QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA IMĦALLEF ONOR. JOSEPH LIBRERI LL.D. Illum l-Erbgħa, 6 ta' Diċembru 2017 Kawża Nru: 12 Rikors Ġuramentat Nru: 934 / 12 JA Il-Qorti, Rat ir-rikors ġuramentat ippreżentat mill-atturi fis-17 ta' Settembru 2012 li permezz tiegħu ġie premess: Illi r-rikorrenti huma sidien, tal-għalqa li hija mdawra bil-bini u fil- preżent għandha aċċess mill-proprjeta' ta' Giuseppe Lipp kif ukoll għandha aċċess minn Triq in-Nissieġ, Ix-Xgħajra, li fiha kejl ta' ċirka mitejn u sittin metru kwadru (260m.k.), soġġetta għal sehemha Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 2 miċ-ċens annwu u perpetwu imposti fuq l-art kollha li minnha din il-porzjoni kienet oriġinarjament tifforma parti, u għalhekk sehem din il-porzjoni huwa ta' disa' u ħamsin lira u tnejn u għoxrin ċenteżmu (Lm459.22), liema ċens annwu u perpetwu jitħallas kull sitt (6) xhur b'lura, ukoll formanti parti mill-art akbar magħrufa bħala "Tal-Eħnieq, tmiss min-nofsinhar ma' beni tad-donatarju, tramuntana u punent ma' beni ta' Paul Bonnici Bellotti; Illi fil-bini viċin għal din l-art l-intimari fetħu fl-istess twieqi u bibien jagħtu għal fuq l-art tar-rikorrenti, u dan mingħajr ma għandhom l-ebda titolu jew servitu; Illi inoltre l-istess intimati qiegħedin jippretendu li jippossjedu dina l-art flimkien mar-rikorrenti tant li xi wħud minnhom ippreżentaw kawża ta' spoll fil-konfront tar-rikorrent u ġew rintegrati mill-Qorti fil-pussess tagħhom, liema sentenza ingħatat esekuzzjoni mill-istess Qorti billi ppretendew pussess fuq ġardina li tiġi wara l-fond tagħhom u li tifforma parti mill-proprjeta' donata lir-rikorrenti minn Giuseppe Lipp; Illi l-pussess li għandhom l-istess intimati mill-porzjoni art fuq imsemmija huwa bla ebda titolu validu fil-liġi, kif ukoll huwa bla titolu l-bieb u l-aperturi li l-istess intimati fetħu għal fuq din l-art, liema ftuħ kien ġie permess bi pjaċir biss tas-sid tal-istess art u bil- patt li jingħalqu jekk hekk jintalab; Illi r-rikorrent bħala s-sid tal-art fuq imsemmija liema art giet mgħoddija lilu bħala libera u franka minn kull piż u servitu għajr iċ- ċens li jiggrava fuq l-istess art għandu d-dritt li jeskludi kull terzi mill-pussess tal-istess art u li jipprokura li kull bieb jew apertura li jagħti għall-istess art jiġi magħluq; Illi l-intimati qegħdin jirreżistu mingħajr ebda dritt tajjeb dawn il- pretensjonijiet tar-rikorrent u għalhekk kellha ssir il-preżenti kawża; Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 3 Għaldaqstant jitolbu bir-rispett lil dina il-Qorti sabiex jogħġobha salv kwalsiasi dikjarazzjoni opportuna jew meħtieġa oħra: 1. Tiddikjara u tiddeċiedi li r-rikorrent huma s-sidien tal-art hawn fuq deskritta fl-ewwel paragrafu ta' dan ir-rikors u minnhom akkwistata kif fuq ingħad; Tiddikjara li l-intimati qegħdin fil-pussess tal-ġardina mill- istess art mingħajr ebda titolu validu fil-liġi; Tikkundanna lill-istess intimati jiżgumbraw mill-art fuq imsemmija u billi ma għandhom l-ebda titolu validu fil-liġi biex jokkupaw l-istess; Tordna lill-intimati sabiex jagħlqu kull bieb jew apertura li tinsab miftuħa mill-proprjeta' tagħhom u li tagħti fuq 'il fuq imsemmija proprjeta' tar-rikorrent, u dan billi l-istess ma għandhom l-ebda dritt għall-dawn l-aperturi u bieb; Tiddikjarahom responsabbli tad-danni kollha kawżati lir- rikorrent billi huma baqgħu jokkupaw l-art kontra r-rieda tar- rikorrent meta ma kellhomx dritt jew titolu għaliha, liema danni jiġu likwidati f'ġudizzju separat u dwar liema r- rikorrent jagħmel espressa riserva; Bl-ispejjeż u bl-inġunzjoni tal-intimati għas-subizzjoni. Rat id-dikjarazzjoni maħlufa tal-atturi u l-lista tax-xhieda. Rat ir-risposta ġuramentata tal-konvenuti ppreżentata fis-16 ta' Ottubru 2012 li permezz tagħha eċċepew: Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 4 Illi preliminarjament ir-rikorrenti għandhom jidentifikaw liema hija l-biċċa art kkontestata u sussegwentement għandhom jippruvaw it-titolu tagħhom; Illi fir-rigward tal-premessi u talbiet li jirreferu għal bieb u aperturi li jagħtu għar fuq din il-biċċa art, dawn ilhom hekk miftuħin għar aktar minn erbgħin (40) sena u għalhekk issa rabbew il-ġust; Illi fir-rigward tad-danni li qegħdin jippretendu r-rikorrenti, dawn huma preskritti ai termini tal-Artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili; Illi fir-rigward tad-danni li qegħdin jiġu pretiżi mir-rikorrenti, mingħajr preġudizzju għas-suespost, ir-rikorrenti għandhom jippruvaw li l-esponenti baqgħu fil-pussess ta' din l-art wara xi tip ta' interpellazzjoni da parti mir-rikorrenti sabiex ma jibqgħux fil-pussess ta' din il-biċċa art. erbgħa Illi għal dak li għandu x'jaqsam mal-premessi li hemm fil- paragrafu ir-rikorrenti għandhom jippruvaw dak li qegħdin jsostnu, ossia li l-ftuħ tal-bieb u tal-aperturi kien sar bi pjaċir tas-sid u li kien hemm ftehim li kellhom jingħalqu jekk jintalbu sabiex jagħmlu hekk. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Rat id-dikjarazzjoni maħlufa tal-konvenuti u l-lista tax-xhieda. Rat l-atti kollha tal-kawża nklużi d-dokumenti; Rat il-rapport tal-A.I.C. Mario Yassine debitament nominat minn din il-Qorti bħala perit tekniku; Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 5 Rat in-noti ta' sottomissjonijiet; Rat il-verbal tas-seduta tal-11 ta' Ottubru 2017 fejn il-kawża tħalliet għas-sentenza; Ikkunsidrat: Fatti Illi l-atturi huma proprjetarji tal-ambjenti deskritti minnhom fir- rikors guramentat u li l-konvenut ecċepew l-ewwelnett li kellhom ikunu identifikati biex l-azzjoni tirnexxi. Dan sar permezz tal- perizja msemmija, u kwindi ma għandux ikun hemm kontestazzjoni. Qed jitolbu allura li l-konvenuti jkunu żgumbrati mill-ġardina u biex jagħlqu l-aperturi li jagħtu għal fuq din il-proprjeta' u dikjarazzjoni illi kkaġunawlhom id-danni b'din l-okkupazzjoni. Illi fil-qosor il-konvenuti jirribattu billi jgħidu wkoll li huma akkwistaw il-proprjeta' permezz tal-preskrizzjoni trentennali u li ma kkaġunaw ebda danni lill-atturi. Provi Illi in sostenn tat-teżi tagħhom l-atturi esebew il-kuntratt tal-akkwist tagħhom ossija d-donazzjoni tal-2004. Illi ġew preżentati diversi affidavits, u l-partijiet xehdu quddiem il- Qorti u l-perit tekniku. Kunsiderazzjonijiet Legali Illi din il-Qorti ser tibda biex tikkunsidra t-talba mressqa mill-atturi msejsa fuq l-actio rei vindicatoria. Illi huwa magħruf li f'azzjoni rivendikatorja l-attur irid jipprova t- titolu tiegħu mingħajr ebda ombra ta' dubju – ara per eżempju s- sentenza tal-Qorti tal-Appell mogħtija fl-1958 fil-kawża fl-ismijiet "Azzopardi Galdes Giappone vs Caruana Lauri". F'dik il-kawża ntqal illi kwalunkwe dubju Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 6 il-konvenut possessur. Dan huwa biss eżempju għaliex hemm diversi sentenzi oħra simili. Wieħed jista' jsib rassenja dettaljata tagħhom fis-sentenza mogħtija minn din il-Qorti fl- ismijiet "Anthony Lomax vs Anthony Caruana Lauri" fit-23 ta' Ottubru 2001. Illi fis-snin riċenti din il-pożizzjoni ċċaqalqet wara ħafna snin tant illi l-Qorti tal-Appell fil-kawża fl-ismijiet "John Grima Libreri et vs Sherlock Lipp" deċiża fit-12 ta' Diċembru 2002 adottat pożizzjoni kemmxejn differenti billi qalet illi "il-Qrati tagħna, konsapevoli bid-diffikolta' li ssir tali prova u fl-interess tal-ġustizzja aċċettaw il-possibilta' li l-attur jirnexxi fil-kawża li jagħmel in forza tal-actio publiciana. Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 7 (Ara wkoll "Ager Dimech vs Gadepaga" deċiża mill-Prim Awla fl-14 ta' Mejju 1935). Dan għalhekk ifisser li meta l-konvenut ukoll jivvanta titolu, il-Qorti trid tinvestiga jekk it-titolu tal-attur huwiex aħjar minn dak tal-konvenut biex l-azzjoni tirnexxi. "Minħabba li f'xi każijiet ikun impossibbli li wieħed juri titolu oriġinali, sa minn dejjem ġie mogħti lir-rivendikant id-dritt li jipprova titolu aħjar minn dak tal-parti mħarrka. Fi kliem ieħor, meta l-kriterji rigorużi tal-azzjoni rivendikatorja ma jistgħux jitwettqu għar-rigward tal-piż tal-prova tat-titolu, l-attur jingħata l- jedd li jipprova titolu aħjar minn tal-parti mħarrka. Din l-azzjoni hija magħrufa bħala l-actio publiciana (in rem), li hija azzjoni rejali ta' għamla petitorja fejn is-saħħa tat-titolu huwa mkejjel inter partes u mhux, bħal fil-każ tal-azzjoni rivendikatorja vera u proprja, erga omnes. Huwa rimedju li l-Qrati tagħna tawh għarfien, ukoll fil-qafas ta' azzjoni ta' rivendika ta' sid minn idejn ħaddieħor" ara – deċiżjoni tal-Prim Awla tad-19 ta' Frar 2002 il- kawza "Frank Gaerty vs Kummissarju tal-Artijiet", kif ukoll sentenzi oħra bl-istess ħsieb, fosthom (App. Ċiv. tal-25 ta' Ġunju 1945, fl-ismijiet "Yassine Sceberras Trigona vs Cassar Sceberras Trigona Sammut Caligari et", u (Kollezz. Ċiv. tat-12 ta' Frar 1936 fil- kawża fl-ismijiet "Curmi et noe vs Cassar Torreggiani et" (Kollezz. Ċiv. tal-21 ta' Jannar 1946 fil-kawża fl-ismijiet "Agius noe vs Randon et" (Kollezz. Vol: XXXII.i.735), u dik tal-Prim Awla tas-17 ta' Marzu 1961, fil-kawża fl-ismijiet "Spiteri Axiak et vs Spiteri Axiak et" (Kollezz. Vol.: XLV.ii.586), u App. Ċiv. tal-5 t'Ottubru 2001 fil-kawża fl-ismijiet "Nancy Bagley et vs Albert Bartolo Parnis Ebsadi". Illi hekk ukoll fil-kawża fl-ismijiet "Paolo DeCarlo vs Rosina Gilford et" deċiża mill-Prim Awla tal-Qorti Ċivili fit-23 ta' Jannar 1953, l-konvenuti mhumiex jiddefendu ruħhom bil-pussess (possideo quia possideo), iżda ingħad: "illi b'dina l-eċċezzjoni Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 8 qegħdin jinvokaw favur tagħhom it-titolu tal-proprjeta' naxxenti mill-kuntratti fol. 8, 41 u 46. Dan l-eżami huwa indispensabbli, għaliex jekk il-konvenuti ma jirnexxux fil- prova tat-titolu, huma jibqgħu sokkombenti u jkunu preklużi milli jinvokaw favur tagħhom il-pussess, in forza tal-prinċipju 'melium est non habere (Vol. titolum quam habere XXXVII.ii.631). Illi dwar it-titolu tal-atturi ma jidhirx li hemm dubju u għalhekk peress li l-konvenuti qed jeċċepixxu l-preskrizzjoni trentennali dan l-insenjament japplika "mutatis mutandi". Għalhekk fil-fehma tal- Qorti l-kwistjoni prinċipali f'din il-kawża huwa jekk il-konvenuti akkwistawx l-art in kwistjoni permezz tal-preskrizzjoni trentennali, u huwa evidenti li jekk dan huwa l-każ ma hemmx lok ta' deliberazzjoni dwar l-aperturi għaliex allura f'dak il-każ dawn l- aperturi jkunu nfetħu fuq proprjeta' tagħhom stess – dan mhux il- każ jekk il-Qorti tasal għal konklużjoni opposta. Illi dwar il-preskrizzjoni ta' tletin sena, fil-kawża fl-ismijiet "Apap Bologna vs Sammut" (deċiża mill-Prim Awla 28 ta' Marzu 2003), jinsab insenjat illi "lil min jallega l-użukapjoni triġenarja bħala bażi tad-dominju minnu vantat, ma jistax jiġi oppost in-nuqqas ta' titolu jew tal-bona fede. U l-bona fede ma hix eskluża bil-fatt illi l- preskrivent kien jaf li l-ħaġa kienet ta' ħaddieħor għax hu biżżejjed li l-preskrivent ikollu l-intenzjoni li jsir il-proprjetarju tal-ħaġa. Imma l-pussess ta' tletin sena jrid ikun leġittimu, jiġifieri kontinwu u mhux interrott, paċifiku, pubbliku u mhux ekwivoku. Ir-rinunzja għall-użukapjoni bħala 'causa acquisitionis' tista' tkun taċita, ċjoe' deduċibbli mill-fatt li jimplika l-abbandun tal-jedd akkwistat, u d- Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 9 dikjarazzjoni tal-preskrivent fis-sens li l-ħaġa mhix tiegħu, timplika rinunzja taċita għad-dritt akkwistat minnu bl-użukapjoni" (Vol. XXXV P I p 105); Illi jinsab imbagħad spjegat illi "l-elementi tal-pussess huma tnejn, dak materjali, il-poter ta' fatt fuq il-ħaġa, u dak intenzjonali, l- animu tal-possessur li jgawdi d-dritt fuq il-ħaġa bħallikieku hu kien il-proprjetarju tagħha – animus et corpus; corpus possessionis, et animus possidendi vel animus domini. Mhux biżżejjed li jkollok id- detenzjoni tal-ħaġa jew it-tgawdija tagħha mhux bħala ħaġa proprja, imma bħala ħaġa ta' ħaddieħor, għaliex allura din tkun biss detenzjoni jew tgawdija prekarja" – ara ("Carmelo Camilleri Agius Decelis et -vs- Orsla Grima Libreri", Appell Ċivili, deċiż fit-13 ta' Marzu 1953; u "Victor Farrugia Drakard et -vs- Michael Khedhri", Appell Ċivili tal-31 ta' Mejju 1996). Illi fin-nota ta' sottomissjonijet tagħhom l-atturi jagħmlu ħafna enfasi fuq l-aperturi fejn jirrigwardja l-preskrizzjoni u l-argumenti fir-rigward ma tantx hemm wieħed xi jgħid għaliex din il-Qorti taqbel magħhom, iżda ma jgħidu kważi xejn dwar l-art in kwistjoni f'dan l-konvenuti dejjem ippossedew b'tolleranza u jibbażaw ħafna fuq il-kliem tal-konveuta meta qalet li kienu jużaw il-parti tal-ġardina kontestata bil- kuntentizza ta' zijuhom Joseph Lipp li intervjena fil-kawża ta' spoll fl-ismijet inversi deċiża fis-6 ta' Mejju 2011. F'dik il-kawża l-Qorti tal-Appell ikkonkludiet illi: "Minn din ix-xhieda ta' parti interessata li saħansitra intervjeniet fil-kawża, jidher li l-atturi u l-ġenituri tagħhom qabilhom, kienu jgawdu aċċess għal din l-art għal żmien twil qabel ma seħħ l- allegat spoll f'Settembru 2004. Jirriżulta wkoll li dan l-aċċess kien jeżisti minn żmien qabel ma l-interevent fil-kawża Giuseppe Lipp kien akkwista l-art b'titolu ta' enfitewsi fl-1976. Il- mistqosija għalhekk tiġi waħedha, u ċjoe' kif seta' dan Lipp jgħid li "Huma (l-atturi) kienu biss jinqdew b'din l-art bi pjaċir Jgħidu biss Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 10 tiegħu" meta jirriżulta li l-atturi kienu jinqdew b'din l-art minn żmien twil qabel ma daħal fl-istorja l-istess Giuseppe Lipp – l- intervenut fil-kawża… a) Billi dak li ssolleva d-'difiża' ta' mera tolleranza lanqas kien involut fil-proprjeta' tal-art in kwistjoni meta din kienet qed tiġi gawduta mill-familja tal-atturi. Hu ma jistax jitkellem għal ta' qablu speċjalment billi bejn l-aħħar tal-ħamsinijiet u fl- 1976 meta akkwista l-art b'cens din l-art kienet issejjaħ terza persuna, u meta wkoll wara li għalaq iċ-ċens u qabel ma l-art reġgħet ġiet konċessa lill-intervenut fil-kawża, kien hemm perjodu ta' żmien meta l-art in kwistjoni kienet irrivertiet għand is-sidien l-Ordni Karmelitan, u xorta waħda kienet okkupata mill-atturi u l-ġenituri tagħhom. b) Billi ma jirriżultax li min kien jivvanta titolu fuq l-art mertu tal-kawża fi żmien meta l-okkupazzjoni da parti tal-atturi u l- ġenituri tagħhom bdiet, kien ippermetta tali okkupazzjoni b'mera tolleranza. "In vista tal-fatt illi min jeżerċita poter ta' fatt fuq il-ħaġa huwa preżunt possessur, jispetta lil min jikkontesta dan il-pussess li jipprova li l-pussess hekk vantat jidderivi minn att ta' tolleranza. Dan għaliex, kif drabi oħra osservat, it-tolleranza ma għandhiex tiġi preżunta u għandha għalhekk tiġi pruvata almenu prima facie u l-piż ta' din il- prova jinkombi fuq min jinvoka t-tolleranza." (ara App. PS. – "Maria Camilleri Agius Decelis vs Benedict Davison et" deċiża fl-24 ta' Marzu 2004.) c) Billi l-okkupazzjoni ossia t-tgawdija ma kellhiex l-elementi ta' transitorjeta` u saltwarjeta` aspetti li fid-duttrina u fil- ġurisprudenza nostrana, huma meħtieġa f'atti ta' tolleranza (ara App. PS – "Mario Yamagata vs Angelo Grima Libreri" deċiż fit-12 ta' Jannar 2005). Infatti kif rajna aktar 'il fuq it- tgawdija tal-ġardina in kwistjoni da parti tal-atturi kienet ilha sseħħ sa mis-snin ħamsin u din it-tgawdija ġiet interrotta Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017 Rikors Ġuramentat Nru: 934/12 JA Sentenza Finali Paġna 11 f'Settembru 2004 mill-konvenut wara li l-istess konvenut kien akkwista b'titolu tal-kawża mingħand zijuh Giuseppe Lipp. Perjodu ta' ċirka ħamsin sena ma jistax jissejjaħ okkupazzjoni b'mera tolleranza iżda pussess effettiv tal-art in kwistjoni." ta' donazzjoni Illi stabbilit dan, din il-Qorti ma jidrilhiex illi għandha tiddelibera aktar għaliex din is-sentenza kienet ċara li l-konvenuti odjerni (atturi dakinhar) kienu ilhom jippossjedu l-art għal 50 sena u mhux b'tolleranza. Għalhekk kif enunzjat fis-sentenzi ċitati peress li għal din il-preskrizzjoni ma hemmx bżonn il-bona fede, l-eċċezzjoni relattiva għandha tiġi milqugħa. DEĊIŻJONI Għal dawn il-motivi l-Qorti tiddeċiedi din il-kawża billi tilqa' l- eċċezzjoni msemmija tal-konvenuti u tiċħad it-talbiet kollha attriċi Bl-ispejjeż kontra l-atturi. Onor. Joseph Deguara LL.D. Imħallef Onor. Joseph Deguara LL.D. 6 ta' Diċembru 2017