QORTI TAL-MAGISTRATI (GHAWDEX) Citazzjoni Numru numru 29/1997 fl-ismijiet: Emanuel Spiteri Cappello f'ismu u f'isem hutu Domnic Zammit Saliba Toledo u Joseph Zammit Saliba Toledo Illum, 09 ta' Gunju, 2021 Rat ic-citazzjoni pprezentata fil-14 ta' Frar, 1997 li permezz taghha l-atturi esponew is-segwenti: Peress illi l-atturi huma l-utilisti tal-fond numru tmienja u tletin (38) jew verjuri bl-isem "Rosa Maria" fi Triq ir-Ramla, St Peter's, Ħaż-Żabbar, Għawdex, b'gardina mieghu annessa kollox imiss mill-punent mat-triq, mit- tramuntana ma' beni ta' l-eredi ta' Joseph Spiteri Cappello u ta' Anthony El Mehdy. Peress illi dan il-fond kien ihallaslill-konvenuta bhala direttarja ta' l- istess cens annwu temporanju ta' Lira u hamsa u sebghin centezmu (Lm1.75) rapprezentanti l-kwota ta' din l-istess proprjeta mic-cens annwu u temporanju akbar u dan billi l-istess fond inbena fuq porzjon art ikbar maghrufa bhala '"Il-Qortin ta' San Blas' ossia ''Il-Qortin tan- Nadur'' fin-Nadur, Ghawdex, li kienet inghatat b'enfitewsi temporanja ghal disgha u disghin (99) sena b'effett mill-hmistax (15) t' Awwissu tal- elf tmien mija u sitta u disghin (1896) fl-atti tan-Nutar Aloisio Preca Ledger tal-wieħed u għoxrin (21) ta' Novembru tal-elf tmien mija u sebgha Peress illi ghalhekk din l-enfitewsi skadiet fil-hmistax (15) t' Awissu tal- elf disa' mija u sitta u disghin (1996). Peress illi fid-data li fiha skada dak ic-cens dan il-fond kien okkupat bhala residenza ordinarja tieghu mill-attur Emmanuel Spiteri Cappello li huwa ċittadin ta' Malta. Peress illi ghalhekk fit-termini tal-Artikolu 10B sub-artikoli (4), (5), (6) u (9) tal-Ordinanza tal-elf disa mija u disgha u hamsin (1959) Dwar it- Tnehhija tad-Djar mill-Kontroll (Kap.158 Tal-Ligijiet ta' Malta) l- atturi ghandhom il-jedd li jikkonvertu dan ic-cens f'wiehed perpetwu taht l-istess kundizzjonijiet tal-enfitewsi temporanja originali, salv ghal dak li hemm ipprovdut fl-istess dispozizzjonijiet. Peress illi minnkejja diversi interpellazjonijiet il-konvenuta qieghda tirrifjuta li taddevjeni ghall-kuntratt ta' perpetwazjoni tac-cens kif stabbilit fl-imsemmija disposizzjonijiet. Tghid il-konvenuta ghaliex m'ghandhiex din l-Onorabbli Qorti :- Tiddikjara illi l-atturi ghandhom il-jedd li jikkonvertu l-enfitewsi fuq deskritta ekwivalenti ghal sitt darbiet dak originali u liema cens ikun revidibbli kull ħmistax (15) il-sena skont kif dispost fil-liġi fuq imsemmija. Tikkundanna lill-konvenuta sabiex tersaq ghall-pubblikazzjoni tal-att Tahtar Nutar Pubbliku sabiex jippublika dan l-att, f'data, hin u lok ffissat ghal dan il-fini minn din il-Qorti bil-hatra ta' kuraturi biex jidhru ghall-eventwali kontumaci fuq dan il-att. Bl-ispejjes inklużi dawk tal-ittra ufficjali spedita f'Jannar 1997. Il-konvenuta mharrka ghas-subizzjoni li ghaliha minn issa qieghed jigi Rat id-dikjarazzjoni tal-fatti ta' l-atturi kkonfermata bil-ġurament mill-attur Rat in-nota ta' eccezzjonijiet tal-konvenuta Estelle Sambugaro prezentata nhar il-25 ta' Marzu, 1997 u debitament konfermata minnha li permezz taghha eccepiet is-segwenti: Illi d-domandi attrici ghandhom jigu michuda peress il-fatti li fuqhom qed jibbaza t-talbiet tieghu l-attur huma bbazati fuq atti frawdolenti li kienu ntizi sabiex joholqu stat ta' fatt li minnhom setghu jaghmlu uzu l-atturi ghad-detriment tal-konvenuta. Illi fi kwalunkwe każ il-provvediment tal-Kap 158 tal-liġijiet ta' Malta li fuqhom qed jibbażaw it-talbiet taghhom l-atturi qed jiġu kontestati bħala li jmorru kontra d-drittijiet fundamentali tal-bniedem, kif ukoll kontra l- Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. tagħha. Rat id-dikjarazzjoni tal-fatti ta' l-istess konvenuta kkonfermata bil-ġurament Rat li l-konvenuta prezentat nota ta' eccezzjonijiet ulterjuri1 nhar it-23 ta' Ottubru, 1998, debitament konfermata minnha fejn eccepiet ulterjorment: Illi l-artikolu 10B ta' Kap 158 tal-Liġjiet ta' Malta ma jeżistix; Illi bla preġudizzju għall-premess, il-fatti tal-każ odjern lanqas ma jinkwadraw ruħhom f'xi disposizzjoni oħra tal-imsemmi Kap.158 u b'mod partikolari ma jinkwadrawx fit-termini tal-Artikolu 12(4), (5), (6) u (9) stante li dawn jirreferu ghall-Artikolu 12(2) li jitkellem biss fuq 'meta dar t'abitazzjoni' tkun inghatat b'enfitewżi temporanja mentri fil-kaz preżenti l- ebda dar t'abitazzjoni ma inghatat b'cens temporanju imma biss art ossia fond rustiku bl-art mieghu; Illi fi kwalunkwe każ, anke kieku l-każ tal-atturi jinkwadra ruħu fir-rekwisiti preskritti minn Kap 158, huma m'ghandhom ebda jedd ghall-perpetwazzjoni taċ-ċens billi kisru l-kundizzjonijiet tal-istess ċens. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri fil-fatt u fid-dritt. Rat illi ma' din it-tieni nota t'eccezzjonijiet il-konvenuta prezenta wkoll dikjarazzjoni tal-fatti taghha debitament ikkonfermata bil-ġurament tagħha. Rat illi fis-seduta tad-09 ta' Marzu 19992 il-kawza giet differita ghar-rapport. Mill-atti ma jirrizultax illi precedentament gie mahtur xi espert tal-Qorti Rat in-nota tal-konvenuta tad-09 ta' Frar 20073 permezz ta' liema ghamlet "referenza ghas-sentenza moghtija fit-03 t'Ottubru 2000 mill-Prim Awla tal- Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) ippreseduta mill-Onorevoli Imhallef Ray Ledger u li wara li gie intavolat appell mill-istess, giet iddikjarat bhala res judicata mill-Qorti Kostituzzjonali b'sentenza taghha tas-16 t'Ottubru 2006. Is-sentenza tal-Prim'Awla ddikjarat l-emendi introdotti permezz tal-Att Numru XXIII tal-1979 (originarjament 10(B)(4) u (5) illum rienumerati artikoli 12(4) u (5) tal-Kap 158 bhala antikostituzzjonali stante I jikkostitwixxu ksur tad-drittijiet fondamentali tal-Bniedem that l-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u ghalhekk iddikjarathom nulli u bla effett." Rat in-nota tal-atturi4 tat-18 ta' Novembru 2008 li taqra hekk: Rat is-sentenza Dok. X5 annessa ma' l-imsemmija nota. Rat s-sentenza preliminari tas-27 ta' Jannar, 2010. ddikjarat illi: Rat is-sentenza tas-17 ta' Novembru, 2010 li cahdet it-talbiet ta' l-atturi u Mill-provi li ġew prodotti f'din il-kawża, jidher illi l-atturi bħala ċittadini maltin u bħala l-persuni li kienu qed jokkupaw il-fond indikat fiċ-ċitazzjoni bħala r-residenza ordinarja tagħhom fid-data li fiha skadiet l-enfitewsi ta' disgħa u disgħin (99) sena konċessa fuq l-art magħrufa bħala "il-Qortin ta' San Blas" ossia "il-Qortin tan-Nadur", il-gudja-Nadur, Għawdex, li fuqha sussegwentement inbena l-istess fond, qed jippretendu li għandhom jitħallew jokkupaw l-istess fond, b'titolu issa ta' ċens perpetwu, b'żieda fir-rata ta' ċens annwu pagabbli, proprju bis- saħħa ta' l-emendi għal-liġi tad-Decontrol imsemmija hawn fuq. għalhekk talbu lil din il-Qorti sabiex tordna lill-konvenuta sabiex tersaq għall-kuntratt pubbliku opportun sabiex issir din il-konverżjoni taċ-ċens minn wieħed temporanju għal wieħed perpetwu Imma kif ġie deċiż fis-sentenza preliminari tagħha hawn fuq indikata tas-27 ta' Jannar 2010, ġialadarba id-deċiżjoni tal-Prim'Awla tal-Qorti Civili Sede Kostituzzjonali, f'sentenza li għaddiet in ġudikat, fil-kawża: "Mario Mellaq D’amato vs Il-Prim'Ministru et." hawn fuq indikata, li ddikjarat l-artikolu 12(4) u (5) tal-kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta, li ddaħħal fil-liġi tad-Decontrol bl-emendi ta' l-elf disa' mija disgħa u sebgħin (1979) null u bla effett, hija applikabbli erga omnes u mhux biss inter partes, l-atturi preżenti ma jistgħux issa jinvokaw l-istess artikolu tal-liġi a favur tagħhom fi sforz li iċ-ċens temporanju li kienu jgawdu fuq il-fond indikat fiċ-ċitazjoni jiġi pperpetwat a tenur ta' l-istess artikolu tal-liġi. Għal dawn il-motivi tiddeċidi l-kawża billi tiċħad it-talbiet attriċi, bl- ispejjeż, sew ta' din is-sentenza kif ukoll dawk tas-sentenza preliminari tas-27 ta' Jannar 2010, minħabba ċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ, jibqgħu bla taxxa. Rat li s-sentenzi fuq indikati gew appellati u permezz ta' sentenza moghtija mill-Qorti ta' l-Appell (Superjuri) nhar il-31 ta' Ottubru, 2014, din ta' l-ahhar decidiet billi: tilqa' l-appell mis-sentenza preliminari u għalhekk tħassar dik is- tgħid illi d-deċiżjoni fil-kawża Mario Mellaq torbotx lill-partijiet fil-kawża tal-lum; ii. tħassar ukoll is-sentenza finali bla ħsara għall-meritu tat-talbiet tal-attriċi u l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti, u tibgħat l-atti lura lill- ewwel qorti sabiex din tagħmel referenza lill-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha dwar jekk, fiċ- ċirkostanzi tal-każ tallum, l-art. 12(4), (5) u (6) tal-Kap. jiksrux dritt fondamentali tal-attriċi, u tiddeċiedi fuq il-meritu wara li tirċievi t-tweġiba; iii. tordna illi l-ispejjeż taż-żewġ sentenzi, kemm tal-ewwel grad u kemm tal-appell, tħallashom l-attriċi. il-Qorti kif diversament presjeduta ghamlet kostituzzjonali lill-Prim'Awla tal-Qorti Civili kif inghatat direzzjoni li taghmel permezz tas-sentenza moghtija mill-Qorti ta' l-Appell tal-31 ta' Ottubru 2016, u dan sabiex dik il-Qorti tiddikjara jekk l-artikolu 12(4) u (5) tal-Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta jiksrux id-dritt fondamentali tal-konvenuta kif protetti bl-artikolu 1 tal-Protokol 1 tal-Konvenzjoni u l-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta. Rat li permezz ta' sentenza fl-ismijiet premessi moghtija nhar it-12 ta' Frar 2018 il-Prim'Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) ddecidiet billi 12(4) u (5) tal-Kap. 158 jikser id-dritt fondamentali tal-konvenuta Estelle Sambugaro, kif protetti bl-artikolu 1 tal-protokol 1 tal-Konvenzjoni u l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, liema sentenza giet kkonfermata mill-Qorti Kostituzjonali fl-14 ta' Dicembru Rat l-atti kollha tal-kawza. Rat u qieset id-dokumenti u provi kollha prodotti. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-konvenuta prezentata fid-29 ta' Lulju Rat in-nota ta' sottomissjonijiet ta' l-atturi prezentata fis-16 ta' Settembru Rat in-nota ta' osservazzjonijiet tal-konvenuta prezentata fil-21 ta' Ottubru Rat illi fis-seduta tad-29 ta' Jannar 2021, il-partijiet iddikjaraw li l-kawza tista' tmur ghas-sentenza. Rat illi l-kawza thalliet ghas-sentenza ghas-seduta tal-lum. Ikkunsidrat: It-Talbiet u l-Eccezzjonijiet fil-qosor Illi f'din il-kawza, l-atturi qeghdin jitolbu (1) dikjarazzjoni mill-Qorti illi ai termini tal-Artiku 10B subartikli (4), (5), (6) u (9) tal-Kapitolu 158 tal-Ligijiet l-atturi ghandhom il-jedd li jikkonvertu l-enfitewsi temporanja tad-dar deskritta f'enfitewsi perpetwa b'cens ekwivalenti ghal sitt darbiet dak originali revidibbli kull ħmistax (15)-il sena u (2) Kundanna lill-konvenuta sabiex tersaq ghall-pubblikazzjoni tal-att publiku relattiv u (3) Hatra ta' Nutar Pubbliku sabiex jippublika dan l-att, f'data, hin u lok ffissat ghal dan il-fini minn din il-Qorti okkorrendo bil-hatra ta' kuraturi biex jidhru ghall-eventwali kontumaci fuq dan il-att. Il-konvenuta eccepiet illi (1) l-atturi jridu jippruvaw li huma l-utilisti temporanji tal-proprjeta; (2) l-atturi jridu jippruvaw ir-residenza taghhom fl- imsemmi fond u li l-fond huwa fond tal-abitazzjoni; (3) il-Kap. 158 qed jigi kontestat bhala li jmur kontra d-drittijiet tal-Bniedem kif ukoll kontra l- Konvenzjoni Ewropeja Dwar Drittijiet tal-Bniedem; (4) l-artikolu 10B ta' Kap 158 tal-liġjiet ta' Malta ma jeżistix; (5) il-fatti tal-każ ma jinkwadrawx ruħhom f'xi disposizzjoni oħra tal-imsemmi Kap.158 u b'mod partikolari ma jinkwadrawx fit-termini tal-Artikolu 12 (4), (5), (6) u (9) stante li dawn jirreferu ghall-Artikolu 12 (2) li jitkellem biss fuq 'meta dar t'abitazzjoni' tkun inghatat b'enfitewżi temporanja mentri fil-kas preżenti l-ebda dar t'abitazzjoni ma inghatat b'cens temporanju imma biss fond rustiku; u (6) l- atturi m'ghandhom ebda jedd ghall-perpetwazzjoni taċ-ċens billi kisru il- kundizzjonijiet tal-istess ċens. Emanuel Spiteri Cappello xehed permezz ta' l-affidavit fejn spjega li hu familjari mal-post mertu ta' din il-kawza li jikkonsisti f'razzet u raba, proprju fejn l- atturi trabbew u ghadhom jghixu sal-lum. Tenna li r-raba dejjem kienet f'idejn il-familja tieghu. Kompla li n-nannu matern tieghu, u cioe Frencu Said, kien ha din l-arti b'titolu ta' ċens temporanju u bena fuqha r-razzett, li illum il- ġurnata hu abitat in parti minnu u in parti mill-aħwa Cogzell. Spjega li wara l- mewt ta' Frenċu Cogzell il-werrieta tieghu kienu krew parti minn dan ir-razzett lil missier Michelina u Maria Cogzell filwaqt li l-parti rimanenti ta' dan il-fond baqghet f'idejn il-werrieta tal-istess Frencu Cogzell. Xehed li missier l-atturi kien iħallas madwar erba liri u nofs, liema somma kienet tkopri ħlas tal-kera kif ukoll il-ħlas taċ-ċens dovut fuq l-istess art li fuqha kien mibni r-razzett abitat mill-familja Cogzell, liema ammont gie ridott ghal tlett liri u sittin ċenteżmu peress li sar ftehim biex kamra minn dan ir- razzett ma tibqax fil-pussess tal-familja Cogzell. Ix-xhud spjega li ilu snin joqghod f'parti minn dan ir-razzett u dejjem kien jara lill-aħwa Cogzell jghixu fir-razzett, li l-atturi m'ghandhom l-ebda post iehor fejn joqghodu u ghalhekk jekk jigu zgumbrati minnu, huma ma jkollhom imkien fejn joqghodu. B'referenza ghall-allegazzjoni li l-atturi abbandunaw dan ir-razzett u marru jghixu ma zithom Maria Cogzell, ix-xhud iddikjara bil- ġurament li dan mhux minnu, anke fiż-żmien meta zithom kienet marida, l- atturi kienu biss jqattghu ftit ħin ma zithom u imbaghad jirritornaw lura lejn Permezz ta' affidavit, l-attrici Michelina Cogzell spjegat li hi twieldet fil-post numru 61, Triq ir-Ramla, illum Triq L-Irdum ta' Vnuta, St Peter's, Ħaż-Żabbar, Ghawdex, liema post jikkonsisti f'razzett flimkien ma xi raba'. Ir-raba qatt ma kien f'idejn il-familja taghha. Spjegat li missierha kien kera parti minn dan il-post minghand il-werrieta ta' Frencu Said li kien oriġinarjament ħa din l-art kollha b'cens u sussegwentement bena r-razzett fuqha u wara l-mewtu, missierha kien kera parti minn dan il-post minghand il-werrieta tieghu filwaqt li l-parti rimanenti ta' dan il-fond baqghet f'idejn il-werrieta ta' Frencu Said. Xehdet li oriġinarjament, il-kera dovuta kienet ta' Lm4.50c fis-sena iżda wara li sar ftehim mal-werrieta ta' Frencu Said biex titnaqqas kamra mill-kera, l- regolarment u liema kera kienet tinkludi l-ħlas tac-cens dovut fuq din l-art. L-attrici Michelina Cogzell spjegat li hi ghaddiet hajjitha kollha toqghod f'dan il-post mal-ġenituri taghha u ma ħutha u meta mietu l-ġenituri tiegha, hi kienet ghadha toqghod maghhom peress li qatt ma żżewwget. Ghalhekk, hi baqghat toqghod ġo dan il-post. Qalet li sa llum il-gurnata, hi dejjem użat dan il-fond bħala r-residenza taghha u qatt ma marret tghix f'xi post iehor u cahdet li hija ghamlet zmien tabita ma' zitha Maria Cogzell u li abbandunat il-post mertu ta' din il-kawża, tant li anke l-karta ta l-identita hija registrata fuq il-post mertu ta' din il-kawza. Spjegat li ohtha Maria wkoll toqghod magħha f'dan il-post u li ukoll qattghet ħajjitha kollha tghix fih u ghadha tghix maghha sallum tant li l-intimata Sambugaro stess marret kemm -il darba fl-inħawi ta' madwar dan ir-razzet u dejjem sabet lilha u lil oħtha jabitaw hemmhekk. Tenniet li la hi u lanqas oħtha n'ghandhom propjeta ohra fejn immorru joqghodu jekk jigu żgumbrati minn dan il-post. Ix-xhud kompliet tghid li hi u oħta jippretendu illi bħala l-okkupanti preżenti ta' dan il-fond bin-numru 61, Triq ir-Ramla l-Ħamra, Nadur, Għawdex, ghandhom jingħataw l-awtorizazzjoni minn din il-Qorti sabiex jikkonvertu l- enfitewsi temporanja fuq dan il-fond f'enfitewsi perpetwa b'ċens ekwivalenti ghal sitt darbiet dak originali, liema cens jkun revidibbli kull ħmistax -il sena. Dan qed jitolbuh abbazi tad-disposizzjonijiet tal-ligi. Permezz ta' nota l-konvenuta Estelle Calleja Jackson ddikjarat li l-fond fi Triq ir- Ramla l-Ħamra, St Peter's, Ħaż-Żabbar Għawdex kien fond wiehed b'raba ta' ċirka seba' tomniet konċess mill-antenati ta' Estelle Sambugaro għall-perjodu ta' 99 sena li ghalqu fl-1996/1997 u wara l-eghluq tal-konċessjoni emfitewtika temporanja, hija sabet jokkupaw ir-razzett lil Mikelina Cogzell, Emanuel Spiteri Cappello Spjegat li l-fond huwa wiehed u mhux maqsum fi tnejn tant li l-hlas li kien isir, kien wiehed u mhux ta' diversi okkupanti u spjegat li min mar jghix fil- fond bhal konjugi Spiteri Cappello, l-Att XXIII tal-1979 qatt ma kien jipprotegihom biex jirrendu l-konċessjoni emfitewtika b'mod perpetwu. Emanuel Spiteri Cappello u ohrajn ma jghixux fil-fond in kwistjoni filwaqt li Mikelina Cogzell u ohrajn m'ghandhomx dritt jippretendu li jibqghu jokupaw il-fond Rat r-relazzjoni tal-Perit Tekniku AIC Gordon Farrugia Attard li ghadda biex jistma l-valur tal-propjeta sħiħa, bħala propjeta waħda hekk kif okkupata minn Spiteri Cappello u Cogzell, bħala libera u franka, fl-ammont ta' €950,000. Din il-Qorti ser taghmel referenza estensiva ghall-konsiderazzjonijiet tal- Prim'Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali): Ikkunsidrat: "Ir-referenza hija impostata fis-sens jekk fl-applikazzjoni tal-art. 12(4) u (5) tal-Kap. 158 ghall-fattispeci tal-kaz tal-lum hemmx ksur tal-art. 37 u tal- Kostituzzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Art 37 tal-Kostituzzjoni Dan l-artikolu kostituzzjonali jiddisponi li: ...ebda proprjeta ta' kull xorta li tkun ma ghandu jittiehed pussess taghha b'mod obbligatorju, u ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta ta' kull xorta li tkun ma ghandu jigi miksub, b'mod obligatorju" F'dan il-kaz meta ghalaq ic-cens temporanju fin-1996 l-konvenuta kellha dritt li tikseb lura l-proprjeta taghha izda bis-sahha tal-ligi, setgha jittehidilha ghal dejjem l-utli dominju – sehem sostanzjali mill-jedd ta' Ghalhekk jista' jinghad li b'dak il-mod kien qed jittiehdilha interess jew dritt fuq il-proprjeta taghha. Dan it-tehid ta' ius in re jintlaqat mill-art. 37 tal-Kostituzzjoni. Ghalkemm taht l-art. 37 tal-Kostituzzjoni t- tehid ta' proprjeta jew ta' ius in re iehor jista' jsir bis-sahha ta' ligi, dan pero biss bi hlas ta' 'kumpens xieraq'. Jekk il-kumpens ma jitqiesx bhala wiehed xieraq allura jkun hemm il-ksur tal- 37 tal-Kostituzzjoni. 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja F'dak li jirrigwarda l-ksur allegat taht l-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni l-kwestjoni hija daqsxejn differenti billi din thares it-tgawdija hielsa mill-persuna dwar hwejjigha u mhux biss il-harsien mit-tehid ta' pussess kif mahsub fl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. L-applikabilita ta` dan l- artikolu tal-Konvenzjoni ghalhekk huwa usa minn dak taht il-Kostituzzjoni. Dan l-artikolu jipprovdi li: Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha dritt ghat-tgawdija pacifika tal-possedimenti taghha. Hadd ma ghandu jigi ipprivat mill- possedimenti tieghu hlief fl-interess pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil-principji generali tal-ligi internazzjonali. Izda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma ghandhom b'ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta skont l-interess generali jew biex jizgura l-hlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet ohra jew pieni. Ghalkemm f'dan l-artikolu ma jissemmiex hlas ta' kumpens, imma l-kumpens huwa kriterju essenzjali tal-istess artikolu partikolarment fejn tidhol il- proporzjonalita'. Ma huwiex kontestat illi l-istat ghandu s-setgha li jikkontrolla l-uzu tal- proprjeta fl-interess pubbliku, u ma huwiex kontestat ukoll illi d- disposizzjonijiet tal-Kap. 158, safejn huma mahsuba illi n-nies ikollhom dar fejn joqoghdu, huma fl-interess pubbliku. Izda l-istat irid jissodisfa lill-organu gudizzjarju li fil-kaz konkret ikun inzamm dak l-element ta' bilanc jew proporzjonalita bejn l-ghan li jkun irid jintlahaq fl- interess pubbliku min-naha u l-protezzjoni tad-dritt fondamentali Ghalhekk meta jkun hemm tehid ta' proprjeta jew kontrol tal-istess ghandu jkun hemm proporzjonalita bejn il-kumpens li ghandu jinghata lis-sid u l- valur tal-proprjeta mehuda. Il-Qorti ghalhekk trid tezamina jekk f'dan il-kaz inzammx dan l-element ta' proporzjonalita. Hu accettat gurisprudenzjalment illi l-kumpens mhux bilfors Izda l-htiega tal-proporzjonalita ma tkunx tharset meta jithallas kumpens ta' mizeru ghall-proprjeta li tkun tiswa mijiet ta' eluf ta' euro. In kwantu ghall-provi, l-qorti ghandha prova tas-somma tal-cens awmentat, tas-somma kapitali mehtiega sabiex jinfeda c-cens wara li jkun sar perpetwu, u ghandha l-prova ta' kemm jiswa l-fond. Ghalhekk il-Qorti tista' taghmel analizi tal-element tal-proporzjonalita a fini tal-art. 1 tal-Ewwel Protokoll talKonvenzjoni u anke tal-art. 37 tal-Kostituzzjoni. Irid jigi pruvat -kumpens li qed tipprovdi il-ligi kontestata f'kazijiet fejn ic- cens temporanju jigi konvertit f'cens perpertwu. Il-fond li fih joqoghdu l- atturi, li huma cittadini ta' Malta, kien mikri lilhom mill-utilista tal-istess fond, li kellu titolu ta' enfitewsi ta' disgha u disghin sena b'sehh mill-15 ta' Awwissu 1896, b'cens ta' hamsa u ghoxrin centezmu ta' lira ta' Malta (Lm0.25) – illum daqs tmienja u hamsin euro centezmu (€0.58) – fis-sena. 12(4) tal-Kap. 158, illi jikkonverti l-enfitewsi f'wahda perpetwa b'cens ta' sitt darbiet daqs dak erbghin centezmu (€3.49) fis-sena, rivedibbli kull hmistax-il sena fis-sens li jizdied bi proporzjon maz-zjieda fil-gholi tal-hajja sakemm ma jaqbizx id- doppju ta' li kien qabel. Fi zmien sena minn kull revizjoni l-utilista jkollu l- jedd illi jifdi c-cens – cioe illi jikseb ukoll id-dirett dominju u ghalhekk il- proprjeta shiha tal-fond – billi jikkapitalizzah bir-rata applikabbli. kapitalizzazzjoni issir "bil-medja tar-rata tal-imghax li tithallas minn bank kummercjali fuq depoziti li jkunu ta' xorta fissa fi zmien il-fidwa" (ara art. 1501(2) tal-Kodici Civili, skond il-proviso ta' dak is-subartikolu ladarba lcanone huwa rivedibbli). Dik ir-rata hija qrib it-tnejn fil-mija (2%) u ghalhekk il-valur kapitali jigi €174.50. Dan huwa l-valur tal-kumpens li jinghata lis-sidien jekk tittehdilhom il-proprjeta. Il-konvenuta ssostni li l-kumpens meta mqabbel ma' kemm tiswa l-proprjeta b'ebda mod ma jista' jitqies xieraq jew proporzjonat mentri l-atturi wiegbu li t-tehid sar b'harsien tal-ligi u t-talba taghhom qed issir skond il-ligi. Ir-referenza maghmula mill-Qorti tal-Magistrati, wara li rat ir-rapport tal- perit tekniku ivvalutat l-proprjeta in kwistjoni bil-prezz ta' €140,000 u dana sabiex jigi dikjarat minn din il-Qorti jekk, fic-cirkostanzi tal-kaz tal-lum, l- 12(4), (5) tal-Kap. 158 jiksirx id-dritt fondamentali tal-atturi, kif protetti bl-artikolu 1 tal-Protokol 1 tal-Konvenzjoni u l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. Din il-Qorti hija marbuta b'dik ir-referenza bil-valur li gia gie determinat u dina l-Qorti trid twiegeb ghal dak il-kwezit u tieqaf hemm u mhux tiddermina xi valur iehor hija. Il-Perit Vella jghid li l-partijiet okkupati mill-atturi f'dan ir-razzett huma dawk immarkati bil-kulur ahdar fil-pjanti annessi Dok. GV1 u GV2. Dan ir- razzett hu lokalizzat fil-limiti tan-Nadur f'zona ODZ f'zona meqjusa ta' valur gholi peress illi tgawdi minn ambjent rurali u miftuh u fl-istess hin ghandha access relattivament komdu u konvenjenti mit-triq. Il-post okkupat mill-atturi ghandu pero limitazzjoni konsiderevoli fuq il-valur tal-proprjeta fl-istat prezenti bhala maqsum ghaliex l-indipendenza u s-sens ta' privatezza u esklussivita huma drastikament imnaqqsa. Barra minn hekk din il-proprjeta ma ghandiex raba annessa maghha u tinsab in-naha ta' gewwa jigifieri ma ghandiex access u faccata diretta fuq it-triq principali. Tenut kont ta' dawn il-fatturi l-perit stma lvalur bhala libera u franka fl-ammont ta' €140.000. Izda jekk il-proprjeta tigi kunsidrata bhala wahda shiha, libera u franka, hi proprejta fully detached u residenza bl-livell ta' privatezza u esklussivita Il-proprjeta jista' ikolla ukoll potenzjal li tigi zviluppata f'uzi ohra kummercjali bhal facilitajiet ta' agriturizmu, produzzjoni ta' zejt, inbid, Illi fil-fehma tal-Qorti cens ta' €3.49 fis-sena jew kumpens ta' €174.50 ghal proprjeta li tiswa €140,000 ma jistax' jinghad illi huwa kumpens xieraq jew proporzjonat. Illi ghalhekk, l-applikazzjoni tal-art. 12 (4), (5) tal-Kap. 158 fil-kaz tal-lum tkun bi ksur tal-jedd tal-konvenuta mhares taht l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll u 37 tal-Kostituzzjoni. Ikkunsidrat: L-Ewwel u t-Tieni Eccezzjoni Illi permezz ta' l-ewwel eccezzjoni taghha l-konvenuta ecepiet li l-atturi jridu jippruvaw li huma l-utilisti temporanji fil-proprjeta mertu ta' din il-kawza filwaqt li permezz tat-tieni eccezzjoni, l-konvenuta talbet li l-atturi jridu wkoll ta' abitazzjoni. Permezz ta' zewg affidavits ta' Emanuel Spiteri Cappello u Michelina Cogzell, it-tnejn iddikjaraw li l-atturi minn dejjem ghexu fil-fond in kwistjoni, liema dikjarazzjoni ma gietx kontradetta tant li ma saru ebda kontro ezamijiet. Il-Qorti tinnota li l-konvenuta ma ghamlet ebda accenn ghall-ewwel zewg eccezzjonijiet tant li anke fin-nota ta' osservazzjonijiet taghha hija naqset milli tittratta tali eccezzjonijiet. Il-Qorti ghalhekk qeghda tqis illi fid-dawl tal-provi migjuba mill-atturi u fid- dawl tal-fatt li tali provi ma gew ribattuta bl-ebda mod, u fid-dawl tal-fatt illi l-konvenuta ma ghamlet l-ebda sottomissjonijiet dwarhom, il-konvenuta irrinunzjat ghall-imsemmija eccezzjonijiet. Ghandu jinghad ukoll illi minn naha tal-atturi ngabu provi bizzejjed sabiex juru li l-fond ilu abitat minnhom u mill-antenati taghhom bhala dart al- abitazzjoni ghal snin twal u minn meta l-familja taghhom hadet l-imsemmi Ghalhekk il-Qorti qieghda tichad l-ewwel u t-tieni eccezzjonijiet imressqa mill-konvenuta. Principji Legali u Gurisprudenza Applikabbli Ic-citazzjoni in kwistjoni giet prezentat fl-isfond tad-disposizzjonijiet tal-Kap. 158 senjatament ta' l-Artikolu 12 li jistipula s-segwenti: (1) Minkejja kull ħaġa li tinsab fil-Kodiċi Ċivili jew f`xi liġi oħra, id- disposizzjonijiet li ġejjin ta` dan l-artikolu u tal-artikolu 12A għandu jkollhom effett dwar il-kuntratti kollha ta` enfitewsi temporanja li jkunu saru fi kwalunkwe żmien ... (4) Meta tagħlaq enfitewsi temporanja ta` dar ta` abitazzjoni okkupata minn ċittadin ta` Malta bħala r-residenza ordinarja tiegħu fi żmien dak l-egħluq, li ma tkunx enfitewsi msemmija fis-subartikolu (2)(a) jew (b), l-enfitewta jkollu l-jedd jikkonverti l-enfitewsi f`waħda perpetwa taħt l- istess kondizzjonijiet ta` enfitewsi temporanja barra minn dawk li jkunu jirreferu għaż-żmien u għaċ-ċens. Iċ-ċens li jkollu jitħallas b`effett millkonversjoni tal-enfitewsi f `waħda perpetwa u sakemm jgħaddu ħmistax-il sena minn dik id-data jkun daqs sitt darbiet iċ-ċens li kien jitħallas minnufih qabel dik ilkonversjoni, u wara dan għandu jiżdied kull ħmistax-il sena b`daqstant miċ-ċens kurrenti, li jkun ammont li ma jkunx iżjed minn dak iċ-ċens, li jirrappreżenta bi proporzjon miegħu ż- żieda fl-inflazzjoni minn meta limsemmi ċens ikun ġie stabbilit l-aħħar. (5) Jekk l-enfitewta ma jeżerċitax il-jedd mogħti lilu bis-subartikolu (4) fi żmien sitt xhur mid-data li dak il-jedd ikun eżerċitabbli, dak il-jedd għandu, bil-modifiki meħtieġa, jgħaddi għand min ikun qed jokkupa d- dar li jkollu jedd jitlob, bl-esklużjoni tal-enfitewta, li d-dar ta` abitazzjoni tingħata lilu mill-proprjetarju b`enfitewsi perpetwa taħt l- istess kondizzjonijiet li kienu jiġu applikati kieku l-enfitewta kien ikkonverta l-enfitewsi f`waħda perpetwa. (6) Meta l-enfitewta jew min ikun qed jokkupa ddar ikollu jedd jikkonverti enfitewsi temporanja f `waħda perpetwa taħt is-subartikolu (4) jew (5), dan jista` jitlob li jsir kuntratt nutarili f`dan is-sens, u l- padrun dirett jew ilproprjetarju għandu jilqa` dik it-talba ... (9) Għall-finijiet ta` dan l-artikolu – (a) dwar enfitewsi msemmi fis-subartikolu (2)(a) jew (b), l-enfitewsi (b) dwar kull enfitewsi ieħor, enfitewsi tfisser lenfitewsi oriġinali, iżda jekk meta jagħlaq dak l-enfitewsi, id-dar ta` abitazzjoni tkun miżmuma il-jeddijiet mogħtija b`dan l-artikolu lill-enfitewta jkunu jistgħu jiġu eżerċitati mill-aħħar sub-enfitewta u, bla ħsara għall- jeddijiet mogħtija lill-okkupant bis-subartikolu (5), minnu biss ; il-padrun dirett tfisser biss il-persuna li jkollha jedd tirċievi ċ- ċens oriġinali; iċ-ċens tfisser biss iċ-ċens oriġinali: Iżda meta ċ-ċens li jkun jitħallas mill-aħħar subenfitewta jkun iżjed minn sitt darbiet iċ-ċens oriġinali, issubartikolu (4) għandu jkollu effett daqslikieku minflok ilkliem "jkun daqs sitt darbiet iċ-ċens" kien hemm sostitwiti l-kliem "jkun daqs is-subċens" ... (11) Meta enfitewsi temporanja tiġi konvertita f`waħda perpetwa taħt is-subartikolu (4), id-dar ta` abitazzjoni tibqa` suġġetta għall-jeddijiet li jkollhom terzi persuni dwar dik id-dar minnufih qabel dik il- konversjoni. (12) Meta xi wieħed mill-jeddijiet mogħtija b`dan l-artikolu jkun jista` jiġi eżerċitat minn iktar minn persuna waħda dak il-jedd jista` jiġi eżerċitat minkejja kull nuqqas ta` ftehim bejniethom iżda biss jekk mhux inqas minn nofs in-numru ta` dawk il-persuni jiftieħmu li jeżerċitaw dak il-jedd; u f `kull każ bħal dak il-jedd ikun japplika biss favur dawk li jkunu qed jeżerċitawh. Ikkunsidrat: Mill-provi in atti jirrizulta illi: L-atturi huma cittadini Maltin; Ma hemmx kontestazzjoni li fid-data li skadiet l-enfitewsi temporanja, l- atturi kienu jabitaw fil-fond mertu ta' din il-kawza; Permezz ta' din il-kawza l-atturi jridu li l-enfitewsi temporanja fuq l- ambjenti li jippossjedi tigi konvertita f'enfitewsi perpetwa ai termini tal- Artikolu 12(4) tal-Kap. Id-dritt moghti bl-Artikolu 12(4) tal-Kap. 158 japplika fir-rigward ta' dar ta' abitazzjoni, li fl-Artikolu 2 hi definita bhala:- "....bini jew parti minn bini mibdi jew adattat strutturalment biex jigi okkupat bhala abitazzjoni separata." Il-Qorti hawn taghmel referenza ghad-decizjoni moghtija mill-Prim'Awla tal- Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) tat-12 ta' Frar 2018 kif kkonfermata mill- Qorti Kostituzzjonali nhar l-14 ta' Dicembru 2018 fl-ismijiet premessi u tenut kont tad-decizjoni moghtija, din il-Qorti ma tista tasal ghal ebda konkluzjoni ohra hlief li tiddikjara li l-applikazzjoni tal-artikolu in kwistjoni Fir-rigward tad-drittijiet protetti fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, issir riferenza ghal dak li qalet il- Qorti Kostituzzjonali fil-kawza John Attard Manicolo vs Il-Provincjal Reverendu "Taħt l-art. 37, imbagħad, it-teħid ta' proprjetà jew ta' ius in re ieħor jista' jsir biss bis-saħħa ta' liġi illi, inter alia, tipprovdi għall-ħlas ta' Ma hemmx ħtieġa għal wisq kliem jew wisq ħsieb biex tgħid illi kumpens ta' euro u ħamsa u sebgħin ċenteżmu (€1.75) fis- sena għal proprjetà li tiswa aktar minn miljun euro taħt ebda kriterju jista' Il-jeddijiet imħarsa taħt il- Kostituzzjoni għandhom ikunu "prattiċi u effettivi", iżda l-pratiċità u l- effikaċja ta' jedd li jista' jittieħed kif jittieħed il-jedd tal-konvenut fil-każ tal-lum bis-saħħa tal-art. 12 (4), (5) u (6) tal-Kap. 158 huma biss illużjoni.......... Fil-fehma ta' din il-qorti hemm ukoll ksur tal-art. 1 tal-Ewwel Ma huwiex kontestat illi l-istat għandu s-setgħa li jikkontrolla l-użu tal-proprjetà fl-interess pubbliku, u ma huwiex kontestat ukoll illi d-dispożizzjonijiet tal-Kap. 158, safejn huma maħsuba illi n-nies ikollhom dar fejn joqogħdu, huma fl-interess pubbliku. Daqstant ieħor iżda ma jistax jiġi kontestat illi l-element ta' proporzjonalità huwa għal kollox nieqes fil-każ tal-lum. Tassew illi l-kumpens mhux bilfors ikun daqs kemm jagħti s-suq ħieles, għax jista' jkun hemm interess ġenerali leġittimu illi min ma jiflaħx iħallas daqskemm jitlob is-suq ħieles ukoll ikollu l-possibilità li jsib dar fejn joqgħod. Ċertament il-ħtieġa tal- proporzjonalità ma tkunx tħarset fejn jitħallas kumpens ta' euro u ħamsa u sebgħin ċenteżmu (€1.75) fis-sena għal proprjetà li tiswa aktar Kemm il-Kostituzzjoni u l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropeja (Kap. 319) jipprovdu li fejn ligi ordinarja hi inkonsistenti mad-drittijet fundamentali, dawn ghandhom jipprevalu u l-ligi ordinarja ghandha, sa fejn tkun inkonsistenti, tkun Gialadarba hu altru milli evidenti li l-applikazzjoni tal-Artikolu 12(4) u (5) tal-Kap. 158 ser jaghtu lok biex is-sid jithallas kumpens li m'huwiex xieraq, u dan il-fatt jikser id-dritt fundamentali tal-konvenuti kif protett fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Prtokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, din il-Qorti ma tistax tilqa' t-talbiet tal-atturi. Dan huwa in konkord ma dak deciz mill-Qorti Kostituzzjonali tat fil-11 ta' Novembru 2011 fil-kaz fl-ismijiet John Attard Manicolo vs Il-Provincjal Reverendu "Ladarba nstab illi, fic-cirkostanzi tal-kaz tal-lum, hemm dik l- inkonsistenza, il-ligi ordinarja ghandha tkun bla effett sakemm ma jigix indirizzat in-nuqqas ta' proporzjon ravvizat f'din is-sentenza." Ikkunsidrat ulterjorment: Illi din il-linja fil-gurisprudenza taghna giet mirquma tul iz-zmien u specjalment ricentament matul dawn tan-nuqqas ta' proporzjonalita bejn id-dritt tat-tgawdija tal-proprjeta tas-sid u d-dritt tal- Il-Qorti tqis illi f'dan il-kaz u anke fil-konfront ta' dan l-Artiklu 12 tal-kapitolu 158 ghandu jkun applikabbli dak deciz ricentament fil-konfront ta' djar ta' abitazzjoni urbani u fondi urbani ohra. Il-Qorti taghmel referenza hawnhekk ghas-sentenza moghtija llum stess mill- Bord li Jirregola l-Kiri ta' Raba ghall-Gzejjer ta' Ghawdex u Kemmuna minn Haber Rikors Numru: 1/2006 fejn f'dik il-kawza si tratta minn fond rurali. f'din il-kawza quddiem il-Qorti llum si tratta minn fond rurali li originarjament kien moghti b'cens temporanju bhala fond agrikolu izda li flimkien mal-artijiet moghtija b'cens temporanju kien jinkludi wkoll razzett li matul iz-zmien beda jservi ta' dar ta' abitazzjoni. Il-Qorti tqis illi l-gurisprudenza citata fl-imsemmija kawza ghandha tapplika mutatis mutandis ghal din il-kawza u ghal kull buon fini qed tigi hawn riprodotta: "......l-aktar sentenza ricenti tkun is-sentenza moghtija mill-Qorti Civili Prim Awla (Gurisdizzjoni Kostituzzjonali ) Rikors Numru: 133/2018, Tonsi Joseph Lorenzen Vella Coleiro, fl-ismijiet J & C Properties Limited vs Nazzareno Dato u Antonia Dato u Avukat Generali, li kien sostitwit ope legis bl-Avukat tal-Istat deciza fis-27 ta` Frar 2020. is-sentenza l-Qorti dahlet fid-dettal dwar il-ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti illi attakkat l-applikazzjoni tal-Kap. 199 tal- Ligijiet ta' Malta u in partikolari l-Artikolu 3, 4 u 14 ta' l-istess Att. Dik il- Qorti waslet ghall-konkluzjoni li l-Gurisprudenza applikabbli ghall-kirjiet ta' fondi urbani u kummercjali ghandhom jpplikaw mutatis mutandis ghall-kirjiet ta' art agrikola, bhal fil-kaz quddiem il-Bord illum. Izda dik il-Qorti qalet ukoll illi l-Qorti Kostituzzjonali ma tistax taghti rimedju tar-ripreza tal-fond, u li dan jispetta lill-Bord tal-Qbiela. Dan il-Bord se jiccita partijiet estensivi mill-imsemmija sentenza relevanti ghall-kaz in ezami quddiem il-Bord illum. Il-Qorti Kostituzzjonali f'dik is-sentenza qalet hekk: It-tielet (3) eccezzjoni tal-intimat Avukat tal-Istat (gia Avukat Generali) u t-tielet (3) eccezzjoni tal-intimati konjugi Pulis. eccezzjonijiet huma simili ghalkemm dik tal-intimat Avukat tal-Istat hija aktar diretta minn dik tal-intimati konjugi Pulis. Infatti fit-tielet eccezzjoni, l-Avukat tal-Istat jikkontendi li l-Art 4 tal-Kap 199 joffri lista shiha ta` sitwazzjonijiet li jirrendu possibbli r-ripriza tal-pussess, mentri fit-tielet eccezzjoni, l-intimati konjugi Pulis jistiednu lill-qorti sabiex tiddeklina milli tezercita s-setghat kostituzzjonali taghha, jekk is- socjeta` rikorrenti tonqos li taghti prova sodisfacjenti li ma kellhiex rimedji ordinarji alternattivi u effettivi. eccezzjonijiet tal-intimati kollha. Fis-sentenza li tat fid-29 ta` Mejju 2015 fil-kawza fl-ismijiet Lawrence Cilia Custo’ et vs Tabib Principali tal-Gvern (Sahha Pubblika) et, il-Qorti Kostituzzjonali l-osservazzjoni kunsiderazzjonijiet l-ohra li gia` saru fis-sentenza ta` din il-qorti fl- ismijiet George Sansone v. Policy Manager talMalta Shipyards et, tenut kont tal-konkluzjonijiet raggunti fissentenza msemmija ta` Brincat and Others v. Malta, din il-qorti hi tal-fehma li fic-cirkostanzi kif issa zviluppaw mhux aktar desiderabbli li l-qrati kostituzzjonali jirrifjutaw li Kostituzzjoni u 4(2) tal-Kap. 319 … minkejja r-rimedji li indubbjament kellhom ghad-disposizzjoni taghhom ir-rikorrenti appellanti". Din il-Qorti tikkondividi din il-linja ta` hsieb u taghmilha taghha. L- ghan ewlieni ta` procediment kostituzzjonali u konvenzjonali huwa li l- persuna li tilmenta u tipprova li tkun garrbet ksur tad-drittijiet fondamentali taghha tinghata rimedju effettiv u minghajr dewmien. eccezzjoni taghhom, l-intimati konjugi Pulis jikkontendu li fuq is- socjeta` rikorrenti jinkombi l-oneru tal-prova li kienu sprovvisti minn rimedju ordinarju effettiv u accessibbli qabel ittentaw procediment tax- xorta li huwa dak tal-lum. Din il-linja ta` difiza tal-intimati konjugi Pulis mhijiex kondiviza minn din il-Qorti ghaliex il-prova li r-rikorrenti kellha rimedju ordinarju accessibbli, xieraq, effettiv u adegwat tispetta lil min bhall-intimati konjugi Pulis qeghdin iqanqlu l-eccezzjoni. Hija gurisprudenza ormai assodata li persuna li tkun qeghda tilmenta minn ksur tal-jeddijiet fondamentali taghha mhijiex obbligata tfittex rimedju quddiem il-qrati ordinarji jekk l-ilment ma jkunx jista` jigi Propju ghaliex procediment kostituzzjonali u konvenzjonali huwa eccezzjonali, persuna tirrikorri ghalih meta ma jkunx hemm rimedju effettiv quddiem il-qrati ordinarji li jista` jindirizza l-allegat ksur tal-jeddijiet fondamentali. Fis-sentenza taghha tas-27 ta` et il-Qorti Kostituzzjonali ccitat mid-decizjoni tal-ECtHR f`Ghigo v. Malta billi qalet hekk :- Dwar il-materja ta` awment fil-kera u n-nuqqas tal-applikanti li jirrikorru quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera, il-Qorti Ewropeja fil-kawza Ghigo v. Malta [Appl. Is-socjeta` rikorrenti kkonfermat illi dawk ta` llum huma l-unici proceduri li ttiehdu kontra l-intimati Pulis ghar-rigward il-kirja tal- Jirrizulta illi kien hemm biss intimazzjoni wahda b`ittra ufficjali Dan l-att ippreceda biss dawn il-proceduri argument illi huwa inutli li jittiehdu proceduri quddiem il-Bord dwar il- Kontroll tal-Kiri tar-Raba` ghaliex dak illi trid ir-rikorrenti huwa proprju r-ripriza tal-pussess tal-ghalqa mhux xi awment tal-qbiela b`ammont irrizorju. Fir-rikors promotur ir-rikorrenti taghmel ukoll l-argument illi r-ripreza tal-pussess hija mpossibbli ghaliex hija l-ligi stess li tipprotegi l-kirja Ir-rikorrenti tirreferi ghall-Art 3, 4 u 14 tal-Kap 199. Il-Qorti rat dawn id-disposizzjonijiet. L-Art 3 tal-Kap 199 jipprekludi awment fil-kirja jew tibdil fil- kondizzjonijiet lokatizji jekk mhux bil-permess tal-Bord dwar il-Kontroll L-Art 4 tal-Kap 199 jistabilixxi l-procedura li trid tkun segwita mis-sid fil-kaz illi ma jkunx irid ikompli jgedded il-kirja. L- Art 4(2) jelenka sitt cirkostanzi fejn sid jista` jitlob l-izgumbrament tal- Huma cirkostanzi partikolari li jekk ma jigux sodisfatti, it-talba Apparti dan, l-istess artikolu jipprovdi wkoll eccezzjonijiet fejn ic-cirkostanzi partikolari ravvizati fil-paragrafi (a) u (b) tal-Art 4(2) ma jistghux japplikaw. Il-prova li trid issir meta s-sid jitlob li jiehu lura l-art hija rigoruza ferm. Kap 199 jaghmilha difficli ghas-sid li jirnexxi fit-talba tieghu. Waqt illi l-legislatur haseb ghal numru ta` cirkostanzi fejn ir-ripreza tal-pussess tista` tintalab, fl-istess waqt ghamilha difficli ferm ghas-sid li jirnexxi fl-istanza tieghu. cirkostanzi li ssemmi l-ligi jmorru favur il-protezzjoni tal-kirja. Tajjeb jinghad illi lanqas bi ftehim bejn is-sid u l-inkwilin ma jistghu jigu akkordati termini jew kondizzjonijiet li jipprivaw lill-kerrej minn xi jedd jew beneficcju li jkun akkwista bil-Kap 199. L-Art 14 tal-Kap 199 espressament jimponi divjet. Kull varjazzjoni fil-kondizzjonijiet lokatizji trid tghaddi mill-gharbiel rigoruz tal-ligi kif applikata mill-Bord. Isegwi li ghax il-kirja hija regolata b`disposizzjonijiet stretti u limitati, ir-rikorrenti hija kostretta li ma tmurx quddiem il-Bord ghaliex dak li jipprovdi l-Kap 199 ma jindirizzax il-vjolazzjoni li allegatament qeghda ggarrab ir-rikorrenti. Ghal aktar kjarezza. Anke li kieku r-rikorrenti tressaq talba ghal awment fil-qbiela quddiem il-Bord, xorta wahda jibqa` l-fatt illi l-ammont illi l-Bord jista` jiffissa bil-ligi huwa baxx hafna meta mqabbel mal-valur lokatizju tal-art fis-suq hieles. tal-ligi kien li l-art agrikola tibqa` sservi bhala ghajn ta` ghejxien ghal min jahdem l-art u ghal min mill-familja tieghu jkun baqa` jahdem l-art. Tant hu hekk li l-ligi tintervjeni b`sahha meta l-art agrikola tithalla Pero` tajjeb jinghad ukoll li anke f`kazi bhal dawn il-Bord mexa b`kawtela fl-apprezzament tal-provi. kien mhux biss meta saret il-ligi izda anke wara. It-tkattir tal-gid u t- titjib ekonomiku jgib mieghu inflazzjoni ta` prezzijiet specjalment fil- propjeta` anke jekk tkun art agrikola. Il-principji li fil-passat wasslu ghal certa legislazzjoni bhal ma huwa l-Kap 199 hemm bzonn li jigu mahsuba tenut kont tal-izvilupp mghaggel li ghadda minnu l-pajjiz certament matul dawn l-ahhar tletin sena. Id-disposizzjonijiet tal-Kap 199 u l-applikazzjoni taghhom huma lpern tal-lanzjanza kostituzzjonali u konvenzjonali tar-rikorrenti. Kif qatt jistghu ghalhekk ir-rimedji li l- Kap 199 qieghed ghad-disposizzjoni tas-sid jitqiesu bhala effettivi meta r-rikorrenti qeghda tqieghed in diskussjoni l-ligi ordinarja ? Anke jekk il-Bord ghandu s-setgha li jzid il-qbiela jew li jordna l-izgumbrament tal-inkwilin jekk jirrizultaw ic-cirkostanzi previsti mil-ligi, il-Bord taljeddijiet fondamentali lamentati mir-rikorrenti. Dikjarazzjoni dwar lezjoni ta` drittijiet fondamentali, kif mitlub mir-rikorrenti, tista` tinghata biss minn din il-Qorti fil-gurisdizzjoni kostituzzjonali taghha. Din il-Qorti diversament presjeduta fis-sentenza li tat fit-30 ta` Jannar 2018 fil-kawza fl-ismijiet Sergio Allafi et vs Avukat Generali et ghamlet dawn l-osservazzjonijiet li jghoddu mutatis mutandis ghall-kaz tal-lum :- "Illi konsegwenza tal-istess, l-imsemmi disposizzjonijiet li huma applikabbli mill-Bord li Jirregola l-Kera jikkostitwixxu in effett ostakolu legali ghar-rikorrenti biex jirriprendu l-pussess tal-proprjeta` taghhom stante li l-intimati Fondacaro ssodisfaw ir-rekwiziti tac- cittadinanza u tar-residenza ordinarja fuq indikati kif ukoll il- kondizzjonijiet tal-kirja. Certament f`tali kuntest il-Bord wiesgha kemm hi wiesgha il-kompetenza tieghu, mhuwiex fakoltizzat bil-Ligi li jizgumbra inkwilin li qed jonora l-obbligazzjonijiet tal-kirja - materja li hija ghal kollox irrilevanti ghall-ezercizzju tal-lum. Illi huwa ovvju li it- talbiet odjerni, fis-sustanza taghhom, imorru oltre konsiderazzjoni ta` allegat ksur tal-obbligi tal-kerrej. Anzi l-intimati inkwilini ghamlu enfasi fuq l-osservazzjoni rigida taghhom tal-kondizzjonijiet tal-kirja. Inoltre r-rikorrenti qed jitolbu kumpens ghall-ksur tad-drittijiet fondamentali li, kif gie ribadit mill-Qorti Ewropea f`Strasbourg: [t]o Fid-dawl tal-premess il-Qorti hija tal-fehma li, tenut kont tal-fattispeci tal-kaz, ma jistax validament jinghad li r-rikorrenti kellhom rimedju ordinarju effettiv u adegwat fejn u kif jindirizzaw il-lanjanzi taghhom. ilmenti kostituzzjonali u konvenzjonali taghhom ghandhom jigu trattati u decizi mill-qrati ta` gurisdizzjoni kostituzzjonali. Ghalhekk it-tielet (3) eccezzjoni tal-intimat Avukat tal-Istat (gia Avukat Generali) u t-tielet (3) eccezzjoni tal-intimati konjugi Pulis qeghdin jigu V. Ir-raba` (4) eccezzjoni tal-intimati konjugi Pulis Fir-raba`eccezzjoni l-intimati Pulis jikkontendu li mhumiex legittimi kontraditturi tar-rikorrenti fil-kawza odjerna billi huwa biss l-Istat illi jista` jikkommetti vjolazzjoni tad-drittijiet fondamentali. mill-gurisprudenza taghna illi f`kawzi ta` indole kostituzzjonali u/jew konvenzjonali huwa l-Istat illi ghandu jwiegeb ghall-vjolazzjoni ta` drittijiet fondamentali billi huwa l-Istat illi ghandu l-obbligu illi jassigura illi l-ligijiet ma joholqux zbilanc jew sproporzjon ingust bejn id-drittijiet tal-persuna u l-obbligi tal-Istat. Fil-kawza tal-lum, is-socjeta` rikorrenti qeghda tilmenta li bid- disposizzjonijiet tal-Kap 199 qeghda tinholoq ex lege relazzjoni forzuza ghad-detriment taghhom mal-intimati Pulis. Ghalhekk qeghdin jitolbu dikjarazzjoni mill-qorti li l-Kap 199 jikser il-jeddijiet fondamentali taghhom principalment dawk li huma mharsa bl-Art 37 tal-Kostituzzjoni ta` Malta ("il-Kostituzzjoni") u bl-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali ("il-Konvenzjoni"). Fis-sentenza li tat fis-7 ta` Dicembru 1990 fil-kawza fl-ismijiet Joseph Schembri v. Quinn. Prim` Ministru et, il-Qorti Kostituzzjonali qalet hekk :- ta` natura kostituzzjonali bbazati fuq id-drittijiet fundamentali, il-legittimi kontraditturi ta` dawk l-azzjonijiet jinqasmu fi tliet kategoriji. L-ewwel kategorija tikkomprendi dak li huwa allegat li huma, direttament jew indirittament, responsabbli ghall-kummissjoni jew omissjoni ta` xi fatt li jikser xi dritt fundamentali protett mil-ligi. kategorija huma dawk li ghall-omissjonijiet kummissjonijiet tal-persuni jistghu responsabbli biex jaghtu jew jiffornixxu r-rimedji li s-sentenza, li takkolji l-lament tal-ksur ta` dritt fundamentali, tissanzjona. It-tielet kategorija mbaghad hemm dawk il-partijiet kollha li jkunu in kawza meta l-kwistjoni kostituzzjonali tinqala` fuq jew waqt xi procedura gudizzjarja. Dawn it-tliet kategoriji ta` persuni huma kollha legittimi kontraditturi fi proceduri ta` natura kostituzzjonali, li f`dan ir-rigward ukoll hija specjali, ghaliex biex zgumbrament ikunu kompiti u effikaci jirrikjedu l- prezenza ta` persuni li normalment fi proceduri ordinarji jithallew barra, ghaliex minghajrhom il-gudizzju xorta wahda huwa integru. F`azzjoni ta` natura kostituzzjonali wkoll, il-gudizzju jkunu integru, jekk il-persuni tat-tieni kategorija jithallew barra mill-kawza, ghalkemm jista` jkun li l-azzjoni tirrizulta ineffikaci." L-Avukat Generali, illum l-Avukat tal-Istat, effett tal-Kap 603 tal- Ligijiet ta` Malta, jirrapprezenta l-Istat. Jekk tirnexxi l-istanza tar- rikorrenti, u jinghata rimedju, dak ir-rimedju jkun irid jinghata mill- Istat. L-intimati Pulis jidhlu fl-istanza ghaliex – iridu jew ma jridux – ghandhom l-interess li jkunu parti fil-kawza, mhux biss ghall-fini ta` integrita` ta` gudizzju, izda wkoll ghaliex xi konsegwenzi talvolta rizultanti minn dak li jista` jkun deciz jista` realment (mhux per mera ipotesi) jolqothom direttament. Ghalhekk jekk il-harsien tal-jeddijiet fondamentali tal-persuni ghandu jaghmel sens fl-essenza tieghu, l- intimati Pulis ghandhom ikunu parti fil-procediment anke sabiex ikun imhares dak li huwa jedd taghhom, u cioe` il-jedd tas-smigh. ir- responsabbilita` ghall-vjolazzjoni, li ghaliha ghandu jwiegeb l-Istat ; u ii) ir-rimedju opportun fil-kaz ta` vjolazzjoni accertata ghaliex Iz-zewg materji mhux bilfors huma konnessi ghaliex jistghu Generali et li kienet deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fit-22 ta` Frar 2013, inghad hekk :- " … biex gudizzju jkun integru jehtieg li, ghall- ahjar gudizzju tal-Qorti, jippartecipaw fih dawk kollha li huma nteressati fil-kawza. B`hekk tigi assigurata kemm jista` jkun l-effikacita` tal-gudizzju inkwantu dan jorbot biss lil dawk li jkunu partecipi fih, kif ukoll jigi rispettat il-principju talekonomija tal-gudizzju sabiex ma jkunx hemm bzonn ta` ripetizzjoni ta` proceduri kontra l-persuni kollha interessati fiddiversi kawzi billi dawn ma jkunux hadu parti f`gudizzju Il-gudizzju jibqa` integru mill-mument li jiehdu parti fih dawk li jkollhom id-dritt, u dawk li kontra taghhom dak l-istess dritt jikkompeti". (enfasi mizjuda) … Mill-premess ghandu jirrizulta car li l- tal-fatt li proprju linkwilinat taghhom jifforma l-mertu tal-kawza odjerna, ghandhom interess guridiku u ghalhekk ikunu partecipi fil- kawza li jista` jkollha effetti legali anke fuqhom." Il-Qorti tkompli taghmel referenza wkoll ghal dak illi nghad fis-sentenza li tat il-Qorti Kostituzzjonali fis-6 ta` Frar 2015 fil-kawza fl-ismijiet Sam Deguara Caruana Gatto il-Qorti tosserva li, ghalkemm taqbel mat-tezi li, ladarba l- kazin agixxa skont il-ligi, allura m`ghandux legalment jirrispondi ghall- inkostituzzjonalita` tal-ligi applikata minnu jew jehel spejjez tal-kawza, izda mill-banda l-ohra, il-proceduri odjerni necessarjament jaffettwaw lill-kazin stante li dan hu parti fir-rapport guridiku li huwa regolat b`ligi li l-kostituzzjonalita` taghha qed tigi attakkata. Ghaldaqstant il- prezenza tieghu f`dawn il-proceduri hija necessarja ghall-finijiet tal- integreta` tal-gudizzju. Il-kazin bhala inkwilin tal-fond ghandu interess guridiku f`din il-kawza peress li l-meritu jikkoncerna lilu direttament. Ghal din ir-raguni huwa ghandu jkun partecipi fil-gudizzju u ghalhekk huma legittimi kuntraditturi. Ghaldaqstant l-ewwel Qorti kienet korretta meta laqghet it-talba ghas-sejha fil-kawza tal-kazin intimat." Tajjeb jinghad a skans ta` ekwivoci li fil-kawza tal-lum is-socjeta` rikorrenti mhijiex titlob bhala rimedju, fil-kaz li tirrizulta vjolazzjoni, l- Qorti hija tal-fehma li bil-fatt li l-effett ta` dak li qed jintalab mir- rikorrenti jolqot lill-intimati Pulis fl-aspetti sostanzjali tal-qbiela li ghandhom, huma ghandhom l-interess li trid il-ligi sabiex ikunu parti fil-kawza tal-lum sabiex jiddefendu l-posizzjoni taghhom. eccezzjoni tal-intimati konjugi Pulis qeghda tkun respinta. L-ewwel (1) talba Dwar l-ewwel talba kif dedotta, din il-Qorti tghid illi mhuwiex kompitu taghha, bhala qorti ta` gurisdizzjoni kostituzzjonali u/jew konvenzjonali, illi tinvestiga jekk it-thaddim tad-disposizzjonijiet tal-Kap 199 huwiex sejjer jaghmel impossibbli ghar-rikorrenti li tirriprendi pussess tal- Jekk hemmx din l-impossibilita` hija materja li ghandha tkun trattata quddiem il-qrati u/jew tribunali ta` kompetenza "ordinarja". Ghalhekk il-Qorti sejra tichad l-ewwel talba. It-tieni talba L-allegata lezjoni ghall-jeddijiet fondamentali tar-rikorrenti tinstab fit- Fis-sostanza, ir-rikorrenti qeghda dikjarazzjoni u decizjoni li bl-applikazzjoni tad-disposizzjonijiet tal-Kap 199 ghall-kirja vigenti ta` l-ghalqa u tar-razzett ta` go fiha in kwistjoni, propjeta` taghha, qed ikun hemm lezjoni tal-jeddjiet fondamentali tar- In partikolari fl-istess talba, ir-rikorrenti qeghda tallega ksur tal-Art 37 u 39 tal-Kostituzzjoni, u tal-Art 6 u tal-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni. L-Art 37 tal-Kostituzzjoni Dwar dan l-allegat ksur, l-Avukat tal-Istat jeccepixxi li r-rikorrenti ma tistax tindirizza l-ilment taghha lejn l-Art 37 tal-Kostituzzjoni, billi din d-disposizzjoni tghodd biss fil-kaz ta` tehid forzuz tal-proprjeta`, li mhuwiex il-kaz tal-lum. Sabiex ikun hemm tehid forzuz, jehtieg illi l-persuna tkun giet fattwalment zvestita minn kull dritt li ghandha fuq ilproprjeta`. Fil-kaz odjern, skont l-Avukat tal-Istat, ma gara xejn minn dan ghaliex bit-thaddim tal-Kap 199 ir-rikorrenti ma tilfet ebda dritt fuq ilpropjeta` in kwistjoni. Ghall-kaz tal-lum il-parti rilevanti tal-Art 37 hija s-subartikolu (1) li tghid :- Ebda proprjetà ta` kull xorta li tkun ma ghandu jittiehed pussess taghha b`mod obbligatorju, u ebda nteress fi jew dritt fuq proprjetà ta` kull xorta li tkun ma ghandu jigi miksub b`mod obbligatorju, hlief meta hemm disposizzjoni ta` ligi applikabbli ghal dak it-tehid ta` pussess jew akkwist – (a) ghall-hlas ta` kumpens xieraq ; (b) li tizgura lil kull persuna li tippretendi dak il-kumpens dritt ta` access lil Qorti jew tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b`ligi sabiex jigi deciz l- interess taghha fi jew dritt fuq il-proprjetà u l-ammont ta` kull kumpens li ghalih tista` tkun intitolata, u sabiex tikseb hlas ta` dak il-kumpens ; u (c) li tizgura lil kull parti fi proceduri f`dik il-Qorti jew tribunal dwar pretensjoni bhal dik dritt ta` appell mid-decizjoni taghha lill-Qorti tal- Appell f`Malta : Izda f`kazijiet specjali l-Parlament jista`, jekk hekk jidhirlu xieraq li jaghmel fl-interess nazzjonali, b`ligi jistabbilixxi lkriterji li ghandhom jitharsu, maghduda l-fatturi u c-cirkostanzi l-ohra li ghandhom jitqiesu, biex jigi stabbilit il-kumpens li ghandu jithallas dwar proprjetà li jittiehed pussess taghha jew li tigi akkwistata b`mod obbligatorju; u f`kull kaz bhal dak il-kumpens ghandu jigi iffissat u okkazjonijiet fejn ttrattaw fid-dettall jekk limitazzjoni fit-tgawdija ta` proprjeta` tistax tigi ekwiparata ma` tehid forzuz kif kontemplat bl-Art 37 tal-Kostituzzjoni. Ghalkemm ir-rikorrenti jilmentaw minn ksur ta` din iddisposizzjoni tal- Kostituzzjoni, din il-Qorti hija tal-fehma li kemm il-fattispeci kif ukoll id-disposizzjonijiet tal-ligi mertu ta` din ilkawza ma jwasslux ghal tehid forzuz tal-propjeta` izda ghal kontroll fl-uzu taghha. (ara inter alia is- 2017) Ghalhekk it-tieni (2) talba safejn din tirrigwarda ksur tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni qeghda tkun michuda. L-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni Id-disposizzjoni tipprovdi illi :- "Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha d-dritt ghat-tgawdija pacifika tal-possedimenti taghha. Hadd ma ghandu jigi pprivat mill-possedimenti tieghu hlief flinteress pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil-principji generali tal-ligi internazzjonali. Izda d-disposizzjonijiet ta` qabel ma ghandhom b`ebda mod inaqqsu d-dritt ta` Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta skond l-interess generali jew biex jizgura l-hlas ta` taxxi jew kontribuzzjonijiet ohra jew Id-disposizzjoni hija gwidata minn tliet principji :- a) Illi kull persuna, sew jekk tkun persuna fisika, kif ukoll jekk tkun entita` morali, ghandha dritt ghat-tgawdija tal-proprjeta` taghha b`mod pacifiku ; b) Illi tnaqqis fit-tgawdija tal-proprjeta` jista` jkun biss gustifikat jekk jintwera li jkun sar fl-interess pubbliku. Ghalhekk id-dritt mhuwiex assolut u huwa soggett ghall-kundizzjonijiet mahsuba fil-ligi u ghall-principji tad-dritt internazzjonali. Min ikun imcahhad, huwa ntitolat ghal kumpens xieraq; c) Illi jibqa` d-dritt tal-Istat illi jghaddi ligijiet sabiex inter alia b`mod xieraq jikkontrolla l-uzu tal-gid fl-interess pubbliku. a) Gurisprudenza tal-ECtHR Huwa pacifiku li l-Istat ghandu s-setgha u d-dritt li jirregola l-uzu tal-propjeta` fl-interess generali. l-interess tal-privat ghandu jkun tutelat ukoll ghaliex fl-ezercizzju ta` dik is-setgha mill-Istat ghandu jkun sodisfatt ir-rekwizit tal-proporzjonalità. Dwar ksur tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni, il-gurisprudenza tal-Qorti ta` Is-Swatar, Birkirkara, specjalment fejn tidhol Malta, tittratta dwar bini (residenzjali u kummercjali). Din il-Qorti sejra tirreferi ghal din il- gurisprudenza ghaliex ilprincipji li kienu delinati fiha ghandhom ighoddu wkoll mutatis mutandis ghall-artijiet. Fis-sentenza Amato Sehloho vs Malta (li nghatat fil-15 ta` Settembru 2009 u saret finali 15 ta` Dicembru 2009) l-ECtHR irrimarkat illi :- Il-konkluzjoni kienet li kien hemm vjolazzjoni ta` Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni. L-ECtHR b`konsistenza affermat fil-gurisprudenza taghha illi "in order F`dawn id-decizjonijiet, kienet riskontrata vjolazzjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni u kien likwidat kumpens favur ir-rikorrenti) b) Gurisprudenza ta` l-Qrati Maltin Fejn jidhol l-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni, kienu diversi d-decizjonijiet tal-qrati taghna fejn kienet dikjarata vjolazzjoni. Din il-Qorti tosserva illi l-bicca l-kbira tad- decizjonijiet talqrati taghna kienu jolqtu l-applikazzjoni tal-Kap 158. Ohrajn kienu jirrigwardaw l-applikazzjoni tal-Kap 69. Il-kaz tal-lum huwa divers fis-sens li kien jittratta dwar allegata vjolazzjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni blapplikazzjoni tal-Kap 199. Wara li hasbet fit-tul, din il-Qorti tghid illi, anke ghall-kaz in ezami, ghandu jghodd dak li hareg mill-gurisprudenza tal-qrati taghna fil-kazi li ghalihom saret referenza aktar kmieni. c) Risultanzi Fis-Seduta tat-22 ta` Frar 1967 tat-Tieni Parlament (ara pp. 3341- 4099 tad-Dibattiti) kien imfisser l-ghan ghaliex sar l-Att XVI tal-1967 (illum Kap 199) : " … u dan hemm bzonnu ghaliex meta ghandek dak in-numru kbir li jahdmu l-art, jekk ma jkollhomx protezzjoni, Dawn in-nies ghandhom attakament ma` l-art taghhom u ... jekk kemm -il darba il-bidwi ma jkollux il-forza ta` tradizzjoni u attakament ma` dik l-art li qablu hadem missieru jekk ma jkunx hemm dan is-sentiment, difficli li zzomm bniedem ma` l-art jekk ma ittihx dak id-dritt li jibqa` jgedded il-kirja, vuoldiri `protezzjoni`" Hija din il- motivazzjoni li wasslet lil-legislatur sabiex jahseb ghal li kirja ta` art Jekk din il-motivazzjoni hijiex gusta jew jekk ghadhiex tghodd ghaz-zminijiet ta` llum hija kwistjoni ohra. Jibqa` l-fatt illi r-rikorrenti, jew ahjar il-membri tal-kumpannija, una volta illi sa minn zminijiet imghoddija kellhom kirja ghaddejja favur il-familja tal-intimat ma kellhomx ghazla ohra ghajr illi jkomplu l-kirja. illi l-familja taghha mhijiex familja ta` gabillotti u ma jahdmux l-art. Tistqarr illi l-biza` taghhom kienet li jekk ihallu l-art ghal rihha kienet tispicca okkupata minn xi hadd bir-riskju ghalihom li jispiccaw jitilfu l- art ; kien ghalhekk li ghazlu li jaghtu l-art bi qbiela. Huwa kwazi cert il-fatt illi meta nghatat il-qbiela l-ewwel darba ma setax ikun ragjonevolment previst li fl1967 kienet sejra ssir ligi sabiex Inoltre r-rikorrenti u lanqas l-antekawza taghha ma setghu jipprevedu kif kien ser jinbidel is-suq matul iz-zmien. Tajjeb jinghad illi l-introduzzjoni tal-Att XVI tal-1967 kellu skop legittimu u sar fl-interess generali ghaliex kien intiz sabiex jipprotegi issettur agrikolu fi zmien meta hafna familji kienu jiddependu fuq il- biedja ghall-ghixien taghhom. L-istorja socjali u ekonomika tal-pajjiz turi li meta saret il-ligi kienet necessarja, u l-hsieb warajha kien tajjeb. L-izvilupp socio-ekonomiku talpajjiz matul is-snin wara l-1967 gab mieghu mobilita` mghaggla ta` persuni li ma baqghux jahdmu l-ghelieqi sabiex ighixu minnhom lejn setturi ohra fejn it-tkattir tal-gid huwa akbar ghaliex mhuwiex dipendenti fuq dak li jigi min-Natura u fejn it-tbatija fisika hija anqas minn dik ta` xoghol iehor. Gara ghalhekk illi dak l- intervent legislattiv ghalkemm kellu propositi tajba ma baqax joffri bilanc bejn l-interessi tas-sid u tal-kerrej anzi inholoq sproporzjon u Ir-rata ta` kera li r-rikorrenti setghet tippercepixxi skont id-disposizzjonijiet tal-Kap 199 meta mqabbla mal- kera fis-suq hieles hija oggettivament baxxa. Fil-kaz ta` llum mhux maghruf meta bdiet il-kirja bejn aventi kawza tal- partijiet (mhux l-Avukat tal-Istat). Li certament irrizulta huwa li l-kirja kienet ilha ghaddejja ghexieren ta` snin dejjem favur il-familjari talintimat Diacono Dato sakemm fl-1983 ghaddiet ghand l-istess Il-protezzjoni li l-ligi prezentement taghti lit-tkomplija tal-kirja ma tippermettix lis-sid u lill-inkwilin li jiftehmu zmien ghat-tmiem tal- Kjarament il-Kap 199 jiffavorixxi lill-inkwilin a skapitu tas-sid ghaliex dan m`ghandux kontroll la fuq ripriza tal-pussess u lanqas fuq l-ammont ta` qbiela li jista` jithallas billi dan huwa determinat mil- legislatur skont formola pre-determinata marbuta bil-fattur taz-zmien u tal-indici talinflazzjoni, kriterju dan tal-ahhar li l-prova taz-zmien uriet li ma jirrifletti c-caqlieq tas-suq. tirreferi ghall-Kap 199 bhala ligi infami. aggettiv hazin sabiex tiddeskrivi l-ligi. Ma teskludix li Cocker ma tafx sewwa sew xi tfisser il-kelma. Lanqas ma teskludi li seta` kien haddiehor li ndikalha dak l-aggettiv. Il-Qorti tosserva li waqt li huwa dritt ta` kull persuna li f`socjeta` demokratika jesprimi l-hsieb tieghu, fl-istess waqt wiehed ghandu jizen sewwa l-kliem illi juza u l-kuntest illi fih jintuza dak il-kliem. premess il-Qorti tqis illi l-introduzzjoni tal-Att XVI tal-1967 kellha skop legittimu u ghalhekk il-ligi kienet kollox barra infami. kapriccjuz il-mottiv tal-legislatur li jintroduci kontroll fil-kiri tar-raba` ghaliex ried jipprotegi s-settur talbiedja u jevita s-sitwazzjoni li l- gabillotti jitilqu l-art li jkunu jahdmu ghaliex toghla l-kera f`regim mhux Din il-Qorti ssib li r-rikorrenti ma kkontestatx bi provi l-legalita` tal- Lanqas mill-provi li ressqet ir-rikorrenti ma jirrizulta li xejnet illegittimita` tal-iskop ghaliex sari l-Kap 199. jinghad ukoll li ghandha ragun ir-rikorrenti tilmenta li bl-applikazzjoni tad-disposizzjonijiet tal-Kap 199 ghassitwazzjoni taghha kienet qeghda ggarrab ksur tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni ghaliex jirrizulta ppruvat li mill-mod kif l-Istat kkontrolla luzu tal-propjeta` taghha b`dik il-ligi holoq zbilanc u sproporzjon kontra taghha, fatturi dawn li ma kienux isehhu li kieku r-rikorrenti thalliet tgawdi l-propjeta` taghha sal-milja Il-Qorti tishaq li mhuwiex in diskussjoni l-jedd tal-Istat illi jikkontrolla b`legislazzjoni l-uzu tal-proprjeta` meta dan ikun fl-interess Fl-istess waqt l-Istat huwa obbligat juri li fl-applikazzjoni ta` dik il-legislazzjoni jkunu qeghdin jinzammu bilanc u proporzjonalita` bejn l-interess generali u ta` dak privat. Tajjeb jinghad illi ghalkemm fil-kaz ta` bini residenzjali u kummercjali, il-legislatur haseb ghal bidliet fil-legislazzjoni, anke effett ta` sentenzi li nghataw kontra l-Istat Malti mill-ECtHR, jibqa` l-fatt li baqa` lura milli jintervjeni fil-kaz ta` Ghalhekk fl-istat tad-dritt kif inhu llum f`materji ta` fondi agrikoli, kull awment fil-qbiela jiddependi minn talba li trid issir fil- Bord dwar il-Kontroll ta` Kiri ta` Raba`, li fid-decizjonijiet li jaghti huwa vinkolat b`parametri li huma determinati fil-Kap 199. Fuq l-iskorta tal-provi akkwiziti fil-kawza tal-lum, jirrizulta li l-qbiela li qeghda tithallas mill-intimati Pulis skont kif jipprovdi l-Kap 199 hija bil-wisq inqas mill-kera li jgib is-suq wara l-1983 sal-lum. Il-figuri li saret referenza ghalihom aktar kmieni jitkellmu wahedhom u ghalhekk huwa ppruvat l-isproporzjon li l-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni ma jridx li jsehh, liema sporporzjon qed jingarr mir-rikorrenti. Ghalhekk it-tieni (2) talba safejn din tirrigwarda ksur tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni qeghda tkun milqugha. L-Art 6 tal-Konvenzjoni u l-Art 39 tal-Kostituzzjoni Il-Qorti sejra tittratta l-allegat ksur tal-jedd ghal smigh xieraq lamentat mir-rikorrenti fl-ambitu tat-tieni talba. Fis-seba` (7) eccezzjoni, l- Avukat tal-Istat jikkontesta l-pretensjoni tar-rikorrenti billi jeccepixxi li l-principju ta` smigh xieraq ghandu jinghata nterpretazzjoni ristretta u limitata ghal dak illi jolqot gustizzja procedurali. m`ghandux ifisser li l-ligi trid tkun modellata skont lezigenzi tal-persuna Tajjeb li jkun rilevat li skont il-gurisprudenza, il-jedd ghal smigh xieraq joqghod fuq zewg pilastri : i) zmien ragjonevoli sabiex jibda u jintemm procediment minn qorti jew tribunal indipendenti u mparzjali ; u ii) L-ilment odjern huwa mpernjat fuq it-tieni minn dawn iz-zewg pilastri. moghtija mill-Grand Chamber tal-ECtHR fil-5 ta` April 2018 fil-kaz ta` United Kingdom [GC], no. 29392/95, § 91, ECHR 2001-V; Cudak v. December 1995, § 36, Series A no. 333-B). limb), pubblikazzjoni tal-Kunsill tal-Ewropa u tal-ECtHR aggornat sal- 31 ta` Dicembru 2017, fejn ghal dak li huwa rilevanti ghall-kaz taht ezami, in partikolari d-dritt ta` access ghall-qorti, jinghad hekk :- Fis-sentenza li tat l-ECtHR tal-4 ta` Dicembru 1995 fil-kaz ta` Peregin v. France kien inghad illi :- Ghalkemm l-ezercizzju tad-dritt jista` jkun soggett ghal-limitazzjonijiet Fil-kaz odjern, il-Qorti diga esprimiet ruhha fis-sens illi r-rikorrenti thalliet minghajr rimedju prattiku u effettiv bl-uniku fórum fejn issib tarf tal-lanjanzi taghha tkun il-kawza tal-lum. Ghalhekk filwaqt illi s-seba` (7) eccezzjoni tal-Avukat talIstat qeghda tkun michuda, qeghda tkun tkun milqugha dik il-parti tat-tieni talba safejn ir-rikorrenti tilmenta minn ksur tal-jedd fondamentali taghha ghal smigh xieraq hekk kif dak il-jedd huwa tutelat bl-Art 6 tal-Konvenzjoni u bl-Art 39 tal- Kostituzzjoni. Ir-ripreza tal-ghalqa, razzett u ambjenti relatati Fil-kuntest tat-tieni talba, ir-rikorrenti talbet li bhala rimedju favur taghha li tinghata lura minn din il-qorti l-ghalqa, ir-razzett u ambjenti relatati llum okkupati mill-intimati Pulis. Kontra din il-pretensjoni, tirrizulta t-tmien (8) eccezzjoni tal-intimati Pulis. Fir-ricerka taghha, din il-Qorti ma rriskontratx gurisprudenza dwar talbiet ta` din ix-xorta jirrigwardaw artijiet Hemm pero` gurisprudenza li tittratta dwar bini residenzjali u kummercjali. tirreferi inter alia ghas-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali : Angela sive Fil-fehma ta` din il-Qorti, l-insenjamenti jistghu jigu estizi mutatis mutandis ghall-fondi agrikoli mertu ta` din il-kawza. Fid-decizjoni tal- ECtHR tat-22 ta` Frar 2012 dwar just satisfaction fil-kaz ta` Frendo Vella Degabriele referenza wkoll ghad-decizjoni tal-ECtHR tat-12 ta` Gunju 2012 Il-Qorti tishaq illi procediment ta` x-xorta tal-lum mhuwiex il-forum appozitu sabiex tinghata decizjoni dwar jekk inkwilin (li sal-lum kellu titolu naxxenti minn ligi tal-pajjiz) ghandux jigi zgumbrat jew le. t-tribunali jew qrati ordinarji li ghandhom il-kompetenza li jesprimu ruhhom dwar talbiet mis-sid ghar-ripreza ta` fondi li jistghu jinvolvu l- Ghall-fini tal-procediment odjern, dik rilevanti hija l-konsiderazzjoni ta` jekk ligi u/jew l-applikazzjoni taghha tkunx ivvjolat il-jeddijiet fondamentali tal-persuna u allura jekk abbazi talfattispeci ta` kull kaz dik il-ligi ghandhiex tkun applikata bejn il- partijiet kemm-il darba l-applikazzjoni taghha tkun leziva ghad-drittijiet fundamentali ta` l-persuna koncernata. Riferibbilment ghall-kaz tal- lum, jirrizulta li ladarba l-inkwilini agixxew skont il-ligijiet vigenti m`ghandhomx legalment jirrispondu ghallkostituzzjonalita` o meno tal- ligi kif applikata, jew li jkunu ordnati jaghtu rimedju lir-rikorrenti jew l-ispejjez L-Istat huwa responsabbli ghall- promulgazzjoni tal-ligi u ghalhekk ghandu jkun l-Istat illi jwiegeb. L-Art 45 tal-Kostituzzjoni u l-Art 14 tal-Konvenzjoni Ghalkemm fit-talbiet ma ssemma xejn, fil-kawzali tar-rikors promotur, in partikolari fil-paragrafu dsatax (19), ir-rikorrenti tirreferi ghal dawn id-disposizzjonijiet tal-Konvenzjoni u tal-Kostituzzjoni. mhumiex mertu tat-talbiet, u ghalkemm dawk id-disposizzjonjet ma kienux trattati mir-rikorrenti fin-nota ta` osservazzjonijiet taghha, il- Qorti sejra tqishom xorta, kemm tenut kont tan-natura tal-procediment odjern, u kif ukoll ghaliex inghataw eccezzjonijiet dwar l-applikazzjoni taghhom ghall-kaz odjern mill-Avukat tal-Istat. a) L-Art 45 tal-Kostituzzjoni Kien eccepit mill-Avukat tal-Istat li l-Art 45 tal-Kostituzzjoni applikabbli diskriminazzjoni ma kenitx inkwadrata taht wahda mill-irjus elenkati fis-subartikolu (3) tal-istess disposizzjoni. L-Art 45 tal-Kostituzzjoni jipprovdi illi "ebda ligi ma ghandha taghmel xi disposizzjoni li tkun diskriminatorja sew fiha nnifisha jew fleffett taghha." Din tal-Kostituzzjoni hija disposizzjoni li tixbah l-Art 14 tal- Konvenzjoni li jaqra hekk :- "It-tgawdija tad-drittijiet u libertajiet kontemplati f`din ilKonvenzjoni ghandha tigi assigurata minghajr diskriminazzjoni ghal kull raguni bhala huma s-sess, raza, kulur, lingwa, religjon, opinjoni politika jew opinjoni ohra, origini nazzjonali jew socjali, assocjazzjoni ma` minoranza nazzjonali, proprjeta`, twelid jew status iehor." L-Art 45(3) tal-Kostituzzjoni jitlob li lment ikun abbinat ma` kwalifika li tirrizulta specifikament indikata fid-dispozizzjoni. hekk ghaliex id-disposizzjoni taqra :- "F`dan l-artikolu, il-kelma "diskriminatorju" tfisser ghoti ta`trattament differenti lil persuni differenti attribwibbli ghal kolloxjew principalment ghad- deskrizzjoni taghhom rispettiva skont ir-razza, post ta` origini, opinjonijiet politici, kulur, fidi, sess,orjentazzjoni sesswali jew identità tal-generu li minhabba fihompersuni ta` deskrizzjoni wahda bhal dawn ikunu suggetti ghalinkapacitajiet jew restrizzjonijiet li persuni ta` deskrizzjoni ohrabhal dawn ma jkunux suggetti ghalihom persuni ta`deskrizzjoni ohra bhal dawn." jinkwadra taht ebda wiehed mill-kwalifiki. vjolazzjoni skont l-Art 45 talKostituzzjoni. Ghalhekk qeghda tilqa` t- tmien (8) eccezzjoni tal-Avukat tal-Istat. b) L-Art 14 tal-Konvenzjoni Fid-disa` (9) eccezzjoni l-Avukat tal-Istat jikkontendi li l-ilment tar- rikorrenti dwar l-Art 14 tal-Konvenzjoni ghandu jigi michud, peress illi r-rikorrenti naqsu milli jindikaw fuq liema bazi jew status imsemmi fl-istess disposizzjoni kienu diskriminati. M`ghandux ikun ikkontestat li lment li jirreferi ghall-Art 14 tal- Konvenzjoni, sabiex jissussisti, ghandu jkun abbinat ma` vjolazzjoni ta` jedd iehor tutelat mill-Konvenzjoni. Fis-sentenza li tat din il- Qorti diversament presjeduta fid-19 ta` Ottubru 2000 fil-kawza fl- ismijiet Victoria Warrington vs Awtorita` Marittima ta` Malta et, inghad hekk dwar l-applikazzjoni tal-Art 14 tal-Konvenzjoni :- Illi kif gie ritenut mill-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem fil- Illi fis-sentenza "Angelo Pace Sari vs Pawley 17 ta` Frar 1999), il-Qorti qalet li l-awturi van Meli u van Spooner, b`referenza ghal dan il-passagg missentenza 1990, p 536). … Illi ineffetti fil-kaz appena citat, iktar komunament precedent u wessa sew l-applikazzjoni tal-artikolu 14, billi ghalkemm gie ritenut li l-istess artikolu mhux awtonomu, pero` jaghti tifsira iktar wiesgha lid-drittijiet fundamentali l-ohra, bhal dak tal-artikolu 8, meta applikat flimkien mal-istess artikolu 14. ... Illi dan l-izvilupp certament ifisser li l-import tal-istess artikolu 14 meta abbinat mal-artikoli l-ohra tal-istess Konvenzjoni, jaghti lill- istess artikoli applikazzjoni u interpretazzjoni iktar wiesgha fid-dawl tal-principji kontra d-diskriminazzjoni enuncjati flartikolu 14, bil- konsegwenza li ta` indubjament interpretazzjoni aktar libera ghall- kazi li jistghu jaqaw taht l-istess artikoli, li minghajr it-test tal- artikolu 14, kienu jibqghu barra mill-ambitu ta` protezzjoni tal-istess imsemmija drittijiet fundamentali. Ghalkemm huwa minnu li r-rikorrenti ma ndikatx b`mod preciz ma` liema disposizzjoni tal-Konvenzjoni kienet qeghda applikazzjoni tal-Art 14, tajjeb jinghad ukoll illi minn qari tal- kawzali u tat-talbiet, jidher evidenti li r-rikorrenti riedet tabbina l- allegata vjolazzjoni tal-Art 14 mal-allegat ksur tal-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni. Fic-cirkostanzi d-disa` (9) eccezzjoni tal-Avukat tal- Istat qeghda tkun michuda. Id-diskriminazzjoni … fil-mertu Il-Qorti tirreferi ghad-decizjoni tal-ECtHR tal-20 ta` Gunju 2006 fil- osservazzjonijiet dwar l-applikazzjoni tal-Art 14 tal-Konvenzjoni :- Novembru 2007 il-Qorti ta` Is-Swatar, Birkirkara qalet hekk :- "175. and Ferencevic v. Bulgaria, no. 38361/97, § 111, ECHR 2002-IV). Meta tigi allegata diskriminazzjoni fuq bazi ta` xi dritt protett bil- Konvenzjoni, il-kwistjoni centrali illi tinsorgi hija jekk it-trattament Fil- Riferibbilment ghall-kaz ta` llum, il-Qorti diga` ddeterminat illi r- rikorrenti garrbet ksur tal-jeddijiet fondamentali taghha hekk kif dawn huma mharsa bl-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. li, ta` bilfors jew bhala konsegwenza, ir-rikorrenti garrbet ukoll ksur tal-jeddijiet taghha skont l-Art 14 tal-Konvenzjoni. Ir-rikorrenti abbinat l-ilment taghha mal-fatt illi fejn si tratta ta` kirja agrikola jidher li l- legislatur holoq diskriminazzjoni ghaliex bl-emendi li ghamel bl-Att XXXI tal-1995 u bl-Att X tal-2009 eskluda ghal kollox l-kiri tar-raba`. tistqarr illi r-rikorrenti mhijiex korretta. diskriminiazzjoni jekk persuni fl-istess kategorija Mhuwiex dan il-kaz tal-lum. L-emendi li ghalihom irreferiet ir-rikorrenti jghoddu kollha kemm huma ghall-bini. Diversa kienet tkun il- kwistjoni li kieku bini regolat b`ligijiet li japplikaw ghall-bini kien trattat b`regoli diversi ghall-isvantagg ta` bini iehor. L-ghaxar (10) eccezzjoni tal-Avukat tal-Istat qeghda tkun milqugha. X. It-tielet (3) talba Ir-rikorrenti qeghda titlob dikjarazzjoni mill-qorti li ghalvjolazzjonijiet li garrbet ghandha jedd ghall-hlas ta` kumpens u danni. L-Art 41 tal- Konvenzjoni jghid :- "Jekk il-Qorti ssib li kien hemm ksur tal- Konvenzjoni jew talProtokolli taghha, u jekk il-ligi interna tal-Parti Gholja Kontraenti kkoncernata tippermetti biss riparazzjoni parzjali, il- Qorti ghandha taghti s-soddisfazzjon xierqa lil-parti leza jekk ikun Il-Qorti taghmel referenza ghas-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tas-7 ta` Frar 2017 (mhux appellata) fil-kawza Robert Mellaq vs Avukat Generali et fejn inghad hekk : "Illi ghal dak li jirrigwarda t- talba tal-kumpens il-Qorti tqis li din it-talba hija l-effett naturali tas- sejbien tal-ksur tal-jedd invokat. r-rikorrent garrab ksur taljedd tieghu kif imhares bl-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll talKonvenzjoni, ma huwiex bizzejjed li tieqaf b`semplici dikjarazzjoni bhal dik. Ghalkemm ir-rimedju xieraq mhuwiex lanqas u tabilfors il-kundanna ta` hlas ta` kumpens bhallikieku l-haga li dwarha sehh il-ksur kienet inbieghet, xi ghamla ta` kumpens huwa misthoqq u doveruz. Hawn ukoll, il-Qorti qieghda zzomm quddiem ghajnejha li l-ksur imgarrab mir-rikorrent jikkonsisti f`indhil dwar u mhux f`tehid tal-gid tieghu; Illi b`zieda ma` dan, ir-rikorrent jitlob ukoll tal-Konvenzjoni Ewropeja"; Illi l-Qorti tibda biex tghid li l-kumpens misthoqq lill-persuna wara li jkun instab li din garrbet ksur ta` xi jedd fundamentali taghha ma huwiex l-istess bhal-likwidazzjoni u hlas ta` danni mgarrba. dan, ir-rikorrent ma jistax jistrieh fuq l-ghoti ta` kumpens taht l-artikolu minnu msemmi tal-Konvenzjoni. Flewwel lok, il-Konvenzjoni taghmel mil-ligijiet ta` Malta safejn iddispozizzjonijiet taghha kienu inkorporati fil-Kapitolu 319 talLigijiet L-imsemmi artikolu ma kienx hekk inkorporat. huwa maqbul li d-dispozizzjonijiet ta` dak l-artikolu jghoddu ghall- Qorti ta` Is-Swatar, Birkirkara u mhux ghall-qrati domestici tal-Pajjizi Membri tal-Kunsill tal-Ewropa (Ara Kost. 30.9.2016 filkawza fl-ismijiet Maria Jappy b`daqshekk ma jfissirx li t-talbiet tar-rikorrent dwar l-ghoti ta` rimedju mhumiex sejrin jintlaqghu. Jekk ma jistghux jintlaqghu talbiet ghal-likwidazzjoni ta` kumpens u danni bissahha tal-imsemmi artikolu 41 tal-Konvenzjoni, jista` u sejjer jinghata rimedju taht il-kriterji tal- ghoti ta` rimedju bhal dan minn din il-Qorti fis-setghat u kompetenza attwali taghha (Kost. 17.12.2010 fil-kawza fl-ismijiet Philip Cilia Custo’ pro et noe vs Direttur tal-Akkomodazzjoni Socjali et). Ghalhekk, il-Qorti tasal ghall-fehma li t-tieni rimedju mitlub mir-rikorrenti fit-tielet, irraba` u l-hames talbiet tieghu ma jisthoqqlux jintlaqa`, imma sejjer jinghata kumpens taht it-tieni talba tieghu" Bhala fatt jirrizulta li l-Art 41 tal-Konvenzjoni ma kienx traspost fil-ligi Il-Konvenzjoni u l-Protokolli taghha jitqiesu illi jifformaw parti mil-ligi nazzjonali safejn dawn gew inkorporati fil-corpus juris L-Art 41 kien intiz sabiex jigi applikat mill-ECtHR, wara talba ghal dan l-iskop, fil-kazi fejn il-qrati tal-pajjizi firmatarji tal- Konvenzjoni ma jkunux taw kumpens ghall-vjolazzjoni accertata. Hemm pero` gurisprudenza tal- Qorti Kostituzzjonali li tghid li fejn jirrizulta ppruvat li jkun sehh ksur tal-Konvenzjoni, ikun fil-gurisdizzjoni taghha li taghti rimedju li jkun indikat fic-cirkostanzi, inkluz kumpens. L-eccezzjoni numru hdax (11) tal-Avukat tal-Istat qeghda tkun rigettata. Kif accennat aktar kmieni, fir- ricerka taghha, din il-Qorti ma sabitx gurisprudenza dwar likwidazzjoni ta` kumpens fil-kaz ta` artijiet jew ambjenti agrikoli, billi l- gurisprudenza li ltaqghet maghha kienet tittratta dwar bini residenzjali Fl-istess waqt tghid li d-direzzjoni u l-insenjamenti li hargu minn dik il- gurisprudenza jistghu jigu estizi mutatis mutandis ghall-fondi agrikoli mertu ta` din il-kawza abbazi tal-fatti u cirkostanzi talkaz. principju ben assodat illi l-kumpens li jista` jinghata fi procediment ta` natura kostituzzjonali mhuwiex ekwivalenti ghad-danni civili li jigu Direttur tal-Akkomodazzjoni Socjali et deciza fis-17 ta` Dicembru 2010 decizjoni li tat fit-30 ta` Settembru 2016 fil-kawza fl-ismijiet Maria Pace Seychell kompliet tippreciza illi r-"rimedju li taghti din il-Qorti huwa kumpens ghall-ksur tad-dritt fondamentali u mhux danni civili Dan premess, huma diversi l-konsiderazzjonijiet li l-Qorti ghandha tqis Decizjoni x`ghandhom ikunu l-kriterji li jiddeterminaw il-quantum tal-kumpens kienet dik moghtija fil-31 ta` Ottubru 2014 mill-Qorti Kostituzzjonali fil- Kummissarju tal-Artijiet et, fejn inghad hekk :- "Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel Qorti, din il- Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il- Barra minn hekk, jekk il-Qorti Ewropeja hasset li f` certi kazijiet kellha taghti kumpens f` ammont inferjuri ghal dak li nghata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-Qrati Maltin tilfu l-awtonomija taghhom b` mod li bilfors kumpens li jinghata ikun f` ammont vicin dak li taghti l-Qorti Ewropeja. ewwel Qorti hadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra r-rikorrenti u deherilha li l-kumpens xieraq li ghandha taghti f`dan il-kaz ikun fl-ammont ta` hamsa u ghoxrin elf Euro Hija kkonsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jiehdu l-proceduri opportuni, il-valur talimmobbli, iz-zmien tant twil li ilhom privati millgodiment tal-proprjeta` minghand ma nghata ebda kumpens, l-istat tal-fond u l-ezistenza tal- fattur tal-interess pubbliku. Ma` dawn ghandu jigi senjalat il-fatt li qabel l-ispossessament tal-proprjeta` taghhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-Bord kompetenti sabiex jizviluppaw il-fond." Issa ghalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti wara sejba ta` lezjoni tad-drittijiet fondamentali ma jekwiparax necessarjament ma` likwidazzjoni ta` danni civili attwali sofferti, ma jfissirx li d-danni materjali ghandhom jigu injorati ghall-finijiet tal- ezercizzju odjern. Il-Qorti trid tqis il-fatturi kollha rilevanti ghall-kaz odjern sabiex tasal ghaddeterminazzjoni tal-quantum. Dawn huma (1) it-tul ta` zmien li ilha ssehh il-vjolazzjoni konsidrat ukoll fid-dawl tat- tul taz-zmien li r-rikorrenti damu sabiex resqu l-proceduri odjerni biex jirrivendikaw id-drittijiet kostituzzjonali taghhom ; (2) il-grad ta` sproporzjoni relatat mal-introjtu li qed jigi percepit ma` dak li jista` jigi percepit fis-suq hieles, konsidrat ukoll l-ghan socjali tal-mizura; (3) id- danni materjali sofferti mir-rikorrenti konsidrat ukoll l-ispejjez sostanzjali li ghamlu l-intimati Tabone ssabiex jirrendu l-fond abitabbli u (4) l-ordni li ser taghti din il-Qorti dwar l-ezenzjoni f` dan il-kaz mill- effetti legali tal-Artikolu 5 talKap 158." Il-proceduri odjerni min-natura taghhom huma diretti sabiex jindirizzaw lezjoni kostituzzjonali u/jew konvenzjonali. Il-Qorti sabet vjolazzjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. Ghalkemm id-diskrepanza bejn il-kera attwalment percepita u l-valur lokatizju li s-sit igib fis-suq hieles hija fattur determinanti sabiex ikun stabbilit jekk kienx vjolat ilprincipju tal-proporzjonalita`, fl-istess waqt hemm fatturi ohra li wkoll ghandhom rilevanza, u li flimkien ghandhom iwasslu ghall-ghoti ta` kumpens gust ghal-lezjoni subita. Fattur minnhom huwa l-ghan li jkun immotiva l-mizura u cioe` l-interess pubbliku. Fid-decizjoni li tat l-ECtHR fit-22 ta` Gunju 2004 fil-kaz ta` Hunt Fis-sentenza tas-17 ta` Lullju 2008 fil-kaz ta` Bell v. Malta l- Fis-sentenza li tat fil-15 ta` Dicembru 2009 fil-kaz ta` Amato Sehloho v. Fis-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tas-7 ta` Frar 2017 fil-kawza fl-ismijiet Robert Mellaq vs Avukat Generali et, (op. cit.) inghad :- Illi huwa llum stabilit li r-rimedju li tista` taghti din il-Qorti huwa kumpens ghall-ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni civili 22.2.2013 fil-kawza fl-ismijiet Albert Cachia Belli tasal ghal dan, il-Qorti jehtigilha tqis ghadd ta` fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun garrab is- sid, l-ghan socjali mahsub mil-ligi, il-grad ta` sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dhul attwali li qieghed jircievi rrikorrent mad-dhul li jista` jinkiseb fis-suq hieles, id-danni materjali li l-parti rikorrenti tista` tipprova li garrbet u wkoll leffetti tal-ordni li l-Qorti tista` taghti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa` jistrieh aktar fuq it-thaddim tal-ligi Minn kif wiehed jista` jara, dawn il-kriterji huma firxa shiha li trid titqies f`kull kaz ghalih u jiddependu hafna mic-cirkostanzi partikolari Fis-sentenza li tat fit-2 ta` Marzu 2018 fil-kawza fl-ismijiet Thomas Schieda’ et vs Avukat Generali et il-Qorti Kostituzzjonali fissret il-fatturi li ghandhom rilevanza ghall-fini ta` likwidazzjoni ta` id-diskrepanza bejn il-kera li l-atturi kellhom jedd ghalih taht il-Kap. 158 u l-kera li l-fond seta`gab fuq is-suq hieles; iz-zmien minn meta beda jinhass dan in-nuqqas ta` proporzjonalità; il-fatt li l-valuri moghtija mill-perit huma biss indikazzjoni tattelf ekonomiku li setghu garrbu l- atturi u mhux prova ta` telf reali; il-fatt li, meqjus l-interess pubbliku u l-ghan socjali tal-ligi attakkata, il-kumpens misthoqq lis-sidien mhux bilfors ikun daqs il-kumpens shih li seta` kien dovut kieku wiehed kellu jistrieh fuq l-indikaturi tas-suq hieles; l-incertezza tal-atturi dwar meta jistghu, jew jekk jistghux qatt matul hajjithom, jiehdu hwejjighom lura, fin-nuqqas ta` mekkanizmu biex is-sidien jiehdu hwejjighom lura jew biex isir tqabbil bejn il-htigijiet tas-sidien u l-htigijiet tal-kerrejja, izda wkoll ir-rimedji li jistghu jaghtu lill-atturi s-setgha li jiehdu lura lfond bis-sahha tad-dikjarazzjoni li l-konvenuta ma tistax tistrieh fuq il-ligi attakkata biex fuqha ssejjes titolu biex tibqa`zzomm il-fond; il-quantum wiehed u iehor jixxiebhu; il-fatt li ghandu jinghata kumpens kemm morali u kemm materjali ghall-ksur tad-dritt fondamentali. Fid-decizjoni Cassar vs Malta tat-30 ta` Jannar 2018, l-ECtHR ghamlet dawn l-osservazzjonijiet :- Fuq l-iskorta tal-gurisprudenza, din il-Qorti sejra tqis dawn il-fatturi sabiex tistabilixxi l-quantum tal-kumpens :- i) L-interess generali, kif ukoll l-interess pubbliku, li jaghti legittimita` lill-intervent legislattiv. ii) L-isproporzjon bejn il-kera attwalment percepita mir-rikorrenti u dik li setghet tippercepixxi fis-suq hieles li kieku ma kienux applikati ddisposizzjonijiet tal-Kap 199. iii) L-istima tal-prezz tas-suq huwa soggett ghall-qbiela li diga` kienet vigenti favur l-intimati Pulis. v) Id- daqs tas-sit li huwa compost minn raba`, razzett u ambjenti ohra. vi) L- incertezza dwar meta u jekk ir-rikorrenti tistax tiehu lura ssit minghajr l-inkwilini. vii) Kemm ilu ghaddej l-istat ta` sproporzjon. viii) Il-fatt li r-rikorrenti baqghet l-qbiela u immedjatament qabel saret din il-kawza li r-rikorrenti baghtet intimazzjoni wahda lill-intimati Pulis. ix) L-inerzja tal-Istat meta baqa` passiv billi mhux biss ma aggornax id-disposizzjonijiet tal-Kap 199 izda lanqas il-hsieb wara dik illegislazzjoni. x) In-nuqqas ta` rimedju effettiv u l-konsegwenti vjolazzjoni tad-drittijiet tar-rikorrenti. Il-Qorti tqis illi kull kaz ghandu l-isfond u l-fattispeci partikolari tieghu. Ghalhekk ma jistax ikun hemm uniformita` fil-quantum talkumpens li Tqis illi meta saret il-kirja qabel is-sit gie ghand ir- jipprevedu x-xejriet ekonomici tal-pajjiz li gabu maghhom zieda qawwija fil-prezz talpropjeta`, sahansitra ta` art agrikola, minkejja r- restrizzjonijiet mposti fil-legislazzjoni. Tqis li l-valur lokatizju tas-sit huwa bil-wisq oghla millqbiela li qeghda tithallas fil-prezent, kif irrizulta b`mod evidenti millkostatazzjonijiet tal-perit tekniku. izbilanc u l-isproporzjon kontra r-rikorrenti huwa lampanti. ghalhekk b`referenza ghat-tielet (3) talba li rrikorrenti ghandha Ghall-hlas ta` dan il-kumpens ghandu jkun responsabbli l-Avukat tal-Istat ghaliex filkaz li jirrizulta li ligi jew l- applikazzjoni taddrittijiet konvenzjonali kostituzzjonali huwa l-Istat u mhux iccittadin li ghandu jirrispondi, ghax huwa l-obbligu tal-Istat u mhux tal-inkwilin li jassigura li d-drittijiet fundamentali tas-sid ma jinkisrux. Wara li kkunsidrat il-provi li rrizultaw fil-kaz tal-lum, wara li accertat li kien hemm vjolazzjoni tal-Konvenzjoni u talKostituzzjoni, u wara li rat il-gurisprudenza, il-Qorti qeghda tillikwida favur ir-rikorrenti l- ammont komplessiv ta` mitt elf Ewro (€100,000) bhala danni pekunjarji u morali ghall-vjolazzjoni tal-jeddijiet fondamentali taghha. Dan il-kumpens komplessiv ghandu jithallas lir-rikorrenti mill-Avukat Il-hames (5) talba tal-Istat. Spejjez Anke jekk il-procediment odjern kien intavolat permezz ta` rikors guramentat mhux b`rikors semplici, il-Qorti mhijiex tirriskontra L-inizjar tal-procediment bir-rikors guramentat kien issenjalat mill-intimati Pulis fl-ewwel (1) eccezzjoni taghhom. Il-Qorti sejra tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri ta` din l-eccezzjoni partikolari anke ghaliex l-intimati Pulis mhux se jinkorru spejjez fil-kawza odjerna. il-kawza billi :- Ghar-ragunijiet kollha premessi, il-Qorti qeghda taqta` u tiddeciedi din Tilqa` t-tmien (8) u l-ghaxar (10) eccezzjonijiet tal-Avukat tal-Istat (gia` Tilqa` dawk l-eccezzjonijiet tal-intimat Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali) li bihom kienet ikkontestata t-tieni (2) talba abbazi tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni ta` Malta. Tichad l-ewwel (1), it-tieni (2), it-tielet (3), id-disa` (9) u lhdax (11) l- eccezzjonijiet tal-intimat Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali). Tichad dawk l-eccezzjonijiet tal-intimat Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali) li bihom kienet ikkontestata t-tieni (2) talba abbazi tal- Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta` Malta u talArtikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Tichad dawk l-eccezzjonijiet tal-intimat Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali) li bihom kienet ikkontestata t-tieni (2) talba tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll talKonvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-ewwel (1) eccezzjoni tal-intimati konjugi Pulis. Tilqa` s-seba` (7) u t-tmien (8) eccezzjonijiet tal-intimati konjugi Pulis. Tichad l-eccezzjonijiet l-ohra tal-intimati konjugi Pulis. Tichad it-tieni (2) talba limitatament u safejn ir-rikorrenti tallega li garrbet vjolazzjoni tal-jeddijiet fondamentali taghha skont l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta` Malta. Tichad it-tieni (2) talba limitatament u safejn ir-rikorrenti talbet rimedju sabiex tkun tista` tirriprendi pussess tal-propjeta` deskritta fit-tieni (2) talba u li hija mikrija lill-intimati konjugi Pulis. Tilqa` t-tieni (2) talba limitatament u safejn ir-rikorrenti garrbet vjolazzjoni tal-jeddijiet fondamentali taghha skont lEwwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad- Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali. Tilqa` t-tieni (2) talba limitatament u safejn ir-rikorrenti garrbet vjolazzjoni tal-jeddijiet fondamentali taghha skont lArtikolu 39 tal- Kostituzzjoni ta` Malta u tal-Artikolu 6 talKonvenzjoni Ewropea ghall- Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali. Riferibbilment ghat-tielet (3) talba tiddikjara li r-rikorrenti ghandha jedd ghall-hlas ta` danni pekunjarji u morali. Tiddikjara wkoll li huwa biss l-Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali) responsabbli li jhallas danni pekunjarji u morali lir-rikorrenti. Riferibbilment ghar-raba` (4) talba tillikwida favur irrikorrenti l-ammont komplessiv ta` mitt elf Ewro (€100,000) bhala danni pekunjarji u morali ghall-vjolazzjoni tal- jeddijiet fondamentali taghha kif fuq inghad. Riferibbilment ghall-hames (5) talba tordna lill-Avukat tal-Istat (gia` Avukat Generali) sabiex ihallas lir-rikorrenti l-ammont komplessiv ta` mitt elf Ewro (€100,000) bhala danni pekunjarji u morali ghall- vjolazzjoni tal-jeddijiet fondamentali taghha kif fuq inghad. Waqt illi tiddikjara li l-intimati konjugi Pulis m`ghandhomx ihallsu spejjez tal- kawza, tordna li l-ispejjez ta` din il-kawza jithallsu in kwantu ghal terz mir-rikorrenti u in kwantu ghal zewg terzi mill-intimat Avukat tal-Istat Tordna lir-Registratur tal-Qorti sabiex kif appena din is-sentenza tghaddi in gudikat jibghat kopja taghha lill-Ispeaker tal-Kamra tad- Deputati kif irid l-Art 242 tal-Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta` Malta." Din is-sentenza giet konfermata mill-Qorti tal-Appell bis-sentenza taghha bejn l-istess partijiet deciza fit-23 ta' Novembru 2020 in kwantu ghall- argumenti u osservazzjonijiet hemm enuncjati u giet varjata biss fl-ammont Ikkunsidra: Illi f'dawn l-ahhar snin u in partikolari f'dawn l-ahhar xhur kien hemm ukoll diversi sentenzi mill-Qorti Kostituzzjonali illi gew ukoll konfermati mill-Qorti Ewropeja dwar ksur tad-drittijiet fundamentali tas-sid fil-kamp tal-kera ta' proprjetajiet urbani. In partikolari, il-Bord jaghmel referenza ghas-sentenza Lulju 2016, liema sentenza giet konfermata mill-Qorti tal-Appell bis-sentenza F'dan il-kaz is-sidien ghamlu ukoll kawza quddiem il-Qorti Kostituzzjonali minhabba ksur tad-dritt fundamentali taghhom ghat-tgawdija tal-proprjeta. U wara l-istess sentenza ghamlu proceduri ukoll quddiem il-Qorti Ewropeja fejn attakkaw il-ligi li kienet giet introdotta sabiex taghti protezzjoni lill- Dik il-Qorti fil-fatt sabet li kien hemm ksur tad-drittijiet tas-sidien u iddikjarat li l-imsemmija ligi kienet tmur kontra d-dritt fundamentali tas- sidien ghat-tgawdija tal-proprjeta. Ikkunsidra ulterjorment: Illi l-Bord iqis illi ghandu japplika dawn l-istess principji fil-kamp tal-Kera tar-Raba ossija tal-Qbiela, dan ghaliex ma ghandux ikun hemm differenza, diskrepanza jew diskriminazzjoni fl-applikazzjoni tad-dritt fundamentali ghat-tgawdija tal-proprjeta tas-sid u m'ghandux ikun hemm applikazzjoni diversa fir-rigward tat-tip ta' proprjeta u cioe jekk hux fond urban, Ikkunsidra ulterjorment: Illi r-ripreza ta' kwalunkwe tip ta' fond, hu x'inhu, huwa kompetenza tal-Bord tal-Kera, tant illi fis-sentenza fuq citata, l-Qorti Kostituzzjonali iddikjarat illi ma kinitx il-Qorti kompetenti sabiex tilqa' t-talba tas-sidien ghar-ripreza tal- fond, stante illi dik il-kompetenza kienet taqa' fi hdan il-Bord tal-Kera. Illi hekk ukoll il-kompetenza ghar-ripreza ta' fond rurali hija tal-Bord li Jikkontrolla l-Kiri ta' Raba u cioe il-Bord odjern, fil-kaz ta' Ghawdex u Illi l-Bord iqis illi dawn l-insenjamenti u dawn is-sentenzi ghandhom japplikaw mutatis mutandis quddiem il-Bord li Jikkontrolla l-Kiri ta' Raba. Ikkunsidra ulterjorment: Illi fir-rigward tal-likwidazzjoni tal-kumpens li jista' talvolta jkun dovut lill- inkwilin, minkejja illi l-intimat kellu kull opportunita li jaghmel tali talba dan anke ai termini tas-sentenza tal-Qorti tal-Appell tat-08 ta' Gunju 201810, u minkejja r-riserva maghmula fil-konkluzjoni tar-risposta tal-intimat11, stante illi l-partijiet iddikjaraw illi m'ghandhomx aktar provi x'iressqu12, u dan mhux f'okkazzjoni wahda izda fi tlett seduti diversi u stante li l-intimat ma talabx il-hatra ta' espert sabiex jillikwida tali kumpens u dan minkejja illi kellu kull opportunita li jaghmel dan, il-Bord iqis illi l-intimat irrinunzja ghal kwalunkwe kumpens illi seta' jirreklama. Ghal dawn ir-ragunijiet, dan il-Bord jaqta' u jiddeciedi li l-bzonn tas-sid ghar-ripreza tar-raba mertu tal-kawza huwa ferm akbar minn dak tal- inkwilin u in linja mal-imsemmija gurisprudenza jilqa' t-talba tas-sid ghar- ripreza tal-imsemmija propjeta u dan mill-15 t'Awwissu 2021 u cioe tas-sena Il-Qorti kkunsidrat ulterjorment: Illi l-Qorti tqis illi dawn l-insenjamenti u dawn is-sentenzi ghandhom japplikaw mutatis mutandis fil-konfront tal-Artiklu 12 subartikoli 4, 5, 6, u 9 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, stante illi dawn l-Artikli ukoll joholqu sproporzjon bejn id-dritt tat-tgawdija tal-proprjeta tas-sid u d-dritt tal-utilista Dan kif gia gie deciz ukoll mis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali bejn l-istess partijiet fuq riferita. 11 A folio 557 tal-process 12 Ara l-verbal tas-seduta tal-10 t'Ottubru 2019 u l-verbal tas0seduta tas-16 ta' Lulju 2020 u l-verbal tas-seduta tad-29 ta' Jannar 2021 13 Tmiem tal-kwotazzjoni Ghaldaqsant, din il-Qorti qieghda tichad it-talbiet ta' l-atturi bl-ispejjez tal- prezenti procedura u tal-ittra ufficcjali ta' Jannar 1997 kontra taghhom. Moqrija u moghtija llum 09 ta' Gunju 2021 Deputat Reġistratur