FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI (SEDE KOSTITUZZJONALI) IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. SAFFRETT LL.D. ILLUM il-Ħamis, 31 ta' Ottubru, 2019 Emanuel PEDEN u martu Monica Mac Kay vs L-AVUKAT ĠENERALI u b'digriet tat-3 ta' Ottubru, 2017 ġew imsejħa fil- kawża Mary u Alfred Porter, Emanuela armla minn Andrew Clinch, William u Josephine Mac Kay, Josephine u Alfred German, Doris Schroeder u Angela armla ta' Paul Schroeder u żewġha Paul; Jason, Alyce mart Darren Formosa Bellizzi u Tyrone, aħwa Clinch, ulied il-mejjet Andrew; u Josianne, Melanie u Ramona mart Marco Guglielmini, aħwa Schroeder, ulied il-mejjet Paul Borg Rizgalla ir-Rikors imressaq fit-30 ta' Mejju, 2017, li bih u għar- raġunijiet hemm imfissra r-rikorrenti talbu li din il-Qorti (1) ssib li huma ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom għal smigħ xieraq taħt l-artikolu 6 tal- Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Konvenzjoni") b'riżultat ta' sentenza mogħtija mill- 31 ta' Ottubru, 2019 Qorti tal-Appell fit-30 ta' Jannar, 2017, fl-atti tar-Ritrattazzjoni tal-kawża numru 1665/1999 fl-ismijiet "Emanuel Mac Kay u martu Monica Mac Kay vs Mary Porter u żewġha Alfred, Emanuela Clinch u żewġha Andrew, Doris Chappell u Angela Schroeder u żewġha Paul" u (2) konsegwentement tgħaddi sabiex tagħti dawk l-provvedimenti u rimedji li hija jidhrilha opportuni u xierqa, magħdud dak ta' risarċiment finanzjarju. Talbu wkoll l-ispejjeż; Rat id-degriet tagħha tas-6 ta' Ġunju, 20171 li bih appuntat il- kawża għas-smigħ tat-28 ta' Ġunju, 2017; Rat it-Tweġiba mressqa mill-intimat Avukat Ġenerali fid-19 ta' Ġunju, 2017, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqa' għall-azzjoni attriċi billi qal li l-ilment tar-rikorrenti mhuwiex mistħoqq għaliex is-sentenza li dwarha tressaq l-ilment kienet motivata kif imiss u li r-rimedju ta' ksur ta' jedd fundamentali dwar smigħ xieraq mhuwiex mogħti li xi parti f'kawża li ma jkunx jogħġobha dak li xi qorti tkun qalet f'sentenza li tkun saret ġudikat. Żied jgħid li l-liġi ma tagħtix rimedju ta' appell minn ritrattazzjoni ta' sentenza mogħtija fi grad tal-appell; Rat in-Nota tar-rikorrenti mressqa fit-3 ta' Awwissu, 20172, li biha iċċaraw li r-rimedju mitlub minnhom f'din il-kawża jgħodd fih it-tħassir tas- sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Appell fit-30 ta' Jannar, 2017, u għalhekk kien jixraq li jissejħu fil-kawża wkoll xi partijiet li kienu f'dak il-ġudizzju; Rat id-digriet tagħha tat-3 ta' Ottubru, 20173 li bih ordnat is-sejħa fil-kawza ta' Mary u Alfred Porter, Emanuela armla minn Andrew Clinch, William u Josephine Mac Kay, Josephine u Alfred German, Doris Mac Kay u Angela armla minn Paul Schroeder u kif ukoll ta' Jason, Alyce mart Darren Formosa Bellizzi u Tyrone, aħwa Clinch, wlied il-mejjet Andrew; u ta' Josianne, Melanie u Ramona mart Marco Guglielmini, ahwa Schroeder ulied il-mejjet Paul; Rat it-Twegiba mressqa mill-imsejħa fil-kawża Doris Mac Kay fit- 13 ta' Novembru, 2017, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra warrbet it- talbiet tar-rikorrenti u saħqet li s-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Appell kienet miktuba sewwa u motivata kif jixraq. Hija tgħid li l-imsemmija sentenza ma tikser bl-ebda mod xi jedd għal smigħ xieraq tar-rikorrenti; Rat it-Twegiba mressqa mill-imsejħin fil-kawża l-oħrajn fl-20 ta' Novembru, 2017 li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra laqgħu billi, fl-ewwel lok, qalu li din il-kawża hija waħda fiergħa u vessatorja, maħsuba biss biex 1 Paġ 25 tal-proċess 2 Paġ 68 tal-proċess 3 Paġ 69 tal-proċess 31 ta' Ottubru, 2019 isservi bħala r-raba' grad bit-tama li tipprova twaqqa' tliet (3) sentenzi mogħtijin fi gradi differenti u li kollha nqatgħu kontra r-rikorrenti. Żiedu jgħidu li din l-azzjoni hija għal kollox infondata fil-liġi u fil-fatt, billi meta wieħed jifli sewwa s-sentenza li minnha r-rikorrenti jilmintaw li ġarrbu ksur tal-jedd fundamentali tagħhom, għandu jsib li l-Qorti tal-Appell stħarrġet b'reqqa xierqa l-aggravji kollha tagħhom u ħaddmet sewwa l-liġi li kienet tgħodd għall-każ. Bl-istess mod li l-Qorti tal-Appell, fis-sentenza attakkata, sabet li t-talba għar- ritrattazzjoni kienet fiergħa u vessatorja. Fl-aħħarnett, qalu li safejn ir-rikorrenti qegħdin l-imsejħin fil-kawża m'għandhomx jinżammu responsabbli għal dan, ladarba huma ma taw l-ebda sentenza li minnha seta' tnissel l-ilment tar-rikorrenti. Itemmu jgħidu li, din il- Qorti għandha ssib li l-azzjoni tar-rikorrenti hija waħda fiergħa u magħmula biss biex iddejjaq, u b'hekk għandha tħaddem ir-regola li tinsab fl-artikolu 46(5) tal-Kostituzzjoni jew fl-artikolu 4(5) tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; ta' risarċiment fi flus, Rat id-digriet tagħha tat-12 ta' Diċembru, 20174 li bih ordnat li kunjom il-imsejħa fil-kawza Doris Mac Kay jinbiddel għal Schroeder; Rat id-digriet tagħha tat-28 ta' Frar, 20185 li bih iddikjarat magħluq jressqu s- tal-provi u awtoriżżat lill-partijiet sabiex l-istadju sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; tal-ġbir Rat in-nota ta' sottomissjonijiet imressqa mir-rikorrenti fis-26 ta' Lulju, 20186; Rat in-nota ta' sottomissjonijiet imressqa mill-intimati l-Avukat Ġenerali fis-7 ta' Settembru, 20187; Rat in-nota ta' sottomissjonijiet imressqa mill-imsejħin fil-kawża l- oħrajn minbarra Doris Schroeder waqt is-smigħ tal-31 ta' Jannar, 20198; Rat id-digriet tagħha tat-28 ta' Marzu, 20199, li bih ħalliet il-kawża għas-sentenza wara li semgħet l-Avukat tal-imsejħa fil-kawza Doris Schroeder jiddikjara formalment li qed jassocja ruħu mas-sottomissjonijiet magħmulin mill-intimat u mill-imsejħin fil-kawża l-oħrajn u awtoriżżat lir-rikorrenti jressqu nota ta' riferenzi; Rat l-atti kollha tal-kawża; 4 Paġ 82 u 83 tal-proċess 5 Paġ 84 tal-proċess 6 Paġ 89 sa 100 tal-proċess 7 Paġ 103 sa 112 tal-proċess 8 Paġ 117 sa 120 tal-proċess 9 Paġ 123 tal-proċess 31 ta' Ottubru, 2019 Ikkunsidrat: Illi b'din l-azzjoni, r-rikorrenti qed jgħidu li ġarrbu ksur ta' jedd fundamentali dwar smigħ xieraq minħabba li l-Qorti tal-Appell bis-sentenza tagħha tat-30 ta' April, 2017, f'azzjoni ta' ritrattazzjoni mitluba mill-istess rikorrenti, naqset li tqis sensiela ta' ilmenti li r-rikorrenti ressqu quddiem dik il- Qorti. Huma jgħidu li, minħabba f'hekk, ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom għal smigħ xieraq u qegħdin jitolbu lil din il-Qorti tagħtihom rimedju xieraq, magħdud il-kumpens fi flus; Illi l-intimat u l-imsejħin fil-kawża laqgħu għall-imsemmija azzjoni billi qanqlu numru ta' eċċezzjonijiet fil-mertu. L-intimat Avukat Ġenerali jgħid li mhux minnu li fis-sentenza tat-30 ta' April, 2017, tonqos motivazzjoni xierqa u jiċċita mill-istess sentenza minn fejn joħorġu l-konsiderazzjonijiet li tat il- Qorti tal-Appell għall-ilmenti tar-rikorrenti. Jkompli jgħid li din il-Qorti ma tistax tqis ilmenti marbuta mar-raġunijiet ta' ritrattazzjoni. Jixli lir-rikorrenti li ma fissrux b'liema mod ir-Regoli dwar il-Prattika u l-Proċedura tal-Qrati u l- Bon Ordni ġew miksura mill-ewwel qorti, kif ukoll li tali ilmenti messhom tressqu quddiem il-Qorti tal-Appell u mhux f'dan l-istadju, għaldaqstant jistieden lill-Qorti li ma teżerċitax is-setgħat kostituzzjonali tagħha skond l- artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 4(2) tal-Kap. Illi l-imsejħin fil-kawża jiċħdu x-xiljiet tar-rikorrenti w jixluhom li għal darb'oħra fetħu proċeduri fiergħa. Bħall-intimat Avukat Ġenerali, jispjegaw il-mod kif il-Qorti tal-Appell indirizzat l-ilmenti tar-rikorrenti u jitolbu (għajr għal Doris Mac Kay) li jinħelsu mill-osservanza tal-ġudizzju; Illi għal dak li jirrigwarda l-fatti rilevanti li joħorġu mill-atti, il- Qorti sejra tagħmel tagħha l-fatti kif miġbura mill-abbli avukat ta' l-Uffiċju tal- Avukat Ġenerali fis-sottomissjonijiet tiegħu. Fid-19 ta' Lulju, 199910, ir- rikorrenti fetħu kawża din il-Qorti fil-kompetenza ordinarja tagħha biex jitolbuha ssib ma jiswiex it-testment magħmul minn Maria Carmela Mac Kay (omm ir-rikorrent u omm uħud mill-imsejħin fil-kawża) fl-24 ta' Novembru, 1997, u dan minħabba vizzju ta' kunsens billi sar taħt pressjoni mhux xierqa fuq l-istess testatriċi. L-imsejħin fil-kawża laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, fost oħrajn, qajmu l-eċċezzjoni ta' xejra preliminari dwar il-leġittimità passiva tagħhom fil-kawża. Qajmu wkoll eċċezzjonijiet fil-mertu billi saħqu li t- testment kien jiswa u li ma kienx minnu li t-testatriċi għamlet it-testment tagħha taħt tehdid; 10 Ċit. 31 ta' Ottubru, 2019 Illi b'sentenza mogħtija fis-6 ta' April, 2011, il-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili, għar-rtaġunijiet hemm imfissra, sabet li l-atturi ma kienx seħħilhom juru tajjeb biżżejjed li t-testment ta' Maria Carmela Chappell kien milqut minn xi nuqqas li kien iġib in-nullità tiegħu; Illi minn dik is-sentenza, l-atturi ressqu appell billi baqgħu jisħqu li t-testment ma kienx jgħodd. Il-Qorti tal-Appell, b'sentenza tas-6 ta' Frar, 201511, u għar-raġunijiet hemm imfissra, ikkonfermat għal kollox is-sentenza mogħtija mill-ewwel Qorti, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-atturi appellanti (r-rikorrenti tallum); Illi l-atturi nedew proċeduri ta' ritrattazzjoni biex jitolbu li s- sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Appell titħassar u terġa' ssir it-trattazzjoni mill-ġdid tal-appell tagħhom. Huma xlew lill-Qorti tal-Appell b'applikazzjoni ta' liġi ħażina u li l-istess sentenza kienet l-effett ta' żball li jidher mill-atti tal- kawża. Għaldaqstant talbu lil dik il-Qorti biex tisma' l-appell mill-ġdid; Illi bis-sentenza tat-30 ta' Jannar, 201712, (minn issa 'l hemm imsejħa "is-sentenza") u għar-raġunijiet hemm imsemmija, il-Qorti tal-Appell ċaħdet it-talbiet tar-rikorrenti ritrattandi, ikkundannathom iħallsu l-ispejjeż tal- kawża, u kif ukoll l-ispejjeż addizzjonali ta' ħames mitt ewro (€500) billi qieset it-talbiet ritrattandi bħala fiergħa; Illi fit-30 ta' Mejju, 2017, infetħet din il-kawża; Illi għal dak li jirrigwarda l-konsiderazzjonijiet ta' natura legali marbutin mal-każ taħt eżami, jidher li l-ilment tar-rikorrenti huwa li l-Qorti tal- Appell fis-sentenza tagħha tat-30 ta' Jannar, 2017, naqset li tipprovdi motivazzjoni għall-konklużjonijiet li waslet għalihom. Ir-rikorrenti jixlu lill- Qorti tal-Appell li naqset li tikkonsidra l-punti legali mqajma quddiemha, kif ukoll il-mod kif dawn ġew meqjusa13. Fil-qosor, l-argumenti tar-rikorrenti li l- Qorti naqset li tikkonsidra huma tlietaq: jiġifieri, fl-ewwel lok, jekk l-istat ta' ritrattazzjoni għandux ikun miftuħ għal kawżali ġodda, ladarba fis-sistema proċedurali Malti ma hemmx il-proċedura tal-kassazzjoni; fit-tieni lok, jekk ir- Regoli dwar il-Prattika u l-Proċedura tal-Qrati u l-Bon Ordni14 għandhomx jitqiesu bħala parti mil-liġi; u fit-tielet lok, jekk dawn id-disposizzjonijiet ġewx imħarsa waqt il-proċeduri; "AG1" f'paġġ. 31 sa 50 tal-proċess 12 Dok. "AG2" f'paġġ. 51 sa 62 tal-proċess 13 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet tar-rikorrenti f'paġġ. 94 et seq tal-proċess 14 Riferenza għall-A.L. 279/08 (L.S. 12.09) 31 ta' Ottubru, 2019 il-Qorti, Illi huwa aċċettat fis-setgħat partikolari li din kostituzzjonali tagħha, m'hijiex miżmuma milli taqta' u tiddeċiedi, meta jkun il- każ, jekk xi qorti oħra tkunx kisret xi jedd fundamentali ta' persuna kemm b'xi pronunċjament tagħha, kemm b'xi mġiba partikolari waqt is-smigħ, kemm b'xi ksur tar-regoli essenzjali tal-proċediment li jkun inżamm quddiemha, u kif ukoll dwar xi nuqqas kostitutiv tagħha li b'xi mod jikser il-jedd ta' smigħ xieraq. Naturalment, stħarriġ bħal dan ma jibdilx lil din il-Qorti f'qorti li twettaq is- setgħat proprji tal-qorti li tkun mistħarrġa, liema setgħat huma merfugħa mil- liġi għal dik il-qorti partikolari15; Illi huwa f'dawn it-termini li sejra tqis l-ilment tar-rikorrenti. Għalhekk, din il-Qorti mhijiex sejra tagħmilha ta' qorti ta' appell fuq il-Qorti tal-Appell, għaliex dan mhuwiex ix-xogħol li trid tagħmel biex tistħarreġ l- ilment ta' ksur tal-jedd fundamentali msemmi minnhom. Il-każ imressaq mir- rikorrenti jrid jitqies biss fil-parametri ta' ksur tad-dritt għal smigħ xieraq kif sejjer jingħad aktar 'il quddiem; rilevanti għall-każ Illi, għal dak li jirrigwarda l-mertu tal-ilment tar-rikorrent jidher li huma jibnu l-azzjoni tagħhom fuq id-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni. Safejn huwa tal- Konvenzjoni17 jipprovdi li "Id-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u tal-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa ntitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi"; tal-Ewwel Skeda Illi l-jedd għal smigħ imparżjali jew smigħ xieraq jeżiġi fost oħrajn, li sentenza mogħtija minn qorti tkun motivata18. 9.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet El Werfelly Falzon vs Avukat Mizi White et (Kollez. Edit, 2009) paġ. 202 17 L-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea, Kap. 319 18 Q.E.D.B. 29.1.2016 fil-kawża fl-ismijiet Carmel Nowak vs Malta (Applik. Nru. 24221/13), § 73 19 Op. cit., paġ. 31 ta' Ottubru, 2019 Illi dan l-obbligu jissarraf billi, fost oħrajn, l-argumenti prinċipali tal-partijiet jiġu mistħarrġa20. Illi applikati dawn il-prinċipji għal każ li għandha quddiemha, il- Qorti jirriżultalha li t-talbiet tar-rikorrenti m'humiex mistħoqqa. Minn qari tas- sentenza li r-rikorrenti jilmentaw minnha, il-Qorti ssib li t-tliet argumenti ewlenin tar-rikorrenti ġew mistħarrġa, b'mod xieraq u sistematiku, bl-għoti ta' raġunijiet għaliex u safejn dik il-Qorti qablet jew ma qablitx mar-ritrattandi. Għal kull argument, il-Qorti resqet l-osservazzjonijiet tagħha u ingħataw ukoll raġunijiet ċari u loġiċi għaliex ma kinetx ser tilqagħhom; Illi min-naħa l-oħra, il-fatt li l-argumenti tar-rikorrenti ma ġewx milqugħa, ma jfissirx li b'daqshekk twettaq ksur tal-jeddijiet tagħhom għal smigħ xieraq; Illi ladarba l-Qorti waslet għal din il-fehma, ma jidhrilhiex li għandha għalfejn tintilef fi stħarriġ mirqum tal-ħames eċċezzjoni preliminari mqajma mill-imsejħin fil-kawża dwar jekk l-intimati humiex il-kontraditturi leġittimi tal-azzjoni attriċi; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l- kawża billi: Tiċħad l-ewwel talba attriċi u ssib li r-rikorrenti ma ġarrbu l-ebda ksur tal-jedd tagħhom għal smigħ xieraq taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni bis- sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Appell fil-proċeduri ta' ritrattazzjoni deċizi fit- 30 ta' Jannar, 2017; Tiċħad it-tieni talba attriċi billi hija konsegwenzjali għall-ewwel 20 Q.E.D.B. 24.5.2005 fil-kawża fl-ismijiet Buzescu vs Rumanija (Applik. Nru. 61302/00), §67; u Q.E.D.B. 7.3.2006 fil-kawża fl-ismijiet Donadze vs Georgia,(Applik. 31 ta' Ottubru, 2019 Tordna li r-rikorrenti jħallsu l-ispejjeż tal-kawża. Moqrija Onor Joseph R. El Werfelly Falzon LL.D., Imħallef 31 ta' Ottubru, 2019 Marisa Frendo Deputat Reġistratur 31 ta' Ottubru, 2019 31 ta' Ottubru, 2019