FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. SPITERI CESARE LL.D. ILLUM il-Ħamis, 26 ta' Novembru, 2015 Helen, armla minn Joseph SHARPE vs Joseph u Madeline konjuġi MUSCAT Il-Qorti: Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fl-1 ta' April, 2014, li bih u għar-raġunijiet hemm imsemmija, l-attriċi talbet li din l-Qorti (i) tiffissa l-valur li bih jista' jinkera l-fond numru wieħed (1), fil-binja msemmija "Virgo Flats", f'numru 26 ta' Novembru, 2015 2 20, Triq Salvu Aquilina, Għajnsielem, li l-attriċi għandha minnu s-sehem ta' nofs (1/2) mhux maqsum bi proprjeta' assoluta u n-nofs mhux maqsum l- ieħor b'użufrutt; (ii) tikkundanna lill-imħarrkin iħallsuha l-kumpens skond l-imsemmi valur lokatizju b'seħħ mill-5 ta' Marzu, 2014, 'il quddiem talli huma qegħdin jokkupaw l-imsemmi post; u (ċ) tikkundannahom ukoll sa qabel ma iħallsuha ntbagħtitilhom l-ittra uffiċjali tal-5 ta' Marzu, 2014. Talbet ukoll l-ispejjeż; l-kumpens għall-istess okkupazzjoni Rat id-degriet tagħha tal-15 ta' April, 2014, li bih ordnat in-notifika tal-atti lill-imħarrkin u tat direttivi lill-attriċi dwar it-tressiq tal-provi min-naħa tagħha; Rat id-degriet tagħha tal-4 ta' Ġunju, 2014, li bih tat żmien lill-imħarrkin biex iressqu t-Tweġiba Maħlufa tagħhom, u tawlet iż-żmien lill-attriċi biex tressaq ix-xhieda tagħha bil-mezz tal-affidavit, wara li l-avukati tal- partijiet iddikjaraw li ma kellhomx oġġezzjoni li din il-Qorti kif presjeduta tibqa' tisma' l-kawża; tgħid lill-attriċi liema, mill-fatti msemmija, hija kienet Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa mill-imħarrkin miżżewġin Muscat fit-12 ta' Ġunju, 2014, li biha laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, taf talbu personalment kif jitlob l-artikolu 156(1)(a) tal-Kodiċi tal-Organiżżazzjoni u Proċedura Ċivili, li l-azzjoni attriċi kif magħmula ma tistax titmexxa għaliex hija waħda li titlob il-ħolqien ta' kirja, li din il-Qorti ma għandhiex il-kompetenza ratione materiae li tqis it-tieni talba, u li l-azzjoni waqgħet bil-preskrizzjoni tal-ħames snin kif maħsuba fl-artikolu 2156 tal-Kodiċi Ċivili. Fil-mertu, laqgħu billi ċaħdu li kellhom iħallsu xi kumpens lill-attriċi kif tippretendi, għaliex kien bil-permess u r-rieda ta' missier l-intimata u kif ukoll tal-attriċi nnifisha li hi u żewġha stabilew id-dar taż-żwieġ tagħhom fil-post imsemmi. Żiedu jgħidu li dak li wassal lill-attriċi biex tiftaħ din il-kawża kienet kwestjoni marbuta mal-wirt ta' żewġ l-attriċi u li din il-kawża nfetħet b'pika. Warrbu t-talbiet attriċi wkoll għaliex l- imħarrka hija wkoll sid ta' nofs mhux maqsum tal-post; Rat id-degriet tagħha tat-23 ta' Lulju, 20141, li bih ordnat li ssir it- trattazzjoni tat-tieni u tat-tielet eċċezzjonijiet preliminari tal-imħarrkin, qabel kull ħaġ'oħra; Semgħet it-trattazzjoni tal-avukati tal-partijiet; 1 Paġ. 46 tal-proċess 26 ta' Novembru, 2015 Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degriet tagħha tas-7 ta' Novembru, 2014, li bih ħalliet il-kawża għas-sentenza fuq l-imsemmija żewġ eċċezzjonijiet preliminari; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni għal kundanna ta' ħlas ta' kumpens lil sid ta' fond għall-użu tiegħu. L-attriċi hija sid ta' post flimkien ma' bintha l-imħarrka, liema post hu d-dar taż-żwieġ tal-istess imħarrka u żewġha. L-attriċi trid li, ladarba hija tgawdi l-jedd ta' użufrutt fuq is-sehem li bintha għandha mill-istess post, bintha u żewġha jibdew iħallsuha l-kumpens għall-użu li qegħdin jagħmlu mill-istess post; Illi għal din l-azzjoni, l-imħarrkin laqgħu billi, b'mod preliminari, talbu lill- attriċi tgħid liema, mill-fatti msemmija, hija kienet taf personalment kif jitlob l-artikolu 156(1)(a) tal-Kodiċi tal-Organiżżazzjoni u Proċedura Ċivili, li l-azzjoni attriċi kif magħmula ma tistax titmexxa għaliex hija waħda li titlob il-ħolqien ta' kirja, li din il-Qorti ma għandhiex il-kompetenza ratione materiae li tqis it-tieni talba, u li l-azzjoni waqgħet bil-preskrizzjoni tal- ħames snin kif maħsuba fl-artikolu 2156 tal-Kodiċi Ċivili. Fil-mertu, laqgħu billi ċaħdu li kellhom iħallsu xi kumpens lill-attriċi kif tippretendi, għaliex kien bil-permess u r-rieda ta' missier l-intimata u kif ukoll tal- attriċi nnifisha li hi u żewġha stabilew id-dar taż-żwieġ tagħhom fil-post imsemmi. Żiedu jgħidu li dak li wassal lill-attriċi biex tiftaħ din il-kawża kienet kwestjoni marbuta mal-wirt ta' żewġ l-attriċi u li din il-kawża nfetħet b'pika. Warrbu t-talbiet attriċi wkoll għaliex l-imħarrka hija wkoll sid ta' nofs mhux maqsum tal-post; Illi din is-sentenza qiegħda tqis it-tieni u t-tielet eċċezzjonijiet preliminari. Fl-ewwel waħda, l-imħarrkin jgħidu li t-talbiet attriċi ma jiswewx għaliex dawn jimmiraw li joħolqu b'sentenza kirja bejn il-partijiet; it-tieni waħda tgħid li din il-Qorti ma għandhiex is-setgħa li tqis it-tieni talba attriċi minħabba n-natura tal-istess talba ("ratione materiae"); Illi mill-fatti li joħorġu mill-atti tal-kawża jirriżulta li l-attriċi kienet miżżewġa lil Joseph Suban li miet testat fl-10 ta' April tal-1984. Il- miżżewġin Suban kellhom tlitt (3) itfal, l-imħarrka u żewġ ħutha oħrajn. Il-wirt ta' Joseph Suban hu regolat bis-saħħa ta' testment unica charta 26 ta' Novembru, 2015 4 magħmul fl-atti tan-Nutar Dottor Anġlu Vella tal-5 ta' Awwissu tal-19832, li bih it-testaturi ħallew lil min jibqa' ħaj l-aħħar minnhom l-użu u l-użufrutt tal-ġid ta' min minn fosthom ikun miet l-ewwel, bil-ġid tal-premort jgħaddi favur it-tliet ulied f'ishma ndaqs bejniethom, iżda bid-dritt tas-superstiti li, f'każ ta' ħtieġa għall-manteniment, jista' jiddisponi mill-ġid suġġett għall- użufrutt bla ma jkun meħtieġ jinkiseb il-kunsens tal-werrieta; Illi fost il-ġid li kien jagħmel mill-wirt ta' Joseph Suban, kien hemm blokka ta' bini bl-isem ta' "Virgo Flats" f'numru 20, Triq Salvu Aquilina, xlendi, il-munxar- Għajnsielem, liema ġid inbena matul iż-żwieġ tiegħu mal-attriċi fuq art miksuba minnu fl-19793 matul iż-żwieġ tagħhom; Illi l-imħarrkin iżżewġu wara mewt Joseph Suban u marru jgħixu f'wieħed mill-appartamenti tal-imsemmija binja, li jġib in-numru wieħed (1); Illi bis-saħħa ta' kuntratt ta' qasma tas-16 ta' Ottubru, 19894, fl-atti tan- Nutar Dottor Pierre Hersey ulied l-imsemmija konjuġi Żammit qasmu l- korp ta' appartamenti bl-isem ta' "Virgo Flats" li ġie lilhom mingħand missierhom. Fost l-imsemmi ġid li għadda għand l-imħarrka, kien hemm il-fond numru wieħed (1) li jagħmel mill-istess korp u li sadattant kien id- dar taż-żwieġ tal-istess imħarrka u żewġha; Illi fl-1998, l-attriċi fetħet kawża quddiem din il-Qorti biex titlob it-tħassir tal-kuntratt ta' qasma li kien sar bejn uliedha. It-talba tagħha ma kenitx milqugħa b'sentenza ta' din il-Qorti tat-8 ta' Frar, 20065, li għaddiet f'ġudikat; Illi f'Marzu tal-20146, l-attriċi bagħtet ittra uffiċjali lill-imħarrkin biex titlobhom iħallsu kumpens għall-użu li kienu qegħdin jagħmlu mill- appartament. Hija fetħet din il-kawża f'April tal-2014; Illi għal dak li jirrigwarda l-konsiderazzjonijiet ta' xejra legali marbutin mal-eċċezzjonijiet taħt eżami, il-Qorti tqis li huwa għal kollox siewi li tara x'inhi n-natura tal-azzjoni miġjuba quddiemha. L-imħarrkin jisħqu li l- kawża li fetħitilhom l-attriċi hija waħda li biha timmira li toħloq kirja jew li, għallanqas, tipprova tistabilixxi l-eżistenza ta' kirja. Minħabba f'hekk, jgħidu li dan ma jistax ikun, ladarba bil-liġi trid li, biex kirja tkun tiswa, 2 Dok "A", f'paġġ. 3 Dok "HZA", f'paġġ. 50 – 2 tal-proċess 4 Dok "B", f'paġġ. 8 – 12 tal-proċess 5 Dok "Ċ", f'paġġ. 13 sa 22 tal-proċess 6 Dok "D", f'paġ. 23 tal-proċess 26 ta' Novembru, 2015 5 jkun hemm il-forma miktuba7 (it-tieni eċċezzjoni preliminari). Ma' din l- eċċezzjoni, huma jżidu jgħidu li jekk dan huwa l-każ, din il-Qorti ma tistax tisma' l-kawża għaliex il-kwestjoni ta' ħlas ta' kera trid titressaq u tinstema' minn qorti jew tribunal ieħor li l-liġi tagħih is-setgħa waħdanija li jisma' u jqis kwestjonijiet bħal dawn (it-tielet eċċezzjoni preliminari); Illi huwa magħruf li n-natura ta' azzjoni mressqa quddiem qorti tingħaraf minn dak li jintalab fiha8, fid-dawl tal-premessi li jwasslu għal dak mitlub. Meta wieħed jara x'intalab fil-kawża li tressqet quddiem din il-Qorti, wieħed jifhem li l-attriċi qiegħda titlob il-ħlas ta' kumpens għall-jedd tagħha ta' sid u ta' użufruttwarja fuq sehemha mill-post okkupat mill- imħarrkin u li hija ma tistax tinqeda minnu. Ma jidhirx li l-attriċi timplika b'xi mod l-eżistenza ta' kirja fuq il-fond jew li maż-żmien inħolqot xi rabta kuntrattwali ta' lokazzjoni bejn l-imħarrkin u l-attriċi. Huwa minnu li l- attriċi jidher li trid torbot il-kumpens li hija tippretendi mal-kejl tal-'valur lokatizju' li l-imsemmi post illum il-ġurnata jġib fuq is-suq: iżda dan, fil- fehma tal-Qorti, ma jbiddel xejn min-natura tal-azzjoni mibdija minnha. Għall-kuntrarju, il-Qorti tifhem illi mill-mod kif inhija mfassla l-azzjoni attriċi din teskludi għal kollox l-eżistenza ta' lokazzjoni favur l-imħarrkin; Illi huwa prinċipju elementari imma fondamentali li meta titqanqal kontestazzjoni dwar jekk Qorti li quddiemha titressaq kawża għandhiex il-kompetenza li tismagħha, hija dik il-Qorti li għandha tistħarreġ u tiddeċiedi dwar eċċezzjoni bħal dik fl-aspetti kollha tagħha. Daqstant ieħor huwa prinċipju aċċettat li din il-Qorti, bħala Qorti ta' kompetenza ordinarja, għandha s-setgħa li tisma' u taqta' dwar kull kwestjoni ta' għamla ċivili sakemm is-setgħa dwar kwestjoni bħal dik ma tkunx ġiet mogħtija lil tribunal speċjali b'liġi apposta9. Minkejja t-twessigħ tas- setgħat mogħtija tad- dispożizzjonijiet tal-Att X tal-2009, jibqa' l-fatt li dak il-Bord huwa tribunal ta' ġurisdizzjoni speċjali u din il-Qorti tibqa' t-tribunal ta' ġurisdizzjoni ġenerali u s-setgħat mogħtija lill-Bord iridu jitfissru b'mod ristrett bla twessigħ jew analoġiji10; l-Kera bis-saħħa li Jirregola lill-Bord Illi ingħad ukoll li l-kwestjoni ta' ġurisdizzjoni ta' tribunal speċjali, limitata kif inhi bil-kompetenza speċifika li liġi speċjali tagħtih, hija kwestjoni ta' ordni pubbliku11, u ma tistax tiġi deċiża fuq bażi ta' ekwita' jew 1531A(3) tal-Kap 16 8 App. PS 23.6.2004 fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Custo noe vs Victor Suban 9App. 28.10.1994 fil-kawża fl-ismijiet Patane’ vs Patane’ (Kollez. MCH 4.12.2013 fil-kawża fl-ismijiet Enriketta Bonniċi et vs Gordon Graham 11 App. Ċiv. 28.2.1969 fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Scicluna Grech vs Giovanni Ben Saad (mhix pubblikata) 26 ta' Novembru, 2015 Kemm hu hekk, il-liġi nfisha trid13 li fejn ikun il-każ, Qorti li ma tkunx waħda ta' appell għandha minn jeddha ex ufficio tiddikjara li m'għandhiex kompetenza, ukoll jekk ma tkunx tqajmet eċċezzjoni quddiemha f'dan is-sens14; Illi huwa fatt aċċettat li din il-Qorti hija meqjusa bħala t-tribunal ta' ġurisdizzjoni ordinarja, filwaqt li l-Bord li Jirregola l-Kera huwa meqjus bħala t-tribunal ta' ġurisdizzjoni speċjali (u limitata) fil-qasam tal-kirjiet ta' fondi urbani, sewwasew minħabba li twaqqaf u jinsab regolat b'liġi speċjali u sal-limiti mfissra f'dik il-liġi. Bħalma jingħad dejjem u mingħajr kontestazzjoni, it-tribunal speċjali għandu l-ġurisdizzjoni li tagħtih il-liġi li bis-saħħa tagħha huwa mwaqqaf u ma jistax iwessagħha iżjed minn dak li tagħtih dik l-istess liġi15. Tista' tkun ġurisdizzjoni esklussiva, imma hija dejjem waħda li trid titwettaq fil-parametri stretti ta' dik l-istess liġi16; Illi l-problemi mnissla minn diffikulta' dwar liema tribunal għandu s- setgħa jisma' kwestjoni bejn kerrej u sid dwar il-kirja minn dejjem kienu ta' wġigħ ta' ras u taw lok għal għadd bla qies ta' deċiżjonijiet. Jingħad biss li l-Qrati tagħna stabilew, permezz ta' sentenzi, ċerti regoli li jiddeterminaw distinzjonijiet dwar is-setgħat ta' kompetenza wkoll fejn il- kwestjoni kienet tidher li taqa' taħt il-liġi speċjali17; Illi huwa fatt ukoll li n-natura ta' azzjoni tiddependi mill-għażla tal-parti li tibdiha, u hija determinabbli mis-sura ta' talbiet li dik il-parti tkun tathom18. B'mod partikolari, il-kompetenza ma tiddependix fuq iż-żmien meta ssir it-talba iżda fuq il-materja tat-talba19; Illi fid-dawl ta' dawn il-konsiderazzjonijiet, il-Qorti hija tal-fehma li l- azzjoni attriċi ma hija bl-ebda mod maħsuba li tnissel rabta kuntrattwali ta' lokazzjoni bejn il-partijiet, imma biss waħda risarċitorja minħabba l- użu esklussiv li waħda mis-sidien ta' fond immobbli tkun qiegħda tagħmel mingħajr ma tħalli lil sid ieħor jinqeda bih jew jieħu l-frottijiet minnu; Illi għalhekk it-tieni eċċezzjoni preliminari mhijiex mistħoqqa u mhijiex sejra tintlaqa'; 12 App. 29.3.1996 fil-kawża fl-ismijiet Scicluna Muscat et vs Suban et (Kollez. 774 tal-Kap 12 14 P.A. JA 31.10.2011fil-kawża fl-ismijiet Joseph Merchant et vs International Trading Co Ltd 15 P.A. MCH 2.7.2013 fil-kawża fl-ismijiet Massih Vella Demarco vs Stivala Properties Ltd et (mhix appellata) 16 App. RCP 16.7.2012 fil-kawża fl-ismijiet P.L. John Ciliberti noe vs Josephine Merchant 17 App. Kumm.:11.5.1992 fil-kawża fl-ismijiet Edward Graham vs Edward les et, (mhix pubblikata) u s-sentenzi hemm imsemmija 18 App. Ċiv. 7.10.1997 fil-kawża fl-ismijiet Frankie Zahra Preca noe vs Jason Wood et (mhix pubblikata) 19 P.A. GCD 30.4.2009 fil-kawża fl-ismijiet Rev. David Vella k/a Vella Gregory noe vs Avukat Rachel Yosief Asmelash et 26 ta' Novembru, 2015 Illi l-konsiderazzjonijiet dwar it-tielet eċċezzjoni preliminari jintrabtu sewwa ma' dawk li saru b'rabta mat-tieni waħda. Hawnhekk ukoll, il- Qorti tqis li l-imħarrkin jipprovaw imexxu l-azzjoni attriċi 'l bogħod mill- binarji li fuqhom l-attriċi nnifisha mexxietha. Il-kwestjoni ta' l-kumpens li jista' jintalab minn parti għall-użu ta' post li ma jkunx mikri taqa' sewwasew taħt is-setgħat ta' din il-Qorti u mhux ta' xi tribunal jew Bord statutorju. X'aktarx li hawnhekk ukoll l-imħarrkin kienu influwenzati bit- tismija min-naħa tal-attriċi ta' kumpens mibni fuq il-'valur lokatizju' tal- post u tal-kelma 'kera' bħala s-sura ta' kumpens mitlub fit-tieni talba attriċi; Illi dan iwassal lill-Qorti biex tara li huwa xieraq u meħtieġ li tagħti widen għat-talba tal-attriċi biex tibdel il-kelma 'kera' fit-tieni talba tagħha bil- kelma 'kumpens'. Din il-bidla hija xierqa u meħtieġa għaliex torbot man- natura tal-azzjoni attriċi u twarrab kull ekwivoku li seta' ħoloq kliem li ma kienx f'postu fl-att promotur jew li ntuża barra mill-kuntest tiegħu. Fuq kollox, hija bidla li ma tolqotx la n-natura tal-azzjoni u lanqas l- eċċezzjonijiet fil-mertu tal-imħarrkin; Illi għalhekk, lanqas it-tielet eċċezzjoni preliminari ma hija tajba u mhix ser tintlaqa'. Fl-istess waqt, il-Qorti sejra tilqa' t-talba magħmula mill- attriċi permezz tal-avukat tagħha waqt is-smigħ tas-7 ta' Novembru, 2014, biex tħalli ssir il-bidla mitluba fl-att tar-Rikors Maħluf; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi billi: Tiċħad it-tieni eċċezzjoni preliminari billi ma hijiex mistħoqqa fil-fatt u lanqas fid-dritt billi l-azzjoni attriċi mhijiex waħda li tistabilixxi rabta ta' kirja; it-tielet eċċezzjoni preliminari bħala waħda li mhijiex Tiċħad mistħoqqa fil-fatt u fid-dritt, u ssib li din il-Qorti għandha s-setgħa li tisma' din il-kawża; Tipprovdi dwar it-talba magħmula mill-attriċi waqt is-smigħ tas-7 ta' Novembru, 2014, billi tordna li l-kelma 'kera' fit-tieni talba attriċi tinbidel bil-kelma 'kumpens'; u 26 ta' Novembru, 2015 8 Tordna li s-smigħ tal-kawża jitkompla bil-ġbir tal-provi fil-mertu, bla ħsara għall-eċċezzjonijiet preliminari l-oħrajn; L-ispejjeż ta' din is-sentenza jitħallsu mill-imħarrkin miżżewġin Ackhdr. Moqrija Ripard. Joseph R. Ali Hassan Borg LL.D., Imħallef 26 ta' Novembru, 2015 Carmen Cumbo Deputat Registratur 26 ta' Novembru, 2015 26 ta' Novembru, 2015