QORTI CIVILI PRIM'AWLA ONOR IMHALLEF ANNA FELICE Illum 30 ta' Ottubru, 2019 Saviour Abela Hill Godfrey Abela Hill Raymond Bartolo Galea Wilfred Bartolo Galea u Vincent Abela Hill vs Carmel u Carmela, mizzewgin Johnston Il-Qorti: Rat ir-rikors maħluf tal-atturi li permezz tiegħu wara li ġie premess illi: L-esponenti fuq inkarigu tal-intimati ghamlu xogholijiet u fornituri fil-fond 13, "Pixxispada", Triq J. Kepler, Il-Baħrija, Ir-Rabat (Malta). Illum baqa' bilanc favur l-esponenti ta' hamsa u ghoxrin elf Ewro sitt mija u disgha u sebghin (€25,679) bilanc ta' somma akbar; illi l-intimati gew interpellati diversament inkluz permezz ta' ittra ufficcjali tat-28 ta' Mejju 2009, izda inutilment u lanqas qatt ma taw spjegazzjoni jew gustifikazzjoni tal-bilanc dovuti. Il-kreditu fil-fehma tal-esponenti huwa cert likwidu u skadut u li l-esponenti ma ghandhom ebda eccezzjonijiet x'jaghtu u ghalhekk hija flokha l-proceduri sommarja. Intalbet din il-Qorti sabiex: 1. Tiddeciedi l-kawza billi tilqa' t-talbiet attrici bid-dispensa tas-smigh; u fil-fehma Tikkundanna lill-konvenuti intimati solidalment bejniethom ihallsu lill-atturi s-somma ta' hamsa u ghoxrin elf Ewro sitt mija u disgha u sebghin (€25,679) bilanc minn somma akbar ghal xoghol u fornituri fuq inkarigu tal-konvenuti. Bl-ispejjez inkluzi dawk tar-registrazzjoni tal-Privilegg Specjali skond il-Ligi u dawk ta' l-ittra ufficcjali tat-30 ta' Mejju 2009 u bl-imghax mid-data tal-iskadenza tal-pagament. Il-konvenuti ingunti ghas-subizzjoni. Rat id-dokumenti annessi. Rat illi l-kawża ġiet appuntata għall-udjenza tat-13 ta' Mejju 2010 u peress illi l-Qorti qieset li l-konvenuti seta' kellhom eċċezzjonijiet xi jressqu, ingħataw għoxrin jum żmien sabiex jippreżentaw ir-risposta tagħhom għar-rikors maħluf tal-atturi. l-konvenuti m'ghandhomx Rat ir-risposta ġuramentata tal-konvenuti li permezz tagħha eċċepew illi: relazzjoni Preliminarjament guridika mal-atturi Godfrey Abela Hill, Raymond Bartolo Galea, Wilfred Bartolo Galea u Vincent Abela Hill stante li l-kuntratt ta' appalt l-esponenti ikkonkludewh mal-attur Saviour Abela Hill biss u mhux mal-atturi l- ohra. Bla pregudizzju illi mhux minnu li l-konvenuti ghandhom jaghtu lill-atturi l-ammont reklamat stante illi r-rati pretizi mill-atturi ma jaqblux mar-rati fil-kontijiet mahruga mill-perit arkitett li ssorvelja x-xogholijiet u li fil-presenza tieghu sar il-ftehim tal- appalt de quo. L-ammont reklamat mill-atturi ma hux dovut in kwantu jikkontjeni somom rigwardanti li m'ghandhomx x'jaqsmu mal-appalt mertu tal-kawza odjerna. L-attur kiser il-ftehim ta' bejn il-partijiet li l-materjal mehtieg ghall-kostruzzjoni jittiehed minghand fornitur indikat mill- konvenuti. L-attur Saviour Abela Hill qed jirrifjuta li jirrilaxxja ricevuti fiskali ghall-ammonti già lilu mhallsa mill-kovenuti. Salv eccezzjonijiet ohra. Rat illi permezz ta' digriet tat-23 ta' Ġunju 2010, din il-Qorti diversament presjeduta ħatret lill-Perit Mario Vella Demarco bħala perit tekniku sabiex jirrelata dwar it-talbiet attriċi. Rat li l-kawza giet assenjata lil din il-Qorti kif presjeduta biex tkompli tinstema' u tinqata'. Rat ir-relazzjoni tal-perit tekniku. Semgħet lill-perit tekniku jixhed in eskussjoni. Rat illi l-kawża tħalliet għas-sentenza. Rat l-atti kollha tal-kawża. Ikkunsidrat illi din hija kawża għall-ħlas t'appalt. L-atturi jikkontendu li hija dovuta lilhom mingħand il-konvenuti s- somma komplessiva ta' €25,679, għal xogħol ta' kostruzzjoni u materjal fornut. L-atturi esebew diversi kontijiet sabiex jissostanzjaw il-pretensjonijiet tagħhom. Da parti tagħhom, il-konvenuti jeċċepixxu li huma għandhom relazzjoni ġuridika mal-attur Saviour Abela Hill biss, li r-rati li ġew applikati fil-kontijiet rilaxxjati mill-perit tal-atturi huma ħżiena, li l-kontijiet maħruġa jinkludu fornituri li m'għandhom x'jaqsmu xej mal-appalt mertu tal-kawża, li l-attur Saviour Abela Hill kiser il- ftehim bejn il-partijiet peress li l-materjal fornut ma kienx tal- fornitur indikat mill-konvenuti u li l-istess attur qiegħed jirrifjuta li jirrilaxxja riċevuti fiskali għall-ammont ġja imħallas minnhom. Il-pern tal-kwistjoni bejn il-partijiet huma r-rati li għandhom jiġu applikati għax-xogħol t'appalt esegwit. Ix-xogħol beda fis- 26 ta' Ottubru 2006 u l-aħħar ġurnata tal-atturi fuq il-lant tax- xogħol kienet l-4 ta' Lulju 2007 wara li l-konvenut informa lill- atturi li għandhom jieqfu mix-xogħol stante li dawn tal-aħħar ma setgħux iżommu mat-terminu impost fuqhom mill-konvenut sabiex ilestu x-xogħlijiet. Jirriżulta li qabel beda x-xogħol, il-konvenuti ltaqgħu mal-attur Saviour Abela Hill fuq is-sit flimkien mal-perit tagħhom. Il- konvenuti jikkonfermaw li l-attur kien infurmahom mal-ewwel li huwa ma kienx ser jaħdem waħdu iżda li kellu "erba' ħaddiema jaħdmu miegħu". Skont l-attur, l-atturi huma fil-fatt kollha kuntratturi self-employed Il-periti rispettivi tal-partijiet ma qablux dwar ir-rati li għandhom jiġu applikati. Il-quantity surveyor inkarigat mill-atturi wkoll ma qabilx mal-kont maħruġ mill-perit tal-konvenuti. Il-partijiet ma ffirmawx skrittura sabiex tirregola l-kuntratt ta' xogħlijiet miftehma bejniethom u allura ma hemm xejn x'juri dwar ir-rati li kienu ftehmu. Il-perit Joseph Caruana Scovino, inkarigat mill-atturi, jgħid biss illi ma' Saviour Abela Hill kien ftiehem verbalment illi dan tal-aħħar jitħallas bir-rati tax-xogħol ta' dak jaħdmu iż-żmien. Il-perit ikompli billi jgħid illi kien ta struzzjonijiet ċari lil Saviour Abela Hill li l-materjal kellu jiġi mingħand Polidano Brothers jew xi kumpannija oħra ta' Polidano. Fuq ix-xogħol li jsir bil-ġurnata, il-perit jgħid li Saviour Abela Hill kellu l-ewwel jinforma lilu sabiex huwa japprovah qabel isir. Filwaqt illi fl-affidavit tiegħu l-perit jixhed li qatt ma approva xogħol bil-ġurnata għaliex ma kienx hemm bżonn, in kontro eżami jikkonċedi li filfatt kien hemm xi xogħol bil-ġurnata u li kien approvah. Il-perit tal-konvenuti jgħid ukoll li r-rati li bihom qegħdin jippretendu li jitħallsu l-atturi huma ogħla minn dawk miftehma verbalment u li Saviour Abela Hill kien ippreżentalu kontijiet ta' fornituri oħra. Wara li sema' x-xhieda u ħa konjizzjoni tal-prova dokumentarja kollha esibita mill-partijiet, il-perit tekniku wasal għas-segwenti konklużjonijiet: Illi l-kwistjoni bejn il-partijiet inqalet esklussivament għax ma kienx hemm ftehim bil-miktub dwar a) rati tax-xogħol b) deskrizzjoni tal-istess xogħlijiet u c) terminu f'kemm għandu jitlesta x-xogħol; Illi l-affarijiet komplew jikkumplikaw ruħhom meta kien verbalment stipulat illi r-rati ppreżentati kienu rati ta' xogħol komplut, u il-ftehim verbali kien jikkontempla illi wara illi jiġi kkalkulat ix-xogħol bir-rati tad-dokument SB1 (skont l-atturi), kellu jitnaqqas il- prezz jieħdu speċifikament mingħand mingħand ic-Caqnu; l-konvenuti kellhom tagħhom u illi id-debituri tal-materjal fil-fatt Illi l-affarijiet komplew ikkomplikaw meta l-Perit tal- konvenuti qabad u applika rati ta' xogħlijiet illi skont hu kienu r-rati kurrenti tas-snin 2006 u 2007, mingħajr ma ddiskuta xejn mal-atturi u/jew mal-persuna illi kien qiegħed jagħmilha ta' quantity surveyor għall-atturi. Anzi, dan tal-aħħar applika rati illi tawh l-istess kuntratturi/atturi; Illi waqt il-ġbir tal-provi, Saviour Abela Hill ippreżenta mal- mitejn ritratt li ttieħdu waqt li kienu qed isiru x- xogħlijiet. Dawn jindikaw kwalità ta' xogħol tajjeb, u skont is-sengħa u l-arti. Għal ċerta xogħlijiet kienu jirrikjedu rati ogħla minn rati li kienu jiġu applikati għal xogħol li jirrikjedi 'inqas strapazz.' Bħal per eżempju ċerta xogħlijiet li jirrikjedu aktar sengħa minn meta kuntrattur ta' terraced house appartamenti. Għalhekk l-importanza ta' ftehim bil- miktub. Aktar ma' l-kwalità tax-xogħol tkun ogħla aktar jiġi pretiż ħlas ogħla, li jirrifletti l-istess kwalità, kif juru r-ritratti meħuda waqt ix-xogħol. Għalhekk hija l-fehma tal-esponent illi kellhom jiġu applikati rati ogħla minn dawk kurrenti ta' meta sar ix-xogħol. Dwar il- kwistjoni tal-inklużjoni tad-dayworks, hija l-prassi illi dawn jiġu approvati mill-Perit responsabbli. Jista' jagħti l-każ illi tinġibed l-attenzjoni tal-Perit wara li jsiru dawn id-dayworks u jiġi nfurmat bihom l-ewwel darba li jmur fuq il-lant tax-xogħol. Dwar il-kwistjoni tal-wisa tal- pedamenti tal-konkos, il-kuntrattur għandu jżomm mal- qisien li jkun indikalu fuq il-pjanti l-Perit; Illi l-esponent kellu jikkonsidra u jiddeċiedi hu x'kienu rati aċċettabbli u x'kellu jkun inkluż wara li, mill- esperjenza tiegħu jikkonsidra l-fatturi li normalment ikunu preżenti f'dawn il-każi. Dawn il-fatturi jinkludu d- dinamika ta' deċiżjonijiet ad hoc biex jitkomplew ix- xogħlijiet u biex dawn ma jifqux; Wara illi l-esponent ikkunsidra dawn il-fatturi kollha, huwa tal-opinjoni illi l-atturi fadlilhom kreditu ta' €11,904.91 is-soċjetà (Dok. MEX1) mingħand konvenuta (recte: konvenuti); Madanakollu, irriżulta li bi żvista l-atturi preżentaw dokument, ossia kont, mhux komplut, u allura nieqes mill-atti tal-kawża kien hemm numru ta' xogħlijiet oħra li saru mill-atturi. Wara li jieħu konjizzjoni tad- l-Qorti awtorizzat li dokument komplut stante tekniku wasal għall- jikkostitwixxi prova ġdida, li dan ma giex meqjus il-perit lill-perit tekniku konklużjoni li l-ammont rivedut ta' xogħlijiet li tagħhom għad baqalhom jitħallsu l-atturi fil-fatt jammonta għal €16,175.80. Dwar il-kunsiderazzjonijiet li Qorti għandha tagħti lir-rapport peritali, il-Qorti tirreferi għas-sentenza fl-ismijiet Carmel Rickett vs Victor Harney, deċiża fit-18 ta' Frar 2004 fejn intqal: "Issa huwa paċifiku f' każijiet ta' din ix-xorta illi l-ġudizzju tal-Qorti kellu neċessarjament ikun bażat fuq l-opinjoni teknika tal-perit nominat minnha. Dan aktar u aktar fejn il- parti nteressata ma tkunx ipprevaliet ruħha mill-fakoltà lilha konċessa b' talba għan-nomina ta' periti addizzjonali. Huwa minnu li skont l-artikolu 681 tal-Kapitolu 12 il-Qorti mhijiex tenuta jew marbuta li taċċetta l-konklużjonijiet tar- rapport tal-perit u li, bħal materjali istruttorji oħrajn huma kontrollabbli mill-ġudikant, kontra l-konvinzjoni tagħha nfisha: "Dan però ma tistax tagħmlu b'mod leġġer jew kapriċċjuz. Il-konvinzjoni kuntrarja tagħha kellha tkun ben informata u bażata fuq raġunijiet li gravement ipoġġu fid-dubbju dik l- li ma opinjoni għandhomx ikunu privi mill-konsiderazzjoni ta' l-aspett tekniku tal-materja taħt eżami" (Philip Micallef Moreno Munoz vs Carmelo Cross et nomine, deċiża mill-Qorti tal-Appell fid-29 ta' Mejju 1998). lilha sottomessa b'raġunijiet Ġie wkoll sewwa ritenut illi: "f'ċirkostanzi bħal dawn ikun prużuntuż għall-ġudikant illi jiddipartixxi bla raġuni verament valida mir-relazzjoni peritali. Dana mhux biss għax ma kellux il-mezzi għad- disposizzjoni tiegħu biex serenement jinoltra ruħu fl-aspetti tekniċi tal-meritu, imma wkoll għaliex neċessarjament tkun tonqsu dik il-konoxxenza meħtieġa biex, b'mod kritiku, jasal għal konvinċiment divers minn dak li jkunu waslu għalih l-esperti minnu nominati" (Benjamin Scerti noe vs Charles Unus Camilleri noe, deċiża mill-Qorti tal-Appell fid-9 ta' Frar 2001). Fil-kawża Champalin Company Limited vs Emmanuel Mercieca Frantz et, deċiża minn din il-Qorti diversament presjeduta fl-1 ta' Marzu 2004, ingħad illi: "Ir-raġunament imfisser tant tajjeb fir-Rapport imressaq minnu jikkostitwixxi determinazzjoni ta' fatt li din il-Qorti sejra toqgħod fuqu għaliex, għalkemm dictum expertorum numquam transit in rem judicatam, il konklużjonijiet ta' perit tekniku jikkostitwixxu prova u mhux sempliċi opinjoni jew suspett. Tali fehmiet għandhom is-saħħa ta' prova bħal kull prova oħra ammissibbli fil-liġi, u jibqgħu jgawdu din il- kwalita' sakemm ma jiġux kontestati, jew permezz ta' provi oħrajn kuntrarji għalihom jew inkella b'sottomissjonijiet fehmiet li serji u inattendibbli u li ma jitwemmnux [App Civ 9/2/2001 – Scerti vs Unus Camilleri]. Għalkemm il-Qorti m'hijiex marbuta li toqgħod għal fehmiet ta' perit minnha maħtur kontra l-konvinzjoni tagħha nnifisha [Kap 12 Art 681], madankollu l-giudizio dell'arte ma jistax u m'għandux jitwarrab faċilment, sakemm ma jkunx jidher b'mod ċar li l- fehmiet u konklużjonijiet tal-perit huma irraġonevoli [App Civ 23/6/1967 Farrugia Mifsud vs Borg Buontempo et].' Ara wkoll is- sentenza tal-Qorti tal-Appell deċiża fit-30 ta' Mejju 2014 fl- ismijiet Geswalda D’Anastas vs Francis Debono Grech. tajbin biżżejjed juruhom bħala Hekk ukoll, il-Qorti tal-Appell fis-sentenza tagħha fl-ismijiet Philip Micallef Moreno Munoz vs Carmelo Cross et, deċiża fid-29 ta' Mejju 1998, qalet illi: "Il-konklużjonijiet tal-perit tekniku jikkostitwixxu prova. Opinjoni li għandha valur probatorju daqs kull prova oħra u li tibqa' tipprevali sakemm ma tiġix kontrastata jew bi provi oħra li jikkontraduċuwha jew altrimenti b'sottomissjonijiet tal-parti li jinnewtralizzawha bħala waħda mhux attendibbli u kredibbli." Finalment, din il-Qorti diversament presjeduta fis-sentenza tagħha fl-ismijiet Petroil Engineering Services Limited vs Oil and Construction International Limited et, deċiża fit-8 ta' Jannar 2007, spjegat illi: "L-istitut tal-prova permezz ta' perizija huwa intiż sabiex il- Qorti tkun tista tistabilixxi fatti rilevanti għall-mertu ta' kawża illi jkunu ta' natura tali illi jirrikjedu taħriġ jew tagħlim speċjali jew speċjalizzat appuntu sabiex jiġu determinati." Il-Qorti fliet il-provi kollha fl-atti u ma ssib l-ebda raġuni sabiex tiddisturba l-konklużonijiet tal-perit tekniku. Kif sewwa jgħid il- perit tekniku, il-problema nibtet mill-fatt illi ma sarx ftehim bil- miktub bejn il-partijiet sabiex jirregola il-kuntratt t'appalt de quo. Għalhekk, it-tieni u tielet eċċezzjoni dwar il-kontijiet u fornitura ta' materjal qegħdin jiġu miċħuda. jeċċepixxu preliminarjament illi huma għandhom L-atturi relazzjoni ġuridika ma Saviour Abela Hill biss. Il-Qorti tal-Appell Inferjuri fil-kawża fl-ismijiet Korporazzjoni Għas-Servizzi ta' l- Ilma et vs Emanuel Cremona Gabriele, deċiża fl-10 ta' Jannar 2007 irriteniet li: "b‟relazzjoni guridika wiehed necessarjament jifhem l- ezistenza ta' rapport bejn iz-zewg partijiet in virtù ta' liema l-wiehed, kreditur ghandu d-dritt jippretendi minghand l- iehor, id-debitur, li dan jissodisfa l-obbligazzjoni tieghu. Obbligazzjoni din li tista' tkun wahda kemm "di dare jew di fare jew di non fare". Tali rapport obbligatorju jista' jkun wiehed f‟sens strett u jista' jkun jkollu ukoll dimensjoni aktar wiesgha." jissostanzjaw Filwaqt illi mhux kontestat illi l-konvenuti kienu jikkomunikaw mal-attur Saviour Abela Hill biss, il-Qorti tqis illi l-eċċepjenti ma ressqux biżżejjed provi sabiex l-argument tagħhom. Mhux kontestat lanqas illi l-atturi l-oħra wkoll kienu jaħdmu fuq il-post u minn imkien ma jirriżulta li dawn effettivament huma impjegati tal-attur Saviour Abela Hill u mhux kuntratturi għal rashom. Ix-xogħol sar mill-atturi kollha u l-fatt illi l-konvenuti ma kellhomx relazzjoni personali mal-atturi kollha ma illi m'għandhomx relazzjoni ġuridika magħhom. Din l-eċċezzjoni qiegħda għalhekk ukoll tiġi respinta. jfissirx jitħallsu tal-materjal il-konvenuti l-atturi rrifjutaw Dwar ir-raba' eċċezzjoni, minkejja li jidher li huwa minnu li ntuża materjal li ma kienx fornut minn Polidano Brothers jew xi socjetà konnessa, il-konvenuti naqsu milli jispjegaw għalfejn l- ladarba mhux atturi m'għandhomx kontestat li infatti ntuża mill-atturi fil-kors tal-appalt in kwistjoni. Il-konvenuti naqsu milli juru li, per eżempju, il- materjal inxtara bi prezz ogħla milli kieku kien fornut minn Polidano Brothers jew li kien ta' kwalità inferjuri. Fil-fatt, il- konvenuti ma kkontestawx ix-xhieda tal-attur Saviour Abela Hill fis- sens li r-rati li bihom inxtara dan il-materjal kien l-istess bħal ta' kuntratturi oħra. Isegwi għalhekk li lanqas din l-eċċezzjoni ma hija gustifikata. Finalment, li jeċċepixxu jirrilaxxaw riċevuti għall-ammont ġja mħallas. B'żieda mal-fatt illi l-konvenuti ma ġabu l-ebda prova dwar dak li jallegaw, il- kwistjoni hija irrelevanti għall-mertu tal-kawża stante li ma jirriżultax li hemm nuqqas ta' qbil bejn il-partijiet dwar kemm effettivament diġa tħallas lill-atturi għall-appalt esegwit. L- aħħar eċċezzjoni qiegħda għalhekk ukoll tiġi miċħuda. Għalhekk u għal dawn ir-ragunijiet, din il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti u filwaqt li tastjeni milli tipprovdi ulterjorment dwar l-ewwel talba, tilqa' t-tieni talba attriċi limitatament billi tikkundanna lill-konvenuti sabiex solidalment bejniethom iħallsu lill-atturi s- somma ta' sittax-il elf, mija u ħamsa u sebgħin Ewro u tmenin centeżmu (€16,175.80) bl-imgħax mid-data tas-sentenza. L-ispejjeż tal-kawża jitħallsu kwantu għal terz mill-atturi u żewġ terzi mill-konvenuti.