QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA ONOR. IMĦALLEF TONI ABELA LL.D. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa, 2 ta' Lulju 2021 Kummissarju tal-Artijiet, illum Awtorita` tal-Artijiet, Kunsill Lokali Tarxien, Transport Malta illum Awtorita` għat-Trasport f'Malta, Korporazzjoni tas-Servizzi tal-Ilma, u b'digriet tad-29 ta' Marzu 2017 ġie kjamat fil-kawża l-Ministru tat-Trasport u Infrastruttura. Rat ir-rikors ta' Sardinia Company Limited (is-Soċjeta Attriċi) presentat fis- 7 ta' Frar 2012 li permezz tiegħu ppremettiet u talbet is-segwenti: "Peress illi s-soċjeta' rikorrenti hija l-proprjetarja ta' porzjoni diviża ta' art tal-kejl superfiċjali ta' ċirka ħames mija tlieta u għoxrin metri kwadri (523 metri kwadri, fi Triq George Caruana kantuniera ma' Triq N. Caruana Dingli, Il-Kalkara (Dokument 'A'), formanti parti minn art akbar konsistenti f'għalqa, b'razzett magħha, denominata 'Ta' Sardina' sive 'Tal-Borg' tal- kejl ta' ċirka tminet elef u disa' mitt metru kwadru illi s-soċjeta' rikorrenti xtrat u akkwistat b'kuntratt tas-27 ta' Lulju 1984 fl-atti tan-Nutar Dottor Alexander Mallia Rapinett Pace Delicata (Dokument 'B'); Peress illi l-imsemmija porzjoni diviża ta' art ittieħdet u ntużat mill-Gvern għall-skopijiet pubbliċi, stante illi sar ġnien pubbliku fuq din l-istess art, illum magħruf bl-isem ta' Ġnien Mark Livingston, oltre illi nfetħu partijiet mit- toroq li jiċċirkondaw l-istess imsemmi ġnien u ingħaddew servizzi ta' katusi tal-ilma dana kollu fuq u taħt l-istess art hawn fuq deskritta u appartenenti lis-soċjeta' rikorrenti; Peress illi l-imsemmi teħid u użu tal-proprjeta' hawn fuq deskritta sar mill- konvenuti, jew minn min minnhom, mingħajr qatt ma nħarġet l-ebda dikjarazzjoni tal-President ta' Malta għall-esproprjazzjoni ta' l-istess art, mingħajr ma ġie ppubblikat ebda avviż fil-Gazzetta tal-Gvern skond id- disposizzjonijiet tal-Ordinanza dwar l-akkwist tal-Artijiet għall-Skopijiet Pubbliċi [Kapitolu 88 tal-Liġijiet ta' Malta], mingħajr ma qatt ġiet segwita l- proċedura neċessarja skont l-istess imsemmija Ordinanza, u mingħajr ma qatt sar trasferiment ta' titolu tal-istess art a favur il-Gvern u/jew il- konvenuti, jew min minnhom. Peress illi, għar-raġunijiet hawn fuq esposti, l-istess art għadha sallum proprjeta' esklussiva tas-soċjeta' rikorrenti, għalkemm il-konvenuti, jew min minnhom, għadhom qed jokkupa l-art hawn fuq deskritta abbużivament u mingħajr ebda titolu legali. Peress illi s-soċjeta' rikorrenti għalhekk, fil-vesti tagħha ta' proprjetarja assoluta tal-istess art hawn fuq deskritta, ġiet imċaħħda mill-pussess u l- użu tal-istess art bħal sid tal-istess art, u konsegwentement għandha l- jedd li titlob lura l-istess art mingħand il-konvenuti, jew minn min minnhom, bħala l-pussessuri attwali tal-istess porzjoni ta' art hawn fuq deskritta. Peress illi għalkemm debitament interpellati b'ittra uffiċjali tas-27 ta' Settembru 2011, fejn il-konvenuti ġew interpellati sabiex jerġghu jqiegħdu lis-soċjeta' rikorrenti fil-pussess tal-proprjeta' tagħha u li jersqu, fl-istess żmien u waqt, għal-likwidazzjoni u ħlas sew tad-danni kaġunati bl-aġir illegali tal-istess konvenuti, u sew tal-kumpens dovut għall-okkupazzjoni tal-istess prozjoni diviża ta' art mill-istess konvenuti tul id-diversi snin li għaddew, il-konvenuti baqgħu inadempjenti mingħajr ebda raġuni valida fil-liġi. Tgħid għalhekk dina l-Onorabbli Qorti għaliex m'għandhiex, prevja kull dikjarazzjoni neċessarja u opportuna: Tiddeċiedi u tiddikjara illi l-konvenuti jew min minnhom ħadu pussess tal-art hawn fuq deskritta illegalment u abbużivament mingħajr ebda titolu jew dritt fil-liġi biex jagħmlu dan u għadhom sallum jokkupaw l- istess art illegalment u abbużivament; Konsegwentement tordna lill-konvenuti jew lil min minnhom sabiex, fiż- żmien qasir u perentorju li jiġi prefiss minn dina l-Onorabbli Qorti għall- istess skop, jerġghu iqiegħdu l-istess art fl-istat oriġinali tagħha u li jiżgombraw mill-imsemmija porzjoni diviża ta' art b'mod illi jirrintegraw lis-soċjeta' rikorrenti fl-pussess esklussiv tal-istess proprjeta' hawn fuq deskritta; Tiddeċiedi u ttiddikjara illi in vista tas-suspost, il-konvenuti jew min minnhom huma responsabbli għad-danni sofferti mis-soċjeta' rikorrenti kaġunati mill-aġir illegali u abbużiv tal-istess konvenuti, jew ta' min minnhom, u kif ukoll għall-kumpens ġust u adegwat dovut għall- okkupazzjoni u użu ta' art mill-istess konvenuti, jew minn minnhom, tul id-diversi snin illi l-istess art baqgħet fil-pussess tal-konvenuti jew ta' min minnhom; tal-istess porzjoni diviża Tillikwida, okkorrendo bl-opera ta' periti nominandi sew id-danni sofferti minn u sew il-kumpens dovut lis-soċjeta' rikorrenti għar-raġunijiet suesposti; Tordna lill-konvenuti jew lil min minnhom li jħallsu lis-soċjeta' rikorrenti l-imsemmija danni u kumpens hekk likwidati. Bl-ispejjeż inkluż dawk tal-ittra uffiċjali tas-27 ta' Settembru 2011 u bl- imgħax dekorribbli fuq is-somma ta' danni u kumpens likwidati b'effett mid- data illi fiha l-konvenut, jew min minnhom, ħadu l-pussess abużiv tal- proprjeta' in kwistjoni sad-data tal-pagament effettiv, kontra l-konvenuti li minn issa huma nġunti għas-subizzjoni u b'riserva għal kull azzjoni ulterjuri ta' min spettanti minnhom, skont il-liġi." lis-soċjeta' rikorrenti tal-konvenuti, fil-konfront Rat ir-risposta ġuramentata ta' L-Awtorita' Għat-Transport f'Malta ġja' Transport Malta (l-Awtorita' konvenuta tat-Trasport) tas-27 ta' Marzu 2012 li permezz tagħha wieġbet is-segwenti: Illi in linea preliminari skond il-Kap. 499 tal-Liġijiet ta' Malta, isem l- Awtorita' konvenuta huwa Awtorita' għat-Trasport Għaldaqstant għall-korrettezza u għal kull buon fini, għandha ssir id- debita korrezzjoni. Illi l-Awtorita' konvenuta m'għandha ebda konnessjoni ma dak li qed tgħid is-soċjeta' attriċi u għalhekk mhiex il- leġittimu kontradittur u għandha tiġi lliberata mill-osservanza tal- ġudizzju bl-ispejjeż kontra s-soċjeta' attriċi. l- Illi sussidjarjament u mingħajr preġudizzju għas-suespost, allegazzjonijiet u l-pretenzjonijiet tas-soċjeta' attriċi kontra l-Awtorita' fid-dritt u konvenuta huma kompletament fil-fatt u għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjez u dana kif ser jirriżulta waqt is- smiegħ u t-trattazzjoni tal-kawża. Illi sussidjarment u mingħajr preġudizzju għas-suespost, is-soċjeta' attrċi għandha tipprova liema hija l-art mertu tal-kawża odjerna u kif ukoll it-titlu tagħha fuq dina l-istess art. Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, mhuwiex assolutament ċar mid-dokumenti esebiti, kif il-parti tal-proprjeta' li s-soċjeta' attriċi qed tgħid li hija tagħha permezz tal-pjanti esebiti fid-Dokument B u notifikata flimkien mar-rikors promotur jikkombaċaw mas-survey esebit mis-soċjeta' attriċi a Dokument A u notifikat lill-Awtorita' konvenuta flimkien mar-rikors promotur. lill-Awtorita' konvenuta Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost l-Awtorita' konvenuta ma għamlet ebda att abbusiv u illegali kif allegat mis-soċjeta' attriċi. Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-Awtorita' konvenuta mhiex responsabbli għall-ebda kumpens u għal ebda danni u fi kwalunkwe każ u mingħajr preġudizzju l-istess soċjeta' attriċi għandha timminimizza d-danni. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjeż kontra s-soċjeta' attriċi li hija minn issa inġunta in subizzjoni." Rat ir-risposta tal-Kunsill Lokali Ħal Tarxien (il-Kunsill Konvenut) tat-28 ta' Marzu 2012 li permezz tagħha wieġeb is-segwenti: Illi preliminarjament m'huwiex il-leġittimu kontradittur; Illi fil-mertu l-konvenut m'għandu l-ebda pussess tal-art mertu tat- talbiet attriċi għaliex qatt ma kien hemm devoluzzjoni ta' din l-art mill- gvern ċentrali lill-Kunsill Lokali Tarxien; U għalhekk it-talbiet għandhom ikunu miċħuda. Bl-ispejjeż u bl-ingunzjoni ta' l-attur in subizzjoni." Rat ir-risposta tal-Korporazzjoni għas-Servizzi ta' l-Ilma (il-Korporazzjoni konvenuta) tat-2 ta' April 2012 li permezz tagħha wieġbet is-segwenti: Illi l-korporazzjoni eċċipjenti mhix il-leġittimu kontradtiurru f'din il- kawża stante li mhix il-persuna responsabli għall-esproprijazzjoni de quo; Illi, jekk l-istess korporazzjoni eċċipjenti għandha xi katusi u/jew pajpijiet mgħoddijin fuq jew taħt l-istess art indikata fir-rikors, dawn ġew mgħoddijin mill-Gvern skond l-Att dwar il-Korporazzjoni għas- Servizzi ta' l-Ilma (XXIII/1991, illum Kap. 355) u ilhom hemm żmien twil; Illi, għalhekk it-talbiet attriċi fil-konfront ta' l-istess korporazzjoni eċċipjenti huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u għandhom jiġu miċħuda, u l-istess korporazzjoni għandha tiġi liberata mill-osservanza tal- ġudizzju, bl-ispejjeż kollha kontra s-soċjeta' attriċi; Salvi eċċezzjonijiet ulterjuri." Rat ir-risposta ġuramentata tal-Awtorita' tal-Artijiet gja' Kummissarju tal- Artijiet (l-Awtorita' konvenuta tal-Artijiet) tat-8 ta' Ġunju 2012 li permezz tagħha wieġbet is-segwenti: "Illi in via preliminari jiġi eċċepit illi l-Kummissarju tal-Artijiet mhuwiex leġittimu kontradittur f'din il-kawża u dan stante li ma kienx hu li ddeċieda fejn sar isir dan il-proġett partikolari jew li wettaq ix-xogħlijiet li taw lok għar-rikors promotur; Illi preliminarjament ukoll l-esponent jirrileva li hu qatt ma ġie ffaċċjat b'talba minn xi awtorita' pubblika sabiex jesproprja l-art li saret referenza għaliha fir-rikors promotur; Illi l-Kummissarju tal-Artijiet m'huwiex l-awtorita' kompetenti sabiex tieħu deċiżjonijiet dwar fejn għandhom isiru proġetti pubbliċi jew minn fejn għandhom jgħaddu toroq ġodda fil-pajjiż, u kull meta jkun hemm il-ħtieġa li jsiru proġetti jew xogħlijiet ta' din ix-xorta, hi l-awtorita' li tkun trid tagħmel dawn ix-xogħljiet li tagħmel talba mal-Kummissarju tal-Artijiet sabiex iniedi l-proċedura tal-espoprju, u dan wara li l-flus li ser jitħallsu bħala kumpens għal dik l-art jiġu ddepożitati mill-awtorita' li ser tagħmel ix-xogħlijiet f'kont bankarju; Illi mir-rekords tad-Dipartiment jidher li fil-fatt veru li d-Dikjarazzjoni Presidenzjali u l-avviż fil-Gazzetta tal-Gvern relevanti għadhom ma ħarġux u dan minħabba li qatt ma kien hemm talba sabiex jinbdew il-proċeduri relevanti għall-esproprju tal-art; Illi sabiex l-esponent ikun jista' jipproċedi tal-esproprju, mhux biss f'dan il- każ, iżda f'kull każ, irid l-ewwel ikollu talba biex jesproprja għal skop pubbliku, u wara jkun infurmat bi provi dokumentarji min huma s-sidien tal- art in kwistjoni; Illi la darba l-esponent ikollu konferma tat-titolu huwa joffri l-kumpens li jqis ġust għall-esproprjazzjoni u dawk li jkunu intitolati għall-kumpens ikunu jistgħu jew jaċċettaw il-kumpens jew jikkontestaw l-ammont bi proċeduri quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ dwar Artijiet; Salvi eċċezzjonijiet ulterjuri." Rat li b'digriet tad-29 ta' Marzu 2017 ġie kjamat fil-Kawża il-Ministru tat- Trasport u Infrastruttura. Rat ir-risposta ġuramentata tal-Ministru imsemmi (l-Konvenut Ministru) tad-9 ta' Frar 2018 li permezz tagħha wieġeb is-segwenti: "Illi l-eċċezzjonijiet tal-esponent hawn taħt elenkati qegħdin jingħataw mingħajr preġudizzju għal xulxin: Eċċezzjonijiet Preliminari 1. Illi preliminarjament, l-esponent jeċepixxi illi t-terminu sabiex tiġi ppreżentata risposta jibda jidekorri ġialadarba illi r-rikorrent joħroġ notifika fil-konfront tal-Avukat Ġenerali u dan ai termini tal-Artikolu 181B (3) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta. L-esponent jirrileva illi l- Avukat Ġenerali ġie nnotifikat bid-digriet tas-27 ta' Marzu 2017 biss fit-22 ta' Jannar 2018. Għaldaqstant l-esponent umilment jirrileva illi huwa mhuwiex kontumaċja kif inkorrettament huwa indikat fil-verbal tal-kawża odjerna ta' dina l-Onorabbli Qorti tat-12 ta' Mejju 2017; Illi in linea preliminari, l-esponent jeċepixxi illi dak li qiegħed jintalab mis-soċjeta' rikorrenti, bid-dħul fis-seħħ tal-Artikolu 67 tal-Kap. 573 jaqa' fil-ġurisdizzjoni tal-Bord tal-Arbitraġġ bil-konsegwenza li dina l- Onorabbli Qorti ma ghandhiex aktar ġurisdizzjoni tiddeċiedi l-azzjoni odjerna u għalhekk l-azzjoni odjerna għandha tintbagħat minn dina l- Onorabbli Qorti quddiem l-imsemmi Bord tal-Arbitraġġ; Illi in linea preliminari l-esponent jissottometti illi huwa mhuwiex il- leġittimu kontradittur għat-talbiet tar-rikorrenti u dan ai termini tal- artikolu 181B (1) tal-Kap 12 tal-liġijiet ta' Malta; Illi di piu' joħroġ ċar mill-qari tar-rikors ġuramentat illi l-esponent ma ħa l-ebda deċiżjoni fil-konfront tar-rikorrent, wisq anqas għamel xi ordni sabiex l-art mertu tal-kawża odjerna ittiehdet mir-rikorrent; Eċċezzjonijiet fil-Mertu 1. Illi fir-rigward tad-danni li qegħdin jippretendu r-rikorrenti, dawn huma preskritti ai termini tal-Artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili; Illi t-talbiet attriċi huma infondati fil-fatt u fil-liġi u għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjeż kontra r-rikorrent; Illi l-esponent jeċepixxi illi ai termini tal-Artikolu 158(3)(ċ) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta, jiġi dikjarat illi l-fatti kif dikjarati mir-rikorrent qegħdin jiġu kkontestati u jeħtieġ illi jiġu pruvati; Illi sussidjarjament u mingħajr preġudizzju għas-suespost, is-soċjeta' attriċi għandha tipprova liema hija l-art mertu tal-kawża odjerna u kif ukoll it-titolu tagħha fuq dina l-istess art; Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-esponent ma għamel ebda att abbusiv u illegali kif allegat mis-soċjeta' attriċi; Illi in kwantu t-talba għad-danni, l-esponent m'huwiex responsabbli għall-ebda kumpens u danni kif allegati fir-rikors ġuramentat in risposta; Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjeż kollha kontra r-rikorrent." Rat id-digriet tagħha tal-11 ta' April 2019; Rat is-Sentenza parzjali tagħha tal-20 ta' Jannar 2020; tal-Konvenuta Awtorita' li permezz tagħha eċċepiet ulterjorament is-segwenti: (vide a' fol 283) "Il-karenza tal-interess guridiku tas-socjeta` attrici li tkompli b'din il-kawza kif intavolata u dan stante l-fatt li l-istess socjeta` attrici fil-mori ta' din il- kawza intavolat kawza ohra bl-ismijiet Ta' Sardinia Company Limited vs L- Awtorita` tal-Artijiet Rik Nru 8/2018 FDP fuq l-istess att ghal dak tal-kawza odjerna, u li jindika wkoll li s-socjeta` attrici qed tfittex rimedju legali iehor li huwa f'kunflitt dirett ma dak mitlub go din il-kawza. Jekk tigi deciza tezawrixxi l-mertu ta' din il-kawza." Rat in-nota tal-Konvenuta Awtorita' Tat-Trasport li permezz eċċepiet ulterjorament ukoll in-nuqqas ta' interess ġuridiku tas-Soċjeta' Attriċi u dan kif jirriżulta mill-verbal tad-29 ta' Settembru 2020; Rat in-noti ta' osservazzjonijiet tal-partijiet involuti f'din l-eċċezzjoni ulterjuri ta' nuqqas ta' interess ġuridiku tas-Soċjeta' Attriċi li tkompli din il- Rat l-atti u dokumenti kollha tal-Kawża; Semgħet lill-abbli difensuri tal-partijiet jittrattaw l-eċċezzjoni imsemmija fis-seduta tal-10 ta' Mejju 2021; Rat li l-Kawża tħalliet għal-lum għal deċizjoni dwar l-eċċezzjoni fuq imsemmija. Punti ta' fatti Il-Kawża li għandha quddiemha din il-Qorti tittratta t-teħid tal-art mertu tal- kawża mill-Gvern ta' Malta għal skopijiet pubbliċi. Din l-art tappartjeni lis- Soċjeta' Attriċi. Din qed tikkontendi li t-teħid tagħha kien wieħed illegali u abbużiv mingħajr titolu jew dritt fil-liġi mill-Awtoritajiet konvenuti jew min minnhom u li għalhekk sal-lum jokkupaw l-istess art illegalment u abbużivament. Fil-mument il-kawża din il-materja kienet prinċipalment regolata mill-Ordinanza dwar l-Akkwist tal-Artijiet għal Skopijiet Pubbliċi u ċioe' Kap 88 tal-Liġjiet ta' Malta. Il-Kawża saret fis-7 ta' Frar 2012. Dak in-nhar ma kien hemm ebda dubbju li din il-Qorti, fid-dawl tal-liġijiet viġenti f'dak iż-żmien, fost oħrajn l- Ordinanza fuq imsemmija, mhux biss kellha ġurisdizzjoni u kompetenza li tisma' u tiddeċiedi dwar il-mertu, u fuq dan il-punt diga' ingħatat sentenza parzjali f'din il-Kawza fl-20 ta' Jannar 2020, iżda huwa ukoll inkontestat, li sal-mument li kien għadu ma daħalx fis-seħħ il-Kap 573 tal-liġijiet ta' Malta, is-Soċjeta' Attriċi kellha ukoll kull interess ġuridiku skont il-liġi u tagħlim ġurisprudenzjali ta' dawn il-Qrati. Fil-mori tal-kawża l-Konvenuta Awtorita' li permezz tagħha eċċepiet ulterjorament is-segwenti: Il-karenza tal-interess guridiku tas-socjeta` attrici li tkompli b'din il-kawza kif intavolata u dan stante l-fatt li l-istess socjeta` attrici fil-mori ta' din il- L-Awtorita` tal-Artijiet Rik Nru 8/2018 FDP fuq l-istess att ghal dak tal- kawza odjerna, u li jindika wkoll li s-socjeta` attrici qed tfittex rimedju legali iehor li huwa f'kunflitt dirett ma dak mitlub go din il-kawza. Jekk tigi deciza tezawrixxi l-mertu ta' din il-kawza. (vide a' fol 283). eċċezzjoni ulterjuri ingħatat ukoll mill-Konvenuta Awtorita' tat-Trasport u dan kif jirriżulta mill-verbal tad-29 ta' Settembru 2020. L-argument tal-Konvenuti huwa wieħed sempliċi. Ġaladarba li s-Soċjeta' Attriċi għażlet li tistitwixxi proċduri quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ tal-Artijiet biex tottjeni rimedju taħt il-Kap 573 tal-liġijiet ta' Malta, b'talbiet pjuttost identiċi għal dak li diġa' kienu pendenti quddiem il-Qrati ordinarji permezz ta' din il-kawża, din tilfet kull interess ġuridiku biex tkompli din il-kawża. Seta' kellha interess ġuridiku sakemm ma għamlitx il-proċeduri novelli. Anzi, uħud mill-konvenuti jargumentaw li dan jammonta għall-abbandun ta' dawn il-proċeduri. Għalhekk din il-Qorti, l-ewwel ser titratta l- abbandun tal-proċeduri u wara l-punt tal-interess ġuridiku. L-abbandun Dan l-argument isostnuh l-Awtorita' tal-Artijiet, l-Awtorita' Tat-Trasport u kif ukoll il-Kunsill Lokali ta' Ħal-Tarxien (a' fol 341 u 356). Il-Qorti tiddistingwi bejn żewġ definizzjonijiet tal-kelma abbandun, f'sens wisgħa, kif bħal donnhom qed jikkontendu l-konvenuti, u dak tekniko legali meta kawża tkun abbandunata bil-konsegwenza li tiġi kkanċellata mill-Qorti fis-sitwazzjonijiet previsti mil-liġi. F'dan ir-rigward issir referenza għal dak li qalet il-Prim Awla (Sede Kostituzzjonali) fis-Sentenza tagħha tal-24 ta' Novembru 2020 per imħallef Grazio Annandale fl- ismijiet Patrick Borg Zammit -vs- Avukat tal-Istat. Dik il-Qorti qalet hekk: "B'danakollu, dik l-istess kawża ġiet abbandunata mir-rikorrent. Għalhekk ma tistax terġa' titqiegħed fuq il-lista tal-kawżi biex tinstama' mill-ġdid għaliex irrikorrent stess irrinunzja definittivament għaliha".(Emfażi tal- Minn dan il-bran joħroġ ċar, li biex kawża f'sens legali titqies abbandunata irid ikun hemm att ċar univoku kif trid il-liġi bħal meta l-Attur iċedi l-Kawża skont artikolu 906(1) tal-Kap 12 tal-liġijiet ta' Malta fis-sens li jkun qed jirrinunzja għalihom. Mod ieħor kif titqies li Kawża tkun abbandunata huwa meta tmur deżerta. L-Istitut tad-deżerzjoni tal-kawżi huwa regolat b'Titolu għalih. Dan l-Istitut jaħseb għall-mod partikolari kif kawża tintemm minħabba li tkun tqieset abbandunata minn min bdiha. L-effetti ta' l-applikazzjoni ta' dawn ir- regoli, fl-ewwel istanza, jkunu li l-kawża tintemm imma ma jintemmx magħha l-jedd li l-attur jibda proċeduri oħrajn ġodda dwar l-istess kwistjoni jekk kemm-il darba jkun għadu fiż-żmien li jagħmel dan. L- artikolu 963(6) tal-Kap 12 tal-liġijiet ta' Malta jaħseb għal dan kollu (Ara Sentenza tal- P.A per Cunningham Joseph R. Micallef tas-7 ta' Novembru, 2002 fl-ismijiet Awtorita' Tad-Djar -vs- Anthony Dalli Golden). Għalhekk sa fejn jirrigwarda l-asserzjoni ta' abbandun tal-kawża fis-sens kif trid il-liġi, il-Konvenuti ma għandhomx raġun. Interess Ġuridiku Bħal ma diġa' kellha okkażjoni tosserva din il-Qorti fis-Sentenza parzjali tagħha tal-20 ta' Jannar 2020 din il-liġi ma tipprovdix b'mod transitorju għall-Kawżi quddiem il-Qrati ordinarji li kienu pendenti qabel daħlet fis- seħħ. Fejn deherlu l-leġislatur provda espressament fir-rigward ix-xorta ta' kawżi pendenti. (1) tal-Kap 573 provda li "Proċeduri pendenti quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan l-Att għandhom ikomplu jkunu regolati bil-liġijiet sostantivi li kienu fis-seħħ qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan l- Att, sakemm is-sid ma jindikax permezz ta' nota bil-miktub imressqa fl-atti tal-proċeduri quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ li huwa jixtieq li l-proċeduri jiġu deċiżi skont id-dispożizzjonijiet ta' dan l-Att." Din l-għażla ma ngħatatx lil dawk li kienu laħqu istitwew proċeduri bħal dawk li għandha quddiemha din il-Qorti. Il-prinċipju applikabbli f'każijiet bħal dawn, kemm-il darba trattat minn dawn il-Qrati, li liġi ġdida għandha tipprovdi in via transitorja għal-liġijiet li jkunu qegħdin jiġu abrogati jew emendati partikularment fil-kuntest tar- retroattivita' tal-liġijiet. F'dan ir-rigward jidher li huwa ġeneralment rikonoxxut mill-Qrati li għandha f'materja ta' retroattivita` ta' liġijiet hija dik pronunzjata minn din il-Qorti, fis-Sentenza tas-26 ta' Frar 1954 fil-kawza fl-ismijiet Edgar Decesare et vs Onor Chircop Beck ġie ritenut li meta f'liġi li toħroġ ma jkunx hemm klawsola retroattiva, u l-kliem tagħha ma jkunx jipprescrivi retroattivita`, dik il-liġi ma għandhiex ikollha effett retroattiv, lanqas jekk tkun ta' interess jew ordni pubbliku. Aktar minn hekk biex liġi jkollha effett retroattiv, jeħtieg li dan l-effett jirriżulta b'mod l- aktar ċar, u għaldaqstant, fid-dubbju għandu jkun eskluż. Il-kunċett ta' retroattivita jsib ukoll applikazzjoni f'proċeduri ġja mibdija billi fil-każ u fir- rigward ta' proċedimenti pendenti l-liġi l-ġdida ma tistax ikollha effetti Ir-retroattivita` għandha biss tkun applikata fir-rigward ta' Kawżi pendenti jekk din tkun espressament sancita` mil-liġi ġdida. Sentenzi: Prim Awla tal-Qorti Ċivili fis-sentenza tad-29 ta' Ottubru noe; Prim Awla tat-3 ta' Dicembru 1947 fl-ismijiet Dottor Filippo 26 ta' Frar 1954 fil-kawża fl-ismijiet Edgar Decesare et -vs- Onor Van Der Laan fis-silenzju tal-liġi l-ġdida dwar l-aspett li qed ikun trattat b'din is-sentenza, hija din il-Qorti li trid tasal għall-konklużjonijiet tagħha. Li kieku dik il-Liġi tat l-għażla lis- Soċjeta' Attriċi, li ngħataw lil dawk li diġa' kellhom talbiet quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ skont artikolu 78(1) u (2) tal-Kap 573 tal-liġijiet ta' Malta, kieku ġew evitati inkonvenjenzi żejda u bla bżonn, partikolarment għas- Soċjeta' Attriċi. Il-Qorti qed tagħmel dawn l-osservazzjonijiet anke fid-dawl, li din il- problema qamet ħames snin wara li bdiet din il-Kawża biex is-Soċjeta' Attriċi tajjeb jew ħażzin spiċċat vittma tan-nuqqasijiet u karenzi fil-liġi. Biżżejjed jingħad li diġa' inħela ħafna ħin sabiex ingħatat is-sentenza parzjali fuq imsemmija b'konsegwenza ta' din il-karenza fil-liġi. Il-konvenuti invokaw ukoll il-prinċipju electa una via non datur recursus ad Dan il-prinċipju huwa applikabbli meta jingħtażlu żewġ binarji ta' pretensjonijiet u/jew difiżi b'mod kontemporanju u kumulattivi fl-istess ġudizzju. Dan il-prinċipju huwa applikat fil-każ fejn azzjoni tkun neboluża jew id-difiża tkun ekwivokanti. Dan mhux il-każ li għandha quddiemha din il-Qorti. Huwa minnu li hemm żewġ proċeduri separati, anke jekk fuq l-istess mertu, iżda dan ma jfissirx neċessarjament li ai fini ta' din il-massima hemm kontradittorjeta'. minn hekk, anke kieku stess dan il-prinċipju jiġi interpretat mod ieħor, biex jitqanqal, trid tkun tesisti l-possibilta' tax-xelta ta' azzjoni jew proċedura oħra, fil-mument meta tkun saret il-Kawża. Dawn il-proċeduri huma anteċedenti għal dawk li bdiet is-Soċjeta' Attriċi quddiem il-Bord tal- Arbitraġġ taħt il-liġi l-ġdida. Kwantu għal dak li jirrigwarda l-interess ġuridiku tas-Soċjeta' Attriċi f'dawn il-proċeduri dawn il-Qrati tagħna dejjem segwew fost oħrajn id-definizzjoni ta' Mattirolo u Mortara u ċioe' li l-interess irid ikun ġuridiku, cioe` bbażat fuq xi dritt pretiż leż tal-Atturi. Apparti dan biex wieħed jista' jingħad li għandu interess ġuridiku li jipproponi azzjoni, hemm bzonn li l-kawża li jipproponi tkun tista tipproduċilu riżultat utli jew vantaġġjuż għalih. L-interess ġuridiku jrid ikun ukoll reali u attwali u għandu jiskaturixxi minn vjolazzjoni jew theddida ta' vjolazzjoni ta' xi dritt li jappartjeni lill-persuna u f'dan is-sens għalhekk jrid ukoll ikun personali. Fl-aħħar nett trid tivverifika ruħha r-rabta ġuridika bejn l-għemil abbusiv u illegali allegatament kommess mill-konvenut u d- danni jew almenu l-preġudizzju allegatament ikun sofriet mill-persuna li tipproponi l-Kawża konsegwenzjali għal dan l-għemil. (Ara fost oħrajn nomine deċiża mill-Qorti tal-Appell Superjuri fit-28 ta' Frar, 1997 [LXXXI-11-429]; Qorti tal-Appell fl-ismijiet Maria Boujaoui et -vs- Joseph Mani deċiża fit-30 ta' Jannar 2007 u kif ukoll dik fl- ismijiet Giulia Maria Mattei -vs- George Hersey et noe deċiża mill-Qorti tal-Appell Superjuri [LXXII-III- 299]). Il-Qorti ħasbet fit-tul dwar dan l-aspett tal-Kawża tenut kont li l-bidla li seħħet fil-liġi matul il-Kawża ma ġabithiex b'idejha s-Soċjeta' Attriċi. kieku dik il-bidla ħasbet għal kawżi bħal dik li għandha quddiemha din il- Qorti, it-trajettorja tal-proċess li ħadet din il-Kawża ma kienitx tkun daqshekk penuża. L-anqas ma tlum lill-istess Soċjeta' li ressqet l-azzjoni tagħha quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ taħt il-liġi ġdida għax minn eżami tar- rimedji li toffri, il-Qorti ma teskludix li jistgħu ikunu aktar vantaġġjużi minn dawk li joffri l-Kap 88 tal-Liġijiet ta' Malta fost oħrajn danni morali. Iżda biex ikunu hekk vantaġġjużi jridu jirrikorru l-elementi kollha tal-artikolu 63 tal-Kap 573 tal-liġijiet ta' Malta. Ma hux il-kompitu ta' din il-Qorti li toqgħod tidhol fil-mertu ta' jekk jirrikorrux l-elementi kollha għaliex dik hija materja li għad trid tiġi kkunsidrata mill-Bord ta' Arbitraġġ li ġie adit appositament sabiex jieħu konjizzjoni tal-materja. Imma din il-Qorti ma hiex konvinta, li bil-mod kif saret il-liġi, ta' bilfors li ser jingħataw ir-rimedji li altrimenti jingħataw dejjem minn dawn il-Qrati fit-termini tal-azzjoni ordinarja li qed tkun esperita f'din il-Kawża. Il-Kawza li għandha quddiemha din il-Qorti hija tax-xorta possessorja u mhux xi azzjoni oħra rejali. Meta din il-Qorti qieset l-aspetti kollha taċ- ċirkostanzi xejn cari ta' dawk il-Kawzi li kienu pendenti qabel ma daħlet il- liġi l-ġdida, u tenut li dik il-liġi ma ħasbitx għalihom, tasal għall- konklużjoni, li s-So ċjeta' Attriċi għad għandha interess ġuridiku li tkompli b'din il-Kawża. Jekk din il-Kawża għandhiex tistenna l-eżitu tal-proċeduri quddiem il-Bord tal-Arbitraġġ hija kwistjoni oħra. Dan qed jingħad fid- dawl li quddiem din il-Qorti għad hemm pendenti rikors tas-Soċjeta' Attriċi Għaldaqstant għar-raġunijiet fuq imsemmija din il-Qorti qegħdha taqta' u tiddeċiedi bil-mod segwenti: Tiċħad l-eccezzjoni ulterjuri ta' nuqqas ta' interess ġuridiku tal-konvenuti fuq imsemmija. Spejjes ta' din is-Sentenza parzjali a' karigu tal-konvenuti. Imħallef Toni Dalli Golden Deputat Reġistratur