-ksur tal-Konvenzjoni minħabba l-liġijiet tal-kera FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI ILLUM, 3 ta' Ġunju, 2021. [1] L-Avukat tal-Istat Rat ir-Rikors Kostituzzjonali li permezz tiegħu r-rikorrenti wara li ppremettew illi:- Huma l-propjetarji tal-fond 43, Triq Santa Margerita, Ħal Kirkop liema fond jinsab mikri lill-intimat Mansueto u li ilu jiddetjeni dan il-fond għal snin twal. Skont ir-riċerki pubbliċi u rapport redatt min-Nutar Matthew Asare (kopja tar-rapport anness u mmarkat bhala Dokument AP001), irriżulta li Aristide Kalabic iben Giuseppe Kalabic u Antonia nee' Farrugia Pisani imwieled Ħal Safi, Malta akkwista l-imsemmi fond bin-numri tlieta u erbgħin (43) St Margaret Street, Ħal Kirkop permezz ta' kuntratt ta' likwidazzjoni u diviżjoni fl-atti tan-Nutar Joseph Flask datat tnejn ta' Diċembru tas-sena elf disa' mija tmienja u ħamsin (2.12.1958) fejn Aristide Kalabic akkwista l-Porzjon ittra 'D' liema porzjon isemmi 'żewġ djar numri erbgħin (40) & wieħed u erbgħin (41) Triq Saint Margaret, Ħal Kirkop soġġetti għaċ-ċens perpetwu ta' tnax-il lira u tnax-il xelin fis-sena'. L-imsemmi numri uffiċjali ġew mibdula qabel l-akkwist ossija fis-sena elf disa' mija wieħed u ħamsin (1951) u kif jidher aħjar hawn mid- Dokument AP001. Fir-rapport redat min-Nutar Matthew Asare (speċifikament dak id-dokument anness u mmarkat bhala 'C') hemm it- tibdil tad-dar bl-isem 'Iris' bin-numru erbgħin għan-numru l-ġdid tnejn u erbgħin (42) u d-dar bl-isem 'Lily' bin-numru wieħed u erbgħin (41) li ġie numerat numru ġdid għat-tlieta u erbgħin (43). Aristide Kalabic ġie nieqes fis-sbatax ta' Novembru tas-sena 1969 ġewwa St Pancras, Gwardamanga, Tal-Pieta' u dan skont ċertifikat tal-mewt anness mar-rapport mmarkat bhala Dokument AP001. Skont ir-riċerki testamentarji eżegwita min-Nutar Matthew Asare, kemm pubbliċi u kemm sigrieti, l-imsemmi Aristide Kalabic kellu testmenti wieħed Unica Charta reġistrat fir-Reġistru Pubbliku ta' Malta ossija dak datat tlieta u għoxrin ta' Diċembru tas-sena elf disa' mija ħamsa u ħamsin fl-atti tan-Nutar Joseph Flask. F'dan it-Testment Unica Charta datat tlieta u għoxrin ta' Diċembru tas- sena elf disa' mija ħamsa u ħamsin fl-atti tan-Nutar Joseph Flask, Arsitide Kalabic flimkien ma' martu ħassru kwalunkwe testment preċedenti u ħallew l-użufrutt lil xulxin iżda wara l-mewt tat-testaturi, l-imsemmija testaturi xtaqu li l-ġid jgħaddi fuq uliedhom imwieldin u lil uliedhom nati nee' Strano imwielda Karthum, Sudan ġiet nieqsa fis-sebgħa u għoxrin ta' Diċembru tas-sena elfejn u tlettax u dan skont ċertifikat tal-mewt anness mar-rapport mmarkat bhala Dokument AP001. Skont ir-riċerki testamentarji kemm pubbliċi u kemm sigrieti, l- imsemmija Mary Anne Kalabic kellha żewġ testmenti reġistrati fir-Reġistru Pubbliku ta' Malta li minnhom irriżulta li l-patrimonju tagħha kien jinsab regolat minn dawn iż-żewġ testmenti, cioe' dak imsemmi fil-paragrafu 6 fl-atti tan-Nutar Joseph Flask u ieħor fl-atti tan-Nutar Tonio Milian datat tlieta u għoxrin ta' Mejju tas-sena elf tmien mija sitta u tmenin. Bil-virtu' tat-testment fl-atti tan-Nutar Tonio Milian datat tlieta u għoxrin ta' Mejju tas-sena elf tmien mija sitta u tmenin, l-imsemmija Mary Anne Kalabic eżentat lil uliedha minn kwalunkwe obbligu tal-kollazzjoni u imputazzjoni illi hija setgħet tat lit-tfal u kkonfermat it-testment preċedenti ossija dak ta' tlieta u għoxrin ta' Diċembru tas-sena elf disa' mija ħamsa u ħamsin pubblikat fl-atti tan-Nutar Joseph Flask. Mary Anne Kalabic ġiet nieqsa wara l-ewwel ta' Jannar tas-sena elfejn u ħamsa (2005), l-eredi ta' Mary Anne Kalabic ddikjaraw l-immobbli msemmiji permezz ta' kuntratt dikjaratorju kawza mortis fl-atti tan-Nutar Liza D'Souza datat għoxrin ta' Mejju tas-sena elfejn u erbatax (2014). Għalhekk r-rikorrenti daħlu fiż-żarbun tal-antekawża tagħhom. Ir-rikorrenti b'hekk huma l-proprjetarji assoluti tal-fond in kwestjoni u dan kif jirriżulta mir-rapport redat minn Nutar Matthew Asare li kopja tiegħu qed tiġi hawn annessa u mmarkata bħal Dokument AP001 (liema dokument jinkludi l-atti kollha surreferiti). L-intimat Jason Mansueto ilu jokkupa l-istess fond, ossija 43, Triq Santa Margerita minn qabel is-sena 1995. L-intimat Jason Mansueto għadu jokkupa l-istess fond, ossija 43, Triq Santa Margerita, Ħal Kirkop ai termini tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta, u qed iħallas l-ammont miżeru ta` €221.16 fis-sena, meta l-valur lokatizzju tal- fond fis-suq huwa ferm aktar minn dak stabbilit bid-dispożizzjonijiet tal- Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta liema dispożizzjonijiet ġew ftit li xejn emendati bl-Att X tal-2009. Bl-emendi introdotti permezz tal-Att X tal-2009, senjatament dawk inkorporati f'artikolu 1531C tal-Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta, l-imsemmi fond illum hu soġġett għal kera ta' €221.16 fis-sena u ai termini tal-istess Liġi, din ir-rata ta' kera tiżdied kull tliet (3) snin b'mod proporzjonali għal mod li bih ikun jiżdied l-Indiċi ta' Inflazzjoni. Minn dan l-ammont miżeru ta` €221.16 fis-sena li l-intimat Jason Mansueto jħallas, ir-rikorrenti jridu ukoll iħallsu iċ-ċens impost fuq l-istess fond, ossija 43, Triq Santa Margerita, Ħal Kirkop. Qabel l-emenda ai termini tal-Att X tal-2009, kien japplika l-'fair rent' a tenur tar-'Rent Restriction Dwelling Housing Ordinance' tal-1944 fejn kien jistabbilixxi l-fair rent a tenur tal-Artikolu 3 u 4 tal-istess Ordinanza, liema 'fair rent' a tenur tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta ma seta' qatt jeċċedi dak li hemm stipulat fl-Artikolu 4 tal-istess Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta ossija kumpens ta' kera kif stabbilit bil-liġi ta' fond li kieku kien inkera f'kull żmien qabel l-4 ta' Awwissu 1914. Dan ifisser illi r-rikorrenti, kif ukoll l-antekawża tagħhom, ma setgħu qatt jikru l-fond in kwistjoni u jirċievu kera ġusta stante li bil-liġi dak li kienu jirċievu kien kera kif stipulat fil-1914 u baqa' hekk sal-2010 bl- aġġustamenti irriżorji ai termini tal-Att X tal-2009. Billi l-kera hija fissa fil-Liġi u ma tistax tinbidel minkejja li l-prezzijiet tal-kirjiet fis-suq dejjem jogħlew u llum il-ġurnata teżisti diskrepanza enormi bejn il-kera annwali fuq il-fond u r-redditu li l-istess fond kien iġib f'suq ħieles, din il-kirja għalhekk qed tilledi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti stante li ma nżammx bilanċ bejn id-drittijiet tas-sidien u dak tal-inkwilini. Il-fond fis-suq ħieles iġib kera ta' mill-anqas €1,200 fix-xahar. Għalkemm daħal fis-seħħ l-Att X tal-2009 li kien intiż li jtaffi d- diskriminazzjoni u l-inġustizzji li l-liġijiet speċjali tal-kera kienu joħolqu versu s-sidien ta' proprjetà, din l-istess Liġi bl-ebda mod ma għenet lir- rikorrenti u bl-ebda mod ma laħqet dan l-iskop versu r-rikorrenti peress li l-awment ma kien jirrifletti xejn affattu l-kera ġust tal-fond. r-rikorrenti Effettivament m'għandhomx speranza reali li qatt jiksbu l-pussess effettiv tal-fond jew redditu reali tal-istess fond tul ħajjithom. bis-sitwazzjoni leġislattiva il-mod, ir-rikorrenti, kif ukoll B'dan tagħhom, ġew imqiegħda u mċaħħda mit-tgawdija tal-proprjetà tagħhom mingħajr ma qed jingħataw kumpens xieraq u dan peress illi l-kera li jitħallsu bl-ebda mod ma hu qrib il-valur lokatizzju reali tal-istess fond kif ser jiġi ppruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawża. l-antekawża Ir-rikorrenti m'għandhomx rimedju effettiv ai termini tal-Konvenzjoni Ewropea stante illi huma ma jistghux iżidu l-kera b'mod ekwu u ġust skont il-valur tas-suq illum stante illi dak li effettivament huma jistghu jirċievu huwa dak kif limitat bl-artikolu 1531C tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta. Dan kollu ġia ġie determinat fil-kawżi Amato Gauci vs Malta no. 47045/06 deċiża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal- Bniedem fil-15 ta' Settembru 2009 u Trapani and others vs Norway nru. 13221/08 u 2139/10 deċiża fit-12 ta' Ġunju 2012 u Zammit and Attard Cassar vs Malta applikazzjoni nru. 1046/12 deċiża fit-30 ta' Lulju 2015. Ir-rikorrenti qed isofru min-nuqqas ta' "fair balance" bejn l-interessi tad-drittijiet tal-komunità u ġenerali fundamentali tal-bniedem. l-bżonnijiet u protezzjoni Ir-regolamenti ta' kontroll tal-kera huma interferenza mad-dritt tas-sid għall-użu tal-proprjetà tiegħu stante illi dawn l-iskemi ta' kontroll tal-kera u restrizzjonijiet fuq id-dritt tas-sid li jittermina l-kirja tal-inkwilin u wisq inqas ta' min qed jipprova jippresta lilu nnifsu bħala inkwilin meta mhuwiex jikkostitwixxi kontroll tal-użu tal-proprjetà fit-termini tat-tieni paragrafu tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (vide Hutten-Czapska vs Poland [GC], nru. 30255/09, § 101, 28 ta'Jannar 2014 u R& L, s.r.o. and Others §108). Din hija wkoll diskriminatorja sia ai termini tal-Artikolu 45 tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni Ewropea. Illi inoltre, il-Liġi hija diskriminatorja bejn dak li hemm dispost fl- Artikolu 1531C tal-Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta u tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta u dak li jiddisponi l-Att XXXI tal-1995 għal kirjiet li daħlu fis- seħħ wara l-1 ta' Ġunju 1995. Il-valur lokatizzju tal-fond huwa ferm ogħla minn dak li l-Liġi imponiet li r-rikorrenti għandhom jirċievu b'tali mod illi bid-dispożizzjonijiet tal- Artikolu 34, 37 u 45 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 14 u l- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, il-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXXI tal-1995 u l-emendi li saru bl- Att X tal-2009 mhux biss ikkawżaw diskriminazzjoni bejn ulied u oħrajn kif stipulat fl-artikolu 1531F tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta imma wkoll jilledi d-drittijiet kostituzzjonali kif protetti bil-Kostituzzjoni ta' Malta, kif ukoll ta' l-Artikolu 1 u 14 tal-Protokoll Nru. 1 u l-Artikolu 6 tal- Konvenzjoni Ewropea u għalhekk il-Liġi fuq imsemmija għandha tiġi tilledi d-drittijiet kostituzzjonali kif protetti mill- ddikjarata Kostituzzjoni u mill-Konvenzjoni Ewropea u għandha tiġi emendata, kif del resto diġà ġie deċiż mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil- kawża Amato Santucci vs. Malta – deċiża fil-15 ta' Settembru, 2009 u Salem Rashed and Attard Cassar vs Malta deċiża fit-30 ta' Lulju 2015 mill- Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem. Il-privazzjoni hija ferm iktar serja billi hemm ukoll diskriminazzjoni naxxenti mill-fatt illi sidien oħra li ma krewx il-proprjetà tagħhom qabel is-sena 1995, ai termini tal-Att XXXI tal-1995, għandhom id-dritt li jirrifjutaw li jġeddu l-kuntratt lokatizzju meta ż-żmien pattwit tal-kirja tiġi fit-tmiem tagħha, u jistgħu anke jawmentaw il-kera. Għalhekk l-esponenti jħossu li fir-rigward tagħhom qed jiġi miksur l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta kif ukoll l-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u l-Artikolu 14 tal-istess Konvenzjoni u dan billi huma b'mod diskriminatorju qed jiġu privati u mċaħħad mit-tgawdija tal-proprjetà' tagħhom mingħajr ma jingħataw kumpens ġust għal dan. Talbu lil din il-Qorti sabiex: Tiddikjara u tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjonijiet tal- Ordinanza li Tirregola it-Tiġdid tal-Kiri tal-Bini ossija l-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta u bl-operazzjonijiet tal-Liġijiet vigenti qegħdin jagħtu tal-fond 43, Triq Santa dritt vi lill-intimati Calleja lokazzjoni ta' jiġu vjolati d-drittijiet Margerita, Sliema (Malta) waqt fundamentali tar-rikorrenti kif sanċiti bl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) u tal- Artikolu 14 tal-istess Konvenzjoni, u għar-raġunijiet fuq esposti u ta' dawk li ser jirriżultaw waqt it-trattazzjoni ta' dan ir-rikors ir-rikorrenti għandu jingħata r-rimedji kollha li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha xierqa fis-sitwazzjoni; Tiddikjara u tiddeċiedi jew min minnhom huma l-intimati responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta talli ma kkreatx bilanċ bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin stante li ma jirriflettux is-suq u l-anqas il-valur lokatizzju tal-proprjetà` in kwistjoni ai termini ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea; Tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti, ai termini tal-liġi u tal-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea; Tikkundanna lill-intimat Avukat Generali jħallas l-istess kumpens u danni Bl-ispejjeż, kompriżi dawk ta' l-ittra uffiċjali tad-29 ta' Ottubru 2019. Rat ir-Risposta tal-Avukat tal-Istat li permezz tagħha eċċepixxa illi:- Ir-rikorrenti jridu jġibu prova li huma tassew suġġett għal kirja li hija regolata bil-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta. Subordinament u mingħajr preġudizzju għas-suespost, fir-rigward tal- mertu, l-allegazzjonijiet tar-rikorrenti huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u għaldaqstant għandhom jiġu miċħuda. Ir-rikorrenti ma jistgħux jilmentaw dwar perjodi qabel ma huma saru sidien tal-proprjeta' in kwistjoni u jekk jirriżulta illi r-rikorrenti akkwistaw il-proprjeta' in kwistjoni meta l-kirja kienet diġa' fis-seħħ, l-esponent jeċepixxi illi r-rikorrenti kienu ben konxji tal-protezzjoni li jagħtu l-provedimenti tal-Kap. 69 lill-inkwilin u għalhekk ma kien hemm l-ebda intervent leġislattiv li ma kienux edotti minnu r- rikorrenti minn jeddhom assoġġettaw ruħhom għad-dispożizzjonijiet tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta. Safejn ir-rikorrenti qegħdin jattakkaw it-tħaddim tal-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta fuq is-saħħa tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, it- talbiet tar-rikorrenti huma wkoll irreċevibbli fit-termini tal-artikolu 47(9) tal-istess Kostituzzjoni stante illi l-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta kien fis-seħħ qabel Marzu 1962 u għaldaqstant din il-Liġi ma tistax tkun soġġetta għall-applikazzjoni tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. Inoltre safejn ir-rikorrenti qegħdin jattakkaw t-tħaddim tal-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta fuq is-saħħa tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni dan ma jistax jiġi mistħarreġ u dan peress illi skont l-artikolu 37(2)(f) tal- Kostituzzjoni, ebda ħaġa f'dan l-artikolu m'għandha tinftiehem li tolqot l-għemil jew ħdim ta' xi liġi safejn din tkun tipprovdi għat-teħid ta' pussess jew akkwist ta' proprjeta', li sseħħ fil-kuntest ta' kirja. Fi kwalunkwe każ ir-rikorrenti ma ġarrbu l-ebda ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija ta' ġidhom taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u dan peress li dan l-artikolu jgħodd biss meta jkun hemm teħid forżuz tal-proprjeta'. Sabiex wieħed jista' jitkellem dwar teħid forżuz, persuna trid tiġi mneżża' minn kull dritt li għandha fuq dik il- proprjeta'. Pero' dan mhuwiex il-każ hawnhekk, għaliex bl- applikazzjoni tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta r-rikorrenti ma tilfux għal kollox il-jeddijiet kollha tagħhom fuq il-ġid in kwistjoni. Safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-ewwel artikolu tal- ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, għandu jingħad li skont il- proviso ta' dan l-istess artikolu, l-Istat għandu kull jedd li jwettaq dawk il-Liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjeta' skont fil- ġurisprudenza li l-Istat igawdi minn diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk tal-interess ġenerali. il-miżuri meħtieġa għall-ħarsien l-interess ġenerali. is-sens huwa magħruf Recentament il-Qorti ta' Iż-Żebbuġ (Ghawdex) fis-sentenza Aquilina v. Malta deciza fid-9 ta' Gunju 2020 (applikazzjoni numru: 40246/18) kkunsidrat illi: Sewwasew fil-każ tagħna, il-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta għandu (i) għan leġittimu għax joħroġ mil-liġi, (ii) huwa fl-interess ġenerali għaliex irregolarizza sitwazzjoni ta' natura soċjali fl-ambitu tal-ġid komuni; u (iii) jżomm bilanċ ġust u ekwu bejn l-interessi tas-sid, tal- inkwilin u tal-poplu b'mod ġenerali. Jiġi b'hekk, li l-esponent ma jarax kif il-Kap. 69 għandu jitqies li jmur kontra l-ewwel artikolu tal- ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea; Fir-rigward tal-artikolu 14 tal-Konvenzjoni Ewropea, l-esponent jissottometti illi dak li qed jilmentaw minnu r-rikorrenti ma jiffigura mkien fil-parametri ta' protezzjoni minn trattament diskriminatorju kif sanċit minn dan l-artikolu; Miżjud ma' dan, u dan jgħodd kemm għad-dispożizzjoni tal- Kostituzzjoni kif ukoll għal dik tal-Konvenzjoni Ewropea, huwa manifest li l-Liġijiet li qed jiġu attakkati mir-rikorrenti, japplikaw indiskriminatament għal kull kirja. Għalhekk ir-rikorrenti ma jistghux jargumentaw li ġew żvantaġġati meta mqabblin ma' ħaddieħor għaliex dak il-ħaddieħor qiegħed jiġi trattat eżattament bħalhom; Dejjem mingħajr preġudizzju għas-suespost, dato ma non concesso li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, fatt li qed jiġi kontestat, l-esponent jirrileva li fiċ-ċirkostanzi tal-każ, dikjarazzjoni ta' ksur hija suffiċjenti u ma hemmx lok għal rimedji oħra mitluba mir-rikorrenti. F'kull każ, ir-rikorrenti ma jistgħux jinvokaw l-artikolu 41 tat-Trattat tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem għaliex dan l- artikolu japplika biss għall-organi ġudizzjarji tal-Kunsill tal-Ewropa u mhux għall-Qrati Maltin. Kemm hu hekk dan l-artikolu tat-Trattat ma jifformax parti mil-liġi Maltija għaliex mhuwiex inkluż fit-tifsira ta' 'Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali' kif riprodotta fl- artikolu 2 tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta u lanqas ma ġie traspost fil-liġi domestika skont l-artikolu 3 (3) tal-Kap 304 tal-Liġijiet ta' Malta. Rat ir-Risposta ta' Jason Mansueto li permezz tagħha eċċepixxa illi:- Din l-azzjoni hija mproponibbli minħabba l-fatt li l-Artikolu 41 tal- Konvenzjoni japplika biss għal organi ġudizzjarji tal-Kunsill tal-Ewropa u mhux għal Qrati tal-Ġustizzja ta' Malta. Fil-fatt l-Artikolu 41 mhuwiex tal-Bniedem u Libertajiet inkluż Fondamentali" kif riprodotta fil-Artikolu 2 tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta. fid-definizzjoni ta' Drittijiet Il-Kapitolu 69 tal-Liġijiet ta' Malta daħal fis-seħħ żmien twil qabel ma' r- rikorrenti ġew fil-pussess tal-proprjeta` in kwistjoni. Ir-rikorrenti ilhom jafu illi dan l-fond kien soġġett għal kirja f'isem l-intimat, u din s- sitwazzjoni dejjem ġiet aċċettata minnhom. Għalhekk issa r-rikorrenti ma għandhom l'ebda ġustifikazzjoni biex jilmentaw li din l-kirja qiegħda tilledi xi dritt fondamentali tagħhom; Mhuwiex minnu li r-rikorrenti qegħdin jiġu mċaħħda mit-tgawdija tal- proprjeta` tagħhom. Huma ntitolati għal ammont ta' kera li fil-preżent huwa ta' mitejn u wieħed u għoxrin Euro u sittax il-ċenteżmu (€ 221.16) fis-sena, liema kera dejjem ġiet aċċettata mir-rikorrenti sakemm infetħu dawn l-proċeduri kostituzzjonali. Barra minn dan, ir-rikorrenti qatt ma għamlu talba formali quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera, sabiex ikun hemm żieda ta' din l-kera. Din l-kera tissodisfa r-rekwiżit tad-dritt għat- tgawdija paċifika tal-proprjeta`. Id-disposizzjonijiet li jiggarantixxu d-drittijiet fondamentali tal-bniedem m'għandhomx jittieħdu b'leġġerezza, u l-fatt li jridu jagħmlu gwadann akbar minn din l-proprjeta' ma jistax iwassal għal lezjoni ta' dritt fondamentali. Minħabba l-fatt li l-intimat dejjem ħallas il-kera pattwita puntwalment, huwa ma għandu l-ebda obbligu jew raġuni għaliex għandu jiġi misjub ħati li jħallas xi danni jew kumpens lir-rikorrenti. Il-Kapitolu 69 tal-Liġijiet ta' Malta, bl-ebda mod ma jikkostitwixxi xi teħid forzuż tal-proprjeta', iżda kontroll tal-proprjeta' fil-limiti ta' dak li hu raġjonevoli. Il-Kapitolu 69, huwa mmirat biex jilqa' għal dawk ċ- ċirkostanzi speċjali u neċessarji f'pajjiż biex kulħadd ikollu post fejn joqgħod. Il-posizzjoni legali tar-rikorrenti avvanzat bl-emendi tal-liġi introdotti fis-sena 2009. Rat li b'verbal tagħha tal-5 ta' Novembru 2020, ħatret lill-Perit Elena Tawati Conti sabiex tikkonstata l-valur lokatizzju mis-sena 1990 u kull ħames snin sussegwenti sad-data preżentata cioe' 20 ta' Mejju 2020 tal-fond in kwistjoni.1 Rat ir-relazzjoni tal-Perit Tekniku minnha maħtura ppreżentat fl-4 ta' Diċembru 20202 u t-tweġibiet tagħha għad-domandi in eskussjoni. Rat in-noti ta' sottomissjonijiet tal-partijiet. Rat l-atti kollha tal-każ. Ikkunsidrat: L-atturi huma lkoll aħwa. permezz ta' testment unica charta tal-ġenituri tagħhom fl-atti tan-Nutar Joseph Flask datat 23 ta' Diċembru 1955. Fl-imsemmi testment, it-testaturi ħallew l- użufrutt lil xulxin u lil uliedhom werrieta. Permezz ta' testment ieħor datat 23 ta' Mejju 1986 fl-atti tan-Nutar Tonio Milian, omm l-atturi eżentat lil uliedha minn kwalunkwe obbligu ta' kollazzjoni u imputazzjoni illi hija setgħet tat lit- tfal tagħha u kkonfermat it-testment unica charta. Omm l-atturi ġiet nieqsa wara missierhom – fis-27 ta' Diċembru 2013. Dan il-fond jinsab mikri lill-intimat Jason Mansueto u ilu mikri lilu u lil ante- kawża tiegħu sa minn qabel l-1970 bil-kera ta' €221.16 fis-sena. Il-fond in kwistjoni mhux dekontrollat.3 Eċċezzjoni Preliminari tal-Avukat tal-Istat - Prova ta' kirja regolata bil- Kap.69 fuq il-proprjeta`: dejjem tħallset lilhom. L-intimat Mansueto bl-ebda mod ma kkontesta din il-kirja anzi kkonferma li l-kera It-tielet eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat: ir-rikorrenti ma jistgħux jilmentaw dwar perjodi qabel ma huma saru sidien tal-proprjeta` flimkien mat-tieni eċċezzjoni tal-intimat Mansueto - ir-rikorrenti huma marbuta bid-deċiżjonijiet tal-predeċessuri tagħhom: Fid-deċiżjoni riċentissima mill-Qorti Kostituzzjonali tas-26 ta' Mejju 2021 fl- ġie ritenut illi: "Il-fatt li l-proprjeta' għaddiet għand l-aħwa Howe wara l-mewt ta' missierhom fit-22 ta' Ottubru 2008 ma jfissirx li għandhom jedd għall- kumpens minn dakinhar biss. Huma werrieta ta' missierhom u bħala tali għandhom jedd ukoll li jippretendu kumpens għall-perjodu meta missierhom kien is-sid. Min-naħa l-oħra ommhom Margaret Howe hi attriċi u tgawdi l-użufrutt ta' ġidu bit-testment li għamel fis-16 ta' Settembru 1976 fl-atti tan-Nutar Anthony Flask." L-Avukat tal-Istat ikompli jeċċepixxi li r-rikorrenti kienu jafu li l-kirja kienet diġa` fis-seħħ u għalhekk kienu ben konxji tal-protezzjoni li jagħtu l- provvedimenti tal-Kap. 69 lill-inkwilin. Madankollu, dan il-fatt waħdu ma jġibx awtomatikament miegħu r-rinunzja tad-drittijiet tagħhom fuq il-proprjeta' tagħhom. Jiġi sottolineat il-punt li meta daħlu fis-seħħ id-dispożizzjonijiet tal- Kap 69, is-sidien ta' propjetajiet fl-istess qagħda tar-rikorrenti u l-awturi tagħhom sabu ruħhom b'idejhom marbutin u l-unika "għażla" (jekk tista' ssejħilha hekk) li kellhom kienet li jissottomettu ruħhom għal-liġi. l-awturi tar-rikorrenti, u r-rikorrenti ma kellhom ebda rimedju taħt il-liġi ordinarja li seta' jaġevolahom fid-drittijiet tagħhom ta' sidien ħlief bl-intavolar ta' kawża quddiem Qorti ta' ġurisdizzjoni kostituzzjonali proprju sabiex tiġi attakata dik l-istess liġi, kif proprju qed isir illum. Għaldaqstant dawn l-eċċezzjonijiet ma jistgħux jintlaqgħu. Ir-raba' eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat: Applikabilita` tal-Art. 37 tal- Kostituzzjoni: Sewwa jeċepixxi l-Avukat tal-Istat li l-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni ma japplikax f'għadd ta' ċirkostanzi msemmija fis-subartiklu (2) tiegħu, fosthom li l-ebda ħaġa f'dan l-Artiklu m'għandha tolqot l-għemil jew ħdim ta' xi liġi safejn tipprovdi għat-teħid ta' pussess jew akkwist ta' proprjeta` li sseħħ fil-kuntest ta' Billi l-Kap 69 jitratta l-kirjiet, jaqa' taħt din l-eżenzjoni. Il-Kap 69 huwa protett ukoll mill-Art. 47(9) tal-Kostituzzjoni li teżenta mill- effetti tal-Kostituzzjoni l-ħdim ta' kull liġi fis-seħħ qabel it-3 ta' Marzu 1962. Barra minn hekk, il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza riċentissima Spiteri Sacco v Avukat Generali4 stabbiliet li "għalkemm il-Kap 69 kien emendat b'liġijiet li daħlu fis-seħħ wara l-1962 dawk il-liġijiet m'għandhomx l-effetti msemmija fil- 47(9)) "Għalhekk l-Avukat tal-Istat sewwa qal illi l-Kap 69 kif emendat, ma jintlaqax bl-Artiklu 37 tal- Kostituzzjoni." Il-ħames eċċezzjoni tal-konvenut Jason Mansueto: ma jistax jiġi kkundannat iħallas danni: 4 Lilian Spiteri Sacco v Avukat Generali 23.11.2020 Din il-Qorti taqbel ma' din l-eċċezzjoni tal-inkwilin li, ġaladarba aġixxa skont il-liġi, allura m'għandux legalment jirrispondi għall-inkostituzzjonalita` tal-liġi jew jeħel spejjeż tal-kawża, u li huwa l-Istat li huwa finalment responsabbli. Is-sitt eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat: Billi l-Qorti sejra tilqa' r-raba' eċċezzjoni, mhix sejra tieħu konjizzjoni ta' din l- eċċezzjoni. soċjali: Is-seba' eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat: indħil permessibbli bħala miżura Permezz tas-seba' paragrafu tar-risposta tal-Avukat tal-Istat, u permezz tas-sitt paragrafu tal-intimata Calleja, hu eċċepit li l-liġi in kwistjoni hi valida għaliex hi ta' natura soċjali fl-interess tal-ġid komuni. Filwaqt li dan huwa minnu, il-liġi trid mhux biss tissodisfat dawn il-kriterji imma wkoll il-prinċipju tal- proporzjonalita`. Il-ġurisprudenza tal-Qorti ta' Strasburgu stabbiliet tlett indaġnijiet li jridu jsiru biex jiġi stabbilit jekk l-indħil tal-Istat huwiex permessibbli a tenur tal-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea: (1) il-miżura tkun saret taħt qafas legali. (2) l-iskop tagħha kien leġittimu. (3) iżżomm bilanċ ġust u proporzjonat bejn l-għan soċjali u l-ħtieġa li jiġu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien. M'hemmx dubju li l-liġi de quo tissodisfa l-ewwel żewġ elementi. iżda jista' jingħad dwar it-tielet element. Bilanċ bejn tgawdija tal-proprjeta` u l-interess pubbliku: L-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni jaqra hekk: "Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat-tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma għandu jiġi pprivat mill- possedimenti tal- kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali." tiegħu ħlief fl-interess pubbliku u bla ħsara Għalhekk il-Protokoll jawtorizza ndħil fit-tgawdija tal-proprjeta` fl-interess Iżda safejn jista' jasal dan l-indħil? Fejn jitqiegħed is-sinjal l-aħmar? Il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea tal-Jeddijiet tal-Bniedem daħħlet il-kunċett ta' bilanċ bejn it-tgawdija tal-proprjeta` u l-interess pubbliku. Il-Qorti trid tistabbilixxi jekk is-sid kellux iġorr piż sproporzjonat u eċċessiv,5 billi teżamina l-interessi kollha involuti; mhux biss il-kundizzjonijiet tal-kirja u l-entita` tal- indħil tal-Istat fil-liberta` tal-kuntratt u fir-relazzjonijiet kuntrattwali fis-suq tal- kirjiet, imma wkoll l-eżistenza ta' salvagwardji proċedurali li jassiguraw li l- operazzjoni tas-sistema u l-impatt tagħha fuq id-drittijiet proprjetarji la tkun arbitrarja u l-anqas L-inċertezza, sew leġislattiva, sew amministrattiva jew minn prattiċi tal-awtoritajiet, hija fattur ewlieni li jittieħed in kunsiderazzjoni fil-ġudizzju dwar il-kondotta tal-Istat.6 Il-lanjanza prinċipali tar-rikorrenti hi li l-ammont ta' kera li qed jirċievu mingħand l-intimat tammonta għal €221.16 fis-sena, liema ammont jista' jitqies irriżorju meta wieħed jikkonsidra l-ammont ta' kera potenzjalment jistgħu jirċievu li kieku dan il-fond qiegħed jinkera fis-suq ħieles tal-proprjetà. Din il-Qorti ma taqbilx mar-rikorrenti f'dan ir-rigward. Kif inhu paċifikament stabbilit, il-proporzjon m'għandux ikun mal-valur tal-kirjiet fis-suq ħieles, imma mal-valur tagħhom tenut kont tal-interess soċjali. Ġaladarba l-obbligu tal- Istat huwa li jżomm bilanċ bejn l-interess privat ta' massimazzjoni tal- tal-proprjeta` privata u l-ħtieġa tal-Istat akkomodazzjoni soċjali, loġikament il-kumpens li tipprovdi Qorti f'Sede Kostituzzjonali m'għandux ikun allaċċjat mas-suq ħieles, imma jrid ikun ittemperat skont dan il-bilanċ. Minn din il-qagħda, l-Qorti tikkonkludi li l-liġijiet viġenti imponew fuq l-atturi piż sproporzjonat u eċċessiv għal ħafna snin, u li l-Istat naqas milli jibbilanċja l- interess ġenerali mal-interess tagħhom. It-tmien eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat: Artiklu 14 tal-Konvenzjoni Ewropea: L-Artikolu 14 tal-Konvenzjoni jgħid li: "It-tgawdija tad-drittijiet jew libertajiet kontemplati f'din il-Konvenzjoni għandha tiġi assigurata mingħajr diskriminazzjoni għal kull raġuni bħal ma huma s-sess, razza, kulur, lingwa, reliġjon, opinjoni politika jew opinjoni oħra, oriġini nazzjonali jew soċjali, assoċjazzjoni ma' minoranza nazzjonali, proprjetà, twelid jew status ieħor." Mhux kull trattament differenzjali jammonta għal ksur tal-Art. m'għandux eżistenza indipendenti; il-ksur irid ikun relatat ma' xi wieħed mid- drittijiet l-oħrajn elenkati fil-Konvenzjoni. kwalunkwe każ il-fattispeċje tal-każ kif esposti mir-rikorrent ma jinkwadraw ruħhom taħt l-ebda wieħed mir-raġunijiet ikkontemplati fl-Art. Barra minn hekk, min jallega diskriminazzjoni jrid ikun f'pożizzjoni li jqabbel lilu nnifsu ma' ħaddieħor ċirkostanzi diskriminazzjoni ma sseħħ meta data partikolari tiġi stabbilita għal reġim 7 Av. Dr. Louis Carabez v Il-Kummissarju tal-Pulizija 22.01.1990 Qorti Kostituzzjonali leġislattiv ġdid8. Kieku kien hekk, naslu għall-assurdita` li l-ebda liġi ma tkun tista' tiġi mibdula. Ir-rikorrenti ġiet trattata l-istess bħal sidien oħrajn li krew qabel il-1995. F'Amato Santucci vs. Malta, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem iddeskriviet is-sitwazzjoni b'dan il-mod: 8 Amato Santucci v Malta 15.12.2012 u s-sentenzi ta' Strasburgu ivi ċċitati jistax jintlaqa'. Għalhekk l-ilment dwar diskriminazzjoni bi ksur tal-Art. 14 tal-Konvenzjoni ma Eċċezzjoni numru 11 tal-Avukat tal-Istat u l-Ewwel Eċċezzjoni ta' l-intimat Jason Mansueto dwar Artiklu 41 tat-Trattat tal-Konvenzjoni Ewropea: Fis-tieni talba tagħhom, ir-rikorrenti jitolbu rimedju skont l-Art. 41 tal- Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem. Tajjeb jgħidu l-intimat Avukat tal-Istat fil-ħdax-il eċċezzjoni tiegħu u l-intimat Jason Mansueto fl-ewwel eċċezzjoni tiegħu, li dan l-Artiklu jgħodd biss għall-organi ġudizzjarji tal- Kunsill tal-Ewropa u mhux għall-Qrati ta' Malta. Ma jifformax parti mil-liġi ta' Malta għaliex mhux inkluż fit-tifsira ta' Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet 2 tal-Kap 319 u lanqas ġie traspost fil-liġi 3(3) tal-Kap 304. Żgumbrament tal-intimat Mansueto: Għalkemm ma kienx hemm talba speċifika għall-żgumbrament tal-intimat Mansueto, hemm talba li r-rikorrenti jingħataw ir-rimedji xierqa kollha f'din is- sitwazzjoni. Fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħhom, jargumentaw illi idealment l-inkwilin jiġi żgumbrat u għalkemm din hija mansjoni tal-Bord li jirregola l- kera jiċċitaw deċiżjoni mill-Qorti Ewropea tad-drittijiet tal-Bniedem Portanier vs Malta9 li ddeċidiet li meta jkun hemm ksur tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem minħabba li d-dispożizzjonijiet ta' xi liġi jkunu vjolati, l-inkwilin għandu jiġi żgumbrat. Huwa minnu li jekk il-Qorti kellha tieqaf biss bl-għoti ta' kumpens, ikun rimedju parzjali billi jirrimedja d-dannu mġarrab sal-lum iżda mhux ukoll dak li jista' jiġi mġarrab fil-futur.10 B'danakollu, il-Qrati Maltin ta' kompetenza kostituzzjonali stabbilew li mhuwiex il-kompitu tagħhom li f'każijiet bħal dawn jordnaw it-tneħħija mill-post tal-okkupant li jkun. Dan ma jfissirx li s-sid jiċċaħħad mir-rimedju tal-iżgumbrament, iżda biss li r-rimedju jrid jitfittex quddiem it-tribunal xieraq li lilu l-liġi tagħti l-kompetenza speċjali biex iqis kwistjonijiet bħal dawn.11 Likwidazzjoni ta' kumpens: Skont stima magħmula mill-perit tekniku, il-valur fis-suq miftuħ tal-fond de quo huwa ta' €320,000. Kif diġa` ntqal il-kumpens mogħti jista' jiġi kkalkolat anke minn qabel l-atturi saru sid il-fond. Il-valur lokatizju mis-sena 1990 sa 2020 tela' minn €2,100 fis-sena 2016 għal €7,900 fis-sena 2020. Huwa stabbilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall-ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita` mitlufa. ieħor ma tistax tillikwida l-ammont ta' kumpens billi tikkalkula d-differenza bejn il-kera fis-suq ħieles u l-kera mħallsa. Biex tasal għal dan, il-Qorti jeħtiġilha tqis għadd ta' fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun ġarrab is-sid, l- għan soċjali maħsub mil-liġi, il-grad ta' sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dħul attwali li qiegħda tirċievi r-rikorrenti mad-dħul li jista' jinkiseb fis-suq ħieles, 9 55747/16 – 27.08.2019 10 Ara Bugeja Gauci Santucci vs Malta §80 11 ara per eżempju Josephine Cassar Porter pro et noe vs L-Onorevoli Prim Ministru et deċiż fis-27 ta' Ġunju 2017 id-danni materjali li l-parti rikorrenti tista' tipprova li ġarrbet u wkoll l-effetti tal-ordni li l-Qorti tista' tagħti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa' jistrieħ aktar fuq it-tħaddim tal-liġi attakkata. Minn kif wieħed jista' jara, dawn il-kriterji huma firxa sħiħa li trid titqies f'kull każ għalih u jiddependu ħafna miċ- ċirkostanzi partikolari ta' kull każ.12 Minn din il-qagħda, l-Qorti tikkonkludi li l- liġijiet viġenti imponew fuq l-atturi piż sproporzjonat u eċċessiv għal ħafna snin, u li l-Istat naqas milli jibbilanċja l-interess ġenerali mal-interess tagħhom. Bħala konsegwenza tal-fatt li l-Istat kiser id-drittijiet tal-atturi kif sanċiti mill- artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll ta' Konvenzjoni Ewropea, l-Istat għandu jħallas danni morali kif ukoll danni pekunjarji. Il-Qorti qiegħda tiffissa d-danni pekunjarji ta' €25,000 mis-sena 1990 sas-sena 2020. Fl-assenza ta' stimi mill- Perit maħtura mill-Qorti għall-perjodu tar-rilokazzjoni mis-sena 1990 sa qabel is-sena 1970, il-Qorti qed tiffissa arbitrio boni viri l-kumpens fl-ammont ta' €5,000 għal danni pekunjarji għal dan il-perjodu. Tiffissa wkoll danni mhux pekunjarji ta' €1,000. din is-sentenza. (1) Tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha tal-intimati safejn m'humiex kompatibbli ma' (2) Tilqa' in parte l-ewwel talba billi tiddikjara illi fil-konfront tar-rikorrenti l- operazzjonijiet tal-Ordinanza li Tirregola t-Tiġdid tal-Kiri tal-Bini ossija l-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta taw dritt ta' lokazzjoni lill-intimat Calleja tal-fond 43, Triq Santa Margerita, Ħal Kirkop (Malta) waqt li qed jiġu vjolati d-drittijiet 12 Ara fost l–oħrajn: Cassar v Malta 30.01.2018 (App. Nru. 50570/13 Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem; J&C Properties Limited v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 09.07.2019; Robert Carabez v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 07.02.2017; Brian Kalabic v L-Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali) fundamentali tar-rikorrenti kif sanċiti fl-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) u dan għall-perjodu bejn is-sena 1970 u l-10 t'April 2018. (3) Tilqa' in parte t-tieni talba billi tiddikjara illi l-Avukat tal-Istat huwa responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal- operazzjonijiet tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta talli ma żammitx bilanċ bejn id- drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin. (4) Tilqa' it-tielet talba billi tillikwida l-istess kumpens fis-somma ta' €31,000. (5) Tilqa' r-raba' talba billi tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat iħallas lir- rikorrenti l-istess kumpens ta' €31,000 bl-imgħax legali mid-data ta' din is- sentenza sad-data tal-effettiv pagament. Bl-ispejjeż kompriżi dawk tal-ittra uffiċjali tad-29 ta' Ottubru 2019 a karigu tal- intimat Avukat tal-Istat.