– RAPPORT GURIDIKU BEJN IL-PARTIJIET – –"IURA NOVIT CURIA"– – VERZJONIJIET KUNFLIGGJENTI U OPPOSTI GHAL XULXIN – – DANNI EXTRA-KONTWATTWALI EX ART. 1031 KODICI CIVILI – –IL-PROVA TAL-HTIJA TAQA' FUQ MIN JALLEGA L-ISTESS – – NUQQAS TA' PROVI LI JURU L-HTIJA TAL-KONVENUT – – "IN RES IPSA LOQUITUR" – – EKWITÀ: "ÆQUITAS LEGEM SEQUITUR" U "ÆQUITAS NUNQUAM CONTRAVENIT LEGEM" – Seduta ta' nhar it-Tlieta, 28 ta' Novembru, 2017 754254M] FIL-KWALITÀ TIEGHU BHALA DIRETTUR A NOM TA' PAMTRADE LIMITED [C-7274] VERSUS CHRISTIAN BONNICI [K.I. NRU. It-Tribunal; Ra l-Avviz tat-Talba prezentat fid-9 ta' Jannar, 2016 fejn is-socjetà attrici talbet li l- konvenut jigi kkundannat ihallasha s-somma ta' tmien mija, sitta u ghoxrin ewro (€826.00c) rapprezentanti danni subiti mill-istess attrici. Tali kundanna hi fondata fuq il-presuppost illi vettura proprjetà ta' l-attrici (vann Mercedes Sprinter targat PAM-001) garrab hsarat fuqu minhabba l-ghemil traskurat u negligenti tal-konvenut waqt li l- istess vettura kienet tinsab fil-pussess tieghu. L-attrici affermat ukoll illi ghalkemm kienet sejhet fuq il-konvenut permezz ta' missivi gudizzjarji, dan baqa' inadempjenti. L-attrici talbet ukoll l-ispejjez ta' dawn il-proceduri u l-imghaxijiet legali sad-data tal- hlas effettiv. Ra r-Risposta tal-konvenut fejn irrezista ghall-pretiza attrici billi eccepixxa illi: (a) it-talba attrici hija infondata fil-fatt u fid-dritt; (b) l-attrici hija obbligata thallsu pagi u bononuses ghaz-zmien li hu kien impjegat maghha u f'dan ir-rigward hemm proceduri gudizzjarji pendenti. Illi l-prezenti istanza m'hi xejn hlief procedura biex taghmel pressjoni fuqu; illi m'hemmx prova fiskali skond il-ligi; (c) (d) l-azzjoni hi preskritta ai termini ta' l-Art. 2153 tal-Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta. Ikkunsidra l-provi kollha mressqa u ra l-atti kollha processwali; Sema' t-trattazzjoni bil-fomm tad-difensuri tal-partijiet fl-udjenza tas-6 ta' Novembru, 2017, f'liema udjenza l-kawza thalliet ghas-sentenza ghal-llum; It-Tribunal jikkunsidra; Il-prezenti azzjoni titratta talba sabiex il-konvenut jigi misjub responsabbli li, bi traskuragni, b'negligenza u b'imprudenza, kaguna hsarat fuq vettura proprjetà tas- socjetà attrici waqt li l-istess vettura kienet fil-pussess tieghu. Tali vettura hija vann Mercedes Sprinter targat PAM-001 u l-ammont ta' tali hsarat huwa ta' €826.00c. L-attrici trid li l-konvenut jigi kundannat ihallasha tali cifra bhala rizarciment ta' l-imsemmija hsarat. Min-naha tieghu, l-konvenut jirrespingi tali allegazzjonijiet u, inter alia, jikkontendi li hu mhux hati. Fl-ewwel udjenza quddiem it-Tribunal, dik tad-19 ta' Settembru, 2016, il-konvenut irtira r-raba' eccezzjoni tieghu dwar il-preskrizzjoni bjennali skond l-Art. Ghaldaqstant, il-vertenza kompliet u kkoncentrat fuq il-mertu. Qabel kull konsiderazzjoni, it-Tribunal jemmen illi jkun meritevoli li tigi qabel xejn stabbilita u definita r-relazzjoni li tghaddi bejn il-partijiet.1 Dan ghaliex "Qualunque 1 Haga illi d-difensuri tal-partijiet naqsu milli jindirizzaw fit-trattazzjoni taghhom fl-udjenza tas-6 ta' Novembru, 2017. 1923; Vol: III, §302, p.558).2 Mix-xena domestika inghad li, "ghalkemm il-partijiet jaghtu lill-ftehim taghhom xbiha ta' figura guridika, hija l-Qorti li fl-ahhar mill-ahhar ghandha tara fil-fatt x'ghamlu, u fuq is-sustanza li tirrizulta tapplika n-nomen juris u l-ligi." (ara sentenza riportata f'Kollez. Fid-decizjoni in re Mcf Company Limited v. Refala Tate et (Prim'Awla, 3 ta' Ottubru, 2013; mhux appellata) inghad li, "Hu dritt u dmir tal-Qorti li anki jekk il-partijiet ma jindikawx b'mod esplicitu l-parametru legali tal-azzjoni, l- istess Qorti ghandha taghti hi jekk possibli figura guridika ghar-relazzjoni bejn il-partijiet fuq dak li jirrizulta mill-provi." Tant dan hu principju assolut li mhux l-ewwel darba, b'impuls proprju, l-qrati jikkwalifikaw l-indoli vera ta' l-azzjoni esperita meta l-kontendenti ikunu arginaw il- litigju taghhom fuq binarji ohra diversi. Bhala ezemplari tigi senjalata d-decizjoni, gjà msemmija, in re MCF Company Limited v. Refala Tate et fejn il-qorti, marte proprio, iddefiniet ir-rapport guridiku bejn il-partijiet bhala wiehed ta' appalt ghalkemm l-istess partijiet ommettew li jiddeskrivuha. Decizjoni ohra hi dik in re Joseph Mills et v. Golu Galea Strausak (Prim'Awla, 16 ta' Settembru, 2013; konfermata fil-mertu fl-appell fl-24 ta' Novembru, 2017) fejn l-attur sahaq li l-azzjoni tieghu kienet wahda possessorja ("actio spolii"), filwaqt li l-qorti kwalifikatha bhala t'indoli petitorja ("actio confessoria") u laqghet it-talbiet xorta wahda fuq dan it-tieni binarju. 2 Inhasset il-htiega li t-Tribunal – kemm hawnhekk u kemm f'partijiet ohra ta' din id-decizjoni – jdur lejn id-duttrina legali u decizjonijiet esteri proprju ghaliex jinsab profess illi, "hija prattika kostanti li l-Qrati taghna, meta jigu biex jinterpretaw ligijiet simili ghal ligijiet esteri, li huma jaghmlu referenza ghal u anke isegwu l-awturi eminent li jikkummentaw fuq dawk il-ligijiet esteri u l-Qrati esteri superjuri li japplikawhom" (Il-Prim'Ministru et v. Sister Luigi Buhagiar noe, Appell Superjuri, 3 ta' Gunju, 1981; mhux pubbikata). Agguntivament, fis-sentenza in re Marquis James Melillo Fenech Agius Muscat v. James Louis Farrugia Sheppard, O.B. E. noe (Appell Superjuri, 7 ta' Jannar, 1935 riportata f'Kollez. Jinghad illi d-dritt t'azzjoni m'huwa xejn hlief astrazzjoni guridika meta mehud in izolament mill-bqija tad-dritt. Illi sommati flimkien (id-dritt t'azzjoni u d-domanda gudizzjali), id-duttrina prevalenti Dan m'huwa xejn gdid peress li anke lokalment il-qrati taghna ilhom isostnu illi hu principju fid-dritt patriju li n-natura ta' l-azzjoni ghandha tigi dezunta mit-termini ta' l- att li bih jinbdew il-proceduri. In fatti, kif ritenut in re Improved Design Limited v. Anthony Abela Hill et (Appell Superjuri, 5 ta' April, 2013), "Gie diversi drabi ritenut mill- Qrati taghna li biex tigi ffissata l-indoli ta' l-azzjoni li tigi ezercitata wiehed irid ihares mhux tant lejn il-kliem imma lejn dak li sostanzjalment ikun qed jigi mitlub fic-citazzjoni, jigifieri l- fondament u l-oggett tal-pretensjoni fiha dedotta. (ara Kollezz. Hu wkoll principju stabbilit illi l-qorti hi marbuta bit-talba kif maghmul fir-rikors promotur. Dwar hekk inghad illi, "il-funzjoni tat-tribunal, f'kawza partikolari, hi necessarjament limitata bit-termini tad-domanda" (Kollezz. L-istess espressjonijiet ta' gudizzju gew abraccjati f'kawzi recenti ghal zminijietna bhal per ezempju, in re Godwin Galea Warrington v. Paul Galea Warrington, (Prim'Awla, 31 ta' Jannar, 2003), in re Maria Ambrogio v. Lucia sive Lucy Simoncic et (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 25 ta' Jannar, 2008) u in re Alfred Jovanoski et v. Warren Vella Zahra (Prim'Awla, 8 ta' Marzu, 2012). Agguntivament, "il-Qorti ghandha toqghod ghat-termini tal-kawzali u tat-talba kif migjuba fic-citazzjoni; u t-termini uzati f'atti gudizzjarji formali, bhal ma huma l-att tac-citazzjoni, ghandhom jittiehdu u jittiehdu biss fis-sens guridiku taghhom, u mhux fis-sens tal-lingwagg popolari ta' nies profani ghall-ligi; xort'ohra, il-konsegwenzi jkunu kaotici" (Alice Scifo noe v. Vivian B. Zammit Endrich, M.V.O., M.B.E., noe et, Appell Superjuri, 24 ta' Novembru, 1958 citata b'approvazzjoni fid-decizjoni in re Hadrian Sammut Spiteri noe v. Adrian Sammut Caligari Bonnici Bennett et, Appell Superjuri, 6 ta' Ottubru, 2000 4). Ghalkemm huwa veru li hawnhekk m'ahniex quddiem il-qrati superjuri (fejn certa solennità hi rimpjazzata b'mizura ta' infomalità), l-importanza li tigi kristallizzata r- relazzjoni guridika bejn il-litigandi hi xorta wahda fundamentali. Stabbilit tali vinkolu, minnu wiehed jasal biex jikklassifika sewwa sew l-istanza taht istitut guridiku 4 Fiha inghad hekk: "Huwa infatti principju inderogabbli tal-ligi procedurali illi meta tigi biex taghti decizjoni, il- Qorti ghandha obbligu li toqghod ghat-termini tal-kawzali u tat-talba kif mitluba fic-citazzjoni." [sottolinear tal- Qorti]. Skopert liema istitut huwa attinenti ghal dak il-legam li jorbot lill- kontendenti, jinsiltu r-relattivi principji sostantivi-guridici applikabbli ghall-mertu fattwali. Dwar hekk, it-Tribunal odjern ma jistax jistahba wara l-fatt li huwa munit li jiddeciedi b'ekwità ghax l-ebda gustizzja ekwitattiva ma tista' tinjora l-kwezit tad-definizzjoni tat-tip ta' kontradittorju li jorbot lill-kontendenti. L- ekwità m'ghandhiex tigi kunsidrata jew interpretata bhala ghodda li takkorda lit- Tribunal jiddeciedi vertenza quddiemu b'leggerezza u 'l boghod mil-Ligi, hekk kif ripetutament asserit mill-Qorti t'Appell (sede inferjuri). Bhala ezempji, fost il-bosta, wiehed hu mistieden jara d-decizjonijiet ta' l-appena msemmija qorti in re Elmo Insurance Limited noe v. Connie Debono Mizi et (3 ta' Ottubru, 2007); Maltacom plc v. Silvan Industries Limited et (28 ta' Novembru, 2007); Francois Galea Strausak v. Emanuel Ciantar et (27 ta' Frar, 2009); u Charon sive Sharon Jovanoski v. Direttur Generali tas- Sigurtà Socjali (28 ta' Marzu, 2017). Fil-kawza prezenti s-socjetà attrici qed titlob li l-konvenut, ex-impjegat taghha, jigi kkundannat ihallasha somma determinata li tirrifletti d-danni minnha mgarrba fuq il- presuppost illi l-hsara hi derivanti mill-ghemil traskurat u negligenti tal-konvenut waqt li l-istess vettura kienet tinsab ghandu. L-azzjoni attrici mhux imsejsa fuq l- inadempiment kontrattwali tad-doveri tal-konvenut qua ex-impjegat fil-gestjoni t'oggetti proprjetà taghha, izda bazata fuq ghemilu. Kieku dan kien hekk, it-Tribunal jemmen li l-attrici kienet tezebixxi xi kuntratt t'impjieg li jixhed dwar id-dmirijiet relattivi tal-konvenut u wkoll li fil-kors tal-kawza issejjes il-presupposti probatorji taghha f'dan ir-rigward u sahansitra tibbaza t-tezi guridiko-legali taghha fuq tali binarji. Madanakollu, l-attrici llimitat ruhha li tirreklama danni minhabba l-"imperizja" u n- "negligenza" attribwibbli lill-konvenut (vide tieni premessa fl-Avviz tat-Talba a fol. 3)5 u mhux fuq l-inadempiment ta' xi dmir tieghu qua ex-impjegat. L-impjieg tal-konvenut, ghalhekk, fl-istanza attrici huwa wiehed merament accidentali ghall-pretiza centrali attrici. Anke mid-difiza tal-konvenut jidher implicitu li l-linja difensjonali tieghu hi msejsa fuq il-presuppost ta' relazzjoni extra-kontrattwali, hekk kif dezunt mir- rinunzjata preskrizzjoni bjennali li titkellem dwar il-hlas ta' hsarat mhux ikkagunati b'reat. 5 vide wkoll id-dicitura ta' l-ittra ufficjali datata 20 ta' Lulju, 2015 emessa mill-attrici kontra l-konvenut a fol. 13 ta' l-atti. Ghaldaqstant, mill-imsemmija indikaturi, ir-rapport li jghaddi bejn il-partijiet f'dan il- kaz m'hux wiehed kontrattwali bejn "employer" (attrici) u " ex-employee" (konvenut) izda legam extra-kontrattwali bejn il-klassici "danneggjat" (attrici) fuq naha u "danneggjant" (konvenut) fuq Tali distinzjoni twassal ghall- applikazzjoni ta' certu principji legali, ossia dawk, inter alia, taht l-Artt. 1031, 1032 u 1033 tal-Kodici Civili. Issa li gie stabbilit l-indoli tal-kontradittorju6 li jorbot lill-partijiet (li minnu johorgu l- obbligi, d-dmirijiet u r-responsabbilitajiet tal-kontendenti), it-Tribunal jipprosegwi b'investigazzjoni dwar il-mertu tal-kaz. Mill-provi mressqa mill-partijiet johorgu zewg verzjonijiet semplici, izda opposti. Fuq naha hemm it-tezi attrici li tikkontendi li l-hsara fuq il-fjank tan-naha tax-xufier tal-vann (konsistenti f'daqqiet u brix – vide dak verbalizzat fl-udjenza tas-6 ta' Novembru, 2017) hija rizultat ta' l-ghemil tal-konvenut, ossia li meta dan kien qed juzah meta kien jahdem ma' l-attrici huwa laqtu ma' xi mkien. Fuq in-naha l-ohra, l-konvenut jikkontendi li hu ma kkaguna l-ebda dannu fuq l-istess vann u li tali daqqiet fuqu ma sehhewx bl-opra tieghu. Tali 'semplicità' fiz-zewg estremi tal-kontradittorju tissarraf f' 'diffikultà' sabiex tinstab il-htija li l-parti attrici qed timpunta fuq id-danneggjant konvenut, senjatament ghaliex parti qed tallega grajja filwaqt li l-parti l-ohra qed tirrifjuta b'mod assolut tali allegazzjonijiet.7 Meta dan ikun hekk, min hu tenut jiggudika ghandu jikkunsidra tali verzjonijiet b'kalibrazzjoni mall-provi mressqa mill-partijiet li ghandhom indole oggettiva. Kif jinghad fid-decizjoni, fost ohrajn, in re John Farrugia Sacco noe v. Kenward Nelson noe (Prim'Awla, 26 ta' Frar, 2001), "Il-Qorti tibda billi tirrileva li trattandosi ta' zewg verzjonijiet konfliggjenti, ikollha tirreferi u toqghod mhux biss fuq id-deposizzjonijiet kontrastanti moghtijin mill-partijiet imma testendi l-indagni taghha fuq il-provi dokumentali u/jew indizjarji li ghandhom iwassluha ghas-soluzzjoni gusta tal-vertenza." Inoltre, ta' min jissenjala d-decizjoni in re Audrey Buhagiar Taliana et v. Mark Anthony Buhagiar Taliana (Prim'Awla, 11 ta' Gunju, 2015) illi fiha inghad hekk: "bħalma jiġri f'każijiet bħal dawn, il-verżjonijiet tal- partijiet u ta' dawk li setgħu nvoluti magħhom ikunu tabilfors miżgħuda b'doża qawwija ta' apprezzament suġġettiv ta' dak li jkun ġara. Il-Qorti tifhem li kull parti jkollha t-tendenza li tpinġi lilha nnifisha bħala l-vittma u l-parti l-oħra bħala l-ħatja, u dan jgħodd ukoll għall- verżjonijiet li jagħtu dawk il-persuni l-oħrajn li jkunu b'xi mod involuti fl-episodju. Huwa d- dmir tal-Qorti li tgħarbel minn fost dawn il-verżjonijiet kollha u minn provi indipendenti li jistgħu jirriżultaw il-fatti essenzjali li jistgħu jgħinuha tasal biex issib x'kien li tassew ġara u kif imxew l-affarijiet."8 F'materja ta' danni, bhal ma hu l-kaz prezenti, hu ben assodat illi l-kundanna dwarhom tippresupponi htija f'min ikun gabhom fis-sehh. Htija din li trid per forza tirrizulta minn xi att jew trasgressjoni tad-dover u mankanza tad-debita diligenza, ghal liema jirreferu l-Art. 1031 u l-Art. Bir-ragun, kif rilevat fis-sentenza in re George Thomas Messaoudi v. Joseph Galea Warrington noe (Appell Kummercjali, 2 ta' Marzu, 1962), "mill-analisi ta' l-istess disposizzjonijiet tal-ligi jirrizulta illi ghall-applikazzjoni taghhom ghandhom jikkonkorru tliet elementi li huma (1) il-fatt dannuz illecitu, (2) l-imputabilità ta' l- istess fatt ghal min ikun ghamlu, u (3) id-dannu kagonat minn dak l-istess fatt. Dawn it-tliet elementi ghandhom bilfors jikkonkorru f'delitt civili, jew fi kwazi-delitt li jobbligaw l-awtur taghhom ghar-rizarciment tad-dannu kagonat mhux biss lill-vittma ta' l-att illecitu, imma anke lil kull min indirettament jirrizenti d-danni; liema delitti u kwazi-delitti huma msemmijin mil- legislatur fir-rubrika tal-Kap II tas-Subtitolu II tat-Titolu IV tat-Tieni Parti tat-Tieni Ktieb tal- Kodici Civili, u li huma kumulattivament dezinjati taht l-isem generiku ta' 'htija' fl-artikolu citat." Agguntivament, fis-sentenza in re Francis Scicluna Muscat v. Sammy Calleja Pace noe (Prim'Awla, 9 ta' Dicembru, 2002) il-Qorti sostniet li f'azzjoni tendenti ghar-rizarciment ta' danni, "l-attur jehtieglu jipprova l-fatt dannuz, l-imputabilità ta' dan il-fatt ghal min ikun ikkagunalu d-danni, u l-event dannuz emergenti minn dan l-istess fatt. Il-Qorti ghalhekk 8 Tali hsieb hu kondiviz fid-duttrina legali. Fuq l-istess binarji jikteb ukoll l-awtur Franciz Auguste Emsting fi "Trattato Generale della Responsabilitá" (Floriana 1853; Vol.I, §347, p.428). jehtiegilha tezamina attentament il-provi biex tara jekk l-attur iddisimpenjax ruhu biex jissodisfa dawn l-elementi u fuq kollox u fl-ewwel lok irnexxielux jipprova konkludentement il- gustifikazzjoni li hu javanza biex jakkolla l-htija fuq il-konvenut."9 Huwa bil-wisq logiku illi jekk din il-htija ma tigix ammessa jew konfessata, l-istess trid tigi investigata u determinata, preordinatament ghall-kundanna. Jikkonsegwi illi l- ezercizzju li ghandu jsehh minn dan it-Tribunal huwa, mhux biss li jaghti attenzjoni lill- allegazzjoni ta' l-attrici imma wkoll lid-difiza tal-konvenut. Ezercizzju dan li t-Tribunal ghandu ta' bilfors jakkwizixxi mill-materjal probatorju offert mill-kontendenti jew dezunt mill-fatti u c-cirkostanzi tal-kaz.10 Ta' min isemmi illi hemm istanzi partikolari fejn il-ligi espressament tikkoncedi presunzjoni ta' responsabbilità (jew inferenza ta' culpa), salv il-prova kuntrarja, hekk bhal fil-kaz inter alia ta' l-Artt. 1034, 1039(1), 1040 u 1041 tal-Kodici Civili. Dawn, izda, huma l-eccezzjonijiet ghar-regola generali u fejn il-ligi ma tispecifikax, tali istanzi ma jistghux jigu applikati b'analogija ghal cirkostanzi ohra, minnhom diversi. Kull eccezzjoni ghar-regola ghandha tircievi interpretazzjoni restrittiva u l-applikazzjoni taghha per analogija hi prekluza (ara b'ezemplari ta' dan il-principju d-decizjoni in re Francis Xavier Pace Ross v. Frank Melillo Fenech Schiavone Cassar, Prim'Awla, 15 ta' Jannar, 1970; mhux pubblikata). 9 Fid-decizjoni in re Dr. Stephen Slater noe et v. Ronald ayers et (Prim'Awla, 31 ta' Jannar, 2003), "Ir- responsabbilità ghandha tigi dejjem provata u fin-nuqqas ma jistax ikun hemm kundanna." Ara wkoll, ghal dak li jiswa, d-decizjonijiet in re Dottor John Sullivan M. D. et v. Francesco Licari et (Prim'Awla, 23 ta' Jannar, 1980) u in re Henry Carboni Jardim v. Charles Tranter (Prim'Awla, 28 ta' Jannar, 2004). Thaddin ta' dan it-taghlim dottrinali insibuh fid-decizjoni in re Ignatius Scicluna Muscat v. Water Services Corporation, (Appell Inferjuri, 12 ta' Jannar, 2005) fejn hemm asserit li, "tribunal b'funzjonijiet gudizzjarji ma jistax, b'ebda logika u sens ta' gustizzja, jikkampa l-gudizzju tieghu fuq asserzjonijiet gratuwiti, kongetturi bla bazi, jew semplici fehmiet meta dawn ma jsibu l-ebda riskontru fil-konkret tal-provi." Ara wkoll, is-sentenza in re Perit Carmel Abela Hill Sammut Caligari v. Kurt Mennie (Appell Inferjuri, 11 ta' Dicembru, 2009) fejn inghad hekk: "it-Tribunal ghal dawk li huma l-fatti li fuqhom irid jiddeciedi, jridu jirrizultaw mill-atti u l- gudikant ma jistax juza jew jaghmel riferiment ghal fatti, anke jekk huwa personalment ikun jaf bihom, jekk dawn ma jirrizultawx mill-atti tal-kawza." Ghalhekk, il-linja bazi f'azzjoni ghar-rizarciment ta' danni allagatament sofferti, ghandha – bhala regola u fin-nuqqas ta' norma eccezzjonali esplicita kif appena senjalat – issegwi l-massimi ta' onus probandi incumbit ei qui dicit, non ei qui negat u affirmanti incumbit probatio, kif kodifikati u rakkjuzi fl-Art. 562 tal-"Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili" (Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta). Tradott fi kliem iehor, hu obbligu tas-socjetà attrici li turi, sal-grad rikjest fil-kamp civili, li l-imputazzjonijiet taghha jirrikadu fuq l-konvenut mixli li kkaguna dannu. 11 Fid-decizjoni in re Emanuel Thompson et v. Anthony Scicluna Muscat (Appell Inferjuri, 7 ta' Mejju, 2010) il-Qorti sostniet hekk: "huwa valevoli bosta li jigi sottolinejat illi l-piz probatorju tal-konvenut in sostenn ta' l-eccezzjoni tieghu tinsorgi fih meta l-attur minn naha tieghu jkun gab prova tal-fatti li jsostnu l-bazi tat-talba tieghu. Dan huwa hekk ghaliex l-insufficjenza jew in-nuqqas tal-provi tac-cirkostanzi dedotti mill-konvenut biex jikkumbatti l-pretensjoni ta' l-attur ma tiddispensax lil dan ta' l-ahhar mill-piz li adegwatament juri u jipprova l-legittimità u l-fondatezza tal-pretensjoni tieghu." L-istess sostniet il-Prim'Awla tal-Qorti Civili in re Philip Savasta v. Chris Debono Mizi (28 ta' Jannar, 2010) u cioè li, "l-piz tal-prova li ghandu l-intimat biex isostni d-difiza tieghu tinsorgi ladarba ir-rikorrent min-naha tieghu ikun gab il-prova ta' fatt jew fatti li jsostnu t-talba tieghu. Dan ghaliex l-insufficjenza jew in- nuqqas ta' prova tac-cirkostanzi dedotti mill-intimat biex jikkumbatti l-pretensjoni tar-rikorrent ma tiddispensax lir- rikorrent mill-oneru li adegwatament u skond il-ligi jipprova l-legittimità u l-fondatezza tal-mertu tal-pretensjoni tieghu li dwarha qed jitlob rimedju mill-Qorti." 12 Insibu ritenut hekk fis-sentenza in re Anthony Galea Warrington et v. Anthony Luck (Prim'Awla, 5 ta' Mejju, 2016): "il-fatt li l-parti mħarrka ma tressaqx provi tajba jew ma tressaq provi xejn kontra l-pretensjonijiet tal-parti attriċi, ma jeħlisx lil din milli tipprova kif imiss l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tagħha; Illi huwa għalhekk li l- liġi torbot lill-parti f'kawża li tipprova dak li tallega u li tagħmel dan billi tressaq l-aħjar prova." l-piz li tipprova indispensabbli biex gudikant l-ipotezi ta' htija minnha avvanzata u L-attrici ghandha li tikkonkretizzaha bil-produzzjoni ta' provi idoneji. Ir-rwol ta' min jallega l-htija ma jistax jigi limitat ghas-semplici allegazzjoni li sar dannu minghajr ma dan (id-dannu) jigi rikollegat ghal xi ghemil tal-prezunt danneggjant u minghajr ma tigi pruvata l-kondotta kolpuza jew is-sors li allegatament ikkagunah. Fl-isfond tat-taghlim dottrinali u gurisprudenzjali hawn fuq senjalat, il-prova tal-htija hi jiddikjara r-responsabbilità tad-debitur ingredjent (interpretata f'sens wiesgha). Fis-sentenza in re Dr. Louis Melillo Fenech Atkins noe v. Angelo Celestino noe et (Prim'Awla, 3 ta' Lulju 2003; varjata parzjalment dwar il-kap tad-danni rizarcibbli in sede t'appell fl-20 ta' Frar, 2009) inghad illi fil-kaz ta' azzjoni ghad-danni nascenti mir-responsabbilità extra-kontrattwali huwa l-attur li ghandu oneru ta' prova iktar difficli impost fuqu ghaliex f'tali kaz huwa jrid jipprova n-nexus bejn l-agir tal-konvenut u d-dannu minnu soffert. Ma' dan jizdied jinghad illi ghal dak li jikkoncerna l-ingredjent tal-prova tan-ness ta' kawzalità, bil-wisq naturali, dan hu mistenni li jigi pruvat minn min jallegah. hekk l-awtur Enrico Briffa Axiaq ("La Colpa", UTET, 1957, Vol.I, §11 p.93) jistabbilixxi Ghal certu riljevi fuq dan il-precett, wiehed hu mistieden jara, fost diversi, s-sentenzi fl-ismijiet Cassar Airconditioning Systems Limited v. Norman Fenech (Appell Inferjuri, 1 ta' Marzu, 2006) u Maria Ben Mubarek v. Carmelo Farrugia Attard Ceci (Appell Inferjuri, 6 ta' Frar, 2008). Spjanat dan it-terren introduttiv, harsa lejn il-kaz konkret, u l-provi li jsawwruh, juri dan ix-xenarju probatorju: (i) il-fotografiji ezebiti mill-attrici (a foll. 4–11) jaghtu stampa dwar il-konsistenza u l- kwalità tal-hsarat fuq il-vettura mertu tal-proceduri, izda ma jaghtu l-ebda hjiel ta' kif dawn gew ikkagunati. L-istampa dipinta minn tali fotografiji ma tmurx oltre minn hekk u – kif del resto huwa naturali – l-istess ma jitkellmux dwar il-htija tal-konvenut; il-provi ma jitkellmux dwar min ha l-imsemmija fotografiji u dwar meta. Ix- xhieda ta' Robert Zammit Curmi Cassar u dik ta' Alexander Mallia Zarb, ghalkemm taghmel riferiment ghal dak muri fir-ritratti, ma titkellimx dwar meta dawn ittiehdu (u min minnhom hadhom), jekk hux immedjatament ma' l-iskoperta ta' l-allegati hsarat jew f'xi zmien sussegwenti;13 il-quotation ezebita mill-attrici (a fol. 12) titkellem fuq "repair & spray" fuq "Right hand side" tal-vann Mercedes Sprinter u li tali xoghlijiet jigu jiswew €826.00c; il-messaggi skambjati bejn Alexander Mallia Zarb u l-konvenut juru li dak ta' l-ewwel mal-ewwel allega f'dak ta' l-ahhar dwar l-allegati hsarat. Ta' min jinnota li Mallia Zarb gieli jirreferi ghal hsarat bhala "genb migbud" (a fol. 35) u gieli dwar "daqqa friska" (a fol. 36), u cioè fil-plural u mbaghad fis-singular; ix-xhieda ta' Robert Zammit Curmi Cassar, direttur tas-socjetà attrici, moghtija fit-22 ta' Frar, 2017 (a foll. 32–33) taghti, inter alia, rakkont dwar l-impjieg brevi li l-konvenut kellu mas-socjetà attrici (circa, mill-ahhar ta' Mejju sal-bidu ta' Gunju, 2015) u li dan kien telaq ghall-gharrieda. Ighid li Alexander Mallia Zarb, impjegat iehor ta' l- attrici, kien responsabbli mill-konvenut qua impjegat u li dan Mallia Zarb, meta hareg il-vann mertu tal-proceduri mill-garaxx (wara l-abbandun mill-impjieg da parti tal-konvenut), sab hsarat fuq l-istess vann "u x'hin hargu nnota li genb minnhom tal- 13 Dan huwa kuntrarju ghal dak sottomess mid-difensur ta' l-attrici waqt it-trattazzjoni orali fl-udjenza tas-6 ta' Novembru, 2017. vann kien mibrux." (fol. Il-hsara "kienet in-naha tax-xufier" (a fol. Sostna li qabel ma nhareg mill-garaxx, l-ahhar li l-vann kien instaq kien da parti tal- konvenut u li ma kienx intuza minn persuni ohra. Qal ukoll li meta gew skoperti l-hsarat l-imjegat Mallia Zarb kien baghat messaggi bic-cellulari lill-konvenut fl-15 ta' Gunju, 2015, liema messaggi jinsabu ezebiti (ara a foll. 34–40).14 In kontro-ezami, sahaq li bejn meta l-konvenut abbanduna l-impjieg (i.e., Fleur-de-Lys, Birkirkara, 11 ta' Gunju, 2015) u d-data ta' l-iskambju tal-messaggi (i.e., t-Tnejn, 15 ta' Gunju, 2015) hadd ma saq il-vann "ghaliex id-delivery man kien Christian Labada Muscat" (a fol. Specifika li d-data tal-15 ta' Gunju, 2015 ma kinitx meta l-impjegat Mallia Zarb intebah bid-dannu, izda dik id-data ta' l-iskambju tal-messaggi bic-cellulari; ix-xhieda ta' Alexander Mallia Zarb, impjegat mas-socjetà attrici, moghtija ukoll fit-22 ta' Frar, 2017 (a foll. 41–42) tghid, inter alia, li filwaqt illi huwa ilu jahdem ma' l- attrici ghal madwar tmien snin, il-konvenut ghamel gimgha jahdem maghha. Il- konvenut kien jahdem bhala delivery man u f'tali perjodu brevi t'impjieg il- konvenut kien responsabbli mill-vann mertu tal-kawza. Mallia Zarb irrakkonta illi meta mar biex johrog il-vann mill-garaxx gewwa l-Imriehel (li hu garaxx dejjaq) filghaxija nhar il-Gimgha, 12 ta' Gunju, 2015 huwa skopra l-hsarat u jghid li "hallejt il-weekend jghaddi u t-Tnejn bghatt il-messagg lill-konvenut." Hu sostna li l- vann ma kien jinstaq minn hadd hlief mill-konvenut u li tlett ijiem qabel (presumibilment qabel ma hargu mill-garaxx) hu kien ra l-vann u dan ma kellu l- ebda hsarat fuqu. Sostna illi jekk il-vann intlaqat, dan certament ma ntlaqatx fil- garaxx fl-Imriehel ghax "jiena rajt trab mal-vann imma ma rajtx grif mal-hajt tal- garaxx. Jidher illi l-vann intlaqat ma' xi gebel imma ma ntlaqatx fil-garaxx taghna" (a fol. Apparti il-kwalità tal-hsarat fuq il-vann, Mallia Zarb sahaq in kontro-ezami li "l-vann zgur ma kienx hekk qabel ma hadu l-konvenut" (a fol. (vii) matul l-access kondott mit-Tribunal, diversament presjedut, nhar it-13 ta' Marzu, 201715 gie konstatat hekk: "Bi qbil bejn il-partijiet it-Tribunal spezzjona l-vann bin- 14 It-Tribunal qara dawn il-messaggi u jinnota li l-konvenut dejjem baqa' jirrifjuta li hu kien ikkaguna xi hsarat li kien qed ikellmu dwarhom Mallia Zarb. numru ta' registrazzjoni PAM001 u senjatament in-naha tax-xufier minn fejn jirrizultaw ghatna fuq il-mudguard ta' quddiem, barxa zghira fuq il-bieba tan-naha tax- xufier liema barxa fiha cirka erba' pulzieri, ghatna zghira fuq il-panel tan-nofs tal-vann ghan-naha tan-nofs tal-panel, u xi brix fuq il-mudguard ta' wara u fuq in-naha ta' wara tal-vann, dejjem fuq in-naha tax-xufier. It-Tribunal jinnota ukoll xi brix in-naha ta' fuq tal-vann li l-Attur qieghed jghid li m' ghandhomx x' jaqsmu mal-mertu ta' dina l-kawza. L-Attur prezenti jikkonferma dak li ghadu kemm gie verbalizzat. Dr. Mennie Wood jishaq illi l-marki li qieghdin mill-gholi ta' qisu metru 'l fuq m'ghandhomx x'jaqsmu mal- mertu ta' dina l-kawza." Bhal fil-kaz tal-fotografiji supra, tali konstatazzjoni taghti stampa dwar il-konsistenza u l-kwalità tal-hsarat fuq il-vann, izda ma toffrix spunti dwar l-allegata responsabbilità; 49) tghid, inter alia, li hu ma jahti bl-ebda mod ghall-hsarat allegati mill-attrici u li hu sar jaf bihom meta kien kellem "lil tat-Tribunal tax-Xoghol peress li kelli xi pagi x'nigbor u imbaghad bdiet din il-kawza." Kemm dam impjegat mas-socjetà attrici hu jghid li saq il-vann xi darbtejn u li "kont diga' innutajt li kien hemm xi daqqiet fuq il-vann" u li "d-daqqiet illi gew konstatati waqt l-access jiena rajthom ghall-ewwel darba dakinhar tal-access u nghid illi ma nafx ma xiex saru." Fil-kontro-ezami l-konvenut Bonnici sostna li "soqt il- vann xi gurnata jew jumejn qabel spiccajt mix-xoghol" u li qabel telaq mill-impjieg hu kien dahhlu u pparkjah fil-garaxx gewwa l-Imriehel u li fejn ipparkjah "hemm zewg xkafef man-naha tal-lemin tal-garaxx inti u thares minn barra."; il-konvenut ezibixxa ittra, datata 15 ta' Dicembru, 2015 (a fol. 51–52), li titkellem dwar il-kwistjoni tal-paga mhux imhallsa mis-socjetà attrici (materja li tissemma fit-tieni eccezzjoni tal-konvenut) li, frankament, dan it-Tribunal ma jarax kif tincidi fuq il-materja de quo. 53) li, inter alia, jispecifika l-perjodu preciz ta' l-impjieg tieghu mas-socjetà attrici, u cioè mit-Tnejn, 25 ta' Mejju, 2015 sal-Hamis, 11 ta' Gunju, 2015 bhala "Storekeeper/Delivery man"; rega' sehh access mit-Tribunal kif illum presjedut sabiex issir spezzjoni mill-gdid tal-vann. Dan sehh fid-19 ta' Ottubru, 2017 fejn gie verbalizzat, inter alia, hekk: "Dr. Franco Turner indika d-danni reklamati mill-Attur illi huma kollha fuq in-naha tas- sewwieq tal-vann mertu tal-proceduri. Dr. David Mennie Wood indika illi fuq l-istess naha tal-vann (tas-sewwieq) hemm daqqiet ohra illi m'humiex mertu ta' dawn il- It-Tribunal ha ritratti tad-danni murija lilu mid-difensuri, u tali ritratti ser jigu inseriti fl-atti processwali bl-intiza illi fis-seduta li jmiss id-difensuri jispecifikaw u jindikaw ezattament, b' referenza ghal tali ritratti, d-danni minnhom indikati waqt dan l- access." Fis-seduta tas-6 ta' Novembru, 2017 id-danni mertu tal-kawza gew indikati bhala dawk murija fil-fotografiji ezebiti minn fol. Minn tali access u ritratti t-Tribunal ikkonstata illi fuq in-naha tas-sewwieq tal-vann hemm danni ohra ulterjuri (ara a fol. 67 u 68) illi l-attrici ma qedx tattribwixxi lill- konvenut. Dan huwa l-materjal probatorju mressaq ghall-iskrutinju u evalwazzjoni ta' dan it- Tribunal.16 Minnu, l-parti attrici trid is-sejbien tal-htija tal-konvenut u l-eventwali kundanna tieghu ghall-hlas relattiv. It-Tribunal isibha alkwantu difficli jimputa l-htija li trid l-attrici fuq il-konvenut u dan fid-dawl ta' l-iskarsezza tal-provi in materja. Il-fotografiji u l-access wehidhom ma jaghtux lok ghar-responsabbilità tal-konvenut. Ix-xhieda ta' Fenech u Falzon hi deskrittiva tal-fatt kif huma skoprew il-hsara fuq il-vann, izda m'hemm xejn li b'manjiera oggettiva tipponta fid-direzzjoni tal-konvenut. Is-suspett taghhom fil- konvenut ma jistax jissarraf f'xi htija awtomatika fil-konvenut. Mehud kollox fit-totalità tieghu, jibqa' l-fatt li l-allegazzjonijiet attrici baqghu fl-isfera ta' allegazzjoni u ma sabux riskontru fil-konkret. Kien ikun ahjar ghas-socjetà attrici li kieku resqet ftit aktar provi in bazi ta' l- allegazzjoni taghha sabiex l-allegazzjoni generika taghha tigi mraqqa u iffukata lejn min hi temmen li kkagunalha d-dannu. Fin-nuqqas ta' dan, certament dan it-Tribunal – bhal kull enti gudizzjarja jew kwazi-gudizzjarja fis-sistema legali Maltija – ma jistax jikkolma l-ommissjonijiet probatorji ta' xi parti.17 Ghalkemm huwa minnu li dan it-Tribunal 16 Socjetà attrici kienet ghalqet il-provi taghha fit-13 ta' Marzu, 2017 (i.e., data access), filwaqt li l-konvenut iddikjara l-ezawriment tal-provi tieghu (salv ghal nota b'xi dokumenti) fl-udjenza tat-8 ta' Mejju, 2017, liema haga giet konfermata nwovament fl-udjenza tat-18 ta' Settembru, 2017 (salv li ssehh spezzjoni mill-gdid fuq il-vann mit- Tribunal kif illum presjedut). Dan ifisser li gudikant ghandu jemetti d-decizjoni tieghu ghab-bazi tal-materjal lilu offrut mill-partijiet u m'ghandux ifittex altrove, anke fuq l-istregwa tal-principji mhaddna mill-qrati patria li quod non est in actis non est in mundo u li gudikant ghandu jiddeciedi secundum acta et probata non secundum privatam scientiam stante illi r-rilevanza probatorja ma tinsabx f'dak li jaf il-gudikant, izda f'dak li mhux marbut bir-regola dwar l-ahjar prova ex Art. 9(2)(b) Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta (u ghalhekk jista' jitgharraf b'kull mod li jidhirlu xieraq dwar il-mertu tal-kawza), madanakollu dan ma jiddispensax lill-parti milli tadduci provi idoneji in sostenn tat- tezi taghha (vide Emanuel Sammut Caligari et v. Anna Leguesse et, Appell Inferjuri, 27 ta' Frar, 2009). Fil-kawza in re George Azzopardi Spiteri noe v. Anton Fenech et (Appell Inferjuri, 21 ta' Frar, 2017) fejn gie osservat li, "Statements generici m'humiex provi sufficjenti, u l-ekwità ma tistax taghmel tajjeb ghan-nuqqas ta' provi." Sa ricenti hafna, id-decizjoni in re Middlesea Insurance plc v. Waldorf Auto Services Co Ltd et (Appell Inferjuri, 17 ta' Novembru, 2017) ittenni tghid illi, "għalkemm it-Tribunal għandu jiddeċiedi l-kawżi quddiemu prinċipalment abbażi tal-ekwità, ovvjament il-kawżi quddiemu xorta għandhom jiġu deċiżi a bażi tal-provi li kull parti tkun ressqet." L-istess identiku kliem hu misjub fid-decizjoni in re A.l.M. Enterprises Limited v. U.C.I.M. Co Ltd et (Appell Inferjuri, 17 ta' Novembru, 2017). Per ezempju, kellu jkun l-konvenut li jistabbilixxi d-dati ezatti ta' meta beda fl-impjieg u meta telaq (a fol. 53), mentri kien mistenni li l-attrici tforniha mall-ewwel u mhux li thalliha b'mod vag (f'dan is-sens ara x-xhieda ta' Robert Zammit Curmi Cassar). Ghalkemm tali aspett kien kolmat bl-inizjattiva tal-konvenut (u ma hu ta' l-ebda konsegwenza partikolari), l- attrici xorta tippekka fi dmirha li, per ezempju, u fost hwejjeg ohra: (a) tgharraf kemm-il impjegat kellha fil-perjodu li l-konvenut kien jahdem maghha u min minnhom kellu l-fakoltà jew awtorizazzjoni li jsuq il-vannijiet taghha (jew dan il-vann); kemm il-vann ghandha li jwettqu konsenji, kemm il-delivery person ohra kienet timpjega fil-perjodu t'impjieg tal-konvenut u jekk dawn ghamlux uzu minn vannijiet ohra (jekk jezistu) jew inkella mill-istess vann mertu tal-proceduri; apparti l-impjegat Alexander Mallia Zarb, min aktar kellu access ghall-garaxx gewwa Burmarrad, San Pawl il-Baħar fil-perjodu li l-konvenut ghamel mas-socjetà attrici; kemm ilu proprjetà taghha l-vann mertu tal-proceduri u kemm ilu jintuza ghall- iskopijiet kummercjali taghha; jekk dan il-vann qattx saritlu xi manutenzjoni, xi service jew xi riparazzjoni u meta dawn sehhew u jekk iva, l-mekkanik koncernat biex, almenu, jaghti Dan hu rifless fil- gurisprudenza nostrana bhal per ezempju fis-sentenzi fl-ismijiet Carmelo Fenech v. Kummissjoni ghall-Kontroll ta' l-Izvilupp (Appell Kummercjali, 10 ta' April, 1995) u F. Advertising Limited v. Simon Vella Zahra et (Appell Inferjuri, 21 ta' Mejju, 2010). deskrizzjoni tal-kundizzjoni tal-vann. Stante li l-vann jintuza ghall-kunsinni, t- Tribunal ghandu jipprezumi li l-istess iwettaq kilometragg ta' certu portata u densità u, allura, jinnecessità service aktar frekwenti minn vetturi li jintuzaw b'mod normali jew rari; min, qabel l-konvenut Bonnici, kien jaghmel uzu mill-vann ghall-konsenji tal- kumpannija attrici biex, almenu, jaghti deskrizzjoni tal-kundizzjoni tal-vann; jekk l-kumpannija attrici rrappurtatx il-hsarat mal-Pulizija hekk kif allegat fl- iskambju ta' messaggi bejn Alexander Mallia Zarb u l-konvenut u jekk il-hsarat gewx senjalati f'xi claim ma' l-assikurazzjoni tas-socjetà attrici; spjegazzjoni ta' kif sehhew dawk id-danni li m'humiex mertu tal-prezenti proceduri (dawk murija a foll. 67 u 68 ta' l-atti) u jekk l-istess kinux hemm qabel jew wara li l-konvenut ma kienx impjegat mal-kumpannija attrici. B'aktar materjal probatorju, gudikant ikollu aktar biex jahdem izda bis-semplici zewg verzjonijiet fuq riportati huwa alkwantu difficli li dan it-Tribunal jikkonvinci ruhu, anke fuq bazi ta' probabilità u ta' gustizzja ekwitattiva, li l-ipotezi ta' htija mistennija mill- attrici ghandha tirrikadi esklussivament fuq il-konvenut. Lanqas ma jista' dan it-Tribunal jutilizza n-normattiva ta' "res ipsa loquitur",18 teorija li torigina mis-sistema legali Ingliza u mhaddna fis-sistema gudizzjarja Maltija.19 Din in- norma ta' rit ta' evidenza giet spjegata mill-awtur Stuart M. Vella Al Nasser ("The Negligence Case: Res Ipsa Loquitur", Vol:1, The Lawyers Co-Operative Publishing Co.; Bancroft- Whitney Co, 1972; §1:1 pp.5–6) f'dawn it-termini: "The phrase res ipsa loquitur is a symbol Vol.LXXVII–III–122) li sostniet tghid illi, "L-hekk imsejha dottrina tar-"res ipsa loquitur" [...] giet importata mill- gurisprudenza Ingliza" u li "ma taghmilx hlief li tisposta l-oneru ta' prova u tohrog bhal speci presunzjoni "prima facie" li t-tort huwa ta' wiehed u mhux ta' l-iehor." Anke fl-Italja, din in-norma irciviet favur dottrinali u applikazzjoni gudizzjarja. Ix-xena domestika, fid-decizjoni in re Albert Mennie v. Peter Turner et (Appell Inferjuri, 7 ta' Marzu, 2007) insibu miktub hekk: "Hu difatti rikonoxxut illi jezistu kazijiet fejn il-fatti dannuzi juru l-impronta tal-htija, b'mod li min ikun ipprova dawk il-fatti ghandu jinftiehem li pprova wkoll il-htija w allura jkun obbligu ta' min ikun kagun ta' dawk il-fatti li jipprova li hu ma kellux htija filli ssuccieda. Madanakollu, l-imsemmija regola t'evidenza mhux daqstant wahda semplici u l- applikazzjoni taghha certament m'hijiex wahda awtomatika. Dan ma jfisser xejn hlief illi sabiex din ir-regola tkun applikabbli, irid jigi pruvat li d- dannu kien derivattiv minn qaghda ta' fatt rikollegabbli b'mod esklussiv u oggettiv ma' l-ghemil tal-konvenut mixli li ta' lok ghas-sinistru lamentat. Jekk dan ma jigix pruvat jew inkella jkun jirrizulta li kien hemm possibilità ta' l-intromissjoni ta' terzi (anke jekk injoti), it-teorija ma tapplikax.23 Fil-kaz de quo, s-socjetà attrici, cionostanti li Fenech u Falzon jikkontendu li kien il- konvenut Bonnici li utilizza l-vann, hi ma pruvatx l-esklussività fuq imsemmija f'tali uzu peress li mill-istorja fattwali ma harigx jekk haddiehor setax kellu access ghall- garaxx gewwa l-Imriehel fil-perjodu li l-konvenut ghamel jahdem mas-socjetà attrici. Il- konvenut dam mit-Tnejn, 25 ta' Mejju, 2015 sal-Hamis, 11 ta' Gunju, 2015 bhala "Storekeeper/Delivery man"u f'tali zmien ma harigx mill-provi jekk impjegat iehor uzax l- istess vann jew jekk l-istess vann kienx solament utilizzat mill-konvenut. Apparti dan, il-genb xellugi (naha tas-sewwieq) tal-vann ghandu daqqiet (fol. 67) u brix (fol. 68) li gew dikjarati li huma lil hinn mill-imputazzjonijiet kolpuzi attrici. Tali hsarat jaghtu kredenza li dak li sostna l-konvenut fl-iskambju ta' messaggi u waqt il-kors tal- proceduri. Tinfetah parentezi hawnhekk sabiex jigi sottolinejat dak li jsegwi (diga' accennat aktar kmieni). Ghalkemm huwa minnu li t-Tribunal Ghal Talbiet Zghar huwa fakoltizzat jiddeciedi fuq bazi ta' ekwità in virtù ta' l-Art. 7(1) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta, l-istess normattiva m'ghandhiex tarresta l-ezercizzju jew timmina d-debitu skrutinju tal-valur probatorju tal-provi. Emmanuel Mellaq noe, Appell Kummercjali, 16 ta' Frar, 1876 riportata f'Kollez. Addizzjonalment, l-ekwità m'ghandux ikun precett gustifikanti l-ezami legger tal-provi prodotti. Anzi, peress li l-avvanz ta' provi huwa parti mir-rit procedurali, li a sua volta "Clerk & Lindsell on Torts", Sweet & Maxwell, 1989; §10–137 pp.569– 570) 24 Fid-decizjoni in re Tabiba u Kirurga Anne Schroeder Bonsfield v. Prof. Edwin J. Vassallo Mersey noe (Appell Superjuri, 14 ta' Awissu, 1975; mhux pubblikata) hemm affermat illi, "l-ebda prattika ghalkemm kostanti, ma tista' tmur kontra l-espressa disposizzjoni tal-ligi, u l-prattika ma tistax tipprevali fuq dak li tiddisponi l-ligi." u "l-ebda prattika ma tista' thassar dak li l-ligi tiddisponi." huwa ta' ordini pubbliku, l-ekwità ma tista' qatt tirrimpjazza ezami akkurat, objettiv, sobriju u serju tal-materjal probatorju. Huwa risaput li "æquitas legem sequitur" (l- ekwità ssegwi l-ligi) u "æquitas nunquam contravenit legem" (l-ekwità ma tmurx kontra l-ligi). Lokalment, jinsab enuncjat illi l-principju ta' ekwità m'ghandux jigi tradott bhala mezz li jippermetti parti fi procediment quddiem it-Tribunal biex ma tissostanzjax l- allegazzjonijiet illi hi tippromwovi kontra haddiehor (vide Emanuel Sammut Caligari et v. Anna Leguesse et, Appell Inferjuri, 27 ta' Frar, 2009). Dan l'ghaliex, "l-ekwità hi intiza biex tkun maghzula mit-Tribunal dik ir-regola ta' gudizzju li, b'riferiment ghal kaz konkret, tikkonsenti ghal soluzzjoni aktar adegwata tal-kontroversja. Indubitament, ukoll, huwa vitali li din ir-regola tinzamm fil-qafas tar-ragjonevolezza u ma tithalliex tiskonfina fl-arbitrarjeta jew 'il barra mis- sistema fejn il-ligi u l-principji tad-dritt jibqghu l-gwidi principali fl-ambitu tal-fattispeci specifici li jkunu qed jigu ezaminati. Certament, ma kellux ikun mistenni illi l-ekwità sservi bhala xi sors alternattiv jew awtonomu ghal-ligi b'mod li t-Tribunal jinjora l-applikazzjoni taghha ghall-mertu tal-punt li kellu quddiemu. Pjuttost, ir-regola ta' gudizzju u ta' l-uzu tal- poter diskrezzjonali vestiti fih kellhom ikunu applikati fil-konfini tal-principju informatur tal- kwestjoni biex jigi verifikat, bhal f' dan il-kaz, dak ir-rapport negozjali suggerit mic-cirkustanzi tal-kawza." (vide Maltacom plc v. Silvan Industries Limited et, Appell Inferjuri, 28 ta' Novembru, 2007).25 25 Fid-decizjoni in re Martin Paul Sammut Badidova et v. Chris Luck (Appell Inferjuri, 6 ta' Ottubru, 2010) inghad ukoll li, "jigi sottolinejat b'mod generali illi ghalkemm is-sinjifikat ekwitativ skond il-precitat artikolu jimplika valutazzjoni libera u elastika jibqa' l-fatt illi hu dejjem doveruz li jitharsu wkoll dawk id-disposizzjonijiet tad-dritt pubbliku dettati fl-interess generali in kwantu dawn, fejn applikabbli, ma humiex lanqas derogabbli jekk joffru soluzzjoni aktar adegwata tal-kontroversja ghal dawk li huma l-aspetti specifici tal-fattispeci konkreti … Huwa veru wkoll illi l-ekwità timporta l-uzu ta' l-arbitriju diskrezzjonali izda biex dan l-istrument decizjonali jkun tabilhaqq effettiv ma Fid-dawl ta' l-affermazzjonijiet maghmula supra, dan it-Tribunal ma jhossx il- konvinzjoni li l-attrici lahqet il-grad tal-prova mehtiega fl-istanza taghha. Anzi, il-kaz taghha jhalli lakuni u dubji li ma jistghux, fis-sewwa, jigu mwarrba jew injorati. Kull tribunal addett fil-kamp civili, anke bl-uzu tal-kriterju l-aktar baxx tal-probabilità, irid dejjem ikun sodisfatt minn ness prossimu u immedjat bejn kawza u effett u r-rabta ta' kondotta ma' event biex ikun jista' legittimament jakkolla l-htija f'min hu msejjah biex iwiegeb ghad-danni. Dan, apparti imbaghad, il-principju tal-piz tal-provi a norma ta' l- Art. 562 tal-Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta li wkoll jezigi bilanc serju ta' probabilità, valutabbli mill-gudikant ghall-konvinciment prudenzjali tieghu, u li, fil-verifika ta' stat ta' incertezza jew anke ta' dubju ragonevoli jikkonduci ghal dak tal-principju l-iehor illi actore non probante, reus absolvitur.26 GHALDAQSTANT, it-Tribunal qed jiddeciedi dan il-kaz billi jichaq it-talba attrici ghax mhux pruvata sal-grad rikjest fil-Ligi, bl-ispejjez ta' dan il-procediment ikunu kollha a karigu tas-socjetà attrici. ft. jridx lanqas jivvjola n-normi pozittivi tal-gustizzja, sew procedurali in kwantu ghall-oneru tal-provi, sew sostantiv, in rigward ghar-rekwiziti bazici f'materja ta' kolpa extra-kontrattwali ...". Jinsab mghallem ukoll illi, "kif drabi ohra rilevat, it-Tribunal, ankè jekk ghab-bazi ta' l-ekwità, ma ghandux dritt li jissorvola kompletament l- applikazzjoni tal-ligi ghall-mertu." (Joseph Zammit Field v. Alberto Farrugia Randon, Appell Inferjuri, 27 ta' Gunju, 2007) u "wisq ragonevolment, l-ekwità lanqas ma taffida xi diskrezzjonalità assoluta lill-gudikatur fid-determinazzjoni tal- kaz konkret." 26 vide decizjoni in re Jean Jappy v. George Turner (Appell Inferjuri, 28 ta' Marzu, 2008). F'dan ic-citat kaz, ghalkemm l-attur kien ressaq numru ta' rapporti teknici ex parte biex jikkollega d-danni minnu allegati fil-proprjetà tieghu ghall-ghemil tal-konvenut, kemm it-Tribunal Ghal Talbiet Zghar u warajh ukoll il-Qorti ta' l-Appell kienu sabu kontra l-pretiza attrici ghax mhux sufficjentement pruvata.