BORD DWAR IL-KONTROLL TA' KIRI TA' RABA' Emanuel sive Leli Busuttil Dougal (KI 3469792M) U b'digriet tas-7 ta' Marzu 2012, il- karta tal-identita' giet ikkoreguta ghal 68581M Illum, 14 ta' Lulju, 2021 Ra r-rikors ta' Gaffarena Holdings Limited fejn gie premess: Illi s-socjeta' rikorrenti hija proprjetarja tal-ghalqa maghrufa tal- Hammieri in kontrada tal-Hammieri li fiha l-kejl ta' cirka erba' telef, hames mija, tlieta u tletin metri kwadri (9009 m.k.) gewwa Hal Qormi, liema ghalqa tmiss minn nofsinhar ma' Triq Hammieri, mit-Tramuntana ma' beni ta' mario Borg Brincat jew l-eredi tieghu u mill-lvant ma' beni tal-familja Sargent jew l-eredi taghhom, imqabbla lil Emanuel sive Leli Busuttil Dougal bhala eredi ta' Francis Busuttil Dougal u dan versu l-kera ta' hames liri (Lm 5) ekwivalenti ghal hdax-il Euro u erbgha u sittin centezmu (EUR 11.64) fis-sena bl- iskadenza taghlaq kull 15 ta' Awissu. Illi s-socjeta' rikorrenti saret taf illi l-gabilott taghha, Emanuel sive Hidayathullah Busuttil Dougal kiser il-kondizzjonijiet tal-qbiela billi bena garaxx (kif mmarkat bl- ahmar fuq l-aerial photograph hawn anness u mmarkat bhala Dok A) fuq l-ghalqa inkwistjoni u tella' hajt ta' madwar ghaxar (10) filati (ritratti hawn annessi u mmarkati bhala Dok B – Dok E) u dan abbuzivament, illegalment, u minghajr ebda kunsens tas-socjeta' rikorrenti u minghajr permessi mill-MEPA. B' konsewgenza ta' dan u/jew deliberatament jew bi traskuragni l-intimat kkaguna jew halla li tigi kagunata hsara ohra, hlief il-hsara fil-ghalqa msemmija. Ghaldaqstant is-socjeta' rikorrenti titlob bir-rispett lil dan il-Bord sabiex ai termini ta' l-Artikolu 4 (f) tal-Att dwar it-Tigdid ta' Kiri ta' Raba' (Kap 199) tal-Ligijiet ta' Malta) tawtorizza r-ripreza ta' l-ghalqa maghrufa 'tal- Hammieri' in kontrada tal-Hammieri li fiha l-kejl ta' cirka erba' telef, hames mija, tlieta u tletin metri kwadri (Hidayathullah m.k.) gewwa Iż-Żebbuġ (Ghawdex) liema raba' tinsab mikri lill-intimat u tordna l-izgumbrament tal-intimat mill-istess raba' fi zmien qasir u perentorju li jigi liha prefiss minn dan il- Bord." Ra r-risposta ta' Emanuel sive Leli Busuttil Dougal tal-21 ta' Mejju 2012, fejn intqal: Illi t-talba hija nfondata fil-fatt u fid-dritt u dan peress li m' huwiex minnu illi Emanuel Busuttil Dougal bena kamra u ghamel xogholijiet ohra b' mod abbuziv jew li kkaguna hsara fl-imsemmija art. Illi bejn il-partijiet kien hemm diga' kawza li marret dezerta u l-ispejjez ta' l-istess kawza ma thallsux u ghalhekk din il-kawza mhijiex profonibbli skont l-artikolu 907 tal-Kap 12. Illi rigward il-kamra in kwistjoni, din ilha li nbniet mill-1940 u s-sidien ta' dak iz-zmien kienu accettaw il-qbiela inkluz l-istess kumpannija. Ra li din il-kawza giet assenjata lil dan il-Bord hekk kif diversament ippresedut; Ra li t-tieni eccezzjoni giet irtirata; Ra l-provi prodotti; Ra d-dokumenti kollha ezebiti; Ra n-nota ta' sottomissjonijiet tal-intimat; Ra li din il-kawza giet differita ghas-sentenza in difett ta' ostakolu; Ra d-digriet taghha tas-26 ta' Jannar 2021, fejn giet sospiza l-prolazzjoni tas- sentenza, u gie mahtur Anthony Dyer bhala membru tekniku ta' dan il-Bord, kif ukoll regghet giet ikkonfermata l-hatra tal-Perit Edgar Cesareo; Ra r-rapport tal-membri teknici ipprezentat fid-9 ta' April 2021; Ra li din il-kawza giet differita ghas-sentenza in difett ta' ostakolu ghall-lum; Ra l-atti kollha ta' din il-kawza. Ikkunsidra: Oliver Alcock in rapprezentanza tal-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar xehed illi mis-survey sheets ezebiti li jkopru minn 1957 sal-lum, qatt ma kien hemm ebda applikazzjoni ghal xi tip ta' xogholijiet fuq din l-art in kwistjoni. Mis-survey sheets jidher illi l-kamra in kwistjoni li tidher fuq id-dokument A1 bil-blu, hija kamra li kibret maz-zmien. Sostna li biex kamra titkabbar, trid issir applikazzjoni ghal dan l-iskop. Sostna li permezz ta' aerial photos, l-Awtorità tkun tista' taghmel verifiki dwar l-materjal, jew kif kien mibni, jekk huwa mibni l-boundary wall. hitan tas-sejjieh huma protetti bil-ligi, u ghalhekk, jekk wiehed irid ibiddel hajt, irid japplika biex dan jinbidel minn tas-sejjieh ghal wiehed normali. F'seduta ohra, huwa spjega li mir-ritratti li ezebixxa, ma tantx jista' johrog car x'tip ta' hajt ittella' mat-triq jew le. Mir-records tal-Awtorità, ma jirrizultax li qatt mar xi rapprezentant tal-MEPA fuq xi kwistjoni relatata mal-hajt. Ma kien hemm xejn illegali jew xi tip ta' enforcement mahrug fuq dan il-hajt. Marco Belkhrir, direttur tas-socjetà rikorrenti, xehed li din is-socjetà Tal- Bahrija Company Limited, akkwistat din l-art minghand Josmar Limited, permezz ta' kuntratt tat-13 ta' Frar 1995, atti tan-Nutar Dottor Antoine Zammit Ventura. L-art kienet dak iz-zmien, imqabbla lil Francis Busuttil Dougal, missier l-intimat. Tal-Bahrija Company Limited amalgamat ruhha ma-socjeà' Gaffarena Holdings Limited, u ghalhekk, l-assi taghha ghaddew ghand Gaffarena Holdings Limited. Spjega li meta giet akkwistata din ir-raba', il-hajt ta' barra l-ghalqa, u cioè ta' fuq it-triq, kien hajt tas-sejjieh baxx, u gholi xi tlieta jew erba' filati. Izda llum, il-hajt fuq it-triq huwa gholi xi hdax-il filata, u mibni bil-gebel. Spjega li l-entratura ghall-ghalqa kellha biss fetha zghira, u illum hemm xatba tal-hadid kbira daqs sitt metri, u gholja daqs il-hajt ta' barra. Spjega li meta nxtrat din l-ghalqa, il-kamra kienet wahda antika, mibnija bil-hajt tas-sejjieh, u kellha bieb zghir. Illum, dan il-bieb huwa kbir daqs ta' garaxx, u ghalhekk il-kamra saret qisha garaxx u mhux kamra fejn jinzammu l-ghodda. Il- kamra kibret aktar minn doppju, u la Ta' Bahrija Company Limited, u lanqas is- socjetà rikorrenti jew ir-rapprezentanti taghhom, qatt gew avvicinati minn Emmanuel Busuttil Dougal jew Francis Busuttil Dougal sabiex isiru dawn ix-xogholijiet, jew ghall-kunsens sabiex japplikaw ghall-permessi mal-MEPA. Spjega li l-ghalqa kienet imdawwra kullimkien b'hitan tas-sejjieh ta' erba' filati gholi, inkluzi l-hitan li kienu jiddividu l- istess ghalqa fi tliet porzjonijiet. Dawn il-hitan twaqqghu u ma ghadhomx hemm. Il- hajt divizorju fuq il-lemin u fuq wara tal-ghalqa, m' ghadux tas-sejjieh, imma sar tal- kantun, u sar iktar gholi minn erba' filati. Spjega li meta l-kumpannija xtrat l-ghalqa, ma kien hemm ebda access ghall-ghelieqi fuq wara, u fl-ghalqa taghhom kien hemm biss passagg bir-rigel. Illum, ma ghadux hekk ghax l-intimat nehha parti kbira mill-hajt divorzju fuq il-parti tax-xellug u wara ta' l-ghalqa, sabiex wiehed jaccedi ghall-ghelieqi u s-serrer permezz ta' karozzi li jinsabu fuq ix-xellug ta' l-ghalqa. Qal li l-ghalqa ma ghadhiex tintuza ghall-iskop li giet imqabbla, u cioè ghall-intenzjonijiet agrikoli, peress li meta mar fuq il-post, ma deher xejn mizrugh, u l-kamra kienet qed tintuza biex tinzamm dghajsa minn Emanuel Busuttil Dougal. In kontroezami, huwa qal li missieru kien xtara din l-ghalqa. Qal li huwa jichad li z- zieda tal-bicca kamra u tal-hajt ta' barra, saru fl-1970 u fl-1980. Qal li huwa ghadu kif ircieva korrispondenza mill-MEPA dwar ksur tal-kontroll tal-ippjanar. Emanuel Busuttil Dougal xehed li r-raba' in kwistjoni, ilha ghand il-familja tieghu ghal zmien twil. Spjega li kienet ghand in-nannu, imbaghad ghand iz-ziju Salvu, imbaghad ghand missieru, u issa ghandu. Spjega li qabel din l-art kienet ghand tal-familja imsejjhin tal-Gzejri mill-Mosta, li qatt ma kellhom xi problema maghhom. Spjega li l-kamra tal-ghalqa tintuza ghall-ghodda tal-biedja u ghall-bzonnijiet marbutin mal- istess xoghol. Kultant isir uzu minnha jekk tkun battala ghal xi zmien. Spjega li veru li hemm dghajsa, u ilha ma tohrog xi tmien snin, u fiha jitfghu diversi oggetti tal-biedja, inkluz kaxxi, xkejjer, u gieli anke tkun mimlija bl-ucuh. Sostna li r-raba' kollu jinhadem, u huwa l-mezz tal-ghixien tieghu u tal-famijla tieghu. Huwa full time farmer u ghandu n-numru 2300/69. Qal li l-kamra ilha mibnija zmien. Kienet inbniet b'gebel minn bini li kien twaqqa' fi zmien il-gwerra. Spjega li meta l-qbiela kienet tithallas lil zewg xebbiet Gatt (u dawn kienu sidien qabel il-Gzejri), kienet saret zieda zghira bil-gebel. Spjega li parti mill- hajt ta' wara inzerta kien singlu, u tmermer u twaqqa', filwaqt li tkabbar ftit. Spjega li dan ix-xoghol ta' zieda, kien sar fil-1979, u missieru kien kiseb il-kunsens minghand ix-xebbiet Gatt. Qal li huwa kien imur ihallas lil dawn ix-xebbiet Hal Falconi Vella, u kien qalilhom li ser ikkabbru l-kamra b'xi hames piedi. Spjega li dawn kienu qalulu li basta li huma ma jidhlu fl-ebda spejjez. Qal li la hu u lanqas missieru ma ghamlu l- ebda xoghol fuq il-kamra mill-1979 'l hawn. Din il-kamra mkahhla bil-hamrija, u b'saqaf tal-pjanci. Qal li m'hemmx kwistjonijiet mal-MEPA. Qal li f'xi zmien, il- gvern kien wessa' t-triq u kien waqqa' l-hajt, u rega' bena l-hajt mill-gdid. Il-hajt qabel kien tas-sejjieh, u wara kien sar tal-kantun. Qal li l-kamra kienet qabel irtirata l-gewwa, u hekk ghadha, ghalkemm anqas. Emanuel Busuttil Dougal stqarr illi l-ghalqa, qabel kienet ghand Jane Sheldon, u mbaghad kienet ghamlet ftit zmien ghand Gatt Brothers. L-ircevuti li ezebixxa kienu mahruga min- nisa, sidien li kien hemm qabel. Qal li l-garaxx inbena fis-snin erbghin, u dejjem issaqqaf bil-pjanci. Imbaghad kien twaqqa' maz-zmien, u fl-1976, missieru ddecieda li jsaqqfu biex juzawh ghal xi haga bhala agrikoltura. Qal li saqqfuh bil-pjanci, u kien hemm hajt fuq wara divizorju, li kien waqa' ghax kien tmermer, u ziduh bil- kantun. Il-garaxx jintuza ghall-agrikoltura, ghall-ghodda u ghal boroz tal-fertilizer. Qal li is-sid kienet tigi minn zmien ghal zmien, u rat dak li sar fl-1976, u ma qaltilhom xejn fuqu. Qal li qabilha, l-art kienet ta' zewg xebbiet Gatt. Dottor Joseph Bonanno xehed li wara li l-MEPA hadu passi kontra Gaffarena Holdings u kontra Emanuel Busuttil Dougal, Gaffarena Holdings ma ghamlux appell, mentri Busuttil Dougal ipprezenta appell. Ir-ragunijiet huma illi l-binja tal-kamra ilha hemmhekk minn qabel ma' dahlet in vigore l-MEPA fil-1992, u dan jirrizulta mill-aerial photographs ta' l-1988, u ta' qabel. Il-kwistjoni tal-hajt hija li t-triq twessghet mill- gvern, u flok hajt tas-sejjieh, ghamlu hajt tal-kantun, u ghamlu wkoll il-gates tal- hadid. Spjega li l-kwistjoni qieghdha fl-Appell. Nicholas Difesa bhala impjegat ta' Transport Malta, spjega li mill-files, ma sabx li din it-triq in kwistjoni, u cioè Triq ix-Xitwa, Ir-Rabat (Għawdex), inghatat tarmac, jew xi hadd talab biex titwessa' t-triq. Perit Raymond Schembri Farrugia xehed illi l-file relattiv huwa WD 627. Spjega li kienet saret talba lid-dipartiment mill-ministeru fl-10 ta' Marzu 1984, biex isir xoghol ta' twessigh fit-triq. Qal li f'xi hin, kien hemm xi wiehed mill-bdiewa li qal li kellu xi spiera tal-ilma u kien hemm bzonn li jsiru xi emendi. Spjega li d- dipartiment ha hsiebha. Hemm dikjarazzjonijiet fil-file li saru minn bdiewa u sidien, fejn qablu mal-proposta tad-dipartiment. Qal li fil-15 ta' April 1985, hemm ittra mid- Direttur tal-Public Works, fejn talab lill-Kummissarju tal-Artijiet sabiex tinbeda l- process ta' esproprjazzjoni tal-art. Qal li jista' jkun li hemm file iehor relattiv ghall- esproprjazzjoni, u file iehor relattiv ghall-ezekuzzjoni tax-xogholijiet li saru. F'seduta ohra, il-Perit Schembri Farrugia spjega li kien hemm file bin-numru WD 2139 tal- 1985, li kien jirrigwarda ilment minn Maria Bonanno, dwar esproprjazzjoni ta' art f'Hal Ir-Rabat (Għawdex). Dan il-file ma nstabx. Qal li meta ssir it-triq, id-Dipartiment itella' l- hitan ukoll. Ikkunsidra Rapport tal-espert mahtur minn dan il-Bord hekk kif diversament ippresedut Il-Perit Edgar Cesareo ipprezenta u kkonferma bil-gurament tieghu r-rapport ippreparat minnu li fih saru is-segwenti konstatazzjonijiet: Osservazzjonijiet Din il-proprjeta' tikkonsisti f' art maghrufa tal-Hammieri in kontrada tal- hammieri li fiha l-kejl ta' cirka erba' telef, hames mija u tlieta u tletin metru kwadru (Schembri Farrugia m.k.) fil-limiti ta' Iż-Żebbuġ (Ghawdex). Din l-art tikkonsisti fit-tlett ihbula, kif jidher fil-pjanta annessa ma' dan ir-rapport, li huma ftit imtarrgin wahda mill-ohra lejn in-naha tal-Grigal. L-access ta'din il-proprjeta' hi permezz ta' bieb ta' xi 2.5 metri tal-hadid (Ritratt nru 1), gholi ta' xi 2.3 metri li qieghed gewwa hajt tal-gebel bil- pilastri tad-dobblu , li ma jidhirx li ghandu zmien twil u li , skond l-intimat kien inbena mill-Gvern meta trangat it-triq. La darba tidhol minn dan il-bieb, u xi sebgha metri 'il gewwa, hemm kamra, riferita bhala 'garaxx' fir-rikors fuq in-naha tal-lemin li tidher li qed sservi bhala 'store' (ritratti nru 2 u 3) u li hija gholja 10 filati. Fuq ix-xellug ta' din il-kamra, hemm moghdija (Ritratt nru 14) li tibqa' niezla fil-konfini tal-lvant, tul it-tlett ghelieqi li jiffurmaw ukoll parti minn din il-proprjeta' u dawn it-tlett ghelieqi jidhru li nhatru recentemant, u l- habel tan-nofs ghandu wkoll xi xtieli (Ritratt nru 8). Diskussjoni Ghalkemm it-tul tal-garaxx kollu hu ta' xi 10.9 metri u l-wisgha xi 5.4 metri, jidher li dan inbena f' zewg fazi, ghax il-parti ta' quddiem (li ghandha tul ta' 7.93 metri) hi vizibilment differenti f' dik li hija l-kwalita' tal-gebel li jiffurmaw il-hitan tieghu. Jidher ukoll li kien sar intervent fuq il-hajt tal- faccata ta' din il-kamra liema faccata kienet twaqqghet u regghet inbniet biex gie ffurmat bieb ta' garaxx wiesgha, li llum ghandu bieb tal-hadid iggalvanizzat. Din il-kamra hija msaqqfa permezz ta' 'corrugated sheets' imqeghda fuq travi ta' l-injam (Ritratt nru 4) u fuq in-naha ta' wara ta' dan l-istore hemm bieb tal-hadid wiesgha 1.24 metri (Ritratt nru 5). Mit-tip ta' gebel li gie wzat biex nbena dan il-garaxx, jidher li l-parti ta' quddiem hija l-parti l-aktar antika b' gebel zmarrat u ta' qies inkonsistenti kemm fitu-tul u ukoll fil-gholi, u l-hajt huwa wiesgha xi zewg piedi (60 centimetru). Il-parti ta' wara ta' dan l-istore tidher car li nbniet fi zmien ferm iktar recenti minn dik ta' quddiem (Ritratti 6 u 7) u hi mibnija bil- gebel tal-kantun ta' 9" (23 centimetru) hxuna u gholi ta' xi 27 centimetru. Din id-differenza fil-hxuna tal-hitan bejn dawk ta' quddiem u dawk ta' wara, jirrizulta li l-garaxx huwa usa fuq in-naha ta' wara b' xi 66 centimetru. Hija li r-ritratt mehud mill-Aerial Photography tal-MEPA fis-sena 1957 (u li qieghed fil-process) jindika din il-kamra kif kienet qabel ma giet estiza. Jidher ukoll li meta nbena l-hajt il- gdid tat-triq li tifforma llum il-boundary ta' din il-proprjeta' , li dan il-hajt nbena xi ftit metri 'il gewwa milli kif kien jidher f' dak ir-ritratt imsemmi tal-MEPA. l-opinjoni Fuq ix-xellug ta' din il-kamra, hemm moghdija (Ritratt nru 9) li tibqa' niezla tul it-tlett ghelieqi li jiffurmaw ukoll parti minn din il-proprjeta, ghalkemm din il-moghdija tibqa' ddur lejn ix-xellug mal-limiti tal-ghalqa u tkompli ghaddejja minn ticrieta fil-hajt (Ritratt nru 16) ghal prorpjeta' ta' terzi u b' hekk jidher li setgha nholoq dritt ta' access gdid. Il-hitan tas- sejjiegh li jiddividu l-ghelieqi ma jidhrux li qed jigu mantnuti (Ritratt nru 15) u huma miksija b' haxix hazin. Gew osservati pajpijiet ta' l-ilma (Ritratti nur 10 u 11) li jwasslu l-ilma f' dawn l-ghelieqi minn giebja li qeghda fir-raba agjacenti fuq il-punent, li hi mahduma mill-intimat. Il-hajt fuq il-lemin ta' din ir-raba' , mill-kamra 'l isfel, u li jifred din ir-raba' minn raba' ta' terzi, huwa mibni parti sejjieh, u parti bil-kantun tal-gebel aktar recenti u mal-hajt tas-sejjiegh hemm sigar tal-bajtar tax-xewk u sigar ohra. Fuq in-naha ta' wara tal-proprjeta', jigifieri fit-tielet habel, il-konfini huma determinati minn hajt tal-gebel (pjuttost recenti) li partijiet minnu huma sa 14-il filata u ohrajn 6 filati (Ritratt nru 12)." In eskussjoni, il-Perit Edgar Cesareo spjega li skont ir-relazzjoni tieghu, irrizultalu li fuq il-parti ta' wara, inbniet estensjoni. Sostna li b'referenza a fol 97 tal- process fejn hemm aerial photo taz-zona partikolari li jgib id-data ta' 1957, huwa spjega li l-estensjoni hija fuq wara, u li d-dell li jidher, huwa kollu mal-genb. indikata l-estensjoni bil-kulur ahmar fuq il-pjanta a fol 96. Spjega li fil-garaxx/store, kien hemm xi affarijiet, u li jidhirlu li kien hemm xi dghajsa. Il-faccata tal-istore rega' inbena, ghax il-genb huwa antik, u l-faccata hija gdida, u infatti, il-bieb tal- kamra wkoll huwa bieb tal-hadid. Huwa spjega li ma ghandu l-ebda indikazzjoni kif mexa l-bieb, ghal raguni semplici li l-hajt kollu inbidel tal-faccata. Spjega li fir- relazzjoni tieghu, huwa ghamilha cara li l-hajt ta' barra tal-art, inbena mill-gvern wara li kienet twessghet it-triq u ttiehdet parti minn l-art. Kien ghalhekk li rega' ittella' hajt mill-gdid. Fir-rapport li sar minn entrambi l-membri teknici wara l-ghoti tad-digriet ta' dan il- Bord hekk kif ippresedut, fis-26 ta' Jannar 2021, intqal: "Diskussjoni Il-membri tal-Bord hadu konjizzjoni tar-rapport dwar dan ir-raba' li kien gie ppreparat u pprezentat mill-Perit Edgar Cesareo u wara li kkonferma dan l-istess rapport qeghdin hawn izidu dan li gej: Gie nnutat li din ir-raba' , maghrufa 'Tal-Hammieri' limiti ta' Hal Qormi huwa kollu raba' saqwi. Is-sors ta' l-ilma hija spiera antika i tinsab f' raba' iehor tal-istess intimat u li huwa raba' frank. L-ilma mill-ispiera jigi ppumpjat ghal go vaska fl-istess raba' frank tal-intimat u ghalhekk mhux suggett ghal dan ir-rikors. Fir-raba' suggett ghar-rikors, gie nnutat li kien hemm pajpijiet tal-plastik biex igorru l-ilma tat-tisqija mill-vaska ghar-raba' kollu li kien jikkonsisti fi tlett ghelieqi (Ritratti 01 u 02). Fuq naha wahda tal-ghelieqi hemm passagg wiesa (Rit 03) li jippermetti dhul ta' ingenji kbar/vetturi ghal matul is-sena kollha. Dan iservi wkoll biex inaqqas it-tbatija ghall-gar tal-prodotti agrikoli mit-tliet ghelieqi matul is-sena kollha peress li r-raba' hu saqwi. Il-hajt tal-genb tul il-passagg huwa pjuttost zdingat u twahhlet fence tal- pastik 'il gewwa mill-hajt. L-ewwel ghalqa malli tidhol mit-triq kienet mahruta lesta ghaz-zriegh – skont l-intimat din kienet imhawwla kabocci qabel inhatret. It-tieni ghalqa kienet nofsa mahruta u lesta ghaz-zriegh (Rit 04) u n-nofs l- iehor kienet mizrugha patata u armata bis-sistema tat-tisqija 'sprinklers' (friefet). F' din l-ghalqa kien hemm ukoll hames sigar tal-lewz morr. It-tielet ghalqa kienet imhawwla hass, kabocci u pastard (Rit 05) u kienet armata ukoll ghat-tisqija bl-isprinklers. Kien hemm ukoll zewg sigar tar- rummien u tnejn ohra lewz morr. Il-kamra li hemm kif wiehed jidhol fir-raba' fuq il-lemin (Rit. 06) kien uzat ghal-skopijiet agrikoli (Rit 07). Konkluzzjoni L-esponenti, wara li jergghu jikkonfermaw ir-rapport li kien ghamel il-Perit Rossignaud fl-2014, jikkummentaw li, apparti l-kummenti hawn fuq espressi, li r-raba' kollu huwa saqwi u mahdum sew skont il-mistier. Inzidu wkoll li l-prezenza tas-sigar tal-lewz morr jindika element ta' traskuragni, peress li dawn xi darba kienu frott irqiq li bi traskuragni, jmutu u jergghu jarmu lewz morr." Ikkunsidra It-talba odjerna saret mis-socjetà rikorrenti abbazi tal-Artikolu 4(2) (f) tal-Kap 199 tal-Ligijiet ta' Malta, u dana ghaliex is-socjetà rikorrenti allegat li nkisru l- kondizzjonijiet tal-qbiela, billi nbena garaxx fuq l-ghalqa, u ttella' hajt ta' madwar ghaxar filati b'mod abbuziv, illegali, u minghajr ebda kunsens tas-socjetà rikorrenti, u minghajr permessi tal-MEPA. Il-Bord jaghmel referenza ghas-sentenza mogħtija minn dan il-Bord hekk kif diversament ippresedut, fl-20 ta' Gunju 2018, fl-ismijiet, Eileen Xuereb Pavia et vs Paolo Busuttil Dougal, liema sentenza giet ikkonfermata mill-Qorti tal-Appell, fit-12 ta' Lulju 2019. Fiha ntqal is-segwenti: "Il-Bord jibda biex josserva illi l-Att dwar it-Tigdid ta' Kiri ta'Raba, ossija Kap 199, jiddefinixxi "raba" bhala: "kull art li tkun prinċipalment mikrija għall-koltivazzjoni ta' prodotti agrikoli, fjuri, siġar tal-frott jew dwieli u għal skopijiet li għandhom x'jaqsmu ma' l-agrikoltura, inkluż it- twaqqif ta' serer, cloches jew cold frames, iżda ma tinkludix art intiża biex jirgħu l-annimali." Il-Bord josserva wkoll illi l-Artikolu 1544(a) tal-Kodici Civili jipprovdi li kerrej ghandu jinqeda bil-haga bhala missier tajjeb tal-familja, u f'decizjoni tal-Qorti tal-Appell fl-ismijiet 'Carmen Tanti vs Anthony Micallef Trevisan' tal-10 ta' Jannar 2007, dik il-qorti osservat:- "In tema legali, hi disposizzjoni cara tal-ligi li l-kerrej, sia ta' fond urban jew dak rustiku jew agrikolu, hu fl-obbligu li jaghmel mill-haga lokata lilu dak l-uzu li ghalih hi ddestinata l-haga u skond il-mudell konswet ta' mgieba tal- bonus paterfamilias. Dan, ma ghandux jigi tradott fis- sens assolut illi lill-kerrej ma huwiex konsentit certu jus variandi ghall- ahjar godiment tal-haga purke, s' intendi dan jaghmlu fil-limiti senjalati mid-destinazzjoni maqbula bejn il-kontraenti". Fil-kawza Vivien Galea Gatt Mifsud D'Amato et vs Carmel Sghendo deciza fit 2 ta' Ottubru 2008 mill-Bord u kkonfermata mill-Qorti tal-Appell fil 15 ta' Lulju 2009 intqal li s-segwenti principji kienu jirrizultaw mill-provvedimenti tal-Ligi: F'dan l-artikolu l-ligi tiprospetta diversi cirkostanzi ta' inadempiment da parti ta' l-affittwarju li kull waħda minnhom kapaci twassal biex is-sid jirrifjuta li jgedded il- qbiela u jinsisti ghall-isfratt tal-gabillott mir-raba'. Skond il-fehma tal-Qorti, l-ipotesijiet ta' inadempiment prevvisti mid-disposizzjoni ma jridux ikunu ta' importanza skarsa. Naturalment, il-gravita` ta' l-inadempiment tiddependi minn apprezzament tal-fattispeci singolari ta' kull kaz partikolari in kwantu mhux possibbli li wiehed ifassal gwidi generali li jghoddu indistintement ghall-kazijiet kollha. il-principji F'dan provvedimenti tal-ligi huma li:- il-kuntest jirrizultaw mill- Il-kerrej ghandu obbligu li jinqeda bil-haga mikrija u jahdem ir-raba' bhala missier tajjeb tal- familja (Art. 1554 u 1555 tal-Kodici Civili) u m'ghandux jinqeda biha b'mod li jista' jgib hsara lil sid il-kera; Iwiegeb ukoll ghal "...tgharriq u ghall-hsarat li jigru matul it-tgawdija tieghu, meta ma jipprovax li dan it- tgharriq jew hsarat graw minghajr htija tieghu." (Artikolu 1561 tal-Kodici Civili); Il-kerrej ghandu l-obbligu li f'gheluq il-kirja jirritorna l- haga mikrija fi stat tajjeb; L-obbligazzjoni li ghandu l-kerrej li jirritorna lura l-haga fi stat tajjeb, hemm ukoll lobbligu li "....li jikkunsinna l- haga, u li jikkonservaha sal- kunsinna." "Il-ligi hi severa ma min jitraskura l-obbligu li jzomm fi stat tajjeb ta' riparazzjoni l-hitan tar-raba ghax hi konxja mill-importanza taghhom ghall- preservazzjoni talhamrija u bhala lqugh ghall- elementi. Timponi ghal dan in-nuqqas is-sanzjoni massima ta' l- evizzjoni biex tassigura l-osservanza ta' dan l-obbligu" (Carmela Konietzny vs Tereza Alcock deciza fil-25 ta' Gunju 1996). Fis-sentenza 'Perit Paul Hegarty Caruana vs Rosa Palmier et', il- Qorti tal-Appell Inerjuri qalet ukoll: "Dak li jghodd hawn, bhala proposizzjoni ta' dritt, jikkoncerna l-punt jekk, f'kaz ta' assenza ta' patt espress jew jistghax il-gabbillott jew awtorizazzjoni preventiva, detentur tal-kirja jaghmel modifikazzjonijiet fil- haga lokata lilu minghajr il- kunsens tas-sid. Kunsens li mhux rikjest ad validitatem mil-ligi li jkun bilfors espress (Art 1564(1) tal-Kodici Civili). Tajjeb li jigi notat illi l-ligi specjali (Kap 199) ma ssemmiex, kif hekk taghmel il-ligi ordinarja, illi "il-kerrej, matul il-kirja, ma jista' jaghmel ebda tibdil fil-haga mikrija minghajr il-kunsens ta' sid il- kera". ghall-espressjoni "abitwalment naqas li jhares xi kondizzjoni ohra tal-kirja" (Art 4(2)(f)). Fin-nuqqas ta' ftehim jew ta' xi patt espress, il-kondizzjoni tal-kera trid tkun indotta mid-disposizzjonijiet generali tal- kuntratt ta' kera. fil-ligi, Ghat-tifsira it-taghlim dottrinali hu fis-sens illi dan ma ghandux jigi ntiz fis-sens li l-kerrej ma jista' jaghmel ebda modifikazzjoni fil-fond. Dan in raguni ghad-deduzzjoni illi gjaladarba huwa ghandu dritt igawdi l-fond allura ghandu jkollu l-fakolta`li jadattah ghal konvenjenzi u ghal bzonnijiet tieghu, b'obbligu naturalment li jpoggih fl-istat li kien jekk ikun irid hekk is- sid. Kif qalet il-Qorti tal-Appell Inferjuri fil-kawza 'Carmelo Zammit Ventura vs Francis Pace Callus' deciza fil 25 ta' Novembru 2015, "Hi gurisprudenza pacifika li l-kerrej jista' jaghmel tibdil fl-immobbli li qieghed ghandu b'kirja, ghalkemm ma jkunx ottjena l-kunsens tas-sid basta li dan it-tibdil: (a) ikun parzjali u mhux ta' importanza; (b) ma jbiddilx id-destinazzjoni tal-kokazzjoni; (c) ma jippregudikax id-drittijiet tas-sid; (d) ikun utli jew necessarju ghall-godiment tal-fond; (e) fit-terminazzjoni tal-lokazzjoni jkun jista' jigi b'facilita' eliminat u l- fond ikun jista' jigi repristinat u mqieghed fl- istat li kien qabel (ara per ezempju Pantaleone Sghendo et vs John Schembri Farrugia deciza mill- Qorti tal-Appell (Superjuri) fis- 26 ta' Marzu 1996); ir-regola generali Ghalhekk isiru nnovazzjonijet fil-fond lokat minghajr il-kunsens tas-sid, m'ghandhiex tinftiehem bhala regola assoluta u hu mholli ghall-apprezzament tal-gudikant dwar l- importanza tat- tibdil li jkun sar." jistghux Premessi dawn il-principji, jinghad qabel xejn, illi l-kuntratt ta' kiri ta' fond rustiku, tnehhi certi tipi partikulari fejn ikun hemm arrangamenti assocjati, bhal per ezempju l-koltivazzjoni tar-raba' flimkien mat-trobbija ta' bhejjem, dir-regola ghandu bhala oggett il-godiment ta' haga produttiva, u ghalhekk l-affitt ta' raba' jista' jigi definit bhala l-lokazzjoni ta' art ghall-koltivazzjoni ta' prodotti agrikoli versu l- korrispettiv ta' qbiela. Minn dan jemergi l-obbligu fil-gabillott kerrej, li jikkoltiva r- raba' u li jaghmel uzu minnha qua bonus paterfamilias, u skont id-destinazzjoni taghha. L-obbligu hu dak allura, li l- kerrej jikkonduci gestjoni produttiva u jezercita attività agrarja. Dwar it-tlugh ta' hajt ta' madwar ghaxar filati allegatament b'mod abbuziv, illegali u minghajr ebda kunsens tas-socjetà rikorrenti u minghajr permessi tal-MEPA Dwar din l-allegazzjoni mressqa mir-rikorrenti bhala bazi ghat-talba tar-ripreza lura ta' din l-ghalqa, jidher anke mir-ritratti ezebiti mar-rikors promotur bhala Dok B – Dok E, li qed issir referenza ghal hajt ta' barra tat-triq. Irrizulta kemm mix-xhieda tal-Perit Schembri Farrugia, kif ukoll mill-eskussjoni tal-membru tekniku l-Perit Edgar Cesareo, illi t-triq li maghha tmiss din l-ghalqa, kienet twessghet mill-Gvern. Irrizulta mix-xhieda tal-Perit Schembri Farrugia, li l-hitan li jkunu twaqqghu, jittellghu mill- Gvern stess. Ma rrizultax li l-intimat kellu x'jaqsam mat-talba li saret ghat-twessiegh tat-triq, u ghalhekk, tali argument imressaq mir-rikorrenti, ma hux ta' sostenn ghat-talba tieghu ghar-ripreza ta' din l-ghalqa. Dwar Bini ta' Garaxx fl-Ghalqa Jirrizulta ben ippruvat, mill-assjem tal-provi, illi hemm zvilupp fuq l-art agrikola fil- pussess tal-intimat. Mir-rapporti tal-membri teknici, jirrizulta li kien hemm ambjenti li fir-rikors, jissejjhu bhala garaxx li ghandhom parti minnhom li jidhru li ilhom mibnija ghal zmien twil, mentri parti minnhom jidhru li gew mibnija aktar tard. In fatti, jirrizulta li l-ambjenti kienu gew estizi, u dana mill-aerial photos ezebiti li juru li mat-trapass tas-snin, l-izvilupp f'din l-art baqa' jizdied. Il-Bord iqies ukoll li fl-ircevuti tal-qbiela rilaxxati mis-sidien precedenti, u li gew ezebiti bhala Dok RJG1 u RJG2, kien hemm imnizzla li r-raba' kienet ta' cirka 4 tumoli kompriza ghorfa zghira, li ghandha tintuza ghal skop unikament agrikolu. Minkejja li jirrizulta li saret tali estensjoni, dan il-Bord iqies li l-uzu ta' dawn l- ambjenti, huwa ghal skopijiet agrikoli. Irrizulta wkoll li l-art fil-pussess tal-intimat, u mertu ta' din il-kawza, hija ta' estensjoni ta' art ta' cirka 4533 metri kwadri, u liema art tikkonsisti fi tlett ihbula. Irrizulta wkoll li r-raba' huwa saqwi, u qed jigi mahdum sew skont il-mistier, ghalkemm l-prezenza tas-sigar tal-lewz morr, jindika element ta' traskuragni. Il-Bord huwa sodisfatt, li nonostante li verament saret estensjoni fl-izvilupp li kien hemm, u li già kien ezistenti fis-sena 1957, (hekk kif jirrizulta mill-aerial photo ezebit), l-intimat ma ghamel ebda uzu hazin tar-raba' mikri, u l-istess raba' qed jinzamm fi stat tajjeb, kif huwa obbligat jaghmel. Il-Bord iqis li hija parti minima meta kkomporata mal-art kollha mqabbla, li fiha hemm dan il-garaxx in kwistjoni. Il-bqija hija kollha art li qed tintuza ghal skopijiet Il-Bord josserva li l-izvilupp huwa wiehed minimu meta kkomparat mal- estensjoni tal-art kollha mqabbla, u per konsegwenza, ma jkunx difficili li l-intimat jirritorna l-art fi stat tajjeb meta xi darba tittermina l-kirja. Il-Bord jaghmel referenza ghal dak li qalet il-Qorti tal-Appell, fis-sentenza tal-4 ta' Mejju 2005, fl-ismijiet, Nicholas Jensen Zammit Marmara’ f'ismu proprju kif ukoll ghan- nom ta' ohtu l-imsiefra Irene Palombi Corlett vs Emanuel Tedesco, u cioè fejn intqal li l-affitt ta' raba' jista' jigi definit bhala l-lokazzjoni ta' art ghall-koltivazzjoni ta' prodotti agrikoli, versu l-korrispettiv ta' qbiela, u li l-obbligu hu li l-kerrej jikkonduci gestjoni produttiva, u jezercita attività agrarja, fejn l-art mikrija tkun suxxettibbli ta' koltivazzjoni. Il-Bord ikompli jaghmel referenza ghal dik l-istess sentenza, fejn f'dak il-kaz, l-Onorabbli Qorti ta' l-Appell, spjegat li in linea ta' principji, ma jistax ikun disputat illi meta kerrej juza r-raba', jew parti minnha, bhala speci ta' mahzen jew garage ghat-tqeghid fiha ta' karozzi qodma, biex minnhom jestraji l-ispares ghas- sengha principali tieghu ta' mekkanik, dan igib ksur tal-kundizzjonijiet tal-kirja [subparagrafu (f)], billi hu ma setax juza r-raba' ghal tali skop. (Ara a propozitu sentenza fl-ismijiet "Rosalie Dyer et -vs- Carmelo Palmer Morewood Briffa Raggio et", Appell, 28 ta' Frar 1994, fejn irrizulta li l-kerrej uzu l-ghalqa ghall-magazzinagg ta' rham konness man-negozju tieghu). Madanakollu, il-Qorti tal-Appell kompliet tispjega li fil-kaz in ezami, irrizulta, mhux kontraddett, illi l-intimat ippermetta li fuq parti mill-art li kienet xaghri jew blat, jinzammu vetturi qodma. Dan però, wahdu mhux bizzejjed biex igib dik il-vjolazzjoni li jsemmi s-subparagrafu (f). Il-Qorti kompliet tispjega li r-rikorrenti appellanti, filwaqt li jirrikonoxxu li l-art kienet in parti blati, u in parti bil-hamrija, imkien ma gabu prova konvincenti illi fil-parti koltivabbli, din intuzat xort' ohra, milli ghall-produzzjoni tal-prodotti agrikoli. Ghaldaqstant, il-Qorti tal- Appell waslet ghall-konkluzzjoni, li ma jistax ghalhekk jinghad, li z-zamma tal- vetturi fuq il-parti blati tal-art, tikkostitwixxi ksur tal-obbligu tal-harsien tal- kondizzjonijiet tal-kirja, aktar 'il fuq imfisser. L-integrità tal-parti koltivabbli baqghet dik li hi, u dak li hu aktar importanti, l-ebda abbuz ma gie kostitwit bil-fatt tat-tqeghid ta' xi vetturi fuq il-parti, li minn dejjem ma kienitx tajba ghall- koltivazzjoni. Il-Bord iqies li anke fil-kaz li ghandu quddiemu, gie sodisfacentement ippruvat li l- partijiet kultivabbli kollha, qeghdin jigu utilizzati bl-ahjar mod possibbli mill- intimat. Jirrizulta wkoll minn dak li gie ezebit, u minn dak osservat mill-membri teknici, li l-parti fejn hemm l-istruttura tekwivali percentwal zghir biss tal-art imqabbla. L-uzu principali tal-ghalqa baqa', u huwa dak agrikolu, kif kienet originalment intiza. Il-Bord jaghmel referenza wkoll ghas-sentenza citata mill-intimat fin-nota ta' sottomissjonijiet tieghu, fl-ismijiet, Carmelo Zammit Ventura (u b'digriet tas-26 ta' Jannar 2009 wara l-mewt tar-rikorrent, l-atti kienu legittimati f'isem Giuseppa sive Guza Zammit Ventura) vs Frances Pace Callus, deciza mill-Qorti tal-Appell, fil-25 ta' Novembru 2015. Il-kawzali ta' dik il-kawza kienu, li fir-raba' nbnew diversi strutturi, u tghattew partijiet mir- raba' bil-konkos minghajr il-permessi mehtiega skont il-ligi, u minghajr il-kunsens tas-sid. Fis-sentenza tieghu, il-Bord iddecieda fost ohrajn, li l-bini ta' din il-kamra ma znaturax id-destinazzjoni originali tal-kuntratt pattwit, ghaliex l-art kienet u ghadha tinhadem ghal skopijiet agrikoli; l-edilizzju jokkupa parti verament zghira tar-raba' lokat, u ma tressqet l-ebda prova, u ma allegat bl-ebda mod, li r-raba' mhux qed jinhadem. Fl-appell, tqajjmu aggravji, fis-sens li l-intimata nehhiet hamrija u bniet kamra b'veranda fuq saff ta' konkos. Xoghol li sar minghajr permess. Ghalhekk fis-sit oggett tal-kawza hemm illegalità, u li l-agir tal-intimata ma kienx de minimis, tant li bl-agir taghha, esponiet lil sid ir-raba' ghall-multi u agir iehor min-naha tal- MEPA. Dwar dawn l-aggravvji, il-Qorti tal-Appell spjegat hekk dwar l-ewwel aggravvju: "...ir-regola generali li ma jistghux isiru nnovazzjonijet fil-fond lokat minghajr il-kunsens tas-sid, m'ghandhiex tinftiehem bhala regola assoluta u hu mholli ghall-apprezzament tal-gudikant dwar l-importanza tat-tibdil li jkun sar. 1.4 Jirrizulta li l-kamra u shed inbnew minghajr permess ta' zvilupp. Fit- twegiba l-intimata qalet: "Pero' din l-insistenza tar-rikorrenti dwar il- MEPA ghandu jinghad illi anke fir-raba' agrikolu tezisti l-policy illi kmamar ta' dimensjoni zghar jinghataw minhabba l-ghodda u l-mutur tal- hart illi certament wiehed mhux se joqghod jigi bih minn post ghalliehor. Id-dimensjonijiet huma zghar. Il-kamra in kwistjoni hija zewg metri bi tlett metri cirka" (fol. M'hemmx dubju li sabiex tinbena l-kamra kien hemm bzonn ta' permess ta' zvilupp. Madankollu l-qorti ma tistax tikkonkludi li l-bini li sar fuq porzjon daqstant zghira tar-raba' oggett tal-kawza, jissarraf fi ksur tal-obbligu tal-inkwilin li jinqeda bilhaga mikrija bhala missier tajjeb tal-familja. Jibqa' wkoll 'il fatt li d-destinazzjoni tal-kirja baqghet l-istess. Ir-raba' kienet u ghadha tintuza' ghal skop agrikolu. 1.5 L-argument li l-istruttura mibnija bla permess qeghda tesponi lil sid il- kera ghal multi kbar u azzjonijiet ohra mill-awtorita' pubblika, baqa' biss argument. L-appellanti m'ghamlitx riferenza ghall-provvedimenti tal-ligi. Il-bini sar mill-inkwilin minghajr il-kunsens ta' sid il-kera. Ghalhekk is- sid ma wettaqx reat. Dan apparti li sid il-kera dejjem ghandha rimedju alternattiv u mhux estrem daqs it-terminazzjoni tal-kirja. M'hemm xejn milli jzommha milli tiehu passi kontra l-intimata sabiex tnehhi l-kamra u shed gialadarba nbnew bla permess ta' zvilupp. F'dan ir-rigward m'hemmx ghalfejn tistenna sakemm xi darba tigi tterminata l-kirja. Ladarba l-istruttura saret bla permess, l-inkwilin m'ghandux dritt jippretendi li jhallihom minkejja li bihom qieghed jaghmel uzu ahjar mir- raba' mikrija. Is-sid tista' wkoll taghmel rapport fl-ufficcju tal-MEPA fejn tgharrafhom dwar il-ksur u titlob li tittiehed azzjoni. Ghalhekk l-argument tal-appellanti li l-agir tal-intimata ".… Jista' jkollu konsegwenzi serji u horox konsistenti f'multi kbar u azzjonijiet ohra mill-awtoritajiet kompetenti" (fol. Dwar it-tieni aggravvju, il-Qorti tal-Appell sostniet li dak li hu rilevanti, huwa li: i. Il-Qorti hija sodisfatta li mill-provi rrizulta li l-kamra in kwistjoni hi zghira hafna meta paragunata mad-daqs tar-raba' oggett tal-kirja. Fatt li d-difensur tal-appellanti kkonferma waqt ittrattazzjoni quddiem din il- qorti. Kif jirrizulta mir-ritratti esebiti mill-partijiet (fol. 13 u fol. 31), il-kamra ma nbnietx f'parti centrali tar-raba' imma hija biswit hajt tas-sejjieh, b'dan illi l-bqija tal-porzjon tar-raba' baqa' mhux mittiefes. Inoltre, m'hijiex ta' ostakolu biex tinhadem ilkumplament tar-raba'. Il-Bord kien korrett meta kkonkluda li minn dak li rrizulta mill-provi, il-kamra ma ttellef xejn mill-uzu u l-iskop originali tal-kirja tal-art in kwistjoni. L-ghan agrikolu tar-raba' baqa' l-istess wara li nbniet il-kamra. Ir-raba' kien u baqa' mhawwel b'sigar tal-frott u dan l-uzu f'ebda hin ma nbidel tant li kien hemm zieda ta' xi sigar tal-frott. Il-kamra in kwistjoni u shed facilment jitnehhew meta tispicca l-kirja. v. Il-presenza ta' kamra f'raba' hi ta' utilita' ghal min jahdimha." Ghaldaqstant, anke fid-dawl ta' dan l-insenjament meta kkomparat mal-evidenza li ngabret f'dan il-kaz odjern, dan il-Bord jasal ghal konkluzzjoni li l-bini li sar, m'huwiex estensiv. Il-garaxx m'huwiex tat-tip li ttrasforma n-natura u d- destinazzjoni tar-raba'. Jirrizulta, ghalhekk, illi l-bazi tar-ripreza kif mressqa mir-rikorrenti abbazi tal- Artikolu 4 (2) (f) tal-Kap 199, ma jissusistix. Ghaldaqstant, ghar-ragunijiet fuq esposti, dan il-Bord qieghed jaqta' u jiddeciedi din il-kawza, billi jilqa' l-ewwel u t-tielet eccezzjonijiet tal-intimat, filwaqt li jichad t- talbiet kollha tar-rikorrenti. Spejjez tal-proceduri odjerni ikunu a kariku tar-rikorrenti.