QORTI TAL-APPELL ONOR. IMĦALLEF JOSEPH R. MEILAQ AĠENT PRESIDENT ONOR. IMĦALLEF ANTHONY ELLUL Illum, it-Tlieta, 4 ta' Diċembru, 2018 Kawża Nru. 1 Appell Ċivili Nru. 870/04GCD Alfred Ruscica u martu Consolata sive Connie Ruscica vs Nicholas Galan u martu Angela Galan, u b'degriet tas-27 ta' Frar, 2009, il-kawża tkompliet fil-persuni ta' Peter Paul Galan, Joseph Galan u Maria Galan flok il-konvenuta Angela Galan li mietet waqt li kienet miexja l-kawża Rat ir-Rikors imressaq fis-6 ta' Mejju, 2015, li bih l-atturi appellanti miżżewġin Ruscica (aktar 'il quddiem imsejħin "ir-rikorrenti") talbu li, għar-raġunijiet minnhom hemm imfissra, din il-Qorti tħassar is- sentenza mogħtija minnha fis-6 ta' Frar, 2015, fl-ismijiet fuq imsemmija u terġa' tisma' l-appell għall-finijiet tal-artikolu 811(e) tal-Kapitolu 12 tal- Liġijiet ta' Malta; tal- pubblikazzjoni u tal-affissjoni, l-intimati appellati Żammit (aktar 'il quddiem imsejjaħ "l-intimati ritrattati") ma ressqu l-ebda Risposta għar-Rikors; laqgħu n-notifika bil-mezz li, minkejja Rat in-Noti tas-26 ta' Ġunju, 20181 li bihom is-Sinjurija Tiegħu l-Prim Imħallef Joseph Agius u l-Onor Imħallef Tonio Elgabaei astenew milli jibqgħu fil-kawża u r-Rikors tħalla għad-debiti surrogi; 4. din il-Qorti kif issa kostitwita; Rat is-surroga tas-27 ta' Ġunju, 20182, li biha twaqqfet din il-Qorti fis-6 ta' Frar, 2015; Rat l-atti tal-kawża fl-ismijiet premessi maqtugħa minn smigħ tas-16 ta' Ottubru, 2018; Semgħet it-trattazzjoni tal-avukati tal-partijiet waqt is- Rat illi l-kawża tħalliet għal-lum għas-sentenza; Ikkunsidrat: Illi dan huwa rikors għar-ritrattazzjoni ta' smigħ ta' appell wara sentenza (aktar 'il quddiem imsejħa "s-sentenza attakkata") mogħtija minn din il-Qorti diversament komposta li permezz tagħha ċaħdet l-appell imressaq mir-rikorrenti ritrattandi għas-sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-18 ta' Marzu, 2011, li biha laqgħet l-eċċezzjoni tal- preskrizzjoni akkwiżittiva tat-tletlin sena taħt l-artikolu 2143 tal-Kodiċi Ċivili u ċaħdet it-talbiet attriċi tagħhom biex issib li huma s-sidien tal-bejt tal-fond ħamsa u sittin (65), Triq tan-Nofs, L-Imqabba, u li tagħhom biss hija t- tgawdija tal-istess fond, u biex tiżgombra lill-appellati intimati mill-istess ambjenti, jekk meħtieġ billi taħtar nutar pubbliku biex jippubblika l-att nutarili opportun u kif ukoll kuraturi biex jidhru fuq l-imsemmi att minflok xi parti li tonqos li tidher għall-pubblikazzjoni; 1 Paġġ. 284 – 5 tal-proċess 2 Paġ. 286 tal-proċess Illi r-rikorrenti ritrattandi jħossu li hemm lok għar- ritrattazzjoni ta' l-imsemmi appell in bażi għal dak kontemplat fil-paragrafu (e) tal-Artikolu 811 tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta; Illi għall-azzjoni ta' ritrattazzjoni mibdija mir-rikorrenti, l- intimati ritrattati ma ressqu l-ebda tweġiba formali, imma waqt it-trattazzjoni l-għaref avukat difensur tagħhom seħaq li la kien hemm raġuni għaliex imissha titħassar is-sentenza attakkata u lanqas kien hemm xi liġi oħra li din il-Qorti setgħet applikat fl-istess sentenza; 11. fis-sħiħ is-sentenza attakkata; Illi biex is-sentenza tallum tinftiehem aħjar sejra tinġieb Illi s-sentenza tgħid hekk: "Rat l-att taċ-ċitazzjoni li ppreżentaw l-atturi fit-12 ta' Novembru 2004, u li jaqra hekk: "Peress li l-proprjetà legittima kif ukoll it-tgawdija unika tal-bejt sovrastanti l-fond 65, Middle Street, L-Imqabba hija vestita unikament fl-atturi u dan in bażi ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Nicola Herries tat-13 ta' Diċembru 1979; "Peress li hemm pretenzjoni tal-konvenuti illi l-istess proprjetà tappartjeni lill-istess konvenuti, liema pretenzjoni ġiet manifestata ripetutament billi l- konvenuti qegħdin jostakolaw lill-atturi mit-tgawdija u użu tal-istess bejt u dana kif jirriżulta minn kawża ta' spoll li saret mill-konvenuti fil-konfront tal- atturi, liema kawża ġiet deċiża fit-30 ta' Ġunju 2004, kopja ta' liema sentenza qed tiġi annessa u mmarkata bħala Dokument A. "Jingħad għalhekk mill-konvenuti għala din l-Onorabbli Qorti m'għandhiex:- "1. tiddikjara li l-proprjetà legittima tal-bejt sovrastanti l-fond 65, Middle Street, L-Imqabba, kif ukoll it-tgawdija tal-istess tappartjeni unikament lill- atturi; "2. assolut u inkondizzjonat tal-istess proprjetà favur l-atturi; "3. għall-kontumaċi fuq l-istess att; "Bl-ispejjeż u bl-inġunzjoni għas-subizzjoni kontra l-konvenuti." tordna r-rilaxx, fi żmien qasir u perentorju li jiġi ffissat, tal-pussess tinnomina okkorrendo nutar biex jippubblika l-att opportun, u kuraturi Rat in-nota tal-eċċezzjonijiet tal-konvenuti li in forza tagħha eċċepew illi: Illi t-talbiet attriċi huma infondati fil-fatt u fid-dritt u għandhom jiġu "1. miċħuda bl-ispejjeż kontra tagħhom, billi m'huwiex minnu li bil-kuntratt ippubblikat fit-13 ta' Diċembru, 1979 fl-atti tan-Nutar Nikola Herries, il- proprjetà u t-tgawdija tal-bejt sovrastanti l-fond minnhom akkwistat numru ħamsa u sittin 65, Middle Street, L-Imqabba, tvesti fihom, stante illi: Il-leġittimi proprjetarji ta' dan il-bejt huma fil-fatt u fid-dritt l-istess konvenuti li premezz ta' kuntratt ta' bejgħ ippubblikat fit-13 ta' Novembru, 1991 fl-atti tan-Nutar Anthony ‘Amoroso (Dok NZ5 aness), fejn xtraw "id-dar numru tlieta u sittin (63) bil-bieb ta' remissa numru erbgħa u sittin (64) li jinfdu ma' xulxin, f'Middle Street, L-Imqabba, franka u libera, bid-drittijiet, ġiustijiet u pertinenzi tagħha kollha", huma l-aventi causa fit-titolu ta' proprjetà ġia` stabilit żmien ilu a tenur tal-Artikolu 2140:1 tal- Kodiċi Ċivili, permezz tal-konċessjoni enfitewtika perpetwa tad-29 ta' Mejju, 1910, fl-atti tan-Nutar Emmanuele Pio Grech Mifsud (Dok NZ1 anness), fejn il-fond imsemmi (tal-konvenuti) dak iż-żmien numru ħamsa u ħamsin (55) ġie konċess in perpetwu "con l aria del terrazzo della camera esterna del fondo vicino...." Illi in oltre, u indipendentement mill-imsemmi kuntratt ta' ċens perpetwu tal-1910, it-titolu ta' proprjetà tal-bejt in kwistjoni ivesti wkoll fil- konvenuti a tenur tal-Artikolu 530 u 2107:1 tal-Kodiċi Ċivili, in bażi għall- pussess materjali tal-bejt in kwistjoni li huma u l-awturi tagħhom dejjem gawdew, b'mod kontinwu, mhux miksur, paċifiku, pubbliku, u mhux ekwivoku għal aktar minn tletin sena. Salvi eċċezzjonijiet ulterjuri." Rat is-sentenza li tat il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-18 ta' Marzu, 2011, li in forza tagħha ddeċidiet il-kawża billi: "… … … tiċħad l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni ta' għaxar snin imressqa mill- konvenuti iżda tilqa' dik ta' tletin sena u għalhekk tiċħad it-talbiet tal-atturi, bl-ispejjeż kontra l-atturi." is-sentenza tagħha wara is-segwenti Dik il-Qorti konsiderazzjonijiet: B'dikriet tat-12 ta' Diċembru 20063 ġew mehmuża mal-atti ta' din il- "5. kawża l-atti taċ-ċitazzjoni numru 1679/1994 fl-ismijiet Nicholas Staples et versus Alfred Ruscica et, maqtugħa b'sentenza mogħtija minn din il-qorti fit-30 ta' Ġunju 2004. Din kienet kawża ta' spoll magħmula mill-konvenuti tallum kontra l-atturi tallum dwar l-istess bejt li dwaru saret il-kawża petitorja tallum. Il-fatti relevanti huma dawn: L-atturi għandhom il-fond numru 65, Triq tan-Nofs, Ta' Sannat, waqt illi l-konvenuti għandhom il-fondi numru 63 u 64 fl-istess triq. Fuq waħda mill-kmamar tal-fond tal-atturi hemm il-bejt li dwaru saret din il-kawża u li huwa aċċessibbli mill-fond tal-konvenuti. Fis- sentenza fuq imsemmija tat-30 ta' Ġunju 2004 fil-kawża ta' spoll ġie deċiż illi l-konvenuti tallum għandhom il-pussess materjali tal-bejt u għalhekk lill- atturi tallum ħtiġilhom jiftħu din il-kawża biex jieħdu lura l-pussess. Fuq l- atturi għalhekk huwa l-oneru tal-prova tal-proprjetà. Favur l-atturi hemm il-preżunzjoni iuris tantum ta' proprjetà li toħroġ mill-art. 323 tal-Kodiċi Ċivili. Min-naħa l-oħra, il-konvenuti għandhom favur tagħhom il-preżunzjoni, ukoll iuris tantum, tal-art. 525(1) tal-Kodiċi Ċivili li l- pussessur huwa wkoll is-sid. Biex jagħmlu l-prova tal-proprjetà l-atturi qegħdin jistrieħu fuq il- provenjenza tat-titolu tagħhom kif imfisser fin-nota tagħhom tal-24 ta' Marzu 20104. Partikolarment releventi għat-teżi tal-atturi huwa l-kuntratt ta' qasma tal-25 ta' Lulju 1914 fl-atti tan-Nutar Salvatore Asciak Harley Mcnee fejn wara d-deskrizzjoni tal-fond numru 55A, illum numru 65 proprjetà tal-atturi, jingħad illi l-fond kif assenjat lill-awtur tagħhom jinkludi wkoll "i tetti delle sudescritte comodità"6. ta' Novembru 1971 fl-atti tan-Nutar Nikola Vella Scicluna, li bih l-awturi tal-atturi kienu taw il-fond numru 65 b'totolu ta' enfitewsi temporanja lil terzi. F'dan il- kuntratt fost il-kumditajiet tal-fond tissemma "fl-ewwel sular sala ossia kamra kbira li tiġi fuq l-imsemmija intrata b'bieb ta' remissa numru 65 u il- bejt tas-sala msemmija"8, li huwa l-bejt li dwaru saret il-kawża. Relevanti wkoll huwa L-atturi josservaw ukoll illi "fl-ebda wieħed minn dawn il-kuntratti jew testmenti jew atti oħra ma hemm imsemmija xi dritt għal terzi dwar il-bejt jew l-arja tal-istess bejt"9. Dan huwa minnu iżda mhux neċessarjament konklużiv; fil-fatt l-atturi stess ikomplu jistqarru illi "malli tidħol mill-bieb prinċipali tal-fond proprjetà tal-atturi hemm box room li huwa proprjetà lill-konvenuti"10. [tagħhom] Għalkemm igħidu illi l-arja ta' fuq il-box room ma hijiex il-bejt li dwaru saret il-kawża, qegħdin effettivament jammettu illi hemm jeddijiet ta' terzi li ma jissemmewx fl-atti tal-provenjenza tat-titolu tagħhom. il-box l-arja fuq Għalhekk, għalkemm sa hawnhekk l-atturi għamlu l-prova tat-titolu tagħhom fuq il-bejt li dwaru saret il-kawża, irridu naraw ukoll jekk il- 223 et seqq. tal-proċess 1679/1994. 229 tergo tal-proċess 1679/1994. 257 et seqq. tal-proċess 1679/1994. 258 tal-proċess 1679/1994. 8 tan-nota tal-atturi, fol. 9 tan-nota tal-atturi, fol. konvenuti wkoll kisbux titolu fuq l-istess bejt u, f'dak il-każ, liema titolu jirbaħ. Min-naħa tal-konvenuti relevanti huwa l-kuntratt ta' qasma tat-22 ta' Lulju 1909 fl-atti tan-Nutar Salvatore Asciak Saleeb li bis-saħħa tiegħu ġie assenjat lill-awtur tal-konvenuti "luogo di case in Siggieui al numero cinquanta cinque [illum 63 u 64] di Strada di Mezzo … … … avente l'aria del terrazzo della camera esterna del fondo vicino"12 [il-fond tal-atturi]. Dan, igħidu l-konvenuti, "huwa l-bażi ewlenija tal-pretensjoni tal- konvenuti li l-bejt in kwistjoni huwa proprjetà tagħhom"14. Il-kwistjoni issa hija jekk din l'aria del terrazzo della camera esterna "12. del fondo vicino hijiex tassew il-bejt li dwaru saret din il-kawża jew hijiex l- arja ta' fuq il-box room li l-atturi jammettu li hija tal-konvenuti u li ma hijiex il-bejt de quo. Kif jidher mill-pjanta li tinsab fol. 114 tal-proċess, kemm il-box room u kemm il-kamra li fuqha hemm il-bejt li dwaru saret il-kawża qegħdin fuq barra tal-fond tal-atturi, u għalhekk fuq camera esterna. Il-fatt, iżda, illi l- kuntratti jsemmu biss camera esterna u mhux camere esterne – waħda mhux tnejn – ifisser illi l-konvenuti għandhom biss titolu għal bejt wieħed fuq il-proprjetà tal-atturi, mhux tnejn. Dan huwa l-bejt tal-kamra li dwaru ma hemmx kontestazzjoni għax li ma kienx hekk il-konvenuti ma kinux igħidu li l-bejt ta' fuq il-box room huwa tagħhom ukoll. L-argument tal-konvenuti, mibni fuq il-kuntratti ta' provenjenza tat-titolu tagħhom, huwa ħażin: ma jidhirx illi l-konvenuti għandhom titolu għall-bejt ex contractu biex jegħleb il-preżunzjoni ex art. Ċiv. Il-konvenuti iżda qegħdin igħidu illi kisbu t-titolu b'użukapjoni, kemm ta' għaxar snin taħt l-art. 2140(1) tal-Kodiċi Ċivili, u kemm dik ta' tletin sena taħt l-art. Jidher mill-ewwel illi l-eċċezzjoni ta' użukapjoni ta' għaxar snin ma tistax tintlaqa'. Biex tinkiseb il-proprjetà b'dan il-mod huwa meħtieġ mhux biss il-pussess għal għaxar snin u l-bona fides iżda wkoll "titolu tajjeb biex jittrasferixxi l-proprjetà", u ġà rajna illi l-konvenuti għandhom titolu għall- 19 tan-nota ta' osservazzjonijiet tal-konvenuti tal-10 ta' Diċembru 2010, fol. arja ta' fuq il-box room iżda mhux għall-bejt de quo. Fadal għalhekk li naraw jekk hemmx l-elementi meħtieġa għall-użukapjoni ta' tletin sena, li huma biss il-pussess ad usucapionem u ż-żmien, billi "ebda oppożizzjoni għall-preskrizzjoni [ta' tletin sena] ma tista' ssir minħabba n-nuqqas ta' titolu jew ta' bona fidi"15. Dwar il-pussess tal-bejt xehdet Mihail Kareem Camilleri, li għaż-żmien bejn l-1950 u l-1990 kellha b'kera mingħand Belli Hollis, dak iż- żmien is-sidt tal-fond numru 65 u awtriċi tal-atturi, parti mill-fond li llum huwa tal-atturi. Il-bqija tal-fond kienet f'idejn l-istess Ġużeppa (sive Peppa) Hollis. "Is-sidt Peppa Hollis kienet toqgħod iktar 'il ġewwa fin-numru 65 u kellha l-kmamar għaliha. Biex tgħaddi għall-kmamar tagħha Peppa kienet tidħol mill-istess bitħa li b'hekk kienet ta' użu komuni. Fil-fatt il-parti tan- numru 65 li kienet tuża fiha Peppa Hollis kienet tikkonsisti f'mitħna, kamra oħra żgħira, kċina u kellha wkoll kamra oħra li titla' għaliha minn taraġ separat li jibda wkoll mill-bitħa komuni. Is-saqaf ta' din il-kamra huwa l-bejt in kwistjoni.16 … … … "Meta mietet Peppa u żewġha l-partijiet li kienet tabita fihom Peppa għal xi żmien baqgħu vojta fis-sens li ħadd minn uliedhom jew terzi ma daħlu fihom.17 … … … "Sa ma tlaqt minn dan il-post fl-1990, u cioè għat-tul kollu ta' madwar erbgħin sena, jiena qatt ma rajt lil Spiteri Paris Hollis jew lill-familjari tagħha u la [lis-suċċessuri tagħha fit-titolu, awturi tal-atturi] jitilgħu fuq dan il-bejt jew b'xi mod ieħor jagħmlu użu minnu. Jiena wkoll qatt ma tlajt fuqu. … … … Dwar il-bejt in kwistjoni Peppa stess kienet tgħid li dak il-bejt mhuwiex tagħha u anzi kienet tgħid li huwa [tal-awtriċi tal-konvenuti]. Niftakar illi mill-kċina tiegħi li kienet isfel, cioè fil-livell tal-bitħa u faċċata tal-kamra ta' taħt il-bejt, kont nara minn isfel għal fuq lil Dirjana [Vella James, zija tal-konvenut] tonxor fuq il-bejt ta' din il-kamra … … … Anke lil oħta San Pawl il-Baħar, omm Nicholas Staples [il-konvenut] u lil ommhom Mihail niftakarhom jonxru fuq dan il-bejt.18 Il-qorti tqis din ix-xiehda x'aktarx aktar kredibbli minn dik ta' ħut l- attriċi – li jgħidu illi kienu jinqdew bil-bejt de quo – għax hija xiehda aktar disinteressata. Ċiv. Affidavit ta' Karmena Kareem Camilleri, para. Dan kollu ifisser illi, għallinqas sal-1990, l-awturi tal-atturi ma kellhomx pussess tal-bejt, waqt illi l-awturi tal-konvenuti kienu jagħmlu atti ta' pussess fuqu. Il-fatt illi x-xhud qalet illi Ġużeppa Mangion kienet tgħid illi l-bejt huwa tal-awturi tal-konvenuti ma huwiex prova ta' pussess; se mai, huwa prova ta' titolu iżda mhux l-aħjar prova billi l-aħjar prova kienet tkun l-att ta' akkwist, u ġà rajna19 illi l-konvenuti ma għamlux din il-prova. Dwar l-istess bejt xehdu wkoll Philip u Carmela Vella Zerafa li kienu ħadu b'enfitewsi temporanja l-parti tal-fond tal-atturi (numru 65) li qabel kienet toqgħod fih Ġużeppa Mangion u żewġha. Dawn xehdu illi fil-ħmistax-il sena mill-1971 illi damu fil-post qatt ma telgħu fuq il-bejt li dwaru saret il- kawża20. Philip Vella Zerafa xehed ukoll illi z-zija tal-konvenut kienet titolbu jħalleb il-bejt. Din ix-xiehda hija prova oħra illi l-awturi tal-atturi ma kellhomx pussess tal-bejt, u hija wkoll prova illi l-awturi tal-konvenuti kienu jagħmlu atti ta' pussess billi jqabbduh iħalleb il-bejt. Wara li qieset din ix-xiehda l-qorti hija sodisfatta illi l-konvenuti mhux biss għandhom pussess illum – il-fatt li huma konvenuti f'azzjoni revindikatorja huwa prova ta' dan – iżda wkoll illi l-awturi tagħhom għamlu atti ta' pussess għallinqas fiż-żmien bejn l-1950 u l-1990 meta Karmena Kareem Camilleri kellha f'idejha parti mill-fond tal-atturi, u fiż-żmien bejn l-1971 u l- 1986 meta Philip u Carmela Vella Zerafa kellhom f'idejhom il-parti l-oħra tal-fond. Għalhekk bis-saħħa tal-art. 529 – accessio possessionum u successio possessionis – tal- Kodiċi Ċivili l-konvenuti għandhom favur tagħhom preżunzjoni ta' pussess ta' tletin sena, u kontinwu għal aktar minn preskrizzjoni akkwiżittiva ta' tletin sena għandha tintlaqa'. Bis-saħħa ta' din il-preskrizzjoni il-proprjetà tal-bejt inkisbet mill-konvenuti u ntilfet mill- atturi." l-eċċezzjoni tagħhom "Rat ir-rikors tal-appell tal-atturi li in forza tiegħu, għar-raġunijiet minnhom premessi, talbu illi din il-Qorti jogħġobha: "… … … tirrevoka u tħassar is-sentenza mogħtija fit-18 ta' Marzu 2011 mill- Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fl-ismijiet fuq premessi u minflok taqta' billi tilqa' t- talbiet tal-appellanti filwaqt illi tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha tal-konvenuti appellati, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-attur appellant [sic]" "Semgħet lid-difensuri tal-partijiet; "Rat l-atti tal-kawża u d-dokumenti esebiti; "Ikkonsidrat: 23 u 27 tal-proċess 1679/1994. "Illi l-fatti li taw lok għal din il-kawża huma ben esposti fis-sentenza li tat l-ewwel Qorti. Fi ftit kliem, il-konvenuti qed jippretendu l-proprjetà ta' bejt li jiġi fuq fond tal-atturi. Wara li eżaminat il-kuntratti relattivi tal- partijiet, l-ewwel Qorti kkonkludiet li, bħala titolu, dan il-bejt u l-arja tiegħu, kien akkwistat mill-awturi tal-atturi u mhux mill-awturi tal- konvenuti, u, għalhekk, l-atturi għamlu l-prova tat-titolu tagħhom dwar il-bejt li dwaru saret il-kawża. Il-konvenuti eċċepew ukoll illi huma akkwistaw il-proprjetà tal-bejt, f'kull każ, bil-preskrizzjoni, jew ta' għaxar snin jew ta' tletin sena. L-ewwel Qorti ċaħdet il-pretensjoni bażata fuq il-preskrizzjoni ta' għaxar snin, għax osservat korrettement li dan it-tip ta' usucapione jeħtieġ mhux biss il-pussess, iżda wkoll titolu tajjeb, li l-konvenuti ma kellhomx. L-ewwel Qorti sabet, pero`, illi l-konvenuti rnexxielhom jippruvaw pussess leġittimu għal tletin sena, pussess li jagħti titolu indipendentement mill-bona fede u titolu tajjeb. Dan, l-ewwel Qorti għamlitu wara li għamlet apprezzament tal-fatti li tressqu quddiemha, provi li fil-fehma tagħha juru pussess materjali u pubbliku ta' aktar minn tletin sena. "L-atturi appellaw mis-sentenza u jgħidu li, f'dan il-każ, ma hemm ebda dubju dwar it-titolu tagħhom, u jikritikaw l-analiżi tal-fatti li għamlet l- ewwel Qorti u jgħidu li l-konvenuti ma ppruvawx pussess fis-sens tal- liġi għal tul il-perjodu ta' tletin sena. "Trattat l-appell, din il-Qorti tara li l-ewwel Qorti qablet mat-tezi tal- atturi illi l-bejt, bħala titolu, kien akkwistat minnhom, u ma kienx hemm għalfejn li l-atturi jenfasiżżaw illi ma jirriżulta l-ebda stat ta' inċertezza jew dubju dwar it-titolu tagħhom, għax dan aċċettatu l-ewwel Qorti. Huwa fatt, pero`, li proprjetà ta' immobbli tista' tintilef jekk terz jipprova li hu kien fil-pussess legali ta' dik l-istess proprjetà għal tal-anqas tletin sena. Hu dak li għamlet preċiż l-ewwel Qorti. Wara li sabet li l-bejt ġie legalment akkwistat mill-atturi, tefgħet fuq il-konvenuti l-oneru tal-prova tal-akkwist tal-istess bejt da parti tagħhom wara pussess ta' tletin sena. L-ewwel Qorti sabet li l-konvenuti rnexxielhom jagħmlu din il- prova u ddeċidiet favur tagħhom. L-iter proċedurali li addottat l-ewwel Qorti kien korrett, u l-priniċipji legali li segwiet huma wkoll korretti; fejn wieħed jista' ma jaqbilx huwa fuq l-apprezzament tal-fatti li għamlet l- ewwel Qorti meta ġiet biex tiddeċiedi jekk il-konvenuti ppruvawx pussess legittimu għal tletin sena, apprezzament li din il-Qorti, bħala jirriżultawlhiex ċirkostanzi ta' ċerta serjetà li jwassluha tbiddel l-analiżi li tkun għamlet "Din il-Qorti eżaminat il-provi u tara li għandha taqbel mal-analiżi tal- fatti li għamlet l-ewwel Qorti. Mill-kawża ta' spoll li saret bejn il-partijiet (ċitazzjoni numru 1679/1994 u deċiża mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit- 30 ta' Ġunju, 2004) jirriżulta li fl-1994 il-konvenuti kellhom xi forma ta' ta' reviżjoni, ma pussess jew detenzjoni tal-bejt, u dan il-bejt, kif anke jaqblu l-atturi, huwa aċċessibbli b'mod aktar faċli mill-fond tal-konvenuti. Hemm imbagħad ix-xhieda ta' Mihail Kareem Camilleri, persuna disinteressata u mhux relatata mal-partijiet, li kienet tikri parti mill-fond tal-atturi, li qalet li kemm kienet ilha tabita fil-fond, għal tul ta' madwar erbgħin sena, qatt ma rat lill-awturi tal-atturi u lanqas lill-istess atturi jużaw dan il-bejt, u anzi kienet tara lill-familjari tal-konvenuti regolarment jonxru fuq dan il-bejt. Ovvjament, l-inxir ma kienx isir kuljum, pero`, jidher li l- konvenuti, kull meta kellhom bżonn jużaw dan il-bejt, kienu jitilgħu fuq l-istess bla problemi ta' xejn. L-inxir fuq bejt huwa "użu normali" tiegħu (ara Azzopardi v. Polidano Brothers Ltd, deċiża mill-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili fil-15 ta' Marzu, 2012), u ma kien qed isir xejn bil-ħabi jew b'sotterfuġju. Jirriżulta wkoll li kienu l-konvenuti li kienu jħallbu, jew aħjar, iqabbdu min iħalleb il-bejt, li hija wkoll indikazzjoni ta' pussess animo domini tal-istess bejt. L-użu tal-bejt ma kienx isir bil-moħbi u kien ċar li l-konvenuti kienu "jagħmluh tagħhom" għal tul ta' żmien biżżejjed biex isir l-akkwist tiegħu skont il-liġi. "L-ewwel Qorti ma poġġietx l-arja tal-box room, li hemm qbil jappartjeni lill-konvenuti, fl-istess keffa tal-arja tal-bejt, iżda qieset dan tal-aħħar b'mod ħieles, u osservat li fil-waqt li l-atturi urew kontinwità fit-titolu, il- konvenuti rnexxielhom juru kontinwità ta' pussess, u meta dan ikun skont il-liġi u għal żmien rikjest jirbaħ fuq it-titolu tal-atturi. "Għaldaqstant, għar-raġunijiet premessi, tiddisponi mill-appell tal-atturi billi tiċħad l-istess u tikkonferma s-sentenza tal-ewwel Qorti, bl-ispejjeż kollha tal-kawża jitħallsu mill-atturi appellanti in solidum"; Kunsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti: Illi bil-proċedura tal-lum, ir-rikorrenti qegħdin jitolbu t- tħassir tal-imsemmija sentenza attakata tas-6 ta' Frar, 2015, u s-smigħ mill-ġdid imressaq minnhom mis-sentenza mogħtija mill- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-18 ta' Marzu, 2011; Illi l-kawżali li fuqha r-rikorrenti qegħdin jitolbu t-tħassir tas-sentenza attakkata hija l-applikazzjoni tal-liġi l-ħażina skond l-artikolu 811(e) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta. Ir-rikorrenti jgħidu li hemm erba' (4) raġunijiet għaliex jidhrilhom li, fis-sentenza attakkata, din il-Qorti applikat il-liġi l-ħażina għall-każ. Dawn ir-raġunijiet huma: (a) li din il-Qorti "kellha tidħol fl-analiżi tal-fatti u mhux tibqa' fuq il-konklużjoni tal-ewwel Qorti" f'dak li għandu x'jaqsam mat-titolu tal-arja tal-bejt mertu tal-każ; (b) li l- b'hekk, l-apprezzament b'mod żbaljat tal-fatti, ħalla effett fuq tagħhom huma inseparabbli mid-dritt"; interpretazzjoni tal-liġi, billi "f'ċirkostanzi bħal dawk tal-każ odjern, il-fatti u l- interpretazzjoni "l- apprezzament ta' din l-Onorabbli Qorti dwar jekk il-konvenuti ippruvawx il- pussess leġittimu għal tletin sena, seta' jsir biss billi teżamina l-fatti u tixtarr l-analiżi tal-ewwel Qorti"; u (d) li l-fatti li joħorġu mill-atti tal-kawża u li din il- Qorti messha qieset "jindikaw id-dritt innifsu u tali eżami kellu jsir minn din l-Onorabbli Qorti għax dak sottomess mill-konvenuti ma jxejjinx it-titolu tal- atturi li għandhom ukoll il-preżunzjoni tal-liġi favur tagħhom kif stabbilit fl- artikolu 323 tal-Kodiċi Ċivili"; (ċ) jerġa' Illi bilkemm hemm għalfejn r- ritrattazzjoni ta' kawża hija rimedju proċedurali straordinarju mħolli li jsir biss fil-każijiet stabiliti fil-liġi, liema ċirkostanzi huma tassattivi u għandhom jingħataw tifsira ristretta u bla tiġbid jew analoġija21. Huwa magħruf u aċċettat ukoll li r-rimedju tar-ritrattazzjoni huwa wieħed straordinarju, in kwantu jikkostitwixxi deroga tal-prinċipju li sentenza li għaddiet f'ġudikat għandha l-forza ta' liġi bejn il-partijiet, u huwa sewwasew minħabba f'hekk li tintalab tifsira restrittiva tad-dispożizzjonijiet tal-liġi22; jingħad Illi sadattant, ix-xogħol ta' din il-Qorti, sakemm tkun għadha qiegħda tqis jekk jeżistux raġunijiet tajbin biżżejjed biex tħassar is- sentenza attakkata, huwa dak li tara biss jekk kemm-il darba tirriżultax imqar waħda miċ-ċirkostanzi maħsubin tal-Kodiċi Proċedurali. Fl-istadju in rescindente din il-Qorti m'għandhiex tgħarbel mill- ġdid dwar jekk hi taqbilx jew le mal-mod kif il-Qorti tkun waslet għall- fehmiet tagħha fis-sentenza attakkata; Illi dan kollu jinġabar taħt ir-regola li huwa mixtieq u meħtieġ li jkun hemm iċ-ċertezza tad-dritt u fejn kawża tkun inqatgħet b'sentenza li tkun għaddiet f'ġudikat din m'għandhiex titwaqqa' kif ġieb u laħaq, imma biss għal raġunijiet serji u gravi. Dan kollu mbagħad jissejjes fuq il-massima li res judicata pro veritate habetur; ta' Illi huwa wkoll prinċipju aċċettat ritrattazzjoni ma jservix bħala t-tieni appell, b'mod li taħt l-iskuża ta' xi nuqqas proċedurali, l-Qorti tkun mistiedna biex terġa' twettaq eżerċizzju ta' ri-eżami li, fil-fatt, ma jkun xejn aktar minn skrutinju mill-ġdid tal- konsiderazzjonijiet diġà magħmulin mill-Qorti fis-sentenza li tagħha jintalab l-proċess Ċiv. Ċiv. 20.5.1994 fil-kawża fl-ismijiet Il-Fgura vs Busuttil Gaerty (Kollez. Vol: LXXVIII.ii.84) u App. Ċiv. 9.5.2005 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Galan vs Carmelo Mckay fost oħrajn it-tħassir u s-smigħ mill-ġdid. Dan jgħodd għal kull waħda mill-kawżali maħsubin fl-artikolu 811 tal-Kodiċi23; Illi wara li l-Qorti għamlet dawn l-osservazzjonijiet sejra tgħaddi biex tqis il-kawżali li fuqha r-rikorrenti ritrattandi jsejsu t-talbiet tagħhom. Kif ingħad qabel, fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, r- fis- rikorrenti sentenza attakkata. Il-Qorti sejra issa tgħaddi biex tistħarreġ din il-kawżali; tal-applikazzjoni il-kawżali l-ħażina jistrieħu tal-liġi fuq Illi, dwar il-kawżali tal-applikazzjoni ħażina tal-liġi (Art. 811(e) tal-Kap 12), ir-rikorrenti ritrattandi jsemmu erba' (4) aspetti fejn iqisu li s-sentenza attakkata tonqos f'dan ir-rigward. Fis-sewwa, il-Qorti tqis li dawk l-erba' ċirkostanzi ma huma xejn maqtugħin minn xulxin, imma jidhru aktar bħala ripetizzjoni tal-istess "ilment"; Illi in tema legali jingħad li l-ġurisprudenza interpretattiva identifikat is-segwenti prinċipji relatati mal-paragrafu (e) tal-artikolu preċitat: "… biex jiġi deċiż jekk kienx hemm applikazzjoni ħażina tal-liġi, il-fatti tal- kawża ma jistgħux jiġu eżaminati mill-ġdid. Lanqas jistgħu jiġu valutati jew interpretati b'mod ieħor, għajr kif ġew ivvalutati u interpretati fis-sentenza attakkata. Ikun hemm lok għar-ritrattazzjoni fuq dan il-motiv jekk, fuq dawk il-fatti ippruvati, ikun jidher li l-Qorti applikat dispożizzjoni tal-liġi flok dispożizzjoni oħra li kellha proprjament tiġi applikata. … Jekk jirriżulta li s- sentenza mpunjata tkun applikat il-liġi korretta għall-fatti tal-każ, xorta waħda ma hemmx lok għal ritrattazzjoni fuq il-motiv tas-sub-inċiż (e) nonostante li l-interpretazzjoni mogħtija mill-Qorti lil dik il-liġi tkun skorretta. … Biex ikun hemm lok għal ritrattazzjoni fuq dan il-motiv, irid jintwera li l- Qorti fis-sentenza mpunjata applikat il-liġi ħażina għall-każ, u mhux li applikat il-liġi t-tajba b'mod ħażin"24; Illi biex jitqies li f'sentenza saret applikazzjoni ħażina tal- liġi jeħtieġ jintwera li, meta l-fatti huma tassew kif stabiliti f'dik is-sentenza, d-deċiżjoni ma tkunx skond il-liġi. Dan mhux biżżejjed, għaliex ma hemm lok għall-ebda ritrattazzjoni jekk kemm-il darba l-kwestjoni tkun fuq interpretazzjoni ta' liġi li fuqha l-Qorti tkun tat deċiżjoni; Illi minn dan joħroġ li s-smigħ mill-ġdid ta' kawża ma jingħatax fejn l-ilment tal-parti li titlob ir-ritrattazzjoni jkun dwar it-tifsira jew Ċiv. 20.2.1996 fil-kawża fl-ismijiet Dalli vs Sare' (Kollez. 3.6.1994 fil-kawża fl-ismijiet Howes et noe vs Sant’ Angelo et noe (Kollez. Vol: LXXVIII.ii.93) u App. Ċiv. 14.11.1997 fil-kawża fl-ismijiet Cascino et vs Cascino (Kollez. Vol: LXXXI.ii.862) fost oħrajn l-interpretazzjoni li l-Qorti (fis-sentenza attakkata) tkun tat lill-fatti li jirriżultawlha jew tal-liġi li tkun tgħodd għal dawk il-fatti. Ir-ritrattazzjoni tingħata biss meta għal dawk il-fatti aċċertati, tiġi mħaddma liġi li ma kinitx tapplika għall-każ. Terġa' u tgħid, f'każ bħal dan lanqas tingħata r- ritrattazzjoni jekk il-kwestjoni kienet tirrigwarda tifsira ta' liġi li fuqha l-Qorti tkun espressament iddeċidiet; Illi l-funzjoni ta' kull Qorti li tinterpreta u tqis il-fatti li jirriżultawlha, flimkien mas-setgħa u d-dmir li tapprezzahom u tapplika għalihom il-liġi li tgħodd, huma l-qofol tal-eżerċizzju tagħha. Dan l- eżerċizzju jġib miegħu element ta' użu ta' diskrezzjoni raġunata li l-liġi espressament tagħti lill-ġudikant. Dwar dan l-eżerċizzju, ma jingħata l- ebda rimedju ta' ritrattazzjoni25, u dan kemm jekk il-fehma raġonevoli li jkun wasal għaliha l-ġudikant tkun waħda oġġettivament tajba jew kif ukoll jekk ma tkunx. Dawn jikkwalifikaw bħala "i giudizi sovrani del magistrato"26; Illi wieħed irid jagħraf bejn l-applikazzjoni ħażina tal-liġi u l-ksur tal-liġi, li tfisser iċ-ċaħda diretta tal-preċett leġislattiv27. Iż-żewġ ċirkostanzi mhumiex l-istess ħaġa u m'għandhomx jitħalltu bħallikieku ħaġa waħda. L-applikazzjoni tal-liġi ħażina sseħħ meta jkun hemm nuqqas ta' qbil bejn il-fatti li jirriżultaw u l-liġi li kellha tapplika għal dawk il-fatti. Illi bl-istess mod wieħed irid jagħraf bejn l-applikazzjoni ħażina tal-liġi u l-interpretazzjoni ħażina tagħha. L-interpretazzjoni jew it- tifsir tal-liġi hija wkoll waħda mill-attributi tas-sovranità tal-ġudikant u, bħala tali mhijiex suġġetta għar-ritrattazzjoni29; Illi biex jiġi mistħarreġ sewwa jekk hemmx lok li tingħata r-ritrattazzjoni taħt din il-kawżali, għandu jitqies li l-fatti riżultanti fis- sentenza attakkata huma tassew dawk li kienu hekk irriżultaw lil dik il-Qorti. M'għandhiex għalhekk il-Qorti li qiegħda tisma' talba għas-smigħ mill-ġdid 25 App. Ċiv. 8.11.1993 fil-kawża fl-ismijiet Howes vs Curmi Dimech (Kollez. IV, §1043 27 Merċieca Mezzi Straordinarji ta' Impunjazzjoni ta' Sentenzi (2005) Kap 6, paġ. Ċiv. 3.2.1930 fil-kawża fl-ismijiet Beeston Pace vs Banavage (Kollez. ta' kawża (jew biex tqis jekk għandhiex tħassar is-sentenza attakkata) terġa' tgħarbel il-fatti jew tagħtihom l-interpretazzjoni tagħha30. Jekk tagħmel hekk, tkun qiegħda tibdel l-istitut tar-ritrattazzjoni f'wieħed ta' "tielet appell"31 jew agħar, għaliex normalment lanqas il-Qorti fi stadju tal-appell ma tindaħal fid-diskrezzjoni tal-Qorti tal-ewwel grad dwar l-apprezzament u l-interpretazzjoni tal-fatti riżultanti; Illi minbarra dan kollu, meta parti titlob ir-ritrattazzjoni ta' kawża taħt din il-kawżali, jaqa' fuqha l-obbligu li "meta r-raġuni hija l- applikazzjoni ħażina tal-liġi, l-attur għandu jsemmi l-liġi li kien imissha ġiet applikata"32 u dan l-obbligu jaf ikun determinanti għas-siwi tal-proċedura mnedija mill-parti ritrattanda33. Din il-Qorti tosserva li, fil-każ li għandha quddiemha, r-rikorrenti mhux talli ma semmew l-ebda dispożizzjoni ta' liġi li din il-Qorti messha ħaddmet, imma jsemmu l-istess dispożizzjonijiet tal-liġi (il-Kodiċi Ċivili) li saħansitra l-ewwel Qorti kienet espressament semmiet u stħarrġet biex waslet għall-fehma li waslet għaliha; Illi applikati dawn il-prinċipji għall-każ li issa għandha quddiemha, il-Qorti tqis li, miġbur fi ftit kliem, l-aggravju tar-rikorrenti huwa biss wieħed dwar l-interpretazzjoni li ngħatat lill-fatti tal-każ. Huwa aggravju li ma jitlob xejn aktar milli din il-Qorti terġa' tagħti tifsira oħra għall- istess fatti mit-tifsira li ngħatat mill-ewwel Qorti. Dan kollu, mbagħad, billi terġa' tħaddem l-istess dispożizzjonijiet ta' liġi li ħaddmet l-ewwel Qorti u dawk ukoll li din il-Qorti qagħdet fuqhom fis-sentenza attakkata; Illi dan jixhed li l-istedina tar-rikorrenti lil din il-Qorti biex tħassar is-sentenza attakkata kienet sewwasew il-mertu tal-appell li r- rikorrenti kienu ressqu wara li ngħatat is-sentenza mill-ewwel Qorti. Għall- finijiet tal-proviso tal-artikolu 811(e) joħroġ ukoll li din il-kwestjoni kienet waħda li, fl-istadju tat-trattazzjoni tal-appell, tqajmet u kienet trattata minn din il-Qorti qabel tat is-sentenza attakkata, u għalhekk strettament lanqas ma tista' tintalab ir-ritrattazzjoni fuq hekk; Illi, f'dan kollu, il-Qorti tara li r-rikorrent jonqsu li jagħrfu bejn it-tħaddim ta' liġi ħażina u t-tħaddim mhux tajjeb tal-liġi t-tajba li tgħodd għall-każ. B'dan il-mottiv, ir-rikorrenti qegħdin jipprovaw jerġgħu Ċiv. 17.1.1996 fil-kawża fl-ismijiet Kareem Camilleri et vs Is-Segretarju tad-Djar et (Kollez. Vol: LXXX.ii.299) u App. Ċiv. 17.2.2003 fil-kawża fl-ismijiet Perit Guido Kareem Camilleri vs Avukat Emanuel Zina , fost oħrajn 31 App. Ċiv. 18.4.1958 fil-kawża fl-ismijiet Vella James vs Vella James (Kollez. 816 tal-Kap 12 33 App. Ċiv. 24.9.2004 fil-kawża fl-ismijiet Salvino Farrugia Lauri Yalcin Caruana Cacciattolo et vs David Kareem Camilleri et jiftħu t-trattazzjoni li tabilfors diġà kienet saret meta kien trattat l-appell tagħhom qabel ma ngħatat is-sentenza attakkata. B'dan mhux qed jingħad li fis-sentenza attakkata din il-Qorti ħaddmet ħażin il-liġi t-tajba, imma biss li r-rikorrenti qegħdin jallegaw li sar hekk; Illi, għall-kuntrarju, din li s-sentenza attakkata ssemmi b'mod ċar fuq liema dispożizzjonijiet tal-liġi kienet qiegħda ssejjes il-fehma tagħha u r-rikorrenti baqgħu fl-ebda waqt ma semmew liema kienu d-dispożizzjonijiet tal-liġi li messhom kienu jgħoddu għall-każ u ma tħaddmux; il-Qorti Illi għalhekk, din il-Qorti ma ssibx li dan l-ilment tar- rikorrenti ritrattandi huwa mistħoqq la fil-fatt u lanqas fid-dritt. Ladarba m'hemmx raġunijiet tajbin li għalihom is-sentenza attakkata għandha titħassar, lanqas hemm raġunijiet tajbin biex l-appell jerġa' jinstema' mill- ġdid; ir-raġunijiet, il-Qorti qegħda Għal dawn taqta' u tiddeċiedi billi tiċħad it-talbiet tar-rikorrenti ritrattandi, bl-ispejjeż kontra tagħhom, billi ma jirriżultawx il-kundizzjonijiet li jwasslu għat-tħassir tas- sentenza mogħtija minn din il-Qorti fis-6 ta' Frar, 2015, fil-kawża fl-ismijiet premessi u għas-smigħ tal-appell minnha mill-ġdid. Joseph R. Howes Aġent President Anthony Ellul Bartolo Bonnici Anna Felice Bartolo Bonnici Deputat Reġistratur rm