Illum, 30 ta' Novembru, 2018 Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika); Avukat Ġenerali; Rat ir-rikors guramentat ta' Charles Sceberras Trigona u Mariel Sceberras Trigona datat 27 ta' April, 20171 fejn gie premess illi: "Illi r-rikorrenti huma mard l-ulied u l-eredi tal-mejjet Charles sive Carmelo Sceberras Trigona li miet fl-1 ta' Dicembru, 2014 (vide certifikati tat-twelid – Dok. esklussivament mill-esposizzjoni ghall-asbestos, maghruf bhala Malignant Mesothelioma (vide kawza tal-mewt fic-certifikat tal-mewt Dok 5); Illi Charles Sceberras Trigona kien jahdem mal-Malta Drydocks u dan hajtu kollha sakemm irtira fis-sena 1992, u qatt ma kellu impieg iehor (vide certifikat tal-Impieg tal-ETC anness u mmarkat Dok.7); Illi matul il-perjodu kollu li Charles Sceberras Trigona kien impjegat it-tarzna, l- asbestos kien `staple material` fl-imsemmija korporazzjoni u kien jintuza f`ammonti kopjuzi minghajr l-ebda kontroll effettiv; Illi ilu ghexieren shah ta` snin maghruf li l-esposizzjoni ghall-asbestos tista` wkoll tikkaguna l-mewt; Illi minkejja tali gharfien, l-awtoritajiet tas-sahha, naqsu milli jinfurmaw dwar tali perikolu u naqsu li jipprovdu lil Charles Sceberras Trigona bi protezzjoni legali u fattwali adegwata biex jilqghu ghall-hsara kkagunata mill-asbestos, u infatti miet minhabba tali esposizzjoni; Illi l-esposizzjoni ghall-asbestos u l-effetti tieghu affettwat b`mod negattiv il- kwalita` tal-hajja tar-rikorrenti li gew imcahhda prematurament minn presenza sinjifikanti f`hajjithom u li kienu jassistu fil-kura palljattiva ta` missierhom minhabba marda ngustament u ntortament kontratta minnu (vide Affidavit ta' Charles Sceberras Trigona (junior) anness u mmarkat Dok.8); Illi ghalhekk jissodisfaw il-kriterji biex ikollhom locus standi bhala vittmi, u dan ai termini ta` l-artikolu 34 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id- Drittijiet tal-Bniedem applikabbli f`Malta tramite l-Kap 319 tal-Ligijiet ta` Malta; Ghaldaqstant ghall-fatti u ghar-raguni fuq premessi, u ghal dawk kollha li jistghu jirrizultaw matul il-procedura odjerna, ir-rikorrent jitlob lil din l- Onorabbli Qorti tiddikjara li fil-konfront individwali tar-rikorrenti gie vjolat:- 1) Id-dritt ghall-protezzjoni tal-hajja, u li l-hajja tal-individwu ma titqieghedx f`periklu bla bzonn, ai termini tal-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta` Malta, u ta` l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, applikabbli ukoll lokalment via l-Kap 319 fuq gia riferit; 2) Id-dritt ghar-rispett tal-hajja privata u tal-familja tal-individwu ai termini tal-artikolu 8 tal-istess Konvenzjoni Ewropea, applikabbli wkoll lokalment via l-Kap 319 fuq gia` riferit u applikabbli ukoll skond il-Kostituzzjoni; 3) Id-dritt ghar-rispett tal-hajja privata fit-termini tal-paragrafu precedenti pero` f`dak li ghandu x`jaqsam mad-dritt ghall-informazzjoni dwar perikli 4) Tikkwantifika kumpens xieraq bhala rimedju ghal ksur tad- drittijiet fuq indikati jew liema minnhom fil-konfront tar-rikorrenti individwalment; 5) Tillikwida dan l-ammont ta` kumpens; 6) Tordna li l-ammont hekk likwidat bhala rimedju pekunjarju jithallas lir- Rat ir-risposta tat-Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) u tal-Avukat Ġenerali2 fejn gie eccepiet illi: "(I) Illi in linea preliminari, l-esponenti jirrilevaw li l-lanjanzi tar-rikorrenti li jirreferu ghall-perjodu ta' qabel it-30 ta' April 1987 ma jistghux jigu mistharga minn din l-Onorabbli Qorti ai termini tal-Artikolu 7 tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' (II) Illi fil-mertu u mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-esponenti jirrespinġu l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tar-rikorrenti bhala insostenibbli stante li fil-konfront tal-esponenti huma infondati fil-fatt u fid-dritt, u dan għas-segwenti raġunijiet li qed jigu elenkati minghajr pregudizzju ghal xulxin: (i) Illi fl-ewwel lok, ir-rikorrenti għandhom iġibu prova li Charles Sceberras Trigona kien fil-fatt espost għall-asbestos waqt li kien jaħdem mal-Malta Drydocks Corporation u li l-marda li kellu kienet allegatament il-konsegwenza u l-kawża unika tal-fatt li hu kien hekk espost; (ii) Illi fit-tieni lok, l-esponenti jirribattu li ħadd mill-intimati odjerni ma qiegħed il-ħajja tar-rikorrenti fil-perikolu jew b'xi mod ċaħħadhom mid-dritt għal ħajjithom u ghalhekk ic-cirkostanzi odjerni ma jirraprezentaw l-ebda ksur tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u/jew tal-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea; (iii) Illi fit-tielet lok, la l-Artikolu 8 u lanqas ebda artikolu ieħor fil-Konvenzjoni Ewropea u fil-Kostituzzjoni ta' Malta ma jistabilixxi xi dritt fundamentali t'informazzjoni dwar perikli assoċjati mal-asbestos jew ma' kwalunkwe materjal ieħor kif qed jippretendu r-rikorrenti u għalhekk ic-cirkostanzi odjerni lanqas ma jirraprezentaw xi ksur tal-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea; (iv) Illi fir-raba lok u mingħajr pregudizzju, l-esponenti jirrilevaw ukoll li kif saru maghrufa fuq livell internazzjonali r-riskji ta' dan il-materjal, il-legislatur għadda liġijiet biex iwaqqaf l-importazzjoni ta' dan il-materjal, filwaqt li l- amministrazzjoni tat-Tarzna provdiet maskri u tagħmir protettiv lill-ħaddiema u ġie żgurat li jkun hemm ventilazzjoni adegwata għaddejja fuq il-post tax- (v) Illi ghar-ragunijiet fuq esposti, fic-cirkostanzi odjerni kwalunkwe talba ghal hlas ta' kumpens fil-konfront tal-esponenti hija infondata. ma non concesso li din l-Onorabbli Qorti jidrilha li kien hemm xi ksur, fic- cirkostanzi odjerni fl-umli fehma tal-esponenti dikjarazzjoni ta' ksur ghandha (viii) Salv eċċezzjonijiet oħra, jekk ikun il-każ. Għaldaqstant, l-esponenti għar-raġunijet fuq esposti jitolbu bir-rispett li din l- Onorabbli Qorti jogħġobha jirraprezentaw l-ebda ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti ai termini tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u/jew tal-Artikoli 2 u 8 tal-Konvenzjoni Ewropea da parte tal-intimati billi tiċħad l-allegazzjonijiet u t-talbiet kollha kif dedotti fir-Rikors Promotur; bl-ispejjeż kontra l-istess rikorrenti." Rat l-atti kollha tal-kawża. Semgħet il-provi mressqa. Rat in-noti ta' sottomissjonijiet. Ikkonsidrat Provi Mressqa Rat li l-kawza ġiet imħollija għas-sentenza għal ġurnata tal-lum Illi f'din il-kawża ulied il-mejjet Charles Carmelo Sceberras Trigona qed jfittxu l-intimati għal ksur ta' l-artikoli 2 u 8 tal-Konvenzjoni Ewropea Għad-Drittijiet tal- Bniedem (konvenzjoni) ukoll għal ksur ta' l-artikolu 33 kif sanċit fil- Kostituzzjoni ta' Malta, (Kostituzzjoni). fil-forma ta' kumpens xieraq riżultanti l-istess vjolazzjonijiet jew liem L-attur Charles Sceberras Trigona preżenta affidavit3 fih jgħid li hu u l-attriċi oħtu huma ulied il-mejjet Charles Sceberras Trigona li kien ġie diagnosed b'kanċer magħruf bħala Zammit Giuliano Mesothelioma f'Mejju tas-sena 2014 u miet fl-1 ta' Diċembru, ta' l-istess sena. Jgħid li qabel dan missieru ma kien ibati minn ebda kundizzjoni qabel ma marad ħlief għal pressjoni għolja. Qal li missieru kien twieled fis-sena Żid li missieru kien ħadem ħajtu kollha t-tarzna sakemm irtira fis-sena 1992. Beda bħala shipwright imbagħad beda jagħmel xogħol ta' accounting ġot- Iddeskriva lil missieru sakemm marad bħala bniedem attiv, kien jieħu ħsieb il- ġnien imdaqqas tiegħu, kien jagħmel il-maintenance tad-dar kollha, mentalment aġili u li kien jieħu interess fil-ġrajjiet kuurenti. Qal li fis-sena 2014 missieru beda jħoss uġiegħ f'daharu u wara li ġie riferut għal biopsy, irrizulta li kellu kanċer minħabba l-asbestos. Qal li ġie rakkomandat lilu li jieħu biss kura paljattiva. Żid li kien imur għal kura Boffa kull ġimgħatejn u li kienet dejjem twasslu l-koattriċi oħtu. Anke li sakemm dam marid missieru kienet l-istess oħt li kienet tmur tieħu ħsiebu, bħal taghmillu s-shopping, tindukra l-ġnien u tisjir. Spjega li anke li meta missieru beda jbati minn ugiegħ f'daharu l-ordni li kellu f'ħajtu bdiet titnaqqar. Ir-rikorrenti esibew xi traskrizzjonijiet ta' xhieda mill-atti tal-proċeduri b'mertu simili fl-ismijiet George ‘Agius Scicluna Buttigieg vs Policy Manager tal-Malta Shipyards et. deċiżi minn din il-Qorti fit-23 ta' Novembru 2016: a. Xhieda tal-Profs. Joseph Ziada fil-kwalita' tiegħu ta' Kap tad- Dipartiment tal-Mediċina fl-Universita' ta' Malta u Consultant Respiratory Physician fid-Dipartiment tas-Saħħa. Qal li r-rikorrent f'dik il-kawża lid- deċduti kienet żviluppatlu l-kundizzjoni msejha pleural effusion u wara testijiet ulterjuri ġie skopert kellu pleural mesothelioma, li huwa kanċer tar-rita (lining) tal-pulmun. Huwa qal hekk – "Jiena ma kelli l-ebda dubbju li l-marda li kien isofri biha s-Sur ‘Agius Scicluna Buttigieg kienet kawża diretta tal-fatt li kien espost għall-asbestos." Il-Professur xehed estensivament dwar l-effetti tal-asbestos fuq is-saħħa tal- "D: Tista' tikkonferma n-ness esklussiv bejn l-espożizzjoni għall-asbestos u l- R: Ngħid li iva hemm relazzjoni kawżali, 'a direct causal relationship' bejn l- espożizzjoni għall-asbestos u l-pleural mesothelioma5. Niċċara li l-pleural D. Liema tipi oħra tal-cancer jew mard serju oħra jistgħu jirriżultaw minħabba l-exposure għall-asbestos. R. L-exposure għall-asbestos, tista' tirriżulta fi mesothelioma tar-rita (lining) tal-msaren, tar-rita ta' madwar il-qalb u tar-rita ta' madwar it-testikoli. Minbarra hekk l-asbestos huwa kawża ta' tip oħra ta' cancer tal-pulmun Bniedem li huwa espost għall-asbestos jista' jiżviluppa asbestosis li hija marda li taffettwa l-pulmun billi tikkawża fibrosis li hija marda serja li ġġiegħel il-pulmun jiċkien u jonqos mill-funzjoni tiegħu. L-asbestos jista' ukoll jikkawża qxur fil-pleura li hija r-rita madwar il-pulmun. Il-Professur Bezzina Cascino żid ukoll li evidenza xjentifika li tassoċja l-espożizzjoni għall-asbestos mal-kanċer tirrisali għas-sena 1938. Eventwalment in-ness bejn l- F'dik l-epoka, dan il-gurnal mediku kien wieħed miż-żewġ ġurnali mediċi prinċipali li kienu jinqraw mit-tobba Maltin. Inveċe għal dak li hu ness bejn it-tipjip u l-kanċer tal-pulmun, dan kien ġie stabbilit għal ħabta tal-1950 u kien anke ġie ndikat fil-gurnali mediċi. Dipartiment tas-Saħħa f'Malta kien għamel kampanja ta' nformazzjoni li bdiet bejn wieħed u ieħor fl-1986. Il-Konsulenti tal-isptar kienu ħarġu wkoll b. Xhieda ta' Ray Farrugia Nicholls Supretendent tas-Sahha Pubblika6 - Huwa qal illi r-rwol tiegħu ikopri l-ħarsien tas-saħħa pubblika skont id-dispożizzjonijiet tal- liġi. Minn tiftix li għamel mis-sena 1956 'il quddiem, huwa ma rrintraċċa ebda dokumentazzjoni, informazzjoni jew direzzjoni dwar l-użu tal-asbestos in ġenerali fuq skala nazzjonali. Kien hemm biss episodju speċifiċi. eżami huwa qal li d-Dipartiment ġieli rcieva mistoqsijiet individwali minghand persuni li jiġu f'kuntatt mal-asbestos u dan sabiex jiggwidawhom dwar x'għandhom jagħmlu f'tali sitwazzjoni. Ir-rwol tad-Dipartiment f'tali każijiet huwa li jirreferu s-sitwazzjoni lil teams imwaqqfa appożitament. huma separati mid-Dipartiment. In ri-eżami qal li bħala Dipartiment huma jkunu nvoluti f'kampanji li jolqtu s-saħħa pubblika. Spjega fil-konfront ta' l-asbestos li normalment jeżistu sitt tipi pero' l-aktar komuni fosthom huma tlieta u jinsabu f'diversi prodotti – ġo lagging bħala insulation, boards, insulation fil-wiring ecc. Minn meta bdew jeżaminawhom, fit-tarzna kienu tlieta t-tipi ta' asbestos li kienu l-aktar jiltaqgħu magħhom, bl- aktar wiehed ikun dak imsejjaħ white asbestos. Dan it-tip ta' asbestos huwa meqjus bħala l-inqas wieħed li jagħmel ħsara. Imbagħad kellhom l-amosite (brown asbestos), u l-agħar wieħed fost is-sitt tipi kien crocidolite – dan ftit li xejn kien jidħol it-Tarzna iżda nstab minnu wkoll. Qal li minn dan l-aħħar tip, xi Dwar l-għarfien fuq l-effetti tal-asbestos huwa xehed li7: "...fid-dinja kollha damu ħafna ma saru aware minnhom tant hu hekk li sat- 2012 il-Kanada kienet għadha tagħmel mining għal white asbestos għaliex kienu jgħidu li ma jagħmilx ħsara8." Saliba jgħid li meta f'Malta sar l-għarfien tal-effetti tal-asbestos, lejn nofs is- snin disgħin (circa 1996) it-Tarzna bdiet tieħu l-prekawzjonijiet li hemm bżonn u kienu javżaw lill-ħaddiema biex jekk jista' jkun ma jintmissx. Jekk pero' dan ma kienx possibbli kienu jitqabbdu nies apposta bis-safety wear apposta u l-area tiġi sealed. jidħol xogħol rikondizzjonament ta' xi vapur, kienu jġibu nies minn barra, jieħdu kampjuni, jaraw x'hemm u tittieħed il-prekawzjoni neċessarja. Bħala eżempju semma li jekk kienet tkun ser tinqala panel u jkun hemm suspett li fiha l-asbestos, kien jittieħed kampjun, jiġi analizzat u mbagħad tingħalaq l-area u jitneħħa l-materjal skont il-bżonn. L-asbestos li kien jinġabar kien jigi miksi sew fil-plastik u jinħazen ġo mini li kellha t-Tarzna. esteru għat-taħriġ u wara ġie ċertifikat bħala analist fuq l-asbestos fibres. aħħar ta' dik l-istess sena it-Tarzna xtrat l-apparat kollu meħtieġ. f'Malta ma kienx hawn bħalu dan l-apparat u ma kienx hawn oħrajn li jaghmlu dan l-eżami. Meta mbagħad inġabar l-asbestos kollu, kienet ħarget tender għall- esportazzjoni tiegħu u b'dan il-mod dan il-materjal tneħħa kompletament minn Ix-xhud ikompli li b'riżultat ta' dan l-għarfien fuq l-asbestos, lill-ħaddiema li kienu jiżviluppaw xi problema ta' saħħa kienu jintbagħtu l-isptar għal testijiet. Imbagħad dawk il-ħaddiema, fosthom ix-xhud, li bħala parti minn xogħlhom kienu jieħdu l-kampjuni tal-asbestos, kienu jmorru l-isptar għal testijiet tal- pulmun u check-ups mediċi bħala rutina. Għal bidu kien hemm uħud li rreżistew dawn iċ-check-ups iżda maż-żmien is-sistema ndrat. Qabel ma akkwistat dan l-għarfien iżda, Saliba jirrikonoxxi li dawn il- prekawzjonijiet ma kinux jittieħdu għax it-Tarzna ma kellhiex l-apparat u know how ta' kif isiru dawn it-testijiet. Huwa qal ukoll li sa minn żmien l-Ingliżi l- ħaddiema tat-Tarzna kienu jingħataw dangerous employment allowance li eventwalment tneħħiet. In kontro-eżami Cauchi Jones qal li meta huwa kien daħal jaħdem it-Tarzna fl-1966 ingħata taħriġ iżda l-asbestos qatt ma kien issemma. Huwa kkonferma li kienu jkunu f'kuntatt mal-asbestos għax kien ikollhom rombli ta' asbestos sheets u peress li dan kien materjal tajjeb biex jilqa' kontra s-sħana kienu juzawh u jqattgħuh biex jagħmlu lqugħ ta' diversi affarijiet. materjal kien u għadu jintuza f'setturi oħra fosthom f'gaskets ta' vetturi u tankijiet ta' l-ilma. Ix-xhud qal ukoll li l-akbar periklu tal-asbestos huwa meta dan jigi mtaqqab jew isirlu grinding għax l-għabra tiegħu tibda ddur fl-arja u jdum biex jinżel u jdum biex jissetilja malajr. Jekk l-asbestos jixxarrab, l-għabra tinżel malajr. naħa l-oħra il-high dense material ma jagħmilx ħsara għax ma jkunx qed jaqa' b. Xhieda ta' Dr George Agius Ebejer, gradwat fil-Kimika, li sa qabel ma rtira kien Illum il-ġurnata għadu jipprovdi konsulenza fejn hekk: tidħol il-kwalita ta' l-arja u fuq sampling evaluation ta' l-asbestos. "....across the board kwalunkwe tip ta' asbestos dak li jissejjaħ blue, dak li jissejjaħ brown u white huwa perikoluż għas-saħħa, wieħed inqas mill-ieħor pero' huwa perikoluż10." Huwa ta ħarsa ġenerali lejn il-parametri stabbiliti mil-liġi llum fejn jidħol immaniġjar, qlugħ eċċ ta' materjal tal-asbestos, liema parametri jesiġu li l-livell ta' fibres tal-asbestos fl-arja biex il-post jiġi meqjus sikur għan-nies huwa baxx ħafna. Ix-xhud spjega wkoll li l-limitu għall-espożizzjoni ta' livelli tal-asbestos huwa baxx ħafna wkoll fejn jidħol xogħol fuq il-vapuri. Il-proċeduri sabiex issir ħidma f'ambjent fejn ikun hemm espożizzjoni għall- asbestos huma llum rigorużi. Il-livelli ta' asbestos fl-arja jkunu qegħdin jiġu mmonitorjati il-ħin kollu u kif jinqabżu l-livelli, l-ħaddiema jridu joħorġu minn hemm u jsir miljorament fil-kondizzjonijiet ta' l-arja. Dan billi tiġi estratta l- arja, tiġi sostitwita b'arja ġdida pero' dik l-arja li tkun hemm fil-post tiġi ffiltrata biex tneħħi l-fibri tal-asbestos mill-arja. U qabel ma jerġa' jinżel il- livell tal-asbestos fl-arja, il-ħaddiema ma jitħallewx jerġgħu jidħlu jaħdmu hemm ġew. Dwar l-għarfien tal-effetti noċivi li l-espożizzjoni għall-asbestos għandha fuq is- saħħa tal-bniedem, Dr \Veneziane xehed hekk: "...mill-esperjenza tiegħi jiena l-Universita dħalt late '60s u diġa' kien hemm awarness, għax aħna konna nużaw fejn nagħmlu l-burners kienu ta' l-asbestos, kellu ovens ukoll li kienu insulated bl-asbestos u diġa' kienu qalulna isma 10 Fol 452 dejjem. għoqodu attenti mill-asbestos għax huwa perikoluz, pero' ma kienx hemm dik l- informazzjoni li tgħidilna isma użaw hekk, araw li l-limits ikunu daqshekk. Pero' l-awareness nemmen jiena li bdew deħlin late '60s early '70s bħala awareness, bħala liġijiet u anke fl-Ingliterra u anke fl-Ewropa u f'Malta wkoll, ġew ħafna iktar tard bħala liġijiet, pero' l-awareness kien hemm, kien jeżisti Dr. J. Sultana: Pero' rigward Malta taf meta bdew jittieħdu xi miżuri, bdew isiru riċerki fuq dan l-asbestos? Xhud: Li naf jiena ifhem kif qed ngħidlek, awareness kien hawn, early '70s kien hawn, pero' dak iż-żmien li konna aware li isma jekk tuża l- asbestos aħsel idejk, ara li ma jiġix fuq il-ħwejjeġ tiegħek, ma kienx hemm l-ebda sens ta' Ix-xhud indika li l-asbestos bħala prodott huwa użat speċjalment fuq il-vapuri u kien jintuża ħafna bħala insulazzjoni għal pajpijiet tal-ilma jaħraq, bħala diviżorji bejn parti u oħra tal-vapur. L-asbestos kien ukoll jintuża fil-bibien tal- vapuri peress li huwa fire retardant. Barra fuq il-vapuri kien u ġieli għadu jintuża bħala corrugated panel fuq ċerti soqfa. Safejn jiftakar ix-xhud huwa qal li kien l-2003 meta ħarget l-ewwel liġi biex l-espożizzjoni tal-ħaddiema għall-asbestos. projbizzjoni fl-Ewropa biex ma jiġix importat l-asbestos u ma jiġix manufatturat kien fil-bidu tas-snin tmenin. Minn dak l-istess perjodu f'Malta wkoll ma setax aktar jiġi mportat u manufatturat l-asbestos. L-ewwel standard test li sar biex jiġi stabbilit il-livell ta' perikolu tal-asbestos aktarx kien tal-Agenzija Amerikana għall-protezzjoni tal-Ambjent fil-bidu tas-snin 90. 'l hawn il-metodu wżat huwa tal-World Health Organisation u stabilixxa limiti ġodda u aktar baxxi. Ix-xhud elabora li dment li l-asbestos huwa nstallat f'post, ma jintmissx, ma jiġix disturbat ftit li xejn jimmanifesta perikolu għas-saħħa. Iżda mill-mument li dan il-materjal jiġi rimoss, maqlugħ jew maħdum, il-fibri tiegħu jibdew jikkontaminaw l-arja u r-riskju għas-saħħa jikber sew. 3.Din ix-xhieda li kienu taw Joseph Cauchi Jones u Dr George \Veneziane fil-Qorti reġgħet ġiet sostanzjalment riprodotta f'żewġ affidavits. enfasizza li l-materjal tal-asbestos ikun perikoluż meta l-fibri ta' dan il-materjal ikunu sospiżi fl-arja. Qal li dawn il-fibri jdumu ma jinżlu u jissetiljaw. Jekk isir xi xogħol bħal tqattiegħ jew grinding ser ikun hemm asbestos fibres fl-arja u allura jkun hemm periklu għas-saħħa. Minn naħa tiegħu Dr George Gubbai kompla jispeċifika li l-liġi tiddistingwi bejn asbestos perikolużi u dawk li Huwa qal li dment li fl-arja ma jkunx hemm livelli għoljin, fejn wieħed la jmiss u lanqas jaqla' l-asbestos, dan ma jkun ta' ebda perikolu. Bħala linja ta' gwida huwa semma li 1 fiber per millimetre jew 100 fibers per litre huwa tajjeb sabiex jidħlu n-nies wara li jinqala l-fibre. Iżda fl-ambjent il-WHO tirrakkomanda li ma jkunx aktar minn 0.01 fibres pero' l-liġi ta' Malta tirreferi biss għal qlugħ tal-asbestos. Huwa qal li l-liġi lokali hija bażata fuq id-direttiva tal-Unjoni Ewropea li tgħid li ma jistax ikun 0.1 fibers per millilitre. Jekk jinqabeż dak il-limitu l-ħaddiema joħorġu sakemm ikun miljorament fil- kundizzjoni tal-arja. Huwa tenna wkoll li l-asbestos jintuża f'ħafna affarijiet bħala nsulazzjoni għall-hot water pipes u postijiet aċċessibbli għall-pubbliku. Żied jgħid li hekk kif Malta kellha għarfien dwar il-perikolu assoċjat mal- asbestos bdiet tirregola ruħha tant li nħolqot awtorita' apposta: l-OHSA u fl- 11 Affidavit a fol 445 Dok CS02 et seq 12 Affidavit a fol 447 et seq. 2003 ħarġet l-ewwel liġi. L-għan ta' dawn il-liġijiet huwa li jisslavagwardjaw lill-ħaddiema fuq il-post tax-xogħol. Il-projbizzjoni f'Malta u fl-Ewropa biex ma jiġux manifatturati prodotti mill-asbestos seħħ fil-bidu tal-1980 għalkemm għad hawn jiċċirkolaw xi oġġetti magħmula mill-asbestos. In viva voce xehdet ukoll Gertrude ‘Tawerghi Spiteri li xehdet il-file mediku kollu tal- mejjet Charles Carmelo Sceberras Trigona.14 4.Xehed Jesmond Alshalash, segretarju tat-Taqsima Metall u Kostruzzjoni General Workers Union.15 Dana kkonferma li Charles Sceberras Trigona kien ex ]addiem tat-tarzna ukoll li kien marad kagun ta' l-asbestos dana konsegwenza tax-xogħol tiegħu u kkonferma dan minħabba l-fatt li kien ngħata kumpens mill-Amerika. Żid li dan il-kumpens jingħata biss minħabba mard terminali kawzat mill-asbestos. Qal li bħala kumpens ingħata s-somma ta' 8,068.34 Dana fl-20 ta' Diċembru, 2016. Xehed li rċevew ukoll in linea ta' kumpens is-somma ta' 63,166.67 ukoll dollari amerikani mingħand l- Skontu, għalkemm ma kienx ċert, dawn is- sommom kienu ngħataw in full and final setttlement għaliex il-marid kien ħadem fuq vapur Amerikani. Aktar tard b'nota16 l-intimati esebew id-dokumenti li fuqhom straħet ix-xhieda ta' Jesmond Alshalash: Dok JS117 U Dok JS2.18 Tikkonsidra: Qabel ma l-Qorti tagħaddi biex tieħu konjizzjoni tat-talbiet u d-difiza mressqa fil-konfront tagħhom, tħoss li jlun opportun li ssir din il-premessa pre- jista imnizzel fin-noti ta' sottomissjonijiet, hija mhux se tindaga fuq talbiet li mhux inkorporati fir-rikors promutur u daqstant ieħor linji difenzzjonali li ma tressqux per linea di difise fir-riposta ta' l-intimati. Ebda talba jew eċċezzjoni għalija ma tista qatt titqajjem f'nota ta' sottomissjonijiet għar-ragunijiet tant ovvji li din l-Qorti tispera li m'hemmx bzonn jiġu ripettuti. Eċċezzjonijiet Preliminari L-intimati ressqu l-eċċezzjoni li t-talbiet ma jistghux jiġu milqugħa għax milquta biż-zmien stipulat fl-artikolu 7 tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta, allura l-eċċezzjoni ratione temporis. "Illi in linea preliminari, l-esponenti jirrilevaw li l-lanjanza tar-rikorrenti li jirreferu għall-perjodu ta' qabel it-30 ta' April 1987 mqa jistgħux jiġu mistħarga minn din l-Onorabbli Qorti ai terminu ta' L-Artikolu 7 tal-Kap 319 tal-Ligijiet ta' Malta." L-artikolu 7 jgħid:- "Ebda ksur tal-Artikoli 2 sa 18 (inkluzi) tal-Konvenzjoni jew tal-Artikoli 1 sa 3 (inkluzi) tal-Ewwel Protokoll li jsir qabel it-30 t'April, 1987 jew tal-Artikoli 1 sa 4 (inkluzi) tar-Rabà Protokoll, l-Artikoli 1 u 2 tas-Sitt Protokoll jew artikoli 1 sa 5 (inkluzi) tas-Sebà Protokoll li jsir qabel l-1 t'April, 2002, ma għandu lok ghal xi azzjoni taht l-Artiklu 4"; F'dan ir-rigward fil-verbal tas-seduta tat-12 ta' Gunju, 2017 l-avukat difensur tar-rikorrenti ivverbalizzat fir-rigward illi:- " Dr. Galea tirrileva illi fir-rigward ta' l-ewwel eċċezzjoni ssostni illi peress li l-mejjet Charles Sceberras Trigona irtira mit-Tarzna fis-snin '90, xorta kien hemm perjodu kopert mill-konvenzjoni u li allura jimmerita protezzjoni f'dan is-sens. minn hekk, hemm invokati l-Artikoli analogi tal-Kostituzzjoni li japplikaw mis- snin '60 u fit-tielet lok hemm l-argument tal-continoius offence li l-lanjanzi ta' dan it-tip għandhom jinkwadraw taħtha." Fil-ġurisprudenza nostrana naraw lil Qrati qalu dan dwar eċċezzjonijiet simili "Eccezzjoni li l-lanjanzi li jirreferu għal perjodu ta' qabel it-30 ta' April 1987 ma jistghux jigu mistharrga mill-Qorti ai termini tal-artikolu 7 tal-Kap. "Din l-eccezzjoni ma ghandhiex mis-sewwa billi l-lanjanza tar-rikorrenti qed tirreferi ghal episodji li veru sabu l-origini taghhom qabel l-1987 pero l-effetti taghhom baqghu oltre l-1987 sakemm missier ir-rikorrenti miet fl-2006 allegatament kawza tal-asbestos li kien espost ghalih fil-perjodu li kien jahdem mad-Drydocks mill-1959-1982. F'sentenza oħra riċenti fl-ismijiet Cilia Mumford Ellul et. vs Tabib Prinċipali tal- Gvern et. (Direttur Ġenerali Relazzjoni Dwar is-Saħħa Pubblika). ingħad dan:- Tabib Prinċipali tal-Gvern deċiża 5.10.2018 Rikors MCH91/15 20 Deċiża 28/4/2016 P.A. Kost 28/2015 "Il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza li tat fit-30 ta' Ottubru 2015 fil-kawża fl- ismijiet John Chircop Beck et vs Tabib Principali tal-Gvern et. (li diġa saret riferenza għaliha supra) ikkunsidrat fid-dettall dan il-punt u għalhekk din il- qorti sejra tiċċita minnha peress li anke l-argumenti li għamlu r-rikorrenti fiha huma prattikament identiċi għal dawk li jagħmlu r-rikorrenti odjerni. Jiġi ċċarat li b'differenza mill-każ odjern, f'tali kawża l-ilment kien jikkonċerna l- espożizzjoni għall-asbestos ta' Salvatore Chircop Beck li kien miet b'kanċer malinju fl-1978 u cioè qabel it-30 ta' April 1987, u wkoll r-rikorrenti kienu wkoll qed isostnu li kien hemm ksur tad-drittijiet fundamentali in kwantu kien hemm hemm trattament inuman jew degradanti. Il-Qorti tibda' billi tagħmilha ċara mill-bidunett li l-fatt li l-appellanti ma jirrikonoxxux il-validità legali tal-Artikolu 7 tal-Kap. 319 ma jnaqqas xejn mill- validità legali tiegħu darba li l-appellanti ma għamlu ebda talba fir-rikors promotorju sabiex jimpunjaw il-validità tal-istess artikolu, ma għamlu l-ebda sottomissjoni fir-rigward, la bil-miktub u anqas jirriżulta li għamlu hekk oralment u anqa ittentaw xi azzjoni separata sabiex jimpunjaw l-istess artikolu tal-liġi fuq xi motiv ieħor apparti ksur tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Din il-Qorti, għalhekk, ma tistax ħlief tqis l-artikolu msemmi pjenament validu legalment, hi x' inhi l-fehma tal-appellanti dwaru f' dan l-istadju tal-proċeduri. Il-Qorti ma tarax kif, jekk ikun il-każ, il-konklużjoni li li din il-Qorti m'għandhiex kompetenza dwar l-ilmenti taħt il-Konvenzjoni li jirrigwardaw fatti li ġraw qabel l-1987 tkun tfisser li d-drittijiet fundamentali fil-Kostituzzjoni ma jkollhom ebda sfond interpretativ mingħajr riferenza għall-Konvenzjoni. Anqas l-istess konklużjoni ma tkun tfisser li qegħda tiġi proposta "segregazzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-Kostituzzjoni minn ma' tal-Konvenzjoni" jkun qiegħed jiġi propost "żewġ interpretazzjonijiet ta' dawn iż-żewġ klassijiet ta' drittijiet fundamentali". Dawn ma huma xejn ħlief sensiela ta' non sequitur. jista' għandha l-Kostituzzjoni konsistenti fil-Konvenzjoni ma jiġix nieqes u anqas isseħħ xi "segregazzjoni" li ma kinitx ġia teżisti qabel, bħal ma anqas ikun qiegħed jiġi propost xi "żewġ interpretazzjonijiet" li ma kinux ġie qabel dettati mill-formulazzoni diversa tad-drittijiet imsemmija fil-Kostituzzjoni u fil- Konvenzjoni. Ir-rikorrenti jsostnu wkoll li l-fatti ta' dan il-każ jamontaw għal vjolazzjoni kontinwa (continuous violation) għaliex għadhom sa llum mingħajr rimedju għal-lanjanzi tagħhom minkejja li l-espożizzjoni għall-asbestos seħħet qabel it- 23 ta' Jannar 1967 u kompliet sa ftit qabel l-1978 meta miet Salvatore Chircop Beck, kif kien ukoll il-każ, skont l-appellanti, fil-każijiet tal-asbestos deċiżi mill-Qorti ta' Kappara, San Ġwann f'Lulju 2014. Fl-ewwel lok il-Qorti tirrileva li l-kwistjoni jekk din il-qorti għandhiex kompetenza li tieħu konjizzjoni tal-azzjoni ta' llum ratione temporis safejn qegħda ssir taħt l-Att XIV dwar il-Konvenzjoni Ewropea tistrieħ fuq dak espliċitament provdut fl-Artikolu 7 tal-Att imsemmi. Dan l-artikolu jipprovdi inter alia li ebda ksur tal-Artikoli 2 sa 18 (inklużi) tal-Konvenzjoni jew tal- Artikoli 1 sa 3 (inklużi) tal-Ewwel Protokoll li jsir qabel it-30 ta' April 1987 ma għandu jagħti lok għal xi azzjoni taħt l-Artikolu 4, u cioè għal azzjoni li biha ssir talba lill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili għal rimedju. Dan l-artikolu ma jirrispekkja ebda dispożizzjoni tal-Konvenzjoni u għalhekk il-każistika tal- organi fi Kappara, San Ġwann rigward dispożizzjonijiet li ma jikkorrispondux mal- Artikolu 7 imsemmi, għalkemm tista' tkun dejjem fonti ta' ispirazzjoni, ma tistax ta' wisq għajnuna u ċertament ma interpretazzjoni u appikazzjoni tal-Artikolu. Kif ġia ingħad, din il-Qorti ma tistax, kif donnu qegħdin jippretendu r- rikorrenti, tinjora dak li jipprovi l-Artikolu 7 imsemmi u anzi, l-istess artikolu jarġina l-kompetenza ta' din il-Qorti in kwantu għal azzjonjiet taħt l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea. dispożizzjonijiet relevanti tal-Konvenzjoni jew tal-Protokoll relevanti li jsir qabel it-30 ta' April 1987 ma jagħti dritt ta' azzjoni taħt l-istess Att. iżda, jista' jsir u jiġi kkunsmat instantanjament, iżda jista' jkun il-każ ukoll li għalkemm il-ksur jibda' jseħħ f' data partikolari l-istess ksur jista' jipperdura 'l hinn mill-mument inizjali tiegħu b'mod li jekk għalkemm il-ksur inizjali jsir qabel it-30 ta' April 1987 iżda jipperdura wara l-istess data din il-Qorti jkollha l-kompetenza neċessarja tieħu konjizzjoni ta' azzjoni in kwantu din tilmenta mill-ksur li kompla jsir wara d-data imsemmija. Din ma hix pożizzjoni ġdida ta' din il- Qorti. B'danakollu iżda, wieħed irid jiddistingwi l-kontinwazzjoni tal-vjolazzjoni mill-kontinwazzjoni tal-effetti tal-vjolazzjoni. Sabiex din il-Qorti jkollha l- kompetenza neċessarja f' azzjoni taħt l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea hija l- vjolazzjoni li trid tkun waħda kontinwa, u li għalhekk tipperdura wara t-30 ta' April 1987, u ma hux biżżejjed li jkunu l-effetti tal-vjolazzjoni li hekk jipperduraw mentri l-vjolazzjoni tkun waħda instantanja, jew kif iddiskrivietha l-Kummissjoni taħt il-Konvenzjoni "the enduring effects of an act occurring at a Dan jikkonverġi wkoll mal-ħsieb tal-organi taħt il-Konvenzjoni dwar il- kunċett ta' "continuing situation" li dwaru l-Kummissjoni spjegat: "continuing situation"… Sabiex ikun jista' jiġi determinat jekk il-vjolazzjoni tkunx waħda li hi kontinwa u li għalhekk ipperdurat u pprolungat ruħha wara l- mument inizjali li fiha ġie kommessa irid jittieħed qis tan-natura tal-vjolazzjoni li dwarha jsir l-ilment u tal-fatti partikolari li jagħtu lok għall-ilment. Fil-każ ta' llum ir-rikorrenti jilmentaw minn ksur tad-dritt għall-ħajja, minn ksur għal trattament inuman u degradanti, minn ksur tad-dritt għall-ħajja privata u tal-familja f'dak li għandu x'jaqsam mal-kwalita` tal-ħajja tar- rikorrenti, u ksur tad-dritt għall-ħajja privata f'dak li għandu x'jaqsam mad- dritt li r-rikorrenti jkunu infurmati dwar perikli marbutin mal-asbestos. In kwantu għall-allegata vjolazzjoni tad-dritt għall-ħajja mħares bl-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni, din ma tistax tkun ħlief waħda instantanja fejn tkun avverat ruħha l-mewt. Dan għaliex fil-mument li tiġi estinta l-ħajja ta' persuna il- vjolazzjoni mhux biss tiġi kommessa iżda tiġi wkoll konsumata tant li dik l- estinzjoni tal-ħajja tkun dejjem u eskussivament konsegwenza tal-għemil li ppreċediha u ebda għemil sussegwenti ma jista' jikkontribwixxi għall- kontinwazzjoni ta' dik l-estinzjoni tal-ħajja. Naturalment il-konsegwenzi jew l- effetti ta' dik il-ħajja estinta jipperduraw fiż-żmien anke wara l-mument tal- estinzjoni ta' dik il-ħajja, għaliex min imut jibqa' mejjet, iżda d-dritt għall-ħajja jiġi instantajament, definittivament u irrevokabilment vjolat fil-mument li l- ħajja tiġi estinta u f'dak il-mument il-vjolazzjoni tiġi wkoll kunsmata. Għalhekk il-vjolazzjoni tad-dritt għall-ħajja hija vjolazzjoni instantanja li ma tista' qatt tagħti lok għall-kontinwità. Jirriżulta li Salvatore Chircop Beck miet fit-23 ta' Ottubru 1978 u l-għemil li jilmentaw minnu r-rikorrenti kollu avvera ruħu qabel dik id-data u għalhekk il-vjolazzjoni li minnhom jilmentaw ġrat interament qabel it-30 ta' April 1987 u għalhekk l-ewwel Qorti kellha raġun meta rriteniet li a tenur tal-Artikolu 7 tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea Kap 319, ma setgħetx tieħu konjizzjoni tal-azzjoni intentata mir-rikorrenti sa fejn l-istess azzjoni qed issir taħt dak l- Att. Tista' potenzjalment tikkonfigura vjolazzjoni ta' natura kontinwa tal- Artikolu 2 tal-Konvenzjoni fejn waqt li l-individwu jkun għadu ħaj l-Istat jonqos milli jħares lil dak l-individwu minn riskji serji għal ħajtu. Tali vjolazzjoni setgħet potenzjalment tiffigura fil-fattispeċi allegati mir-rikorrenti f' dan il-każ iżda peress li l-fatti kollha li setgħu kienu rilevanti f' dan il-każ ġraw qabel id- data tat-30 ta' April 1987 u Salvatore Chircop Beck miet qabel dik id-data l- konklużjoni f' dan il-każ tibqa' kif ingħad fuq. Ir-rikorrenti jilmentaw ukoll minn ksur tad-dritt għal ħarsien minn tortura u minn trattament jew piena inumana jew degradanti taħt l-Artikolu 3 tal- Konvenzjoni. L-għemil hawn projbit huwa għemil li jista' jipperdura għal perjodu ta' żmien, u għalhekk ugwalment il-vjolazzjoni proskritta tista' wkoll tipperdura għall-istess perjodu. Konsegwentement jekk l-għemil li dwaru jilmentaw ir-rikorrenti, għalkemm seta' kellu l-bidu tiegħu qabel it-30 ta' April 1987, ippersista u kompla wara l- istess data, din il-Qorti jkollha l-kompetenza neċessarja tieħu konjizzjoni tal- azzjoni għar-rigward dan l-ilment sa fejn l-istess azzjoni qegħda ssir taħt l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea. Jibqa' l-ilment ta' vjolazzjoni tad-dritt għall-ħajja privata u tal-familja li fir-rikors promotorju taħt l-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni li qiegħed jiġi allegat taħt żewġ aspetti: (a) f' dak li għandu x' jaqsam mal-kwalita` tal-ħajja tar- rikorrenti u (b) f'dak li għandu x'jaqsam mad-dritt li r-rikorrenti jkunu infurmati dwar perikli marbutin mal-asbestos. Għar-rigward ta' dan l-ilment tar-rikorrenti, l-għemil li allegatament wassal għall-vjolazzjoni tal-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni kien jikkonsisti fi "l- espożizzjoni għall-asbestos ta' Salvatore Chircop Beck fuq il-post tax-xogħol (li) affettwat b'mod negattiv ferm il-kwalità tal-ħajja tal-istess rikorrenti. Dan l- għemil seta' ipperdura għal xi żmien qabel il-mewt ta' Salvatore Chircop Beck iżda ma kompliex, u ma setax ikompli wara l-mewt tiegħu. Il-fatt li r-rikorrenti setgħu ġew imċaħħda prematurament mill-preżenza Formosa seta' kien stat ta' fatt iġġenerat bħala konsegwenza u effett tal- vjolazzjoni li kienet ġia kunsmata, iżda ma kienx, u ma setax ikun, il- kontinwazzjoni tal-istess vjolazzjoni għaliex ma kienx ikkawżat minn xi għemili tal-Istat wara d-data li miet l-imsemmi Salvatore Chircop Beck. Għalhekk anke rigward dawn l-ilmenti kienet korretta l-ewwel Qorti meta kkonkludiet li ma setgħetx tieħu konjizzjoni tal-azzjoni minħabba li l-fatti in kwistjoni ġraw kollha qabel it-30 ta' April 1987 u għalhekk josta għall-azzjoni l-Artikolu 7 tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea sa fejn l-azzjoni qegħda ssir taħt dak l-Att." Applikati dawn il-prinċipji għal kaz in dezamina għandu jingħad:-  Illi Charles Carmelo Sceberras Trigona bla dubbju miet kagun tal-marda malignant mesothelioma dan effett tal-esposizzjoni tiegħu għal materjal asbestos.  Illi fil-ħajja lavorattiva tiegħu kien dejjem impjegat mall-Malta Drydocks, fil-bidu ta' tali impieg huwa kien hemm jaħdem bħala shipwight, aktar tard spiċċa jaħdem fl-accounts ma l-istess entita'.  Illi huwa spiċċa milli impieġ mat-tarżna fis-sena 1992.  Illi sakemm marad bil-kanċer il-mejjet kien bniedem attiv, jimxi fit-tul, jieħu ħsieb ġnien imdaqqas tiegħu, ukoll il-maintenance ta' daru. bniedem li ukoll iseġwi l-ġrajjiet kurrenti. qadi.  Dana kollu spiċċa kif ġie afflit bil-marda tal-kanċer lejn April 2014.  Hawn għalhekk spiċċa immur Boffa akkumpanjat mill-attriċi bintu biex jieħu l-kura apposiat, ukoll spiċċa dipendenti fuq l-istess bintu għal  Kien ikun mugugh ħafna f'daru. Ibghati biex jieħu n-nifs.  L-aħħħar ħmistax il-gurnata ta' ħajtu ma kiel. Kien fuq l-ossigenu u l- morfina u jisgħol b'mod persistenti.  Miet fl-1 ta' Diċembru, 2014. Stabbiliti dawn il-punti l-Qorti tara lil mejjet dam jaħdem ġewwa t-tarzna għal żmien sew wara s-sena 1987. Tant li hu spiċċa minn dan l-impieg fis-sena Nonostante lil Qorti ma tistax tiddettermina kemm bħala shipwright dam espost għal asbestos, pero l-esposizzjoni tal-mejjet għal asbestos ċertament kellha effett li pperdurat oltre is-sena 1987. Konsegwentement l-eċċezzjoni ratione temporis in eżami ma tistax treġġi u qegħda tiġi miċħuda. rikorrenti ġie vjolat- A. L-ewwel talba attriċi hija fis-sens li din il-Qorti tiddikjara li fil-konfront tar- "Id-dritt ghall-protezzjoni tal-hajja, u li l-hajja ta' l-individwu ma titqieghedx f' periklu bla bzonn, ai termini tal-Artiklu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u ta' l- artiklu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-drittijiet tal-Bniedem, applikabbli fil-ukoll lokalment via l-Kap 319. Minn naħa l-oħra l-intimati laqgħu għat-talbiet mressqa billi eċċepew illi:- "(II) Illi fil-mertu u mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-esponenti jirrespinġu l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tar-rikorrenti bhala insostenibbli stante li fil-konfront tal-esponenti huma infondati fil-fatt u fid-dritt, u dan għas-segwenti raġunijiet li qed jigu elenkati minghajr pregudizzju ghal xulxin: (i) Illi fl-ewwel lok, ir-rikorrenti għandhom iġibu prova li Charles Sceberras Trigona kien fil-fatt espost għall-asbestos waqt li kien jaħdem mal-Malta Drydocks Corporation u li l-marda li kellu kienet allegatament il-konsegwenza u l-kawża unika tal-fatt li hu kien hekk espost;" Tibda l-Qorti biex ġia a priori ttajjar l-ewwel eċċezzjoni mressqa fil-mertu li ma kienx hemm ness bejn ix-xogħol tal-mejjet u l-marda li kienet kagun ta' Irrizulta li l-ħidma ġewwa t-tarzna kienet l-unika xoghol tal-mejjet Daqstant ieħor ħareg ċar mix-xhieda tal-Professur Caacciattolo illi hemm ness xjentifikament konsolidat bejn l-exposure għal għabra ta' l-asbestos mall-marda li kienet il-kagun tal-mewt ta' missier l-atturi. Dan jista ukoll faċilment jiġi kkonstatat mir-riċerki misjuba fuq siti appositi tramite l-internet. Fil-fatt mir-riċerka, ġia waħda sempliċi, li din il-Qorti sua sponte kienet għamlet, ingħad dan fil-kawza fl-ismijiet George ‘Agius Scicluna Buttigieg vs Policy Manager "Dwar dan in-ness din il-Qorti sua sponte marret ftit oltre minn dak mitqal mill-Profs Attard, gia fih innifsu hu awtorita' in materja, jirrizultalha mir- riċerki tagħha dwar dan it-tip ta' kanċer li; "Malignancies involving Konsegwentement din il-Qorti tqies din l-eċċezzjoni bħala skorretta u Il-Qorti se tittratta dawn iż-żewġ eċezzjonijiet flimkien minħabba dak li se jingħad aktar tard fir-rigward tal-vjolazzjoni allegata taħt l-artikolu 8 tal- qegħda tiċħadha. L-eċċezzjonijiet (II)(ii) u (iv). konvenzjoni. Dawn jaqraw rispettivament li:- (ii) Illi fit-tieni lok, l-esponenti jirribattu li ħadd mill-intimati odjerni ma qiegħed il-ħajja tar-rikorrenti fil-perikolu jew b'xi mod ċaħħadhom mid-dritt għal ħajjithom u ghalhekk ic-cirkostanzi odjerni ma jirraprezentaw l-ebda ksur tal-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u/jew tal-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea; (iv) Illi fir-raba lok u mingħajr pregudizzju, l-esponenti jirrilevaw ukoll li kif saru maghrufa fuq livell internazzjonali r-riskji ta' dan il-materjal, il-legislatur għadda liġijiet biex iwaqqaf l-importazzjoni ta' dan il-materjal, filwaqt li l- amministrazzjoni tat-Tarzna provdiet maskri u tagħmir protettiv lill-ħaddiema u ġie żgurat li jkun hemm ventilazzjoni adegwata għaddejja fuq il-post tax- L-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni jipprovdi hekk: "(1) Ħadd ma jista' jiġi pprivat mill-ħajja tiegħu intenzjonalment ħlief fl- esekuzzjoni tas-sentenza ta' qorti dwar reat kriminali skont il-liġi ta' Malta li tiegħu jkun ġie misjub ħati. (2) Mingħajr ħsara għal xi responsabbiltà għal ksur ta' xi liġi oħra dwar l-użu ta' forza f'dawk il-każijiet li huma hawnhekk iżjed 'il quddiem imsemmija, persuna ma għandhiex titqies li tkun ġiet ipprivata mill-ħajja tagħha bi ksur ta' dan l-artikolu jekk tmut b'riżultat tal-użu ta' forza daqs kemm tkun raġonevolment ġustifikabbli fiċ-ċirkostanzi tal-każ - (a) fid-difiża ta' xi persuna minn vjolenza jew fid-difiża ta' proprjetà; (b) sabiex jiġi effetwat arrest skont il-liġi jew tiġi evitata l-ħarba ta' persuna detenuta skont il-liġi; (ċ) sabiex tiġi megħluba rewwixta, insurrezzjoni jew ammutinament; jew (d) sabiex jiġi evitat l-egħmil minn dik il-persuna ta' reat kriminali, jew jekk tmut minħabba att leġittimu ta' gwerra." L-artikolu 2 tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk: "(1) Id-dritt għall-ħajja ta' kulħadd għandu jiġi protett b'liġi. għandu jiġi ipprivat mill-ħajja tiegħu intenzjonalment ħlief fl-esekuzzjoni tas- liġi din il-piena. sentenza ta' qorti wara li jiġi misjub ħati ta' delitt li dwaru tkun provduta mil- (2) Il-privazzjoni tal-ħajja ma għandhiex titqies bħala magħmula bi ksur ta' dan l-Artikolu meta jirriżulta mill-użu ta' forza li ma jkunx aktar minn dak li jkun assolutament meħtieġ: (a) fid-difiża ta' xi persuna minn vjolenza illegali; (b) sabiex jiġi effettwat arrest skont il-liġi jew tiġi evitata l-ħarba ta' xi persuna detenuta skont il-liġi; insurrezzjoni." (ċ) f'azzjoni meħuda skont il-liġi sabiex tiġi megħluba rewwixta jew Fil-każ Jane Van Maarschalkerweerd Borg vs Avukat Huber et deċiż fil-15 ta' Jannar 201523, din il-Qorti diversament preseduta qalet hekk dwar il-prinċipji naxxenti minn dawn "Riferibbilment għall-Artikolu 2 tal-Konvenzjoni, hu paċifiku li dan l-artikolu jħaddan aspetti kemm sostantivi kif ukoll proċedurali. Minbarra dan, il-Qorti Ewropea rrikonoxxiet li dan l-artikolu jimponi mhux biss obbligu li l-Istat ma jipprivax persuna arbitrarjament mill-ħajja iżda li l-Istat għandu jieħu dawk l- azzjonijiet jew miżuri pożittivi raġjonevolment mitluba biex tiġi żgurata l- protezzjoni għall-ħajja (positive obligations). Huma f'dan is-sens il-kliem tal-Qorti Ewropea fil-każ Bljakaj and Others v Croatia tat-18 ta' Settembru 201424: hekk: .......Taylor-East v Russia26 deciz fl-14 ta' Dicembru 2006 fejn il-Qorti Ewropea fissret li : ...fis-sentenza mogħtija fil-każ ta' Gagiu v Rumanija28 tal-24 ta' Frar 2009 fejn ingħad li: L-intimati jissottomettu li l-artikolu 2 u l-artikolu 33 għandhom jinqraw ad litteram u japplikaw biss għall-privazzjoni intenzjonali tal-ħajja. Jgħidu li għalkemm huwa minnu li l-awtoritajiet tal-ħabs ma vvigilawx uti bonus paterfamilias fuq is-saħħa tal-priġunier Carlos Sammut Alessi, "pero ma rriżultax li n-nuqqas da parti tal-awtoritajiet kien wieħed intenzjonat" u għalhekk l-Istat m'għandux jitqies li lleda l-jeddijiet sanciti b'dawk l-artikoli. Il-Qorti ma taqbilx ma' din l-interpretazzjoni li ma ssibx konfort fil-każistika tal-Qorti Ewropea fuq ċitata fejn jinsab ritenut li l-artikolu 2 jimponi obbligazzjoni pożittiva sostantiva u anke proċedurali fuq l-Istat. F' L.C.B. v United Kingdom29 mogħti fid-9 ta' Ġunju, 1988, il-Qorti Ewropea, wara li ċċitat il-prinċipji ġenerali li jirregolaw l-artikolu 2 qalet hekk: U fil-każ Oneryildiz v Turkey mogħti fit-30 ta' Novembru 200430 ġie ribadit li - L-istess prinċipji japplikaw għall-interpretazzjoni Kostituzzjoni. Għalhekk ingħad mill- Qorti Kostituzzjonali riferibbilment għall- 83415/99 31 Tipa grassa b'enfasi tal-Qorti 32 Para 71. artikolu 33 tal-Kostituzzjoni fil-kawza Jane Van Maarschalkerweerd Borg vs Avukat Generali et, "L-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni "Ir-rikorrenti qed tallega ksur ta' dan l- artikolu flimkien malartikolu 2 tal-Konvenzjoni. Il-kliem tal-artikolu 33 mhuwiex ezattament l-istess bhat-test tal-artikolu 2. L-artikolu 2 jibda bis- Dan il-prinċipju assolut mhuwiex rispekkjat fl-artikolu 33 li jinkorpora biss it-tieni frazi tal- Wieħed jista' jirraguna li din il-frazi tħalliet barra appozitament u għalhekk l-artikolu 33 jitkellem biss dwar indħil dirett mill-Istat. Iżda dan l-artikolu għandu jingħata l-istess applikazzjoni bħall-artikolu 2 tal- Konvenzjoni għal diversi ragunijiet. L-ewwel nett hu paċifiku li rresponsabbilita guridika temani mhux biss fuq att pozittiv u dirett, imma anke minn att ta' omissjoni fejn persuna tonqos milli tagħhmel dak li hu mistenni ragonevolment Att ta' omissjoni jista' jkun leżiv daqs att ta' kommissjoni. obbligazzjoni sanċita bl-artikolu 33 hija waħda essenzjalment tal-protezzjoni tal-ħajja minn azzjonijiet illegali u arbitrarji tal-Istat. Dan jirrikjedi li l-Istat għandu jkun marbut mhux biss milli jindaħal fit-tgawdija ta' tali dritt imma anke li jieħu mizuri pozittivi biex jassigura t-tħaris tad-dritt; altrimenti dan l- artikolu ikun wiehed dgħajjef u ineffettiv." Kif diġa ġie aċċennat fis-suespost, il-prinċipji appena ċitati jissottolinejaw l- obbligu tal-Istat li mhux biss ma jċaħħadx mid-dritt tal-ħajja lil xi persuna b'mod arbitrarju, izda wkoll li jieħu dawk l-azzjonijiet jew miżuri pożittivi u preventivi raġjonevolment meħtieġa sabiex il-ħajja tal-persuni f'dak l-Istat tiġi Dan ixxejjen awtomatikament id-difiża tal-intimati fl-eċċezzjonijiet tagħhom li ksur tad-dritt għall-protezzjoni tal-ħajja taħt l-artikolu 2 tal- Konvenzjoni iseħħ biss meta tali privazzjoni tkun waħda "ntenzjonata." Dan l-obbligu fuq l-Istat li jieħu miżuri protettivi għall-ħarsien tal-ħajja jamplifika ruħu partikolarment f'ċirkustanzi ta' attivitajiet li minn natura tagħhom jimmanifestaw riskju u periklu akbar għall-ħajja tal-bniedem. dan il-punt il-Qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem ('QEDB') qalet hekk fil-każ Prilutskiy vs Ukraine deċiż fis-26 ta' Frar 201533- Speċifikatament b'referenza għall-mertu tal-każ odjern, il-QEDB qalet hekk dwar l-espożizzjoni ta' persuna għall- asbestos fil-każ Brincat and others v Malta - Għalhekk fid-dawl ta' dawn il-prinċipji suesposti, l-Qorti tagħmel dawn l- osservazzjonijiet li jgħoddu għall-każ tal-lum - Kif irriżulta mill-provi mressqa fil-każ odjern Charles Carmelo Sceberras Trigona bħala ħaddiem tat-tarzna senjatament bħala shipwright, pero mhux eskluss f'xogħol iehor fi ħdan l-istess shipyard, kien jaħdem f'ambjent ta' xogħol li esponih għal żmien twil għall-materjal noċiv tal-asbestos. risapput dan il-materjal kien ferm presenti ġewwa kull shipyard minħabba l-użu kopjuz tiegħu ġol-vapuri. Spjega b'mod ċar il-policy manager tal-Malta Shipyards kif bdiet tipperkula l-awareness fuq l-isess materjal ġewwa t-tarzna u x'beda jsir fir-rigward biex isservi ta' protezzjoni lil ħaddiema fi ħdan l-istess entita'. L-istess Joseph Cauchi Jones spjega li l-asbestos ġewwa t-tarzna kellu varji użi "...tant li kien ikollna rolls ta' asbestos sheets, l-asbestos huwa tajjeb ħafna biex jilqa' kontra s-sħana, allura konna nuzawh u nqattghu d-drapp, sejjahlu drapp, tal-asbestos biex nagħmlu s-shileding tal-affarijiet. ..Ngħid li kien hemm l- asbestos."34 Anzi senjatament jgħid li dan il-materjal ġewwa t-tarzna "Kien tant poplari.."35 Oltre hekk huwa ukoll risaput illi bħala okkupazzjonoi ta' shipwright dan ix-xogħol ġia min-natura tiegħu jinvolvi kuntatt kontinwu tal- ħaddiem mal-vapuri fl-istess yards. Il-periklu għas-saħħa kawżata minn espożizzjoni għall-asbestos, partikolarment espożizzjoni prolongata, ġie konfermat f'depożizzjoni dettaljata Kif ġia ingħad bla dubju ġie pruvat illi missier ir-rikorrenti kien eventwalment ġie dijanjostikat bil-marda tal-kanċer – mesothelioma li wasslet għall-mewt tiegħu fl-1 ta' Diċembru, 2014; Il-Professur Joseph Attard kkonferma n-ness dirett bejn dan it-tip ta' kanċer u l-espożizzjoni għall-asbestos; Din il-Qorti diversament preseduta fil-każ Carmena Pisani Bugeja et vs Chairman tal-Malta Drydocks noe deċiż fis-6 ta' Diċembru 200636 li kien jikkonċerna mewt ta' ex-ħaddiem tat-Tarzna kawża ta' malignant mesothelioma b'riżultat ta' espożizzjoni għall-asbestos kienet ukoll ikkonstatat hekk: "Jokkorri forsi f' dan l-istadju u qabel kull konsiderazzjoni oħra illi jsiru ċerti riljievi mediċi in materja tax-xorta ta' marda kkuntrattata mid-decujus Joseph Pisani Bugeja u li ġabet id-deċess tiegħu. Dan kemm mir-riċerka kondotta mill- Qorti u l-aktar mix-xhieda tal-mediċi prodotti mill-atturi:- pero` komuni ħafna f'min hu espost għall-asbestos. Infatti hu kkagunat minn "exposure kontinwu" għall-asbestos fibres; Dan kollu hu sopportat mir-riżultanzi ta' l- awtopsja; L-effetti noċivi ta' din l-esposizzjoni għall-asbestos jiżviluppaw wara ħafna żmien; ġieli 10 snin u ħafna drabi bejn 20 u 40 sena. 142), "dan it-tumur ikun dormant għal ħafna snin imbagħad qisu jqum f'daqqa. Meta jqum, il-prognosis huwa bleak"; Prodotti manifatturati minn asbestos huma installati anke fil-vapuri, ad Tali tagħrif dwar il-prodotti, u hekk ukoll il- konoxxenza dwar il-konsegwenzi noċivi minn kuntatt jew esposizzjoni għalihom, ma jidherx, fuq diskors ix-xhud preċedenti, li huma aljieni fostna"; Mill-provi mressqa ma rriżultaw ebda fatturi esterni oħra li setgħu ikkawżaw jew ikkontribwew għal dawn il-konsegwenzi fuq saħħet Charles Carmelo Sceberras Trigona, aktar u aktar għax jirrizulta illi tul ħajtu kollha huwa kien dejjem ħaddiem ġewwa l-Malta Drydocks u fuq barra għex ħajja normali b'attvita' normali u solita. Il-Qorti tirritjeni il-konklużjoni tagħha illi l-kanċer malignant mesothelioma li bih marad u eventwalment miet Sceberras Trigona kien riżultat dirett tal-espozizzjoni tiegħu għall-effetti noċivi tal-asbestos fil-kors tal-ħajja lavorattiva tiegħu; Ġie muri wkoll li għal għexieren ta' snin, kien hemm għarfien dwar ir- riskji għas-saħħa relatati mal-asbestos. Il-Profs Attard jgħid li evidenza xjentifika li tassoċja l-espożizzjoni għall-asbestos mal-kanċer tirrisali ghas-sena U fl-1960, in-ness bejn l-asbestos u pleural mesothelioma kien ġie ndikat fil-bullettin mediku tal-Ingilterra, liema bulletin kien popolari mat- Dan il-fatt ma giex kontradett. Minn naħa l-oħra Dr George \Veneziane jikkonċedi li lejn l-aħħar tas-sittinijiet, żgur li f'Malta kien diġa' hawn għarfien dwar l-effetti tal-asbestos tant li fl-Universita' kienu ttieħdu xi miżuri Bħala fatt għalhekk huwa ċar, u għal dan l-intimati odjerni m'għandhom ebda skuża, illi fil-perjodu li Charles sive Carmel Sceberras Trigona kien qiegħed jiġi espost għall-asbestos fuq il-post tax-xogħol tiegħu, l-għarfien għall-Awtoritajiet Maltin dwar il-perikli għas-saħħa assoċjati mal-asbestos kien ġia ezistenti u l- informazzjoni dwar in-ness bejn it-tip ta' kanċer li qabad lir-rikorrent u l- ebda azzjoni immedjata; espożizzjoni għall-asbestos kienet ġia disponibbli għalihom, pero ma ttieħedet Tant li nonostante dan l-għarfien l-Istat Malti xorta ma ħax miżuri preventivi adegwati biex jipproteġu s-saħħa tal-ħaddiema, tant li l-mejjet Charles Sceberras Trigona fost persuni oħra li almenu l-każ tagħhom spiċċa quddiem il-Qrati, spiċċa maż-żmien ikkontratta kanċer, li kkawża bla dubju l-mewt tiegħu. Mhux biss l- informazzjoni disponibbli għall-Istat damet wisq snin biex ġiet trasmessa lill- pubbliku talli anke mill-lat leġislattiv l-istess Stat ħalla snin sħaħ jgħaddu qabel beda ħa azzjonijiet konkreti biex jindirizza l-kwistjoni tal-effetti ħżiena li l- asbestos ikollu fuq is-saħħa tal-bniedem. Infatti l-Qorti tinnota li kien biss fis-27 ta' Settembru 1994 li saru Regolamenti dwar il-Projbizzjoni ta' Importazzjoni ta' Fibri ta' l-Asbestos (S.L.37.11) permezz ta' liema ħadd ma seta' jimporta ġewwa Malta jew joħroġ minn depot fibri sfużi tal-asbestos. Imbagħad kien l-Att dwar l-Awtorita' ghas-Sahha u s-Sigurta' fuq il-Post tax-Xoghol tas-17 ta' Novembru 2000 (Kap.424 tal-Ligijiet ta' Malta) u l- legislazzjoni sussidjarja li taqa' taħtu, li ndirizza direttament il-protezzjoni tal- haddiema mill-espożizzjoni għall-asbestos. Dan primarjament permezz tar- Regolamenti dwar il-Protezzjoni tal-Ħaddiema mir-Riskji li jinħolqu meta persuna tkun esposta għall-asbestos fuq il-Post tax-Xogħol (A.L.123 tal-2003 u A.L 323 tal-2006), żmien li fih il-mejjet Bugeja kien diġa ilu snin li rtira mix- xogħol. Għal kull buon fini jiġi nnutat ukoll li fit-28 ta' Ġunju 2002 kienu għaddew ir-Regolamenti dwar Prevenzjoni u Tnaqqis ta' Tniggis tal- Huwa minnu li l-Istat mhuwhiex tenut jagħmel l-impossibbli u m'għandux jiġi mgħobbi b'obbligi spropozjonati jew li mhux realistiċi. Iżda żgur li dan mhux il-każ fis-sitwazzjoni in deżamina. Mhuwhiex il-kompitu tal-Qorti li tghid hi x'missu għamel l-Istat f'dawn iċ-ċirkustanzi iżda huwa ċar li, kif ingħad, bl-għarfien li kellu l-Gvern fl-epoka li kien għadu jaħdem Bugeja, l-istess Stat kien f'qagħda li jevalwa l-ħtieġa u jipprovdi miżuri adegwati li jipproteġu l-ħajja tal-ħaddiema fit-tarzna bħal ma kien missier ir-rikorrenti u ta' kull min f'Malta bħalhom kien espost għall-effetti tal-asbestos inkluż fuq il-post tax-xogħol; Il-Qorti tqis li anke f'dan il-kaz għandha tagħmel ukoll referenza estensiva għall-konklużjoni tal-Qorti Ewropea fil-kuntest tad-dritt għall-ħajja fil- każ Brincat and others v Malta u dan b'referenza għall-argumenti sostanzjalment simili għal dawk tal-lum li kienu imressqa mill-applikanti u mill- Gvern f'dak il-każ: ta' ripetizzjoni tabbraċċja u tagħmel tagħha kunsiderazzjonijiet tal-QEDB appena ċitati. Fid-dawl tal-kunsiderazzjonijiet kollha suesposti l-Qorti ssib ksur tad- drittijiet fundamementali tal-artikolu 2 tal-Konvenzjoni u tal-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u tilqa' ghalhekk l-ewwel talba tar-rikorrenti. Għall-istess raġunijiet sejrin jiġu respinti eċċezzjonijiet tal-intimati f'dan ir-rigward msemmija. B. It-tieni u it-tielet talba attriċi huma fis-sens li hemm ksur ta' l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea applikati lokalment via l-Kap 319 tal-Ligijiet ta' Malta, ukoll fit-terminu ta' l-istess artikolu ksur ghad-dritt tal-ħajja pero f'dak li għandu x'jaqsam mad-dritt ta' informazzjoni dwar perikoli Fl-eċċezzjoni f'dan ir-rigward l-intimati jgħidu illi:- (iii) Illi fit-tielet lok, la l-Artikolu 8 u lanqas ebda artikolu ieħor fil-Konvenzjoni Ewropea u fil-Kostituzzjoni ta' Malta ma jistabilixxi xi dritt fundamentali t'informazzjoni dwar perikli assoċjati mal-asbestos jew ma' kwalunkwe materjal ieħor kif qed jippretendu r-rikorrenti u għalhekk ic-cirkostanzi odjerni lanqas ma jirraprezentaw xi ksur tal-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni Ewropea; L-artikolu 8 tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk: "(1) Kulħadd għandu d-dritt għar-rispett tal-ħajja privata tiegħu u tal-familja tiegħu, ta' daru u tal-korrispondenza tiegħu. (2) Ma għandux ikun hemm indħil minn awtorità pubblika dwar l-eżerċizzju ta' dan id-dritt ħlief dak li jkun skont il-liġi u li jkun meħtieġ f'soċjetà demokratika fl-interessi tas-sigurtà nazzjonali, sigurtà pubblika jew il-ġid ekonomiku tal-pajjiż, biex jiġi evitat id-diżordni jew l-egħmil ta' delitti, għall- protezzjoni tas-saħħa jew tal-morali, jew għall-protezzjoni tad-drittijiet u libertajiet ta' ħaddieħor." Naraw li l-awturi Briffa Curmi, KODJAANDREEVHayman and Mallia German jgħidu hekk dwar dan l-artikolu L-ewwel ilment tar-rikorrenti f'dan il-kuntest huwa li l-esposizzjoni ta' Charles Carmelo Sceberras Trigona għall-asbetos affettwat negattivament il-kwalita' ta' ħajja kemm tiegħu kif ukoll tal-familjari tiegħu peress li huwa sofra l-konsegwenzi tal-mard li huwa kkuntratta kaġun tal-esposizzjoni għall-asbestos, għall-liema jaħtu l-intimati. Ukoll, ir-rikorrenti jsostnu, u dan ħareg tant ċar mix-xhieda tar- rikorrenti Charles iben il-mejjet, li spejga ben sew kif il-kwalita' ta' ħajja tagħhom bħala familja ġiet affetwata avversament bil-marda u l-mewt ta' Turner dan l-obbligu minhom invokat ukoll bħala wieħed inkombenti fuq l-istat, wieħed ta' livell vertikali lejn iċ-cittadin n kwantu l-istat huwa mghobbi 37 Fol 361-362 b'dan d-dover versu ċ-cittatdin li jipprovdi legislazzjoni apposita, mizuri sikuri ukoll infomazzjoni effiċjenti u suffiċjenti illi jassiguraw il-protezzjoni u l- infomazzjoni adekwata għall-protezzjoni tal-ħajja. . Dwar dawn l-ilmenti a tenur tal-artikolu 8 tal-Konvenzjoni l-Qorti tqis li, kif anke konfermat mill-ġurisprudenza lokali kif ukoll dik tal-Qorti Ewropea fil-każ Stapley and others v Malta, f'ċirkustanzi li jirrigwardaw persuni milquta mill- marda li qabdet ukoll lil Bugeja u li miet kaġun tagħha, il-kunsiderazzjonijiet dwar il-ksur tagħhom għall- protezzjoni tal-ħajja jassorbu fihom il-kunsiderazzjonijiet li jistgħu jolqtu l- ilment ta' ksur tad-dritt għar-rispett għall-ħajja familjari kif protett bl-artikolu 8 tal-Konvenzjoni. Minn dan isegwi li la fil-każ odjern din il-Qorti diġa sabet ksur tad-dritt fundamentali għall-protezzjoni tal-ħajja a bażi tal-artikolu 2 tal-Konvenzjoni u l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni, ma jibqax aktar lok li jiġu eżaminati l-lanjanzi tar-rikorrenti taħt l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni. Fil-każ suċċitat fl-ismijiet Mary Grace Ronayne et vs Tabib Principali tal- Gvern (Saħħa Pubblika) et il-Qorti qalet hekk - "Fil-każ ta` Brincat (op. cit.) ingħad ukoll :- Il-konklużjoni kienet illi fil-każ tal-ħaddiema li mietu bil-mesiothelioma l-ilment tagħhom kellu jiġi trattat fil-kuntest ta` vjolazzjoni tal-Art 2 mentri fil-każ tal- ħaddiema illi mardu bil-mesiothelioma l-ilment kellu jiġi trattat biss fl-ambitu Din il-Qorti tikkondividi l-linja traċċjata mill-ECHR u sejra tqis il- mewt ta` Andrew Chlach – għar-raġunijiet fuq esposti – bħala vjolazzjoni tal-Art 2 mhux tal-Art 8." Każijiet oħra riċenti li segwew din il-linja ta' ħsieb huma – Anna Beach et vs Bond Prinċipali tal-Gvern et deċiż fl-10 t'April 201838 Emanuela Rhodes et vs Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika et) deċiż fit-28 ta' Frar 201839. Josephine Gambina et vs Tabib Prinċipali tal-Gvern et deċiż fil-15 t'Ottubru 201840. Għalhekk il-Qorti sejra tastjeni milli tieħu konjizzjoni ulterjuri tat-tieni u t-tielet talba tar-rikorrenti u konsegwentement tagħmel l-istess fir-rigward ta' l-eċċezzjonijiet relevanti. C. Ir-raba' talba attriċi hija biex jiġi kwantifikat kumpens xieraq bħala rirmedju għal ksur tad-drittijiet supra indikati jew liema minnhom, mentri l-ħames talba attriċi dik biex jiġi likwidat dan il-kumpens u konsegwentement is-sitt talba li tordna li l-ammont hekk likwidat bħala riemdju pekunjarju jiġi mħallsa lir-rikorrenti individwalment. Ikkonsidrat Għal dawn it-talbiet l-intimati jirrispondu li kwalunkwe talba għal ħlas ta' kumpens fil-konfront tagħhom hija nfondata. Ukoll li jekk il-Qorti ssib skur allura talli dikjarazzjoni għandha tkun rimedju suffiċjenti. Illi l-argument tar-rikorrenti huwa lil Qorti m'għandhiex bħala fattur prinċipali n kwantu għad-determinazzjoni tar-rimedju pekunjarju tistrieħ fuq l-eta' tal- mejjet. Dan ovvjament joħrog mill-fatt lid-deċujus kien ta' eta' piutost avvanzata meta miet, ċioe' dik ta' 83 sena. Jinvokaw il-prinċipju ta' auctoritas rerum similiter iudicatarum u ċertezza tad-dritt fil-konfront ta' l-istess riemdju pekunjarju. Jissugerixxu bħala somma idonea dik ta' €30, 000. ammont li għandu jiġi likwidat anke mall-livell ta' l-ghexien tal-ħajja tal-pajjiz. Da parti tagħhom l-intimati jirribattu din it-talba billi jargumentaw illi r- rikorrenti naqsu milli jsemmu fatturi saljenti bħala fatt illli missierhom kien ilu ritirat għal tnejn u ghoxrin sena qabel ma ġiet afflitt bil-marda tal-kanċer ukoll illi kienu rċevew ġia somma sostanzjali bħala kumpens għal akkadut mis- soċjeta Diacono kif der resto xehed Jesmond Alshalash. Biex tiġi sovuta din il-vertenza din il-Qorti għal darb'oħra se tistrieħ fuq it- tgħallim ġurisprudenzjali lokali, għalhekk ingħad fid-deċizzjoni tal-Qorti Kostituzzjonali fl-ismijiet John Chircop Beck et. vs Bond Saliba Magro tal-Gvern. "Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Fl-aggravju tagħhom ir-rikorrenti jilmentaw dwar il-quantum tal-kumpens moghti mill-ewwel Qorti fl-ammont ta' €21,000. Qabel xejn għal dak li jirrigwarda l-prinċipji affermati mill-gurisprudenza lokali u dik ta' Kappara, San Ġwann dwar ir-rimedju, kemm dwar in-natura tiegħu kif ukoll l-ammont tal-kumpens, din il-Qorti, a skans ta' repetizzjoni inutili, tagħmel referenza għall-konsiderazzjonijiet legali magħmula minnha fis- sentenzi mogħtija llum fil-kawzi fl-ismijiet Anthony Vella Bonnici v. Tabib Principali Il-Qorti tosserva ulterjorment li Ilum, u minħabba l-fattispecje tal-kaz odjern, din il-Qorti taqbel ma dak osservat mill-Qorti ta' Strasburgu Stapley and others v. Malta3 fejn, filwaqt li tat tifsira aktar wiesa' tal-portata tar- rimedju "pekunjarju" mitlub fil-proċeduri f'Malta f'dak il-kaz, ġie riaffermat li fil-kazijiet ta' lezjoni tal-Artikoli 2 u 3 u possibilment, f'cirkostanzi applikabbli, tal-Artikolu 8 tal-Konvenzjoni, għandu dejjem ikun possibli bħala rimedju l-ħlas ta' danni mhux pekunjarji. Din il-Qorti tinnota illi l-ewwel Qorti fis-sentenza preliminari tagħha tad-19 a' Novembru, 2014, kienet ċaħdet l-eċċezzjoni preliminari sollevata mill- intimati li r-rikorrenti ma kienux ezawrew ir-rimedji ordinarji ezistenti. Madankollu jiġi osservat li r-rikorrenti ma ressqu l-ebda prova f'din il-kawza, għajr ghall-eta` tal-vittma meta miet, bħala substratt fattwali tat-talba tagħhom li jiġu likwidati danni pekunjarji. Huwa evidenti għalhekk, li r-rimedju meritu ta' dan l-appell għandu jkun limitat biss f'dak non-pekunjarji ossia danni Infatti, din il-Qorti tosserva illi minkejja illi fil-ħames talba tagħhom fir- rikors promotur, ir-rikorrenti talbu illi tingħata ordni sabiex l-ammont likwidat bħala rimedju pekunjarju jitħallas lilhom, ma jirrizultax illi l-aggravju tagħhom jinsab iccentrat fuq in-nuqqas tal-ewwel Qorti li tillikwida danni pekunjarji. ir-rikorrenti tagħhom għall- konsiderazzjoni li l-quantum tad-danni morali likwidat mill-ewwel Qorti, tant huwa baxx illi huwa diskriminatorju meta mqabbla ma' danni non-pekunjarji mogħtija f'kazijiet simil Skont ir-rikorrenti, l-ewwel Qorti ma ħaditx kont tal-quantum tal-kumpens likwidat mill-Qorti Ewropea fil-kaz ta' Brincat and others v. Malta. Din il- Qorti tosserva illi f'dan il-kaz appena ċitat, il-Qorti Ewropea llikwidat kumpens non-pekunjarju fis-somma ta' €9,000 għal-lezjoni tal-Artikolu 2 u 8 tal- Konvenzjoni fil-kaz ta' diversi vittmi li, għalkemm ġie stabbilit li saħħithom ġiet affettwata negattivament u serjament b'espozizzjoni għall-asbestos, kienu għadhom ħajjin meta ġie deċiz il-kaz. Ir-rikorrenti jagħmlu wkoll referenza għall-kaz fl-ismijiet Mary Grace Ronayne et v. Tabib Principali tal-Gvern et dċciz mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Jannar, 2017, fejn il-kumpens li ngħata, bħal fil-kaz ta' Brincat v. Malta, kien ta' €30,000. 27. il-Qorti taqbel mar-rikorrenti illi ċ-ċirkostanzi ta' dawn iż-żewg kazijiet citati minnhom fir-rikors tal-appell, huma analogi għal dawk tal-kaz odjern fil- mertu ċentrali tagħhom inkwantu fit-tliet kazijiet, il-vittmi kollha kienu eks- impjegati tal-Malta Drydocks, kienu jaħdmu fl-istess perijodu ta' żmien bħala ħaddiema ġewwa t-tarzna, kienu kollha esposti għall-asbestos fuq il-post tax- xogħol tagħhom, u lkoll mietu b'kundizzjonijiet li kienu kagun tal-espozizzjoni kontinwa tagħhom għal asbestos. Il-Qorti tosserva li, dawn il-kriterji, magħdud magħhom ukoll it-tul taż-żmien tal-marda li l-vittmi sofrew qabel ma' mietu, u l- anzjeta u s-sofferenza tal-familjari tal-vittma kif ukoll, sa ertu punt, l-eta` tal- vittma, huma fatturi relevanti biex jiġi likwidat kumpens għal danni non- pekunjarji lill-eredi tal-vittmi. Din il-Qorti tħoss li huwa importanti li jiġi spjegat u senjalat li l-fattur tal- eta` tal-mewt tal-vittma għandu piz qawwi fil-komputazzjoni tal-kumpens, għax għandu jirrizulta ċar li, hemm differenza kbira bejn il-kaz fejn il-marda qerrieda tkun ħakmet persuna f'eta` relattivament zgħira bħal ngħidu ahna 60 sena ċirca u fil-kaz fejn il-marda tkun ħakmitu meta l-persuna kienet qabzet is- Meta l-vittma jkun ġie privat minn ħajtu f'eta` relattivament zgħira, il- familjari tiegħu jkunu gew privati mill-prezenza u mill-kumpanija tiegħu għal numru ta' snin li kieku ma ħakmitux il-marda, u hekk ġara fil-kaz odjern fejn Salvatore Chircop Beck miet ta' 62 sena. Fattur ieħor li fil-fehma ta' din il-Qorti għandu jiġi senjalat fil- komputazzjoni tal-kumpens huwa t-tul taż-żmien li matulu l-vittma dam isofri mill-marda, f'liema perijodu wkoll il-familjari tiegħu jkunu sofrew anżjeta` u dwejjaq meta kienu jaraw lil missierhom ibati, minħabba l-marda, sakemm Iżda fil-kaz odjern hija manifestament mankanti l-prova ta' kif u f'liema grad il-marda affettwat lil John Chircop Beck u kemm ipperdurat il-marda qabel ma eventwalment miet. Ma tressqet l-ebda prova fir-rigward mir-rikorrenti, u dan in-nuqqas mingħajr dubbju kellu effett fuq kif l-ewwel Qorti waslet għad- deċizjoni tagħha. Ukoll, għalkemm f'ċirkostanzi normali l-marda u konsegwenti mewt minn dik il-marda ta' Salvatore Chircop Beck probabbilment ikkagunat anżjeta` u tbatija kbira lilu u lill-familjari tiegħu jew uhud minnhom, ma tressqet l-ebda prova dwar in-natura ta' tali konsegwenzi. Lanqas ma jirrizulta kemm ir-rikorrenti kien f'relazzjoni viċina mal-vittma. Għalhekk, anke tenut kont ta' kazijiet analogi deċizi minn din il-Qorti u anke mill-Qorti Ewropea, tenut kont min-naħa waħda tal-eta` relattivament zgħira tal-vittma meta miet u minn naħa l-ohra tenut kont tan-nuqqas ta' provi fir-rigward ta' kemm ipperdurat il-marda u tan-nuqqas tal-provi dwar it-tip ta' relazzjoni li dan kellu mal-familjari tiegħu, din il-Qorti ma tara ebda raguni valida għaliex għandha tiddisturba l-apprezzament tal-provi magħmul mill- tiddipartixxi mill-konkluzjoni fil- komputazzjoni tal-quantum tad-danni morali mogħtija minnha. Għaldaqstant l-aggravju mhuwiex gustifikat u qed jiġi respint". Ukoll fil-każ Emanuela Rhodes et vs Tabib Saliba Magro tal-Gvern (Saħħa Pubblika) ukoll deċiż fil-5 t'Ottubru 2018 il-Qorti Kostituzzjonali qalet hekk dwar il-likwidazzjoni tad-danni – Fl-ewwel lok hija f'lokha l-osservazzjoni li l-proċeduri odjerni huma prinċipalment diretti jindirizzaw il-leżjoni kostituzzjonali konvenzjonali subita mir-rikorrenti fid-drittijiet tagħhom, preċiżament, f'dan il-każ, id-dritt protett bl-Artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u l- Artikolu 2 tal-Konvenzjoni li tagħhom l-ewwel Qorti rravvizat ksur. In tema legali jingħad li huwa paċifiku illi meta tinsab leżjoni ta' dritt protett mill-Konvenzjoni jew il-Kostituzzjoni, il-mira primarja tar-rimedju tkun, ġeneralment, il-waqfien tal-leżjoni, u il-konsiderazzjoni ta' kumpens tkun ta' importanza sekondarja, tant illi l-kumpens m'huwiex mogħti f'kull każ fejn tiġi riskontrata leżjoni. Daqstant ieħor huwa paċifiku illi l-qorti fil-funzjoni kostituzzjonali tagħha, għandha s-setgħa illi tipprovdi għall-ħlas ta' danni sew pekunjarji, sewwasew morali jew nonpekunjarji, b'żieda mar-rimedju li jista' jkun mogħti meta dan ir-rimedju jista' ma jkunx wiehed sħiħ u ma jagħmilx ġustizzja f'dak il-każ u meta d-dikjarazzjoni waħedha ta' ksur, jew il-waqfien tal-leżjoni, ma jkunux suffiċjenti. Hawnhekk tqum il-ħtieġa li l-vittma tiġi kkumpensata ulterjorment għat-telf li tkun soffriet. Fil-każ Kingsley v. United Kingdom il-Qorti Ewropea għamlet is-segwenti osservazzjonijiet: F'dawk il-każijiet fejn ġie ritenut li jkun opportun u ndikat li ssir ordni għall-hlas ta' kumpens għal danni pekunarji u/jew non-pekunjarji, din il-Qorti, fuq l-iskorta tal-ġurisprudenza lokali u tal-Qorti ta' Strasburgu, identifikat b'mod ġenerali, tliet kriterji ċentrali u kumulattivi: [i] li r-rimedji li jkunu eżistenti jew disponibbli fis-sistema ġuridika ordinarja, ikunu nadegwati; [ii] ikun hemm konnessjoni kawżali bejn il-leżjoni u t-telf li għalih jintalab il- kumpens, b'mod illi kumpens jingħata biss fejn jiġi stabbilit ness kawżali bejn il-leżjoni u t-telf reklamat; u finalment [iii] l-iktar f'każijiet fejn issir talba għall-ħlas ta' kumpens għal danni non-pekunjarji, irid jiġi rravviżat grad suffiċjenti ta' gravita` tat-telf innifsu. In propositu, huwa risaput illi dan il- kriterju tal-aħħar jingħata tifsira relattivament ristrettiva fis-sens illi diment li l-ansjeta` u t-tbatija ma jkunux ta' gravita` eċċezjonali, m'hijiex ir-regola li jingħata kumpens għal danni mhux pekunjarji. Issir referenza in propositu għas-sentenza tal-5 ta' Lulju 2011, fl-ismijiet Victor Attard Luck et v. Avukat Ġenerali, u Maltapost plc (C22796), fejn din il-Qorti għamlet is-segwenti osservazzjonijiet relevanti f'materja ta' kumpens: "Dwar just satisfaction, ir-regola hija li meta l-Qorti ssib li hemm vjolazzjoni, sa fejn hu possibbli, l-istat għandu jipprovdi għal restitutio in integrum. dan ma jkunx possibbli jew inkella jkun biss parzjalment possibili l-Qorti għandha tagħti just satisfaction. Id-decizjoni li d-dikjarazzjoni ta' vjolazzjoni waħedha tkun bizzejjed hija l-eċċezzjoni u għandha tkun riservata għal każijiet fejn hemm rimedju jew konsegwenzi huma zgħar. Fil-każijiet l-oħra fejn il- leżjoni hija aktar serja l-Qorti għandha tagħti kumpens pekunjarju għal dik il- vjolazzjoni. … Kif ingħad fis-sentenza Amato Abela Valletta v. Malta deċiża fil-15 ta' Din il-Qorti tħoss li huwa importanti li jiġi spjegat u senjalat li l-fattur tal- eta` tal-mewt tal-vittma għandu piż qawwi fil-komputazzjoni tal-kumpens, għax għandu jirriżulta ċar li, hemm differenza kbira fil-każ fejn il-marda qerrieda tkun ħakmet persuna f'eta` relattivament żgħira bħal ngħidu aħna 60 sena circa u meta bħal fil-każ odjern il-marda tkun ħakmitu meta l-persuna kienet qabżet is-70 sena. Fl-ewwel każ il-vittma jkun ġie privat minn ħajtu f'eta` relattivament żgħira, u għalhekk il-familjari tiegħu jkunu ġew privati mill-preżenza u mill- kumpanija tiegħu għal numru ta' snin li kieku ma ħakmitux il-marda, filwaqt li fit-tieni każ il-vittma jkun għex għall-numru ta' snin u hu u l-familjari tiegħu jkunu gawdew lil xulxin tul dak iż-żmien sakemm miet f'eta` [71] piuttost avvanzata meta l-prospetti li persuna tkompli tgħix u tgawdi kwalita` ta' ħajja tajba jkunu bdew jonqsu. Fattur iehor li fil-fehma ta' din il-Qorti għandu jiġi kkonsidrat fil- komputazzjoni tal-kumpens huwa t-tul taż-żmien li matulu l-vittma damet isofri mill-marda, f'liema perjodu wkoll il-familjari tiegħu jkunu sofrew ansjeta` u dwejjaq meta kienu jaraw lil missierhom ibati, minħabba l-marda, sakemm Fil-każ odjern jirriżulta li bejn id-data li fiha tfeġġet il-marda u l-mewt tar-rikorrent, għaddiet circa sena u nofs. Għalkemm din il-Qorti tqis li huwa minnu li kull każ għandu jiġi analizzat minn lenti individwali u fuq il-merti partikolari tiegħu, hija daqstant relevanti l- konsiderazzjoni ta' uniformita` fid-deċizjonijiet ta' każijiet analogi, u dan fl- interess tal-aħjar amministrazzjoni tal-ġustizzja kif ukoll sabiex din il-Qorti ma tagħtix lok hija stess għal ilmenti oħrajn ta' natura kostituzzjonali. jfissirx li l-qorti ma tistax tiddeċiedi b'mod differenti mill-ġurisprudenza lokali jew tal-Qorti ta' Strasburgu in materja, jekk tasal biex temmen illi fil-każ partikolari quddiemha, ma għandhomx jigu applikati l-konsiderazzjonijiet magħmulin f'sentenzi ohrajn precedenti fl-istess materja, anke għaliex kif inhuwa risaput, il-qrati Maltin ma humiex marbutin bil-prinċipju ta' stare Fir-rigward, din il-Qorti tagħmel referenza għas-sentenza tagħha fl- ismijiet Trapani Galea Feriol pro et noe v. Kummissarju tal-Artijiet et deċiża fil-31 ta' Ottubru 2014, fejn f'materja ta' komputazzjoni ta' kumpens għal leżjoni ta' dritt fondamentali sanċit fl-artikolu konvenzjonali fuq ċitat ġie "Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel Qorti, din il-Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull każ għandu jiġi trattat u deċiż fuq il-fattispecie tiegħu. Barra minn hekk, jekk il-Qorti Ewropeja ħasset li f'ċerti każijiet kellha tagħti kumpens f'ammont inferjuri għal dak li ngħata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-qrati maltin tilfu l-awtonomija tagħhom b'mod li bilfors kumpens li jingħata ikun f'ammont viċin dak li tagħti l-Qorti Ewropeja." Madanakollu, huwa paċifiku wkoll illi l-qrati Maltin ma jiskartawx faċilment il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea, speċjalment meta jkunu qegħdin jittrattaw leżjoni taħt il-Konvenzjoni, wisq anqas ma jiskartaw ġurisprudenza lokali in materja fejn jiġi stabbilit illi l-fattispecie tal-każijiet ikunu analogi, kif inhuma l-każ odjern ta' Emanuel Rhodes, u dawk ta' George ‘Agius Scicluna Buttigieg u ta' Farrugia Sladden, salv għall-etajiet differenti tal-vittmi. Fil-fatt Emanuel miet meta kellu 71 sena, George ‘Agius Scicluna Buttigieg miet meta kellu 67 sena u Farrugia Sladden miet fl-eta` ta' 61. istess vena, din il-Qorti tirreferi wkoll għall-każ ta' Andrew Chlach, deċiż b'sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti, li wkoll miet kawża tal-espożizzjoni tiegħu għall-asbestos f'ċirkostanzi simili għal dawk taħt konsiderazzjoni. F'dak il-każ, il-vittma, bħal fil-każ odjern ta' Emanuel Rhodes u fil-każ ta' George ‘Agius Scicluna Buttigieg, kif ukoll ta' Farrugia Sladden, kien miet fi żmien qasir wara feġġet il-marda assoċjata mal- Iżda, fil-każ ta' Andrew Chlach, għalkemm dan kien miet meta kien għadu impjegat mal-Malta Drydocks fis-sena 1980 fl-eta` ta' 60 sena, il-Qorti illikwidat kumpens ghal danni mhux pekunjarji fis-somma ta' €30,000, ċioe` somma identika ghal dik likwidata fil-każ ta' Attard fid-decizjoni Brincat and Il-Qorti mmotivat id-deċiżjoni tagħha fil-każ ta' Andrew Chlach, kif ġej:- "Ghal dak li jirrigwarda non pecuniary damages, din il-Qorti sejra toqgħod fuq il-linji traccjati fil-kaz ta` Brincat. Hemm fost l-applikanti kien hemm l-eredi ta` ħaddiem kunjomu Attard li miet b`kanċer attribwit għall-esposizzjoni mill- Attard miet fl-2006 fl-eta` ta` 61 sena. Fil-kaz tal-lum Psaila miet fl- Il-Qorti sejra tillikwida kumpens fl-ammont ta` €30,000 għall-vjolazzjoni tal-Art 2 tal-Konvenzjoni u għall-Art 33 tal- Kostituzzjoni sabiex jinqasam indaqs bejn kull wieħed u waħda bejn l-erba` Rat ukoll sentenzi oħra in materja partikolarment dawk deċiżi riċenti fosthom – Mary Grace Ronayne et vs Bond Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et deċiża fil-31 ta' Jannar 2017 fejn il-kumpens akkordat kien dak ta' €30,000. Il-Qorti qieset li d-decujus kien miet fl-eta' ta' 60 sena. minn dik is-sentenza. Josephine Gambina et vs Tabib Prinċipali tal-Gvern deċiż fil-15 t'Ottubru fejn il-kumpens akkordat kien dak ta' €25,000. Lawrence Elphick et vs Bond Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et deċiż fit-8 ta' Novembru 2018 fejn il-kumpens akkordat kien dak ta' €30,000. Qorti kkunsidrat fost affarijiet oħra li Elphick miet ta' 57 sena ukoll li madwar sena u ħdax-il xahar wara li feġġew l-ewwel sintomi tal-marda terminali tiegħu. Anthony Ronayne et vs Bond Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et deċiż fil-5 ta' Ottubru 2018 fejn il-Qorti Kostituzzjonali varjat is-sentenza tal- ewwel Qorti fil-quantum tal-għoti ta' kumpens u akkordat is-somma ta' Fost il-fatturi ewlenin li wasslu lill-Qorti tagħti dak il-kumpens kien li lil Ronayne l-marda qabditu fl-aħħar sena u nofs ta' ħajtu u miet fl-eta' avvanzata ta' 84 sena.42 Emanuela Rhodes et vs Bond Prinċipali tal-Gvern et deċiż fil-5 t'Ottubru 2018 fejn il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat is-sentenza tal-ewwel Qorti li kienet akkordat kumpens ta' €12,000 wara li qieset li Emanuel Rhodes kien miet ta' 71 sena ċioe għaxar snin wara li irtira u ta' eta li qabżet is-70 sena. 42 Enfasi ta' din il-Qorti. John Chircop Beck et vs Bond Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et deċiż fil-5 ta' Ottubru 2018, ġia riferuta, fejn il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat is- sentenza tal-ewwel Qorti li kienet akkordat kumpens ta' €21,000 wara li qieset li Chircop Beck kien miet fl-eta` ta' 62 sena, il-kontribuzzjoni familjari ma tantx kienet qawwija pero' din l-istess kontribuzzjoni xorta kienet determinanti ghall- familja numeruza tiegħu. Maria Rosaria Pisani Bugeja et vs Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et deċiż fil-5 ta' Ottubru 2018 fejn il-Qorti Kostituzzjonali varjat is-sentenza tal- ewwel Qorti u akkordat is-somma ta' 15,000 tenut kont tal-fatt li Fenech kellu l- eta ta' 73 sena meta miet u dan seħħ fi żmien qasir wara li ġie dijanjostikat bil- Oltre dan huwa kien ilu snin li rtira mix-xogħol. Bż-żieda ma dawn rat ukoll is-sentenza tagħha stess mhux appellata fl-ismijiet George ‘Agius Scicluna Buttigieg et vs Policy Manager tal-Malta Shipyards fi ħdan il- Ministeru għall-Infrastruttura, Trasport u Komunikazzjoni deċiża fit-23 ta' Novembru 2016 fejn akkordat kumpens ta' €25,000 wara li qieset li George ‘Agius Scicluna Buttigieg miet fl-eta ta' 66 sena. F'dik l-epoka huwa kien qieghed jircievi l-pensjoni taz-zewg terzi, liema pensjoni huwa kien ilu jircievi sa mill-5 ta' Frar 2005 sakemm miet fit-18 ta' Gunju 2010. Il-Qorti għamlet dan l-ezerċizzju n kwantu għal dak sottomess mir-rikorrenti fejn iva taqbel li biex isir ġustizzja għandu jkun hemm ċertu uniformita' u prevedibbilita' għal dak li se jkun deċiz, dan dejjem fl-isfond tal-fatt lil Qrati tagħna mihomx marbutin bi prinċipju ta' preċedent, pero huwa risapput li sentenzi preċedenti jistgħu jservu bħala linea gwida biex Qorti tassal b'mod seren għal gudizzju tagħha. U hija preċisament minn din il-linja gwida lil Qorti tista tintraċċia dak li għandu jkun kumpens ġust fil-kaz odjern. Il-Qorti tinnota illi t-talba rikorrenti hija limitata għal kumpens pekunjarju. Dana pero anke in linea mall-ġurispruedenza riferuta ma jorbotx idejn din il- qorti biex tassal għal kumpens oltre bħala rimedju. Aktar u aktar magħdud mall- fatt li qajla jew xejn ma tressqu provi ta' telf pekunjarju. In kwantu għal danni morali/kumpens non-pekunjarju, il-fatturi gwidanti għal din il-qorti huma s-segwenti;- ta' 83 sena;  l-eta' ta' meta miet missier ir-rikorrenti, ġia nafu li kienet waħda avanzata  it-tul taż-żmien li fiha il-mejjet dam sofferenti ta' l-istess marda qerrieda tista tgħid li beda minn April, 2014, mentri miet tmien xhur wara f'Diċembru ta' Ġie djanonizzat b'din il-marda ta' mesothelioma biss fl-1 ta' Novembru ta' l-istess sena;  f'dan iż-żmien il-missier spiċċa kif ġia muri naqqas mill-atttivitajiet normali tiegħu u anke dipendenti fuq l-għajnuna ta' uliedu , l-aktar bintu l-attriċi. Dana kollu u dana biss jirizulta mill-affidavit ta' l-attur. Fattur ieħor imressaq mill-intimati u li rrizulta mix-xhieda ta' Jesmond Alshalash huwa l-kumpens li ġie moghti mill-entita' Amerkiana għal din l-isfortuna li messet lil din il-familja. Tenut dan il-fatturi kollha u wara lil Qorti ħadet sew in konsiderazzjoni il- kumpens mogħti mill-qrati nostrana kif fuq elenkat tqies lil f'dan il-kaz il- kumpens għandu jiġi likwidat fis-somma ta' €10,000. Konsegwentement qeghda hekk tiddisponi mit-talbiet u l-eċezzjonijiet Għaldaqstant qegħda taqta u tiddeċidi billi fl-ewwel lok tiċħad l-ewwel eċċezzjoni preliminari ta' l-intimati cioe dik ibbazata fuq ir-ratione Tilqa' l-ewwel talba attriċi u tiddikjara li ġie vjolat id-dritt għall- protezzjoni tal-ħajja u li l-ħajja ta' l-individwu ma titqiegħedtx f'perikolu bla bżonn ai termini ta' l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u ta' l- tal-Konvenzjoni Ewropea Għad-drittijiet applikabbli ukoll lokalment via l-Kap 319 Tal-Ligijiet ta' Malta. Tastjeni milli tieħu konjizzjoni tat-tieni u t-tielet talba għar-raġunijiet hawn fuq espressi u konsegwentement tastjeni mill tieħu konjizzjoni tat- tielet eċċezzjoni fil-mertu ta' l-intimati . Tilqa' r-raba', ħames u sitt talbiet u tillikwida bħala danni non-pekunjarji s-somma ta' ghaxar t'elef ewro, €10,000, pagabbli ugwalment bejn ir- rikorrenti liema somma għandha titħallas in solidum bejn l-intimati. Tiċħad il-kumplament ta' l-eċċezzjonijiet ta' l-intimati. Tordna lill-intimati Tabib Prinċipali tal-Gvern u l-Avukat Ġenerali jħallsu flimkien u solidalment bejniethom l-ispejjeż tal-kawża marbutin mat- talbiet kollha ukoll ma kull eċċezzjoni miċħuda għajr għal dawk it-talbiet u eċċezzjoni lil Qorti astjeniet minnhom kif deċiz liema spejjez għandhom