FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. CAUCHI K/A CAUCHI JONES LL.D. ILLUM il-Ħamis, 29 ta' Ottubru, 2020 Anthony DGHOUGHI u martu Maria Conċetta Gauci Hill; Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones u martu Mary Cauchi k/a Cauchi Jones; George Cauchi k/a Cauchi Jones u martu Teresa Cauchi k/a Cauchi Jones u Ġeranzio Cauchi k/a Cauchi Jones u martu Maria Vittoria Cauchi k/a Cauchi Jones vs Josephine BORĠ armla ta' Carmelo Abela Bugeja; Josephine sive Josette Zammit Agius u żewġha John Zammit Agius; Carmen Tanti Mangion u żewġha Paul Tanti Mangion; u Giovanna sive Jennifer Borda u żewġha Jason Borda; u b'degriet tal-15 ta' April, 2010, l-atti għaddew fil-persuna ta' Josephine Zammit Agius, Carmen Tanti Mangion u Giovanna sive Jennifer Borda, aħwa Abela Bugeja, fil-kwalità tagħhom ta' werrieta ta' Josephine Abela Bugeja li mietet fil-mori tal-kawża 29 ta' Ottubru, 2020 Rat ir-Rikors Maħluf imressaq fit-18 ta' Ġunju, 2007, li bih u għar- raġunijiet hemm imfissra, l-atturi talbu li din il-Qorti (a) ssib li, wara l-ftehim li sar fl-20 ta' Lulju, 2003 bejn il-partijiet dwar żvilupp u negozju ta' pozjonijiet art magħrufa "Tal-Ħandaq", fil-limiti ta' L-Imġarr tal-kejl komplessiv ta' għaxart elef seba' mija u dsatax-il metru kwadru (10,719 m2), l-istess partijiet kienu ftiehmu li, minflok il-ħlas imsemmi fil-klawsola għaxra (10) tal-istess ftehim, l-imħarrkin kellhom jirċievu jew iżommu l-ekwivalenti tal-istess ħlas f'ġid kopert bil-permessi ta' żvilupp b'mod li l-atturi jissodisfaw l-obbligu tagħhom taħt l-istess klawsola; (b) issib illi l-imsemmi ftehim tal-20 ta' Lulju, 2003 kien estiż sat-23 ta' Lulju 2007 kif provdut fil-klawsola għaxra (10) tiegħu; u (ċ) tikkundanna lill-imħarrkin sabiex jonoraw il-ftehim datat 20 ta' Lulju 2003 fuq imsemmi skond il-pattijiet u kundizzjonijiet stipulati fl-istess ftehim. Talbu wkoll l-ispejjeż u żammew sħaħ il-jeddijiet tagħhom għal kull azzjoni tad-danni spettanti lilhom; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tat-3 ta' Lulju, 20071 li bih ordnat in-notifika lill-imħarrkin u tat direttivi lill-atturi dwar it- tressiq tal-provi min-naħa tagħhom; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa mill-imħarrkin John u Josette Zammit Agius fit-28 ta' Awwissu, 2007, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, qalu li l-imħarrek John Zammit Agius ma kienx il-kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi billi hu la qatt iffirma l-ebda ftehim mal-atturi u lanqas biss għandu xi sehem mill-ġid li għalih dak il- ftehim jirreferi. Fil-mertu, laqgħu billi qalu li t-talbiet attriċi ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex il-ftehim kien skada u ma kienx aktar fis-seħħ għaliex qatt ma kien reġistrat mal-Kummissarju tat-Taxxi Interni, kif titlob il-liġi. Qalu wkoll li l-ftehim ma kienx għadu fis-seħħ u għalaq fit-23 ta' Lulju, 2004, skond il-klawsola 10 tiegħu għaliex l-atturi naqsu li jħallsuhom is-somma msemmija f'dik il-klawsola sa dik id-data u l-ftehim waqa' għal kollox wara dakinhar; Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa fit-28 ta' Awwissu, 2007, mill- Avukat Richard Hammett fil-kwalità tiegħu ta' kuratur tal-imħarrka Josephine armla minn Carmelo Abela Bugeja (interdetta b'degriet tal-Qorti ta' Ġurisdizzjoni Volontarja tas-26 ta' Lulju, 2006), li biha u għar-raġunijiet hemm imsemmija, laqa' għall-azzjoni attriċi billi qal li l-konvenju mertu tal-azzjoni attriċi ma jiswiex għaliex ħadd ma rreġistrah mal-Kummisarju tat-Taxxi Interni. Minbarra dan, żied jgħid li ladarba ma tħallsitx is-somma miftehma bejn il-partijiet sa żmien sena wara li sar il-ftehim, il-ftehim waqa' bit-tħaddim tal-patt kommissorju taċitu li seħħ hekk kif seħħet il-kundizzjoni riżoluttiva; 1 Paġġ 20 – 1 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Rat it-Tweġiba Maħlufa mressqa mill-imħarrkin Giovanna sive Jennifer u Jason miżżewġin Borda fit-12 ta' Diċembru, 2007, li biha u għar- raġunijiet hemm imfissra, laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, qalu li l-imħarrek Jason Borda mhuwiex il-leġittimu kontradittur tal-azzjoni attriċi għaliex ma kellu l-ebda sehem fil-ftehim mertu tal-kawża u b'hekk ma għandu l-ebda relazzjoni ġuridika mal-atturi u jmissu jinħeles mill-ħarsien tal- ġudizzju. Fil-mertu, qalu li l-ftehim mertu tal-kawża skada billi sat-23 ta' Lulju, 2004, ma kinux għadhom ħarġu l-permessi tal-bini fuq l-art kollha mertu tal-ftehim u l-atturi kienu wkoll naqsu li jħallsu s-somma ta' Lm 548,000 miftehma mal-imħarrkin, u għalhekk dak il-ftehim m'għadux jorbot. Ċaħdu li huma qatt qablu mal-atturi li, minflok jitħallsu l-imsemmija somma, l-imħarrkin setgħu jżommu f'idejhom biżżejjed mill-art imsemmija tagħhom stess tal-valur ta' dik is-somma. Minħabba f'hekk, il-ftehim mertu tal-każ waqa' ipso jure f'Lulju tal-2004. Żiedu jgħidu li, ladarba l-ftehim kien fih kundizzjoni riżoluttiva espressa, l-atturi ma setgħux jitolbu t-tiġdid taż-żmien miftiehem għall-finijiet tal-artikolu 1068 tal-Kodiċi Ċivili u l-atturi ma jistgħux ibiddlu dak li dwaru ntlaħaq ftehim bil-kitba billi jallegaw ftehim mod ieħor bil-fomm; Rat illi l-imħarrkin miżżewġin Micallef, għalkemm laqgħu n- notifika tal-atti, ma daħħlux Tweġiba. Huma baqgħu kontumaċi, iżda ttellgħu jixhdu fil-kawża. Madankollu, għalkemm il-kontumaċja m'għandhiex titqies bħala ammissjoni tat-talbiet attriċi, f'dan il-każ il-pożizzjoni tal-imħarrkin miżżewġin Tanti Mangion kienet waħda li tmil sewwa lejn ammissjoni. Meta xehdu wkoll urew li dak li jitolbu l-atturi – li jiġu z-zijiet materni tal-imħarrka Carmen Tanti Mangion – messu jintlaqa' imqar fuq is-saħħa ta' dak li titlob l-irġulija u li, kieku kien minnha, il-ftehim li kellhom mal-atturi kienet għadha tixtieq tonorah2; Rat id-degriet tagħha tal-14 ta' Ottubru, 2010, fil-kawża Numru 661/073, li bih ordnat li din il-kawża tinstema' quddiem din il-Qorti kif presjeduta flimkien mal-kawża l-oħra msemmija; Rat id-dikjarazzjoni magħmula mill-partijiet waqt is-smigħ tal-20 ta' Frar, 20134, li biha qablu li l-provi miġbura u x-xhieda mogħtija fil-kawża li kienet miexja ma' din ikunu jgħoddu għal din il-kawża wkoll; Semgħet ix-xhieda mressqa mill-partijiet u rat il-provi dokumentali 2 Xhieda tagħha f'paġ. 138 tal-proċess 3 Paġ. 101 tal-atti tar-Rik. 661/07JRM 4 Paġ. 179 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Rat id-degriet tagħha tal-5 ta' Marzu, 2015, li bih iddikjarat magħluq l-istadju tal-ġbir tal-provi u tat lill-partijiet żmien biex iressqu s- sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-atturi fit-30 ta' miżżewġin Schembri fit-8 ta' Ottubru, 20156, bi tweġiba għal dik tal-atturi; ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrkin miżżewġin Desira fil-21 ta' Jannar, 20167, bi tweġiba għal dik tal-atturi; ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrkin Rat l-atti kollha tal-kawża u kif ukoll dawk tal-kawża li kienet qiegħda tinstema' ma' din; Rat id-degrieti li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni dwar eżekuzzjoni ta' obbligazzjoni magħmula fuq kitba. dwar qasam ta' art tal-imħarrkin (u oħrajn) biex tkun negozjata. Din il-kawża qed tinstema' flimkien ma' kawża oħra mressqa mill-istess atturi kontra qraba tal-imħarrkin fil-kawża tallum, imma b'rabta mal-istess qasam ta' art. Iż-żewġ kawżi għandhom l-istess għan, jiġifieri li jitolbu l-eżekuzzjoni ta' ftehim. L-unika differenza hi li filwaqt li din il-kawża hija dwar territorju proprjetà tal-imħarrkin f'din il-kawża li huma l-armla u dixxendenti ta' Carmelo Abela Bugeja, il-kawża l-oħra hija dwar medda ta' art ftit iżgħar fil-kejl fl-istess qasam proprjetà tal-armla u ulied ta' Nażżareno Abela Bugeja, ħu l-imsemmi Carmelo Oedegaard Borg. Iż-żewġ territorji kienu oriġinarjament territorju wieħed; Illi bl-azzjoni tagħhom, f'din il-kawża u fl-oħra, l-atturi jridu li l- Qorti ssib li l-ftehim milħuq fl-20 ta' Lulju, 2003 (minn issa 'l hemm imsejjaħ "il-ftehim") jitqies li kien estiż sa l-2007, u li l-imħarrkin jonoraw dak li ntrabtu bih fl-imsemmi ftehim; Illi l-imħarrkin miżżewġin Zammit Agius laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, qalu li l-imħarrek John Zammit Agius ma kienx il-kontradittur 5 Paġġ. 294 sa 312 tal-proċess 6 Paġġ. 315 – 9 tal-proċess 7 Paġġ. 328 sa 344 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 leġittimu tal-azzjoni attriċi billi hu la qatt iffirma l-ebda ftehim mal-atturi u lanqas biss għandu xi sehem mill-ġid li għalih dak il-ftehim jirreferi. Fil-mertu, laqgħu billi qalu li t-talbiet attriċi ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex il-ftehim kien skada u ma kienx aktar fis-seħħ għaliex qatt ma kien reġistrat mal- Kummissarju tat-Taxxi Interni, kif titlob il-liġi. Qalu wkoll li l-ftehim ma kienx għadu fis-seħħ u għalaq fit-23 ta' Lulju, 2004, skond il-klawsola 10 tiegħu għaliex l-atturi naqsu li jħallsuhom is-somma msemmija f'dik il-klawsola sa dik id-data u l-ftehim waqa' għal kollox wara dakinhar; Illi l-Avukat Richard Hammett li kien qiegħed jidher fil-kwalità tiegħu ta' kuratur tal-imħarrka Josephine armla minn Carmelo Abela Bugeja, laqa' għall- azzjoni attriċi billi qal li l-konvenju mertu tal-azzjoni attriċi ma jiswiex għaliex ħadd ma rreġistrah mal-Kummisarju tat-Taxxi Interni. Minbarra dan, żied jgħid li ladarba ma tħallsitx is-somma miftehma bejn il-partijiet sa żmien sena wara li sar il-ftehim, il-ftehim waqa' bit-tħaddim tal-patt kommissorju taċitu li seħħ hekk kif seħħet il-kundizzjoni riżoluttiva; Illi l-imħarrkin Giovanna sive Jennifer u Jason miżżewġin Borda laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, b'mod preliminari, qalu li l-imħarrek Jason Borda mhuwiex il-leġittimu kontradittur tal-azzjoni attriċi għaliex ma kellu l-ebda sehem fil-ftehim mertu tal-kawża u b'hekk ma għandu l-ebda relazzjoni ġuridika mal-atturi u jmissu jinħeles mill-ħarsien tal-ġudizzju. Fil- mertu, qalu li l-ftehim mertu tal-kawża skada billi sat-23 ta' Lulju, 2004, ma kinux għadhom ħarġu l-permessi tal-bini fuq l-art kollha mertu tal-ftehim u l- atturi kienu wkoll naqsu li jħallsu s-somma ta' Lm 548,000 miftehma mal- imħarrkin, u għalhekk dak il-ftehim m'għadux jorbot. Ċaħdu li huma qatt qablu mal-atturi li, minflok jitħallsu l-imsemmija somma, l-imħarrkin setgħu jżommu f'idejhom biżżejjed mill-art imsemmija tagħhom stess tal-valur ta' dik is- somma. Minħabba f'hekk, il-ftehim mertu tal-każ waqa' ipso jure f'Lulju tal- 2004. Żiedu jgħidu li, ladarba l-ftehim kiien fih kundizzjoni riżoluttiva espressa, l-atturi ma setgħux jitolbu t-tiġdid taż-żmien miftiehem għall-finijiet tal-artikolu 1068 tal-Kodiċi Ċivili u l-atturi ma jistgħux ibiddlu dak li dwaru ntlaħaq ftehim bil-kitba billi jallegaw ftehim mod ieħor bil-fomm; Illi l-qofol tal-kwistjoni bejn il-partijiet f'din il-kawża hu jekk il- ftehim spiċċax fit-23 ta' Lulju 2004 inkella ġiex estiż sat-23 ta' Lulju 2007; Illi bħala fatti li joħorġu mill-atti jrid jingħad li, ladarba din il- kawża nstemgħet flimkien mal-oħra u dwar ħwejjeġ konnessi, il-Qorti se tiġbor il-fatti rilevanti kemm minn din il-kawża u kif ukoll mill-oħra8; 8 Ara d-dikjarazzjoni magħmula mill-avukati tal-partijiet waqt il-verbal tas-smigħ tal-20.2.2013, f'paġ. 179 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Illi Nażżareno Abela Bugeja u ħuh Carmelo Abela Bugeja kellhom bejniethom qasam art (raba') b'razzett u benefikati oħrajn fuqha magħrufa bħala "Tal- Ħandaq" fil-limiti ta' L-Imġarr tal-kejl komplessiv ta' madwar wieħed u għoxrin elf tmien mija u ħamsa u għoxrin metru kwadru (21,825m2). Carmelo Abela Bugeja jiġi żewġ l-imħarrka Josephine Abela Bugeja u missier l-imħarrkin l-oħrajn. L- imsemmija Josephine Abela Bugeja tiġi oħt uħud mill-atturi, aħwa Cauchi k/a Cauchi Jones. Minn provi mressqa, jidher li Nażżareno u Carmelo aħwa Borġ kienu qasmu bejniethom l-imsemmi qasam ta' art b'kuntratt pubbliku tal-15 ta' Ottubru, 1992, fl-atti tan-Nutar Dottor Carmel Consiglio; Illi fit-3 ta' Mejju, 19959, l-atturi kienu resqu fuq att ta' konvenju biex jiksbu l-imsemmija art mingħand l-aħwa Abela Bugeja (fil-każ ta' Carmelo Abela Bugeja, li miet qabel dakinhar, mingħand uliedu u l-armla tiegħu) bil-patti u l- kundizzjonijiet hemm miftehma. Fosthom, bil-prezz ta' miljun u mija u ħamsin elf Lira Maltin (Lm 1,150,000) li minnhom tħallsu akkont mitt elf Lira Maltin (Lm 100,000) fuq il-konvenju, u li l-konvenju kellu jibqa' fis-seħħ sa disa' (9) xhur minn dakinhar. Il-konvenju kien imġedded aktar minn darba, imma l- kuntratt ta' xiri-u-bejgħ baqa' ma sarx. F'wieħed minn dawn it-tiġdid li sar f'Jannar tal-199610, kien miftiehem ukoll żieda fil-prezz11; Illi fil-5 ta' Diċembru, 199712, kien sar att tal-konvenju ieħor bejn l- atturi in rappreżentanza tal-kumpannija Hasan Company Limited u Nażżareno u Annetta miżżewġin Borġ u wkoll mal-imħarrka Josephine armla ta' Carmelo Abela Bugeja u wliedhom dwar l-istess qasam art (iżda b'xi biċċa minnha mnaqqas għaliex dwarha kien sar att ta' konvenju ieħor) u l-benefikati li kien hemm fuqha, u dan bil-patti u l-kundizzjonijiet hemm imfissra. Dak il-konvenju kellu jibqa' fis-seħħ sal-20 ta' Jannar, 1998. B'kitba li saret fil-21 ta' Jannar, 199913, il-komparenti qablu li jtawlu ż-żmien tal-imsemmi konvenju sal-aħħar ta' Lulju ta' dik is-sena b'xi patti ġodda. Fit-28 ta' Lulju, 199914, tawlu mill-ġdid il- konvenju sal-aħħar ta' Ottubru ta' dik is-sena. Il-kuntratt ta' xiri-u-bejgħ f'dan il-każ ukoll baqa' ma sarx; Illi, sadattant, f'Ottubru tal-199815 l-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones kien ressaq talba mal-Awtorità kompetenti biex jinħareġ permess għall-bini ta' remissi, toroq ta' aċċess u parkeġġ fuq parti mill-art imsemmija. It-talba ma ntlaqgħetx16, imma wara li l-attur appella, it-Tribunal laqa' l-appell tiegħu 9 Dok "A", f'paġġ. 6 – 11 tal-proċess 10 Dok "B", f'paġġ. 66 – 7 tal-proċess 11 Affidavit tal-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones f'paġ. 55 tal-proċess 12 Dok "D", f'paġġ. 69 – 73 tal-proċess 13 Dok "Ġ", f'paġġ. 77 – 8 tal-proċess 14 Dok "Ħ", f'paġġ. 79 – 81 tal-proċess 15 Dok "OM1", f'paġġ. 241 – 2 tal-atti tar-Rik. 661/07 16 Dok "OM2" f'paġġ. 243 – 4 tal-atti tar-Rik. 29 ta' Ottubru, 2020 b'deċiżjoni li ngħatat fit-23 ta' Frar, 200017. F'Diċembru tal-2002, l-imsemmija Awtorità ħarġet "outline development permit"18; Illi fit-18 ta' Frar, 200019, saret kitba bejn l-atturi min-naħa waħda u l-imħarrkin u l-familja tal-mejjet Nażżareno Borġ min-naħa l-oħra li bis-saħħa tagħha formalment ħassru għal kollox l-effetti tal-konvenji li saru f'Diċembru tal-1997 (jiġifieri minn Hasan Company Limited u l-familji Borġ), kif imġedda, u qablu li l-ħlasijiet li setgħu saru akkont mix-xerrejja kellhom jinżammu mill- bejjiegħa u li l-partijiet ma kien għad fadlilhom l-ebda pretensjoni kontra xulxin; Illi dakinhar stess, u b'kitba oħra20, il-partijiet qablu li l-atturi jibqgħu jirsistu, bi spejjeż għalihom, għall-ħruġ tal-permessi fuq il-qasam tal-art kollha; li d-dħul mil-bejgħ ta' qatgħat tal-art jinqasam fil-kwoti hemm imsemmija; u sar qbil ukoll dwar kif kellu jinqasam ir-rikavat mill-bejgħ ta' tali qatgħat; x'kellu jkun l-anqas prezz li kellhom jinbiegħu l-qatgħat skond id-daqs tagħhom; li kull parti kellha l-jedd li tagħżel li tixtri qatgħa waħda ta' art, tkun liema tkun, skond il-prezzijiet miftehma; u li ħatru lill-awditur Ray Briffa Axiaq u lill- Avukat Joseph D'Amico Pantalleresco biex jagħtuhom rendikont kull tliet (3) xhur dwar id-dħul li jkun sar mill-bejgħ u jaqsmu dak id-dħul skond il-kwoti maqbula fil-ftehim. Il-ftehim kellu jibqa' jgħodd għal sena: iżda, f'każ li ma jkunux ħarġu permessi għal żvilupp dwar minn tal-anqas tmint itmien (8T) minnhom, il-ftehim kien jaqa' awtomatikament bla ma l-ebda parti jifdlilha xi pretensjonijiet kontra l-oħra; jekk kemm-il darba jkunu ħarġu permessi kif ingħad, il-ftehim kellu jiġġedded awtomatikament b'sentejn oħra (jiġifieri tliet snin minn dak inhar li kien iffirmat); Illi wara dakinhar l-atturi kienu baqgħu jaċċertaw lill-imħarrkin li kienu qegħdin jitħabtu biex jinħarġu l-permessi, imma f'idejhom ma kellhomx dak li riedu. Ma ntweriex li, sa għeluq is-sena minn mindu sar il-ftehim tal- 2000, kienu nħarġu permessi fuq il-medda ta' tmint itmien (8T) minimu li ssemmiet f'dik il-kitba; Illi f'Lulju tal-2003, il-partijiet resqu fuq il-ftehim mertu ta' din il- kawża, li kien jirrifletti l-ftehim tal-2000, imma li kien sar jgħodd biss għall- familja ta' Carmelo Abela Bugeja. Kien sar ftehim ieħor dwar il-familja ta' Brincat Dowdall Mifsud Ganney. L-imħarrkin dehru bħala sidien ta' għaxart elef seba' mija u dsatax-il metru kwadru (10,719 m2) mill-imsemmi qasam. L-għan tal-ftehim kien li l- atturi "jibqgħu jirsistu għall-permess ta' żvilupp fuq il-proprjetà kollha" billi 17 Dok "OM3", f'paġġ. 245 – 7 tal-proċess 18 Dokti "IR1" u "OM4", f'paġġ. 185 – 6 u 248 tal-proċess 19 Dok "JS1", f'paġġ. 194 – 5 tal-atti tar-Rik. 662/07 20 Dok "JD2", f'paġġ. 200 – 4 tal-atti tar-Rik. 662/07 21 Liema ftehim huwa l-mertu tal-kawża 661/07JRM li miexja ma' din 29 ta' Ottubru, 2020 kellhom in-know-how billi huma negozjanti tal-art u diġà applikaw għall- permessi tal-bini fuq il-proprjetà bil-kunsens tal-komparenti Borġ, liema applikazzjoni tinstab quddiem il-Bord ta' Appell tal-Awtorità tal-Ippjanar għad- deċiżjoni". Il-pattijiet ewlenin tal-ftehim kienu li: (i) it-taħbit għall-ħruġ tal- permess isir a spejjeż esklussivi tal-atturi; (ii) bħala korrispettiv tal-ksib ta' dan il-permess, mir-rikavat tal-bejgħ tal-proprjetà, l-imħarrkin kellhom iżommu l- ewwel ħames mija u tmienja u erbgħin elf Lira Maltin (Lm548,000) mid-dħul, filwaqt li kull rikavat li jaqbeż dik is-somma kellu jinqasam nofs bin-nofs; (iii) kull parti, hu x'inhu s-sehem tagħha, kellha d-dritt li takkwista sa qatgħa waħda bil-prezz ta' tletin elf Lira Maltija (LM30,000) għal plot żgħir u sebgħin elf Lira Maltija (LM70,000) għal plot kbir; (iv) plot żgħir kellu jinbiegħ lil terzi b'mhux inqas minn LM30,000; filwaqt li plot kbir b'mhux inqas minn LM70,000; (v) il-ftehim kien jgħodd sat-23 ta' Lulju 2004, iżda jekk l-atturi jħallsu s-somma ta' LM548,000, il-ftehim jiġi estiż sat-23 ta' Lulju 2007; Illi tressqet prova li dak il-ftehim seħħ fil-qafas ta' nuqqas ta' fiduċja tal-imħarrkin fil-wegħdiet tal-atturi li baqgħu ma seħħewx. Kien għalhekk li l-ftehim sar għal żmien qasir bil-patt li jekk l-atturi riedu jġedduh, kellhom joħorġu l-ħlas fi flus tas-somma miftehma22. Tqabbdu l-avukat Joseph D'Amico Pantalleresco u accountant Ray Briffa Axiaq biex jamministraw l-eventwali bejgħ tal-art. Wara s-sena 2003 ħadd mill-partijiet ma kellem lill-avukat Żammit Pantalleresco dwar xi bdil fil-ftehim23; Illi mill-atti joħorġu wkoll provi li juru li, wara li sar il-ftehim, l- atturi kienu qegħdin jieħdu inizjattivi dwar il-qsim tal-art u ħwejjeġ oħra biex isir il-bejgħ tagħha jew qatgħat minnha. Issemma wkoll li, wara l-ftehim, l-attur Anthony Yalcin kien qabbad lill-Perit Ray Farrugia Nicholls biex iħejji pjanta u jaqsam l-art f'qatgħat, u li s-sidien qablu magħha25. Wara li tlestiet din il- pjanta, is-sidien qasmu l-art bejniethom skont pjanta tal-istess perit.26 Il-Qorti tinnota li l-pjanta msemmija nħarġet mir-Reġistru tal-Art f'Jannar tal-2002. Tassew li hija mlewna, iżda ma ġġibx firma ta' perit jew min seta' ikkummissjonaha. Ħareġ ukoll li, b'dikjarazzjoni li ġġib id-data tal-20 ta' Jannar, 200527, li biha l-imħarrkin (u l-kuġini tagħhom, ulied Nażżareno Borġ) qablu li l-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones jressaq talba għall ħruġ ta' permess għall- formazzjoni ta' triq fil-qasam ta' art mertu tal-każ; Illi fl-20 ta' Ottubru, 200328, saret dikjarazzjoni miktuba mill- imħarrkin li biha (u b'riferenza għall-konvenju li kien sar fit-3 ta' Mejju 1995) 22 Xhieda Av. Joseph D'Amico Pantalleresco f'paġ 150 tal-proċess 23 Ibid. f'paġ. 156 24 Xhieda tiegħu f'paġ. 125 tal-proċess 25 Dok "PL-1" f'paġ. 128 tal-proċess 26 Dok "PL-2" f'paġ. 129 tal-proċess 27 Dok "PM1", f'paġ. 61 tal-atti tar-Rik. 661/07 28 Ara Dok "PL-4A", f'paġ. 135 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 qablu li x-xerrejja (jiġifieri l-atturi f'din il-kawża) setgħu jgħaddu biex ibiegħu il-qatgħa art immarkata bin-numru sitta (6) fil-pjan regolatur dwar il-qasam ta' art mertu tal-każ. F'dak iż-żmien, u sewwasew fis-17 ta' Novembru, 2003, kien sar att pubbliku fejn l-imsemmija qatgħa ta' art intużat mill-atturi bħala garanzija jew sigurtà favur bank kummerċjali dwar faċilità bankarja ta' mija u ħmistax-il elf Lira Maltija (LM 115,000) li ngħatatilhom biex iħallsu parti mill- prezz miftiehem fl-atti ta' konvenju tal-1995 u 199729. L-imħarrkin kienu dehru fuq dak l-att bħala garanti għal dak id-dejn tiegħu sewwasew bil-qatgħa ta' art imsemmija; Illi dakinhar ukoll, saret kitba bejn l-imħarrkin u l-familja ta' Nażżareno Borġ30 li biha ntrabtu u wiegħdu lil xulxin li jersqu fuq att nutarili korrettorju tal-att pubbliku ta' qasma tal-art mertu tal-każ li kien sar bejn Brincat Dowdall u ħuh Carmelo Abela Bugeja f'Ottubru tal-1992. Il-ħsieb wara dik il-kitba kien li l-komparenti jippreċiżaw ta' min huma wħud mill-qatgħat tal-art skond pjanta mehmuża. Din il-wegħda reċiproka kellha tibqa' fis-seħħ sa sena minn dakinhar. L-atturi ma dehrux fuq dak il-ftehim u ma jidhirx li l-ftehim kien reġistrat mal-Kummisarju tat-Taxxi Interni31. Lanqas ma tressqet prova li l-att korrettorju kien fil-fatt pubblikat; Illi fit-30 ta' Mejju, 2005, l-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones ressaq talba għal żvilupp sħiħ ("full development permit") biex jibni garaxx industrijali u kantini taħtu, bil-floorspace ta' madwar seba' mija u tmenin metri kwadri (780 m2)32. Il-permess inħareġ fit-18 ta' Novembru 2005,33 iżda fuq medda anqas ta' madwar mitejn u ħamsa u ħamsin metri kwadri (255 m2)34; Illi l-partijiet jidhru li jaqblu li, qabel Lulju 2004, ħarġu permessi għal madwar tnax-il (12) plot fuq firxa ta' madwar ħamest (5) itmien minn total ta' għoxrin (20) tomna. Skont l-attur, imbagħad ħarġu t-tmint (8) itmien tat-triq u mbagħad fit-2006 ħarġu l-20 tomna li applika fuqhom35; Illi din il-kawża nfetħet fit-18 ta' Ġunju, 2007; Illi għal dak li jirrigwarda l-kunsiderazzjonijiet ta' xejra legali marbutin mal-każ il-Qorti se tgħaddi biex tqis l-eċċezzjonijiet preliminari u s- siwi tagħhom. Dawn l-eċċezzjonijiet tqajmu kemm mill-imħarrkin Zammit Agius u kif ukoll mill-imħarrkin Borda bħala l-ewwel eċċezzjoni preliminari ta' kull koppja minnhom. F'tali eċċezzjoni l-imħarrkin jgħidu li żwieġhom ma 100 tal-proċess 30 Ara Dok "TSX", f'paġġ. 237 – 9 tal-proċess 31 Xhieda ta' Antoinette Sammut Demarco f'paġ. 244 tal-proċess 32 Dok "OM5" f'paġ 251 tal-atti tar-Rik. 661/07 33 Dok "OM6" f'paġġ. 253 – 5 tal-atti tar-Rik. 661/07 34 Site-plan esibita mill-MEPA f'paġ. 275 tal-atti tar-Rik. 661/07 35 Xhieda tal-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones f'paġ. 141 tal-atti tar-Rik. 29 ta' Ottubru, 2020 jmisshomx tħarrku u mhumiex il-kontraditturi leġittimi tal-azzjoni attriċi. Minħabba f'hekk, talbu li jinħelsu mill-ħarsien tal-ġudizzju; Illi fis-sottomissjonijiet imressqa minnhom wara l-għeluq tal-ġbir tal-provi36, l-atturi jgħidu li l-imħarrkin kollha huma kontraditturi leġittimi tal- azzjoni attriċi għaliex ilkoll kemm huma "kienu komparteċipi fil-ftehim verbali milħuq mal-atturi u għaldaqstant kellhom jiddaħħlu f'dawn il-proċeduri"; Illi l-Qorti hija tal-fehma li din l-eċċezzjoni hija tajba. Dan jingħad għaliex l-imsemmija imħarrkin huma żwieġ l-imħarrkin aħwa Borġ u mhumiex is-sidien tal-art in kwistjoni u ma daħlu fl-ebda ftehim, la miktub u lanqas bil- fomm, mal-atturi. Għalkemm in-nisa tagħhom huma sidien, l-art hija parafernali u għalhekk l-imsemmija mħarrkin m'għandhom x'jaqsmu xejn mal- kwistjoni li tat lok għal din il-kawża. Il-pretensjonijiet tal-atturi f'din il-kawża jintrabtu lkoll ma' ftehim li jirrigwarda ġid li l-imsemmija mħarrkin ma għandhom l-ebda jedd fih. Għar-rigward tal-argument tal-atturi, il-Qorti ssib li dan ma jistax jaqleb ta' taħt fuq il-qafas legali ta' relazzjoni ġuridika billi tallega li kien hemm ftehim verbali. Qablu jew ma qablux ma' xi bdil, dawn l- imħarrkin ma setgħux jindaħlu f'ġid li mhuwiex tagħhom u l-fehma tagħhom, kienet x'kienet, ma setgħetx torbothom mal-atturi; Illi għalhekk, dawn l-eċċezzjoni preliminari sejrin jintlaqgħu; Illi fir-rigward tal-azzjoni attriċi u t-talbiet fil-mertu hemm aktar minn kunsiderazzjoni waħda x'issir. Qabel xejn, u fid-dawl ta' wħud mill- eċċezzjonijiet jew sottomissjonijiet magħmula, hu meħtieġ li l-Qorti tistħarreġ x'inhi n-natura tal-ftehim. Fit-tieni lok, jidħlu kunsiderazzjonijiet dwar x'jgħid tassew dak il-ftehim u jekk kienx hemm bdil tiegħu bir-rieda tal-partijiet. Fit- tielet lok, trid tqis jekk kienx hemm tassew tiġdid tiegħu jew jekk kienx waqa' għal xi raġuni; Illi dwar l-ewwel kunsiderazzjoni, din il-Qorti tqis li l-ftehim kien arranġament milħuq bejn l-atturi u l-imħarrkin dwar il-mod kif il-qasam ta' art ta' dawn kien jista' jinbiegħ u d-dħul mill-bejgħ jinqasam bejniethom. Kemm hu hekk, il-ftehim innifsu jgħid li l-imħarrkin sidien kienu qegħdin jagħrfu li l- atturi kellhom esperjenza fil-qasam u li kienu mistennija jħabirku biex jinkisbu permessi għall-iżvilupp fuq l-art, u b'hekk jiżdied il-valur tagħha bis-saħħa ta' dak it-tħabrik. B'dan il-mod, l-atturi kienu se jirċievu parti mill-prezz tal-bejgħ ta' kull qatgħa li tinbiegħ bi ħlas għal xogħolhom u l-kontribut tagħhom filwaqt li l-imħarrkin sidien kienu jistgħu jbiegħuhom b'valur ogħla milli kieku kienet art mingħajr il-permessi; 36 § 26 tan-Nota ta' Sottomissjonijiet, f'paġ. 311 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Illi din l-ewwel kunsiderazzjoni tolqot fil-qofol tagħha l-linja ta' difiża mressqa mill-Avukat Richard Hammett bħala kuratur tal-imħarrka interdetta Josephine Abela Bugeja. L-ewwel tliet eċċezzjonijiet tiegħu iqajmu sewwasew is-siwi tal-ftehim għaliex iqisu li kien att ta' konvenju u, bħala tali, ma jiswiex għaliex ma kienx reġistrat mal-Kummissarju tat-Taxxi Interni. Din il-kunsiderazzjoni tolqot ukoll it-tieni eċċezzjoni tal-imħarrkin miżżewġin Desira; Illi l-imħarrek Avukat Hammett ma ressaq l-ebda sottomissjoni dwar dawn l-eċċezzjonijiet tiegħu; Illi, min-naħa tagħhom, l-imħarrkin miżżewġin Desira issottomettew37 li l-ftehim kien att ta' konvenju u li, ladarba ma kienx reġistrat mal-Kummissarju tat-Taxxi Interni, kif titlob il-liġi, ma jiswiex. Huma jgħidu wkoll li l-ftehim jikkonċerna l-bejgħ tal-art mertu tal-kawża wara li jinħarġu l- permessi u jirregola l-qsim tad-dħul minn dak il-bejgħ; Illi minħabba li n-negozju ewlieni kien att ta' konvenju li sar fl- 1995 ma' Brincat Dowdall u Carmelo Abela Bugeja, daħal f'moħħ il-partijiet li dan il-ftehim kien att ta' konvenju wkoll. L-atturi u wħud mill-imħarrkin ukoll, f'xi waqtiet tax-xhieda tagħhom, jirreferu għall-ftehim bħala "konvenju". Il-Qorti ssib li l- ftehim aktar jista' jissejjaħ "akkordju" milli "konvenju", billi fih iż-żewġ naħat għarfu li dak li kienu ftiehmu dwaru fil-konvenju kien inbidel bla ma riedu jwarrbu għal kollox dak li kien seħħ matul iż-żmien li l-konvenju kienu baqa' jiġġedded sa ma fl-aħħar, u għax il-biċċa kienet ġejja bit-tul, is-sidien (l- imħarrkin) qatgħuha li ma jibqgħux iġedduh aktar; Illi l-Qorti tqis li l-partijiet kollha jaqblu li l-konvenju (anzi, aktar minn konvenju wieħed) li sar fil-bidu kien waqa' u li formalment il-partijiet kienu temmew dik il-wegħda u saħansitra iddikjaraw li kienu qegħdin jagħtu kwittanza u li ma kienx għad fadlilhom pretensjonijiet reċiproċi fir-rigward. Minbarra dan, il-ftehim ma jista' bl-ebda mod jitqies bħala wieħed ta' wegħda ta' xiri-u-bejgħ kif mifhum fl-artikoli 1357 u 1360 tal-Kodiċi Ċivili, għaliex ma kienx jitkellem dwar wegħda ta' bejgħ jew trasferiment mill-imħarrkin sidien lill-atturi tal-ebda parti mill-qasam ta' art; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti tasal biex taqbel mas-sottomissjonijiet magħmulin mill-atturi38 li l-ftehim mhux att ta' konvenju. Jidher li l-istess imħarrkin Desira jqajmu dubju dwar din l-eċċezzjoni tagħhom billi, fl- eċċezzjoni ta' warajha jirreferu għal "konvenju/ftehim"; 37 § 2.2 tan-Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 331 – 2 tal-proċess 38 §28 tan-Nota ta' Sottomissjonijiet, f'paġ.311 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Illi għalhekk, il-Qorti ma ssibx li l-ewwel tliet eċċezzjonijiet tal- Avukat Sladden nomine u t-tieni eċċezzjoni tal-imħarrkin miżżewġin Desira huma mistħoqqa u għalhekk mhix se tilqagħhom; Illi għar-rigward tat-tieni kunsiderazzjoni, l-Qorti żżid ma' dak li għadha kemm irrilevat taħt l-ewwel kunsiderazzjoni billi tgħid li jidher li l- ftehim kien suġġett għal kundizzjoni riżoluttiva. It-tħaddim ta' din il- kundizzjoni jidher li huwa l-qofol tal-kwestjoni kollha li nħalqet bejn il-partijiet. Dik il-kundizzjoni saret fil-klawsola għaxra (10) tal-ftehim li l-atturi jsemmu espressament fit-tielet talba tagħhom; Illi dik il-klawsola kienet tgħid hekk: "10. Dan il-ftehim huwa validu sat-23 ta' Lulju, 2004. F'każ illi sat-23 ta' Lulju, 2004, it-Tieni Parti tkun ħallset lill-komparenti Borġ is-somma ta' ħames mija u tmienja u erbgħin elf lira (Lm 548,000) imsemmija f'para 3(a), it-Tieni Parti tkun tista' tesiġi, u l- komparenti Borġ jobbligaw ruħhom li jaċċettaw, l-estensjoni ta' dan il-ftehim bi tlett (3) snin oħra, cioé sat-23 ta' Lulju, 2007"; Illi minn qari tal-imsemmija klawsola joħroġ ċar li dak li l-partijiet ftiehmu dwaru f'dik il-kitba kien mistenni li jitwettaq fi żmien sena. Dak il- ftehim kien jorbot lill-atturi (a) li jħabirku biex jinħarġu l-permessi tal-iżvilupp fuq l-imsemmi qasam ta' art u (b) li jħallsu lill-imħarrkin minn tal-anqas is- somma msemmija mill-bejgħ ta' qatgħat art mill-istess qasam. Jekk l-atturi kienu laħqu ħallsu lill-imħarrkin dik is-somma fi żmien sena, l-atturi kellhom il- jedd li jesiġu li l-ftehim jitwal bi tliet snin u li l-imħarrkin kienu obbligati li jaċċettaw talba bħal din. Fi kliem ieħor, jidher li dik il-klawsola kien fiha żewġ obbligazzjonijiet li jorbtu lill-atturi – it-twettiq tal-ħlas tal-imsemmija somma (wara l-ħruġ tal-permessi għal żvilupp relattivi mill-awtoritajiet kompetenti) u t- talba, min-naħa tagħhom, għall-estensjoni tal-ftehim; Illi l-argument tal-atturi, kif ingħad, hu li, wara li saret dik il-kitba, ntlaħaq qbil bejn il-partijiet li, minflok titħallas dik is-somma ta' flus lill- imħarrkin, kellhom jinbiegħu qatgħat mill-art u d-dħul mill-bejgħ iżommuh l- istess imħarrkin sa ma d-dħul għalihom ikopri s-somma ta' LM 548,000, u mbagħad, minn hemm 'il quddiem, id-dħul jinqasam skond ma hemm fil- klawsola 3(a) tal-ftehim; Illi l-partijiet jaqblu li s-somma ta' LM548,000 ma tħallsitx sa sena wara li sar il-ftehim, għalkemm hemm verżjonijiet dwar jekk tħallsitx kollha jew jekk tħallsitx imqar biċċa minnha. Fl-atti jirriżultaw żewġ okkażjonijiet fejn l-imħarrkin kienu ngħataw ħlas akkont ta' għaxart elef Lira Maltija (Lm 29 ta' Ottubru, 2020 10,000) f'Mejju tal-199639 u ħamsin elf Lira Maltija (Lm 50,000) f'Marzu tal- 418794, imma dawn saru b'riferenza għall-atti tal-konvenji li kienu waqgħu (li kienu jgħidu li kull ħlas imwettaq akkont kien jintilef favur il-bejjiegħa jekk kemm-il darba l-konvenji jaqgħu b'nuqqas tax-xerrejja41) u żgur ma jistgħux jitqiesu li saru bil-ħsieb tal-klawsola 10. L-atturi iżda jsostnu li l-partijiet ftiehmu bil-kelma li, minflok il-ħlas tas-somma msemmija fil-ftehim, l- imħarrkin setgħu jżommu mill-qasam tal-art l-ekwivalenti tal-istess ħlas f'ġid li fuqu jkunu nħarġu l-permessi ta' żvilupp. L-imħarrkin jiċħdu li sar ftehim bħal dan. L-atturi jsaħħu dan l-argument tagħhom billi jgħidu li kienu jġibu nies imħajrin li jixtru qatgħat ta' art mill-qasam imsemmi, imma l-imħarrkin jirrifjutaw li jersqu għall-pubblikazzjoni tal-konvenju jew tal-kuntratt42; Illi l-kliem tal-imsemmija klawsola jidher li huwa ċar biżżejjed. Qabel ma l-atturi jistgħu jippretendu li l-ftehim kien estiż wara l-ewwel sena tiegħu, riedu tabilfors iressqu provi li juru jew li huma wettqu dak li ntrabtu bih sal-ewwel sena jew li l-partijiet, sa minn qabel ma għalqet l-ewwel sena, kienu qablu li l-ħajja tal-ftehim titwal għal tliet snin; Illi il-pożizzjoni meħuda mill-atturi għalhekk titlob it-tħaddim tar- regoli dwar x'għamla ta' provi jistgħu jitressqu biex juru li dak li kien maqbul fil-ftehim miktub kien inbidel bi qbil mod ieħor u liema qbil jaqleb dak li kien miftiehem bil-kitba. Dan il-punt jirrigwarda l-ewwel talba attriċi, li trid li l- Qorti ssib li l-partijiet bidlu dak li kienu ftiehmu dwaru fil-klawsola numru għaxra; Illi l-Qorti tibda biex tgħid li kull ftehim, miktub jew mhux, jista' jinbidel bil-qbil tal-partijiet kollha, sakemm bidla bħal dik ma titlobx il- formalità ta' kitba privata jew att pubbliku43. Huwa minnu li meta jkun hemm kuntratt miktub, ma tistax tingħata xhieda verbali li ma tirriżultax fil-kuntratt. Imma dan jgħodd għall-mument tal-konklużjoni tal-kuntratt innifsu, u mhux x'jiġri wara. Ma hemmx għalfejn jingħad li min jallega bdil bħal dan wara li jkun sar u ntlaħaq ftehim jaqa' fuqu l-piż li jipprovaha kif jixraq45; Illi hawnhekk tiġi fuq quddiem ir-regola ewlenija fil-qasam proċedurali li trid li ma tistax tinġieb prova kontra dak li huwa miktub. 39 Dok "Ċ", f'paġ. 68 tal-proċess 40 Dok "E", f'paġ. 74 tal-proċess 41 Ara Dokti "JS1" u "JD2", f'paġġ. 194 – 5 u 205 – 6 tal-proċess 42 Ara Dok "TS3" u x-xhieda ta' Anthony Attard Kingswell u Francis Giordimaina f'paġġ. 57 – 60, 207 – 8 u 212 – 4 tal-atti tar-Rik. PS 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet John Baptist D'Amico vs John Agius Risiott 29 ta' Ottubru, 2020 regola contra scriptum testimonium non scriptum non fertur tfisser li prova b'dokument ma tistax titwaqqa' bi prova kontra dak li tgħid il-kitba, jekk mhux għal raġunijiet serji46. Kemm hu hekk, dwar tali regola huwa stabilit li (a) meta ftehim ikun inkorporat f'kitba, għandu jitqies li dak li l-partijiet riedu jiftehmu dwaru kien fil-fatt imniżżel f'dik il-kitba; (b) li l-provi orali huma ammissibbli biss biex jiċċaraw xi punti dubjużi tal-kitba; (ċ) li l-provi orali jistgħu jitressqu biex tiġi mfissra aħjar ir-rieda tal-kontraenti fuq il-kitba, l-iżjed jekk dak li nkiteb ikun tniżżel b'mod ambigwu jew biex jiġi pruvat xi fatt inċidentali jew aċċessorju kompatibbli mal-istess kitba47; u (d) li r-regola tibqa' fis-seħħ sakemm il-Qorti ma tkunx konvinta li fil-kitba jew kuntratt hemm żball jew tħalla barra xi patt għal raġuni speċjali48. Fl-aħħarnett, dwar dan il-punt, huwa stabilit ukoll li fejn in-negozju ġuridiku ikun jirriżulta minn ftehim miktub, il- prova kuntrarja għandha toħroġ mill-istess kuntratt jew kitba, u l-Qorti m'għandhiex tirrikorri għal provi barranija mill-att li minnu jitnissel tali negozju ġuridiku49; Illi l-atturi jidher li ħadu l-linja li jiġġustifikaw li saret l-estensjoni tal-ftehim bla ma wrew li kienu wettqu min-naħa tagħhom dak li ntrabtu bih sal- ewwel sena tal-ftehim. B'riħet dik l-istrateġija tagħhom ippruvaw ukoll juru li, fil-fatt, kien hemm qbil li l-ftehim jinbidel; Illi l-atturi ressqu provi biex juru li, fl-2004 is-sidien (l-imħarrkin) kienu ħejjew pjanta b'qasmiet imberflin bi lwien differenti skond lil min imissu50. L-atturi jgħidu li s-sidien kienu ħejjewha peress li huma ddeċidew li, minflok li l-ħlas jirċivuh fi flus, jieħdu lura xi plots bil-permess51. L-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones saħansitra fisser għal min mis-sidien kienu maħsuba l- qatgħat tal-art skond l-ilwien murija fil-pjanta, li pinġewhom uħud mis-sidien stess52, u li saħansitra Noel Oedegaard Borg, wieħed mill-werrieta ta' Nażżareno Borġ u f'isem il-werrieta l-oħrajn, kien approvaha53. Issemma wkoll li l-atturi aċċettaw din il-proposta tas-sidien54; Illi l-atturi saħqu wkoll ħafna fuq il-fatt li, bis-saħħa tal-pjanta li kienu ħejjew is-sidien, huma kienu saħansitra nqdew biha meta sar il-kuntratt ta' kostituzzjoni ta' debitu mal-Bank u l-imħarrkin taw garanzija b'qatgħa art mill-qasam. In-Nutar li ippubblika l-kuntratt tal-kostituzzjoni ta' debitu xehed 46 Ara, per eżempju, App. Ċiv. 28.2.1997 fil-kawża fl-ismijiet Grech Sant noe vs Farruġia noe et (Kollez. Vol: LXXXI.ii.394); P.A. 11.5.1988 fil-kawża fl-ismijiet Spiteri Delmar noe vs Gauci Hill noe (Kollez. Ċiv. Vol: LI.i.61) u App. 28.10.1960 fil-kawża fl-ismijiet Abela Cuschieri Pace Moore noe vs Sammut Demarco (Kollez. Vol: XLIV.i.267) 47 P.A. RCP 29.11.2001 fil-kawża fl-ismijiet General Cleaners Co Ltd vs L-Avukat Ġenerali et 48 App. Ċiv. 6.6.1955 fil-kawża fl-ismijiet Gatt vs Cauchi k/a Cauchi Jones noe (Kollez. Vol: XXXIX.i.221) u l-għadd ta' riferenzi hemm imsemmija 49 Ara P.A. PS 31.1.2003 fil-kawża fl-ismijiet Amante Swain vs Saveria Bonniċi 50 Dok "PL5", f'paġġ. 135 – 6 tal-proċess 51 Xhieda tal-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones f'paġ. 126 tal-proċess 52 Xhieda tal-imħarrka Carmen Tanti Mangion f'paġ. 138 tal-proċess 53 F'paġ. 134 tal-atti tar-Rik.ss 661/07 54 Xhieda ta' Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones f'paġ. 126 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 li l-pjanta ngħatatlu "mill-partijiet" ftit qabel ma sar il-kuntratt mal-HSBC tas- 17 ta' Novembru 2003. In-Nutar kompla jgħid li "dan l-eżerċizzju sar għaliex il-partijiet ftiehmu li b'dawk il-plots kien qiegħed jiġi skontat il-parti l-kbira tal- ammont li kellu jitħallas mill-kumpraturi skont l-iskritturi li saru f'Lulju 2003. Dawn il-plots kienu koperti bil-permessi." Huwa esebixxa kopja tal-istess pjanta.55 In-Nutar kompla jgħid li l-pjanta ġabuha magħhom l-imħarrkin u "Jiena fhimt li dan l-arranġament kien qiegħed isir in parti minflok il-ħlas li kellu jsir mill-kumpraturi skond l-iskritturi tas-sena 2003"56. Skond l-istess Nutar, kull qatgħa art ingħatat valur ta' LM75,000. Hu xehed ukoll li kien hemm arranġament bejn il-partijiet biex jaqsmu l-ġid bejniethom u fil-fatt beda jabbozza ftehim. Dan kien għall-ħabta tal-200357. Fil-kontro-eżami, wieġeb li l-fehma tal-partijiet silitha minn interpretazzjoni li għamel hu u li ħadd ma talbu biex isir tiġdid tal-ftehim tat-23 ta' Lulju 2003 u ma kellu l-ebda abbozz ta' ftehim fil-file tiegħu58; Illi f'din il-kawża, għall-kuntrarju tal-kawża l-oħra li miexja magħha, din il-kwestjoni tal-bdil tal-ftehim hija iżjed iebsa. Dan qiegħed jingħad għaliex, filwaqt li fil-kawża l-oħra l-imħarrkin kollha kienu leħen wieħed dwar din il-pretensjoni tal-atturi, f'din il-kawża l-imħarrkin huma evidentement maqsumin. Fuq naħa waħda hemm il-pożizzjoni meħuda mill- imħarrka Carmen Tanti Mangion (li taqbel mal-pretensjonijiet tal-atturi), u fuq in-naħa l-oħra hemm dik ta' ħutha Josette Zammit Agius u Jennifer Borda; Illi f'ċirkostanza bħal din, u filwaqt li l-Qorti tifhem l-effetti tar- rabta ta' qrubija bejn l-atturi u l-imħarrkin f'din il-kawża, dak li jgħodd huwa l- effett legali li jinstiltu mill-ġrajjiet li jkunu seħħew u kif dawn il-ġrajjiet jolqtu l-aspetti ġuridiċi tal-każ. Huwa għalhekk li l-imħarrka Tanti Mangion u żewġha saħqu ħafna u b'mod imtenni fuq l-"irġulija". Seta' kien minnu li kien hemm suġġerimenti jew proposti minn naħa jew minn oħra dwar il-ftehim jew it- tħaddim tiegħu. Imma, sakemm ma jkunx hemm qbil unanimu, proposta ma ssirx ftehim u min jaqbel magħha ma jistax jorbot lil min ma jaqbilx jew ma jaqbillux jaqbel magħha. Min jaqbel jista' jħossu marbut b'obbligazzjoni naturali, imma rabta bħal dik ma torbotx lil ħaddieħor; Illi l-provi mressqa juru li l-imħarrka Carmen Tanti Mangion riedet li l- ftehim jinbidel bil-mod li jgħidu l-atturi. Kienet ukoll is-sid waħdiena li għażlet li tiffirma d-dikjarazzjoni tal-11 ta' Marzu, 2005, imqassma mill-atturi. Hija tgħid ukoll li ftit xhur wara l-ftehim ta' Lulju 2003, iżda żgur qabel ma laħqet għaddiet sena, seħħ it-tiġdid tal-ftehim kif imsemmi mill-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones, u tispeċifika li kellhom jieħdu sebgħa qatgħat art u nofs li diġà kienu 55 § 19 tal-affidavit tan-Nutar Tonio Borg Hedley f'paġ 100 tal-proċess 56 § 21 ibid f'paġ. 101 tal-proċess 57 Xhieda tiegħu f'paġ. 89 tal-atti tar-Rik. 661/07 58 Ibid. f'paġ. 227 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 bil-permess tal-bini; u li b'hekk l-imħarrkin kien fadlilhom jieħdu bilanċ ta' LM62,18154. Żewġha jgħid li kien preżenti għal dan il-ftehim60 li sar "fl- uffiċċju tan-nutar Spiteri"61. Martu wkoll tisħaq li l-ftehim sar "l-uffiċċju tan- Nutar"62. Imma ħarġet mix-xhieda tal-atturi nfushom li l-imħarrkin l-oħra ma ridux jaqblu mal-proposta jekk ma jingħatawx aktar flus63, jew għaliex kienu mgħowwija minn uħud mis-sidien l-oħrajn biex jimxu għal rashom; Illi, min-naħa l-oħra, l-imħarrkin Josette Zammit Agius u Jennifer Borda jiċħdu li qatt qablu li l-ftehim jinbidel bil-mod kif ipproponew l-atturi. L-imħarrka Jennifer Borda xehdet li dejjem flus riedet. Għalkemm saret proposta mill-atturi li flok flus tieħu l-art, hija rrifjutat. Kull meta kien hemm ftehim, dan dejjem sar bil-miktub64. L-imħarrka Josette Zammit Agius ċaħdet li kien hemm ftehim bħal dan. Meta skada l-ftehim l-atturi għamlu pressjoni kbira fuqha u fuq żewġha biex tiffirma tant li zijietha l-atturi (minbarra l-attur Anthony Gauci Hill) kienu saħansitra ħabtu għalihom fil-garaxx tagħha stess, u nstabu ħatja minn Qorti tal-Maġistrati li kkawżaw ġrieħi ta' natura gravi fuq John Zammit Agius b'sentenza tas-7 ta' Diċembru 200665. Pawlu Tanti Mangion ukoll kien ħa sehem fil-ġlieda66; Illi kif sewwa jissottometu l-imħarrkin Zammit Genovese, matul din il- ġrajja kollha bejn l-atturi u l-imħarrkin, kull meta sar ftehim, dan sar bil-kitba. Għalhekk, il-pretensjoni tal-atturi li, wara l-iffirmar tal-ftehim mertu tal-kawża, il-partijiet qablu bil-fomm li jibdlu dak li kienu ftiehmu dwaru bil-miktub jitlob prova b'saħħitha biżżejjed biex turi li tabilħaqq sar hekk. Fejn partijiet ikunu qablu li ftehim li jsir bil-fomm għandu jitniżżel bil-miktub, huwa meqjus li huma riedu li l-kitba tiddetermina s-siwi tiegħu68. Din ir-regola toħloq preżunzjoni juris et de jure li ma tistax titwaqqa' b'xhieda bil-fomm69 u qabel mal-kitba tkun saret ma jistax jingħad li l-ftehim ikun tassew sar70. Minħabba li l-ftehim bejn l-atturi u l-imħarrkin kien dwar obbligazzjoni kummerċjali, dawn il-prinċipji jgħoddu għall-każ li l-Qorti għandha quddiemha; Illi fid-dawl ta' din ix-xhieda u kif ukoll tal-kunsiderazzjonijiet ta' natura legali, il-Qorti tqis li ma ntweriex b'mod tajjeb u konvinċenti biżżejjed li, matul is-sena tal-ftehim, tassew kien intlaħaq qbil bejn il-partijiet biex il- kundizzjonijiet tal-klawsola 10 jinbidlu fis-sens imsemmi mill-atturi. Iċ- 59 Affidavit tagħha datat 20.12.2005 f'paġ. 88 tal-proċess 60 Affidavit ta' Paul Tanti Mangion f'paġ. 90 tal-proċess 61 Ibid. f'paġ. 91 tal-proċess 62 Affidavit tagħha datat 28.2.2006 a f'paġ. 92 u fil-kontro-eżami tagħha f'paġ. 263 tal-proċess 63 Xhieda tal-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones fil-kontro-eżami f'paġ. 212 tal-proċess 64 Affidavit tagħha f'paġ. 193 proċess 65 Dok "B", f'paġġ. 35 – 7 tal-proċess 66 Affidavit tagħha f'paġ. 199 tal-proċess 67 Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġ. 318 tal-proċess 68 Ara art. 114 tal-Kap 13 69 App. 23.11.1956 fil-kawża fl-ismijiet Briffa Axiaq Gatt vs Cassar Bonaci et (Kollez. 14.12.1942 fil-kawża fl-ismijiet Stellini noe vs Gharz Eddin (Kollez. Vol: XXXI.i.565) u App. Ċiv. 24.6.2011 fil-kawża fl- ismijiet Falcon 2000 Ltd. vs Dr. Vincent Gauci Hill et noe 29 ta' Ottubru, 2020 ċirkostanzi li xehed dwarhom in-Nutar fl-okkażjoni tal-pubblikazzjoni tal- kuntratt ta' kostituzzjoni ta' debitu ma jfissrux li kien sar qbil li l-ftehim jinbidel, u l-imħarrkin aċċettaw li joffru l-qatgħa numru 6 bħala garanzija għaliex dan kien matul iż-żmien ta' sena li l-ftehim kien għadu ħaj u għaliex kienu qegħdin jimxu b'bona fidi mal-wegħda tal-atturi li, sa ma jgħaddi ż-żmien miftiehem, kienu se jinħarġu l-permessi għall-iżvilupp u jsir il-ħlas miftiehem. Minbarra dan, iċ-ċirkostanzi l-oħrajn tan-nuqqas ta' kisba ta' permessi u n- nuqqas ta' ħlas effettiv tas-somma miftehma jew ta' bejgħ ta' daqstant mill- qasam li jissarraf f'kumpens li jilħaq dik is-somma, żgur ma ntweriex mill-atturi li laħqu seħħew; l-kundizzjonijiet min-naħa Illi, fl-aħħarnett, il-Qorti tirrileva wkoll li, qabel ma għalqet is- sena, l-atturi ma wrewx li kienu talbu lill-imħarrkin biex jittawwal l-effett tal- ftehim bi tliet snin oħra. Il-klawsola 10 kienet tgħid li dan kellu jsir u li t-tiġdid, ukoll tal-atturi, ma kienx awtomatiku. Fuq kollox, ċirkostanza rilevanti hi li, filwaqt li dejjem kien il-każ li kull ftehim milħuq bejn l-atturi u s-sidien jew min minnhom, kien ikun fis- sura miktuba, ħadd ma seħħlu jagħti raġuni għalfejn il-qbil imsemmi mill-atturi ma sarx hekk ukoll. Dak li jallegaw l-atturi ma kienx dettal ċkejken, imma saħansitra bidla sostanzjali minn dak li kien maqbul bil-miktub. F'qafas taċ- ċirkostanzi fejn is-sabar tal-imħarrkin kien wasal f'qagħda kritika dwar il- wegħdiet imtennija tal-atturi dwar il-ħruġ tal-permessi u fejn kien diġà beda jberraq fuq ix-xefaq fir-relazzjonijiet ta' bejniethom u n-nuqqas ta' fiduċja, l- eżistenza ta' ftehim bil-fomm li jibdel il-ftehim miktub mhijiex probabbli u mhix biżżejjed biex twaqqa' dak li kien miftiehem bil-kitba. Il-Qorti ma tistax toqgħod lanqas fuq ix-xilja tal-atturi li n-nuqqas ta' ftehim miktub kien jaħti għalih l-avukat li kien tqabbad mill-partijiet biex ifassal il-ftehim; Illi t-tielet kunsiderazzjoni hija dwar jekk kienx hemm tiġdid tal- ftehim jew jekk kienx waqa' mal-għeluq tas-sena miftehma. Dan l-istħarriġ qed isir minkejja dak li ngħad qabel dwar jekk kienx hemm ftehim differenti bil- fomm. Qiegħed isir għaliex il-Qorti trid tqis ukoll li seta' kien hemm tiġdid tal- ftehim bla ma kien hemm bdil tiegħu. B'hekk, tkun qiegħda tindirizza t-tieni talba attriċi u kif ukoll l-eċċezzjonijiet fil-mertu tal-imħarrkin kollha għat- talbiet attriċi; Illi fl-atti tal-kawża hemm provi li juru li seħħew ġrajja li jagħtu 'l wieħed x'jifhem li l-partijiet kienu qablu li jtawlu l-effetti tal-ftehim. Fost dawn jirriżulta li f'Settembru tal-2004 (meta, jekk ma sarx dan it-tiġdid, il-ftehim kien diġà għalaq u allura suppost il-partijiet ma kellhomx x'jaqsmu iktar ma' xulxin) tqabbad surveyor biex jagħmel il-qsami. Tax-xogħol li wettaq ħallsu kulħadd, skond is-sehem tiegħu, minbarra tnejn mis-sidien (l-imħarrkin Jennifer Borda u Josette Zammit Agius). Kmieni fis-sena 2005 l-imħarrkin kollha ffirmaw 29 ta' Ottubru, 2020 dikjarazzjoni sabiex l-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones seta' japplika sabiex tinfetaħ triq fil-proprjetà tagħhom71. F'dik is-sena wkoll72, kien tqabbad perit biex iressaq talba għall-formazzjoni ta' toroq fil-qasam u l-imħarrkin ukoll taw il-kunsens tagħhom bil-miktub73. F'Ottubru 2004 l-attur Anthony Cauchi k/a Cauchi Jones kien qabbad persuna tħammel il-parti fabbrikabbli u ħadd mill-imħarrkin ma żammu jew ilmenta miegħu74. Fil-fehma tal-Qorti, wieħed jista' jargumenta li ħwejjeġ bħal dawn ma kienx hemm posthom li kieku l-ftehim għalaq malli għaddiet is-sena; Illi, madankollu, minkejja li seħħew dawn il-ġrajja, jista' jingħad li dawn ma kinux b'riħet it-tiġdid tal-ftehim, imma minħabba ċirkostanzi partikolari li l-partijiet – atturi u s-sidien – inqdew bihom bil-ħsieb li jilħqu l- għanijiet rispettivi tagħhom. Ċirkostanza partikolari li l-Qorti qiegħda tqis hija kitba li l-atturi, għall-ħabta ta' Marzu tal-2005, ippruvaw idawru mas-sidien bil- ħsieb li jiffirmawha ħalli jġeddu l-ftehim "liema skrittura skadiet fit-23 ta' Lulju, 2004"75. Għalkemm dik il-kitba ffirmatha biss waħda mis-sidien (l- imħarrka Carmen Tanti Mangion), ħareġ li kienet magħmula fuq insistenza tal-atturi, saret minn persuna legali, u fiha dikjarazzjoni ċara li l-ftehim kien skada qabel dakinhar. Fil-fehma tal-Qorti, din il-prova titfa' dawl konvinċenti fuq il-qagħda legali marbuta mal-każ u fuq x'kienet il-fehma tal-istess atturi dwar dik il- qagħda. Il-kliem ta' dik il-kitba huwa ċar u l-atturi lanqas allegaw li jfisser mod ieħor mis-sens letterali tieghu; Illi wkoll kieku l-ftehim kien iġġedded kif imsemmi fil-klawsola 10, tali tiġdid kien għal tliet (3) snin u ma kienx maħsub li l-partijiet setgħu ġeddewh għal żmien akbar. Din il-kawża tressqet biss ftit aktar minn xahar qabel ma kellu jagħlaq dak it-tiġdid, ukoll kieku fil-fatt seħħ. Sa dakinhar, lanqas kienu twettqu mill-atturi l-kundizzjonijiet miftehma ta' ħruġ ta' permessi jew ta' ħlas lill-imħarrkin; Illi għal dawn ir-raġunijiet il-Qorti ssib li t-tieni talba ma jistħoqqilhiex tintlaqa' għaliex ma hija bl-ebda mod ippruvata; Illi fid-dawl ta' dan kollu, isegwi li lanqas it-tielet talba attriċi ma jistħoqqilha tintlaqa' għaliex tiddependi mis-suċċess tat-talba ta' qabilha li ma ntlaqgħetx; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l- kawża billi: 71 Dok "PM1", f'paġ. 61 tal-atti tar-Rik. 661/07 72 Xhieda tal-A.I.Ċ. Philip Pace Moore f'paġġ. 98 – 9 tal-atti tar-Rik. 661/07 73 Dok "PM2", f'paġġ 66 sa 73 tal-atti tar-Rik 661/07 74 Xhieda ta' Joseph Tanti Mangion f'paġ. 120 tal-atti tar-Rik. 661/07 75 Dok "PL3", f'paġ. 133 tal-proċess 29 ta' Ottubru, 2020 Tilqa' l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-imħarrkin miżżewġin Zammit Agius u l-imħarrkin miżżewġin Borda li l-imħarrkin John Zammit Agius u Jason Borda mhumiex il-kontraditturi leġittimi tal-pretensjonijiet attriċi u għalhekk teħlishom mill-ħarsien tal-ġudizzju bi spejjeż għall-atturi; Tiċħad l-ewwel tliet eċċezzjonijiet tal-imħarrek Avukat Hammett nomine u t-tieni eċċezzjoni tal-imħarrkin miżżewġin Zammit Agius, billi l-ftehim mertu tal-kawża ma kienx att ta' konvenju; Tilqa' l-eċċezzjonijiet fil-mertu l-oħrajn; Tiċħad l-ewwel talba attriċi billi ma ntweriex li l-partijiet tassew kienu qablu li jkun hemm bdil ta' dak li kienu ftiehmu bejniethom fil-kitba tal- 20 ta' Lulju, 2003, b'mod partikolari li, minflok il-ħlas tas-somma hemm imsemmija, l-imħarrkin sidien kienu jżommu parti mid-dħul tal-bejgħ li jsir mill-art mertu tal-każ li fuqha jkunu nħarġu l-permessi għall-iżvilupp; Tiċħad it-tieni talba attriċi billi ma jirriżultax li l-ftehim tal-20 ta' Lulju, 2003, kien iġġedded wara t-23 ta' Lulju, 2004, la formalment u wkoll minħabba li l-atturi naqsu li jwettqu dak li ntrabtu bih fiż-żmien miftiehem; Tiċħad it-tielet talba attriċi billi din hija konsegwenzjali għat- Tordna li l-atturi flimkien u solidalment bejniethom iħallsu l- talba ta' qabilha; u ispejjeż tal-kawża. Onor. Joseph R. Tanti Mangion LL.D., Imħallef 29 ta' Ottubru, 2020 Marisa Poulton Deputat Reġistratur 29 ta' Ottubru, 2020 29 ta' Ottubru, 2020