FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI (Sede Kostituzzjonali) ILLUM, 29 ta' Ottubru, 2020 Kawża Numru 12 (Kost.) Jimmy MALLIA ZARB vs IL-PRIM MINISTRU TA' MALTA, l-Avukat Ġenerali, illum imsejjaħ l- Avukat tal-Istat, il-Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali u l- Kummissjoni Permanenti kontra l-Korruzzjoni Rat ir-Rikors imressaq minn Jimmy Pace fl-10 ta' Mejju, 2018, li bih u għar-raġunijiet hemm imfissra, talab li din il-Qorti (i) issib ma jiswiex għaliex sar bi ksur tal-liġi u għalhekk mingħajr effett, ir-rapport finali mħejji mill-Kummissjoni Permanenti Kontra l-Korruzzjoni (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kummissjoni"), billi naqset li ssegwi l-jeddijiet fundamentali tiegħu li 29 ta' Ottubru, 2020 tagħtih il-possibilità li jkollu smigħ xieraq kif imħares bid-dispożizzjonijiet tal- artikolu 6 tal-Konvenzjoni (Ewropeja) għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal- Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (aktar 'il quddiem imsejħa "il- Konvenzjoni") u kif ukoll tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika ta' Malta (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kostituzzjoni"); (ii) issib li l-Kummissjoni naqset milli ssegwi l-istess drittijiet fundamentali tiegħu fuq imsemmija; u (iii) tagħti dawk ir-rimedji kollha sabiex id-drittijiet tiegħu jiġu mħarsa. Talab ukoll l-ispejjeż; Rat id-degriet tagħha tat-28 ta' Ġunju, 2018, li bih qiegħdet il- kawża għas-smigħ u ordnat in-notifika lill-intimati; Rat it-Tweġiba mressqa mill-Kummissjoni intimata fil-21 ta' Ġunju, 2018, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqgħet għall-azzjoni tar- rikorrent billi qalet li, preliminarjament, (1) ir-rikorrent ma eżawriex ir-rimedji ordinarji disponibbli għalih u għaldaqstant l-azzjoni tiegħu saret qabel waqtha; (2) il-Kummissjoni mhix qorti jew tribunal billi xogħolha hu li tinvestiga u mhux tagħti deċiżjoni, għaldaqstant ma jistax ikun hemm ksur tal-jeddijiet fundamentali kif qed jixli r-rikorrent. Laqgħet ukoll b'eċċezzjonijiet fil-mertu; Rat it-Tweġiba mressqa mill-intimati Prim Ministru, l-Avukat Ġenerali u l-Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, fil-25 ta' Ġunju, 2018, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqgħu għall-azzjoni tar-rikorrent billi, preliminarjament, qalu li (1) mhumiex il-kontraditturi leġittimi għaliex ir- rikorrent mhu qed jattribwixxi ebda nuqqas fil-konfront tagħhom; (2) l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni ma jgħoddux għall-każ, ladarba l-Kummissjoni twettaq biss investigazzjoni u ma tiddetermina ebda drittijiet jew obbligi ċivili jew akkużi kriminali; u (3) l-azzjoni mhux proponibbli skond id-disposizzjoni ta' l-artikolu 18 tal-Att dwar il-Kummissjoni Permanenti kontra l-Korruzzjoni. Laqgħu wkoll b'eċċezzjonijiet fil-mertu; Rat id-degriet tat-28 ta' Ġunju, 20181, li bih ordnat li ssir it- trattazzjoni fuq l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-Kummissarju mħarrek u l- ewwel tliet eċċezzjonijiet preliminari tal-imħarrka l-oħra. Għal dan il-għan, ħatret lill-Assistent Ġudizzjarju Avukat Maria Dolores Newton biex tisma' l-provi fuq l-istess eċċezzjonijiet preliminari; Rat n-Nota ppreżentata mill-Kummissjoni intimata fis-16 ta' Lulju, 20182, marbuta mal-verbal tas-smigħ tat-28 ta' Ġunju, 2018, u l-ewwel eċċezzjoni sollevata minnha fit-Tweġiba għar-Rikors tar-rikorrent; 1 Paġġ. 34 – 5 tal-proċess 2 Paġġ. 36 sa 38 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Rat ix-xhieda mressqa quddiem l-Assistent Ġudizzjarju; Rat il-provi dokumentali mressqa mill-partijiet; Rat il-verbal tal-Assistent Ġudizzjarju mogħti waqt is-seduta miżmuma quddiemha fid-19 ta' Settembru, 2018, li bih iddikjarat magħluq l- istadju tal-ġbir tal-provi u tat żmien lill-partijiet biex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-intimati Prim Ministru, l-Avukat Ġenerali u l-Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali fit-3 ta' Ottubru, 20183; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mir-rikorrent fid-19 ta' Diċembru, 2018, bi tweġiba għal dik tal-intimati4; Rat il-verbal tas-smigħ tas-17 ta' Jannar, 20195, li bih il-partijiet iddikjaraw li m'għandhomx sottomissjonijiet oħra xi jressqu; Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza dwar l-imsemmija eċċezzjonijiet preliminari; Ikkunsidrat: Illi din hija kawża ta' lment ta' ksur ta' jedd fundamentali għal smigħ xieraq. Ir-rikorrent jgħid li ġarrab ksur tal-imsemmi jedd billi ma ġiex mgħarraf li kien suġġett għal investigazzjoni u għaldaqstant ma ngħatax il-jedd li japparteċipa b'mod sħiħ u jiddefendi ruħu kif imiss fl-istess proċeduri. Isejjes dan l-ilment tiegħu kemm fuq id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni u kif ukoll fuq dawk tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni. Qiegħed jitlob li din il-Qorti ssib ma jiswewx il-proċeduri mnedija mill-Kummissjoni intimata u lanqas ir-rapport finali li bagħtet lill-Ministru intimat; issib li huwa ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu; u tagħtih rimedju sabiex jitħarsulu l- istess jeddijiet; 3 Paġġ. 46 sa 51 tal-proċess 4 Paġġ. 55 sa 67 tal-proċess 5 Paġ. 70 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Illi għal din l-azzjoni, l-intimati laqgħu kemm b'eċċezzjonijiet preliminari, kif ukoll fil-mertu. Din is-sentenza ser tingħata fuq l-eċċezzjonijiet preliminari mqanqla. Il-Kummissjoni ntimata tqanqal l-eċċezzjoni tal- intempestività billi tgħid li r-rikorrent ma eżawriex ir-rimedji ordinarji disponibbli għalih. Tgħid ukoll li hija entità investigattiva, u għaldaqstant ma tistax titqies bħala qorti, bil-konsegwenza li l-jedd fundamentali li dwaru r- rikorrent ressaq din l-azzjoni tiegħu ma seta' qatt jinkiser b'dak li ntalbet tagħmel u b'dak li għamlet; Illi l-intimati Prim Ministru, l-Avukat Ġenerali u l-Ministru tal- Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, min-naħa l-oħra, laqgħu billi qalu li mhumiex il-kontraditturi leġittimi billi r-rikors mhu qed jattribwixxi ebda nuqqas fil-konfront tal-ebda wieħed minnhom. Itennu li l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni ma jgħoddux għall-każ tar-rikorrent billi l-Kummissjoni twettaq biss investigazzjoni u ma tiddetermina ebda drittijiet jew obbligi ċivili jew akkużi kriminali. Fl-aħħarnett, jgħidu li l- azzjoni hi improponibbli minħabba dak li jipprovdi l-artikolu 18 tal-Att dwar il- Kummissjoni Permanenti kontra l-Korruzzjoni6; Illi bħala fatti rilevanti jirriżulta li r-rikorrent kien f'impjieg ma' intrapriża u kien jokkupa wkoll kariga ta' direttur f'Korporazzjoni pubblika. F'Ġunju 2016, tressaq ilment minn terza persuna lill-Kummissjoni fejn xliet lir- rikorrent b'tixħim waqt il-qadi ta' dmirijietu (marbuta ma' sejħa pubblika għal offerti). Il-Kummissjoni iltaqgħet mal-persuna li ressqet l-ilment. Ittellgħu quddiemha wkoll numru ta' xhieda. Wara li semgħet lix-xhieda, il- Kummissjoni talbet ukoll lir-rikorrent biex jidher quddiemha. Jirriżulta li r- rikorrent deher quddiem il-Kummissjoni aktar minn darba, u kien mgħejjun mill-avukat tal-fiduċja tiegħu; Illi fil-25 ta' Jannar, 2017, il-Kummissjoni ħejjiet rapport indirizzat lill-Ministru intimat. Minn dak li joħroġ mir-Rapport, il-Kummissjoni tenniet li, mix-xhieda mressqa, kien jirriżultalha li bejn Lulju u Awwissu tal-2014, ir- rikorrent kien involut f'każ ta' tixħim ta' flus. Tgħid ukoll li r-rikorrent għandu jedd għall-preżunzjoni tal-innoċenza, u li l-ġudizzju finali jibqa' f'idejn il- Qorti7. Ir-rikorrent jgħid li sar jaf bir-Rapport u x'fih "għall-ħabta ta' Frar tas- sena 2017". Kif inħareġ ir-Rapport, ir-rikorrent kien sospiż kemm mill-impieg tiegħu fil- Korporazzjoni pubblika; Illi fl-10 ta' Mejju, 2018, ir-rikorrent fetaħ din il-kawża; fl-intrapriża u mneħħi mill-pożizzjoni eżekuttiva 6 Att XXII tal-1988 (Kap 326) 7 Dok. "JM001" f'paġ. 5 sa 21 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Illi l-kunsiderazzjonijiet ta' xejra legali marbutin mal-każ tar- rikorrent jitilqu mill-kwestjoni tal-jedd fundamentali li huwa jgħid li ġarrab ksur tiegħu. Joħroġ ċar mill-att promotur tal-kawża li r-rikorrent jibni l-każ tiegħu kemm fuq id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll tal- artikolu 6 tal-Konvenzjoni. Huwa jqis li, b'dak li sar, kien imċaħħad minn jedd li jipparteċipa bis-sħiħ fil-proċeduri quddiem il-Kummissjoni u għaldaqstant li jiddefendi lilu nnifsu kif imiss8, f'kelma waħda jixli lill-intimati bi ksur tal- ħarsien tal-prinċipji ta' ħaqq naturali kif joħroġ fir-regola 'audi et alteram partem'. Aktar tard, jgħid li l-ksur li hu jixli bih lill-intimati iħaddan fih ukoll il-prinċipju tal-"equality of arms"9; Illi għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni, għandu jingħad li, fil-partijiet tiegħu rilevanti għal dan il-każ, dak l-artikolu jipprovdi li: "(1) Kull meta xi ħadd ikun akkużat b'reat kriminali huwa għandu, kemm-il darba l-akkuża ma tiġix irtirata, jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi. … (5) Kull min jiġi akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm jiġi pruvat jew ikun wieġeb li huwa ħati: Iżda ebda ħaġa li hemm fi jew magħmula skond l-awtorità ta' xi liġi ma titqies li tkun inkonsistenti ma' jew bi ksur ta' dan is-subartikolu safejn dik il-liġi timponi fuq xi persuna akkużata kif intqal qabel il-piż tal-prova ta' fatti partikolari. (6) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali - … (ċ) għandu jitħalla jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' rappreżentant legali u min ma jkunx jista' jħallas għal rappreżentanza legali hekk kif tkun meħtieġa raġonevolment miċ- ċirkostanzi tal-każ tiegħu jkollu dritt li jkollu dik ir-rappreżentanza bi spejjeż pubbliċi"; Illi l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta jagħmilha ċara li l-jedd ta' smigħ xieraq fil-qafas ta' proċeduri kriminali jiddependi minn (a) akkuża li (b) tkun qegħda tinstama' minn Qorti indipendenti w imparzjali mwaqqfa b'liġi. Dan l-artikolu ġie mfisser mill-Qrati tagħna bħala li japplika biss fejn ikun inbeda proċediment quddiem qorti li, fl-għeluq ta' dak il-proċediment, tista' tasal biex tagħti deċiżjoni li tiddetermina l-ħtija jew in-nuqqas ta' ħtija tal- persuna akkużata; Illi, min-naħa l-oħra, għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l- artikolu 6 tal-Konvenzjoni, fil-partijiet rilevanti tiegħu għal dan il-każ, dan jipprovdi li: "(1) Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u ta' l-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi. .. ..; (2) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun 8 Ara r-raba' premessa fir-Rikors promotur f'paġ. 2 tal-proċess 9 Nota ta' Sottomissjonijiet tiegħu f'paġ. 58 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 innoċenti sakemm ma jiġix pruvat ħati skond il-liġi; (3) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu d-drittijiet minimi li ġejjin … (ċ) li jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' assistenza legali magħżula minnu stess jew, jekk ma jkollux mezzi biżżejjed li jħallas l-assistenza legali, din għandha tingħata lilu b'xejn meta l-interessi tal-ġustizzja jeħtieġu hekk"; Illi normalment, l-imsemmi artikolu jinqara flimkien mal-artikolu 6(1) tal-istess Konvenzjoni. Illi f'dan ir-rigward, għalhekk, jidher ċar li l-applikabilità tal- ħarsien tal-jedd għal smigħ xieraq taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni hija usa' minn dik mogħtija għall-istess jedd taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni. Dan ukoll għaliex l-effetti tal-artikolu tal-Konvenzjoni jistgħu jiddaħħlu fis-seħħ dwar stħarriġ ta' lment ta' ksur ta' jedd għal smigħ xieraq sa minn qabel mal- każ jitressaq għal smigħ quddiem qorti, jekk kemm-il darba jintwera li l- proċediment x'aktarx ikun serjament kompromess b'xi nuqqas ta' tħaris fi stadju bikri ta' xi wieħed mid-dispożizzjonijiet ta' dak l-artikolu; Illi fis-sottomissjonijiet tiegħu, ir-rikorrent ma jispeċifikax liema dispożizzjonijiet tal-Kostituzzjoni jew tal-Konvenzjoni jqis li ġarrab ksur tagħhom. Jidher li jinvoka l-imsemmija dispożizzjonijiet b'mod ġeneriku, imma jlibbishom taħt il-prinċipju tal-audi et alteram partem meta kien imċaħħad minn il- Kummissjoni u għaldaqstant li jitħalla jiddefendi lilu nnifsu kif imiss; jipparteċipa bis-sħiħ fil-proċeduri quddiem Illi wara li l-Qorti qrat sewwa l-imsemmija sottomissjonijiet u dawk tal-intimati jidher li l-ilment tar-rikorrent jikkonsisti fil-fatt li r-rikorrent ma ntalabx jidher quddiem il-Kummissjoni mill-bidu nett tal-investigazzjoni, u li b'hekk ġie żvantaġġat għaliex ma setax jiddefendi lilu nnifsu kif imiss; Il-Qorti iżda qabel kull ħaġa oħra, sejra tqis l-ewwel eċċezzjoni tal- intimati, li biha jgħidu li, fil-każ ta' tlieta minnhom, dawn tħarrku għalxejn għaliex ma għandhom x'jaqsmu xejn mal-każ. L-eċċezzjoni qiegħda titqajjem 29 ta' Ottubru, 2020 mill-Prim Ministru, l-Avukat Ġenerali, u l-Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali; Illi fi kliem l-intimati, ħadd minnhom ma għandu locus standi fil- kawża billi l-ebda waħda mill-premessi jew talbiet ma tolqot lil xi wieħed minnhom. Itennu li ma kellhom ebda sehem fl-investigazzjoni magħmula mill- Kummissjoni. Dan japplika wkoll fil-konfront tal-Ministru, li jissemma biss bħala l-persuna li rċieva kopja tar-rapport imħejji mill-Kummissjoni fuq stħarriġ magħmul minnha stess. L-Avukat tal-Istat, min-naħa l-oħra, jgħid li għandu jirrappreżenta lill-Gvern f'dawk l-azzjonijiet li, minħabba n-natura tagħhom, ma jkunux jistgħu jiġu diretti lejn Kap ta' Dipartiment tal-Gvern ieħor11; Illi r-rikorrent, filwaqt li ma jispeċifikax l-intimati x'sehem taw fil- kwestjoni li minnha qed jilmenta, jilqa' billi jgħid li f'kawża ta' ksur ta' jedd fundamentali għandu jiġi mħarrek il-Kap tad-Dipartiment tal-Gvern milqut mill- ilment, u fejn l-ilmenti ma jkunux jistgħu jiġu diretti kontra xi wieħed jew aktar mil-kapijiet tad-Dipartiment tal-Gvern, il-kawża għandha titressaq kontra l- Avukat tal-Istat12; jistgħu jitqiesu bħala leġittimi kuntraditturi Illi l-Qorti tqis li l-kwestjoni ta' min għandu jwieġeb għal xilja ta' ksur ta' jedd fondamentali tintrabat sewwa mal-għamla tal-ksur li jkun u wkoll mal-għamla ta' rimedju li jista' jingħata. Ilu żmien li l-Qrati tagħna għarfu din ir-rejaltà u għalhekk sawru d-distinzjonijiet meħtieġa applikabbli għall-biċċa l- kbira mill-każijiet. Għalhekk, illum il-ġurnata jingħarfu kategoriji differenti ta' persuni f'azzjonijiet kostituzzjonali. Dawn jinqasmu fi tliet kategoriji, jiġifieri (a) dawk li jridu jwieġbu direttament id-dritt fundamentali ta' persuna, (b) dawk li jridu jagħmlu tajjeb (billi jipprovdu r- rimedju xieraq) għan-nuqqasijiet jew l-egħmejjel li bihom ħaddieħor jikser xi jedd fundamentali ta' xi ħadd, u (ċ) dawk il-partijiet kollha li jkunu f'kawża meta kwestjoni ta' xejra kostituzzjonali jew konvenzjonali tqum waqt is-smigħ ta' xi kawża f'qorti13. Ma' dawn, u dejjem jekk ikollhom interess fil-kawża, jistgħu jiddaħħlu persuni oħrajn bil-għan li jagħmlu sħiħ il-ġudizzju u jagħmluh rappreżentattiv ta' kull interess involut fil-kwestjoni, l-iżjed fejn il-kwestjoni mistħarrġa fl-ilment tkun tolqot fil-laħam il-ħaj xi jedd jew l-interessi tagħhom u biex ikun hemm integrità tal-ġudizzju14; indirettament għall-għemil Illi jekk wieħed iqis kif inhuma mfassla t-talbiet tar-rikorrent f'din il-kawża, wieħed isib li dawn kollha jirrigwarda w il-fatt li l-Kummissjoni 11 Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 46 sa 47 tal-proċess 12 Nota ta' Sottomissjonijiet tar-rikorrent f'paġ. 66 tal-proċess 13 Kost. 7.12.1990 fil-kawża fl-ismijiet Mercieca Gauci vs Cesare. Prim Ministru et (Kollez. Vol: LXXIV.i.261); u Kost. 6.8.2001 fil-kawża fl- ismijiet Joseph Mary Salerno et vs K ummissarju tal-Pulizija et 14 Ara, b'eżempju, Kost. 22.2.2013 fil-kawża fl-ismijiet Raymond Ruan-Eiam Falzon Gatt et vs Avukat Ġenerali et 29 ta' Ottubru, 2020 kienet qiegħda tistħarreġ ilment magħmul dwaru u t-tfassil tar-rapport li bagħtet lill-Ministru intimat. Fi kliem ieħor, l-ilmenti tar-rikorrent jintrabtu kollha mal- fatt tal-proċediment quddiem il-Kummissjoni. Għalhekk, bi tħaddim ta' dak li jipprovdi l-artikolu 181B tal-Kodiċi tal-Organiżżazzjoni u Proċedura Ċivili, għall-ilment tiegħu la għandhom iwieġbu l-intimat Prim Ministru u lanqas l- intimat Avukat tal-Istat. Fir-rigward tal-ewwel, ma ntwera bl-ebda mod li dan kien wettaq jew ordna li titwettaq xi ħaġa li dwarha jilminta ir-rikorrent; fil-każ tat-tieni, lanqas ma ntwera li l-Avukat tal-Istat iddaħħal jew indaħal fl-għoti ta' xi parir jew fl-użu ta' xi diskrezzjoni dipartimentali li dwarha r-rikorrent jgħid li ġarrab xi ksur tal-jeddijiet tiegħu. Lanqas ma huwa mistenni li dawn iż-żewġ intimati jagħtu lir-rikorrent xi rimedju minnu mitlub f'każ li l-Qorti ssib li l- ilment tiegħu huwa mistħoqq; Illi jibqa' li wieħed jara jekk l-intimat Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali jmissux jew le jibqa' fil-kawża. Mill-atti jirriżulta li l- Kummissjoni bagħtet lill-Ministru r-rapport bil-konklużjonijiet tagħha, kif titlob il-liġi15. Ma jirriżultax li tul l-investigazzjoni mill-Kummissjoni, il-Ministru kien b'xi mod involut. Għaldaqstant, ladarba l-ilment tar-rikorrent jintrabat mal-mod ta' kif imxiet il-Kummissjoni fl-istħarriġ tal-ilment li tressaq dwaru, il-Ministru intimat ma jidher li jista' jwieġeb għall-ebda għemil jew omissjoni min-naħa tiegħu, u għalhekk huwa wkoll għandu jinħeles mill-ħarsien tal- ġudizzju; Illi għalhekk, l-eċċezzjoni preliminari tal-imsemmija tliet intimati hija tajba u sejra tintlaqa'; Illi jmiss li l-Qorti tqis l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal- Kummissjoni, li titkellem dwar azzjoni tar-rikorrent mibdija qabel waqtha minħabba li huwa kellu rimedju ieħor fil-liġi li ma nqediex bih. Il- Kummissjoni tgħid li l-kwestjoni li jilmenta minnha r-rikorrent hija xilja ta' ksur mill-Kummissjoni tal-prinċipju ta' audi et alteram partem. Jgħid li bl-aġir tal-Kummissjoni, huwa ġarrab danni. Il-Kummissjoni ttenni li t-talbiet tar- rikorrent jistgħu jkunu mistħarrġa quddiem qorti ordinarja u għaldaqstant mhux quddiem din il-Qorti16; Illi, min-naħa l-oħra, ir-rikorrent jilqa' billi jgħid li l-Att dwar il- Kummissjoni Permanenti Kontra l-Korruzzjoni jimpedih milli jfittex rimedju ordinarju billi taħt l-artikolu 18 tiegħu, ma tista' tittieħed ebda azzjoni kontra l- egħmil u l-pubblikazzjoni ta' rapport mill-Kummissjoni. Jgħid ukoll li f'din il- kawża mhux qed jitlob riżarċiment tad-danni mġarrba minnu, iżda rimedju li mhux neċessarjament jkun wieħed li jissarraf fil-ħlas ta' somma flus. 11(a) tal-Kap. 326 tal-Liġijiet ta' Malta 16 Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 36 sa 38 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 billi jgħid li fi kwalunkwe każ, kumpens għall-ksur ta' jedd fundamentali huwa separat mill-kunċett ta' danni ċivili likwidati mill-qrati ordinarji17; Illi kif ingħad għadd ta' drabi, l-eżistenza ta' rimedju ieħor lill-parti li tressaq azzjoni ta' allegat ksur ta' jedd fondamentali taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Konvenzjoni għandha tirriżulta lill-Qorti bħala stat ta' fatt attwali u obbjettiv, u d-diskrezzjoni li tista' twettaq il-Qorti biex ma teżerċitax is-setgħat tagħha "jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel" minħabba l-eżistenza ta' rimedju ieħor hija deċiżjoni fuq tali stat ta' fatt. Kemm hu hekk, huwa biss meta jew jekk jirriżulta lill-Qorti bħala fatt li (kien) jeżisti rimedju ieħor effettiv lir-rikorrent li l-Qorti tista' tiddelibera jekk għandhiex twarrab milli teżerċita s- setgħat tagħha li tisma' l-ilment imressaq quddiemha18. F'każ li ma jirriżultax li kien hemm rimedju ieħor xieraq, il-Qorti trid tieħu konjizzjoni tal-ilment, u f'każ li kien hemm rimedju ieħor, il-Qorti xorta waħda jibqagħlha s-setgħa li tiddeċiedi li ma ċċedix l-eżerċizzju tas-setgħa tagħha; Illi ma jrid bl-ebda mod jintesa li d-diskrezzjoni li l-Qorti għandha f'dan ir-rigward trid titwettaq b'mod korrett u mmirata lejn l-iskop li l-leġislatur ried li jilħaq biha: jiġifieri, li filwaqt li ma jitħallewx isiru kawżi kostituzzjonali bla bżonn, min-naħa l-oħra ma jiġrix li, minħabba tħaddim "liberali" tad- diskrezzjoni, persuna tinżamm milli tmexxi 'l quddiem azzjoni bħal din meta jkun jidher li l-każ huwa wieħed serju li jimplika t-telf jew tnaqqir ta' jedd fondamentali għal dik il-persuna. Kif ingħad b'għaqal f'dan ir-rigward, din id- diskrezzjoni għandha dejjem tiġi wżata fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja biex, min-naħa l-waħda, il-Qrati ta' indoli kostituzzjonali ma jsibux ma' wiċċhom kawżi li messhom jew setgħu tressqu quddiem Qrati oħrajn kompetenti jew li dwarhom messhom jew setgħu jitfittxu rimedji oħrajn effettivi, u biex, min-naħa l-oħra, persuna ma tiġix imċaħħda mir-rimedji li għandha jedd tfittex taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta19; Illi meta jingħad li jkun hemm rimedju ieħor xieraq, dejjem ikun qiegħed jitfisser li tali rimedju jrid jitqies fid-dawl tal-ksur tal-jedd fondamentali li jkun qed jiġi allegat li nkiser jew li jkun mhedded li sejjer jinkiser: għandu jkun rimedju aċċessibbli, xieraq, effettiv u adegwat biex jindirizza l-ksur jew theddid ta' ksur lamentat20. M'hemmx għalfejn li, biex jitqies bħala effettiv, ir- rimedju jintwera bħala wieħed li se' jagħti lir-rikorrent suċċess garantit, biżżejjed li jintwera li jkun wieħed li jista' jiġi segwit b'mod prattiku, effettiv u effikaċi21; 17 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet tar-rikorrenti f'paġġ. 55 sa 57 tal-proċess 18 Ara Kost. 31.5.1999 fil-kawża fl-ismijiet Sloan vs Awtorità tal-Ippjanar (Kollez. 27.2.2003 fil-kawża fl-ismijiet John Cavallaro vs Awtorità tal-Ippjanar et 20 Ara Kost 5.4.1991 fil-kawża fl-ismijiet Salerno vs Kummissarju tal-Pulizija et (Kollez. 9.3.1996 fil-kawża fl-ismijiet Clifton De Santis v s Kummissarju tal-Pulizija (mhix pubblikata) 29 ta' Ottubru, 2020 Illi, madankollu, l-eżistenza ta' rimedju ieħor trid titqies fiż-żmien tal-allegat ksur tal-jedd fondamentali li dwaru jitressaq l-ilment, u mhux fiż- żmien li jkun tressaq l-ilment kostituzzjonali jew konvenzjonali22. Mhuwiex mogħti lil persuna l-benefiċċju li l-ewwel tħalli jgħaddi għalxejn iż-żmien li fih setgħet tieħu r-rimedju għall-ksur tal-jedd tagħha, u mbagħad tressaq ilment kostituzzjonali jew konvenzjonali dwar l-istess ksur bħallikieku l-proċedura kostituzzjonali jew konvenzjonali kienet xi rimedju in extremis li wieħed jista' jirrikorri għalih biex isewwi żball jew nuqqas li ma messux twettaq qabel23; tagħha is-setgħat tisma' kawża Illi f'għadd ta' sentenzi mogħtijin f'dawn l-aħħar snin mill-Qorti Kostituzzjonali, ġew stabiliti prinċipji li għandhom jiġu segwiti minn Qorti biex tqis jekk huwiex minnu li r-rikorrent kellu għad-dispożizzjoni tiegħu rimedju alternativ effettiv. Fost dawn il-prinċipji wieħed isib li (a) meta jidher ċar li jeżistu meżżi ordinarji disponibbli għar-rikorrent biex jikseb rimedju għall- ilment tiegħu, ir-rikorrent għandu jirrikorri għal tali meżżi qabel ma jirrikorri għar-rimedju kostituzzjonali, u huwa biss wara li jkun fittex dawk il-meżżi jew wara li jidher li dawk il-meżżi ma jkunux effettivament disponibbli li għandu jintuża r-rimedju kostituzzjonali; (b) li d-diskrezzjoni li tuża l-Qorti biex tqis jekk għandhiex ta' natura kostituzzjonali għandha torbot, sakemm ma tinġiebx xi raġuni serja u gravi ta' illegalità, inġustizzja jew żball manifest fl-użu tagħha; (ċ) m'hemm l-ebda kriterju stabilit minn qabel dwar l-użu tal-imsemmija diskrezzjoni, billi kull każ jeħtieġ jiġi mistħarreġ fuq iċ-ċirkostanzi tiegħu; (d) in-nuqqas waħdu ta' teħid ta' meżżi ordinarji mir-rikorrent mhuwiex raġuni biżżejjed biex Qorti ta' xejra kostituzzjonali taqtagħha li ma tużax is-setgħat tagħha li tisma' l-ilment, jekk jintwera li l-imsemmija meżżi ma kinux tajbin biex jagħtu rimedju sħiħ lir- rikorrent għall-ilment tiegħu; (e) in-nuqqas ta' teħid ta' rimedju ordinarju – ukoll jekk sata' kien għal kollox effettiv biex jindirizza l-ilment tar-rikorrent - minħabba l-imġiba ta' ħaddieħor m'għandux ikun raġuni biex il-Qorti twarrab is-setgħat tagħha li tisma' l-ilment kostituzzjonali tar-rikorrent24; (f) l- eżerċizzju minn Qorti (tal-ewwel grad) tad-diskrezzjoni tagħha bla ma tistħarreġ il-materja neċessarja li fuqha tali diskrezzjoni għandha titwettaq, jagħti lil Qorti tat-tieni grad is-setgħa li twarrab dik id-diskrezzjoni25; u (ġ) meta r-rimedju jaqa' fil-kompetenza ta' organu ieħor jew meta s-smigħ tal-ilment tar-rikorrent se' jwassal biex l-indaġni ġudizzjarja u l-proċess l-ieħor tas-smigħ tar-rimedju ordinarju jkunu duplikazzjoni ta' xulxin, il-Qorti kostituzzjonali għandha ttendi lejn ir-rifjut li tuża s-setgħat tagħha kostituzzjonali, sakemm l-indaġni 22 Kost.9.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Paul Monaco vs Kummissarju tal-Pulizija et 23 Ara Kost. 25.6.1999 fil-kawża fl-ismijiet Spiteri vs Chairman Awtorità tal-Ippjanar et (Kollez. Vol: LXXXIII.i.201) 24 P.A. (Kost.) VDG 9.2.2000 fil-kawża fl-ismijiet Victor Van Der Laan vs L-Awtorità tal-Ippjanar et 25 Ara Kost. 7.3.1994 fil-kawża fl-ismijiet Salerno vs Fitzgerald et (Kollez. Vol: LXXVIII.i.48) u Kost. 12.12.2002 fil-kawża fl-ismijiet Visual & Sound Communications Ltd. vs Il-Kummissarju tal-Pulizija et 29 ta' Ottubru, 2020 ġudizzjarja tal-każ ma tkunx, min-natura tagħha, ixxaqleb iżjed lejn kwestjoni kostituzzjonali26; Illi d-diskrezzjoni li l-Qorti tagħżel li tieħu jekk twettaqx jew le s- setgħat tagħha kostituzzjonali biex tisma' kawża għandha tiġi eżerċitata bi prudenza, b'mod li fejn jidher li hemm jew sejjer ikun hemm ksur serju ta' drittijiet fondamentali, il-Qorti xxaqleb lejn it-twettiq ta' dawk is-setgħat27. Irid dejjem jitqies li din id-diskrezzjoni għandha dejjem tiġi wżata biex jinżamm il- bilanċ li ssemma aktar qabel28; Illi jidher li l-kwestjoni marbuta mal-eżawriment tal-proċeduri 'ordinarji' qabel ma wieħed jew 'konvenzjonali' jridu jitqiesu wkoll minn jekk ir-rimedji eżistenti jitqisux fihom infushom tajbin biżżejjed biex ma joħolqux ilmenti ġodda ta' ksur ta' jeddijiet fundamentali meta wieħed iqis jekk għandux jirrikorri għalihom. F'dan ir- rigward, il-Qorti tqis li ma tistax tinjora l-kejl suġġerit mill-Qorti ta' Ħal Qormi fejn jidħol dan l-element ta' eżawriment ta' rimedji domestiċi ordinarji, kif stabilit dan l-aħħar f'kawżi li jolqtu lil Malta29; jersaq għar-rimedju 'kostituzzjonali' Illi meta jitħaddmu dawn il-prinċipju għal każ li għandha quddiemha, il-Qorti tasal għall-fehma li għalkemm fil-premessi r-rikorrent jilmenta minn tiġrib ta' reputazzjoni u telf finanzjarju (dan tal-aħħar preżumibilment dovut għall-fatt li tilef kariga jew telf ta' xogħol), l-ilment prinċipali jibqa' dak li minħabba li ma ngħatax smigħ xieraq, huwa ma kienx f'qagħda li jiddefendi lilu nnifsu u li, bis-sejbiet tal-Kummissjoni, jista' jkun suġġett għal proċeduri kriminali. Dan ta' l-aħħar mhux ilment li dwaru jista' jingħata rimedju minn Qorti fil-kompetenza 'ordinarja'30, imma minn Qorti msejħa biex tqis ilment ta' ksur ta' jedd fundamentali; Illi l-Qorti għaldaqstant issib li m'għandhiex tieqaf milli teżerċita s- setgħat tagħha fiċ-ċirkostanzi li jirriżultaw s'issa, u għandha twarrab l-ewwel eċċezzjoni tal-Kummissjoni ntimata; Illi ladarba l-Qorti sabet li l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal- intimati Prim Ministru, Avukat Ġenerali u Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali kienet mistħoqqa, strettament ma hux il-każ li tistħarreġ ukoll it- tieni eċċezzjoni preliminari tagħhom. Madankollu, ladarba dik l-eċċezzjoni tolqot fil-qofol tiegħu s-siwi tal-azzjoni mibdija mir-rikorrent u ladarba l- 26 P.A. Kost 29.10.1993 fil-kawża fl-ismijiet Martin Portanier vs Kummissarju tal-Pulizija (mhix pubblikata) 27 Kost. 14.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet David Middleton vs Awtorità Dwar it-Trasport Pubbliku 28 Kost. 31.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Mediterranean Film Studios Limited vs Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta et 29 Ara Q.E.D.B. 24.10.2014 fil-kawżi fl-ismijiet Cinena et vs Malta (Applik. 60908/11 u 62110/11 et) §§ 64, 68 u 72 30 Il-Qorti hija tal-fehma li l-kawża msemmija mill-Kummissjoni fl-ismijiet Michael De Santis vs. Cesare. Prim' Ministru et (Kost 27/10/2017) ma tgħoddx għal dan il-każ billi r-rimedju mfittex mir-rikorrent f'din il-kawża mhux wieħed li jista' jiġi mistħarreġ f'azzjoni ta' stħarriġ ġudizzjarju taħt l-art. 469A tal-Kap 12 29 ta' Ottubru, 2020 partijiet ressqu sottomissjonijiet dwarha, il-Qorti ssib li għandha tqisha. Bis- saħħa tal-imsemmija eċċezzjoni preliminari, l-intimati jgħidu li l-proċeduri quddiem il-Kummissjoni ma jgħoddux għalihom id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni31. Fi kliem l-intimati, il- Kummissjoni twettaq biss investigazzjoni u ma tiddetermina l-ebda dritt jew obbligu ċivili jew akkuża kriminali. Għaldaqstant ma jgħoddux fil-konfront tagħha l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni32 li fuqhom ir-rikorrent isejjes l-azzjoni tiegħu; Illi għal din l-eċċezzjoni, ir-rikorrent jilqa' billi jgħid li l-liġi stess torbot lill-Kummissjoni li trid tħares il-prinċipji tal-ġustizzja naturali. Jgħid ukoll li kull ma jmur, il-Qorti Kostituzzjonali u l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem qed jagħtu tifsiriet wiesgħa għat-tħaddim ta' dawn il-prinċipji milli kienu jingħataw tradizzjonalment33; Illi l-Qorti tqis li din il-kwestjoni ġiet mistħarrġa bir-reqqa mill- ogħla Qorti tagħna meta, wara li għarblet x'inhuma l-funzjonijiet li l-liġi tagħti lill-Kummissjoni, żiedet tgħid li: Minn dan kollu, ma jistax ikun hemm l-iċken dubbju li l- Kummissjoni hija organu investigattiv u mhux aġġudikattiv. Il-fatt li ghandha tagħti l-opportunità lill-persuna li fuqha jaqa' s-suspett jew li tkun qed tigi investigata li tinstema' bil-ġurament u li ghandha timxi wkoll skond il-prinċipji tal-ġustizzja naturali ma jnaqqas xejn mill-funzjoni investigattiva tagħha u b'ebda mod ma jikkonverti dik il-funzjoni f'waħda aġġudikattiva, u, għalhekk, wisq anqas aġġudikattiva ta' xi drittijiet jew obbligi ċivili jew ta' xi akkuża kriminali.… L-obbligu impost fuq il-Kummissjoni li hija timxi "skond il- prinċipji tal-gustizzja naturali" huwa intiz sabiex jassigura li l-proċeduri investigattivi jimxu b'mod "fair".." 34. F'dak il-każ, il-Qorti Kostituzzjonali sabet li lmenti dwar l-operat tagħha msejsa fuq l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni jew l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni ma jgħoddux; Illi, kif ingħad aktar qabel, id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni jgħoddu għal proċediment fejn persuna tkun għaddejja minn proċedura fuq akkuża ta' reat quddiem qorti indipendenti u imparzjali li għandha s-setgħa li tiddetermina tali akkuża u ssib ħtija jew nuqqas ta' ħtija fix- xilja li ssir. Kif intwera sewwa f'dan il-każ, il-Kummissjoni ma tiddeċiedi jew taqta' dwar l-ebda ħtija u kulma tagħmel hu li, dwar dak li jirriżultalha minn stħarriġ jew investigazzjoni li tkun għamlet, tressaq ir-rakkomandazzjonijiet tagħha. Fuq is-saħħa ta' tali rakkomandazzjonijiet, l-awtoritajiet kompetenti 31 Din hija wkoll it-tieni eċċezzjoni sollevata mill-Kummissjoni intimata 32 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 48 sa 49 tal-proċess 33 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet tar-rikorrent f'paġ. 59 tal-proċess 34 Kost. 15.1.2007 fil-kawża fl-ismijiet Prof. Anthony Cuffaro Libreri vs Il-Prim Ministru et 29 ta' Ottubru, 2020 jieħdu d-deċiżjonijiet xierqa dwar jekk jittressqux xiljiet ta' reat kontra persuna u jekk jittiħdux proċeduri quddiem xi qorti dwar dawk ix-xiljiet; Illi għal dak li jirrigwarda t-tħaddim tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni, ma jistax jingħad li r-rikorrent kien b'xi mod mixli ("charged") b'xi reat quddiem il-Kummissjoni. Dan jingħad ukoll jekk wieħed jagħraf li l-kunċett ta' "akkuża" għall-finijiet tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni għandu tifsira awtonoma u jiġbor fih kull xilja minn dak il-waqt li fih persuna tkun mgħarrfa uffiċjalment minn xi awtorità kompetenti li tkun saret kontriha allegazzjoni li wettqet reat jew minn dak il-waqt li l-qagħda ta' dik il-persuna tintlaqat b'mod sostanzjali mill-azzjonijiet meħuda mill-awtoritajiet b'riħet xi suspetti mqajma kontrih35. Il-Qorti żżid ukoll li ma taqbilx mas-sottomissjonijiet tar-rikorrent li l- Kummissjoni taġixxi bħala "tribunal" għall-finijiet tat-tifsira mogħtija lil dik il- kelma fl-artikolu 6 tal-Konvenzjoni36. Għall-kuntrarju ta' dak li jallega r- rikorrent, il-Kummissjoni ma imponiet fuqu l-ebda sanzjoni fuq l-ilment li kien tressaq dwaru quddiemha; Illi fid-dawl ta' dawn il-konsiderazzjonijiet, il-Qorti tasal għall- fehma li t-tieni eċċezzjoni tal-intimati għandha mis-sewwa u sejra tintlaqa'; Illi b'konsegwenza tal-ilqugħ tat-tieni eċċezzjoni preliminari tal- intimati, il-Qorti tqis li mhux il-każ li tistħarreġ ukoll it-tielet eċċezzjoni preliminari; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l- kawża billi: Tiċħad tal-Kummissjoni l-ewwel eċċezzjoni preliminari intimata u ssib li din il-Qorti m'għandhiex tieqaf milli teżerċita s-setgħat tagħha; tal-intimati Prim l-ewwel eċċezzjoni preliminari Ministru, Avukat Ġenerali u Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali u ssib li ħadd minnhom ma huwa l-kontradittur leġittimu tal- pretensjonijiet tar-rikorrenti u qiegħda teħlishom milli jibqgħu fil-kawża; tal-intimati Prim it-tieni eċċezzjoni preliminari Ministru, Avukat Ġenerali u l-Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali u ssib li l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni ma jgħoddux għal proċeduri li jsiru quddiem il-Kummissjoni intimata; u Tilqa' Tilqa' 35 Q.E.D.B. (GC) 13.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Horsman & others vs Renju Unit (Applik. 17.9.2013 fil-kawża fl-ismijiet Grace Farrugia Attard vs Il-Prim Ministru et §§ 23 – 6 29 ta' Ottubru, 2020 Tiċħad għalhekk it-talbiet tar-rikorrent, bl-ispejjeż tal-kawża Onor. Joseph R. Sciberras Herrera LL.D., Iż-Żejtun 29 ta' Ottubru, 2020 Marisa Tyson Deputat Reġistratur 29 ta' Ottubru, 2020 29 ta' Ottubru, 2020