Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali Seduta tal-11 ta' Dicembru 2020 (Spettur Josef Mccarthy) Rat l-imputazzjonijiet dedotti kontra l-imputat Chalie Santoni, bin John Mary Santoni u Victoria Santoni nee Giacomotto, imwieled fil-05 ta' Frar, 1978, u residenti gewwa 78, Triq Frangisk Camilleri, Il-Qrendi, detentur tal-karta tal-identita' nru. Talli nhar it-30 ta' Marzu 2019, ghall-habta tal-17:10 waqt li kien qed isuq vettura numru ABH 123 ta' l-ghamla Toyota Tercel, fi Triq il-Gharb, limiti ta' l-Ghasri, Ghawdex: (1) Saq vettura bil-mutur bin-numru ABH123 b'nuqqas ta' kont, bi traskuragni jew b'mod perikoluz (Kap 65 Art 15(1)(a)); (2) Talli fl-istess data, hin, lok u cirkustanzi saq vettura billi acceda l- limitu ta' velocita' waqt li kien ghaddej minn barra belt jew rahal (L.S. 65.11 Art. (3) Talli b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' tharis tar- regolamenti, involontarjament ikkaguna feriti ta' natura gravi fuq il-persuna ta Olgun Ilker, karta ta'l-identita Franciza Chattaway: 160513300588 skont kif iccertifikat minn Dr. Peter Santoni MD ta' l- Isptar Generali t'Ghawdex (Kap9 Art 226(1)). Il-Qorti ntalbet illi f'kaz ta' htija tisspospendi l-licenzja tas-sewqan ta' l- akkuzat ghall-perjodu li jidrilha xieraq. Rat illi matul is-seduta tat-03 ta' April, 2019 l-Ufficjal Prosekutur ikkonferma l-imputazzjonijiet bil-gurament; Rat li matul l-istess seduta l-Ufficjal Prosekutur esebixxa l-affdavits ta' PS 1301 u PS 1040; Rat li matul is-seduta tat-23 ta' Gunju 2020, l-Ufficjal Prosekutur iddikjara li ma kellux aktar provi x'jipproduci; Rat illi fis-seduta ta' l-04 ta' Settembru, 2020 l-imputat ghazel li ma jixhidx, id-difiza ddikjarat li ma kellhiex aktar provi xi tressaq, il-prosekuzzjoni striehet fuq il-provi u rrimettiet ruhha, u saret trattazzjoni mill-avukat ta' l-akkuzat. Rat illi fl-istess seduta l-kawza thalliet ghas-sentenza ghall-11 ta Dicembru, 2020. id-dokumenti kollha prezentati, hadet konjizzjoni tax-xiehda Rat prodotti, semghet it-trattazzjoni tal-partijiet, u wara li fliet l-atti kollha tal- kawza; Ikkunsidrat. Illi skont il-fatti riskontrati jidher li nhar it-30 ta' Marzu 2019 ghall-habta tal-hamsa u ghaxra ta' wara nofs inhar Chalie Santoni kien qed isuq vettura tal-ghamla Toyota Tercel bin-numru ta' registrazzjoni ABH123 fi Triq il-Gharb, limiti ta' L-Imsida fl-inhawi maghrufa bhala "Wilderness". Mieghu kellu liz-zewg uliedu minuri u ommu rekbin fuq wara u l-habiba ta' ommu, li fuqha hija registratat l-vettura msemmija, riekba fuq quddiem ma' genbu. Fl-istess triq inzerta li kien hemm grupp ta' zaghzagh francizi li kienu gew ghall-btala Ghawdex. Dawn nizlu minn fuq ix-xarabank, fuq l-stage li hemm fl-istess triq. Wiehed miz-zaghzagh mar biex jaqsam ghal warajhom u fil-hin u l- mument sehh l-incident billi ntlaqat mill-vettura misjuqa mill-akkuzat. L-akkuzat ma waqafx sobtu izda baqa' isuq ghal ftit imbaghad rega' lura u tefa' mal-genb. Kien hemm xi nies illi kienu qed jaghmlu passiggata fuq in-naha l-ohra tat-triq. Dawn waqfu u ssejhet l-ambulanza u l-pulizija. F'din l-istess triq hemm zewg "pedestrian crossings" u skont ix-xhieda tal- persuni li kienu ghaddejjin minn fuq il-post, meta s-sinistrat qasam it-triq ma uza l-ebda wahda minnhom. L-akkuzat qieghed quddiem din il-Qorti jigi akkuzat illi: 1) saq vettura b'nuqqas ta kont, traskuragni jew b'mod perikoluz (Art 2) acceda l-limitu ta' velocita' waqt li kien ghaddej minn barra belt jew rahal ( Art 127 (1) Legislazzjoni Sussidjarja 65.11); 3) b'nuqqas ta' hsieb, bi traskuragni jew b'nuqqas ta' tharis ta' regolamenti, involontarjament ikkaguna feriti ta' natura gravi fuq il-persuna ta' Olgun Ilker u dana skont certifikat rilaxxat minn Dr. Peter Santoni ta' l-Isptar Generali t'Ghawdex (Art 226(1) Kap.9) Ikkunsidrat. Fis-seduta tat- 3 ta` April, 2019 gew ipprezentati mill-prosekuzzjoni zewg affidavits wiehed ta PS 1301Christian Chircop Ellul u PS1040 John Pavia. Fl-affidavit tieghu PS 1301 jafferma li fit-30 ta' Marzu, 2019 ghall-habta ta' 17:15hrs l-ghassa tar-Rabat Ghawdex, dahlet telefonata li kien sehh incident stradali. Jghid li huwa nforma lil PS1040 li min-naha tieghu mar fuq is-sit ta' l-incident u nfurmah lura li kien hemm persuna ta' nazzjonalita' franciza li ttiehdet l-isptar b'ambulanza. Aktar tard PS1301 mar hu stess fuq il-post u fuq il-lok ta' l-incident ra l-karozza Toyota Trecel ABH123. Hu ghamel l-iskizz ta' l-incident kif ukoll ha l-verzjoni tax-xufier, l-akkuzat Chalie Santoni u tal-passigieri adulti li kien hemm fil-vettura fil-mument ta' l-incident. Jghid li nnota li l-visor tax-xemx in-naha tax-xufier kienet imtella'. Meta kellem lix-xufier dan infurmah illi huwa kien liebes in-nuccali tax-xemx. Infatti b'rabta ma' dan fl-okkorrenza3 jirrizulta li l-akkuzat stqarr ukoll illi x-xemx kienet ghamietu. PS1040 John Gauci Vella jghid li malli gie nfurmat illi kien hemm incident stradali fejn il-"Wilderness" acceda fuq il-post. Malli wasal fil-lok u qabez il-Bus Stop San Niklaw fid-direzzjoni ta' l-Gharb ra persuna ma' l-art. 1 A fol.4 sa 5 tal-process 2 A fol.23 sa 27 tal-process 3 A fol 6 sa fol 19 tal-process Jghid li hu ha ritratt4 tal-vittma hekk kif waslet l-ambulanza. Jghid ukoll li tkellem ma xi nies li kienu raw l-incident isehh u kien infurmat li s- sinistrat ipprova jaqsam it-triq, tfaccat il-karozza misjuqa mill-akkuzat u laqtitu. Jirraporta li skont ma jirrizulta minn dak li qalulu n-nies li raw l-incident il-guvni ntlaqat mill-karozza u tar fl-ajru. Wahda mix-xhieda ta' l- incident Maria Mangion Mizzi stqarret mieghu li hija rat lill-grupp ta' zaghzagh niezel mix-xarabank. Rat lis-sinistrat ihares fid-direzzjoni tar-Rabat biex jaqsam. Qalet ukoll li hija rat il-karozza ta' l-akkuzat gejja mid-direzzjoni tar-Rabat. Il-karozza ma kinitx ghaddejja b'velocita' esagerata u laqtet lill- guvni. Qaltlu wkoll li l-karozza baqghet sejra ghal ftit u mbaghad irriversjat lura. PS 1040 kellem ukoll lill-grupp ta' zaghzagh li ndikawlu sa fejn kien wasal is-sinistrat meta ntlaqat. Ma' l-art fejn indikawlu kien hemm it-tabella ta' flixkun ta' l-ilma u hu ghalhekk indika l-post b'cirku ahmar. Dawn iz- zaghzagh allegaw li l-vettura kienet ghaddejja b'velocita' ta' 90/100km fis-siegha. PS1040 jafferma li ma l-art ma kienx hemm sinjal ta' brejkijiet u li x-xemx kienet niezla faccata tas-sewwieq. Jghid li l-akkuzat indikalu l-post fejn waqaf qabel ma rriversja u dan kien 12.5 metri 'l boghod mill-arblu 21 immarkat fl-iskizz. Xehdu wkoll il-membri tal-grupp ta' zaghzagh francizi li kienu mas- sinistrat dak inhar li sehh l-incident5. Dan ghamluh bl-ghajnuna ta' interpretu. Minn dak li xehdu jirrizulta li dak inhar dawn iz-zaghzagh kienu ghadhom kif nizlu mix-xarabank. Kienu qed jippruvaw isibu d- direzzjoni ta' fejn kellhom imorru sabiex isibu d-dar li fiha kellhom iqattghu l-btala taghhom. Filwaqt li grupp qasam it-triq fejn sehh l- 4 A fol 25 tal-process 5 Ara xhieda fis-seduta tat-3 ta' Aprl, 2019 a fol 28 sa 48 tal-process incident, is-sinistrat kien ghadu warajhom6. Huma jghidu li fit-triq ma kienx hemm karozzi. X'hin kien qed jaqsam is-sinistrat giet karozza li kienet qed issuq imghaggla u laqtitu. Jirrizulta wkoll li dak il-hin kienet niezla x-xemx. Mistoqsija jekk kienux raw iz-zebra crossing, jghidu illi lanqas kienu ttendew biha. Ix-xhud Malik Seghir Anastasi Seguna ghamel osservazzjoni mportanti u afferma li l-karozza nvoluta fl-incident ma waqfitx fuq il-post izda waqfet iktar 'il boghod7. Ftakar il-vettura minghajr problem infatti qal li kienet Toyota hadra u anke identifika lix-xufier bhala l-imputat. Dan ix-xhud ikkonferma li fit-triq fejn sehh l-incident hemm zewg "pedestrian crossings". Din il-verzjoni kienet ikkorroborata mix-xhud Jean Claude Ehrhardt. Is-sinistrat Ilker Olgun xehed mill-Isptar Generali ta Ghawdex8. Huwa jixhed illi l-ewwel qasmu tnejn minn shabu u mbaghad mar jaqsam hu. Kien qed igorr pakkett ilma u kien wara nofsinhar. Jghid illi fit-triq ma kien hemm xejn, ma kienx hemm karozzi. Jixhed illi meta ntlaqat mill- karozza ma kienx fuq l-bankina u ma kienx 'il barra hafna. Jghid illi kien fuq iz-zebra crossing. Xehed ukoll it-tabib Dottor Peter Musumeci Macelli li qal lis-sinistrat ghamlulu polytrauma Ct scan minhabba l-incident. Kompla jghid illi wara li sarlu anke CT Brain instab li kellu ammont zghir ta' demm migbur f'rasu10. Ma kellux ksur f'rasu imma kellu gundalla fuq in-naha tal-lemin ta' rasu. Barra minn hekk kien qed isofri wkoll minn kollass zghir tal-pulmun fuq in-naha tal-lemin, kif ukoll tbengil fil pulmun fuq iz-zewg nahat. Ir- rizultat ta CT scan ta' zaqqu wera li kien qed isofri minn ticritiet gol- fwied11, imma ma kienx qed jitlef demm minnu. 6 Ara xhieda 3 ta' April,2019 a fol 42 tal-process 7 Ara xhieda 3 ta' April, 2019 a fol 43 tal-process 8 Ara xhieda 4 ta' April, 2019 minn a fol 51 sa fol 53 tal-process 9 Seduta 14 ta' Gunju, 2019 a fol 56 sa fol 58 tal-process 10 Small subarachnoid bleeding deskritt a fol 56 tal-process 11 Intrahepatic lacerations a fol 56 tal-process Jghid ukoll illi mill-X rays li ttiehdu rrizulta li s-sinistrat kellu ksur fis- seba' kustilja fuq in-naha tal-lemin kif ukoll ksur fuq in-naha t'isfel tax- xewka tad-dahar, li ma kinitx barra minn postha12. Kellu ksur ta zewg ghadmiet ta' siequ l-leminija – it-tibia u fibula, kif ukoll ksur fil- polz. Huwa kklassifika l-griehi bhala ta' natura gravi izda ddikjara li s-sinistrat ma kienx fil-periklu li jitlef hajtu. Ikkunsidrat Il-Qorti tinnota li mill-atti jirrizulta li l-fatti mhux kontestati huma li s- sinstrat intlaqat minn karozza misjuqa mill-akkuzat, it-Triq li fiha sehh l- incident hija dritta, kienet niezla x-xemx u hemm ukoll zewg "pedestrian crossings". Pero' jirrizulta wkoll li hemm zewg fatti – wahda l-velocita' tal-karozza nvoluta fl-incident u l-ohra l-post ezatt fit-triq minn fejn kien qed jaqsam is-sinistart meta sehh l-impatt mal-vettura - li dwarhom hemm xhieda konfliggenti. Sta ghalhekk ghal din il-Qort illi tezamina l- fatti kollha nkluz ix-xhieda moghtija sabiex tasal ghall-konkluzzjonijiet taghha u dan fil-konfront ta' l-akkuzi migjuba kontra l-imputat. Hu principju assodat fil-gurisprudenza Maltija li min jallega jrid jipprova dak allegat minnu u dan il-principju japplika kemm ghall-allegazzjonijiet maghmula mill-Prosekuzzjoni kif ukoll dawk maghmula mid-Difiza. Dan dejjem salv pero' ghall-prezunzjoni ta' l-innocenza ta' l-imputat u ghad- dritt ghas-silenzju li l-imputat igawdi minnhom. U apparti d-differenza fil-grad tal-prova mehtiega mill-Prosekuzzjoni u mid-Difiza meta jigu biex jippruvaw fatti allegati minnhom. In oltre kif gie ritenut mill-Qorti fl-Appell Kriminali fis-sentenza fl- ismijiet Il-Pulizija vs. Joseph Hogg mhux kull konflitt fil-provi ghandu awtomatikament iwassal ghal-liberazzjoni tal-persuna akkuzata. Imma l- Qorti, f' kaz ta' konflitt fil-provi, trid tevalwa l-provi skont il- kriterji enuncjati fl-Artikolu 637 tal-Kodici Kriminali w tasal ghall-konkluzzjoni dwar lil min trid temmen u f'hix ser temmnu jew ma temmnux. Illi ghal dak li jirrigwarda l-kredibbilta' tax-xhieda, l-Artikolu 638 tal- Kodici Kriminali jaghmilha cara li filwaqt li huwa fid-dover tal- Prosekuzzjoni li ggib il-provi kollha u l-ahjar prova possibbli sabiex il- grad tal-prova tal-Prosekuzzjoni jintlahaq b'success, is-sub-artikolu (2) ta' l-istess Artikolu jippostula li xhud wiehed wahdu jekk emnut huwa sufficjenti. Ukoll relevanti ai fini tat-test tal-kredibbilta huwa l-Artikolu 637 tal- Kodici Kriminali li jistipula li ghal dak li jirrigwarda xiehda ta' eta' minuri, xiehda ta' l-imputat kif ukoll ix-xiehda ta' persuni li huma klassifikati taht l-Artikolu 636 tal-Kodici Kriminali, fosthom persuni li jkollhom interess fil-kwistjoni li fuqha tkun mehtieġa x-xiehda taghhom, jew fir-rizultat tal-kawza , id-deciżjoni (dwar il-kredibbilta taghhom) tithalla fid-diskrezzjoni ta' min ghandu jiggudika l-fatti, billi jittiehed qies tal-imgieba, kondotta u karattru tax-xhud, tal-fatt jekk ix-xhieda ghandiex mis-sewwa jew hix konsistenti, u ta' fattizzi ohra tax-xhieda tieghu, u jekk ix-xhieda hix imsahha minn xiehda ohra, u tac-cirkostanzi kollha tal-kaz. Tenut kont ta' dan il-Qorti ser tghaddi issa sabiex tqis l-akkuzi migjuba kontra Chalie Santoni. L-ewwel akkuza migjuba kontra dan l-imputat hija li saq vettura b'nuqqas ta' kont, traskuragni jew b'mod perikoluz u dana bi ksur ta' l- Art 15(1)(a) Kap 65. Illi skont gurisprudenza nostrana13, "Jekk sewqan hux (1) negligenti; jew (2) bla kont jew (3) perikoluz hija kwistjoni ta' "degree" u kif jidhru wara xulxin huma fl-iskala tas-serjeta' taghhom l-aghar 13 Il-Pulizija vs Kevin Elfezani , Qorti tal-Appell Kriminali (Inferjuri), deciza 3 ta' April 2003 is-sewqan perikoluz. Biex jintegra ruhu r-reat ta' sewqan perikoluz hemm bzonn ta' certu grad ta' "recklessness". Sewqan negligenti jfisser nuqqas ta' prudenza ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita s-sinistri stradali. Accident jista' minnu nnifsu jidher li x'aktarx gara minnhabba htija ta' xi persuna milli ghall-kawzi ohra. Hawnhekk, jaqa' fuq dik il-persuna l-piz tal-prova biex juri li f'dak li gara ma kellux htija. Dan ghaliex jistghu jigu assodati serje ta' fatti li jikkostitwixxu dak li "in subiecta materia" jissejjah "res ipsa loquitur". S'intendi l-grad ta' prova fil-kaz ta' akkuzat jasal biss sa dak tal-probabilita' u mhux tenut li jipprova beyond "a reasonable doubt" kif jinkombi fuq il-Prosekuzzjoni. Hu veru li skont gurisprudenza aktar ricenti, it-teorija ta' "res ipsa loquitur" f'materja penali m'ghadhiex aktar tigi applikata mill-Qrati taghna, pero', jistghu jirrizultaw certi provi ndizjarji jew "circumstantial evidence" li joholqu certi "presumptions of fact" kontra s-sewwieq, li fl-assenza ta' spjegazzjoni li tilhaq il-grad tal- probabbilta' jistghu anki jwasslu ghall-htija tas-sewwieq." Barra minn hekk huwa wkoll stabbilit li "Sewqan traskurat (negligent driving) hu kwalsiasi forma ta' sewqan li jiddipartixxi minn, jew li ma jilhaqx il- livell ta' sewqan mistenni minn sewwieq ragonevoli, prudenti, kompetenti u ta' esperjenza. Bhala regola, il-ksur tar-regolamenti tat-traffiku kif ukoll in-non- osservanza tad-disposizzjonijiet tal-Highway Code li jincidu fuq il-mod jew il- kwalita' ta' sewqan ta' dak li jkun, jammonta wkoll ghal sewqan traskurat. Sewqan bla kont hu deskritt fis-subartikolu (2) ta' l-imsemmi artikolu 15 bhala sewqan 'bi traskuragni kbira'. Din it-tieni ipotesi, jigifieri ta' sewqan bla kont, tikkontempla s-sitwazzjoni fejn il-grad ta' traskuragni tkun kbira u tinkludi l- kazijiet fejn wiehed deliberatament jiehu riskji fis-sewqan li m'ghandux jiehu minhabba l-probabbilita' ta' hsara li tista' tirrizulta lil terzi, kif ukoll kazijiet fejn wiehed ikun indifferenti ghal tali riskji. Sewqan perikoluz (dangerous driving) jirrikjedi li fil-kaz partikolari s-sewqan kien ta' perikolu ghal terzi jew ghall- proprjeta' taghhom. Biex wiehed jiddeciedi jekk kienx hemm dana l-perikolu, wiehed irid jara c-cirkostanzi kollha tal-kaz, inkluzi l-hin u l-lokalita' ta' l- incident u l-prezenza o meno ta' traffiku iehor jew ta' nies ghaddejjin bir-rigel."14 Fid-dawl ta' dan l-insenjament il-Qorti tinnota li fil-kaz in ezami gie rilevat li t-triq fejn sehh l-incident hija wahda dritta u ghalhekk is- sewwieq seta' facilment jara quddiemu. Jirrizulta wkoll li fil-hin ta' l- incident kienet niezla x-xemx. Dan jidher car hafna anke mir-ritratti esebiti. Il-Pulizija PC1301 xehed illi nnota illi l-visor tax-xemx ma kinitx imnizzla u li meta gibed l-attenzjoni tal-konducent dan gharrfu illi huwa kien liebes in-nuccali ta-xemx. Di piu mill-okkorrenza jirrizulta li l- akkuzat innifsu afferma li fil-hin ta' l-incident ix-xemx kienet f'ghajnejh tant li ghamietu15. Dan ifisser li n-nuccali tax-xemx ma kienx effettiv tant li s-sewwieq ghamietu d-dija tax-xemx. Mill-iskizz jirrizulta li l-"point of impact", kien 2.1m 'il boghod mill-bankina, ftit 'il boghod mill-linja tan- nofs li taqsam il-karreggjat tal-lemin ninn dik tax-xellug. Kif rappurtat fl- okkorrenza l-vettura garrbet hsarat fil-windscreen, fis-saqaf, fil-mirja n- naha tal-passiggier, fil-bumper in-naha tal-passiggier. Meta l-Qorti tizen dawn il-fatti kollha mehudin flimkien tasal biex tikkonkludi li s-sewwieq ma rax lis-sinistrat, li kien wasal kwazi f'nofs it-triq. Jerga jinghad li din hija triq dritta fejn konducent ta' vettura jista' jara t-triq kollha miftuha quddiemu. F'dan il-kaz ma garax hekk. Hekk kif gie ritenut fil-kaz sopra citat dawn il-fatturi flimkien jammontaw ghal "circumstantial evidence" li twassal ghall-holqien ta' prezunzjoni ta' fatt. Issa huwa minnu li kif argumentat id-difiza ma kienx hemm marki ta' brejkijiet ma' l-art pero' huwa fatt ammess anke mill-akkuzat li ma' l-impatt huwa ma ghafasx il- pedala tal-brake izda baqa' jsuq u dan minkejja li l-impatt mas-sinistrat instema' sew ghax min kien miexi fit-triq tant semghu li dar biex jara. Anke l-persuni l-ohra li kienu riekba fil-vettura xehdu li semghu d-daqqa. Is-sinistrat ukoll stqarr fl-okkorrenza li sema' daqqa izda ammetta wkoll li baqa' sejjer imbaghad waqaf aktar 'il fuq u rega' lura. Hija l-fehma ta' din il-Qorti li s-sewwieq tant ma kienx qed jara minhabba x-xemx li ma ndunax mill-ewwel li kien laqat persuna billi bix-xemx f'ghajnejh lanqas kien induna li hemm persuna qed taqsam. Bix-xemx dritta f'ghajnejh kien qed isuq bl-amment. 15 A fol 8 tal-process. F'dan l-istadju jrid jinghad illi s-sewwieq ta' vettura huwa wkoll obbligat li jzomm proper lookout. X'jikkostitwixxi "proper lookout" gie kjarament definit hekk mill-Qrati Maltin16 : "Dak li jikkostitwixxi proper lookout ivarja minn kaz ghall-iehor. Imma l- principju generali huwa wiehed. Sewwieq ghandu jkun f'posizzjoni li jirreagixxi ghall-azzjoni jew agir sorprendenti li jista' jitfacca fit-triq. Dan hu dettat mill- prudenza u l-ligi." Mill-provi fil-kaz odjern jirrizulta l-kuntrarju, tant li sehh l-incident. Matul il-kawza rrizulta wkoll li s-sinistrat ma kienx qed juza l-pedestrian crossing meta kien qed jaqasm it-triq. Madankollu dan il- fatt xorta ma jezonerax lill-akkuzat mill-obbligu strett li jzomm "a proper lookout" b' mod li allura kellu jara sew minn qabel u jintebah li s-sinistrat kien qieghed kwazi f'nofs it-triq jaqsam minn quddiemu. Kien jinkombi fuqu d-dover illi joqghod aktar attent. Hija l-fehma ta' din il-Qorti illi l-fatt li l-akkuzat naqas milli jnizzel il-visor ta' kontra x-xemx19, fil-hin li x-xemx kienet diretta faccata tieghu20 pogga lilu nnifsu taht dik hekk imsejha "self inflicted incapacity" li mpedietu milli jara lill-vittma taqsam it-triq biex imbaghad ikun jista' jiehu l"evasive action " opportuna. Dan in-nuqqas jikkostitwixxi wkoll imprudenza fis- sewqan li jammonta ghal sewqan b'manjiera traskurata. 16 Il-Pulizja v Marthese Scalpello, Appell Krminali deciza, 24 ta' Awissu, 1990. 17 Il-Pulizija vs Alfonso Bowell, il-Qorti tal-Appell Kriminali 18 Il-Pulizija vs. J.M. Carabott , Appell Kriminali, deciz 17 ta' Gunju, 1961. 19 Ara affidavit ta' PS 1301 Christain Balani, a fol 5 tal-process 20 A fol 25 tal-process Mill-banda l-ohra pero' din il-Qorti pero' ma tirravizax fis-sewqan ta' l- akkuzat dak il-grad gravi ta' sewqan hazin li jikkostitwixxi s-sewqan periklouz u dana fid-dawl illi jekk sewqan hux negligenti jew bla kont jew inkella perikoluz hi kwistjoni ta' "Degree"21, u kif jidhru wara xulxin huma fl-iskala tas-serjeta' taghhom22. Minbarra hekk gie ukoll stabbilit li biex jintegra ruhu r-reat ta' sewqan perikoluz, hemm bzonn ta' certu grad ta' "recklessness"23 u "Recklessness" giet definita bhala "wilfully shutting one's eye"24, fatt li ma rrizultax mill-provi. Mill-banda l-ohra s-sewqan ikun negligenti jew traskurat meta jkun hemm nuqqas ta' prudenza ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita s-sinistri stradali25, kif effettivament sehh fil-kaz odjern meta x- xufier ma nizzilx il-visor tax-xemx. Tenut kont ta' dan kollu fil-fehma ta' din il-Qorti n-nuqqasijiet fis-sewqan ta' l-akkuzat hekk kif jirrizultaw mill-provi prodotti jinkwadraw ruhhom taht il-forma ta' sewqan b'manjiera traskurata, bla hsieb u b'nuqqas t'osservanza tar-regolamenti tat-traffiku u mhux ta' sewqan perikoluz. F'dan l-istadju jrid jigi apprezzat li l-incident sehh fi triq fejn kien involut persuna li kienet qed taqsam l-istess triq. Illum il-gurnata l-kriterji illi jirrelegaw ir-responsabbilita reciproka kemm lis-sewwieq u kemm lil min ikun qed jimxi jew jaqsam it-triq huma stabbiliti fil-gurisprudenza. Di fatti gie repetutament ritenut li min ikun miexi fit-triq ghalkemm ghandu d-dritt li jkun fil-karreggjata biex jaqsam, ghandu wkoll id-dover li juza l- prudenza biex jaqsam. Irid jinghad pero' li jekk min ikun fit-triq miexi jkun negligenti, dan il-fattur ma jehlisx lix-xufier tal-karozza milli juza dak il-grad ta' diligenza li huwa mistenni minnu, u ghalhekk in- negligenza jew in-nuqqas ta' attenzjoni ta' min hu miexi fit-triq ma xxejjinx ir-responsabbilita ta' min ikun qed isuq vettura fl-istess triq illi juza l-prudenza u l-kawtela mistennija minnu. Fil-kaz odjern l-incident in kwistjoni jikkonsisti f'investiment ta' persuna illi kienet qed taqsam triq principali minn vettura li kienet qed tigi misjuqa fl-istess triq. Mill-atti jirrizulta li l-vettura misjuqa mill-akkuzat kienet ghaddejja fuq in-naha t-tajba tat-triq. F'kazijiet fejn persuna tittajjar minn karozza huma relevanti s-segwenti konsiderazzjonijiet ta' dritt, apparti l-ovvju li l-persuna koncernata trid toqghod attenta minn fejn ser taqsam, kif ser taqsam u meta ser taqsam. Mill-iskizz ta' l-incident26 jirrizulta li l-karreggjata fejn sehh l-impatt hija 3.8m wiesgha mit-tarf tal-bankina sa nofs it-triq. L-impatt sehh f'distanza ta 2.1m barra mill-bankina, jigifieri kwazi f'nofs it-triq. Jirrizulta illi ma kienx hemm karozzi pparkjati fit-triq. Jirrizulta wkoll li s-sinistrat kien ftit passi wara l-ewwel grupp li qasam ghan-naha l–ohra. Hawnhekk il- Qorti taghmel referenza ghal sentenza moghtija mill-Qorti ta' l-Appell Kriminali27 fejn kien gie deciz li: "Jekk il-pedestrian ma jaghmel ebda att li bih qieghed l-awtista fi stat ta' sinistru inevitabbli bhal meta jaqsam f'daqqa u jissorprendi lill-konducent jew jaghmel xi moviment insolitu w inaspettat u johloq emergenza subitanea, id-driver ma jistax jallega b'difiza tieghu jekk jigi f'kollizzjoni ma' dak il-pedestrian il-fatt li dan kien fil-karreggjata." Dan il-hsieb gie mbaghad elaborat sena wara meta l-Qorti kkonkludiet li28: "Meta ma hux il-kaz ta' pedestrian li jinzel inaspettatament minn fuq il-bankina, jew li jaqsam jew jitfacca ghall-gharrieda minn wara xi vettura ohra, jew li johrog minn xi kurva tat-triq, jew li jitfacca ghall-gharrieda u inaspettatament quddiem 26 A fol 20 tal-process 27 Il-Pulizija v Joseph Lofreda, Appell Kriminali, deciza 18 ta' Marzu, 1961 28 Il-Pulizija v Wisq Nobbli Markiz A. Faridi Frendo Cumbo, deciza 13 ta' Jannar, 1962 il-karozza, u kazijiet simili d-driver li jinvesti lil dak il-pedestrian ma jistax jinkolpah u jitfa' fuqu l-htija ghall-investiment." Mill-fatti kollha pprezentati lil din il-Qorti ghall-iskrutinju taghha minn jirrizulta li s-sinistrat ghamel xi manuvra azzardata. imkien ma Ghalkemm huwa minnu li s-sinistrat ma ghamilx uzu miz-zebra crossing li hemm fit-triq madankollu kif diga' osservat din il-Qorti, is-sinistrat kien diga' kwazi fin-nofs tat-triq meta safa' mtajjar. Hija l-fehma tal-Qorti li xufier ta' vettura ma jistax jinjora l-prezenza fit-triq ta' pedestrians li minn hin ghall-hin jaqsmu t-triq quddiemu. Ghalhekk irid joqghod attent f'kull hin ghall-qsim ta' persuni minghajr ma jikkreja ncidenti. Kif gia nghad huwa dover ta' kull xufier li jzomm proper look out sabiex jara quddiemu sewwa. F'dan il-kaz il-Qorti hija tal-fehma illi x-xufier ma setax izomm proper lookout ghax kellu d-dija tax-xemx li kienet niezla diretta f'ghajnejh u kif diga' nghad qabel huwa naqas milli jnizzel il-visor tax-xemx u ghalhekk holoq ghalih innifsu sitwazzjoni fejn kien qed isuq minghajr vizwali cara quddiemu. Fid-dawl ta' dawn il-fatti u l-insenjamenti l-Qorti hija ta' l-opinjoni li ghall-accertament tal-htija minhabba f'kondotta negligenti, ghandu jsir il- konfront tal-kondotta ta' l-akkuzat ma' dik tal-persuna li s-sapjenza rumana identifikat mal-bonus paterfamilias, jigifieri ma' dik il-kondotta wzata minn persuna ta' intelligenza, diligenza u sensibilita' normali. Dan l-ezercizzju komparattiv iservi ta' gwida oggettiva ghall-gudikant u fl- istess hin ihallih liberu li jivvaluta d-diligenza tal-kaz li jkollu quddiemu. Infatti l-Qrati Maltin rinfaccati f'xenarji bhal dak in ezami dejjem poggew id-dmirijiet u d-drittijiet tal-persuna fit-triq fil-keffa tal-mizien mad- drittijiet u responsabiltajiet tax-xufier u nfatti gie kemm-il darba ritenut li ghalkemm il-pedestrian ghandu dritt li jkun fil-karreggjata biex jaqsam, certament ghandu ukoll id-dover li juza prudenza biex jaqsam. Pero' gie enfasizzat ukoll illi kemm-il darba l-pedestrian ikun negligenti dan ma jassolvix lix-xufier milli juza dak il-grad ta' 'reasonable care' li tinhtieg. Sabieb xufier jirnexxi fid-difiza tieghu li l-incident sehh tort tal-persuna li kienet qed taqsam huwa jrid jipprova li l-persuna li kienet qed taqsam holqot emergenza subitanea mprevedibbli u li allura rrendietu f'impossibilita' li jirrejagixxi sabiex jevita l-incident. Mill-atti ma jirrizultax il-prova li s-sinistrat holoq din l-emergenza subitanea. Li jirrizulta mill-provi jirrizulta huwa li s-sinistrat qasam it-triq minghajr ma ghamel uzu miz-zebra crossing. Jirrizulta wkoll illi fit-triq fejn sehh l- incident hemm tnejn. Ghalkemm s-sinistrat fix-xhieda tieghu afferma illi huwa kellu sieq wahda fuq iz-zebra crossing pero' din il-verzjoni hija kontradetta mix-xhieda ta' diversi persuni li xehdu waqt il-kawza. Meta qieset il-fatti kollha l-Qorti tikkonkludi li l-verzjoni taz-zaghzugh ma ghandhiex mis-sewwa u ma temminx illi huwa kien fuq iz-zebra crossing meta kien qed jaqsam. Hija tal-fehma li s-sinistrat kien miexi wara shabu li kienu waslu fuq in-naha l-ohra tat-triq u ghazel li jaqsam warajhom, anke ghax kif jirrizulta mill-iskizz ta' l-incident, iz-zebra crossing jirrizulta li hija 30metru 'l boghod mill-point of impact. Il-Qorti temmen li s- sinistrat ra li kien ser ikollu jimxi aktar biex jaqsam minn fuq iz-zebra crossing u ddecieda li jaqta' fil-qasir u qabad u qasam it-triq minghajr ma hares fid-direzzjoni minn fejn kienet gejja l-vettura misjuqa mill-akkuzat. Huwa fatt ukoll pero' li l-akkuzat tajjar lis-sinistrat meta dan kien kwazi f'nofs it-triq, u dan huwa fatt importanti ghall-evalwazzjoni ta' responsabbilita u l-eventwali htija. Fid-dawl ta' dak li nghad dwar l-agir tas-sinistrat il-Qorti tosserva li l- Highway Code jistipula illi meta wiehed jigi biex jaqsam it-triq ghandhom jigu mharsa s-segwenti regolamenti: Qabel taqsam, ieqaf qabel ma saqajk ihallu l-bankina, fejn int tkun tista' tara jekk ikun gej xi hadd. Jekk m'hemmx bankina jew sidewalk zomm lura mit-tarf tat-triq izda kun zgur li tista' tara t-traffiku li jkun gej u li t-traffiku jkun jista' jara lilek." Hares sewwa madwarek u isma'. Il-vetturi jistggu jigu minn kull direzzjoni. Isma' sewwa, ghax kultant tista' tisma' t-traffiku qabel ma tarah." Erga' hares madwarek u isma'. Taqsamx qabel ma jkun hemm qtugh minghajr periklu fit-traffiku u inti tkun zgur li hemm hafna hin. Ftakar, anke jekk vettura ghadha 'l boghod, tista' tkun riesqa b'velocita kbira." Meta ma jkunx hemm periklu, aqsam dritt it-triq, tigrix, tmurx la genba. Ibqa' hares u ssemma' ghat-traffiku waqt li tkun qed taqsam, fil-kaz li jkun hemm xi traffiku li ma tkunx rajtu, jew fil-kaz li jitfaccja xi traffiku ghall-gharrieda." Illi inoltre l-istess Highway Code meta jitratta dwar zebra crossings jaghmilha cara illi: Fejn ikun hemm post ta' qsim ghall-pedestrians (jew subway) jew f'distanza ta' madwar 50 metru 'l boghod minnek, taqsamx it-triq minn x'imkien iehor" Fil-kaz odjern, kif diga' osservat il-Qorti kif evidenzjat mill-pjanta esebita fil-process tletin metru 'l boghod minn fejn ittajjar is-sinistrat kien hemm zebra crossing u ghalhekk il-vittma setghet qasmet minnha, pero' ghazlet li taghmel xort'ohra. Hawnhekk isorgi l-argument tan-negligenza kontributorja. Fil-fatt kif jghid il-Professur Mamo fin-Noti tieghu f'paġina 72 jghid li F 'sede kriminali persuna akkuzata b'sewqa perikoluz, traskurat u negligenti trid twiegeb ghall-agir taghha ndipendentement minn dak li jaghmel haddiehor, ammenoche' dak li jigri ma jkunx dovut unikament u esklussivament ghall-htijiet da parti ta' haddiehor. Dana qed jinghad stante li l-"contributory negligence" ma tezonerax lis-sewwieq jekk ma tkunx il-kawza unika tas-sinistru29. Issa fil-kaz odjern hija l-fehma ta' din il-Qorti li s-sinistrat ma ghamilx sewwa bil-mod kif qasam triq principali qabel iz-zebra crossing pero' xorta wahda tqis li s-sewwieq akkuzat Chalie Santoni huwa hati ta' sewqan traskurat ghax ma rax il-vittma qabel l- incident u dan billi kellu x-xemx f'ghajnejh minhabba li ma nizzilx il- visor. Il-Qorti temmen illi l-incident xorta wahda kien isehh anke kieku s-sinistrat kien fuq iz-zebra crossing ghax il-fatt hu li l-akkuzat ma kienx qed jara quddiemu. Din il-konvinzjoni l-Qorti waslet ghaliha wara li fliet Il-Pulizija vs P. Papallo", Appell Kriminali ,Kollez.Vol.XXXVII,iv.p.883. sew il-faxxikolu tar-ritratti esebiti30 kif ukoll ir-ritratt a fol 85 u r-ritratt a fol 25 tal-process. Fir-ritratti a fol 126 u fol 85 jidher car iz-zebra crossing kif ukoll il-fatt li t-triq hemmhekk hija dritta minghajr kantunieri u ostakoli li jistghu jfixklu l-vizwali tax-xufier. Fir-ritratt a fol 25 id-dija tax- xemx fit-triq hija cara wkoll. Ma hemmx dubju f'mohh din il-Qorti li n- nuqqas ta' l-akkuzat li "....jara sew x' qed jigri quddiemu kien kawza prossima w determinanti ta' l-incident. Lanqas ma jirrizulta li l-appellant kien rinfaccjat minn xi emergenza subitanea. Fil-kaz in ezami bil-fatt li l-appellant jidher li ma kienx qed izomm "proper lookout", kien pogga ruhu taht dik li tissejjah "a self inflicted incapacity" li jirmedja tempestivament ghal xi moviment tal-pedestrian - jekk verament kien hemm - li seta' b' xi mod ikkaguna l-incident."31 Ma ghandux jintesa illi l-accidenti stradali huma ta' spiss kwistjoni ta' disattenzjoni ta' split second u l-kontingenzi tat-traffiku jistghu jkunu subitanei u naspettati. Jigi rilfess li ghal sewqan negligenti ma hemmx bzonn tal-vjolazzjoni ta' normi guridici specifici, imma bizzejjed li jkun hemm negligenza, fis-sens ta' nuqqas ta' prudenza ordinarja li wiehed ghandu jadopera biex jevita s-sinistri stradali. Rigward it-tieni akkuza d-difiza argumentat ukoll illi fuq il-post ta' l- incident ma nstabu l-ebda brejk marks li setghu jindikaw li l-imputat kien ghaddej b'xi speed eccessiv aktar minn dak permess mil-ligi. Jirrizulta minn dak li stqarr l-imputat stess li ma' l-impatt huwa baqa' sejjer imbaghad irriversja. Tinnota li anke x-xhieda tal-persuni li kienu jinsabu mexjin fit-triq hija konfliggenti – ix-xhieda moghtija miz-zaghzagh francizi hija li l-akkuzat kien ghaddej bi speed eccessiv, izda mbaghad hemm xhieda ohra32 li xehdu li l-karozza kienet ghaddejja bi speed normali. Fid-dawl ta' din ix-xhieda u fin-nuqqas ta' prova lil inhinn minn kull dubju li l-akkuzat kient qed isuq b'velocita' in eccess tal-limitu permess f'dik iz-zona, il-Qorti tqis li din l-akkuza ma gietx ippruvata sal- grad rikjest mil-ligi u ghalhekk ser tillibera lill-akkuzat minn din l- akkuza. 30 A fol 122 sa fol 129 31 Il-Pulizija Spettur Jurgen Fiteni Vs Vincent Faridi , Qorti tal-Appell, 4 ta' Settembru, 2018. 77 u 106 tal-process, Fil-konfront tat-tielet akkuza cioe' li kkaguna feriti ta' natura gravi nvolontarjament minhabba kulpa, il-Qorti tosserva li meta si tratta ta' colpa huwa mportanti li jigi ppruvat in-nexus li ghandu jezisti bejn l-att u r-rizultat sabiex l-att jista' jitqies kriminalment imputabbli. Huwa biss jekk jirrizulta chain of causation bejn l-att li holoq id-danni u d-danni rizultanti li jista' jirrizulta culpa. Fis-sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali34 gie ritenut li: "...Tkun xi tkun id-definizzjoni tal-kolpa jibqa' dejjem illi l-elementi taghha huma voluntarjeta' tal-atti w in-nuqqas ta' previzjoni ta' l-effetti dannuzi ta' dak l-att u l-possibilita ta' previzjoni ta' dawk l-effetti dannuzi. Jekk l-effetti dannuzi li ma jkunux prevedibbli, jew almenu ma setghux ikunu prevedibbli hlief id- diligenza straordinarja, il-ligi ma tesigix u li se mai tista' ggib kolpa levissima li ma hiex inkriminabbli, ma hemmx htija." Fil-kaz in ezami pero' ma jistax jinghad illi l-effett dannuz ma kienx prevedibbli, ghax sewwieq diligenti ghandu jkun jaf illi meta jkollu x- xemx faccata b'tali mod illi ma tkunx qed thallih jara t-triq quddiemu, ghandu jnizzel il-visor tax-xemx. Min ma jaghmilx hekk u jiddeciedi illi jsuq xorta wahda jkun qed jirrendi ruhu responsabbli ghad-danni 33 Il-Pulizija v Salvatore Inder, deciza 17 ta' Mejju, 1948 34 Il-Pulizija vs John Fiteni, Appell Kriminali, deciza 15 ta' Frar, 1958. kkagunti rizultat tan-nuqqas tieghu. Kif diga' stabbilita aktar 'il fuq, ix- xufier naqas li jzomm proper lookout u dan wassal biex ittajjar is-sinistrat. Rigward l-entita' ta' offiza il-Qorti ta' l-Appell Kriminali35 qalet li "Il- kwistjoni ta' jekk offiza hiex wahda hafifa u ta' importanza zghira, hafifa, gravi jew gravissima hi wahda ta' fatt u ghalhekk rimessa ghall-gudikant tal-fatt (fil- kaz ta' guri, ghalhekk, rimessa f'idejn il-gurati; fil-kaz odjern rimessa f'idejn il- gudikant ta' l-ewwel grad...). Ma hix, ghalhekk, kwistjoni, li tiddependi necessarjament jew esklussivament fuq "opinjoni medika". It-tabib jew tobba jispjegaw x'irriskontraw bhala fatt; u, jekk il-qorti tippermettilhom, jistghu joffru l-opinjoni taghhom dwar, fost affarijiet ohra, kif setghet giet ikkagunata dik l- offiza, jew ma' xiex huma kompatibbli s-sintomi li jkunu gew klinikament riskontrati. Ikun jispetta mbaghad ghall-gudikant tal-fatt li, fid-dawl mhux biss ta' dak li jkun xehed it-tabib izda fid-dawl tal-provi kollha, jiddetermina n-natura ta' l-offiza". Tenut kont ta' dak li nghad hawn fuq, fir-rigward tal-griehi sofferti mill- parti leza, il-Qorti tinnota li kif jirrizulta bl-aktar mod car mix-xiehda ta' Dr. Peter Santoni, ma ghandha l-ebda dubbju li l-griehi kienu ta' natura gravi u dunque tqis li t-tielet imputazzjoni addebitata fil-konfront tal- akkuzat giet sodisfacentement pruvata u b'hekk l-akkuzat ser jinstab hati taghha. Rigward il-piena illi ghandha tigi nflitta fil-konfront ta' l-imputazzjonijiet li gew addebitati lill-akkuzat u li gew pruvati, il-Qorti hija tal-fehma li fl- ewwel lok ghandha tizen jekk is-"sentenza ta' prigunerija sospiza hija mizura opportuna w ndikata fil-kaz ta' offizi nvolontarji f'incidenti tat-traffiku, ghaliex l-ghan ta' tali mizura jew sanzjoni, fil-fehma ta' din il-Qorti, hu li, fil-waqt li tati opportunita' ohra lill-kriminal qabel ma tibghatu l-habs, proprju li zzomm lill- kriminal milli jerga' jaqa' u jikkommetti xi tip ta' delitt bhas-serq, drogi, frodi li hu jkun abitwat fih u mhux biex ma jergax jahbat b'karozza jew itajjar li xi hadd 35 Il-Pulizija vs Josep Woollard, deciza 30 ta Lulju, 2004. involontarjament, esperjenza li ovvjament hadd zgur ma jkun ihobb jew jixtieq li jerga' jirripeti. Inoltre l-Qorti thoss li l-piena karcerarja hija ndubbjament wahda sproporzjonata meta si tratta ta' incident stradali nvolontarju fejn ma jirrikorrux l-estremi tas-sewqan bla kont jew dawk tas-sewqan perikoluz. Din il-Qorti thoss li f'kaz ta' sewqan traskurat jew f'kaz ta' ksur tar-regolamenti tat-traffiku piena pekunjarja hija ferm aktar addattata w xierqa"36 Il-Qorti ghalhekk wara li rat l-Art. 15(1)(a) tal-Kapitolu 65 tal-Ligijiet ta' Malta, Art. 226(1) tal-Kapitolu 9 tal-Ligijiet ta' Malta, u Art 127(1) L.S.65.11 kif ukoll l-Art.17 tal-Kap.9 Ligijiet ta' Malta filwaqt li ssib lill-imputat Chalie Santoni hati ta' l-ewwel imputazzjoni fejn issir referenza ghal sewqan b'manjiera traskurata u hati tat-tielet imputazzjoni, izda mhux hati tat-tieni imputazzjoni u ghalhekk tilliberah minnha, tikkundannah ghall-multa komplessiva ta' elf u mitejn Euro (€1,200). Il-Qorti tordna wkoll is-sospensjoni tal-licenzja tas-sewqan tal-hati ghal zmien xahar li jibdew jiddekorru min-nofs il-lejl u minuta ta' ghada filghodu. 36 Il-Pulizija vs. Alfonso Bowell, Appell Kriminali, deciza fl-10 ta' Marzu 2005