QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF SILVIO CAMILLERI ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 30 ta' Ottubru 2015 Josephine Ronayne f'isimha proprju u kif ukoll bħala prokuratriċi tal-imsiefra Anna Maria Sachdev, Patricia Santangelo u Greta Bellante Parnis Philip Wilkins, Jacqueline Wilkins u Emma Wilkins Dan huwa appell tal-konvenuti minn dikriet mogħti fis-17 ta' Frar 2015 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili li bih intlaqgħet talba tal-atturi għas-sospensjoni tas-smigħ tal-kawża sakemm tinqata' kawża oħra. Il-fatti relevanti huma dawn: Il-konvenuti kellhom immobbli tal-atturi b'titolu ta' ċens li jagħlaq. Iċ-ċens fil-fatt għalaq fit-13 ta' Ġunju 2002 iżda l-konvenuti xorta baqgħu jżommu l-fond. L-atturi għalhekk, billi igħidu illi l- konvenuti qegħdin iżommu proprjetà tagħhom bla titolu u għalhekk abusivament, fetħu kawża fl-ismijiet Joseph Sofia Delicata et v. Avukat Ġenerali et (citazzjoni numru 471/2005) biex jitolbu l- iżgumbrament tal-konvenut Philip Wilkins. Imbagħad, snin wara, fetħu din il-kawża tallum u qegħdin jitolbu illi l-qorti: "tiddikjara u tiddeċiedi illi … … … l-intimati għandhom iħallsu kumpens għall-okkupazzjoni tal-appartament … … … liema kumpens għandu jiġi kalkulat mid-data tal-għeluq taċ-ċens temporanju sad-data tal-effettiv żgumbrament; "tillikwida l-kumpens għall-imsemmija okkupazzjoni … … ...; "tikkundanna lill-istess intimati jħallsu lir-rikorrenti l-ammont hekk likwidat." Il-konvenuti ressqu dawn l-eċċezzjonijiet, fost oħrajn: "illi t-talba saret qabel żmienha u cioè intempestiva peress illi bl- ebda mod ma hemm id-dikjarazzjoni ġudizzjarja fil-konfront ta' Philip Wilkins jew tal-membri l-oħra tal-familja illi huwa qed jokkupa l-fond … … … mingħajr ebda titolu validu fil-liġi; "illi fit-talbiet ma hemmx talba għal dikjarazzjoni li l-esponenti qed jokkupaw mingħajr titolu u sempliċement jirreferu għal kawża pendenti Joseph Barbara v. Avukat Ġenerali et (ċit. Fis-seduta tal-14 ta' Jannar 2015 imbagħad sar dan il-verbal: "Dr Philip Rodgers għar-rikorrenti jagħmel riferenza għall-kawża fl- ismijiet Perit Joseph Barbara et noe v. Avukat Ġenerali u Philip Wilkins ċit. numru 471/2005 u jitlob illi f'dan l-istadju din l- onorabbli qorti tistenna l-eżitu ta' dik il-kawża qabel tiddikjara l- għeluq tal-provi tal-partijiet. "Dr Joseph Enriquez jopponi stante illi dawn il-fatti kienu magħrufa għar-rikorrenti qabel intavolat din il-kawża u inoltre hemm preġudizzju serju għall-intimat li għandu sekwestru kawtelatorju minħabba din il-kawża. "Dr Rodgers għar-rikorrenti jisssottometti ulterjorment li fir-rigward tal-mandat kawtelatorju imsemmi mil-intimat, l-istess intimat huwa fil-libertà illi jieħu dawk ir-rimedji li jidhrulu li huma opportuni sabiex jittutela l-pretensjonijiet tiegħu. "Dr Enriquez jinsisti illi Philip Wilkins m'għandux ikun kostrett illi jieħu proċeduri waqt li jistenna eżitu ta' kawża oħra li r-rikorrenti setgħet faċilment tistenna qabel għamlet il-mandat u ppreżentat l-atti odjerni." Fis-17 ta' Frar 2015 l-ewwel qorti tat il-provvediment li minnu sar dan l-appell tallum u iddeċidiet hekk: "… ...… tilqa' t-talba tal-konvenuti [recte, atturi] Josephine Ronayne pro et noe kif dedotta fis-smigħ tal-14 ta' Jannar, 2015, tordna s-soprasessjoni (sospensjoni) ta' din il-kawża, u konsegwentement tħalli l-kawża sine die, riappuntabbli skont il- proviso għall-artikolu 964(1) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta, wara li ssir talba minn xi waħda mill-partijiet permezz ta' rikors sa żmien perentorju ta' ħmistax-il jum mid-data li fiha l-kawża fl- ismijiet Nomoko Joseph Sofia Delicata et noe v. Avukat Attard Chase u Philip Wilkins (ċitaz. nru 471/2005) tkun għaddiet in ġudikat." L-ewwel qorti waslet għal din il-konklużjoni wara li għamlet dawn il-konsiderazzjonijiet: "Tqis illi l-azzjoni mressqa permezz ta' din il-kawża, ċjoѐ talba għall-ħlas ta' kumpens għall-okkupazzjoni tal-fond mingħajr ebda titolu, u l-azzjoni mressqa permezz tal-kawża ċitaz. nru 471/2005, ċjoѐ talba għall-kundanna tal-konvenut Philip Wilkins sabiex fi żmien qasir u perentorju jiżgombra mill-fond billi qiegħed jokkupah mingħajr ebda titolu fil-liġi, dawn iż-żewġ azzjonijiet setgħu anki saru permezz ta' kawża waħda. "Illi għalhekk il-fatt li ż-żewġ azzjonijiet kienu mressqin permezz ta' żewġ kawżi differenti, meta l-liġi kienet tippermetti li dawn l- azzjonijiet jiġu anki mressqin f'kawża waħda, bl-ebda mod ma jista' jingħad li qegħdin jiġu preġudikati d-drittijiet tal-konvenuti jekk dawn iż-żewġ kawżi jinstemgħu kontestwalment, jew jekk issir is-soprasessjoni (is-sospensjoni) a tenur tal-artikolu 964(1) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta ta' din il-kawża pendenti l-eżitu tal-kawża fl-ismijiet Nomoko Joseph Barbara et nomine v. Avukat Attard Chase u Philip Wilkins (ċitaz. nru 471/2005). "Tqis illi li kieku dawn iż-żewġ azzjonijiet ġew imressqin f'kawża waħda flok f'żewġ kawżi separati, l-atturi xorta waħda kien ikollhom id-dritt li jitolbu l-ħruġ a favur tagħhom ta' mandat kawtelatorju kontra l-konvenuti sabiex jikkawtelaw il-pretensjoni tagħhom għall-kumpens għall-okkupazzjoni mingħajr ebda titolu tal-fond inkwistjoni. "Barraminhekk l-konvenuti fi kwalunkwe każ ikollhom id-dritt li jieħdu dawk il-proċeduri opportuni għal ħruġ ta' kontromandat ai termini tal-artikolu 836(1) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta jekk inter alia fl-imsemmi mandat kawtelatorju ma jkunx prima facie ġustifikat jew ikun eċċessiv. jintwera "Illi in kwantu għall-preġudizzju li allegatament qegħdin isofru minnu l-konvenuti għax skont l-avukat difensur tagħhom dawn għandhom sekwestru kawtelatorju kontra tagħhom minħabba din il-kawża, il-qorti ma tqisx illi l-konvenuti qegħdin isofru minn xi preġudizzju akbar milli kienu jsofru li kieku ż-żewġ azzjonijiet ġew ippreżentati fl-istess kawża flok f'żewġ kawżi separati kif fil- fatt seħħ f'dan il-każ. "Tqis illi abbażi tal-fatti u provi akkwiżiti f'din il-kawża din il-qorti tikkonkludi li jkun opportun u fl-aħjar amministrazzjoni tal- ġustizzja illi tintlaqa' t-talba għal soprasessjoni ta' din il-kawża." Il-konvenuti appellaw minn dan il-provvediment b'rikors tat-23 ta' Frar 2015 li għalih l-atturi wieġbu fit-18 ta' Marzu 2015. L-ewwel aggravju tal-konvenuti ġie minnhom imfisser hekk: "F'din il-kawża, b'differenza mal-kawża 471/2005, hemm tliet konvenuti, fil-waqt li fil-kawża l-oħra Jacqueline Wilkins u Emma Wilkins bl-ebda mod ma jikkonfiguraw. Kif jistgħu dawn jistennew eżitu ta' kawża li mhumiex fiha? Fi ftit kliem, ma ma hemmx kawża kontra tagħhom li jridu jistennew għax l-anqas hija proposta kontra tagħhom." Dan huwa minnu, u l-effett tas-sentenza fil-kawża 471/2005 fuq il-posizzjoni legali tal-konvenuti Jacqueline Wilkins u Emma Wilkins jista' jkun jiddependi fuq jekk it-titolu ta' dawn jiddependix fuq dak ta' Philip Wilkins. Xorta jibqa' l-fatt iżda illi jekk il- konvenut Philip Wilkins għandux jew le titolu li jiswa għall- okkupazzjoni tal-fond jiddependi fuq l-eżitu tal-kawża 471/2005, u għalhekk ikun għaqli u xieraq illi, kif iddeċidiet l-ewwel qorti, il- kawża tallum tistenna li tinqata' l-kawża l-oħra. Dan l-ewwel aggravju huwa għalhekk miċħud. It-tieni aggravju ġie mfisser hekk: imbagħad il-konvenuti kienu "… … … ma kienx legalment korrett li l-atturi stess jitolbu s- soprasessjoni, meta ndunaw li għamlu I-kawża qabel żmienha, u allura biżżejjed li intavolawha u jħalluha fuq I-ixkaffa tistenna. Jekk tal- intempestività għandhom dritt li l-eċċezzjoni tagħhom tintlaqa' jew tinċaħad fi żmien raġonevoli. L-ewwel onorabbli qorti qalet li l-atturi setgħu għamlu t-talba għall-iżgumbrament u l-kawża għad-danni f'kawża waħda. Dan hu minnu imma ma sarx hekk, u għalhekk japplika l-prinċipju li selecta una via non datur recursus ad alteram. Konvenut għandu wkoll ikollu ċertezza tal- proċeduri kontra tiegħu." l-eccezzjoni L-għażla proċedurali li għamlu l-atturi – li meta fetħu l-ewwel kawża ma talbux ukoll il-kumpens għall-okkupazzjoni bla titolu – kienet waħda leġittima u setgħet ukoll kienet għaqlija għax tnaqqas l-ispejjeż li kieku l-ewwel kawża nqatgħet malajr. Fiċ- ċirkostanzi iżda ġara li l-ewwel kawża ma nqatgħetx malajr u l- atturi kellhom jiftħu wkoll il-kawża tallum, ukoll biex jistgħu jżommu fis-seħħ mandati kawtelatorji. Jekk id-dewmien biex tinqata' l-ewwel kawża kienx attribwibbli għall-ħtija ta' xi ħadd u jekk fl-aħħar mill-aħħar kinitx għaqlija d-deċiżjoni tal-atturi li jaqsmu l-meritu f'żewġ kawżi meta setgħu għamlu kawża waħda huma kwistjonijiet li eventwalment jistgħu jkunu relevanti għall- għanijiet tad-deċiżjoni dwar l-ispejjeż ġudizzjarji iżda ma humiex kwistjonijiet li jistgħu jinqatgħu f'dan l-istadju. Li hu relevanti hu l-atturi ma għamlu xejn l-liġijiet tal-proċedura ma jippermettux li jsir, u illi l-atturi kellhom interess leġittimu li ma jkomplux jistennew qabel ma jiftħu l-kawża tallum sabiex ikunu jistgħu jħarsu l-pretensjonijiet tagħhom bil-ħruġ ta' mandati Dan l-aggravju wkoll huwa għalhekk miċħud. It-tielet aggravju ġie mfisser hekk: ta' dik "Hu minnu li s-soprasessjoni hija diskrezzjonali għall-qorti. Imma daqstant ieħor li hu provvediment eċċezzjonalissimu. U l- użu ikun marbut mal-ħtiega proċesswali. … … … Imma hu ftit wiċċ tost li l-atturi stess jitolbu s-soprasessjoni fil-kawża li jagħmlu huma stess u jkunu qed igħagglu ħalli jieħdu sentenza, umbagħad isibu li ma jistgħux jimxu għaliex fil-fatt it-talba hija intempestiva." id-diskrezzjoni Is-soprasessjoni ma tingħatax neċessarjament fl-interess ta' parti jew ta' oħra iżda tista' tingħata wkoll fl-interess tal- amministrazzjoni tal-ġustizzja f'ċirkostanzi partikolari. Hija wkoll, kif sewwa jgħidu l-konvenuti, "diskrezzjonali għall-qorti", u, bħal f'kull każ ta' setgħa diskrezzjonali, din il-qorti, bħala regola, ma id-diskrezzjoni tagħha għal dik sakemm ma jintweriex illi l-użu tas-setgħa mill-ewwel qorti kien manifestament żbaljat jew iwassal għal inġustizzja. Fil-każ id-deċiżjoni tal-ewwel qorti kienet motivata, hija raġonevoli, għax maħsuba biex tevita li jintemmu proċeduri li mbagħad ikollhom jerġgħu jibdew meta dawk il-proċeduri jistgħu jiġu salvati bil-ius superveniens, u ma toħloqx inġustizzji; anzi tevita l-inġustizzja li l-atturi ma jkunux jistgħu jħarsu l-interessi tagħhom bil-ħruġ ta' mandati kawtelatorji waqt li b'ebda mod ma tnaqqas mill-jedd tal-konvenuti li jitolbu rimedju jekk dawk il- mandati ma jkunux meħtieġa jew ikunu abusivi. Dan l-aggravju wkoll huwa għalhekk miċħud. Fir-raba' aggravju l-konvenuti jgħidu hekk: "Is-soprasessjoni tista' tingħata meta tqum kwestjoni waqt kawża li ma kenitx prevista minn qabel, mill-istess atturi. … … … Issa f'dan il-każ l-atturi messhom kienu jafu li biex xi ħadd jiġi dikjarat li qed jokkupa fond bla titlu, irid ikun hemm jew talba fil-kawża jew hemm sentenza. Ma jistax jistrieħ fuq kawża pendenti, għaliex m'għandhomx ukoll id-dritt li jiddikjaraw huma stess li persuni qed jokkupaw bla titlu." tista' tingħata fiċ-ċirkostanzi konvenuti, iżda mhux f'dawk iċ-ċirkostanzi biss. Ma hemm ebda prinċipju ġenerali li kawża ma tistax tinbeda u tistenna kawża oħra mibdija qabel jekk l-interessi tal-ġustizzja hekk jitolbu. kienx jagħmel sens illi l-atturi f'din il-kawża jerġgħu jitolbu dikjarazzjoni li l-konvenuti ma għandhomx titolu għax kienet tingħata l-eċċezzjoni ta' litis pendentia. Ma kienx ikun għaqli għalihom li jkomplu jistennew sakemm tinqata' l-kawża l-oħra qabel jibdew il-kawża tallum ladarba l-ewwel kawża twalet aktar milli kien mistenni. Fiċ-ċirkostanzi, għalhekk, is-soprasessjoni kienet rimedju għaqli. Dan l-aggravju, mibni pjuttost fuq asserzjoni dommatika tal- konvenuti milli fuq prinċipji legali, huwa wkoll miċħud. Il-ħames aggravju ġie mfisser hekk: jistax ikun aċċettat. … … … Mela "F'dan il-każ l-esponenti qed isofru dannu serju għax sar sekwestru kontra tagħhom. … … … L-argument li ġej tal-ewwel qorti [sc. illi l-konvenuti jistgħu jitolbu l-ħruġ ta' kontro-mandat] ma li hija intempestiva, u tibqa' intempestiva, l-esponenti jkollhom jidħlu fi spejjeż u jagħmlu azzjoni huma dwar il-mandat, ħalli wieħed jara jekk hux eċċessiv jew ġustifikat. Jekk hux ġustifikat jew le tibqa' kwestjoni intimament marbuta mal-kawża 471/2005 li għadha pendenti. Dan rimedju li mhux neċessarjament effettiv." Ir-rimedju li jistgħu jitolbu l-konvenuti ma huwiex biss il-ħruġ ta' kontro-mandat iżda wkoll li tingħata garanzija għad-danni u l- ispejjeż jekk eventwalment jinstab illi l-mandat kien inħareġ Billi għalhekk il-konvenuti għandhom rimedju tajjeb u biżżejjed għal kull preġudizzju li jistgħu jġarrbu, dan l- aggravju ma huwiex tajjeb u huwa wkoll miċħud. L-aħħar aggravju tal-konvenuti jgħid hekk: "L-argument l-ieħor li setgħu għamlu ż-żewġ talbiet f'kawża waħda qed nitkellmu fuq il-"kieku". Il-qrati jridu jeżaminaw fuq dak li hemm quddiemhom, mhux setgħu tagħmel [sic] parti jew oħra. Quddiem il-qorti kellha eċċezzjoni, li ma tistax tiġi frustrata għax igħaddi u jgħaddi ż-żmien." Tassew li bħala fatt saru żewġ kawżi meta setgħet saret kawża waħda, iżda ġà rajna1 illi din kienet għażla proċedurali leġittima u l-konvenuti ma wrewx li ġarrbu xi preġudizzju billi sar hekk; anzi, seta' kien ta' benefiċċju għaż-żewġ partijiet li kieku l-ewwel kawża nqatgħet fi żmien qasir għax l-eżitu ta' dik il-kawża kien ikun jista' jservi bħala bażi għal transazzjoni mingħajr il-ħtieġa tal-ispejjeż ta' talba għal danni. Il-fatt li ċ-ċirkostanzi ma ħallewx li jiġri hekk ma jċaħħadx lill-atturi mill-jedd li jikkawtelaw il- pretensjoni tagħhom ukoll jekk biex isir hekk kellha tinfetaħ kawża oħra, u wkoll fil- konsiderazzjonijiet dwar l-aggravju ta' qabel dan 2, il-konvenuti għandhom rimedji biżżejjed għal kull preġudizzju li jistgħu jġarrbu bil-ħruġ ta' mandati kawtelatorji. Dan l-aħħar aggravju wkoll huwa għalhekk miċħud. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tiċħad l-appell, li tqisu x'aktarx fieragħ fiċ-ċirkostanzi, tikkonferma d-deċiżjoni tal-ewwel qorti u tikkundanna lill-konvenuti appellanti jħallsu l-ispejjeż tal-appell. Silvio Buckland Prim Imħallef Giannino Borg Caruana Vella Borg Bartolo Galea Noel Alford Bartolo Galea Deputat Reġistratur