FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. BEDINGFIELD LL.D. ILLUM l-Erbgħa, 7 ta' Lulju, 2021 Darren MORAD vs Ryan CISHAHAYO u b'degriet tat-18 ta' Frar, 2013, is-soċjetà Fogg Insurance Agency Limited (C – 597) għan-nom u in rappreżentanza tas-soċjetà estera Argus Insurance Company (Europe) Limited intervjeniet fil-kawża in statu et terminis Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fis-16 ta' Jannar, 2013, li bih u għar- raġunijiet hemm imsemmija, l-attur jitlob li din il-Qorti (a) ssib li l-imħarrek Blaut waħdu jaħti għall-inċident li seħħ fis-17 ta' Lulju, 2011, fi Triq is-Sejba, fl-Imqabba meta, waqt li kien qiegħed jibdel rota ta' vettura, ittajjar mill-vettura tal-għamla Mazda bin-numru tar-reġistrazzjoni RYN131 misjuqa mill-imħarrek u għad-danni mġarrba minnu b'riżultat ta' dan inċident; (b) tillikwida d-danni 7 ta' Lulju, 2021 mġarrba, jekk meħtieġ bil-ħatra ta' perit minnha maħtur; u (ċ) tikkundanna lill- imħarrek iħallsu l-ammont ta' danni hekk likwidat. Talab ukoll l-ispejjeż; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tas-7 ta' Frar, 20131, li bih ordnat in-notifika lill-imħarrek u tat direttivi lill-partijiet dwar it-tressiq tal- provi min-naħa tagħhom; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tat-18 ta' Frar, 2013, li bih laqgħet talba mressqa mill-kumpannija Fogg Insurance Agencies Limited għan-nom u in rappreżentanza tal-kumpannija estera Argus Insurance Company (Europe) Limited biex titħalla tidħol fil-kawża in statu et terminis2; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa fl-4 ta' Marzu, 2013, li biha l- kumpannija intervenuta fil-kawża laqgħet għall-azzjoni attriċi billi qalet li kien hemm bosta ksur tal-kundizzjonijiet tal-polza li hija kienet ħarġet dwar il-vettura li tajret lill-attur, u għalhekk hija tista' biss tagħmel tajjeb għal xi danni li l-attur jgħid li ġarrab jekk kemm-il darba l-attur iseħħlu juri bl-aħjar mod li l-imħarrek kien jaħti għall-inċident u li huwa tassew ġarrab id-danni li jgħid li ġarrab; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa fit-8 ta' Marzu, 2013, li biha l- imħarrek Blaut laqa' għall-azzjoni attriċi billi fil-mertu ċaħad li ikkawża xi danni lill-attur, u għalhekk ma kellu jagħmel tajjeb għall-ebda ħlas ta' danni minħabba f'imġiebtu; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tal-20 ta' Marzu, 20133, li bih ħatret lill-kirurgi Charles Martin u Joseph Stagno Navarra bħala esperti mediċi sabiex ifittxu u jirrelataw dwar il-fondatezza tad-domandi attriċi, wara li jieħdu konjizzjoni tal-eċċezzjonijiet imressqa, u jagħmlu l-osservazzjonijiet kollha li għandhom x'jaqsmu mal-każ; Rat li b'ordni ta' surroga tal-24 ta' Jannar, 20144, din il-kawża kienet assenjata lil din il-Qorti kif issa presjeduta; Rat ir-Rapport imressaq mill-esperti mediċi Charles Martin u Joseph Stagno Navarra fit-28 ta' Ottubru, 20135, u minnhom maħluf kif imiss fit-30 ta' Jannar, 2014 fir-Registru tal-Qorti Ċivili; Rat in-Nota tal-4 ta' April, 20146, li biha l-kumpannija intervenuta fil-kawża qalet li ma kinitx taqbel mal-parti tar-rapport tal-esperti mediċi f'dik il- 1 Paġ. 45 tal-proċess 2 Paġ. 51 tal-proċess 3 Paġġ. 63 – 4 tal-proċess 4 Paġġ. 91 – 2 tal-proċess 5 Paġġ. 97 sa 102 tal-proċess 6 Paġ. 114 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 parti li tirrigwarda s-sejba ta' debilità ortopedika, u aktar tard talbet il-ħatra ta' periti mediċi addizzjonali7; Rat id-degriet tagħha tal-21 ta' Jannar, 20158, li bih ħatret bħala esperti mediċi addizzjonali lill-kirurgi Massimo Avallone, Carmel Blaut u Frederick Żammit Hil; Rat ir-Rapport imressaq mill-esperti mediċi addizzjonali Massimo Avallone u Frederick Żammit Hil tas-7 ta' Marzu, 20159, u minnhom maħluf kif imiss fis-17 ta' April, 2015 fir-Registru tal-Qorti Ċivili; Rat in-Nota tal-11 ta' Novembru, 201510, imressqa mill-attur li biha eskuta lill-esperti mediċi addizzjonali, u t-tweġibiet mogħtija minnhom waqt is- smigħ tal-10 ta' Marzu, 201611; Rat in-Nota tal-10 ta' Marzu, 201612, imressqa mill-attur li biha esebixxa kopja tas-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali fil-11 ta' Frar, 2016; Rat ix-xhieda u d-dokumenti mressqa quddiemha; Rat id-degriet tagħha tal-10 ta' Marzu, 201613, li bih tat lill-partijiet żmien sabiex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-attur fid-9 ta' Mejju, imressqa mill-kumpannija ta' Sottomissjonijiet intervenuta fil-kawża tal-20 ta' Settembru, 201615, bi tweġiba għal dik tal-attur; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrek Blaut tal-21 ta' Ottubru, 201616, bi tweġiba għal dik tal-attur; Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degrieti li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; 7 Ara l-verbal tal-21 ta' Jannar, 2015 f'paġ. 134 tal-proċess 8 Paġ. 134 tal-proċess 9 Paġġ. 143 – 7 tal-proċess 10 Paġ. 170 tal-proċess 11 Ara paġġ. 183 – 4 tal-proċess 12 Paġġ. 179 – 182 tal-proċess 13 Paġġ. 185 – 6 tal-proċess 14 Paġġ. 187 sa 195 tal-proċess 15 Paġġ. 199 sa 206 tal-proċess 16 Paġġ. 210 – 2 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 Ikkonsidrat: Illi din hija azzjoni għal danni wara li l-attur ittajjar minn vettura misjuqa mill-imħarrek. L-attur jgħid li kien qed jagħti għajnuna lil sewwieq ta' vettura oħra meta ntlaqat mill-vettura misjuqa mill-imħarrek Blaut u baqa' midrub billi ġarrab ġrieħi li ġabulu debilità li ma tgħaddix; Illi għal din l-azzjoni l-imħarrek jilqa' billi jiċħad li kien hu li kkawża dannu lill-attur. Min-naħa tagħha, il-kumpannija intervenuta fil-kawża (minn issa 'l hemm imsejħa "Fogg") – li kienet assikurat il-vettura misjuqa mill- imħarrek – qalet li f'każ li l-Qorti kellha ssib li l-imħarrek jaħti għal dak li ġara, għandu jiġi rikonoxxut id-dritt tagħha ta' rivalsa kontra l-istess imħarrek u l- assikurat tagħha. Tgħid ukoll li fil-ħin li seħħ l-inċident, kien hemm ksur tal- kundizzjonijiet tal-polza ta' assikurazzjoni; Illi bħala fatti rilevanti li joħorġu mill-atti ta' din il-kawża jirriżulta li nhar is-17 ta' Lulju, 2011, fis-sigħat bikrija ta' filgħodu, l-attur kien qed isuq il-vettura tiegħu minn Triq is-Sejba, ġewwa Ir-Rabat (Malta), meta waqaf biex jagħti għajnuna lil wieħed Emanuel Mallia Martin li kien wieqaf mal-ġenb tat-triq għax niżlitlu waħda mir-roti ("puncture") tal-karozza tiegħu. Preżenti kien hemm ukoll mart Emanuel Mallia Martin, Angela; Illi waqt li l-attur kien baxxut ibiddel il-puncture tar-rota tal-vettura ta' Buġeja, għaddiet vettura minn ħdejhom, laqtithom it-tnejn, u filwaqt li tefgħathom mal-art, baqgħet sejra17. Huma ma rawx il-vettura jew il-persuna li kienet qed issuqha. Ftit wara, wasal pulizija fuq il-post li talab għall-għajnuna u sejjaħ ambulanza billi l-attur u Buġeja dehru midrubin u mixħutin mal-art18. Fuq is-sit, il-vettura tal-attur kienet bil-hazard lights mixgħulin, filwaqt li dik ta' Buġeja kienet bid-dawl mitfi. Il-vettura ta' Buġeja ġarrbet ħsarat fuq in-naħa tal- lemin tagħha19; Illi dak il-lejl, l-attur ittieħed l-Isptar Mater Dei b'ambulanza u nżamm hemmhekk għall-osservazzjoni u l-kura għal disat (9) ijiem20. Dak inhar tal-inċident, l-attur kellu ħamsa u għoxrin (25) sena u kien jaħdem bħala "Quality/Testing Inspector" ma' kumpannija Maltija li tispeċjaliżża fil- produzzjoni ta' sistemi ta' tkessih ta' impjanti industrijali għall-esportazzjoni21. 17 Ara affidavit ta' Darren Zahra f'paġ. 67 tal-proċess. Ara wkoll ix-xhieda mogħtija minn Emanuel Mallia Martin f'paġ. 85 tal-proċess 18 Ara x-xhieda mogħtija minn PS 836 Kevin Vella Haber f'paġġ. 74 – 5 tal-proċess 19 Ara l-Current Incident Report Dok "RAR", f'paġ. 41 tal-proċess 20 Affidavit tal-attur f'paġ. 67 tal-proċess 21 Dok "P", f'paġ. 10 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 Wara l-imtarfa, ma reġax daħal għax-xogħol u fit-23 ta' Marzu, 2012, il- kumpannija li kien jaħdem magħha temmitlu l-impieg minħabba li ma setax jidħol lura għax-xogħol li kien jagħmel qabel22. Madankollu, reġa' ddaħħal fl- impieg li kellu fl-4 ta' Ġunju ta' dik l-istess sena23; Illi aktar tard matul il-lejl meta seħħ il-każ, l-imħarrek mar ma' missieru, Saviour Sciberras, l-Għassa taż-Żurrieq u rrapportaw li l-imħarrek aktar kmien matul il-lejl kien qed isuq vettura bin-numru ta' reġistrazzjoni RYN 131, tal-għamla Mazda 2, fi Triq is-Sejba, fid-direzzjoni lejn is-Siġġiewi. Missier l- imħarrek kien is-sid reġistrat tal-vettura misjuqa minn ibnu dak il-ħin li seħħ l- inċident. L-imħarrek stqarr li skiddjatlu l-karozza, u kien beżgħan li seta' laqat xi nies, u li baqa' sejjer lejn id-dar24; Illi minn stħarriġ li għamlet il-Pulizija fil-garaxx ta' l-imħarrek, jirriżulta li l-vettura misjuqa mill-imħarrek ġarrbet ħsarat fuq in-naħa tal-lemin tagħha. Fost il-ħsara kien hemm dik imġarrba mill-kappa tal-mera tan-naħa tal- lemin25. Aktar kmieni fuq is-sit tal-inċident, instabet parti minn mera ta' vettura tal-għamla Mazda 2 ta' kulur abjad perla metalliku26 li jixbah il-lewn tal-vettura misjuqa mill-imħarrek. Il-Pulizija ressqu lill-imħarrek quddiem il-Qorti Kriminali u xlewh, fost oħrajn, li kkawża offiżi ta' natura ġravi fuq il-persuna tal- attur. L-imħarrek ammetta l-akkużi miġjuba kontrih u b'sentenza mogħtija fil- 11 ta' Frar, 2016, il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali, sabitu ħati tal-akkużi kollha kif hemm imfisser27; Illi jirriżulta li l-vettura misjuqa mill-imħarrek kienet assikurata fuq missieru, u kienet inħarġet fl-1 ta' Lulju, 201128. Fost il-kundizzjonijiet tal-polza, kien hemm waħda li tgħid li ma setgħetx tinsaq minn persuna taħt l-età ta' 25 sena29. Il-vettura hija tal-għamla Mazda 2 ta' lewn 'crystal white'30. Jirriżulta wkoll li l-imħarrek, dakinhar tal-inċident, kellu 21 sena, u naqas li jressaq claim ma' Fogg, li kienet tkopri l-vettura31; Illi wara l-inċident, l-attur għamel żmien nieqes mix-xogħol u l- impieg tiegħu ġie aktar tard mitmum32. L-attur jgħid li ġarrab ġrieħi f'saqajh u f'dahru, u li għadu muġugħ sallum. Jgħid ukoll li daħal f'ħafna spejjeż33. 23 Dok "O", f'paġ. 9 tal-proċess 24 Ara Rapport tal-Inċident f'paġ. 82 tal-proċess 25 Ibid 26 Ara x-xhieda tal-PS 447 Kevin Vella Haber f'paġ. 75 tal-proċess. Ara wkoll l-Current Incident Report f'paġ. 81 tal-proċess 27 Dok "DV", f'paġġ. 180 – 2 tal-proċess 28 Dok "SP1", f'paġ. 153 tal-proċess 29 Ara Dok "SP2", f'paġġ. 155 sa 163 tal-proċess 30 Ara Dok. "RG1" f'paġ. 58 tal-proċess 31 Ara l-affidavit ta' Simon Rhodes f'paġġ. 150 – 1 tal-proċess 32 Ara x-xhieda ta' Josette Ellul Mizzi f'paġġ. 104 sa 111 tal-proċess 33 Ara affidavit ta' l-attur f'paġġ. 67 – 8 tal-proċess. 7 ta' Lulju, 2021 B'sostenn ta' dan, l-attur iressaq kemm rapporti mediċi kif ukoll irċevuti oħra marbuta ma' spejjeż minfuqa minnu b'riżultat tal-inċident34; Illi b'ittra uffiċjali tas-6 ta' Novembru, 2012, mibgħuta għall-finijiet tal-Kapitolu 104 tal-Liġijiet ta' Malta, Fogg talbet lill-imħarrek u lil missieru l- assikurat biex jersqu w jassumu r-responsabilità tal-inċident u jagħmlu tajjeb għad-danni marbuta miegħu35; Illi fis-16 ta' Jannar, 2013, infetħet din il-kawża; Illi l-esperti mediċi maħtura mill-Qorti waslu għall-fehma li l-attur tassew qiegħed ibati minn debilità, u li din m'hijiex sejra tgħaddi maż-żmien. Huma wasal għall-fehma li d-diżabilità ortopedika hija fil-grad bejn tnax fil-mija (12%) u ħmistax fil-mija (15%), filwaqt li dik marbuta ma' kirurgija plastika hija fil-grad ta' erbgħa fil-mija (4%)36; Illi l-konsiderazzjonijiet ta' xejra legali f'din il-kawża huma tlieta. L-ewwel u qabel kull ħaġa oħra hemm dik marbuta mal-ħtija għall-inċident u jekk hemmx rabta bejn dik il-ħtija u l-korriment imġarrab mill-attur. It-tieni, f'każ li toħroġ dik ir-rabta, il-likwidazzjoni tal-ammont xieraq tad-danni. It-tielet, ir- rabta ta' Fogg f'dan kollu u l-jedd ta' rivalsa li għandha favur tagħha; Illi l-kwestjoni tal-ħtija għall-inċident li seħħ għandha spunti interessanti f'dan il-każ. Dan ġej mill-fatt li l-inċident ġara f'ħin meta ma jidhirx li kien hemm traffiku ieħor fl-inħawi u fl-eqqel tal-lejl. Iċ-ċirkostanzi ta' kif l- attur jgħid li safa midrub ukoll mhumiex tas-soltu. Din ma kinitx ħabta bejn vetturi: l-attur lanqas biss kien qiegħed isuq għaliex, x'ħin intlaqat, kien qiegħed ibiddel rota ta' vettura ta' ħaddieħor u kien ħareġ mill-vettura tiegħu biex jagħtih daqqa t'id. Fit-tielet lok, la l-attur (u lanqas ix-xhieda li kienu fuq il-post dak il- ħin li seħħ l-inċident) u lanqas l-imħarrek ma jafu sewwasew x'ġara fil-ħin preċiż tal-inċident, għalkemm l-imħarrek jistqarr li baqa' sejjer lejn daru u ma niżilx mill-vettura li kien qiegħed isuq, iżda aktar tard dak il-lejl mar l-Għassa tal- Pulizija biex jirrapporta li kien involut f'inċident; Illi l-attur huwa kategoriku fix-xiljiet tiegħu u aktar u aktar fit-talbiet attriċi meta jgħid li l-imħarrek waħdu jaħti għall-inċident u li kien l-imħarrek li tajru bil-vettura li kien qiegħed isuq dakinhar. Min-naħa tiegħu, l-imħarrek jiċħad għal kollox li kien jaħti hu għal dak li ġara; "M" f'paġġ. 11 sa 33 tal-proċess 35 Ara Dok "SP3" f'paġġ. 165 – 6 tal-proċess 36 Ara r-Rapport tal-Periti Mediċi Mr Charles Martin u Mr Joseph Stagno Navarra f'paġġ. 97 sa 102 tal-proċess, u r-Rapport tal-Periti Mediċi Addizzjonali Mr Massimo Avallone, Mr Carmel Blaut u Mr Frederick Elfezani Hil f'paġġ. 143 – 7 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 Illi l-Qorti tifhem li, fil-kamp ċivili, il-piż probatorju mhuwiex dak ta' provi lil hinn mid-dubju raġonevoli37. Iżda fejn ikun hemm verżjonijiet li dijametrikament ma jaqblux, u li t-tnejn jistgħu jkunu plawsibbli, il-prinċipju għandu jkun li tkun favorita t-teżi tal-parti li kontra tagħha tkun saret l- allegazzjoni38. Ladarba min kellu l-obbligu li jipprova dak li jallega ma jseħħlux iwettaq dan, il-parti l-oħra m'għandhiex tbati tali nuqqas u dan bi qbil mal- prinċipju li actore non probante reus absolvitur39. Min-naħa l-oħra, mhux kull konflitt ta' prova jew kontradizzjoni għandha twassal lil qorti biex ma tasalx għal deċiżjoni jew li jkollha ddur fuq il-prinċipju li għadu kemm issemma. Dan għaliex, fil-qasam tal-azzjoni ċivili, il-kriterju li jwassal għall-konvinċiment tal- ġudikant għandu jkun li l-verżjoni tinstab li tkun waħda li l-Qorti tista' toqgħod fuqha u li tkun tirriżulta bis-saħħa ta' xi waħda mill-għodda proċedurali li l-liġi tippermetti fil-proċess probatorju40. F'kawża bħalma hija dik li l-Qorti għandha quddiemha llum, huwa prinċipju stabilit li, fejn il-verżjonijiet tal-partijiet f'kawża jkunu tali li ma jaqblu f'xejn jew inkella b'mod estensiv, il-Qorti trid tqis liema waħda minn tali verżjonijiet hija l-aktar waħda attendibbli u toqgħod magħha. Huwa biss fejn il-Qorti ma tkunx tista' tasal għal konvinċiment partikolari favur verżjoni l-waħda jew l-oħra li, bħala regola, għandha tqis li ż-żewġ partijiet jaħtu ndaqs għall-inċident li jkun41. Min-naħa l-oħra, jekk kemm-il darba ż-żewġ verżjonijiet ikunu tali li jistgħu jitqiesu plawsibbli u ta' min joqgħod fuqhom mingħajr ma tkun tispikka xi ċirkostanza oħra dominanti li tikkonvinċi l-fehma tal-Qorti lejn naħa jew l-oħra, hemmhekk il-Qorti tkun trid iddur lejn ir-regola li min jallega jrid jipprova u, jekk kemm-il darba dik il-prova ma tinġabx, il-Qorti jkollha tqis li l-parti attriċi tkun naqset milli twettaq il-parti probatorja tagħha kif meħtieġ u kif mistenni li jsir42; Illi għalhekk, fit-twettiq ta' eżerċizzju bħal dak, il-Qorti hija marbuta biss li tagħti motivazzjoni kongruwa li tixhed ir-raġunijiet u l-kriterju tal-ħsieb li hija tkun ħaddmet biex tasal għall-fehmiet tagħha ta' ġudizzju fuq il-kwestjoni mressqa quddiemha43; Illi b'żieda ma' dan jingħad li l-kawża li l-Qorti għandha quddiemha hija waħda għal riżarċiment ta' danni mġarrba fuq il-bażi tal-ħtija akwiljana. Il- liġi44 titkellem ċar dwar ir-responsabbiltà tal-għemil ta' persuna fil-qasam ta' danni mnissla minn delitt. Jaħti ta' għemil bħal dan kull min ma jużax il- prudenza, id-diliġenza u l-ħsieb ta' missier tajjeb tal-familja45. Dan in-nuqqas ta' PS 7.5.2010 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Caruana Smith et vs Anthony Grech Camilleri 38 Ara, per eżempju, P.A. NC 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Zammit-Mangion Gellel et vs William Mixter et 39 Ara, per eżempju, P.A. LFS 18.5.2009 fil-kawża fl-ismijiet Col. Ċiv. 19.6.2006 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Le Moal vs David Flores Martin noe 41 App. Ċiv. 20.1.1964 fil-kawża fl-ismijiet Benallal vs Cristiano Mifsud (Kollez. Vol: XLVIII.i.59); u App. PS 22.11.2002 fil-kawża fl-ismijiet Elmo Insurance Agency Limited noe et vs Carmel Zahra Strauss 42 App. Ċiv. 5.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Lawrence Sant’ Angelo vs Anthony Brincat 43 App. 9.1.2008 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Drago et vs Victor Fituri et 44 Art. 1031 tal-Kap 16 45 Art. 1032(1) tal-Kap 16 7 ta' Lulju, 2021 diliġenza jew għaqal joħroġ ukoll fejn wieħed jonqos minn dmir impost mil-liġi, ukoll jekk dak li jagħmel ikun mingħajr il-ħsieb li jagħmel id-deni46. Ta' dan id- deni jrid jagħmel tajjeb għall-ħsara li tiġri. Dan, wara kollox, huwa meqjus bħala l-għajn ewlenija li fuqha tinbena r-responsabbiltà ċivili mnissla mill-għemil doluż jew kolpuż47; Illi fil-każ fejn persuna tallega li tkun ġarrbet ħsara minħabba l- għemil jew l-omissjoni tal-parti l-oħra, jeħtieġ li min jallega li ġarrab dannu jipprova kemm l-att jew l-omissjoni tal-persuna mixlija bir-responsabbiltà ta' dak l-għemil jew ta' dik l-omissjoni, u kif ukoll li d-danni mġarrba huma l-effett konsekwenzjali ta' dak l-għemil jew ta' dik l-omissjoni48. Għar-rigward tal- kwestjoni tar-responsabbiltà huwa meħtieġ li jintwera li l-attur ġarrab il-ħsarat li minnhom jilminta u kif ukoll jeħtieġ li jintwera li l-parti mħarrka kienet taħti għalihom. Din ir-rabta ta' kawżalità bejn l-għemil (jew l-omissjoni) tal-parti u l- effetti mġarrba hija s-sies tal-azzjoni mressqa mill-attur fil-kawża tal-lum; Illi l-Qorti tqis li, għalkemm il-grad ta' prova fil-proċediment ċivili mhuwiex wieħed tassattiv daqs dak mistenni fil-proċediment kriminali, b'daqshekk ma jfissirx li l-provi mressqa iridu jkunu anqas b'saħħithom. Il-prova mistennija fil-qasam tal-proċediment ċivili ma tistax tkun sempliċi supposizzjoni, suspett jew konġettura, imma prova li tikkonvinċi lil min irid jagħmel ġudizzju49; Illi l-ligi teħles mir-responsabbiltà ta' xi għemil li jġib il-ħsara dak kollu li jseħħ minħabba aċċident jew minħabba forza maġġuri50. Madanakollu, ma jitqiesx li jkun seħħ b'aċċident dak li jiġri mill-fatt, pożittiv jew negattiv, tal- bniedem51 u li, fuq kollox, ikun imbassar minn qabel minn persuna ta' dehen ordinarju52 jew, għall-anqas, jista' jiġi evitat53. Min-naħa l-ohra, il-fatt li jitnissel minn forza maġġuri huwa li l-ġrajja tiegħu ma jista' jiqfilha ħadd54; Illi filwaqt li hu l-obbligu ta' min jallega li ġarrab ħsara li jġib provi tajba biżżejjed biex isostni l-każ tiegħu, meta l-parti mixlija bi ħsara tgħid li ma kinitx taħti minħabba l-aċċident, jaqa' fuqha l-piż li tipprova dawn iċ-ċirkustanzi. F'dan ir-rigward, l-attur jistrieħ fuq l-ammissjoni reġistrata mill-imħarrek Sciberras fil-proċeduri kriminali li nġabu kontrih, kif ukoll fuq il-fatt li minn jeddu dak inhar stess tal-inċident, l-imħarrek mar Il-Birgu u rrapporta li seta' laqat xi nies fl-imsemmi inċident. L-imħarrek Blaut jiddefendi l-każ tiegħu 46 Art. 1033 tal-Kap 16 47 P.A. PS 3.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Michael BUONANNOGravino noe vs Filomena Spiteri Debono et 48 App. Ċiv. 23.6.2004 fil-kawża fl-ismijiet Ġovanni Zahra et vs Michael Duff 49 Ara P.A. DS 13.2.2001 fil-kawża fl-ismijiet Nancy Sant’ Angelo vs Odette Vella Haber (mhix pubblikata, imma f'dan ir-rigward, konfermata mill- Qorti tal-Appell fis-27.2.2004) 50 Art. 1029 tal-Kap. 16 51 P.A. 17.5.1902 fil-kawża fl-ismijiet Farrugia Bennett noe vs Gatt noe et (Kollez. Vol: XVIII.ii.164) 52 Ara b'eżempju, App. 16.11.1942 fil-kawża fl-ismijiet Raymond noe vs Grech Camilleri pro et noe (Kollez. XXXI.i.554) u P.A. LM 15.11.2019 fil-kawża fl-ismijiet Charlo Dedic vs Joseph Azulay et (mhix appellata) 53 App. 14.1.1919 fil-kawża fl-ismijiet Falzon Gatt vs Ripard et (Kollez. 7 ta' Lulju, 2021 fuq tliet linji ta' difiża: l-ewwel waħda li jgħid li tgħammex b'leħħa ta' dawl qawwi qabel ħass li laqat xiħaġa, iżda qatt ma stqarr li kien hu li kkawża l- inċident. It-tieni waħda hi li l-Pulizija ma kkonkludietx l-investigazzjoni tagħha, iżda straħet fuq l-assunzjoni li seta' kien l-imħarrek li kkawża l-inċident. Filwaqt li fit-tielet difiża, l-imħarrek jistrieħ ukoll fuq l-indipendenza tal-kawża ċivili mill-proċeduri kriminali. Għaldaqstant jgħid li ma għandu ebda ħtija għal dak li seta' ġara lill-attur; Illi l-Qorti fliet bir-reqqa l-provi li tressqu quddiemha u jirriżultalha illi l-attur safa vittma ta' inċident meta ttajjar minn vettura li baqgħet sejra għal għonq it-triq. L-imħarrek jisħaq li huwa qatt ma stqarr li kienet il-vettura misjuqa minnu li laqtet lill-attur u, matul is-smigħ tal-kawża55, xehed li kien tnissillu dubju kemm kien minnu li kien tajjar xi persuna f'dak l-inċident56. Huwa qal ukoll li qabel ma ħass li laqat xiħaġa, kien tgħammex b'dawl qawwi li ma ħallihx jara fejn sejjer. Mill-provi ħareġ ukoll li l-attur kien sejjer lejn daru (dak iż-żmien hu kien joqgħod fi Triq Valletta, fl-Imqabba) mis-Siġġiewi, filwaqt li l-imħarrek kien sejjer mill-Imqabba lejn is-Siġġiewi. Il-vettura li niżlitilha r-rota u li l-attur waqaf jgħin lil sidha jibdilha wkoll kienet sejra minn Triq is-Sejba lejn santa venera- Imqabba; Illi l-medda tat-triq fejn sar l-inċident għandha bini fuq ix-xellug għal min ikun ġej minn Ta' Kandja, filwaqt li hemm dwal tat-triq ma' tulha. Jidher li l-inċident seħħ ftit qabel ir-roundabout ta' Pjazza tad-Djamanti fejn Triq is-Sejba tiltaqa' ma' Triq il-Konvoj ta' Santa Marija, fl-Imqabba. Il-wiċċ tat-triq huwa asfaltat tajjeb u t-triq mhijiex dejqa; Illi minn qari b'reqqa tal-provi mressqa u kif ukoll tas- sottomissjonijiet magħmula, il-Qorti tasal għall-fehma li tressqu provi tajbin biżżejjed li jwassluha ssib li l-imħarrek jaħti għall-inċident. Fl-ewwel lok, il-fatt li huwa nnifsu flimkien ma' missieru mar jirrapporta l-inċident ftit sigħat wara li seħħ, jorbtu mal-fatt. Sa dak il-ħin, ma kienx magħruf min kien is-sewwieq involut u li baqa' sejjer minn fuq il-post. Bir-rapport li huwa mar jagħmel fl- Għassa taż-Żurrieq, l-imħarrek ta isem lil min kien imdaħħal fil-każ. Mhux hekk biss, imma bil-verżjoni tiegħu ta' dak il-ħin ikkonferma dak li l-Pulizija kienu diġà sabu fuq il-post meta xiħadd irrapporta l-inċident u kienu niżżluhom fir- rapport tagħhom tal-inċident. Fit-tieni lok, il-ħsarat imġarrba fil-vettura li l-attur kien qiegħed jibdlilha r-rota (il-Kia Avella ta' Emanuel Mallia Martin) u dik fil-vettura misjuqa mill-imħarrek u kif ukoll il-biċċa mill-mera tal-ġenb li nstabet fuq il- post, juru li f'xi ħin dawk il-vetturi ħabtu ma' xulxin. Il-vettura ta' Buġeja kienet wieqfa, għalhekk, kienet tabilfors il-vettura misjuqa mill-imħarrek li ħabtet magħha. Fit-tielet lok, jekk kemm-il darba l-vettura misjuqa mill-imħarrek kienet 55 Affidavit tiegħu f'paġ. 118 tal-proċess 56 Kontro-eżami tiegħu f'paġġ, 131 – 2 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 laqtet il-vettura ta' Buġeja fuq in-naħa tal-lemin tagħha, huwa aktar minn probabbli li l-attur intlaqat minnha wkoll, għaliex kien qiegħed jgħin lil Buġeja jibdel rota li kienet fuq in-naħa tal-lemin tal-vettura tiegħu. Fir-raba' lok, ladarba l-imħarrek jagħraf li l-karozza li laqat kienet wieqfa f'ġenb it-triq (u mhux f'nofs triq) u ħadha bin-naħa tal-lemin tal-vettura li kien qiegħed isuq, joħroġ li b'hekk kien qiegħed jistqarr li kien mar fuq in-naħa l-oħra ta' fejn kellu jkun; Illi, fuq dawn iċ-ċirkostanzi biss, il-Qorti wkoll tista' toqgħod fuq il- fehma tagħha dwar min kien jaħti għall-inċident. Dawn huma provi mressqa sewwasew fil-mixi tal-kawża quddiem din il-Qorti. Madankollu, hemm elementi oħrajn li jsaħħulha l-fehma tagħha f'dan il-każ. L-ewwel ħaġa hija l-prova tal- istqarrija tal-imħarrek fil-proċeduri kriminali meħuda kontrih. Il-Qorti tagħraf li r-regola hija li l-azzjoni kriminali u l-azzjoni ċivili jitmexxew indipendentement minn xulxin57. Madankollu, it-tressiq f'kawża ċivili ta' provi meħuda minn proċess kriminali – magħduda sentenzi li jagħlqu l-proċess penali58 – la hu projbit mil-liġi u lanqas irregolari. Għall-kuntrarju, it-tressiq ta' dawk il-provi jaf ikun għodda fejjieda biex wieħed jara kemm jista' joqgħod fuq il-provi mressqa fil- proċess ċivili, minbarra li, bħala atti ta' qorti, huma provi ammissibbli li ma hemm ħtieġa tal-ebda prova oħra dwar l-awtentiċità tagħhom59. Il-Qorti, f'din iċ- ċirkostanza, timxi ma' dak li ngħad f'dan ir-rigward f'għadd ta' deċiżjonijiet tal- Qrati Maltin tul medda mifruxa ta' żmien60; Illi mill-kopja awtentikata tas-sentenza li ressaq l-attur61, din il-Qorti ssib li fil-bidu ta' Frar tal-2016, l-imħarrek ammetta li kien imdaħħal fl-inċident mertu tal-każ, li kien saq b'mod perikoluż u bla kont, li ħabat mal-vettura ta' Emanuel Mallia Martin u għamlilha ħsara u, xejn anqas, li tajjar lill-attur u ikkawżalu ġrieħi ta' sura gravi. Il-Qorti jidhrilha li din il-prova titfa' dawl ċar wisq fuq il- provi l-oħrajn li jippunaw is-swaba' tal-ħtija fuq l-imħarrek. Tgħid dan għaliex l-istqarrija tal-imħarrek tal-imputazzjonijiet imressqin kontrih twaqqa' il-verżjoni tiegħu li ma jafx jekk kienx hu li tajjar lill-attur (u dan fi żmien wara li qajjem din il-linja ta' difiża f'din il-kawża), imma wkoll tikkostitwixxi prova pożittiva u ta' min joqgħod fuqha li ma setax kien ħaddieħor li ikkawża d-danni lill-attur dakinhar f'dak l-inċident; Illi, it-tieni ħaġa, huwa minnu li l-imħarrek jgħid li, qabel ma ħass il-ħabta, kien tgħammex b'leħħa ta' dawl qawwi li ma ħallihx jara x'qed iseħħ. Matul is-smigħ tal-kawża u l-ġbir tal-provi huwa ma ressaqx xhieda biex ifisser x'kien dak id-dawl u mnejn inqala'. Madankollu, jekk b'din il-linja ta' difiża ried 6 tal-Kap 9 58 App. Ċiv. 31.5.2013 fil-kawża fl-ismijiet Godfrey Hunt vs Victor Bowman 59 Art. 627(e) tal-Kap 12 60 Ara, fost l-oħrajn, P.A. PS 28.1.2004 fil-kawża fl-ismijiet Jane Catalogna vs Mark Julian Hayman et (mhix appellata); P.A. AE 17.4.2015 fil-kawża fl-ismijiet Adrian Asciak vs Steve Baguley et (mhix appellata); u P.A. GM 13.6.2019 fil-kawża fl-ismijiet Nadine Benallal vs Doreen Benallal (mhix appellata) 61 Dok "DV", f'paġġ. 180 – 2 tal-proċess 7 ta' Lulju, 2021 idaħħal fin-nofs is-sehem jew il-ħtija ta' terz għal dak li ġralu, il-Qorti ma tħosshiex f'qagħda li tilqagħha. Huwa magħruf li f'każijiet mibnija fuq il-ħtija akwiljana, id-difiża tat-terz mhux magħruf ma tgħoddx biex teħles lill-parti mħarrka mill-obbligu li tagħmel tajjeb għall-ħsara li tkun ġrat jekk kemm-il darba jintwera li hemm rabta bejn l-imġarrab u l-għemil (jew omissjoni) tal-parti mħarrka. F'każijiet fejn il-parti mħarrka mixlija b'responsabbiltà tipprova teħles minn dik ix-xilja billi tipponta subgħajha lejn ħaddieħor, il-Qrati ma jħarsux b'wisq favur lejn atteġġament bħal dan. Jekk dik il-parti mħarrka ma tafx min seta' kien tali terz jew jekk, minkejja li kellu ħjiel, naqset li tressqu fil-kawża, m'huwiex xieraq li għal dan il-fatt tbati l-parti attriċi (li, fil-ħsieb tagħha, tkun diġà indirizzat il-pretensjonijiet tagħha kontra l-parti mħarrka) u jinħeles min kellu parti mill-ħtija62. F'każ li jiġri hekk, titħaddem ir-regola li tinsab fl-Artikolu 1050 tal-Kodiċi Ċivili. Minbarra dan, billi l-kawża tagħmel stat fir-rigward tal- partijiet li jkunu fiha, l-ebda Qorti ma tista' titfa' ħtija fuq min ma jkunx parti fil- kawża63. Għalhekk, safejn il-Qorti tkun sodisfatta li l-parti mħarrka b'xi mod tkun responsabbli għal dak li tixliha bih il-parti attriċi, ma jkunx hemm lok għal aktar spekulazzjoni dwar xi sehem li seta' kellha xi terza persuna li la tissemma b'isimha jew tkun identifikata jew lanqas biss tissejjaħ fil-kawża64; Illi, kemm hu hekk, jinsab stabilit li jekk kemm-il darba f'kawża tinġab prova li kien hemm responsabbiltà ta' terza persuna li m'hijiex fil-kawża flimkien ma' responsabbiltà tal-parti mħarrka, il-konklużjoni ma tkunx li l-parti mħarrka titqies responsabbli f'parti biss, imma titqies responsabbli f'kollox lejn il-parti attriċi bid-dritt ta' dik ta' kull jedd ta' azzjoni ta' rivalsa fir-rigward tat- terza persuna, jekk ikun il-każ65; Illi minn dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, il-Qorti tasal għall- fehma wkoll li hemm rabta kawżali bejn dak l-inċident u l-ġrieħi li ġarrab l-attur. Jekk l-imħarrek għalhekk waħdu jaħti għal dak li ġara, hekk ukoll irid jagħmel tajjeb għall-ħsara li ikkawża sewwasew minħabba din ir-rabta kawżali; Illi għalhekk il-Qorti ssib li l-ewwel talba attriċi hija mistħoqqa u sejra tilqagħha; Illi l-Qorti se tgħaddi għal-likwidazzjoni tad-danni mġarrba mill- attur. Il-liġi trid li kull persuna twieġeb għall-ħsara li sseħħ bi ħtija tagħha66. Il- ħsara li persuna responsabbli trid twieġeb għaliha tikkonsisti (a) fit-telf effettiv li l-persuna mġarrba tbati direttament mill-għemil; (b) fl-ispejjeż minfuqin mill- persuna mġarrba biex tagħmel tajjeb għall-ħsara li saritilha; (ċ) fit-telf ta' paga, Ċiv. 9.12.1968 fil-kawża fl-ismijiet Victor Vella Haber pro et noe vs Nazzareno Morales et (mhix pubblikata) 63 P.A. 21.2.1994 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Farrugia Bennett noe vs Paul Dghoughi (mhix pubblikata) 64 P.A. PS 3.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Richard Farrugia Bennett vs Rook Construction Ltd et 65 App. Ċiv. 27.2.2009 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Grech Camilleri vs Angelo Verin et 66 Art. 1031 tal-Kap. 7 ta' Lulju, 2021 dħul jew qligħ ieħor attwali; u (d) fit-telf ta' qligħ li l-persuna mġarrba tbati 'l quddiem minħabba debilità dejjiema kkawżata minn dak l-għemil67; Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, l-attur qiegħed jippretendi kumpens kemm dwar l-ispejjeż minfuqa u dħul mitluf (damnum emergens), u kif ukoll dwar in-nuqqas jew telf sejjer iġarrab fil-ġejjieni minħabba li baqa' ma fieqx għal kollox mill-ġrieħi li ġarrab fl-inċident (lucrum cessans); Illi biex il-Qorti tasal għall-kumpens xieraq li l-attur jixraqlu jingħata, trid tasal għall-konklużjoni illi dak li qed jitlob l-attur bħala damnum emergens ġab il-prova tiegħu li ntefaq b'riżultat ta' dan l-inċident, filwaqt illi biex tasal għal-likwidazzjoni tal-kumpens għal-lucrum cessans, il-Qorti trid tqis it-telf ta' qligħ li l-attur seta' beda jbati minn dak inhar tal-inċident sal-lum68, u dak li se' jkollu jbati 'l quddiem minħabba l-inkapaċità għal dejjem li huwa ġarrab fl- inċident mertu tal-każ; Illi għal dak li jirrigwarda id-damnum emergens, il-Qorti tqis li l- attur qiegħed iressaq pretensjonijiet ta' telf attwali mġarrab kemm f'nefqiet marbuta mal-kura u l-aċċertament tal-ġrieħi li ġarrab u kif ukoll ma' telf ta' dħul mill-impieg minħabba dak l-ebda kontestazzjoni dwar id-danni pretiżi mill-attur. Fogg, madankollu, tikkontesta dan tal-aħħar u tagħti r-raġunijiet tagħha għaliex; L-imħarrek ma ressaq l-inċident. Illi l-attur ħalef is-siwi tad-dokumenti kollha li ressaq dwar l-infieq. Wara li l-Qorti fliet b'reqqa l-imsemmija dokumenti (safejn dawn kienu jistgħu jinqraw), tasal għall-fehma li s-somma minfuqa pruvata mill-attur f'dan ir- rigward titla' għal elf seba' mija u ħamsa u sittin euro u dsatax-il ċenteżmu (€ 1,765.19). Minħabba li l-partijiet fil-kawża ma ressqu l-ebda prova li twaqqagħhom jew raġunijiet għaliex din il-Qorti għandha twarrabhom, sejra tilqa' l-pretensjoni tal-attur u qiegħda tillikwida din is-somma bħala kumpens dovut lill-attur taħt din it-taqsima; Illi dwar il-pretensjoni tat-telf ta' dħul mill-impieg sakemm dam barra mix-xogħol u fl-għaxar (10) ġimgħat qabel ma reġa' ddaħħal għax-xogħol, din il-Qorti tqis li l-kritika ta' Fogg mhix ta' min iwarrabha. Fl-ewwel lok, mill- provi ħareġ li, minn dakinhar li seħħ l-inċident sat-23 ta' Marzu, 2012, l-attur baqaż jitħallas il-paga sħiħa u kif ukoll il-bonus statutorji u dawk marbutin maż- żieda għall-għoli tal-ħajja (COLA)69. Għalhekk, minn dan l-aspett, l-attur ma tilef l-ebda dħul. Ma tressqitx prova dwar jekk l-attur talabx u kisibx ħlas ta' xi għajnuna jew benefiċċju soċjali minħabba l-korriment tiegħu70. 1045(1) tal-Kap. 16 68 PA JSP 31.1.1995 fil-kawża fl-ismijiet Vincent Morales vs Alfred Morgan-Busher (mhux appellata) 69 Xhieda ta' Josette Ellul Mizzi f'paġ. 107 tal-proċess 70 Fl-FS3 tiegħu għall-2011 (Ara Dok "FS3", f'paġ. 36 tal-proċess) jidher li ħallas biss 41 kontribuzzjoni tas-Sigurtà Soċjali 7 ta' Lulju, 2021 hekk, l-attur naqas li jressaq l-aħjar prova li tabilħaqq kien imkeċċi mill-impieg fix-xhur bejn l-aħħar ta' Marzu tal-2012 u l-bidu ta' Ġunju tal-2012 u x'kienu tassew iddaħħal mill-ġdid f'impieg mal-istess kumpannija u bl-istess paga. Dwar is-sahra, ix-xhieda mogħtija minn rappreżentant tal-kumpannija hija vaga wisq u wieħed ma jistax jorbotha ma' likwidazzjoni xierqa li tagħmel ħaqq71; li għalihom ir-raġunijiet Illi għalhekk il-Qorti sejra tillikwida t-telf ta' qligħ attwali fis- somma ta' elf seba' mija u ħamsa u sittin euro u dsatax-il ċenteżmu (€ 1,765.19); Illi għal dak li jirrigwarda l-lucrum cessans, l-attur jidher li jorbot din il-pretensjoni mal-fatt li bata u għadu qed ibati l-konsegwenzi ta' l-inċident. Dan kemm minħabba li ma baqax jista' jagħmel ix-xogħol bil-mod kif kien jagħmlu qabel dakinhar, u kif ukoll minħabba li bil-ġrieħi li ġarrab se jibqa' jġorr tnaqqis fiżiku li jħallilu debilità li ma tgħaddix; Illi l-kriterju tal-kumpens għal telf ta' qligħ fil-ġejjieni jintrabat sfiq mal-fatt li kull korriment iġib miegħu żvantaġġ li jissarraf f'telf ta' opportunità għall-vittma li, kieku ma kienx għall-inċident, kienet tkun eliġibbli għalihom, imqar jekk wara l-inċident baqgħet tingħata paga sħiħa jew saħansitra tjiebu l- kundizzjonijiet tax-xogħol tagħha72; Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, it-telf ta' qligħ imġarrab u dak tal-ġejjieni jrid jiġi mistħarreġ fil-kuntest li meta seħħ l-inċident, l-attur kien ilu mal-ħames snin fl-impieg tiegħu u kien għad għandu ħamsa u għoxrin sena meta seħħ l-inċident; Illi, minbarra dan, dan huwa każ fejn il-vittma ġarrbet aktar minn ħsara waħda taħt oqsma differenti mediċi – dik ortopedika u dik estetika. Il-Qorti hija tal-fehma sħiħa li, sabiex tkun tista' tasal biex tillikwida somma ta' danni xierqa u mistħoqqa bħala kumpens, huwa ta' siwi ewlieni u għal kollox desiderabbli li, safejn possibbli, tkun taf il-ħsara mġarrba mill-vittma kemm sejra tolqot lill-istess vittma fl-assjem tal-attività tagħha kollha u mhux biss fl-użu ta' dik il-parti tal-ġisem li tkun indarbet. B'dan il-mod, il-Qorti temmen fis-sħiħ li tkun qegħda tevita li tasal għal-likwidazzjonijiet li jew ikunu sproporzjonati mal- ħsara sħiħa li l-vittma tkun ġarrbet tassew, jew iwasslu għall-possibilità li l-vittma "takkumula" "jippremjawha" debilità kumulativament b'mod sempliċement matematiku. Dan jidher li japplika iżjed f'dawk li huma każijiet imsejħin bħala "partial wreck cases", fejn il-midrub ma jitlifx għal kollox il-ħila u s-setgħa li jibqa' jaħdem u jagħmel ħafna mill- perċentwali ta' 71 Xhieda ta' Josette Ellul Mizzi f'paġġ. 106 – 9 tal-proċess 72 App. Ċiv. 7.7.1998 fil-kawża fl-ismijiet Gatt vs Ryabova noe (Kollez. 7 ta' Lulju, 2021 attivitajiet li kien iwettaq qabel l-inċident. F'dan il-każ, il-perċentwali tad- diżabilità jistgħu jiġu "weighted" f'perċentwali globali73; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti jidhrilha xieraq li tinqeda b'sistema mħaddem f'oqsma ta' likwidazzjoni tad-danni magħruf bħala whole person impairment. Dan is-sistema jitħaddem ukoll fil-Qrati tagħna74; Illi din il-Qorti, fil-bidu, kienet ħatret aktar minn espert mediku wieħed, minħabba n-natura tal-ġrieħi li Falzon kien ġarrab. Huwa wkoll kien ikkonsulta ex parte ma' speċjalisti ta' oqsma differenti li tawh il-fehmiet tagħhom; Illi l-periti mqabbdin mill-Qorti – kemm dawk oriġinali u kif ukoll dawk addizzjonali – ġeneralment jaqblu mal-fatt li l-attur ġarrab debilità li ma tgħaddix kemm mil-lat ortopediku – fl-għonq u fl-ispalla – u kif ukoll mil-lat ta' kirurġija plastika – merk fir-ras u f'parti oħra mistura tal-ġisem. L-ewwel periti waslu għal grad ta' debilità ta' dsatax fil-mija (19%) f'kollox. L-esperti addizzjonali waslu għall-fehma li d-debilità fl-aspetti ortopediċi kienet ta' tnax fil-mija (12%), xi ftit anqas minn dik li waslu għaliha l-ewwel esperti mediċi; Illi, min-naħa l-oħra, il-Qorti tqis li l-attur għandu jitqies li bid- debilità mġarrba, se jkun xorta waħda jista' jissokta fil-ħajja tax-xogħol għalkemm b'limitazzjonijiet. Għalhekk, meta l-Qorti tillikwida l-kumpens xieraq tkun qiegħda tagħmel dan biex tikkumpensa t-telf li ġġarrab u mhux biex tikkundanna lil min kien jaħti għal dik id-debilità biex jissussidja lill-vittma għal għomorha; Illi l-attur jissottometti75 li l-Qorti għandha żżomm il-grad ta' debilità dwar l-effetti tal-kirurġija plastika li saret (u li x'aktarx hemm bżonn tkompli ssir) kif fissata mill-ewwel periti mediċi – jiġifieri 4% - filwaqt li għal dak li jirrigwarda l-aspetti ortopediċi – l-għonq u l-ispalla – timxi mal-fehma tal- esperti addizzjonali – jiġifieri 12%. B'hekk, jissuġġerixxi li l-Qorti timxi ma' grad ta' debilità ta' sittax fil-mija (16%) b'kollox. Fogg tikkontesta dan l- argument u tisħaq li f'dan il-każ, il-Qorti jmissha tqis il-weighted average. Illi kif ilu jingħad f'dan ir-rigward, "il-perċentwali ta' diżabilità li trid tiġi stabbilita ma tirriflettix il-grad ta' inkapaċità f'sens purament mediku, iżda fuq l-effett li din għandha fuq il-qligħ tad-danneġġjat u l-potenzjal tiegħu li jaħdem bi qligħ"76. Minbarra dan, huwa aċċettat li meta f'inċident imnissel minn 73 Ara, per eżempju, P.A. RCP 7.1.2003 fil-kawża fl-ismijiet Paul Ghenam vs Rita Hayman et 74 Ara, per eżempju, P.A. PS 28.1.2004 fil-kawża fl-ismijiet Sylvia Savage et vs Massimiliano Feng Bezzina Heraghty (mhix appellata) u P.A. TM 7.7.2004 fil-kawża fl-ismijiet Josef Lorenzen vs Thomas Legesse (mhix appellata) u App. Ċiv. 31.1.2014 fil-kawża fl-ismijiet Brian Cristiano Mifsud vs Brian Tyre Services Ltd. 75 Nota ta' Sottomissjonijiet tiegħu f'paġ. 193 tal-proċess 76 App. Ċiv. 27.1.2021 fil-kawża fl-ismijiet John Peter Korsten vs Schembri & Sons Ltd 7 ta' Lulju, 2021 fatt delittwali persuna ġġarrab ġrieħi jew debilità li ma tgħaddix f'aktar minn aspett wieħed mediku, ikun xieraq li jitħaddem il-kriterju tal-"weighted average" li jqis il-gradi differenti ta' debilità b'rabta mal-persuna fiżika sħiħa mingħajr ebda preżunzjoni minn qabel li l-għadd ta' ġrieħi mġarrba jintgħaddu b'mod matematiku77. Bis-saħħa tal-"weighted average" ikun jista' jinkiseb riżultat mistħoqq u li jkun jirrifletti l-qagħda rejali tal-persuna mġarrba78; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti jidhrilha li s-sottomissjoni ta' Fogg dwar il-grad sħiħ "weighted" ta' debilità mġarrba mill-attur hija mistħoqqa u sejr tilqagħha billi tgħid li l-attur ġarrab debilità ta' ħmistax fil-mija (15%)79; Illi għal dak li jirrigwarda l-kejl tal-multiplier li għandu jintuża biex jitqies l-ammont tal-kumpens mistħoqq. Huwa aċċettat li l-kriterju ta' kif wieħed iqis il-kejl tal-multiplier huwa wieħed li jagħti diskrezzjoni lill-ġudikant, li huwa mistenni li jqis u jiżen iċ-ċirkostanzi kollha tal-każ fid-dawl ta' twettiq ta' eżerċizzju li jagħti kumpens b'ħaqq u mhux b'xi mantra matematika80. Illi huwa stabilit ukoll li l-multiplier għandu jibda jitqies minn dak inhar li seħħ l-inċident li fih il-vittma tkun ġarrbet il-ġrieħi83, u mhux minn dak inhar li l-Qorti tasal għal-likwidazzjoni tas-somma li għandha titħallas bħala danni. Minbarra dan, il-bixra ta' ħsieb wara sentenzi ta' dawn l-aħħar snin f'dan il-qasam qegħda xxaqleb lejn it-tneħħija ta' skemi riġidi li jistgħu jfixklu l-għoti ta' kumpens mistħoqq u xieraq għaċ-ċirkostanzi. Waħda minn dawn l-iżviluppi hija sewwasew fil-massimu tal-multiplier, fejn għal numru kbir ta' snin ma tqiesx li seta' jaqbeż l-għoxrin (20). Għar-raġunijiet li l-Qorti għandha tfittex qabel kull Ċiv. 28.3.2014 fil-kawża fl-ismijiet Liliana Lorenzen vs Francis Dghoughi 78 App. Ċiv. 20.2.2009 fil-kawża fl-ismijiet Av. Louis Formosa Scalpello Grixti Micallef noe vs Angelo Verin noe et 79 A + B(1 – A/100) = 12 + 4(1 – 12/100) = 15.25 80 P.A. JZM 13.7.2010 fil-kawża fl-ismijiet Jeffrey Sant’ Angelo vs Carmel Bejaoui (riformata mill-Qorti tal-Appell fit-30.5.2014) 81 Peter Abu Hassan, Atiyah's Accidents, Compensation and the Law (6th Edit, 1999), paġ. Ċiv. 16.11.1983 fil-kawża fl-ismijiet Salvatore Drago vs Carlo Vella Haber 7 ta' Lulju, 2021 ħaġa oħra li tirreintegra kemm jista' jkun lil dak li jkun ġarrab ħsara84, u li terġa' tqiegħed lil tali persuna kemm jista' jkun fl-istat li kienet qabel l-inċident85, illum huwa aċċettat u approvat mill-ogħla Qrati tagħna li l-multiplier ikun jaqbel sewwa mal-età tal-vittma u mhux ma' kriterji arbitrarji86; Illi fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet u taċ-ċirkustanzi li joħorġu mill-atti tal-kawża, u wara li l-Qorti qabblet il-qagħda tal-attur ma' oħrajn bħalu f'kawżi ta' din ix-xorta87, il-Qorti sejra tadotta multiplier ta' tletin (30) sena; Illi għal dak li jirrigwarda t-tnaqqis li s-soltu jsir mis-somma likwidata għaliex ikun se' jsir f'daqqa (dak li jissejjaħ 'lump sum payment'), iż- żmien jibda jitqies minn meta tinfetaħ il-kawża u mhux minn dak inhar tal- inċident88. F'dan il-każ, il-kawża nfetħet madwar sena u nofs wara li ġara l- inċident, u sa ma qiegħda tingħata din is-sentenza se jkunu għaddew ftit aktar minn tmien snin minn mindu nfetħet il-kawża. F'dawn iċ-ċirkostanzi għalhekk il-Qorti jidhrilha li għandu jsir tnaqqis proporzjonat skond ir-regoli mħaddna li mis-somma titnaqqas perċentwali ta' tnejn fil-mija (2%) għal kull sena li tgħaddi minn dakinhar li nfetħet il-kawża sa dakinhar li tingħata s-sentenza89. Għalhekk, sejjer isir tnaqqis ta' erbgħa fil-mija (4%) mis-somma ta' danni likwidati taħt il- kappa tal-lucrum cessans; Illi bħala molteplikand il-Qorti trid tqis il-fatt li meta seħħ l-inċident, l-attur kellu salarju gross ta' madwar tlettax-il elf u ħames mitt euro (€ 13,500) fis-sena. Wieħed jifhem li dak id-dħul kien jgħodd fih ħlas għal xogħol li sar b'sahra u 'fringe benefits' oħrajn magħduda. Mix-xhieda ħareġ li, meta l-attur reġa' ddaħħal jaħdem fil-post tax-xogħol li kellu qabel f'Ġunju tal-2012, id-dħul tiegħu baqa' l-istess. Ma hemmx dubju li l-attur kiseb ukoll żidiet ta' kull sena minħabba l-għoli tal-ħajja. L-attur jissottometti li għandu jitqies li l-medja tad- dħul tiegħu għandha tkun ta' għoxrin elf euro (€ 20,000) fis-sena. Ma jfisser bl- ebda mod kif wasal għal dak l-ammont. Min-naħa tagħha, Fogg tmieri dak il-kejl u tgħid li l-medja, fuq is-saħħa tal-provi mressqa mill-attur innifsu, trid tinħadem fuq ftit aktar minn nofs is-somma msemmija mill-attur; Illi l-Qorti tqis li b'qies tat-tagħrif li joħroġ mill-atti tal-kawża u wkoll wara li jittieħed qies ukoll tal-aspett tal-inflazzjoni, il-Qorti ssib li l- 26.7.1991 fil-kawża fl-ismijiet Mary Mallia Martin noe et vs George Asciak et noe 85 Kumm. 11.7.1989 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Asciak vs Joseph Ferriggl et noe 86 P.A. 15.6.1993 fil-kawża fl-ismijiet Karen Leone Ganado vs Michael Kiernan ; P.A. RCP 25.1.2000 fil-kawża fl-ismijiet Gordon Spiteri Debono vs Waste Control Services Limited; u App. Ċiv. 15.1.2002 fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Cristiano Mifsud Schembri Diacono John et vs Richard Spiteri Debono et 87 Ara App. Ċiv. 3.3.2011 fil-kawża fl-ismijiet Isabelle Dedic et vs Robert Ferriggl et 88 App. Ċiv. 27.2.2004 fil-kawża fl-ismijiet Annunzjata Sant’ Angelo vs Odette Vella Haber 89 Ara, fost oħrajn, P.A. JSP 30.3.1993 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Avallone vs Martin Bal u App. Ċiv. 3.2.2009 fil-kawża fl-ismijiet Luana Custo vs Judas (Guido) Curmi sive Edwin Morgan-Busher pro et noe 7 ta' Lulju, 2021 multiplikand xieraq għandu jkun ta' erbatax-il elf u ħames mitt euro (€14,500) netti fis-sena; Illi, għalhekk il-Qorti qiegħda tillikwida lill-attur is-somma ta' tnejn u sittin elf sitt mija u erbgħin euro (€62,640)90 bħala lucrum cessans mġarrba minnu fl-inċident mertu tal-kawża; Illi għalhekk għall-finijiet tat-tieni talba attriċi, id-danni mġarrba mill-atturi jitilgħu b'kollox għal erbgħa u sittin elf erba' mija u ħames euro (€64,405)91 f'danni mġarrba u telf għall-ġejjieni; Illi li l-attur talab ukoll il-ħlas tal-imgħaxijiet fuq is-somma likwidata. Minħabba li l-likwidazzjoni qiegħda ssir b'din is-sentenza kull imgħax dovut fuq is-somma likwidata jrid jibda għaddej mil-lum; Illi fl-aħħarnett jifdal li din il-Qorti tqis ir-raba' eċċezzjoni ta' Fogg. Fis-sewwa, dak li hija teċċepixxi fl-imsemmi eċċezzjoni huwa l-effett tal-liġi li tirregola l-assikurazzjoni ta' vetturi bil-mutur għar-riskji ta' terzi persuni92. L- attur mexxa f'waqtu kemm kontra l-imħarrek u kif ukoll b'att ġudizzjarju kontra l-assikuratur tal-vettura li kien qiegħed isuq. Kien minħabba f'hekk li Fogg interpellat kemm lill-assikurat tagħha (missier l-imħarrek) u kif ukoll lill- imħarrek biex iwettqu dak li huma kienu obbligati li jagħmlu għall-finijiet tal- liġi. Il-jedd li l-attur jitħallas f'każ li min kien qiegħed isuq il-vettura assikurata jitqies ħati tal-inċident – bħalma seħħ f'dan il-każ – jorbot lill-kumpannija assikuratriċi, ukoll kieku seta' kien hemm raġunijiet fejn min kien qiegħed isuq naqas li jħares il-kundizzjonijiet tal-polza maħruġa jew jekk kien hemm raġuni biex il-polza titħassar93; Illi għalhekk, filwaqt li Fogg trid tagħmel tajjeb mal-imħarrek għall- ħlas lill-attur tas-somma ta' danni likwidata kif fuq imfisser, ma hemmx dubju li hija tista' ddur kemm fuq l-istess imħarrek u kif ukoll fuq l-assikurat missieru b'azzjoni ta' rivalsa u skond ir-rabta maħluqa bil-kundizzjonijiet tal-polza nnifisha; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża Tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-imħarrek billi mhumiex mistħoqqa fil- fatt u fid-dritt; 4 u 10 tal-Kap 104 93 App. Ċiv. 18.7.2017 fil-kawża fl-ismijiet Montaldo Insurance Agency Limited noe vs Christian Mallia Martin et 7 ta' Lulju, 2021 Tilqa' l-ewwel talba attriċi u ssib li l-imħarrek Ryan Blaut waħdu jaħti għall-inċident li seħħ fis-17 ta' Lulju, 2011, meta waqt li kien qed isuq il-vettura reġistrata RYN-131, fi Triq is-Sejba, Is-Swatar, L-Imsida, tajjar lill-attur Darren Zahra u ġablu ġrieħi li ma jfiqux; Tilqa' t-tieni talba attriċi u tillikwida d-danni mġarrba mill-attur fl-ammont ta' erbgħa u sittin elf erba' mija u ħames euro (€64,405); Tilqa' t-tielet talba attriċi billi tikkundanna lill-imħarrek u lill- kumpannija intervenuta fil-kawża, flimkien u solidalment bejniethom, biex iħallsu lill-attur is-somma ta' erbgħa u sittin elf erba' mija u ħames euro (€64,405), flimkien mal-imgħax legali fuq l-imsemmija somma b'seħħ millum sal-jum tal-ħlas effettiv, b'kull jedd ta' rivalsa lill-istess kumpannija intervenuta fil-kawża fil-konfront tal-imħarrek u/jew tal-assikurat tagħha; u Tikkundanna lill-imħarrek u lill-kumpannija intervenuta fil-kawża jħallsu, flimkien u solidalment bejniethom, l-ispejjeż tal-kawża. Moqrija Onor. Joseph R. Cristiano Mifsud LL.D., Is-Swatar, Birkirkara 7 ta' Lulju, 2021 Geraldine Valletta Deputat Reġistratur 7 ta' Lulju, 2021 7 ta' Lulju, 2021