Qorti tal-Magistrati (Għawdex) Gurisdizzjoni Superjuri Sezzjoni Generali Magistrat Dottor Brigitte Porter LL.D, LL.M (Ħal Balzan) Adv. Illum, it-Tlieta 8 ta' Gunju 2021 Rikors Guramentat numru:- 12/2017 BS Gioacchino sive Jack u Victoria konjugi Galea u b'digriet datat 28 ta' Mejju 2021 Duffy sive Jack Izzi Savona accetta l-bandu biex jirraprezenta l-eredita' ta' Vittoria sive Victoria Izzi Savona vs Is-Sur Mark Zaffarese fil-kwalita' tiegħu ta' Direttur tad-Direttorat għall- Progetti u Zvilupp fi hdan il-Ministeru għal Għawdex Il-Qorti; Rat ir-rikors ġuramentat ta' Duffy sive Jack u Victoria konjugi Izzi Savona illi ppremettew: Illi l-esponenti huwa s-sid ta' porzjon art fl-inħawi ta' Triq is-Salini, limiti ta' Il-Mosta, Żebbuġ, Għawdex magħrufa bħala "Tal-Qbajjar" jew "Tax-Xtut" jew "Tal-Għewiena" tal-kejl ta' ċirka ħdax-il elf tlett mija u sitta u tmenin metri kwadri (11,386m.k) konfinanti mit- tramuntana ma' Triq is-Salini, punent ma' beni ta' Emidio Fletcher u oħrajn u lvant in parti ma' beni tal-eredi ta' Victor Mion u in parti ma' beni tal-eredi ta' Emanuel Porter jew is-suċċessuri tagħhom fit- titolu u dan skont kif jirriżulta minn kopji tal-kuntratti tal-akkwist hawn annessi u markati bħala Dokumenti A u B rispettivament; Illi d-Direttur tad-Direttorat għall-Proġetti u Żvilupp fi ħdan il- Ministeru għal Għawdex beda bil-proċess sabiex huwa jirranġa u jasfalta Triq is-Salini min-naħa ta' Triq Santa Marija sa Triq Migel il- Baħar u fil-fatt il-parti l-kbira ta' din it-triq illum tinsab miksija bit- tarmac u bis-servizzi tad-dawl, ilma u drenaġġ mgħoddija. L-intimat wasal bix-xogħlijiet ta' iffurmar, mogħdija ta' servizzi u asfaltar tul parti biss mill-faċċata tal-art propjeta tar-rikorrenti u ma kompliex it- triq għat-tul kollu tal-plot tar-rikorrenti u l-kumplament sa Triq Migel il-Baħar u lil hin biex tingħaqad ma' Triq Santa Marija. In oltre l-istess Direttur intimat naqas wkoll li jneħħi l-ostakoli kollha eżistenti inkluż ħajt tal-kantun li qiegħed jagħlaq it-tarf tat-triq b'mod li Triq is-Salini ma tistax tinfed min naħa għall-ohra u attwalment hija dead end. Dan minkejja li skont l-oriġinal planning scheme tal-Uffiċju tal-Public Works tal-elf disa' mija u tlieta u tmenin (1983) turi li Triq is-Salini kellha tkun magħquda ma' Triq Miġel il-Baħar (Dokument C) u tkompli sejra aktar lejn il-punent u l-aħħar biċċa tat-triq tiżbokka direttament fi Triq Santa Marija; Illi minkejja li waqt laqgħa apposta li kienet inżammet fil-Berġa ta' Kastilja fil-preżenza tar-rikorrenti, il-Perit Angelo Borg k/a Borg Bonaci għan-nom tad-Direttur Intimat, il-Perit Ray Pelinku, is-Segretarju Parlamentari l- Onor. Dr. Deborah Montfort, l-Onor Ministru Dr. Anton Tonna De Lorenzo u l- Uffiċjal Eżekuttiv tal-Awtorita tal-Ippjanar Johann Bagley kien intlahaq ftehim dwar kif kellha titkompla t-triq quddiem il- kumplament tal-propjeta tar-rikorrenti u fuq il-livelli li kellhom isiru biex it-triq tkun tista' tiġi tinfed minn żewġ naħat, għal xi raġuni jew oħra ix-xogħol fi Triq is-Salini ma tkompliex u ma ġiex attwat il-pjan li kien miftiehem hekk kif sejjer jirriżulta waqt it-trattazzjoni tal-kawża; Illi għalhekk is-sitwazzjoni attwali hija li l-ewwel parti ta' Triq is-Salini ġiet asfaltata u mogħtija t-tarmac u tgħaddew wkoll is-servizzi minnha. Dan ix-xogħol pero ma sarx tul il-faċċata kollha tal-propjeta tar-rikorrenti iżda tul parti biss mill-faċċata tal-proprjeta tagħhom. In oltre l-istess Triq is-Salini minkejja li hija proġettata li tinfed ma' Triq Miġel il-Baħar b'mod li wieħed ikun jista' jidħol min-naħa tat-triq u joħroġ min-naħa oħra skont kif approvata fil-planning scheme tal- Uffiċju tal-Public Works tal-elf disa' mija u tlieta u tmenin (1983) għadha dead-end. Dan hekk kif jirriżulta mir-ritratt markat bħala Dokument D; Illi dan kollu qiegħed jarreka preġudizzju serju lir-rikorrenti konjugi Galea kemm għaliex il-livelli ta' Triq is-Salini mhumiex iffurmati sew, kemm għaliex ma saritx kanalizzazzjoni tal-ilma u kemm għaliex l- istess parti tat-triq għadha mhix asfaltata b'mod li r-rikorrenti fix-xhur tax-xitwa qegħdin jispiċċaw fl-impossibilita li huma jaċċedu fil- propjeta tagħhom; Illi in oltre l-aġir tad-Direttur intimat qiegħed jarreka wkoll danni lir- rikorrenti fis-sens li huma ma jistgħux jagħmlu użu mill-propjeta tagħhom bħala sidien normali u nefqu u għadhom qegħdin jonfqu ammont sostanzjali ta' flus biex il-propjeta tagħhom tkun aċċessibbli kif wkoll biex ma ssirilhiex ħsara; Illi għal dan in-nuqqas jaħti d-Direttur intimat li naqas li jkompli u jlesti l-intier ta' Triq is-Salini kif sewwa sew kien ġia sar bl-ewwel parti ta' din it-triq; Illi minkejja li l-intimat ġie debitament interpellat b'ittra uffiċjali spedita lilu fil-ħamsa (5) ta' Settembru 2016 ittra uffiċjali numru 422/2016 (Kopja Dokument E) sabiex Triq is-Salini tiġi kompletata, l- intimat baqa' inadempjenti. L-istess rikorrenti kienu żammew fermi fl- istess ittra d-drittijiet tagħhom li huma jfittxu għal-likwidazzjoni u l- ħlas tad-danni sofferti minnhom per kawża tal-aġir tad-Direttur intimat; Talbu li din l-Onorabbli Qorti: i. Tikkundanna lill-konvenut sabiex fi żmien qasir u perentorju prefiss lilu għal tali fini l-konvenut jiġi ordnat sabiex: (a) tinfetaħ Triq is-Salini, Il-Mosta, limiti taż-Żebbuġ, Għawdex. Dan billi jitwaqqa' u jitneħħa kull ostakolu eżistenti sabiex Triq is-Salini tingħaqad ma' Triq Miġel il-Baħar u l-istess Triq is-Salini tkompli sejra aktar lejn il-punent sabiex din tingħaqad ma' Triq Santa Marija b'mod li Triq is-Salini tkun magħquda ma' Triq Miġel il-Bahar u jkollha żewġ aċċessi minn żewġ naħat differenti għal ma' Triq Santa Marija skont kif pjanat oriġinarjament (b) jitgħaddew is-servizzi, u tiġi wkoll livellata, asfaltata u miksija bit- tarmac l-kumplament ta' Triq is-Salini, limiti ta' Il-Mosta, Żebbuġ, Għawdex u dan okkorrendo ad opera ta' perit nominat għal tal fini; Fin-nuqqas li l-intimat jagħmel ix-xogħlijiet hekk kif ordnat, tawtorizza lir-rikorrenti sabiex jagħmlu x-xogħlijiet huma stess bil-ħaddiema tagħhom u dan a spejjez tal-istess Direttur intimat, u dan okkorrendo wkoll ad opera ta' perit nominat għal tal fini; Tiddikjara li bin-nuqqas tal-konvenut li huwa jkompli tali xogħlijiet fi Triq is-Salini u jiftaħ l-istess triq huwa unikament responsabbli għad- danni u spejjeż kollha sofferti mir-rikorrenti fil-propjeta tagħhom fi Triq is-Salini, Il-Mosta, limiti taż-Żebbug, Għawdex; Tillikwida d-danni kollha sofferti mir-rikorrenti; v. Tordna lill-istess intimat sabiex huwa jħallas lir-rikorrenti d-danni kollha hekk likwidati; Tikkundanna wkoll lill-intimat iħallas lir-rikorrenti l-interessi bl-ogħla rata permessa mil-liġi fuq l-ammont hekk likwidat u dan mid-data tal- likwidazzjoni sad-data tal-effettiv pagament. Bl-ispejjeż, inklużi dawk tal-ittra ufficjali tal-ħamsa (5) ta' Settembru 2016 (Ittra Numru 422/2016) u bl-inġunzjoni għas-subizzjoni illi għaliha minn issa l-konvenut inġunt. Rat ir-risposta ġuramentata ta' Mark Zaffarese, Direttur Proġetti u Żvilupp fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex illi eċċepixxa: Illi preliminarjament, l-esponenti mhux il-leġittimu kontradittur f'din il-kawza stante li l-parti ta' Triq is-Salini fejn ir-rikorrenti qiegħdin jitlobu li tiġi asfaltata ma' ġiex miftuħa u ffurmata mill-esponenti u kellha biss tiġi ffurmata minn min diġa' żviluppa l-proprjeta' tiegħu f'din it-triq u/jew minn min ifforma t-triq oriġinarjament; Illi mingħajr preġudizzju għall-premess, r-rikorrenti għandhom jippruvaw id-drittijiet ta' proprjeta' li qed ivvantaw u b'mod partikolari għandhom juru b'mod ċar liema parti mill-proprjeta' qegħdin jitolbu li tiġi asfaltata. Għalkemm ir-rikorrenti eżebew żewġ kuntratti, l-ebda wieħed ma' fih pjanta anessa miegħu, u b'hekk ma hemmx indikat liema parti tal-art hija tagħhom; Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost, it-talbiet tar-rikorrenti jidhru li huma msejsa fuq premessi li huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u għandhom għalhekk jiġu miċħuda; Illi nfatti mhuwiex minnu li l-esponenti naqas fid-dmirijiet tiegħu meta ma neħħiex l-ħajt tal-kantun li qiegħed jagħlaq Triq is-Salini. Dan peress illi, aparti li l-ħajt in kwistjoni ma ġiex mibni mill-esponenti, huwa stat ta' fatt li jeżisti 'enforcement notice' fuq dan il-ħajt li jġib in- numru EC 965/2000. Għalhekk l-obbligu huwa biss tal-PA li tieħu azzjoni sabiex jitneħħa dan il-ħajt; Illi inoltre' lanqas m'huwa minnu illi fil-laqgħa li qegħdin jalludu għaliha r-rikorrenti li nżammet fid-Dipartiment tal-Artijiet, fil-Berga' ta' Kastilja, intlahaq xi ftehim dwar kif kellha titkompla t-triq. Għal kuntrarju, f'dik il-laqgħa gie miftiehem illi qabel ma' tista' tittieħed xi azzjoni għandhom l-ewwel jiġu verifikati t-titoli fuq il-proprjeta' li fiha huma mitluba mir-rikorrenti li jsir l-asfaltar ta' triq u l-mgħoddija tas- servizzi ta' dwal, ilma u drenaġġ; Illi meta saru t-taħdidiet mar-rikorrenti sabiex tinsab soluzzjoni, ir- rikorrenti dejjem talbu illi jinbiddlu l-livelli tat-Triq is-Salini b'sular għoli, xi ħaġa li assolutament ma tistax isir u lanqas ma hija vijabbli. Aparti minn hekk, meta jkun irid isir bdil ta' livelli trid isir talba formali lil Awtorita' ta' l-Ippjanar, u mhux lill-esponenti, wara li tiġi sottomessa applikazzjoni ta' 'Planning Control'; Illi lanqas ma huwa minnu li r-rikorrenti ma jistax jaċċedu fil- proprjeta' tagħhom fix-xhur tax-xitwa; Illi subordinatament, u mingħajr preġudizzju għas-suespost, ir- rimedju semmai li għandu jingħata lir-rikorrenti hu, li jekk ma jintlahaqx ftehim bejn is-sidien li għandhom l-proprjeta' tagħhom f'din it-triq, jittieħdu l-passi neċessarji sabiex isir 'expropriation on behalf of third parties' fejn permezz tagħha t-terza persuna li diġa' żviluppat il- proprjeta' tagħha f'din it-triq - sakemm għadha mhix diġa' proprjetarja tal-parti ta' Triq is-Salini fejn quddiemha sar l-iżvilupp - tidhol f'Deed of Obligation' mal-Government Property Division fejn tobbliga ruħha li tħallas hija għal din l-esproprjazzjoni. Imbagħad l-obbligu biss li jkollu l-Gvern hu li jagħti t-tarmac f'din it-triq; Għaldaqstant l-esponenti qiegħed jitlob li din l-Onorabbli Qorti sabiex l-istess tar-rikorrenti bl-ispejjeż kontra it-talbiet kollha tiċħad rikorrenti. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Rat il-verbal tal-aċċess li sar mill-Qorti fis-17 ta' Mejju 2017. Rat illi b'nota ġuramentata tat-28 ta' Mejju 2018 senjatament fil-paragrafu (f) l-attur iddikjara li ma kienx ser jinsisti aktar dwar likwidazzjoni u ħlas ta' danni u għalhekk irtira t-talbiet imressqa minnu fil-paragrafi mmarkati (iii) sa (vi). Semgħet ix-xhieda u rat l-atti kollha tal-kawża. Rat in-noti ta' osservazzjonijiet skambjati bejn il-partijiet. Rat illi l-kawza tħalliet għas-sentenza għal-lum. Ikkunsidrat Provi L-attur Gioacchino sive Jack Izzi Savona permezz ta' affidavit1 igħid x'kien ġara eżattament f'laqgħa li kienet inżammet nhar l-għaxra (10) ta' Novembru 2015 fl-uffiċju tas-CEO tal-MEPA s-sur Johann Bagley, f'liema laqgħa kienu ġew diskussi l-livelli l-ġodda ta' Triq is-Salini fejn din tagħqad ma' Triq Miġel il- Baħar, f'Marsalforn, limiti taż-Żebbuġ, Għawdex. Jkompli jgħid illi għal din il-laqgħa kien hemm prezenti hu flimkien ma' CEO tal-MEPA Johann Bagley kif wkoll l-Assistent Direttur u Inginier tal-MEPA is-Sur Ray Al Zeyani, flimkien ma' uffiċjal ieħor mill-istess MEPA. Jgħid illi tul din il-laqgħa kien ġie spjegat li minħabba illegalitajiet li kienu saru minn Tumas Group meta dawn żviluppaw siti tagħhom li jagħtu għal fuq din it-triq, il-livell ta' Triq is-Salini kantuniera ma' Triq Miġel il-Baħar għandhom jsiru hekk kif propost mill-perit tiegħu l-perit Ray Pelinku. Ikompli jgħid illi kienu anke ġew murija pjanti li juru bil-preċiż il-livelli kif iridu jiġu. Jispjega illi tali livelli jiggarantixxu li kollox jibqa' kif attwalment hu u ma jkun hemm l-ebda problemi għar-residenti ta' Triq is-Salini u Triq Miġel il- Baħar. Jgħid illi wara li s-CEO u l-persuni preżenti raw il-livelli kif kienu qegħdin jiġu proposti, huma qablu ma' dawn il-livelli hekk kif indikati mill-Perit Ray Pelinku. Jgħid illi s-CEO tal-MEPA kien anke ordna fil-preżenza tiegħu lill- Assistent Direttur Ray Al Zeyani sabiex dawn il-livelli jingħataw on site. Jgħid illi s-Sur Ray Al Zeyani ikkonferma li huwa kien se jagħmel dan. Ikompli jgħid illi l-Perit Angelo Borg k/a Borg Bonaci li huwa responsabbli mit-triqat fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex bagħtlu email fil-hamsa (5) ta' Jannar 2016 fejn huwa informah li l-livelli l-ġodda kienu lesti u li kienu inħadmu mill- MEPA. Jgħid ukoll illi wara xi ftit taż-żmien, is-CEO tal-MEPA biddel il-fehma tiegħu u mar lura mill-ftehim li kien sar fl-10 ta' Novembru 2015. Jgħid illi kemm is-CEO kif wkoll l-Inginier Ray Al Zeyani qegħdin jgħidu li ma kien sar l-ebda ftehim fuq il-livelli ta' Triq is-Salini f'dik il-laqgħa ta' Novembru 2015. Jgħid illi dan assolutament mhux minnu u li dakinhar stess kienet ħarġet ordni biex il-livelli jittranġaw skont kif kien ippropona l-Perit tiegħu stess. 1 A fol 59 sa 60 tal-process. Jgħid illi s-Sur Johann Bagley iridu bilfors jagħmel PC Application sabiex jiġu approvati l-livelli l-ġodda. Dan meta fl-ebda każ jew ċirkustanza meta kien hemm bdil fil-livelli ta' din it-triq ma saret xi PC Application. Jgħid illi għalhekk ma jistax jifhem kif issa qegħdin jippretendu li hu jagħmel din l- applikazzjoni. Isostni li hu mhux il-persuna idonea sabiex jagħmel din l-applikazzjoni għar- raġuni li Triq is-Salini illum ikkapparraha l-Gvern u fil-fatt għadda s-servizzi ta' dawl, ilma u elettriku minnha u anke taha t-tarmac. Jkompli jgħid illi l- Gvern għalhekk qisu għamel tiegħu it-triq (bir-riżerva li hu u s-sidien l-oħra ingħataw kumpens tal-art li ħa l-Gvern għat-triq) u għalhekk jekk trid issir applikazzjoni, din għandha issir mill-Gvern u mhux minnu. Jiċħad illi l-livelli li qiegħed jipproponi l-Perit tiegħu huma sabiex jibbenefika hu. Jgħid illi l-livelli kif proposti qegħdin jieħdu in kunsiderazzjoni x'hemm fis-sit u l-interess komuni tar-residenti u kien proprju għalhekk li dawn il- livelli kienu ġew aċċettati fil-laqgħa tal-għaxra (10) ta' Novembru 2015. L-attur Gioacchino sive Jack Izzi Savona ippreżenta affidavit2 ieħor fejn jispjega illi hu proprjetarju ta' xi blokok ta' appartamenti fi Triq is Salini, Il-Mosta, limiti taż-Żebbuġ, Għawdex u għad baqagħlu art li għadha mhix żviluppata. Jgħid illi din l-art mhux żviluppata għandha faċċata ta' madwar mitejn u tletin pied pari għal madwar wieħed u sebgħin metru (71m). Jkompli jispjega wkoll illi meta ġiet approvata l-planning scheme oriġinali fis- sena 1983, Triq is-Salini, Triq Miġel il-Baħar u Triq Santa Marija kienu kollha toroq ċirkolari hekk kif jidher ukoll fil-pjan regolatur u jagħmel referenza għall-kopja tal-pjanta skont il-planning scheme li ġiet ippreżentata mar-rikors ġuramentat u hija markata bħala Dokument C3. Jgħid illi t-toroq li semma' huma indikati bil-kulur isfar fuq l-istess pjanta. Kompla jgħid illi fl-istess triq, Tumas Group kienu żviluppaw l-art proprjeta' tagħhom madwar għoxrin (20) sena ilu. Jgħid illi biex bnew, huma kellhom bżonn illi jkollhom it-triq ifformata sabiex ikunu jistgħu jiftħu l-aperturi. Jgħid illi qed jirreferi għal fuq Triq is-Salini. Jkompli jgħid li għaldaqstant 2 A fol 115 sa 117 tal-process 3 A fol. 13 tal-process. ġiet ifformata Triq is-Salini u ta' Tumas Group bnew skont il-pjan oriġinali. Jkompli jispjega illi Triq Miġel il-Baħar kienet bejn ħamsa u għoxrin (25) u tletin (30) pied wiesa' u Tumas Group xtraw biċċa mill-wisa' ta' Triq Miġel il-Baħar mingħand Emidio Azzopardi, bir-riżultat illi Triq Miġel il-Baħar ġiet wiesgħa għoxrin (20) pied. Jgħid illi l-livelli ta' Triq Miġel il-Baħar ġew ukoll mibdula mill-planning scheme oriġinali. Jkompli jgħid illi dan sar minn Emidio Azzopardi u Tumas Group u sar kollu mingħajr l-approvazzjoni tar- residenti ta' Triq is-Salini kif wkoll tal-Awtoritajiet kompetenti. Isostni li dan kollu sar illegalment li wassal sabiex Triq is-Salini li hija triq relattivament twila tispiċċa cul de sac. Jispjega illi sadanittant Triq is-Salini ġiet imblukkata tul il-wisa' kollu tagħha minn Emidio Azzopardi billi inbena hajt ta' għaxar filati illi għadu hemm. Jgħid illi apparti minn hekk gew mibnija wkoll numru ta' garaxxijiet taht l- istess Triq is-Salini. Jgħid illi l-Awtorita' tal-ippjanar kienet ġiet informata b'dawn l-illegalitajiet li saru aktar minn għoxrin (20) sena ilu, iżda għalkemm inħarġet l-enforcement notice, kollox baqa' kif inhu u ma ttiehdet l-ebda azzjoni oħra. Jkompli jispjega illi madwar tlieta jew erbgħa snin qabel, minn Triq is-Salini il-Gvern għadda s-servizzi kollha u wessagħha fil-bidu tagħha biex l-istess triq tkun komda għal min jagħmel uzu minnha. Izid igħid illi apparti minn hekk l-istess triq ġiet livellata mill-Gvern u l-Gvern imbagħad għadda biex jagħti t-tarmac u illum disgħin fil-mija (90%) tat-triq u ċioe' sa quddiem parti biss mill-proprjeta' tiegħu, t-triq tinsab asfaltata. Jgħid illi l-kumplament tat- triq li għadha mhix asfaltata tinsab livellata u x-xogħol ta' livellar sar minnu u minn Tumas Group. Jkompli jispjega li sabiex saru l-mogħdija ta' servizzi, it-twessiegħ fil-bidu tat-triq, il-livellar kif wkoll l-asfaltar ma intalbet l- approvazzjoni ta' ħadd da parti tal-Gvern. Jispjega illi la intalbet l- approvazzjoni tas-sidien u lanqas tar-residenti fl-istess triq, inkluż tiegħu. Jgħid illi suppost kif qed jesigi d-Dipartiment għall-Progetti u Żvilupp fil- każ tiegħu ta' issa, suppost kellu jintalab il-permess tiegħu sabiex isir il- livellar u l-asfaltar ta' dik il-parti tat-triq li tiġi quddiem tiegħu. Jgħid illi dan ma sarx iżda d-Dipartiment qabad u għamel ix-xogħol li kien hemm bżonn li jsir. Isostni li t-tkomplija tax-xogħol fuq il-parti tat-triq li għadha ma saritx u li tiġi quddiem il-propjeta tiegħu għandha issir bl-istess modalita kif ġia jsirx hekk, allura tkun qegħda issir sar qabel. Jgħid illi diskriminazzjoni sfaċċata kontra tiegħu, xejn aktar u xejn anqas. Fuq il-pjanti Dokument X u Y indika sa fejn wasal it-tarmac kif wkoll il-parti tal-propjeta tiegħu li quddiemha baqa' ma sarx ix-xogħol ta' asfaltar tat-triq mingħajr l- ebda raġuni. Jispjega illi l-parti fejn ma sarx ix-xogħol huwa indikat bl-ittri "A" u "B". Jgħid illi apparti minn hekk il-fatt li fil-kantuniera bejn Triq is- Salini u Triq Miġel il-Baħar hemm ċanfira li hi mibnija u mhux sempliċiment ippjantata turi li Triq is-Salini kellha tkompli ma' Triq Miġel il-Baħar u mhux li ż-żewġ toroq huma separati u f'livelli differenti kif inhu illum. Jgħid illi l- pjan regolatur oriġinali dejjem wera ż-żewġ toroq magħqudin ma' xulxin u ċirkulari. Jkompli jispjega li hu għandu sehem mit-triq kollha u l-aħħar disgħin pied pari għal sebgħa u għoxrin punt erba' metri (27.4m) tat-triq li ġew asfaltati diġa, hu propjetarju sħiħ tagħhom. Jgħid illi kif ġia spjega, hu ma ntalab l- ebda permess biex isir l-livellar u l-asfaltar ta' din il-parti tat-triq. Jgħid ukoll illi minn dejjem kien hemm qbil bejn il-proprjetarji tal-bini fi Triq is-Salini dwar il-fatt illi Triq is-Salini kellha tingħaqad mal-livell eżistenti ta' Triq Miġel il-Baħar. Jgħid illi di fatti, l-istess proprjetarji kienu ffirmaw kuntratt ta' kostituzzjoni ta' servitu' datat tlieta (3) ta' Novembru 1992. Jgħid illi d-Dipartiment qiegħed isostni li l-eredi ta' Victor Mion ma jridux li jsir ix-xogħol. Jgħid illi dan assolutament mhux minnu għaliex l-istess eredi ta' Victor Mion ffirmaw il-formola tan-no objection biex it-triq tiġi rranġata. Jgħid illi apparti minn hekk Victor Mion kien firmatarju tal-istess kuntratt tal-1992 fejn ġiet kostitwita s-servitu. Ikompli jgħid wkoll li kienet saret laqgħa fil-Ministeru għal Għawdex, għal liema laqgħa kien hemm preżenti l-Ministru għal Għawdex, l-Executive Chairman tal-Awtorita' tal-Ippjanar is-Sur Johann Bagley, id-Direttur Mark Zaffarese, u l-Perit Angelo Borg k/a Borg Bonaci, li kienu responsabbli mit-toroq f'Għawdex. Waqt din il-laqgħa, il-Perit Ray Pelinku, kif imqabbad minnu stess, kien ippropona pjan ta' livelli ġodda, u ħadd mill-persuni preżenti ma oġġezzjona għal dan il-pjan. Jgħid illi verbalment kien hemm qbil ma' dawn il-livelli. Il-Perit Raymond Scalpello Hammett jgħid illi hu kien il-perit inkarigat minn blokok ta' flattijiet li s-Sur Izzi Savona bena fi Triq is-Salini. B'referenza għad-dokument JG3 a fol 55 u 56 tal-proċess jispjega li kienu saru xi marki ta' livelli fuq il-post u s-Sur Izzi Savona kien qallu biex jinżel u jara x'inhuma. Jgħid illi mill-marki li kien hemm fuq il-post kien jidher ċar li kienet se tiġi ffurmata speċi ta' benniena fit-triq fis-sens illi f'illi tkun nieżla t-triq u f'illi terġa' tibda tiela'. Jispjega illi biex isolvu din il-problema minn naħa tal-Planning Authority kienu qegħdin jipproponu gutter jew dorga għall-ilma li hemmhekk peress li jinżel ħafna debris minn fuq l-għolja tal-Qolla s-Safra żgur li gutter bħal dan fix-xita jibda jinstadd u jkun hemm għarar. Jkompli jgħid illi hu ppropona li jsiru livelli diversi u t-triq tingħaqad kif kienet originarjament proposta skont il-pjan regolatur li Triq is-Salini tingħaqad for easy flow of traffic minn Triq is-Salini għal Triq Miġel il-Baħar mingħajr ma jkun hemm bżonn ta' dorga u mingħajr ma jkun hemm għarar. Meta mistoqsi dwar is-sitwazzjoni attwali tal-lum vis-à-vis dan il-pjan regolatur, igħid illi rigward l-aħħar pjanti li ħadu mill-Planning Authority jidher li hemm taraġ minn bejn Triq is-Salini għal Triq Miġel il-Baħar. Jispjega illi ser jkun hemm diżlivell li trid tinżel għalih minn triq għall-oħra bit-taraġ. Ikompli jgħid illi żgur mhux ser tgħaddi karozza u jirreferi wkoll għal xi bini illegali li sar fi Triq is-Salini fejn jaf illi hemm proċeduri legali illi ilhom għaddejjin xi għoxrin sena. Jgħid illi t-triq tinsab blokkata minn dan il- bini illegali. Ikompli jgħid illi nbiddlu l-livelli għal xi raġuni jew oħra mingħajr ma ikkonsultaw lil ħadd biex ħolqu diżlivell bejn Triq Mieġel il- Baħar u Triq is-Salini. Jżid igħid illi l-fatt li ħolqu din l-ispeċi ta' benniena li semma' qabel ser tipprovoka ġmigħ ta' ilma tax-xita. Jgħid illi hu għamel PC application f'isem is-Sur Izzi Savona biex jiġu approvati dawn il-livelli l-ġodda, però biex saret din il-PC application kien hemm bżonn il-kunsens da parti ta' Bigeni li jmissu mas-Sur Izzi Savona u dawn iffirmawlhom. Jispjega illi bħala proċedura tkun li hu jgħaddi l-formoli lis- sidien. Jgħid illi hu għaddihom lill-Avukat Mion u l-Perit Alex Mion fejn huma ħadu ħsieb biex l-eredi l-oħra jiffirmaw il-formoli li kien hemm bżonn. 4 A fol 124 sa 133 tal-process B'referenza għall-dokument RA9 a fol 142 tal-proċess, jgħid illi fuq in-naħa ta' wara ta' kull formola l-oriġinali, hu jipprintja skont struzzjonijiet minn naha tal-Planning Authority biex jagħmel speċi ta' site plan fejn juri l- proprjetajiet ta' min qed japplika, jagħmel, u ta' min qed jiffirma l-kunsens tiegħu. Jispjega illi l-istat tat-triq hemmhekk għadu mħarbat. Jgħid illi ġurnata qabel ma ta d-disposizzjoni tiegħu hu aċċeda fuq il-post u ra li hemm gandott kbir fin-nofs. Jgħid illi dak il-gandott irid jitwitta u jinżlu għal-livelli biex jiġi riprestinat il-flow kemm tal-ilma u kemm tat-traffiku minn naħa għall-oħra minn Triq is-Salini għal Triq Miġel il-Baħar. Meta mistoqsi tul Triq is-Salini kollha kemm jikkalkula li ġiet asfaltata minnha, jgħid illi bħala persentaġġ, bejn wieħed u ieħor xi tmenin fil-mija (80%) minnha. Iżid igħid illi iżjed minn tmenin fil-mija tlestiet u ġiet asfaltata. Jgħid illi hu ma jafx li kien hemm xi kuntatt mas-sidien u jgħid illi tal-inqas il-klijenti tiegħu ma ikkuntattjawhx. Jgħid illi kuntatti ohra ħlief biex jagħmlu dik il-PC application ma kellux. Jikkonferma illi kienet saret laqgħa fl-uffiċċju ta' Dottor Deborah Montfort fil-preżenza ukoll tas-Sur Johann Bagley, is-CEO tal-Planning Authority, kif ukoll kien hemm il-Ministru ta' dakinhar ta' Għawdex Dottor Anton Tonna De Lorenzo u kien hemm anke l-Permanent Secretary tal-Ministeru ta' Għawdex fejn saru diskussjonijiet, fejn qalulhom fost ohrajn li l-livelli mhux veru li nbidlu. Jgħid illi hu irriżultalu li sar tibdil sostanzjali għaliex hu ilu involut fix-xogħol peress illi hu responsabbli għax-xogħol tas-Sur Izzi Savona minn nineteen eighties. Jgħid illi fil-pjan regolatur oriġinali la kien hemm turġien bejn Triq Mieġel il-Baħar u Triq is-Salini, la kien hemm dorga u lanqas kien hemm dak il-livelli li jinżlu mbagħad jitilgħu. Fuq mistoqsija tal-Qorti, jgħid illi hu ma jaqbilx li ma nbidel xejn, u li nbidel ħafna b'detriment għar-residenti ta' hemmhekk. Jgħid illi skont il-pjan regolatur l-wisa' tat-Triq Mieġel il-Baħar kellha tkun ħamsa u għoxrin pied pero' fil-preżent qiegħda xi għoxrin pied jew inqas. Jgħid illi f'punt minnhom fi Triq is-Salini hemm hajt minn naha għall-ohra tat-triq li sa fejn jaf hu nbena illegalment għax hemm anke enforcement notice fuqu u 'l gew minnu hemm garaxxijiet taht il-livell tat-triq. Jispjega illi llum ma tistax issir triq fuq is-saqaf tal-garaxxijiet. Jkompli jispjega illi jekk tagħmilha dik il-bicca xogħol irid ikun hemm spazju biżżejjed fejn tagħmel il-ħxuna tal-bjut li jifilħu traffiku ta' trakkijiet. Jgħid illi f'dawn il-laqgħat ma kienux jiddiskutu jridux jagħmlu asfaltar jew le. Meta mistoqsi x'ġie diskuss jgħid illi l-livelli. Jkompli jgħid illi dakinhar kienu ddeċidew li jagħmlu l-pjanta. Jgħid illi biex wieħed jiżviluppa l-ewwel trid tiġi ffurmata t-triq jiġifieri mniżżla sal-livell appropjat. Imbagħad wieħed ikun jista' jagħmel l-iżvilupp li jkun ingħata permess għalih. Jgħid illi din hija kundizzjoni illi tkun anke fil-ħruġ tal-permess tal-Planning Authority. Jgħid illi fuq din il-biċċa li għadha mhix żviluppata, hemm ta' Tumas Group li dawn diġa' bnew li kellhom jibnu, għamlu gallarijiet u l-aperturi li jagħtu fuq Triq is-Salini fost oħrajn għax imbagħad għandhom gallarijiet u bibien fuq it-toroq l-oħra. B'referenza għall-konfigurazzjoni tal-binja ta' Tumas Group fil-kantuniera ta' bejn Triq is-Salini u Triq Mieġel il-Baħar, jgħid illi hemm splay li bil-lingwa Maltija tissejjaħ ċanfira bejn triq u oħra li juri li kienet intenzjonata biex issir kantuniera tat-triq fejn it-traffiku ikun jista' jimmanuvra. Jikkonferma illi l-intenzjoni ta' dik iċ-ċanfira kienet biex t-triq tkompli. Jispjega illi meta sar il-bini ta' Tumas Group l-intenzjoni kienet għadha li l- pjan regolatur kien ser jiġi attwat. Jgħid illi ma jafx eżatt kemm ilha li ġiet żviluppata l-binja ta' Tumas Group pero' jżid igħid illi ilha iktar minn ħmistax, għoxrin sena. Jkompli jgħid illi rigward il-livelli li kienu bnew fuqhom fil-proprjeta' ta' Galea, kienu gew iċċekkjati anke minn naħa tal-Planning Authority fejn kien mar fuq il-post s-Sur Jean Figallo li ċċekkja u kkonferma u niżżel fil-file li kienu kkonformaw eżatt ma l-livelli stabbiliti, mal-livelli li taw huma stess meta kienu ser jibdew il-bini jiġifieri kien hemm konferma li l-bini bil-livelli kien skont l-istruzzjonijiet li ngħataw minnhom stess. In kontro eżami jikkonferma illi bħala sidien hemm ukoll il-perit Alex Mion Jgħid illi hu għadda l-formoli lis-Sur Izzi Savona biex jagħtihom lis-Sur Mion u imbagħad ġabarhom hu mingħand il-perit Alex Mion. Mistoqsi jekk jafx min huma s-sidien ta' dik il-parti li għadha mhix asfaltata jgħid illi sa fejn jaf hu nofsha għadha tas-Sur Galea u nofsha hi ta' Tumas Group. Jikkonferma illi hemm parti li għadha mhix żviluppata li hi ta' Bigeni. Jgħid illi kull sid ta' proprjeta' li tagħti għal fuq it-triq jigifieri kull min irid jizviluppa jrid iwitti u jgibha sal-livell approprjat is-sid. Permezz ta' ri eżami, ix-xhud jgħid illi attwalment tħarbit hemm imma mwitti presso a poco sal-livell li suppost. Jgħid illi l-livelli għadhom imħarbtin imma presso a poco mhux kif qed jipproponuhom huma qegħdin. Jgħid illi l-livelli qiegħdin kif kienu proposti mill-Planning Authority. Rigward il-PC application, jgħid illi s'issa għadha fil-proċess li tiġi approvata. Jgħid illi l-istat tat-triq ta' tmenin fil-mija ta' Triq is-Salini, qabel ma sar ix- xogħol ta' asfalt bejn wieħed u ieħor tħarbit ukoll kien hemm meta kkomparata mal-istat tal-kumplament ta' Triq is-Salini fejn għadu ma sarx ix-xogħol tal-asfalt illum. Rigward il-livelli, jgħid illi mhux kulhadd kien għamlu. Jgħid illi s-Sur Izzi Savona kien l-ewwel wieħed allura l-ewwel li ried iwitti hu. Fuq mistoqsija tal-Qorti jekk il-livelli, qabel ingħata l-asfaltar, ix-xogħol biex intlaħqu l-livelli, sarx mill-privat u imbagħad il-Gvern għamel l-asfaltar, jgħid illi l-biċċa l-kbira kien għamlu s-Sur Izzi Savona. Jgħid illi l-istat tat-triq li baqa mhux asfaltat qiegħed fi stat ħafna agħar minn kif kienet it-triq qabel. Nicholas Vella Lethridge permezz ta' affidavit igħid illi hu jokkupa l-kariga ta' Legal Support Manager fi ħdan id-Direttorat għat-Toroq u l-Infrastruttura fl- Awtorita' għat-Transport f'Malta. Jgħid illi x-xogħol tiegħu jikkonsisti f'li 5 A fol 153 sa 154 tal-process jassisti legalment lill-Periti tal-Awtorita' għat-Trasport f'Malta, billi mill- esperjenza li għandu tul dawn l-aħħar ħames snin f'din il- kariga, jara li l- proċeduri eżistenti fil-liġi biex jinbnew it-toroq ikunu qed jiġu applikati u eżegwiti. Jgħid illi barra minn hekk, hu jidħol ukoll f'dawk il-każijiet fejn ikun hemm tilwim minn terzi u proċeduri legali dwar toroq u infrastruttura. Jgħid illi minħabba l-irwol tax-xogħol tiegħu, qabel ma nfetħet din il-kawża hu kien ġie avviċinat mill-uffiċjali tal-Ministeru għal Għawdex sabiex tiġi diskussa l-kwistjoni tal-iffurmar ta' Triq is-Salini f'Marsalforn, Għawdex u dwar it-twittieh u l-asfaltar tagħha. Jispjega illi f'din il-laqgħa, hu kien spjega kif l-iżviluppatur li jkun se jagħmel żvilupp ġdid għandu dejjem qabel jibda jibni, jifforma t-triq li twassal għall- propjeta' tiegħu, u dan ai termini tal-artikolu 12 tal-liġi sussidjarja 499.57 bl- isem "Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq'. Jkompli jgħid illi dan ifisser illi meta t-terzi persuni bnew l-appartamenti tagħhom fl-istess Triq is-Salini, dakinhar huma kienu obbligati jifformaw l-parti stradali ta' Triq is-Salini kollha mill-eqreb triq iffurmata, li twassal sa tarf il-faċċata tal-iżvilupp tagħhom u dan skont il-livell approprjat mogħti mill-Awtorita' għall- Ippjanar u skont l-pjan strutturali tal-istess Awtorita' tal-Ippjanar. Jkompli jgħid illi dan ifisser li l-Gvern ta' Malta qatt ma seta' jifforma hu dik il-parti ta' Triq is-Salini, mertu ta' din il-kawza, imma kellha tiġi ffurmata minn terzi, ċjoe mir-rikorrenti u minn dawk it-terzi li għandhom xi żvilupp f'din it-triq. Jispjega illi f'Malta u Għawdex, it-twittieh u l-iffurmar ta' dawk it-toroq residenzjali u li mhumiex arterjali jew distributorji, bħal Triq is-Salini, iridu jiġu ffurmati mill-iżviluppatur. Imbagħad huwa f'idejn l-Awtoritajiet Governattivi li meta triq tkun ġiet iffurmata u jingħaddu s-servizzi, isir l- asfaltar tat-triq. Jgħid illi meta jsehh dan, it-triq ma tibqax aktar privata imma tiġi pubblika. Dan ifisser li fil-prezent, Triq is-Salini għadha triq privata. Jgħid illi din il-proċedura toħroġ mill-artikolu 19 tal-liġi sussidjarja hawn fuq imsemmija u li tapplika ukoll għall-kaz in kwistjoni. In kontro ezami6 jikkonferma illi meta ġie avviċinat mill-Ufficcju tal- Ministeru għal Għawdex rigward il-kwistjoni tal-iffurmar ta' Triq is-Salini f'Marsalforn l-ewwel biċċa ta' Triq is-Salini jiġifieri il-parti l-kbira tagħha kienet diġa ġiet asfaltata. Jgħid illi hu ma marx fuq il-post minħabba kwistjoni ta' persuna jew Jack Izzi Savona jew ħaġa jew oħra. Jgħid illi hu flimkien mal-Perit David D'emanuele marru fuq il-post biex jaraw kif kienet it-triq f'dak iż-żmien u jagħmel referenza għal sena qabel jew ftit inqas. Jkompli jgħid illi huma tkellmu fuq affarijiet in ġenerali, bażiċi, li kull triq ġewwa Malta u Għawdex, li hija triq li tkun skemata u hija residenzjali, trid tgħaddi minnha. Jgħid illi l-ewwel parti tat-triq kienet asfaltata meta mar. Jikkonferma illi meta ġej minn naħa ta' barra u dieħel lejn Il-Mosta, tikser lejn ix-xellug u tibqa' diehel 'l ġewwa t-triq ma tinfed għal imkien. Jgħid illi hemm sitwazzjoni anomala hemm f'dik il-parti. Jispjega illi l-mod kif tkun skemata t-triq u kif għandha tkun it-triq, dik toħroġ mill-Awtorita jew li jikkonfermaw eżattament kif suppost qegħda t-triq. Jispjega illi hu bhal kull persuna ohra, jista' jidħol fis-sistema tal-Planning Authority, għandhom geo server u jkollok l-iskema ta' kif għandha tinbena it-triq. Jkompli jispjega illi f'dik l-iskema jidher li t-triq, suppost tibqa' għaddejja, tkompli pero' attwalment jidher li hemm xi binja li qegħda f'nofs din it-triq. Jikkonferma illi hemm numru ta' binjiet li qed jagħtu għal fuq dik il-parti tat- triq li għadha mhix asfaltata pero' ma jiftakarx ezatt x'tip ta' bini hemm. Jafferma illi meta jingħata permess mill-Planning Authority għall-bini, waħda mill-punti kruċjali li jkollok f'dak il-permess huwa li wieħed irid jifforma t-triq. Jispjega illi meta jirreferi għal-liġi illi tifforma t-triq, it-triq trid tiġi ffurmata bil-wisa' kollha tagħha u tiġi mwittiha skond il-livelli tal- Planning Authority stess. Jispjega illi meta wieħed ikun ser jibni, il-Planning Authority jagħtu l-livelli, trid titwitta t-triq u tinbena t-triq qabel ma jibda l- proċess tal-bini. jagħmlu xi tal-Ippjanar jistgħu 6 A fol 164 sa 173 tal-process Meta ġie suġġerit jekk dan ix-xogħol allura suppost sarx minn min għandu l-flattijiet li diġa' jagħtu għal fuq dik it-triq, ix-xhud wieġeb illi kull min jibni għandu jibni t-triq. Ikompli jgħid illi jekk kien hemm persuna li suppost bniet it-triq kollha, għaliex kienet l-ewwel li għamlet binja, it-triq għandha tinbena kollha, pero' meta imbagħad, l-oħrajn jibdew jibnu, iridu jaraw li l-parti stradali ta' quddiemhom hija mibnija skond il-liġi, għaliex inkella ma jkunux jistgħu jibnu lanqas. B'referenza għar-ritratti li hemm fil-proċess immarkati JG4, JG5, JG9, u JG11, jikkonferma illi hu qed jagħraf il-post. Jafferma illi l-iżviluppatur illi għamel il-binja li tidher qisha lewn oranġjo fid-dokument JG4 u JG5, fejn hemm il- gallariji u l-aperturi kollha, dak suppost, kien obbligat li jifforma t-triq hu, peress li qiegħda quddiemu. Jkompli jgħid illi min għandu l-parti stradali ta' quddiemu, irid jibni t-triq hu. Jispjega illi jekk il-binja oranġjo suppost hemm triq iffurmata, irid ikollu triq iffurmata, u jrid jiffurmaha hu qabel isir il-bini. Jgħid illi l-liġi u l-permess wkoll hekk ikun jgħid, jiġifieri trid tifforma triq l- ewwel qabel ma tibda tibni. Jgħid illi fl-ebda ħin huma ma tkellmu fuq persuni partikolari fir-rigward illi l-bini kienx proprjeta' tar-rikorrenti. Jgħid illi huma kull ma għamlu marru jaraw it-triq u li qalu kien li t-triq trid tiġi ffurmata. Jerga' jispjega illi t-triq dejjem tigi ffurmata minn min jibni u minn min għandu art aġġjaċenti. Jkompli jispjega illi jekk hemm artijiet vojta, wkoll għandhom l-obbligu li jiffurmaw it-triq. Jgħid illi qegħda ċara fil-liġi li tgħidlek li huwa jiġifieri min għandu artijiet aġġjaċenti huwa responsabbli responsabbli ta' dik it-triq wkoll, basta ovvjament jiżviluppa. Jgħid illi anke jekk ma jiżviluppax, meta għandek parti stradali quddiemek u għadha bhal din, ġaladarba din ma ġietx asfaltata, ifisser li din it-triq għadha tal-privat, jekk hi passaġġa jistgħu jgħaddu vetturi u nies, però min għandu l-artijiet adjaċenti huwa responsabbli anke tal-manteniment ta' dik il-biċċa art fejn jgħaddu n-nies. Meta mistoqsi jekk il-gvern tramite l-aġenziji tiegħu, jista' hu stess jaqbad u jagħmel ix-xogħlijiet hu fejn issir referenza għall-artiklu, regolament 23 tal- Leġislazzjoni Sussidjarja 499.57, "Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq," li dak ir-regolament jippermetti wkoll lil Gvern li għal skop pubbliku, jaqbad u jagħmel ix-xogħlijiet, anke jekk ma jkunux saru mill-individwu li suppost sar, ix-xhud wieġeb illi l-iffurmar tat-triq jista' jsir mill-Gvern, jew l-aġenziji tiegħu, però a spejjeż ta' min għandu l-art jew beni hemmhekk. Jispjega illi jista' jagħmlu l-gvern, però f'dik is-sitwazzjoni partikolari, l-Gvern għandu problema kbira għax għandu dar jew biċċa mibnija f'nofs it-triq. Jispjega illi għandu sitwazzjoni anomala hafna. Jgħid illi biex jidħlu u jagħmlu triq bl- asfalt huma, irid ikollhom tal-inqas ħħamsa u sebgħin fil-mija (75%), tmenin fil-mija (80%), minn parti stradali li hija mibnija. Hemmhekk jidher li hemm parti zgħira. Jikkonferma illi Gvern jista' jidħol u jaqbad u jagħmilha a spejjeż tal- iżviluppatur. Jispjega illi meta jingħad iffurmar tat-triq mhux qed jitkellem fuq l-asfalt, l-asfalt dejjem il-Gvern jagħmlu għaliex dak huwa parti mill- kontribuzzjoni li titħallas mal-permess, però t-twittigħ u l-iżvilupp tat-triq irid isir minn min jibni jew minn min għandu l-artijiet adjaċenti. Jgħid illi m'għandux idea jekk l-Ministeru għal Għawdex f'dik il-parti mhix asfaltata ħax ħsieb jifforma gandott minħabba l-mogħdija tal-ilma. Jgħid illi huma marru jaraw it-triq u jekk riedu parir fuq il-gandott tal-ilma setgħu jeħduh wkoll. Meta mistoqsi mill-Qorti jekk hu daħalx fuq kwistjoni ta' gandotti, ix-xhud jgħid illi fejn kien involut hu, qatt ma tkellem fuq il-gandott tal-ilma. Jgħid illi fuq it-triq biss tkellmu. Jiċħad illi meta marru fuq il-post kien jaf jekk dan il-gandott tal-ilma kien diġà qiegħed hemm u jgħid illi lanqas biss rah u ma kellux idea. Rigward il-kwistjoni għalfejn il-Ministeru waqaf bl-asfalt sal-punt li waqaf u ma kompliex il-kumplament, ix-xhud igħid illi meta marru sabuha lesta dik il-parti u ma daħlux fiha. Jgħid illi huma daħlu biss biex jaraw dik il-parti stradali kif kienet u jekk kinitx iffurmata kif suppost, u x'inhuma l-obbligi ta' min ried jiffurmaha. Jgħid illi ma daħlux fil-kwistjoni għalfejn il-Ministeru għażel li jieqaf sa hemmhekk u ma jkomplix il-kumplament. Jgħid illi mhux konxju jekk Jack Izzi Savona kienx għamel xi żvilupp f'dik it-triq. Jerġa' jikkonferma r-raba' paragrafu tal-affidavit tiegħu. rikorrenti irid ikun żviluppa u jirreferi għal-liġi illi tgħidlek ċar li dak li għandu proprjetà aġġjaċenti jrid jieħu ħsieb dawk it-toroq privati għaliex jekk hemm parti mill-art li hija parti mit-triq, dik il-parti tal-art għadha tiegħu. Jgħid illi illum billi ma hemmx asfalt għadha privata. Jgħid illi hu ma jafx jgħid il-kumplament ta' Triq is-Salini f'liema stat kienet qabel ma ġiet asfaltata mill-Gvern. Jispjega illi l-asfalt ta' triq, meta hija triq bhal dik li hija residenzjali u skemata, il-Gvern għandu l-obbligu li jagħtiha l-asfalt. L-obbligu tal-Gvern huwa dak biss, li fl-aħħar meta jgħaddu s- servizzi kollha jagħti l-asfalt. Jgħid illi dak il-ħin li jagħti l-asfalt, toħroġ dikjarazzjoni fil-gazzetta tal-Gvern u dik it-triq issir pubblika. Jgħid illi normalment meta t-triq kollha issir, imbagħad toħroġ id- dikjarazzjoni fil-gazzetta tal-gvern. Jgħid illi l-Gvern irid imantni dik il-parti tat-tarmak, il-parti l-oħra għadha privata sal-lum sakemm isir l-iffurmar totali u tiġi asfaltata. Fuq mistoqsija tal-Qorti jekk l-obbligu tal-bini tat-triq hux sa nofs it-triq, jgħid illi l-obbligu qiegħed illi trid tinbena t-triq kollha. Jgħid illi fil-liġi ma jgħidlekx nofs it-triq iżda li jrid jibni triq, jiġifieri it-triq kollha minn tarf sa tarf quddiem il-binja tiegħu. Jgħid li imbagħad kull min jibda jibni irid iħallas lilu. B'referenza għal dan il-każ partikolari, fejn naħa hemm il-binjiet, u naħa hemm l-għelieqi, u dead end, ix-xhud jgħid illi kif inhi l-liġi tgħidlek li ġaladarba hemm triq skemata u fil-mument tista' tgħid li bdiet tifforma bħala triq u allura qed jużawha in-nies, iridu jieħdu ħsiebha kemm min għandu l- għelieqi u kemm minn naħa l-ohra. Jispjega illi kull art, anke fejn hemm art vojta, irid jieħu ħsieb li jara li t-triq hija fi stat li la jweġġa' ħadd, la karozza ma jiġrilha ħsara. Jgħid illi jekk is-sinjur l-ieħor tal-faċċata ma għamilx it-triq, iridu ifittxu lilu, jieħdu passi huma. Meta mistoqsi jekk il-Gvern jistax jagħmel it-triq huwa a spejjeż tiegħu, bid- dritt li l-Gvern ifittex il-persuna li suppost għamlet dak ix-xogħol, ix-xhud jispejga illi l-Gvern jekk għandu bżonn jagħmel triq jidħol meta jrid, u jekk irid jagħmel triq ġdida, jista' jaqbad u jespropja art jekk hija għal skop pubbliku, u jgħaddi t-triq, jiġifieri l-Gvern għandu dik is-saħħa permezz tal- liġi. Jgħid illi hija deċiżjoni tal-Gvern fl-aħħar mill-aħħar, ħadd ma jista' jgħidlu għamilha bilfors. Jgħid illi din issir a spejjeż ta' min bena. Jikkonferma illi għall-skop pubbliku l-Gvern jista' jaqbad u jagħmel ix- xogħol. Meta mistoqsi peress li dan diġa' hemm bini lest u ma għamilhiex it-terza persuna li bena, f'dan il-każ min hu obbligat l-ewwel li suppost jifforma t- triq, jgħid li kif saret, il-persuna li bena huwa obbligat li jifforma triq, jigifieri dak il-persuna gialadarba kellu l-permess biex jibni, suppost ifforma triq sal- livelli neċessarji maħruġa mill-Awtorità tal-Ippjanar. Jikkonferma illi jekk il-Gvern jiddeċiedi li jmur u jagħmel it-triq, jingħata l- avviż, jibgħat lil kull min għandu art hemmhekk, u kull min għandu l-bini, u jinformah illi ser jagħmilha a spejjeż tas-sid fejn jidhol l-iffurmar. Fuq mistoqsija tal-Qorti jekk f'dak il-mument tiġix espropjata, iwieġeb fin- negattiv u jispjega illi ġialadarba il-Gvern ikun irid jasfaltaha, u ma jsibhiex iffurmata skond il-livelli, għandu dritt li jidħol jagħmilha hu a spejjeż ta' min kellu jagħmilha. Jgħid illi l-Gvern jista' jfittex lil min kellu jagħmel dik it-triq. Meta mistoqsi mill-Qorti f'dan il-każ itteħditx din id-deċiżjoni, jgħid illi ma jafx. Jafferma illi bħala responsabiltajiet tat-toroq, Għawdex, jaqgħu taħt il- Ministeru għal Għawdex. Jgħid illi d-direzzjoni li għandu hija li t-toroq kollha ġewwa Għawdex, jaqgħu taħt ir-responsabilità tal-Ministeru għal Għawdex. Jikkonferma illi fil-passat saru numru ta' toroq minn Transport però minn informazzjoni li għandu, din ma toħroġx mil-liġi. Jikkonferma illi mhix arterjali u distributorja. Jafferma illi l-obbligu li jagħti l-asfalt l-ewwel darba hija dejjem mill-Gvern. Jikkonerma illi imbagħad sem ai wara jidħol il-kunsill lokali. Jgħid illi huma qatt ma ma daħlu f'dik il-kwistjoni jekk hemmhekk Jack Izzi Savona għandux bini jew għandux proprjeta'. David Tanti Desjardins permezz ta' affidavit jgħid illi hu jokkupa l-kariga ta' Head of Unit, Implementation fi ħdan Infrastructure Malta. Jgħid illi x-xogħol tiegħu jikkonsisti f'li jmexxi it-Taqsima' li tieħu ħsieb timplimenta xogħolijiet ta' kostruzzjoni tat-toroq residenzjali ġodda, rikostruzzjoni ta' toroq residenzjali u xogħolijiet oħra fuq toroq arterjali u distributorji, fejn imexxi lil tim ta' periti tal-Aġenzija li huma responsabbli mir-reġjuni kollha f'Malta. Jispjega illi minn l-esperjenza li għandu tul dawn l-aħħar sbatax-il sena bħala Perit u fl-aħħar 6 snin f'din il-kariga, għandu għarfien sħiħ tal-liġi dwar it- toroq fejn jara li din il-liġi flimkien ma' liġijiet oħra jkunu qed jiġu applikati u eżegwiti. Jispjega illi barra minn hekk, hu jiġi nvolut f'numru ta' każijiet sabiex jagħti l-parir professjonali tiegħu skond l-istess liġi. Jgħid illi minħabba l-irwol tax-xogħol tiegħu, hu jiġi avviċinat minn numru ta' entitajiet governattivi sabiex jagħti parir u jigwida lil dawn l-entitajiet dwar xogħlijiet fit-toroq u fil-fatt qabel ma nfetħet din il-kawża hu kien ġie avviċinat mill-uffiċjali tal-Ministeru għal Għawdex sabiex tiġi diskussa l- kwistjoni tal-iffurmar ta' Triq is-Salini f'Marsalforn, Għawdex u dwar it- twittiegħ u l-asfaltar tagħha. Jgħid illi f'din il-laqgħa, hu spjega kif triq residenzjali tiġi klassifkata tali skond il-pjan strutturali li tagħmel l-Awtorita' tal-ippjanar u li hija ġestita totalment mill-istess Awtorita'. Jgħid illi fil-fatt l-izviluppatur li jkun se jagħmel żvilupp ġdid għandu dejjem qabel jibda jibni tali binja, jifforma t- triq li twassal għall-propjeta' tiegħu u din tkun waħda mill-kundizzjonijiet li jkunu mniżżla fil-permess tal-bini. Jispjega illi t-toroq li jiġu ffurmati permezz ta' żvilupp għandhom jinbnew ai termini tal-artikolu 12 tal-liġi sussidjarja 499.57 bl-isem 'Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq'. Jkompli jgħid illi għalhekk skond din l-istess liġi, meta t-terzi persuni bnew l-appartamenti tagħhom fl-istess Triq is-Salini, dakinhar huma kienu obbligati jifformaw l-parti stradali ta' Triq is-Salini kollha mill-eqreb triq iffurmata, li twassal sa tarf il-faċċata tal-iżvilupp tagħhom u dan skont il- livell approprjat mogħtija mill-Awtorita' għall-ippjanar u skont l-pjan strutturali tal-istess Awtorita' tal Ippjanar. 7 A fol 157 sa 158 tal-process Jgħid illi għalhekk il-Gvern ta' Malta ma daħal bl-ebda mod sabiex jifforma hu dik il-parti ta' Triq is-Salini mertu ta' din il-kawża u kellha tiġi ffurmata minn terzi, ċjoe mir-rikorrenti u minn dawk it-terzi li għandhom xi żvilupp f'din it-triq. Jgħid illi skond il-liġijiet fis-seħħ, it-twittiegħ u l-iffurmar ta' dawk it-toroq residenzjali skond il-pjan strutturali li tagħmel l-Awtorita' tal-Ippjanar għandha dejjem issir mill-izvilupatturi tal-binjiet li jmissu ma dawn it-toroq. Jgħid illi l-Awtoritajiet jibnu u jiffurmaw toroq arterjali u distributorji skond il-liġi u għandhom l-obbligu li wara li triq residenzjali tkun ġiet iffurmata skond is-sena u l-arti u jkunu għaddew is-servizzi minnha, tagħmel l-asfaltar tat-triq. Jkompli jgħid illi meta jseħħ dan, it-triq ma tibqax aktar privata imma tiġi pubblika. Jgħid illi dan ifisser li fil-preżent, il-parti ta' Triq is-Salini li mhix asfaltata, għadha triq privata ai termini tal-liġi u l-obbligi tagħha huma marbuta ma' kull min għandu propjeta fl-istess triq. Jispjega illi din il-proċedura toħroġ mill-artikolu 19 tal-liġi sussidjarja hawn fuq imsemmija u li tapplika ukoll għall-każ in kwistjoni. In kontro ezami8 jikkonferma illi mar fi Triq is-Salini f'parti ġewwa li ma hix asfaltata. Jikkonferma illi hu familjari ma Il-Mosta u li t-triq inkwistjoni hija dead end. Jikkonferma illi meta marru fuq il-post huma għaddew minn fuq l-asfalt biex wasslu fil-biċċa fejn ma hemmx asfalt. B'referenza għal ritratti Dokument JG4 sa Dokument JG15 jikkonferma illi dak hu l-post eżatt. Jgħid illi qabel qatt ma kien mar hemmhekk. Jikkonferma illi l-iżviluppatur irid jifforma t-triq qabel ovvjament ma jibda jibni. Jispjega illi dan huwa kunċett li ilu jeżisti u l-prinċipju kien dejjem illi min jibni għandu l-obbligu li jixtri, jiftaħ u jifforma t-triq ta' quddiemu u jekk ma tinfidx iniffidha ma' triq li teżisti. 8 A fol 175 sa 182 tal-process Jikkonferma illi fil-parti fejn ma sarx asfalt hemm l-iżvilupp. Jgħid illi allura l-obbligu tal-formazzjoni tat-triq f'dak il-każ kien tal-iżviluppatur. Mistoqsi jekk jaqbilx jekk inhu l-iżviluppatur li jkun bena ma jkunx ifforma triq kif suppost jistax jidħol il-Gvern u għal skop pubbliku jaqbad u jagħmel it-triq hu bid-dritt tal-Gvern illi jitlob l-ispejjeż tal-formazzjoni tat-triq mingħand min suppost għamilha, ix-xhud jelenka tlett punti. Fl-ewwel punt hu jgħid illi l-obbligu huwa tas-sid. Fit-tieni punt jgħid illi huwa mistenni li l-Awtorità tal-Ippjanar ma toħroġx compliance certificate għaliex l- iżviluppatur ma mexiex mal-obbligi tiegħu tal-permess u tal-liġi. Fit-tielet punt jgħid illi hemm proċess ta' notifiki pubbliċi li l-Gvern irid jagħmel biex jista' jifforma u jitlob l-ispejjeż. Jikkonferma illi hija possibli li ssir mill-Gvern bi spejjeż tal-persuna konċernata. Jenfasizza illi normalment f'dawn it-toroq huma jidħlu meta jkunu ffurmati u lesti u ma joqgħodux jiftħu l-kawżi biex jiġbru l-flus. Jgħid illi ma hijiex ċirkostanza normali li huma jagħmlu l-formazzjoni f'isem in- nies. Jgħid illi kien hemm ċirkustanzi one-off li minħabba interess pubbliku u forsi biex wieħed flok jagħmel proċessi twal. Jikkonferma illi bħala fatt possibbli li ssir. Jgħid illi rari ħafna u normalment issir meta għall-interess tal-pubbliku ma jistgħux jistennew aktar. Jikkonferma illi Triq is-Salini tkompli ma Triq Miġel il-Baħar u hemm diżlivell u aċċess pedestrina minn fuq għal isfel. Jikkonferma illi hemm ħajt li qed jimblokka t-triq. Mistoqsi jekk meta marru fuq il-post ġiex diskuss għalfejn il-Ministeru Għal Għawdex waqaf bl-asfalt sa fejn waqaf u ma tkompliex iktar għal fejn hemm il-bini, jgħid li tkellmu fuq il-prinċipji tal-liġi. Jgħid illi huma tkellmu purament fuq l-obbligi legali ta' dik l-area. Jgħid li mhux konxju li hemmhekk kien hemm ukoll plots li għadhom mhux żviluppati u quddiemhom sar it-tarmak. Izid igħid illi jekk jidhru mir-ritratti, qegħdin hemm. Jgħid illi hu m'għamilx verifiki jekk ir-rikorrenti għamilx zvilupp jew le. Jikkonferma illi t-toroq f'Għawdex jagħmluhom il-Ministeru għal Għawdex. Jgħid illi hu mhux konxju li kien hemm gandott għall-iskular tal-ilma li kien sar mill-Ministeru. Jgħid illi l-attur, is-Sur Izzi Savona ma kienx preżenti għal-laqgħa li saret on site. Ikkunsidrat Permezz ta' nota ġuramentat l-attur irtira t-talbiet enumerati (iii) sa (vi) kif indikati minnu fir-rikors ġuramentat. Fid-dawl ta' dan, jibqa' għalhekk sabiex tingħata deċizjoni dwar l-ewwel u t-tieni talba kif dedotti. Il-vertenza pendenti bejn il-partijiet tolqot it-tkomplija ta' xogħolijiet fi Triq is-Salini sabiex din tingħaqad ma' Triq Miġel il-Baħar u fin-nuqqas illi l- intimat jeżeġwixxi tali xogħolijiet, l-atturi jitolbu l-awtorizazzjoni sabiex jeżegwixxu x-xogħolijiet huma stess a spejjeż tal-intimat. Id-Direttur intimat laqa' billi in primis eċċepixxa li huwa mhuwiex leġittimu kuntradittur għat-talbiet attriċi. Saħaq ukoll fuq il-prova tat-titolu vantat mill-atturi fuq il-porzjon art mertu tal-vertenza u sussegwentment ressaq eċċezzjonijiet fil-mertu sabiex jattakka u jxejjen it-talbiet attriċi. L-Eċċezzjoni Preliminari Leġittimu Kuntradittur L-eċċezzjoni kif dedotta hija mpernjata fuq il-fatt illi dik il-parti ta' Triq is- Salini mertu ta' din il-vertenza, kellha tiġi miftuħa u ffurmata mill- iżviluppatur illi żviluppa l-proprjeta` tiegħu li taffaċċja fuq din it-Triq u/jew minn min ħa l-briga li jifforma t-triq oriġinarjament. Sussegwentment il- Gvern jintervjeni sabiex jgħaddi s-servizzi u jagħti l-asfalt lit-triq u b'avviż legali jagħmel dik it-triq waħda pubblika. Fil-każ ta' llum jirriżulta li l-pjan regolatur għaż-żona kkonċernata kien tali li Triq is-Salini kellha tingħaqad ma' Triq Miġel il-Baħar. Dan huwa evidenti kemm mill-pjanta li tixhed l-iskema ta' ppjanar kif oriġinarjament imfassla kif ukoll miċ-ċanfira ossia mil-liwja li ġiet iffurmata f'dik il-parti fejn iż-żewġ toroq imsemmija jgħaqdu. Il-kwistjoni kollha ddur madwar min għandu l-obbligu illi jifforma u jwitti dik il-parti tat-triq illi sa llum għada tinsab imħarbta. Il-Perit Raymond Pelinku li ilu nkarigat mill-proġetti tal-atturi sa mis-snin tmeninjiet, xehed illi Triq is-Salini tappartjeni in kwantu għal nofs lill-attur u in kwantu għan-nofs l-iehor lil Tumas Group. Jgħid ukoll illi "is-Sur Izzi Savona kien l-ewwel wiehed allura witta, l-ewwel li ried iwitti hu, qed tifhem? Minn Sain Mary Street all the way up għax il-proprjeta` tiegħu qiegħda 'l gewwa hafna". Mix- xhieda tal-attur jirriżulta illi Tumas Group żviluppa l-proprjeta` tiegħu madwar għoxrin sena ilu mentri l-proprjeta` tal-attur mhix żviluppabli billi din tinsab fi żona ODZ. Jirriżulta wkoll illi fl-istess żona hemm proprjeta` li tappartjnei lill-familja Bigeni. F'dan ir-rigward il-Perit Raymond Pelinku xehed illi "ta' Bigeni, hemmhekk għadha mhix zviluppata ta' Bigeni. Dik ix-xhieda tinsab ukoll riflessa fil-pjanta li fil-proċess tinsab immarkata bhala 'Dok' RA9 a fol 142 fejn il-Perit Pelinku qiegħed jindika liema parti tal-proprjetajiet tappartjeni lil sidien differenti inkluż ukoll lill-familja Mion. Il-Perit Pelinku xehed ukoll illi kull min jagħmel żvilupp huwa fl-obbligu li jwitti dik il-parti tat-triq li fuqha taffaċċja l-proprjeta` tiegħu. Dan isib konferma fix-xhieda ta' Nicholas Stivala li jgħid hekk: "Inti meta tingħata permess wkoll mill-Planning biex tibni, wahda mill-punti krucjali li jkollok f'dak il-permess huwa li inti trid tifforma t-triq. Meta ahna ngħidu skont il-ligi illi tifforma triq, it-triq trid tigi iffurmata bil-wisa' kollha tagħha u tigi mwittiha skont il-livelli tal-Planning stess. Jigifieri inti meta tkun ser tibni, il- Planning jagħtuk il-livelli, u trid twitti t-triq qabel ma tibda tibni. … Kull min għandu l-parti stradali ta' quddiemu, iva irid jibni t-triq hu. … Il-ligi u l-permess wkoll hekk ikun jgħid, jigifieri inti trid tifforma triq l-ewwel qabel ma tibda tibni. … … Imma it-triq dejjem tigi ffurmata minn min jibni, il-ligi hija cara, minn min jibni u minn min għandu art adjacenti. Jigifieri jekk hemm artijiet vojta, wkoll għandhom l-obbligu li jiffurmaw it-triq, qegħda fil-ligi cara li wkoll li tgħidlek li huwa responsabbli tat-triq, jigifieri min għandu artijiet adjacenti huwa responsabbli ta' dik it-triq wkoll."9 Mistoqsi jekk dan l-obbligu huwiex tassitattiv unikament f'dawk il-każijiet fejn isir żvilupp, Nicholas Stivala xehed illi "Le. Anke jekk ma jizviluppax."10 Ikompli jispjega illi sakemm ma jingħata l-asfalt it-triq tkun għada waħda privata u għalhekk il-manutenzjoni u responsabilita` ta' dik it- triq tkun f'idejn il-proprjetarju tagħha. Ikompli jwiegeb hekk: "Il-Qorti: Din it-triq għandek naha għelieqi u naha bini, jien milli nista' nifhem, is-Sur Izzi Savona, il-parti ta' l-għelieqi għandu, x'jigri f'dawn il-kazijiet meta inti għandek bicca bini u bicca għelieqi, illi dawn effettivament ma talbu l-ebda permess, ma għamlu l-ebda permess, imma għandhom bzonn jaccedu għall-għelieqi tagħhom, x'se jigri? Ix-xhud: Jekk inti kellek il-persuna tal-faccata li suppost iffurmaw it-triq kif suppost – Il-Qorti: Imm l-obbligu mhux sa nofs it-triq qiegħed? Imkien fil-ligi ma jgħidlek nofs it-triq. Il-ligi tgħidlek li jrid jibni triq, jigifieri it-triq kollha minn tarf sa tarf. 3 tal-process. 4 tal-process. … Il-Qorti: Imma f'dan il-kaz partikolari, naha hemm il-binjiet, u naha hemm l-għelieqi, u dead end. Ix-xhud: Kif inhi l-ligi tgħidlek li galadarba hemm schemed road, it-triq hija schemed, u fil- mument tista' tgħid li bdiet tifforma bhala triq, allura qed juzawha in-nies, iridu jiehdu hsiebha kemm min għandu l-għelieqi u kemm min naha l-ohra, għax hu jgħidlek, kull art, anke fejn hemm art vojta, irid jiehu hsieb li jara li t-triq hija fi stat li la jwegga' hadd, la karozza ma jigrilha hsara, il-ligi kif inhi hekk tgħidlek, anke jekk tmiss magħha biss, trid tiehu hsieb li t-triq tkun kif suppost. Issa jekk is-sinjur l-iehor tal-faccata ma għamilx it-triq, fis-sens ifittxu lilu, jiehdu passi huma."11 Il-Perit David Pelinku ukoll ikkonferma l-obbligu tal-iżviluppatur illi "mal- mument li se tibda tibni inti għandek l-obbligu li tixtri, tiftah u tifforma t-triq ta' quddiemek u jekk ma tinfidx tniffidha ma' triq li tezisti." Żied jgħid illi mhix prassi għall-Gvern li jifforma t-toroq hu f'isem l-iżviluppatur li għandu l- proprjeta` taffaċċa fuq it-triq. Jgħid illi din mhix sitwazzjoni prattika għaliex li kellu jagħmel dan il-Gvern jispiċċa f'sitwazzjoni fejn ikollu jiftaħ diversi kawżi sabiex jirkupra lura l-ispejjeż tal-formazzjoni tat-triq. Jgħid ukoll illi huwa rari ħafna għall-gvern illi jagħmel it-toroq minflok l-iżviluppatur u li dan isir biss f'dawk il-każijiet li jkunu fl-interess pubbliku u jkun hemm ċertu urġenza. Fil-kawża fl-ismijiet Francesco Izzi Savona et vs Awtorita għat-Trasport f`Malta deċiza mill-Qorti Ċivili Prim'Awla fil-15 ta` Lulju 2014 saru dawn l- osservazzjonijiet :- "It-toroq in kwistjoni saru qabel dahal fis-sehh l-Avviz Legali numru 29 tal-2010 (New Roads and Road Works Regulations), fi zmien meta kien japplika l-Artikolu 20 tal- Kodici tal-Pulizija (Kap. 10). Din il-qorti fis-sentenza Ejjebli Ian Farrugia Degiorgio vs Awtorita dwar it-Trasport ta` Malta, 3 ta` Ottubru 2013, kienet osservat :- 169 u 170 tal-process. Fejn it-triq tkun infethet mill-privat, il-privat għandu d-dmir li jagħmel il- i) manutenzjoni; ii) It-triq tibqa` meqjusa li hi proprjeta tal-privat ("Is- sidien ta` kull proprjeta` li tmiss direttament ma` triq li ma tkunx proprjeta` tal-Gvern jew il-persuni li jkollhom din il-proprjeta` b`enfitewsi jitqiesu, għall-fini ta` dan l-artikolu, li huma l- persuni li fethu din it-triq u li huma s-sidien tagħha"); iii) It-toroq li m`humiex tal-Gvern, malli jsir l-asfaltar tagħhom kellhom jigu trasferiti lill-Gvern. Il-ligi ma kenitx tikkontempla hlas ta` kumpens. Anzi l-ispejjez relatati mat-trasferiment kienu a karigu tas-sid." Fil-każ ta' llum jirriżulta illi l-attur ifforma t-triq sal-parti fejn tinsab il- proprjeta' tiegħu. Il-Qorti m'għandiex dubju illi l-atturi għamlu dan għall- utilita` tagħhom stess sabiex jaċċedu għall-proprjeta` tagħhom. Għalkemm sar dan, it-triq baqgħet waħda privata li l-proprjeta` tagħha hija maqsuma bejn l-atturi, Tumas Group u l-familja Bigeni. Issir referenza għall-kawza fl-ismijiet Emidio Fletcher et vs Salvu Dreyfuss et deciza fit-8 ta' Mejju 2009 minn din il-Qorti kif dakinhar presjeduta. Ingħad hekk: "Għalkemm mill-provi rrizulta li dawn it-toroq huma schemed roads, ma tressqux provi li saret il-procedura kontemplata fil-Kodici tal-Pulizija sabiex isiru proprjeta` tal-Gvern. (Qabel l-emendi li saru bl-Att XXIII tal-2000 kien hemm htiega li jsir att ta` trasferiment favur il-Gvern, biex it-triq issir tal-Gvern.) Għalhekk m`hemmx dubju li dawn it-toroq m`humiex tal-Gvern......Hekk ukoll m`huwiex rilevanti l- fatt li f`permessi tal-bini li ngħataw il-konvenuti, kienet inkluza kundizzjoni li jridu jiffurmaw triq. It-triq xorta tibqa` tal-privat. Hekk ukoll fil-kawza Simon-Galea Sarakinos vs I.C.a. XLII.i.135): "Jekk it-triq hija privata, ma jistax jingħad li saret pubblika għax tkun ilha għal zmien twil miftuha għall-uzu pubbliku, jew għax il-Gvern ikun għamel fiha xi tiswijiet jew xi xogħolijiet ohra, bhal ma huwa drenagg." Fil-każ tal-lum jirriżulta illi ma saret ebda talba għall-esproprjazzjoni u għalhekk it-triq għada privata. Taht l-Artikolu 3(1) tal-Att dwar l-Aġenzija għal Infrastruttura Malta, Kap 588 tal-Liġijiet ta' Malta "triq privata" tfisser kwalunkwe mogħdija fuq l-art, ikun xi jkun l-isem li bih tissejjaħ, li mhix proprjetà tal-Gvern". L-Artikolu 21 tal-leġislazzjoni sussidjarja 499.57 dwar Toroq Ġodda u Xogħolijiet f'Toroq jistabbilixxi li "Kull triq privata għandha tinżamm, mill-persuna li tkun fetħitha, fi stat tajjeb ta' tiswija b'mod li jissodisfa lill-Aġenzija." L-Artikolu 22 jipprovdi illi l-persuni li fetħu t-triq huma dawk li huma s-sidien tagħha u sidien "ta' kull proprjetà li tmiss direttament ma' triq privata jew il-persuni li jkollhom dik il-proprjetà b'enfitewsi". L-attur iressaq l-argument illi l-Gvern għandu s-seta jintervjeni sabiex jagħmel dawk ix-xogħolijiet li jkunu meħtieġa f'toroq privati. A tenur ta' l- artikolu 19 tal-leġislazzjoni sussidjarja 499.57 "L-Aġenzija tista', f'kull żmien, tagħmel jew tara li ssir jew tippermetti li ssir f'kull jew taħt kull triq privata, kull xorta ta' xogħol illi jkun jidhrilha meħtieġ jew utli fl-interess pubbliku." Dan ifisser illi waqt li l-Gvern m'għandu ebda obbligu li jindaħal sabiex jeżegwixxi xogħolijiet ta' ffurmar u tlestija tat-triq privata, il-Gvern għandu l-prerogattiva illi jagħżel li jintervjeni sabiex jifforma u jlesti triq privata a spejjeż tal-iżviluppatur. Madanakollu, din hija l-eċċezzjoni u mhux ir-regola u dan peress illi l-Gvern jieħu r-riedni f'idejh f'każijiet biss fejn l-interess pubbliku hekk jinneċessita12. Hekk ikun il-każ fejn jirriżulta xi periklu jew fejn l-aċċess għar-residenti jkun totalment imblukkat u jkun hemm urġenza li jsir intervent, altrimenti, fejn m'hemmx din il-ħtieġa il-Gvern jintervjeni biss fl-istadju finali meta jkun sejjer isir l-asfaltar. La darba ma hemmx każ li jinkwadra bħala wieħed ta' nteress pubbliku u diment li t-triq għada waħda privata, jinkombi fuq is-sidien tal-art u tal- proprjetajiet li jiffaċċjaw fuqha illi jieħdu ħsieb jiffurmaw u jwittu t-triq. F'dan il-każ għalhekk l-attur jista' biss jieħu azzjoni kontra s-sidien li l- 12 Ara Nicholas Harris et vs Kummissarju tal-Artijiet et, Qorti Civili, Prim'Awla, 24 ta' Settembru 2019 proprjeta` tagħhom taffaċċa fuq it-triq u b'hekk jew jipproċedi sabiex iġiegħlhom jeżegwixxu x-xogħolijiet meħtieġa sal-livell tat-twittija tat-triq alternattivament jista' jeżegwixxi x-xogħol hu b'riżerva tad-dritt li jieħu passi fil-konfront ta' dawk is-sidien għal-ispejjeż li jkun għamel. Fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti ssib illi l-intimat mhuwiex il-leġittimu kuntradittur għat-talbiet attriċi. Konsegwentement tastjeni milli tieħu konjizzjoni ulterjuri mill-bqija tat- talbiet u tal-eċċezzjonijiet. Għall-motivi u raġunijiet ġia espressi din il-Qorti ser tgħaddi sabiex tiddeċiedi din il-kawża billi: Tilqa' l-ewwel eċċezzjoni preliminari u tiddikjara illi l-intimat Mark Zaffarese fil-kapaċita` tiegħu ta' Direttur tad-Direttorat għall-Progetti u Żvilupp fi ħdan il-Ministeru għal Għawdex mhuwiex leġittimu kontradittur għat- talbiet attriċi u għaldaqstant tilliberah mill-osservanza tal-ġudizzju. Tordna lill-atturi jħallsu l-ispejjes kollha relatati ma' din id-deċiżjoni. (ft.)Dr Brigitte Porter Khadhraoui (ft.) Diane Law Deputat Reġistratur Vera Fsadni Maurin-Reġistratur