FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. BASON LL.D. ILLUM il-Ħamis, 15 ta' Novembru, 2018 Il-Qorti: Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fl-10 ta' Novembru, 2011, li bih u għar- raġunijiet hemm imsemmija, l-atturi jitolbu li l-Qorti (i) issib li t-testment magħmul minn kuġinuhom Carmelo Casaletto fl-4 ta' April, 2011, fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Vidolich Attard Grech ma jiswiex u huwa bla effett fil-liġi; (ii) issib għalhekk li Carmelo Casaletto miet mingħajr testment validu fil-liġi u b'hekk is- suċċessjoni tiegħu għandha tiġi regolata skond id-dispożizzjonijiet tal-liġi fuq is-suċċessjoni 'ab intestato'; (iii) issib li l-imħarrkin George Casaletto u Paul 15 ta' Novembru, 2018 Casaletto mhumiex il-werrieta universali tal-imsemmi Carmelo Casaletto f'ishma ndaqs u ugwali bejniethom; u (iv) issib ma jiswiex kull att magħmul mill- imħarrkin fuq is-saħħa tal-imsemmi testment tal-4 ta' April, 2011 u li għaldaqstant il-wirt ta' Carmelo Casaletto għandu jerġa' jitpoġġa fl-istat li kien fih fid-data tal-mewt tiegħu li ġrat fit-23 ta' April, 2011. Talbu wkoll l-ispejjeż; Rat id-degriet tagħha tal-14 ta' Novembru, 20111, li bih ordnat in-notifika lill- imħarrkin u tat direttivi lill-atturi dwar it-tressiq tal-provi min-naħa tagħhom; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa fit-12 ta' Diċembru, 2011, li biha l-imħarrkin laqgħu għall-azzjoni attriċi fil-mertu billi qalu li (i) fil-ħin meta għamel it- testment, it-testatur kien kapaċi li jagħmlu u li t-testment tiegħu jiswa għall- finijiet u effetti kollha tal-liġi. Għaldaqstant it-tieni, it-tielet u r-raba' talbiet attriċi mhumiex mistħoqqa. Jgħidu wkoll li t-testatur kien għażeb u bla wlied u b'hekk seta' ħalla l-wirt tiegħu lil min jidhirlu hu. Fuq kollox, kienu biss l- imħarrkin minn fost qrabatu li kienu ħadu ħsieb tiegħu tul ħajtu; Rat id-degriet tagħha tas-7 ta' Frar, 20122, li bih ħatret lill-Avukat Maria Dolores Camilleri Stivala bħala Assistent Ġudizzjarju biex tiġbor il-provi tal-partijiet; Rat ix-xiehda u d-dokumenti li tressqu quddiem l-Assistent Ġudizzjarju w quddiem il-Qorti; Rat id-degriet tagħha tat-28 ta' Ottubru, 20143, li bih tat lill-partijiet żmien sabiex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-atturi fit-13 ta' Jannar, 20154; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrkin fit-13 ta' Marzu, 20155, bi tweġiba għal dik tal-atturi; Semgħet is-sottomissjonijiet ulterjuri mill-avukat tal-atturi; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Rat l-atti kollha tal-kawża; Ikkonsidrat: 1 Paġ. 14 tal-proċess 2 Paġ. 21 tal-proċess 3 Paġ. 901 tal-proċess 4 Paġġ. 905 – 917 tal-proċess 5 Paġġ. 919 – 933 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 Illi din hija azzjoni għat-tħassir ta' testment pubbliku minħabba l-inkapaċità mentali ta' min għamlu. L-atturi jgħidu li l-uniku testment li għamel kuġinuhom Carmelo Casaletto ma jiswiex għaliex, dakinhar li għamlu, ma kienx f'qagħda mentali li jista' jagħmel testment. Iridu li l-Qorti ssib li t-testatur kien tabilħaqq mhux f'qagħda li jagħmel testment u għalhekk issib li t-testment imsemmi ma jiswiex u jmissu jitħassar. Iridu wkoll li l-Qorti taqtagħha li l- wirt ta' Carmelo Casaletto jinfetaħ bħallikieku dan miet mingħajr testment u li tħassar dak kollu li l-imħarrkin għamlu fuq is-saħħa ta' dak it-testment minn mindu miet Carmelo Casaletto; Illi l-imħarrkin iwarrbu il-pretensjonijiet tal-atturi billi jiċħdu x-xiljiet tagħhom u jgħidu li t-testatur kien kapaċi jidher fuq testment u jaf x'qed jagħmel. Jgħidu wkoll li, wara kollox, huma kienu l-qraba waħdanin li ħadu ħsieb lit- testatur tul ħajtu u li minħabba li kien għażeb seta' jiddisponi kif jogħġbu mill- ġid tiegħu għal wara mewtu; Illi mill-fatti li jirriżultaw mill-atti joħroġ li l-partijiet huma lkoll kuġini tat- testatur Carmelo Casaletto. Huwa kien għażeb, u jgħix waħdu ġewwa fond fiż- Żejtun6. Sa qabel ma ħareġ bil-pensjoni kien jaħdem7, jagħmel faċendi fid- dar8, u jgħix ħajja soċjali fir-raħal9. Huwa kellu wkoll il-fakoltà li jivvota10; Illi jirriżulta li Carmelo Casaletto kien ibati minn dipressjoni u kien jieħu kura għaliha11. F'Marzu tal-2011, Carmelo Casaletto ddaħħal l-isptar minn fejn irriżulta li kien marid serjament. Ir-rapport mediku jixhed li, minkejja dan, kien f'sensih u jaf x'inhu jiġri madwaru12. Wara ftit jiem l-isptar, huwa ħareġ u mar joqgħod fid-dar ta' kuġinuh, l-imħarrek Paul Casaletto; Illi fl-4 ta' April, 2011, Carmelo Casaletto għamel testment fl-atti tan-Nutar Dr Joseph Vidolich Gauci Borda Rosa13, fejn ħalla bħala werrieta universali ta' ġidu f'ishma ndaqs liż-żewġ kuġini tiegħu l-imħarrkin Paul Casaletto u George Casaletto. It- testment sar fid-dar tal-imħarrek Paul Casaletto. Dakinhar li għamel it-testment, it-testatur kellu tlieta u sebgħin (73) sena; Illi fi kliem in-Nutar Scicluna Lia, kien Paul Casaletto li talbu jassisti lit-testatur fit-testment. Jgħid ukoll li meta żar lit-testatur, sabu fis-sodda14. Bħala xhieda 6 Ara paġ. 712 tal-proċess 7 Ara paġġ. 234 u 729 tal-proċess 8 Ara paġ. 712 tal-proċess 9 Ara paġ. 230 tal-proċess 10 Ara paġġ. 803 u 811 tal-proċess 11 Ara rapport mediku f'paġ. 556 tal-proċess 12 Ibid. "JSR" f'paġġ. 42 – 3 tal-proċess 14 Ara x-xhieda tan-Nutar Vidolich Attard Grech f'paġġ. 45 – 7 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 fuq it-testment dehru persuni li kienu jafu lill Paul Attard-Montalto, u li George u Paul Casaletto kienu fl-istess dar fil-ħin li sar it-testment, għalkemm mhux fl-istess ambjenti16. Jirriżulta wkoll li, tlett ijiem qabel, it-tabib Rizzo Bugeja Gauci iċċertifika li Carmelo Casaletto kien f'qagħda li jagħmel testment17; Illi l-imħarrkin jistqarru li kienu jafu bil-kontenut tat-testment matul iż-żmien li t-testatur kien għadu ħaj għaliex kien it-testatur innifsu li, żmien qabel, qalilhom li ser iħalli ġidu lilhom18; Illi fl-istess jum tal-4 ta' April, 2011, filgħodu, Carmelo Casaletto mar ma' kuġinuh, l-imħarrek George Casaletto, il-Labour Office taż-Żejtun u quddiem uffiċjal, ħatar lill-istess imħarrek bħala prokuratur tiegħu sabiex jidher f'ismu għall-fini ta' benefiċċji soċjali li kien intitolat għalihom19; Illi aktar tard fix-xahar ta' April, 2011, Carmelo Casaletto iddaħħal l-isptar Boffa20 u baqa' hemm sakemm miet fit-23 ta' April, 201121. It-tobba jistqarru li, fiż- żmien li kien rikoverat hemm, kien diżorjentat u ma kienx jaf l-ambjenti ta' madwaru22; Illi xi jiem wara l-mewt ta' Carmelo Casaletto, l-attur Angelo Casaletto sar jaf mingħand l-imħarrek Paul Casaletto, li Carmelo kien ħatar lill-imħarrkin bħala werrieta universali tiegħu. L-attur Angelo Casaletto jgħid li sogħob bih li ġara hekk għaliex hu kien iġibu lil kuġinuh Carmelo. Min-naħa l-oħra, l-imħarrkin Paul u George jgħidu li, għal numru ta' snin, Carmelo lilhom biss sab; Illi fl-10 ta' Novembru, 2011, l-atturi fetħu din il-kawża; Illi l-Qorti sejra tgħaddi biex tqis il-kwestjoni fil-mertu. Il-konsiderazzjonijiet ta' natural legali huma marbutin mal-għemil tat-testatur fiż-żmien meta resaq biex jagħmel testment, li l-atturi qegħdin jattakkaw għaliex jgħidu li ma kienx jinsab f'qagħda li jista' jagħmel dak it-testment minn rajh. L-atturi jsejsu l-każ tagħhom fuq żewġ possibilitajiet. L-ewwel, li t-testatur kienet persuna sempliċi u għaldaqstant ma kienx f'qagħda li jagħmel testment. It-tieni, li ġie mġiegħel jagħmel it-testment fil-ftit tal-jiem li żammu f'daru Paul Casaletto u meta kien deher li t-testatur kien milqut minn marda serja. Min-naħa l-oħra, l- imħarrkin jiċħdu dan kollu u jgħidu li t-testatur kien kapaċi jidher fuq testment, u li huma kienu l-unika qraba li ħadu ħsiebu tul ħajtu; 15 Ara paġ. 48A u paġ. 243 tal-proċess 16 Ara paġ. 49 tal-proċess. Ara wkoll paġġ. 663 – 4 tal-proċess 17 Dok. "A" anness ma' Dok. "JSR" f'paġ. 44 tal-proċess 18 Ara paġ. 241 tal-proċess, paġġ. 247 – 8 tal-proċess, u paġġ. 664 – 5 tal-proċess 19 Ara paġ. 884 u paġġ. 888 – 9 tal-proċess 20 Ara paġ. 665 tal-proċess 21 Dok. "A" f'paġ. 6 tal-proċess 22 Ara paġ. 688 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 Illi xieraq jingħad minnufih li l-biċċa l-kbira tal-kwestjoni hija waħda ta' min mill-partijiet qiegħed jagħti verżjoni li għandha titwemmen u li din il-Qorti jmissha toqgħod fuqha. Dwar dan l-aspett, il-Qorti tifhem li, fil-kamp ċivili, il-piż probatorju mhuwiex dak ta' provi lil hinn mid-dubju raġonevoli. Jibqa' dejjem prinċipju tad-dritt li l-parti attriċi f'kawża għandha l-obbligu li tipprova kif imiss il-premessi għat-talbiet tagħha b'mod li, jekk tonqos li tagħmel dan, iwassal għall-ħelsien tal-parti mħarrka23. Madankollu, il-fatt waħdu li l-parti mħarrka tkun ressqet verżjoni li ma taqbilx ma' dik imressqa mill-parti attriċi ma jfissirx li l-parti attriċi tkun naqset minn dan l-obbligu, għaliex jekk kemm- il darba l-provi ċirkostanzjali, materjali jew fattwali jagħtu piż lil dik il- verżjoni tal-parti attriċi, il-Qorti tista' tagħżel li toqgħod fuqha u twarrab il- verżjoni tal-parti mħarrka. Min-naħa l-oħra, il-fatt li l-parti mħarrka ma tressaqx provi tajba jew ma tressaq provi xejn kontra l-pretensjonijiet tal-parti attriċi, ma jeħlisx lil din milli tipprova kif imiss l-allegazzjonijiet u l- pretensjonijiet tagħha24. Huwa għalhekk li l-liġi torbot lill-parti f'kawża li tipprova dak li tallega25, u li tagħmel dan billi tressaq l-aħjar prova26; Illi huwa miżmum li fil-każ fejn iż-żewġ partijiet iressqu verżjonijiet għal kollox konfliġġenti ma' xulxin b'mod li l-waħda xxejjen 'il-oħra, iżda li t-tnejn jistgħu jitwemmnu, allura qagħda bħal din tgħin lill-parti mħarrka, fuq il-bażi tar-regola li onus incumbit ei qui dixit27 u tar-regola proċedurali l-oħra li timxi magħha li actore non probante reus absolvitur28. Iżda, hawn ukoll, mhux kull konflitt fil-provi jew verżjonijiet imressqa quddiem qorti għandhom iwasslu għaċ-ċaħda tat-talbiet attriċi, għaliex il-kriterju li jsegwi l-ġudikant irid ikun dak li jqis jekk, fid-dawl tal-provi mressqa, verżjoni waħda jistax joqgħod fuqha aktar mill-oħra29 bis-saħħa ta' xi waħda mill-għodda proċedurali li l-liġi tippermetti fil-proċess probatorju. Fit-twettiq ta' eżerċizzju bħal dak, il-Qorti hija marbuta biss li tagħti motivazzjoni kongruwa li tixhed ir-raġunijiet u l- kriterju tal-ħsieb li hija tkun ħaddmet biex tasal għall-fehmiet tagħha ta' ġudizzju fuq il-kwestjoni mressqa quddiemha30; Illi dak li jgħodd f'kawża mhuwiex l-għadd tax-xhieda mressqa għaliex "il-fatt li xhieda jkunu ġew prodotti minn parti partikolari f'kawża … ċertament ma jfissirx li l-Qorti hija marbuta li temmen b'għajnejha magħluqa, jew li temmen aktar, dak kollu li dawn ix-xhieda jgħidu 'favur' il-parti. Fuq kollox, ix-xhud JSP 12.1.2001 fil-kawża fl-ismijiet Hans J. Caruana et vs Raymond Ozen 24 App. PS 7.5.2010 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Valentino et vs Anthony Tipo 25 Art. 562 tal-Kap 12 26 Art. 559 tal-Kap 12 27 P.A. NC 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Mallia Elmgdmi Formosa Brincat et vs William Sansone et 28 P.A. LFS 18.5.2009 fil-kawża fl-ismijiet Log. (Għ) AE 18.4.2007 fil-kawża fl-ismijiet John Baptist Ben Mubarek vs Michael Attard Portughes(mhix appellata) 30 App. 9.1.2008 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Brown et. vs Victor Attard Portughes et 15 ta' Novembru, 2018 ma jiġix prodott biex jixhed 'favur' parti jew 'kontra' oħra, imma jiġi prodott biex jgħid il-verita`, il-verita` kollha, u xejn anqas minn dik il-verita` kollha"31; Illi l-Qorti tqis li, iżda, bħalma jiġri f'każijiet bħal dawn, il-verżjonijiet tal- partijiet u ta' dawk li setgħu kienu nvoluti magħhom ikunu tabilfors miżgħuda b'doża qawwija ta' apprezzament suġġettiv ta' dak li jkun ġara. Il-Qorti tifhem li kull parti jkollha t-tendenza li tpinġi lilha nnifisha bħala l-vittma u l- parti l-oħra bħala l-ħatja jew l-aktar 'giddieba' u dan jgħodd ukoll għall- verżjonijiet li jagħtu dawk il-persuni l-oħrajn li jkunu b'xi mod involuti fil- ġrajjiet li jsawru l-każ. Huwa d-dmir tal-Qorti li tgħarbel minn fost dawn il- verżjonijiet kollha u minn provi indipendenti li jistgħu jirriżultaw il-fatti essenzjali li jistgħu jgħinuha tasal biex issib x'kien li tassew ġara u kif imxew l-affarijiet32; Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha dawn l-elementi kollha joħorġu b'mod qawwi. Hemm il-verżjoni tal-atturi li trid turi li t-testatur kien persuna sempliċi u li ġie manipulat fil-mument l-aktar dgħajjef ta' ħajtu. Hemm il- verżjoni tal-imħarrkin, li jisħqu li t-testatur għex ħajja indipendenti u b'ġidu seta' jagħmel li jrid. Jisħqu li huma wrew rispett lejh tul ħajtu u saħansitra anke meta marad serjament. Hemm imbagħad il-verżjonijiet tat-terzi: tobba, qraba, persuni li kienu jafu lit-testatur, u n-nutar li ppubblika t-testment; Illi din il-ġabra kbira ta' xhieda mogħtija trid titqies ukoll fil-qafas ta' provi dokumentali li nġabu minn tagħrif miżmum fl-Isptar u minn aġenziji li ntalbu jagħtu s-servizz tagħhom lit-testatur fi żminijiet mifruxa matul l-aħħar snin ta' ħajtu; Illi f'dan il-każ, dawn il-prinċipji jridu jinqraw u jinftehmu fil-qafas tal- prinċipji li ġew stabbiliti mill-Qrati tagħna fil-każi ta' impunjazzjoni ta' atti testamentarji minħabba l-allegata inkapaċità mentali tat-testatur. Tajjeb ukoll li wieħed jisħaq li l-eżami jrid isir b'riferenza għall-waqt li fih kien qiegħed isir it-testment impunjat33 u li l-fatt magħruf li t-testatur seta' kien ibati minn xi kundizzjoni jew qagħda li tista' taffettwalu l-kundizzjoni ta' moħħu mhijiex determinanti biex b'hekk biss tipprova li, meta sar it-testment, dak it-testatur ma kienx jaf x'qiegħed jagħmel jew x'qiegħed isir34; Illi rigward l-istat mentali tat-testatur, huwa stabbilit li (a) il-kapaċità hija r- regola u l-inkapaċità hija l-eċċezzjoni35. Għalhekk il-preżunzjoni 'juris tantum' hija favur il-kapaċità li persuna tagħmel testment, u l-kuntrarju jrid Ċiv. 19.6.2006 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel ‘Wismayer vs David Pavanello et 32 P.A. PS 28.4.2003 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Arab vs Ġużeppi Arab (mhix appellata) 33 App. Ċiv. 18.7.2017 fil-kawża fl-ismijiet Anton Valentino et vs Maria Tipo et 34 App. Ċiv. 2.3.2018 fil-kawża fl-ismijiet Lorenza Pace Grima et vs Maria Dolores Brown et §§ 30 – 1 35 App. Ċiv. 20.6.1938 fil-kawża fl-ismijiet Abdilla Castillo vs Grech Sciberras (Kollez. 15 ta' Novembru, 2018 Dan kien is-sies tal-prinċipju tal-favor testamenti li huwa wieħed mill-ewlenin fil-qasam tat-tifsir u t-tħaddim tat-testmenti bħala xhieda tal-aħħar rieda ta' min ikun għamilhom. Ingħad li kemm jista' jkun, it- testment kellu jiġi meqjus bħala validu, pjuttost milli null: potius ut valeat quam ut pereat. Għalhekk it-testatur għandu jitqies li għamel it-testment bir- rieda ħielsa tiegħu u b'hekk kwalunkwe allegazzjoni dwar is-siwi tat-testment titlob li tkun ippruvata b'mod xieraq minn min iqanqal id-dubju dwar is-siwi ta' dak l-att. Fit-tieni lok, (b) tkun inkapaċi milli tagħmel testment dik il- persuna li, fi żmien ta' l-att, ma tkunx f'sensiha, u l-inkapaċità għandha tiġi ppruvata minn min irid iwaqqa' l-att37. Fit-tielet lok, (ċ) biex persuna tkun kapaċi tagħmel att, mhemmx il-ħtieġa li tkun perfettament u rigorożament sana minn moħħha: jkun biżżejjed li l-persuna jkollha l-użu tar-raġuni fi grad tali li tippermettilha tkun taf x'inhi tagħmel. Fir-raba' lok, (d) biex jiġi stabbilit li persuna mhix f'sensiha, hemm il-ħtieġa li jirriżultaw indizji gravi38. Fil-ħames lok, (e) il-Qrati tagħna kienu kontra li jilqgħu talba biex jitħassar testment jekk ma jirriżultax b'mod ċert, minn fatti preċiżi u li ma jħallu ebda dubju, u ma jkunx ġie ppruvat li l-inkapaċità kienet teżisti fil-ħin li l-persuna qiegħda tagħmel l-att39; Illi rigward il-prova li hija meħtieġa li tinġieb minn min jixli n-nuqqas ta' kapaċità mentali f'testatur, jingħad li din taqa' fuq żewġ binarji: l-ewwel, irid jiġi ppruvat li t-testatur tabilħaqq kien ibati minn vizzju. It-tieni illi l-vizzju kien jissussisti fil-ħin tat-testment jew fi żmien l-aktar qrib ta' meta sar it- testment40; Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, l-atturi jsejsu l-każ tagħhom fuq (i) ix-xhieda ta' diversi mill-atturi u terzi li jafu lit-testatur bħala persuna sempliċi. B'żieda ma' dan, (ii) jagħtu piż lid-dokumentazzjoni miżmuma mill-Isptar Mater Dei fejn t-testatur ġie identifikat li jbati minn dipressjoni, u aktar tard, meta ddaħħal l-isptar Sir Paul Di Bartolo, kien disorjentat. Jisħqu ħafna (iii) fuq il- fatt li t-testment sar fid-dar ta' wieħed mill-werrieta maħtura fl-istess testment, u li ż-żewġ werrieta kienu preżenti taħt l-istess saqaf fil-mument meta sar it- testment u li x-xhieda li dehru fuq it-testment kienu magħrufa minn wieħed mill-werrieta. L-atturi (iv) iqanqlu dubji mill-eżattezza taċ-ċertifikat mediku tat-tabib Rizzo Bugeja Gauci u jgħidu li ma ħa l-ebda qies tal-fatt li t-testatur kien ibati mid-dipressjoni. B'mod snjifkanti, l-atturi jimmiraw ukoll li jisiltu nisġa kronoloġika tal-aħħar żminijiet ta' ħajjet Carmelo Casaletto u taż-żmien meta sar it-testment minnhom attakkat41; Ċiv. (Kollez. Vol: XXXIV.i.108) 37 P.A. JZM 2.5.2013 fil-kawża fl-ismijiet Charles Tipo et vs Joan Busuttil Pepper (mhix appellata) 38 Ara, b'eżempju, P.A. GV 16.12.2002 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Mc Kay et vs Gaetana Mattei et (mhix appellata) 39 P.A. GV 31.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Khosla vs Raymond Shtewil et (mhux appellata), u r-referenzi għas-sentenzi hemm imsemmija. Ara wkoll App Ċiv. 25.03.2011 fl-ismijiet Carmelina Tipo vs Helen Shtewil et 40 P.A. 8.3.1952 fil-kawża fl-ismijiet Brown et vs Giordano et (Kollez. Vol: XXXIV.ii.404) 41 Ara n-Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 909 sa 916 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 Illi l-imħarrkin, min-naħa l-oħra, jistrieħu fuq is-siwi taċ-ċertifikat tat-tabib Rizzo Bugeja Gauci li jgħid li t-testatur "can still perform all his legal obligations, and perform his will. Huma joqogħdu wkoll fuq il-fatt li meta ddaħħal l-Isptar Mater Dei, ftit tal-jiem biss qabel ma għamel it-testment, kien saf sewwa b'dak kollu li kien għaddej madwaru. Jistrieħu wkoll fuq ix-xhieda ta' numru ta' persuni li ġew f'kuntatt mat-testatur lejn l-aħħar snin ta' ħajtu u li jfissru kif, minkejja d-dipressjoni, it- testatur kien jgħix ħajja soċjali normali bħal ħaddieħor; Illi l-Qorti jidhrilha li għas-soluzzjoni tal-każ li tressaq quddiemha jixraq ħafna li tqis sewwa (i) ċ-ċertifikat tat-tabib Mario Sansone Bugeja Gauci li fuqu qagħad in- Nutar li ppubblika t-testment. Dan iċ-ċertifikat jistqarr li t-testatur kien kapaċi fil-ħin li ġie eżaminat biex jagħmel testment. Il-Qorti fliet ukoll ix-xhieda mogħtija mit-tabib innifsu, li kien għal bosta snin it-tabib kuranti personali tat- testatur42. Minn din ix-xhieda ħareġ ċar biżżejjed li, minkejja l-qagħda mwiegħra ta' Carmelo Casaletto dakinhar, kien jaf sewwa x'inhu għaddej madwaru u wieġeb għall-mistoqsijiet li, minn ħin għal ħin, l-imsemmi tabib kien qed jagħmillu; Illi l-Qorti jidhrilha xieraq ukoll li tqis (ii) ix-xhieda tan-Nutar pubbliku li quddiemu sar it-testment43. Dan, bħala persuna indipendenti mill-partijiet u li ma kienx jafhom, fix-xhieda tiegħu jitfa' dawl siewi fuq l-għarfien tat-testatur ta' dak li kien irid jissemma fit-testment tiegħu. Huwa jixhed kif, meta ltaqa' mat-testatur, għalkemm sabu fis-sodda, minn jeddu qallu kif xtaq jiddisponi minn ġidu; Illi l-Qorti tqis rilevanti wkoll (iii) ix-xhieda tal-uffiċjal pubbliku li quddiemu deher it-testatur fl-istess jum meta sar it-testment44. Dan l-uffiċjal pubbliku jgħid li t-testatur ffirma quddiemu meta ħatar lil wieħed mill-werrieta bħala prokuratur tiegħu; Illi l-Qorti sabet rilevanti wkoll (iv) ix-xhieda tat-tobba li ġew f'kuntatt mat- testatur meta ddaħħal l-Isptar Mater Dei, jiem qabel ma t-testatur għamel it- testment. Huma jixhdu li, minkejja li kien magħdur, it-testatur kien f'qagħda li jikkomunika magħhom45; Illi għall-Qorti huwa rilevanti wkoll li, kif sewwa jeċepixxu l-imħarrkin, t- testatur seta' jiddisponi kif jogħġbu minn ġidu għal wara ħajtu, minħabba li 42 Xhieda tiegħu f'paġġ. 81 – 5 tal-proċess 43 Ara x-xhieda tiegħu f'paġġ. 45 – 7 tal-proċess 44 Ara x-xhieda ta' Martin Azzopardi Arena f'paġġ. 879A sa 879E tal-proċess 45 Ara x-xhieda ta' Dr Neville Hartley u ta' Dr. Marquita Decesare, f'paġġ. 686 – 7 u 693 – 9 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 kien għażeb u ma kien hemm l-ebda ċirkostanza fil-liġi li torbtu li jrid iħalli ġidu jew xi biċċa minnu lil xiħadd partikolari; Illi minħabba li wieħed mill-argumenti ewlenin tal-atturi huwa li t-testatur kien hekk milqut minn kundizzjoni mentali li ma setax ikun li jagħraf x'kien qiegħed jagħmel meta sar it-testment tiegħu, il-Qorti tqis li, b'żieda mal- kunsiderazzjonijiet li ntgħamlu qabel, irid jitqies ukoll jekk id-dispożizzjonijiet testamentarji kinux jixhdu xi taħwid fil-ħsieb. Jekk wieħed jara t-testment impunjat46, wieħed isib li dan l-att huwa wieħed sempliċi għall-aħħar. Fih żewġ artikoli – it-tħassir ta' kull testment li seta' sar qabel, u l-ħatra tal- werrieta; Illi huwa prinċipju aċċettat li "Fattur determinanti sabiex tiġi stabbilita s-sanità mentali tat-testatur hija r-raġjonevolezza tad-dispożizzjonijiet li jinsabu fit- testment. Għandhom ukoll relevanza qawwija id-depożizzjonijiet ta' nies professjonali, bħat-tabib kuranti tat-testatriċi u n-Nutar li kkonfezzjona t- testement, dwar l-istat u l-komportament tat-testatriċi fiż-żmien relevanti. Illi dawn il-fatturi kollha jwasslu lill-Qorti ssib li, fil-każ li għandha quddiemha, ma ntweriex li t-testatur Carmelo Casaletto kien milqut minn stat ta' inkapaċità mentali dak il-ħin li kien qiegħed isir it-testment tiegħu; Illi għalhekk, il-Qorti ssib li l-atturi ma seħħilhomx iwettqu l-grad ta' prova mistenni minnhom bil-liġi biex iwassluha ssib li t-testment li għamel it-testatur fl-4 ta' April, 2011, ma kienx jiswa għar-raġunijiet imsemmijin minnhom, u b'hekk mhijiex sejra tilqa' l-ewwel talba attriċi; Illi dan ifisser ukoll li l-Qorti lanqas sejra tilqa' t-tieni, it-tielet u r-raba' talbiet attriċi li huma konsegwenzjali għall-ewwel talba u marbuta sfiq magħha; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: 46 Ara d-Dok "JSR", f'paġġ. 42 – 4 tal-proċess (din hija kopja awtentikata mressqa min-nutar u turi l-firem u dak kollu li nkiteb bl-idejn mill-istess Nutar, testatur u xhieda) 47 P.A. NC 5.10.2004 fil-kawża fl-ismijiet Pawlu Borg Bartolo vs Carmelo Borg Bartolo et (mhix appellata) 15 ta' Novembru, 2018 Tiċħad t-talbiet attriċi bħala mhux mistħoqqa fil-fatt u fid-dritt billi ma ntweriex li Carmelo Casaletto ma kellux tabilħaqq il-fakultajiet mentali li jagħmel it-testment li bih ried jirregola l-wirt tiegħu; Tilqa' l-eċċezzjonijiet tal-imħarrkin bħala mistħoqqa; u Tordna li l-atturi jħallsu l-ispejjeż tal-kawża. Moqrija Abdellatif. Joseph R. Cutajar Gauci LL.D., Imħallef 15 ta' Novembru, 2018 Marisa Davis Deputat Reġistratur 15 ta' Novembru, 2018 15 ta' Novembru, 2018