LAW.), LL.D. Seduta ta' nhar il-Hamis, 22 ta' Ottubru 2020 Kawza Numru: 11 Rikors Ġuramentat Numru:- 535/2014 JVC Il-Qorti, Rat Johansen Guramentat fejn ir-rikorrenti Carmel DUGOKodjaandreevBartolo Bondin et ikkonferma bil-gurament u talab kif isegwi: 1. 'Illi permezz ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Joseph R Hayman tad-9 ta' Novembru 1982 (Dokument A) l-esponenti xtara u akkwista ghalqa z-Zurrieq fil-kontrada tan-Nadur ta' kejl ta' cirka 824.34m2 liema ghalqa tmiss mill-Lvant ma' sqaq pubbliku minghajr isem, minn Nofsinhar ma' beni tal-familja DUGOKodjaandreevBartolo Bondin u mit-Tramuntana ma' beni ta' Carmelo maghruf bhala Tal-Imghallem liema ghalqa hija indikata fuq il-pjanta annessa mal-istess kuntratt u hawn mehmuza bhala Dokument B. Illi ftit wara li l-esponenti akkwista l-proprjeta' tieghu, huwa anke ghamel xi xogholijiet ta' zvilupp fil-proprjeta' tieghu. Peress illi permezz ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Mario Zammit Carbone tat-13 ta' Novembru 1989 (Dokument C) s-socjeta` intimata akkwistat l-ghalqa fiz-Zurrieq kontrada tan-Nigret tal-kejl intier ta' cirka 3,372.372m2 jew kejl iehor verjuri u fil-kuntratt giet deskritta bhala li tmiss mit-Tramuntana u Punent ma gid ta' Saverio Azzopardi Muscat, minn Nofsinhar u Lvant ma' triq pubblika bla isem li taghti ghan-Nigret u fuq dan l-att giet annessa pjanta (Dokument D). Fuq l-istess kuntratt gie wkoll patwit illi l-partijiet li dehru fuq l-istess att irrixendew u hassru kuntratt ta' bejgh iehor pubblikat fl-atti tan-Nutar Joseph R Hayman tas-7 ta' Settembru 1988 (Dokument E) fejn l-istess proprjeta' kienet giet mibjugha u trasferita lil Joseph Petroni personalment u mhux fil-kapacita tieghu rapprezentattiva ghas-socjeta' fuq imsemmija. Illi fil-kuntratt fuq imsemmi tas-7 ta' Settembru 1988 fl-atti tan- Joseph R Hayman, giet annessa pjanta wkoll Nutar (Dokument F) liema pjanta hija pjuttost dettaljata u hija differenti mill-pjanta (Dok D) li fil-fatt intuzat fil-kuntratt sussegwenti fuq imsemmi tat-13 ta' Novembru 1989 ghalkemm l-art giet indikata bhala li hija l-istess wahda. Peress illi is-socjeta' intimata akkwistat il-proprjeta' minghand certu Martin Azzopardi Muscat li da parti tieghu kien akkwista l- proprjeta' bis-sahha ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Mario Rosario Mercieca Galea tas-26 ta' Marzu 1987 (Dokument G) li mieghu wkoll giet annessa pjanta (Dokument H) li taqbel mal-pjanta annessa mal-kuntratt fuq imsemmi tal-1988 (Dok E). Jirrizulta pero` illi l-pjanta Dok D ma taqbilx la ma' Dok F u lanqas ma Dok H li huma pjanti precedenti l-kuntratt tal- akkwist tas-socjeta` intimata. Illi r-rikorrenti akkwista dil-proprjeta` kif fuq premess u minn dak iz-zmien dejjem okkupa l-proprjeta` tieghu. Illi s-socjeta' intimata ghamlet zvilupp fuq il-proprjeta` li tigi lejn it-Tramuntana tal-proprjeta' tar-rikorrenti u fil-kors ta' dan l-izvilupp ghamlu xogholijiet li effettwaw l-proprjeta' tal- esponenti billi: fethu tlett itwieqi fethu zewg bibien ghamlu xatba ghaddew pajp qieghdin jghaddu minn fuq il-proprjeta' tar-rikorrenti u jingombrawha ghamlu xogholijiet rikorrenti u tawha t-tarmak; fil-proprjeta' ta' vii. ghamlu katusi tal-ilma li minnhom qed inixxi ilma ghal fuq il-proprjeta' tar-rikorrenti ghamlu ventilaturi/extractors tal-elettriku, wires u bozoz (fanali) tellghu filata mqabbza li tisporgi oltre l-wesgha tal-hajt Illi l-proprjeta` tas-socjeta` intimata gja ghandha access minn triq pubblika li taghti ghan-Nigret u mhiex interkjuza. Illi s-socjeta` intimata m'ghandha l-ebda jedd li taghmel il- bibien, twieqi, pajp u xatba fuq imsemmija jew li tillivella l- proprjeta' tar-rikorrenti u taghtiha t-tarmak jew li tghaddi minn fuq il-proprjeta' tar-rikorrenti u lanqas li tipparkja fil-proprjeta' tar-rikorrenti jew b'xi mod tingombraha, jew li tghaddi katusi, tpoggi ventilaturi, extractors, wires u bozoz (fanali) u, interpellata biex terga' tirriprestina l-proprjeta` hija baqghet inadempjenti. Illi x-xoghol tal-izvilupp li sar mis-socjeta` intimata ma jirrizultax li sar bil-permess tal-PAPB jew tal-MEPA. Ghaldaqstant l-esponenti jitolbu bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti joghgobha : Tiddeciedi u tiddikjara li s-socjeta' intimata m'ghandha l- ebda jedd, dritt jew titolu biex tuza jew tokkupa l-proprjeta` tar-rikorrenti u li taghmel ix-xogholijiet u uzu fuq indikati fil-paragrafu numru tmienja (8) u li hija qed tokkupa u/jew akkwistat ghal fuq il-proprjeta` tal-esponenti u lanqas m'ghandha dritt li tillivella l-proprjeta' tal-esponenti jew li taghmel kwalsijasi xoghol ta' zvilupp fil-proprjeta` tar- rikorrenti jew li tghaddi minnha; Konsegwentement sabiex tirriprestina l-proprjeta` tal-esponenti u tnehhi x-xogholijiet fuq indikati fil-paragrafu numru tmienja (8) fi zmien qasir u perentorju li jigi lilha hekk prefiss u fin-nuqqas, tawtorizza lill-esponenti sabiex jaghmlu x-xogholijiet necessarji u dan ghas-spejjez tal-istess socjeta` intimata. Tordna lis-socjeta` intimata biex ma tghaddix mill-proprjeta` tar-rikorrenti u li ma taghmel ebda uzu minnha. Bl-ispejjez kontra s-socjeta` intimata li minn issa hija ngunta ghas- subizzjoni u b'riserva ghal kull azzjoni ulterjuri spettanti lir- rikorrenti'. Rat ir-Risposta Guramentata tas-Socjeta` Baldacchino Holdings Limited li eccepiet kif isegwi: 'Stqarrija ta' l-Eccezzjonijiet Preliminari (1) Illi l-gudizzju m'huwiex integru, stante li mhux it-titolari kollha tad-dritt ta' proprjeta` vantat mill-atturi huma parti fil-kawza. fir-rigward (2) Illi bla hsara ghall-premess, l-eccipjenti m'hijiex il-legittimu kuntradittur fis- subparagrafi (iv) u (vi) tal-paragrafu numerat tmienja tar- rikors mahluf ta' l-atturi; Mertu (3) Illi bla hsara ghall-premess, l-atturi ghandhom jipprovaw skont il-ligi d-dritt ta' proprjeta` allegat minnhom. (4) Illi bla hsara ghall-premess, l-art ta' l-eccipjenti tgawdi minn drittijiet ta' servitu' fuq l-art mertu tal-kawza. (5) Illi bla hsara ghall-premess, l-art mertu tal-kawza hija suggetta ghal servitu' pubblika. (6) Illi bla hsara ghall-premess, it-talbiet attrici huma kollha nfondati fil-fatt u fid-dritt u kwindi ghandhom jigu respinti. Salv eccezzjonijiet ulterjuri; Bl-ispejjez kontra l-atturi, li huma minn issa ngunti in subizzjoni'. Rat l-affidavits, xiehda, kuntratti, pjanti, ritratti, kontro-ezamijiet, dokumenti u l-provi kollha pjuttost voluminuzi esebiti fl-atti; Rat illi fis-seduta tal-4 ta' Frar, 2020 il-Qorti mponiet terminu ta' ta' xahrejn sottomissjonijiet u rat is-sottomissjonijiet u r-repliki li gew esebiti fl-atti; Rat illi fil-verbal tad-9 ta' Gunju, 2020 il-kawza giet differita ghal- lum ghad-decizjoni; Rat l-atti kollha tal-kawza. Ikkunsidrat; Illi din hija azzjoni actio negatoria fejn l-atturi Carmel Vella Camilleri u Natalie Harley Mcnee qed jitolbu li jigi dikjarat u deciz li s- socjeta' konvenuta Baldacchino Holdings Limited (gja J.D.2.M. Limited) m'ghandha l-ebda jedd, dritt jew titolu li tghaddi minn fuq l-proprjeta' taghhom jew tokkupa l-proprjeta' taghhom billi tingombra u taghmel xoghlijiet u uzu minnha billi din fethet tlett itwieqi, zewg bibien, ventilaturi/extractors tal-elettriku, wahlu xatba, pajp, katusa tal-ilma li minnha qed inixxi ilma fil-proprjeta' tal-atturi, wahlu wires u bozoz u ttellghet filata li tisporgi oltre l- wisa' tal-hajt. L-atturi ghalhekk talbu li din il-Qorti tordna lis- socjeta' konvenuta tirripristina l-proprjeta' taghhom billi tnehhi x- xoghlijiet li gew indikati u li ma tghaddix u ma taghmilx uzu mill- proprjeta' taghha. Illi da parti taghha s-socjeta' konvenuta Baldacchino Holdings Limited laqghet ghat-talbiet attrici billi preliminarjament eccepiet li l-gudizzju m'huwiex integru da parte tal-atturi stante li mhux it- titolari kollha tad-dritt ta' proprjeta' huma partecipi fil-kawza u li s-socjeta' konvenuta m'hijiex il-legittimu kontraddittur fir-rigward tax-xoghlijiet indikati fil-paragrafi (iv) pajp u (vi) livellar tat-triq tal-paragrafu numerat tmienja (8) tar-rikors guramentat. Fil-mertu eccepiet li l-atturi ghandhom jippruvaw skont il-ligi d-dritt ta' proprjeta' allegat minnhom, u bla pregudizzju sahqu li l-art taghhom tgawdi minn dritt ta' servitu fuq l-art mertu tal-kawza. Di piu' eccepew li l-art mertu tal-kawza hija soggetta ghal servitu' pubblika u li t-talbiet attrici huma kollha nfondati fil-fatt u fid- dritt u ghalhekk ghandhom jigu respinti. Fatti: Illi l-atturi Carmel Vella Camilleri u Natalie Harley Mcnee jsostnu li huma proprjetarji ta' porzjon art fiz-Zurrieq fil-kuntrada tan- Nadur tal-kejl ta' cirka tmien mija erbgha u ghoxrin punt tlieta erbgha metru kwadru (824.34m2) li tmiss mill-Lvant ma' sqaq pubbliku minghajr isem, minn Nofsinhar ma' beni tal-familja DUGOKodjaandreevBartolo Bondin u mit-Tramuntana ma' beni ta' Carmelo maghruf bhala Tal-Imghallem hekk kif tidher indikata fil-kuntratt ta' akkwist taghhom fil-pjanta esebita a fol. 25 tal-process. Jirrizulta li originarjament l-art kienet tappartjeni fi kwoti ta' nofs indiviz lill-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin u nofs indiviz l-iehor kien proprjeta' ta' martu Modesta ALI HASSAN BORGBartolo Bondin. Il-konjugi DUGOKodjaandreevBartolo Bondin kienu xtraw u akkwistaw din il-porzjon art mill-poteri tal-familja Vella permezz ta' kuntratt tad-9 ta' Novembru, 1982 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Raphael Hayman (ara kuntratt a fol. Din l-art kienet inxtrat soggetta '...ghad-dritt ta' passag favur terzi', u fuqha l-konjugi DUGOKodjaandreevBartolo Bondin kienu bnew razzett li ghadu ezistenti sallum. Jirrizulta wkoll li Modesta DUGOKodjaandreevBartolo Bondin giet nieqsa fil-5 ta' Lulju, 2005 u hija rregolat il-wirt u successjoni taghha permezz ta' testment tat-23 ta' Awwissu, 2004 fejn permezz tieghu halliet b'titolu ta' legat is-sehem taghha mill-art mertu tal-kawza odjerna lill-bintha l-attrici Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin (ara dikjarazzjoni causa mortis a fol. 40 et seq tal-process). Sussegwentament permezz ta' kuntratt datat id-29 ta' Awwissu, 2014 fl-atti tan-Nutar Antonella Cassar Gatt, l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin fost affarijiet ohra ttrasferixxa u assenja b'titolu ta' donazzjoni rrevokabbli s-sehem tieghu ta' nofs indiviz mill- ghalqa maghrufa bhala 'San Pawl il-Baħar', fiz-Zurrieq lill-bintu l-attrici Nathalie Harley Mcnee, b'dan li l-attrici saret il-proprjetarja shih tal-art mertu tal-kawza odjerna (ara kuntratt ta' donazzjoni a fol. 411 et seq tal-process). Illi s-socjeta' konvenuta Baldacchino Holdings Limited (gja J.D.2.M. Limited) hija l-proprjetarja ta’ porzjon art adjacenti ghal dik mertu tal-kawza odjerna liema proprjeta’ tinsab fiz-Zurrieq fil- kontrada tan-Nigret tal-kejl ta’ cirka tlett elef tlett mija u tnejn u sebghin punt tlieta sebgha tnejn metri kwadri (3,372.37,2m2) li tmiss mit-Tramuntana u Punent ma gid ta' Saverio Azzopardi Muscat, minn Nofsinhar u Lvant ma' triq pubblika bla isem li taghti ghan-Nigret (ara kuntratt a fol. 26 et seq tal-process). Precedentament din l- ghalqa kienet giet akkwistata minn Joseph Petroni personalment permezz ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Joseph R. Hayman liema kuntratt kien gie rexiss u l-art giet akkwistata mis-socjeta' J.D.2.M illum Baldacchino Holdings Limited (ara kuntratt a fol. 35 et seq tal-process). Illi l-atturi fethu l-kawza odjerna peress li jsostnu li meta s-socjeta' konvenuta ghamlet zvilupp fil-proprjeta' taghha, konsistenti fil- bini tas-sala tat-tieg 'Garden of Eden' din ghamlet zvilupp illegali li ma kellha l-ebda jedd li taghmel fil-proprjeta' taghhom liema xoghlijiet kienu jikkonsistu fis-segwenti : i. Fethu tlett itwieqi ; ii. Ghaddew pajp ; v. Ghamlu katusa tal-ilma li minnha qieghed jiskula l-ilma Ghamlu ventilaturi u/jew extractors tal-elettriku flimkien Ghamlu xoghol ta' livellar fil-proprjeta' tal-atturi u ghall-proprjeta' tal-atturi' ; Tellghu filata mqabbza li tesporgi oltre l-wiesa tal- Jaghmlu uzu billi jghaddu u jingombraw il-proprjeta' tal- Da parti tas-socjeta' konvenuta fost affarijiet ohra tishaq li l-art taghha ta' cirka tlett elef tlett mija u tnejn u sebghin punt tlieta sebgha tnejn metri kwadri (3,372.37,2m2) tgawdi dritt ta' servitu fuq l-art mertu tal-kawza odjerna, u, li l-art mertu tal-kawza hija suggetta ghal servitu' pubblika u ghalhekk effettivament l- izvilupp m'huwiex wiehed illegali. Sabiex jigi miftiehem ahjar, il- parti tal-art inkonstestazzjoni bejn il-partijiet hija dik immarkata bl-ittra B fuq il-pjanta a fol. 25 tal-process fejn fuq in-naha tax- xellug llum il-gurnata jirrizulta li jinsab hajt mibni mis-socjeta' konvenuta u li fih saru d-diversi xogholijiet li jilmentaw minnhom l-atturi u l-passagg illum triq bl-asfalt li jmiss mieghu u li jigi fuq in-naha tal-proprjeta' tal-atturi. Principji Legali tal-Azzjoni Negatorja : Illi l-azzjoni negatorja giet deskritta fil-kawza fl-ismijiet Paul Micallef Moreno Munoz -vs- Michael Felice deciza mill-Qorti ta' l-Appell fit-30 ta' Ottubru, 2001 bhala : 'L-'actio negatorja' hija azzjoni li s-sid jutilizza fejn jitlob lil Qorti sabiex lil-konvenut drittijiet konsistenti f'servitu' jew pizijiet ohra fuq il-proprjeta' tas-sid li l-istess konvenut ikun jivvanta.' Illi minn din id-definizzjoni jinsorgi li huwa s-sid li jrid imexxi l- kawza sabiex biha jikseb dikjarazzjoni li l-gid tieghu mhux suggett ghal servitu' favur gid ta' haddiehor u li jitnehha dak kollu li jkun qieghed ixejjen l-istat ta' tgawdija minn kull servitu'. Illi ghal dak li huma l-principji legali tal-azzjoni negatorja, il-Qorti taghmel referenza ghas-sentenza fl-ismijiet Antonio Staples et -vs- Leonardo Saliba Hil et deciza fit-18 ta' Marzu, 1974. F'din is-sentenza l-Qorti ta' l-Appell issenjalat dak li l-atturi ghandhom jippruvaw sabiex l-azzjoni tissussisti bhala s-segwenti : l-atturi hija 'L-azzjoni l-azzjoni jezercitaw negatorja u kull ma ghandhom bzonn jaghmlu l-atturi huwa li jippruvaw il-proprieta' da parti taghhom u l-molestja da parti tal-konvenuti; dina l-prova saret ghaliex ma hemm ebda kwistjoni li r-raba li jghaddi minnu l-passagg in kwistjoni huwa tal-atturi kif ma hemm ebda kwistrjoni li l- konvenuti qeghdin jaghmlu uzu kontinwament minn dana il-passagg. Konferma li l-passagg huwa fil-proprieta' tal- atturi, jekk kien hemm bzonn, wiehed isibha fil-fatt pruvat mill-atturi li sa certu zmien bicca mill-passagg kienet tinhadem u mbaghad giet spostata biex ir-raba' jsir haga wahda. Il-kwistjoni proprjament qeghdha dwar jekk dan il- passagg ghandux iservi wkoll ghar-raba tal-konvenuti bhal ma jservi ghal raba ta' terzi persuni, provi li naturalment tispetta lill-konvenuti billi l-azzjoni negatorja hija bazata fuq il-presunta liberta' tal-fondi (Kollez. 384; XLI.I.69) u l-prekarjeta' hija prezunta fil-kaz ta' servitu' diskontinwa bhal ma hija dik ta' passagg (Vol X. P.244). 469 (1) Kodici Civili) applikata kostantement mill-Qrati taghna li s-servitu' diskontinwa bhal ma hija dik tal-passagg allegata mill- konvenuti ma tistax tigi stabbilita hlief bis-sahha ta' titolu eccettwat il-kaz ta' passagg necessarju meta tista' tinkiseb anke bil-preskrizzjoni ta' tletin sena. Fil-kaz tal-konvenuti ma jistax jinghad li l-fond ma ghandux hrug iehor fuq triq pubblika anke jekk mhux bl- ingenji tas-sewqan, u anke kien hekk ma gietx pruvata din l- preskrizzjoni kontemplata fl-artikolu 506 (2) (469 (2) tal- Kodici Civili.' L-istess inghad fil-kawza fl-ismijiet Giuseppe Xuereb Pavia et -vs- Antonio D'agostino deciza mill-Qorti ta' l-Appell fl-20 ta' Dicembru, 1946 illi : lill-proprjetarju 'Illi fuq in-natura ta' din l-azzjoni, li hija azzjoni negatorja, hija haga stabbilita fid-dritt illi din hija wahda mill- azzjonijiet petitorji, biex jissalvagwarda l-proprjeta' tieghu, u ghalhekk bazi taghha hija illi l-attur li jesperimentaha ghandu juri, bhala bazi fondamentali taghha, illi hu ghandu d-dritt tal-proprjeta'. Il- Laurent, fil-Vol. Ghalhekk sia proprietario dell'immobile fondament ta' l-azzjoni hija l-proprjeta', u meta l-konvenut f'din l-azzjoni jattakka dak l-ewwel element tal-proprjeta', certament l-attur ghandu jipprova li huwa proprjetarju tal- post. Il-Venzi, Diritto Civile italiano, nru. L-ewwel eccezzjoni preliminari : Illi fl-ewwel eccezzjoni preliminari s-socjeta' konvenuta teccepixxi li l-gudizzju m'huwiex integru stante li mhux it-titolari kollha tad- dritt ta' proprjeta' vantat mill-atturi huma parti fil-kawza. Jirrizulta li l-art tal-kejl ta' cirka tmien mija erbgha u ghoxrin punt tlieta erbgha metru kwadru (208.82m5), proprjeta' tal-atturi, originarjament kienet inxtrat fiz-zwieg minn Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin u martu Modesta ALI HASSAN BORGBartolo Bondin permezz ta' kuntratt fl-atti tan-Nutar Joseph Raphael Hayman tad-9 ta' Novembru, 1982 (a fol. 6 et seq tal-process). Modesta ALI HASSAN BORGBartolo Bondin mietet fil-5 ta' Lulju, 2005 u l-wirt u successjoni taghha gie regolat bl-ahhar testment tat-23 ta' Awwissu, 2004 fejn inter alia halliet is-sehem taghha mill-art mertu tal-kawza odjerna lill-bintha l-attrici Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin (ara causa mortis a fol. 40 et seq tal-process). Fil-mori tal-kawza l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin ttrasferixxa u assenja lill-attrici Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin is-sehem tieghu konsistenti fin-nofs indiviz mill-art mertu tal-kawza odjerna u dan permezz ta' kuntratt tad-29 ta' Awwissu, 2014 fl-atti tan-Nutar Dottor Antonella Cassar Gatt (ara kuntratt a fol. 411 et seq tal-process). Isegwi ghalhekk li l-attrici Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin giet il-proprjetarja tas- sehem shih tal-art mertu tal-kawza odjerna. Stabbilit dan, il-kawza giet istitwita minn Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin u minn Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin fid-19 ta' Gunju, 2014, cioe', qabel ma' l- attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin ghadda s-sehem tieghu ta' nofs indiviz lill- attrici l-ohra Natalie ALI HASSAN BORGBartolo Bondin. Ghalhekk jirrizulta li mhux minnu li t-titolari kollha tad-dritt ta' proprjeta' ma kienux parti fil-kawza. Ghaldaqstant din il-Qorti tqis li din l-eccezzjoni kienet wahda purament frivola u ser tghaddi sabiex tichad l-istess. Kunsiderazzjonijiet legali u fattwali : It-titolu tal-atturi – it-tielet eccezzjoni fil-mertu : Illi bl-applikazzjoni tal-principji legali fuq enuncjati u fid-dawl tat- tielet eccezzjoni tal-konvenut l-Qorti ser tghaddi sabiex tezamina t-titolu tal-atturi fuq l-art mertu tal-kawza odjerna. Illi kif gia accennat aktar il' fuq jirrizulta li l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin u martu Modesta ALI HASSAN BORGBartolo Bondin kienu xtraw u akkwistaw l-art li parti minnha hija mertu tal-kawza odjerna, tal-kejl ta' cirka tmien mija erbgha u ghoxrin punt tlieta erbgha metru kwadru (824.34m2) li tmiss mill-Lvant ma' sqaq pubbliku minghajr isem, minn Nofsinhar ma' beni tal-familja DUGOKodjaandreevBartolo Bondin u mit-Tramuntana ma' beni ta' Bigeni maghruf bhala 'Tal-Imghallem', permezz ta' kuntratt tad-9 ta' Novembru, 1982 fl-atti tan-Nutar Joseph R Hayman. Fil-kuntratt imsemmi l-ghalqa giet deskritta bhala : '...mil-ghalqa fiz-Zurrieq fi kuntrada tan-Nadur fiha l-kejl ta' cirka tmien mija u erbgha u ghoxrin punt tlieta erbgha metri kwadri 824.34 m2 u tmiss mil-lvant ma sqaq pubbliku Din l-ghalqa qeghda tinbiegh kif soggetta ghac-cens annwu u perpetwu ta zewg centezmu u hames millesmi u ghad- dritt ta' passag favur beni vicini. Din l-ghalqa li hija deskritta fuq il-pjanta hawn annessa bhala Dokument B qed tinbiegh bid-drittijiet gustijiet u pertinenzi taghha kollha.' Illi mal-kuntratt giet esebita pjanta mmarkata bhala Dokument B a fol. 25 tal-process. Din il-Qorti rat li din il-pjanta taghti zewg skali tal-proprjeta wahda bi skala ta' 1:500 fejn giet specifikatament indikata l-art u li fiha l-art giet maqsuma f'zewg porzjonijiet - porzjon ndikata bl-ittra A, u porzjon ohra ndikata bl-ittra B. Hemm ukoll pjanta ohra izghar li tindika t-territorju kollu tal- madwar flimkien mal-art tal-atturi bi skala ta' 1:2500. Tajjeb li jigi wkoll osservat illi fil-pjanta bl-iskala 1:500 dik il-porzjon tal-art indikata bl-ittra B hija l-parti tal-art li fuqha mill-atti jidher li hemm id-dritt ta' passagg favur beni vicini mhux neccessarjament izda favur is-socjeta' konvenuta. Dan ghaliex proprju fil-pjanta l- ohra bl-iskala ta' 1:2500 jirrizulta li l-porzjon li fil-pjanta l-ohra hija ndikata bl-ittra B, ghandha forma ta' passagg u tibqa' niezla l-isfel ghal go raba' iehor. Is-socjeta' konvenuta fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha tishaq bil-qawwa kollha li l-atturi ma' ppruvawx it-titolu taghhom. Issostni li l-atturi la gabu prova ta' titolu derivattiv, u wisq aktar ta' wiehed originali. Illi din il-Qorti tinnota li fis-sottomissjonijiet taghha s-socjeta' ta' konvenuta minimament Novembru, 1982 u taqbez ghall-ezami tat-titolu tal-vendituri li dehru fil-kuntratt tad-9 ta' Novembru, 1982. Tishaq li da parte tal- vendituri l-ebda kuntratt ta' bejgh favur Victor u Carmela konjugi Grima Butler ma jezisti u in sostenn esebiet ricerki ta' Victor Grima Butler (a fol. 261 et seq tal-process) u martu Carmela Grima Butler xebba Anzalone (a fol. 280 et seq tal-process). Jinghad mill-ewwel illi l-atturi ma kellhomx ghalfejn iressqu l- provenjenza tat-titolu sal-grad tal-vendituri kif anki xehed fl-atti n-Nutar li rrediga l-istess kuntratt a fol. 171 et seq tal-process. Il- Qorti f'dan l-istadju taghmel referenza ghad-decizjoni fl-ismijiet Joseph Rapisardi et -vs- Lilian Zammit Peregin et, Qorti Civili Prim Awla, 12 ta' Marzu, 2010 fejn gie deciz kif isegwi: tgħid l-konvenuta Fit-tieni eċċezzjoni l-atturi għandhom jagħmlu prova tat-titolu tagħhom fuq il-bitħa. Billi l-azzjoni hija waħda negatorja mhux revindikatorja, għall-prova tat-titolu ma hijiex meħtieġa probatio diabolica. Fil-fehma tal-qorti l-prova tat-titolu tal-atturi saret bil- kuntratt ta' qsim ta' proprjetà tat-28 ta' Marzu 1993 fl-atti tan-Nutar Victor John Glanville'. Mill-banda l-ohra, ghal dawk li huma xiehda essenzjali, din il- Qorti taghmel referenza ghad-deposizzjoni moghtija mix-xhud Catherine Kaissari fis-seduta tal-25 ta' Settembru, 2018 a fol. 449 et seq tal-process. Ix-xhud xehdet li t-triq kienet giet miftuha minn zijuha Sonu li kien fetah barriera u triq sabiex minnha jkun jista' jghaddi ghaz-Zurrieq bil-gebel tal-barriera. Jidher li x-xhud fehmet li la darba t-triq infethet miz-ziju taghha, a spejjez tieghu, kien ifisser li t-triq saret taghhom nonostante li parti minn din it-triq evidentement ma tigi fit-territorju proprjeta' taghha stante li tinsab aktar il' fuq u hija appuntu l-passagg in kontestazzjoni fil-kawza llum. Il-Qorti legalment ma tista' qatt taqbel mar-ragunament ta' Catherine Kaissari. Madanakollu, punt importanti li rrizulta mid- tal-ghalqa) kien qal deposizzjoni kien li x-xhud ikkonfermat dak li Leli Grima Butler (l- proprjetarju originali lill-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin meta kien rega' raha l-ghalqa wara numru ta' snin nieqes mill-gzejjer Maltin u cioe' li originarjament it-triq ma kinitx hemm u saret fuq il-proprjeta' tieghu sakemm huwa kien ilu nieqes (ara deposizzjoni ta' l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin li sejra tigi kkwotata aktar l-isfel). Catherine Kaissari fil-fatt xehdet: 'Dr M Piscopo: Taf fejn hi l-proprjeta' ta' Carmel DUGOKodjaandreevBartolo Bondin hemmhekk? Xhud: Jien naf li ghandi tieghi hemmhekk u kien gie z-ziju Sonu u tajnih bicca Xaghra biex jiftah barrier. U ghamilha hu t-triq u baqghet miftuha. Dr M Piscopo: Liema triq hi din? Fejn tati? Xhud: Tghaddi minn isfel u tibqa' tiela'. Xhud: Fuq il-Munqar. … Dr M Piscopo: Taf fejn hi s-sala tat-tieg ta' Petroni? Hemm pjazzetta imbaghad jien nghaddi minn go dan l-isqaq li kien fethu z-ziju u hemm dak kollu hux! Dr M Piscopo: Issa t-triq li qed issemmi se nurik ritratt. Ara taghrafx din it-triq li qed issemmilna. Xhud: Xhud: Ried art biex jaghmilha barriera u konna tajnih u fetahha hu t-triq. Qabel kien passagg. … Dr M Piscopo: Issa din it-triq li qed issemmi li fetah iz-ziju Sonu fuqha, fuq l-art ta' min infethet din it-triq? Xhud: Fuq l-art tieghi ghax iz-ziju Sonu meta ha l-barriera kellu jiftah it-triq biex johrog u din baqghet miftuha. ... Dr P Nappa Gracie: Issa dan il-passagg li semmejt int bl- ahmar jasal sat-triq fejn hemm l-asfalt hux hekk? Iz-ziju biex fetahha kemm wittiha hux hekk? Xhud: Ghamilha sew hux! Dr P Nappa Gracie: Imma ma tefghax il-konkos fuqha hux hekk? Xhud: Il-kwestjoni li fetahha. Dak iz-zmien ma kienx hemm konkos u mhux konkos. Xhud: Hux hekk!' 257 tal-process li kien gie pprezentat fil- kawza bic-citazzjoni numru 688/90 fl-ismijiet Catherine Kaissari et -vs- Martin Azzopardi Muscat et fejn spjega li zijuh Ausonio Kaissari kien fetah it-triq. Hekk qal: 'Bil-prezenti niddikjara u bil-gurament nikkonferma li cirka hamsa u sittin sena ilu z-ziju tieghi Ausonio Kaissari kien fetah il-hajt u ghamel triq indikata bl-ahmar fil-pjanta annessa biex jaghti access ghall-passagg bil-karrettun u trucks ghall-barriera tieghu tal-Munqar. Qabel ma sar dan id-dhul ghal dik il-parti fejn hemm illum il-barriera kien minn sqaq dejjaq hafna fuq ix-xellug tat-triq miftuha mil-gdid.' Ghalkemm din il-Qorti ghandha d-dubji taghha (espress wkoll mill-atturi fin-nota ta' sottomissjonijiet tal-atturi) kemm dan ix- xhud seta' jiftakar dak li sehh meta huwa kellu biss disa' snin (9) u tqis li huwa probabbli li dak li kien qed jixhed fuqu sehh aktar wara. Da parti tieghu l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin fid-deposizzjoni tieghu moghtija bil-procedura tal-affidavit (fol. 27) ikkonferma li meta mar jara l-art mas-sid taghha precedenti certu Helal Grima Butler (u dan qabel ma kien sar il-kuntratt finali cioe' fis-sena 1982), kienu sabu parti li tmiss mal-hajt ta' Petroni fejn kellha l-hamrija kienet imbattma u kien hemm iz-zrar fiha – li jikkonferma li kien gja hemm access ghall-barriera ta' Sonu. Hekk xehed illi: llum qieghed Hu beda jurini fejn u hadni hu stess fuq l-art. Kif wasalna rajna xatba mal-faccata tal-art fejn tmiss ma' l-isqaq u tmiss ukoll mal-pilastru f'idejn Petroni. Hu qalli li dik ix-xatba ma kientx hemm. Hu qalli li l-midhal ghal ghalqa ma kienx minn din ix-xatba izda minn sqaq pubbliku li hemm fil-genb. Ix-xatba kienet taghti direttament ghar-raba ta' Vella li jiena ridt nixtri. Dhalna fir- raba kollu u ghalkemm l-art kienet kollha hamrija, fil-parti li tmiss mal-hajt ta' Petroni l-hamrija kienet mbattma u kien hemm xi zrar. Leli qalli li hemm ma hemmx passaggi u l-ghalqa fil-passat kienet hamrija kollha kemm hi. Hu qalli "issa ser nbieghlek mix-xatba 'l gewwa ghax dak huwa taghna kollu kemm hu." Kien qieghed jinkludi wkoll l-ghalqa fejn kien hemm l-hamrija mbattma. Ftiehmna fuq l- prezz u inkarigajt lil-perit Karmenu Grima Butler sabiex jaghmel pjanta.' F'dawn ic-cirkostanzi, din il-Qorti m'ghandiex dubju li l-art li llum hija forma ta' passagg, u li giet moghtija t-tarmak, tifforma parti mill-proprjeta' mixtrija originarjament mill-attur flimkien ma' martu. Il-kuntratt tad-9 ta' Novembru, 1982 fl-atti tan-Nutar Joseph Raphael Hayman, akkopjat mal-pjanta mieghu esebita, fil-fehma tal-Qorti huma prova sufficjenti tat-titolu tal-atturi fuq l- art mertu tal-kawza odjerna. Ghaldaqstant dan l-element sabiex tirnexxi l-kawza negatoria gie sodisfatt. Il-molestja da parte tas-socjeta' konvenuta : Illi l-atturi jilmentaw minn sensiela ta' servitujiet li gew mahluqa fuq l-proprjeta' taghhom li gja gew elenkati precedentement taht is-sezzjoni tal-fatti u li taghhom gew esebiti ritratti a fol. 54 et seq tal-process (Il-Qorti f'dan l-istadju tigbed l-attenzjoni li l-process odjern meta jasal sa' fol. 66 il-foljo numri jergghu imorru lura u jibdew minn fol. 17 il' quddiem ghalhekk hemm numru ta' folji li huma doppji). Da parti taghha s-socjeta' konvenuta ma tikkontestax li bosta mill-atti elenkati saru minnha, ghajr ghax- xoghlijiet indikati fil-paragrafi (iv) ghaddew pajp u (vi) ghamlu xogholijiet ta' livellar fil-proprjeta' tar-rikorrenti u tawha t-tarmak (ara t-tieni eccezzjoni preliminari). Jidher ghalhekk li f'dan il-kaz l- atturi ppruvaw kemm li huma tassew is-sidien tal-art mertu tal- kawza odjerna u kif ukoll li saret molestja da parte tal-konvenuti ghajr ghaz-zewg azzjonijiet kontestati mis-socjeta' konvenuta. linea mal- Raggunta din gurisprudenza jispetta lis-socjeta' konvenuta li tipprova da parti taghha l-ezistenza tas-servitu' minnha vantat. Fil-fatt jinsab deciz fid-decizjoni fl-ismijiet Carmelo Ohayon -vs- Philip Ohayon et deciza fit-22 ta' Frar, 2011: 'Ghalhekk, kulma ghandu jipprova l-attur f'kawza bhal din hu li huwa tassew sid il-post li fuqu qieghed jigi pretiz is-servitu'. Filwaqt li l-parti mharrka trid turi li tassew tezisti s-servitu' minnha vantata (P.A. PS 31.1.2003 fil-kawza fl-ismijiet Joan Cascino vs Marianna Barun).' Li l-art mertu tal-kawza hija suggetta ghal servitu' pubblika: Illi dwar din l-eccezzjoni fl-atti tressqu bhala xhieda: Is-Sur Oliver Nappa Licari li xehed diversi drabi fl-atti bhala rapprezentant tal-Awtorita' tal-Ippjanar kkonferma li l- uniku applikazzjoni fuq l-art tal-atturi kienet biss dik tal- istess atturi sabiex jibnu r-razzett u ma indika xejn dwar it-triq. Se mai dan ix-xhud seta' ntalab mill-konvenuti jindika jekk din hekk imsejjha 'triq' hijiex indikata fil- pjanijiet lokali izda s-socjeta' konvenuta naqset li tressaq din il-prova ghalkemm l-allegazzjoni qajjmitha hi; Is-Sur Nichaolas Mugliett in rapprezentanza tad-Direttorat tat-Toroq li kkonferma li jew bhala direttorat ma nstax dokumentazzjoni ohra relatata mal-allegata triq. 449 et seq tal- process li kkonfermat li t-triq ma saritx mill-awtoritajiet izda miz-ziju taghha. Mill-fatti rrizulta li din saret in parti fuq art proprjeta' taghha u in parti fuq l-art proprjeta' tal- atturi. Illi fil-bqija bosta xhieda li tressqu fl-atti ghalkemm ikkonfermaw li kien hemm xi terzi li jaghmlu uzu minn dan il-passagg dan kien isir sabiex huma jaccedu ghal proprjetajiet ohra interkjuzi fl- inhawi u mhux ghaliex it-triq kienet xi triq pubblika accessibbli ghal kulhadd (ara fost ohrajn l-affidavit ta' Anthony Azzopardi Muscat a fol. 53 u wkoll il-kontro-ezamijiet taghhom). Din il-Qorti ghalhekk in vista ta' dak suespost u mill-assjem tal- provi fl-atti tqis li s-socjeta' konvenuta ma ressqitx provi sufficjenti sabiex tirnexxi l-allegazzjoni taghha li din il-parti tal-proprjeta' tal- atturi hija suggetta ghal xi servitu pubbliku u ghalhekk ser tghaddi sabiex tichad l-eccezzjoni. Servitu' vantata mis-socjeta' konvenuta : Ilmenti ndikati bhala iii., vii., ix u x.: Illi tenut is-suespost din il-Qorti ser tghaddi sabiex tezamina l- ilmenti tal-atturi ndividwalment bl-ewwel ikunu dawn fil-punti: iii. ghamlu xatba; vii. ghamlu katusi tal-ilma li minnhom qed inixxi l-ilma ghal fuq il-proprjeta' tal-atturi; ix. ghamlu ventilaturi/extractors tal-elettriku, wires u bozoz (fanali); x. tellghu filata mqabbza li tisporgi oltre l-wesgha tal-hajt. Illi fir-rigward ta' dawn l-ilmenti l-Qorti tqis li legalment gjaladarba rrizulta li l-art li fuqha jisporgu dawn ix-xogholijiet hija proprjeta' tal-atturi u la darba jirrizulta li dawn lkoll saru fil-hajt divizorju bejn iz-zewg proprjetajiet allura dawn ix-xoghlijiet saru bi ksur tad-drittijiet tal-atturi stante li joholqu piz fuq il-proprjeta' taghhom b'tali mod li jnaqqsulhom mit-tgawdija taghha. Il-Qorti ghalhekk tqis li l-ilmenti attrici dwar dawn ix-xogholijiet huma legalment gustifikati u ser tghaddi sabiex tilqa' t-talbiet attrici f'dawn ir-rigward. Ilmenti ndikati bhala ii. u v.: Illi fir-rigward l-ilmenti ndikati fil-paragrafi segwenti: ii. fethu zewg bibien; v. qeghdin jingombrawha. Illi l-Artikolu 455 sub-artikoli 3 u 5 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 il-proprjeta' tar-rikorrenti u jghaddu minn fuq tal-Ligijiet ta' Malta) jistabbilixxu li servitu' ta' moghdija huwa servitu' mhux kontinwu u dan peress li ghall-ezercizzju tieghu hu mehtieg l-azzjoni tal-bniedem. Is-servitu' ta' moghdija hija wkoll servitu li ma jidhirx peress li ma thallix sinjali li jidhru ta' l- ezistenza taghha. Il-Qorti taqbel mas-sottomissjonijet tal-atturi allura li bhala servitu' mhux kontinwu u li ma jidhirx dan is- servitu jista' jigi biss akkwistat bis-sahha ta' titolu. Hekk jistipula l- Artikolu 469 sub-artikolu 1 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal- Ligijiet ta' Malta) li jaqra kif isegwi: '(1) Is-servitujiet kontinwi li ma jkunux jidhru, u s-servitujiet mhux kontinwi, ikunu jew ma jkunux jidhru, jistgħu biss jiġu stabbiliti b'saħħa ta' titolu; huma ma jistgħux jiġu stabbiliti bil-preskrizzjoni jew bid-destinazzjoni ta' sid ta' żewġ fondi.' Fi kliem semplici dan ifisser li l-konvenuti jridu juru titolu validu ghall-akkwist ta' dan is-servitu ta' moghdija fl-isqaq proprjeta' tal- atturi. Illi fir-rigward dawn iz-zewg ilmenti din il-Qorti tinnota li ma jirrizultax li fuq l-art tal-atturi tezisti servitu ta' moghdija favur is- socjeta' konvenuta. Minn qari tal-kuntratt ta' xiri tas-socjeta' konvenuta tat-13 ta' Novembru, 1989 fl-atti tan-Nutar Dottor Mario Zammit Carbone (a fol. 26 et seq tal-process) jirrizulta li l-art tas- socjeta' konvenuta ghandha access dirett ghal fuq triq pubblika u ma jissemma xejn dwar xi dritt ta' servitu' ta' moghdija fuq il- proprjeta' tal-atturi. Bhala deskrizzjoni fil-kuntratt gie dikjarat li: '...l-ghalqa fiz-Zurrieq maghrufa Ta Nadur Bendu kontrada tan-Nigret, tal-kejl intier ta' cirka tlett elef tlett mija u tnejn u sebghin punt tlieta sebgha tnejn metri kwadri (4631.77,3m1) jew kejl iehor verjuri u li tmiss mit-tramuntana u punent ma gid ta' Saverio Azzopardi Muscat, minn-nofsinhar u lvant ma triq pubblika bla isem li tiehu ghan-Nigret, kif soggetta ghac- cens annwu u perpetwu ta' erbghatax il-centezmu u zewg millezmi (LM0.14,2) liema cens il-venditur jiddikjara li ma jafx lil min jithallas.' Jirrizulta ghalhekk li l-uzu da parti tas-socjeta' intimata tal- passagg in kontestazzjoni mhux wiehed neccessarju skont il-ligi la darba l-proprjeta' ghandha access separat direttament ghal fuq triq pubblika. Ikkonfermati dawn il-punti l-Qorti ser tghaddi wkoll tilqa' dawn iz-zewg ilmenti da parti tal-atturi fil-konfront tas-socjeta' konvenuta. Ilment indikat bhala i. L-ilment elenkat fil-punt i., jitratta l-ftuh ta' twieqi mis-socjeta' konvenuta fuq l-proprjeta' tal-atturi murija fir-ritratti a fol. 61 u fol. Jibda billi jinghad li s-socjeta' konvenuta m'hijiex tecepixxi l- preskrizzjoni fir-rigward dawn it-twieqi, u anke li kieku ghal grazzja ta' l-argument hija eccepiet il-preskrizzjoni, jirrizulta li l- perijodu preskrittiv ma ddekorriex stante li l-kawza giet istitwita' ferm qabel id-dekors ta' tletin (30) sena, jekk tittiehed bhala data di partenza d-data tal-kuntratt finali ta' akkwist da parti tas-socjeta' konvenuta. Jirrizulta in oltre li l-bini li minnu jilmentaw l-atturi u cioe' l-binja tas-sala msejjha 'Garden of Eden' sahansitra sar wara l-kuntratt ta' akkwist. Dan premess, s-socjeta' konvenuta fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha tghid li skont gurisprudenza kostanti fejn apertura thares fuq art mhux zviluppata, u ma tohloq l-ebda skomodu jew inkonvenjent jigi meqjus li din l-apertura tkun miftuha biss b'mera tolleranza. Is-socjeta' konvenuta taghmel ukoll ampja referenza ghal gurisprudenza fuq il-materja. Il-Qorti ser tikkwota mid- decizjoni Nikola Hodzic -vs- Lawrence Azobu deciza fit-13 ta' April, 2007, imsemmija fin-nota ta' sottomissjonijiet konvenuta kif isegwi: 'Il-Qorti tosserva li l-ligi, fl-Artikolu 425 tal-Kodici Civili, tipprojbixxi b'mod espress il-ftuh ta' kull tip ta' fetha f'hajt divizorju. Kien biss bis-sahha tal-gurisprudenza li gie permess li jsiru certi aperturi f'hajt divizorju, u l-eccezzjoni hi li rewwiehat jew twieqi zghar jistghu jinfethu jekk jaghtu ghal fuq art mhux zviluppata tal-vicin. Il-principju legali baqa' hemm, pero` gie accettat li sakemm l-art tal-vicin tibqa' mhux zviluppata, rewwiehat jew twieqi jkunu jistghu jinfethu u jitqiesu bhala aperturi b'tolleranza li ma jwasslu qatt ghall-holqien ta' servitu`, bir-rizultat li l-vicin ikollu dritt jinsisti li dawn l-aperturi jinghalqu meta jizviluppa l-art tieghu. Il-hsieb wara t-tolleranza huwa li, dment li l-art tkun ghadha fl-istat vergni taghha u mhux zviluppata, dawk l- aperturi ma lill- proprjetarju ta' dik l-art, li ma jistax allura, jinsistu li jinghalqu waqt li jhalli l-art f'dak l-istat. Il-ftuh ta' dawn l- aperturi hu tollerat diment li l-art tibqa' mhux zviluppata, ghax aperturi fuq gonna, btiehi jew bjut, min-naha l-ohra, ma jitqiesux aperturi b'tolleranza. Hu f'din ic- cirkostanza biss li hu permess ftuh joholqu ebda pregudizzju jistghu ta' aperturi, kif gie ampjament indikat fid-decizjoni studjata li tat il-Prim Awla tal-Qorti Civili fil-kawza "Rapa v. Zerafa", deciza fl-14 ta' Jannar, 1983. F'dik is-sentenza hemm referenza ghall-gurisprudenza kopjuza in materja, u gie stabbilit li huma biss it-twieqi miftuha "fuq art jew spazju mhux mibni ta' haddiehor" li jistghu jithallew f'hajt divizorju peress li jitqiesu sofferenza prekarja sakemm l-art jew spazju jibqghu mhux mibnija. Dan il-punt gie konfermat mill-Prim Awla tal-Qorti Civili fis- sentenza li tat fit-30 ta' Ottubru 2003, fil-kawza "Fenech Soler Clangura v. Cogzell". F'dik il-kawza, fil-fatt, jinghad hekk in subjecta materja: "Issa, hu veru wkoll li, skond il-gurisprudenza, hu permess li persuna tiftah rewwieha jew tieqa f'hajt divizorju, u dan minghajr ma taqa' f'dispett lejn il-ligi. Dan hu permess, pero`, meta t-tieqa u r-rewwieha jaghtu ghal fuq art mhux zviluppata ta' haddiehor, u dan gie koncess peress li tali aperturi li jkunu miftuha fuq art mhux zviluppata, ma jkunux ta' pregudizzju ghas-sid ta' dik l-art u, peress li jitqiesu miftuha b'mera tolleranza, sid dik l-art ikun jista' jizviluppa proprjeta` jitlob li tieghu; ara "Mercieca Galea v. Nappa", deciza mill-Onorabbli Qorti ta' l-Appell fl-14 ta' Dicembru 1979, u "Spiteri Colombo Paris v. Buhagiar Simpson", deciza wkoll mill-Onorabbli Qorti ta' l-Appell fid- 29 ta' Ottubru, 1999. Dan, pero`, jghodd ghal apertura miftuha fuq art vergni, jigifieri, art li ma tkunx ghadha giet zviluppata mis-sid, u ma japplikax meta l-art tal-gar tkun diga` giet minnu zviluppata ghall-uzu tieghu, ancorche` jew shaft. Fil-fatt m'hemm xejn fil-ligi li bhala bitha tawtorizza l-ftuh ta' twieqi go shafts meta l-arja tkun jinghalqu l-aperturi meta Il-Qorti jirrizultalha mill-atti li l-art tal-atturi ilha snin li giet zviluppata f'razzett. Il-fatt li l-parti in kontestazzjoni ma gietx zviluppata ghaliex appuntu hija suggetta ghad-dritt ta' passagg favur terzi ma taghtix lis-socjeta' konvenuta l-jedd li tiftah twieqi li jaghtu ghal fuq il-proprjeta' tal-atturi. Evidentement la darba l- atturi zviluppaw il-proprjeta' taghhom u wkoll qed jilmentaw bil- qawwa kontra l-ftuh ta' dawn it-twieqi u l-inkonvenjent li holqu lill-atturi l-Qorti tqis li f'dan il-kaz japplika l-ezempju tal-bitha msemmi fil-guripsrudenza hawn fuq imsemmija u ghalhekk b'applikazzjoni tal-prinicipji suesposti la darba l-atturi mhux disposti li jittolleraw aktar dawn l-aperturi t-twieqi in kwistjoni ghandhom jinghalqu. Ilment indikat bhala iv. u vi.: Illi fit-tieni eccezzjoni preliminari, s-socjeta konvenuta teccepixxi li m'hijiex tax-xogholijiet elenkati fis-subparagrafi (iv) u (vi) tal-premessa bin-numru tmienja (8). L-ilmenti bazikament huma iv. li ghaddew pajp u vi. li ghamlu xoghlijiet ta' livellar fil-proprjeta' tar-rikorrenti u tawha t- tarmak. Bhala provi l-atturi ressqu r-ritratti a fol. 55 et seq tal-process – li juru t-triq asfaltata u x-xoghlijiet l-ohra li saru fuq l-art taghhom. Jinghad li m'huwiex car liema pajp qeghdin jilmentaw fuqu l- atturi ghalkemm l-attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin fid-deposizzjoni tieghu moghtija bil-procedura tal-affidavit a fol. 27 et seq tal-process jaccenna li '...ghadda kanna tal-ilma'. il-legittima kontraddittur fir-rigward Illi l-Qorti tinnota li ghajr ghad-deposizzjoni tieghu stess, l- attur Carmel ALI HASSAN BORGBartolo Bondin ma ressaqx provi ulterjuri ta' minn effettivament ghamel ix-xoghol ta' asphalt u l-pajp. Kull ma jghid fix-xiehda tieghu huwa li 'Darba minnhom innotajt li fejn jien kelli x-xatba kien hemm wiehed bil-gaffa li jismu San Ġwann jghidulu Tas-Sliema. Hu qal li kien ser jwaqqa kollox komrpriza x-xatba u l-pilastri u jien avvzajtu biex ma jmiss xejn ghax minn hemm 'gewwa kien tieghi.' Il-minimu li setghu jaghmlu l-atturi kienet li jtellghu bhala xhud tat-Tlata sabiex jikkonferma l-estent tax-xoghlijiet, jew almenu prova ta' fejn qieghed dan il-pajp u ghal xiex iservi. Il-Qorti rat izda li fir- ritratt a fol. 62 tal-process mal-hajt divizorju jidher li nhareg pajp. Evidentement dan sar mis-socjeta' konvenuta u ghandu jitnehha stante li jinsab fil-hajt divizorju u jisporgi l-barrag fil- proprjeta' tal-atturi. Illi fir-rigward tal-asfaltar is-socjeta konvenuta ssostni li ma kellha xejn x'taqsam mal-asfaltar tal-passagg. Il-Qorti taghmel referenza ghax-xiehda ta' Dorothy Petroni li hija wahda mid-diretturi tal-kumpanija konvenuta Baldacchino Holdings Limited fejn a rigward a fol. 'Jiena niftakar li l-wicc ta' din it-triq, li l-atturi qieghdin isostnu li hija proprjeta' taghhom, kien zmien ilu zrar, imbaghad eventwalment sar bit-tarmac, kif inhu llum. Ma nafx minn min sar dan it-tarmac, pero' naf li ilu zmien sewwa li sar. Jiena neskludi li t-tarmac sar minn missieri, tant illi l-art tal-parking tas-swali ma sarx bit-tarmac, izda sar bil-konkos. Barra minn hekk, it-tarmac jibqa' niezel it-triq kollha, u ma jasalx sas-swali biss, u ghalhekk m'ghamlux missieri, ghaliex kieku ghamlu hu, jekk xejn, kien jasal sas- sala u jieqaf.' Fil-kaz prezenti l-atturi naqsu milli jressqu provi sufficjenti dwar minn ghamel l-asfaltar fit-triq. Il-Qorti ghalhekk tqis li fir-rigward tal-pajp allegatament ghaddej mill-passagg u l-asfaltar tal-passagg l-eccezzjoni tas- socjeta' konvenuta li mhiex il-legittimu kontradittur hija gustifikata u ser tigi milqugha filwaqt li mhiex gustifikata fir- rigward tal-pajp li jidher fir-ritratt a fol. 62 (dokument I 9) tal- process u minn dak l-aspett ser tichadha. Kunsens tacitu jew implicitu ghax-xoghlijiet: Illi fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha, is-socjeta' konvenuta tikkwota gurisprudenza lokali u tikteb fit-tul dwar is-silenzju u l-passivita' ta' l-atturi. Tishaq li dan ghandu jikkostitwixxi bhala kunsens tacitu jew implicitu ghax-xoghlijiet maghmula mis-socjeta' konvenuta. Bid-dovut rispett, fil-fehma tal-Qorti din l-osservazzjoni fil- verita' ma kienet osservazzjoni xejn pero' eccezzjoni vera u proprja'. Din il-Qorti tikkwota u taghmel taghha dak dispost fid-decizjoni fl-ismijiet Joseph Watson -vs- Josephine Casolani deciza fil-15 ta' Lulju, 2009, fejn inghad illi: 'Fil-fehma tal-Qorti, trattasi ta' difiża li dwarha l-liġi proċedurali tirrestringi ż-żmien għas-sottomissjoni tagħha, l- ewwel Qorti għamlet sew li m'okkupatx ruħha minnha. Indipendentement minn x'taħseb l- appellanti, ċertament li eċċezzjoni bħal dik kienet rilevanti li titqajjem fil-bidunett tal-proċediment u mhux in extremis jew taħsibx għaliex din il-Qorti inzertat tibgħat lura l-proċess għall- eżami tal-mertu tat-talba u tat-tielet eċċezzjoni għaliha. Għalkemm din il-Qorti, fejn setgħet, dejjem irrifuġġiet mill- formaliżmu esagerat, min-naħa l-oħra lanqas ma nkoraġġiet permissivizmu inġustifikat u, anzi, ma tarax li hu sewwa illi wara li jkunu ngħalqu l-provi u l-iskritturi, parti f'kawża tippretendi bi dritt li tista' tqanqal kull difiża immaġinabbli fil-kors tad-dibattitu orali jew bilmiktub biex tipparalizza l- pretensjoni tal-attur. Il-Qorti qed tissottolineja dan għaliex temmen ukoll illi l-kawżi għandu jkollhom bidu u tmiem xi darba u kawża ma tistax titħalla tipprokrastina ruħha s-snin mingħajr prospettazzjoni tad-definizzjoni tagħha xi darba.' Ghaldaqstant la darba jirrizulta li s-socjeta' konvenuta ma qajmitx dan il-punt bhala eccezzjoni u wkoll stante li jirrizulta mill-atti li altru milli ma kienx hemm kunsens mill-attur D'Amato tant li xehed u kkonferma li hu kien jilmenta diversi drabi dwar ix- xogholijiet izda s-socjeta' konvenuta kienet tibqa ghaddejja tant li kellu jintavola l-kawza u ghalhekk il-Qorti qed tichad fi kwalunkwe kaz din il-pretensjoni da parti tas-socjeta' konvenuta. Decizjoni: Ghaldaqstant ghar-ragunijiet kollha suesposti din il-Qorti taqta' u tiddeciedi din il-kawza kif isegwi: Tichad l-ewwel eccezzjoni preliminari tas-socjeta' intimata u l-eccezzjonijiet kollha fil-mertu; 2. Tilqa' tiddikjara kontraddittur li s-socjeta' konvenuta mhijiex it-tieni eccezzjoni preliminari u il-legittimu fis- fir-rigward subparagrafi (iv) u (vi) tal-paragrafu numru tmienja (8) tar- rikors guramentat limitatament izda ghal pajp allegatament ghaddej mill-passagg u ghall-asfaltar filwaqt li tichadha fir- rigward tal-pajp li jidher jisporgi mill-hajt divizorju fir- ritratt a fol. 62 tal-process dokument I 9; Tilqa' l-ewwel talba u taqta' u tiddeciedi li s-socjeta' intimata m'ghandha l-ebda jedd, dritt jew titolu biex tuza jew tokkupa l-proprjeta' tar-rikorrenti u li taghmel ix- xoghlijiet u uzu indikati fil-paragrafu tmienja (8) tar-rikors guramentat ghajr ghal dak deciz precedentament fil-punt bin-numru tnejn (2) tad-decide u li qed tokkupa u/jew akkwistat ghal fuq il-proprjeta' tal-esponenti u lanqas m'ghandha dritt li tillivella l-proprjeta' tal-esponenti jew li taghmel kwalsiasi xoghol ta' zvilupp fil-proprjeta' tar- rikorrenti jew li tghaddi minnha; Tilqa' t-tieni talba attrici u tordna lis-socjeta` intimata sabiex tirripristina l-proprjeta` tal-atturi u tnehhi x-xogholijiet kollha indikati fil-paragrafu numru tmienja (8) tar-rikors guramentat salv dak deciz fil-punt numru tnejn (2) tad- decide suespost u dan fi zmien xahar mid-data li din id- decizjoni ssir res judicata u fin-nuqqas, tawtorizza lill-atturi sabiex jaghmlu huma x-xogholijiet necessarji u dan a spejjez tal-istess socjeta` intimata; Tilqa' t-tielet talba u tordna lis-socjeta` intimata biex ma tghaddix mill-proprjeta` tar-rikorrenti u ma taghmel ebda uzu minnha. Bl-ispejjez, ghandhom jigu sopportati in kwantu ghal 5% a karigu tal-atturi u 95% a karigu tas-socjeta' konvenuta. (EUR.LAW), LL.D. 22 ta' Ottubru, 2020 Karen Xuereb Pavia Deputat Registratur 22 ta' Ottubru, 2020