Illum il-Hamis, 24 ta' Gunju 2021 Rat ir-rikors tar-rikorrenti tal-5 ta' Frar 2020 li jghid hekk: Illi l-fond Block 26, Flat 3, Merchant Street L-Imdina huwa proprjeta tal-esponenti, liema proprjeta giet akkwistata minnu permezz ta' testament wara I-mewt taz-zija tieghu Mabel Morris Naudi li mietet fid-29 ta' Novembru 1988 skont certifikat tal-mewt li qieghed jigi anness bhala dok RHS1; 2. Illi Mabel Morris Naudi halliet zewg testamenti sigrieti maghmulin quddiem in-Nutar Joseph Helal fil-11 ta' Awwissu 1979 u t-tieni testament maghmul fil-21 ta' Mejju 1982 fejn appuntat lill-esponenti bhala I-uniku eredi universali ta' gidha liema testmenti qieghdin jigu annessi flimkien mal-apertura tat-testment bhala dok RHS2, RHS3 u RHS4 u fejn ukoll hemm I-apertura tat-testmenti sigrieti; 3. Illi I-esponenti ghamel denunzja liema denunzja qieghed jigi anness bhala dok RHS5 fejn hemm ukoll inkluz id-deskrizzjoni tal-fond mertu tal-kawza; 4. Illi dan il-fond ilu mikri lis-socjeta kummercjali Ciantar Brothers Limited il-fuq minn erbghin sena ilu, u jithallas is-somma ta' Lm80 fis-sena, u cioe ta' Euros 186.35 fis- sena u/jew somma verjuri; Illi dan il-fond ftit li xejn qieghed jintuza u jinfetah darba kultant minn xi direttur tas- socjeta kummercjali; 6. Illi dan il-fatt jista' wkoll jigi pruvat tul is-smigh tal-kawza bl-ingunzjoni tar- raprezentant tal-ARMS Limited sabiex jingieb tali prova; 7. Illi nonostante dawn il-fatti, ir-rikorrenti qieghed jigi mfixkel fil-pussess ta' hwejgu; 8. Illi kien biss fis-sena 2009 Ii l-Gvern irrikonoxxa I-pregudizzju serju Ii kienu qeghdin ghaddejin minnu s-sidien tal-proprjetajiet mikrija, u gie fis-sehh l-Att X tal- 2009 permezz ta' liema ligi l-Gvern ta' dak iz-zmien dahhal artikoli fil-ligi fejn - a. Giet stabbilita data definittiva meta din il-kirja sejra tintemm cioe fil-wiehed u tletin (31) ta' Mejju tas-sena 2028. b. II-legislatur iddispona Ii l-kirjiet ta' fondi kummercjali kellhom jizdiedu fis-sens u ai termini tal-Artikolu 1531D tal-Kap. 16: (1) II-kera ta' fond kummercjali, fin-nuqqas ta' ftehim mod iehor milhuq wara l-1 ta' Jannar, 2010 jew ta' ftehim bil-miktub Ii jkun sar qabel l-1 ta' Gunju, 1995 dwar kirja Ii tkun ghadha fil-perjodu originali taghha fl-1 ta' Jannar, 2010, ghandu fl-1 ta' Jannar, 2010 jigi mizjud b'rata fissa ta' hmistax fil-mija fuq il-kera attwali u jibqa' jigi mizjud kull sena kull l-ewwel (1) ta' Jannar bi hmistax fil-mija fuq l-ahhar kera bejn l-1 ta' Jannar, 2010 u l-31 ta' Dicembru, 2013. (2) II-kera fl-1 ta' Gunju, 2013 ghandu jigi stabbilit bi qbil bejn il-partijiet. Fin-nuqqas ta' qbil, ghandu jittiehed bhala gwida ghall-kera I-lndici tal-Valur Kummercjali tal- Proprjeta kif jista' jigi stabbilit b'regolamenti maghmulin mill-Ministru responsabbli ghall-akkomodazzjoni u fin-nuqqas ta' regolamenti, il-kera ghandu mill-1 ta' Jannar, tal-imsemmlja 2014 regolamenti. Illi nonostante Ii sallum ma giex ippublikat I-lndici tal-Valur Kummercjali tal- Proprjeta u ghalhekk fin-nuqqas ta' qbil mod iehor, il-kera zdiedet skont il-ligi bil-5% fis-sena, u prezentament il-kirja illum il-gurnata tammonta ghal Euros 186.35 fis-sena u/jew somma verjuri, xorta wahda hemm sproporzjon kbir tant Ii b'dan il-mekkanizmu previst mil-ligi l-esponenti qatt ma ser jinghata kirja ekwa ghaz-zmien Ii l-fond ser jibqa' f'idejn l-inkwilin, liema fond huwa wara kollox wiehed ta' valur sostanzjali hekk kif jinsab fil-qalba tal-Belt L-Imdina. Illi konsegwentament din il-kera hija wahda irrizorja meta kkomparata mal-kera Ii l-fond intier jikseb fis-suq billi il-kirja imhallsa hija bil-wisq inqas mill-kera Ii ggib fis- suq liberu u dana kif konfermat mir-rapport tal-Perit Joseph Fitzgerald data l-31 ta' Ottubru 2019 (kopja hawn annessa u mmarkata dok RHS6) li jikkonferma li l-kirja illum huwa ta' €18,000 fis-sena; Illi ghalhekk dan kollu, inkluz it-tigdid tal-kera kontra l-volonta tal-esponenti u l-ligi kostretta rigward l-ammont tal-kera qieghed jikser id-drittijiet fundamentali tal- esponenti u t-tgawdija libera tal-proprjeta tieghu, inter alia taht l-Ewwel Artikolu ta' Protokoll Nru 1 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem li giet ratifika fil-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta u dan billi qieghed jigi privat minghajr ma jinghata kumpens gust mit-tgawdija tal-proprjeta tieghu. fis-sena sad-dhul fis-sehh fil-mija Illi minhabba l-fatt li r-rikorrent ma seta' qatt jipprevedi din is-sitwazzjoni jigifieri qatt ma seta' jkun jaf kif ser jinbidel is-suq kummercjali jew kif il-ligi kienet se tizviluppa b'tali mod li l-quantum tal-kera kien ser jibqa' jigi kkontrollat mil-ligi huwa ma setghax jevita din is-sitwazzjoni li qieghda tohnoq il-liberta tieghu mit-tgawdija xierqa tal-proprjeta surefirita. Illi ghalhekk ir-rikorrenti ghadu qed ibati pregudizzju serju, u ma nzammx bilanc gust u proporzjonat bejn l-allegat ghan pubbliku intiz u d-drittijiet fundamentali tas- sidien ghat-tgawdija tal-possedimenti taghhom, nonostante li l-Gvern setgha kellu r- rimedju necessarju jekk adopera u dahhal fis-sehh ligijiet sussidjarji ghar-regolar tal- Property Market Value Index. Illi r-rikorrent jaghmel referenza ampja ghall-kawza ben studjata fl-ismijiet Louis Linwood Ali vs L-Avukat Generali (rikors 9/17JZM) deciza fl-4 ta' Gunju 2018 mill- Qorti Civili Prim' Awla (Sede Kostituzzjonali), liema kawza tittratta sittwazzjoni analoga ghal dik odjerna, u taghmel referenza ghal sensiela ta' kawzi ohra rilevanti inkluz il-kawza Zammit and Attard Cassar vs Malta (30 ta' Lulju 2015) li tittratta fattispecie simili ghal dawk odjerni u fejn il-Qorti ta' Strasborg sabet vjolazzjoni tad- drittijiet fundamentali tas-sid minkejja l-introduzzjoni tal-Att X tal-2009. Saret u qieghda ssir ukoll referenza ghal diversi sentenzi ohra lokali u tal-Qorti ta' Ta' Kerċem rigward l-Art. 1 tal-Ewwel Protokol fosthom Amato Borg Zammit vs Malta (15 ta' Dicembru 2009), Mifsud Taliana vs Malta (30 ta' Jannar 2018), Dr Cedric Agius Gatt et vs l- Avukat Generali et (Qorti Kostituzzjoni, 25 ta' Ottubru 2013), Angela sive Gina D’alessandro vs L-Onorevoli Prim Ministru et (Qorti Kostituzzjonali, 7 ta' Dicembru 2012) u Maria Ludgarda Rosales et vs Rosario Agius Gatt et (Qorti Kostituzzjonali, 29 ta' April 2016). Illi ir-rikorrenti jinnota kif ukoll gie kemm-il darba ddikjarat mill-Qrati Maltin f'numru ta' sentenzi inkluz fis-sentenza surreferita fl-ismijiet Louis Linwood Gouder Celestre vs L-Avukat Genprali, li l-qaghda ekonomika tal-pajjiz ma ghadhiex bhalma kienet meta dahal fis-sehh il-Kap 69 u certament issahhet u marret 'il quddiem. Illi ghalhekk l- ghan pubbliku li kien hemm mahsub originarjament, xi ftit jew wisq spicca maz- zmien. Illi b'rispett lejn it-terminu tal-kera, minkejja li giet stabbilita data definittiva ghat- terminazzjoni tal-kirja, jibqa' jsostni l-fatt illi s-socjeta konvenuta sejra tibqa' topera mill-fond proprjeta tar-rikorrenti ghal disa' snin ohra u dan iflsser li l-esponenti ghandu disa' snin ohra mtaqqal b'dan il-piz hekk kif se jibqa' jigi mcahhad milli jgawdi l-proprjeta tieghu. Illi dan huwa zmien sproporzjonat u eccessiv, u dan kif dikjarat f'diversi sentenzi fosthom Louis Linwood Gouder Celestre vs L-Avukat Generali fejn il-Qorti iddikjarat li "xorta Fitzgerald Mifsud Taliana vs Malta fejn il-Qorti ta' Ta' Kerċem iddikjarat li "… under the laws jipprotegu din Illi fir-rigward tal-kontroll fl-ammont tal-kera, il-provvedimenti taht l-Artikolu 1531D tal-Kap. 16 bl-ebda mod ma jtaffi il-piz sproporzjonat li qieghed ibati u ghaddej minnu r-rikorrent hekk kif skont l-istess Artikolu l-kera zdiedet b'mod irrizorju tant li illum il- kera tammonta biss ghal Euros 186.35 fis-sena u/jew somma verjuri; 19. Illi kif dikjarat fil-kawza Louis Linwood Gouder Celestre vs L-Avukat Generali. "dan l-awment xorta wahda ma jirriflettix fl-ghadd ir-realta ekonomika u socjali tal-pajjiz. Wara l-1 ta' Gunju 2013, is-sid thalla b'idejh marbuta dwar b'kemm ghandha tizdied il-kera peress li fin-nuqqas tî ftehim mal-inkwilin, il-ligi baqghet tiddetta kif ghandha tigi awmentata l-kera." 20. Illi tajjeb li jigi ssottolinejat il-fatt illi l-proprjeta mertu ta' dawn il-proceduri huwa wiehed soggett ghal kirja li tibbenifika intrapriza privata kummerciali u mhux kirja ta' residenza lil persuna ghal ragunijiet socjali ta' 'housing'. Illi filwaqt li f'kazijiet ta' 'housing', il-Qrati xi drabi jaccettaw spoporzjon bejn l-ammont imhallas u l-prezzijiet tas-suq, f'kaz kummercjali, dan certament mhuwiex gustifikat, senjatament meta s- socjeta konvenuta ilha tgawdi minn dan il-fond ghal dan iz-zmien kollu u ghad ghandha disa' snin ohra skont il-ligi vigenti, u dan dejjem versa kera mizerja, meta si tratta ta' kumpanija stabbilita sabiex taghmel profitt! 21. Illi oltre hekk, ir-rikorrenti ma jistax ma jinnotax li minkejja l-allegat ghan pubbliku jitfghu piz tal-provvedimenti sproporzjonat u qawwi fuq ir-rikorrent a beneficcju tas-socjeta intimata, il-Gvern tul dawn is-snin kollha ma kkontribwixxa bl-ebda mod sabiex itaffl jew igorr dan it-toqol ghall-allegat ghan pubbliku. Illi ghalhekk u in vista ta' dawn il-fatti johrog b'mod car li d-disposizzjonijiet dwar it-tigdid awtomatiku tal-kera u dwar ir-restrizzjoni fl-ammont tal-kera jikkostitwixxu interferenza eccessiva fl-uzu tal-proprjeta tar-rikkorent u johloq zbilanc kbir bejn l- allegat ghan pubbliku intiz u d-drittijiet tar-rikkorenti ghat-tgawdija tal-proprjeta tieghu. l-attur volontarjament u totalment eskluz konsapevolment accetta li jissottometti ruhu ghat-tali piz eccessiv li dan l- isproporzjon tant kbir kien u ghadu qieghed johloq. Illi ghalhekk ir-rikorrent ghandu dritt ghall-kumpens xieraq u ghandu l-jedd li jgawdi mid-dispozizzjonijiet tal-ligi u jkollu l-pussess pacifiku tal-proprjeta tieghu. Illi la darba ma jezisti ebda rimedju ordinarju effettiv ghas-sitwazzjoni de quo, ir- rikorrenti qieghed jiftah dawn il-proceduri odjerni ta' natura kostituzzjonali u ta' drittijiet fundamentali sabiex jitlob dawk ir-rimedji kollha xierqa u opportuni fic- Illi in osserva tal-Att XXV tas-sena 2019, ir-rappresentanza tal-lstat issa jinsab vestit f'isem l-Avukat tal-lstat, u ghalhekk l-Avukat tal-lstat huwa intimat f'dawn il- Ghalhekk kellha ssir din il-kawza. Illi evidentement huwa il-kirja kummercjali u Ghaldaqstant, jghid ir-rikorrenti u/jew min minnhom, prevja kwalisiasi dikjarazzjoni necessarja u opportuna I-ghaliex din I-Onorabbli Qorti ma ghandhiex – 1. Tiddikjara li I-provvedimenti tal-Kap. 69 inter alia I-Artikoli 3, 9 u 12, u tal-Kap. 16 u inter alia I-Artikolu 1531I u tal-1531D tal-Kap. 16 u/jew min minnhom, qeghdin jivvjolaw id-drittijiet fundamentali tar-rikorrent ghat-tgawdija tal-proprjeta tieghu Block 26, Flat 3 Triq il-Merkanti, L-Imdina kif sanciti mill-Ewwel Artikolu taI-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (li tifforma parti integrali tal-ligijiet domestici fil-Kap. 319), u dan prevja u jekk hemm bzonn billi tappunta periti nominandi. Konsegwentement tiffissa u tordna li jithallas kumpens xieraq (sia pekunjarju u mhux pekunjarju) ghas-snin kollha li r-rikorrent bata u qieghed ibati vjolazzjoni tad- drittijiet tieghu, u dan prevja u jekk hemm bzonn bl-opera ta' periti nominandi. Taghtih dawk ir-rimedji kollha li jidhrilha xierqa u opportuni fic-cirkostanzi inkluz izda mhux limitatament li tiddikjara s-socjeta konvenuta ma tistax tistrih izjed fuq id- dispozizzjonijiet tal-Kap. 69 u Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta sabiex tkompli tokkupa u tikri I-fond Block 26, Flat 3 Triq il-Merkanti, L-Imdina u tordna I-izgumbrar tas-socjeta intimata Ciantar Brothers Limited (C-577) mill-fond entro terminu qasir u perentorju. BI-ispejjez u bl-imghaxijiet legali sal-pagament effettiv. Rat ir-risposta tal-Avukat tal-Istat li tghid hekk: Illi t-talbiet tar-rikorrent ghandhom jigu michuda in toto peress li huma infondati fil- fatt u fid-dritt u dan ghar-ragunijiet segwenti li qed jigu hawn elenkati minghajr pregudizzju ghal xulxin: 2. Illi l-ewwel u qabel kollox, ir-rikorrenti ghandu jgib prova tara tat-titolu tieghu sabiex juri li huwa l-proprjetarju tal-fond in kwistjoni kif qed jallega fir-rikors promutur; 3. Illi l-esponenti jirrileva li skont il-proviso tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea, I-Istat ghandu kull jedd li jghaddi dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta skont l-interess generali. Anki skont il- gurisprudenza kostanti tal-Qorti ta' Xlendi, Il-Munxar, I-Istat igawdi diskrezzjoni wiesgha sabiex jidentifika x'inhu mehtieg fl-interess generali u x'mizuri ghandhom jittiehdu sabiex jigu ndirizzati dawk il-htigijiet socjali. Tali diskrezzjoni tal-legislatur ma ghandhiex titbiddel sakemm din ma tkunx manifestament minghajr bazi ragonevoli - li igur mhux il-kaz; 4. Fil-kaz prezenti, l-indhil tal-lstat fl-uzu tal-proprjeta mikrija mir-rikorrenti jaqa' fl- ambitu tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghaliex it- tigdid tal-kirja u l-kontroll tal-valur tal-kera ghal skopijiet kummercjali huwa legali peress li johrog mil-ligi stess; 5. Illi l-iskop tal-ligi li qed jilmentaw minnha r-rikorrenti huwa sabiex jigu protetti fondi intraprizi kummercjali. Tali protezzjoni kummercjali, tipprotegi l-impjieg tal-haddiema f'dawn l-intraprizi, tivvantaggja l- konsumatur u tipprovdi stabbilita fis-servizz pubbliku provdut minn dawn l-intraprizi. l-vjabbilta ekonomika ta' B'hekk dawn l-artikoli igur li ma jistghux jigu kklassifikati bhala mhux legittimi jew mhux fl-interess generali u l-esponent jara li dawn l-artikoli assolutament ma ghandhomx jitqiesu li jmorru kontra d-drittijiet fundamentali tal-bniedem; 6. Illi rigward l-ilmenti min-naha tar-rikorrent fuq l-ammont tal-kera u l-kundizzjonijiet tal-kirja, xieraq li jigi enfasizzat li dawn gew imposti mir-rikorrenti jew l-antenati taghhom bi qbil mal-inkwilini u mhux mill-lstat. Kien ir-rikorrent jew antekawza tieghu li stabbilixxa l-ammont tal-kera u l-lstat bl-ebda mod ma indahal fir-rigward ta' kemm kellha tkun il-kirja u ma kien hemm xejn fil-ligi li jwaqqaf lir-rikorrenti jew l-antekawza tieghu li jistabbilixxi zidiet fil-kera kull tant zmien; 7. Illi permezz tal-Att X tal-2009, senjatament bl-artikoli 1531D u 1531I, il-legislatur ghamel l-almu tieghu sabiex jilhaq il-bilanc bejn l-interessi tas-sid u min ikun qed jokkupa l-fond. Ghal dak li ghandu x'jaqsam mal-isproporzjon fil-kera, l-artikolu 1531D tal-Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta jipprovdi li l-kera dovuta wara l-1 ta' Jannar 2014 ghandha tizdied bil-hamsa fil-mija kull sena u din iz-zieda hija altru milli negligibbli. Tajjeb li jinghad ukoll li skont l-artikolu 1531I tal-Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta, il-kirja msemmija ser tibqa' tigi protetta sal-2028 jigifieri ma fadalx wisq u barra minn hekk, il-manutenzjoni ordinarja jiehu hsiebha l-inkwilin u mhux ir-rikorrenti. Dan jimplika allura li I-ilment tar-rikorrent dwar in-nuqqas ta' proporzjonalita mhux gustifikat u ghandu jigi michud ghaliex ma jirrizulta I-ebda ksur tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea; 8. Rigward il-kumpens mitlub, wiehed irid jiehu in konsiderazzjoni wkoll li r-rikorrenti halla hafna snin jghaddu sakemm fetah dawn il-proceduri. It-trapass ta' dan iz-zmien kollu jitfa' dubji serji kemm effettivament ir-rikorrenti hassu aggravat u kwindi kwalunkwe kumpens li jista' qatt jinghata lir-rikorrenti, ghandu jigi kkalkulat fid-dawl ta' dan il-fatt; 9. Salv eccezzjonijiet ulterjuri. Ghaldaqstant, I-esponent jitlob bir-rispett lil din I-Onorabbli Qorti joghgobha tichad il- pretensjonijiet kif dedotti fir-rikors promotur bhala infondati fil-fatt u fid-dritt stante li r- rikorrenti ma sofra I-ebda ksur tad-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fondamentali, u dan bl-ispejjez kontra I-istess rikorrenti. Rat in-nota ta' cessjoni tar-rikorrenti limitatament fil-konfront tas-socjeta intimata; Rat l-atti, ir-rapport peritali u n-noti ta' sottomissjonijiet; Rat li l-kawza thalliet ghas-sentenza. Ikkunsidrat Din hija sentenza wara ilment maghmul mill-attur illi l-artikoli relattivi tal-Kapitolu 69 tal-Ligijiet ta' Malta u tal-Kodici Civili huma lezivi tad-dritt fondamentali tieghu ghat- tgawdija pacifika tal-possedimenti tieghu hekk kif sancit ai termini tal-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. L-attur jippremetti illi huwa s-sid tal- proprjeta in kwistjoni wara li wiret din il-proprjeta minghand Mabel Morris Naudi, u li din il-proprjeta kienet tinsab mikrija taht kirja kummercjali lis-socjeta konvenuta ghal aktar minn erbghin sena versu l-kera annwali ta' €186.35 fis-sena. Huwa jilmenta illi l-kera pagabbli skont il-ligi hija irrizorja meta kkomparata mal-valur lokatizju reali tal- fond u wkoll illi t-tigdid perpetwu tal-kera kontra l-volonta tieghu jammonta ghall-ksur tad-drittijiet fondamentali tieghu ai termini tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea. Fil-mori tal-kawza l-attur u s-socjeta konvenuta waslu fi ftehim fejn il-kirja mertu ta' dawn il-proceduri giet itterminata u l-pussess tal-fond gie ritornat lura lill-attur fil-11 ta' Settembru 2020. Ghaldaqstant l-attur ceda l-kawza fil-konfront tas-socjeta konvenuta filwaqt illi zamm ferm il-pretensjonijiet tieghu kontra l-Avukat tal-Istat. Il-Perit Joseph Fitzgerald, inkarigat mill-attur, irrediga rapport permezz ta' liema stima l- valur lokatizju tal-fond mertu ta' dawn il-proceduri fl-ammont ta' €18,000 fis-sena. Robert Zammit Pace Morris Naudi xehed illi huwa s-sid tal-proprjeta in kwistjoni, liema ilha tikri l-fond in kwistjoni permezz ta' kirja kummercjali ghal aktar minn erbghin sena u dan versu l-kera annwali ta' €186.35. emendi li saru fil-ligijiet ta' kera fl-2009, izda b'dawn l-emendi s-socjeta konvenuta xorta wahda zammet id-dritt li tibqa' fil-pussess tal-proprjeta in kwistjoni sas-sena Il-Perit Tekniku Elena Rosales Cakmak. prezentat ir-relazzjoni taghha fil-15 ta' Dicembru 2020 u spejgat illi l-fond in kwistjoni jinsab f'posizjoni tajba hafna f'binja prominenti u fi triq prominenti u pedonali biswit stabbilmenti importanti bhal ministeri, banek u bini iehor importanti, u jinsab ftit il-boghod mill-Katidral ta' San Gwann. kobor totali ta' 150 metri kwadri bi kmamar imdaqqsa u imdawlin. Il-Perit Tekniku stmat il-valur lokatizju tal-fond in kwistjoni bejn l-1987 sas-sena 2020 bis-segwenti mod: Valur Lokatizju Annwu Il-Perit Tekniku spjegat li waslet ghal dawn il-valuri b'referenza ghall-fond fi stat unfurnished, liberu u frank u fid-dawl tal-potenzjal tal-izvilupp ta' dan il-fond, id-daqs tieghu u l-istat li jisab fih, u dan wara li kkonsultat ma' dokumenti, studji u statistici rilevanti ghal dan l-ezercizzju kif elenkati fil-paragafu numru 5 tar-relazzjoni taghha, bhal per ezempju il-Valuation Standards for Accredited Valuers mahruga mill-Kamra tal-Periti fl-2012 u l-indici tal-inflazzjoni skont informazzjoni mahruga mill-Bank Centrali ta' Malta. L-Avukat tal-Istat eccepixxa illi r-rikorrenti ghandu igib prova cara tat-titolu sabiex juri li huwa l-proprjetarju tal-fond in kwistjoni. Il-Qorti taghraf illi f'kawzi ta' dan it-tip l-attur mhux rikjest illi jipproduci prova ta' titolu Kif intqal minn din il-Qorti diversament presjeduta fis-sentenza fl-ismijiet Robert Pirotta Ebejer vs Avukat Generali et (PA Kost 07/02/2017): "Illi biex wiehed ikun f`qaghda li juri li garrab ksur tal-jedd fundamentali tieghu taht l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni m`ghandux ghalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wiehed originali bhallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet wahda ta` rivendika (Ian Peter Slater et vs Avukat Generali et, Kost 27.3.2015). Huwa bizzejjed, ghall-finijiet ta` dak l-artikolu, li wiehed juri li ghandu jedd fil-haga li tkun li bih jista` jieqaf ghall-pretensjonijiet ta` haddiehor. Imbaghad, ghall-finijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, huwa bizzejjed li l-persuna turi li kellha l-pussess tal-haga li tkun." Minn ezami tal-provi prezentati mill-attur fil-mori tal-kawza il-Qorti tqis illi huwa ressaq prova sodisfacjenti tat-titolu tieghu ghall-finijiet ta' din il-kawza. mill-atti jirrizulta illi l-attur wiret il-proprjeta in kwistjoni minghand Mabel Morris Naudi, li mietet fid-29 ta' Novembru 1988, wara li gie appuntat bhala l-uniku eredi universali taghha kif jirrizulta mid-dokumenti annessi mar-rikors promotur tieghu. Il-Qorti hija ghaldaqstant sodisfatta illi l-attur ressaq prova tat-titolu tieghu ghall-finijiet ta' dawn il-proceduri. L-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea L-artikolu 1 tal-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea jiggarantixxi lil individwu t- tgawdija hielsa tal-possedimenti tieghu. Dan l-artikolu jipprovdi illi "Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha dritt ghat-tgawdija ipprivat mill- pacifika possedimenti tieghu hlief fl-interess pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil-principji generali tal-ligi internazzjonali." tal-possedimenti taghha. Izda d-dispozizzjonijiet ta' qabel ma ghandhom bl-ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta skont l- interess generali jew biex jizgura l-hlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet ohra jew pieni;" F'dan ir-rigward intqal fis-sentenza fl-ismijiet AIC Joseph Attard Grech et vs L- "...fejn si tratta minn ilmenti ta' vjolazzjoni ta' natura kontinwa tad-drittijiet ta' proprjeta` bhala rizultat tat-twettieq ta' ligijiet li jimponu arrangamenti lokatizji fuq is-sidien u li jipprovdu ghal ammont ta' kera allegatament inadegwat, gew ritenuti li jammontaw ghal mezz ta' kontroll mill-iStat fuq l-uzu tal- proprjeta` u, inkwantu tali, jaqghu sabiex jigu kkunsidrati taht it-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll. Interferenza bhal din trid tkun kompatibbli mal-principji ta' (i) legalita` (lawfulness), (ii) ghan legittimu fl- interess generali, u (iii) bilanc gust." Bl-istess mod, il-Qorti Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem irriteniet diversi drabi illi Fuq l-element tal-interess generali intqal minn din il-Qorti diversament presjeduta fis- sentenza fl-ismijiet Josephine Chetcuti Saliba et vs L-Onorevoli Prim Ministru et (PA, "Illi huwa stabilit li biex indħil fit-tgawdija tas-sid jkun gustifikat fl-interess generali, irid jintwera li hemm utilita' konkreta għal dak l-indħil, u mhux semplici ipotesi ta' bżonn jew aspirazzjoni. Minbarra dan, l-interess generali jew pubbliku għandu jibqa' jseħħ għaż-żmien kollu tal-indħil fit-tgawdija tal- gid tal-persuna."1 It-terminu interess pubbliku jew generali ghandu interpretazzjoni pjuttost ampja, u l- awtoritajiet responsabbli ghandhom diskrezzjoni wiesa' il-kuntest m'ghandhiex tigi mittiefsa mill-qrati sakemm ma jirrizultax li tkun irragonevoli.2 Detto dan, din is-diskrezzjoni m'hijiex wahda llimitata u l-ezercizzju taghha jrid dejjem ikun entro l-esigenzi minimi mposti mill-Konvenzjoni.3 Jidher mill-gurisprudenza tal-Qorti Ewropea illi l-interess generali ma jehtieg li jkun wiehed relattiv ghall-akkomodazzjoni socjali; l-ghan jista' jkun wiehed socjali, ekonomiku, jew xi ghan iehor li jista' talvolta jigi meqjus bhala wiehed fl-interess pubbliku anke jekk il-komunita in generali ma jkollhiex uzu jew tgawdija diretta tal- proprjeta in kwistjoni,4 u wkoll ghal protezzjoni tal-morali.5 Fir-rigward tal-legislazzjoni mmirata lejn il-protezzjoni t'intraprizi kummercjali intqal illi "rent regulation to Ghalkemm l-interferenza fid-dritt tal-proprjeta tar-rikorrenti f'dan il-kaz ma kinitx ghal skopijiet t'ghajnuna socjali jew t'akkomodazzjoni residenzjali, il-Qorti tqis illi xorta wahda l-ghan tal-ligi kien wiehed legittimu fl-interess generali, sabiex jghin lill- intraprizi kummercjali u konsegwentement l-ekonomija tal-pajjiz in generali.7 Il-Qorti 1 Ara wkoll Francis D’Alfonso ui vs Kummissarju tal-Artijiet (Kost, 10 Ottubru 2003). tqis illi l-legislatur gharaf pero li aktar ma jmur iz-zmien, anqas m'ghad hemm bzonn ta' din il-protezzjoni moghtija lil intrapizi kummercjali tant illi permezz tal-Att X tal- 2009 introduca emendi li ghandhom l-iskop li jtemmu l-protezzjoni tal-kirjiet In oltre l-fatt illi l-interess pubbliku m'huwiex immirat lejn l-assigurar ta' akkomodazzjoni residenzjali u l-prevenzjoni ta' homelessness dan jassumi rilevanzi ghal likwidazzjoni tal-kumpens li jista' jkun dovut lir-rikorrenti jekk jinstab illi huwa minnu illi sofra ksur tad-dritt fundamentali indikat minnu.8 Minkejja dan, l-istat irid jissodisfa lill-organu gudizzjarju li fil-kaz konkret ikun inzamm dak l-element ta' bilanc jew proporzjonalita bejn l-ghan li jkun irid jintlahaq fl-interess pubbliku min-naha u l-protezzjoni tad-dritt fondamentali ta' l-individwu minn naha 'l Il-piz biex jintlahaq dan il-ghan ma ghandux jintefa' kollu fuq is-sid ghaliex altrimenti ma jigix sodisfatt l-element ta' proporzjonalita. Fir-rigward tal-element tal- proprozjonalita, gie deciz illi sabiex interferenza fid-drittijiet sanciti permezz tal- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol ma tkunx tissarraf f'lezjoni tal-istess drittijiet, ghandu jirrizulta illi l-interferenza li dwarha jkun qed isir l-ilment tkun zammet Fuq dan il-punt, gie deciz illi "Hekk kif il-Gvern ghandu dritt jespropria art fl-interess pubbliku, basta joffri kumpens gust ghal dak it-tehid, hekk ukoll jekk, fl-interess nazzjonali, ihoss li jrid jintervjeni fl-uzu li jsir minn proprjeta` ta' terzi, irid jara li c-cittadin privat ma jigix ippregjudikat, u li jinghata kumpens xieraq ghall-uzu impost. L-aspett socjali ta' ligi trid tigi evalwata mill-Gvern, u sta ghall-Gvern jara li ligi, applikabbli ergo omnes, twassal ghal-konsegwenzi mixtieqa, pero`, fejn se jigu aggevolati klassi ta' persuni f'sitwazzjoni partikolari, il-Gvern irid jara Ii ma tbatix klassi ohra ta' cittadin, u hawn il-htiega ta' bilanc gust. Jinkombi fuq il-Gvern li johloq mekkanizmu li f'kull kaz iwassal ghal bilanc gust, u ghall-fini ta' dan il-kaz, din il-Qorti tara li l-Gvern ma pprovdix ghas- sitwazzjoni fejn il-kumpens ikun baxx wisq..."10 teoretiku biss, izda trid tigi determinata f'kull kaz skont ir-rizultanzi fattwali tieghu. Bhala prova dwar il-valur lokatizju fuq is-suq liberu tal-fond in kwistjoni, il-Qorti ghandha quddiemha r-relazzjoni tal-Perit Tekniku mahtur minnha, u wkoll rapport ta' Meta l-kera percepibbli mill-attur skont il-ligi tigi kkomparata mal-valur lokatizju fuq is-suq liberu tal-istess fond kif stmat mill-Perit Tekiniku, tirrizulta diskrepanza sostanzjali. Ghalhekk jirrizulta li l-kera attwalment percepita mill-attur kienet dejjem anqas minn 10% tal-valur lokatizju fuq is-suq liberu, u bhalissa il-kera percepita minnu tammonta ghal cirka 1.3% tal-valur lokatizju reali tal-proprjeta in kwistjoni. Fil-fehma ta' din il-Qorti din id-diskrepanza turi sproporzjon evidenti u manifesta bejn l-ghan tal-mizura u d-drittijiet kostituzzjonali u konvenzjonali tal-attur sanciti permezz tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Fir-rigward tal-emendi li gew introdotti permezz tal-Att X tas-sena 2009 il-Qorti taghmel referenza ghal dak deciz minnha fis-sentenza fl-ismijiet Agnes Staples de "Rigward l-emendi bl-Att X tas-sena 2009 il-Qorti tirrileva li dawn l-emendi ghall-Kodici Civili ma jistghux ikunu ta' konfort ghas-sitwazzjoni tar-rikorrenti billi dawn lemendi ma humiex bizzejjed ladarba l-awment qieghed jigi kkalkolat fuq kera li hija hafna inqas minn dik tas-suq, u dan minhabba r- restrizzjoni kontemplata fl-Artikolu 4(2) tal-Kap. Ghalkemm bl-emendi li dahlu bl-Att X tal-2009 kien hemm awment fil-kera, u dan l-awment xorta wahda ma jirriflettix fl-ghadd tar-realta ekonomika u socjali tal-pajjiz. [...] Inoltre, skont l-Artikolu 1531I tal-Kodici Civili, il-possibilita li r-rikorrenti tiehu lura l-fond taghha tiskatta wara 20 sena dekorribbli mis-sena 2008 u ghalhekk illum ghad fadal 9 snin ohra sabiex hi tkun fil-pozizzjoni li tirriprendi l-post. Sadanittant hija tibqa' kostretta ghal dan iz-zmien li baqa' li tircievi lkera tenwa bhal ma qed idahhal fil-prezent u tibqa' jgorr piz eccessiv u sproporzjonat." Il-Qorti ftit li xejn ghandha xi zzid fuq dan. Peress illi skont dawn l-emendi l-awment tal-kera jigi kkalkolat fuq kera li hija ferm anqas minn dik tas-suq liberu, ir-rizultat jibqa' xorta wahda illi l-kera percepita mir-rikorrenti hija anqas minn 1% tal-valur lokatizju fuq is-suq liberu u ghalhekk huwa car li ma tirriflettix ir-realta ekonomika u socjali tal-pajjiz. Ghaldaqstant il-Qorti tqis illi l-ilment tal-attur huwa fondat u qieghed jigi milqugh. Il-Qorti tibda billi taghmel referenza ghal dak deciz fis-sentenza fl-ismijiet Herbert "...l-kumpens misthoqq lill-persuna wara li jkun instab li din garrbet ksur ta` xi jedd fundamentali taghha ma huwiex l-istess bhal-likwidazzjoni u hlas ta` danni civili mgarrba. Huma minnu li Qorti Kostituzzjonali tista' taghti bhala rimedju kemm danni pekunarji kif ukoll danni non-pekunarji, izda din il-Qorti tissenjala li l-kumpens pekunjarju li jinghata f'proceduri bhal dawn ma ghandux ikun ekwivalenti ghal danni civili ai termini tal-Artikolu 1031 et seq. tal-Kodici Civili. Id-danni pretizi huma marbuta mat-talba ghal dikjarazzjoni ta' lezjoni ta' dritt fundamentali u mal-iskop socjali u l-interess generali tal- ligi." Fir-rigward tal-kumpens li ghandu jigi llikwidat favur individwu li jkun sofra ksur tad- drittijiet fundamentali tieghu, gie deciz illi Il-Qorti taghraf illi skont l-insenjament tal-Qorti Ewropea Mir-relazzjoni tal-Perit Tekniku jirrizulta li s-somma globali ta' kera percepibbli mill- attrici a bazi tal-valur lokatizju fuq is-suq liberu bejn l-1987 u d-data ta' meta giet intavolata din l-azzjoni kienet tkun ta' cirka €259,235, filwaqt illi l-attur ircieva circa €8,000 bhala kera pagabbli skont il-ligi f'dan iz-zmien. Il-Qorti qed tiehu in konsiderazzjoni s-segwenti fatturi fil-likwidazzjoni tal-quantum tal- kumpens dovut lir-rikorrenti ghall-lezjoni tad-dritt fundamentali soffert minnu: -Il-fatt li l-fond ma kienx qed jintuza ghal xi gid socjali jew sabiex jigi evitat li inkwilin jispicca bla dar imma ghall-intrapriza kummercjali; -L-isproporzjon fid-differenza bejn il-kera percepita u dik li setghet tkun percepita fis- suq hieles li kieku ma kinitx kontrollata bil-ligi; -L-iskop legittimu fl-interess generali tal-ligi impunjata; -Iz-zmien li dam l-attur ibati minn dan in-nuqqas ta` proporzjonalita; -L-inerzja tal-Istat li baqa` passiv ghal tul irragonevoli ta` zmien sabiex jipprova jirrimedja ghas-sitwazzjoni b`legislazzjoni ad hoc; -Il-fatt illi l-attur dam tul ta' zmien qabel ma beda l-proceduri odjerni; -Il-kera mhallsa mill-inkwilin. Ikkonsidrat dan kollu, il-Qorti tqis illi l-kumpens pekunarju li ghandu jkun dovut lill- attur huwa fl-ammont ta' tmenin elf ewro (€80,000) filwaqt illi l-kumpens non- pekunarju li ghandu jkun dovut lill-attrici huwa fl-ammont ta' hamest elef ewro Ghal dawn il-motivi l-Qorti filwaqt li tichad l-eccezzjonijiet kollha tal-Avukat tal-Istat u tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tat-tielet talba attrici stante illi l-pusses tal-fond in kwisjtoni gie ritornat lura lill-attur mill-inkwilin fil-mori tal-kawza, tilqa l-bqija tat- Tiddikjara li l-provvedimenti tal-Kapitolu 69 tal-Ligijiet ta' Malta, senjatament l-artikolu 3, 9 u 12 u l-provvedimenti tal-Kodici Civili, senjatament l-artikoli 1531I u 1531D, qed jivvjolaw id-dritt fondamentali tal-attur ghat-tgawdija pacifika tal-proprjeta mertu ta' din il-kawza; Tillikwida s-somma ta' hamsa u tmenin elf ewro (€85,000) bhala l-kumpens dovut lill- attur, rapprezentanti in kwantu ghal tmenin elf ewro (€80,000) kumpens pekunarju u in kwantu ghal hamest elef ewro (€5,000) kumpens non-pekunarju, u tordna lill- Avukat tal-Istat ihallas is-somma hekk likwidata. Spejjez kollha, inkluz ta' Ciantar Brothers Ltd, jithallsu mill-Avukat tal-Istat.