Seduta ta' nhar il-Gimgha 27 ta' Ottubru 2017 Dan huwa appell maghmul mir-rikorrent Vella-Critien Spiteri Gonzi mis- sentenza [is-sentenza appellata] moghtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili [Sede Kostituzzjonali] fis-16 ta' Frar 2017, li permezz taghha dik il-Qorti (i) filwaqt illi laqghet l-ewwel eccezzjoni preliminari tal-intimat Avukat Generali u ghazlet li ma tezercitax is-setghat kostituzzjonali taghha li tisma' l-kawza skont il-proviso tal-Artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni ta' Malta [il-Kostituzzjoni] u l-proviso tal-Artikolu 4(2) tal-Att dwar il- Konvenzjoni Ewropea, stante illi, ghall-ilment tieghu, ir-rikorrenti ghandu rimedju ordinarju moghti lilu mil-ligi, (ii) helset lill-istess intimat milli jibqa' iktar fil-kawza, bl-ispejjez kontra r-rikorrent. Illi r-rikorrent kien gie mressaq quddiem il-Qorti tal-Magistrati [Malta] fil-kompetenza kriminali taghha akkuzat b'reati in konnessjoni mad-droga u kien gie misjub hati minn dik il-Qorti b'sentenza moghtija fl- 4 ta' Frar 2015. Huwa appella minn dik is-sentenza quddiem il-Qorti tal- Appell Kriminali, liema appell ghadu pendenti u jinsab sospiz pendenti l- proceduri kostituzzjonali odjern. Permezz ta' dawn il-proceduri r-rikorrent qed jitlob li l-Qorti [1] tiddikjara li l-gurisprudenza tal-qrati maltin f'dak li jirrigwarda entrapment tikser id-dritt tieghu ghal smigh xieraq kif protett mill-Artikolu 39[1] tal- Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni; [2] li ssib li fil-kaz tieghu fil- fatt kien hemm entrapment u, [3] li ghalhekk jinghata rimedju effettiv u immedjat minhabba tali ksur. Min-naha tieghu l-intimat isostni li, peress li l-proceduri kriminali ghadhom pendenti u li ghalhekk ghad hemm il-possibilita` li r-rikorrent, allura akkuzat, ma jinstabx hati, dawn il-proceduri huma intempestivi. L-Ewwel Qorti waslet ghad-decizjoni taghha wara li ghamlet is- segwenti konsiderazzjonijiet: ta' nassa minsuba mill-Pulizija hija kwestjoni "Illi din hija azzjoni dwar ksur ta' jeddijiet fundamentali. Ir-rikorrent jilminta li kien mixli b'reati marbutin ma' pussess u traffikar ta' droga u għaddej minn proċess quddiem Qorti ta' kompetenza kriminali b'rabta mal-istess xiljiet u li dan ġara wara li kien minsub mill-Pulizija biex jinqabad fil-fatt jagħmel ir-reati li bihom xlietu ("entrapment"). Huwa jgħid li l-fatt li l-Qrati Maltin ta' kompetenza kriminali jagħrfu l- entrapment jikser il-jedd tiegħu għal smigħ xieraq kemm taħt il- Kostituzzjoni u kif ukoll taħt il-Konvenzjoni u jitlob li din il-Qorti tqis dan u tagħtih rimedju minkejja li l-proċediment kontrih għadu ma ntemmx; "Illi għal din l-azzjoni, l-intimat Avukat Ġenerali billi, b'mod preliminari, qal li jqis li l-azzjoni nbdiet qabel waqtha għaliex il-proċediment li għalih jirreferi r-rikorrent għadu miexi quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali sewwasew fuq il-kwestjoni li huwa jqanqal f'din il-kawża. Iżid jgħid li l- kwestjoni ta' dak li ġara fil-każ tiegħu u jekk huwiex minnu li r-rikorrent kien vittma ta' apprezzament ta' provi li trid tagħmlu l-Qorti ta' kompetenza kriminali li quddiemha jinsab il-każ u mhux din il-Qorti ta' setgħat "kostituzzjonali". Azzjoni ta' lment ta' ksur ta' jedd fundamentali ma jmisshiex tintuża biex, wara li jkunu ngħalqu l-provi f'kawża kriminali, parti terġa' tfittex okkażjoni biex tista' tiftaħ il-każ mill-ġdid. Għalkemm il-fatt li l-jedd għal smigħ xieraq jeżisti wkoll meta l-proċeduri li dwarhom isir ilment ikunu għadhom ma ntemmux, id-diskrezzjoni li tista' tinqeda biha din il-Qorti biex ma twettaqx is-setgħat tagħha tiddependi wkoll minn jekk il-parti li tersaq quddiemha b'ilment ta' ksur ta' jedd fundamentali tkunx inqdiet b'rimedji 'ordinarji' fi ħdan il-proċediment innifsu li jkun għadu miexi quddiem Qorti oħra. Għalhekk, jgħid li din il-Qorti jmissha tagħżel li ma twettaqx is-setgħat tagħha li tisma' l-kawża skond il-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u tal-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Laqa' wkoll b'eċċezzjonijiet fil-mertu; l-imsemmija ewwel "Illi din eċċezzjoni preliminari li, fil-qofol tagħha, hija wkoll stedina biex il-Qorti tqis jekk ir-rikorrent għandux jew inqediex bir-rimedji 'ordinarji’ li tagħtih il-liġi biex jikseb rimedju għall-ilmenti tiegħu; "Illi mill-fatti li joħorġu mill-atti tal-kawża u safejn rilevanti għas-sentenza tallum, jirriżulta li f’xi żmien wara Ġunju tal-2006, ir-rikorrent tressaq quddiem il-Qorti tal-Maġistrati mixli b’reati marbutin mal-pussess u mat- traffikar ta’ droga mwettqin fil-5 ta’ Ġunju ta’ dik is-sena jew fix-xhur ta’ qabel dakinhar; is-sentenza qiegħda tingħata dwar "Illi b'sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali fl-4 ta' Frar, 20151 u għar-raġunijiet hemm imfissra, ir-rikorrent instab ħati tal-akkużi mressqa kontrih; "Illi r-rikorrent appella mill-imsemmija sentenza fis-16 ta' Frar, 20152; "Illi kemm fis-sentenza li minnha ressaq l-appell u kif ukoll fir-Rikors tal- Appell tiegħu quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali, tqajmet u kienet trattata l-kwestjoni tal-"entrapment"; "Illi l-appell tar-rikorrent tqiegħed għas-smigħ, imma waqt is-smigħ tal-5 ta' Mejju, 20163 quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali, l-avukat difensur tar-rikorrent għarraf lil dik il-Qorti li kien fi ħsiebu jressaq dawn il- proċeduri dwar l-aspett tal-entrapment kif jolqot direttament il-każ tiegħu. Minnufih, dik il-Qorti iddikjarat li kienet qiegħda "tilqa' t-talba" u ħalliet l-appell għat-tagħrif ulterjuri, filwaqt li ordnat lill-appellant (ir- rikorrent tal-lum) biex fi, żmien xahar minn dakinhar, iressaq fl-atti tal- appell kopja tar-Rikors tal-lum; "Illi fit-12 ta' Lulju, 2016, ir-rikorrent fetaħ din il-kawża; "Illi l-konsiderazzjonijiet legali marbutin mal-eċċezzjoni taħt eżami jitolbu li l-Qorti tqisha fid-dawl tal-istadju bikri li fih għadu jinsab il-każ imressaq quddiemha. Tirrileva wkoll li, minkejja li jidher li r-rikorrent qanqal il-kwestjoni tal-ilment tal-ksur tal-jedd fundamentali quddiem il- Qorti tal-Appell, din il-kawża tressqet b'rikors 'oriġinarju' tal-istess rikorrent u mhux bħala Riferenza mill-Qorti tal-Appell Kriminali, minkejja li jidher li laqgħet talba biex dan isir meta ma jidhirx li formalment saret talba; "Illi l-Qorti tħoss li huwa tajjeb li ttenni li l-ilment tar-rikorrent jinbena fuq il-kawżali tas-smigħ xieraq minħabba li, jgħid, il-Qrati Maltin ma jqisux (skond is-sentenzi minnhom mogħtija) li l-entrapment jikser il-jedd tas- smigħ xieraq tal-persuna li tinqabad f'reat li dwaru tkun minsuba mill- Pulizija. Ir-rikorrent isejjes l-azzjoni tiegħu kemm fuq il-Kostituzzjoni u kif ukoll fuq il-Konvenzjoni. Il-Qorti tinnota li l-eċċezzjoni taħt eżami tirrigwarda kemm l-artikolu 4(2) tal-Kap 319 u kif ukoll l-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni; "Illi l-intimat Avukat Ġenerali jsejjes l-eċċezzjoni tiegħu fuq il-fatt li l- kwestjoni mqajma mir-rikorrent f'din il-kawża kienet imqajma minnu fil- proċeduri meħuda kontrih quddiem il-Qorti tal-Maġistrati u saħansitra kienet mistħarrġa b'reqqa minn dik il-Qorti fis-sentenza li ngħatat dwar l-akkużi li kien mixli bihom. Jgħid ukoll li l-istess ilmenti li r-rikorrent jagħmel quddiem din il-Qorti jtennihom fir-Rikors tal-Appell tiegħu quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali u li dik il-Qorti għadha trid tqis sewwasew dik il-kwestjoni waqt it-trattazzjoni li jmissha ssir quddiemha. 1 Dok "AG1", f'paġġ. 13 sa 39 tal-proċess 2 Dok "AG2", f'paġġ. 44 sa 55 tal-proċess 3 Dok "AG3", f'paġ. 56 tl-proċess Huwa jgħid li l-fatt li r-rikorrent ressaq l-appell u li fl-appell hemm bħala aggravji ewlenin il-kwestjoni tal-entrapment jixhed biċ-ċar li hemm raġunijiet tajbin biżżejjed biex iwasslu lil din il-Qorti tagħżel li ma twettaqx is-setgħat 'kostituzzjonali' tagħha biex tisma' din il-kawża li tressqet qabel il-waqt meta r-rikorrent għandu u nqeda b'rimedju 'ordinarju' effettiv mogħti lilu mil-liġi u li jista' jkompli jinqeda bih fi proċediment li jħares il-jedd tiegħu għal smigħ xieraq; "Illi, min-naħa tiegħu, ir-rikorrent iwarrab l-argumenti tal-intimat billi jgħid li l-passi li ħa ma jindirizzawx l-ilmenti tiegħu u lanqas jikkostitwixxu mqar rimedju ordinarju biżżejjed biex jingħata l-kumpens li jixraqlu; "Illi qabel ma l-Qorti tgħaddi biex tqis l-eċċezzjoni taħt eżami, tħoss li jixraq tosserva li, fil-fatt, l-intimat isemmi wkoll li l-azzjoni tressqet qabel waqtha. Strettament, l-eċċezzjoni tal-intempestivita' mhijiex l-istess bħall-eċċezzjoni partikolari li titqajjem taħt id-dispożizzjonijiet tal-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u dak tal-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta. L-eċċezzjoni tal-intempestivita' hija waħda ta' għamla dilatorja u għalhekk għandha titqajjem u tiġi mistħarrġa fil-bidu tal-kawża4. M'hemmx għalfejn jingħad li f'dan il-każ il-piż tal-prova jaqa' fuq l-intimati li jikkonvinċu lill-Qorti li l-azzjoni ma saritx f'waqtha u dan fuq il-massima li reus in excipiendo fit actor. Huma meħtieġa l- istess provi fi grad tali li ssoltu jaqa' fuq attur dwar il-pretensjonijiet tiegħu5. Minbarra dan, minħabba li l-effett ta' eżitu favorevoli għal eċċezzjoni ta' intempestivita' huwa dak li jeħles lill-parti mħarrka milli tibqa' iżjed fil-kawża, bil-jedd tal-parti attriċi li terġa' tibda proċedura meta jgħaddi t-terminu li kien ingħata, l-eċċezzjoni trid tintlaqa' meta tassew tkun pruvata u dan fuq il-massima li azzjoni tiġi salvata jekk dan huwa possibbli; "Illi f'dan ir-rigward ta' min jgħid li, f'każijiet ta' xejra kostituzzjonali jew konvenzjonali, l-eċċezzjoni tal-intempestivita' tal-azzjoni trid tgħaddi wkoll minn għarbiel ieħor ifjen. Dan jingħad għaliex azzjoni bħal din ukoll tista' titressaq qabel ma jkun seħħ ksur ta' jedd bħal dan. Fil-każ li għandna quddiemna, il-fatt waħdu li l-intimat eċċipjenti jorbot l- intempestivita' mal-kawża li għadha pendenti quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali ma jġibx li din il-kawża tressqet qabel waqtha, u l-eżami li trid tagħmel il-Qorti irid jagħti riżultati aqwa mis-sempliċi kostatazzjoni ta' proċeduri oħrajn pendenti quddiem qrati oħra6; "Illi forsi kien għalhekk li l-għaref difensur tal-intimat waqt it-trattazzjoni7 dik l-eċċezzjoni ippreċiża li dik l-eċċezzjoni tal-intempestivita' trid tinftiehem fis-sens li r-rikorrent kellu u għad għandu rimedji oħrajn li jista’ jinqeda bihom bla ma kellu għalfejn jirrikorri għall-proċedura tal- ilment tal-ksur tal-jeddijiet fundamentali; 28.5.1965 fil-kawża fl-ismijiet Pisani Bugeja vs Riklin (Kollez. Vol: XLIX.iii.1161) 5 Ara P.A. 18.2.1965 fil-kawża fl-ismijiet Wolf vs Vassallo Mersey (Kollez. Vol: XLIX.ii.745) 6 Ara P.A. Kost MCH 28.5.2015 fil-kawża fl-ismijiet Ivan Seguna et vs L-Avukat Costanzo et (mhix appellata) 7 Paġ. 59 tal-proċess "Illi għalhekk, fil-konsiderazzjonijiet tagħha dwar l-eċċezzjoni preliminari taħt eżami, din il-Qorti sejra tqis l-eċċezzjoni tal-intempestivita' biss kif hekk imfissra u b'rabta mal-prinċipji li jirregolaw il-kwestjoni tad- diskrezzjoni ta' din il-Qorti li tagħżel li ma twettaqx is-setgħat tagħha f'dan il-każ; "Illi kif ingħad għadd ta' drabi, l-eżistenza ta' rimedju ieħor lill-parti li tressaq azzjoni ta' allegat ksur ta' jedd fondamentali taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Konvenzjoni għandha tirriżulta lill-Qorti bħala stat ta' fatt attwali u oġġettiv, u d-diskrezzjoni li tista' twettaq il-Qorti biex ma teżerċitax is-setgħat tagħha "jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel" minħabba l-eżistenza ta' rimedju ieħor hija deċiżjoni fuq tali stat ta' fatt. Kemm hu hekk, huwa biss meta jew jekk jirriżulta lill-Qorti bħala fatt li (kien) jeżisti rimedju ieħor effettiv lir-rikorrent li l-Qorti tista' tiddelibera jekk għandhiex twarrab milli teżerċita s-setgħat tagħha li tisma' l-ilment imressaq quddiemha8. F'każ li ma jirriżultax li kien hemm rimedju ieħor xieraq, il-Qorti trid tieħu konjizzjoni tal-ilment, u f'każ li kien hemm rimedju ieħor, il-Qorti xorta waħda jibqagħlha s- setgħa li tiddeċiedi li ma ċċediex l-eżerċizzju tas-setgħa tagħha; "Illi ma jrid bl-ebda mod jintesa li d-diskrezzjoni li l-Qorti għandha f'dan ir-rigward trid titwettaq b'mod korrett u mmirata lejn l-iskop li l-leġislatur ried li jilħaq biha: jiġifieri, li filwaqt li ma jitħallewx isiru kawżi kostituzzjonali bla bżonn, min-naħa l-oħra ma jiġrix li, minħabba tħaddim "liberali" tad-diskrezzjoni, persuna tinżamm milli tmexxi 'l quddiem azzjoni bħal din meta jkun jidher li l-każ huwa wieħed serju li jimplika t-telf jew tnaqqir ta' jedd fondamentali għal dik il-persuna. Kif ingħad b'għaqal f'dan ir-rigward, din id-diskrezzjoni għandha dejjem tiġi wżata fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja biex, min-naħa l-waħda, il-Qrati ta' indoli kostituzzjonali ma jsibux ma' wiċċhom kawżi li messhom jew setgħu tressqu quddiem Qrati oħrajn kompetenti jew li dwarhom messhom jew setgħu jitfittxu rimedji oħrajn effettivi, u biex, min-naħa l-oħra, persuna ma tiġix imċaħħda mir-rimedji li għandha jedd tfittex taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta9 lil min ġenwinament ifittex rimedju kostituzzjonali10; "Illi meta jingħad li jkun hemm rimedju ieħor xieraq, dejjem ikun qiegħed jitfisser li tali rimedju jrid jitqies fid-dawl tal-ksur tal-jedd fondamentali li jkun qed jiġi allegat li nkiser jew li jkun mhedded li sejjer jinkiser: għandu jkun rimedju aċċessibbli, xieraq, effettiv u adegwat biex jindirizza l-ksur jew theddid ta' ksur lamentat11. M'hemmx għalfejn li, biex jitqies bħala effettiv, ir-rimedju jintwera bħala wieħed li se' jagħti lir- rikorrent suċċess garantit, għaliex ikun biżżejjed li jintwera li jkun wieħed li jista' jiġi segwit b'mod prattiku, effettiv u effikaċi12. Fuq kollox, 31.5.1999 fil-kawża fl-ismijiet Ducos Abadie vs Awtorita' tal-Ippjanar (Kollez. 27.2.2003 fil-kawża fl-ismijiet John Borg Kandeh vs Awtorita' tal-Ippjanar et 10 Kost. 31.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Mediterranean Film Studios Limited vs Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta et 11 Ara Kost 5.4.1991 fil-kawża fl-ismijiet Spencer vs Kummissarju tal-Pulizija et (Kollez. 9.3.1996 fil-kawża fl-ismijiet Clifton Siegersma vs Kummissarju tal-Pulizija (mhix pubblikata) ir-rimedju "ordinarju" mogħti jgħodd ukoll fejn dan jingħata bis-saħħa ta' liġi, imqar jekk biex jindirizza ksur ta' jedd fundamentali li diġa' seħħ jew li x'aktarx iseħħ13; "Illi joħroġ ukoll li l-eżistenza ta' rimedju "ordinarju" trid tkun murija kif imiss minn min iqanqal l-eċċezzjoni. F'dan il-każ, kien l-intimat li qajjem l-eċċezzjoni li r-rikorrent għandu rimedju ieħor għad-dispożizzjoni tiegħu, u huwa għalhekk dmir tal-imsemmi intimat li juri li r-rikorrent tassew għandu dak ir-rimedju; "Illi f'dan ir-rigward ingħad li "Remedies must be real and practical and not theoretical or illusory, e.g. genuine fear of reprisals, intimidation. Fil-fehma tal-Qorti, dawn ir-regoli għaqlin joqogħdu sewwa għall-każ tal-lum u b'żieda ma' dak li ngħad aktar qabel; "Illi, madankollu, l-eżistenza ta' rimedju ieħor trid titqies fiż-żmien tal- allegat ksur tal-jedd fondamentali li dwaru jitressaq l-ilment, u mhux fiż- żmien li jkun tressaq l-ilment kostituzzjonali jew konvenzjonali15. Mhuwiex mogħti lil persuna l-benefiċċju li l-ewwel tħalli jgħaddi għalxejn iż-żmien li fih setgħet tieħu r-rimedju għall-ksur tal-jedd tagħha, u mbagħad tressaq ilment kostituzzjonali jew konvenzjonali dwar l-istess ksur bħallikieku l-proċedura kostituzzjonali jew konvenzjonali kienet xi rimedju in extremis li wieħed jista' jirrikorri għalih biex isewwi żball jew nuqqas li ma messux twettaq qabel16; Edit, 2007) §I-040, pġ. 31 – 2 15 Kost.9.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Paul Parascandolo vs Kummissarju tal-Pulizija et 16 Ara Kost. 25.6.1999 fil-kawża fl-ismijiet Pisani Bugeja vs Chairman Awtorita' tal-Ippjanar et (Kollez. appeal to administrative bodies, provided that the remedy concerned is adequate and effective"17; "Illi f'għadd ta' sentenzi mogħtijin f'dawn l-aħħar snin mill-Qorti Kostituzzjonali, ġew stabiliti prinċipji li għandhom jiġu segwiti minn Qorti biex tqis jekk huwiex minnu li r-rikorrent kellu għad-dispożizzjoni tiegħu rimedju alternativ effettiv. Fost dawn il-prinċipji wieħed isib li (a) meta jidher ċar li jeżistu meżżi ordinarji disponibbli għar-rikorrent biex jikseb rimedju għall-ilment tiegħu, ir-rikorrent għandu jirrikorri għal tali meżżi qabel ma jirrikorri għar-rimedju kostituzzjonali, u huwa biss wara li jkun fittex dawk il-meżżi jew wara li jidher li dawk il-meżżi ma jkunux effettivament disponibbli li għandu jintuża r-rimedju kostituzzjonali; (b) li d-diskrezzjoni li tuża l-Qorti biex tqis jekk għandhiex twettaq is- setgħat tagħha li tisma' kawża ta' natura kostituzzjonali għandha torbot, sakemm ma tinġiebx xi raġuni serja u gravi ta' illegalita', inġustizzja jew żball manifest fl-użu tagħha; (ċ) m'hemm l-ebda kriterju stabilit minn qabel dwar l-użu tal-imsemmija diskrezzjoni, billi kull każ jeħtieġ jiġi mistħarreġ fuq iċ-ċirkostanzi tiegħu; (d) in-nuqqas waħdu ta' teħid ta' meżżi ordinarji mir-rikorrent mhuwiex raġuni biżżejjed biex Qorti ta' xejra kostituzzjonali taqtagħha li ma tużax is-setgħat tagħha li tisma' l- ilment, jekk jintwera li l-imsemmija meżżi ma kinux tajbin biex jagħtu rimedju sħiħ lir-rikorrent għall-ilment tiegħu; (e) in-nuqqas ta' teħid ta' rimedju ordinarju – ukoll jekk sata' kien għal kollox effettiv biex jindirizza l-ilment tar-rikorrent - minħabba l-imġiba ta' ħaddieħor m'għandux ikun raġuni biex l-ilment kostituzzjonali tar-rikorrent18; (f) l-eżerċizzju minn Qorti (tal-ewwel grad) tad-diskrezzjoni tagħha bla ma tistħarreġ il-materja neċessarja li fuqha tali diskrezzjoni għandha titwettaq, jagħti lil Qorti tat-tieni grad is-setgħa li twarrab dik id-diskrezzjoni19; u (ġ) meta r-rimedju jaqa' fil-kompetenza ta' organu ieħor jew meta s-smigħ tal-ilment tar-rikorrent se' jwassal biex l-indaġni ġudizzjarja u l-proċess l-ieħor tas-smigħ tar-rimedju ordinarju jkunu duplikazzjoni ta' xulxin, il-Qorti Kostituzzjonali għandha ttendi lejn ir-rifjut li tuża s-setgħat tagħha kostituzzjonali, sakemm l- indaġni ġudizzjarja tal-każ ma tkunx, min-natura tagħha, ixxaqleb iżjed lejn kwestjoni kostituzzjonali20; "Illi d-diskrezzjoni li l-Qorti tagħżel li tieħu jekk twettaqx jew le s-setgħat tagħha kostituzzjonali biex tisma' kawża għandha tiġi eżerċitata bi prudenza, b'mod li fejn jidher li hemm jew sejjer ikun hemm ksur serju ta' drittijiet fondamentali, l-Qorti xxaqleb lejn it-twettiq ta' dawk is- setgħat21; "Illi fil-qasam tal-istħarriġ tal-eżistenza ta' rimedji oħrajn xierqa, jinsab is-setgħat tagħha il-Qorti Edit, 2006), pġ. 133 18 P.A. (Kost.) VDG 9.2.2000 fil-kawża fl-ismijiet Victor Hidayathullah vs L-Awtorita' tal-Ippjanar et 19 Ara Kost. 7.3.1994 fil-kawża fl-ismijiet Spencer vs Scifo et (Kollez. Vol: LXXVIII.i.48) u Kost. 12.12.2002 fil- kawża fl-ismijiet Visual & Sound Communications Ltd. vs Il-Kummissarju tal-Pulizija et 20 P.A. Kost 29.10.1993 fil-kawża fl-ismijiet Martin D'alfonso vs Kummissarju tal-Pulizija (mhix pubblikata) 21 Kost. 14.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet David Dimech Consiglio vs Awtorita' Dwar it-Trasport Pubbliku tagħżel is-setgħat Dak li jingħad dwar it-teħid tar-rimedji quddiem l-awtoritajiet nazzjonali qabel ma wieħed jista' jmexxi każ quddiem il-Qorti ta' Strasbourg23 jidher li jista', fil-qafas ġenerali, jgħodd ukoll għall-kwestjoni tat-teħid tar-rimedji "ordinarji" qabel ma wieħed imexxi 'l quddiem bil-proċedura speċjali tal-ilment dwar ksur ta' jedd fondamentali quddiem il-Qrati nazzjonali; "Illi l-kejl determinanti dwar l-aċċettabilita' ta' rimedju bħal dak jibqa' dejjem dak ta' kemm huwa effettiv ir-rimedju li jista' jingħata. Għalhekk, kien hemm każijiet fejn ir-rimedju amministrattiv tqies bħala wieħed li jindirizza sewwa l-ilment imressaq mir-rikorrent (ukoll fejn l-allegazzjoni kienet ta' ksur ta' jedd "konvenzjonali")24 (u għalhekk jiġġustifika li l- tagħha Qorti "kostituzzjonali" straordinarji), imma kien hemm każijiet oħrajn ukoll fejn tali rimedju ma tqiesx bħala wieħed effettiv25; "Illi, minbarra dan, jidher li l-kwestjoni marbuta mal-eżawriment tal- proċeduri jersaq għar-rimedju 'kostituzzjonali' jew 'konvenzjonali' jridu jitqiesu wkoll minn jekk ir- rimedji eżistenti jitqisux fihom infushom tajbin biżżejjed biex ma joħolqux ilmenti ġodda ta' ksur ta' jeddijiet fundamentali meta wieħed iqis jekk għandux jirrikorri għalihom. F'dan ir-rigward, il-Qorti tqis li ma tistax tinjora l-kejl suġġerit mill-Qorti ta' Il-Ħamrun fejn jidħol dan l- element ta' eżawriment ta' rimedji domestiċi ordinarji, kif stabilit f'kawżi li jolqtu lil Malta26; "Illi fil-każ li għandna quddiemna, l-ilment tar-rikorrenti huwa wieħed ta' allegat ksur ta' jedd għal smigħ xieraq marbut sfiq mal-kwestjoni tal- entrapment li huwa jgħid li ntasab kontrih u li wassal għas-sejbien tal- ħtija tiegħu mill-Qorti tal-Maġistrati. L-azzjoni mhix qegħda titlob it- tħassir ta' xi liġi jew ta' xi provvediment b'saħħa ta' liġi u timmira li titlob lil din il-Qorti tistħarreġ ċirkostanza x'aktarx ġenerika maħsuba biex tagħti dikjarazzjoni dwar jekk il-fehma ta' xi Qrati Maltin dwar l- entrapment twassalx għall-ksur tal-jedd fundamentali tar-rikorrent għal smigħ xieraq jekk kemm-il darba l-Qorti li quddiemha jinsab l-appell tiegħu kellha tistrieħ fuq dik il-fehma (huwa jsejħilha 'ġurisprudenza’); "Illi b’sostenn tal-eċċezzjoni tiegħu, l-intimat jisħaq li r-rikorrent għandu tabilħaqq rimedju xieraq u effettiv li bih jista’ jindirizza l-ilment tiegħu. 'ordinarji' qabel ma wieħed 35(1) tal-Konvenzjoni 24 Ara, per eżempju, Kost. 2.11.2001 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Bartolo Seychell vs Kummissarju tal-Pulizija 25 Ara, per eżempju, Kost. 14.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet David Dimech Consiglio vs Awtorita' tat-Trasport Pubbliku 26 Ara Q.E.D.B. 24.10.2014 fil-kawżi fl-ismijiet Day et vs Malta (Applik. 60908/11 u 62110/11 et) §§ 64, 68 u 72 Jgħid li dan ir-rimedju nqeda bih imma ħalaq ix-xkiel b'din il-kawża u waqqaf il-mixi ta' dak ir-rimedju. Huwa jgħid li, minkejja li r-rikorrent jisħaq li kien vittma ta' entrapment, il-Qorti tal-Maġistrati stħarrġet dik id-difiża u sabet li ma kienx minnu li l-Pulizija tassew nasbitu. Minkejja dan, ir-rikorrent reġa' qanqal il-kwestjoni bħala aggravju fir-Rikors tal- Appell tiegħu u dan l-aggravju għad irid jiġi mismugħ u mistħarreġ ukoll mill-Qorti tal-Appell. L-intimat jgħid li l-Qorti ma tistax tintalab issib ksur tal-jedd għal smigħ xieraq billi tagħmel eżerċizzju astratt jew ipotesi27, u lanqas biex tiddetta kif il-Qorti li l-każ tar-rikorrent jinsab quddiemha jmissha taqta' l-kawża; "Illi min-naħa tiegħu, ir-rikorrent jgħid li biex din il-Qorti twettaq is- setgħat tagħha u tqis l-ilment tiegħu ma għandux għalfejn ikun intemm il-proċess li għaddej minnu u mbagħad tagħtih rimedju wara li jkun intemm kollox. Huwa jgħid li hija funzjoni ta' din il-Qorti li tagħraf il-ksur qabel ma jkun imġarrab biex tkun f'qagħda li tagħti rimedju qabel ma jseħħ il-ksur28. Huwa jżid jgħid li f'dan il-każ, ma jkunx jagħmel sens li joqgħod jistenna li l-Qorti tal-Appell Kriminali tagħti s-sentenza u mbagħad, wara li jintemmu dawk il-proċeduri (jekk ikunu ntemmu bil- konferma tas-sentenza tal-Qorti tal-ewwel istanza), jipprova jfittex ir- rimedju tal-ilment tal-ksur tal-jedd fundamentali bl-implikazzjonijiet u l- komplikazzjonijiet li ġġib magħha sentenza li tkun saret ġudikat b'piena ta' ħabs; "Illi fil-fehma tal-Qorti, il-fatt li l-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali qieset id-difiża tar-rikorrent dwar l-entrapment (għalkemm ma sabitx li, mill-aspett proċedurali, Qorti Maltija aċċettat li dik id-difiża tista' titqajjem u tkun mistħarrġa. Fit-tieni lok, ladarba r-rikorrent qanqal l-istess difiża fl- aggravji tiegħu mis-sentenza tal-Qorti tal-Maġistrati jixhed li r-rikorrent innifsu qiegħed jistenna li l-kwestjoni tkun mistħarrġa u ittrattata fil- proċedura tal-appell li l-liġi tagħtu l-jedd li jirrikorri għalih sewwasew biex jista' jikseb "it-tieni eżami" tal-linja difensjonali tiegħu. Fit-tielet lok, huwa mistenni li, fit-trattazzjoni tal-appell (ladarba jitkompla) id-difensur tar-rikorrent sejjer isejjes l-argumenti tiegħu bl-istess ġurisprudenza li jirreferi għaliha fir-Rikors promotur tiegħu fil-kawża tal-lum. lok, huwa mistenni wkoll li l-Qorti tal-Appell Kriminali (bħal kull Qorti oħra bla ma hemm għalfejn tkun mogħnija bis-setgħat 'kostituzzjonali' jew 'konvenzjonali') tagħraf l-aspetti tal-jedd għal smigħ xieraq dwar il- kwestjoni 'kostituzzjonali' u 'konvenzjonali' lokali u barranin u ssejjes il-fehmiet tagħha fuqhom. Din il-konsiderazzjoni taf tkun ukoll raġuni waħedha għaliex din il-Qorti tkun mistennija li twettaq id-diskrezzjoni tagħha li ma teżerċitax is- setgħat tagħha 'kostituzzjonali' f'ċirkostanza bħal din29. Fil-ħames lok, il-fatt li xi sentenzi mogħtijin mill-Qrati Maltin ma jogħġbux lir-rikorrent ma jfissirx li dawn jorbtu jdejn il-Qorti li l-appell tiegħu issa qiegħed jinstema' quddiemha u li din ma tistax tiddeċiedi mod ieħor skond l- li kienet mistħoqqa) 7.4.2003 fil-kawża fl-ismijiet Glenn kelly vs Kummissarju tal-Pulizija et 28 Paġ, 68 tal-proċess 29 Ara Kost. 30.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Dr. Mark Gouder Celestre noe vs Id-Direttur tal-Artijiet et aħjar konvinċiment tagħha u bi tħaddim ta' ġurisprudenza li ma timxix ma' dik li ddarras lir-rikorrent. Fl-aħħarnett, ladarba l-każ tar-rikorrent jinsab quddiem Qorti li għandha s-setgħa, jekk tassew tħoss il-ħtieġa ta' dan, li tirreferi l-kwestjoni hija nnifisha lil din il-Qorti, joħroġ aktar ċar li r- rimedju li huwa għandu għad-dispożizzjoni tiegħu huwa wieħed effettiv u li jilħaq l-għanijiet li ssemmew aktar qabel f'din is-sentenza; "Illi, wara li l-Qorti għamlet dawn il-konsiderazzjonijiet kollha, hija tasal għall-fehma li l-intimat Avukat Ġenerali taha raġunijiet tajba biżżejjed biex is-setgħat kostituzzjonali tagħha biex tisma' l-każ imressaq quddiemha mir- rikorrent, u dan għar-raġuni li r-rikorrent kellu u għad għandu rimedji oħrajn tajba dwar l-ilment tiegħu. Għalhekk, il-Qorti sejra tilqa' l- eċċezzjoni preliminari;" tagħżel tiegħu tilqa' B'rikors tal-appell prezentat fit-12 ta' Lulju 2016 ir-rikorrent qed jitlob li din il-Qorti tirrevoka s-sentenza appellata u tibghat l-atti lura quddiem l-ewwel Qorti ghall-prosegwiment tal-kaz tieghu fuq il-meritu. L-aggravju tar-rikorrent hu bazat fuq diversi konsiderazzjonijiet li, safejn setghu jigu identifikati, mill-korp tar-rikors tal-appell tieghu, jikkonsistu fil-qosor fis-segwenti:- (1) skont ir-rikorrent, il-pozizzjoni legali ghandha tkun illi, f'kaz li jirrizulta entrapment, l-akkuzat ghandu jigi liberat u ghalhekk, meta l-ewwel Qorti qieset li d-difiza ta' entrapment tista' titqajjem u tigi mistharrga, din kienet qed thaddan l-istess gurisprudenza li qed jattakka f'dawn il-proceduri li tikkonferma li l- entrapment ma jezentax mir-responsabbilita` kriminali; (2) ir-rikorrenti ma jaqbilx lanqas mal-konsiderazzjoni maghmula mill-ewwel Qorti fis- sens illi, gialadarba huwa stess issolleva bhala aggravju fir-rikors tal- appell mis-sentenza l-istess difiza dwar entrapment, dan ifisser illi ghandu jistenna li din l-istess linja difenzjonali tieghu tigi trattata u mistharrga fl-imsemmi proceduri ta' appell; (3) li fil- qafas tad-difiza tieghu dwar entrapment, huwa legittimu illi tigi attakkata l-interpretazzjoni assenjata lid-difiza tieghu anke fi stadju qabel tigi dikjarata jew konfermata htija; (4) li skont ir-rikorrenti, gialadarba ma tezisti l-ebda ligi jew gurisprudenza lokali li tirrikonoxxi l-entrapment, l- ewwel Qorti ma setghetx ragjonevolment tghid li s-sentenzi moghtijin mill-qrati Maltin ma jorbtux necessarjament lill-Qorti li qed tisma' l-appell kriminali tieghu, stante wkoll illi l-qrati Maltin ma humiex necessarjament marbutin bil-gurisprudenza tal-Qorti Ewropea; (5) ir-rikorrent jilmenta wkoll bl-osservazzjoni ta' l-ewwel Qorti li, fil-proceduri kriminali li ghadhom pendenti, il-qorti li qed tisma' dik il-kawza kellha u ghad ghandha s-setgha li tirreferi l-kwistjoni hija stess lil din il-Qorti, liema referenza ghandha titqies bhala rimedju effettiv ghar-rikorrenti; (6) finalment ir-rikorrent jilmenta illi jekk ikun hemm sentenza definittiva li tikkonferma l-htija tieghu fil-proceduri kriminali li sal-lum ghadhom pendenti, din tkun ezegwibbli u ghalhekk ghalxejn isiru proceduri kostituzzjonali f'dak l-istadju ghaliex ir-rimedju ma jistax jitqies iktar Ghal dan l-appell, l-intimat Avukat Generali pprezenta risposta fis-7 ta' Marzu 2017 fejn, ghar-ragunijiet hemm esposti, huwa jsostni illi s- L-Aggravju sentenza appellata hija gusta, u ghalhekk qed jitlob illi, filwaqt li l-appell tar-rikorrent jigi michud, is-sentenza appellata ghandha tigi konfermata; bl-ispejjez taz-zewg istanzi jithallsu mir-rikorrenti. L-appell odjern jikkoncerna principalment l-uzu tad-diskrezzjoni ezercitata mill-ewwel Qorti skont il-proviso tas-subinciz (2) tal-Artikolu 46 tal-Kostituzzjoni u tal-Artikolu 4 tal-Konvenzjoni. L-Artikolu 46(2) tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-proviso relattiv jipprovdu hekk: "(2) Il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għandu jkollha ġurisdizzjoni oriġinali li tisma' u tiddeċidi kull talba magħmula minn xi persuna skont is- subartikolu (1) ta' dan l-artikolu, u tista' tagħmel dawk l-ordnijiet, toħroġ dawk l-atti u tagħti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex twettaq, jew tiżgura t-twettiq ta' kull waħda mid-disposizzjonijiet tal-imsemmija artikoli 33 sa 45 (magħdudin) li għall-protezzjoni tagħhom tkun intitolata dik il-persuna: "Iżda l-Qorti tista', jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel, tirrifjuta li teżerċita s-setgħat tagħha skont dan is-subartikolu f'kull każ meta tkun sodisfatta li mezzi xierqa ta' rimedju għall-ksur allegat huma jew kienu disponibbli favur dik il-persuna skont xi liġi oħra". L-Artikolu 4(2) tal-Att dwar il-Konvenzjoni u l-proviso relattiv jipprovdu hekk: "(2) Il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għandu jkollha ġurisdizzjoni oriġinali li tisma' u tiddeċiedi kull talba magħmula minn xi persuna skont is- subartikolu (1), u tista' tagħmel dawk l-ordnijiet, toħroġ dawk l-atti u tagħti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex twettaq, jew tiżgura t-twettiq tad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali li għat-tgawdija tagħhom tkun intitolata dik il-persuna: "Iżda l-qorti tista', jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel, tirrifjuta li teżerċita s-setgħat tagħha skont dan is-subartikolu f'kull każ meta tkun sodisfatta li mezzi xierqa ta' rimedju għall-ksur allegat huma jew kienu disponibbli favur dik il-persuna skont xi liġi ordinarja oħra". Ir-rikorrent jilmenta li, ghalkemm il-Qorti tal-Magistrati accettat li d- difiza tal-entrapment tista' titqajjem u tkun mistharrga - "fl-ebda mument [dik il-Qorti] ma qalet li jekk jirrizulta l-entrapment tillibera. versus is-sustanza."30 Din il-Qorti analizzat bir-reqqa l-imsemmija sentenza tal-Qorti tal- Magistrati fl-4 ta' Frar 201531 u, bhall-ewwel Qorti, ma tirriskontra ebda dikjarazzjoni mill-imsemmija Qorti illi l-kuncett ta' entrapment ma huwiex ammissibbli bhala difiza fis-sistema guridiku Malti, jew dikjarazzjoni illi taghmel taghha l-principji enuncjati fis-sentenzi tal-qrati Maltin, li ghalihom accennat fis-sentenza taghha, f'materja ta' entrapment32. Lanqas sar xi hjiel jew accenn, ghal xi ipotezi fejn, kieku l-Qorti identifikat mill-provi l-ezistenza ta' cirkostanzi li jammontaw ghal entrapment, hija ma kinitx tikkonsidra favorevolment dik id-difiza jew Anzi, ma jistax ma jigix osservat illi l-Qorti tal-Magistrati qieset u addirittura iccitat, kemm sentenzi tal-qrati Maltin rigwardanti d-difiza ta' entrapment, kif wkoll is-sentenza tal-Qorti Ewropea li saret referenza ghaliha mir-rikorrenti stess f'dawk il-proceduri quddiemha, fl-ismijiet Furcht v. Germany, oltre ghal sentenzi ohrajn tal-istess Qorti Ewropea. 32 Il-Pulizja v. Ronald Sesay (Appell Kriminali Nru. 187/2001) Il-Qorti tal-Magistrati, f'ebda mument ma qalet fis-sentenza taghha li ma tikkondividix il-fehma tal-Qorti Ewropea il-kazijiet cirkostanzi partikolari ta' entrapment, gie identifikat ksur tal-Artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni . Ghall-kuntrarju, jidher manifest illi l-Qorti tal-Magistrati qieset ic- cirkostanzi tal-kaz partikolari tar-rikorrenti kif hargu mill-evidenza u kkonkludiet li fil-kaz li kellha quddiemha, ma rrizultawx l-elementi kostituttivi ta' entrapment fit-termini ta' dak imfisser mill-gurisprudenza kemm tal-qrati Maltin kif ukoll tal-Qorti Ewropea. Ir-rikorrent donnu jinsa' illi sal-mument meta nieda dawn il- proceduri bir-rikors tieghu tat-12 ta' Lulju 2016, l-ebda Qorti ma kienet qieset li d-difiza tieghu ta' entrapment kienet invalida jew inammissibbli jew iddikjarat li, kieku jirrizultaw cirkostanzi ta' entrapment, xorta wahda ma tikkunsidrahiex. Huwa maghruf illi ma huwiex l-iskop ta' proċeduri ta' indoli kostituzzjonali li jieħdu post dawk ordinarji, jew li qrati b'setgħat kostituzzjonali jiddeċiedu kwistjonijiet qabel ma dawn jiġu deċiżi mill- qrati ordinarji. Ghalhekk huwa pjuttost anomalu li r-rimedju ordinarju jigi sospiz sakemm jigu decizi l-proceduri kostituzzjonali. senjalat li d-determinazzjoni tal-fatt kienx hemm entrapment jew le hija ta' kompetenza tal-qrati kriminali ordinarji u ghalhekk dan il-punt ghandu l-ewwel jigi investigat u deciz minn dik il-qorti li hija munita bil- kompetenza li tiddeciedi kwistjonijiet relatati ma' l-ammissibbilita` o meno tal-provi u, fil-kaz ta' qorti ta' gurisdizzjoni kriminali hija dejjem ghandha s-setgha tagħmel riferenza kostituzzjonali jekk tħoss li dan huwa meħtieġ biex tiddeċiedi l-kwistjoni. Barra minnhekk, f'dan l-istadju l-Qorti tal-Appell Kriminali ghadha ma ddecidietx jekk kienx jezisti entrapment fil-kaz tar-rikorrent u ghalhekk, dan ghad jista' jigi liberat mill-akkuzi, f'liema kaz ikun fir-rikorrent jressaq proceduri kostituzzjonali ghax jkun priv minn victim status necessarju sabiex ikollu l-legittimazzjoni attiva f'dawn il-proceduri. Fid-dawl tal-konsiderazzjonijiet premessi t-talba li ghamel ir- rikorrent fir-rikors promotur u li ghamel referenza ghaliha fir-rikors tal- appell tieghu, li l-Qorti ta' indoli kostituzzjonali "issib li fil-kaz tieghu kien hemm fil-fatt entrapment" hija manifestament legalment insostenibbli. Ir-rikorrent jilmenta li, fil-kaz li l-appell kriminali jinqata' kontra tieghu, allura jkun tard ghalih li jitlob rimedju kostituzzjonali ghax is- sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali tkun ezegwibbli immedjatament. Din il-Qorti tosserva fir-rigward, li kif ritenut fil-gurisprudenza "L-eżistenza ta' rimedju ieħor trid titqies fil-kuntest tal-allegat ksur tad- dritt fundamentali. Għandu jkun rimedju aċċessibbli, xieraq, effettiv u adegwat biex jindirizza dan il-ksur. Fl-istess waqt ma hemmx għalfejn li biex jitqies effettiv ikun jirriżulta li r-rimedju sejjer jagħti lir-rikorrenti suċċess garantit. Huwa biżżejjed li jintwera li jkun wieħed li jista' jiġi segwit b'mod prattiku, effettiv u effikaċi."33 Ghaldaqstant, il-fatt li r-rimedju ordinarju li ghad ghandu r-rikorrent disponibbli ghalih jista' jwassal ghal rizultat li, fil-meritu tal-kawza kriminali, ikun sfavorevoli ghalih, b'daqshekk ma jfissirx li dak r-rimedju ordinarju mhuwiex wiehed adegwat u effettiv. Finalment u ghal kompletezza din il-Qorti tosserva, b'referenza ghall-ilment tar-rikorrent li l-gurisprudenza nostrana fir-rigward tal- entrapment tikser id-dritt tieghu ghal smigh xieraq, li irrispettivament mill-kwistjoni jekk din il-gurisprudenza takkozzax jew le mal-artikoli kostituzzjonali jew konvenzjonali fuq citati, fl-ordni guridiku malti ma hemmx il-principju tal-istare decis u l-qrati huma liberi li, ghar-ragunijiet espressi fis-sentenzi taghhom, jiddipartixxu minn linja gurisprudenzjali stabblita. Ghaldaqstant, l-aggravju tar-rikorrent ma jirrizultax li huwa fondat u ghalhekk qed jigi michud. 33 PA [sk] Maria Tirchett et v. Policy Manager tal-Malta Shipyards et, deciza fit-30 ta' Settembru 2010 – konfermata mill-Qorti tal-Appell fil-11 ta' April 2011.- Sottolinear ta' din il-Qorti Ghal dawn il-motivi, il-Qorti tiddisponi mill-appell interpost mir-rikorrenti billi, tichad l-appell u tikkonferma s-sentenza appellata; bl-ispejjez taz- zewg istanzi jkun a karigu tar-rikorrent.