QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali) ONOR. IMĦALLEF TONI ABELA LL.D. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 2 ta' Lulju, 2021 Georgina Borg Gusman (K.I. 775367M), Doreen Borg Gusman (K.I. 747982M) u Joseph Borg Gusman (K.I. 831599M) Avukat Ġenerali u b'digriet tat-2 ta' Lulju, 2021 l-isem l- Avukat Ġenerali ġie mibdul għall-Avukat tal-Istat Janice Woods (K.I. 816864M) Rat ir-rikors ta' Georgina, Doreen Borg Gusman u Joseph Borg Gusman (ir-rikorrenti) ippreżentat fis-6 ta' Novembru 2019, li permezz tiegħu talbu s-segwenti:- "Illi r-rikorrenti huma lkoll proprjetarji tal-fond 59, Doreen, Fl 2, Triq A. Cuschieri, Fleur-De-Lys, Il-Gudja, li huma akkwistaw mill-wirt tal-mejjet zewg u missierhom rispettivament, Philip Borg Gusman, oltre li kienet tappartjeni lill- komunjoni tal-akkwisti bejnu u bejn martu r-rikorrenti Georgina Borg Gusman. Illi ghalhekk il-proprjeta' in kwistjoni hija tlett kwarti indiviza ta' Georgina Borg Gusman u kwart indiviz tar-rikorrenti l-ohra uliedha Doreen Borg Gusman u Joe Borg Gusman. Illi Philip Borg Gusman miet fit-2 ta' Dicembru 2015 skond certifikat tal-mewt hawn anness u mmarkat bhala "Dokument A" u l-wirt tieghu ddevolva 'ab intestato' minkejja t-testment sigriet tieghu tat-18 ta' Gunju 2007 li kopja tieghu qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument B" kif ukoll kopja tal-ftuh tas- Successjoni mill-Qorti Civili Sezzjoni Volontarja tas-27 ta' Settembru 2016 skond Digriet Nru. 855/16 li qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument C" u c-certifikati ta' testmenti "Dokument D" u "Dokument E" Illi l-wirt tal-mejjet Philip Borg Gusman gie debitament dikjarat lill-Kummissarju tat- Taxxi Interni minn martu r-rikorrenti Georgina Borg Gusman u uliedu r-rikorrenti l-ohra Joseph u Doreen ahwa Borg Gusman, permezz ta' dikjarazzjoni 'causa mortis' tal-1 ta' Dicembru 2016 fl-atti tan-Nutar Dottor Herbert Stolk li estratt minnha koncernanti l-fond de quo qed jigi hawn anness u mmarkata bhala "Dokument F". Illi b'kuntratt tal-14 ta' April 1970 fl-atti tan-Nutar Dottor Anthony Greenaway, skond "Dokument G" hawn anness, l-mejjet Philip Borg Gusman kien ikkonceda lil Paul Joseph Borg Buttigieg b'titolu ta' sub-enfitewtsi temporanja ghal sbatax-il sena dekorribbli mill-1 ta' April 1970 il-fond in kwistjoni, versu subcensu annwu u temporanju ta' Lm100.00c. Illi din il-koncessjoni sub-enfitewtika temporanja skadiet fil-31 ta' Marzu 1987 izda fl-1 ta' April 1987 giet iffirmata skrittura privata skond "Dokument H" hawn anness bejn l-mejjet Philip Borg Gusman bhala sid il-fond u l-imsemmi Paul Borg Buttigieg bhala inkwilin minn fejn jirrizulta illi Paul Borg Buttigieg baqa jokkupa l-fond in kwistjoni a tenur tal-Att XXIII tal-1979 bil-kera ta' Lm200.00c fis-sena pagabbli kull sitt xhur bil-quddiem. Illi ai termini tal-imsemmija skrittura Paul Borg Buttigieg obbliga ruhu illi fit- terminazzjoni tal-kirja huwa kellu jirritorna c-cwievet tal-fond de quo lill-mejjet Philip Borg Gusman, pero' l-imsemmi Paul Borg Buttigieg kien ha xi proprjeta' tal-Gvern u minflok kkonsenja c-cwievet tal-fond de quo lill-Housing Secretary, li sussegwentement irrekwizizzjonah skond R.O. 51022/1988 li kopja taghha qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument I" u allokah lill-mejta Dorothy Woods, omm l-intimata odjerna Janice Woods. Illi fl-1 ta' April 2002 il-kera kellha toghla minn Lm200.00c ghal Lm327.32c ekwivalenti ghal €762.45c fis-sena u kellha terga toghla ghal €980.72c fis- sena fl-1 ta' April 2013, ghal €1000.96c fis-sena fl-1 ta' April 2016, u terga toghla fl-1 ta' April 2019 u kull tlett snin sussegwenti skond l-indici tal- inflazzjoni. Illi l-intimata Janice Woods ghadha tokkupa l-fond de quo sal-gurnata ta' llum kif jirrizulta minn estratt tar-Registru Elettorali ta' April 2019, li kopja tieghu qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument J" izda r-rikorrenti m'huma jircievu ebda kera. Illi l-antekawza tal-intimata Janice Woods, kif digà inghad, inghatat il- pussess tal-istess fond minghand l-intimata Awtorita' tad-Djar bis-sahha tar- rekwizizzjoni fuq msemmija u minghajr il-kunsens u l-approvazzjoni tar- rikorrenti odjerni jew l-antekawza minnhom. Illi r-rikorrenti u l-antekawza minnhom gew affaccjati b'din l-Ordni ta' Rekwizizzjoni b'mod ingust u b'mod abbusiv u dan stante li huma kienu originarjament ikkoncedew l-fond b'koncessjoni enfitewtika temporanja lil Paul Joseph Borg Buttigieg, li sussegwentement ha post tal-Gvern u b'hekk l-Awtorita' tad-Djar tal-fond biex tinghata sussegwentement tohrog din l-Ordni ta' Rekwizizzjoni, liema Ordni ta' Rekwizizzjoni tikser id-drittijiet kostituzzjonali tar-rikorrenti a tenur ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea, u dan stante illi l-kera li imponewlhom li jircievu ma kienx il-kera tas- suq u lanqas proporzjonali ghad-drittijiet taghhom bhala sidien. lilha c-cavetta Illi l-Gvern arbitrarjament iffissa l-kera pagabbli fis-sena lir-rikorrenti liema somma hija naturalment wahda minima hafna u zgur ma kenitx tirrifletti l-valur kummercjali tal-fond. Illi l-intimati jew min minnhom ghandhom jhallsu d-danni sofferti mir-rikorrenti minhabba dak impost fuqhom b'din ir-rekwizizzjoni li kisret id-drittijiet taghhom kostituzzjonali taghhom kif protetti mill-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea. Illi ghalhekk ghad li huwa minnu li r-rikorrenti baqghu titolarji u proprjetarji tal- fond de quo, gie impost fuqhom 'landlord / tenant relationship' u fil-verita' l- agir hawn fuq deskritt huwa esporprjazzjoni de facto u dan ikkrea pregudizzju sproporzjonat u eccessiv fuq l-esponenti bi ksur tal-Ewwel Protokol tal-Artikolu Wiehed tal-Konvenzjoni Ewropea kif gia gie stabbilit fil-kawza "Fleri Debono Balzan & Chircop Zahra vs MALTA" deciza fis-26 ta' Dicembru 2006 u "Gerald Boukaoua Eltramsy vs MALTA" deciza fit-30 ta' Awissu 2016. Illi ghad illi l-istat ghandu margini ta' diskrezzjoni wiesgha biex jassikura abitazzjoni decenti lil min ma jistax ikollu dan bil-mezzi tieghu stess, huwa ghandu pero` jassigura wkoll li bejn il-mezzi adoperati u l-iskop li jrid jilhaq, ikun hemm proporzjon bejn il-piz li jrid ibati s-sid li fuq il-proprjeta` tieghu tohrog l-ordni ta' rekwizizzjoni u l-interess ghas-socjeta` in generali u li b'din l- ingerenza sid ma jkunx assoggettat ghal disproportionate burden. Illi l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem diga kellha okkazjoni tikkummenta f'kazi li rrigwardjaw lil Malta li ghalkemm m'hemmx dubju li l-Istat ghandu dover u allura d-dritt li jintervjeni biex jassikura abitazzjoni decenti lil min ma jistax ikollu dan bil-mezzi tieghu stess, li ndividwu jigi privat mill-uzu liberu tal- proprjeta' ghal hafna snin u fil-frattemp jircievi kera mizera, jammonta ghall- ksur tad-dritt in kwistjoni. Fil-kawza "Ghigo vs Malta", deciza fis-26 ta' Settembru 2006, il-Qorti sabet li jezisti l-ksur tad-dritt in kwistjoni ghaliex ir- rikorrenti gie privat mill-proprjeta' tieghu tnejn u ghoxrin (22) sena qabel u kien jircievi hamsa u hamsin (55) Euro fis-sena bhala kera. Fil-sentenza "Fleri Soler et vs Malta", moghtija fl-istess data, l-istess Qorti ukoll sabet li d-dritt fundamentali tal-Qorti Kostituzzjonali ta' Malta. lez u allura qalbet sentenza Illi b'sentenza ohra deciza mill-Qorti Ewropea ghad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fis-27 ta' Awwissu 2019, (Application no. 55747/16) fl-ismijiet Micallef Lowell vs Malta, l-imsemmija Qorti ammoniet lill-Qorti Kostituzzjonali Maltija talli qieghda b'mod kontinwu u sistematika tabdika mir-responsabbilta' taghha illi tordna l-izgumbrament tal-inkwilini f'kazijiet simili ghal dak odjern, meta fl-istess nifs ssib illi hemm lezjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Illi sussegwentement, il-Prim' Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali), f'kaz simili ghal dak odjern Rikors Nru. 77/2015 fl-ismijiet Joseph Chircop Zahra vs L- Avukat Generali u Sylvia u Dennis konjugi Fenech deciza fit-3 ta' Ottubru 2019 tat widen lil dak li qalet il-Qorti Ewropea ghad-Drittijiet Fundamentali tal- Bniedem fil-kawza hawn fuq referita u mhux talli iddikjarat li kien hemm lezjoni tal-artikolu 37 ta' Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea u b'hekk ordnat illi r-rikorrent jithallas s-somma ta' hmistax-il elf euro (€15,000) bhala kumpens pekunjarju u non-pekunjarju minhabba l-ksur imgarrab minnu talli laqghat it-talba tal-istess rikorrenti biex jigu zgumbrati l-intimati u kwindi jinghata pussess liberu tal-fond lir-rikorrenti u dan entro sena mid-data tas-sentenza bl-obbligu fuq l-intimati li jhallsu lir-rikorrenti kera ta' €300 fix-xahar mis-sentenza sal-eventwali ritorn tal-fond lir-rikorrenti. Illi fil-kaz de quo certament li ma kienx hemm dan il-fair balance jew a reasonable relation of proportionality u b'hekk tissussisti lezjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti. Illi in vista tal-kazistika surreferita, sahansitra dik tal-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem, certament li ma hemm ebda dubju li din l-Onorabbli Qorti ghandha tiddeciedi l-kawza odjerna billi ssib illi r-rikorrenti nkisrilhom id- drittijiet fundamentali taghhom sanciti bl-imsemmi Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. tal-intimata Janice Woods (K.I. 640857 M) GHALDAQSTANT ir-rikorrrenti jitolbu bil-qima lil din l-Onorabbli Qorti, prevja kwalsiasi dikjarazzjoni necessarja u opportuna, u ghar-ragunijiet premessi, sabiex jghidu l-intimati ighaliex m'ghandhiex: (I) Tiddikjara u tiddeciedi illi minhabba c-cirkostanzi u fatti suesposti u dawk Ii ser jirrizultaw waqt it-trattazzjoni ta' dan ir-rikors, tezisti lezjoni minhabba d- disposizzjonijiet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif minhabba d- disposizzjonijiet tal-Kap 125 tal-Liġijiet ta' Malta, ossia l-Ordni ta' Rekwizizzjoni numru R.O. 51022/1988, u b'hekk tezisti lezjoni tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrenti u l-antekawza minnhom kif sanciti fl-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, oltre illi l- effetti ta' tali Ordni ta' Rekwizizzjoni ghadhom sa llum jincidu fuq id-drittijiet patrimonjali, kostituzzjonali u konvenzjonali tar-rikorrenti. (II) Konsegwentement tiddikjara u tiddeciedi illi l-lokazzjoni tal-fond 59, Doreen, Fl 2, Triq A. Cuschieri, Fleur-De-Lys, Il-Gudja, proprjeta tar-rikorrenti, tilledi d-drittijiet a fundamentali tar-rikorrenti minhabba d-disposizzjonijiet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, u multo magis bl-Ordni ta' Rekwizizzjoni li harget fil- perijodu lokatizju naxxenti mill-Att XXIII tal-1979, u dan kif sanciti fl-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u b'hekk tordna lill-intimati sabiex fi zmien qasir u perentorju jitterminaw il- lokazzjoni relattiva u jikkancellaw ghall-effetti kollha tal-ligi ir-rekwizizzjoni relattiva, oltre rimedji ohra li din l-Onorabbli Qorti jidhrulha xierqa sabiex tassigura illi r-rikorrenti jigu rrintegrati fil-pussess u godiment shih u reali ta' hwejjighom, primarjament billi l-istess intimata Janice Woods (K.I. 640857 M) tigi zgumbrata mill-fond imsemmi u r-rikorrenti rrintegrati fil-pussess u godiment shih ta' hwejjighom. Tiddikjara u Tiddeciedi illi l-intimati jew min minnhom huma responsabbli (III) ghal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal-operat tal-Att XXIII tal-1979 kif wkoll tar-rekwizizzjoni u okkupazzjoni in kwistjoni stante li ma kkreatx bilanc gust bejn id-drittijiet tas-sidien rikorrenti u dawk ta' l-inkwilini, stante illi l-kera pagabbli lir-rikorrenti ma tirriflettix is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni. rikorrenti, ai termini tal-Ligi. Tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u morali kif sofferti mir- Tikkundanna lill-intimati jew min minnhom jhallsu l-istess kumpens u (V) danni pekunjarji u morali hekk likwidati ai termini tal-Ligi, bl-imghax legali sad- data tal-effettiv pagament. Bl-ispejjez u bl-ingunzjoni ta' l-intimati minn issa ghas-subizzjoni." Rat ir-risposta tal-Intimat Avukat Ġenerali illum l-Avukat tal-Istat preżentata fit- 18 ta' Novembru 2019 li permezz tagħha wieġeb is-segwenti:- Illi t-talbiet tar-rikorrenti għandhom jiġu miċħuda peress li huma infondati fil-fatt u fid-dritt u dan għar-raġunijiet segwenti li qed jiġu hawn elenkati mingħajr preġudizzju għal xulxin: a. Ir-rikorrenti għandhom iġibu prova ċara li huma s-sidien tal-fond in kwistjoni. F'dan ir-rigward għandhom ukoll jindikaw id-data preċiża ta' meta saret sidien il-fond għaliex l-ilment kostituzzjonali u konvenzjonali tagħhom jista' jiġi kkunsidrat mid-data ta' meta saru sidien il-fond mertu ta' dan il-każ u mhux qabel; b. Illi peress li r-rikorrenti qed jinvokaw il-protezzjoni tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni, l-esponent qed jeċċepixxi l-improponibilità tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u dan peress li dan l-artikolu japplika biss f'każ ta' teħid forzuż tal- proprjetà. Sabiex wieħed jista' jitkellem dwar teħid forzuż jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita jew spussessata minn kull dritt li għandha fuq dik il- proprjetà. Huwa evidenti li fil-każ preżenti, tali żvestiment ma sarx u r-rikorrenti ma tilfux għal kollox il-jeddijiet tagħhom fuq il-fond in kwistjoni u għalhekk dan il- każ ma jammontax għal deprivazzjoni totali tal-proprjetà. L-Istat ħa miżura li tinkwadra ruħha taħt kontroll ta' użu fejn irregolarizza sitwazzjoni ta' natura soċjali fl-ambitu tal-ġid komuni b'dana però li jibqgħu mpreġudikati d-drittijet tas- sidien. Fid-dawl ta' dan kollu, l-ilment tar-rikorrenti ma jinkwadrax ruħu fil- parametri tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u għandu jiġi miċħud; ċ. Illi mingħajr preġudizzju għall-paragrafu preċedenti, jekk din l-Onorabbli Qorti xorta waħda ssib li hemm ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, l-esponent jirrileva li l-ħruġ ta' ordni ta' rekwiżizzjoni u l-allokazzjoni tal-fond in kwistjoni sar skont il-liġi u ma jivvjolax id-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif protetti bl- Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea kif ukoll bl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; d. Illi xieraq li jiġi sottolineat li l-ordni ta' rekwiżizzjoni ma jinħariġx b'kapriċċ iżda jinħareġ sabiex il-fond rekwiżizzjonat jiġi mogħti, kontra ħlas ta' kumpens, lil min ikun fi ħtieġa ta' akkomodazzjoni soċjali. L-ordni ta' rekwiżizzjoni taħt l-Att tad-Djar jikkostitwixxi biss miżura ta' kontroll ta' użu tal-proprjetà fil-forma ta' detenzjoni temporanja ta' dik il-proprjetà fl-interess pubbliku. Għaldaqstant ir- rekwiżizzjoni tal-fond in kwistjoni, tenut kont ukoll tal-fatt illi l-istess rekwiżizzjoni ssir kontra pagament li s-sid jista' wkoll jikkontesta quddiem il-Bord li Jirregola l- Kera u quddiem il-Qorti ta' l-Appell, ma jiksrux id-disposizzjonijiet tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. e. Illi dejjem mingħajr preġudizzju u safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, l- esponenti jirrileva li skont il-proviso tal-istess artikolu, l-Istat għandu kull jedd li jgħaddi dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà skont l- interess ġenerali. Anki skont il-ġurisprudenza kostanti tal-Qorti ta' Ta' Kerċem, l- Istat igawdi diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u x'miżuri għandhom jittieħdu sabiex jiġu ndirizzati dawk il-ħtiġijiet soċjali; f. Illi l-kumpens xieraq għall-privazzjoni tal-proprjetà ma għandux ikun il-valur kummerċjali tal-kera tal-fond. Għaldaqstant, l-esponent jitlob bir-rispett lil din l-Onorabbli Qorti jogħġobha tiċħad il-pretensjonijiet kif dedotti fir-rikors promotur bħala infondati fil-fatt u fid- dritt stante li r-rikorrenti ma sofrew l-ebda ksur tad-drittijiet tal-bniedem u l- libertajiet fondamentali, u dan bl-ispejjeż kontra l-istess rikorrenti." Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Rat ir-Risposta tal-Awtoritá Intimata preżentata fl-20 ta' Novembru 2019 li permezz tagħha wieġbet is-segwenti:- Illi it-talbiet attrici huma infondati fil-fatt u fid-dritt; Illi ir-rikorrenti iridu jippruvaw it-titolu taghhom u iridu jippruvaw li ma 2. hemm ebda hadd iehor li ghandu drittijiet fuq il-fond in kwistjoni; 3. Illi ir-rikorrenti qed jattakkaw ligi bhala leziva ta' dritt fundamentali; fil-fatt f' dan ir-rigward l-Awtorita' tad-Djar mhijiex il-legittimu kontradittur. Qed jattakkaw ukoll ordni ta' rekwizizjoni bhala leziv tad-dritt tall-propjeta', meta hu maghruf li l- istat ghandu dritt jimponi restrizzjoni fuq id-dritt ta' propjeta' jekk hekk ikun bzonnjuz ghall-pajjiz. 4. disposizzjoni taghhom u ghalhekk din il-kawza ma tistax tregi. Illi la l-ordni ta' rekwizizzjoni u la l-Att tal-1979 ma jivvjolaw ebda dritt 5. fundamentali ghaliex ta' jimmiraw akkomodazzjoni li kien hawn fil-pajjiz. Huma problem li qedin jergghu jitfaccaw.; Illi hi il-ligi li riedet li ic-cens jinqaleb f' kera meta jispicca ic-cens, u hi il- 6. ligi li riedet li li l-okkupant jigi protett f' dik il-kera. L-Ordni ta' rekwizizzjoni li hareg meta gia kien hemm ic-cens saret fit-08 ta' Jannar 1988 u ghalhekk ma influwiet Illi ir-rikorrenti ma ezawrewx ir-rimedji ordinarji li kellhom ghad- il-problemi jindirizzaw bl-ebda mod fuq il-kontinwata okkupazzjoni tal-fond. L-okkupant qieghed fil- fond bhala inkwilin bis-sahha tal-ligi u mhux bis-sahha tal-Ordni ta' Rekwzizzjoni. Ghalhekk hu zgur li il-protezzjoni li kellu l-okkupant kienet moghtija lilu mill-ligi tal-kera. Inoltre l-okkupant dahal fil-fond mhux b' xi ordni ta' rekwizizzjoni imma b' kuntratt ta' cens maghmul volontarjament mis-sidien qabel ma kien hemm l- ordni ta' rekwizizzjoni. Illi intant l-Ordni ta' rekwizizzjoni ma kienx necessarju ghax l-intimata l- 7. ohra gia kellha il-protezzjoni tal-Kap 158 tal-ligijiet ta' Malta; ghalhekk hu zgur li l-Ordni ta' rekwizizzjoni f' dan il-kaz ma kienx leziv tad-dritt fundamentali u ghalhekk jerga jirrizulta b' mod aktar car li l-Awtorita tad-Djar mhijiex il-legittimu kontradittur f' din il-kawza; 8. Illi l-attrici jew l-awtur taghha ma hassew li kien hemm ebda lezjoni ta' xi dritt fundamentali – dan it-trapass taz-zmien biex tinfetah il-kawza jimmilita kontra r-rikorrenti u juri li fil-verita' ma kien hemm ebda lezjoni – ghax min ikun imwegga' jagixxi mill-ewwel. Hemm diversi sentenzi f' dan is-sens; 9. Intant gia gie deciz f' diversi sentenzi li il-hrug ta' Ordni ta' Rekwizizzjoni mhuwiex per se leziv tad-Dritt tal-Propjeta ghax l-istat ghandu setgha jillimita dak id-dritt jekk il-limitazzjoni issir ghal skop pubbliku; 10. Illi ukoll l-ammont ta' kera li kienet qed tithallas lis-sidien, l-ewwel kienet ic-cens li stabilew il-partijiet kontraenti flmkien u meta ic-cens inqaleb f' kera, il- kera giet stabbilita bil-ligi – Kap 158. L-Awtorita' tad-Djar ma kellha ebda setgha dwar dan u ghalhekk qatt ma setghet tigi indikata bhala l-entita' li setghet kienet tahti ghal xi disproporzjonalita' li tista tigi allegata. Ghal dak li jirrizulta minn din il-ligi jew min xi ligi ohra, l-Awtorita' tad-Djar ma tahti xejn u ma hijiex il-legittimu kontradittur. Awtorita' tad-Djar. Bl-ispejjez kontra ir-rikorrenti." Ghalhekk it-talbiet attrici ma ghandhomx jigu milqugha fil-konfront tal- Rat ir-risposta tal-Intimata Janice Woods preżentata fit-23 ta' Ġunju 2020 li permezz tagħha wieġbet is-segwenti:- Illi t-talbiet rikorrenti in kwantu diretti fil-konfront tal-esponenti u in kwantu jaffettwaw lill-istess esponenti għandhom jiġu miċħuda fl-intier tagħhom bl- ispejjeż stante li huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u dan kif ser jiġi ampjament spjegat hawn taħt u ppruvat fil-mori ta' dawn il-proċeduri. Illi in linea preliminari, l-esponenti teċepixxi illi hija mhix il-leġittima kontraduttriċi fl-azzjoni odjerna tal-allegat ksur tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrenti u dana stante li l-ilment attriċi huwa wieħed t'indoli kostituzzjonali u konvenzjonali li ċertament hija ma kkommettitx. Illi kif issenjalat din l-Onor. Qorti diversament ippreseduta fis-sentenza tagħha tat-30 ta' Mejju 2018 fl-ismijiet David Robson et. vs L-Avukat Ġenerali et.: "(...) l-organizzazzjoni tas-sistema legali u gudizzjarja huwa kompitu tal- Istat, u huwa l-Istat li ghandu l-obbligu versu r-rikorrenti li jpoggi fis- sehh sistema gudizzjarja li tiggarantixxi u tipprotegi d-dritt taghhom Appell Civili nru 73/2001 deciz nhar is-6/2/2015 Sean Bartolo Bennetti et vs AG et)"(emfasi tal-esponenti). Illi in sostenn tas-suespost, huwa ormai prinċipju paċifiku fil-ġurisprudenza fil-kaz ta' proceduri gudizzjarji lezigi tad-drittijiet nostrana illi "(...) kostituzzjonali jew konvenzjonali, huwa l-Istat u mhux ic-cittadin li ghandu jirrispondi, galadarba huwa principalmeni l-obbligu tal-Istat, u mhux tac-cittadin privat, li jassigura li d-drittijiet ta' parti f'kawza ma jinkisrux". Estratt mis-sentenza fl-ismijiet: David Robson et. vs L-Avukat Ġenerali et., deċiża mill-Prim Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), fit-30 ta' Mejju 2018). Illi in linea ma' dak suċitat, huwa għalhekk l-Istat li huwa l-leġittimu kuntraduttur f'kawżi ta' natura kostituzzjonali u/jew konvenzjonali, b'dan illi l-esponenti għandha tiġi lliberata mill-osservanza tal-ġudizzju, bl-ispejjeż inkorsi kontra r-rikorrenti. Illi mingħajr preġudizzju għall-premess, f'każ li l-parteċipazzjoni tal- esponenti fil-proċeduri odjerni tiġi kkunsidrata bħala essenzjali u meħtieġa, kemm għall-integrita` tal-ġudizzju kif ukoll peress li l-proċeduri odjerni jaffettwaw lill-esponenti qua inkwilina tal-fond in kwistjoni, madanakollu, l- esponenti intimata ma tista' qatt tagħti kwalsiasi tip ta' rimedju fl- allegat leżjoni ta' dritt fundamentali, li ċertament hija ma kkommettietx stante li kemm hi kif ukoll l-antekawża tagħha, dejjem aġixxew entro parametri tal-liġi viġenti matul iż-żmien, b'dan illi hija m'għandhiex legalment tirrispondi għal kwalsiasi inkostituzzjonalita` tal-liġi applikata. Illi f'kull każ u mingħajr preġudizzju, l-esponenti kellha kull dritt li tużufruwixxi mil-liġi viġenti, ġialadarba kemm hi kif ukoll l-antekawża tagħha dejjem ottempraw ruħhom mal-kundizzjonijiet tal-kera u aġixxew fil- parametri tal-liġi viġenti. Fil-fatt, mhuwiex minnu illi l-esponenti qed tokkupa l-fond de quo bla ma tħallas kera, kif ippruvaw jimplikaw ir-rikorrenti fir-rikors promotur tagħhom u dana stante illi meta huma waqfu jaċċettaw il-kera, l- esponenti bdiet tiddepożita l-ammont tal-kera l-Qorti permezz ta' ċedoli, sabiex teżumi ruħha minn kull responsabbilta`, kif jidher miċ-ċedoli annessi u mmarkati bħala Dok A. Illi tenut kont tas-suespost, huwa l-Istat biss li jista' jirrispondi għall- allegazzjoni rigwardanti l-vjolazzjoni o meno ta' xi dritt fundamentali tar- rikorrenti, b'dan illi l-esponenti m'għandhiex tiġi kkundannata tħallas kwalsiasi kumpens jew parti minnu (kemm pekunarju jew morali) li jista' jiġi ffissat minn din l-Onor. Qorti fl-eventwalita` li ssib vjolazzjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti. Dan qed jiġi eċċepit fl-isfond tal-prinċipju assodat kemm lokalment kif ukoll fil- ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea għad-Drittijiet Umani illi huwa prinċipalment l- obbligu tal-Istat, u mhux taċ-ċittadin privat li jassigura li d-drittijiet fundamentali taċ-ċittadini privati jiġu mħarsa, b'dan illi huwa l-istess Stat illi għandu jagħti kumpens f'każ ta' leżjoni. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri jekk ikun il-każ. Għaldaqstant fl-isfond tas-suespost, l-esponenti umilment titlob bir-rispett lil dina l-Onorabbli Qorti jogħġobha tiddikjara l-pretensjonijiet u t-talbiet kollha tar- rikorrenti safejn jolqtu lill-esponenti bħala infondati kemm fil-fatt kif ukoll fid-dritt u konsegwentement tiċħadhom. Bl-ispejjeż kollha kontra l-istess rikorrenti jew kontra l-intimat Avukat Ġenerali." Rat il-verbal tat-18 ta' Mejju 2021 fejn din il-Qorti laqgħet it-talba tar-rikorrenti fir-rikors tas-7 ta' April 2021 u awtoriżżat il-korrezzjoni fl-ewwel talba tar-rikors promotur, ċioe' illi qabel il-kliem "...l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni" għandhom jiżdiedu l-kliem "u minħabba d-disposizzjonijiet tal-Kap. 125 tal-Liġijiet ta' Malta, Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-dokumenti li ġew esebiti in atti; Qrat ix-xhieda fil-kawża; għas-sentenza. Punti ta' fatti Rat il-verbal tal-udjenza tat-18 ta' Mejju 2021 fejn il-kawża tħalliet għal-llum Din il-kawża tirrigwarda l-fond numru 59, Doreen, Flat 2, Triq A. B'kuntratt tal-14 ta' April 1970 (a' fol 21), is-sid ta' dak iż-żmien, ċertu Philip Borg Gusman, kkonċeda dan il-fond b'titolu ta' sub- emfitewsi temporanja għal sbgħatax -il sena mill-1 ta' April 1970 lil ċertu Paul Joseph Borg Buttigieg versu ċens annwu ta' LM772. Fl-1 ta' April 1987, jiġifieri l-għada li skadiet din il-konċessjoni, ġiet iffirmata skrittura privata bejn l-istess Philip Borg Gusman qua s-sid tal-fond u Paul Joseph Borg Buttigieg qua l-inkwilin, permezz ta' liema ġie dikjarat li Paul Borg Buttigieg se ta' LM200 fis-sena (ara fol 26). jibqa' jokkupa l-fond b'titolu ta' kera a tenur tal-Att XXIII tal-1979 versu l-ammont Dan il-fond iżda ntlaqat min Ordni ta' rekwiżizzjoni numru 58684 li nħarġet mis-Segretarju tad-Djar fit-8 ta' Jannar 1988 ai termini tal-Kap. ġiet notifikata lill-inkwilin Paul Borg Buttigieg (ara Dok AX 1 a' fol 70). Fit-12 ta' Jannar 1988, din l-Ordni ġiet ukoll notifikata lis-sid Philip Borg Gusman (ara Dok I a' fol 27 u Dok AX2 a' fol 71). Jidher li minħabba din ir-rekwiżizzjoni, l-inikwilin Paul Borg Buttigieg kien għadda ċ-ċwievet tal-fond lis-Segretarju tad-Djar, wara li dan allokalu post ieħor fejn joqgħod (ara rikors promotur a' fol 2 premessa vii). Permezz ta' ftehim datat 4 ta' Mejju 1988 (ara Dok AX3 a' fol 72), is- Segretarju tad-Djar alloka dan il-fond lil ċerta Dorothy Woods. F'dan il-ftehim hemm dikjarat li dan il-fond qed jiġi hekk okkupat in virtù tal-ordni ta' rekwiżizzjoni (ara klawżola 2(a)). Skont dan il-ftehim, il-kera kellha titħallas direttament lis-sid, jiġifieri lil Philip Borg Gusman (ara klawżola 3). Permezz ta' ittra datata 4 ta' Mejju 1988, Philip Borg Gusman ġie nfurmat mis-Segretarju tad-Djar b'din l-allokazzjoni u li Dortohy Woods kella tħallas l-istess kera fl-ammont ta' LM200 fis-sena direttament lilu (ara Dok AX 4 a' fol 73). Is-sur Borg Gusman iżda ddeċida ma jaċċettax il-kera hekk kif jirriżulta mid-dokument AX 5 a' fol 74. Dorothy Woods għaldaqstant bdiet tħallas il-kera dovuta lis-Segretarju tad- Djar li min naħa tiegħu għaddieha lis-sid Philip Borg Gusman. Il-ħlas hekk effettwat jammonta għal LM3314.79 li jkopri l-perjodu bejn is-7 ta' April 1988 u 3 ta' Novembru 2004 (ara affidavit tal-Awtoritá Intimata a' fol 67 para 6 u 7 u Dok AX6A sa Dok AX6L a' fol 75 sa 86). Fis-sena sussegwenti, jiġifieri fl-1989, Philip Borg Gusman istitwixxa proċeduri ċivili kontra s-segretarju tad-Djar a tenur tal-artikolu 8(2) tal-Kap. ma jirrikonoxxix lil Dorothy Woods bħala inkwilina tal-fond in kwistjoni. talba iżda ġiet miċħuda permezz ta' Sentenza mogħtija fis-6 ta' Ottubru 2004 (ara Dok AX 8 a' fol 88). Id-Dipartiment għall-Akkomodazzjoni Soċjali nnotifika lis-sid Philip Borg Gusman b'din is-Sentenza permezz ta' ittra datata 3 ta' Novembru 2004 (Dok AX 9 a' fol 95). Dorothy Woods mietet fid-9 ta' Ottubru 2006 (ara Dok AX10 a' fol 96). Il-fond iżda baqa jiġi okkupat min bintha l-intimata Janice Woods li bdiet tħallas il-kera direttament lis-sid Philip Borg Gusman li beda jaċċettha mil-perjodu li jkompri Novembru 2004 sa Novembru 2007 (ara Dok JS1 a' fol 131 sa 134). Janice Woods umbagħad bdiet tiddepożita l-kera l-qorti minħabba li s-sid Philip Borg Gusman ma baqax jaċċetta iżjed il-kera (ara Dok A a' fol 47-56, Dok AX11 a' fol 97, Dok JS2 a' fol 135 sa 137). Is-sid Philip Borg Gusman flimkien mal-Intimata Awtoritá, kienu proponew lill- intimata Janice Woods sabiex tiffirma skrittura privata ma l-istess sid Philip Borg Gusman (ara ittra datata 23 ta' Settembru 2010 mibgħuta mis-Sur Philip Borg Gusman lill- Awtotitá ntimata a' fol 98 u affidavit tal-intimata Janice Woods a' fol 130 para Din l-iskrittura privata (Dok AX12A a' fol 99 u Dok JS3 a' fol 138) kellha kundizzjoni li l-kera togħla għall-ammont ta' €1,520 fis-sena (ara klawżola 2). Din il-proposta ma ġietx aċċettata mill-intimata Woods. Hija bagħtet tinforma lill-Awtoritá b'din id-deċiżjoni permezz ta ittra datata 30 ta' Ottubru 2012 (ara Dok AX 12B a' fol 101). Sentejn u erbgħa xhur wara, l-Awtoritá inimata bagħtet ittra datata 18 ta' Frar 2015 lis-sid Philip Borg Gusman fejn infurmatu bid-deċiżjoni tal-Bord tagħha li jiġi ffirmat abbozz hemm anness (ara Dok AX 13 a' fol 102). ittra, bl-iffirmar ta' dak l-abbozz il-kirja kellha togħla għal €3,800 fis-sena u titneħħa l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni. Is-sur Philip Borg Gusman miet ftit iktar min disa' xhur wara, preċiżament fit-2 ta' Diċembru 2015 (ara ċertifikat tal-mewt a' fol 8), mingħajr ma laħaq wieġeb lill- Awtoritá fuq il-kontenut ta' dik l-ittra (ara affidavit tal-Awtoritá itimata a' fol 68 Jidher għalhekk li din il-proprjetá baqgħet ma ġietx dekontrallata. L-intimata Janice Woods għadha tirrisjedi fil-fond in kwistjoni sal-lum hekk kif jirriżulta mill-affidavit tagħha a' fol 130 u mill-estratt tar-Reġistru Punti ta' Liġi Din hija azzjoni ta' ksur ta' jeddijiet fundamentali. werrieta tas-sid Philip Borg Gusman, qed jilmentaw l-eżistenza ta' vjolazzjoni tad-dritt tagħhom u tal-antekawża tagħhom għat-tgawdija tal-fond in kwistjoni sanċit fl- Artikolu 37(1) tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta). Dan "minħabba d-disposizzjonijiet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif [ukoll] minħabba d-disposizzjonijiet tal-Kap. 125 tal-Liġijiet ta' Malta, ossia l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni numru R.O. 51022/1988". Ir-rikorrenti jilmentaw ulterjorment li l-effetti ta' tali Ordni ta' Rekwiżizzjoni għadhom sal-llum jinċidu fuq id-drittijiet patrimonjali, kostituzzjonali u konvenzjonali tagħhom. Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta Kif inhu ormai magħruf, il-Qorti Ewropeja konsistentement sabet ksur tal- ewwel artikolu tal-ewwel protokoll tal-Konvenzjoni fid-dispożizzjonijiet tal-Kap. 158 emendati bl-Att XXII tal-1979, inkluż għalhekk l-artikolu 12. L-ewwel artikolu tal-Ewwel Protocoll tal-Konvenzjoni ġie kostantament interpretat mill-Qorti Ewropea kif ġej: (traci and Vassallo v. Malta; Applikazzjoni numru 43675/16, 28 ta' Mejju Il-Qorti Ewropea stabbilit għalhekk li l-kontroll fuq il-kera u r-restrizzjonijiet fuq it-tmiem ta' kuntratt ta' kera għalkemm legali u magħmulin għal skop leġittimu fl-interess ġenerali, jikkostitwixxu kontroll fuq l-użu tal-proprjetá tal- individwu a tenur tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal-ewwel Protokoll. Iżda dan l-indħil ikun konformi ma' dan l-artikolu biss meta jkun wieħed legali, magħmul għal skop leġittimu fl-interess ġenerali u jilħaq bilanċ ġust bejn l-interess ġenerali tal-komunitá u l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-individwu: (Cassar v. Malta, applikazzjoni numru 50570/13, 30 ta' Fid-dispożizzjonijiet tal-Kap. 158 kif emendati bl-Att XXII tal-1979, inkluż għalhekk l-artikolu 12(2), il-Qorti Ewropea dejjem sabet ksur tad-drittijiet fundamentali tas-sidien kif protetti bl-ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni. Dan għaliex l-istess emendi jikkostitwixxu interferenza mad- drittijiet tal-proprjetá tas-sid li hija inkompatibbli mat-tielet prinċipju ta' bilanċ ġust. Dan ifisser li tali nterferenza ikkawżata b'dawn l-emendi ma żżommx "bilanċ xieraq" bejn l-esiġenzi tal-interess ġenerali tal-komunitá u l-ħtieġa tal- ħarsien tad-drittijiet fundamentali tal-individwu minħabba raġunijiet segwenti li huma wkoll indikati mir-Rikorrenti fil-premessi: v. Malta, applikazzjoni numru 07052/15, 11 ta' Diċembru 2018). Il-Qrati tagħna baqgħu isegwu din il-pożizzjoni kif adottata mill-Qorti ta' Ta' Kerċem f'żewġ xenarji: (1) fejn il-konċessjoni emfitewtika tkun saret fiż-żmien qabel ma daħlu fis-seħħ dawn l-emendi bis-saħħa tal-Att XXII ta' l-1979 u għaldaqstant is-sid ma setax ikun konsapevoli bl-effetti li kienet se ġġib magħha tali konċessjoni minħabba d-dħul fis-seħħ tal-emendi msemmija. Dan huwa preċiżament il-każ tal-lum (ara ad eżempju Joseph Grasso vs. Avukat Generali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta'Ottubru 2018 kif konfermata fis-sostanza tagħha mill- Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata). (2) fejn il-konċessjoni emfitewtika tkun saret fiż-żmien wara d-dħul fis-seħħ ta' dawn l-emendi biss meta s-sidien ma kienux ħielsa jagħżlu mod ieħor allavolja kienu konsapevoli bl-effetti tal-emendi imsemmija (ara per eżempju Victor u Carmen Micallef Lowell vs. Avukat Ġenerali et, Qorti Kostituzzjonali, 29 ta' April Il-Qorti Ewropea sabet li l-artikolu 12 jivvjola l-ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni mingħajr kwalifika anke meta konċessjoni emfitewtika tkun saret fi żmien wara d-dħul fis-seħħ tal-Att XXIII ta' l-1979. Dan ifisser li l- artikolu 12 tal-Kap. 158 jivvjola l-ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni anke fejn il-konċessjoni emfitewtika tkun saret wara l-emendi tal- 1979, irrispettivament jekk is-sid kienx jew le ħieles li jagħżel mod ieħor (Grech Hardie and Others v. Malta, applikazzjoni numru 22456/15, 11 ta' Diċembru 2018). Il-Qrati tagħna diġa bdew isegwu din il-pożizzjoni (ara J&C Properties Limited vs Avukat Ġenerali, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali, 9 ta' Lulju 2019). Għal dak li jirrigwarda l-interpretazzjoni tal-artikolu 37(1) tal-Kostituzzjoni, il-Qrati tagħna ġibdu żewġ linji ġurisprudenzjali: dik kwotata mill-Avukat tal-Istat fin-nota ta' sottomissjonijiet (a' fol 160 sa 166) li teżenta l-liġijiet għall-kontroll ta' użu u tgawdija ta' propjetá mill-applikazzjoni tal-Artikolu 37(1) tal-Kostituzzjoni (ara wkoll Benjamin Hampton et vs l-Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata) u dik iktar prevalenti u riċenti li "Meta l-"kontroll ta' użu ta' proprjetà" jolqot, bħal fil-każ tallum, interess – li mhux bilfors ikun in re – fil-proprjetà dak il-kontroll ta' użu jista' wkoll, jekk ma jkunx b'kumpens, għal skop xieraq, u proporzjonat għal dak l-iskop, ikun bi ksur tal-art. 37 tal-Kostituzzjoni" (Rose Vouyouka vs. Avukat Ġenerali et, Qorti Kostituzzjonali,11 ta' Lulju 2016; ara Joseph Grasso vs. Avukat Generali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta'Ottubru Liġijiet ta' Malta 2018 kif konfermata fis-sostanza tagħha mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata). Hruġ ta' Ordni ta' Rekwiżizzjoni a tenur tad-dispsozzjonijiet tal-Kap. 125 tal- Il-Qorti Ewropea u bl-istess mod il-Qrati tagħna, ukoll konsistentement iddikjaraw li ordni ta' rekwiżizzjoni tilledi d-drittijiet tar-rikorrenti mħarsa taħt l- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol, riflessi wkoll fl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Dan għaliex il-kera li għaliha huwa intitolat r-rikorrenti hija miżerjament baxxa u għalhekk tilledi l-prinċipju ta' proporzjonalitá bejn id-dritt tal-Istat u dak taċ-ċittadin kif rikjest fl-Artikoli msemmija (għal rassenja legali fuq dan il-punt ara kawżi Eric Vouyouka et vs Chairman tal-Awtoritá tad-Djar et, Qorti Ċivili Prim' Awla (Sede Kostituzzjonali), 6 ta' Novembru 2020 u Ethel Welsh et vs L- Avukat Ġenerali et, Qorti Kostituzzjonali, 27 ta' Settembru 2019). Fil-każ ta' ordni bħal din din il-Qorti tagħmel ossservazzjoni oħra ma dawk diġa' magħmula fir-rigward tal-liġijiet fuq imsemmija. Meta l-Awtoritajiet jimponu fuq is-sid, bis-saħħa ta' Kap 125 tal-Liġijiet ta' Malta, persuna differenti minn dak li jkun kiseb id-dritt oriġinali li jirrisjedi fil-fond tal-inqas bil-kunsens tas-Sid, il-ksur tad-drittijiet invokati mir-rikorrenti jkun aktar lampanti. Il-Kap 125 tal- liġijiet ta' Malta, bis-saħħa ta' artikolu 8 tal-istess liġi, jannulla għal kollox il- volonta' tas-sid billi dan ikun kostrett forsozament jirrikonoxxi persuna li ma jkun qatt tratta magħha. Persuna li tista' anke ma tkunx solvibbli kif fil-fatt jidher il- Fil-fehma ta' din il-Qorti ċirkostanza bħal din toħloq preġudizzjali aktar gravi milli kieku l-okkupazzjoni tal-fond tkun saret jew bis-saħħa ta' Kap 158 tal- liġijiet ta' Malta jew b'kap 16 jew 69 tal-liġijiet ta' Malta. Fil-waqt li fl-aħħar każijiet is-sid jkollu xi xorta ta' kontroll, b'ordni ta' rekwiżizzjoni dak il-kontroll jiġi kompletament imċaħħad. Għalhekk f'din il-Kawża il-Qorti ser tkun qed tieħu nota ta' din iċ-ċirkostanza. Konsiderazzjonijiet tikkunsidra l-mertu il-Qorti sejra eċċezzjonijiet preliminari sollevati mill-intimati Avukat tal-Istat, l-Awtoritá tad- Djar u l-inkwilina Janice Woods. L-eċċezzjoni preliminari numru 1a tal-Avukat tal-Istat u t-tieni eċċezzjoni tal-Awtoritá intimata jirrigwardaw il-prova tat-titolu tar-rikorrenti fuq il-proprjetá in kwistjoni. Din l-eċċezzjoni ġiet sollevata f'iktar min okkażjoni waħda. Il-ġurisprudenza kostanti tgħallem li l-prova tat-titolu ma hijiex sine qua non sabiex tirnexxi azzjoni ta' indole kostituzzjonali u/jew konvenzjonali bħal ma hi azzjoni ta' rivendika: "Illi biex wieħed ikun f'qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni m'għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta' jedd fundamentali kienet waħda ta' rivendika (Kost. 27.3.2015 fil-kawża fl-ismijiet Ian Peter Lanzon et vs Avukat Cilia Borg et). Huwa biżżejjed, għall-finijiet ta' dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih jista' jieqaf għall-pretensjonijiet ta' ħaddieħor. Imbagħad, għall-finijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l-pussess tal-ħaġa li tkun;" (Robert Psaila Valletta vs Avukat Cilia Borg et (mhux appellata), Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 7 ta' Frar 2017). Joħroġ mir-riċerki testamentarji (Doks D u E a' fol 15 u 16) li s-sid Philip Borg Gusman, li miet fit-2 ta' Diċembru 2015, ħalla biss testment wieħed sigriet datat 18 ta' Ġunju 2007 (ara testment sigriet (Dok B) a' fol 9 u ftuħ ta' suċċessjoni (Dok C) a' fol 13). Għaldaqstant il-wirt tiegħu ddevolva ab intestato fuq ir-Rikorrenti fil- kwalitá tagħhom ta' mart u wlied l-istess Philip Borg Gusman (ara estratt mid- dikjarazzjoni 'causa mortis' tal-wirt ta' Philip Borg Gusman datat 1 ta' Diċembru 2016 F) a' fol 19). B'hekk joħroġ li r-rikorrenti huma s-sidien tal-fond de quo. Dawn id- dokumenti ma ġewx kontestati u għaldaqstant il-Qorti tqis li r-Rikorrenti għandhom titolu validu fuq il-fond. Isegwi li għandhom dritt jippretendu li jgawdu ħwejjiġhom u, aktar min hekk, jitolbu l-ħarsien tal-jeddijiet tagħhom fuq ħwejjiġhom meta dawn ikunu miċħuda. Fir-rigward tal-fattur taż-żmien min mindu għandha tibda titqies il-leżjoni, Alfred Stolk ‘Surname datata 27 ta' Jannar 2017 fejn intqal hekk: "Fir-rigward tal-fattur taz-zmien minn mindu kellha tibda titqies il-lezjoni li sabet l-ewwel Qorti, din il-Qorti tosserva li l-punt tal-partenza mhuwiex iz-zmien meta r-rikorrenti wirtu, inizjalment b'mod parzjali u eventwalment fl-intier tieghu, il- fond de quo, imma s-sena 1990 meta skadiet il-koncessjoni subenfitewtika ghax dan huwa z-zmien meta l-awturi fid-dritt tar-rikorrenti kellhom jiehdu lura l-fond izda ma setghux minhabba l-intervent legislattiv fuq indikat. impost fuq is-sidien rapport ta' lokazzjoni bejnhom u bejn l-intimati konjugi Stolk ‘Surname u l-fatt li kien sussegwentement li l-fond intiret mir-rikorrenti huwa irrelevanti ghall-finijiet ta' dan l-ezami, stante li, kif korrettement sottomess mir-rikorrenti, ladarba l-patrimonju tal-awturi tar-rikorrenti wirtuh ir-rikorrenti t- telf ta' qligh soffert mill-awturi fid-dritt taghhom effettivament sofrewh ukoll l- istess rikorrenti meta wirtu patrimonju anqas minn dak li kienu jirtu kieku mhux ghal-lokazzjoni imposta fuq l-awturi taghhom." Kif ġia rriteniet f'kawżi ta' din ix-xorta, din il-Qorti tqis madanakollu li, biex l-eredi f'kawżi bħal dan in eżami ikunu f'posizzjoni li jinsistu fuq it-telf monitarju tal-awturi tagħhom, ai fini biss ta' kumpens, ikun utili li jiġi eżaminat il- Il-Qorti sejra tikkonsidra tali komportament fid- determinazzjoni tagħha tat-tmin eċċezzjoni tal-awtoritá ntimata, aktar l-isfel f'din is-sentenza. Għal dak li jirrigwarda d-dekors taż-żmien min mindu għandha tibda titqies il-leżjoni kostituzzjonali u konvenzjonali, id-data preċiża għandha, fil-każ tal-ilment marbut mad-disposizzjonijiet tal-artikolu 12 tal-Kap. 158, tibqa' dik ta' meta skadiet il-konċessjoni sub-emfitewtika u fil-każ tal-ilment marbut mad- disposizzjonijiet tal-Kap. 125, tibqa' dik ta' meta l-fond intlaqat bl-Ordni ta' Rekwiżizzjoni numru 51022/1988. Il-Qorti sejra għalhekk tiċħad l-eċċezzjoni preliminari 1a tal-Avukat tal-Istat. F'dan il-każ fit-8 ta' Jannar 1988 (a' fol 70). Bir-raba' eċċezzjoni preliminari, l-Awtoritá Intimata ssollevat ukoll in- nuqqas ta' eżawriment tar-rimedji ordinarji li skontha r-rikorrenti kellhom għad- dispożizzjoni tagħhom. Għalkemm issollevat tali eċċezzjoni, l-Awtoritá intimata la ndikat x'setgħu kienu dawn ir-rimedji ordinarji u lanqas ressqet provi biex tissostanzja l-istess. Jekk potenzjalment l-intendiment tal-awtoritá tal-intimata permezz ta' din l-eċċezzjoni kienet tirreferi għal xi rimedju kontemplat taħt il- Kap. 125, jirriżulta mill-affidavit tal-awtoritá stess u d-dokumenti hemm annessi, li Philip Borg Gusman fil-fatt użufrwixxa mill-artikolu 8 ta' dan il-Kap u kkontesta l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni. Madanakollu it-talba tiegħu a tenur ta' dan l-artikolu ġiet miċħuda bis-sentenza tas-6 ta' Ottubru 2004 fuq riferuta. Kif kemm il-darba ribadit, "L-ghan ewlieni ta` procediment ta` natura kostituzzjonali u/jew konvenzjonali huwa li l-persuna illi tkun qed iggarrab ksur tal-jeddijiet fondamentali taghha tinghata rimedju effettiv u minghajr dewmien. Hija gurisprudenza stabbilita illi, anke jekk procediment kostituzzjonali huwa ntiz biex ikun straordinarju, cittadin li jilmenta minn ksur tal-jeddijiet fondamentali tieghu m`ghandux ikun obbligat ifittex rimedju ordinarju, jekk ir-rimedju li jista` jinghata ma jkunx effettiv sabiex jindirizza l-ilment tieghu." vs Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili Prim' Awla, 31 ta' Ottubru 2019). Jiġi sottolineat fid-dawl ta' dan l-insenjament li l-lanjanza tar-rikorrenti tirrigwarda l-applikazzjoni per se tal-liġijiet in eżami fil-konfront tagħhom u kif dan jilledi d-drittijiet fundamentali tagħhom. Ma hemm għalhekk ebda rimedju li jista' effetivament u effikaċament jindirizza l-ilment kostituzzjonali postulat f'dawn il-proċeduri. Dan għaliex dikjarazzjoni dwar leżjoni ta' drittijiet fundamentali tista' tingħata biss min din il-Qorti. Dan huwa aktar evidenti fil-każ ta' ordni ta' rekwiżizzjoni maħruġa bis-saħħa tad-disposizzjonijiet tal-Kap 125. Il-Qorti għalhekk, filwaqt illi tiddikjara li sejra teżerċita s-setgħat tagħha kif previst bl-Artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u bl-Artikolu 4(2) tal-Kap 319, qegħda ticħad ir-raba' eċċezzjoni tal-awtoritá intimata. Permezz tas-seba eċċezzjoni preliminari, l-awtoritá intimata tissolleva li m'hijex il-leġittimu kontradittur f'din il-kawża għaliex "l-Ordni ta' rekwiżizzjoni ma kienx neċessrju għax l-intimata l-oħra ġia kellha il-protezzjoni tal-Kap. 158 tal- Liġijiet ta' Malta". Jirriżulta ampju mill-fatti senjalati supra li dan ċertament ma huwiex il-każ. Is-sid ma kkonċediex l-fond b'titolu ta' sub-emfitewsi lill-intimata iżda lil ċertu Paul Barbara. Huwa dan tal-aħħar li għalhekk ingħatat lilu il- protezzjoni tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta. Paul Barbara ma baqax hekk jirrisjedi fil-fond wara li dan ġie milqut bl-Ordni ta' rekwiżizzjoni. Difatti Paul Barbara kien għadda ċ-ċwievet tal-fond lis-Segretarju tad-Djar wara li dan allokalu post ieħor fejn joqgħod. Kif hemm dikjarat fil-klawżola 2(a) tal-ftehim datat 4 ta' Mejju 1988 anness mal-affidavit tal-awtoritá stess bħala Dok AX3 (a' fol 72), is-Segretarju tad-Djar sussegwentement alloka l-fond lil Dorothy Woods, omm l-intimata, unikament in virtù tal-ordni ta' rekwiżizzjoni. L- imsemmija Ordni ħarġet a tenur tal-artikolu 3 tal-Kap. 125 u għalhekk irrispettivament u indipendentement mir-relazzjoni lokatizzja bejn is-sid Philip Borg Gusman u Paul Borg Buttigieg naxxenti mill-Att XXIII tal-1979. Din l-eċċezzjoni għaldaqstant qed tiġi miċħuda billi hija insostenibbli. Il-Qorti sejra issa tindirizza t-tieni eċċezzjoni preliminari tal-inkwilina Janice Woods sabiex hi wkoll tiġi liberata mill-osservanza tal-ġudizzju. Fil- konsiderazzjoni ta' din l-eċċezzjoni, din il-Qorti dejjem applikat il-prinċipju espost fis-sentenzi hawn msemmija: "Din il-Qorti tosserva li, ghalkemm hija taqbel mat-tezi tal-intimata Teksen li, ladarba hi agixxiet skont il-ligi, allura m'ghandhiex legalment tirrispondi ghall inkostituzzjonalita tal-ligi jew tehel spejjez tal-kawza, u huwa l-istat li huwa izda mill-banda il-proceduri odjerni necessarjament jaffettwaw lill-intimata stante li hi parti fir-rapport guridiku li huwa regolat b'ligi li l-kostituzzjonalita taghha qed tigi attakkata. il-prezenza taghha f'dawn il-proceduri hija necessarja ghall-finijiet tal-integrita` tal-gudizzju. Hi bhala inkwilina tal-fond in kwistjoni ghandha interess guridiku f'din il-kawza peress li l-meritu jikkoncerna lilha direttament (ara Evelyn Ġenerali et, Qorti Ċivili (sede Kostituzzjonali), 27 ta' Ġunju 2019; ara wkoll J&C Properties Limited vs Avukat Ġenearli ċitata supra). Din il-Qorti sejra għall-istess raġuni tiċħad din l-eċċezzjoni preliminari tal- Intimata Schembri u sejra tgħaddi biex tikkunsidra l-mertu. Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta Jirriżulta mill-fatti senjalati supra li l-vjolazzjoni reklamata mir-Rikorrenti minħabba d-disposizzjonijet tal-artikolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta ppersistiet biss għal disa' xhur, preċiżament min l-għada li skadiet il-konċessjoni sub- emfitewtika, jiġifieri mill-1 ta' April 1987, sakem il-fond intlaqat mill-Ordni ta' rekwiżizzjoni numru Teksen fl-8 ta' Jannar 1988. F'dawk ix-xhur il-kirja, għalkemm imposta bl-artikolu imsemmi, ma kienetx titħallas skont l-artikolu 12(2)(b) tal-Kap. 158 iżda fl-ammont ta' LM200, ekwivalenti għal €465.87, kif hekk miftiehem fl-iskrittura tal-1 ta' April 1987. l-ammont huwa d-doppju ta' kemm kienet il-konċessjoni sub-emfitewtika (ara skrittura a' fol 26) u €246.62 biss inqas, ossia kwart, mill-ammont ta' €712.50. Dan tal-aħħar jirrapreżenta l-valur lokatizju tal-fond għas-sena 1987 kif stabbilit mil-Perit maħtur mill-Qorti fir-rapport tiegħu a' fol 121. Ma jistax jitqis għalhekk li f'dak il-perjodu daqshekk qasir u għall-ammont li jaqbeż in-nofs tal-valur lokatizzju stabbilit għal dik is-sena, seħħet dik l-interferenza mad-drittijiet tal- proprjetá tas-sid li hija inkompatibbli mat-tielet prinċipju ta' bilanċ ġust bil-mod kif stabbilit mil-Qorti Ewropeja u konsistentement segwit mil-Qrati tagħna (vide kunsiderazzjonijiet legali senjalati supra). Isegwi għalhekk li f'dan il-każ l-indħil tal-istat fil-kontroll fuq il-kera u r- restrizzjonijiet fuq it-tmiem tagħha kien konformi mal-artikolu 1 tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni u l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. Dan għaliex apparti li kien wieħed legali u magħmul għal skop leġittimu fl-interess ġenerali, iċ- ċirkostanzi partikolari tal-każ huma tali li rrendew milħuq il-bilanċ ġust bejn l- interess ġenerali tal-komunitá u l-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal- antekawża tal-atturi, jiġifieri tas-sid Philip Borg Gusman. Għaldaqstant il-Qorti ma ssibx teżisti leżjoni minħabba d- disposizzjonijiet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta. Mhux l-istess jingħad fil-każ tad-disposizzjonijet tal-Kap. 125 tal-Liġijiet ta' Malta. A tenur tal-artikolu 3 ta' dan il-Kap, l-Awtoritá intimata ħarġet l-Ordni ta' rekwiżizzjoni numru Teksen in virtù ta' liema l-fond ġie allokat lil Dorothy Woods, omm l-intimata. Fid-dawl tal-konsiderazzjoni legali ormai stabbiliti, tali Ordni tikkontrolla l-użu tal-proprjetá mingħajr kumpens xieraq u b'mod għal kollox sproporzjonat għall-iskop li għalih inħarġet tant li kważi ċċaħħad għal kollox lis-sid mid-dritt li jirriprendi l-pussess tal-proprjetá fi żmien prevedibbli u Din il-Qorti għalhekk sejra tilqa l-ewwel talba tar-Rikorrenti limitatament sa fejn tirrigwarda dikjarazzjoni ta' leżjoni minħabba d-disposizzjonjiet tal-Kap. 125 tal-Liġijiet ta' Malta ossia l-Ordni ta' Rekwi'izzjoni numru R.O. 51022/1988. Il-Qorti għaldaqstant sejra issa tqis il-bqija tat-talbiet rimedjali limitatament safejn jirrigwardaw il-leżjoni minħabba d-disposizzjonijiet tal-Kap. Bħala rimedju għal din il-vjolazzjoni, r-Rikorrenti qed jitolbu lil Qorti sabiex "tordna lill-intimati sabiex fi żmien qasir u perentorju jitterminaw il-lokazzjoni relattiva u jikkanċellaw għall-effetti kollha tal-liġi ir-rekwżizzjoni relattiva, oltre rimedji oħra li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha xieraq sabiex tassigura illi r-rikorrenti jiġu rrintegrati fil-pussess u godiment sħiħ u reali ta' ħwejjiġhom, primarjament billi l-istess intimat Janice Woods (K.I. TEKSEN) tiġi żgumbrata mill-fond imsemmi u r-rikorrenti rrintegrati fil-pussess u godiment sħiħ ta' ħwejjiġhom". Ir-rikorrenti qed jitolbu wkoll sabiex din il-Qorti tiddikjara, tillikwida u tikkundanna lill-intimati jew min minnhom għal kumpens u danni sofferti mir- rikorrenti ai termini tal-liġi bl-imgħax legali sad-data tal-pagament effettiv. Din il-Qorti tara li t-talba għar-rimedji xierqa hija bbażata fuq l-artikolu 13 tal-Konvenzjoni li jipprovdi dritt għar-rimedju effettiv quddiem Qorti Nazzjonali. Il-qagħda ġuridika kif espressa mill-Qrati tagħna f'dan ir-rigward hija li "sabiex ir-rimedju tal-ksur ikun effettiv u xieraq, dan ma jistax ikun ghajr dak mahsub fis-subartikolu 3[2] tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropeja [kap. jigifieri li din il-Qorti tiddikjara li l-ligi 'safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett'. L- artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jipprovdi l-istess. Dan ifisser ukoll li f' ghajnejn il-ligi l-ordni ta' rekwizizzjoni ma tistax tibqa' ikollha aktar effett. Ghalkemm mhux qed jigi dikjarat li inizjalment din hi illegali, ma jistax ikun li tibqa' fis-sehh ladarba bil- moghdija taz-zmien qeghda tikser id-drittijiet fundamentali tat-tgawdija pacifika tal-proprjeta`. Ghalhekk minghajr ma hu responsabbli ghall-ksur dikjarat, l- intimat Ciantar naturalment ser jintlaqat mill-konsegwenza tal-ligi ineffettiva u ma jistax aktar jistrieh fuq dawk id-disposizzjonijiet tal-ligi sabiex jiggustifika l- uzu tal-fond ghar-residenza tieghu u tal-familja tieghu... Il-Qorti tosserva li, minkejja li din il-Qorti ghandha s-setgha legali li taghti kull rimedju sabiex twaqqaf il-lezjoni u taghti kumpens adegwat, kif dejjem irriteniet hi tal-fehma li huwa opportun li tali talba ghall-izgumbrament ghandha tigi ezaminata, mhux quddiem qorti ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali, izda quddiem qorti jew bord appozitu li tipprovdi ghalihom il-ligi ordinarja, u tigi ezaminata quddiem dik il- qorti/bord fid-dawl tal-rimedju moghti f' dan il-gudizzju konsistenti fid-dizapplikazzjoni tal-ligijiet tal-kera fuq indikati u fid-dikjarazzjoni li l-ordni ta' rekwizizzjoni ma jibqax ikollha effett fil-ligi (Ara wkoll Q.Kost. Mattei et vs L-Awtorita' tad-Djar et, deciz 5 ta' Ottubru 2018.). L-istess jinghad ghal talba tas-sid ghat-tmiem ta' kirja...talba ghal zgumbrament u/jew terminazzjoni ta' kirja ghandha ssir quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera, u, fic- cirkostanzi ta' dan il-kaz l-ewwel Qorti kellha tastjeni milli tiehu konjizzjoni tat- tieni talba tar-rikorrenti . Hawn il-Qorti taghmel riferenza ghas-sentenza fl- 15/2014, deciza 30 ta' Settembru, 2016; ara wkoll App. 2018.): "Dan ma jfissirx illi din il-qorti sejra tordna l-izgumbrament tal-konvenuti Azzopardi; dan ma huwiex kompitu ta' din il-qorti. Li qieghda tghid il-qorti huwa biss illi f'kawza ghall-izgumbrament tal-konvenuti Azzopardi quddiem il-qorti jew tribunal kompetenti, il-konvenuti L-Għasri ma jkunux jistghu jinqdew bl-art. tal-Kap. Galadarba din il-Qorti tqies li talba ghal ordni ta' zgumbrament m'ghandhiex tigi deciza f'proceduri ta' natura kostituzzjonali li huma ntizi sabiex jigi deciz jekk hemmx ksur tad-drittijiet fondamentali ta' cittadin, dik il-parti tas-sentenza appellata li ordnat l-izgumbrament ghandha tigi revokata." Bologna vs Calcedonio Borg Agius, Qorti Kostituzzjonali, 12 ta' Lulju 2019). Fid-dawl ta' dan l-insenjament, il-Qorti tiddikjara bħala parti mir-rimedju, li l-intimata Janice Woods m'għandhiex tibqa' tgawdi mill-protezzjoni tal- Ordni ta' Rekwiżizzjoni mertu ta' din il-kawża fir-rigward tal-fond inkwistjoni. Dan għaliex jekk ma jsirx dikjarazzjoni f'dan is-sens l-ordni ta' rekwiżizzjoni tibqa' in vigore u l-intimata Janice Woods tibqa' tgħix fil-fond bl-istess kera. B'hekk tibqa' tissussisti vjolazzjoni kontinwata tad-dritt fondamentali tal-atturi għat-tgawdija tal-proprjetá kif ġara fil-każ ta' Louis Saliba Hales Hasa appena ċitat. Dan sabiex ikun evitat li terġa tinfetaħ it-tieni kawża kostituzzjonali ħabba din ir- raġuni. Din il-Qorti issa se tgħaddi biex tqis it-talba tar-Rikorrenti għal-kumpens. Fir-rigward ta' din it-talba l-Awtoritá intimata permezz tal-eċċezzjoni numru 8 issollevat li t-trapass ta' tant żmien juri li ħadd mill-awturi tal-atturi ma ħass li bil- ħruġ tal-ordnijiet ta' rekwiżizzjoni kienu qed jiġu leżi xi drittijiet fundamentali u li tali trapass taż-żmien mingħajr azzjoni għandu jimmilita kontra r-rikorrenti. Sabiex tikkunsidra din l-eċċezzjoni, l-Qorti għandha teżamina l- komportament tal-awtur tar-rikorrenti Philip Borg Gusman iktar milli dak tar-rikorrenti Dan għal raġunijiet indikati mill-Qorti Ewropea fil-każ fl-ismijiet Apap Hasa vs Malta, 30 ta' Novembru 2016 para 46. Tabilħaqq, altru l-awtur ta' dak li jkun sa mill-bidu li sar jaf bil-ħruġ tal- ordni ta' rekwiżizzjoni, jkun għamel dak kollu possibbli biex skont il-liġi jirrevendika d-drittijiet proprjetarji tiegħu però dejjem sab l-ostaklu fil-liġi, u altru awtur, li minkejja dak li tgħid il-liġi, baqa' qatt ma għamel xejn. Jista' jkun minħabba letarġija jew għax addirittura kien kuntent bil-presenza tal-okkupant fil-proprjetá tiegħu. Ai fini ta' kumpens biss, is-suċċessuri tal-awturi f'kawżi ta' din ix-xorta, ma jistgħux jikkapitalizzaw mill-passivitá tal-awturi tagħhom. Fis-sitwazzjoni li għandha quddiemha din il-Qorti però, il-komportament tal-awtur tar-Rikorrenti, Philip Borg Gusman, ma jsibx applikazzjoni f'din id- determinazzjoni taż-żmien min mindu għandha tibda titqies il-leżjoni ai fini ta' Dan peress li juri mill-bidu nett li l-awtur tal-atturi qatt ma rrikonoxxa lill-Doroty Woods bħala inkwilina tal-fond. Dan tant li min mindu ġie nfurmat bil-lokazzjoni mis-Segretarju tad-Djar bl-ittra tal-4 ta' Mejju 1988, huwa ddeċida ma jaċċettax il-kera (ara Dok AX 5 a' fol 74). Difatti Dorothy Woods bdiet tħallas il-kera dovuta lis-Segretarju tad-Djar li min naħa tiegħu għaddieha lis-sid Jirriżulta wkoll li sena wara l-ħruġ tal-imsemmija ordni, jiġifieri fl-1989, Philip Borg Gusman kien istitwixxa proċeduri ċivili kontra s-segretarju tad-Djar a tenur tal-artikolu 8(2) tal-Kap. 125, sabiex ma jirrikonoxxix lil Dorothy Woods bħala Din it-talba iżda ġiet miċħuda permezz ta' sentenza mogħtija fis-6 ta' Ottubru 2004 (ara Dok AX 8 a' fol 88). Kien biss meta rinfaċċjat b'din is-sentenza li biha ġiet miċħuda t-talba tiegħu li Philip Borg Gusman beda jaċċetta l-kera mill-intimata, appuntu min Novembru Philip Borg Gusman iżda dam hekk jaċċetta l-kera għal tlett snin biss, preċiżament sa Novembru 2007 (ara affidavit ta' Janice Woods a' fol 130 para 4 u Dok JS1 a' fol 131 sa 134). Dan billi min dak inhar ddeċida jerġa jirrifjuta l-kera tant li Janice Woods umbagħad bdiet tiddepożita l-kera l-qorti (ara Dok A a' fol 47-56, Dok AX11 a' fol 97, Dok JS2 a' fol 135 sa 137). sena 2010 is-sid Philip Borg Gusman kien ukoll, flimkien mal-Intimata Awtoritá, propona lill-intimata Janice Woods sabiex tiffirma skrittura privata permezz ta' liema l- kera togħla għall-ammont ta' €1,250 fis-sena (ara ittra tat-23 ta' Settembru 2010 a' fol 98, affidavit tal-intimata Janice Woods a' fol 130 para 5, l-iskrittura a' fol 99 u 138). L-intimata , minn naħa tagħha ħadet sentejn biex tiddeċiedi ma taċċettax din il-proposta (ara ittra datata 30 ta' Ottubru 2012 a' fol 101). L-Avukat tal-Istat fin-nota tiegħu a' fol 164 jissottometti li r-rikorrenti "assolutamnet ma ħaqqhomx kumpens" għax skontu "kienu r-rikorrenti stess li rrifjutaw somma raġonevoli fix-xahar" "meta fl-2015 l-Awtoritá offriet lill- antekawża tar-rikorrenti, kera li tammonta għal €317 fix-xahar u dawn irrifjutaw bit-tama li għad isibu lil xi ħadd li lest joffri iktar". Il-Qorti tibda billi tirrileva li mill-atti la jirriżulta li r-rikorrenti rrifjutaw tali somma u lanqas ir-raġuni wara dan is-suppost rifjut. Dak li joħroġ mill-atti huwa li meta l-Awtorita bagħtet l-ittra datata 18 ta' Frar 2015 fejn infurmat lil Philip Borg Gusman bid-deċiżjoni tal-Bord li l-kirja togħla għal €3,800 fis-sena u titneħħa l- Ordni ta' Rekwiżizzjoni, Philip Borg Gusman kien fl-etá avvanzata ta' 91 sena (ara data tat-twelid u tal-mewt fid-dikjarazzjoni causa mortis a' fol 17). Huwa fil-fatt miet disa' xhur wara mingħajr ma laħaq irrisponda l-ittra tal-Awtoritá intimata. X'kienet il-fehma ta' Philip Borg Gusman għal din id-deċiżjoni tal-Bord baqgħet għalhekk mhux magħrufa. Il-Qorti hija persważa li n-nuqqas ta' Philip Borg Gusman li jwieġeb għall-ittra tal- Bord qabel ma laħaq miet ma hijiex dik proġettata mill-Avukat tal-Istat iżda kienet primarjament is-saħħa prekarja tiegħu li bla dubju kienet qiegħda fi stat deterjoranti. Ma huwiex ġust għalhekk li Philip Borg Gusman jiġi inkolpat għal dan in- nuqqas bil-konsegwenza li r-rikorrenti jiġu mċaħħda milli jingħatalhom Se mai, hija pjuttost l-awtoritá intimata li kaxkret saqajha u ħadet dak iż-żmien kollu biex toħroġ b'deċiżjoni bħal din. Il-Qorti sejra għalhekk tiskartha tali sottomissjoni u tiċħad it-tmin eċċezzjoni tal-awtoritá ntimata. Rigward it-talba għal kumpens u d-danni sofferti mir-Rikorrenti, qed issir referenza għal dak li qalet il-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) per imħallef Joseph R. Coulaud fis-sentenza Robert Psaila Valletta vs Avukat Ġenerali et datata 7 ta' Frar 2017. Minħabba l-mod ċar u raġjonat tal-mod kif inhu espost l- argument dwar il-materja, ikun utli li parti minn din is-sentenza tiġi riprodotta "in "li l-kumpens mistħoqq lill-persuna wara li jkun instab li din ġarrbet ksur ta' xi jedd fundamentali tagħha ma huwiex l-istess bħal-likwidazzjoni u ħlas ta' danni mġarrba. Minbarra dan, ir-rikorrent ma jistax jistrieħ fuq l-għoti ta' kumpens taħt l-artikolu minnu msemmi tal-Konvenzjoni. Fl-ewwel lok, il-Konvenzjoni tagħmel mil-liġijiet ta' Malta safejn id-dispożizzjonijiet tagħha kienu inkorporati fil- Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta. L-imsemmi artikolu ma kienx hekk inkorporat. Fit-tieni lok, huwa maqbul li d-dispożizzjonijiet ta' dak l-artikolu jgħoddu għall- Qorti ta' Strasbourg u mhux għall-qrati domestiċi tal-Pajjiżi Membri tal-Kunsill tal-Ewropa Ara Kost. 30.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Maria Stella L-Għasri Illi b'daqshekk ma jfissirx li t-talbiet tar-rikorrent dwar l-għoti ta' rimedju mhumiex sejrin jintlaqgħu. Jekk ma jistgħux jintlaqgħu talbiet għal-likwidazzjoni ta' kumpens u danni bis-saħħa tal-imsemmi artikolu 41 tal-Konvenzjoni, jista' u sejjer jingħata rimedju taħt il-kriterji tal-għoti ta' rimedju bħal dan minn din il- Qorti fis-setgħat u kompetenza attwali tagħha (Kost. 17.12.2010 fil-kawża fl- ismijiet Philip Farrugia Cardona pro et noe vs Direttur tal-Akkomodazzjoni Soċjali et). Għalhekk, il-Qorti tasal għall-fehma li t-tieni rimedju mitlub mir-rikorrenti fit-tielet, ir-raba' u l-ħames talbiet tiegħu ma jistħoqqlux jintlaqa', imma sejjer jingħata kumpens taħt it-tieni talba tiegħu; Illi huwa llum stabilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall- ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita' mitlufa (Kost. 22.2.2013 fil-kawża fl-ismijiet Albert Stolk et vs Fenech Magrin. Prim Ministru et)." Il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza Josephine L-Għasri pro et noe vs Avukat Ġenerali et, 12 ta' Lulju 2019 rriteniet li "Hu ben stabbilit fil- ta' dawn il-Qrati rimedju kostituzzjonali ma jfissirx necessarjament ir-rimbors tal-valur shih fuq is-suq lis-sid (Q. Kost. Chemimart Ltd [C74] v. Avukat Generali et, deciz 14 ta' Dicembru, 2018.). Dan ghal diversi ragunijiet li din il-Qorti fissret fis-sentenza fl-ismijiet Josephine Scott Drago osservat li l-kalkoli tal-attrici ma jqisux il-ghan legittimu u socjali tal-ligi, il- fatt illi l-ligi tehlisha mill-obbligazzjoni tat-tiswijiet, il-fatt li fost ir-rimedji hemm dak li jippermettilha tfittex li tiehu lura l-fond bla ma tinzamm milli taghmel hekk b'applikazzjoni tal-Art. 12A tal-Kap. 158, u l-fatt illi l-Art. 1 tal-Ewwel Protokoll ma jiggarantix dhul daqskemm jaghti s-suq hieles. Qieghda tassumi wkoll illi kinet sejra ssib min jikri l-appartament ghaz-zmien kollu li ghalih qieghda tippretendi kumpens, u wkoll mill-2002, u li dan il-kerrej kien sejjer jassumi hu l- obbligazzjoni ta' manutenzjoni u tiswijiet.... ....… Kif gie ritenut fis-sentenza ta' din il-Qorti deciza fil-31 ta' Ottubru, 2014, fl- ismijiet Igino Rocco et v. Kummissarju tal-Artijiet u Avukat Generali u citata wkoll mill-ewwel Qorti fis-sentenza appellata, kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il-fattispecie tieghu. Il-Qorti zzid tghid ma' dan li ghandu jigi kkonsidrat, kemm il-htiega li l-Istat jipprovdi ghal akkomodazzjoni socjali u wkoll min-naha l-ohra dawk il-fatturi li gharrfet l-ewwel Qorti fis-sentenza taghha u li din il-Qorti tikkondividi. Il-Qorti tikkonsidra li l-ewwel Qorti ma naqset bl-ebda mod fl-ezercizzju taghha fil-komputazzjoni tal-kumpens, izda izzid mal-konsiderazzjonijiet tal-ewwel Qorti, dawk il-konsiderazzjonijiet maghmula minn din il-Qorti stess fis-sentenzi 96/2014 u 98/2014, decizi 25 ta' April, 2018; Q.Kost. 93/2014 deciz 31 ta' 79/2014 u 97/2014 decizi 29 ta' Marzu 2019) li ghalihom qed issir debita riferenza, fejn f'sfond u f'cirkostanzi simili, din il-Qorti elenkat diversi fatturi relevanti ghal-likwidazzjoni ta' kumpens xieraq applikabbli ghal kaz odjern u li huma s-segwenti: (iii) il-valur tas-suq tal-fond u l-valur lokatizju tieghu ghalkemm dan ma jfissirx necessarjament li l-attrici kienet sejra ssib tikrih daqshekk u bl-istess kondizzjonijiet dwar responsabilita' ghal tiswijiet bhal fil-kaz ta'kiri kontrollat; (iv) l-ghan legittimu u socjali tal-ligi impunjata; hwejjigha lura, u meta; (v) il-fatt li l-kumpens li jinghata ghall-ksur tad-drittijiet fondamentali ma huwiex l-istess bhad-danni civili izda, minkejja dan ghandu jkun kumpens shih li, kemm jista'jkun, iqieghed lill-attur fil-posizzjoni li kien ikun fiha li kieku dak il-ksur ma (vi) l-incertezza li ghaddiet minnha l-attrici dwar jekk qattx setghet tiehu (vii) il-fatt li kienet imcahhda wkoll mill-possibilita' li tizviluppa l-arja tal- (viii) il-fatt li biex tiehu dan ir-rimedju l-attrici kellha taghmel spejjez biex tiftah din il-kawza u biex tfittex l-izgumbrament tal-okkupanti tal-fond." ....… Tenut kont li l-Qorti hi tal-fehma li m'ghandhiex tiddipartixxi fil-kaz odjern mill-limiti tal-kumpens generalment likwidat f'kazijiet simili (Ghalkemm il- fattispecie tal-kull kaz jinbidel, ara Q. Kost. Generali et, 14 ta' Dicembru, 2018, €10,000; Q. Kost. Avukat Generali et, 14 ta' Dicembru, 2018, €5,000; Q. Kost. 7/17, Alessandra Stanicich Sive Stanicic v. Joseph Balzan et, 14 ta' Dicembru, 2018, €25,000 Prim'Ministru decizi fil-25 ta' April, 2018, skont ir-riferenza fin-nota ta' qabel din) sabiex tinzamm ir-relattivita` fir-rigward u, wara li hadet is-suespost in konsiderazzjoni, qieghda tikkonsidra tar-rikorrenti mhuwiex Għal likwidazzjoni ta' kumpens xieraq, l-Qorti żżid ukoll dawn il- konsiderazzjonijiet marbuta mal-fattispeċe partikolari ta' dan il-każ: L-isproporzjon sostanzjali fid-differenza bejn il-kera li tħallas l-inkwilina Woods u dik li setgħu jirċievu skont is-suq ħieles ir-rikorrenti li kieku l-fond ma kienx suġġett għall-Ordni ta' Rekwiżizzjoni - skont l-istess rapport tal-perit Godwin Calleja maħtur mill-Qorti sabiex jistabbilixxi l-valur lokatizju tal-fond in kwistjoni mis-sena 1987 sas-sena 2019 b'intervalli ta' ħames snin (ara verbal tal-24 ta' Settembru 2019 a' fol 82 u rapport a' fol 121), il-valur lokatizzju skont is-suq beda fis-sena 1994 ikun ogħla mid-doppju tal-ammont ta' LM200 (€465.87) mħallsa fis-sena mill-intimata. Fis-sena li fiha r-rikorrenti saru sidien tal-fond in kwistjoni, jiġifieri fis-sena 2015, il-valur lokatizzju kien bejn €3,850 (2014) u €6,000 (2019). Għaldaqstant bl-ebda mod ma jista' jitqies li l-ammont imħallas mill-intimata huwa kumpens xieraq għar-Rikorrenti għaċ-ċaħda tat- tgawdija tal-proprjeta` tagħhom. Dan speċjalment fid-dawl tal-fatt li, ladarba l- fond baqa' ma ġiex derekwiżizzjonat, dan l-ammont ta' LM200 (€465.87) qatt ma żdied u lanqas hemm ċans li jiżdied, għalkemm skont iċ-ċedoli preżentati l- ammont li qed jiġi depożitat huwa ftit iktar min hekk, preċiżament dak ta' €627.75 (ara Dok JS2 a' fol 135 sa 137). L-inerzja da parti tal-Istat, li matul is-snin baqa' passiv għall-ħtieġa ta' ntervent effettiv sabiex joħloq bilanċ aktar proporzjonat bejn il-piżijiet u d-drittijiet ta' persuni fil-qagħda tar-rikorrenti; Il-fatt li kemm ir-rikorrenti u l-awtur tagħhom dejjem ċaħdu l-ammont ta' kera irriżorja kif stabbilitá mill-awtoritá ntimata, ħlief għal perjodu qasir ta' tlett snin wara li s-sid ġie rinfaċċjat bis-sentenza li biha l-Qorti Ċivili Prim' Awla ċaħdet it-talba tiegħu posta a tenur tal-artikolu 8(2) tal-Kap. Li l-intimata Schembri għadha tirrisjedi fil-fond u għalhekk ir-Rikorrenti ilhom mċaħħda mill-pussess tiegħu sa minn meta Philip Borg Gusman ġie notifikat bl- ordni ta' rekwiżizzjoni, jiġifieri mit-12 ta' Jannar 1988. Il-fatt ta' jekk ir-Rikorrenti kienux neċessarjament ser isibu lil min jikru l- fond mingħajr waqfien b'dik il-kera u bl-istess kondizzjonijiet. Fid-dawl tas-suespost, din il-Qorti għaldaqstant issib xieraq li jitħallas kumpens lir-Rikorrenti fis-somma ta' tletin elf ewro (€30,000). Kif ġia ingħad supra, tali somma ma hiex tqis ukoll iż-żmien li r-Rikorrenti ħadu biex iressqu l- ilment tagħhom quddiem il-Qorti. Dan għal raġunijiet indikati mill-Qorti Ewropea fil-każ fl-ismijiet Apap Bologna vs Malta, 30 ta' Novembru 2016 para 46. Dan l-ammont għandu sentendi jitħallas mill-Avukat tal-Istat li, kif jixhed ismu stess, qed jirrapreżenta l-Istat. Dan peress li kif ġie kemm il-darba ribadit, "kumpens bħal dak għandu jbatih biss l-Istat minħabba li l-ksur li qed iġarrab ir- rikorrent huwa l-effett dirett tal-liġi li ddaħħlet bl-Att XXIII tal-1979. L-intimati Ganado nqdew b'liġi li tathom jeddijiet ġodda li ma kellhomx fiż-żmien meta ngħatat il-konċessjoni enfitewtika, iżda ma għamlu xejn biex jiksbu dan il-jedd l-Qorti ma tistax issib li l-intimati Ganado jridu jagħmlu tajjeb huma wkoll għall- ħlas tal-kumpens lir-rikorrent minħabba s-sejbien ta' ksur tal-jedd fundamentali tiegħu. Din il-fehma tinbena wkoll fuq il-fatt li l-ilment tar-rikorrent jirrigwarda liġi li jagħmilha l-Istat u mhux iċ-ċittadin li, min-naħa tiegħu, għandu jedd jinqeda biha fil-parametri tagħha u safejn din ma titqiesx li qiegħda tikser il-jedd fundamentali tas-sid; Illi kif inhu miżmum u mgħallem "fil-każ ta' liġi leżiva tad-drittijiet konvenzjonali jew kostituzzjonali, huwa l-Istat u mhux iċ-ċittadin li għandu jirrispondi. Għax huwa prinċipalment l-obbligu tal-Istat, u mhux tal-inkwilin, li jassigura li d-drittijiet fundamentali tas-sid ma jinkisrux" (Kost. 24.2.2012 fil-kawża fl-ismijiet Louis Saliba Hales Hasa vs Kalċidon Borg Pellicano et; u Kost. 6.2.2015 fil-kawża fl-ismijiet Sean Bartolo Bennetti et vs L-Avukat Cilia Borg et);" Għaldaqstant u għar-raġunijiet fuq imsemmija, il-Qorti qiegħdha taqta' u tiddeċiedi din il-kawża billi; Tiċħad l-eċċezzjonijiet preliminari u fil-mertu tal-intimati. Tilqa' limitatament l-ewwel talba attriċi u tiddikjara u tiddeċiedi illi minħabba ċ-ċirkostanzi u fatti suesposti teżisti leżjoni minħabba d-disposizzjonijiet tal-Kap. 125 tal-Liġijiet ta' Malta, ossia l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni numru R.O. 51022/1988, u b'hekk teżisti leżjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti u l-antekawża minnhom kif sanċiti fl-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, oltre illi l-effetti ta' tali Ordni ta' Rekwiżizzjoni għadhom sa jinċidu fuq id-drittijiet patrimonjali, kostituzzjonali u konvenzjonali tar-rikorrenti. Tilqa' limitatament it-tieni talba attriċi u konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi l-lokazzjoni tal-fond 59, Doreen, Fl 2, Triq A. Cuschieri, Fleur-De- Lys, Il-Gudja, proprjetá tar-rikorrenti, a favur tal-intimata Janice Woods (K.I. BORG PELLICANO) tilledi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif sanċiti fl-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta u b'hekk tordna li l-istess intimata Woods m'għandhiex tibqa' tgawdi mill-protezzjoni tal-Ordni ta' Rekwiżizzjoni mertu ta' din il-kawża fir-rigward tal-fond imsemmi. Tilqa' limitatament it-tielet talba attriċi u tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat Avukat tal-Istat huwa responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tar-rekwiżizzjoni u okkupazzjoni in kwistjoni li ma kkreatx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sidien rikorrenti u dawk ta' l-inkwilini, stante illi l-kera in kwistjoni. pagabbli lir-rikorrenti ma tirriflettix is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjetá Tilqa' r-raba' talba u tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti fl-ammont ta' tletin elf ewro (€30,000). Tilqa' l-ħames talba u tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat iħallas l-istess kumpens u danni hekk likwidati ai termini tal-Liġi, bl-imgħax legali sad-data tal- Bl-ispejjeż jitħallsu mill-intimati Avukat tal-Istat u l-Awtoritá tad-Djar. Imħallef Toni Calleja Deputat Reġistratur