QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF SILVIO CAMILLERI ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 25 ta' Novembru 2016 Emanuel u Eva konjuġi Macrae; u 2. Maria Grima Macrae għal kull interess li jista' jkollha Dan huwa appell tal-konvenuti minn sentenza preliminari mogħtija fis- 7 t'Ottubru 2015 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili li ċaħdet eċċezzjoni ta' nuqqas ta' interess ġuridiku tal-atturi mressqa mill-konvenuti Emanuel Il-fatti li wasslu għal din il-kawża huma dawn: l-atturi Concetta El Amrousy, Rosanna Buhagiar Vella El Amrousy u Richard El Amrousy għandhom id- dirett dominju perpetwu, u l-atturi Luana Macrae u Petra Alusta, flimkien mal-konvenuta Maria Grima Macrae, għandhom is-sub- dirett dominju perpetwu ta' fond fil-Magħtab, limiti tan-Naxxar. L-atturi jgħidu illi s-sub-utli dominju huwa ta' Vere Alban u Edna Cecilia morter Wolf, li ma humiex parti f'din il-kawża. B'att tad-19 ta' Lulju 1999 pubblikat min-Nutar Carmelo Albani l-konvenuti Emanuel u Eva Macrae iddikjaraw illi kisbu s-sub-utli dominju b'titolu ta' preskrizzjoni akkwiżitiva. Billi dehrilhom illi din id-dikjar- azzjoni unilaterali tal-konvenuti ma kinitx tiswa, l-atturi bi protest ġudizzjarju tas-6 ta' Mejju 2008 sejħu lill-konvenuti biex jitilqu l- pussess tal-proprjetà u qegħduhom in mala fide għal dak li tgħid u trid il-liġi. Minkejja dan, b'ċedola ta' depożitu u fidi ta' ċens numru 56/2009 tal-14 ta' Jannar 2009, il-konvenuti fdew iċ-ċens u sub-ċens fuq il- L-atturi għalhekk fetħu din il-kawża tallum u talbu illi l-qorti: (i) tgħid illi l-konvenuti qegħdin iżommu l-fond mingħajr titolu li jiswa fil-liġi; (ii) tagħti lill-konvenuti żmien qasir biex jiżgumbraw mill-proprjetà u jħalluha battâla; (iii) tirrexxindi l-kuntratt (sic) unilaterali tad-19 ta' Lulju 1999; (iv) taħtar nutar biex jippubblika l-att relativ u kuratur biex jidher f'isem min jonqos li jersaq għall-pubblikazzjoni; u (v) tgħid illi ċ-ċedola ta' depożitu u fidi ta' ċens tal-14 ta' Jannar 2009 ma tiswiex. Il-konvenuti ressqu l-eċċezzjoni (it-tieni waħda) fost oħrajn illi: »… … … hemm karenza ta' interess ġuridiku da parti tar-rikorrenti li jressqu l-ewwel, it-tieni, it-tielet u r-raba' talba, u dana stante li ma jissussistux l-elementi neċessarji għall-eżistenza ta' tali interess, inkluż, iżda mhux limitatament, il-fatt illi dawn it-talbiet huma inkapaċi li jipproduċu riżultat vantaġġjuż jew utili għar-rikorrenti u fi kwalunkwe każ ir-riżultat, jew sentenza, ma tistax tiġi użufruwita mill-istess rikorrenti. Illi kif inhu risaput fil-ġurisprudenza nostrana d-direttarju perpetwu, meta kkonċeda l-fond b'titolu ta' enfitewsi perpetwa, ma jkun fadallu l-ebda interess proprjetarju ħlief dak li jirċievi l-kanone.« L-ewwel qorti ċaħdet din l-eċċezzjoni għal raġunijiet li fissrithom hekk: »Illi f'din il-kawża l-atturi, li huma l-eredi tal-persuni li kkonċedew b'titolu ta' enfitewsi lil ċertu Emanuel Macrae (mhux il-konvenut) il-proprjetà in kwistjoni, qed jitolbu r-radd lura tal-proprjetà għaliex skond huma dan Macrae kien trasferixxa l-istess proprjetà lill- konjuġi Loffreda Wolf u meta dawn telqu minn Malta l-konvenuti abbuż- ivament iddikjaraw li kienu akkwistawha bil-preskrizzjoni akkwiżittiva. »Illi l-konvenuti qed jibbażaw din l-eċċezzjoni fuq il-fatt li huma event- walment fdew iċ-ċens permezz ta' ċedola skond l-artikolu 1501 tal- Kodiċi Ċivili. Għalhekk jissottomettu li l-atturi ma għadx baqgħalhom l- interess ġuridiku biex jitolbu r-radd lura tal-proprjetà. »Illi din il-qorti ma taqbel xejn ma' dan ir-raġunament. Il-konvenuti qed jibbażaw l-eċċezzjoni tagħhom appuntu fuq l-att li l-atturi qed jallegaw li sar b'mod abbużiv u illegali. Naturalment dan irid ikun ippruvat fil- proċeduri iżda wieħed ma jistax jilqa' għall-azzjoni in kwistjoni billi jeċċepixxi n-nuqqas ta' interess ġuridiku meta jekk l-allegazzjonijiet tal-atturi jkunu ppruvati sodisfaċentement huma jistgħu jitolbu r-radd lura tal-proprjetà nnifisha. Għalhekk indubbjament l-atturi għandhom interess ġuridiku … … … li jipproponu din il-kawża.« B'rikors tat-12 ta' Ottubru 2015 il-konvenuti talbu fakoltà jappellaw mis-sentenza. Din il-fakoltà – li hija meħtieġa taħt l-art. 231 tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili biex isir appell minn sentenza preliminari – ingħatatilhom mill-ewwel qorti b'dikriet tat-18 ta' Novem- Il-konvenuti mbagħad appellaw mis-sentenza b'rikors tal-25 ta' Novembru 2015 li għalih l-atturi wieġbu fl-4 t'April 2016. Peress illi l-atturi, fit-tweġiba tagħhom għall-appell, ressqu eċċezzjoni ta' nullità tal-appell, din il-qorti sejra tibda billi tqis din l-eċċezzjoni għax, jekk tilqagħha, l-appell jieqaf hawn. L-eċċezzjoni tgħid hekk: » … ir-rikors tat-12 ta' Ottubru 2015 li ppreċeda dan l-appell u li bih [il- konvenuti] kienu talbu permess biex jappellaw kien ġie mitlub a tenur tal-artikolu 235(4) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta: dana meta s-sub- artikolu riferut huwa sub-artikolu ineżistenti, u l-artikolu 235 jittratta dwar meta qorti tal-ewwel grad tħalli barra fid-deċiżjoni waħda mit- talbiet proposti, f'liema każ ma jingħatax appell ab omissa decisione.« Għalkemm huwa minnu illi l-konvenuti iċċitaw artikolu ħażin fir-rikors tagħhom taħt l-art. 231, l-appell setgħu jagħmluh mhux bis-saħħa ta' dak ir-rikors iżda bis-saħħa tad-dikriet mogħti mill-ewwel qorti fit-18 ta' Jekk il-konvenuti iċċitaw artikolu ħażin, fl-agħar ipotesi dan seta' jwassal biex l-ewwel qorti tiċħad it-talba magħmula b'dak ir-rikors. Lill-ewwel qorti iżda dehrilha – korrettament, fil-fehma ta' din il-qorti – illi xorta setgħet tilqa' t-talba u għalhekk tat id-dikriet tat-18 ta' Novembru 2015. Billi l-appell sar bis-saħħa ta' dak id-dikriet, u d-dikriet innifsu ma ġiex impunjat, l-appell jiswa. Il-qorti għalhekk tiċħad l-eċċezzjoni u sejra issa tgħaddi biex tqis il- meritu tal-appell. Il-konvenuti fissru l-aggravju tagħhom hekk: »Is-sentenza tirrigwarda l-eċċezzjoni ta' interess sollevata mill-kon- venut u tiċħad dik l-eċċezzjoni ta' interess. L-appellant jaqbel mal- analiżi li għamlet l-ewwel onorabbli qorti tal-interess ġuridiku rikjest għall-azzjoni magħmul mill-ewwel onorabbli qorti imma ma taqbilx għall-mod kif l-ewwel onorabbli qorti applikat dik in-nozzjoni ta' inter- ess mal-fatti ta' din il-kawża. Del resto il-fatti li taw lok għal din il-kawża ma hemmx kontestazzjoni kbira dwarhom, u in kwantu dawk il-fatti huma meħtieġa għall-misura tal-interess tal-attur fl-azzjoni minnu proposta ma hemmx kontestazzjoni vera għallkemm jista' u hemm kontestazzjoni dwar fatti li ma humiex strettament rilevanti għad-deċiż- joni tal-interess. Huwa l-applikazzjoni tal-liġi għall-dawk il-fatti kif jir- riżulta mill-proċess li l-esponenti jħossu ruħ[hom] aggravati u jissotto- mettu bir-rispett li l-ewwel onorabbli qorti applikat il-liġi ħażin. »Il-fatti li fuqhom hija bażata l-azzjoni in kwistjoni huma dawn: »1. l-atturi huma d-direttarji tal-fond meritu ta' din il-kawża; »2. il-fond kien ġie koncess b'titolu ta' enfitewsi perpetwa mill-ante- ċessuri tal-atturi lil terzi; »3. l-immobili ġie fil-pussess u qieghed fil-pussess tal-konvenuti li għamlu dikjarazjoni li huma akkwistaw dak il-fond bi preskrizzjoni; »4. l-atturi esenzjalment qegħdin jipprovaw jirrivendikaw il-fond. »Issa l-azzjoni ta' rivendika ma tispettax lid-direttarju imma lis-sid; id- dritt tad-direttarju bħala direttarju qatt ma ġie kontestat jew attakkat mill-possessur u huwa preċiżament għalhekk li l-atturi huma nieqsa mill-interess neċessarju. L-unika ħaġa li l-atturi jistgħu jirrivendikaw huwa d-dirett dominju tal-fond, imma d-dirett dominju tal-fond minn- hom vantat qatt ma ġie kontestat la mill-enfitewta u lanqas mill- possessur attwali; anzi ċ-ċedola ta' fidi hija rikonoxximent ta' dak id- dritt. L-azzjoni tal-atturi hija intiża biex tiddikjara bħala illegali u abbusiv l-akkwist tal-utili mill-possessur attwali. Din hija materja li tesorbita d-dritt u l-interess tal-atturi bħala direttarju tal-fond. Ir- relazzjonijiet bejn l-enfitewta oriġinali u l-possessur preżenti, u l- kwistjoni jekk dan it-trasferiment ta' proprjetà sarx sewwa jew jekk il- possessur akkwistax jew le l-utili fuq il-fond mhux materja li tista' b'xi mod tinteressa jew tilledi l-interess tal-atturi bħala direttarji. »Issa meta wieħed janalizza l-fatti kif pruvati lill-ewwel onorabbli qorti u l-azzjoni tal-atturi għandu jara li l-istess elementi elenkati mill-qorti biex jkun hemm interess ġuridiku ma jissussistux f'din l-azzjoni. In partiko- lari ma hemmx dritt legali li d-direttarju jista' jeserċita sabiex javvoka [sic] l-proprjetà mill-pussess tal-utilista. L-unika dritt li jista' jeserċita d- direttarju fuq l-art la darba jkun aljena bil-konċezzjoni enfitewtika hija l- ħlas taċ-ċens jew il-fidi tal-istess ċens. Huwa qua direttarju ma jistax jeserċita drittijiet għall-pussess jew rivendikazzjoni tal-art għaliex dawk id-drittijiet jappartjenu lill-utilista u mhux lid-direttarju. Id-direttarju huwa kompletament priv minn interess fil-materja. L-unika interess li jista' legalment jippretendi [recte, jistgħu … jippretendu] li jeserċitaw l-atturi huma dawk [recte, huwa dak] appartenti għad-direttarji. Imma mhux id-drittijiet appartenenti għall-utilista. Dan l-interess ma jissussistix u ma jissodisfax ir-rekwisiti ben tajjeb elenkati mill-qorti. »Illi in partikolari l-atturi bħala direttarji tal-fond ma għandhomx inter- ess u ma jistgħux jitolbu l-iżgumbrament tal-konvenuti mill-fond u lanqas jistgħu jitolbu r-rexissjoni tad-dikjarazzjoni unilaterali minnhom magħmula għaliex huma huma privi mill-interess neċessarju biex jagħmlu u l-azzjoni se mai tispetta lill-utilista u mhux lilhom. It-talbiet l- oħra huma konsegwenzjali u għalhekk la huma privi minn interessi fit- talbiet prinċipali huma ukoll privi minn interess fit-talbiet konsegwenz- jali. In partikolari l-qorti osservat li l-interess ġuridiku għandu jiskatur- ixxi minn vjolazzjoni jew theddida ta' vjolazzjoni ta' xi dritt li jappartjeni lill-attur. Issa l-atti fuq imsemmija ma jikkostitwixxu l-ebda vjolazzjoni ta' dritt appartenenti lill-atturi li huma biss direttarji tal-fond, billi se mai dawk l-atti huma vjolazzjoni tad-dritt appartenti lill-utilista u mhux lid- direttarju tal-fond. Huwa preċisament għalhekk li l-interess ġuridiku ma jissussistix kif anke ġie diversi drabi ritenut minn dawn il-qrati u tali interess f'azzjonijiet simili ma jissussistix fil-persuna tad-direttarju imma jissussisti biss fil-persuna tal-utilista. Bir-rispett kollu dovut lejn l- ewwel onorabbli qorti r-raġunament ma jsegwix: il-qorti tgħid li l-atturi huma s-suċċessuri tad-direttarji u tgħid li huma qegħdin jibbażaw l- eċċezzjoni tagħhom ta' nuqqas ta' interess fuq il-fidi taċ-ċens; bir- rispett dan mhux il-każ: id-direttarju ma jkollux interess li jagħmel dawk it-talbiet anke kieku ċ-ċens ma ġiex mifdi; il-pussess tal-proprjetà mill- konvenuti ma tqajjem l-ebda interess fid-direttarju sa kemm id-dritt tiegħu bħala direttarju qiegħed jiġi rikonoxxut.« Essenzjalment li qegħdin igħidu l-konvenuti hu illi l-interess tal-atturi f'din il-kawża ma huwiex ġuridiku għax mhux imsejjes fuq dritt: id-dritt tagħhom huwa d-dirett dominju u mhux l-utli dominju, u kien biss l-utli dominju li l-atturi qegħdin igħidu li ġie użurpat illegalment. L-atturi wieġħbu hekk għall-appell: »Illi huwa d-dritt tal-atturi appellati qua direttarji tal-fond de quo li jirċievu I-ħlas taċ-ċens u Ii jirċivuh mingħand il-persuna li attwalment għandu l-obbligu li jħallas dan iċ-ċens (ara artikolu 1519(1) tal-Kodiċi Ċivili u C. Stivala Ltd v. Saviour Muscat Mallia, PA/RCP, 4 ta' Lulju 2001). L- atturi appellati qua direttarji tal-imsemmi fond għandhom dritt ukoll illi jitolbu r-rexissjoni tal-enfitewsi f'każ ta' morożità fil-hlas taċ-ċens u dan għandhom dritt jagħmluh fil-konfont tal-persuna li legalment huwa tenut Ii jħallas iċ-ċens. »llli.huwa evidenti għalhekk illi l-esponenti appellati qua direttarji tal- fond in kwistjoni … … … għandhom l-obbligu li jitolbu l-ħlas taċ-ċens mingħand l-enfitewti rikonoxxuti u cioè mingħand il-konjuġi Loffreda Wolf, u fl-eventwalità li dawn l-enfitewti rikonoxxuti ma jħallsux iċ-ċens allura l- istess atturi appellati għandhom id-dritt jitolbu fil-konfront tal-imsem- mija enfitewti rikonoxxuti l-konjuġi Loffreda Wolf r-rexissjoni tal-istess enfi- tewsi. … … ... »Illi dan ifisser illi l-esponenti appellati qua direttarji tal-fond in diżamina għandhom dritt jirreżistu pretensjonijiet magħmula minn terzi persuni bħall-konvenuti appellanti li ma għandhomx dritt fuq l-art in kwistjoni għax dawn tal-aħħar ineħħulhom iż-żewġ drittijiet tagħhom li jitolbu l-ħlas taċ-ċens u li jitolbu r-rexissjoni tal-enfitewsi fil-konfront tal- enfitewta. Huwa risaput ukoll illi għalkemm il-ħlas magħmul minn terza persuna li ma jkollhiex interess fl-obbligazzjoni huwa validu, din it- terza persuna trid taġixxi f'isem u għall-ħarsien tad-debitur, jew jekk taġixxi f'isimha basta li ma tiġix imdaħħla fil-jeddijiet tal-kreditur. L- azzjoni tal-atturi appellati mhijiex għalhekk azzjoni ta' rivendika. »Illi l-konvenuti appellanti li huma persuni li usurpaw ir-razzett bir-raba' miegħu u qed jokkupawh bla ebda titolu validu fil-liġi ma għandhom dritt qatt li jħallsu ċ-ċens f'isimhom. L-abbuż tal-konvenuti appellanti ġà jirriżulta lampanti u evidenti mill-provi mressqa. Fil-fatt, apparti li l- pussessuri f'isem ħaddieħor ma jistgħux jippreskrivu favur tagħhom infushom (ara artikolu 2118 tal-Kodiċi Ċivili), il-konvenuta appellanti Eva Macrae stess xehdet illi l-fond de quo ġie f'idejhom għax wara li, kif qalet hi stess, kienu xtrawh il-barranin (il-konjuġi Loffreda Wolf) dawn wara xi żmien telqu, kitbu lill-appellanti biex jeħdulhom ħsieb il- proprjetà u "ġie f'idejna". Kien ukoll dan ir-raġunar li wassal lill-ewwel onorabbli qorti li tikkonkludi li l-atturi appellati għandhom interess ġuridiku Ii jipproponu l-kawża odjerna. »Illi finalment l-esponenti appellati jissottomettu bir-rispett li l-mod kif il- konvenuti appellanti tagħhom quddiem l-ewwel onorabbli qorti għandu juri ampjament ċar lil dina l- l-eċċezzjoni preliminari onorabbli qorti illi dan l-appell qatt ma kellu jiġi intavolat peress li hu fieragħ fis-sens tal-artikolu 223(4) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta. Il- konvenuti anki jonqsu li jagħmlu s-sottomissjonijiet finali tagħhom biex kemm jista' jkun itawlu l-proċedura inutilment. U issa, għax l-ewwel onorabbli qorti ċahditilhom din l-eċċezzjoni li huma ma ddefendewx, iridu jappellaw. Bid-dovut rispett, il-konklużjoni għalhekk ma tistax ma tkunx bħal dik li waslet għaliha l-ewwel onorabbli qorti. Fiċ-ċirkostanzi, l-esponenti appellati huma tal-umli fehma li dina l-onorabbli qorti għandha tipprovdi fil-parti deċiżiva tas-sentenza li l-appellanti jħallsu I- ispejjeż għal darbtejn.« Din il-qorti wara li qieset il-fatti u s-sottomissjonijiet tal-partijiet taqbel mal-konvenuti illi l-atturi ma għandhomx interess "ġuridiku", i.e. inter- ess imsejjes fuq pretensjoni ta' dritt. Jekk tassew il-konvenuti użurpaw dritt li ma huwiex tagħhom, id-dritt hekk użurpat kien l-utli dominju, mhux id-dirett dominju, u l-atturi għandhom interess ġuridiku fid-dirett dominju, mhux fl-utli dominju. Fi kliem ieħor, jekk il-konvenuti kisbux jew le l-utli dominju bl-użukapjoni hija kwistjoni li tista' tiġi determinata f'kontestazzjoni bejn il-konvenuti u da Wolf, u mhux bejn il-konvenuti u l-atturi tallum. Jekk mhux minnu li seħħet l-użukapjoni favur il-konvenuti, l-atturi ma jbatu ebda preġudizzju. Il-ħlas tal-canone xorta jkollhom jirċevuh bla preġudizzju għad-drittijiet tagħhom mingħand il-konvenuti bħala ħlas minn terzi taħt l-art. 1148(2) tal-Kodiċi Ċivili1, billi l-konvenuti, għal- kemm iħallsu f'isimhom u mhux fl-interess ta' da Ħal Luqa, ma humiex qegħdin jippretendu li jiddaħħlu fil-jeddijiet tal-atturi bħala kredituri għall-ħlas tal-canone. (2) L-obbligazzjoni tista' wkoll tiġi mitmuma bil-ħlas magħmul minn terza persuna li ma jkollhiex interess fiha, basta li din il-persuna taġixxi fl-isem u għall- ħelsien tad-debitur, jew, jekk taġixxi fl-isem tagħha nfisha, basta li ma tiġix imdaħħla fil-jeddijiet tal-kreditur. Il-fidi taċ-ċens ukoll ma jolqotx id-drittijiet tagħhom, u xorta jistgħu jkomplu jippretendu l-ħlas mingħand da Silva li, min-naħa tagħhom, ma jkunux jistgħu jistrieħu fuq il-fidi billi ċ-ċedola tkun res inter alios acta għalihom. Jekk min-naħa l-oħra l-konvenuti tassew kisbu l-utli dominju bl- użukapjoni l-atturi xorta ma jbatu ebda preġudizzju. Jistgħu f'kull każ ma jagħarfux lill-konvenuti bħala enfitewti (sakemm ma jkunux imġiegħla jagħmlu hekk taħt l-art. 1510 tal-Kodiċi Ċivili2 jekk ma jurux raġuni tajba għar-rifjut ta' għarfien) u għalhekk da Silva jibqgħu marbutin favur tagħhom bl-obbligazzjonijiet tal-enfitewta u jkunu marbuta favur tagħhom il-konvenuti wkoll, taħt l-art. 1509 tal-Kodiċi Ċivili3. Sakemm ma jagħarfux lill-konvenuti bħala utilisti l-atturi jistgħu wkoll ma jagħarfux il-fidi u għalhekk xorta jistgħu jippretendu l-ħlas mingħand da Wolf jekk il-konvenuti jieqfu jħallsu taħt l-art. imsemmi fuq4. Jekk imbagħad l-atturi jkunu mġiegħla jagħarfu lill-atturi bħala utilisti xorta ma jġarrbu ebda preġudizzju għax il-posizzjoni u d-drittijiet tagħhom ikunu l-istess bħallikeku l-persuna tal-utilista tkun inbidlet Il-padrun dirett ma jistax jirrifjuta li jagħraf, minflok iċ-ċenswalist, lil dak li lilu l- enfitewsi tkun giet, taħt kull titolu li jkun, ittrasferita, jekk dan ikun persuna tajba biex tesegwixxi l-obbligazzjonijiet li joħroġu mill-kuntrart tal-enfitewsi. (1) Jekk iċ-ċenswalist jiddisponi mill-fond mingħajr il-kunsens tal-padrun dirett, hu ma jiġix meħlus mill-obbligazijonijiet tiegħu lejn il-padrun dirett, jekk min jakkwista ma jiġix magħruf minn dan. (2) Iżda, l-akkwirent, għalkemm ma jkunx ġie magħruf mill-padrun dirett, hu obbligat personalment lejh għall-ħlas taċ-ċens kollu li jagħlaq, u għat-tiswija tal-ħsarat kollha li jsiru fi żmien il-pussess tiegħu; … … ... Għalhekk, kemm għax l-interess tagħhom ma huwiex imsejjes fuq dritt u kemm għax ma jġarrbu ebda preġudizzju jekk it-talbiet tagħhom ma jintlaqgħux, l-atturi ma għandhom ebda interess ġuridiku fl-azzjoni tallum, u l-eċċezzjoni relativa tal-konvenuti għandha tintlaqa'. Il-qorti għalhekk tilqa' l-appell, tħassar is-sentenza appellata, tilqa' l- eċċezzjoni ta' nuqqas ta' interess ġuridiku u teħles lill-konvenuti mill- ħarsien tal-ġudizzju. L-ispejjeż, kemm tal-ewwel grad u kemm tal-appell, iħallsuhom l-atturi. Giannino Grech Sant Fava Pace Perini Noel Tait k/a Tate Perini Silvio Camilleri Bartolo President Deputat Reġistratur df