Kopja Informali ta' Sentenza Seduta ta' l-10 ta' Dicembru, 2014 Citazzjoni Numru. Rita CURRY Nutar Joseph ‘SURNAME AĠIUS Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fil-15 ta' Lulju, 2013, li bih u għar- raġunijiet hemm imfissrin, l-attriċi talbet li din il-Qorti (i) ssib li l-imħarrek Nutar Santoni Hooton huwa responsabbli għan-nullita' ta' testment minnu ippubblikat fid-9 ta' Ottubru, 1997, bl-aħħar dispożizzjonijiet ta' Charles Van Buren Mallia, u b'hekk responsabbli għat-telf u għad-danni mġarrbin mill-attriċi minħabba tillikwida d-danni mġarrbin minnha minħabba l-imsemmi nuqqas min-naħa tal-imħarrek; u (iii) tikkundanna lill-imħarrek iħallasha d-danni hekk likwidati. Talbet ukoll l-ispejjeż; l-istess nullita'; (ii) Rat id-degriet tagħha tad-29 ta' Lulju, 2013, li bih ordnat in-notifika lill- imħarrek bl-atti tal-kawża u tat struzzjonijiet lill-attriċi dwar it-tressiq tal- provi min-naħa tagħha; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa mill-imħarrek fit-22 ta' Awwissu, 2013, li biha laqa' għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, qal li dik l-azzjoni waqgħet biż-żmien preskrittiv tas-sentejn taħt l-artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili, u dan billi l-ewwel darba li l-attriċi interpellatu b'att ġudizzjarju biex iżżommu responsabbli għad-danni kien fl-14 ta' Ottubru tal-2011 u jiġifieri xi erbatax-il sena wara li kien sar it-testment impunjat, u billi l- kawża nfetħet sentejn u għaxar xhur wara l-mewt tat-testatur. Huwa jiċħad li b'xi mod huwa debitur tal-attriċi. Fil-mertu, laqa' billi qal li f'każ li l-ewwel eċċezzjoni ma tintlaqax u huwa jitqies b'xi mod responsabbli lejn l-attriċi, din trid tipprova li kellha tabilħaqq drittijiet fuq il-ġid tal-mejjet u li minn dak il-ġid kienet sejra tgawdi. Huwa żied jgħid li jirriżulta li l-wirt tal- mejjet kien mgħobbi b'dejn u li l-ġid li l-attriċi tgħid li kienet tħalliet fit- testment li twaqqa' ma kenitx tista' tieħu minnu qabel ma hija taqta' l- imsemmi dejn, liema dejn kien jaqbeż il-valur tal-immobbli li kien tħallielha fil-legat; Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Rat id-degriet tagħha tat-22 ta' Ottubru, 20131, li bih ħalliet il-kawża għat- trattazzjoni tal-eċċezzjoni preliminari tal-imħarrek dwar il-preskrizzjoni; Semgħet lill-imħarrek jixhed; Rat in-Nota mressqa mill-imħarrek waqt is-smigħ tat-8 ta' April, 20142, b'affidavit tax-xhieda tiegħu mehmuż magħha; Semgħet tal-avukati eċċezzjoni preliminari tal-preskrizzjoni; it-trattazzjoni tal-partijiet dwar l-imsemmija Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-Degriet tagħha tat-18 ta' Ġunju, 20143, li bih ħalliet il-kawża għas- sentenza dwar l-imsemmija eċċezzjoni preliminari; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni dwar danni professjonali. L-attriċi trid li l-imħarrek jinsab responsabbli talli, minħabba nuqqas min-naħa tiegħu ta' tħaris tal- liġi, att nutarili (testment) li kien tqabbad jippubblika nstab li ma kienx jgħodd. Hija tgħid li, minħabba dak in-nuqqas, hija tilfet kulma kienet tħalliet taħt it-testment u, b'żieda ma' dan, ġarrbet danni minħabba 1 Paġ. 54 tal-proċess 2 Paġġ. 86 – 9 tal-proċess 3 Paġ. 54 tal-proċess Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza pretensjonijiet li ressqu kontriha wlied it-testatur. Trid li l-imħarrek jagħmel tajjeb għal dak kollu li tilfet u għad-danni li ġarrbet; Illi, min-naħa tiegħu, l-imħarrek laqa' għal din l-azzjoni billi, b'mod preliminari, qal li dik l-azzjoni waqgħet biż-żmien preskrittiv tas-sentejn taħt l-artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili, u dan billi l-ewwel darba li l-attriċi interpellatu b'att ġudizzjarju biex iżżommu responsabbli għad-danni kien fl-14 ta' Ottubru tal-2011 u jiġifieri xi erbatax-il sena wara li kien sar it- testment impunjat, u billi l-kawża nfetħet sentejn u għaxar xhur wara l- mewt tat-testatur. Huwa jiċħad li b'xi mod huwa debitur tal-attriċi. Laqa' wkoll b'eċċezzjoni fil-mertu; Illi din is-sentenza qiegħda tingħata dwar l-eċċezzjoni jekk huwiex minnu li l-attriċi ressqet l-azzjoni tagħha wara li kien għalqilha ż-żmien li tagħtiha l-liġi; Illi jirriżulta bħala fatti fl-atti tal-kawża li l-attriċi, għal bosta snin, kienet f'relazzjoni ma' wieħed Charles Van Buren Mallia, li kien mifrud minn martu. Fid-9 ta' Ottubru, 1997, Charles Van Buren Mallia deher quddiem l-imħarrek bil-ħsieb li jagħmel testment. L-imħarrek fassal id-dokument dakinhar u Charles Van Buren Mallia iffirmah, kif ukoll għamel l-imħarrek4. Fl-imsemmi dokument, Charles Van Buren Mallia qal li kien qiegħed iħassar kull testment li kien għamel qabel dakinhar, ħatar eżekutur testamentarju, ħalla lill-attriċi b'titolu ta' legat id-dar fejn kien jgħix dak iż-żmien5 a limine intus (minbarra t- tagħmir tal-fotografija, ritratti, negattivi, kulma għandu x'jaqsam mal- fotografija, kotba tal-bank u titoli li jissarrfu fi flus) u kif ukoll l-użufrutt u t- tgawdija ta' penthouse li tagħmel minn binja bl-isem ta' "Anna Roberts Apartments" f'Wied Ħal Safi. Bħala werrieta universali tiegħu, ħatar liż- żewġ uliedu tewmin – Vanessa u Roberto, aħwa Van Buren Mallia – minbarra li ħalla lil tal-ewwel xi legati. Għamel ukoll dispożizzjonijiet oħrajn dwar il- funerali tiegħu; 4 Ara Dok "RA3", f'paġġ. 26 – 9 tal-proċess 5 "Electron", Flat 1, Blokk 41, Triq il-Carini, f'Santa Ħal Tarxien Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Illi Charles Van Buren Mallia miet fit-13 ta' Diċembru, 2008. Matul ħajtu kien qalilha li kien għamel testment u li kien ħaseb fiha. Wara mewtu, l-attriċi talbet kopja mingħand l-imħarrek6. Dan taha kopja fl-20 ta' Frar, 20097; Illi fl-24 ta' Frar 2009, ulied Charles Van Buren Mallia irrinunzjaw għall-wirt ta' missierhom b'Nota fil-Qorti ta' Ġurisdizzjoni Volontarja8. Bint Charles Van Buren Mallia għarrfet lill-attriċi wkoll b'dan9; Illi wara li sar tiftix fl-Arkivji Nutarili, ħareġ li d-dokument li Charles Van Buren Mallia kien iffirma quddiem l-imħarrek f'Ottubru tal-1997, baqa' ma ġiex insinwat sa qabel it-3 ta' Frar, 2009, u minbarra f'hekk, id-dokument oriġinali ma kienx iġib ukoll il-firem ta' żewġ xhieda, kif il-liġi titlob li għandu jsir f'kull testment pubbliku; Illi b'rikors imressaq quddiem il-Qorti ta' Ġurisdizzjoni Volontarja fis-27 ta' Marzu, 200910, ulied Charles Van Buren Mallia talbu li jitħallew jaċċettaw il-wirt ta' missierhom bil-benefiċċju tal-inventarju. It-talba ntlaqgħet fl-1 ta' April, 200911. L-għada ż-żewġt aħwa ressqu Nota quddiem dik il-Qorti li biha aċċettaw il-wirt ta' missierhom bil-benefiċċju tal-inventarju12; Illi fl-14 ta' Mejju, 2009, ulied Charles Van Buren Mallia fetħu kawża kontra l-attriċi quddiem din il-Qorti13 u, b'sentenza in parte mogħtija fit-13 ta' Lulju, 201214, l-Qorti sabet li t-testment li Charles Van Buren Mallia kien għamel fid-9 ta' Ottubru, 1997, ma kienx jiswa; 6 Xhieda tal-imħarrek 21.1.2014, f'paġ. 59 tal-proċess 7 Dok "RA4", f'paġġ. 30 – 3 tal-proċess 8 Dok "RA5", f'paġ. 38 tal-proċess 9 Affidavit tal-attriċi f'paġ. 35 tal-proċess 10 Dok "RA5", f'paġġ. 39 – 40 tal-proċess 11 Degriet Nru. 160/09, Dok "RA5", f'paġ. 45 tal-proċess 12 Dok "RA5", f'paġ. 46 tal-proċess 13 Rik. Nru. 461/09JA (għadha tinstema' x-xhieda mressqa mill-partijiet fuq il-kapi li dwarhom ma ngħatatx sentenza) 14 Dok "RA1", f'paġġ. 19 – 24 tal-proċess Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Illi sadattant, l-attriċi kienet talbet is-sejħa fil-kawża tal-imħarrek, iżda l- Qorti kienet ċaħdet dik it-talba b'degriet tal-10 ta' Marzu, 201015; Illi wara li nstab li l-att li kien iffirma Charles Van Buren Mallia ma kienx iġib il-firem ta' xhieda, l-attriċi kellmet avukat u nżammet laqgħa bejnha u l-imħarrek (bil-preżenza ta' l-avukati tagħhom) f'Lulju tal-200916. Fl-14 ta' Ottubru, 201117, fejn żammitu ittra uffiċjali responsabbli għad-danni li ġarrbet u talbitu jersaq għal-likwidazzjoni tagħhom u l-ħlas lilha. L-imħarrek laqa' n-notifika tagħha fis-16 ta' Diċembru ta' dik is-sena; l-attriċi bagħtet lill-imħarrek Illi fil-15 ta' Lulju, 2013, l-attriċi fetħet din il-kawża; Illi dwar l-aspetti legali marbutin mal-eċċezzjoni taħt eżami, minn dak li jidher mill-atti tal-kawża l-attriċi qiegħda tixli lill-imħarrek b'nuqqasijiet li, minħabba fihom, hija tilfet il-benefiċċji li setgħet tħalliet f'testment magħmul bosta snin qabel mewt it-testatur. Fi kliem ieħor, l-azzjoni tagħha hija waħda msejsa fuq il-ħtija; jingħad Illi fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, l-imħarrek qajjem il-preskrizzjoni ta' sentejn skond l-artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili. Jidher li, għalkemm il- qofol kollu tal-azzjoni attriċi jitnissel mill-allegazzjoni tagħha li l-imħarrek, bħala nutar, wera nuqqasijiet fil-qadi tas-sejħa professjonali tiegħu, ma jistax ir-rabta kuntrattwali18 u dan għaliex in-nuqqasijiet professjonali li hija tixlih bihom ma twettqux fil-qafas ta' xi prestazzjoni professjonali mitluba minnha. Hekk ukoll jidher li l-attriċi ma tikkontestax li l-perjodu tal-preskrizzjoni invokat mill-imħarrek ma huwiex dak Il- kontestazzjoni tal-attriċi dwar iż-żmien preskrittiv imqanqal mill-imħarrek hija dwar meta tabilħaqq beda għaddej dak iż-żmien u jekk, fiċ- jgħodd għall-każ. l-azzjoni tissejjes tagħha tista' fuq 15 Dok f'paġġ. 74 – 6 tal-proċess 16 Affidavit tal-imħarrek f'paġ. 87 tal-proċess 17 Dok "RA2", f'paġ. 25 tal-proċess 18 Ara App. Ċiv. 9.10.2009 fil-kawża fl-ismijiet Carmel Georgakopoulos et vs Nutar Pierre Salomone (§§ 15 – 6) Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza ċirkostanzi kollha tal-każ, jistax jingħad li kien laħaq għadda sakemm hija fetħet din il-kawża; Illi għall-finijiet ta' preskrizzjoni, il-liġi tagħraf tliet għamliet ta' azzjoni għad-danni, u jiġifieri: (a) azzjoni dwar ħsarat imnissla minn għamil li jikkostitwixxi reat, f'liema każ, iż-żmien tal-preskrizzjoni huwa dak imfisser mil-liġi biex issir l-azzjoni kriminali dwar l-istess reat; (b) azzjoni għall-ħsarat imnisslin minn delitt jew kważi-delitt (l-hekk imsejħa culpa aquiliana), f'liema każ il-preskrizzjoni hija ta' sentejn [prinċipju rifless fl- artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili]; u (ċ) azzjoni għall-ħsarat imnissla minn nuqqas ta' twettieq ta' kuntratt li mhux imfisser f'att pubbliku, f'liema każ il-preskrizzjoni hija dik ta' ħames snin19; Illi, għalhekk, il-preskrizzjoni ta' sentejn imsemmija fl-artikolu 2153 tal- Kodiċi Ċivili, minbarra li ma tapplikax għall-ħsara maħluqa minn egħmil li jikkostitwixxi reat, lanqas ma tapplika fejn l-allegata ħsara titnissel minn ksur ta' patt kuntrattwali20. Fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha llum, iż- żmien ta' preskrizzjoni li trid tistħarreġ huwa dak maħsub għall-ħtija akwiljana; Illi l-imħarrek jargumenta li l-azzjoni mibdija mill-attriċi kienet waqgħet sa minn qabel ma nfetħet. Huwa jtenni dan billi jgħid li kienu laħqu għaddew mal-erbatax-il sena minn mindu kien magħmul it-testment sa dakinhar li l-attriċi ressqet l-ittra uffiċjali kontrih; li kienu għaddew mat- tliet snin mill-mewt tat-testatur sakemm l-attriċi ressqet l-imsemmi att ġudizzjarju; li kienu għaddew madwar erba' snin u nofs bejn il-mewt ta' Charles Van Buren Mallia u meta nfetħet il-kawża; u li kienu għaddew aktar minn sentejn minn meta nżammet laqgħa bejn il-partijiet (f'Lulju tal-2009) sakemm l-attriċi kienet ressqet l-ittra uffiċjali f'Ottubru tal-2011. Min- naħa tagħha, l-attriċi tisħaq li ż-żmien li fih hija setgħet tmexxi l- pretensjonijiet tagħha kontra l-imħarrek beda jgħodd biss minn dakinhar 19 Ara, per eżempju, App. Ċiv. 27.4.1953, fil-kawża fl-ismijiet Hill Delmar noe vs Santoni (Kollez. 20 P.A. 9.1.1953, fil-kawża fl-ismijiet Abel vs Azzopardi Bencini (Kollez. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza li din il-Qorti (diversament presjeduta) tat is-sentenza li biha sabet li t- testment li kien għamel Charles Van Buren Mallia ma kienx jiswa, jiġifieri f'Lulju tal- 2012, għaliex kien minn dakinhar li dak il-pronunċjament sar ġudikat li wieħed jista' jgħid li ġiet stabilita n-nullita' tat-testment li kien sar. B'mod partikolari, hija tgħid li n-nuqqasijiet li saru fl-att li sar f'Ottubru tal-1997 ma kinux iġibu magħhom in-nullita' assoluta ta' dak l-att, iżda kellha tkun is-sentenza li tiddikjara dak l-att bħala wieħed li ma jiswiex: għalhekk, tissottometti, l-artikolu 672 tal-Kodiċi Ċivili ma jgħoddx21. Hija ttenni għalhekk li s-sentejn żmien biex tipproċedi ma kinux laħqu għaddew u li kien biss mid-data ta' l-għoti ta' dik is-sentenza li ż-żmien beda għaddej u minn l-ebda żmien ieħor; Illi, tabilħaqq, minħabba li l-preskrizzjoni mressqa mill-imħarrek hija waħda maħsuba li ttemm l-azzjoni attriċi, jidħol fis-seħħ il-prinċipju li ż- żmien preskrittiv jgħaddi biss minn dak inhar li jkun tnissel id-dritt jew setgħet tinbeda l-azzjoni meqjusa biex tħares dak id-dritt. Huwa meħtieġ li tali fatt jiġi stabilit b'mod konklussiv minn min jeċepixxi l-preskrizzjoni22, u f'każ li tali fatt ma jistax jiġi aċċertat jekk mhux b'diffikulta' il-Qorti għandha tiffavorixxi lill-persuna kontra min tkun qegħda tiddekorri l- preskrizzjoni23. Dan il-prinċipju huwa mibni fuq il-massima li actioni non natae non praescribitur. Illi jinsab stabilit ukoll li, għall-finijiet tal-artikolu 2137, iż-żmien li fih l- azzjoni għandha tinbeda tiddependi minn ċirkostanzi oġġettivi u mhux 21 Dan tgħidu b'rabta mal-artt. 25(2)(ċ) u 28(1)(k)(i) tal-Kap 55 22 App. Ċiv. 5.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Perit Guido Klein vs Dr. Emmanuel Compton 23 App. Ċiv. 25 Op. cit. (§393bis, pag 306) Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza minn x'jaħseb l-imġarrab, u li, ċertament, in-nuqqas ta' għarfien tal-liġi ma huwiex raġuni tajba biex jingħad li l-azzjoni ma setgħetx issir qabel26; Illi, hu x'inhu l-għajn tal-preskrizzjoni invokata mill-imħarrek, jaqa' dejjem fuq il-Qorti li tqis minn liema data tali preskrizzjoni bdiet għaddejja, u l- eċċezzjoni għandha tiġi miċħuda jekk mill-provi mressqin jew mill-atti tal- proċess dik id-data ma tkunx tista' tiġi stabilita27; Illi wara li qieset dawn il-fatti u konsiderazzjonijiet legali kollha, il-Qorti ssib li ma tistax taqbel mas-sottomissjonijiet tal-attriċi li l-jedd tagħha li taġixxi kontra l-imħarrek tnissel mal-għoti tas-sentenza li sabet li t- testment magħmul minn Charles Van Buren Mallia ma kienx jiswa. Jirriżulta li l-attriċi kienet ilha mill-2009 li saret taf li l-att li kien sar f'Ottubru tal-1997 ma kienx iġib il-firem taż-żewġ xhieda li setgħu kienu preżenti meta kien qed isir it-testment imsemmi. Minbarra dan, li kieku tabilħaqq iż-żmien tas- sentejn beda għaddej minn dakinhar tal-għoti tas-sentenza li ddikjarat in- nullita' tal-istess testment (jiġifieri t-13 ta' Lulju, 2012), x'siwi seta' kellha l-ittra uffiċjali li l-attriċi bagħtet lill-imħarrek f'Ottubru tal-2011, jiġifieri madwar disa' xhur qabel l-għoti ta' dik is-sentenza u aktar minn sena u nofs wara li dik il-Qorti kienet ċaħditilha t-talba tagħha li ssejjaħ fil-kawża lill-imħarrek. Mill-kliem preċiż u speċifiku li jidher f'dak l-att ġudizzjarju, il- Qorti tiġbed il-konklużjoni li l-mittenti (l-attriċi) kienet kategorika dwar il- qagħda legali li kienet seħħet sa dakinhar u li diġa' ġarrbet id-danni minnha pretiżi bla ma kien għad hemm il-pronunċjament ġudizzjarju li llum tindika bħala ċ-ċirkostanza li b'riħietha beda għaddej iż-żmien preskrittiv kontriha. L-istess jista' jingħad għal-laqgħa li hija talbet li ssir mal-imħarrek u li nżammet f'Lulju tal-2009; Illi, min-naħa l-oħra, l-Qorti lanqas ma tista' tilqa' l-argument tal-imħarrek li ż-żmien tal-preskrizzjoni beda għaddej kontra l-attriċi minn dakinhar li sar l-att (jiġifieri f'Ottubru tal-1997) u lanqas dak minn dakinhar li Charles Van Buren Mallia ġie nieqes (għalkemm f'dan ir-rigward wieħed jista' jifhem li jekk 26 P.A. 25.4.1964 fil-kawża fl-ismijiet Delia vs Briffa Raggio Abela (Kollez. Ċiv 5.4.1993, fil-kawża fl-ismijiiet Cannataci vs Sarlo et (Kollez. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza kien hemm xi jeddijiet suċċessorji favur xiħadd, kien f'dak il-waqt li tnisslu dawk il-jeddijiet); Illi l-Qorti, wara li qieset sewwa u fliet il-ġrajjiet u ċ-ċirkostanzi li jsawru dan il-każ hija tal-fehma li ż-żmien ta' preskrizzjoni ta' sentejn beda għaddej mit-3 ta' Frar tal-2009, il-jum li fih l-imħarrek insinwa l-att li kien sar f'Ottubru tal-1997. Dan qiegħed jingħad għaliex kien minn dak il-ħin li l-imsemmi att kien sar aċċessibbli u sindakabbli. Kif ingħad, "huwa prinċipju magħruf f'materja ta' preskrizzjoni, illi t-terminu tal-preskrizzjoni tad-dritt għar-riżarċiment tal-ħsara minħabba fatt illeċitu jiddekorri mill- mument ruħha esternament u ssir oġġettivament perċepibbli u magħruf"28. Fil-fehma tal-Qorti, dan kien il- waqt meta nfetħu għall-iskrutinju pubbliku ċ-ċirkostanzi li nisslu l-aggravji tal-attriċi u l-jedd tagħha li titlob ir-rimedju għal dawk l-aggravji; il-ħsara Illi ngħad għadd ta' drabi mill-Qrati tagħna li mhux kull xkiel jagħti lok għall-applikazzjoni tal-massima contra non valentem agere non currit prescriptio. Biex din ir-regola sseħħ, jeħtieġ jintwera (naturalment, minn min jallega li ma setax jaġixxi qabel) li l-impossibilita' li wieħed jaġixxi trid tkun waħda indipendenti mir-rieda tiegħu, dovuta għal kawża 'l barra minnu liema kawża ma setax iwarrab29. Fil-każ preżenti, l-attriċi ma setgħet qatt tmexxi 'l quddiem il-pretensjonijiet tagħha jekk mhux minn meta t-testment (ladarba huwa wieħed pubbliku) kien insinwat fir- Reġistru Pubbliku, iżda minn dak inhar 'il quddiem (ladarba dik l-insinwa saret wara li t-testatur kien diġa' miet) ma kien hemm l-ebda skuża li ma tkunx taf x'ġara tabilħaqq, bħalma ntebħu wlied l-istess testatur kważi minnufih. Mill-provi mressqa s'issa fil-kawża, jidher li l-attriċi ntebħet matul l-2009 stess x'sata' kien ġara u dan ukoll jekk kellha titlob l- għajnuna u tingħata l-parir ta' avukat; Illi wkoll kieku wieħed kellu jgħid li ż-żmien tal-preskrizzjoni kellu jintrabat ma' interpellazzjoni ġudizzjarja, wieħed kien jasal għall-istess fehma. Hawnhekk, l-imħarrek jidher li għandu raġun meta jgħid li bejn meta Ċiv. PS 12.1.2005 fil-kawża fl-ismijiet Ignatius Finocchiaro vs Water Services Corporation 29 Ara , per eżempju App. 15.2.1965 fil-kawża fl-ismijiet Massa noe vs Faure Boulter (Kollez. Vol: XLIX.i.500) u ,App. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza saret il-laqgħa (f'Lulju tal-2009) u meta intbagħtet l-ittra uffiċjali (u hu laqa' n-notifika tagħha f'Diċembru tal-2011) kien għadda żmien li kien jaqbeż is-sentejn. Huwa minnu li bejn meta tressqet l-ittra uffiċjali sa ma nbdiet il-kawża ma kienx laħaq għadda ż-żmien ta' sentejn, iżda sakemm ma kienx hemm xi ċirkostanza li biha ż-żmien tal-preskrizzjoni twaqqaf, is-sentejn kienu laħqu skadew qabel dakinhar li nfetħet il- kawża; Illi matul is-smigħ tal-provi fil-qafas tat-trattazzjoni tal-eċċezzjoni taħt eżami, l-attriċi ipprovat turi li l-imħarrek kien, b'xi mod, għaraf ir- responsabbilta' tiegħu lejha u li, b'dan il-mod, kien waqqaf il-mixja taż- żmien tal-preskrizzjoni għaddej kontriha. L-imħarrek baqa' jiċħad li huwa qatt stqarr magħha xi ħtija min-naħa tiegħu f'xi waqt jew f'xi ċirkostanza; Illi huwa minnu li l-liġi tagħraf ukoll li l-preskrizzjoni tinkiser bl-għarfien tal-jedd innifsu min-naħa tad-debitur30. Ta' min jgħid li, f'ċerti każi, l- għarfien jitqies iżjed bħala każ ta' rinunzja għall-preskrizzjoni milli interruzzjoni taż-żmien preskrittiv31, u hekk huwa l-każ fejn l-għarfien tal- jedd tal-kreditur jista' jkun ukoll impliċitu u mhux tabilfors espress32 jew miktub, għalkemm tali għarfien għandu jitfisser b'mod restrittiv33. Imma l-għarfien li l-liġi tagħraf bħala siewi biex iwaqqaf iż-żmien preskrittiv irid ikun wieħed volontarju, esterjuri, nieqes minn kull ekwivoċita' u konxju u li dawn l-elementi jinġabru flimkien34; Illi l-attriċi tisħaq li kienu saru xi trattattivi bejnha u l-imħarrek (fil- preżenza tal-avukati rispettivi) li matulhom l-imħarrek kien saħansitra għamel offerta materjali35 li hija qieset mhux aċċettabbli. B'dik l-offerta, hija tqis li l-imħarrek kien stqarr magħha l-ħtija tiegħu u ntrabat li jagħmel tajjeb għall-ħsara li setgħet ġarrbet; 2133 tal-Kap 16 31 P.A. 10.12.1954 fil-kawża fl-ismijiet Benedetti pro et noe vs Benedetti et (Kollez. Vol: XXXVIII.ii.606) 32 P.A. 5.6.1959 fil-kawża fl-ismijiet Alazumi vs Azzopardi Mercieca et (Kollez. Vol: XLIII.ii.744) 33 P.A. 7.12.1901 fil-kawża fl-ismijiet Benedetti vs Bonsfield (Kollez. Ċiv. PS 9.2.2005 fil-kawża fl-ismijiet Austin Galea Gatt vs Lothar Caruana Fino 35 Ara §10 tal-affidavit tagħha, f'paġ. 52 tal-proċess Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Illi huwa aċċettat li l-prova li tabilħaqq debitur ikun wettaq xi egħmil li bih jista' jingħad li stqarr id-dejn jew l-obbligazzjoni tiegħu trid issir minn min jallega din l-istqarrija. Fil-qafas ta' eċċezzjoni ta' preskrizzjoni, il-prova li ż-żmien kien imwaqqaf taqa' fuq il-parti attriċi, li tkun qiegħda tissielet kontra eċċezzjoni bħal dik. F'każ li jkun hemm nuqqas ta' qbil ta' provi dwar dan l-allegat ksur, il-konsegwenza tmur favur min ikun qanqal il- preskrizzjoni u mhux kontra min qed jgħid li din tkun twaqqfet, għaliex filwaqt tal-preskrizzjoni huwa wieħed determinat u determinabbli, l-ksur tiegħu huwa wieħed li jitlob prova tajba biżżejjed36; li ż-żmien Illi, minbarra dan, ukoll kieku l-attriċi setgħet ingħatat x'tifhem li l- imħarrek kien għamlilha xi offerta, din waħedha ma sservix biex tissarraf f'rinunzja għaż-żmien preskrittiv, għaliex huwa magħruf u aċċettat li offerta li ssir waqt proċess ta' transazzjoni jew imressqa mingħajr preġudizzju ma ġġibx dak il-ksur tal-mixja taż-żmien preskrittiv37. U lanqas ma ġġib magħha ksur taż-żmien preskrittiv l-aċċettazzjoni tal-parti debitriċi li tkun disposta li tingħata tagħrif jew li tiltaqa' mal-parti l-oħra bil-għan li tisma' x'ikunu l-pretensjonijiet38 ta' din jew li tagħti aktar tagħrif jew dawl dwarhom39; Illi minn dan kollu joħroġ li, fil-fatt, l-imħarrek ma għamel xejn li bih jista' jingħad li huwa b'xi mod irrinunzja għaż-żmien preskrittiv li kien għaddej favurih. Joħroġ ukoll li l-attriċi naqset li tressaq il-kawża tagħha fiż-żmien li kienet tagħtiha l-liġi. Għalhekk, l-eċċezzjoni hija tajba u l-Qorti sejra tilqagħha; Għal dawn ir-raġunijiet il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi billi: Tilqa' l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-imħarrek, u ssib li l-attriċi naqset li tressaq il-kawża fi żmien utli għaliha; u Ċiv. Ċiv. PS 3.11.2004 fil-kawża fl-ismijiet Gasan Mamo Insurance Agency Ltd vs Oliver Ager Dimech 38 P.A. JA 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet Josephine Hill Delmar vs Louis Vella Cardona et 39 App. Ċiv (Inf.) PS 6.10.2010 fil-kawża fl-ismijiet Donald Le Prevost et vs England Insurance Agency Ltd Qrati tal-Gustizzja Teħles lill-imħarrek milli jibqa' iżjed fil-kawża, bl-ispejjeż kontra l- attriċi. Kopja Informali ta' Sentenza Qrati tal-Gustizzja