QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO PRESIDENT IMĦALLEF TONIO MALLIA Seduta ta' nhar il-Ħamis, 5 ta' Diċembru 2019 Numru 16 Rikors maħluf Numru 1031/2012/1 JA Philip Popov; Joseph Popov; George Popov; Alfred Popov; Carmel sive Charles Popov; Maria Assunta Popov bħala armla tal-mejjet John Popov u Maria Assunta Alden u Joseph Popov bħala wlied u werrieta tal-istess John Popov Dan huwa appell tal-konvenuta minn sentenza mogħtija mill- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-3 t'Ottubru 2014 li laqgħet talba tal-atturi għall-iżgumbrament tal-konvenuta minn kamra wara li iddikjarat li dik il-kamra ma tifformax parti mill-prelegat imħolli lill-istess konvenuta mill-awturi tal-partijiet. Il-fatti relevanti huma dawn: Paolo u Maria konjugi Popov (il- ġenituri u awturi tal-partijiet) kienu għamlu testment unica charta fis- Rikors maħluf numru 1031/2012/1 16 ta' Marzu 1992 fl-atti tan-Nutar Angelo Camilleri Cumbo fejn fost affarijiet oħra ħallew lill-konvenuta b'titolu ta' prelegat li jittieħed wara l-mewt ta' min mit-testaturi jmut l-aħħar, il-proprjetà ta' "porzjoni divisa mid- dar ..., liema porzjoni divisa tikkomprendi l-entrata mill-bieb li iġib l- isem Saint Mary, it-tromba tat-taraġ u taħt it-taraġ, u s-sular ta' fuq kollu tall-imsemmija dar, bl-arja libera tiegħu". It-testaturi ordnaw ukoll li "sa tliet xhur mill-mewt tal-aħħar wieħed fosthom, tali porzjoni diviża ta' dar għanda tiġi segretata f'mod permanenti a spejjeż tal- imsemmija prelegatarja mill-kumplament tall-istess dar, liema xogħol jikkonsisti fl-għeluq ta' ħnejja li tinsab eżatt quddiem il-bieb ta' barra u bieb li jinsab taħt taraġ". B-istess testment unica charta it-testaturi kienu wkoll ħatru lill-ulied tagħhom, lill-atturi u lill-konvenuta, bħala werrieta universali tagħhom u fost l-assi ereditarju hemm proprju dan il-fond Wara l-mewt tal-ġenituri, l-konvenuta ħadet pussess tal-porzjoni diviża tal-fond Saint Mary u wkoll ta' kamra laterali fis-sular ta' isfel, li dwarha saret il-kawża, billi dehrilha li dik il-kamra kienet parti mill- proprjetà mħollija lilha bi prelegat. Billi dehrilhom li din il-kamra ma kinitx parti mill-prelegat, l-atturi fetħu din il-kawża tallum u talbu illi l-qorti: »(i) prevja kull dikjarazzjoni oħra talvolta meħtieġa u neċessarja, tiddikjara illi l-kamra laterali fis-sular t'isfel tal-fond … Saint Mary … ma tifformax parti mill-prelegat imħolli lill-intimata minn Paolo u Maria, konjuġi Dimech permezz tat-testment unica charta datat 16 ta' Marzu 1992 in atti Nutar Dottor Angelo Camilleri Cumbo; »(ii) konsegwentement tiddikjara illi l-intimata ma kellha ebda dritt illi tieħu pussess esklussiv tal-imsemmija kamra laterali fis-sular t'isfel u tibqa' żżomm il-pussess tal-imsemmija kamra ad esklużjoni tar- rikorrenti bħal li kieku tali kamra kienet proprjetà tagħha; »(iii) tordna lill-intimata sabiex a spejjeż tagħha u fi żmien qasir u perentorju li jiġi lilha ffissat minn din l-onorabbli qorti tagħmel dawk ix- xogħlijiet meħtieġa u neċessarji sabiex din il-kamra laterali li tinsab fis- sular t'isfel tal-fond … tiġi segregata mill-kumplament tal-proprjetà immobbli imħollija lill-intimata permezz tal-fuq imsemmi titolu ta' prelegat; »(iv) tordna lill-intimata wkoll sabiex tirrilaxxja l-pussess vakant tal- imsemmija kamra laterali u tneħħi u tirrimwovi minn ġo fiha kwalsijasi oġġetti mobbli illi hija poġġiet ġo fiha; »(v) fin-nuqqas tawtorizza lir-rikorrenti biex jagħmlu dawn ix-xogħlijiet huma stess a spejjeż tal-intimata u dan taħt l-opera ta' periti nomin- andi.« Il-konvenuta Giovanna Leonard Bonavia wieġbet hekk: »illi t-talbiet ta' l-atturi għandhom jiġu respinti bl-ispejjeż kontra l-istess atturi stante li huma infondati fil-fatt u fid-dritt peress li l-kamra laterali fis-sular t'isfel tal-fond … Saint Mary … dejjem kienet tifforma parti mill-istess proprjetà u għalhekk dejjem kienet tifforma parti mill-pre- legat imħolli lill-esponenti minn Paolo u Maria konjugi Popov« L-ewwel qorti ddeċidiet il-kawża billi ċaħdet l-eċċezzjoni tal-kon- venuta, laqgħet it-talbiet kollha tal-atturi u tat lill-konvenuta żmien ta' tliet xhur sabiex trodd il-pussess battâl tal-kamra laterali u tneħħi minn ġo fiha kull ħaġa mobbli illi hija poġġiet ġo fiha. perit sabiex jissorvelja x-xogħlijiet meħtieġa biex il-kamra tinfired mill-bqija tal-fond. Il-konsiderazzjonijiet li wasslu lill-ewwel qorti għad-deċiżjoni tagħha ġew imfissra hekk fis-sentenza appellata: »Ikkunsidrat: »Illi l-atturi qed jirreklamaw illi l-konvenuta abużivament qed tokkupa kamra laterali in aġġunta għall-parti minn fond li tħalla lilha b'legat mingħand il-ġenituri tal-partijiet. »Illi l-problema u nuqqas ta' qbil inħolqu peress li d-decuji [sic!] ħallew lill-konvenuta s-sular ta' fuq tad-dar in kwistjoni filwaqt li s-sular t'isfel tħalla mal-kumplament tal-assi tagħhom u kwindi lill-partijiet kollha fi Rikors maħluf numru 1031/2012/1 Ma hemmx kwistjoni li s-sular ta' fuq tħalla lill- konvenuta iżda ġara li hemm kamra laterali għall-intrata li qed tiġi kontiża bejn il-partijiet; l-atturi jsostnu li din ma tifformax parti mill-legat filwaqt li l-konvenuta ssostni li dan huwa l-każ. »Illi biex il-kwistjoni aktar tikkomplika ruħha l-mejta konjuġi Dimech fit- testment tagħhom wara żieda jgħidu illi: »"...tali porzjoni diviża ta' dar għandha tiġi segregata b'mod permanenti a spejjeż tal-imsemmija prelegatarja mill-kumplament tal-istess dar, liema xogħol jikkonsisti fl-għeluq ta' ħnejja li tinsab eżatt quddiem il-bieb ta' barra u bieb li jinsab taħt it-taraġ". »Illi dan ix-xogħol effettivament sar kif del resto qablu l-partijiet permezz ta' verbal u għalkemm din il-parti tat-testment indubbjament saret biex jiġu ċċarati l-affarijiet fil-verità, mill-punto di vista legali, aktar għamlitha diffiċli li wieħed jinterpreta t-testment għaliex meta ġie istitwit il-legat din il-kamra laterali ma ssemmietx; issemma biss "porzjoni diviża mid-dar bla numru u ġġib l-isem Saint Mary, ..., liema porzjoni diviża tikkomprendi l-entrata mill-bieb li jġib l-isem Saint Mary, it-tromba tat-taraġ u taħt it-taraġ u s-sular ta' fuq kollu tal-imsemmija dar, bl-arja libera tiegħu". Din il-qorti, allura, trid tinterpreta x'kien eżatt il-ħsieb tat-testaturi meta għamlu t-testment tagħhom fuq imsemmi. »Illi din il-qorti allura trid tiddeċiedi jekk meta ġie istitwit il-legat u allura l-kamra laterali ma ssemmiet xejn, anzi meta ġiet deskritta l-parti tal- fond li kienet qed titħalla b'legat, issemma biss l-entrata u s-sular ta' fuq, it-testaturi ridux jinkluduha una volta mbagħad meta ddeskrivew ix-xogħol li ried isir effettivament tħalla barra x-xoħol biex dik il-kamra tiġi segregata b'mod u manjiera illi tibda mbagħad tagħmel parti mill- fond terran, u allura tkun eskluża mill-legat. »Illi tajjeb li jiġi rilevat illi: "meta l-kwistjoni tkun dwar jekk il-legat għandux jiġi ammess jew eskluż, l-interpretazzjoni għandha tkun favur il-legatarju; iżda meta tkun dwar l-estensjoni jew kwantità tal-legat, l- interpretazzjoni għandha tkun favur l-eredi". (Carabott utrinque, deċiża mill-Prim'Awla fid-29 ta' Novembru 1946, Vol. »Illi issa f'dan il-każ il-qorti trid tiddeċiedi dwar l-estensjoni tal-legat, u allura wieħed jifhem li l-interpretazzjoni għandha ittendi favur il- werrieta. Dan anke għaliex il-qorti jidhrilha li l-aktar parti importanti tat- testment fir-rigward tal-interpretazzjoni li mitluba tagħmel hija appuntu l-istituzzjoni tal-legat. F'dik id-deskrizzjoni tal-legat, kif ġà ngħad, il- kamra laterali ma tissemmiex u fil-fehma tal-qorti li kieku t-testaturi xtaqu jestendu l-legat anke għal dik il-kamra kienu jindikawha test- walment meta huma indikaw l-entrata u taħt it-taraġ. Huwa minnu li meta indikaw ix-xogħol li kellu jsir biex tiġi segregata l-parti in kwistjoni ssemmew biss dawk il-partijiet li ġà ssemmew u li effettivament ġà saru; iżda fil-fehma tal-qorti jekk ikollha tagħti piż liż-żewġ argumenti tasal biex tiddeċiedi li hija aktar importanti id-deskrizzjoni tal-proprjetà mħollija bil-legat milli l-mod kif kellha tinqasam il-proprjetà biex dik il- proprjetà tkun segregata.« Il-konvenuta appellat b'rikors tal-14 t'Ottubru 2014 li għalih l-atturi wieġbu fis-17 ta' Novembru 2014. L-aggravji tal-konvenuta appellanta lkoll jolqtu l-interpretazzjoni mogħtija mill-ewwel qorti lill-prelegat imħolli lilha. aggravji tagħha hekk: »Illi primarjament meta l-qorti waslet għall-konklużjoni tagħha jidher li kien hemm apprezzament ħażin tal-provi meta ġiet biex tinterpreta l- intenzjoni tat-testaturi b'mod restrittiv fis-sens li ladarba l-kamra laterali ma ssemmietx fit-testment allura għandha tintqies bħala parti mill- eredità kollha. U dan għaliex hemm indizji ċari li juru x'kienet l-intenz- joni eżatta tat-testaturi qabel ma' mietu. Xiehda ċara u inekwivoka kienet dik ta' Anthony Leonard Bonavia, it-tifel tal-appellanti, li stqarr li meta nannuh (missier il-partijiet / wieħed mit-testaturi) kien għadu ħaj huwa kien jarma presepju fil-garaxx biswit id-dar de quo, kien qallu li wara li jmut huwa jista' jarma l-presepju appuntu f'dik il-kamra laterali; »Illi aktar minn hekk jidher biċ-ċar li d-dar oriġinali kif kienet komposta kienet tifforma dar u fuq wara tlett ikmamar, bitħa u ġardina u li t- testaturi iddeċidew li jagħtu l-parti li tagħti fuq it-triq … lill-konvenuta appellanti u cioè d-dar mibnija u l-parti ta' wara (tlett ikmamar, bitħa u ġardina) u l-garaxx lill-atturi, meta l-kamra laterali li fuqha saret il- kawża ma tinfidx mal-proprjetà ta' wara, kif segregata mill-konvenuta wara li miet missierha, anzi tinfed biss għal ġo l-intrata li tħalliet lill- appellanti u l-ħajt tagħha jiġi l-ħajt diviżorju ta' bejn id-dar u l-garaxx. Fil-fatt l-ewwel qorti, biex tifhem eżatt id-dinamika ta' kif inhi mibnija d- dar, żammet, ġustament, żewġ aċċessi fuq il-fond; »Illi inoltre t-testaturi semmew b'mod ċar x'inhuma x-xogħlijiet li għandhom isiru fid-dar biex tiġi segregata l-parti ta' dik id-dar li tħalliet b'legat lill-konvenuta appellanti u dawn huma indikati biċ-ċar fil-pjanta annessa mal-affidavit tal-konvenuta li x-xogħlijiet li t-testaturi kellhom f'moħħhom li kellhom isiru huma li jingħalqu żewġ bibien immarkati bħala X1 u X2 fuq l-istess pjanta. Il-bieb tal-kamra laterali qatt ma jissemma li kellu jingħalaq, u lanqas jissemma li kellhom jinfetħu xi bibien oħra, u tajjeb li wieħed jinforma lil din l-onorabbli qorti li hemmhekk bieb hemm mhux ħnejja. Wieħed bħala deduzzjoni għandu x'jifhem fl-istess testament allura li kieku t-testaturi xtaqu li l-kamra laterali riedu li tingħalaq biex din tkun tifforma parti mill-eredità kollha u mhux parti mil-legat, allura kienet tissemma! Illi fl-opinjoni umli ta' l-esponenti ma jagħmilx sens li dan il-bieb tal-kamra laterali jingħalaq għax hekk se tispiċċa kamra li ma tinfed għal imkien; kif inhi hija part and parcel mid- dar li tħalliet lill-esponenti; issemmew bi preċiżjoni ladarba x-xogħlijiet »Illi għalhekk l-ewwel qorti ma kellhiex tiddeċiedi li dan it-testment ma kienx wieħed ċar iżda huwa testment li huwa ċar biżżejjed għaliex issemmew biċ-ċar x'kienu dawk ix-xogħlijiet li kellhom isiru biex il-parti mid-dar li kellha titħalla bħala legat tiġi segregata mill-partijiet l-oħra; kif ġà ngħad il-kamra laterali mkien ma ssemmi li kellha tiġi segregata. Anzi ma tissemmiex tant kemm hu ovvju li din il-kamra tifforma parti integrali mill-proprjetà li tħalliet b'legat lill-esponenti; »Illi hemm ukoll raġuni għalfejn il-kamra laterali ma tissemmiex u dan peress li bl-ebda mod ma tifforma parti kontingwa mal-proprjetà li ġiet segregata fuq wara li hija parti mill-eredità (mhux mill-legat) u għal- Rikors maħluf numru 1031/2012/1 hekk fl-umli opinjoni tal-esponenti l-buonsens jiddetermina li ladarba kamra ma tiffurmax parti mill-proprjetà tal-eredi kollha u tifforma parti mill-proprjetà tal-legatarja allura din għandha awtomatikament tiġi parti mill-proprjetà mħollija lill-esponenti bħala legat.« Il-problema ta' interpretazzjoni f'din il-kawża qam għax jidher illi fit- testment tal-awturi tal-partijiet hemm konflitt bejn, min-naħa l-waħda, id-deskrizzjoni tal-proprjetà mħollija bi prelegat u, min-naħa l-oħra, id-deskrizzjoni tax-xogħlijiet illi t-testaturi riedu li jsiru sabiex il- proprjetà mħollija bi prelegat tinfired mill-bqija tal-proprjetà. proprjetà mħollija lill-konvenuta ġiet deskritta hekk: »… porzjoni divisa mid-dar ..., liema porzjoni divisa tikkomprendi l- entrata mill-bieb li jġib l-isem Saint Mary, it-tromba tat-taraġ u taħt it- taraġ, u s-sular ta' fuq kollu tal-imsemmija dar, bl-arja libera tiegħu"« filwaqt li x-xogħlijiet ordnati mit-testaturi huma dawn: tali porzjoni diviża »… tiġi segregata b'mod permanenti a spejjeż tal-imsemmija prelegatarja mill-kumplament tal- istess dar, liema xogħol jikkonsisti fl-għeluq ta' ħnejja li tinsab eżatt quddiem il-bieb ta' barra u bieb li jinsab taħt it-taraġ.« ta' dar għandha Sewwa qalet l-ewwel qorti illi kwistjoni dwar l-eżistenza tal-legat għandha tiġi interpretata favur il-legatarju waqt illi kwistjoni dwar l- estensjoni tal-legat għandha tiġi interpretata favur il-werriet. Fil-każ tallum il-kwistjoni hija dwar l-estensjoni tal-legat u għalhekk dan il- prinċipju ta' interpretazzjoni jmur kontra t-teżi tal-konvenuta, li trid illi l-legat jiġi interpretat bħallikieku jolqot ukoll ambjenti li ma jis- Din il-qorti taqbel ukoll mal-ewwel qorti illi fl-interpretazzjoni tat- id-deskrizzjoni tal-ambjenti mħollija bil-legat għandha tingħata aktar piż mid-deskrizzjoni tax-xogħlijiet li għandhom isiru għas-segregazzjoni tal-proprjetà. Il-kamra li dwarha saret il-kawża mkien ma tissemma fid-deskrizzjoni tal-proprjetà mħollija b'legat u d- deskrizzjoni ta' dik il-proprjetà hija ċara bla ambigwità. Għalhekk it- teżi tal-konvenuta tmur kontra kull prinċipju ta' interpretazzjoni. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tiċħad l-appell u tikkonferma s- L-ispejjeż tal-ewwel grad jibqgħu kif regolati fis- sentenza appellata; l-ispejjeż tal-appell tħallashom il-konvenuta. Giannino Attard Portughes Chircop President Deputat Reġistratur mb Tonio Chetcuti Cilia Noel Seddon Cilia