Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM MALTA QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE COLOMBO Seduta tal-15 ta' Settembru, 2021 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Dan huwa appell magħmul mis-soċjetà appellanta Panta Marketing & Services Limited (C 11233), [hawnhekk 'l-appellanta'], minn deċiżjoni tat- Tribunal tal-Arbitraġġ fi ħdan iċ-Ċentru dwar l-Arbitraġġ ta' Malta [minn issa 'l quddiem 'it-Tribunal'], tas-7 ta' Diċembru, 2020 [minn issa 'l quddiem 'il-lodo appellat'], li permezz tiegħu t-Tribunal iddeċieda li għal perijodu ta' 67 ġurnata, is-soċjetà rikorrenti għandha tħallas penali ta' LM300 kuljum, għal Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM total ta' LM20,100 (€46,820.48) minħabba dewmien fl-eżekuzzjoni tal-ftehim bejn il-partijiet, filwaqt li s-soċjetà intimata Retail Solutions Ltd (C 31508) [hawnhekk 'l-appellata'] għandha tħallas l-ammont ta' €6,174.50 li għadu dovut lis-soċjetà rikorrenti, u għalhekk b'applikazzjoni tal-kompensazzjoni ġudizzjali, is-soċjetà rikorrenti għandha tħallas lis-soċjetà intimata l-ammont ta' €40,645.98. It-Tribunal iddeċieda wkoll li l-ispejjeż tal-arbitraġġ għandhom jitħallsu kwantu għal 70% mis-soċjetà rikorrenti u għal 30% mis-soċjetà Is-soċjetà rikorrenti istitwiet l-azzjoni tagħha quddiem it-Tribunal għall- ħlas ta' flus li s-soċjetà rikorrenti tippretendi li huma dovuti lilha mis-soċjetà intimata, in segwitu għall-installazzjoni ta' numru ta' liftijiet fuq inkarigu tas- soċjetà intimata ġewwa l-kumpless bl-isem Luxe Pavilion, f'Portomaso, St Peter's, Ħaż-Żabbar. Is-soċjetà intimata wieġbet għal dan permezz ta' statement of defence li kien jinkludi kontrotalba, fejn qalet li l-installazzjoni tal-liftijiet inkwistjoni ma saritx entro t-terminu miftiehem bejn il-partijiet, u għalhekk kwalunkwe talba tas-soċjetà rikorrenti trid tiġi evalwata fid-dawl tal-fatt li l-ftehim bejn il- partijiet kien jistipula l-impożizzjoni ta' penali ta' LM300 għal kull ġurnata ta' dewmien fit-tkomplija tax-xogħlijiet. Fit-talbiet tagħha lit-Tribunal, is-soċjetà rikorrenti spjegat li skont ftehim iffirmat bejn il-partijiet fis-16 ta' Ġunju, 2004, is-soċjetà rikorrenti ntrabtet li Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM tipprovdi, tinstalla u tikkummissjona żewġ liftijiet fuq inkarigu tas-soċjetà intimata, u s-soċjetà rikorrenti kkompletat l-installazzjoni ta' dawn il-liftijiet ai termini ta' dan il-ftehim. Is-soċjetà rikorrenti spjegat li in segwitu għall- installazzjoni ta' dawn il-liftijiet, is-soċjetà intimata kien għad fadlilha tħallas bilanċ ta' LM2,650, u kien għalhekk li hija fetħet proċeduri quddiem it-Tribunal b'talba għall-ħlas tal-ammont dovut. Fl-istatement of defence tagħha s-soċjetà intimata spjegat li skont il- ftehim bejn il-partijiet, l-installazzjoni kompluta taż-żewġ liftijiet kellha tkun lesta sal-25 ta' Awwissu, 2004, taħt penali ta' LM300 għal kull ġurnata ta' Qalet li x-xogħlijiet rikjesti tlestew ġimgħat wara d-data miftiehma bejn il-partijiet, u x-xogħlijiet baqgħu ma tlestewx kif kien xieraq u pattwit, u għalhekk għad irid jiġi stabbilit il-quantum tal-penali dovut mis-soċjetà Bejn il-partijiet kien hemm korrispondenza bil-ħsieb li jkun hemm tpaċija, u f'dan is-sens is-soċjetà intimata talbet lit-Tribunal jordna t-tpaċija tas-somma mitluba mas-somma riklamata fil-kontrotalba, b'tali mod li jiġi deċiż li l-intimata mhijiex debitriċi tar-rikorrenti. Is-soċjetà rikorrenti wieġbet għal din il-kontrotalba billi qalet li x-xogħol tlesta entro t-terminu stabbilit fil-kuntratt, u dan ix-xogħol sar skont is-sengħa Kompliet tgħid li t-talba tas-soċjetà intimata rikonvenjenti hija għal kollox infondata fil-fatt u fid-dritt, għaliex anki f'każ ta' dewmien fit-tlestija tax- xogħlijiet, dan id-dewmien ma kienx imputabbli lir-rikonvenuta, iżda lil terzi, senjatament minħabba li x-shafts fejn kellhom jitpoġġew il-liftijiet u li kellhom Is-soċjetà rikonvenuta għamlet riferiment għat-tielet klawsola tal-ftehim bejn il-partijiet li tgħid li l-ebda penali Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM mhija dovuta u m'għandha titħallas f'każ li t-tardività tkun attribwita lil terzi jew tkun seħħet għal raġunijiet li mhumiex fil-kontroll tar-rikorrenti. lanqas huwa minnu li x-xogħol ma ġiex komplut għaliex ix-xogħol tlesta skont is-sengħa u l-arti, kif anki ċċertifika inġinier indipendenti. Kompliet tgħid li fid- deċiżjoni tiegħu t-Tribunal għandu jiddeċiedi li ma kien hemm l-ebda dewmien attribwibbli lilha, u għaldaqstant għandu jgħaddi sabiex jiċħad it-talba għall- ħlas ta' penali kif mitluba mis-soċjetà intimata rikonvenjenti. Mill-provi li nġabu quddiem it-Tribunal jirriżulta li permezz ta' email li ġġib id-data tad-19 ta' Mejju, 2004, Ramon Zahra Preca għan-nom tas-soċjetà intimata, kien ikkonferma ma' Charles Konietzny, għan-nom tas-soċjetà rikorrenti, li s-soċjetà intimata kienet qiegħda taċċetta li r-rikorrenti tkun inkarigata mix- xogħol ta' estensjoni ta' żewġ liftijiet fil-kumpless Luxe Pavilion għall-prezz ta' Ġiet esebita wkoll email oħra li permezz tagħha Ramon Zahra Preca ikkonferma li kien hemm qbil bejn il-partijiet li x-xogħlijiet ta' installazzjoni tal-liftijiet għandhom jitlestew fi żmien għaxar (10) ġimgħat minn meta jitlesta x-xogħol tax-shafts li kienu responsabbilità ta' terzi. Fis-27 ta' Mejju, 2004, is-soċjetà rikorrenti kienet għarrfet lill-intimata b'xi xogħlijiet li kienu għadhom iridu jsiru u li kienu neċessarji sabiex tkun tista' tinbeda l- installazzjoni tal-liftijiet. Minkejja li s-soċjetà rikorrenti ġiet infurmata minn ċertu Kevin March li x-xogħlijiet meħtieġa fix-shafts kienu nbdew u kellhom jitlestew f'qasir żmien, u għalhekk hija setgħet tipproċedi bl-installazzjoni, għal darb'oħra r-rikorrenti sabet li l-istat tax-shafts kien tali li l-installazzjoni tal- liftijiet ma setgħetx issir. Il-ftehim bejn il-partijiet ġie ffirmat fis-16 ta' Ġunju, 2004, u skont it-termini ta' dan il-ftehim il-partijiet qablu li, "[t]he Company Paġna 4 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Il-klawsola 3 tal-kuntratt tistipula wkoll li jekk ix-xogħlijiet ma jitlestewx kif miftiehem, tiskatta penali ta' LM300 (€698.81) għal kull ġurnata li x-xogħlijiet ikunu għadhom pendenti, u din il-penali ma tkunx dovuta f'każ li d-dewmien fit-tlestija tax-xogħlijiet ikun attribwibbli lil terzi, jew ikun ikkawżat minn avvenimenti lil hinn mill-kontroll Il-klawsola 5 tal-ftehim kienet tistipula li l-ħlas ta' €12,345.68 kellu jsir fi tliet pagamenti, jiġifieri €6,172.84 malli ssir l-ordni tal-materjal rekwiżit, liema ordni saret dakinhar stess li ġie ffirmat il-kuntratt, u fil-fatt jirriżulta li s-soċjetà intimata ħallset dan l-ammont dakinhar stess ukoll. ħlas ta' €3,843.87 kellu jitħallas meta jsir il-commissioning u l-aħħar ħlas ta' €2,329.37 kellu jsir disgħin ġurnata wara li jkun sar il-commissioning. Mill-provi jirriżulta wkoll li l-ftehim oriġinali bejn il-partijiet intlaħaq permezz ta' email tad-19 ta' Mejju, 2004, iżda l-partijiet ifformalizzaw dan il- ftehim f'kuntratt iffirmat minnhom fis-16 ta' Ġunju, 2004. Il-ftehim kien li x- xogħol ta' installazzjoni taż-żewġ liftijiet kellu jsir fi żmien għaxar ġimgħat minn meta jitlesta minn terzi x-xogħol meħtieġ fix-shafts. L-email tad-19 ta' Mejju, 2004 kienet tistipula l-ħlas li kellu jsir għall-installazzjoni ta' dawn il-liftijiet, u ġie stipulat ukoll li dawn il-liftijiet kellhom jiġu installati sa mhux aktar tard mill-31 ta' Lulju, 2004, u fin-nuqqas kellha tiġi applikata penali ta' LM300 għal kull ġurnata ta' dewmien. F'email mibgħuta fil-25 ta' Mejju, 2004 minn Ramon Zahra Preca in rappreżentanza ta' Luxe Pavilion lis-soċjetà rikorrenti, intqal li Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM dewmien fit-tlestija tax-xogħlijiet kien ser iwassal għal dewmien fil-ftuħ tal- kumpless, u għalhekk din il-klawsola dwar iż-żmien li fih kellhom isiru x- xogħlijiet ma kienx hemm il-ħsieb li titneħħa. Għall-preċiżjoni għandu jingħad li għaxar ġimgħat mis-16 ta' Ġunju, 2004 kienu jagħlqu fl-aħħar ġimgħa ta' Awwissu, 2004 u mhux fl-aħħar ta' Lulju kif ġie kkomunikat f'dawn l-emails. Email oħra ppreżentata fl-atti li ntbagħtet fit-28 ta' Mejju, 2004 minn ċertu J.M. Deguara lil Charles Barbara mis-soċjetà rikorrenti, tgħid li kienet qiegħda tissejjaħ laqgħa sabiex jiġi ċċarat għal liema raġuni l-installazzjoni tal- liftijiet fil-kumpless kienet għadha ma nbdietx, u sabiex jiġi deċiż x'azzjoni kellha tittieħed sabiex dan ix-xogħol ikun jista' jitlesta mingħajr dewmien. rappreżentant tas-soċjetà rikorrenti ntalab jippreżenta pjan ta' azzjoni sabiex ikun jista' jiggarantixxi li l-liftijiet inkwistjoni kienu ser ikunu jaħdmu dakinhar li kellu jinfetaħ il-kumpless. Kien hemm email oħra li ntbagħtet fl-10 ta' Ġunju, 2004 mill-Inġinier Kevin March lis-soċjetà rikorrenti, fejn dan informa li x- xogħol li kellu jsir fix-shafts kien inbeda u li kellu jitlesta fi żmien qasir, u għalhekk ix-xogħol li kellu jsir mis-soċjetà rikorrenti seta' jibda. mibgħuta minn Charles Konietzny għan-nom tas-soċjetà rikorrenti lil Ramon Zahra Preca fil-15 ta' Ġunju, 2004, jiġifieri ġurnata biss qabel ġie ffirmat il-kuntratt bejn il-partijiet, dan qal li kien hemm bżonn għaxar ġimgħat sabiex issir l- installazzjoni u kienu meħtieġa wkoll sitt ġimgħat sabiex issir l-ordni tal-parts meħtieġa. Spjega li dan kien ifisser li l-parts setgħu jaslu sal-aħħar ta' Lulju, u l- fornituri tas-soċjetà rikorrenti ma jagħmlux konsenji matul Awwissu. Charles Konietzny, in rappreżentanza tas-soċjetà rikorrenti, xehed li s-soċjetà rikorrenti tieħu ħsieb il-bejgħ, l-installazzjoni u s-servizz tal-maintenance ta' liftijiet. Fid-19 ta' Mejju, 2004 is-soċjetà rikorrenti ġiet ikkuntattjata mis- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM soċjetà intimata li xtaqet tidħol fi ftehim magħha għall-installazzjoni u l- commissioning ta' żewġ liftijiet fil-kumpless 'Luxe Pavilion', ġewwa Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta). Qal li l-ftehim bejn il-partijiet ġie ffirmat fis-16 ta' Ġunju, 2004, u kien jirreferi għall-installazzjoni ta' żewġ liftijiet li kienu diġà ġew akkwistati minn Spinola Developments Limited u kkonsenjati fil-post inkwistjoni. Qal li dawn il-liftijiet kienu għadhom ma ġewx commissioned u installati meta s-soċjetà intimata kienet ser tibda topera l-kumpless imsemmi, u kien għalhekk li din xtaqet tidħol fi ftehim mas-soċjetà rikorrenti sabiex issir din l-installazzjoni u sabiex jiġu miżjuda żewġ additional stops fuq lift numru 3. Qal li għalhekk minbarra x- xogħol manwali meħtieġ, kellhom jiġu ordnati xi parts għall-additional stops meħtieġa. Qal li l-ħlas għal dan ix-xogħol kellu jkun ta' LM5,300 u kien hemm ftehim bejn il-partijiet dwar il-modalità tal-ħlas. Qal li meta ġie ffirmat il-ftehim bejn il-partijiet, ix-xaft li fih kellu jiġi installat il-lift kien għadu mhux lest, u lanqas il-kumpless Luxe Pavilion ma kien għadu tlesta. Qal li għalhekk kien intlaħaq ftehim ma' rappreżentant tas-soċjetà intimata, sabiex l-għaxar ġimgħat jibdew jgħoddu minn meta jitlesta x-xogħol fuq ix-xaftijiet inkwistjoni, b'dan li x-xaftijiet kellhom ikunu lesti sabiex jiġu installati l-liftijiet. jgħid li għal dan il-għan iddaħħlet klawsola fil-ftehim li tgħid li l-ebda penali ma tkun dovuta lill-kumpannija intimata f'każ li x-xogħol jitlesta tard minħabba nuqqasijiet ta' terzi. Fl-affidavit tiegħu dan l-istess xhud qal li meta l-partijiet kienu għadhom fi stadju ta' negozjati, huwa kien tkellem ma' Ramon Zahra Preca mis-soċjetà intimata kemm permezz tat-telephone kif ukoll permezz ta' żewġ emails, fejn speċifika li t-terminu ta' għaxar ġimgħat li fih kellu jitlesta x- xogħol, kellhom jibdew jgħaddu minn meta jitlesta x-xogħol fuq is-sit inkwistjoni, b'dan illi x-xaftijiet kellhom ikunu lesti sabiex jiġu installati l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM liftijiet. Ix-xhud qal li peress li t-tlestija tax-xogħol kienet tiddependi minn terzi, ġiet inkluża klawsola li tistabbilixxi li l-penali għad-dewmien u li fuqha hija bbażata l-kontrotalba tas-soċjetà intimata, ma tkunx dovuta f'każ li x-xogħol ikun tlesta tard minħabba n-nuqqas ta' terzi. Charles Milovanovic* fl-affidavit tiegħu qal li x-xogħol ta' installazzjoni tal- liftijiet ma setax jinbeda qabel tlestew ix-xogħlijiet mill-iżviluppatur tas-sit. li s-sit kien ferm bogħod milli jkun ikkompletat, imma minkejja dan xorta waħda ġie ffirmat il-ftehim tas-16 ta' Ġunju, 2004, li kien jgħid li l-installazzjoni kellha tkun lesta sal-25 ta' Awwissu, 2004. Qal li l-inklużjoni tal-klawsola 3 fil- ftehim, li tistipula li l-ebda penali m'għandha titħallas f'każ li d-dewmien ikun attribwibbli lil terzi jew jirriżulta minn ċirkostanzi li mhumiex fil-kontroll tas- soċjetà intimata, iddaħħlet għaliex il-kumpless fejn kellhom jiġu installati l- liftijiet kien għadu qiegħed jinbena u l-installazzjoni meħtieġa ma setgħetx issir qabel ix-xogħol kollu ta' finishing fuq il-fond ikun lest. Qal li f'dan il-każ Luxe Pavilion kien bini ġdid għalkollox u meta kienu qegħdin isiru n-negozjati dwar l- installazzjoni tal-liftijiet, il-fond kien għad jonqsu ħafna biex jiġi kkompletat. Żied jgħid li sakemm ġie ffirmat il-kuntratt fis-16 ta' Ġunju, 2004, kien għad hemm ħafna site requirements li ma ġewx sodisfatti, fosthom masonry works u l-finishings relattivi bħall-elettriku, plumbing u irħam, u kien għalhekk li nġibdet l-attenzjoni ta' Ramon Zahra Preca għall-fatt l-għaxar ġimgħat imsemmija fil-kuntratt kellhom jibdew jiddekorru mid-data tat-tlestija tal-fond da parti tal-klijent, għaliex kien biss wara dik id-data li huma setgħu jibdew ix- xogħol meħtieġ. Kompla jgħid li sal-aħħar ta' Awwissu, 2004 iż-żewġ liftijiet kienu ġew installati minkejja li l-partijiet komuni tal-binja fejn kellhom jiġu Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM installati dawn il-liftijiet, kienu għadhom mhmiex lesti u kien għad jonqos il- madum, il-kisi bil-ġibs u l-finishing tal-post. Qal li t-tieni lift ma ġiex iċċertifikat għaliex kien għad fadal xi software li kellu jasal minn barra li kien għadu ma wasalx għaliex id-distributuri kienu bix-shutdown. Qal li apparti dan kien hemm software ieħor li kellu jasal minn barra, u li kien meħtieġ wara li l-klijent bidel il-floor designations u b'hekk is-software li ġie ordnat fiż-żmien li kienu saru l-ordnijiet oriġinali ma kinux jaqblu. Qal li din kienet ukoll ir-raġuni għalfejn dawn il-liftijiet bdew jindikaw ħażin il-floor levels. Ix-xhud qal li ż-żewġ liftijiet inkwistjoni ġew iċċertifikati li kienu tajbin għall-użu meta ġie inawgurat il-kumpless Luxe Pavilion, minkejja li kien hemm xi teething problems. kieku l-liftijiet ma kinux tajbin, ma kinux jinħarġu ċ-ċertifikati relattivi mill- awtoritajiet kompetenti. Ix-xhud ikkonkluda billi qal li lilu ma jirriżultalux li xi wieħed mil-liftijiet kien difettuż, jew li kien hemm ċirkostanza fejn persuna nqabdet fil-lift għal tliet sigħat sħaħ, u sa fejn jaf hu qatt ma sar xi rapport Qal ukoll li lanqas ma jirriżultalu li saru xi rapporti mis-soċjetà intimata minħabba li xi wieħed mil-liftijiet ma kienx qiegħed jiffunzjona tajjeb, u ċ-ċertifikati relattivi ma kinux jinħarġu li kieku l-liftijiet ma kinux tajbin għall- użu. Raymond Zahra Preca mis-soċjetà intimata xehed li huwa kien għamel l- ewwel kuntatt mas-soċjetà rikorrenti f'Mejju tal-2004, u oriġinarjament ir- relazzjoni tas-soċjetà rikorrenti kienet ma' Spinola Developments Limited u mhux miegħu. Qal li huwa daħal fix-xena meta s-soċjetà rikorrenti riedet testendi l-użu tal-liftijiet b'żewġ sulari. Ix-xhud qal li fis-16 ta' Ġunju, 2004, meta ġie ffirmat il-kuntratt, ix-xogħol fil-lift shafts kien lest u t-twaħħil tal- liftijiet seta' jsir. Ix-xhud qal li minkejja li l-kumpless magħruf bħala Luxe Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Pavilion infetaħ fis-6 ta' Novembru, 2004, sa lejlet is-soċjetà rikorrenti kienet għadha ma kkummissjonatx il-liftijiet minkejja li dawn kienu ġew installati. li dakinhar li nfetaħ il-kumpless, il-liftijiet ma kinux koperti minn ċertifikat tas- saħħa u s-sigurtà, u dawn setgħu jintużaw biss madwar tmien ġimgħat wara l- ftuħ uffiċjali tal-kumpless. Mill-provi jirriżulta t'Awwissu, 2004 kien bagħat email lil esponenti tas-soċjetà rikorrenti, fejn infurmahom li kienet saret spezzjoni fil-post fejn ġew installati l-liftijiet u kien ġie kkostatat li dawn ma twaħħlux kif suppost, u li kien hemm diskrepanza fl- allinjament wara li sar it-twaħħil tagħhom. Din l-email ġiet imwieġba fl-istess ġurnata minn Charles Barbara għas-soċjetà rikorrenti, li fir-risposta tiegħu qal li dan in-nuqqas ta' allinjament mhux attribwibbli għat-twaħħil ħażin tal-liftijiet, F'din l-email intqal ukoll li filwaqt li l-ewwel lift ġie kummissjonat u kien qiegħed jistenna ċ-ċertifikazzjoni, it-tieni lift ukoll ġie installat, iżda l-commissioning tiegħu ma setax isir minħabba xi problemi ta' F'email oħra tal-31 t'Awwissu, 2004, l- Inġinier Kevin March qal li l-ispazji bejn il-koxox tal-bibien tal-liftijiet installati jvarja b'madwar 2.5 ċentimetri, u minkejja li din il-problema tidher li ġejja minn varjanzi li nħolqu fl-istadju tal-kostruzzjoni tax-xaft, il-klijent kien qiegħed jirrifjuta li jaċċetta l-installazzjoni għax beda jinsisti li huwa kellu jiġi infurmat b'din il-problema mill-bidu, sabiex ix-xogħol rimedjali li kellu jsir fl-istadju ta' kostruzzjoni, seta' jsir dak iż-żmien u mhux wara li ġew installati l-liftijiet. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Ray March, inġinier u rappreżentant uffiċjali tat-TVV Aristia, li kien inkarigat biex jagħmel l-ispezzjoni finali tal-lift qabel dan seta' jintuża, qal li l- lift ma jkunx jista' jinxtegħel qabel issir din l-ispezzjoni finali. ikkonferma li fil-Luxe Pavilion kien hemm żewġ liftijiet installati, u hu mar jarahom l-ewwel darba fl-24 ta' Awwissu, 2004, fejn kien għamel snag list bil- problemi li sab. Qal li dak iż-żmien huwa kien ikkonsulta ma' rappreżentanti tas-soċjetà rikorrenti, għaliex il-parti l-kbira tal-isnags kienu relatati mhux mal- materjali tal-lift, iżda mal-ambjent tal-lift, bħal bibien li bdew jeħlu. li l-lift ġie ċċertifikat li seta' jintuża fil-5 ta' Novembru, 2004. Qal ukoll li s-snags li kien sab waqt l-ewwel spezzjoni li saret, ma kinux aċċettabbli għaliex kienu ta' periklu għas-saħħa u s-sigurtà ta' min juża l-binja. Steve Seychell in rappreżentanza ta' Design and Technical Sources Limited xehed li l-liftijiet inkwistjoni kienu diġà installati fil-basement level tal- parking area ta' Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta), imma kien meħtieġ ukoll li jitwaħħlu żewġ bibien extra sabiex is-servizz ta' wieħed mil-liftijiet jibda jieqaf fis-sulari l-oħra tal- Qal li meta bdiet toqrob il-completion date, kien evidenti li x-xogħol ma kienx ser jitlesta fil-ħin, u ħafna mix-xogħol kien għadu lura minħabba li wieħed mil-liftijiet kien għadu lanqas beda jiġi installat. Qal li kien hemm ħafna tentattivi da parti tiegħu u ta' Ramon Zahra Preca biex ikun hemm data definittiva meta l-liftijiet ser joperaw, ladarba l-completion date ma ġietx milħuqa, iżda dan ħa fit-tul wisq u saħansitra kien lejlet il-ftuħ uffiċjali tal-kumpless li dawn bdew joperaw b'xi mod. Qal ukoll li minkejja li l-installazzjoni ġiet kompluta aktar tard milli kien miftiehem, il-liftijiet xorta waħda ma kinux qed jiffunzjonaw kif suppost. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Neil John Camilleri Goodson fl-affidavit tiegħu xehed li huwa jaħdem mas-soċjetà rikorrenti bħala lift technician, u s-soċjetà rikorrenti kienet ġiet inkarigata mis- soċjetà intimata sabiex tinstalla żewġ liftijiet ġewwa Qal li din intalbet ukoll tinstalla żewġ stops addizzjonali f'wieħed mil-liftijiet, u hu kien wieħed mill-ħaddiema li kien ikun fuq il-post u għal sigħat twal kien isegwi l-andament tax-xogħol. Qal li meta ġew biex jibdew bl- installazzjoni tal-liftijiet, il-fond ma kienx lest da parti tal-klijent jew l- iżviluppatur, u minkejja dan kienet saret ħafna pressjoni minn Ramon Zahra Preca sabiex ix-xogħol jinbeda xorta. Spjega li l-machine room tal-liftijiet ma kinitx lesta, u din tefgħet ix-xogħol lura mhux ħażin, u l-klijent dam ħafna ma indika l- finished floor levels jew fejn kellhom jieqfu dawn il-liftijiet, xi ħaġa li kellha tiddetermina wkoll l-alignment tal-liftijiet. Qal li dawn il-fatturi żammew lura mhux biss ix-xogħol meħtieġ, iżda anki l-ħruġ tas-certificates of completion tal- liftijiet. Kompla jgħid li l-ewwel lift żgur li kien ġie installat u ċċertifikat entro t- terminu stabbilit mill-klijent, u anki t-tieni lift żgur li kien tlesta qabel infetaħ il- kumpless Luxe Pavilion, iżda ma setax jiġi ċċertifikat għaliex kien għad jonqos xi software li kellu jiġi minn barra. Qal ukoll li mhux minnu li darba minnhom persuna weħlet fil-lift għal tliet sigħat, għaliex huwa dejjem kien ikun fuq il- post u kieku ġrat xi ħaġa bħal din, kien ikun jaf. L-Inġinier Martin Bartoli Palmer-Morewood kkonferma li sal-aħħar ġurnata qabel il-ftuħ uffiċjali tal-kumpless, il-liftijiet kienu għadhom ma ġewx iċċertifikati għall-użu minħabba raġunijiet tekniċi. li minkejja rappreżentanti tas-soċjetà rikorrenti fuq il-post f'diversi okkażjonijiet, l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM installazzjoni ta' dawn il-liftijiet xorta waħda ma kinitx kompluta saż-żmien Joseph Deguara, direttur tekniku ta' Mediterrenean Technical Services Limited, xehed li x-xogħol tiegħu kien jinvolvi li jieħu ħsieb is-servizzi mekkaniċi u elettriċi fil-kumpless, u il-każ kien Spinola Qal li huwa ra x'kien meħtieġ li jsir sabiex ħareġ l- ispecifications, drawings u l-bills of quantities biex il-kuntrattur ikollu l- informazzjoni meħtieġa qabel joħroġ is-sejħa għall-offerti. commissioning tal-estensjoni sar fis-6 ta' Novembru, 2004, iżda l-handing over ma sarx għaliex l-ewwel ikun irid jiġi spezzjonat il-lift u l-completion certificate ikun jista' jinħareġ biss f'każ li dan jiġi ċertifikat li jista' jintuża b'mod sigur. ukoll li s-soċjetà Spinola Developments Limited kienet għadha m'aċċettatx ix- xogħlijiet għaliex is-snags baqgħu ma ġewx indirizzati mis-soċjetà rikorrenti. xhud spjega li dak iż-żmien huwa kien ħejja d-disinn wara li ltaqa' mal-klijent u ra x'irid, ħareġ is-sejħa għall-offerti u wara ċċekkja li x-xogħol sar skont l- ispeċifikazzjonijiet tal-klijent u skont it-termini tal-ftehim. Ix-xhud qal li ċ- ċertifikazzjoni tal-lift skont l-istandards tas-sigurtà, ma kinitx issir mill- kumpannija rappreżentata minnu, imma minn terzi. Ix-xhud qal li kien hemm snag list li baqgħet ma ġietx indirizzata, l-MTS baqgħet ma ħarġitx ċertifikat u għalhekk ir-retention money li nżamm mis-soċjetà intimata ma setax jitħallas. Jirriżulta wkoll minn email li ntbagħtet fl-24 ta' Novembru, 2004 minn rappreżentanza tas-soċjetà rikorrenti, li kien għad hemm diversi kwistjonijiet dwar iċ-ċertifikazzjoni tal-liftijiet minkejja li kienu qegħdin jintużaw, u Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM pereżempju f'każ ta' xi inċident, il-linja tat-telephone tal-lift ma kinitx konnessa mal-parkeġġ. F'email oħra datata 16 ta' Diċembru, 2004, is-soċjetà rikorrenti kkonfermat li kienet qiegħda tibgħat iċ-ċertifikati ta' konformità u tas-saħħa u sigurtà rigward il-liftijiet inkwistjoni. Permezz tal-lodo mogħti fis-7 ta' Diċembru, 2020, it-Tribunal ikkonkluda li: (i) s-soċjetà rikorrenti għandha tħallas penali ta' LM300 għal kull jum bejn it- 3 ta' Settembru, 2004 u t-8 ta' Novembru, 2004, total ta' 67 ġurnata, liema penali tammonta għal €46,820.48; (ii) is-soċjetà intimata għandha tħallas lis- soċjetà rikorrenti s-somma ta' €6,174.50 ai termini tat-talba prinċipali; (iii) b'applikazzjoni tal-kompensazzjoni ġudizzjali, is-soċjetà intimata għandha tħallas lis-soċjetà rikorrenti l-ammont ta' €40,645.98, u għalhekk it-Tribunal kien qiegħed jilqa' t-talba tas-soċjetà rikorrenti kif dedotta, filwaqt li jiċħad l- eċċezzjoni tagħha għall-kontrotalba tas-soċjetà intimata. It-Tribunal laqa' wkoll it-talba li saret mis-soċjetà intimata fil-kontrotalba, fis-sens u fit-termini stipulati u sa fejn konsistenti mal-premess, filwaqt li kkonkluda li l-ispejjeż relattivi għall-arbitraġġ għandhom jitħallsu kwantu għal 70% mis-soċjetà rikorrenti u 30% mis-soċjetà intimata, filwaqt li l-imgħaxijiet fuq dan l-ammont għandhom jiddekorru mid-data tal-likwidazzjoni tal-penali permezz ta' din id- deċiżjoni, u dan wara li għamel is-segwenti konsiderazzjonijiet: Fin-nota ta' sottomissjonijiet finali ppreżentata mis-soċjetà Retail Solutions Limited "Konsiderazzjonijiet jingħad espressament f'paġna 3: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Illi mhux ikkontestat il-quantum per se tal-bilanċ indikat fl-avviż imressaq mis- soċjetà rikorrenti. Jirriżulta ben paċifiku illi mill-prezz globali miftiehem ai termini ta' klawsola numru ħamsa (5) tal-ftehim tas-16 ta' Ġunju 2004, sal-lum sar ħlas lis- soċjetà rikorrenti l-ammont ta' elfejn, sitt mija u ħamsin Lira Maltin (Lm2,650). Illi s-soċjetà intimata qiegħda bir-rispett issostni illi dak l-ammont lilha dovut mingħand is-soċjetà rikorrenti skont kif mitlub fil-kontro-talba minnha ppreżentata għandu jeċċedi u jissupera l-bilanċ indikat fl-avviż promotur – fl-ammont ta' elfejn, sitt mija u ħamsin Liri Maltin (Lm2,650) – u hekk filwaqt illi għandha ssir tpaċija bejn l-ammonti de quo, hija s-soċjetà rikorrenti illi għandha tiġi kkundannata tħallas lill-esponenti l-bilanċ illi jkun fadal mis-somma li tiġi likwidata mill-Arbitru in linea ta' penali skont il-provvedimenti tal-ftehim su-ċitat. Dan il-punt qed jiġi rilevat f'dan l-istadju għaliex dikjarazzjoni bħal din tista' sservi biex tqassar konsiderevolment l-eżerċizzju li altrimenti kien ikun irid isir fil- konsiderazzjoni dwar x'inhu dovut ai termini tal-avviżi li taw bidu għal dan l- arbitraġġ. Naturalment, it-talbiet reċiproċi magħmula mill-partijiet iridu jingħataw l-ewwel konsiderazzjoni mill-Arbitru. Mill-provi mressqa f'dawn il-proċeduri jirriżulta illi s-Certificate of Conformity inħareġ fid-9 ta' Novembru, 2004. Dan is-Certificate of Conformity huwa meħtieġ skont il-liġi applikabbli, u dan għal raġunijiet ta' sigurtà. Il-kontendenti mhumiex jaqblu dwar il-punt ta' żmien meta seta' jingħad li tlestew ix-xogħlijiet intrapriżi mill-appaltatur. Naturalment, dan huwa punt importanti, anzi, determinanti għall-vertenza mertu ta' dan l-Arbitraġġ. Huwa ferm utili li ssir riferenza għall-ispezzjoni magħmula fil-jum tal-24 ta' Awwissu, 2004 (Dokument CB3 / CB10). Dan il-jum kien jiġi lejliet l-għeluq tal- perijodu ta' għaxar (10) ġimgħat imsemmi fil-ftehim bejn il-kontraenti. Id-Dokument CB3 / CB10 għandu l-firma tal-Inġinier Ray March u jaqra hekk: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM 3 Enfasi miżjuda mill- Arbitru) Ġaladarba fl-aħħar paragrafu ċitat hawn fuq, l-Inġinier Ray March qed jgħid li l-lift ma jistax jintuża qabel ma jsiru x-xogħlijiet indikati minnu, dan ma jistax ħlief ifisser illi fl-24 ta' Awwissu, 2004 l-installazzjoni tal-lift numru 3332 ma kinitx ġiet l-argument tas-soċjetà rikorrenti fin-Nota ta' sotto- kompletata. Għalhekk, illi "jirriżulta mid-dokument CB3 maħruġ mill-Inġinier missjonijiet indipendenti Ray March illi juri li l-ewwel ispezzjoni fuq il-liftijiet saret fl-24 ta' Awwissu 2004, ġurnata qabel it-tmiem tat-terminu illi fih kellhom jitlestew ix- xogħlijiet" ma jreġġix. Il-lift ma kienx lest biex jiġi kkomissjonat u ma kienx lest biex jintuża. tagħha Konsegwentement, l-Arbitru jgħid li assolutament mhux minnu dak li qalet is-soċjetà rikorrenti illi: "Din hija prova ben ċara illi sa dik il-ġurnata x-xogħlijiet kemm ta' installazzjoni kif ukoll ta' commissioning kienu saru mis-soċjetà esponenti u għaldaqstant kienu tlestew entro t-terminu maqbul mill-partijiet fil-kuntratt." B'danakollu, is-soċjetà rikorrenti tgħid illi x-xogħlijiet li riedu jsiru ma kinux kollha xogħlijiet relatati mal-installazzjoni tal-lift iżda kien hemm ukoll xogħlijiet relatati mal-kostruzzjoni. Ma setgħetx tigi kompletata l-installazzjoni qabel ma jitlestew dawn ix-xogħlijiet. Dawn ix-xogħlijiet ta' kostruzzjoni kienu responsabbli għalihom Spinola Developments Company Limited (Property Developers). Il-kwistjoni jekk ix- xogħlijiet ta' kostruzzjoni kinux lesti jew le hija punt kombattut f'dan l-Arbitraġġ. Illi s-soċjetà Retail Solutions Limited tgħid illi rnexxielha tipprova illi "sad-data li fiha nfetaħ uffiċjalment il-kumpless "Luxe Pavillion", il-liftijiet kienu għadhom ma ġewx kompluti kif miftiehem", u biex tipprova dan tirreferi għal dak li xehdu Raymond Zahra Preca, Steve Seychell, Martin Bartoli Palmer-Morewood u Joseph Deguara: "Ir-Rappreżentant tas-soċjetà intimata Raymond Zahra Preca xehed fl-14 ta' Mejju 2007 'ix-xogħol fil-lift minn Panta kellu jibda mis-16 ta' Ġunju perὸ għalkemm il- kumpless magħruf bħala 'Luxe Pavillion' infetaħ fis-6 ta' Novembru 2004, sa lejliet Panta ma kinitx għadha kkommissjonat il-lift għalkemm kien stallat. Fl- Opening il-lift inħadem bla ċertifikat tal-Health and Safety u ġie fully functional xi tmien ġimgħat wara l-Opening.' Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Ix-xhud Steve Seychell (impjegat mas-soċjetà Design and Technical Sources Limited) xehed in kontro-eżami fil-11 ta' Frar 2015: 'Għamilna sal-aħħar nett. Anki fil-ġurnata ta' qabel kienu għadhom jaħdmu fuq il-liftijiet u konna għadna għaddejjin bihom ix-xogħol.' Ix-xhud Martin Bartoli Palmer-Morewood (Mechanical & Electrical Engineer) fl-affidavit tiegħu kkonferma: 'sal-aħħar ġurnata qabel il-ftuħ uffiċjali tal-kumpless, għal diversi raġunijiet tekniċi, il-liftijiet kienu għadhom ma ġewx ċertifikati għall-użu.' Ix-xhud Joseph Deguara (impjegat mas-socjetà MTS u mressaq mis-soċjetà Panta Marketing Ltd) xehed fil-5 ta' Ottubru, 2009 illi: 'fil-fatt il-commissioning sar anke bl-estensjoni mis-6 ta' Novembru 2004 jew ġurnata jew jumejn qabel.'" Is-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited targumenta illi x-xogħlijiet li hija kienet ġiet imqabbda biex tagħmel kienu tlestew. Dan huwa punt vivament ikkontestat f'dawn il-proċeduri. Jirriżulta lill-Arbitru illi fl-24 ta' Novembru 2004 Mark All (Property Administrator Tumas Group) bagħat email lil Charles Milovanovic* (Panta Marketing & Services Ltd) li taqra hekk: Din l-email tal-24 ta' Novembru, 2004 hija xokkanti. Minflok ma dawn il-liftijiet ġew imbarrati biex ma jintużawx sakemm jiġu debitament iċċertifikati bħala tajbin għall-użu, dan il-Property Administrator ħaseb illi farfar ir-responsabbiltà legali billi sempliċement żamm lil kumpannija oħra responsabbli. Din l-email turi mingħajr ebda dubju illi minkejja dawk il-klawsoli mniżżlin fil- ftehim, ix-xogħlijiet relatati maż-żewġ liftijiet ma kinux tlestew. Difatti, iż-żewġ Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM liftijiet kienu qegħdin jintużaw b'mod abbużiv. Il-Property Administrator ta' Tumas Group hawnhekk qed jammetti dan il-gwaj serju, li kien għadu jeżisti fl-24 ta' Novembru, 2004. Min-naħa l-oħra, l-Inġinier Ray March (TUV-Austria, Malta Office), li xehed fis-16 ta' Mejju, 2008, iddikjara fix-xiehda tiegħu illi: "Fil-5 ta' Novembru, 2004 ċċertifikajna li l-lift seta' jinfetaħ u jintuża." (fn. 4 Din id-data tiġi lejliet il-ftuħ uffiċjali tal-Luxe Pavilion) B'żieda ma' dan, Joseph Deguara (Technical Director, Mediterranean Technical Services Limited), li xehed fil-5 ta' Ottubru 2009, iddikjara fix-xhieda tiegħu illi: "Ngħid li sallum il-klijent, ċioé Spinola Developments Limited, għadha ma aċċettatx ix-xogħol għax is-snags għadhom mhux rettifikati, tant li għad hemm ir- retention money. Panta trid tirrettifika s-snags. Din il-verifika għamiltha jumejn ilu ma' Kevin March, l-Inġinier on site." Prova konkreta li għandu quddiemu l-Arbitru hija illi s-Certificates of Conformity inħarġu fid-9 ta' Novembru, 2004 (Dokumenti CB8 inkluż CB8b u CB9 inkluż CB9b) li għandhom il-firma tal-Inginier R. March (TUV-Austria, Malta Office). Kif jirriżulta mid-Dokument CB4, Ramon Zahra Preca bagħat din l-email lis-soċjetà Panta Marketing & Services Limited fit-30 ta' Awwissu, 2004, jiġifieri, ħamest ijiem, wara li skada l-perijodu ta' għaxar (10) ġimgħat: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Din l-email ġiet imwieġba fl-istess ġurnata tat-30 ta' Awwissu, 2004 minn L-għada, 31 ta' Awwissu, 2004, l-Inġinier Kevin March (Building Services Consultant, Mediterranean Technical Services Limited) bagħat Telefax (Dokument CB6) li taqra hekk: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 19 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Iżda apparti li, kif juru dawn it-tliet dokumenti (Dokumenti CB4, CB5 u CB6), kien in the hemm problema relatata max-xogħol ta' kostruzzjoni ("variances construction of the shaft"), hemm żewġ xhieda żgur li jgħidu li l-installazzjoni tlestiet f'dati viċin l-opening. L-Inġinier Martin Bartoli Palmer-Morewood (Mechanical & Electrical Engineer, Design & Technical Resources Limited) xehed: "Nixtieq biss ngħid li għalkemm kien ikun hemm rappreżentanti tal-kumpannija Panta Marketing fuq is-sit f'diversi okkażjonijiet, l-installazzjoni ta' dawn il-liftijiet ma kinitx kompluta fiż-żmien miftiehem iżda niftakar sew li kien viċin ħafna l-ftuħ uffiċjali tal- kumpless meta dawn bdew joperaw." (Affidavit datat 20 ta' Gunju 2007). Steve Seychell (Project Manager, Design & Technical Resources Limited) xehed: "Niftakar li meta kien qed joqrob iż-żmien tal-completion date, kien jidher evidenti li x-xogħol ma kienx ser jitlesta fil-ħin. Ħafna mix-xogħol kien għadu lura u wieħed mil-liftijiet saħansitra kien għadu lanqas biss beda jigi installat. Kien hemm ħafna tentattivi kemm min-naħa tiegħi kif ukoll min-naħa ta' Ramon Zahra Preca biex ikollna data definittiva meta l-liftijiet se jkunu joperaw ladarba l- completion date ma ġietx milħuqa, izda dan ħa fit-tul wisq, saħanistra niftakar li kien lejliet il-ftuħ uffiċjali tal-kumpless meta dawn bdew joperaw b'xi mod." Permezz ta' Dokument CB1 datat 27 ta' Mejju, 2004 is-soċjetà rikorrenti infurmat lis-soċjetà Retail Solutions Limited bix-xogħlijiet mankanti li kien fadal isiru sabiex ikunu jistgħu jinbdew l-installazzjonijiet tal-liftijiet. Fl-email datat 28 ta' Mejju, 2004 mibgħut minn J.M. Deguara lil Charles Barbara ta' Panta Marketing & Services Limited intqal hekk: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 20 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM 5 Enfasi miżjuda mill-Arbitru) L-Arbitru jagħmel dawn l-osservazzjonijiet: (i) F'din id-data tat-28 ta' Mejju, 2004, il-kuntratt formali tas-16 ta' Ġunju, 2004 ma kienx għadu ġie ffirmat u għalhekk is-soċjetà rikorrenti kienet għadha fil-ħin biex ma taċċettax il-ftehim – iżda m'għamlitx hekk. (ii) Is-soċjetà rikorrenti kienet ġiet reża konxja b'mod inekwivoku dwar il-ħtieġa li t-time frame għat-tlestija tal-lift installation jiġi skrupolożament osservat. (iii) Jekk kellha xi dubju dwar l-intoppi li setgħu jkunu ta' xkiel għat-tlestija tax- xogħlijiet, kienet għadha libera li tirrisolvi tali intoppi jew tinħeles mill- ftehim. Dan m'għamlitux. Il-laqgħa proposta ġiet ikkonfermata u kollox kompla miexi 'l quddiem. (iv) Panta Marketing & Services Limited għandha esperjenza f'lift installations u taf illi fi proġetti bħal dawn huwa essenzjali li tkun ippreparata b'action plan. (v) Sussegwentement irriżulta waqt is-smigħ tax-xiehda ta' Charles Milovanovic* illi l-action plan beda jitfassal wara s-16 ta' Ġunju, 2004. Pjan ta' azzjoni jitfassal qabel ma jiġi stabbilit it-time frame għall-esekuzzjoni tax-xogħlijiet u mhux wara li t-terminu jkun diġà ġie ffissat. Dan jidher li kien żball kbir. Fl-10 ta' Ġunju, 2004, l-Inġinier Kevin March (Mediterranean Technical Services Limited) informa lis-soċjetà rikorrenti permezz ta' Telefax illi x-xogħlijiet meħtieġa li kellhom isiru fix-shafts kienu nbdew u li kellhom jitlestew fi żmien qasir: Subject: Liftijiet near Parti min-Naxxar Pavillion Qrati tal-Ġustizzja Paġna 21 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Il-kontenut ta' din l-email ma ġiex ikkontestat. Għalhekk l-Arbitru jħoss illi għandu jaċċetta l-kontenut tagħha bħala verità. Inqas minn ġimgħa wara, preċiżament fis-16 ta' Ġunju, 2004, il-ftehim dwar l-installazzjonijiet ġie ssiġillat bejn il-partijiet. Ma kienx hemm problemi. Huwa raġonevoli li wieħed iqis illi kieku r-rappreżentant tas-soċjetà rikorrenti kien imħasseb dwar jekk, in vista ta' xi mankanzi jew problemi li kien hemm, hija setgħetx tikkompleta l-installazzjonijiet fiż-żmien stipulat, is-soċjetà rikorrenti żgur ma kinitx ser tgħaddi biex tiffirma l-ftehim bit-"Term" u bil-klawsola rigward il-penali. Għaldaqstant, id-dewmien ma kienx biex Panta Marketing & Services Limited tibda x-xogħol, iżda biex iż-żewġ liftijiet, wara li ġew installati, jiġu ċċertifikati li huma kompleti f'kull aspett u tajbin għall-użu. Charles Barbara fl-Affidavit tiegħu jagħmel riferenza għad-Dokumenti CB1 u CB2, fost oħrajn. Dawn huma "Site Requirements for New Lift Installations" datati 27 ta' Mejju, 2004 u 14 ta' Ġunju, 2004 maħruġin minn Panta Marketing & Services Limited. Dak maħruġ fis-27 ta' Mejju, 2004 ma jistax jinċidi wisq fuq il-vertenza għaliex il-kuntratt formali ġie ffirmat fis-16 ta' Ġunju, 2004. Dak datat 14 ta' Ġunju, 2004 jista' jinċidi fuq il-vertenza għaliex kien biss jumejn wara illi l-partijiet iffirmaw il-ftehim. Skont id-Dokument CB2 datat 14 ta' Ġunju 2004 "Site Requirements for New Lift Installations" għandu dawn il-kummenti: LHS (fn. Skont ir-rapport dwar il-lift identifikat RHS (fn. 8 Right Hand Side), kollox hu l- istess ħlief li l-'masonry works' kienu lesti, u għalhekk m'hemmx miktub Still in progress. Charles Barbara fl-istess Affidavit tiegħu jgħid: "mill-esperjenza li għandna fil- kamp tal-installazzjoni tal-liftijiet, u mhux biss, nafu illi ma nistgħux nibdew ix- xogħlijiet ta' installazzjoni qabel ma jitlesta x-xogħol fis-sit liema xogħol ikun qed jitlesta mill-iżviluppatur tal-klijent Issa, nafu mid- Dokument CB2 appena ċitat illi l-'masonry works' tax-xaft tan-naħa tal-lemin kienu ġià lesti fl-14 ta' Ġunju, 2004, filwaqt li l-'masonry works' tax-xaft tan-naħa Qrati tal-Ġustizzja Paġna 22 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Dan id-Dokument CB2 allura qed jikkontradixxi dak li xehed Neil John Camilleri Goodson meta qal illi l-intoppi li kien hemm fuq is-sit żammewhom lura milli jibdew ix-xogħlijiet tal-installazzjoni. Charles Milovanovic* jżid jgħid illi "is-sit kien 'l bogħod ħafna milli jkun ikkompletat." Ġaladarba huwa qed jgħid hekk, u l-'completion date' kienet tidher viċina wisq u ma kienx għad għandhom pjan ta' azzjoni, għaliex iddecidew li jiffirmaw il-ftehim tas-16 ta' Ġunju, 2004 bit-"Term" jagħlaq fil-25 ta' Awwissu, 2004? Fi kliemu stess: "l-esperjenza li għandna f'dan ix-xogħol turina illi f'każ li l-liftijiet ikunu ser jiġu installati f'bini ġdid, rarament dawn is-siti jkunu tlestew minn kollox" – raġuni din biex il-programm tal-proġett ma jkunx daqshekk issikkat. Jekk kien hemm żball ta' kalkolu, dan kien ta' Panta Marketing & Services Limited stess. Id-Dokument CB3 m'huwiex ħafna differenti mid-Dokumenti CB1 u CB2. Fejn hija l-korrispondenza li wieħed jistenna li jsib bejn Panta Marketing & Services Limited u Spinola Developments Company Limited dwar dawn il-"works and tasks"? F'dawn l-atti ma ġietx esibita żgur. 9 Enfasi miżjuda mill-Arbitru). Fejn hija l-korrispondenza li wieħed jistenna li jsib bejn Panta Marketing & Services Limited u Spinola Developments Company Limited fuq materja daqshekk urġenti? M'hemm xejn fl- atti li juri li Panta Marketing & Services Limited ħadet azzjoni immedjata. Dokument CB5 juri li Panta Marketing & Services Limited sempliċement bagħtet email spjegattiva lil Ramon Zahra Preca fit-30 ta' Awwissu, 2004 stess. Ma jidhirx li din l-email, mibgħuta wara li kien għalaq it-"Term", fiha ton ta' urġenza jew ton ta' lanjanza. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 23 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM F'dina l-kitba ma hemm l-ebda ton ta' lanjanza jew urġenza. Ma jintqal xejn ta' lament kontra Spinola Developments Limited, li kienu responsabbli għall-'masonry works'. Filwaqt li jissemma li kellhom "a printed circuit board failure, and some door parts missing", ma jissemma xejn minn dak li Charles Barbara allega fl-Affidavit tiegħu meta qal: Importanti li ngħid ukoll illi kien hemm xi software ġdid ieħor li konna qed nistennew minn barra u li ġie reż neċessarju għaliex il-klijent kien biddel il-floor designations b'dan illi b'hekk is-software li konna ġibna fi żmien li kienu saru l- ordnijiet mill-klijent ma kinux jaqblu. Din kienet ukoll ir-raġuni għalfejn il-liftijiet kienu qed jindikaw il-floor levels ħażin. Wieħed jistaqsi: Jekk Charles Barbara fl-Affidavit tiegħu semma enfatikament dina l-lanjanza li l-klijent biddel il-floor designations tardivament, allura kif 'a tempo vergine' – proprju fit-30 ta' Awwissu, 2004 – ma semma assolutament xejn dwar dan, u minflok kiteb illi kellhom "a printed circuit board failure, and some door parts missing."? Din l-osservazzjoni hija elokwenti. Charles Barbara jirrimarka illi: "Ngħid illi ż-żewġ liftijiet in kwistjoni kienu t-tnejn lesti u ċċertifikati bħala tajbin għall-użu fil-mument tal-ftuħ tal-kumpless Luxe Pavillion. Kien hemm ftit minn dawk li ngħidulhom 'teething problems' li wieħed jistenna il- kundizzjonijiet tas-sit kif spjegat 'l fuq, fil-perijodu li sar il-commissioning." inizjalment minn bini ġdid u meta wieħed jikkunsidra wkoll Marsaxlokk dan ma hu korrett u ġust, għaliex fl-ewwel lok, it-"Term" kien jagħlaq fil- 25 ta' Awwissu, 2004 u mhux f'Novembru 2004 meta kien hemm il-ftuħ uffiċjali tal-kumpless ta' Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta); u fit-tieni lok, għaliex il-ftuħ tal-kumpless kien fis-6 ta' Novembru, 2004 (ara email ta' Mark All datata 24 ta' Novembru, 2004) u s-Certificates of Conformity (Dokumenti CB8 u CB9) għandhom id-data tad-9 ta' Novembru, 2004, filwaqt li fit-22 ta' Diċembru, 2004 kien għad hemm snag lists ta' affarijiet pendenti (ara email tal-Inġinier Kevin March b'dik id-data). Qrati tal-Ġustizzja Paġna 24 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Għaldaqstant, ix-xhieda ta' Charles Barbara hija, fl-aħjar ipotesi, żbaljata, u fl- agħar ipotesi, tendenti li tiżvija. Kif jista' huwa jgħid illi kienu diġà "ċċertifikati bħala tajbin għall-użu fil-mument tal-ftuħ tal-kumpless Luxe Pavillion" meta kollox juri l-kuntrarju għax kien għadu ma nħariġx is-Certificate of Conformity! Il-fatt illi kien biss fid-9 ta' Novembru 2004 illi nħareġ is-Certificate of Conformity mill-Inġinier Ray March illi ċċertifika għall-ewwel darba l-użu tal-liftijiet u illi dawn kienu konformi mad-Direttiva 95/16/EC juri li x-xhieda ta' Charles Barbara f'dan ir-rigward mhijiex attendibbli. Permezz ta' Dokument CB2 datat 14 ta' Ġunju, 2004 (jumejn qabel l-iffirmar tal- ftehim) is-soċjetà rikorrenti nfurmat lis-soċjetà Retail Solutions Limited li kien fadal xi xogħlijiet li kienu għadhom ma tlestewx. Is-soċjetà rikorrenti tgħid illi fl-24 ta' Awwissu, 2004 (dan jiġi lejliet l-għeluq tal- 10 ġimgħat stipulati fil-ftehim) – "wara li tlestew l-installazzjonijiet u l-commissioning tal-liftijiet mis-soċjetà esponenti, saret l-ewwel eżaminazzjoni tal-installazzjoni ta' lift kif juri dokument (CB3) maħruġ mill-inġinier indipendenti Ray March. Hawn ġiet inkluża lista ta' l- 'snag nuqqasijiet, teknikament eżaminazzjoni kompleta tal-lift." illi kienu qed jipprevjenu imsejħa L-Arbitru għandu quddiemu wkoll id-Dokument PMS8 li huwa email datat 1 ta' Ġunju, 2004 iffirmat minn Charles J. Konietzny (Panta Marketing & Services Limited) lil Ramon Zahra Preca li taqra hekk: Jekk dak iż-żmien ix-shafts ma kinux għadhom inbnew – ħaġa li hija improbabbli għall-aħħar, tenut kont illi l-ftehim finali ġie ffirmat ġimagħtejn biss wara u ċioé Qrati tal-Ġustizzja Paġna 25 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM fis-16 ta' Ġunju, 2004 – allura d-difett fix-shaft ma kienx għadu jeżisti. Iżda jekk ix-shafts kienu diġà nbnew sa dik id-data tal-1 ta' Ġunju, 2004 (data tal-email Dokument PMS8), allura, il-fatt illi kienu saru spezzjonijiet fuq is-sit ta' fejn kien hemm iż-żewġ shafts ("Refer to site inspection reports attached to the agreement") ma jistax ħlief ifisser illi sa mill-1 ta' Ġunju, 2004 ġew notati, jew kellhom jiġu notati, id-diskrepanzi jew "variances" fl-'alignment' ta' circa 2.5 ċentimetri. Illi fis-seduta tal-14 ta' Mejju, 2007, Raymond Zahra Preca (Retail Solutions Limited) xehed hekk dwar iż-żmien li għadda bejn id-data meta ntlaħaq qbil, li kienet id-19 ta' Mejju, 2004, u d-data meta ġie ffirmat il-kuntratt u ċioé fis-16 ta' Ġunju, 2004, u l-emenda li saret bl-idejn fuqu: Dan sar peress li konna qed nistennew li x-xogħlijiet li talbu Panta fix-xaft minn Spinola Developments isiru qabel ma jiġi kkonfermat il-kuntratt u fil-fatt hekk sar. (fn. 10 Enfasi miżjuda mill-Arbitru) Dina x-xhieda tikkoinċidi ma' dak li hemm miktub fl-email tal-10 ta' Ġunju, 2004 mibgħuta mill-Inġinier Kevin March lil Charles Milovanovic*, fejn qallu: 11 Enfasi miżjuda mill- Arbitru) Fil-fehma tal-Arbitru, kien jonqos dik il-miżura neċessarju u indispensabbli ta' azzjoni effettiva u determinata min-naħa tas-soċjetà Panta Marketing & Services Limited. Din iċ-ċirkostanza hija wkoll rilevanti għaliex f'email datat 22 ta' Diċembru, 2004, L-osservazzjonijiet tal-Arbitru huma dawn: Is-soċjetà rikorrenti kienet konxja illi t-"Term" għat-tlestija tax-xogħlijiet kien jagħlaq fil-25 ta' Awwissu, 2004. B'danakollu, fit-22 ta' Diċembru, 2004 kien għad hemm affarijiet biex jiġu aġġustati min-naħa tagħha. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 26 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM (ii) Minkejja li fid-9 ta' Novembru, 2004 kienu nħarġu s-Certificates of Conformity bil-firma tal-Inġinier R. Spiteri (Dok. CB8 u CB9), xorta waħda fit-22 ta' Diċembru, 2004 kien għad hemm affarijiet li riedu jiġu aġġustati min-naħa ta' Panta Marketing & Services Limited. (iii) Mhux magħruf għaliex Panta Marketing & Services Limited baqgħet iżżomm is-Certificates of Conformity sas-16 ta' Diċembru, 2004 u ma kkonsenjathomx qabel, u dan kif jirriżulta mill-email tas-16 ta' Diċembru, 2004 mibgħut minn Charles Barbara lil J.M. Deguara, fejn qal: "I am sending by hand tomorrow morning the conformity and OHS certificates for the two lifts installed at Luxe Pavillion in Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta). (iv) Dan seħħ minkejja li Mark All kien bagħat l-email tiegħu tal-24 ta' Novembru, 2004 lill-istess Charles Barbara fejn qallu li ż-żewġ liftijiet kienu qegħdin jintużaw kuljum mill-klijenti minkejja li "the lifts are not yet commissioned by Panta Lesco and therefore not certified by MTS to be handed over to us." (fn. 12 Enfasi miżjuda mill-Arbitru) (v) Charles Barbara kien ġie allertat għal din is-sitwazzjoni ta' riskju kbir fl-24 ta' Novembru, 2004. Jirriżulta iżda illi huwa ħalla din is-sitwazzjoni tipperdura, u issa nafu li fid-data tal-ftuħ li kienet is-6 ta' Novembru, 2004 ma kinux għadhom inħarġu s-Certificates of Conformity, li nħarġu fid-9 ta' Novembru, 2004. Fil-fehma tal-Arbitru dawn kienu essenzjali għaliex jirrigwardaw 'safety'. Dawn huma l-erba' snags indikati fin-Nota ta' sottomissjonijiet ta' Retail Solutions Limited mil-listi ta' snags mehmuża mal-email tal-Inġinier Kevin March tat-22 ta' Diċembru, 2004. (vii) Ħarsa iktar dettaljata lejn iż-żewġ "snag lists" imsemmija mill-Inġinier Kevin March turi li kien hemm bosta affarijiet li riedu jiġu aġġustati, fosthom: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 27 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Din mhix sitwazzjoni sodisfaċenti meta dawn l-affarijiet qegħdin jiġu rimarkati mill-Inġinier Kevin March kważi erba' xhur wara l-għeluq tat-"Term" għax- xogħlijiet. Is-soċjetà Retail Solutions Limited fin-Nota ta' sottomissjonijiet tagħha tagħmel dawn l-osservazzjonijiet: il-kuntest u dan kif il-penali mposti f'dan Irriżulta wkoll illi fil-ġranet qabel ma ġie kkonkretizzat il-ftehim kien hemm dibattitu dwar jidher mill- korrispondenza su-riferita Dok. .… Mill-kuntratt [Dokument PMS1] jirriżulta illi klawsola numru (2) kienet oriġinarjament tipprovdi 'completion date' pjuttost ambigwa illi kellha tiġi kkalkolata b'referenza għat-tlestija ta' xogħlijiet da parti ta' terzi. Din il-parti tal- klawsola ġiet imħassra u kkanċellata fil-ġurnata li sar il-kuntratt u ġie hemmhekk miftiehem bejn il-partijiet bil-volontà sħiħa tagħhom illi x-xogħol kellu jitlesta entro għaxar ġimgħat mid-data tal-kuntratt – provvediment illi ma jagħtix lok għal interpretazzjoni jew inċertezza. (fn. 13 Enfasi magħmula fin- Nota ta' Sottomissjonijiet) Il-konklużjoni li tasal għaliha s-soċjetà Retail Solutions Limited hija s-segwenti: Illi dan jista' biss ifisser illi fil-ġurnata de quo ma kien għad fadal l-ebda kwistjoni dwar ix-xogħlijiet fix-shafts tal-lift u għalhekk seta' jsir il-ftehim f'dan is-sens. Lura għall-kliem imħassar minn fuq id-Dokument PMS1 (il-ftehim iffirmat). Il- kliem ikkanċellat fi klawsola (2) jirrigwarda l-bidu tad-dekorrenza tal-għaxar (10) ġimgħat. Dan il-kliem ġie sostitwit bil-kelma u figuri: "today 16/06". Qrati tal-Ġustizzja Paġna 28 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Din is-sostituzzjoni kienet tfisser li Retail Solutions Limited kienet qiegħda tinsisti b'ħeġġa fuq il-perijodu allokat għax-xogħlijiet – "the Term". Wieħed għandu jħares lejn din l-insistenza dwar it-"the Term" billi jabbinaha mal-insistenza fuq il- ħlas tal-penali ta' tliet mitt Liri Maltin (Lm300) kuljum "per day for mere delay of the completion of the Works". Din is-sostituzzjoni kienet tfisser ukoll illi Panta Marketing & Services Limited kienet persważa li tista' tesegwixxi l-liftijiet installation għaliex il-'masonry works' kienu tlestew. Hawnhekk jidħol il-principju, ankrat ukoll fil-ġurisprudenza tal-Qrati tagħna, "pacta sunt servanda", prinċipju li jinsab enkapsulat fl-artikolu 992 tal-Kodiċi Ċivili ta' pajjiżna. Dak li jkun miftiehem mill-partijiet kontraenti għandu s-saħħa ta' liġi bejn il-partijiet. Dan iwassalna għax-xhieda mogħtija minn Raymond Zahra Preca ta' Retail Solutions Limited fl-14 ta' Mejju, 2007 u fit-22 ta' Jannar, 2015. Fost il-punti li semma, hemm illi f'okkażjoni minnhom il-lift waqaf jaħdem u damet 3 sigħat biex waslet l-għajnuna sabiex tinħareġ il-persuna minnu. Il-kontendenti issaraw fuq dan il- punt: is-soċjetà rikorrenti tgħid li dan mhux minnu, u tirreferi għax-xiehda tal- Inġinier Martin Bartoli Palmer-Morewood fejn jgħid illi ma jiftakar li ġara l-ebda inċident ta' din ix- xorta, kif ukoll għax-xiehda tal-Lift Technician tagħha Neil John Camilleri Goodson, filwaqt illi s-soċjetà rikorrenti permezz tax-xhieda ta' Raymond Zahra Preca issostni li tassew ġara hekk. L-Arbitru jgħid li, apparti li rebus sic stantibus m'hemm l-ebda prova soda u konkreta fl-atti li tikkonvinċih illi tassew ġara hekk, dina l-kontroversja hija irrilevanti għax, kif intqal qabel, il-vertenza hija dwar id-dewmien u mhux fuq il- kwalità tajba tal-liftijiet, li eventwalment inħarġulhom Certificates of Conformity. Barra minn hekk, l-Arbitru jemmen li huwa veru dak li xehed Neil John Camilleri Goodson (lift technician): F'dan ir-rigward jiena ngħid illi dan ma jistax ikun peress illi jiena kont inkun dejjem fuq is-sit u li kieku ġara hekk xi ħadd kien żgur jirrapporta dan miegħi. Minbarra dan, li kieku ġara li xi persuna weħlet fil-lift għal tul ta' ħin irraġonevoli daqshekk, mingħajr ma ngħatat is-sokkors meħtieġ, jien żgur li kont nispiċċa b'warning ta' dak li ġara jew anke saħansitra nitkeċċa mill-impieg tiegħi. Illi l-Arbitru qed jiċċita b'approvazzjoni s-silta mis-sentenza ċitata fin-Nota ta' sottomissjonijiet tas-soċjetà rikorrenti, li ġiet mogħtija fit-12 ta' April, 2012 mill- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fl-ismijiet "C & F Building Contractors Limited vs. Tal- Grazzja Autocare Company Limited": Qrati tal-Ġustizzja Paġna 29 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM "Meta wieħed iqis l-entità tal-appalt, ix-xogħol li laħaq sar, u l-assjem ta' xogħol li kien aċċertat bħala mhux eżegwit kif titlob l-arti u s-sengħa, din il-Qorti tgħid illi dak tal-lum ma kienx każ fejn id-difetti kienu essenzjali fis-sens illi kienu jipprivaw il-proġett mertu tal-appalt mill-iskop jew mill-utilità tiegħu b'mod li ma baqax jikkorrispondi mad-destinazzjoni tiegħu. Tant id-difetti ma kinux essenzjali f'dan is-sens illi Tal-Grazzja ma għamlitx talba għar-riżoluzzjoni tal-kuntratt minħabba l- allegata inadempjenza tas-soċjetà appaltatriċi." (fn. 14 Sottolinejar tal-Arbitru) Eżattament jista' jingħad fir-rigward tas-soċjetà konvenuta Retail Solutions Limited. Hija rrispettat il-ftehim, aċċettat ix-xogħlijiet u l-liftijiet, u fuq kollox ma talbitx ir-riżoluzzjoni tal-kuntratt minħabba allegata inadempjenza jew twettiq mhux skont is-sengħa u l-arti. Intalbet biss il-penali. "Din l-obbligazzjoni prinċipali, anke jekk tardivament u mhux fiż-żminijiet miftehma, ġiet eżegwita. Fuq dan il-partijiet jikkonkordaw. .… Tqum hawn il-mistoqsija jekk, nonostante li ċ-ċertifikazzjoni ma tissemmiex expressis, kellux lil din jiġi attribwit dik l- obbligazzjoni, anke jekk sekondarja, kontenenti karattru ta' essenzjalità għal dik l-obbligazzjoni l-oħra primarja." ("S N Developments Limited vs. Patrick Dakova u Sharon Dakova", 22 ta' Mejju, 2009, Appell Ċivili Numru 275/2008/1). Illi fil-paġna ta' qabel l-aħħar tan-Nota ta' sottomissjonijiet tas-soċjetà konvenuta ġie mniżżel hekk: Jiġi bir-rispett rilevat f'dan ir-rigward: Illi minn imkien ma jirriżultaw iċ-ċirkostanzi kkontemplati f'Sub-inċiż (a) tas-Sub-Artikolu su-ċitat illi s-soċjetà intimata espressament aċċettat il- parti mix-xogħlijiet illi ġew eżegwiti mis-soċjetà rikorrenti. Tant hu hekk illi s-soċjetà intimata fir-risposta tagħha fl-arbitraġġ odjern sostniet illi x- xogħol imwettaq mill-imsemmija soċjetà rikorrenti kien difettuż u ma sarx skont is-sengħa u l-arti. .... Dan mhux korrett. Ix-xogħlijiet ġew aċċettati u l-liftijiet, darba li ġew installati, baqgħu jintużaw. Barra minn hekk, mhux korrett li jingħad illi f'dan l-arbitraġġ ġie eċċepit illi x-xogħol "kien difettuż u ma sarx skont is-sengħa u l-arti", kif ser naraw. Jiġi preċiżat illi s-soċjetà konvenuta ma qalitx, kif qed jiġi allegat, illi x-xogħlijiet ma sarux skont is-sengħa u l-arti, iżda li "x-xogħlijiet baqgħu mhux kompluti kif kien jixraq u miftiehem". Dan mhux l-istess. Ma tqajmitx eċċezzjoni illi x-xogħlijiet ma sarux skont is-sengħa u l-arti, iżda tqajmet eċċezzjoni fis-sens illi: (i) minħabba l-fattur tad-dewmien, ġiet tapplika l-penali stipulata, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 30 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM (ii) għandha tiġi likwidata somma dovuta bħala penali, skont iż-żmien tar- (iii) u jkun hemm lok ghal tpaċija. Il-liftijiet twaħħlu, anke jekk kien hemm, jew ma kienx hemm, dewmien; u ġew finalment ċertifikati tajbin għall-użu wara li nħarġu s-Certificates of Conformity għalihom, u ma tneħħewx mill-użu iżda nżammu. Is-soċjetà rikorrenti fil-paragrafu A. iv. tan-Nota ta' sottomissjonijiet tagħha tavvanza dan l-argument: Illi dak li kien għad irid jsir sabiex l-użu tal-liftijiet jkun jista' jsir skont ir- regolamenti Ewropej applikabbli huwa s-Certification, liema proċess huwa separat u distint minn dak ta' installazzjoni u commissioning, li kienu x-xogħlijiet li s-soċjetà esponenti kienet marbuta sabiex tagħmel sal-25 ta' Awwissu, 2004 kif kien stipulat fi klawsola (2) tal-kuntratt. Dan l-argument, fil-fehma tal-Arbitru, ma jistax ireġi. Is-Certification tal-liftijiet hija parti integrali mill-proċess peress li l-ebda lift ma jkun utilizzabbli kemm-il darba ma tkunx inħarġet id-debita ċertifikazzjoni għalih. Commissioning huwa ċ- ċertifikat li jinħareġ mid-ditta fornitriċi lix-xerrej. Iżda, dak li tassew jinteressa lill- Id-dikjarazzjoni ta' konformità, klijent huwa s-Certificate of Conformity. "kontenenti karattru tal- installazzjoni tal-liftijiet, huwa dak li jikkompleta l-proċess kollu, u mingħajru l-lift ma jkunx utilizzabbli. Għalhekk, ma jistax jingħad illi ċ-ċertifikazzjoni huwa proċess "separat u distint minn dak ta' installazzjoni u commissioning". Dawn imorru id f'id ma' xulxin. ta' essenzjalità" għall-obbligazzjoni primarja Issir riferenza għal sentenza tat-22 ta' Mejju, 2009, Appell Ċivili Numru fl-ismijiet "S N (fn. 15 Appell Ċivili numru 275/2008/1), 275/2008/1 Developments Limited vs. Patrick Dakova u Sharon Dakova" – iċ-ċertifikazzjoni tal-'lift' hija parti Illi fil-fehma tat-Tribunal integrali tal- installazzjoni tal-'lift' u dan isir fil-mument li l-'lift' jkun kkumissjonat lix-xerrejja. Mingħajr dan iċ-ċertifikat, min ikun xtara appartament bl-użu ta' 'lift' m'għandux il-garanzija illi l-'lift' huwa konformi mal-liġi. .... Hu prinċipju ġenerali assodat fid-dritt illi min jindaħal għal biċċa xogħol għandu jassikura li jibdiha u jtemmha skont it-termini u l-pattijiet akkordati, u fuq kollox, skont il-kriterju bid-diliġenza tal-bonus paterfamilias għal liema jirreferi l-Artikolu l-ġurisprudenza f'materja ta' 1132(1) tal-Kodiċi Ċivili. Tissokta tippreċiża adempjenza ta' appalt illi "jekk ix-xogħol li jifforma l-oġġett ta' appalt ma jkunx Qrati tal-Ġustizzja Paġna 31 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM kollu lest, jew ma jkunx kollu eżegwit skont is-sengħa, l-appaltatur mhux intitolat jippretendi l-ħlas tal-prezz stipulat in konsiderazzjoni ta' dan ix-xogħol, għax meta x-xogħol li għalih ikun ġie appattwit prezz determinat ma jkunx kollu lest, l- appaltatur ma jistax jitlob il-ħlas, la kollu u lanqas parti minnu". Ara, fost oħrajn, "Antonio Cilia Alghaze -vs- Carmelo Vassallo Shead", Prim'Awla, Qorti Ċivili, 8 ta' Mejju, 1958 u "John Borg Crockford -vs- Thomas Dyer", Prim'Awla, Qorti Ċivili, 21 ta' Marzu, 1960; L-Arbitru fittex tweġibiet għal dawn il-mistoqsijiet li ġejjin: (A) Jekk tassew is-soċjetà rikorrenti ħasset (ara paragrafu 2/5 tan-Nota ta' sottomissjonijiet tagħha) illi l-uniċi 'difetti' li kien hemm kienu dawk "indikati mill- Inġinier Ray March fl-'isnag list' illi huwa ħejja wara l-ispezzjoni tal-liftijiet (Dok. 'CB3' fil-proċess (fn. 16 Is-'snag list' Dokument CB 3 hija datata 24 ta' Awwissu, 2004), li fil-fatt ma kienu difetti xejn iżda nuqqasijiet tas-soċjetà konvenuta stess", l- Arbitru jistaqsi kif għaddiet għall-iffirmar tal-ftehim fis-16 ta' Ġunju, 2004 mingħajr ma semmiet xejn dwar dawn in-nuqqasijiet fil-ftehim? (B) Jekk bejn l-24 ta' Mejju u s-16 ta' Ġunju s-soċjetà rikorrenti innotat illi ma kien sar xejn biex jinqatgħu mill-'isnag list' l-ostakoli hemm indikati, li kienu jaqgħu fir- responsabbiltà ta' Spinola Developments Company Limited (Property Developers), kif baqgħet ma għamlet xejn – la ittra formali, la ilment? (Ċ) Jekk, kif qed tallega s-soċjetà rikorrenti x-xogħlijiet kienu tlestew fil-ħin, u ċioé sal-25 ta' Awwissu, 2004, allura għalfejn is-Certificates of Comformity inħarġu fid-9 ta' Novembru, 2004 u ġew konsenjati fis-17 ta' Diċembru, 2004 wara li sar ilment bil-miktub (ara paragrafu 34 supra)? L-Arbitru ma sab l-ebda tweġiba sodisfaċenti. li eventwalment is-Certificates of Conformity għaż-żewġ lift installations inħarġu mill-Inġinier Ray March, iżda d-data meta nħarġu kienet id-9 ta' Novembru, 2004. Inoltre, nafu wkoll illi fl-24 ta' Novembru, 2004 Mark All (Property Administrator Tumas Group) bagħat email lil Charles Milovanovic* (Panta Marketing & Services Ltd) li biha nfurmah: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 32 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Dawn is-Certificates of Conformity twasslu fis-17 ta' Diċembru, 2004. Dan meta l- għeluq tat-"Term" għall-installazzjoni taż-żewġ liftijiet kien fil-25 ta' Awwissu, 2004. B'danakollu, sat-22 ta' Diċembru, 2004 kien għad hemm "snag lists" kompilati mill-Inġinier Kevin March. X'inhu dan jekk mhux dewmien? Kwantu għall-kontro-talba tagħha, is-soċjetà konvenuta talbet il-likwidazzjoni tas-somma dovuta bħala penali, kif intqal hawn fuq. Is-soċjetà rikorrenti targumenta illi l-kontro-talba turi inċertezza ġaladarba ma ġiex speċifikat l- ammont mitlub bħala penali. L-Arbitru ma jaqbilx ma' dan l-argument. Il- likwidazzjoni tal-penali ntalbet fil-kontrotalba u dan hu biżżejjed. Il-fatt li ma ġiex speċifikat ammont lill-Arbitru biex jistabbilixxi dan l-ammont hu, iżda b'daqshekk ma pprivatx ruħha mid-dritt u l- benefiċċju li tagħmel is-sottomissjonijiet tagħha fuq kif għandu jiġi likwidat dan l- ammont tal-penali, kif fil-fatt għamlet kif ser naraw. illi s-soċjetà konvenuta talbet Barra minn hekk, issir riferenza għas-sentenza fl-ismijiet "Virgilio Konietzny vs. Michael Agius Muscat" mogħtija fil-15 ta' Settembru, 2005 mill-Qorti tal-Appell Inferjuri, li fiha nsibu dan l-insenjament: F'materja ta' kumpensazzjoni ġudizzjali d-domanda rikonvenzjonali kienet tkun rikjesta li kieku l-kreditu oppost bi tpaċija ma jkunx ta' faċli likwidazzjoni. Dan għaliex f'każ bħal dan il-ġudikant ikun tenut jippronunzja ruħu kontestwalment fuq iż-żewġ domandi - dik prinċipali u dik rikonvenzjonali. Issa skont il-ġurisprudenza l-kumpensazzjoni ġudizzjali hija ammessa meta l- kreditu ta' min iġibha l-quddiem ikun ta' faċli likwidazzjoni avolja ma jkunx likwidu (Kollez Vol XXXI pI p435 u Vol XLVIII pII p764). Kif magħruf ukoll il- likwidità taż-żewġ krediti ma kienx estrem essenzjali tal-kumpensazzjoni ġudizzjali; anzi l-każi l-aktar spissi huma ta' kreditu likwidu ma' ieħor illikwidu (Kollez Vol XVII pIII p4). L-aċċertament fuq il-likwidità, hekk konsistenti minn valutazzjoni ta' fatt, ma teskludix il-possibilità li l-ġudikant jinqeda bir-riżultanzi istruttorji għad-dispożizzjoni tiegħu. Biex din l-attività ta' likwidazzjoni tiġi kompjuta mill-ġudikant ma hemmx għalfejn allura talba rikonvenzjonali speċifika 'ad hoc'. Fermi dawn il-konsiderazzjonijiet ta' indoli legali, ma jidhirx li t-Tribunal tbiegħed mill-prinċipji ta' dritt in materja. It-Tribunal għamel l-evalwazzjoni tal-fatti attendibbli fil-proċess u ħassu sodisfatt li l-appellati ġabu provi suffiċjenti tal- ammonti li huma allegaw li kellhom jieħdu u għadda biex jillikwida l-istess, wara li skarta xi rjus ta' spejjeż. Id-deċiżjoni tiegħu kienet essenzjalment bażata fuq din il-konsiderazzjoni fattwali għal liema abbina l-prinċipju tad-dritt okkorrenti. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 33 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM il-Qorti ma ssib xejn illoġiku fid-deduzzjoni li għamel it-Tribunal fejn irraġuna illi mentri l-appellanti għandu dritt għas-somma reklamata minnu, eċetto l-ispejjeż legali u ġudizzjarji, għadda imbagħad biex, permezz tal-mekkaniżmu estintiv tat- tpaċija ġudizzjali, irrisolva l-kwestjoni bil-pronunzjament konklużjonali tiegħu. Din wara kollox kienet tirrappreżenta l-eżitu finali tal-aċċertamenti u tar- raġonament tiegħu fuq il-kontro-kreditu tal-appellati, b'applikazzjoni ukoll tal- kompensazzjoni ġudizzjali. L-Arbitru jagħmel riferenza għal sentenza tal-Qorti tal-Appell Ingliża dwar l- importanza tal-istatements of case mogħtija fl-14 ta' Mejju, 2020 fl-ismijiet SIMER KAUR DHILLON Appellant - and - (1) BARCLAYS BANK PLC & ANR (2) CHIEF LAND REGISTRAR: 17 Enfasi miżjuda mill-Arbitru) Għalhekk, il-vertenza kollha fil-każ odjern tirrivolvi biss mal-kwistjoni tad- dewmien. Kien id-dewmien li wassal għall-kontestazzjoni tal-pagament tal-bilanċ stipulat fil-ftehim tas-16 ta' Ġunju, 2004, u kien ukoll id-dewmien li wassal għat- talba għall-ħlas tal-penali. Iżda f'dawn il-proċeduri, hija s-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited li għandha l-oneru li tagħti raġunijiet validi, sorretti Qrati tal-Ġustizzja Paġna 34 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM bil-provi, għad-dewmien għaliex l-esekuzzjoni tal-ftehim kienet tispetta lilha biss, u għaliex kienet hi li ġabet 'il quddiem bħala raġuni għad-dewmien il-kwistjoni tal-"variances in the construction of the shaft", kwistjoni din li tikkonċerna x- xogħlijiet li għalihom kienu responsabbli l-Property Developers, ċioé Spinola Developments Company Limited. L-Arbitru jistqarr illi huwa ferm sorpriż illi s-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited ma sejħitx lir-rappreżentanti ta' Spinola Developments Company Limited biex jixhdu dwar l-operat tagħhom fir-rigward ta' din id-diskrepanza serja fil-ħitan tax-shafts. L-Arbitru jħoss illi huwa nuqqas notevoli da parti tas-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited illi ma ġabitx dina l-prova kruċjali f'dawn Il-qagħda tista' tiġi mxebbħa ma' dik f'kawża għal impunjazzjoni ta' testment, li fiha n-Nutar li għamel it-testment ma jiġix imsejjaħ bħala xhud. Din hija lacuna fil-provi li ma kellhiex titħalla fit-tessut ta' dawn il- proċeduri. Barra minn hekk, kif sewwa rrimarkat is-socjetà intimata, id-Direttur ta' Panta Marketing & Services Limited, Albert Attard, ma tressaqx biex jixhed. Din ukoll hija, fil-fehma tal-Arbitru, mankanza li għaliha għandha twieġeb is- soċjetà rikorrenti. il-proċeduri. L-Arbitru jħoss ukoll illi jekk is-soċjetà rikorrenti ħasset illi l-"variances in the construction of the shaft" kienu r-raġuni għala kien hemm dewmien, hija kellha tara x'mezzi jeżistu sabiex Spinola Developments Company Limited tirrispondi għad-dewmien, per eżempju billi tistitwixxi tempestivament azzjoni fejn titlob id- danni akwiljani. F'kull każ, jekk id-dewmien kien attribwibbli lill-imsemmija Property Developers, Panta Marketing & Services Limited kellha dritt ta' rivalsa kontra Spinola Developments Company Limited. F'dan l-Arbitraġġ, birkirkara, l-Arbitru m'għandux quddiemu lil Spinola Developments Company Limited – la bħala parti u lanqas bħala xhud – u għandu quddiemu biss lis-soċjetà rikorrenti. Ir-relazzjoni ġuridika bejn is-soċjetà rikorrenti u s-soċjetà intimata hija indubitata. Jekk hemm xi ħadd li jrid jirrispondi għall-ħlas tal-penali miftehma, din hija s-soċjetà rikorrenti bħala l-parti kontraenti. Is-soċjetà rikorrenti targumenta illi dawk l-items imsemmija mill-Inġinier Ray March fid-Dokument CB3 datat 24 ta' Awwissu, 2004 "ma kinux responsabbiltà tas-soċjetà esponenti u kellhom jiġu sanati mis-soċjetà konvenuta nnifisha." (paragrafu 2.10 tan-Nota ta' sottomissjonijiet). Din hija kwistjoni li jeħtieġ tiġi deċiża b'mod definittiv. Fl-istess paragrafu 2.10 tan-Nota ta' Sottomissjonijiet tas-soċjetà rikorrenti ssir riferenza għal silta mix-xhieda bl-Affidavit ta' Charles Milovanovic*: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 35 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Qed neżibixxi r-rapport 'Dok. Dan ir-rapport juri li items 1 u 4 huma minor items li kellna nagħmlu perὸ f'dak l-istadju ma stajniex nagħmluhom għax ma kienx hemm power supply fuq dik il-parti tal-installazzjoni. Items 2, 3 u 5 jappartjenu lill-klijenti direttament. Dawn it-tliet items kienu diġà pendenti qabel ma bdejna x-xogħlijiet aħna u stajna għalhekk ma nibdewx sakemm jitlestew dawn ix-xogħlijiet. Kemm hija korretta din l-asserzjoni? Is-soċjetà rikorrenti tipprova tiżganċa ruħha minn kwalsiasi responsabbiltà fir-rigward ta' din il-problema tal-"misalignment … ta' bejn Sottomissjonijiet) billi tgħid illi ġie konstatat illi "għalkemm hemm spazju ta' żewġ ċentimetri u nofs (2.5 cm) li qed jiġu meqjusa misalignment, il-lift innifsu jidher li huwa allinjat b'mod korrett." l-ħajt kontigwu" il-bieb l-problema tirrigwarda d-dewmien, dewmien Huwa minnu li l-lift kien installat tajjeb (difatti wara nħarġulu s-Certificates of Conformity), li rriżulta minħabba li l-problema ma ġietx indirizzata diliġentement mis-soċjetà rikorrenti, għaliex is-soċjetà rikorrenti setgħet tagħmel xi ħaġa biex tiżgura jew almenu tipprova tiżgura illi Spinola Developments Company Limited tirrimedja dawn il- ressqet "variances" assolutament l-ebda prova illi hija ppruvat iġġiegħel lill-imsemmija kumpannija ta' Property Developers biex tirrimedja matul il-perijodu tat-"Term" stipulat. Iżda s-soċjetà fil-faċċata Jirriżulta inoltre (ara Dokument CB4) illi Ramon Zahra Preca bagħat email lis-soċjetà Panta Marketing & Services Limited fit-30 ta' Awwissu, 2004, jiġifieri, ħamest ijiem, wara li skada l-perijodu ta' għaxar (10) ġimgħat: 1 Enfasi miħjuda mill-Arbitru. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 36 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Immedjata kienet it-tweġiba ta' Charles Milovanovic* (Dokument CB5 datat 30 ta' Awwissu, 2004), iżda din kienet ukoll konferma li kien hemm dewmien: Iżda l-Arbitru jidhirlu illi mhuwiex aċċettabbli illi lift jiġi konsenjat bħala 'finished work' meta jkun għad hemm avarija ta' ċirka 2.5 cm bejn il-ħitan tal- ġenb u l-bieba tal-lift. Kif jista' jintuża hekk? "Min irid in-nar, ifittxu" jgħid il- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 37 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM proverbju Malti; u l-kuntrattur kellu jagħmel kull sforz biex ma jikkonsenjax il-lift installation bħala 'finished work' f'dik il-kundizzjoni. Barra minn hekk, il-kitba ta' Charles Barbara hija ammissjoni illi x-xogħlijiet ma kinux lesti, sija l-ewwel lift, sija t-tieni lift. Lift li jkun għad irid jiġi ttestjat biex jitneħħew ċerti problemi ("The lift will be inspected again") ma jistax jitqies lift ikkonsenjat kif inhu xieraq – iktar u iktar meta jkun għad m'għandux Certificate of Conformity, li mingħajru (suppost) ma jibdiex jintuża. Issir riferenza għal silta mix-xiehda bl-Affidavit mogħtija minn Neil John Camilleri Goodson Tabone Bianchi' nżid illi meta ġejna biex ħa nibdew bl-installazzjoni tal-liftijiet is-sit ma kienx lest da parti tal-klijent jew l-iżviluppatur. Kienet perὸ saritilna ħafna pressjoni fuqna minn Ramon Zahra Preca sabiex xorta nibdew bix-xogħol. Il-fatt illi s- sit kien għadu mhux lest ukoll ħolqilna ħafna intoppi tul l-andament tax-xogħlijiet ta' installazzjoni. Niftakar illi per eżempju f'dak li jirrigwarda l-kamra li kellha sservi ta' 'machine room' tal-liftijiet, din lanqas biss kienet lesta meta aħna ġejna biex nibdew l-installazzjoni, ħaġa li tefgħetna lura mhux ħażin. Minn naħa tal- klijent, damu ħafna wkoll ma l- jagħtuna indikazzjonijiet ta' fejn kellhom jieqfu l-liftijiet. F'dan ir-rigward ngħid illi huwa ferm importanti li aħna jkollna indikazzjoni ta' dawn il-floor levels minħabba l- alignment tal-liftijiet mas-sular fejn ikollu jieqaf. Dan kollu żammna mhux biss lura milli nibdew bix-xogħol ta' installazzjoni iżda wkoll lura milli noħorġu s- certificates of completion taż-żewġ liftijiet. Minkejja dan, irrid nippreċiża illi f'dak li jirrigwarda l-ewwel lift, dan ġie installat u ċċertifikat żgur entru t-terminu li kien tana l-klijent u dan minkejja l-intoppi illi kellna fuq is-sit. F'dak li jirrigwarda t- tieni lift, dan kien tlesta żgur qabel ma nfetaħ il-Kumpless Luxe Pavillion. Niftakar illi fir-rigward [ta'] dan it-tieni lift, ma setax jiġi ċċertifikat qabel għaliex kien għad fadal xi software li kellu jiġi minn barra minn Malta. Dan is-software dam ftit ma ġie għaliex l-kumpanija Elex tal-Italja, kienu b'shutdown fil-perijodu ta' Awwissu u ċioé meta aħna spiċċajna u stajna mmexxu bil-commissioning ta' dan it-tieni lift. id-distributuri tagħna ċioé jiġifieri L-Arbitru jsib din ix-xiehda xejn preċiża u pjuttost tipprova twitti għal dak li hu dewmien u tonfoħ fir-rigward ta' dawk li huma intoppi relatati mal-bini. Huwa ma jsemmix in-nuqqas ta' pjan ta' azzjoni, li kellu jsir qabel u mhux wara illi ġew stabbiliti l-limiti tat-"Term" li fih kellhom jiġu kkonsenjati l-liftijiet installations. Huwa jinjora l-fatt illi liftijiet li ma jkunx inħarġilhom is-Certificate of Conformity la jistgħu jintużaw (suppost) u lanqas jistgħu jitqiesu kompleti. Jekk il-kumpannija fornitriċi Taljana Elex S.p.A. kienet bix-shutdown, dawn l-"intoppi" kellha tieħu Qrati tal-Ġustizzja Paġna 38 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM ħsieb tarahom minn qabel is-soċjetà rikorrenti u tagħmel 'allowance' għalihom vis-a-vis il-'completion date'. Is-soċjetà rikorrenti tagħmel riferenza għal żewġ emails mibgħuta fl-1 ta' Ġunju, fin-Nota ta' fil-15 ta' Ġunju, 2004 rispettivament, imsemmija 2004 u Sottomissjonijiet tas-soċjetà rikorrenti. L-email datat 1 ta' Ġunju, 2004 intbagħat minn Panta Marketing & Services Limited lil Ramon Zahra Preca farrugia grungo Parti min-Naxxar Hooton (Dokument PMS8) jaqra hekk: L-email tal-15 ta' Ġunju, 2004 huwa anness ma' email tas-16 ta' Ġunju, 2004 u ġie mibgħut minn Charles J. Vella ta' Panta Marketing & Supplies Limited lil Ramon Zahra Preca farrugia grungo Parti min-Naxxar Hooton: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 39 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Il-fatt li, minkejja li bagħtet din l-email fil-15 ta' Ġunju, 2004 is-soċjetà rikorrenti xorta waħda ffirmat il-ftehim l-għada, 16 ta' Ġunju, 2004, juri illi ma kinitx qiegħda tara xi problemi insormontabbli quddiemha għat-tlestija tax-xogħlijiet. Fil-fehma tal-Arbitru, iktar ma jintwera li dawn is-snags kienu ħwejjeġ żgħar, iktar iservi biex juri li s-soċjetà rikorrenti ma kellhiex tittraskura li tiżgura li l-Property Developers, jiġifieri, is-soċjetà Spinola Developments Company Limited, tfittex twettaqhom, u mhux tibgħat sempliċi email u tieqaf hemm. Kien ikun opportun illi Panta Marketing & Services Limited tibgħat individwu mill- istaff tagħha biex ikellem lil min għandu jkellem u jimbotta lil min għandu jimbotta, sabiex ix-xogħlijiet imsejħa "snags" jiġu mwettqa, u dan għaliex ħadd iktar mis-soċjetà rikorrenti ma kien jaf kemm setgħu jkunu ta' xkiel u ta' dannu għaliha biex hija tkun tista' tikkonsenja l-lift extensions fi stat tajjeb u xieraq u entro iż-żmien: "kien dover tas-soċjetà appaltatriċi li ma tibqax passiva u, inversament, li tagħmel dak kollu meħtieġ." (fn. 19 Appell Ċivili Numru 275/2008/1) L-Arbitru huwa tal-fehma illi min ikun qed jordna u jħallas, ċioé l-appaltant, għandu jsib esekuzzjoni kompleta u sħiħa, pronta u effikaċi da parti tal- appaltatur, ġaladarba jkun qed iħallas bi flus tajba. Min jordna xogħlijiet m'għandux jispiċċa jxammar il-kmiem hu stess sabiex isolvi l-problemi relatati mal-esekuzzjoni tal-appalt, kbar jew żgħar, li l-appaltatur ittraskura milli jirrisolvi, avolja jolqtu lilu. L-Arbitru jifhem illi l-fatt illi x-xogħol kellu jinbeda mill-ġurnata li fiha Spinola Development Company Limited ilestu x-xogħlijiet meħtieġa fix-shafts kien ifisser illi qabel ma jinbdew ix-xogħlijiet relatati mal-lift extensions, il-ħitan tax-shafts iridu jkunu ttellgħu. Kien kompitu tas-soċjetà rikorrenti li żżomm għajn waħda fuq it-tlestija ta' dawn il-ħitan tax-shafts minn Spinola Developments Company Limited, jiġifieri, fuq it-tlestija skont ma titlob is-sengħa tal-bini, ta' ħitan bi xfar sħaħ u tajbin, sabiex hija ma ssibx problema bħal din ma' wiċċha meta tiġi biex teżegwixxi x-xogħlijiet fuq il-post u l-installazzjoni kompleta u sħiħa, pronta u effikaċi tfalli, kif fil-fatt ġara. Għalhekk, l-Arbitru ma jistax jaċċetta bħala valida fil-liġi l-asserzjoni tas-soċjetà rikorrenti magħmula fil-paragrafu A.iii. tan-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha "Illi n-nuqqasijiet li ġew indikati f'din l-ispjegazzjoni kollha kellhom isiru mis-soċjetà konvenuta kif ġie spjegat iktar 'il fuq f'din in-nota." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 40 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Is-soċjetà rikorrenti ma rnexxilhiex tipprova li kienet fl-impossibilità li tesegwixxi fiż-żmien jew "Term" miftiehem taħt sanzjoni ta' penali. "Xort'oħra, hu ried juri li kienet teżisti impossibilità sopravvenuta li ma kinitx tiddependi mill-volontà tiegħu." (fn. 20 Appell Ċivili Numru 275/2008/1). Ma' dak kollu li ntqal s'issa, jekk il-kumpannija Taljana fornitriċi tal-liftijiet Elex S.p.A. setgħet tibgħat il-liftijiet Malta fil-21 ta' Lulju, 2004 u mhux qabel, din ukoll kienet kwistjoni li l-appaltatur, Panta Marketing & Services Limited, kellu jaraha minn qabel (billi jagħmel sounding 'a priori') matul ix-xahar ta' Mejju 2004, ma' Elex S.p.A., u mhux jippermetti illi huwa jsib ruħu ssikkat b'mod irraġonevoli biex jeżegwixxi x-xogħlijiet wara l-wasla tardiva tal-materjali f'Malta. Mix-xiehda mogħtija minn Charles Barbara fis-seduta tal-14 ta' Ottubru, 2015 jirriżulta illi huwa kien responsabbli għal dan il-proġett ta' lifts installation. Imbagħad żied iwieġeb għall-mistoqsija dwar meta sar il-pjan tax-xogħlijiet billi qal hekk: "Le, il-pjan finali sar wara li sar dan il-kuntratt". L-Arbitru jistaqsi kif jista' l-ewwel jiġi ffirmat kuntratt li jkun fih "Term" għall-eżekuzzjoni tax- xogħlijiet u li jkun fih penali ta' somma konsiderevoli għal kull ġurnata ta' ritard, imbagħad, meta t-'time frame' jew "Term" tal-ftehim ikun illokkjat, jibda jinħadem pjan għall-eżekuzzjoni tax-xogħlijiet? Il-materjal mill-Italja jidher li wasal Malta fl-aħħar jiem ta' Awwissu 2004 (tenut kont illi l-email dwar l-affarijiet neqsin intbagħtet fl-1 ta' Settembru, 2004) – u dan meta l-materjal kellu jasal Malta fis-16 ta' Awwissu, 2004. Dan ma kienx jagħmel sens meta x-xogħlijiet kellhom jiġu mitmumin sal-25 ta' Awwissu, 2004. Il-kwistjoni ta' culpa in eligendo msemmija minn Panta Marketing & Services Limited fil-paragrafi B.ii.10 u 11 hija irrilevanti għall-konsiderazzjoni tal-fattur tad-dewmien. Illi fit-taqsima B.iii. tan-Nota ta' sottomissjonijiet, Panta Marketing & Services Limited targumenta illi "d-dewmien fir-rigward tal-proċess ta' Certification kien ukoll b'riżultanza tal-fatt illi s-soċjetà konvenuta għamlet xi bidliet fir-rigward tal- floor destinations li kellhom isiru mis-soċjetà esponenti." L-Arbitru eżamina l- pjanta tal-Lift plans Level 0 to Level -5 u ma jirriżultax li ġew ippreżentati xi Lift plans oħra differenti minn dawn. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 41 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Is-soċjetà rikorrenti targumenta illi "dawn il-bidliet kienu jirrikjedu software differenti minn dak li kien ordnat mis-soċjetà esponenti u stante illi l-istess bidliet saru ferm wara li s-soċjetà esponenti għamlet l-ordni tal-materjali meħtieġa għall-installazzjoni tal-liftijiet, is-software li kellu jigi ordnat tardivament ma laħaqx ġie kkonsenjat qabel it-tmiem tat-terminu maqbul bejn il-partijiet li fih kellu jitlesta x-xogħol ta' installazzjoni." L-Arbitru, iżda, ma sab xejn minn dan iddokumentat fl-atti li ġew esibiti f'dawn il- proċeduri ta' Arbitraġġ, u għalhekk ma jistax jagħmel second guessing dwar dak li qed jiġi allegat. Ġiet ikkwotata silta mix-xhieda ta' Charles Barbara, iżda l- Arbitru dejjem ifittex biex dak li jintqal fid-depożozzjonijiet tax-xhieda jkun sorrett u msaħħaħ b'kitba f'dokumenti li jkunu saru 'a tempo vergine'. Dawn wieħed iktar jista' jistrieħ fuqhom. Difatti, man mano li wieħed jaqra dina d-deċiżjoni tal- Arbitru, wieħed jirrealizza li l-Arbitru mexa ħafna fuq dak li hemm fid-dokumenti, ferm u ferm aktar milli fuq dak li jgħidu x-xhieda. L-esperjenza tgħallem illi l- verità iktar tista' ssibha fid-dokumenti li jkunu nkitbu 'a tempo vergine' milli f'dak li jgħidu x-xhieda fil-ħin li jkunu qegħdin jiddeponu. Per eżempju, Charles Milovanovic* jgħid illi "l-klijent kien biddel il-floor destinations", iżda l-pjanta tal-Lift plans Level 0 to Level -5 ma jirriżultax li qatt ġiet alterata. Ir-regola tibqa' dik illi onus probandi incumbit ei qui dicit non ei qui negat, u s-soċjetà rikorrent ma ssodisfatx il-piż tal-prova li hu rikjest minnha f'dan ir-rigward. L-Arbitru jħoss illi kien ikun opportun illi Charles Milovanovic*, li tant saħaq fuq allegat dewmien minħabba li l-varjanzi fid-door jamb ma kinux ġew rimedjati, iġiegħel lil xi ħadd mill-Inġiniera jew Periti 'on site' biex jiffirmawlu fuq bażi ta' kuljum illi l- varjanzi fil-ħitan kienu għadhom ma ġewx irranġati, u allura kien ikun f'pożizzjoni li jġib il-prova rikjesta permezz ta' 'log' – ħaġa li ma rnexxilux jagħmel. Fuq il-klawsola penali Stabbilit illi s-soċjetà konvenuta m'hijiex qiegħda tikkontesta l-bilanċ muri fil-kont iżda qiegħda titlob il-ħlas tal-penali, u stabbilit ukoll illi tabilħaqq kien hemm dewmien fl-esekuzzjoniji tal-lift installations da parti tas-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited, l-Arbitru sejjer issa jgħaddi biex jeżamina l- kwistjoni li tikkonċerna: (a) l-applikabbilità tal-klawsola punittiva ossija l-penali stipulata minħabba dewmien u (b) il-likwidazzjoni tal-penali ai termini tal-kontro- talba tas-soċjetà Retail Solutions Limited, jekk inhu l-każ, u kompriża f'din it- taqsima r-ridemenzjonament tal-penali stipulata. Id-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi Ċivili rilevanti dwar klawsoli penali huma s-segwenti: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 42 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM l- 1118. esekuzzjoni ta' ftehim, jobbliga ruħu għal xi ħaġa fil-każ li jonqos li jesegwih. li biha wieħed, sabiex jiżgura (1) Il-penali hija l-kumpens tal-ħsara li jbati l-kreditur minħabba n- 1120. nuqqas tal-esekuzzjoni tal-obbligazzjoni prinċipali. prinċipali minflok ma jitlob il-penali li fiha jkun waqa' d-debitur. meta l-penali tkun ġiet miftehma għad-dewmien biss. jista' (3) Hu ma jistax jitlob il-ħaġa prinċipali u l-penali flimkien, ħlief jaġixxi ghall-esekuzzjoni tal-obbligazzjoni (1) Jekk l-obbligazzjoni tkun li wieħed m'għandux jagħmel xi ħaġa, 1121. hu jaqa' fil-penali hekk kif jikser l-obbligazzjoni. (2) Jekk l-obbligazzjoni ma setgħetx tiġi esegwita ħlief f'ċertu żmien, id-debitur jaqa' fil-penali hekk kif jagħlaq dak iż-żmien, kemm-il darba fil-ftehim ma jkunx ġie stabbilit żmien ieħor. dewmien, bħal ma jingħad fl-artikolu 1130. (3) F'kull każ ieħor, id-debitur jaqa' fil-penali meta jsir ħati ta' (1) Il-qorti ma tistax tnaqqas jew ittaffi l-penali ħlief f'dawn il- 1122. każijiet: (a) jekk id-debitur ikun esegwixxa parti mill-obbligazzjoni, u l- kreditur ikun aċċetta espressament il-biċċa li ġiet esegwita; (b) jekk id-debitur ikun esegwixxa parti mill-obbligazzjoni, u l- parti hekk esegwita, meta jitqiesu ċ-ċirkostanzi partikolari tal-kreditur, tkun biċ-ċar tiswielu. Iżda f'dan il-każ, ebda tnaqqis ta' penali ma jista' jsir, jekk id-debitur, meta ntrabat għall-penali, ikun irrinunzja espressament għal kull il-penali tkun ġiet miftiehma għad- tnaqqis jew jekk dewmien biss. (2) Meta skont dan l-artikolu l-penali għandha tiġi mnaqqsa, it- tnaqqis għandu jsir fil-proporzjon tal-parti tal-obbligazzjoni li tkun baqgħet mhux esegwita. Il-ġurista Testone kiteb hekk: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 43 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Is-sentenza "C&F Building Contractors Limited vs. Tal-Grazzja Company Limited", (Ċitaz. Nru. 975/2000/1) mogħtija fit-12 ta' April, 2012 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fiha dan l-insenjament: L-applikazzjoni ta' din id-dispozizzjoni (fn. 23 Artikolu 1122 tal-Kodiċi Ċivili), minkejja l-konsegwenzi iebsa tagħha fil-prattika, ġejja mir-rispett li jrid jingħata lill-prinċipju li ftehim validu bejn il-partijiet għandu s-saħħa ta' liġi bejniethom (pacta sunt servanda) [ara l-Art.992 (1) tal-Kap 16], u l-ebda Qorti m'għandha tindaħal fi ftehim bħal dan jekk ma jkunx milqut b'xi difett li jġibu ma jiswiex. Madankollu llum huwa aċċettat li l-applikazzjoni tar- regola skont l-Art.1122 tal-Kap.16 trid titqies ukoll fid-dawl ta' prinċipju ieħor tad-dritt, u ċioé illi l-kuntratti jiġu esegwiti in buona fede u jobbligaw, mhux biss għal dak li jingħad fihom, iżda wkoll għall-konsegwenzi li ġġib magħhom l-obbligazzjoni, skont l-għamla tagħha, b'ekwità, bl-użu jew bil- liġi (ara l-Art.993 tal-Kap 16). Għalhekk b'applikazzjoni tal-massima 'in omnibus quidem, maxime tamen in jure, aequitas spectanda sit', huwa possibbli litterali ta' klawsola penali jiġu ridimensjonati jekk jirriżulta li dawn joffendu jew jiksru s-sens prattiku u morali tal-obbligazzjoni billi jkunu jidhru sproporzjonati jew inaċċettabbli skont in-normi stabbiliti tas-soċjetà u l-loġika ġuridika. l-effett u l-applikazzjoni Is-sentenza "C&F Building Contractors Limited vs. Tal-Grazzja Company Limited", (Ċitaz. Nru. 975/2000/1) mogħtija fit-12 ta' April, 2012 mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili rriteniet hekk: In linea ġenerali, il-ftehim li jistabilixxi l-ħlas ta' penali għan-nuqqas ta' twettieq f'waqtha ta' obbligazzjoni li tintrabat biha waħda mill-partijiet Qrati tal-Ġustizzja Paġna 44 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM jiddependi fuq is-siwi tal-ftehim ewlieni. (Art 1119 (1) tal-Kap 16). Il- klawsola penali hija għamla ta' danni pre-likwidati li biha l-kreditur tal- obbligazzjoni jeħles mill-obbligu li jipprova li ġarrab ħsara, għaliex jistrieħ biss fuq il-fatt li d-debitur tal-obbligazzjoni ma jkunx wettaq fil-ħin dak li mal-parti l-oħra jkun intrabat li jagħmel. 300 pa 490-1 u Art. 1120 tal-Kap 16). Fis-sentenza riportata fil-Vol. XLI.II.1108, kien ritenut illi "il-klawsola penali f'kuntratt hi klawsola li biha wieħed mill-kontraenti, sabiex jassikura l- esekuzzjoni tal-obbligazzjoni minnu assunta, jobbliga ruħu għal xi ħaġa għall-każ li hu ma jeżegwix l-obbligazzjoni li jkun assuma. Il-penali hekk kontrattata tirrappreżenta kumpens għad-danni minħabba non-eżekuzzjoni tal-obbligazzjoni". ta' obbligazzjoni hija Fis-sentenza riportata fil-Vol XLIII.I.259, kien rilevat illi "l-ħtija fil-każ ta' inadempjenza stess, ammenokke l-parti inadempjenti ma tipprovax il-każ fortuwitu jew il-forza maġġuri, jew raġuni oħra ta' eżenzjoni mir-responsabilità. U għalhekk min jobbliga ruħu taħt penali li josserva l-obbligi minnu assunti hu obbligat li jħallas dik il-penali, jekk ma jipprovax hu illi kien hemm xi raġuni li teżentah minn dik il-penali." fl-inadempjenza Illi l-Arbitru huwa tal-fehma illi t-talba magħmula fil-kontro-talba hija mistħoqqa. Is-soċjetà rikorrenti kienet taf illi l-esekuzzjoni tax-xogħlijiet entro t-"Term" stipulat kienet urġenti u essenzjali għaliex kellha tkun lesta qabel il-ftuħ tal- kumpless ta' Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta), u l-penali li ġiet stipulata serviet ukoll bħala avvertiment illi x-xogħlijiet riedu jkunu lesti b'ċertezza assoluta. Li kieku l-ħitan tax-shafts ma kienux inbnew jew kien hemm ħtieġa li xi partijiet mix-xogħol tal-kostruzzjoni riedu jerġgħu jinqalgħu l-istorja kienet tkun differenti. F'dik l-eventwalità s-soċjetà rikorrenti żgur ma kienx ikollha responsabbiltà għad- dewmien. Iżda fil-każ odjern, is-soċjetà rikorrenti ma mexxietx bid-diliġenza rikjesta fl-ippjanar tal-proġett u, minħabba problemi li wieħed jistenna li jinqalgħu f'kull proġett għax id-dinja hija hekk magħmula, poġġiet lilha nfisha f'sitwazzjoni fejn ma setgħetx tikkonkludi l-lift installation entro t-"Term". Iżda ma jistax ma jingħadx illi n-nuqqas ta' tfassil ta' pjan qabel ma ġew iffissati t- termini għat-tlestija hija evidenza palesi ta' ħtija fil-kwistjoni tad-dewmien. Is-soċjetà konvenuta ddikjarat illi – Illi mhux ikkontestat il-quantum per se tal-bilanċ indikat fl-avviż imressaq mis-soċjetà rikorrenti. Jirriżulta ben paċifiku illi mill-prezz globali miftiehem Qrati tal-Ġustizzja Paġna 45 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM ai termini tal-klawsola numru ħamsa (5) tal-ftehim tas-16 ta' Ġunju, 2004, sal-lum sar ħlas lis-soċjetà rikorrenti fl-ammont ta' elfejn, sitt mija u ħamsin lira Maltin (Lm2,650). Illi s-soċjetà intimata qiegħda bir-rispett issostni illi dak l-ammont lilha dovut mingħand is-soċjetà rikorrenti skont kif mitlub fil-kontro-talba minnha ppreżentata għandu jeċċedi u jissupera l-bilanċ indikat fl-avviż promotur – fl- ammont ta' elfejn, sitt mija u ħamsin Liri Maltin (Lm2,650) – u hekk filwaqt illi għandha ssir tpaċija bejn l-ammonti de quo, hija s-soċjetà rikorrenti illi għandha tiġi kkundannata tħallas lill-esponenti l-bilanċ illi jkun fadal mis- somma li tiġi likwidata mill-Arbitru in linea ta' penali skont il-provvedimenti tal-ftehim su-ċitat. Jiġi osservat installations ġew aċċettati, eventwalment inħarġulhom is-Certificates of Conformity u ma saritx talba għar-risoluzzjoni tal- kuntratt, is-soċjetà konvenuta għandha tħallas il-bilanċ li għad fadal biex jitħallas. Fir-rigward tal-likwidazzjoni tal-penali, fin-Nota ta' sottomissjonijiet tagħha s- soċjetà konvenuta ssottomettiet dan li ġej: Illi jirriżulta bl-aktar mod ċar illi x-xogħol illi kellha twettaq Panta Marketing [& Services] Limited skond il-kuntratt tas-16 ta' Ġunju, 2004 – u ċioé to install and commission Liftijiet marked '3' and '4' – ma sarx entro t-terminu stipulat. Fir-rigward tal-quantum tal-penali ċertament jirriżulta illi sa lejliet id-9 ta' Novembru, 2004 meta nħarġu ċ-Ċertifikati ta' Konformità relattivi għall-istess liftijiet ma għandux jitqies illi kien lest u komplut ix-xogħol illi kien a karigu tal-istess soċjetà rikorrenti, b'dan illi jissussisti dewmien ta' ħamsa u sebgħin (75) ġurnata illi jammontaw għal tnejn u għoxrin elf u ħames mitt Lira Maltin (Lm22,500) – illum tlieta u ħamsin elf, mija u erbgħa u għoxrin Euro (€52,410.99). Il-kompitu tal-Arbitru f'dan il-każ huwa tassew diffiċli għaliex jeħtieġ li huwa jibbalanċja żewġ 'conflicting issues' u ċioé li japplika kemm jista' jkun b'mod ġust, umanament, dawn il-prinċipji. Huwa għandu jwieżen dak li ġie miftiehem u sanzjonat mill-kontraenti fil-kuntratt tas-16 ta' Ġunju, 2004 (pacta sunt servanda) u r-regoli u l-prinċipji li jiggvernaw il-klawsola penali. Fil-ġurisprudenza tagħna, hemm sentenzi li huma favur ir-ri-dimensjonament jew mitigazzjoni tal-penali imposta fejn din tkun ħarxa jew iebsa wisq. L-Arbitru jistqarr li huwa jħoss illi hemm konsiderazzjonijiet li saħansitra jolqtu l-fiduċja tal- komunità tan-negozjanti u s-soċjetajiet kummerċjali li għandhom kull dritt Qrati tal-Ġustizzja Paġna 46 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM jistennew illi meta terminu jkun ġie miftiehem b'rigorożità, u saħansitra jiġi munit b'penali "għad-dewmien biss", m'għandux ikun hemm laxkezza. Għalhekk, l- Arbitru għandu quddiemu din id-dilemma u dawn l-opzjonijiet ta' valuri: 1) Jekk japplika l-klawsola penali rigorożament u ċjekament, din tista' tkun ta' ħsara finanzjarja għall-kumpannija appaltatriċi. 2) Jekk minkejja li l-kontraenti ftehmu bejniethom dwar terminu fiss u stipulaw saħansitra s-sanzjoni tal-klawsola penali, bid-deċiżjoni tiegħu l-Arbitru jiddilwiha jew iġibha fix-xejn, huwa jkun qed jiddipartixxi minn dak li nkiteb fil-kuntratt mill-kontraenti u, inoltre, ikun qed ineħħi l-garanzija li klawsola penali biss tista' tipprovdi sabiex ix-xogħlijiet appaltati jkunu lesti meta jagħlaq it-terminu prefiss; b'hekk, jekk l-Arbitru jneħħi x-'xewka' tal- klawsola penali u l-konsegwenzi tagħha, huwa jkun qed idgħajjef din l- għodda provduta mil-Legislatur biex l-esekuzzjoni ta' proġetti tiġi kompletata fiż-żmien prefiss. Fil-każ odjern, il-proġett li kellu jinfetaħ kien Il-Marsa Pavillion fil-Kumpless ta' Portomaso, L-Imdina. Illum il-ġurnata meta proġetti bħal dan qegħdin l-għodda ġiuridiko-finanzjarja tal-klawsola penali m'għandhiex tiddgħajjef u anzi għandha tifforma parti mill-qafas ta' tutela biex il-proġetti immobbiljari jitlestew fil-ħin. jiżdiedu konsiderevolment, din Illi minkejja li kif imfisser aktar 'il fuq f'dina d-deċiżjoni, is-soċjetà rikorrenti naqset palesament li tfassal pjan ta' azzjoni qabel ma ddeċidiet fuq it-terminu ta' żmien li kienet teħtieġ biex twettaq b'mod sodisfaċenti l-installazzjoni taż-żewġ liftijiet tal-Luxe Pavillion kif obbligat ruħha li tesegwixxi, u għalhekk irrendiet ruħha responsabbli għall-ħlas tal-penali minħabba li seħħ dewmien konsiderevoli (fn. 24 L-Arbitru jara li ma rriżulta xejn sproporzjonat jew inaċċettabbli jew kontra l-ekwità fin-natura penali tali kellu jwasslu sabiex jordna temperament tagħha: pacta sunt servanda), madanakollu, il-komplikazzjonijiet li seħħew m'humiex mija fil-mija (100%) dokumentati, u dan għar-raġuni li ma nżamm l-ebda 'log' dwarhom, u għalhekk ħadd, illum, wara tant żmien, ma jista' jitqiegħed f'qagħda ta' scientia jew għarfien sħiħ, assolut u preċiż dwar l-intoppi eżistenti, jew allegati, f'dawk il-ġranet. Għal kull buon fini, qed jiġi ddikjarat illi d-data illi fiha x-xogħlijiet għandhom jitqiesu li tlestew hija t-tmien (8) jum ta' Novembru, 2004, li hija lejliet il-ġurnata meta ż-żewġ liftijiet ġew muniti b'Certificates of Conformity, u dan anke jekk dawn twasslu fis-17 ta' Diċembru, 2004 u anke jekk fit-22 ta' Diċembru, 2004 kien għad hemm xi intoppi li riedu jiġu rranġati. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 47 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM L-Arbitru jikkonkludi illi ma jista' jsir l-ebda tnaqqis mill-ammont tal-penali għaliex il-liġi tgħid illi "ebda tnaqqis ta' penali ma jista' jsir … jekk il-penali tkun ġiet miftiehma għad-dewmien biss." Il-ftehim datat 16 ta' Ġunju, 2004 jistipula penali ta' Lm300 kuljum "for mere delay". Għaldaqstant, l-Arbitru, wara valutazzjoni tal-provi mressqa f'dan l-arbitraġġ, iħoss illi jkun xieraq u ġust illi l-ewwel tmint ijiem (8) ijiem ta' wara l-għeluq tat- "Term" fil-25 ta' Awissu, 2004 jiġu konċessi lis-soċjetà rikorrenti bħala 'penalty- free days' sabiex żgur li tkun qiegħda ssir ġustizzja magħha. Għalhekk, mis-sitta u għoxrin (26) ta' Awissu, 2004 sat-tnejn (2) ta' Settembru, 2004 biss, is-soċjetà rikorrenti qiegħda tinħeles mir-responsabbiltà għall-ħlas tal-penali. Għas-sebgħa u sittin (67) ġurnata mit-3 ta' Settembru, 2004 sat-8 ta' Novembru, 2004, lejliet id-data tal-ħruġ tas-Certificates of Conformity, is-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited għandha tiġi ordnata tħallas il-penali sħiħa ta' tliet mitt Liri Maltin (Lm300) kuljum, liema somma tammonta għal għoxrin elf u mitt Lira Maltin (Lm20,100), ossia, sitta u erbgħin elf, tmien mija u għoxrin Euro u tmienja u erbgħin ċenteżmi (EUR 46,820.48). Is-soċjetà konvenuta Retail Solutions Limited qiegħda tiġi ordnata tħallas l- ammont ta' sitt elef, mija u erbgħa u sebgħin Euro u ħamsin ċenteżmu (EUR 6,174.50), u dan a tenur tat-talba prinċipali, liema talba giet ammessa. (fn. 25 Is- somma bilanċjali ta' LM2,650 maqluba f'Euro tiġi EUR 6,172.85, iżda l-ammont ammess mis-soċjetà konvenuta huwa ta' EUR 6,174.50). Konsegwentement, b'applikazzjoni tal-kompensazzjoni ġudizzjali, is-soċjetà Panta Marketing & Services Limited tiġi li fadlilha tħallas lil Retail Solutions Limited is- somma ta' erbgħin elf, sitt mija u ħamsa u erbgħin Euro u tmienja u disgħin ċenteżmu (EUR 40,645.98). L-Arbitru qiegħed għalhekk jilqa' t-talba tas-soċjetà rikorrenti kif dedotta għar- raġunijiet hawn fuq l-eċċezzjoni tagħha għall- kontrotalba tas-soċjetà konvenuta. L-Arbitru qiegħed jilqa' wkoll it-talba tas- soċjetà konvenuta magħmula fil-kontrotalba tagħha fis-sens u fit-termini ta' hawn fuq u safejn konsistenti mal-premess. jiċħad L-ispejjeż tal-arbitraġġ skont it-taxxa uffiċjali maħruġa miċ-Ċentru dwar l- Arbitraġġ ta' Malta li qiegħda tiġi hawn annessa u mmarkata dokument ittra A, għandhom ikunu 70% a karigu tas-soċjetà rikorrenti Panta Marketing & Services Limited u 30% a karigu tas-soċjetà konvenuta Retail Solutions Limited; filwaqt illi l-imgħaxijiet fuq l-ammont hawn fuq stabbilit għandhom jiddekorru mid-data tal- likwidazzjoni tal-penali permezz ta' din id-deċiżjoni tal-lum." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 48 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Is-soċjetà rikorrenti ressqet l-appell tagħha mil-lodo arbitrali fid-9 ta' Frar, 2021, fejn talbet lil din il-Qorti sabiex, "i) tikkonferma d-deċiżjoni tal-Arbitru in kwantu dan laqa' t-talba tas-soċjetà Panta Marketing & Services Limited; ii) tirriforma l-bqija tad-deċiżjoni b'dana illi tirrevoka l-ordni ta' ħlas ta' kwalunkwe penali mis-soċjetà appellanti lis-soċjetà appellata stante illi tali, jew, f'każ li din l- Onorabbli Qorti jidhrilha li għandha tapplika ammont ta' penali f'ammont inqas minn dak li ddeċieda l-Arbitru, tillikwida tali penali u tordna t-tpaċija tagħhom mal- ammont dovut lis-soċjetà appellanti ai termini tal-artikolu 1122 stante illi tali penali hija eċċessiva u inekwa u bl-ebda mod ma tirrifletti kwalsiasi dannu li seta' allegatament ġie soffert mis-soċjetà appellata attriċi; iii) Tordna lis-soċjetà appellata tħallas lis-soċjetà appellanti s-somma ta' sitt elef, mija tnejn u sebgħin euro u tlieta u tmenin ċenteżmu (€6,172.83), bl-imgħax legali mid-data tal-fattura relattiva sal-ħlas effettiv. Bl-ispejjeż kontra l-istess soċjetà appellata." Is-soċjetà appellanta spjegat fl-ewwel aggravju tagħha li hija ħasset ruħha aggravata bil-lodo appellat għaliex fil-fehma tagħha t-Tribunal wasal għad-deċiżjoni tiegħu wara konsiderazzjonijiet mhux ġusti, u dana b'riżultat ta' interpretazzjoni mhux xierqa tal-provi prodotti u tal-fatti mertu tal-kawża Qalet li t-Tribunal wasal għall-konklużjoni li hija għandha tħallas penali fl-ammont ta' €46,820.48 wara li qies illi s-soċjetà appellanta kellha tkun responsabbli għall-ħlas tal-penali sħiħa ta' LM300 kuljum għal 67 jum, dan wara li l-istess Tribunal iddeċieda li kien hemm dewmien ta' 75 jum – mis- 26 ta' Awwissu, 2004 sat-8 ta' Novembru, 2004, bi tmint ijiem minnhom li ġew konċessi bħala penalty-free days. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 49 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Is-soċjetà appellanta qalet li ai termini tal-kuntratt iffirmat bejn il- partijiet, iż-żewġ liftijiet inkwistjoni kellhom jiġu installati u commissioned entro għaxar (10) ġimgħat mid-data tal-kuntratt, jiġifieri sal-25 ta' Awwissu, l-liftijiet kienu commissioned mis-soċjetà appellanta skont il-ftehim li hija kellha mas-soċjetà appellata, u kwalunkwe dewmien sabiex dawn il-liftijiet ġew ċertifikati huwa imputabbli lil terzi. Kompliet tgħid li minkejja li l-penali imposta fuq is-soċjetà appellanta hija kkalkulata sat-8 ta' Novembru, 2004, mill-provi jirriżulta li fis-6 ta' Novembru, 2004, dawn il-liftijiet kienu qegħdin jintużaw. Is-soċjetà appellanta għamlet riferiment għax-xhieda tal-Inġinier Ray March, li qal li fil-5 ta' Novembru, 2004, ġie ċċertifikat li l-lifts setgħu jintużaw. Qalet li huwa inkredibbli kif fl-istess waqt li s-soċjetà appellanta tammetti li kienet qiegħda tagħmel użu minn dawn il-liftijiet, qiegħda tippretendi ħlas ta' penali għal dawn il-ġranet li l- liftijiet kien qiegħed isir użu minnhom. Kompliet tgħid li t-Tribunal naqas ukoll milli jieħu konjizzjoni ta' għadd ta' fatturi li wasslu għad-dewmien fiċ- ċertifikazzjoni tal-liftijiet bejn il-25 ta' Awwissu u l-5 ta' Novembru, 2004, u minflok iddeċieda li s-soċjetà appellanta taħti għal dan. Is-soċjetà appellanta qalet li dan minkejja li tressqu numru ta' xhieda u provi li lkoll ikkonfermaw li d-dewmien huwa attribwibbli lil nuqqasijiet tas-soċjetà appellata stess jew lil terzi, partikolarment fir-rigward tax-shafts fejn ġew installati dawn il-liftijiet. L- appellanta qalet li mill-ispezzjoni li saret mill-Inġinier Spiteri, irriżulta li kien hemm numru ta' snags li ma kinux responsabbilità tagħha, u kellhom jiġu sanati mis-soċjetà appellata nnifisha. Kompliet tgħid li l-misalignment li rriżulta bejn il-bieb tal-lift u l-ħajt kontigwu ma kienx difett fil-liftijiet, iżda difett fil-bini nnifsu, kif ikkonfermat mill-Inġinier March u minn Joseph Deguara, li wkoll Qrati tal-Ġustizzja Paġna 50 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM ikkonferma li kien hemm diskrepanza fl-alignment tax-shaft mal-lift. għalhekk hija ma kellhiex tinżamm responsabbli għal dan id-dewmien li seta' kien hemm fl-installazzjoni tal-liftijiet. Permezz tat-tieni aggravju tagħha, is-soċjetà appellanta tgħid li l-Arbitru għamel interpretazzjoni jew applikazzjoni skorretta tal-artikolu 1118 et seq. tal-Kap. Tgħid li lil hinn mill-kwistjoni fil-mertu, u mingħajr preġudizzju għall-predett, il-likwidazzjoni tal-penali fl-ammont ta' €46,820.48 hija waħda skorretta, eċċessiva u li tmur lil hinn minn kull prinċipju applikabbli f'ċirkostanzi simili. Tgħid li dan l-ammont huwa t-tripplu tal-valur oriġinali tal- kuntratt, sabiex b'hekk is-soċjetà appellata ser tispiċċa b'żewġ liftijiet li mhija ser tkun ħallset prattikament xejn tagħhom, u minflok ser tingħata €40,000 Qalet li din id-deċiżjoni tmur kontra kull sens ta' ġustizzja għaliex ir- riżultat aħħari ser ikun wieħed li jippreġudika lilha. Is-soċjetà appellanta għamlet riferiment għall-artikolu 1120 tal-Kodiċi Ċivili, li jgħid li l-penali hija l- kumpens għall-ħsara li jbati l-kreditur minħabba n-nuqqas ta' eżekuzzjoni tal- obbligazzjoni prinċipali. Kompliet tgħid li għalhekk il-penali trid tkun relatata mal-allegata ħsara li l-kreditur ikun qiegħed jilmenta dwarha. Qalet li s-soċjetà appellata ma sofriet l-ebda danni jew ħsara, u fil-mori tal-arbitraġġ l-appellata ma ressqet l-ebda prova li sofriet xi danni minħabba l-allegat dewmien fiċ- ċertifikazzjoni tal-lift. Kompliet tgħid li għall-kuntrarju, il-provi juru li l- appellanta għamlet dak kollu li kien mitlub minnha, u l-kumpless fejn saret l- installazzjoni tal-liftijiet ġie inawgurat fil-ġurnata li kellu jiftaħ, u bil-liftijiet qegħdin joperaw. Qalet li għalhekk hija qiegħda tistaqsi x'danni huma li sofriet is-soċjetà appellata, u għal liema raġuni din qiegħda tiġi kkumpensata bi kważi Qrati tal-Ġustizzja Paġna 51 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM ħamsin elf Euro. Qalet li l-prinċipju tal-pacta sunt servanda għandu jinqara flimkien ma' prinċipju sakrosant ieħor, dik li l-kuntratti għandhom jiġu eżegwiti Is-soċjetà appellanta qalet li minn qari tal-kuntratt innifsu għandu jirriżulta li penali ta' LM300 għal kull ġurnata fuq kuntratt ta' LM5,000 hija oneruża ferm, u għalhekk għandu japplika l-prinċipju tal-bona fede tal- kuntratti, prinċipju li jġib miegħu element ta' ekwità, kif ukoll ta' sens prattiku u morali, li jiġi vjolat mhux biss meta konfrontat b'aġir speċifiku doluż, iżda wkoll b'komportament sproporzjonat u mhux aċċettabbli skont in-normi ġuridiċi. Is-soċjetà appellanta qalet li fil-fehma tagħha t-Tribunal naqas milli japplika b'mod ġust il-provvedimenti tal-artikoli 1120 et seq. tal-Kap. għaliex is-soċjetà appellata ma sofriet l-ebda danni, kif ukoll għaliex anki li kieku huma dovuti xi penali, it-Tribunal kien fid-dmir li jemenda u jirriduċi l- penali ta' kuljum għal rata ġusta u li tirrifletti l-valur u r-realtajiet tal-kuntratt inkwistjoni. Ir-Risposta tal-Appell Fir-risposta tal-appell tagħha, is-soċjetà appellata qalet li dan l-appell mhux legalment sostenibbli inkwantu jittratta punti ta' fatt li mhumiex sindakabbli minn din il-Qorti, stante li f'każijiet li jikkonċernaw arbitraġġ ai termini tar-Raba' Parti tal-Att, l-appell jista' jsir biss fuq punt ta' liġi, u ladarba dan l-appell huwa wieħed domestiku u mhux mandatorju, appell minnu jista' jsir biss fuq punt ta' liġi ai termini tal-artikolu 70A tal-Kap. Kompliet tgħid li mir-rikors ma jirriżultax liema huwa l-provvediment tal-liġi li fuqu huwa msejjes dan l-appell, u saru l-proċeduri arbitrali għaliex klawsola fil-kuntratt Qrati tal-Ġustizzja Paġna 52 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM kienet tistipula li f'każ ta' tilwima bejn il-partijiet, it-tilwima għandha tiġi riferuta liċ-Ċentru dwar l-Arbitraġġ ta' Malta. Is-soċjetà appellata qalet li fis-16 ta' Ġunju, 2004 kien ġie ffirmat ftehim bejn il-partijiet li kien jistipula li s-soċjetà appellanta kellha tinstalla u tikkummissjona żewġ liftijiet fil-post magħruf bħala 'Pavilion' jew 'Luxe Pavilion' ġewwa Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta), L-Imdina, u bi qbil bejn il-partijiet ix-xogħlijiet kellhom jitlestew fi żmien għaxar ġimgħat minn din id-data, jiġifieri sal-25 ta' Awwissu, 2004, u fin-nuqqas kellha titħallas penali ta' LM300 għal kull ġurnata ta' dewmien. Qalet li l-partijiet speċifikament qablu li t-terminu indikat kellu jibda jiddekorri mid-data tal-ftehim, u sal-ġurnata tal-ftuħ tal-kumpless il- liftijiet kienu għadhom ma ġewx iċċertifikati ai termini tad-Direttiva 95/2016/EC, u s-Certificate of Conformity ħareġ fid-9 ta' Novembru, 2004. Kompliet tgħid li s-soċjetà appellanta bagħtitilha dawn iċ-ċertifikati fis-17 ta' Diċembru, 2004. Is-soċjetà appellata qalet li l-ewwel aggravju tal-appellanta huwa totalment infondat u inġustifikat. Spjegat li d-deċiżjoni tal-Tribunal hija waħda dettaljata u studjata dwar il-fatti u ċ-ċirkostanzi kollha li jsawru l- vertenza odjerna, u kuntrarjament għal dak allegat mis-soċjetà appellanta, m'hemm l-ebda interpretazzjoni skorretta tal-fatti, iżda biss konklużjonijiet li ma ssodisfawx lis-soċjetà appellanta. Is-soċjetà appellata żiedet tgħid li mhux minnu li d-dewmien fil-ħruġ taċ-ċertifikazzjoni huwa attribwibbli lil terzi, u s- soċjetà appellanta ma spjegatx liema huma l-fatturi jew il-provi li kellhom iwasslu lit-Tribunal għall-konklużjoni li d-dewmien kien attribwibbli lil terzi. soċjetà appellata ssenjalat li mill-provi rriżulta li fl-24 ta' Awwissu, 2004 meta saret l-ispezzjoni mill-Inġinier Ray March, il-liftijiet ma kinux lesti biex jiġu kkummissjonati, u għalhekk ma kienx hemm 'completion of works'. Is-soċjetà Qrati tal-Ġustizzja Paġna 53 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM appellata qalet li għalhekk it-Tribunal kien korrett jgħid li ċ-ċertifikazzjoni tal- liftijiet hija parti integrali mill-proċess peress li l-ebda lift ma jkun jista' jintuża mingħajr id-debita ċertifikazzjoni tiegħu. Is-soċjetà appellata qalet li jekk is- soċjetà appellanta kellha xi dubju dwar jekk ix-xogħlijiet setgħux jitlestew entro t-terminu miftiehem bejn il-partijiet, din kellha kull dritt ma tiffirmax il- Kompliet tgħid li mill-kontenut tal-iskrittura jirriżulta li l-parti tal- abbozz li kienet tirreferi għal xogħlijiet preparatorji li kellhom isiru da parti ta' terzi, tħassret bi qbil bejn il-partijiet, li ftiehmu li t-terminu ta' għaxar ġimgħat kellu jibda jiddekorri mid-data tal-kuntratt, u s-soċjetà appellata kienet għamlitha ċara li kienet qiegħda tinsisti fuq it-terminu għaliex il-kumpless kellu jiftaħ f'ġurnata partikolari. Qalet li l-fatt li tħassret parti mill-klawsola li kienet tirreferi għal xogħlijiet preparatorji, hija konferma li fil-ġurnata tal-iffirmar ma kienx fadal kwistjonijiet dwar tali xogħlijiet. Is-soċjetà appellata qalet li kien hemm nuqqas serju ta' diliġenza da parti tas-soċjetà appellanta, li bdiet tfassal pjan ta' azzjoni relattiv għax-xogħlijiet wara li kien ġie ffirmat l-imsemmi Is-soċjetà appellata qalet li s-soċjetà appellanta kellha l-oneru li tagħti raġunijiet validi għad-dewmien sorretti bil-provi, għaliex l-eżekuzzjoni tal- ftehim kien jispetta lilha biss, u f'dan il-kuntest hija naqset milli tressaq bħala xhieda rappreżentanti ta' Spinola Developments Limited, li kienet responsabbli mix-xogħlijiet fix-xaftijiet inkwistjoni, u lil Albert Formosa Brincat, direttur tagħha, li kien personalment preżenti meta saret din il-laqgħa. Is-soċjetà appellanta baqgħet issostni li dawn ix-xogħlijiet ma kinux responsabbilità tagħha, anki jekk it- Tribunal irrimarka li f'dan il-każ l-appaltant kellu dritt jippretendi li jsib eżekuzzjoni kompleta, sħiħa, pronta u effikaċi da parti tal-appaltatur. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 54 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM B'riferiment għat-tieni aggravju tas-soċjetà appellanta, is-soċjetà appellata qalet li kienet l-għażla libera tas-soċjetà appellanta li tidħol fil-ftehim tas-16 ta' Ġunju, 2004, u dan meta kienet konxja mill-obbligi li kienet qiegħda Kienet s-soċjetà appellanta wkoll li naqset milli tagħmel ix-xogħlijiet neċessarji qabel ikkonkludiet l-istess ftehim, b'dan illi naqset milli tfassal pjan ta' azzjoni meta ntrabtet bit-terminu stipulat fil- Kompliet tgħid li għalhekk jekk is-soċjetà appellanta kellha xi dubju, din kellha tiddeżisti milli taċċetta l-inkarigu, minflok tidħol għall-proġett u wara tallega li t-twettiq ta' dak li hija stess ikkuntrattat huwa ta' preġudizzju għaliha. Is-soċjetà appelllata qalet ukoll li hija kienet ċara dwar it-terminu li fih kellu Is-soċjetà appellata għamlet riferiment għall-prinċipju pacta sunt servanda, u qalet li tul is-snin il-Qrati tagħna għarfu li ftehim validu bejn il-partijiet għandu s-saħħa ta' liġi bejniethom, u l-ebda Qorti m'għandha tindaħal fi ftehim jekk ma jkunx milqut b'xi difett li ġġibu ma jiswiex. Is-soċjetà appellata qalet li l-prinċipju taċ-ċertezza legali għandu jikkostitwixxi l-pern ta' kull obbligazzjoni li tiġi kkuntrattata bejn il-partijiet, u f'dan il-kuntest l-artikolu 1122(1) tal-Kodiċi Ċivili jispeċifika liema huma dawk l-istanzi fejn il-Qrati jistgħu jtaffu jew inaqqsu l-penali, filwaqt illi jeskludi dawk il-każijiet fejn id- debitur ikun irrinunzja espressament għal kull tnaqqis, jew jekk il-penali tkun ġiet miftiehma għad-dewmien biss. Is-soċjetà appellata qalet li ma jistax jingħad li hija ma sofriet l-ebda l-klawsola tal-penali għandha titqies bħala forma ta' danni prelikwidati, li permezz tagħha l-kreditur ried jeħles mill-obbligu li jipprova li ġarrab ħsara, għaliex permezz ta' din il-klawsola jista' jistrieħ biss fuq il-fatt li Qrati tal-Ġustizzja Paġna 55 minn 65 d-debitur tal-obbligazzjoni ma jkunx wettaq fil-ħin dak li mal-parti l-oħra jkun Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM intrabat li jagħmel. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Il-Qorti kkonsidrat l-eċċezzjoni preliminari mqajma mis-soċjetà appellata, jiġifieri dik li dan l-appell mhuwiex legalment sostenibbli stante li jindirizza għadd ta' punti ta' fatt li mhumiex sindakabbli minn din il-Qorti, filwaqt li s-soċjetà appellanta naqset milli tiċċita l-artikolu tal-liġi li fuqu qiegħda tibbaża l-aggravju tagħha. Il-Qorti kkonsidrat li t-tieni aggravju sollevat mill-appellanta ċertament li jittratta punt ta' liġi li jimmerita konsiderazzjoni fit-tul, partikolarment għaliex dak li jrid jiġi deċiż jolqot l-aktar element kruċjali tal-proċeduri arbitrali, iġifieri l-fattur tal-ekwità. L-ewwel aggravju: [interpretazzjoni skorretta tal-provi esebiti] Min-naħa l-oħra l-ewwel aggravju mressaq mis-soċjetà appellanta huwa dwar jekk it-Trubunal għamilx interpretazzjoni korretta tal-fatti kif esposti, wara li din sostniet li m'għandhiex tkun hi li twieġeb għad-dewmien fil-ħruġ taċ-ċertifikazzjoni tal-liftijiet, u fattwalment il-liftijiet ġew installati entro t- terminu ta' għaxar ġimgħat miftiehem fil-kuntratt. Il-Qorti tirrileva li anki d- diċitura li ntużat mis-soċjetà appellanta f'dan l-aggravju tagħha, tagħmel riferiment għall-mod kif it-Tribunal evalwa l-fatti ppreżentati quddiemu. Hawnhekk il-Qorti tagħmel parentesi u tiġbed l-attenzjoni tal-partijiet rigward proċeduri li ilhom għaddejjin aktar minn ħmistax-il sena, dwar kuntratt li sar Qrati tal-Ġustizzja Paġna 56 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM aktar minn sbatax-il sena ilu, li l-inqas ħaġa li trid il-Qorti hija li jkun hemm dubju minn xi parti jew oħra, dwar jekk saritx ġustizzja minħabba il-mod kif saret l-interpretazzjoni tal-fatti mit-Tribunal jew minn din il-Qorti. Min-naħa l- oħra l-liġi li tirregola arbitraġġi bħal dawn hija ċara, li l-appell jista' jkun biss fuq punt ta' liġi u mhux fuq punti ta' fatt, naturalment sabiex ma jiġix frustrat l-iskop ewlieni tal-proċeduri tal-arbitraġġ, jiġifieri dik li ssir ġustizzja bl-aktar mod spedjenti u skont il-prinċipji tal-ekwità, lil hinn mill-formaliżmu żejjed. F'dan il-każ jirriżulta li kien hemm bidla fl-Arbitru waqt il-kors tal-proċeduri, u l-proċeduri arbitrali ġew fi tmiemhom madwar ħmistax-il sena wara li nbdew. Din il-Qorti temmen bis-sħiħ li sabiex tkun tista' ssir ġustizzja mal-partijiet, hija m'għandhiex toqgħod lura milli teżamina l-atti fl-intier tagħhom, tiffamiljarizza ruħha mal-provi u mal-fatti kif seħħew, għaliex huwa hekk biss li tista' tassigura li ssir ġustizzja. Skont l-ewwel aggravju tas-soċjetà appellanta, it- Tribunal għamel interpretazzjoni skorretta tal-fatti, għaliex dan wasal għall- konklużjoni li l-commissioning u ċ-ċertifikazzjoni tal-liftijiet installati hija parti integrali mill-proċess tal-installazzjoni, u għalhekk is-soċjetà appellanta ma qdietx l-inkarigu tagħha entro t-terminu miftiehem fil-kuntratt. Wara li fliet l- atti, din il-Qorti sabet li minkejja li s-soċjetà appellanta kellha għaxar ġimgħat, bejn is-16 ta' Ġunju, 2004 u l-25 ta' Awwissu, 2004, sabiex tlesti l-installazzjoni tal-liftijiet inkwistjoni, sa lejlet l-inawgurazzjoni tal-kumpless Luxe Pavilion f'Novembru tal-istess sena, dawn kienu għadhom ma ġewx iċċertifikati bħala li jistgħu jintużaw. Mill-provi jirriżulta anzi li ċ-ċertifikazzjoni inkwistjoni kienet lesta u ġiet ippreżentata lis-soċjetà appellata fis-17 ta' Diċembru, 2004, u għalhekk s-soċjetà appellanta naqset milli tosserva t-terminu konċess lilha fil- ftehim iffirmat bejn il-partijiet. Il-Qorti mhix ser tidħol fil-mertu dwar jekk ix- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 57 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM xaftijiet kinux lesti għall-installazzjoni f'Ġunju 2004, meta l-appellanta bdiet l- installazzjoni tal-liftijiet, jew jekk kienx hemm snag list li nġabet għall- attenzjoni tal-esponenti tagħha, imma li kellha tiġi indirizzata minn terzi. huma punti ta' fatt li ġew ikkonsidrati u deċiżi mit-Tribunal, u jekk xejn s- soċjetà appellanta kienet tenuta li tressaq provi suffiċjenti sabiex tikkonvinċi lit-Tribunal li hija ma kellha x'taqsam xejn maċ-ċertifikazzjoni ta' dawn il-liftijiet u għalhekk hija tassew qdiet l-inkarigu mogħti lilha entro t-terminu stipulat fil- Il-Qorti hi tal-fehma li dawn il-punti ta' fatt m'għandhomx jiġu kkonsidrati ulterjorment minnha f'dan l-istadju ta' reviżjoni, u għalhekk dwar l- ewwel aggravju sollevat mis-soċjetà appellanta dwar il-mod kif it-Tribunal interpreta l-fatti li kellu għad-dispożizzjoni tiegħu, tista' tieqaf hawn. [interpretazzjoni skorretta tal-artikoli 1118 et seq tal- Kap. 16] Is-soċjetà appellanta tgħid li l-penali stabbilita mit-Tribunal fl-ammont ta' €46,820.48, hija penali eċċessiva u skorretta u tmur lil hinn mill-prinċipji applikabbli f'ċirkostanzi simili. Tgħid li fi tmiem il-proċeduri arbitrali s-soċjetà appellanta ser tispiċċa b'lift li ma ħallset xejn tiegħu u b'€40,000 kumpens għad-danni. Tgħid li d-dispożizzjonijiet applikabbli tal-Kodiċi Ċivili jistipulaw li l- penali hija forma ta' kumpens għall-ħsara li jbati l-kreditur minħabba nuqqas ta' eżekuzzjoni tal-obbligazzjoni prinċipali, u l-penali trid tkun relatata mal- ħsara li jilmenta dwarha l-kreditur. Tgħid li f'dan il-każ is-soċjetà appellata ma ġabet l-ebda prova li hija sofriet xi forma ta' danni, u l-inawgurazzjoni tal- kumpless xorta waħda saret meta kellha ssir. Tgħid li minkejja li r-regola prinċipali fl-interpretazzjoni tal-kuntratti hija pacta sunt servanda, fl-istess Qrati tal-Ġustizzja Paġna 58 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM waqt il-kuntratti jridu jiġu esegwiti in bona fede, u l-penali ta' LM300 għal kull ġurnata ta' dewmien, għandha titqies li hija eċċessiva meta wieħed jikkonsidra l-valur tal-kuntratt mogħti kien ta' LM5,000. interpretazzjoni korretta tad-dispożizzjonijiet relattivi tal-Kodiċi Ċivili kellha tkun fis-sens li t-Tribunal kellu d-dmir li jemenda u jirriduċi l-penali li għandha titħallas ta' kull jum għal waħda aktar ġusta. Is-soċjetà appellata laqgħet għal dan billi wieġbet li s-soċjetà appellata daħlet għall-kuntratt tas-16 ta' Ġunju, 2004 b'mod liberu u volontarju, mingħajr ma laħqet fasslet pjan ta' azzjoni dwar kif kien ser isir ix-xogħol, qabel intrabtet bit-terminu stipulat fil-kuntratt. Qalet li l-ftehim huwa l-liġi bejn il-partijiet, u għandu jiġi osservat il-prinċipju taċ-ċertezza legali fir-rigward tal-obbligazzjoni li ġiet ikkuntrattata bejn il-partijiet. Qalet ukoll li kwalsiasi tnaqqis fil-penali li trid tiġi likwidata, għandha ssir strettament skont dak li jipprovdi l-artikolu 1122 tal-Kodiċi Ċivili. L-artikolu 1122 tal-Kodiċi Ċivili jipprovdi illi: (1) Il-Qorti ma tistax tnaqqas jew ittaffi l-penali ħlief f'dawn il-każijiet: (a) Jekk id-debitur ikun esegwixxa parti mill-obbligazzjoni, u l-kreditur ikun aċċetta espressament il-biċċa li ġiet esegwita; (b) Jekk id-debitur ikun esegwixxa parti mill-obbligazzjoni, u l-parti hekk esegwita, meta jitqiesu ċ-ċirkostanzi partikolari tal-kreditur, tkun biċ-ċar tiswielu. Iżda, f'dan il-każ, ebda tnaqqis ta' penali ma jista' jsir, jekk id- debitur, meta ntrabat għall-penali, ikun irrinunzja espressament għal kull tnaqqis jew jekk il-penali tkun ġiet miftiehma għad-dewmien biss. (2) Meta skont dan l-artikolu, il-penali għandha tiġi mnaqqsa, it-tnaqqis għandu jsir fil-proporzjon tal-parti tal-obbligazzjoni li tkun baqgħet ma ġietx esegwita. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 59 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Huwa ċar li f'dan il-każ il-penali ġiet miftiehma bejn il-partijiet għall- eventwalità ta' dewmien fl-eżekuzzjoni tal-obbligazzjoni li ntrabtet biha is- soċjetà appellanta, u għalhekk li kieku l-artikolu 1122 tal-Kodiċi Ċivili kellu jingħata interpretazzjoni restrittiva, tendenzjalment il-Qorti kienet tieħu l- pożizzjoni li f'dan il-każ m'għandu jkun hemm l-ebda tnaqqis tal-penali. Madanakollu l-Qorti ma tistax tinjora x-xejriet fil-ġurisprudenza lokali, li lkoll jindikaw ċaqliq favur it-temperament tal-penali li għandha tiġi likwidata in omaġġ tal-prinċipju li l-kuntratti għandhom jiġu eżegwiti in bona fede u l- likwidazzjoni tal-penali li ssir m'għandhiex tħalli riżultati 'assurdi'. F'dan ir- rigward il-Qorti sejra tagħmel riferiment għal deċiżjoni li ssemmiet waqt it- trattazzjoni mill-partijiet, fl-ismijiet Mary Mokaddem. et vs. Joseph Borg Crockford et2, fejn il-Qorti għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet: "Jidher għalhekk li l-idea hi li l-penali eċċessivi jistgħu jiġu riveduti u mibdula. Fil- fehma tal-Qorti din is-sistema hi dik li l-aktar tagħmel sens in kwantu tiżgura li irrispettivament ta' dak li jkunu ftehemu l-partijiet, ma tinħoloqx il-possibilità li jkun hemm konsegwenzi assurdi. Fil-liġi Maltija ma nsibu l-ebda provvediment li jgħid li l- Qorti għandha l-jedd li tnaqqas il-penali fejn din tirriżulta li hi eċċessiva. Il-prinċipju ġenerali hu li l-kuntratt jirrifletti l-ftehim tal-partijiet u l-kuntratt għandu jkun eżegwibbli. L-atturi għamlu riferenza għal sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (per Imħ. J.R. Zahra Preca) fl-ismijiet Baggit Enterprises Limited vs Jeffrey Frendo et deċiża fil-15 ta' April, 2002 fejn ġie osservat il-prinċipju li ftehim bejn il-partijiet għandu s- saħħa ta' liġi bejniethom "… u l-ebda qorti m'għandha tindaħal fi ftehim bħal dan jekk ma jkunx milqut b'xi difett li ġġibu ma jiswiex." Fix-xena lokali, fil-kawża fl-ismijiet Michael Borg Tanti vs Richard Zahra Preca proprio et nomine deċiża mill-Qorti tal-Appell fil- 2 Qorti tal-Appell (Superjuri), 25.02.2011. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 60 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM il-ħsara, il-komportament iżda wkoll b'dak 15 ta' Diċembru, 2004: "… hemm sproporzjon astronomiku bejn il-quantum tal- inadempjenza tal-konvenut appellant riskontrata bis-sentenza tat-2 ta' Frar, 1994, u l-quantum tal-penali likwidata fis-sentenza tal-20 ta' Marzu, 1997 bħala kumpens biex tagħmel tajjeb għall-istess inadempjenza … Dik il-Qorti però injorat għal kollox id-dispożizzjoni kontenuta fl-artikolu 993 invokata mill-appellant li tesiġi li l-kuntratti għandhom jiġu esegwiti bil-bona fidi u li dawn jobbligaw mhux biss għal dak li jingħad fihom iżda wkoll għall-konsegwenzi kollha li ġġib magħha l- obbligazzjoni skont ix-xorta tagħha, bl-ekwità, bl-użu jew bil-liġi. Din il-Qorti tifhem li fil-kunċett tal-bona fidi jidħol ukoll ċertu element ta' ekwità kif ukoll ta' sens prattiku u morali li jiġi vjolat mhux biss meta konfrontat b'aġir speċifiku doluż biex jagħmel jkun għal kollox sproporzjonat u li ma jkunx aċċettabbli skont in-normi stabbiliti tas-soċjetà u tal- loġika ġuridika." F'din il-kawża l-Qorti kienet irriduċiet drastikament l-ammont dovut lill-attur bħala penali u osservat ukoll li: "Il-ħsieb ta' din il-Qorti f'dan ir- rigward hu rifless fil-massima tad-dritt komuni li għal sekli sħaħ iddomina l- kontinent Ewropew: in omnibus quidem, maxime tamen in jure, aequitas spectanda sit." (fn. Massima legali li reġgħet saret riferenza għaliha mill-istess Qorti kif presjeduta fil-kawżi fl-ismijiet George LaRosa et vs Charles v. Gilford noe et deċiża fl-14 ta' Lulju, 2005 u Lorenza March et vs George Castillo et deċiża fl-10 ta' Mejju, 2007). Wieħed jista' jitħajjar jargumenta kontra l-eżerċizzju li għamlet il-Qorti tal-Appell fuq il-prinċipju li: "… il-prinċipju jibqa' l-istess, ċioe dik tal-libertà kontrattwali bil-korollarju tiegħu li l-eċċezzjonijiet għal dik il-libertà m'għandhomx jiġu estiżi lil hemm mil-limiti tal-liġi li tistabbilixxi l-eċċezzjoni … l-art. 1035 tal-Kodiċi Ċivili, li jagħti lill-kuntratti magħmulin skont il-liġi s-saħħa tal-liġi stess, li hija l-aqwa liġi, ċioe l-liġi tal-partijiet, il-mezz u l-miżura tal-indipendenza personali tagħhom fil- kamp kontrattwali, u li ma jistgħux jiġu mħassra ħlief bil-kunsens ta' xulxin jew għal raġunijiet magħrufin mil-liġi. Kif hu risaput il-kuntratti huma wieħed mill-aqwa, jekk mhux l-aqwa, sorġenti tal-obbligazzjoni obligatio est juris vinculum." (Avukat Dr Giuseppe Maria Dakov vs William Baza nomine deċiża mill-Qorti tal-Appell fis- 7 ta' Settembru, 1973). Ir-raġunament adottat mill-Qorti tal-Appell fis-sentenza mogħtija fil-15 ta' Diċembru, 2004 ġie applikat ukoll fis-sentenzi tal-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili (per Imħ. J.R. Zahra Preca) fl-ismijiet Mary Rose sive Mary Sambugaro Roelse Mizzi vs Mario Mikasinovic tat-8 ta' Marzu, 2005 ("B'applikazzjoni tal-massima in omnibus quidem, maxime tamen in jure, aequitas spectanda sit, huwa possibbli li l-effett u l-applikazzjoni litterali ta' klawsola penali jiġu 'ridimensjonati' jekk jirriżulta li dawn joffendu jew jiksru s-sens prattiku u morali tal-obbligazzjoni billi jkunu jidhru sproporzjonati jew inaċċettabbli 'skont in-normi stabbiliti tas-soċjetà u l-loġika ġuridika."), u tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (per Imħ. T. Cutugno) tad-19 ta' Qrati tal-Ġustizzja Paġna 61 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM Jannar, 2006 u mogħtija fil-kawża Angelo Vella Camilleri nomine vs Emanuel Camilleri Goodson li mxew fid-direzzjoni mogħtija mill-Qorti tal-Appell. F'din l-aħħar kawża għalkemm it- talba kienet għall-ħlas ta' LM68,250 bħala penali għad-dewmien fit-tlestija ta' appalt li kien jikkonsisti fil-bini ta' aktar sulari f'lukanda, il-Qorti rriduċiet is-somma għal LM25,000 fuq bażi ta' arbitrio boni viri. 1978 paġna 288). 3. … Il-prinċipji rilevanti fir-rigward tal-materja ta' penali provvedimenti tal-liġi, huma s-segwenti:- li jirriżultaw mill- l-piena pattwita fil-klawsola tissanzjona "(a) Penali hu ftehim volontarju li għandha bħala wieħed mill-iskopijiet tagħha li tiddiswadi lid-debitur milli jibqa' inadempjenti fit-twettiq tal-obbligazzjoni. Min- naħa l-oħra jekk l-iskop ta' prevenzjoni tibqa' mhux rejalizzata, il-klawsola penali hi mezz ta' ripressjoni l- in kwantu komportament illeċitu tad-debitur. (b) Penali hi kumpens għall-ħsara li jsofri kreditur minħabba nuqqas tat-twettiq tal-obbligazzjoni prinċipali mid-debitur (artikolu 1120 (1)) (ara sentenza tal- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kawża Geraldo Konietzny vs Av. Dr. Joseph Mallia nomine tal-5 ta' Ottubru, 1957 (Vol. Fil-kawża deċiża mill-Qorti tal-Appell (Inferjuri) (per Imħ. P. Cirillo) fis-27 ta' Frar, 2008 fl-ismijiet Emanuel Caruana Scovino vs The Two Divers Company Limited ġie osservat: "M'hemmx dubju illi klawsola penali f'kuntratt għandha funzjoni essenzjalment riżarċitorja intiża biex tiffissa b'mod preventiv, u anke b'mod vinkolanti, l-ammont tad-dannu f'każ ta' dewmien jew ta' inadempiment. (Geoffredo Caniglia nomine et vs John Farrugia Smith, Appell Kummerċjali, 13 ta' April, 1921). is-sens jinsab ritenut Qrati tal-Ġustizzja Paġna 62 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM (ċ) Kreditur jista' jaġixxi għat-twettiq tal-obbligazzjoni prinċipali minflok ma jitlob il- penali li fiha jkun inkorra d-debitur (artikolu 1120 (2)). Kreditur ma jistax jitlob il- ħaġa prinċipali u l-penali flimkien, ħlief meta l-penali tkun ġiet pattwita għad- dewmien biss (artikolu 1120 (3)). (d) Id-debitur jaqa' fil-penali meta jsir ħati ta' dewmien, bħalma jingħad fl-artikolu 1130 tal-Kodiċi Ċivili (Kap. 16), fis-sens li fejn l-obbligazzjoni tkun li jagħmel u jiġi pattwit żmien, id-debitur jiġi mqiegħed in mora bl-għeluq ta' dak iż-żmien." Mill-atti jirriżulta li s-soċjetà appellanta minn jeddha aċċettat il-klawsola tal-penali, minkejja li kienet taf bid-diffikultajiet li kienet ser issib hekk kif tibda l-istallazzjoni tal-liftijiet fuq il-post. Din ma kinitx l-ewwel darba li s-soċjetà liftijiet fil-kumpless inkwistjoni fil-kumpless Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta), u għalhekk din kienet taf tajjeb, kif jirriżulta mix-xhieda ta' Charles Barbara, li f'siti kbar bħal dawn, aktarx li ser issib ċerti problemi ta' nuqqas ta' tlestija tax-xogħol preparatorju qabel hija setgħet tibda bl-installazzjoni tal- liftijiet. Il-Qorti kkunsidrat ukoll li l-lanjanza ewlenija tas-soċjetà appellanta hija dwar il-quantum tad-danni li hija sfat esposta għalihom bil-ftehim bejn il- partijiet. Huwa aktar minn evidenti li meta l-appalt inkwistjoni kien jiswa ftit aktar minn LM6,000 (jew madwar €12,000), penali ta' €700 għal kull ġurnata ta' dewmien tista' titqies li hi eċċessiva, partikolarment meta wieħed iqis li b'kollox kien hemm perijodu ta' 75 ġurnata li matulhom kienet għadha ma ħarġitx iċ-ċertifikazzjoni tal-liftijiet, minkejja li dawn kienu installati, u kontra kull liġi u regolament kienu qegħdin jintużaw ukoll. Is-soċjetà appellanta tgħid li ma tkunx qiegħda ssir ġustizzja jekk apparti li ser tkun ħadet il-liftijiet, is- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 63 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM soċjetà appellata ser tingħata kumpens ta' aktar minn €40,000 għal dan id- Il-Qorti ttendi li taqbel ma' din il-linja ta' ħsieb, partikolarment quddiem ċirkostanzi fejn il-partijiet irrikorrew għall-proċedura tal-arbitraġġ proprju bl-iskop li l-vertenza ta' bejniethom tinqata' skont il-prinċipji tal- ekwità. Il-Qorti hija tal-fehma li huwa hawn fejn interpretazzjoni stretta tal- tal-penali naqset milli tagħmel ġustizzja bejn il-partijiet, partikolarment meta wieħed iqis li l-liftijiet installati kienu qegħdin jintużaw mis-soċjetà appellata, kif ukoll meta wieħed iqis il-valur tal-kuntratt li ngħata lis-soċjetà appellanta, meta mqabbel mal-penali li hija ġiet obbligata li tħallas Il-Qorti tqis li t-tmint ijiem penalty-free li kkonċeda t-Tribunal huma ftit wisq u wasslu għal-likwidazzjoni ta' penali li hija relattivament eċċessiva u eżorbitanti. Il-Qorti kkonsidrat ukoll li f'dan il-każ, il-proċeduri arbitrali ġew istitwiti mis-soċjetà appellanta għaliex din kien għad kellha bilanċ x'tirċievi mingħand is-soċjetà appellata, u li kien biss fil-kontrotalba li s-soċjetà appellanta ressqet xi forma ta' pretensjoni għall-ħlas tal-penali spettanti lilha. Il-Qorti sejra għalhekk tittempera l-ammont tal-penali li għandha titħallas mis- soċjetà appellanta lis-soċjetà appellata għal għaxart elef Euro (€10,000). soċjetà appellanta billi: bbażat fuq punti ta' fatt; Għar-raġunijiet premessi, din il-Qorti qiegħda tiddeċiedi dwar l-appell tas- Tastjeni milli tieħu konjizzjoni tal-ewwel aggravju stante li huwa Qrati tal-Ġustizzja Paġna 64 minn 65 Appell Inferjuri Numru 10/2021 LM tas-soċjetà appellata; Tikkonferma l-lodo appellat limitatament inkwantu dan laqa' t-talba Tilqa' t-tieni aggravju b'mod limitat, fis-sens li qiegħda tirriforma l- lodo arbitrali appellat, billi tiddikjara li l-penali likwidata mit-Tribunal hija eċċessiva meta wieħed iqis iċ-ċirkostanzi kollha tal-każ. Għalhekk il-Qorti qiegħda tillikwida arbitrio boni viri l-penali li għandha titħallas mis-soċjetà appellanta lis-soċjetà appellata fis-somma ta' għaxart elf Euro (€10,000); Tordna t-tpaċija tal-imsemmija penali kif likwidata, mal-ammont dovut lis-soċjetà appellanta; Tordna lis-soċjetà appellanta tħallas lis-soċjetà appellata s-somma ta' tlett elef, tmin mija u ħamsa u għoxrin Euro u ħamsa u għoxrin ċenteżmu L-ispejjeż tal-proċeduri arbitrali għandhom jibqgħu kif deċiżi, filwaqt li l- ispejjeż ta' dan l-appell għandhom ikunu 70% a karigu tas-soċjetà appellanta u 30% a karigu tas-soċjetà appellata. Onor. Dr Lawrence Delia Naudi LL.D. Imħallef Rosemarie Mansueto Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 65 minn 65