IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar l-Erbgħa, 30 ta' Ġunju, 2021. Thompson sive Salvu Cardona Zahra u b'digriet tal-14 ta' Mejju 2019 l-atti gew legittimati f'isem Maria Cardona Zahra, Claudine Barbara, Josepha Mallia Muscat, Ephraim Sam Cardona Zahra u Franridge Cardona Zahra v. Awtorita` tal-Artijiet u Awtorita` ghat-Trasport f'Malta Dan huwa appell wara ilment mibdi minn Saviour Cardona Zahra, l-awtur tal-appellanti, illi ġew leżi d-drittijiet fondamentali tiegħu sanċiti permezz tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Saviour Cardona Zahra kien akkwista biċċa art, liema art huwa kien iddivida f'numru ta' plots għal bini ta' fondi residenzjali. Meta akkwista din l-art, kien hemm partijiet minnha fejn kienu skemati toroq, li kienu eventwalment ġew asfaltati mill-Awtorita` għat- Trasport f'Malta skont il-liġi wara li l-fond residenzjali msemmija ġew żviluppati. L-atturi jilmentaw illi minkejja li huma ġew privati mit-tgawdija ta' dik il-parti tal-art tagħhom li ntużat sabiex jinfetħu t-toroq in kwistjoni, dik l-art qatt ma ġiet effettivament esproprjata mill-konvenuti u huma qatt ma rċevew kumpens għat-teħid tal-art tagħhom. Min-naħa tagħhom il- il-każ m'hemm l-ebda kwistjoni ta' esproprjazzjoni u l-ebda dritt ta' kumpens għaliex it-toroq in kwistjoni huma toroq residenzjali u għalhekk jibqgħu dejjem proprjeta` tas-sid skont il-liġi, u dan minkejja li jkunu miftuħa għall-użu mill-pubbliku. F'dawn il-proċeduri huwa talab għalhekk lill-Ewwel Qorti sabiex: tar-rikorrenti sar bi tal-proprjeta` vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u lArtikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u talLibertajiet Fondamentali; 11.2 Tiddikjara illi minhabba l-ghemil u/jew nuqqasijiet tal-intimati jew minn minnhom, inkisru jew x'aktarx ser jinkisru l-jeddijiet fondamentali tal- Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall- Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal- Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali; 11.3 Taghti dawk ir-rimedji xierqa u opportuni billi, inter alia: 11.3.1 tordna lill-intimati jew minn minnhom sabiex l-art li ttiehdet minghand ir-rikorrenti tigi esproprjata skont il- provvedimenti tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Art ghal Skopijiet Pubblici (Kap. 88); 11.3.2 tillikwida kumpens xieraq ghall-okkupazzjoni tal-art kemm ilha li giet okkupata, u fir-rigward tad-danni u spejjez li sofra r-rikorrenti konsegwenza tal-agir abbuziv tal-intimati; Bl-ispejjez u l-imghax legali skont il-ligi sad-data tal-hlas effettiv kontra l-intimati li min issa huma ngunti in subizzjoni." L-Awtorita` għat-Trasport f'Malta eċċepiet illi l-attur ma eżawriex ir- rimedji ordinarji disponibbli għalih, illi hija m'hijiex il-leġittimu kontradittur f'din l-azzjoni, illi l-attur irid iġib prova li huwa tassew sid l-art in kwistjoni u li l-art tassew ittieħdet, li hija ma esproprjat l-ebda art u illi kwalsiasi talba għall-kumpens għall-okkupazzjoni u danni teċċedi l-kompetenza tal- L-Awtorita tal-Artijiet (dak iż-żmien "Kummissarju tal-Artijiet") eċċepiet, inter alia, illi ma hemm l-ebda ksur tal-artikoli ċitati mill-attur, li l-attur għandu jressaq prova dwar it-titolu fuq il-proprjeta` mertu ta' dawn il-proċeduri, li hija m'hijiex l-awtorita` kompetenti biex tieħu deċiżjonijiet dwar fejn għandhom isiru proġetti pubbliċi u min għandu l-awtorita` li jagħmel dan jeħtieġ li jagħmel talba lilha sabiex tniedi l-proċeduri ta' esproprju, li huwa minnu li d-Dikjarazzjoni Presidenzjali u l-Avviż fil- Gazzetta tal-Gvern għadhom ma ħarġux pero` dan għaliex qatt ma kien hemm talba appożita sabiex jinbdew il-proċeduri relevanti ghall-esproprju tal-art in kwistjoni, li l-Gvern ma jesproprjax artijiet li fuqhom inbnew toroq li saru skont l-obbligi imposti fuq min jibni ai termini tar-regolament 12 tar- Regolamenti dwar Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq (L.S. 499.57), u li fil- kaz li jinstab ksur, dikjarazzjoni ta' ksur għandha tkun suffiċjenti fiċ- ċirkostanzi. Bis-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) tal-5 ta' Frar 2021 ġie deċiz hekk: teħilsu mill-ħarsien "Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l- kawża billi: Tilqa' l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-intimat Avukat tal-Istat u ssib li ma huwiex il-kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi u b'hekk tal-ġudizzju, bi spejjeż għar- rikorrenti; Tiċħad it-tielet eċċezzjoni preliminari tal-intimat Avukat tal-Istat u l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-Awtorità intimata u ssib li r- rikorrenti Rita Farrugia Turban għandha l-interess ġuridiku li tressaq din il-kawża; Tiċħad it-tieni eċċezzjoni preliminari ta' kull wieħed miż-żewġ intimati u ssib li hija għandha twettaq is-setgħat tagħha li tisma' u tqis il-każ imressaq quddiemha mir-rikorrenti, għaliex ma kellhomx rimedju ieħor x'ifittxu jekk mhux b'kawża bħal din tallum Tiċħad l-ewwel u t-tieni talbiet attriċi billi mhux mistħoqqa fil-fatt u fid-dritt, għaliex ir-rikorrenti ma seħħilhomx juru li huma ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom għal smigħ xieraq u lanqas għal dak tat- tgawdija paċifika ta' ġidhom; Tilqa' l-eċċezzjonijiet fil-mertu tal-Awtorità intimata; u Tordna li r-rikorrenti jħallsu l-ispejjeż tal-kawża." L-appellanti preżentaw ir-rikors tal-appell tagħhom mis-sentenza appellata fl-4 ta' Jannar 2021 permezz ta' liema talbu lil din il-Qorti sabiex tvarja s-sentenza appellata billi tikkonfermaha fejn iddikjarat l-ewwel eċċezzjoni tal-Awtorita` tal-Artijiet bħala sorvolata, ċaħdet l-ewwel eċċezzjoni tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta bl-ispejjeż, ċaħdet it-tielet eċċezzjoni tal-Awtorita` tal-Artijiet u ċaħdet it-tielet eċċezzjoni tal- Awtorita` għat-Trasport in parte bl-ispejjeż sopportati ugwalment bejn l- Awtoritajiet, ċaħdet ir-raba' eċċezzjoni tal-Awtorita` tal-Artijiet u t-tieni eċċezzjoni tal-Awtorita` ġhat-Trasport f'Malta, bl-ispejjeż sopportati ugwalment bejn l-Awtoritajiet, u tirrevokaha sa fejn laqgħet it-tieni u s-sitt eċċezzjoni tal-Awtorita` tal-Artijiet u r-raba' eċċezzjoni tal-Awtorita` għat- Trasport f'Malta u tvarjaha billi tiċhad l-eċċezzjonijiet kollha tal-konvenuti u tilqa' t-talbiet kollha tagħhom, tiddikjara li seħħet leżjoni tad-drittijiet fondamentali tagħhom taħt l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropeja u tgħaddi sabiex tillikwida kumpens adegwat, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l- L-Awtorita` għat-Trasport f'Malta, ressqet ir-risposta tal-appell tagħha fid-19 ta' Jannar 2021, flimkien ma' appell inċidentali, permezz ta' liema talbet lil din il-Qorti sabiex tiċhad l-appell tal-atturi appellanti, filwaqt illi tirriforma s-sentenza appellata billi tħassar, tirrevoka u tannulla dik il- parti tas-sentenza safejn ċaħdet it-tieni eċċezzjoni tagħha u tilqa' l-istess eċċezzjoni, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-atturi appellanti. L-Awtorita` tal-Artijiet ippreżentat ir-risposta tagħha għar-rikors tal- appell fl-20 ta' Jannar 2021 permezz ta' liema issottomettiet illi dan l- appell għandu jiġi miċħud, u s-sentenza appellata għandha tiġi kkonfermata, bl-ispejjeż kontra l-appellanti. L-Awtorita` tal-Artijiet ippreżentat risposta għall-appell inċidentali tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta fl-1 ta' Frar 2021, permezz ta' liema talbet illi l-appell inċidentali jiġi miċħud bl-ispejjeż kontra l-Awtorita` L-atturi appellanti preżentaw ir-risposta tagħhom għall-appell inċidentali tal-Awtorita għat-Trasport f'Malta permezz ta' liema talbu lil din il-Qorti sabiex tiċħad l-appell inċidentali, bl-ispejjeż. Ikkonsidrat; L-Appell Inċidentali Peress illi l-appell inċidentali tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta jitratta l-eċċezzjoni tagħha dwar jekk hijiex leġittimu kontradittur f'din il- kawża l-Qorti tqis illi jkun utli li l-ewwel jiġi trattat l-appell inċidentali. L- Awtorita` għat-Trasport f'Malta tilmenta illi l-Ewwel Qorti ma kkonsidratx il-fatt illi hija m'hijiex dik l-entita vestita bil-kompetenza li tieħu deċiżjonijiet dwar esproprju u lanqas għandha s-setgħa li tesproprja kwalunwke art, liema awtorita` hija vestita fl-Awtorita` tal-Artijiet ai termini tal-Artikolu 7 (2) (b) tal-Kapitolu 563 tal-Liġijiet ta' Malta. Tilmenta wkoll illi l-Ewwel Qorti kienet żbaljata meta kkonkludiet illi l-fatt li hija għamlet xogħol ta' asfaltar fit-triq in kwistjoni u ħarġet tender għall-istess xogħol ifisser illi hija l- leġittimu kontradittur f'din l-azzjoni, u dan minkejja illi l-Ewwel Qorti stess għarfet illi ma kinitx hi li ffurmat it-triq in kwistjoni. Targumenta illi x-xogħol ta' asfaltar isir bħala parti mill-obbligi statutorji tagħha u mingħajr ebda implikazzjoni li dan ix-xogħol iwassal għal ksur ta' drittijiet fundamentali ġaladarba ikun qiegħed isir skont il-liġi. L-Awtorita` tal-Artijiet tirribatti illi filwaqt illi huwa minnu li hija hi li materjalment tesegwixxi l-esproprju, hija ma tistax ex officio tagħmel jew tesegwi xi forma ta' esproprju, iżda l-ewwel trid tilqa' talba minn xi awtorita jew entita governattiva, u trid tirċievi wkoll mingħand dik l-istess awtorita` jew entita pubblika l-flus u l-kumpens dovut għat-tehid tal-art sabiex tkun f'posizzjoni li tiddepożita dik is-somma f'kont bankarju kif titlob il-liġi. Issostni li għalhekk dan ifisser illi fil-każ odjern jekk verament kellu jsir xi esproprju ta' art tal-atturi it-talba kellha tiġi mill-Awtorita` għat-Trasport f'Malta, u li peress li f'dan il-każ ma seħħ l-ebda esproprju hija ma kellha l-ebda involviment f'dan il-każ. Iżżid illi inoltre hija qatt ma daħlet fl-art jew esegwiet xi xogħlijiet fiha u kienet l-Awtorita` għat-Trasport f'Malta li L-atturi appellanti jargumentaw illi l-proċedura legali f'każ ta' artijiet meħuda għall-formazzjoni ta' toroq teżiġi illi l-Awtorita` għat-Trasport f'Malta tagħmel talba lil Awtorita` tal-Artijiet sabiex tniedi l-proċeduri ta' esproprju, u huwa għalhekk li f'dan il-każ iż-żewġ entitajiet huma leġittimi kontraditturi f'din il-kawża. Isostnu illi l-leġittimita` passiva tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta toriġina mill-fatt illi hija hi l-awtorita` kompetenti fir- rigward ta' toroq pubbliċi bħalma huma dawk mertu ta' dawn il-proċeduri. Fir-rigward tal-argument tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta li hija m'hijiex l-awtorita kompetenti f'dan il-każ għaliex it-toroq m'humiex toroq arterjali jew distributorji jsostnu illi din id-distinzjoni ma ssib l-ebda konfort fil-liġi peress illi l-Artikolu 2 tal-Att Dwar l-Aġenzija għal Infrastruttura Malta tinkludi fid-definizzjoni ta' triq kwalunkwe mogħdija fuq l-art, ikun xi jkun l- isem li bih tissejjaħ li fuqha hemm dritt pubbliku ta' passaġġ u li għaldaqstant huwa manifest li t-toroq in kwistjoni huma toroq pubbliċi u għaldaqstant jaqgħu taħt il-kompetenza tal-Awtorita` għat-Trasport L-Ewwel Qorti għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet dwar dan il- "Illi l-Awtorita` ghat-Trasport f'Malta ssostni li l-eccezzjoni taghha hija bbazata fuq zewg binarji differenti. Fl-ewwel lok issostni li lAwtorita' mhijiex dik l-entita' vestita bil-kompetenza illi tiehu decizjonijiet dwar esproprju u lanqas ghandha s-setgha illi tesproprja kwalunkwe art. Fit- tieni lok ssostni li ma kinitx l-Awtorita' li wittiet u ffrumat it-toroq in kwistjoni. Da parti tieghu r-rikorrent isostni li llum il-gurnata t-toroq in kwistjoni jaqghu taht id-definizzjoni ta' toroq pubblici stante li huma miftuha ghall- pubbliku u ghalhekk skont ir-rikorrent lAwtorita' ghat-Trasport ma tistax tevadi l-obbligi taghha stante li skont il-ligi toroq pubblici jaqghu taht il- kompetenza taghha. Il-Qorti mill-atti rat li it-toroq in kwistjoni originarjament kienu jiffurmaw parti minn porzjon ferm akbar ta' art proprjeta' tar-rikorrent. Kif gia inghad dawn it-toroq kienu gia jidhru skemati fuq il-pjanta meta r- rikorrent xtara l-art in kwistjoni u dan jammettih hu stess fix-xiehda tieghu. L-istess rikorrent ppjana 'plots' ghall-bini madwar dawn it-toroq skemati u biegh l-istess 'plots' kollha jaghtu ghal fuq dawn it-toroq filwaqt li zamm il-proprjeta' tal-art li kellha tigi ffurmata f'toroq. Jirrizulta mill-provi li tul is-snin it-toroq in kwistjoni gew originarjament ffurmati ftit, ftit mill-istess terzi li xtraw minghand ir-rikorrent waqt li dawn it-terzi kienu qed jibnu l-'plots' mibjugha lilhom mir-rikorrent. Jirrizulta wkoll li sa dan l-istadju r-rikorrent ma kienx qed iqis li l-art b'xi mod ittiehditlu u ma agixxa kontra hadd lanqas fil-konfront tat-terzi. Jirrizulta li lejn is- sena 2006 l-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta harget 'tenders' li gew esebiti fl-atti sabiex it-toroq kif gia kienu ffurmati mit-terzi jigu asfaltati u hekk sar. Huwa f'dan il-mument li r-rikorrent isostni li l-art tieghu ittehditlu u allura skont hu skatta l-obbligu tal-Awtorita' ghatTrasport ta' Malta li tesproprja l-art in kwistjoni u r-rikorrent jigi kumpensat ghall- istess. Fil-kaz odjern ir-rikorrent allura qed jinsisti li l-Awtorita' ghatTrasport f'Malta hija wkoll legittimu kontradittur ghaliex kienet l-istess Awtorita' li asfaltat it-toroq u skont ir-rikorrent minn dak ilmument irrendiet it-toroq pubblici. Dejjem skont ir-rikorrent kien f'dan il-mument li skatta l-obbligu tal-istess Awtorita' li tesproprja u thallas il-kumpens. Mill-atti rrizulta li l- Awtorita' ma kinitx kapaci tidentifika fuq talba ta' min kienu hargu 'tenders' sabiex jigu asfaltati t-toroq in kwistjoni. Din il-Qorti tqis li la darba jirrizulta li verament l-Awtorita ghat-Trasport f'Malta kienet l- entita' li asfaltat it-toroq in kwistjoni u wara li rat il-pretensjonijiet tar- rikorrent kif esposti fir-rikors odjern allura tqis li l-istess Awtorita' hija l- legittimu kontradittur il-proceduri ghalkemm dan mhux neccessarjament ifisser li dak li jippretendi r-rikorrent fil-mertu huwa gustifikat. Il-Qorti ghalhekk ser tghaddi sabiex tichad it-tieni eccezzjoni tal-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta. Illi min-naha l-ohra l-Awtorita' tal-Artijiet issostni fir-raba' eccezzjoni taghha li mhix l-Awtorita' kompetenti li tiehu decizjonijiet dwar fejn ghandhom isiru progetti pubblici jew minn fejn jghaddu toroq godda fil- pajjiz izda tammetti li hija l-Awtorita' kompetenti li lilha ssir it-talba minn entitajiet ohra sabiex jigi mniedi l-procedura ta' esproprju jekk ikun hemm il-htiega. Il-Qorti rat li wahda mit-talbiet tar-rikorrent odjern hija appuntu li tinghata ordni biex tinbeda l-procedura ta' esproprju li kif tammetti l-istess Awtorita' tal-Artijiet hija hi l-Awtorita' adita b’dan il- poter ghalhekk il-kompetenza u allura l-interess guridiku tal-Awtorita’ fil- Il-Qorti ghalhekk ser tghaddi sabiex tichad ukoll din l-eccezzjoni." Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Il-Qorti tqis illi dan l-aggravju huwa infondat. L-Awtorita` għat- Trasport f'Malta stess tammetti illi sabiex jinbdew proċeduri ta' esproprju tal-art in kwistjoni trid tkun hija li tagħmel it-talba appożita lill-Awtorita` tal- Artijiet. Kif sewwa osservat l-Ewwel Qorti, waħda mit-talbiet tal-atturi hija proprju sabiex jiġi ordnat li jitwettqu l-proċeduri ta' esproprju skont il-liġi fir-rigward tal-art in kwistjoni, u sabiex jibdew dawn il-proċeduri jeħtieġ illi ssir talba għall-esproprju mill-Awtorita` għat-Trasport f'Malta. ikkonsidrat illi trid tkun l-Awtorita` għat-Trasport f'Malta li tniedi l-proċeduri ta' esproprju fiċ-ċirkostanzi ta' dan il-kaz, huwa indiskuss illi ġaladarba l- ilment jitratta allegat nuqqas ta' twettiq ta' proċeduri ta' esproprju l- Awtorita` għat-Trasport f'Malta għandha l-interess meħtieġ sabiex tirrispondi għal din l-allegazzjoni u r-responsabbilita illi tagħmel tajjeb għal kwalunkwe kumpens dovut fil-każ illi l-allegazzjoni tirriżulta fondata. Għalhekk m'hemmx dubju illi l-istess Awtorita` hija leġittimu kontradittur Għaldaqstant, l-appell tal-Awtorita` għat-Trasport f'Malta qiegħed f'din l-azzjoni. jiġi miċħud. L-Appell tal-Atturi Peress illi ż-żewġ aggravji tal-appellanti huma pjuttost konnessi, il- Qorti ser titrattahom flimkien. Permezz tal-ewwel aggravju l-appellanti jilmentaw illi l-Ewwel Qorti kienet żbaljata meta ddeċidiet illi t-tehid tal-art tagħhom sabiex jitwettaq xogħol ta' bini u twessiegħ ta' toroq pubbliċi ma kienx jilledi d-drittijiet tagħhom. l-appellanti, ġaladarba m'hemmx kontestazzjoni illi l-art privata tagħhom ittieħdet għall-interess u użu pubbliku, il-konklużjoni loġika kellha tkun illi kellhom jiġu strettament segwiti l-proċeduri ta' esproprju u n-nuqqas li jsir dan jammonta għal ksur tad-drittijiet fondamentali tagħhom. Isostnu illi l-obbligu impost fuqhom sabiex jiffurmaw it-toroq huwa għal kollox estraneju mill-mertu ta' dawn il- proċeduri għaliex huma m'humiex qed jilmentaw mill-fatt li kienu obbligati jiffurmaw dawn it-toroq u mhux qed jippretendu ħlas għax-xogħol magħmul sabiex jifformawhom, iżda qed jilmentaw biss mill-fatt illi ma saret l-ebda proċedura ta' esproprju u ma ngħataw ebda kumpens għall- Jargumentaw illi l-posizzjoni li ħadet il-Qorti illi m'hemmx il-ħtieġa li tiġi segwita l-proċedura ta' esproprju fir-rigward tal-formazzjoni ta' toroq residenzjali hija waħda perikoluża għaliex tagħti x'tifhem illi f'ċertu każijiet l-Istat huwa eżenti milli jittutela d-dritt fondamentali tal-proprjeta tal- individwu u li dan l-argument m'għandu l-ebda fondament legali u/jew bażi kostituzzjonali. Jargumentaw illi din il-posizzjoni hija kontradetta mir- regolament numru 5 tal-Avviż Legali 29 tal-2010 u d-definizzjoni ta' "triq" fil-Kapitolu 499 tal-Liġijiet ta' Malta, u jagħmlu referenza ghas-sentenza ta' din il-Qorti datata 27 ta' Ottubru 2017 fl-ismijiet Schembri Barbros Limited v. Il-Kummissarju tal-Artijiet et fejn kien ġie deċiż illi r-rikorrenti kellhom dritt jiġu kkumpensati għall-artijiet meħuda mill-Gvern sabiex saru toroq residenzjali. tagħhom konsiderazzjonijiet magħmula mill-Ewwel Qorti fil-motivazzjoni tas- sentenza tagħha kienu għal kollox irrilevanti għas-sejbien ta' ksur o meno tad-drittijiet fondamentali tagħhom. L-appellanti jsostnu illi s-sempliċi fatt li l-formazzjoni tat-toroq setgħet indirettament issarfet fi gwadann finanzjarju għall-atturi bl-ebda mod ma jnaqqas id-dritt tagħhom li jiġu kkumpensati għat-teħid tal-proprjeta` privata tagħhom għall-użu pubbliku. Iżidu illi inoltre, il-fatt li Saviour Cardona Zahra kien jaf li parti mill-art mixtrija minnu kienet skedata sabiex tgħaddi triq minnha ma jwassalx għall- konklużjoni li huwa rrinunzja għad-drittijiet fondamentali tiegħu, u semmai huwa akkwista dritt ta' esproprju u kumpens fil-mument li xtara din l-art u sar il-proprjetarju assolut tagħha. Jargumentaw illi r-raġunament tal- Ewwel Qorti huwa żbaljat u perikoluż għaliex jixħet il-ħtija u l-istmerrija fuq ċittadin privat li sempliċiment eżerċita d-drittijiet proprjetarji tiegħu. L-Awtorita` għat-Trasport f'Malta tirribatti illi qatt ma sar teħid tal- art għaliex jeżisti obbligu għas-sidien li jiffurmaw dawk it-toroq li jkunu skemati ai termini tar-Regolamenti dwar Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq li ħadu post l-Artikolu 20 tal-Kapitolu 10 tal-Liġijiet ta' Malta u li ma bidlu xejn fis-sustanza tal-posizzjoni legali f'dan ir-rigward. Isostni illi l-Ewwel Qorti kienet korretta meta kkonsidrat illi t-toroq in kwistjoni baqgħu proprjeta` tal-appellanti kemm qabel u kif ukoll wara kwalunkwe xogħol li sar mill-Awtorita`, tant illi rriżulta fil-mori tal-proċeduri illi l-appellanti żammew it-titolu tagħhom fuq l-art in kwistjoni anke wara li żviluppaw u biegħu l-blokok li żviluppaw u għalhekk m'huwiex minnu li l-art tal- appellanti ttieħdet. Jargumentaw illi l-Artikolu 5 li għalih jagħmlu referenza l-appellanti m'għadux jifforma parti mir-Regolamenti misjuba fil- Leġislazzjoni Sussidjarja 499.57 u li fi kwalunkwe każ m'huwiex applikabbli f'dawn il-proċeduri għaliex l-art ma kinitx meħtieġa b'rabta ma' kostruzzjoni, twessiegħ jew devjazzjoni stante li hija għamlet biss xogħol ta' asfaltar u għaliex l-art in kwistjoni ma ġietx akkwistata jew meħtieġa għal dan il-għan. Tagħmel referenza għal ġurisprudenza skont liema triq residenzjali ma ssirx pubblika għaliex tkun ilha żmien twil miftuħa għall- pubbliku u li l-liġi ma tikkontemplax ħlas ta' kumpens f'dawn il-każijiet peress illi t-triq tibqa' meqjusa bħala proprjeta` privata. Tagħmel ukoll referenza għall-Artikolu 3 tal-Avviż Legali 29 tal-2010 u ssostni illi skont dan l-artikolu huwa ċar illi ġaladarba t-toroq in kwistjoni huma residenzjali dawn ma jaqgħux taħt ir-responsabbilita` tagħha, kif ukoll għall-Artikoli 12 u 13 tal-istess Avviż Legali, li skont hi jipprovdu li l-obbligu li ssir il- kostruzzjoni xierqa ta' toroq residenzjali jispetta lill-iżviluppaturi li jiżviluppaw fil-ġenb tat-triq. Fir-rigward tat-tieni aggravju tissottometti illi l-Ewwel Qorti kienet korretta fl-analiżi tagħha li ġaladarba ma jeżistix dritt ta' kumpens għall- art li tkun skemata bħala triq, u liema triq kien obbligu tal-appellanti li jiffurmaw, sta għalihom li jirkupraw il-prezz fis-suq għal dik l-art mingħand is-sidien il-ġodda li lilhom ikunu biegħu il-fond adjaċenti għall-art in kwistjoni, u n-nuqqas li jagħmlu dan m'għandux jagħmel tajjeb għalih il- Gvern ċentrali. L-Awtorita` tal-Artijiet targumenta illi dan m'huwiex każ ta' art meħtieġa għal skop pubbliku li trid tiġi akkwistata mill-privat, u li l-art in kwistjoni qatt ma tista' titqies li saret proprjeta` tal-Gvern għaliex baqgħet tal-privat. Isostnu illi l-appellanti donnhom m'humiex jifhmu illi l-art in kwistjoni qatt ma ttieħdet mill-Gvern għaliex il-fatt li l-art ġiet skemata bħala triq u asfaltata ma jfissirx illi huma tilfu l-jedd fuq il-proprjeta` jew li ma baqgħux il-pussessuri tagħha. Skont l-Awtorita` appellata dan huwa għaliex il-proġettar u l-iskemar tat-toroq ma jagħmilx it-triq waħda pubblika u l-fatt li l-Gvern jasfalta t-triq ma jfissirx illi dan għamlu għaliex huwa s-sid tal-art, u dan ai termini tar-regolamenti 15 sa 20 tal- Leġislazzjoni Sussidjarja 499.57 u l-ġurisprudenza fuq din il-materja. Iżidu illi peress illi t-toroq in kwistjoni huma residenzjali u mhux arterjali jew distributorji ifisser illi skont il-liġi kien obbligu tal-atturi li jiffurmawhom u dan ai termini tal-Leġislazzjoni Sussidjarja imsemmija. għalkemm bla dubju dan jikkostitwixxi forma ta' kontroll fuq it-tgawdija tal- proprjeta`, dan bl-ebda mod ma jfisser li din l-azzjoni saret b'xi forma ta' abbuż jew li s-sid ma baqax aktar sid jew pussessur tal-proprjeta` in kwistjoni. Issostni illi l-appellanti m'għandhomx dritt jitolbu kumpens għall- fatt li triq privata qed tintuża għal skop pubbliku meta kkonsidrat illi l- entitajiet governattivi konċernati sofrew spejjeż żejda sabiex iservu l- obbligi li kellhom jagħmlu l-atturi a spejjeż tagħhom, u l-fatt li l-pubbliku jista' jagħmel użu mit-triq privata ma jagħti lis-sid l-ebda dritt għall- Iżżid illi mill-provi jirriżulta illi meta Schembri akkwista l-art it- toroq kienu diġa` skemati u dan juri li din ma kinitx xi ħaġa imposta fuq is- sid, li kien konxju mill-obbligi tiegħu sa minn meta akkwista l-art. Fir-rigward tat-tieni aggravju ssostni illi m'huwiex minnu li l-Ewwel Qorti għamlet xi konsiderazzjonijiet li m'humiex relevanti għall-każ u li l- apprezzament tal-fatti magħmul mill-Ewwel Qorti m'għandux jiġi disturbat salv għal raġunijiet serji u gravi li f'dan il-każ ma jeżistux. L-Ewwel Qorti għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet: tad-Drittijiet "Illi fid-decizjoni tal-Onorabbli Qorti Kostituzzjonali hawn fuq kwotata inghad li f'kazijiet bhal dak odjern huwa kompitu ta' din il-Qorti li tiddetermina jekk b'dak li gara u cioe' l-formazzjoni, asflatar u l-uzu mill-pubbliku tat-toroq in kwistjoni sehhx espropjru de facto jew kontroll ta' uzu ta' proprjeta' tar-rikorrent u fl-affermattiv kienx hemm proporzjonalita' fil-mizura, dan fit- termini tal-allegat ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tal-Libertajiet Fondamentali. Illi l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta jiddisponi illi: (1) Ebda proprjetà ta' kull xorta li tkun ma għandu jittieħed pussess tagħha b'mod obbligatorju, u ebda nteress fi jew dritt fuq proprjetà ta' kull xorta li tkun ma għandu jiġi miksub b'mod obbligatorju, ħlief meta hemm disposizzjoni ta' liġi applikabbli għal dak it-teħid ta' pussess jew akkwist – (a) għall-ħlas ta' kumpens xieraq; (b) li tiżgura lil kull persuna li tippretendi dak il-kumpens dritt ta' aċċess lil qorti jew tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi sabiex jiġi deċiż l-interess tagħha fi jew dritt fuq il-proprjetà u l-ammont ta' kull kumpens li għalih tista' tkun intitolata, u sabiex tikseb ħlas ta' dak il-kumpens; u (ċ) li tiżgura lil kull parti fi proċeduri f'dik il-qorti jew tribunal dwar pretensjoni bħal dik dritt ta' appell middeċiżjoni tagħha lill-Qorti tal-Appell f'Malta: Iżda f'każijiet speċjali l-Parlament jista', jekk hekk jidhirlu xieraq li jagħmel fl-interess nazzjonali, b'liġi jistabbilixxi lkriterji li għandhom jitħarsu, magħduda l-fatturi u ċ-ċirkostanzi l-oħra li għandhom jitqiesu, biex jiġi stabbilit ilkumpens li għandu jitħallas dwar proprjetà li jittieħed pussess tagħha jew li tiġi akkwistata b'mod obbligatorju; u f'kull każ bħal dak il-kumpens għandu jiġi iffissat u għandu jitħallas skont hekk.' (enfazi mizjuda mill-Qorti) Illi mid-dicitura ta' dan il-provvediment kostituzzjonali jirrizulta car li l-ligi riedet li tinghata interpretazzjoni wiesa ghall-oggett tat-tehid, li jista jkun kull 'interess' jew 'dritt' fi proprjeta' ta' kull xorta. Illi skont is-sentenza fl-ismijiet Vincent Baldacchino Pulo et -vs- Avukat Generali et deciza nhar il-24 ta' Gunju, 2016 mill-Qorti Kostituzzjonali gie rilevat illi: 47. Jigi osservat li, ghalkemm il-kaz odjern ma jittrattax esproprijazzjoni fi jirrigwardja proprjeta` ghal skopijiet ta' kirja, dan it-tehid ta' interess tant hu rigidu u wiesa' li fil-prattika jservi sabiex jippriva lirrikorrenti bhala sidien mill-uzu u mit-tgawdija tal-proprjeta` taghhom. Ghaldaqstant din il-Qorti, filwaqt li hi konxja tal-gurisprudenza indikata mill-Avukat Generali li tghid li lkontroll ta' uzu u tgawdija ta' proprjeta` huwa ezenti millapplikazzjoni tal-Artikolu 37[1] tal- Kostituzzjoni, hi semplicement ta' kontroll ta' uzu izda si tratta ta' tehid ta' interess fi proprjeta` u ghalhekk jaqa' fil-protezzjoni tal-artikolu kostituzzjonali fuq citat.’ Fid-decizjoni tal-Qorti Kostituzzjonali tal-31 ta’ Ottubru, 2014 37 tal-Kostituzzjoni iħares mhux biss kontra t-teħid tal- proprjetà sħiħa mingħajr kumpens xieraq, b’mod li tinħoloq sitwazzjoni fejn "is-sid oriġinali ġie żvestit u mneżża’ minn kull dritt li għandu fuq dik il-proprjetà", iżda jrid ukoll illi "ebda ta' tal-Konvenzjoni tal-Ewwel Protokoll interess fi jew dritt fuq proprjetà ta' kull xorta li tkun" ma jittieħed mingħajr kumpens xieraq.' Illi l-Ewwel Artikolu Ewropea jipprovdi illi: Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat- tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma għandu jiġi ipprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief flinteress pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali. Iżda d-dispożizzjonijiet ta' qabel ma għandhom bl-ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu ta' proprjeta' skond l-interess ġenerali jew biex jiżgura l-ħlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni.' Fl-istess decizjoni l-Qorti kompliet issostni li huma tlieta (3) rrekwiziti li ghandhom jigu sodisfatti sabiex interferenza mill- Istat titqies bhala permissibbli, billi jigi analizzat is-segwenti: i. jekk il-mizura adottata mill-Istat tkunx saret fil-kuntest ta' qafas ii. jekk l-iskop tal-mizura jilhaqx ghan legittimu; u fl-ismijiet Mifsud Taliana iii. jekk il-mizura li tkun ittiehdet zammitx bilanc proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien. i. Jekk il-mizura adottata mill-Istat saritx fil-kuntest ta' qafas legali: Fil-kawza (App. Nru. 31443/96, 147, ECtHR 2004-V) il-Qorti Ewropea rriteniet is- segwenti firrigward tal-ewwel element: 2. Fil-kaz odjern jirrizulta li l-Awtoritjiet fil-mument li r-rikorrent xtara l-art in kwistjoni, bhala formanti parti minn porzjon ferm akbar, kienu gia mponew skema ta' kif kellhom jghaddu t-toroq fuq l-istess art u dan stante li kienet tikkonsisti f'art f'zona ntiza ghall-bini ta' residenzi. Ghalhekk ma hemmx dubju li r-rikorrent kien jaf tajjeb x'qed jixtri fil-mument tal-kuntratt u cioe' art li fuqha hemm skemati toroq mill-Awtoritajiet. Jirrizulta ghalhekk lill-Qorti li r-rikorrent facilment seta' jipprevedi li kien ser jigi mpost fuqu li parti mill-art tintuza bhala toroq u m'hijiex xi haga li giet imposta fuq is-sid bil-ligi wara li xtara. wkoll li l-Istat ghandu kull jedd fil-ligi li jobbliga lis-sid privat li jkunu adegwatament ir-residenzi accessibbli altrimenti l-istess privat kif ser jasal ghall-proprjeta?! residenzjali temani mill-artikolu 20 tal-Kap. u wkoll millArtikoli 12 u 13 tal-Avviz Legali 29 tal-2010. ghalhekk li l-ewwel element kostituttiv tal-ewwel kondizzjoni tal- Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea huwa sosdisfatt stante li r-restrizzjoni fuq il-proprjeta' kif allegata tal-formazzjoni t-triq sabiex in kwistjoni tal-proprjeta' mirrikorrent tirrizulta li temani minn qafas legali, qafas legali li filprincipju kien gia ezistenti meta r-rikorrent xtara l-proprjeta'. ii. Jekk l-iskop tal-mizura jilhaqx ghan legittimu: Illi minn linja ta' gurisprudenza tal-Qorti Ewropea mhux necessarjament fuq il-punt ta' formazzjoni ta' toroq izda fuq restrizzjonijiet ohra mposti fuq proprjeta' privata johrog li rrestrizzjoni fuq id-dritt tal-proprjeta' tal-privat ghandu jkollha ghan socjali/skop pubbliku ezempju car huma d-decizjonijiet talistess Qorti dwar il-kirjiet protetti. Il-kaz odjern izda huwa wiehed ferm divers stante li l-ghan socjali fil-kaz odjern huwa l- bzonn li jigu ffurmati t-toroq sabiex ikun hemm accessibilita' adegwata ghar-residenzi li jmissu mal-istess toroq u wkoll access ghall-pubbliku in generali. Jirrizulta lil din il-Qorti li kien l-istess rikorrent mal-akkwist li rrikonoxxa lbzonn li jigu ffurmati t-toroq altrimenti l-ghan ahhari tieghu li jqassam l-art fi 'plots' u dawn jinbieghu ghall-iskop li jinbnew residenzi ma seta' qatt jintlahaq. Fil-fatt li kieku ma ttehdux kont it-toroq skemati mir-rikorrent fit-tqassim tal-'plots' ma kienux jinhargu l-permessi ghall-izvilupp tal-'plots' in kwistjoni u l-valur tal-istess kien jaqa drastikament stante li kienu jigu bla uzu ghalliskop ta' residenza li kienu ntizi mill- istess rikorrent. Ma hemmx dubju wkoll li la darba gew mibnija r-residenzi l-bzonn li jkun hemm toroq accessibbli ghal kulhadd mhux biss ghar-residenzi lejn l-istess binjiet sabiex dawn ikunu jistghu iservu appuntu liskop li ghalih inbieghu il-'plots' huwa indiskutibbli. Il-Qorti ghalhekk issib li l-ligijiet li jimponu li jigu ffurmati t-toroq ghalliskop finali ta' uzu mill-pubbliku in generali bhal fil-kaz odjern jissodisfa ferm l-element tal-htiega tas- socjeta' in generali. iii. Jekk il-mizura zzommx bilanc proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d-drittijiet fundamentali tas- sidien: Illi ghalkemm huwa accettat li l-Istat ghandu margini ta' apprezzament wiesa (fuq il-livell internazzjonali meta si tratta ta' sentenza tal-Qorti ta' Strasbourg) jew il-Legislatura u l- Ezekuttiv (fuq il-livell domestiku, meta si tratta ta' allegazzjoni quddiem ilQrati Maltin ta' vjolazzjoni ta' xi dritt fondamentali), hija dejjem ilQorti u f'kawzi bhal dik odjerna hija dejjem din il- Qorti Kostituzzjonali li finalment trid tiddetermina mhux biss jekk hemmx dan l-iskop prima facie legittimu aktar 'l fuq imsemmi izda jekk, fil-kaz partikolari, ntlahaqx fil-konfront tar-rikorrent dak il-bilanc gust bejn l-interess generali u l-interess tal-privat Ghandu ghalhekk jigi ezaminat jekk, l- applikazzjoni filkaz konkret ta' ligi li hija maghmula prima facie proporzjonalita`. Kif inghad f'kaz deciz mill-Qorti ta' Strasburgu il-principju fl-ismijiet Gulic' Hammett- Czapska v. Borg Ferranti , fejn hemm l-intervent tal-Istat, dan irid johloq bilanc bejn l-interess generali u l- interess tal-privat, u l-fatti tal-kaz partikolari iridu jigu ezaminati ghall-fini tal-ezami tal-proporzjonalita'. Fil-kaz odjern jirrizulta li l-Istat jimponi fuq is-sid privat l-obbligu li jifforma t-toroq skemati fil-proprjeta' privata stess sabiex ikun jista' jinhareg il-permess ta' zvilupp tar-residenzi koncernati. Fil- kaz odjern jirrizulta wkoll li kien l-istess rikorrent li ex admisses ghazel li jifforma l-'plots' ntizi ghar-residenzi lkoll jaghtu ghal fuq it-toroq kif skemati mill-Gvern u grazzi ghall-istess toroq kif skemati r-rikorrent seta' jghaddi sabiex ibiegh l-istess 'plots' ovvjament a vantagg finanzjarju tieghu. F'dak il-mument talbejgh tal-'plots' ir-rikorrent ghazel li ma jbieghx ukoll lit-terzi dik il-parti tal-art li kien jaf ben tajjeb li kellha sservi sabiex tigi ffurmata t-triq lit-terz izda zamm l-istess art bhala proprjeta' tieghu. Mal-bejgh tal-'plots' ghal skop ta' residenza kif pjanati mill-istess rikorrent it-terzi kollha ghaddew sabiex jinhargilhom ilpermess ta' zvilupp bl-obbligu fil-ligi li jiffurmaw it-triq li twassal Dan bl-ebda mod ma gie kkontestat mir- jiffurmaw it-toroq fil-proprjeta' tieghu minghajr ebda oggezzjoni Huwa evidenti lil din il- Qorti li kieku r-rikorrent ma riedx li jigu ffurmati t-toroq fuq il- proprjeta' tieghu kif skemati allura l-bejgh tal-'plots' minnu ghal skop ta’ residenza kien jisfuma fix-xejn u l-valur tal-proprjeta’ tieghu kif gia nghad kienet tigi fix-xejn. f’mohh din il-Qorti li r-rikorrent ghamel vantagg finanzjarju ghalih nnifsu filfatt li mexa mal-iskema tat-toroq kif pjanati mill- Awtoritajiet fuq lart proprjeta’ tieghu. taqbilx mal-pretensjonijiet Illi jirrizulta li lejn is-sena 2006 l-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta ghaddiet sabiex kif inhu l-obbligu taghha fil-ligi tasfalta t-toroq in kwistjoni wara li dawn gia kienu gew ffurmati mit-terzi li xtraw minghand ir-rikorrent il-'plots' fejn bnew ir-residenzi taghhom. Huwa f'dan l-istadju li r-rikorrenti jsostni li allura l-art tat-toroq in kwistjoni giet effettivament esproprjata ghall-iskop pubbliku u ghandu jigi kumpensat. Isostni wkoll li l-fatt li ma giex kumpensat allura gew lezi d-drittijiet fundamentali tieghu. Il-Qorti tar-rikorrent. Ghalkemm huwa minnu li llum il-gurnata it-toroq in kwistjoni proprjeta' tar-rikorrent huma accessibbli ghall-pubbliku in generali u ghalhekk il-kontroll fl-uzu ta' din l-art ghar-rikorrent li llum huwa limposizzjoni fuq ir-rikorrent mill-Istat li jifforma t-toroq sabiex hu stess ikun jista' jaghmel vantagg finanzjarju mill-bqija tal-art tieghu hija wahda proporzjonata u twassal ghall-ghan intiz. Ir-rikorrent ma jistax jipretendi li hu stess biegh numru konsiderevoli ta' 'plots' a vantagg finanzjarju tieghu, liema vantagg finanzjarju gie wkoll mill-fatt li kien hemm toroq skemati fuq l-art in kwistjoni u konsegwentement jargumenta li gew lezi ddrittijiet fundamentali ghall-proprjeta'. Il-proporjzon fil-kaz odjern huwa car fis-sens illi min-naha l-awtoritajiet imponew skema ta' toroq fuq il-proprjeta' tar-rikorrent filwaqt li r-rikorrent approfitta mill-istess skemar li ghamilha possibbli li huwa jqassam ilproprjeta' fi 'plots' residenzjali u jbieghom a vantagg finanzjarju tieghu. Li kieku ma kienx ghat-toroq skemati r- rikorrent ma kienx jaghmel il-vantagg finanzjaru fil-bejgh tal- proprjeta'. Il-Qorti rat li r-rikorrent fil-kaz odjern prova jhaddem mohhu a vantagg finanzjarju tieghu fejn filwaqt li biegh il-'plots' lil terzi huwa zamm il-proprjeta' tal-art fejn kellhom jghaddu t-toroq blghan evidenti li jitlob kumpens lill-Gvern meta dawn jigu Il-Qorti tqis li mhux talli l-fatt li gew iffurmati t-toroq ma hux ta' lezjoni ghad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti anzi tqis li l-agir tar-rikorrent nnifsu huwa wiehed abbuziv u sfaccat wara li ha vantagg hu stess mill-istess art biex inbieghet il-bqija tal- proprjeta'. Se mai kien zball ta' gudizzju tar-rikorrent li la darba kien jaf li min qed jixtri minghandu bilfors kellu jifforma ttoroq skont il-ligi allura kellu f'dak il-mument jahseb hu stess sabiex jigbor ukoll il-valur tal-art ntiza ghat-triq minghand it-terz u mhux Din il-Qorti wkoll ma ghandhiex dubju li l- prezz li bih inbieghu l-'plots' in parte kien ukoll jinkludi l- konsiderazzjoni li l-'plots' ghandhom access fuq triq. Din il-Qorti ma ghandha l-ebda dubju mill-proporzjonalita' tal-mizura li l- Istat jimponi fuq art privata li jigu ffurmati t-toroq quddiem djar residenzjali altrimenti jekk le l-istess djar ma jkunux accessibbli. Illi l-Qorti tirrileva wkoll li l-kaz odjern mhux kaz li l-art ittiehdet minghand xi hadd terz sabiex jinqeda terz iehor u tigi ffurmata ttriq izda kien l-istess rikorrent li ppjana t-toroq kif skemati mal- 'plots' mibjugha minnu u ghalhekk il-Qorti ma tqisx li r-rikorrent ghandu xi jedd ghall-kumpens mill-Istat." Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Kif intqal fil-bidu ta' din is-sentenza, din il-kawża hi dwar art proprjeta` tal-appellanti illi ġiet użata sabiex isiru toroq. illi din l-art baqgħet proprjeta tal-appellanti u għalhekk m'hemm l-ebda lok għar-rimedji mitluba minnhom. Fil-fehma ta' din il-Qorti, huwa indiskuss illi dan huwa każ illi jitratta indħil fid-dritt tat-tgawdija paċifika tal- proprjeta`, ikkonsidrat illi l-art tal-atturi qed tintuża għal skopijiet pubbliċi u ma tinsabx fit-tgawdija fiżika jew taħt il-kontroll tagħhom. Il-fatt li l- leġislatur iqis illi l-art li fuqha jsiru toroq residenzjali tibqa' proprjeta` tal- privat huwa immaterjali għal finijiet tal-eżami li jrid isir f'din il-kawża. l-Qorti li tiddeċiedi jekk kienx hemm esproprjazzjoni de facto jew kontroll ta' użu, u dan l-eżami jsir b'mod awtonomu u indipendentement mill-mod kif il-leġislatur jew il-Gvern jikkategorizza l-indħil fid-dritt tal-proprjeta` tal- individwu konċernat. M'huwiex kontestat illi t-toroq in kwistjoni la huma arterjali u lanqas Fl-argument tagħha l-Awtorita` tal-Artijiet issostni illi t-toroq in kwistjoni huma toroq privati, minkejja li huma miftuħa għall-użu tal- Skont il-liġi, u senjatament l-Artikolu 2 tal-Kapitolu 588 tal- Liġijiet ta' Malta "triq privata" tfisser kwalunkwe mogħdija fuq l-art, ikun xi jkun l-isem li bih tissejjaħ, li mhix proprjetà tal-Gvern u li fuqha ġeneralment, fl-ebda ħin tal-ġurnata ma hemm dritt pubbliku ta' passaġġ, iżda li hija aċċessibbli għal vetturi u, jew bir-riġel, kemm jekk intiża għall- użu minn vetturi u, jew bir-riġel u anke jekk mhix." Għalhekk, ġaladarba fuq it-triq in kwistjoni hemm dritt pubbliku ta' passagg din it-triq ma tistax titqies bħala triq privata ai termini tal-liġi. Jidher minflok illi t-triq in kwistjoni hija meqjusa, ai termini tal-artikolu appena msemmija, bħala "triq lokali", li hija kull triq li m'hijiex identifikata bħala triq arterjali jew distributorja u li m'hijiex triq privata. L-Artikolu 2 tal-Leġislazzjoni Sussidjarja 499.57 imbagħad jikkonferma l-karattru pubbliku tat-toroq in kwistjoni, qua toroq lokali billi jiddefinixxi "triq pubblika" bħala "kull triq li mhix triq privata, u tinkludi fiha kemm toroq arterjali kemm dawk distributorji kif ukoll dawk Għalhekk m'hemm l-ebda dubju illi t-toroq in kwistjoni huma toroq pubbliċi għall-finijiet u l-effetti kollha tal-liġi, u mhux toroq privati kif issostni l-Awtorita` tal-Artijiet. Detto dan, il-Qorti taqbel mal-Ewwel Qorti illi f'dan il-każ m'hemm l-ebda ksur tad-drittijiet fondamentali kif lamentat mill-atturi. In-nuqqas ta' ħlas ta' kumpens iwassal waħdu u b'mod awtomatiku għal sejbien ta' leżjoni biss fejn il-każ jitratta teħid forzuz ta' proprjeta`. Fejn si tratta ta' kontroll ta' użu ta' proprjeta`, in-nuqqas ta' ħlas ta' kumpens huwa biss wieħed mill-fatturi relevanti li għandhom jittieħdu in konsiderazzjoni sabiex jiġi stabbilit jekk inżammitx il-proporzjonalita` meħtieġa jew le, iżda waħdu ma jwassalx awtomatikament għal sejbien ta' leżjoni. Fis-sentenza Pawley v. Greece (QEDB, 08/11/2018) intqal hekk: Fil-fehma ta' din il-Qorti l-każ odjern ma jitrattax teħid forzuz ta' art, iżda jitratta biss kontroll ta' użu. Huwa minnu illi l-art mertu ta' din il-kawża tinsab kollha wżata bħala toroq lokali. Pero` fil-verita` din l-art hija biss parti mill-art li kienet ġiet akkwistata minn Saviour Cardona Zahra. Schembri akkwistata l-art, oriġinarjament parti minnha kienet diġa` tinsab skedata sabiex isiru t-toroq in kwistjoni. Għalhekk sa minn dak iż-żmien l-Istat kien impona kontroll fuq l-użu li Schembri seta' jagħmel mill-art tiegħu, billi parti minn din l-art evidentement ma setgħetx tiġi żviluppata għaliex kellha ssir triq. Ġaladarba hawn si tratta ta' kontroll ta' użu u mhux teħid ta' proprjeta` in-nuqqas ta' kumpens ma jwassalx għal konklużoni awtomatika li l-jeddijiet tal-appellanti ġew imkasbra kif jargumentaw Sabiex jiġi konkluż illi l-appellanti sofrew ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija paċifika tal-proprjeta` għandu jirriżulta illi l-appellanti sofrew "an individual and excessive burden" minħabba l-użu minn parti tal-art mixtrija minn Schembri bħala toroq miftuħa għall-pubbliku. Fil-fehma ta' din il-Qorti dan bl-ebda mod ma jirriżulta f'dan il-każ. Huwa stat ta' fatt illi l-iskedar ta' dawn it-toroq wassal sabiex Schembri jkun jista' jaqsam l-art mixtrija minnu f'numru ta' plots li huwa biegħ a profitt tiegħu. Għalhekk l- iskedar ta' dawn it-toroq wassal sabiex Schembri jkun jista' jgawdi benefiċċju akbar mill-kummerċjalizzazzjoni tal-art mixtrija minnu. minn hekk, jirriżulta illi x-xogħlijiet sabiex ġew iffurmati dawn it-toroq saru a spejjeż tal-Istat u mhux tal-appellanti, u għalhekk l-appellanti ma nkorrew l-ebda tnaqqis mill-profitt iġġenerat mill-bejgħ tal-plots sabiex jigu ffurmati t-toroq. Il-Qorti ma taqbilx mal-argument magħmul mill-appellanti fit-tieni aggravju tagħhom illi l-Ewwel Qorti ħadet in konsiderazzjoni fatturi irrelevanti sabiex waslet għall-konklużjoni tagħha. A kuntrarju, il-fatt illi Saviour Cardona Zahra kien jaf illi parti mill-art mixtrija minnu kienet skedata sabiex issir triq huwa fattur relevanti, bħalma huwa relevanti wkoll il-fatt illi meta Schembri biegħ plots fuq l-art mixtrija minnu żamm għalih it-titolu fuq l-art li kienet skedata biex issir triq. Il-fatt illi Cardona Zahra kien jaf illi parti mill-art mixtrija minnu kienet skedata sabiex issir triq ifisser illi Schembri seta' jaghżel li jitrasferixxi wkoll dik il-parti tal-art meta kien qiegħed ibiegħ il-plots lis-sidien il-ġodda, b'mod illi l-piż tal-kontroll tal-użu fuq din l-art jiġi spartit bejn is-sidien il-ġodda tal-plots li wara kollox qed jibbenefikaw mit- toroq in kwistjoni. B'dan il-mod ma jkun hemm l-ebda "individual and excessive burden" fuq l-atturi u lanqas fuq is-sidien il-ġodda. ġaladarba kien Schembri stess li għażel li ma jittrasferix din il-parti tal-art, l-Istat ma jistax jitqies responsabbli għaliex kienet għażla libera ta' Schembri li jġorr dan il-piż waħdu. Fid-dawl ta' dan kollu l-Qorti tqis illi m'hemm l-ebda lok li tiġi varjata s-sentenza tal-Ewwel Qorti kif mitlub mill-appellanti, u għaldaqstant dan l-appell qed jiġi miċħud. Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi billi tiċħad l-appell prinċipali tal-atturi appellanti u tiċħad ukoll l-appell inċidentali tal-Awtorita` għat- Trasport f'Malta, u tikkonferma s-sentenza appellata għar-raġunijiet mogħtija f'din is-sentenza. L-ispejjeż relattivi għall-appell inċidentali jitħallsu mill-Awtorita` għat- Trasport f'Malta, filwaqt illi l-ispejjeż marbuta mal-appell prinċipali jitħallsu Mark Pope Morgan-Busher ‘Surname Giannino Sacco Decelis Hil ‘Surname Anthony Farrugia Randon ‘Surname mill-atturi appellanti. Deputat Reġistratur gr