Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et QORTI CIVILI PRIM' AWLA ONOR IMĦALLEF DR FRANCESCO DEPASQUALE LL.D. LL.M. (IMLI) Seduta ta' nhar l-Erbgħa Wiehed u tletin (31) ta' Ottubru 2019 Rikors Numru 202/12 FDP Fl-ismijiet Innocent Vella Wright u martu Maria Vella Wright Vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Għada, Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xogħol, Direttur Ġenerali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, u Direttur Ġenerali tal-Dipartiment tal- Artijiet u Proprjeta tal-Gvern, dawn ta' l-aħħar assunti mill-Awtorita' tal-Artijiet wara l-kreazzjoni tagħha, u dana kif verbalizzat fit-22 ta' Frar 2018. Rat ir-rikors ġuramentat datat 27 ta' Frar 2012, li permezz tieghu r-rikorrenti talbu is-segwenti: IIli l-esponenti huma proprjetarji tal-barriera li tinsab fl-inhawi maghrufa bhala "Tax-Xantin", Ħad-Dingli; Illi l-intimati jew min minnhom bnew skola primarja u playground adjacenti gewwa Ħal Luqa, liema skola primarja u playground Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et jinsabu biswit proprjeta tar-rikorrenti, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza; Illi fit-28 ta' Frar 2010, ikkollassat parti mill-istess playground tal- iskola primarja tal-Imqabba għal gewwa l-barriera proprjeta tar- rikorrenti; Illi tali kollass seħħ minħabba traskuragni u/jew negligenza da parti tar-rikorrenti jew min minnhom fil-kostruzzjoni tal-istess skola u playground adjacenti li ma bnewx skond l-arti u sengha u fejn ma gewx osservati r-regolamenti tal-bini, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt trattazzjoni tal-kawza; Illi tali skola u playground huma proprjeta tal-Gvern ta' Malta; Illi per konsegwenza ta' tali agir da parti tal-intimati jew min minnhom li wassal għall-kollass tal-playground tal-iskola primarja tal-Imqabba ghal gewwa l-proprjeta tar-rikorrenti, ir-rikorrenti batew id-danni, kif ser jigi ahjar ippruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza, għal liema danni jaħtu unikament l-intimati jew min minnhom minħabba traskuragni, negligenza u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini; Illi l-intimati jew min minnhom, interpellati sabiex jersqu għal- likwidazzjoni u eventwali pagament tad-danni anke permezz ta' ittra ufficjali datata 25 ta' Gunju 2010, baqgħu inadempjenti; Jgħidu għalhekk l-intimati jew min minnhom għaliex dina l-Onorabbli Qorti m'ghandhiex, ghar-ragunijiet premessi: 1. Tiddikjara illi l-kollass tal-parti mill-playground tal-iskola primarja tal- Imqabba li seħħ fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta tagħhom seħħ jew min minnhom minħabba negligenza, traskuragni u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini da parti taghhom jew min minnhom u minhabba illi l-izvilupp ma sarx skond is-sengha u l-arti; Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorrenti per konsegwenza tal-kollass ta' parti mill-iskola primarja tal-Imqabba fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta taghhom, okkorrendo jekk ikun il-kaz, permezz tal- hatra ta' periti nominandi; Tordna lill-intimati jew min minnhom sabiex iħallas id-danni hekk Bl-ispejjez inkluzi dawk tal-ittra ufficjali tat-25 ta' Gunju 2010 u bl- imgħaxijiet legali mid-data tal-istess ittra ufficjali sad-data tal-effettiv pagament kontra l-intimati ingunti minn issa in subizzjoni. Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Rat ir-risposta ġuramentata tad-Direttur Generali tad-Dipartiment ta' l-Artijiet u Propjeta' tal-Gvern, ipprezentata fil-21 ta' Marzu 2012 (fol 15) fejn laqa' ghal dak lilu imputat, billi qajjem is-segwenti difiżi: Preliminarjament ir-responsabbilita' għall-gestjoni tas-sit mertu tal- kawza odjerna ma kenitx dik ta' l-eccipjenti li lanqas ma jista' jinzamm responsabbli ghall-agir ta' terzi; Illi mingħajr pregudizzju ghas-suespost, l-esponenti ma esegwixxa ebda xogholijiet fl-art imsemmija u konsegwentament ma seta' qatt ikkommetta xi agir traskurat jew negligenti li seta' rrekka xi dannu lill-atturi; Illi mingħajr pregudizzju ghas-suespost u fil-meritu trid issir il-prova illi l-kollass kien rizultat dirett tax-xogħolijiet li gew esegwiti u mhux konsegwenza ta' cirkostanza fortuwita jew adirittura agir magħmul mill- atturi stess fit-tħaffir tal-barriera; Illi filwaqt illi l-esponenti jirrileva illi t-talbiet attrici in kwantu diretti kontra tieghu huma infondati fil-fatt u fid-dritt, jecepixxi illi f'kull kaz trid issir il-prova ta' l-allegat hsara u danni sofferti; Salv eccezzjonijiet ulterjuri. Rat ir-risposta tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Ghada, tal-Ministru tal- Edukazzjoni u x-Xoghol u tad-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni, fejn laqghu ghal dak lilhom imputat, billi qajjmu s-segwenti difiżi (fol 17): (1) Illi preliminarjament u assolutament mingħajr ebda preġudizzju, il- Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol mhux il-legittimu kuntradittur f'din il-kawża u dan in vista ta' l-artikolu 181B(1) tal-Kap. 12 tal-Ligijiet ta' Malta li jipprovdi dan li gej: "181B. (1) Il-Gvern ghandu jkun rapprezentat fl-atti u fl-azzjonijiet gudizzjarji mill-kap tad-dipartiment tal-gvern li jkun inkarigat fil- materja in kwistjoni.." (2) Illi, mingħajr preġudizzju, l-allegazzjonijiet tar-rikorrenti kif vantati fir- rikors guramentat, huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u dan ghar-raġunijiet segwenti; (3) Illi l-barrieri li jkunu jappartjenu lil terzi huma fil-fatt mifrudin minn hajt relattivament irqiq li huwa mnissel mill-blat; Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et (4) Illi f'dan il-każ li ġara kien li barriera minnhom li fuqha nbniet il- playground mill-esponenti, giet żmien ilu mimlija bit-terrapien, u dan seħħ qabel ma din l-istess art li fuqha nbniet l-istess playground giet f'idejn l-esponenti; (5) Illi, ġara wkoll li l-barriera li qed jirreferu għaliha r-rikorrenti, fil-fatt baqghet kontinwament tigi użata mir-rikorrenti li dejjem komplew iħaffru iktar fil-fond; (6) Illi in linea ma' l-artikolu 440 tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta: "… kull min jaghmel xi thaffir, iwiegeb ghall-ħsarat li b'dak it-thaffir isiru fil- bini tal-gar..." (7) Illi l-ħajt li jifred il-barrieri huwa l-ħajt diviżorju. Fil-każ odjern, il-ħajt diviżorju kien fih diversi konsenturi u qasmiet anki orizzontali u għalhekk il-ħajt ma felaħx ghall-pressjoni eżercitata mill-istess materjal li mela l- barriera li fuqha hemm il-playground, kif ukoll minħabba l-pressjoni idrostatika. (8) Illi għaldaqstant kien għalhekk li sehh il-kollass nhar it-28 ta Frar 2010; (9) Illi għandu jirrizulta bl-aktar mod univoku waqt it-trattazzjoni tar-rikors, illi fil-fatt l-uniku xogħol li twettaq mill-esponenti kien li wittew il-wicc tal-istess art sabiex jiġi kostruwit il-playground u dan żgur ma jistax jiġi meqjuż bħala xi mod li permezz tiegħu saret il-ħsara msemmija jew li permezz tieghu l-istess rikorrenti seta' sofra xi danni; (10) Illi l-esponenti m' għandhomx jinżammu responsabbli għal negligenza u nuqqas ta' tħaris tar-regolamenti da parti tar-rikorrenti nnifishom peress illi kwalunkwe xogholijiet li setghu saru, saru biss fin-naħa li tappartjeni lir-rikorrenti u mill-istess rikorrenti u li għaldaqstant kull prekawzjoni setghet tittiehed biss mir-rikorrenti (11) Illi jirriżulta li l-hajt diviżorju kien digà beda juri fid-deher li kien hemm sinjali preokkupanti u allarmanti u li kien hemm riskju gravi ta' kollass, kif jidher b'mod pależi mir-ritratti fir-rapport magħmul mill-konsulent geotekniku Anthony Cecen, li jinsab hawn anness u mmarkat bhala 'Dok A'; (12) Illi għall-kuntrarju ta' dak li ntqal fir-rikors promotur, l-iskola u l- playground gew mibnija skont id-drawwiet u r-regoli tas-sengħa taż- żmien li fih inbnew kif ser jigi muri waqt it-trattazzjoni tal-kawża; (13) Illi qabel ma jippuntaw subgħajhom lejn l-esponenti, ir-rikorrenti għandhom igibu prova tan-ness bejn dik il-kawża li mbagħad wasslet Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et għal dak li fil-fatt gara u ċioé jekk dan il-kollass seħħx minħabba kaz fortuwitu jew inkella minħabba l-agir tar-rikorrenti stess bhala riżultat tat-tħaffir kontinwu fil-barriera tagħhom, u dan in linea mal-principju stabbilit f'diversi sentenzi fosthom dik ta' Nancy Muscat Camilleri vs Odette Long deċiża nhar it-13 ta' Frar 2001 fejn intqal li: "ll-piz tal-prova ta' dak li hemm allegat fic-citazzjoni jinkombi fuq l-atturi li qegħdin jaghmlu l-imsemmija allegazzjoni u dana in bazi ghall-principju legali 'ei incumbit probatio qui dicit non ei qui negat'. Ir-rikorrenti jrid jifhem li l-oneru hu distribwit b'mod li l-attrici trid tipprova l-fatti kostituttivi tad-dritt azzjonat minnha 'actori incumbit probatio'. (14) Salv eccezzjonijiet ulterjuri. Rat il-provi prodotti mir-rikorrent Innocent Vella Wright, ossija s-segwenti: a. L-affidavit ta' Innocent Vella Wright pprezentat fis-27 ta' Gunju 2012 (fol 46); b. WPS 34 Jennifer Allampalli li xehdet fil-31 ta' Ottubru 2012 u pprezentat r- rapport tal-Pulizija dwar l-incident (fol 54 -59); c. Il-PL Joe Houghton, Senior Legal Procurator fi hdan il-MEPA, li xehed fil- 31 ta' Ottubru 2012 u esebixxa Permess Nru 3787/02 (fol 60); d. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fil-31 ta' Ottubru 2012 u esebixxa rapport 'ex parte' dwar il-ħsarat sofferti mir-rikorrenti (fol 61 – 70), kif ukoll xehed fit-8 ta' Mejju 2013 (fol 132 – 135); e. Id-dokumentazzjoni esebita mill-MEPA permezz ta' nota fl-1 ta' Frar 2013 f. Joseph Perotti, Foreman tal-Enemalta inkarigat minn Il-Belt Valletta, li xehed fit- 8 ta' Mejju 2013 dwar dak li ra wara li acceda fuq il-post hekk kif gie mgħarraf bl-incident u x-xogholijiet li kellhom isiru biex jsiru r-riparazzjoni fid-dawl (fol 122 – 131); g. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fit-8 ta' Mejju 2013 (fol 132 – 135); h. Ir-rikorrent Innocent Vella Wright li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 u ipprezenta prospett ta' l-ispejjez minnu inkorsi (fol 143 - 158); i. Oliver Spiteri Longhurst, rappresenant tal-MEPA, li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 dwar iz-zona fejn hemm il-propjeta' meritu tal-kaz odjern (fol 159 – 164); Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fit-3 ta' Lulju 2013 u esebixxa prospett dettaljat dwar id-danni u telf sofferti mir-rikorrent, li gew kalkolati fl- ammont ta' €141,569.27 (fol 165 – 183); k. Il-PS 386 Joseph Colombo, li kien is-Surgent tal-Pulizija li investiga l- Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed fl-20 ta' Novembru 2013 li xehed ulterjorment u pprezenta Survey Report tal-art (fol 192 – 195); m. Marica Xuereb Pavia, bint ir-rikorrenti, li xehdet fit-30 ta' Jannar 2014 (fol 197 Edukazzjoni (fol 226 – 227) li xehdet fil-25 ta' Marzu 2014; o. Christopher Mattei, Chief Finance Officer tal-Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Ghada, li xehed fil-25 ta' Marzu 2014 dwar ix-xogholijet li saru mill- Fondazzjoni (fol 228 – 230); p. Il-kuntratt tal-akkwist tal-art da' parte datat 12 ta' Ottubru 1992 u ezebit fil- 25 ta' Marzu 2014 (fol 230 – 247); q. Dr Charmaine Cristiano Catania Gilson, rapprezentanta tal-Ministeru tal- Edukazzjoni (fol 249) li xehdet fit-28 ta' Mejju 2014 dwar xogholjiet ta' estensjoni fl-iskola biswit il-fond tar-rikorrent; r. Christopher Mattei, rapprezentant tal-Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Ghada, li xehed fit-28 ta' Mejju 2014 dwar xogholjiet ta' estensjoni fl-iskola biswit il-fond tar-rikorrent (fol 250 – 251); s. Innocent Vella Wright, li xehed fis-6 ta' Novembru 2014, dwar il-fatti tal-kaz. Rat illi fis-6 ta' Novembru 2014, ir-rikorrent iddikjara illi ma kellux aktar provi u talab li jinhatar perit biex jistabbilixxi r-ragun tal-kollass, liema nomina l-Qorti irriservat li tagħmel fi stadju ulterjuri. Rat il-provi prodotti mill-intimati kollha, ossija s-segwenti: a. L-affidavit ta' Carmel Vella Wright, General Manager tal-Fondazzjoni meta sehh l-incident, ipprezentat fit-28 ta' Jannar 2015 (fol 257); b. L-affidavit tal-Perit Leonard Egere, Perit tal-Fondazzjoni, ipprezentat fit-28 ta' Jannar 2015 (fol 257A – 259); Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et c. Herman De Mesquita, Principal Technical Officer fi hdan id-Dipartiment tal- Artijiet, li xehed fl-24 ta' Marzu 2015 dwar it-titolu ta' ċens temporanju tal- art meritu tal-kaz odjern moghtija fit-13 ta' Marzu 1969, kif modifikat b'kuntratt datat 26 ta' Lulju 1989, u espropriju ta' parti mill-art illi saret fit-12 ta' April 2007 (fol 262 – 271); d. Herman De Mesquita, Principal Technical Officer fi hdan id-Dipartiment tal- Artijiet, li xehed fis-26 ta' Mejju 2015 in kontinwazzjoni ma' dak li dwaru kien beda jixhed fis-seduta preċedenti (fol 272 – 277); e. Innocent Vella Wright, in kontro eżami, prodott fis-26 ta' Mejju 2015 (fol 278 f. L-affidavit ta' Peter Mombartz, Kummissarju tal-Artijiet, ipprezentat fis-6 ta' g. Il-Perit Anthony Cecen, prodott fil-11 ta' Jannar 2015, li kkonferma r- rapport minnu redatt u pprezentat mill-intimati flimkien mar-risposta tagħhom (fol 22), u xehed dwar ir-ragunijiet tal-kollass (fl 292 – 294); h. Il-Perit Tancred Guazzo, li xehed in kontro ezami fid-19 ta' Jannar 2016 Rat illi fl-14 ta' April 2016, l-intimati lkoll iddikjaraw illi ma fadallhomx provi, ghajr ghall-kontro eżamijiet. Rat il-kontro eżamijiet ta'; a. Carmel Vella Wright li saret fit-18 ta' Mejju 2016 (fol 310 – 312); b. Il-Perit Leonard Egere li saret fit-18 ta' Mejju 2016 (fol 313 - 315). Rat illi fl-20 ta' Ottubru 2016, fuq talba tar-rikorrenti, inhatar il-Professur Alex Ventrone bhala Perit Tekniku sabiex jistabilixxi l-kawża tal-kollass. Rat illi fit-22 ta' Gunju 2017, il-Professur Alex Ventrone ipprezenta r- relazzjoni tiegħu (fol 322 – 344), li ġiet minnu kkonfermata fil-25 ta' Ottubru 2017. Semgħet l-eskussjoni viva voce illi saret lill-Professur Alex Ventrone fit-12 ta' Dicembru 2017 (fol 348 – 351). Rat illi fit-22 ta' Frar 2018, il-partijiet qablu li ma kienx hemm aktar provi u li l-kawza setghet tithalla ghas-sottomissjonijiet bil-miktub. Rat is-sottomissjonijiet tar-rikorrenti pprezentati fis-6 ta' Lulju 2018. Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Rat is-sottomissjonijiet tal-Awtorita' tal-Artijiet ipprezentanti fid-9 ta' Awissu Rat is-sottomissjonijet tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Ghada, tal-Ministeru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol u tad-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni, ipprezentati fis-6 ta' Settembru 2018. Rat illi fl-20 ta' Novembru 2018, il-kawża ġiet differita ghas-sentenza ghall- 25 ta' April 2019. Rat illi fit-23 ta' Mejju 2019, hekk kif din il-Qorti, kif ippresjeduta, ħadet konjizzjoni tal-atti, gie sospiż l-prolazzjoni tas-sentenza sabiex il-partijiet jgħarrfu lill-Qorti jekk ridux jittrattaw quddiem dina l-Qorti, kif presjeduta. Rat illi fis-26 ta' Gunju 2019, il-partijiet qablu illi l-kawża setgħet tithalla għas-sentenza abbażi tal-provi prodotti quddiem il-Qorti, diversament ippresjeduta. KONSTATAZZJONIJET FATTWALI Jirrizulta, mill-provi prodotti, illi r-rikorrent Innocenzo Vella Wright kien akkwista varji artijiet fiz-zona tal-Imqabba mingħand Joseph Ronayne fit-12 ta' Ottubru 1992, fosthom l-Utile Dominium Temporanju li kien fadal ta' disgħa u disgħin sena konċessjoni enfitewtika temporanja mit-13 ta' Marzu 1969, ta' għalqa fil-limiti tal-Imqabba, kontrada tax-Xantin, (fol 201) li fiha l-istess rikorrent kien jopera barriera li kienet ilha hemm sa minn qabel is-sena 1939. (fol 62) Jirrizulta illi fit-8 ta' Marzu 2007, parti mill-art konċessa lir-rikorrenti, tal-kejl ta' 1,914 metru kwadru, ġiet espropriata mill-Gvern tal-gurnata, għal skopijiet pubbliċi. (fol 268) Jirrizulta, di fatti, illi tali art li ġiet espropriata kienet attwalment barriera illi kienet magħluqa u mirduma sal-livell tal-bini, u kienet adjaċenti għall-barriera illi fiha kien għadu qed jopera r-rikorrent, u bejn tali art u l-barriera tar- rikorrenti, li hija mħaffra madwar disa sulari 'l isfel, kien hemm ħajt tal-blat tal-ħxuna ta' madwar għaxar piedi. Jirrizulta illi l-art li ġiet espropriata u li kienet biswit il-barriera tar-rikorrenti, kienet attwalment intiża sabiex issir estenzjoni tal-'playing field' ta' l-Iskola Primarja tal-Gvern illi kienet gia mibnija adjacenti mal-artijiet meritu tal- kawża odjerna, kif jidher mill-korrispondenza esebita mill-Fondazzjoni intimata datata 7 ta' Lulju 2004 u 20 ta' Gunju 2007 (fol 274 u fol 275). Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Jirrizulta illi sussegwentement, fuq tali biċċa art, l-Fondazzjoni intimata għamlet estenzjoni ta' l-iskola kif ukoll sussegwentement bniet area ta' rikreazzjoni ghat-tfal, fuq tali għalqa espropriata, kif jidher mir-ritratti mill- ajru meħuda mill-Awtorita' tal-Ippjanar u datati 2004 u 2008, a fol 162 u 163 tal-proċess, liema area ta' rikreazzjoni saret minghajr il-ħtiega ta' permess da' parte tal-MEPA, skond il-Perit Leonard Egere li kien inkarigat mix- xogholijiet ghall-Fondazzjoni. Jirrizulta illi wara li saru x-xogholijiet u tlestiet il-'playing area', ir-rikorrent beda jilmenta illi meta saru xogholjiet ta' 'embellishment' kif ukoll inbniet il- '5-a-side pitch' tal-'football', l-ilma kollu li kien jinġabar kien qieghed jiskula ġewwa katusi ta' l-ilma illi kienu jarmu l-ilma ġewwa l-barriera tiegħu. Jirrizulta illi r-rikorrent kien kellem lil Carmel Vella Wright, li kien il-General Manager tal-Fondazzjoni dak iz-zmien, u, fi kliem Carmel Vella Wright stess, "mistoqsi x'mizuri hadt fir-rigward, ngħid illi xejn." (fol 311) Jirrizulta illi fit-28 ta' Frar 2010, il-gurnata tal-Ħadd, filghodu, ċediet parti sostanzjali mill-hajt tal-blat li jaqsam il-barriera tar-rikorrent mill-barriera mirduma fejn kien hemm iz-zona rikreattiva ta' l-iskola, u baqa' nieżel fil- barriera tar-rikorrent, aktar minn disa' sulari 'l isfel, bir-riżultat illi kmamar tax-xogħol u apparat elettriku illi kien hemm fil-barriera ġġarrfu kompletament kif ukoll parti mill-barriera spiċċat inoperabbli stante illi mimlija blat li ġġarraf riżultat tal-incident. Jirrizulta illi l-Perit tar-rikorrent, il-Perit Tancred Guazzo, kif ukoll ir-rikorrent stess, jikkontendu illi tali kollass tal-blat diviżorju seħħ riżultat tal-fatt illi meta nbniet iz-zona rikreattiva, kienu gew installati żewġt katusi kbar li kienu jitfghu l-ilma fil-ħamrija ħdejn il-blat diviżorju, li wassal sabiex tali ħajt iddghajjef u ċeda. Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi l-Periti tal-Fondazzjoni, ossija il-Perit Leonard Egere kif ukoll l-Perit Anthony Cecen, jikkontendu illi l-kollass seħħ riżultat tal-fatt illi d-dislivell bejn l-art tal-playing field u l-barriera kien kbir hafna u l-pressjoni fuq il-blat kibret aktar ma ħaffer l-isfel ir-rikorrent, bir-rizultat illi eventwalment dana wassal ghall-kollass ta' parti mill-blat. KONSTATAZZJONJIET TEKNICI Jirrizulta illi, tenut kont ta' dawna z-zewg opinjonijiet tekniċi opposti dwar ir- ragunijiet li wasslu ghall-kollass tal-blat, l-Qorti appuntat bhala Espert tal- Qorti lill-Perit Professur Alex Ventrone sabiex jevalwa z-zewg teżijiet tal- partijiet u jasal ghall-konkluzjoniijet tekniċi tiegħu dwar x'seta' wassal ghall- kollass tal-blat diviżorju. Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et l-abbli Perit Professur Ventrone għamel is-segwenti osservazzjonijiet u konklużjonijiet, illi jkun opportun illi jiġu ri-prodotti fil- korp tas-sentenza ghall-kompletezza tal-process Gudizzjarju: Illi wara li ra ix-xhieda msemmija u r-rapporti tekniċi u l-opinjonijiet tad-diversi Periti, l-esponenti jissottometti: Illi kien hemm żewġt teżijiet dwar il-kawża tal-kollass. L-ewwel teżi, ppreżentata mill-Perit Cecen u l-Perit Egere, kienet li l-kollass seħħ minħabba il-kontinwazzjoni tax-xogħol tal-barriera mir-rikorrent, kemm minħabba l-pressjoni fuq il-ħajt diviżorju allegatament tiżdied, hekk kif l-għoli tal-barriera tar-rikorrenti jiżdied, u kemm minħabba xi vibrazzjonijiet li l-istess qtugħ ta' blat seta' ikkawża. It-tezi l-oħra, ppreżentata mill-Perit Mifsud kienet li l-kollass seħħ minħabba li kien sar tibdil fil- ġbir ta' l-ilma tax-xita, li wasslet biex il-pressa idrawlika fuq il-ħajt diviżorju żdiedet; huwa wkoll sostna li kien hemm żieda fl-għoli ta' l-irdim meta sar il-"playing field", li wkoll żiedet il-pressa fuq il-ħajt. Mil-lat tekniku, l-esponenti ma jaqbel xejn mat-teżi li l-pressa fuq il-ħajt diviżorju tiżdied aktar mal-barriera tar-rikorrenti titħaffer. Din it-teżi hija kompletament żbaljata. Fit-tieni paġna ta' l-affidavit tiegħu, il-Perit Zammit, a fol 258, juri stampa, li biha jixtieq jispjega għaliex, jekk il-fond tal-qiegħ tal-barriera fuq ix-xellug, jiġifieri dik li tirrapreżenta l-barriera tar-rikorrenti, jiżdied, il-pressa li ġejja mill-mili fil- barriera fuq il-lemin, jiġifieri taħt il-'playing field', tiżdied. Imma din l-istampa ma tirrappreżentax is-sitwazzjoni attwali. L-istampa tassumi li l-materjal fuq kull naħa tal-ħajt diviżorju huwa l-istess tip ta' mili. Dina hija assolutament mhux is-sitwazzjoni attwali. Dak li jissemma bħala ħajt diviżorju ma kienx ħajt bejn żewġ livelli ta' mili, imma kien parti integrali mill-blat li jifforma il-qiegħ tal-barrieri fuq kull naħa. Fuq in-naħa tal-lemin, il-fond tal-mili, li jitfa' għafsa fuq il-blat li jifforma l-ħajt diviżorju, huwa mill-wiċċ attwali tal-'playing field' sal-livell tal-qiegħ tal-barriera li ntradmet. L-għoli ta' din il-barriera kienet dikjarata mir-rikorrenti bħala tlett sulari qabel ma ntradmet. Il-fond tal-mili ma nbidilx meta it-tħaffir fil-barriera fuq ix-xellug żdied; u għalhekk l-anqas il-pressa ma żdiedet. Għaldaqstant huwa kompletament skorrett li wieħed isostni li l-pressa setgħet żdiedet meta r-rikorrenti kompla jħaffer fil-barriera tiegħu. Il-pressa mill-mili baqgħet neċessarjament l-istess li kienet meta l-barriera ntradmet. Jekk, kif xehed il-Perit Guazzo, huwa l-każ li l-għoli tal-mili żdied fl-2004, dan kien l-unika mument meta l- pressa fuq il-ħajt diviżorju seta' jiżdied. It-teżi li x-xogħol ta' tħaffir bil-magni seta' kien kawża tal-kollass, minħabba vibrazzjoni, hija wkoll ta' min jiskartaha, għaliex il-magni fil-fatt huma srieraq ma toħloqx vibrazzjoni b'enerġija suffiċjenti biex tikkawża ċaqliq ta' massa blat bħal dik Fir-rapport tiegħu, il-Perit Cassar jispekula li seta' kien li l-irdim li kien hemm fuq is- saqaf tal-ġiebja kien wassal biex sfronda l-istess saqaf, u, b'konsegwenza, kien hemm "progressive collapse" tal-ħajt diviżorju. L-esponenti ma tantx huwa konvint minn dina t-tezi; fir-ritratti tal-kollass jidher li, fuq il-fdalijiet tal-ħnejjiet tas-saqaf tal- ġiebja, ix-xorok huma sħaħ u mhux maqsumin. Mill-banda l-oħra, ritratt Nru 2 juri, minn wara, li l-ħajt ta' barra tal-ġiebja (lejn il-barriera tar-rikorrenti) tqaċċat 'il barra. L-ipotezi li l-esponent jagħmel minn dak li jara hi li l-pressa fuq il-ħajt diviżorju żdiedet, għal xi raġuni, anke 'il fuq mis-saqaf tal-ġiebja, u b'hekk tqaċċat il-blat li kien għadu sħiħ, biex ġonġew ruħhom ukoll xi fessuri eżiżtenti fil-madwar, tant li l- massa ta' blat setgħet tiċċaqlaq. Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et It-tezi tal-Perit Mifsud, li waħda mir-ragunijiet tal-kollass kienet li wara t-2004, żdiet l-għoli ta' l-irdim b'zewgt sulari, biex il-wiċċ wasal sal-livell ta' l-Iskola, hija attendibbli. Pero', l-esponenti ma sab l-ebda konferma, fix-xhieda kollha li qara, li dana fil-fatt sehh. L-esponenti huwa ukoll xettiku li, meta ntradmet il-barriera, li kellha, f'dak il-mument, tlett sulari fond, dan sar biss sa għoli ta' sular, biex b'hekk il-wicc baqa' żewġ sulari taht il-livell oriġinali, jekk hemm provi li din iż-żieda fl- għoli ta' l-irdim seħħet, allura, din l-ispjegazzjoni ikollha ħafna valur, imma jekk m'hemmx provi oħra, jew aktar ċari, ma tantx wieħed seta' jagħtiha piż. It-tezi l-oħra tal-Perit Guazzo kienet li t-tibdil ta' kif kien jinġabar l-ilma tax-xita biddel l-istat tal-pressa idrostatika fuq il-ħajt diviżorju. Ix-xhieda hija konsistenti li l- ilma tal-playing field li taħtu ngħata il-konkos inġabar f'inspection chamber li oriġinarjament jidher li kienet titfa' direttament fuq il-barriera tar-rikorrenti. Wara li saru lmenti mir-rikorrenti, l-istess ilma gie indirizzat fil-ħamrija ta' wara l-hajt diviżorju. Fix-xhieda tal-Perit Mifsud kien hemm dubju jekk il-catchment, jiġifieri l- arja li fuqha taqa' x-xita li tinġabar, kienx żdied meta sar ix-xogħol; imma l-Perit Zammit, li kien responsabbli ghax-xogħolijiet, xehed li dawn il-katusi kienu jieħdu l- ilma kollha tal-bjut ta' l-Iskola. Jekk, kif jidher stabbilit, inbidel il-volum ta' ilma li kien jinġabar fil-ħamrija ta' wara l-ħajt diviżorju, u jekk, minflok li l-istess ilma ma baqax assorbit minn arja relattivament kbira ta' ħamrija u mili, imma gie konċentrat f'post wieħed, allura t-teżi li din kienet kawża tal-kollass tibda ssir aktar soda. Fix-xhieda saret enfazi, mill-Perit Zammit, li l-post fejn kien jintefa' dan l-ilma kien il-bogħod mis-sit tal-kollass; imma din id-distanza ma ddgħajjifx it-teżi tal-pressa tal- ilma, minħabba, l-ewwel nett, li l-ilma jiġri ma' kullimkien, u minhabba l-fatt li, meta jkun hemm "saturation" ta' ħamrija, jiġifieri l-ħamrija tkun mifqugha bl-ilma, l- pressa idrostatika tkun uniformi ma' kull punt li fih jasal l-ilma – u mhux, kif qisu jgħid il-Perit Zammit, il-pressa tkun aktar qawwija viċin is-sors ta' l-ilma. Il-massa ta' blat tal-ħajt diviżorju setgħet kellha pressa uniformi, imma falliet f'post partikolari, l-ewwel nett minħabba l-konfigurazzjoni ta' xi fessuri u qiegħan fil-blat, imma wkoll għaliex, fejn kien hemm il-ġiebja, kien hemm anqas blat li kellu jitqaċċat qabel ma jaqa' l-ħajt. Ix-xhieda tidher konsistenti li fejn qabel l-ilma kollu kien jintefa' ġol-barriera tar- rikorrenti, meta dan għamel ilment, l-istess katusi semplicement ntradmu, mingħajr ma twaqqaf l-ilma li jgħaddi minnhom. qawwa li l-kwistjoni ta' l-ilma dejjem inkwetatu; dan kien ikkonfermat mix-xhieda tat-tifla, Marica Xuereb Pavia, kif ukoll minn Charles jew Carmel Vella Wright li irċieva l- ilment – u li ammetta li wara l-ilment m’għamel xejn. It-tezi ta’ l-ilma hija, għalhekk, kredibbli, u teknikament valida. Naturalment, dan ma jfissirx li ma kienx hemm fatturi oħra. Il-Perit Cecen iffoka, bħala fattur li kkontribwixxa għall-kollass, il-fatt li l-blat kellu fissuri u qiegħa, li dgħajjfu l-istess hajt diviżorju. Il-Perit Cecen jagħmel riferenza għal fissura vertikali wiesgħa li tidher fir-ritratti tal-barriera qabel il-kollass; però din il-fissura ma kenetx parti mill-kollass, għaliex għadha hemm – kif jidher mir-ritratti meħudha mill-esponenti, fl-access li sar fit-28 ta’ Mejju 2017. Fl-istess aċċess seta’ jiġi osservat il-blat fil-madwar tal-barriera. F’inħawi fuq il-lemin ta’ fejn kien hemm il-kollass, fil-parti ta’ fuq tal-blat, jidhru kunsenturi kwazi orizzontali – imma dawn huma ‘il fuq wisq biex jispjegaw il-kollass in eżamina – kif ukoll kunsenturi inklinati. Fl-uċuh tal-barriera, fuq ix-xellug tas-sit tal-kollass, jidhru ukoll kunsenturi orizzontali fil-parti ta’ fuq, u ohrajn inklinati. kollass attwali ma jidhirx li kien marbut ma’ xi fessuri inklinati. Fir-ritratt li jidher fir-rapport tal-Perit Cecen, Nru 8, ta’ qabel il-kollass, tidher linja orizzontali li tista’ tindika fissura orizzontali li tikkorrispondi ma’ fejn fil-fatt waqa’ Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et il-ħajt diviżorju; pero' l-kwalita' tar-ritratt ma jippermettix lill-esponenti li jkun cert minn dan. Din, però, hija ipoteżi valida. Fl-aħħar nett, r-ritratti 9 u 10 juru il-wiċċ vertikali tal-blat fejn nqata' minn mal-massa li filfatt waqgħet. Fuq in-naħa tal-lemin tal-kollass (meta tħares minn gol-barriera) – ritratt Nru 9 – jidher wiċċ iswed, li jindika presenza ta' fissura vertikali eżistenti qabel il-kollass, li minnha kien jgħaddi hafna ilma. Fuq in-naha tax-xellug, il-blat jidher (hlief f'parti zghira ta' fuq), nadif u frisk – li tindika qasma ġdida, aktar minn fissura ezistenti. Wieħed jista' jikkonkludi li l-blat, f'din il-barriera, (kif ukoll hi n-natura tal-blat), kien hemm fissuri ezistenti li naqqsu l-integrita' tal-ħajt diviżorju, imma li, biex waqa' l- ħajt, bil-fors nqasam xi blat li ma kienx maqsum sa dak il-mument, biex b'hekk il- massa tal-blat saret massa indipendenti mill-madwar u setghet taqa'. Certament, wieħed ma jistax ikun żgur dwar dak li gara, imma ladarba il-mili u l-blat li kien jilqa' l-mili, kienu fis-sitwazzjoni li kienu qabel il-kollass, għal madwar tletin sena, wieħed jista' jipotizza dwar x'seta' nbidel, biex gara li gara. Fuq il-blat li kien jifforma l-ħajt diviżorju, setgħet żdiedet il-pressa – billi żdied l- għoli tal-mili, jekk dan kien il-kaz, jew billi zdiedet il-pressa idrostatika, billi l-ilma li kien qiegħed jintefa' ġol-ħamrija ma kellux fejn imur, u b'hekk inbniet pressa wara il-ħajt divizorju; jew seta' jkun li l-istess blat iddghajjef biż-żmien, possibbilment, minħabba l-presenza aktar qawwija ta' ilma. In konklużjoni, l-esponent jissottometti li waqt li ma jaqbilx mat-teżijiet tekniċi prinċipali tal-Perit Cecen u l-Perit Leonard Egere, huwa aktar propens, fuq il-bilanc tal-probbabilitajiet, li jaqbel mat-teżi tal-Perit Tancred Guazzo dwar l-effett ta' ilma, u partikolarment dwar l-effett tat-tibdil fis-sistema drenaġġ ta' l-ilma tax-xita, u kif ukoll fil-volum ta' ilma, li ċertament twassal għal żieda fil-pressa idrostatika fuq il- blat ħajt diviżorju. L-esponent jfakkar li l-pressa idrostatika tkun, ħafna drabi, ogħla minn dik tat-terrapien, għall-istess għoli. L-esponenti jaqbel mal-Perit Cecen, però, li l-kunsenturi eżistenti fil-blat taw kontribuzzjoni ghall-kollass li seħħ. Pero', għall- esponenti huwa ċar li partijiet tal-blat tqaċċtu minħabba s-sitwazzjoni ta' pressa fuq il-ħajt qabel il-kollass. Bl-informazzjoni u xhieda li kien hemm s'issa, l-esponenti ma jistax joffri aktar ċertezza lill-Onorabbli Qorti. Jirrizulta car illi ma hemm ebda raġuni ghaliex dina l-Qorti ma għandhiex tabbracca u tagħmel taghha l-veduti u opinjonijiet ta' Espert mgħallem u struwit fil-qasam tiegħu, bhalma huwa l-Perit Professur Alex Ventrone, liema konklużjonijiet huma ċari u skjetti – ix-xogħolijiet illi saru mill-Fondazzjoni meta saret il-playing field, partikolarment l-installar ta' żewġ katusi ta' l-ilma illi eventwalment intradmu, wasslu sabiex taggrava s-sitwazzjoni tal-ħajt divizorju, li seta' gia' kellu fissuri go fih, liema aggravar eventwalment wassal ghaċ-ċediment parzjali tal-ħajt diviżorju, liema ċediment seta' kellu konsegwenzi ferm aktar gravi u serji kieku seħħ f'ġurnata tax-xogħol u/jew ta' skola tat-tfal tal-primarja. Għalhekk jirrizulta ampjament ippruvat illi l-kollass li seħħ fil-ħajt diviżorju bejn il-proprjeta' tar-rikorrenti u dik ta' l-Iskola ta' l-Imqabba kien riżultat tax- xogħolijiet u tibdiliet magħmula bħala parti mill-estensjoni ta' l-Iskola Primarja tal-Imqabba, partikolarment l-installar tal-katusi ta' l-ilma fejn Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et volum kbir ta' ilma gie konċentrat f'post wieħed u eventwalment mirduma sabiex ma jidhrux wara lment li ghamel ir-rikorrent dwar il-ħsara li tali ilma seta jikkawza. KONSTATAZZJONIJET LEGALI Jirrizulta illi, apparti l-eccezzjonijiet ta' responsabbilta' tal-incident u x'ikkawza tali inċident, l-intimati qajjmu varji eċċezzjonijiet ta' natura legali illi jenħtieg illi jiġu kkunsidrati. Jirrizulta illi d-Direttur Generali tad-Dipartiment ta' l-Artijiet u Propjeta' tal-Gvern, li l-atti tiegħu eventwalment gew assunti mill-Awtorita' tal- Artijiet, qajjem żewġ eċċezzjonijiet preliminari, ossija: a. Illi ma kienx responsabbli ghall-ġestjoni tas-sit meritu tal-kawża, u b. Illi huwa ma eżegwixxa ebda xogħolijiet u għalhekk ma seta' qatt għalhekk ma jistax jinżamm responsabbli; ikkommetta xi aġir traskurat jew negliġenti. Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xogħol eċċepixxa illi huwa ma huwiex il-legittimu kontradittur stante illi l-Artikolu 181 (1) tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta' Malta jipprovdi illi l-Kap tad-Dipartiment għandu jirrapprezenta il-Gvern. Il-Qorti ser tgħaddi biex tagħmel il-konsiderazzjonijiet dwar l-eċċezzjonjiet fuq indikati: a. L-eccezzjoni illi l-Awtorita' tal-Artijiet mhix responsabbli: Jirrizulta, fis-sottomissjoniet ta' l-abbli difensur tar-rikorrenti, illi "d- Dipartiment tal-Artijiet għandu jinstab responsabbli bħala dan l-organu tal-Gvern ta' Malta illi f'idejh hija data l-propjeta' kollha tal-Gvern, bħalma hija l-propjeta' li kkollassat wara li nbena l-playground in kwistjoni għaliex ma jirriżultax u ma ġiex ippruvat illi huwa għamel dak kollu neċessarju sabiex jistabbilixxi jekk fil-fatt kienx hemm xi difett fil- kostruzzjoni tal-playground" Jirrizulta, mill-banda l-oħra, illi fis-sottomissjoniijet ta' l-abbli difensur tal- Awtorita' tal-Artijiet, illi "ma jistax jinghad illi l-intimat huwa responsabbli merament ghaliex ma ntweriex illi l-istess intimat ma vverifikax illi x-xogħol li sar minn terz ma kienx wieħed difettuż. Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Jirrizulta ampjament ippruvat, mill-provi prodotti quddiemha, illi l-unika involviment tal-Awtorita' tal-Artijiet, dak iz-zmien Kummissarju tal- Artijiet, kien illi awtorizza lill-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada, intimata f'dawn il-proceduri wkoll, sabiex taċċedi fuq l-art ġewwa l-imdina- Imqabba u tieħu pussess ta' l-istess. Dana sar permezz ta' ittra datata 20 ta' Gunju 2007 illi kienet riżultat tal-espropriazzjoni illi kienet saret fit-8 ta' Marzu 2007 u li kienet saret fuq talba ta' l-istess Fondazzjoni fis-7 ta' Lulju 2004. Għalhekk, l-unika involviment tal-Awtorita' tal-Artijiet kienet biss fit- tmexxija tal-process amministrattiv illi biha l-art ttiehdet mingħand ir- rikorrent permezz ta' espropriazzjoni u ngħaddiet f'idejn il-Fondazzjoni – għajr għal tali involviment, l-Awtorita' ma kellha ebda sehem la fl-iżvilupp ta' l-art u wisq anqas fil-verifiki dwar ix-xogħolijiet illi kellhom isiru. Jirrizulta ċar illi tali xogħolijiet saru kollha fuq struzzjonijiet tal- Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada u taħt is-superviżjoni ta' nies minnha mqabbda, u għalhekk l-Awtorita' tal-Artijiet ċertament ma tistax tinstab responsabbli għal xi ħsarat illi seta' sofra ir-rikorrenti riżultat ta' xogħolijiet illi għamlet il-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada. Għalhekk, din l-eccezzjoni għandha tintlaqa'. b. L-eccezzjoni illi l-Awtorita' tal-Artijiet ma ezegwiet ebda xogħolijiet u ma setgħet tikkommetti ebda att traskurat jew negliġenti Il-Qorti, għal tali eċċezzjoni, tapplika l-istess raġunament gia' spjegat għall- eċċezzjoni aktar 'l fuq ikkunsidrata – la darba l-Awtorita' tal-Artijiet ma kellha ebda involviment fl-iżvilupp u verifiki tax-xogħolijiet illi kienu qed isiru, wisq anqas ma qatt tista' tinstab responsabbli għal xi aġir traskurat jew negliġenti kif qed jikkontemplaw ir-rikorrenti fil-konfront tagħha. Għalhekk din l-eccezzjoni għandha tintlaqa' wkoll. c. L-eccezzjoni illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xoghol ma huwiex il- legittimu kontradittur a tenur tal-Artikolu 181 (1) tal-Kap 12. Il-Qorti tosserva illi l-Artikolu 181B (1) huwa car u ma fih ebda ambigwità' meta jgħid is-segwenti: "Il-Gvern għandu jkun rappreżentat fl-atti u fl-azzjonijiet ġudizzjarji mill-Kap tad-Dipartiment tal-Gvern li jkun inkarigat fil-materja in kwistjoni." Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et Dana jfisser illi l-Ministru tal-Edukazzjoni u Xogħol qatt ma messu tħarrek fil-proceduri odjerni, u messu tħarrek BISS id-Direttur Generali tad- Dipartiment tal-Edukazzjoni, taħt liema Dipartiment taqa' l-Fondazzjoni għall-Iskejjel ta' Għada, li għamlet ix-xogħolijiet li wasslu għall-kaz odjern. Għalhekk din l-eccezzjoni għandha tintlaqa' wkoll. KONSTATAZZJONIJIET DWAR DANNI Jirrizulta illi, waqt il-provi prodotti quddiemha, ir-rikorrent Innocent Vella Wright ipprezenta prospett ta' l-ispejjez minnu sofferti, liema spejjez huwa kkwantifika fl-ammont ta' €8,435.27. (fol 144) Jirrizulta illi, sussegwentement, il-Perit Tancred Guazzo ipprezenta prospett aktar dettaljat fejn, filwaqt illi inkorpora l-ispejjez gia' indikati mir-rikorrent kif fuq imsemmi, huwa żied spejjez addizzjonali kollha debitament akkompanjati b'ricevuta fiskali, filwaqt illi żied spejjez għal tindif, telf ta' ġebel li ma baqax aktar aċċessibbli u spejjez ta' riparazzjoni. (fol 167 - 168) Jirrizulta illi l-ispejjez redatti mill-Perit Tancred Guazzo gew deskritti kif gej fis-sottomissjonijet ta' l-abbli difensur tar-rikorrenti: a. Lost softstone extraction blocks – Il-Perit Guazzo ikkalkola fl- istima tiegħu il-qies tal-art li llum ma tistax tinħadem peress illi l-blat li waqa' huwa enormi, u għalhekk ma jistax jitneħħa minn fejn waqa'. L-istima hija bbazata fuq nofs il-valur tal-gebel meta jinbiegħ billi dan il-ġebel ovvjament huwa mitluf u għalhekk mhux ser ikun hemm spejjez ta' ħaddiema, dawl u anke makkinarju sabiex dan jitqatta'. loose material/rock: Dan il-ħajt ittella' wara li seħħ l-incident sabiex il-blat u l-materjal ma jkomplix jizzerzaq għal ġewwa l-propjeta' tal-esponenti. c. Expenses as per attached fiscal reciepts: Dawn huma l-ispejjez li batew l-esponenti wara li seħħ l-incident u li kienu gia' gew ikkonfermati bil-gurament mill-esponenti Innocent Vella Wright waqt dawn il-proceduri qabel ma giet ezibita l-istima tal-perit Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel behan'Preca Trapani et Tancred Guazzo flimkien mal-ircevuti relattivi u jikkonsistu fis- segwenti: TOTAL: €13,092.44 d. Day Works for clearing and compacting loose material and reduce lost surface area: Il-Perit Guazzo hawn ta l-istima tax- xogħol rikjest biex parti mill-materjal li waqa' ghal ġewwa l- barriera jitnaddaf, li jinkludi l-ħlas tal-ħaddiema kif ukoll l-użu tal-makkinarju sabiex dan ikun jista' jsir. Oltre dan, huwa wkoll ta stima sabiex tinbena l-kamra u l-giebja li kienu jinsabu fil- propjeta' tiegħu biswit il-playground u li ġġarfu meta seħħ l- incident: TOTAL: €37,514 Jirrizulta minn l-assjem tad-danni kif fuq maħduma, illi t-total tad-danni kontemplati mir-rikorrent jammontaw ghal mija u wiehed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebghin Euro u sebgha u ghoxrin ċenteżmu (€141,571.27) Jirrizulta illi l-Qorti ma għandha ebda raġuni biex tikkontesta w/jew tirriduci d-danni hekk kif likwidati, kemm stante illi huma korroborati b'fatturi, fejn applikabbli, kif ukoll peress illi hemm riduzzjoni gia kontemplata f'tali somma fejn telf ta' bejgh huwa kalkolat. Mill-assjem tal-provi miġbura quddiem dina l-Qorti, illi ħadu aktar minn sitt snin sabiex jinġabru, jirrizulta illi l-Fondazzjoni intimata, ossija Fondazzjoni tal-Iskejjel ta' Għada, għamlet xogħolijiet ta' tisbieħ fl-Iskola Primarja tal- Imqabba, partikolarment l-installazzjoni ta' zona rikreattiva u 5-a-side football pitch, mingħajr ma ħadet in-neċessarji prekawzjonijiet dwar verifiki tal-art fejn tali xogħolijiet kienu qed isiru, partikolarment in vista tal-fatt illi biswit tali żvilupp ta' zona ta' rikrejazzjoni għat-tfal zgħar kien hemm barriera fonda aktar minn disgha sulari. Jirrizulta wkoll illi l-istess Fondazzjoni, tramite l-General Manager tagħha Carmel Vella Wright, kienet ben a korrent tal-fatt illi riżultat tax-xogħolijiet tagħhom, kien qed jinġabar ammont konsiderevoli ta' ilma u jispiċċa ġewwa l-barriera tar-rikorrent tramite ta' żewġt katusi kbar minnhom installati, u, rinfaccjati bil-problema tal-ilma mir-rikorrenti, huma solvew tali ilment billi daħħlu tali katusi ġewwa l-ħamrija sabiex jaħbu l-problema u l-ilma jidħol fil- KONSIDERAZZJONIJIET FINALI Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et ħamrija, liema soluzzjoni ma solviet assolutament xejn u, anzi, kompliet aggravat is-sitwazzjoni u wasslet għall-eventwali kollass tal-ħajt wiesgħa aktar minn għaxar piedi. Jirrizulta, għalhekk, ta' Għada hija responsabbli għall-ħsarat sofferti mir-rikorrenti, riżultat ta' tali kollass tal-ħajt. l-Fondazzjoni għall-Iskejjel Jirrizulta wkoll illi d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, bħala l-Kap tad-dipartiment tal-gvern li taħtu taqa' il-Fondazzjoni ghal-Iskejjel ta' Għada huwa wkoll responsabbli għal tali ħsara u għandu jirrispondi għan-nom tal-Gvern ta' Malta. Jirrizulta, madanakollu, illi l-Awtorita' tal-Artijiet, gia' Direttur Generali tad- Dipartiment tal-Artjiet u Propjeta' tal-Gvern, ma messha qatt ġiet imdaħħla fil-proċeduri odjerni, stante illi qatt ma kienet involuta f'ebda tip ta' xogħolijiet fuq l-art tal-Iskola Primarja tal-Imqabba. Jirrizulta wkoll illi l-istess għandu jingħad dwar il-Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol, fejn huwa qatt ma messu gie imsejjaħ f'tali proċeduri stante illi, a tenur tal-Artikolu 181B, r-rapprezentanza tal-Ministeru u il-Gvern tvesti fid- Direttur Generali, bħala Kap tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni. KONKLUZJONI Il-Qorti Wara illi rat l-atti kollha processwali, inkluż ix-xhieda w id-dokumentazzjoni kollha, Wara li rat ir-rapport Peritali tal-abbli Perit Professur Alex Ventrone, u Wara illi rat is-sottomissjonijet ta' l-abbli difensuri tal-partijiet Tgħaddi biex taqta' u tiddeċiedi l-vertenza odjerna billi, Tillibera mill-osservanza tal-ġudizzju lill-Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xoghol u l- Awtorita' tal-Artjiet; Tilqa' t-talbiet tar-rikorrenti kif maghmula unikament fil-konfront tal-Fondazzjoni ghall- Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni, u għalhekk Tiddikjara illi l-kollass tal-parti mill-playground tal-iskola primarja tal-Imqabba li seħħ fit-28 ta' Frar 2010 għal ġewwa l-proprjeta' tar-rikorrenti, ossija l-barriera li tinsab fl- inħawi magħrufa bħala 'Tax-Xantin', Ħad-Dingli, seħħ tort unikament tal-Fondazzjoni għall- Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni minħabba Rikors Nru 202/12 – Innocent Vella Wright et vs Fondazzjoni ghall-Iskejjel t'Ghada et negligenza, traskuragni u n-non osservanza tar-regolamenti tal-bini da parti tagħhom u minħabba illi l-izvilupp ma sarx skond is-sengha u l-arti; Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorrenti per konsegwenza tal-kollass ta' parti mill-iskola primarja tal-Imqabba fit-28 ta' Frar 2010 għal gewwa l-proprjeta' tar-rikorrenti fl-ammont ta' mija u wiehed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebghin Euro u sebgha u ghoxrin ċenteżmu (€141,571.27); Tordna lill-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal- Edukazzjoni in solidum bejniethom iħallsu lir-rikorrenti is-somma ta' mija u wieħed erbghin elf, ħames mija u wiehed u sebgħin Euro u sebgħa u għoxrin ċenteżmu (€141,571.27) Spejjez tar-rikorrenti ikunu a kariku tal-Fondazzjoni ghall-Iskejjel ta' Għada u d-Direttur Generali tad-Dipartiment tal-Edukazzjoni in solidum bejniethom għajr għall-ispejjez tal- Awtorita' tal-Artjiet u tal-Ministru tal-Edukazzjoni, illi għandhom ikunu a kariku esklussiv tar-rikorrenti. Imgħax kalkolabbli mid-29 ta' Gunju 2013, data meta rrediġa l-prospett tad-danni l-Perit Tancred Guazzo (fol 167), sad-data tal-pagament effettiv. Francesco Yamagata LL.D. LL.M. (IMLI) Imħallef Rita Zammit Cordina Deputat Registratur