Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM MALTA QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE MINTOFF Seduta tat-2 ta' Diċembru, 2020 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM Nnamdi Iwuoha Ahunanya u Comfort Nmadinachi Ahunanya u ai termini tal-verbal tal-partijiet fis-seduta tat-12 ta' Mejju 2017, wara l-mewt ta' Nnamdi Iwuoha Ahunanya fil-15 ta' Jannar, 2017, il- partijiet qablu li l-proċeduri għandhom jitkomplew f'isem Comfort Nmadinachi Ahunanya Dan huwa appell magħmul mir-rikorrenti Anna Maria Gaunt (K.I. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM interlokutorju mogħti fit-8 ta' Mejju, 2018, [minn issa 'l quddiem "id-digriet interlokutorju"] mill-Bord li Jirregola l-Kera [minn issa 'I quddiem "il-Bord"] li permezz tiegħu ċaħad it-talba tagħha sabiex issir stima tal-ħsarat fil-fond mertu tar-rikors promotur, kif ukoll mis-sentenza tal-istess Bord tat-28 ta' Frar, 2020, [minn issa 'l quddiem "is-sentenza appellata"] li permezz tagħha ddeċieda billi ċaħad it-talbiet tal-istess appellanta fil-konfront tal-intimata Il-fatti tal-appell odjern jirrigwardaw l-fond numru 127, Triq Manwel Dimech, Santa Venera, [minn issa 'l quddiem "il-fond"] li huwa mikri lill-appellata bil- kera oriġinali ta' €139.75 (ekwivalenti għal Lm60.00) aġġustata ai termini tal- Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta, pagabbli kull sitt xhur bil-quddiem. Oriġinarjament il-fond kien konċess mill-appellanta u oħtha Franca Pia di Donna b'titolu ta' enfitewżi temporanja għal żmien wieħed u għoxrin sena lil ċertu Carmelo D'Agostino, permezz ta' kuntratt pubbliku fl-atti tan-Nutar Dott. Anthony Wallbank tat-28 ta' Novembru, 1986.1 Iżda l-istess Carmelo D'Agostino permezz ta' ftehim tal-15 ta' Ottubru, 19932, ikkonċeda l-fond b'titolu ta' kera lill-intimat Nnamdi Iwouoha Debono Mizi għaż-żmien rimanenti ta' dik il- konċessjoni enfitewtika bil-kera fuq imsemmija. Fi tmiem tal-konċessjoni enfitewtika, l-intimat permezz tad-dispożizzjonijiet tal-Kap. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM dritt li jkompli jirrisjedi fil-fond taħt kirja ġdida mill-padruni diretti, iżda permezz ta' sentenza tal-Qorti Ċivili, Prim'Awla, tas-16 ta' Diċembru, 2004, fl- assenjata waħedha l-imsemmi fond. intavolat proċeduri quddiem il-Bord permezz preżentata ta' rikors fis-16 ta' Mejju, 2013, fejn talbet lill-imsemmi Bord sabiex "...prevja l-għoti ta' kull dikjarazzjoni u provvediment opportun, jordna … l- iżgumbrament tal-intimati mill-fond 127, Triq Manwel Dimech Sliema, entro żmien qasir u perentorju li jogħġbu jiffissa dan l-istess Bord", u dan minħabba (1) nuqqas ta' manutenzjoni tal-fond u ħsara konsiderevoli fl-istess fond u (2) nuqqas ta' użu tal-istess fond. L-intimati eċċepew li: (a) ma kienx minnu li l-fond kien f'stat dilapidat u fil-fatt huma kienu jagħmlu xogħol ta' manutenzjoni regolari; u (b) lanqas ma kien minnu li huma ma jagħmlux użu mill-fond għaliex fil-fatt huma kienu jgħixu fih. Il-Bord wasal għas-sentenza appellata wara li għamel is-segwenti konsiderazzjonijiet rilevanti għal dan l-appell: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM "Ġurisprudenza u Prinċipji Applikabbli Nuqqas ta' manutenzjoni u Ħsara Konsiderevoli Illi fil-kawża Carmelo Gauci Bogovic u Josephine Gauci Bogovic vs Mary Abela Spearing, Rikors numru 18/2010 Qorti tal-Appell deċiż fis-27 t'April 2016, permezz ta' rikors preżentat fil- Bord li Jirregola l-Kera, ir-rikorrenti talbuh jordna lill-intimata tiżgombra mill- appartament Numru 1, Carmen Flats, Triq il-Ġnien, Il-Mosta peress li qegħda żżommu fi stat ħażin ħafna ta' manutenzjoni u dan wassal għal ħsarat strutturali. L-intimata wieġbet li kienu s-sidien li naqsu milli jagħmlu t-tiswijiet meħtieġa tant li wħud minnhom kellha tagħmilhom hi. Qalet ukoll li hija dejjem ottemperat ruħha mal-obbligi tagħha fir-rigward ta' manutenzjoni. B'sentenza tat-3 t'Ottubru 2013, il-Bord ċaħad it-talba tar-rikorrenti, li appellaw mis-sentenza bl-aggravju li l-ħsarat huma tant manifestament kbar li l-appartament jinsab kważi mġarraf u kien ferm sorprendenti li l-Bord wasal għall-konklużjoni li ma kienx hemm "ħsarat ħafna". Il-ħsara tirriżulta mix-xhieda tar-rikorrenti li xehdet li kien hemm partijiet tal-gallerija jaqgħu tant li ġew avżati l-Pulizija tad-Distrett minħabba li l-post kien struttura perikoluża. Is-soqfa kienu qed jiġġarrfu minħabba l- urina tal-klieb li l-appellata żżomm fil-post. Il-periti tal-Bord inżammu milli jidħlu f'ċerti ambjenti tal-fond biex ma jkunux jistgħu jaraw il-ħsara konsiderevoli fil- kmamar fejn jinżammu l-klieb. L-intimata stess xehdet li m'għamlet xejn bħala manutenzjoni, ma talbet xejn lis-sidien biex isiru x-xogħlijiet u stqarret li m'għamlitx manutenzjoni għax m'għandhiex flus. L-appellata ma weġbitx u lanqas dehret fl-udjenza wara li ġiet notifikata. Kemm taħt il-liġijiet speċjali tal-kera, kif ukoll taħt id-dispożizzjonijiet ġenerali tal- Kodiċi Ċivili, l-inkwilin huwa obbligat li jieħu ħsieb il-ħaġa mikrija lilu bħal bonus paterfamilias, u, jekk minħabba dan in-nuqqas, tiġri l-ħsara lill-fond lilu mikri, tista' twassal għal ħall tal-kirja. Sanzjoni li hi radikali u tista' tintalab meta l-ħsara tkun ta' ċerta gravità. Għalhekk il-Kap 69 jeżiġi li biex jingħata permess sabiex ma tiġġeddidx il-kirja trid issir "ħsara ħafna", bl-Ingliż "considerable damage", u fit-test oriġinali Taljan "abbia cagionato danni considerevoli al fondo" 1. Fis-sentenza Frances Abela Spearing et vs B & M Supplies Limited tal-1 ta' Diċembru 2004, din il-Qorti tal-Appell qalet:- ara wkoll Giovanni Corrieri Dela v Rose Azzopardi Borg, 29 ta' Ottubru, 1954 Appell Ċivili. "Skont kif imfisser "it-terminu "ħafna" hu kapaċi li jiġi apprezzat oġġettivament imma hu wkoll miftuħ għall-interpretazzjoni soġġettiva ta' min irid jiġġudika. Anke għaliex tali ħsarat iridu jkunu relatati mhux biss mal-kwalità u l-kundizzjoni tal-fond lokat imma wkoll mal-mod kif dawn il-ħsarat kienu jippreġudikaw il-godiment tal- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 4 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM fond u l-interessi tal-lokatur." - "Elizabeth Panzavecchia -vs- Rev. Kan. Anton Abdulkarim et", Appell, 24 ta' April 1998; jingħad f'din illi "mhux kull nuqqas ta' Issokta għalhekk manutenzjoni adegwata tal-fond mill-inkwilin, anke fejn din hi responsabilità tiegħu, għandha twassal biex tiġġustifika r-ripreża tal-fond fuq din il-kawżali. In-nuqqas irid ikun tali li jipprovoka ħafna ħsarat"; l-istess deċiżjoni Fi kliem ieħor il-ħsara trid tkun ta' ċerta entità u mhux ta' importanza żgħira. Kif deċiż, "minn dawn il-kliem tal-liġi, kemm fit-test Malti kemm fit-test Ingliż, huwa evidenti li l-ħsara konsiderevoli hemm kontemplata hija dik materjali fil-fond, u mhux ħsara oħra ..." (Kollez. XXXVIII P Ip 211); Dan affermat, jinsab enunċjat ukoll illi "ċertament wieħed mill-kriterji li jeskludi din l-entità jista' jkun dak tal-faċili riparabilità tad-dannu" (Kollez. XLVII P I p 264) u li allura tintitola lis-sid ifittex ir-rimedju li jġiegħel lill-kerrej tiegħu jagħmel it- tiswijiet neċessarji minflok l-adoperu tas-sanzjoni estrema tal-iżgumbrament. Ara wkoll f'dan is-sens sentenza fl-ismijiet "Paolo Gauci Bogovic -vs- Amante Borg Mifsud", Appell, 29 ta' April 1996". Fir-rapport tal-perit nkarigati mill-Bord f'dik il-kawża jingħad:- "Is-soqfa u l-ħitan huma mbajdin biż-żebgħa u huma mtebbgħin bil-ħmieġ u b'umdità antika. L-art tal-fond tikkonsisti minn madum żgħir li huwa fi stat ħażin ħafna ta' manutenzjoni u kif tidħol fil-kuridur, deher xi madum maqsum. L-istess hija l-kamra tal-banju li fil-fatt ma tintużax. Fl-entratura mal-ħajt diviżorju, hemm dhul ta' l-ilma pjuttost riċenti li ġej minn livell għoli u li qiegħed jikkawża ħsara fil-ħajt u kif ukoll tqaxxir taż-żebgħa tal-ħajt. Iż-żebgħa tal-gallarija tal-konkos tesebixxi tbajja' tal-umdità u qsim irqiq illi huwa riżultat ta' nuqqas ta' manutenzjoni tal-madum tal-wiċċ tal-gallarija u tal-ħadid ingastat ġo fiha. Il-fond per se huwa mniġġes u jesebixxi tbajja' tal-umdità u ħmieġ li ilhom hemm ħafna żmien. Huwa fi stat hażin ta' manutenzjoni." M'hemmx prova teknika li b'riżultat tan-nuqqas ta' manutenzjoni l-bini sofra "ħsara konsiderevoli". Ir-ritratti mehmuża mar-rapport tal-periti ċertament juru nuqqas ta' manutenzjoni, però ma jidhrux ħsarat konsiderevoli. Lanqas il-periti ma qalu li fil- fond hemm ħsarat konsiderevoli. Il-Bord qies il-provi u ġustament ta piż partikolari lil dak li jingħad fir-rapport tal-periti. Il-Bord iddeċieda li mill-konstatazzjonijiet tal- periti ma tirriżultax dik il-"ħsara ħafna" li hi meħtieġa ghal fini ta' żgumbrament tal- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM inkwilin, u kif interpretata mill-ġurisprudenza li saret riferenza għaliha fis-sentenza tal-Bord. Din hija Qorti ta' reviżjoni li ma tindaħalx leġġerment fl-eżerċizzju tad- diskrezzjoni tal-ġudikant tal-prim'istanza. Mhux biżżejjed li ma tkunx taqbel mal- konklużjonijiet tal-Bord, iżda jinħtieġ li l-provi jkunu tali li abbażi tagħhom l-ewwel Tribunal ma setax jasal għall-konklużjonijiet li wasal għalihom. F'dan ir-rigward il- qorti ma taqbilx mal-appellanti li s-sentenza tal-Bord ma tirriflettix il-provi li tressqu. L-appellanti bbażaw il-kawża fuq il-kawżali li minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni, saret ħsara strutturali fil-fond. Filwaqt li kif tajjeb kkummenta l-Bord mill-provi hu evidenti li l-fond hu traskurat u maħmuġ u hemm ukoll xi ħsara, min-naħa l-oħra m'hemmx prova ta' "ħsara ħafna". Għalhekk tfalli l-azzjoni li pproponew l- appellanti. Ovvjament dan ma jfissirx li sidien il-kera m'għandhomx rimedji oħra għan-nuqqasijiet tal-inkwilina. L-appellanti jsostnu wkoll li l-appellata ma ħallitx lill-periti jidħlu f'xi kmamar tal- fond. Fatt li ma jirriżultax. Li jirriżulta hu li kien hemm żewgt ikmamar li fihom il- periti ma daħlux. F'dan ir-rigward l-appellanti kellhom kull opportunità li jitolbu l- intervent tal-Bord sabiex l-istess periti jispezzjonaw dawn il-kmamar, u mhux jilmentaw wara s-sentenza. Għaldaqstant l-appell ġie miċħud bl-ispejjeż kontra l-appellanta. Nuqqas ta' użu Jinsab paċifikament akkolt fil-ġurisprudenza illi n-nuqqas ta' użu ta' fond lokat jista' jekwipari għal bdil fid-destinazzjoni tiegħu. F'dak il-kaz huwa n-nuqqas ta' użu għal żmien konsiderevoli li jista' jwassal għall-bdil fid-destinazzjoni tiegħu. U dan dejjem jiddependi skont id-destinazzjoni tal-fond u li dak in-nuqqas ma jkunx ġustifikat b'raġuni valida bħalma huma l-mard u inkapacità oħra skużabbli dejjem b'kull każ ikun deċiż fuq il-mertu tiegħu. Il-ġurista Laurent dejjem għallem illi "non si usa della cosa secondo la sua destinazione non usandone", ċitat b'approvazzjoni f'sensiela ta' deċiżjonijiet ta' dan il-Bord u fis-sentenzi tal-Qrati tal-Appell. (ara per eżemplari is- sentenza Mary Debono Stanmore vs Invicta Ltd App 1.12.2004 meta ċċitat d-deċiżjonijiet rapportati misjuba fil-Kollez. XXXVI P I p 141 u Vol XLV P I p 196 u ħafna oħrajn. Deċiżjonijiet dawn li jirritjenu fl-istess waqt illi l-Qorti dejjem jeħtieġ tikkunsidra jekk kienx hemm xi raġuni skużanti li kkawża n-non użu u jekk dan kien għal żmien tant konsiderevoli li jimmerita s-sanzjoni estrema tal- iżgumbrament. Illi huwa paċifiku ukoll illi l-kerrej għandu juża l-haġa mikrija bħala bonus paterfamilias u li n-nuqqas ta' użu ta' fond għal żmien indefinit u mingħajr raġuni valida fil-liġi jew qed jintuża b'mod sporadiku huwa parifikat ukoll għall-bdil fid- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM destinazzjoni tiegħu u din id-dottrina ilha tkun segwita minn żmien twil (ara in rigward Joseph Rapinett vs Emanuel Ellul Gravino App. 19.5.1998; Kollezz Vol XXXIV P I p.164; Vol XLV P I p.196). Prinċipju ieħor rilevanti għall-każ in eżamina huwa illi: "Ma jistax jingħad li fond jitlef il-kwalifika ta' dar ta' abitazzjoni jekk l-inkwilin ma jkollux post ieħor fejn jgħammar u għal xi raġunijiet speċjali jkun kostrett li perjodikament u anke ghal xi ftit żmien kontinwament huwa jmur joqgħod ma' ħaddiehor" (Vol. Kunsiderazzjonijiet tal-Bord Enunċjati dawn il-prinċipji l-Bord sejjer jgħaddi sabiex jikkunsidra l-każ in eżami. Minn eżami tar-ritratti preżentati mal-istess rapport, jirriżulta illi l-aperturi fil- faċċata tal-fond u dawk li jagħtu għan-naħa ta' wara tal-fond huma kollha f'kundizzjoni tajba. L-uniku bieb illi jinsab fi stat ħażin huwa bieb intern (fn. 4 P32 a folio 41 tal-process) il-bieb tal-kamra tal-banju. L-aperturi li jagħtu għal barra huma tal-aluminium abjad inkluż il-gallarija għajr għall-bieb prinċipali li huwa tal-injam. Ir- rikorrenti issostni li l-fatt li l-aperturi inbidlu u minn injam saru tal-aluminium jikkostitwixxi ħsara konsiderevoli għaliex l-aluminium ma jmurx mal-imsemmi fond. L-intimati jsostnu li l-aperturi ma kinux fi stat li jinżammu u jitranġaw u għalhekk inbidlu a spejjeż tagħhom u saru tal-aluminium sabiex jibqgħu f'kundizzjoni tajba tul is-snin. Fir-rigward tas-sistema tal-wiring jidher li din hija sistema kif kien isir fl-antik fejn il- wiring kien jgħaddi minn fuq il-ġebel mingħajr trunking u mingħajr ma jkun moħbi fil-ħitan. Din is-sistema però kienet hekk mill-bidu tal-kirja. L-intimati għalhekk ma għamlu l-ebda ħsara f'dan ir-rigward iżda żammew is-sistema li kienet ġia eżistenti fil-fond meta huma krew l-istess fond. Is-sid ma jistax f'dan ir-rigward jippretendi li l- intimati jbiddlu s-sistema tad-dawl a spejjeż tagħhom. Mill-istess ritratti jidher illi mid-dehra ġenerali tal-fond, l-intimati kienu qed jagħmlu manutenzjoni regolari tal-fond. L-isqfa tal-fond jinabu mantnuti u f'kundizzjoni tajba. Il-fond jinsab imbajjad għalkemm fil-kamra li tagħti għall-bejt u fis-saqaf tal- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM kamra użata bħala store it-tibjid beda jitqaxxar. Ir-ritratt P39 (fn. 5 A folio 43 tal- proċess) juri li f'żewġ travi tal-ħadid ħiereġ xi sadid. Dan għadu fil-bidu tiegħu. Il-bjut huma miżmuma tajjeb u jinsabu f'kundizzjoni tajba. Ma ġie innutat l-ebda perkolazzjoni ta' ilma jew nuqqas fil-bjut. Dan ukoll juri li l-intimati kienu qed jagħmlu manutenzjoni regolari tal-fond. Illi wieħed irid ukoll iżomm mal-prinċipju li l-inkwilin mhux tenut jagħti lura lis-sid fond f'kundizzjoni aħjar milli rċevih. Dan ifisser illi l-lanjanza tar-rikorrenti dwar is- sistema tad-dawl ma hija tal-ebda sostenn għar-rikorrenti stante illi s-sistema tad- dawl hija dik li kienet fil-fond meta saret il-kirja. Illi fir-rigward tal-kawżali tan-nuqqas ta' użu l-fond jikkostitwixxi r-residenza tagħhom u li huma jgħixu fih. Dan il-punt ma ġie kontradett u ribattut bl-ebda mod mir-rikorrenti. Mir-ritratti tal-istess Periti Tekniċi tal-Bord jirriżulta wkoll li l-fond huwa użat u użat bħala residenza." iddikjaraw L-appellanta ppreżentat ir-rikors tal-appell tagħha fit-28 ta' Mejju, 2020, fejn talbet lil din il-Qorti sabiex tħassar u tirrevoka d-digriet interlokutorju u anki s-sentenza appellata, bl-ispejjeż tal-proċeduri kontra l-appellata. qiegħda tressaq dawn l-aggravji: (a) il-Bord injora d-diversi ħsarat u nuqqas ta' manutenzjoni kif riskontrati mill-Membri Tekniċi tiegħu, u s-sentenza appellata nnifisha kienet tikser id-dispost tas-subartikolu 23(3) tal-Kap. 69; (b) il-Bord injora l-provi mressqa mill-appellanta; u (ċ) il-Bord iddeċieda ħażin meta permezz tad-digriet interlokutorju ċaħad it-talba għall-estensjoni tal-inkarigu tal-Membri Tekniċi. In ottemperanza mad-digriet ta' din il-Qorti tal-1 ta' Diċembru, 2020 u ai termini tal-artikolu 143(5) tal-Kap. 12, l-appellanta indikat permezz ta' nota Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM ppreżentata fl-1 ta' Diċembru, 2020 li hija qed titlob ukoll l-akkoljiment tat- talbiet tagħha kif kontenuti fir-rikors promotur ta' din il-kawża. Ir-Risposta tal-Appell L-appellata wieġbet fit-3 ta' Lulju, 2020, fejn tissottometti li l-appell magħmul mill-appellanta għandu jiġi miċħud bl-ispejjeż kontriha. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Din il-Qorti ser tgħaddi sabiex tikkunsidra kull wieħed mit-tliet aggravji mressqa mill-appellanta, flimkien mas-sottomissjonijiet magħmula mill- appellata fit-tweġiba tagħha, u dan fid-dawl tal-konsiderazzjonijiet magħmula mill-Bord fid-digriet interlokutorju, kif ukoll fis-sentenza appellata. L-ewwel aggravju: il-Bord injora l-ħsarat u n-nuqqas ta' manutenzjoni riskontrati mill-Membri Tekniċi u b'hekk kiser id- dispożizzjonijiet tas-sub. 23(3) tal-Kap.69 L-appellanta tispjega dan l-ewwel aggravju tagħha billi taċċenna għad- diversi diskrepanzi sostanzjali li tgħid li jirriżultaw bejn ir-rapport tal-Membri Tekniċi tal-Bord u s-sentenza appellata. Tissottometti li l-konklużjonijiet tal- Membri Tekniċi saru wara li dawn kienu fil-fatt aċċedew fil-fond u għalhekk kien inspjegabbli kif iċ-Chairman tal-Bord wasal għal konklużjoni differenti fuq Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM il-bażi tar-ritratti li ħadu l-istess Membri Tekniċi. L-appellanta ssostni li skont is-subartikolu 23(3) tal-Kap. 69, iċ-Chairman ma setax jinjora r-riżultanzi tar- rapport tal-Membri Tekniċi li kien wieħed unanimu. Tkompli billi tagħmel riferiment għall-kwistjoni tas-sadid fit-travi tas-soqfa, fejn il-Bord sostna li ma kien ġie nnotat l-ebda perkolazzjoni ta' ilma jew xi nuqqas fil-bjut. hawn l-Membri Tekniċi saħansitra sabu sadid fit-travi, tant hu hekk li skont ir- rapport tagħhom dawn huma "seriously defective", liema kondizzjoni tikkostitwixxi l-gravità rikjesta mil-liġi għall-finijiet tar-ripreża. Barra minn hekk il-Bord kien iddeċieda li l-fond kien mantenut sew, mentri r-rapport tal- Membri Tekniċi kien jindika mod ieħor, anki fir-rigward tal-aperturi. L- appellanta tirrileva li skont l-iskrittura ta' lokazzjoni, l-obbligu tal-manutenzjoni kollha tal-fond kien fuq l-inkwilin u b'hekk dan kien imur lil hinn mill-obbligu li tipprovdi għalih il-liġi. Hawnhekk l-appellanta tagħmel riferiment għad- dispożizzjonijiet tal-para. (a) tal-artikolu 9 tal-Kap. 69, filwaqt li tisħaq li l- vjolazzjoni mill-Bord tas-sub. 23(3) tal-istess liġi għandha twassal għar-revoka Min-naħa tagħha l-appellata tilqa' billi għal dak li jirrigwarda manutenzjoni tal-fond, tissottometti li ma hemmx daqstant ħsara fil-fond, fis- sens tal-ġurisprudenza ċitata mill-Bord stess fis-sentenza appellata, li tirrikjedi s-sanzjoni estrema ta' żgumbrament. Dan filwaqt li tagħmel riferiment għar- rapport tal-periti tekniċi, għal dak li kkostata l-Bord fis-sentenza appellata u anki għax-xhieda tal-intimat Nnamdi Iwuoha Alunanya mogħtija waqt is- seduta tas-27 ta' Ottubru, 2016. Dwar is-sadid fit-travi, l-appellata tgħid li dan huwa limitat għal kamra waħda biss u l-allegazzjoni tal-appellanta fir-rigward Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM ta' perkolazzjoni ta' ilma mis-saqaf hija waħda gratwita fid-dawl ta' dak li jgħid il-Bord u l-periti tekniċi u anki meħud in konsiderazzjoni dak li kien jirriżulta mir-ritratti esebiti mill-istess periti tekniċi. Issostni li l-umdità hija riżultat ta' fejn il-fond huwa mibni u mhux ta' xi nuqqas tagħha. Hawnhekk għal darb'oħra tagħmel riferiment għax-xhieda suriferita. Għal dak li jirrigwarda l- preċiż u fisser li hemm bieb wieħed biss li huwa f'dak l-istat. Din il-Qorti mill-ewwel tgħid li ma taqbilx mas-sentenza appellata. Tosserva li l-Bord sabiex wasal għad-deċiżjoni tiegħu straħ fuq ir-ritratti esebiti mar-rapport tal-Membri Tekniċi tiegħu, iżda għamel interpretazzjoni tagħhom pjuttost differenti minn dak kollu li ġie kkostatat minnhom fir-rapport tagħhom. Kif sewwa ssostni l-appellanta, id-deċiżjoni tal-Bord li jiskarta r- rapport tal-Membri Tekniċi tiegħu ma kinitx waħda legalment tajba fid-dawl tad-dispożizzjonijiet tas-subartikolu 23(3) tal-Kap. Din il-Qorti tkompli billi tgħid li saħansitra anki din is-silta mir-rapport tal-Membri Tekniċi li ġiet ċitata mill-Bord stess fis-sentenza appellata, tikkontrasta sew mal-osservazzjonijiet magħmula mill-istess Bord: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM 13. Il-Qorti tirrileva li l-istess ritratti jirriflettu sew dak li ġie kkonstatat mill- Membri Tekniċi tal-Bord: (a) il-fond verament jinstab f'stat bażiku jew sempliċi ta' ġebel u saqaf, fejn saħansitra l-kamra tal-banju ġiet deskritta bħala waħda pjuttost primittiva u limitata (ara ritratt P30 mehmuż mar-rapport tagħhom); (b) is-sistema tal-elettriku għandha bżonn manutenzjoni stante li din tinstab mikxufa (ara ritratti P06 u P07) f'partijiet minnha u mhux, tgħid din il-Qorti mgħottija permezz tat-trunking, kif evidenti f'partijiet oħra; (ċ) it-travi tal- ħadid li jżommu s-soqfa tal-bjut għandhom is-sadid, b'mod li għandhom jitqiesu bħala difettużi ferm (ara ritratti P37, P38 u P39), u għalhekk tgħid din il-Qorti, ma jistax jitqies li tali sadid għadu fil-bidu tiegħu; (d) l-aperturi huma f'kundizzjoni ħażina tassew (ara ritratti P18 u P32); (e) hemm bnadi fejn il- madum huwa miksur (ara ritratti P14, P09 u P32); u (f) hemm ħsara fil-ħitan riżultat ta' perkolazzjoni ta' ilma (ara ritratt P15). Il-Qorti ma tistax ma tosservax li mill-istess ritratti jirriżulta li l-fond huwa wieħed ferm mitluq u qed isofri minn ħsara li tindika snin ta' nuqqas ta' manutenzjoni attenta u kontinwa. Saħansitra jidher li fejn il-fond ġarrab il- ħsara, din tħalliet u l-inkwilini baqgħu jinqdew bil-fond fl-istat deterjorat tiegħu. Dan jingħad b'riferiment għal dak kollu li ġie kkonstat mill-Membri Tekniċi tal-Bord, fejn il-Qorti tosserva wkoll is-segwenti mir-ritratti esebiti: aperturi diviżorji neqsin (ara ritratti P08, P09, P12 u P27), toilet fil-kamra ta' wara l-kċina miksur u prattikament ineżistenti (ara ritratt P12); saqaf taż-żingu f'stat ħażin (ara ritratt P22); u tikħil nieqes (ara ritratt P15, P17, P18, P22 u Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM 15. Il-Qorti hawnhekk tagħmel riferiment għall-evidenza li jipprovdu r- ritratti mehmuża mar-rapport tal-perit ex parte tal-appellanta l-Perit Mark Buttigieg Chetcuti u li jikkumplimentaw ir-ritratti fir-rapport tal-Membri Tekniċi. Qorti tirrileva li kemm ir-rapporti4, kif ukoll ir-ritratti ppreżentati mill-Perit Mark Buttigieg Chetcuti u kkonfermati minnu bil-ġurament, ma ġewx ikkontestati mill-appellata permezz ta' xhieda oħra jew bil-kontroeżami tal-istess Perit, u għalhekk din il-Qorti ser teħodhom bħala prova ulterjuri tal-ħsarat li qed isofri minnhom il-fond. Il-Perit Buttigieg Chetcuti jispjega fix-xhieda tiegħu mogħtija waqt is-seduta tas-16 ta' April, 2015, li huwa kien aċċeda fil-fond darbtejn, darba minnhom f'Marzu tas-sena 2007,5 u t-tieni darba f'Marzu tas-sena 2015. Iżda għalkemm l-ewwel darba huwa kien wera li ma kienx sodisfatt bil-kondizzjoni tat-travi u tas-soqfa, u fl-ewwel rapport tiegħu tad-9 ta' Marzu, 2007, saħansitra osserva li t-travi tal-ħadid kienu f'stat avvanzat ta' deterjorazzjoni u kkawżaw konsenturi fil-ħitan li fuqhom kienu jistrieħu, it-tieni darba li aċċeda rriżultalu li ma kien sar xejn fir-rigward ta' tiswija. Għalhekk fl-istess xhieda tiegħu huwa seta' jgħid li wara tmien snin, fis-sena 2015 il-problema kienet aggravat ruħha, tant hu hekk li fir-rapport tiegħu huwa kien tal-parir li t-tliet soqfa ta' mal-bejt għandhom jinbiddlu. Osservazzjoni importanti li għamel l-Perit Mark Buttigieg Chetcuti waqt ix- xhieda tiegħu u anki fit-tieni rapport tiegħu, hija li meta aċċeda t-tieni darba fil-5 ta' Marzu, 2015, il-fond kien għadu kif ingħata tibjida. Dan ukoll huwa evidenti mir-ritratti ppreżentati mill-Membri Tekniċi. Mingħajr dubju b'hekk 5 Hawnhekk għandu jiġi mfakkar li s-subenfitewżi temporanja ta' 21 sena kellha tiskadi proprju fis-27 ta' Novembru tas-sena 2007, fejn l-inkwilin kellu d-dritt li jżomm il-fond b'titolu ta' kera mingħand il-padrun dirett, iżda jirriżulta mill-affidavit tal- appellanta, hi qatt ma aċċettat kera mingħand l-intimati. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM tgħattiet ħafna mill-ħsara f'dak il-fond. Iżda n-nuqqasijiet tal-intimati xorta waħda baqgħu evidenti għaliex il-Perit Montebello kkonstata saħansitra l- umdità fis-soqfa, liema umdità din il-Qorti tgħid li setgħet kienet biss ir-riżultat ta' nuqqas ta' manutenzjoni tal-istess soqfa. Fir-rapport tiegħu l-Perit Andrew Cutajar Fiorini kif inkarigat mill-appellata, ma jagħmel riferiment għall-ħsarat strutturali u jevita s-suġġett Minflok jagħmel enfażi fuq l-istat tal-proprjetà fejn din tirrigwarda s-sistema tal-elettriku u tal-aperturi, filwaqt li jsostni li l-kċina, il- kmamar tal-banju u tali sistema tal-elettriku huma bażiċi. Għandu jingħad li skont ix-xhieda6 tiegħu mogħtija waqt is-seduta tas-27 ta' Marzu, 2018, il-Perit Cutajar Fiorini kien aċċeda fil-fond fl-24 ta' Ottubru, 2017, jiġifieri għaxar snin wara li l- Perit Montebello għamel l-ewwel żjara tiegħu. Il-Qorti tgħid ukoll li l-Perit Cutajar Fiorini standard with regards to finishes" u jagħlaq billi jenfażizza li "The above does Għal darb'oħra il-Perit Cutajar Fiorini hawn evita l-qofol tal-kwistjoni bejn il-partijiet, kwistjoni pjuttost fattwali, u minflok interpreta b'mod soġġettiv għall-aħħar ir-raġuni għaliex huwa kien sab il-fond f'stat tant bażiku. Skont il-ftehim ta' kera ffirmat bejn Carmelo Francalanza Gravino u l-intimat Nnamdi Iwouoha Debono Mizi, kien ġie miftiehem is-segwenti: 8 Dan kien akkwista l-konċessjoni sub-enfitewtika temporanja tal-fond mingħand l-appellanta u Franca Pia di Donna għal żmien ta' wieħed u għoxrin sena permezz ta' kuntratt notarili fl-atti tan-Nutar Dott. Anthony Wallbank tat-28 ta' Novembru, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM Madankollu minn dak li ġie kkonstatat mill-Perit Montebello meta aċċeda fil-fond fil-5 ta' Marzu, 2007, jiġifieri proprju ftit xhur qabel ma kellu jiskadi t-terminu tal-kirja mogħtija lill-intimati mis-subenfitewta Carmelo D'Agostino, il-fond diġà kien qed juri sinjali ċari u inekwivoċi ta' deterjorazzjoni qawwija f'partijiet minnu, senjatament it-travi tal-ħadid li jżommu s-saqaf tat-tromba, u dan xejn għajr riżultat ta' nuqqas ta' attenzjoni għall-bjut. tagħmel riferiment għall-iskrittura ta' kera li saret bejn Carmelo D'Agostino u l- intimat fejn ġie impost l-obbligu ta' manutenzjoni b'mod aktar oneruż minn dak li tipprovdi l-liġi. Iżda hawnhekk il-Qorti tirrileva li l-ftehim huwa res inter alios acta u l-appellanta ma tistax tinvoka d-dispożizzjonijiet tiegħu fil-konfront Għaldaqstant din il-Qorti tikkunsidra l-ewwel aggravju ġustifikat u il-Bord injora l-provi tagħha u b'hekk inkiser il- prinċipju fundamentali tal-ġustizzja naturali 1986, u għalhekk fi tmiem tali konċessjoni l-intimati kellhom id-dritt skont id-dispożizzjonijiet tal-Kap. 158 li jiġu rikonoxxuti mis-sidien bħala l-inkwilini tal-fond. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 19 għalhekk tilqgħu. Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM 21. It-tieni aggravju tal-appellanta jkompli fuq l-ewwel aggravju, iżda minflok il-mertu jittratta prinċipju fundamentali tal-proċedura. hawnhekk tgħid li meta l-Bord injora l-provi tagħha, ċjoé x-xhieda tal-Perit Buttigieg Chetcuti u r-rapporti redatti minnu, ġie miksur il-prinċipju tal-ġustizzja tagħmel aċċenn għal diversi konstatazzjonijiet tiegħu, in sostenn tal-argument prinċipali mressaq permezz tal-ewwel aggravju tagħha, u tissottometti li l-Bord m'għamel l-ebda riferiment għal dan kollu u saħansitra ismu lanqas jissemma' fis-sentenza appellata. filwaqt li tirrileva li l-provi tagħha kienu jistrieħu għalkollox fuq ir-rapport u fuq ix-xhieda tal-Perit Montebello, u b'hekk il-Bord injora l-provi tagħha kollha. L-appellata min-naħa tagħha tirrileva li kif sar fir-rigward tal-Perit Montebello, anki il-Perit Andrew Cutajar Fiorini maħtur ex parte mill-istess appellata, ma jissemmiex fis-sentenza appellata. Madankollu dan ma kienx ifisser li l-Bord ma rax u ma qiesx ix-xhieda u r-rapporti, għaliex il-Bord kien obbligat li jimmotiva s-sentenza u mhux li jagħmel riferiment għal kull dokument li ħa in konsiderazzjoni sabiex wasal għad-deċiżjoni tiegħu. Il-Qorti tibda billi tissenjala li bħala qorti ta' reviżjoni hija m'għandhiex tissindika d-diskrezzjoni applikata fl-apprezzament tal-provi magħmul mill- ewwel qorti jew tribunal. Iżda dan dejjem sakemm ma tirriżultax raġuni serja u impellenti li titlob l-indħil tagħha sabiex b'hekk tiġi evitata l-inġustizzja ma' parti jew oħra. Din il-Qorti diġà kellha l-opportunità li tesprimi ruħha dwar ir-rilevanza tax-xhieda tal-Perit Buttigieg Chetcuti u tar-rapporti mħejjija minnu, hekk kif għamlet Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM evalwazzjoni tad-diskrezzjoni eżerċitata mill-Bord fl-apprezzament tal-provi. Sabet li kemm ix-xhieda tiegħu, kif ukoll ir-rapporti peritali, għandhom jittieħdu in konsiderazzjoni. Tqis li l-Bord kellu kull dritt li jagħżel li jiskarta dik ix-xhieda li ma kienx qed jaqbel magħha u għalhekk l-appellanta ma tistax tippretendi li b'hekk inkun inkiser il-prinċipju fundamentali tal-ġustizzja naturali fil-konfront tagħha. Altrimenti dan iwassal sabiex kull tellief f'kawża jinvoka l-prinċipju ta' audi alteram partem sabiex iġib fix-xejn is-sentenza. Għal dawn ir-raġunijiet, din il-Qorti tqies it-tieni aggravju mhux ġustifikat u tiċħdu. il-Bord iddeċieda ħażin meta ċaħad it-talba għall- estensjoni tal-inkarigu tal-Membri Tekniċi Dan l-aħħar aggravju tal-appellanta jirrigwarda d-digriet interlokutorju tat-8 ta' Mejju, 2018, fejn il-Bord ċaħad it-talba tagħha sabiex jiġi estiż l- inkarigu tal-Membri Tekniċi tiegħu biex jagħmlu stima tal-ħsarat riskontrati fil- tal-piż determinanti konklużjonijiet ta' dawk il-Membri Tekniċi, hija kienet ħasset li l-ħsarat riskontrati kellhom jiġu kkwantifikati sabiex b'hekk tintwera l-gravità tagħhom, filwaqt li l-konstatazzjonijiet magħmula mill-Perit Montebello dwar il-quantum jiġu kkorroborati. Għalhekk it-talba tagħha saret sabiex b'hekk tintwera bħala tal-ħsarat riskontrati mill-imsemmija Membri Tekniċi. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM Madankollu l-istima tal-ħsara hija parti intrinsika mill-mertu tal-kawża u taqa' fil-parametri tal-azzjoni u saħansitra l-appellanta tasal biex tgħid li t-tħassir tad-digriet interlokutorju kien iġib miegħu t-tħassir tas-sentenza appellata. L-appellata tilqa' billi tgħid li l-appellanta hawnhekk qiegħda tittenta tagħmel upgrade tal-fond minn fuqha, iżda l-azzjoni mhijiex dwar din il- kwistjoni, iżda dwar jekk l-appellata naqsitx mill-obbligazzjonijiet tagħha bħala Il-Qorti tgħid li d-deċiżjoni tal-Bord f'dan ir-rigward kienet waħda tajba skont il-liġi. Fid-digriet interlokutorju, sewwa rrileva l-Bord mill-ewwel li l- parametri tal-azzjoni jitfasslu permezz tal-premessi mfissra fir-rikors promotur. Din il-Qorti tikkunsidra li kemm il-premessi, kif ukoll it-talba tal-appellanta, li prinċipalment hija għall-iżgumbrament tal-appellata, ma jikkontemplawx pretensjoni ta' likwidazzjoni tal-valur tal-allegati ħsarat riżultanti fil-fond. Għalhekk kien ikun mhux biss 'il hinn mill-azzjoni, iżda wkoll inutli għall-istess azzjoni, li l-Bord jiddeċiedi mod ieħor. Għaldaqstant din il-Qorti ma ssibx dan l-aħħar aggravju ġustifikat u tiċħdu. Għar-raġunijiet premessi l-Qorti tiddeċiedi dwar l-appell tal-appellanta billi tiċħdu fejn din titlob għat-tħassir tad-digriet interlokutorju tat-8 ta' Mejju, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 19 Appell Inferjuri Numru 58/2013/1 LM 2018, u tikkonferma tali digriet fl-intier tiegħu, filwaqt li tilqa' l-appell tal- appellanta għat-tħassir u għar-revoka tas-sentenza appellata, u tilqa' t- talbiet tar-rikorrenti appellanta hekk kif dedotti fir-rikors promotur ta' din il- L-ispejjeż taż-żewġ istanzi jitħallsu inkwantu għal terz (1/3) mill-appellanta u inkwantu għar-rimanenti żewġ terzi (2/3) mill-appellata. Onor. Dr Lawrence Seychell LL.D. Angileri Rosemarie Ashatani Chircop Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 19 minn 19