Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali Magistrat Dr. Donatella M. De Bono Spadaro Talamayan LL.D., Mag. Illum, 31 t'Ottubru, 2017 Il-Pulizija (Spettur Trevor Khalil) (Spettur Carol Maric) -vs- Fatih Azzopardi Borg, detentur tal-karta ta' l-identita` bin-numru 76068L Kumpilazzjoni Nru. 451/2015 Il-Qorti, Rat l-akkużi miġjuba fil-konfront tal-imputat Fatih Azzopardi Borg u ċioè talli: F'dawn il-Gżejjer fit-30 ta' Mejju, 2015, għall-ħabta tat-tlieta u nofs ta' wara nofsinhar (3:30pm) fi Triq Sant'Andrija, Ħal Qormi, u/jew fil-vicinanzi waqt li kien qed jagħmel użu min vettura b'numru ta' reġistrazzjoni ALI 519 tal- għamla Peugeot: B'nuqqas ta' ħsieb u bi traskuraġni jew b'nuqqas ta' ħila fl-arti jew professjoni involontarjament tar-regolamenti jew b'nuqqas ikkaġuna l-mewt ta' Rodwan Seguna, tifel ta' għaxar snin u dan ai termini tal- artikolu 225 tal-Kap 9. tħaris ta' Fl-istess data, lok, ħin u ċirkostanzi saq vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni ALI 519 tal-għamla Peugeot b'mod (a) perikoluż, (b) traskurat, u (ċ) bla kont u dan ai termini tal-artikolu 15 (1)(a), (2)(3) Kap 65; Fl-istess data, lok, ħin u ċirkostanzi, saq vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni ALI 519 tal-għamla Peugeot b'sewqan eċċessiv u dan ai termini tal-artikolu 127 ta' L.S. 65.11. Il-Prosekuzzjoni talbet li sabiex f'każ ta' ħtija minbarra li tinfliġġi l-piena stabbilita skont il-liġi tordna l-iskwalifika ta' kull liċenzja tas-sewqan għal dak il-perjodu ta' żmien li l-Qorti jidhirilha xieraq. Rat il-kunsens ta' l-Avukat Generali sabiex il-kaz jigi trattat bi procedura sommarja u li l-imputat m'ghandu l-ebda oggezzjoni biex il-kaz jigi hekk trattat. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-partijiet. Semghet it-trattazzjoni. Rat l-atti u d-dokumenti kollha. Ikkunsidrat: Illi l-Ispettur Carol Maric xehdet dwar kif kienet infurmata b'incident fejn tifel safa' mtajjar minn vettura u meta wasslet fuq il-post sabet l- imputat li kien fi stat ta' shock jinghata kura; sussegwentement kien anke ittiehed l-Isptar b'ambulanza.1 Dwar il-vettura li kienet qed tinstaq mill-imputat tghid: "Kienet direzzjoni niezla lejn L-Għasri pero kienet fil- karriggata l-ohra li taghti ghal Ħal Gharghur,.....… It-tifel l-indikazzjoni li kellna dak il-hin kienet fil-hrug tal-Luxol Grounds pero l-karozza nstabet metri konsiderevoli l'isfel mill-hrug tal-Luxol......minn informazzjoni li gbarna minn fuq il-post.… jirrizulta li t-tifel hareg mill-fetha li hemm li inti tohrog mill- Luxol Grounds ghal main road, fejn hemmhekk anki ma' l-art kien jidher bic-car kien hemm id-demm, kien hemm tliet postijiet fejn kien hemm id-demm fejn waqaf it-tifel."2 Illi WPS 299 Roxanne Faridi tixhed li wara li dahal ir-rapport dwar l- incident marret fuq il-post u sabet zewg infermiera li kienu duty il-Luxol Grounds jaghtu l-ewwel ghajnuna lill-parte leza li kellu demm hiereg minn rasu. "Innutajna li kien hemm vettura bin-numru ta' registrazzjoni ALI 519 tal-ghamla Peugeot kulur hamra pparkjata hdejn it-tifel..… Haga lil nnutajna l-karozza kienet ipparkjata fuq in-naha l-ohra tat-triq kontra t- traffiku. .. Kienet gejja minn naha ta' Bahar ic-Caghaq sejra direzzjoni lejn L-Għasri… Kienet qed thares bil-kontra… Wiccha kien qieghed ihares fid-direzzjoni lejn L-Għasri.". Il-vettura waqfet bejn metru jew metru u nofs il-boghod minn fejn spicca mixhut fl-art it-tifel;3 ritratt li jinsab fir-relazzjoni ta' Dr Mario Ferrando jindika ezatt il-posizzjoni fejn waqfet il-vettura u fejn waqa' t-tifel; distanza ferm il-boghod minn fejn sehh l-impatt u cioe` mit-triq li tohrog mill-Luxol Ground.4 Mill-Current Incident Report redatt mix- xhud jirrizulta li aktar l-isfel minn fejn sehh l-incident kien hemm Pelican lights li kienu "in good working order" u zebra crossing.5 Illi Dr. Mario Ferrando, fir-rapport minn tieghu jikkonkludi li l-lezjonijiet fuq il-wicc kienu kompatibbli ma' blunt trauma, dawk il-lezjonijiet fuq is- sider kompatibbli ma tkaxkir u l-lezjonijiet l-ohra kompatibbli ma blunt trauma; "Illi l-kawza tal-mewt ta' Rodwan Seguna kienet relatata direttament ma trauma vjolenti." Illi l-patologisti kkonkludew li l-kawza tal-mewt tal- parte leza kienet "fractured skull and intracranial haemorrage following a motor vehicle accident."6 Illi l-Perit Richard Bigeni xehed li kif jidher fuq il-pjanta annessa mar-rapport tieghu, l-incident sehh fi triq arterjali fejn kien hemm traffic lights ghal pedestrian crossing. Ma kienx hemm brake marks "Dak tkaxkir dak not brake marks....Tkaxkir ta' xi oggett. Kien hemm xi tkaxkir u jidhirli bid-demm ukoll mieghu...Fuq il-post ma kienu nstabu ebda brake mark li jikkonducu ghal post tal-incident. Ghax jekk kien hemm brake marks ohra u ma jaslux ghal fejn il-vettura, ikunu ta' terzi dawn u l-art kienet xotta. Indikata wkoll."7 Fir-rapport tieghu l-Perit Bigeni jindika li l- vettura kellha "(i)ghafsa u tkaxkir fuq il-bonnet lejn in-nofs ghan-naha tax- xellug (vide skizz)8. Jghid li s- sid tal-vettura baqa' jsuq minn gol-lights li skond hu kienu fuq amber. In kontro-ezami tikkonferma li meta sar l-overtaking il-vettura tal- imputat qabzet il-linja bajda kontinwa li hemm fit-triq.21 Tikkonferma ukoll li meta rat il-vettura tigbed lejn il-lemin dan kien fl-istess hin li kien sehh l-impatt mal-parte leza, meta imbghad il-vettura spiccat fuq in-naha l-ohra tat-triq.22 Dwar l-imputat tghid li wara li hareg mill- vettura, nizel gharkubbtejh u beda jikbi u jghajjat. Jirrizulta mill-pjanta maghmula mill-Perit Valerio Zaffarese li l- karreggata hija wahda kif isostnu John u Jessica Milyutina. Anke l-Perit Bigeni jindika li l-post fejn sehh is-sinistru hemm biss zewg karreggati, wahda kontra l-ohra23 kif anke hu indikat fil-pjanta minn tieghu.24 Illi Ferris Gravina li kien passigier mal-imputat, xehed li kienu gejjin mid- direzzjoni ta' Ħal Gharghur, l-imputat kien qed isuq b'madwar 50km/h.25 Jghid li ghaddew mit-traffic lights li kienu fuq l-ahdar u f'salt wiehed ra xi haga gejja ghal fuq il-windscreen u ghatta wiccu b'idejh. 21 Fol.69 22 Fol.72 23 Fol.229 24 Fol.231 25 Fol.74-75 26 Fol.76 27 Fol.77 28 Fol.10 29 Fol.79 30 Fol.80 u jerga' jikkonferma dan a fol.84 bankina u ma jafx minn fejn hareg it-tifel. Mela f'liwja fejn hemm skola quddiem il-Forum Hotel) l-imputat mhux karozza wahda qabez izda tnejn! Briffa joffri dettal kbir dwar il-velocita` tas-sewqan tal-imputat li identifikah fl-awla33: "Nhar it-30 ta' Mejju tas-sena l-ohra 2015 ghal hin bejn wiehed u iehor it-tlieta u nofs ta' wara nofsinhar kont ghaddej mat-tfajla tieghi bil-karozza privata tieghi minn mall-coast road, x'hin wasalna kwazi hdejn il-Forum Hotel qabzitna karozza Peugeot hamra number plate ALI 519. Bil-mod kif qabzitna Sur Magistrat qabzitna bi speed ecessiv hafna fil- fehma tieghi, nfatti rrimarkajt lit-tfajla tieghi ara dan kif qieghed isuq. Jiena waqaft hdejn il-lights, jigifieri, hu lahaq qabizna u baqa niezel. X'hin qaleb il- lights jigifieri u nzilt bqajna nizlin iktar l'isfel.… Mill-Forum Hotel direzzjoni lejn L-Għasri. 36 Fol.296-297 37 Fol.308, il-counselling psychologist, xehdet kif wara li sehh l-incident l-imputat attenda 4 sezzjonijiet bejn Gunju u Novembru, 2015, fejn beda jinghata support aktar minn terapija. Kien qed isib diffikulta` jorqod kellu hafna flashbacks kif ukoll kellu sintomi ta' xokk u trawma fejn kien ddispjacut hafna. Esperjenza sens ta' "helplessness" ghax ma seta' jbiddel xejn minn dak li gara. Tghid li ghamel zmien ukoll ma jsuqx izda rega' beda jsuq f'Novembru, 2015. fuq il-konkluzzjoni il-vettura.43 Din ma wasal ghall-konkluzzjonijiet tieghu dwar ir-responsabbilita` kemm tal-imputat kif ukoll dik tal-parte leza fis-sinistru. Buttigieg kkalkula l- coefficient of friction, li l-iskop ta' dan it-test hu sabiex jiddetermina il- friction bejn it-tyres u t-triq, bil-ghan li tigi stabbilit il-velocita` li tkun qed tinstaq vettura fuq dik it-triq. Mit-test maghmul minnu rrizulta illi l- wicc tat-triq kien wiehed moderament tajjeb u dwar il-velocita` li biha kien qed isuq l-imputat jikkonkludi li din kienet velocita` minima ta' sebghin (70.32kfs) kilometru fis-siegha,41 waqt li l-incident sehh f'0.374 ta' sekonda.42 L-espert ukoll kkonstata li l-fatt li fuq il-vettura ma kien hemm ebda tracci ohra ta' xaghar jew body fluids dan kien indikattiv tal-fatt li mall-impatt il-parte leza kien projettat il-quddiem issib jew ghadda minn korroborazzjoni fix-xhieda ta' John u Jessica Milyutina li jghidu li t-tifel kien mgholli zewg metri l-fuq; it-tifel safa' mtajjar xejn inqas minn 26 metru l-boghod minn fejn sar l-impatt. Illi wara li l-espert ha in konsiderazzjoni diversi regolamenti mill-Kodici Ghat-Traffiku fit-Triq jghid is-segwenti : "...Fatih naqas serjament u l-fatti juru illi kien qed isuq il-vettura tiegħu b' mod perikoluż u negliġenti. Ħareġ manifestament ċar li Fatih kien qed isuq b'velocita akbar milli suppost u xorta kellu l-obbligu li jnaqqas sew il-veloċita tal-vettura meta hu kien għaddej minn Triq San Andrija, partikolarment fejn kien hemm il-pedestrian crossings. ....."44 Ikompli "Illi ħareġ manifestament ċar mill-kalkulazzjoni li għamel l- esponent irrizulta li Fatih kien qed isuq b'veloċita minima ta' sebgħin (70kph) kilometru fis-siegħa. Illi minn naħa l-oħra Aghil qasam minn ħdejn it-triq li tagħti għal parking erja. Illi fil-viċinanzi ta' fejn seћћ l-inċident hemm żewġ pedestrian crossings. Waћda tinsab erbgħa u sebgħin punt sitta ħamsa (47.65m) metru bogћod waqt li l-oћra tinsab mija u tmintax punt wieħed seba' (118.17) metru bogћod. Illi Asghil għażel illi ma jużax l-ebda waħda mill-pedestrian crossings provduti mill-awtoritajiet u minflok qasam minn post li jinsab bejn iż-żewġ pedestrian crossings msemmija. Illi dan il-fatt jindika illi hawn il-vittma naqset serjament u għandu jiġi rikonoxxut illi jista jkun hemm negliġenza kontributorja minn naħa tal-vittma. … Illi hija l- opinjoni umli tal-esponent illi Fatih naqas billi huwa kellu l-obbligu li jħares u jadopera iktar kawtela fis-sewqan tiegħu speċjalment meta hu kien qed isuq f'din it-tali triq u kien hemm żewġ pedestrian crossings f' nofs ta' triq. Dan ifisser illi Fatih ma ħax a proper lookout tat-triq li kien qed isuq fiha."45 Illi kif tajjeb josserva l-espert Buttigieg fir-relazzjoni tieghu "Sewwieqa li jkun qed isuqu f'din it-triq ghandhom l-obbligu li jnaqqsu l-veloċita fl-inħawi peress li f'din it-triq hemm żewġ pedestrian crossings."46 Fil-fatt l-Kodici Ghat-Traffiku fit-Triq jipprovdi:- 265. Meta tavvicina POST TA' QSIM GHALL-PEDESTRIAN dejjem kun dejjem lest biex tnaqqas il-velocità jew tieqaf sabiex taghti d-dritta lill-pedestrians:  dejjem aghtihom id-dritta fuq dawn il-postijiet.  Aghmel sinjal lix-xufiera l-ohra dwar il-hsieb tieghek li tnaqqas il-velocità jew li tieqaf. kmieni biex tieqaf meta t-triq tkun imxarrba jew ghan-nizla. Regolamenti ohra ta' rilevanza huma is-segwenti li gew elenkati minn Buttigieg fir-rapport tieghu- Dejjem aħseb minn qabel x'jistgħu jagħmlu l-pedestrians u ċ-ċiklisti. Jekk il-pedestrians, partikolarment it-tfal, qegħdin iħarsu n-naħa l-oħra, dawn jistgħu jinżlu fit-triq mingħajr ma jarawk.47 Irregola s-sewqan tiegħek għat-tip u l-kondizzjoni tat-triq li tkun fiha. B'mod partikolari: • tqisx il-limitu ta' veloċità bħala mira. Ħafna drabi perikoluż u mhux xieraq li ssuq sal- limitu ta' l-ogħla veloċità. • ikkunsidra l-kundizzjonijiet tat-triq u tat-traffiku. Kun lest għal sitwazzjonijiet mhux mistennija jew diffiċli, per eżempju li t-triq tkun imblukkata wara kantuniera. Kun lest biex taġġusta l-veloċità tiegħek bħala prekawzjoni48. Oqgħod attent għal xi pedestrian li jitfaċċa minnufih minn wara vetturi weqfin jew xkiel ieħor.49 Ħafna mill-pedestrians li jisfgħu maqtula jew korruti serjament ikunu jew ta' taħt il-ħmistax- il sena jew 'il fuq minn sittin sena. Tfal żgħar u nies anzjani jistgħu ma jikkalkolawx tajjeb ħafna l-veloċità, u għalhekk, tista' ssibhom fit-triq meta ma tkunx tistennihom.50 Il-Qorti tinnota li huma ta' rilevanza ukoll is-segwenti regolamenti mill- Kodici Ghat-Traffiku Fit-Triq: 205. Uza aktar attenzjoni f'ghaqda ta' zewg toroq jew f'salib it-toroq. Hares ghas-sinjali tat-traffiku, dawl ghat-traffiku jew marki tal-karreggata relattivi u obdihom. 45 Fol.129-130 46 Fol.119 47 Regolament 153 tal-Highway Code 48 Regolament 154 tal-Highway Code 49 Regolament 258 tal-Highway Code 50 Regolament 270 tal-Highway Code Oghod aktar attent hdejn postijiet fejn ikunu jilaghbu t-tfal, minhabba li dawn, aljenati fil- loghob, jistghu jaqsmu t-triq f'daqqa (per ezempju, biex jigru wara ballun) 274. Sewqan b'velocità gholja ghat-traffiku u l-kondizzjonijiet tat-triq jista' jkun perikoluz. Dejjem ghandek tnaqqas il-velocità meta: • l-ghamla u l-kundizzjoni tat-triq jipprezentaw periklu, bhal liwjiet. • sewqan fit-triq fejn hemm pedestrians u ciklisti, partikolarment it-tfal u ciklisti bil-mutur. • sewqan bil-lejl ghax aktar difficli li tara ohrajn li qed juzaw it-triq. Mistoqsi jispejga ghaliex galadarba it-triq fejn sehh is-sinistru kienet wahda arterjali xorta jikkonkludi li s-sewqan ma kellux jaqbez il- 35km/h wiegeb hekk: "Ghax hemmhekk hemm zewg jekk mhux tlieta pedestrian crossings, jigifieri ma tibqax iktar applikabbli ghal triq maggura li m'ghandek ebda' ostakli. Issa minhabba c-cirkostanzi tat-triq kif inhi wiehed irid inaqqas il-velocita'.… din awtomatikament it is a built up area, hemm il-bini, hemm ground tal-football, hemm hwienet, jigifieri dan mhux xi haga li, hija fattwali, din il-bicca tax-xoghol hi jekk issa min bena dik it-triq bena triq maggura go residential area heqq xorta trid toqghod attent"51 Il-Qorti taqbel pjenament ma din il-konsiderazzjonijiet meta jigi mfakkar li fis-sentenza Il-Pulizija vs Haden Cassar Trigona inghad:52 ....speed jista jkun eccessiv anke jekk ma jiskorriex il-limiti regolamentari ghal dik il-lokalita izda jiskorri dawk dedatti mill-prudenza u mill-fatturi ambjentali tal-mument. Kif anke jidher fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha, id-difiza ma kienitx qed taqbel dwar il-komputazzjoni ta' Buttigieg u qieset li ma kienitx konvinta mill-konkluzzjoni tieghu dwar il-velocita` li wasal ghaliha. Pero` ghalkemm hu minnu li l-istess espert ma setghax jikkalkola kemm kien il-margin of error bejn tests li jaghtu indikazzjoni tal-velocita` b'riferenza ghall-posizzjoni tal-impatt fuq il-vettura, madanakollu jispjega li hu kien wasal ghall-kalkolu ta' velocita` minima ta' 70km/h , mhux semplicement a bazi ta' dak li jghidu awturi citati fir-rapport tieghu (ez. Ebsadi u Vella Demarco), izda fuq kalkoli tad-distanza bejn fejn sehh l-impatt u fejn eventwalment waqfet il-vettura "Issa jien li qed nghid huwa l-karozza mill-point of impact sakemm waqfet hadet dik il- velocita` kollha biex waqfet f'dik it-triq."53 51 Fol.281-282 52 Qorti tal-Appell Kriminali, Deciza 12.07.2007 53 Fol.290 Illi l-Perit Valerio Zaffarese kien inkarigat ikejjel il-wisa tat-triq hdejn ic-cimiterju ta' l-Inglizi u jindika li f'dik l-akkwata kien hemm "zewg linji kontinwi bojod jaqsmu t-triq f'zewg partijiet u cioe` naha li minnha t- traffiku jghaddi fid-direzzjoni ta' Paceville u l-ohra li minnha jghaddi vice versa u cioe fid-direzzjoni ta' Bahar ic-Caghaq.". Mill-pjanta esebita54 jirrizulta bic-cjar li l-wisa' tal-karreggata (li taghti ghal Paceville) hi ta' 3.90m filwaqt li l-vettura tal-imputat kienet ta' wisa'ta' 1.65m u dik bhal tal- koppja Davies 3.43m.55 Ghalhekk dak kkonstat mill-Perit Zaffarese jikkorobora lix-xhud Davies meta jghid li biex jaghmel overtaking l-imputat anke qabez iz- zewg linji bojod! Mill-istess pjanta jidher li kien hemm hard shoulder.56 Kif indikat fil-pjanta tal-Perit Zaffarese,57 fil-parti fejn sar l-overtaking tal-koppja Davies mill-imputat kien hemm zewg linji bojod kontinwi, l-Qorti rat is-segwenti regolamenti: 163. Il-vetturi ghandhom izommu fuq ix-xellug ta' linja jew linji doppji kontinwi u m'ghandhomx jinsaqu fuq, 'l hemm minn, jew b'rota 'l hawn u 'l hemm, minn dik il-linja, hlief fic-cirkustanzi li gejjin u meta ma jkunx hemm periklu biex jaghmlu hekk: • sabiex tilhaq bini biswit, kemm-il darba ma jkunx hemm sinjali li jipprojbixxu li ddur lejn il-lemin. • sabiex tidhol fi triq biswit, kemm-il darba ma jkunx hemm sinjal li jipprojbixxi li ddur lejn il-lemin. TAQLAX VETTURI OHRA meta tkun qed tavviçina: • post ta' qsim ghall-pedestrians, pelican crossing jew traffic lights; • triq li taghqad m'ohra; • kantuniera jew liwja iebsa; • il-quccata ta' gholja; • post fejn il-livell tat-triq ikun se jitbaxxa u jegga' joghla f'daqqa. TAQLAX VETTURI OHRA: • fejn it-triq tidjieq; • meta biex taghmel hekk iggieghel vettura ohra tohrog minn triqitha jew tnaqqas il-velocità; • meta ma jkunx hemm spazju bizzejjed u fejn il-vizibiltà ma tippermettix li taghmel dan minghajr periklu; • meta jkun hemm hafna vetturi wara xulxin quddiemek jew xi vettura li hi stess tkun digà qed taqla' jew li meta taqla' vettura ohra jkun perikoluz jew diffikultuz ghal dak il-hin. 54 269 (u fol.265) 55 Fol.265-266 56 Regolament 1, Kodici Ghat-Traffiku tat-Triq: 1....F'postijiet mhux abitati, flok bankini jkun hemm generalment linji bojod kontinwi fil-genb tat-triq, maghrufa bhala hard shoulder. Illi wara li gew kkunsidrati l-provi migbura, imiss li tigi kunsidrata l- gurisprudenza nostrana fuq is-suggett. Fis-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Ludwig Khalil kien deciz:58 "Jispetta ghalhekk lill-Prosekuzzjoni tipprova b'mod konklussiv illi l-incident li fih miet Clifford Khalil sehh unikament jew almenu in parti, tort ta' negligenza, traskuragni w nuqqas t'osservanza tar- regolamenti tat-traffiku da parti tal-imputat li tajjarha. Sabiex tipprova dan il-Prosekuzzjoni ma tistax tistrieh fuq dak li l-Qorti tista' tahseb li gara, ghaliex il- gudikant irid necessarjament jiddeciedi iuxta allegata et probate. Id-dover tal-Prosekuzzjoni hu allura li jipprezenta quddiem il-Qorti, kaz konvincenti u pprovat li adegwatament jistabilixxi l-htija tal-imputat ghall-akkadut, li tipprova kondotta voluntarja, negligenti, konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb 'imprudenza', 'negligenza' jew 'traskuragni' jew ta' hila, ta' 'imperizja' fl-arti jew professjoni jew konsistenti specifikament fin-nuqqas ta' osservanza tal-Ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili li tkun segwita b'ness ta' kawzalita' minn akkadut dannuz u involontarju. Dan ifisser li fil-materja tal-kolpuz hemm necessarjament l-element t'attivita diretta ghal xi fini partikolari, li minhabba nuqqas ta' certu prekawzjoni jistghu jigu lezi jew danneggjati jew impregudikati l-interessi ta' terzi. Il-konnotat karetteristiku tal-kulpa huwa l-prevedibilta' tal-event dannuz, li kondotta llegali ta' xi hadd tista' ggib. Din hija l-kulpa normali jew l-hekk imsejha 'colpa incosciente' a differenza minn dik imsejha 'colpa cosciente', li hija l-kulpa bl-element fiha tal-previst tal-akkadut. Hemm diversi forom ta' kodotta kolpuza derivanti minn att ta' negligenza, imprudenza, imperizja u non ossevanza tal-ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili. L-imprudenza tigi mill-agir ta’ xi hadd minghajr ma jiehu l-opportuni kawteli. In-negligenza tigi mid-disattenzjoni u disakkuratezza tal-agent fil-kondotta tieghu. Il-kulpa tista’ tkun dovuta wkoll ghal non osservanza tal-ligijiet, regolamenti, odnijiet u simili bhal ma huma l-assjem ta’ regoli predisposti mill-Ordinanza tat-Traffiku –Kap 65, il-High Way Code – Motor Vegicle Regulations – bl-iskop li jigu evitati l-possibiltajiet ta’ hsara u dannu lil terzi. Il-Qorti hi ghalhekk sejra tezamina bir-reqqa x'inhuma l-ingredjenti tar-reat principali in ezami, u cioe’ ta' dak kontemplat fl-Artikolu 225 tal-Kap. 9, u cioe’ tar-reat li bih gie akkuzat l-imputat, u cioe’ omicidju involontarju. L-artikolu 225 tal-Kap 9 jiddisponi s-segwenti: "Kull minn b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu, jew b'nuqqas ta' tharis tar-regolamenti, jikkaguna l-mewt ta' xi hadd ..." 58 Deciza mill-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali fis-17 ta' Awwissu, 2010, Nru 753/2006 per Onor. Magistrat Dr. Consuelo-Pilar Ferrando Cooper. Il- konsiderazzjonijiet legali maghmula minn din il-Qorti gew abbracciati fis-sentenzi tal-istess fl-ismijiet Il-Pulizija vs Edward Azzopardi Mamo Qorti, diversament preseduta (27.010.2016), u Il-Pulizija vs Rudolph Agius Ebejer (03.02.2016), it-tnejn per Onor. Magistrat Dr. Josette Simler. fil-kawzi Issa ghalhekk, wiehed irid jifli l-elementi li jikkostitwixxu dan r-reat, li huma bazikament tlieta u cioe:- 1. b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni, jew b'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu jew b'nuqqas ta' tharis tar-regolamenti ; 2. kkaguna l-mewt ; 3. fuq persuna. Fis-sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appelli Kriminali nhar il-21 ta' Marzu 1996 fl-ismijiet il-Pulizija vs Richard Wallis dik il-Qorti sostniet is-segwenti:- "Huwa mehtieg ghal kostituzzjoni tar-reat involontarju skond l-artikolu 225 tal-Kodici Penali, li tirrikorri kondotta volontarja, negligenti – konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb, imprudenza fl-arti jew fil- professjoni, jew konsistenti specifikament f'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti, li tkun segwita b'ness ta' kawzalita' minn event dannuz involontarju. Ghandu jigi premess li ghal accertament tal-htija minhabba f'kondotta effettivament adegwata ma' dik ta' persuna li s-sapienza umana identifikat mal- bonus pater familias, dik il-kondotta cioe' fil-kaz konfet, kienet tigi uzata minn persuna ta' intelligenza, diligenza u sensibilita normali, kriterju dan li filwaqt li jservi ta' gwida objettiva ghal gudikant, jhallieh fl-istess hin, liberu li jivvaluta d-diligenza tal-kaz konkret." Fil-kawza fl-ismijiet Il-Pulizija v Leonard Wallis deciza mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar il-hamsa ta' Settembru, 1990, il-Qorti dahlet fid-dettal dwar in-natura tal-kolpa f'dawn il-kawzi. Bhala konkluzzjoni tad-definizzjoni li din il-Qorti trid taghti lit-terminologija culpa, ghalhekk jibqa' dejjem li l-element taghha huwa volontarjeta' tal-att, in-nuqqas ta' previzjoni tal-effetti dannuzi ta' dak l-att u l- possibilta' ta' previzjoni ta' dawk l-effetti dannuzi. Jekk l-effetti dannuzi ma kienux prevedibbli, hlief b'diligenza straordinarja li l-ligi ma tesigix u li semmai tista' ggib culpa levissima li ma hiex inkriminabbli, ma hemmx htija. (vide Il-Pulizija vs John Cassar Trigona deciza nhar il-15 ta' Dicembru 1958 mill-Qorti ta' l- Appelli Kriminali). [sottolinejar tal-Qorti] X'inhu l-obbligu tas-sewwieq fil-posizzjoni tal-imputat? Ir-risposta tohrog mil-Ligi u senjatament mill- Artikoli 225 u 226. Dan jimporta li l-prosekuzzjoni trid tipprova, f'kazijiet bhal dak odjern, illi l-imputat kien kolpevoli ta' nuqqas ta' hsieb, jew ta' traskuragni jew li naqas li jhares xi regolamenti, f’dan il-kaz, r- Il-prosekuzzjoni trid tipprova in-nexus bejn il-mewt tal-vittma u t-traskuragni tal- imputat, liema nexus irid irendi t-traskuragni l-kawza immedjata u prossima tal-effett, wara trid ukoll tipprova li t-traskuragni kienet culpable negligence u cioe’ li tammonta ghal criminal misconduct. (vide Il-Pulizija vs Manuel Zaffarese deciza nhar it-28 ta’ Novembru 1949 mill-Qorti ta’ l-Appelli Kriminali.) Irid jigi determinat allura jekk l-imputat kienx hati ta’ xi nuqqas ta’ hsieb jew traskuragni jew ta’ nuqqas .....Illi din il-Qorti hija tal-fehma li f'materja ta' incidenti stradali il-provi indizzjarji, hafna drabi jista' jkunu siewja ferm, u xi drabi jistghu anki jkunu siewja ferm aktar minn dawk okulari li, kultant jistghu ikunu biss soggettivi u kultant, u x'aktarx iva milli le, ikunu kuluriti b'dak li jissejjah "esprit de voiture". U mbaghad fejn ma jkunx hemm xhieda okulari li jistghu jiddeskrivu jew jispjegaw dak li gara, dawn il-provi indizzjarji, jistghu facilment u minghajr bzonn ta' hafna tigbid, jaghtu stampa cara tad-dinamika tal- incident. S'intendi, bhal kull prova indiretta ohra, jridu jkunu tali li jwasslu ghal konkluzzjoni univoka u li biha il-gudikant ikun moralment konvint lill hinn minn kull dubju dettat mir-raguni mill-htija jew responsabbilta' kriminali tal-imputat jew akkuzat. Issa meta qieset kollox, din il-Qorti ghamlet apprezzament ta' fatt, u li fil-fehma taghha ghandha kull dritt li tasal ghal konkluzjoni li qed tasal ghaliha stante c-cirkostanzi kollha migbura fil-process u partikolarment li kien hemm fattur ta' speed eccessiv li wassal biex sar l-incident in dezamina. Kif gie ritenut minn din il-Qorti fl-Appell Kriminali: " Il-Pulizija vs AIC Mortimer" (Kollez. XL . iv. p.1282) "Speed jista' jigi dedott minn brake marks", u fl-Appell Kriminali: "Il-Pulizija vs R. Fenech Taylor" (30.6.1962) intqal ukoll li "Speed jista' jkun eccessiv anki jekk ma jiskorrix il-limiti regolamentari, izda jiskorri dawk dettati mill-prudenza w mill-fatturi ambjentali tal-mument"..… Il-Qorti dahlet in funditus dwar din il-kwistjoni ta' speed proprju minhabba dak li gie ribadit fis-sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar d-disgha ta' Gunju 1962 fl-ismijiet Il-Pulizija v Anthony ‘Ashby fejn intqal li: "Mhux bizzejjed pero li jinghad li l-imputat kien qieghed isuq bi speed qawwi bizzejjed … imma jinhtieg li wiehed jara jekk bejn dak l-ispeed w is-sinistru kienx hemm n-nexus ta' kawza prossima w immedjata." [vide Il-Pulziija v Manuel Zaffarese per Onor. Imh. W. Harding datata tmienja w ghoxrin ta' Novembru 1949]. Issir riferenza wkoll ghas-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Aaron AlUsta et:59 "Kif inghad fis-sentenza Il-Pulizija vs Saverina sive Rini Bugeja Calleja et, deciza mill-Qorti tal-Appell Kriminali fil-31 ta' Lulju 1998, "Skond l-Artikolu 225 tal-Kodici Kriminali, sabiex jirrizulta d-delitt ta' omicidju involontarju, hemm bzonn li tirrikorri kondotta volontarja negligenti, konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb (imprudenza), negligenza jew traskuragni, jew ta' hila (imperizja) fl-arti jew professjoni, jew konsistenti specifikatament fin-nuqqas ta' osservanza talligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili, li tkun segwita b'ness ta' kawzalita`, minn akkadut dannuz involontarju". Bl-istess mod, il-Professur Anthony J. Yuan, fin-noti tieghu, jghid hekk: 59 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, Onor. Magistrat Dr Natasha Kordi Ellul Cacciottolo, 25.04.2014, Kump. Hemm diversi forom ta' kondotta kolpuza derivanti minn att ta' negligenza, imprudenza, imperizja u non ossevanza tal-ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili. E`, quindi, una forma di avventatezza, un agire senza cautela."64 Bl-istess mod, fissentenza fl-ismijiet Il- Pulizija vs Saverina sive Rini Bugeja Calleja et, fuq citata inghad illi "L-imprudenza tigi mill-agir ta' xi hadd minghajr ma jiehu l-opportuni kawteli". In-negligenza tigi mid-disattenzjoni u disakkuratezza tal-agent fil-kondotta tieghu, fil-waqt illi "l-imperizja hija l-forma specifika tal-kulpa professjonali cioe`, kif jghid il-Manzini: inettitudine e insufficienza professionale, generale e specifica, nota all'agente, di cui egli vuole non tener conto".65 Skond l-imsemmija sentenza, "Il-kulpa tista' tkun dovuta wkoll ghal nonosservanza tal-ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili, bhal ma huma l-assjem ta' regoli predisposti mill-awtorita` pubblika dwar xi attivita` determinata u specifika bl-iskop li jigi evitat il-possibilita` ta' hsara u dannu lil terzi, cjoe`, dawk li jkollhom l-element tal-prevenzjoni." Il-kulpa tista' tkun dovuta wkoll ghalhekk ghal non ossevanza tal-ligijiet u regolamenti bhal ma huma l-assjem ta' regoli predisposti mill-Ordinanza tat-Traffiku (Kap. 65 tal-Ligijiet ta' Malta) u l-High Way Code – Motor Vegicle Regulations, fost regoli ohrajn.[emfazi tal-Qorti] Dwar id-diligenza rikjesta fil-kamp kriminali, il-Professur Anthony Yuan jghid illi "The amount of 65 Il-Pulizija vs Saverina sive Rine Bugeja Calleja, fuq citata L-esperjenza komuni jew l-esperjenza teknika - cioe l-esperjenza komuni ghall-bnedmin kollha jew dik l-esperjenza ta' kategorija ta' nies li jesplikaw attivita partikolari - tghallem li f'dawn il-kazijiet wiehed ghandu juza certi prekawzjonijiet bil- ghan li jevita li l-interessi ta' l-ohrajn jigu pregudikati. In fatti, l-artikolu 225 tal-Kodici Kriminali taghna jirreferi ghar-regoli ta' kondotta derivati mill-esperjenza komuni jew teknika bil-kliem 'nuqqas ta' hsieb', 'traskuragni', u 'nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni', filwaqt li dawk r-regoli ta' kondotta statutorjament stabbiliti huma indikati bil-kliem 'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti'. Hu appena necessarju jinghad li b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti l-legislatur mhux qed jirreferi biss ghall-legislazzjoni sussidjarja (li tigi fis-sehh permezz ta' avvizi legali, notifikazzjonijiet tal-Gvern, ordnijiet etc.) izda ghal kull forma ta' kondotta statutorjament stabbilita, u ghalhekk qed jirreferi wkoll ghal dawk r-regolamenti promulgati minn enti privati (perez. r-regolamenti imfassla minn sid ta' fabbrika biex jipprevjeni hsara ghal kull min jahdem jew jidhol f'dik l-fabbrika). In fatti kemm fil-Codice Mejlaq kif wkoll fil-Codice Ungaro, l-espressjoni uzata hi "inosservanza di Il-Qorti tikkonkludi fuq dan il-punt billi tissottolinea li anke f'kaz ta' nuqqas ta' tharis ta' regolamenti l-essenza tal-kolpa hi l-istess bhal fil-kaz ta' nuqqas ta' hsieb, trasskuragni jew imperizja. In-nuqqas ta' osservanza ta' regoli stabbiliti minn xi awtorita ghat-tharis ta' terzi tammonta ghal negligenza jew imprudenza, il-ghaliex huwa certament impurdenti jew negligenti mhux biss minn jittraskura li jiehu dawk l-prekawzjonijiet indikati mill-esperjenza ordinarju tal-hajja, izda 67 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, Nru. 107/2004, 20.11.2004, per Onor. Magistrat Dr. Grech Cachia-Pilar Delorenzo, 20.11.2004. wkoll minn jittraskura li josserva dawk ilprekawzjonijiet specifikatament preskritti minn xi awtorita." [emfazi ta-Qorti] U dik l-Qorti f'dik il-kawza kompliet hekk: "Kif jispjiega l-gurista Francesco Nolan (Digesto Italiano, Vol 7, Parte 2, v. Colpa (materia penale), Diritto Vigente, p. 775) jekk il-prudenza tikkonsisti filli persuna taghmel dak li hu ragonevolment mistenni minnha sabiex tipprevjeni l-konsegwenzi dannuzi ta' ghemilha, l-imprudenza, li hija n-negazzjoni ta' din il-virtu', tikkonsisti filli wiehed jaghmel avventatament dawk l-affarijiet li hu messu ppreveda li setghu jikkagunaw hsara. It-traskuragni, mill-banda l-ohra, timplika cert non-kuranza, certu abbandun, kemm intellettiv kif wkoll materjali. Meta si tratta ta' colpa huwa mportanti li jigu ppruvat in-nexus li ghandu jezisti bejn l-att w r-risultat sabiex l-att jista jitqies kriminalment imputabbli. Huwa biss jekk jirrizulta chain of causation bejn l-att li holoq id-danni u d-danni rizultanti li jista jirrizulta culpa. Ghalhekk sabiex tirrizulta l-culpa, din il-Qorti trid tassigura ruhha li jezisti ness bejn xi att attribwibbli lill-imputat u r-rizultat, u cioe' bejn l- att li holoq id-danni u d-danni rizultanti. Illi fis-sentenza Il-Pulizija vs Renald Cassar Trigona kien deciz:68 Il-Qorti tal-Appell Kriminali fis-sentenza moghtija nhar is-sitta ta' Mejju, 1997 fl-ismijiet Il-Pulizija vs Dik il-Qorti sostniet li dan jammonta ghall- kwalsiasi forma ta' sewqan li jiddipartixxi minn, jew li ma jilhaqx il-livell ta' sewqan mistenni minn 68Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali; Deciza 19.05.2014 per Onor. Magistrat Dr Consuelo Ferrando Mihail, citata fis-sentenza tal- Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, Il-Pulizija vs Joseph Kaissari, per Onor. Magistrat sewwieq ragjonevoli, prudenti, kompetenti u ta' esperjenza. Bhala regola l-ksur ta' regolamenti tat- traffiku kif ukoll in-non osservanza tad-disposizzjonijiet tal-Highway Code li jincidu fuq il-mod jew il- kwalita' ta' sewqan ta' dak li jkun jammonta ukoll ghal sewqan traskurat. L-Imhallef Flores fis-sentenza moghtija nhar it-tmienja ta' Mejju, 1971 fl-ismijiet Il-Pulizija vs John Yuan, ukoll ta definizzjoni ta' sewqan traskurat. "Ir-reat ta' sewqan traskurat huwa reat ta' perikolu u hu intiz biex jigu prevenuti disgrazzji fit-toroq bl-uzu ta' karozzi b'manjiera riskjuza minghajr ma tittiehed dik il-prekawzjoni li c-cirkostanzi tal-mument jissugerixxu regola fondamentali biex jigu evitati incidenti stradali. Hija l-prudenza li timplika li ma jittiehdux riskji zejda bla bzonn." Issa, fil-kawza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Tanya Cassar Bonanno l-Qorti tal-Appell Kriminali nhar s-sebgha w ghoxrin ta' Novembru, 1986, qalet li anke jekk persuna ghandha d-dritta xorta wahda ghandha zzomm a proper look out ghal kull incident li jista' jkun immedjatament prevedibbli biex dan jigi evitat. Illi gie ritenut mill-Qrati taghna accident jista' minnu nnifsu jidher li aktarx gara minhabba htija ta' persuna milli ghal kawzi ohra. Hawnhekk fuq il-bazi tal-principju ta' res ipsa loquitur, jaqa' fuq dik il-persuna l-piz biex juri li f'dak li gara ma kellux htija. [vide Il-Pulizija vs Nazzareno Kaissari - Vol. [Davies f'Law of Road Traffic citat b'approvazzjoni fl-Appell Kriminali Il-Pulizija vs Cassar Hill Delmar deciz nhar it-tlettax ta' Jannar, 1962). X'hinu l-obbligu tas-sewwieq fil-posizzjoni tal-imputat? Ir-risposta tohrog mill-ligi u senjatament mill- Artikoli 225 u 226. Dan jimporta li l-prosekuzzjoni trid tipprova, f'kazijiet bhal dak odjern, illi l-imputat kien kolpevoli ta' nuqqas ta' hsieb, jew ta' traskuragni jew li naqas li jhares xi regolamenti, f'dan il-kaz, ir-regolamenti tat-traffiku. Irid jigi determinat allura jekk l-imputat kienx hati ta' xi nuqqas ta' hsieb jew traskuragni jew b'nuqqas ta' tharis tar-regolamenti. Fl-istess sentenza gja citata (Il-Mustefa Al Muhamad vs Alfred Fauzza), il-Qorti tal- Appell Kriminali enuncjat it-tifsiriet li ghandhom jinghataw lil kull tip ta'sewqan li jiddipartixxi minn sewqan proprju:69 "Sewqan traskurat (negligent driving) hu kwalsiasi forma ta' sewqan li jiddipartixxi minn, jew li ma jilhaqx il-livell ta' sewqan mistenni minn sewwieq ragonevoli, prudenti, kompetenti u ta' esperjenza. Bhala regola l-ksur tar-regolamenti tat-traffiku kif ukoll in-non-osservanza tad-disposizzjonijiet tal-Highway Code li jincidu fuq il-mod jew il-kwalita' ta' sewqan ta' dak li jkun jammonta ukoll ghal sewqan traskurat. [sottolinejar tal-Qorti] Sewqan bla kont [reckless driving] hu deskritt fis-subartikolu [2] tal-imsemmi Artikolu 15, bhala 'sewqan bi traskuragni kbira'. Din it-tieni ipotesi, jigifieri ta' sewqan bla kont, tikkontempla s-sitwazzjoni fejn il- grad ta' traskuragni tkun kbira, u tinkludi l-kazijiet 'fejn wiehed deliberatament jiehu riskji fis-sewqan li m'ghandhux jiehu minhabba l-probabbilita' ta' hsara li tista tirrizulta lil terzi, kif ukoll kazijiet fejn wiehed ikun indifferenti ghal tali riskji'. Sewqan perikoluz [dangerous driving] jirrikjedi li fil-kaz partikolari, is-sewqan kien ta' perikolu ghal terzi jew ghall-proprjeta' taghhom. Biex wiehed jiddeciedi jekk kien hemm dana l-perikolu, wiehed irid jara c- cirkostanzi kollha tal-kaz, inkluzi l-hin w il-lokalita' tal-incident u l-presenza o meno ta' traffiku iehor jew ta' nies ghaddejjin bir-rigel. Naturalment, sewqan f'kaz partikolari jista' jaqa' taht tnejn jew aktar minn dawn it-tlett forom ta' sewqan, f'liema kaz, japplikaw id-disposizzjonijiet tal-ligi u d-dottrina in materja ta' konkors ta' reati. Ai finijiet ta' piena, il-legislatur pogga s-sewqan bla kont u s-sewqan perikoluz fl-istess keffa. Ir-reat ta' sewqan traskurat hu kompriz u nvolut f'dak ta' sewqan bla kont u f'dawk ta' sewqan perikoluz." (vide Il-Pulizija vs Charlotte Seychell Bezzina, deciz mill-Qorti tal-Appell Kriminali nhar il- hamsa u ghoxrin ta' Mejju, 1950) ....... Imbaghad fis-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Clive Alsford saret referenza ghal sentenza ohra moghtija mill--Qorti tal-Appell Kriminali fis-7 ta' Frar, 2003, fis-sentenza fl-ismjiet: Il-Pulizija vs Francis William Peter George De Carlo Pace Gouder: 'F'kazijiet ta' incidenti stradali, hemm certa presumptions of fact li johorgu mill-assjem tar-rizultanzi ta' dak l-incident, li fil-gurisprudenza antika kienu jissejhu 'res ipsa loquitur u li llum ikun korrett li jissejhu circumstantial evidence u li jistghu jimmiltaw biex min irid jiggudika jasal ghal certi konkluzjonijiet dwar ir-responsabilita' o meno tal-akkuzat.'71 Il-Qorti tal-Appell Kriminali fid-decizjoni taghha fl-ismijiet Il-Pulizija vs Robert Pirrone ezaminat l-obbligi tas-sewwieq kif ukoll dawk tal- pedestrian:72 Illi kif gie ritenut minn din il-Qorti diversament preseduta, jekk sewqan hux (i) negligenti ; jew (ii) bla kont jew (iii) perikoluz hi kwistjoni ta' "Degree". XLIV ; p. 933) u kif jidhru wara xulxin huma fl- iskala tas-serjeta' taghhom (App. Gie ukoll ritenut li biex jintegra ruhu ir-reat ta' sewqan perikoluz , hemm bzonn ta' certu grad ta' recklessness" (App. Invece sewqan negligenti jew traskurat ifisser nuqqas ta' prudenza ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita is-sinistri stradali (App. "Il-Pulizija vs. Manwel Mitchell" [9.3.1959] u "Il-Pulizija vs. Charles Tubic " [14.3.1959] (Kollez. XLIII p. 1001 u p. 1016 , rispettivament) Umbaghad fl-Appell Kriminali : "Il-Pulizija vs. Giuseppe Baldacchino Kerr k/a Kerr" ( [3.5.1953] Kollez. XXXVII iv. p.1108) gie ritenut li ;- "sabiex ikun hemm il-perikolu hemm bzonn li jkun hemm xi haga aktar mis- semplici vjolazzjoni ta' normi regolamentari ." "Biex jintegra ruhu r-reat ta' sewqan perikoluz jehtieg mod ta' sewqan li juri certu grad ta' recklessness u nonkuranza tali li jigi krejat perikolu u mhux bizzejjed li fil-kaz partikolari kien hemm potenzjalita' ta' perikolu." (ara. "Il-Pulizija vs. Charles Kaissari" [5.3.1955] Vol.XXXIX, iv. p.978) Insomma kif gie ritenut fl-appelli kriminali ta' Mitchell u Tubic fuq citati "kriterju facli bejn sewqan negligenti w sewqan perikoluz ma hux facli li jigi stabilit, kif lanqas wiehed ma jista' jaghti definizzjoni preciza ta' sewqan perikoluz. Il-kwistjoni hija kollha wahda ta' "degree" u kull kaz ghandu l-fattispecji tieghu." Illi skond ir-regolament 89 tar-Regolamenti tal-1994 Dwar il-Vetturi bil-Mutur, "...meta triq tkun immarkata b' linji bojod paralleli jew b' sinjali ohra biex juru post ta' qsim ghall-uzu ta' nies bil-pass, il- vetturi kolha li jkunu qed jersqu lejn dak il-post ghandhom imexxu bil-mod u , jekk ikun hemm bzonn, ghandhom jieqfu, biex ihallu lin-nies bil-pass jaqsmu dak il-post ta' qsim, u ma ghandhom f' ebda kaz jaqsmu l-passagg ta' xi nies bil-pass li jkunu qed juzaw dak il-post ta' qsim." Ikkonsidrat; Illi kif gie ritenut fl-Appell Kriminali : "Il-Pulizija vs. Emmanuele Tufigno" (Kollez. XXXVII , iv. p.1217) "ghandu jigi ezaminat x' kienet il-kawza prossima tal-habta." u "Sabiex ikun hemm responsabbilta' ghall- kollizzjoni jinhtieg li jkun hemm nexus fis-sens li l-vjolazzjoni tkun kawza prossima tal-kollizzjoni." "Il-vjolazzjoni tar-regolamenti stradali ghandhom indubbjament l-importanza taghhom imma ma humiex bizzejjed biex jistabilixxu l- htija tal-kollizzjoni." (Appell Kriminali "Il-Pulizija vs. V. Gaffiero" (Kollez. L-abbli difensur tal-appellant, ghalkemm mhux qed isemmiha espressament, donnu jidher li qed jinvoka Issa pero', kif gie ritenut minn din il- Qorti fl-Appell Kriminali : "Il-Pulizija vs. Capt. A. Gera” [13.12.68] : “Driver ma jistax jissolleva b'success id-difiza tas-”sudden emrgency” meta l-emergenza jkun holoqha Gie ukoll ritenut li : "Driver ghandu juza d-diligenza kollha biex jevita pedestrian li jaqsam it-triq, anki jekk il-pedestrian jaqsam negligentement u ghalhekk ghandu jigi ritenut responsabbli jekk ikun naqas minn xi dmir tieghu b' mod li jkun pogga ruhu f' pozizzjoni li ma setax jevita l-investiment tal-pedestrian. Il-kaz li fih driver jista' jkun ezentat mir-responsabbilita' hu dak biss fejn ilpedestrian b' xi att inaspettat u subitaneu jew xort' ohra b' xi ghemil tieghu ikun qieghed lid-driver f' pozizzjoni li anki bl-uzu tad- Mill-banda l-ohra gie ukoll ritenut li :- "Il-pedestrian ghandu certament drittijiet fic-cirkolazzjoni tat-traffiku imma ghandu ukoll l-obbligi. Jekk il- pedestrian ikun qieghed ruhu f' post fejn mhux suppost ikun, u driver li jkun qed isuq karozza b' mod regolari jsib ruhu f' pozizzjoini ta' emergenza subitanea minnhabba fih , dak id-driver ma ghandux jigi ritenut hati ta' sewqan perikoluz u tal-konsegwenzi li jista' jsofri dak il-pedestrian ." "Huwa veru li anki l-pedestrian ghandu d-doveri tieghu fit-traffiku stradali imma biex id-driver ta' karozza li jinvesti pedestrian u jikkagunalu offizi fuq il-persuna tieghu jista' jiskolpa ruhu , jehtieg li jirrizulta li l- kawza unika u determinanti tal-investiment kienet tikkonsisti fil-komportament imprudenti tal-pedestrian li gie milqut u ma tistax tigi nvokata mid-driver l-iskriminanti tal-emergenza subitanea meta tirrikori l- kolpa tal-awtista li tkun impedietu milli jevita l-konsegwenzi tal-emergenza. Il-konducenti ta' vetturi ma ghandhomx jipprezumu normalita' perfetta ta' komportament tal-pedestrian imma ghandhom dejjem jivvalutaw tajjeb il-kontingenzi stradali w jirregolaw il-velocita' taghhom b' margini sufficienti ta' sikuezza." 947) Gie ukoll ritenut li "ghalkemm il-pedestrian ghandu dritt li jkun fil-karreggjata biex jaqsam, certament ghandu ukoll id-dover li juza prudenza biex jaqsam.." "Jekk il-pedestrian ikun negligenti pero', dan ma jassolvix lid-driver tal-car milli juza dak il-grad ta' 'reasonable care' li tinhtieg. Dana kollu jinghid dejjem sakemm ma tkunx giet mill-pedestrian krejata lid-driver, bl-imprudenza tieghu, emergenza subitanea imprevedibbli, li rrendiet impossibbli, jew mhux ragionevolment possibbli, azzjoni tempestiva evaziva." F' sentenzi ohra mbaghad gew elaborati sitwazzjonijiet fejn din l-emergenza subitanea tavverra ruha ; eg. "meta jaqsam f' daqqa u jissorprendi lill-konducent, jew jaghmel xi moviment insolitu u inaspettat" (App. "Il-Pulizija vs. J. Thornton" Kollezz. XLV p.iv. p.920) jew meta pedestrian jinzel inaspettatament minn fuq il- bankina, jew li jaqsam jew jitfaccja ghall-gharrieda minn wara xi car iehor, jew li johrog minn xi kurva fit- triq, jew li jitfaccja ghall-gharrieda u inaspettatament quddiem il-karozza. "Il-Pulizija vs. Chesworth Hill Delmar" Kollez. Ikkonsidrat; Kif gja intqal, l-appellant kien qed javvicina "pedestrian crossing" minn fejn facilment seta jipprevedi li qed jew ser jaqsmu n-nies...… Pulizija vs. Joseph Cassar Trigona" - [10.8.1963] ) u li "min ma jarax dak li ragonevolment ghandu jara, ifisser li ma kienx qed izomm "a proper lookout" (Appell Kriminali : "Il-Pulizija vs. J.M. Sghendo" [17.6.1961] ). ("Newhaus vs. Bastion Insurance Co. Ltd." [1968])...… Illi mbaghad, anki kieku l-pedestrian forsi ma esploratx sew it-triq qabel kompliet taqsam, dan ma jezonerax lissewwieq mill-obbligi tieghu. Dan ghaliex - apparti mill-fatt li fuq il-pedestrian crossing hi kellha tinghata precedenza mill-awtista - f' sede kriminali kull sewwieq iwiegeb ghall-agir tieghu indipendentement minn dak li jaghmel haddiehor, ammenoche' dak li jigri ma jkunx dovut unikament u eskluzivament ghal xi tort da parti tal-pedestrian f' dan il-kaz. Fi kliem iehor, il-"contributory negligence" ma tezonerax lis-sewwieq jekk ma tkunx il-kawza unika tas-sinistru. (App.Krim."Il-Pulizija, vs. P.Bonnett", [Kollez.Vol.XXXVII,iv.p.883]). Umbaghad jekk stess kien hemm xi negligenza kontributorja da parti tal-pedestrian, .… dan seta' biss, ghal massimu, serva ghall-attenwazzjoni fil-piena u xejn aktar. Illi kif gie gustament ritenut f'sentenza ohra tal-Qorti tal-Appell Kriminali (Sede Inferjuri) f'sentenza moghtija fil-21 ta' Mejju 1960 fl- ismijiet Il-Pulizija vs Anthony Camilleri Nunns:73 "Hu ineggabli li driver ta' karozza ghandu, fost ohrajn, zewg doveri: wiehed, dak li jzomm a proper lookout ghall-vejikoli, pedestrians, u road-users ohra;(Gibb. Cases sec47), u l- iehor, dak illi waqt is-sewqan hu jkun f'posizzjoni tali li ....ikollu f'kull hin "proper control over the vehicle"..... Il-Qorti osservat "ma ghandux jintesa illi l-accidenti stradali huma ta' spiss kwistjoni ta' disattenzjoni ta' split second u l-kontingenzi tat-traffiku jistghu jkunu subitanei u inaspettati; .… Dan hu certament sewqan negligenti; u ma jistax biex jeskludieh il-fatt illi it-triq kienet wiesgha u illi traffiku iehor ma kienx hemm fit-triq, u cirkostanzi ohra tal-mument. … ghal sewqan negligenti ma hemmx bzonn tal- vjolazzjoni ta' normi guridici specifici, imma bizzejjed li jkun hemm negligenza, fis-sens ta' nuqqas ta' prudenza ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita is-sinistri stradali." [emfazi tal-Qorti] Illi f'decizjoni ohra tal-istess Qorti iddecidiet:- … biex nuqqas ta' proper look out iwassal ghall-responsabbilta penali l-Qorti trid tkun sodisfatta illi kieku ma kienx ghal dak in-nuqqas dik il-hsara x'aktarx kienet tigi evitata jew x'aktarx li ma kenitx issehh f'dak il-grad li effettivement sehhet...74. Fis-sentenza taghha l-Qorti tal-Magistrati (Malta) esprimiet ruhha hekk dwar l-obbligu li s-sewwieq jezercita` prudenza u kawtela fis-sewqan tieghu u dan billi ikun konxxju minn dak li jkun qed issehh mhux biss quddiemu, direttament fil-vizzwali tieghu, izda anke madwaru:75 Illi huwa principju ben stabbilit ukoll li sewwieq ghandu l-obbligu li jzomm 'l hekk imsejjah "proper look out". A motorist should have a view of the whole road from side to side and, in the case of a road passing through a built up area, of the pavements on the side of the road as well.76 Illi l-istess Qorti ta'l-Appell Kriminli rriteniet ukoll li … biex nuqqas ta' proper look out iwassal ghal responsabbilta penali l-Qorti trid tkun sodisfatta illi kieku ma kienx ghal dak in-nuqqas dik il-hsara x'aktarx kienet tigi evitata jew x'aktarx li ma kenitx issehh f'dak il-grad li effettivement sehhet...77 Ghandha terga' issir riferenza ghal dak li kien deciz fil-kawza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Haden Cassar Trigona inghad:78 ....speed jista jkun ecessiv anke jekk ma jiskorriex il-limiti regolamentari ghal dik il-lokalita izda jiskorri dawk dedatti mill-prudenza u mill-fatturi ambjentali tal-mument Fid-decizjoni Il-Pulizija vs Carmel Mitchell l-Qorti qalet:79 Illi r-Regolament 75 tar-Regolamenti tal-1994 dwar il-Vetturi bil-Mutur jiddisponi li :- "Kull min ikun qed isuq vettura bil-mutur ghandu jzomm fuq in-naha tax-xellug tat-triq .." u "Meta jkun.… ser jaqbez xi vettura ohra ...., kull driver ghandu jezercita l-kura u attenzjoni xierqa..." u fil-paragrafu 62 jghid :- 75 Il-Pulizija vs Maximilian Coppini, Deciza 27.07.2011 per Onor. Magistrat Dr. Doreen Sharples 76 Il-Pulizija vs Roderick Chiarenza Appell Kriminali deciz 26.05.2004. 77 Il-Pulizija vs Joseph Wallis deciza 06.06.2003 78 Qorti tal-Appell Kriminali, Deciza 12.07.2007 79 Qorti tal-Appell Kriminali, Deciza 14.10.2004 per Onor.Imhallef Dr. J. Kordi Eminyan Il-Qorti kienet iccitat b'approvazzjoni jsir bil-prudenza mehtiega. Din il-Qorti kien hemm osservat li ma hemmx dubju li l-manuvra tas-sorpass hi delikata u tali li tixhed fuq id- driver tal-vettura li jkun qed jissorpassa obbligi aktar gravi . Fid-dawl tal-gurisprudenza enuncjata u mir-rizultanzi processwali l- Qorti tista' tasal ghall-certu konkluzzjonijiet:  Il-fatt li skond il-koppja Milyutina it-tifel mgholli l-fuq bid-daqqa hi indikazzjoni cara li l-velocita` tal-vettura, ma kienitx wahda moderata u li tizboq il-40-50km/h li kien qed isuq biha John Milyutina.80  Hemm qbil anke da parti tal-imputat u l-passigier li kien mieghu, li kien qed isuq minn tal-inqas bejn il-50km/h u s-60km/h, velocita` li facilment tigi milhuqa partikolarment tenut kont li kif jixhed kemm Milyutina (u l-imputat quddiem il-perit tekniku) traffiku ma kienx hemm. Il-velocita` tizdied tenut kont li t-triq qeghda ghan-nizla u allura l-momentum ta' vettura gejja bi speed milhuq wara li saru zewg overtakings, ma jkunx wiehed baxx.  Ix-xhieda tal-koppja Milyutina li jsostnu li l-velocita` kienet wahda eccessiva issib korroborazzjoni meta jitqies li Pancar kien ghadu kemm ghadda minn traffic lights u kien qed javvicina traffic lights u pedestrian crossing iehor, f'parti ta' triq li qeghda f'liwja (quddiem l-ex Forum Hotel). Wayne Al Maraash li simili ghal Milyutina safa overtaken fil-liwja jikkonferma dan ukoll.81  Gja saret riferenza li fejn sehh l-overtaking tal-koppja Davies hemm double continuous white line, b'karreggata wahda fuq kull naha tat-triq.82 Dan jikkostitwixxi sewqan perikoluz f'zona li hi abitata u fejn hemm skola u centru sportiv, u meta qed tigi avvicinata blind corner!  Illi r-ritratti87 fir-rapport tal-espert mediku forensiku kif ukoll mir- relazzjoni tal-Perit Richard Bigeni jidher li l-impatt kien fuq quddiem tan-naha tal-passiggier.88 Vide ukoll relazzjoni a fol.228 et seq.  U jekk kien fuq in-naha ta' barra tal-karreggata kif jixhdu Davies, dan kellu vizzwali akbar tan-naha tax-xellug tat-triq izda madanakollu naqas milli jintebah bil-presenza tat-tifel li kien hareg ghat-triq arterjali.  Id-distanza bejn fejn sar l-impatt u fejn waqfet il-karozza, distanza gmiela, fuq il-karreggata opposta jindika l-velocita` eccessiva li biha kienet qed tinstaq il-vettura li ma ppermettitlux jikkontrolla l- vettura.91 Fil-fatt mill-kalkoli mahduma minn Eldridge,92 id- distanza minn fejn sehh l-impatt sal-post fejn waqfet tistrieh il- vettura, passi l-boghod minn fejn spicca mitfugh ukoll it-tifel (ritratt a fol. 179; skizz93) hi ta' 26.1 metri.94 "Issa jien li qed nghid huwa l-karozza mill-point of impact sakemm waqfet hadet dik il-velocita` kollha biex waqfet f'dik it-triq."95 Anke kif xehdet l-Ispettur Fabri: It- tifel l-indikazzjoni li kellna dak il-hin kienet fil-hrug tal-Luxol Grounds pero l-karozza nstabet metri konsiderevoli l'isfel mill-hrug tal-Luxol...."96  Illi r-regolament 127 tar-Regolamenti dwar il-Vetturi bil-Mutur (L.S. 65.11) jipprovdi li l-limitu ta' velocita` ghal bliet u irhula hu ta' 50km/h.  Buttigieg jikkonkludi li mill-kalkoli tieghu bejn il-post tal-impatt sal-post fejn waqqfet il-vettura juri li l-velocita` kienet ta' mhux anqas minn 70km/h; f'zona abitata fejn hemm anke skola, centru sportiv u zewg pedestrain crossings.  Id-distanza ta' 26 metru li hadet il-vettura sakemm waqqfet tistrieh fuq in-naha opposta tal-karreggata, turi bic-cjar li ma l- imputat kien reha kull kontroll minn fuqha. Nuqqas ta' kontroll attribwit ghall-velocita` eccesiva li kien qed isuq biha. Altrimenti tenut kont li kellu vizzwali (jammetti dan l-imputat)97u l-impatt kien fuq in-naha tal-passigier, sewwieq li hu 'aware of his surroundings' kien ikollu zmien bizzejjed biex anke jekk ma jevitax is-sinistru ghall-kollox, jevita l-konsegwenzi tragici tieghu. jgħaddu minnha Negligenza Kontributorja da Parti tal-Vittma Illi d-difiza tissomottometi fin-nota taghha li kien il-parte leza li wasal ghas-sinistru u dan bil-kondotta xejn ghaqlija tieghu. Dan il-fatt kien anke mistharreg fil-fond mill-espert Buttigieg meta jelenka diversi regolamenti li l-parte leza naqas milli josserva: "Illi l-Highway Code jgħid is-sussegwenti għar-rigward il-pedestrian; Pedestrians għandhom jevitaw li jimxu f'toroq arterjali jekk ma jkunx hemm passaġġi għall-mixi jew hard shoulder.98 Toqgħodx titnikker bla bżonn fuq il-karreġġata. Ftakar li l- karreġġata qiegħda l- l-ewwel u qabel kollox biex fejn seћћ l-inċident hemm żewġ vetturi.99 Ikompli li "fil-viċinanzi ta' sitta sebgħin pedestrian ħamsa (47.65m) metru bogћod waqt li l-oћra tinsab mija u tmintax punt wieħed seba' (118.17) metru bogћod. IlliAsghil għażel illi ma jużax l-ebda waħda mill- pedestrian crossings provduti mill-awtoritajiet u minflok qasam minn post li jinsab bejn iż-żewġ pedestrian crossings msemmija. Illi dan il-fatt jindika illi hawn il-vittma naqset serjament u għandu jiġi rikonoxxut illi jista jkun hemm negliġenza kontributorja minn naħa tal-vittma. "100 Jigi mfakkar li John Milyutina, li kien qed isuq ezatt wara l-imputat, baqa' ma rax lit-tifel qabel ma sehh is-sinsitru. Anke Jessica Milyutina tghid dan meta mistoqsija jekk ratx minn fejn kien gej it-tifel:"I didn't see him run into the road or anything".101 Il-fatt li ma rawx it-tifel hi indikazzjoni li kif jghid l-imputat dan hareg mis-side road ghal got-triq arterjali ghall- gharrieda. tinsab erbgħa u Illi madanakollu hu risaput li fil-kamp penali kull sewwieq iwiegeb ghall-agir tieghu indipendentement minn dak li jaghmel haddiehor, dment li dak li jigri ma jkunx dovut unikament u eskluzivament ghall- htijiet da parti ta' haddiehor.102 Fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell fis- sentenza Il-Pulizija vs Barrile Apap:103 "L-appellant jinvoka wkoll in-negliġenza kontributorja tal-vittma. Hija ormai paċifika l-ġurisprudenza dwar l-effett tan-negliġenza kontributorja tal-vittma fuq ir-responsabilita' kriminali tal-imputat. In-negliġenza da parti tal-vittma ma twassalx għal xi forma ta' kompensazzjoni tal-ħtjiet b'mod li l-ħtija tal-vittma tannulla l-ħtija tal-imputat. Dan jista' jiġri fi proċeduri privati ċivili iżda ma hux ammissibbli fi proċeduri penali għalkemm in-negliġenza kontributorja tal-vittma tista' tittieħed in konsiderazzjoni mill-ġudikant meta jiġi biex jikkalibra l-piena f'każ ta' sejbien ta' ħtija fl-imputat.104 In-negliġenza ta' ħaddieħor ma teskludix in- negliġenza proprja sakemm ma tkunx deċiżiva tal-inċident105 u ċioe', in relazzjoni għall-komportament tas-suġġett passiv tar-reat il-ħtija tas-suġġett attiv tista' tiġi eskluża biss fil-każ li l-ħtija tas-suġġett passiv tkun l-unika kawża esklusiva tal-akkadut altrimenti jekk il-ħtija tal-vittma tkun biss konkorrenti u kontributorja, ir-responsabilita' kriminali tas-suġġett attiv tar-reat tibqa' l-istess, salva, f'sede kriminali, il- miżura tal-piena106. Fil-każ odjern irriżulta li n-negliġenza li seta' kien hemm da parti tal-vittma ma kienetx il-kawża esklusiva tal-akkadut u għalhekk l-imputat jibqa' responsabbli kriminalment għal dak l- akkadut. Bdanakollu li kien hemm negliġenza da parti tal-vittma irriżultat ukoll u għalhekk din il-Qorti ser tieħu dan in kunsiderazzjoni meta tiġi biex tikkunsidra l-aggravju tal-appellant dwar il-piena." Dan il-principju kwindi filwaqt illi jirrikonoxxi illi kulhadd ghandu dritt ikun fit-triq min ikun qed isuq però jrid joqghod aktar attent mill-pedestrian minhabba perikolu li tista' tikkawza vettura anki f'mument ta' aljenazzjoni. Kien proprio dan il-hsieb illi wassal lill-ewwel Qorti biex ticcensura lill-appellant ghan- nuqqas ta' proper look out. [emfazi tal-Qorti] XXXVII. p.iv. p.1131] u ohrajn; Citati fis-sentenza Il-Pulizija vs Joseph Kaissari per Onor Magistrat Dr. Josette Simler deciza 5.10.2015 103 Deciza 28.07.2017; Per S.T.O. Il-Prim Imhallef Dr. Silvio AlUsta 104 Q App Kr. P v Joseph Kaissari, 1/6/1963, XLVII.iv.1236 107 Appell Kriminali, Deciz 11 ta' Lulju, 2013; Per Onor. Imhallef Dr. Michael Mitchell. Fil-fatt l-appellant lanqas induna b'xejn il ghaliex huwa irrealizza illi seta' gara xi haga meta hass id-daqqa mal-karozza fuq in-naha tal-lemin tieghu fejn allura kollox kien in plain view u ma kien hemm l-ebda ostakolu bejn il-pozizzjoni tas-sewqan tieghu fuq il-lemin u l-vittma tavvicina minn fuq illemin illi ma jarax il-vittma f'distanza daqshekk qasira. Anki li kieku l-appellant kien mohhu fil- pelican lights, b'daqshekk ma jfissirx illi ma kellux jinduna bil-vittma tersaq lejh proprju min-naha tas- sewqan tieghu. [emfazi tal-Qorti] L-appellant jista' jargumenta illi l-vittma wettaq certa nuqqasijiet meta qasam it-triq fi stat ta' sokor. Dana, però, mhuwiex ta' konfort ghall-appellant. Fil-kawza Said versus Fountain (Vol. LXLII, part 1, pagna 15) il-Qorti qalet, "F'materja ta' danni kagunati f'incident tat-traffiku, xejn ma jiswa biex jezenta minn kull responsabiltà lill-awtur taddanni l-fatt li l-attur li jfittex id-danni kien kontraventur meta gie investit minn karozza, u li l-kontraventur ma jimmeritax il-protezzjoni tal-ligi, ghaliex hu principju ormai pacifiku fil-ligi li min qieghed isuq karozza ghandu juza lmezzi kollha biex jigu evitati l-konsegwenzi tan- nuqqas ta' haddiehor; u jekk ma juzax dawn il-mezzi, huwa jkun legalment responsabbli avolja hu jkun qieghed josserva rigorozament ir-regolamenti." (ara ukoll XXVII, part 1, pagna 988; XXIV, part 4, pagna 740; XXX, part 4, pagna 616, 625). L-istess jinghad fil-kawza Il-Pulizija versus Fauzza (XXXVIII, part 4, pagna 859) "Anke fl-assenza hawn Malta, ta' regolamenti li jiddixxiplinaw lill-pedestrians hu cert li, anki meta jkun fil-carriageway il-pedestrian huwa intitolat ghall-uzu ta' diligenza ordinarja mill-parti tad- drivers f'dik il-carriageway. Il-pedestrian li jaqsam ittriq ghandu d-dritt kollu li d-driver juza d-diligenza mehtiega biex jevitah, anki jekk il-pedestrian jaqsam negligentement, u d-driver ghandu jkun ritenut responsabbli jekk ikun naqas minn xi dmir tieghu b'mod li jkun pogga ruhu f'pozizzjoni li ma setax jevita l-investiment tal-pedestrian." Imbghad fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija vs Angelus Tubic u Romagnoli intqal kif gej:108 lill-akkuzat mir- responsabbilta' XXXVIII,iv.p.883) Kif jghidO.C. MAZENGARB fil-monografija tieghu Curmi ghamlet dawn l-osservazzjonijiiet dwar id-dmir tal-pedestrian. Osservazzjonijiet li jsibu applikazzjoni ghal kaz in dezamina:109 Nru. 123/2006; Deciz 11 ta' Jannar, 2007; Per Onor. Imhallef Dr J. Kordi f' Il-Pulizija sakemm ma Illi l-Highway Code ighallimna illi meta nigu biex naqsmu triq ghandhom jigu imhares is-segwenti regolamenti: 23.Qabel taqsam, ieqaf qabel ma saqajk iħallu l-bankina, fejn int tkun tista' tara jekk ikun ġej xi ħadd. Tersaqx qrib ħafna tat-traffiku. Jekk m'hemmx bankina jew sidewalk żomm lura mit-tarf tat-triq iżda kun żgur li tista' tara t-traffiku li jkun ġej u li t-traffiku jkun jista' jara lilek. Ħares sewwa madwarek u isma'. Il-vetturi jistgħu jiġġu minn kull direzzjoni. Isma' sewwa, għax kultant tista' tisma' t-traffiku qabel ma tarah. Jekk tkun ġejja xi vettura, ħalliha tgħaddi. Erġa' ħares madwarek u isma'. Taqsamx qabel ma jkun hemm qtugħ mingħajr periklu fit-traffiku u inti tkun żgur li hemm ħafna ħin. Ftakar, anke jekk vettura għadha 'l bogħod, tista' tkun riesqa b'veloċità kbira. Meta ma jkunx hemm periklu, aqsam dritt it-triq, tigrix, tmurx lagenba. Ibqa' hares u issemma' ghat- traffiku waqt lit kun qed taqsam, fil-kaz li jkun hemm xi traffiku li ma tkunx rajtu, jew fil-kaz li jitfaccja xi traffiku ghall-gharrieda. Jekk għandek taqsam it-triq minn bejn karozzi pparkjati, uża t-truf ta' barra tal-vetturi daqs li kieku kienu l-kurduna tal-bankina. Ieqaf hemm u kun żgur li tista' tara sewwa madwarek u li t-traffiku jista' jara lilek. Qatt m'għandek taqsam it-triq minn quddiem, jew minn wara, xi vettura bil-magna startjata, speċjalment vettura kbira, għax is-sewwieq ma jkunx jista' jarak. Tfal żgħar qatt m'għandhom jiġu fdati waħidhom la fuq il-bankini u l-anqas fit-triq. … Illi maghdud dana kollu ghalhekk ma hemmx dubbju illi l-minuri ma osserva l-ebda wahda minn dawn ir-regolamenti u ghalhekk kellu rwol kbir f'dan is-sinistru stradali meta qabbad u hareg ghal got-triq bl- addocc f'sitwazzjoni fejn hija thalla jmur jixtri wahdu minghajr is- supervizjoni ta' xi adult. Jibqa' l-fatt li mill-provi akkwiziti m'ghandu jkun hemm l-ebda dubbju li ghalkemm kien hemm dan in-nuqqas mill- parte leza meta naqas li juza l-pedestrian crossing, xejn ma jnaqqas mill- fatt bhala rizultat tas-sewqan traskurat u perikoluz da parti tieghu, l- imputat ikkawza l-mewt ta' Rodwan Seguna. Ghal dawn il-mottivi, il-Qorti tqis li l-prosekuzzjoni rnexxiela tipprova sal-grad rikjest mill-ligi l-imputazzjonijiet migjuba fil-konfront tal- imputat, fejn ghal fini ta' piena t-tieni u t-tielet imputazzjoni huma 109 Per Onor. Magistrat Dr. Edwina Huber Meli, Deciza 28 ta' April 2011 assorbiti fl-ewwel imputazzjoni. "Fil-fatt fit-2 ta' Diċembru, 1939, Bubaqra, Iż-Żurrieq fil-każ 'AlUsta versus Hasa' kien qal li huwa prinċipju stabbilit fil-ġurisprudenza tagħna li meta mill-istess fatt, mibni fuq l-istess intenzjoni, jinkisru żewġ drittijiet jew aktar, m'hemmx pluralita' ta' offiżi iżda offiża waħda bil-vjolazzjoni li jkunu iżgħar jkunu assorbiti fil-vjolazzjoni l-aktar serja. U jekk persuna tkun iġġudikata għal waħda mill-vjolazzjonijiet u jkun meħlus jew jinsab ħati, is-sentenza iżżomm kull prosekuzzjoni ġdida li tista' ssir għal kull vjolazzjoni oħra, ukoll jekk il-vjolazzjoni li jkun tressaq fuqha l-ewwel darba tkun l-anqas waħda serja.111" Illi fis-sentenza mill-istess Qorti fl-ismijiet Il-Pulizija vs Antoine Chesworth intqal:112 L-ewwelnett din il-Qorti tirreferi ghas-sentenza citata mill-Avukat Generali Ir-Repubblika ta' Malta v. Michael Azzopardi Mamo u Joseph Forbes fejn jinghad illi: "… taht il-ligi taghna, huwa rikonoxxut illi att uniku, cioe` actus reus wiehed jista' jaghti lok ghal ksur ta' aktar minn disposizzjoni wahda tal-ligi. Infatti, huwa principju notorju fid-dritt penali taghna, kif ukoll f'sistemi esteri ohra, illi l-istess att doluz jista' jikser diversi disposizzjonijiet tal- ligi u jikkostitwixxi aktar minn delitt wiehed." Imbghad iddecidiet:114 Għal dik li hi plurarita' ta' akkużi, il-Qorti qed timxi mad-duttrina tal-konkurs formali jew ideali kif esposta mill-Professur Mamo fl-Ewwel Parti tan-Noti tiegħu dwar il-Liġi Kriminali. Infatti l-Professur Mamo fil-kawza il-Qorti 110 Per Onor. Imhallef Dr. Edwina Huber Meli, Deciza 21 ta' Jannar 2016; Appell Kriminali Numru 480/2015 20/09/2012 112 Per Onor. Imhallef Dr. David Walker, Deciza 22 ta' Settembru, 2009; Appell Kriminali Numru. 197/2007 113 Appell Kriminali, 11 ta' Jannar 1994. 114 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali per Onor. Magistrat Dr. Lawrence Cordina Sacco, Deciza 15 ta' Mejju, 2005. Fir-rigward tal-piena erogabbli ssir riferenza ghas-sentenza Il-Pulizija vs Francis Yuan:116 Fil-verita l-iskop tal-piena mhuiex wiehed ta' tpattija. Huwa ben stabbilit li l-piena m'ghandhiex isservi bhala xi forma ta' vendikazzjoni tas-socjeta` fil-konfront tal-hati. Il-piena ghandha diversi skopijiet. Wiehed minnhom huwa sabiex jigi ripristinat it-tessut socjali li jkun gie mcarrat bil-ghemil kriminali ta' dak li jkun. Taht dan l-aspett jassumu importanza, fost affarijiet ohra, kemm ir-rizarciment tad-dannu da parti tal-hati kif ukoll ir-riforma tal-istess hati. Skop iehor tal-piena huwa dak li tigi protetta s-socjeta`. Dan l-iskop jitwettaq kemm billi fil-kaz ta' persuni li b'ghemilhom juru li huma ta' minaccja ghas-socjeta` dawn jinzammu inkarcerati u ghalhekk barra mic-cirkolazzjoni, kif ukoll billi, fil-kaz ta' reati gravi, is-sentenza tibghat messagg car li jservi ta' deterrent generali. Il-Qrati ta' gustizzja kriminali dejjem iridu jippruvaw isibu l-bilanc gust bejn dawn u diversi skopijiet ohra tal-piena. Illi huwa propju ghalhekk illi ghal kull reat il-Ligi ma tistipulax piena fissa imma tistipula minimu u massimu; jispetta lill-Qorti biex fid-diskrezzjoni taghha, u entro dawk il-parametri, teroga dik il-piena permezz ta' liema, skond ic-cirkostanzi ta' kull kaz, tipprova ssib dak il-bilanc gust bejn d-diversi skopijiet li ghandhom jintlahqu...… Illi huwa car li l-imputat mhux persuna ta' kondotta vjolenti jew li ghandu bzonn ta' xi tip ta' riforma fil- karattru tieghu; dan pero ma jfissirx necessarjament li huwa m'ghandux jinghata piena karcerarja jekk hija din il-piena li tohloq dak il-bilanc gust bejn id-diversi skopijiet li jridu jintlahqu permezz taghha, inkluz dak li tibghat messagg car li jservi ta' deterrent.117 116 Ir-Republika ta' Malta vs Rene sive Nazzareno Khalil, Appell Kriminali, Deciza 28.11.2006. 117 Il-Pulizija vs Antoine Chesworth, Appell Kriminali, Dec. 22.09.2009. Illi fil-kaz in ezami l-imputat m'ghandux l-iskuza ta' l-inesperjenza jew il-blugha taz-zghozija; huwa ragel adult u ta' certa esperjenza li pero ghazel li jinjora dak li din l-esperjenza bil-fors kienet ghallmitu;....118 Illi l-Qorti tal-Appell Kriminali ukoll ghamlet il-konsiderazzjonijiet taghha dwar dak li l-gudikant irid iqis meta jasal biex jeroga l-piena:119 Din il-Qorti tirrileva illi fil-waqt li piena errogata hija fil-parametri tal-Ligi, il-Qorti m'hijiex avversa ghat- talba ta' l-appellant illi din il-piena tigi b'xi mod varjata. Din il-Qorti hadet inkonsiderazzjoni l-eta' tenera ta' l-appellant fil-gurnata ta' l-incident. Incident sfortunat, fejn veru tilef hajtu Clifford Khalil kawza ta' sewqan esagerat ta' l-appellant, liema sewqan huwa aktar attibwit lejn l-inesperjenza taz-zoghozija milli ghal xi tendenza tal-kriminalita` ta' l-appellant. L-appellant ghandu fedina penali nadifa u jidher li din hija l-ewwel darba li kiser difru mal-Ligi, mhux il- kaz li jintbaghat il-habs sabiex jirriforma ruhu. Ma jidhirx li hemm xi haga x'jigi riformat u ma hemmx dubju illi l-konsegwenzi tas-sewqan tieghu ser ikunu rimors ghalih li jrid jibqa' jghix bih tul hajtu kollha. Din hija piena fiha nnifisha u l-ebda perjodu l-habs ma jista jikkancella dan il-fatt. F'kazijiet ta' omicidju involontarju l-Qrati taghna kienu dejjem lesti jikkundanaw l-azzjoni imma meta tigi sabiex tikkundanna l- persuna, dejjem raw ic-cirkostanzi partikolari ta' dak li jkun u kemm il-persuna kienet propensa lejn il- kriminalita jew ma kinetx. F'dan il-kaz il-Qorti hija sodisfata illi l-appellant m'huwiex xi kriminal. Dan kien incident sfortunat illi halla konsegwenzi tragici izda biex issir gustizzja l-Qorti ma jidirlhiex illi ghandha tmur ghal-estremi tal-Ligi u tapplika l-piena ta' prigunerija effettiva. Illi l-Qorti kkunsidrat li l-piena ghandha tirrifletti fuq l-grad ta' negligenza u traskuragini riskontrata fil-kondotta tal-imputat. Fid-dawl tal-insenjament enuncjat din il-Qorti ddeliberat fit-tul stante li kif inghad jista' jaghti l-kaz li l-agir tal-imputat, ghad li jkun ta' natura kriminuza, pero` ma jilhaqx dak l-grad li timmerita piena restrittiva tal- liberta personali, partikolarment meta bhal fil-kaz in dezamina meta kien hemm in-negligenza kontributorja tal-vittma. Hekk ghamlet din il-Qorti u meta qiset u wiznet il-provi kollha li ngiebu quddiemha, sabet li minkejja li hu minnu li kien hemm negligenza kontributorja tal-vittma - li l-izball uniku tieghu kien li ghazel ma juzax il-pedestrian crossing - kien is-sewqan traskurat u mill-aktar perikoluz tal- komodita` ghall-bniedem, f'arma letali kapaci li tahsad il-hajja. sewqan perikoluz tal-imputat ma ppermettiex li tittiehed azzjoni evaziva invenzjoni 118 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, per Onor. Magistrat Dr. Doreen Sharples, Deciza 14.02.2013; Kump. sabiex jigi evitat l-impatt jew mtaffija l-konsegwenzi tan-nuqqas tat- tfajjel. Il-Qorti tkun qed tonqos jekk ma tosservax li aktar ma jghaddi zmien aktar qed tinbet spavalderija kbira mis-sewwwieqa lejn id-doveri li jispettawhom taħt il-liġi, fejn tirrenja l-indifferenza lejn l-inkoluminita' ta' sewwieqa ohra kif ukoll lejn il-pedestrian. Spavalderija u attitudini mill-aktar menefregista li titlob anzi tinnecesita` aktar sorveljanza u infurzar serju u kontinwu mill-awtoritajiet responsabbli. Iz-zmien li wiehed jikkoncentra biss fuq l-edukazzjoni tal-utenti tat-triq ghamel zmienu u minn ried jitghallem altru` li nghata zmien bizzejjed biex jitghallem. Jinhtiegu issa mizuri iebsa li jolqtu kemm li-sewwieq u jekk ikun il-kaz anke l-pedestrian; wasal iz-zmien li azzjonijiet insensati da parti tal-pedestrian ukoll ikunu sanzjonati mill-ligi bl-istess mod li jigu sanzjonati sewwieqa! L-introduzzjoni ta' l'hekk imsejjha 'Pedestrian Offences', ezistenti diga f'bosta gurisdizzjonijiet, ghandha tigi kkunsidrata mill-legizlatur ghall- istess ghan u cioe` li jigu evitati incidenti u dizgrazzji fit-toroq. Fil-mankanza ta' infurzar rigoruz u mizuri kuragguzi li tassew isservu ta' deterrent da parti tal-awtoritajiet risponsabbli, l-oneru li tigi ripristinata s-sigurta` fit-toroq taghna kull ma jmur qed jigi spustat aktar u aktar fuq il-Qrati u dan permezz tad-decizjonijiet minn taghhom. Kif kellha okkazzjoni tenuncja ruha l-Qorti tal-Appell Kriminali fis-sentenza taghha Il-Pulizija vs Antoine Chesworth:120 Din il-Qorti taqbel mal-hati illi m'hemm xejn x'juri illi hu xi minaccja ghas-socjeta`, l-anqas li hemm bzonn ta' xi tip ta' riforma fil-karattru tieghu jew li hu xi persuna ta' kondotta vjolenti. Il-kondotta tieghu fil-fatt hi wahda netta. Mill-banda l-ohra, fl-istess sentenza ccitata mill-hati, cioe` Ir-Repubblika ta' Malta v. ReneVella k/a Vella Gregory sive Nazzareno Khalil, intqal ukoll li wiehed mill-iskopijiet tal-piena hu li fil-kaz ta' reati gravi "is-sentenza tibghat messagg car li jservi ta' deterrent generali." Fil-fatt il-messagg li jrid jintbaghat f'kazijiet bhal dak in ezami hu li l-hajja mhijiex irhisa u li t-tehid ta' hajja anke involontarjament ghandu jitqies bhala xi haga serja u gravi. Sta ghal-legislatur imbaghad biex jiddeciedi ghandux ikompli jenfasizza dan bl-emendi opportuni fil-ligi taghna. Ghal dawn il-mottivi, wara li rat l-artikolu 225(1) tal-Kapitolu IX tal- Ligijiet ta' Malta, l-artikolu 15(1)(2)(3) tal- Ordinanza dwar it-Traffiku, Kapitolu 65 tal-Ligijiet ta' Malta, u r-regolament 127 tar-Regolamenti dwar il-Vetturi bil-Mutur (L.S. 65.11; A.L. 128/1994), issib lill-imputat hati tal-imputazzjonijiet kollha migjuba kontra tieghu u tikkundannah ghall-tnejn u tlettin (32) xahar prigunerija. Inoltre` tiskawlifikah minn kull licenzja tas-sewqan ghal perjodu ta' erba (4) snin. Ai termini tal-artikolu 23 tal-Kapitolu IX tal-Ligijiet ta' Malta tordna il- konfiska tal-vettura tal-għamla Peugeot bin-numru ta' registrazzjoni ALI 519, favur il-Gvern ta' Malta. Finalment b'applikazzjoni tal-artikolu 533 tal-Kapitolu IX tal-Ligijiet ta' Malta qed tordna lil imputat jhallas lir-Registratur ta' din il-Qorti s- somma ta' €3,084.57.