Seduta ta' Nhar it-Tnejn 13 ta' Novembru 2017 Grace Scalpello (K.I. 907909M) VS L-Avukat Generali Rat ir-Rikors ta' Grace Scalpello (K.I. 907909M) ghall-fini tal-Artikolu 6 u l-Artikolu 13 tal- Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, datat 22 ta' Novembru 2016, (vide Dikjarazzjoni dwar l-Oġġett u l-Fatti tal-Kawża Illi r-rikorrenti esponenti hija attrici fi proċeduri quddiem il-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fil-kawża numru 100/2015, presjeduta mill-Onor. Imħallef kawza titratta binja li bniet fuq in-naha ta' wara tad-dar tal-abitazzjoni taghha u ta' hutha, liema binja ma rrispettatx id-distanzi legali mill- propjeta` taghha, tant li qed tohnoq lill-esponenti u kkawzatilha danni fil- persuna u fil-personalita` taghha; Illi r-rikorrenti esponenti, permezz ta' rikors ippreżentat nhar il-Hamis, 27 ta' Ottubru, 2016 fil-proċeduri msemmija, talbet ir-rikuża tal-Onor. Imħallef sedenti (Dok GS 1) fid-dawl illi ma kienet xejn kuntenta u tal-kawza minhabba Imhallef sedenti u dan peress illi: (i) ghalkemm f'wahda mis-seduti tal-bidu li nzammet quddiem il-Qorti hija talbet li ghas-spejjez taghha, dik l-Onor Qorti tahtar perit arkitett sabiex jeccedi fil-fondi in kwistjoni u jirrapporta dwar id-distanza li dwarha l-esponenti kienet qed tilmenta, l-istess Qorti cahditilha t-talba; u (ii) ghalkemm matul il-gbir tal-provi l-esponenti harket bhala xhud ewlieni lil raprezentant tal-Awtorita` tal-Ippjanar sabiex igib il-files kollha relattivi u relatati mal-permessi kollha mitluba minn Amabile Grech, (l-intimat f'dik il-kawza), rigwardanti l-izvilupp li huwa ghamel fis-sit in kwistjoni u cioe` f'41/43, Triq il-Palazzi, Ħal Tarxien, b'sorpriza kbira dik l-Onor Qorti nvolvit ruhha f'argument mal-avukat difensur tal-esponenti u opponiet bil-qawwa l- prezentata tal-istess files mitluba u ordnat biss li jigu prezentati ftit folji mill-istess files! Illi r-rikorrenti esponenti b'kull rispett dovut, thoss li l-atteggjament ta' dik l-Onor Qorti kien wiehed car li jxaqleb kontra taghha b'mod li kien qed jippregudika l-istess kaz taghha, liema atteggjament ghalhekk tilfilha l- fiducja fl-istess gudikant li qed jisma' l-kawza, specjalment meta l-istess gudikant beda jaghmel dak li kien qed jissugerixxi l-avukat tal-istess Amabile Sammut, minghajr ma jzomm l-imparzjalita` tieghu fil-kwistjoni. Illi l-esponenti tisħaq li ghalhekk hija ma mhux qed tircievi a fair hearing fis-sens illi l-gudikant ma kienx qed jitratta maghha bl-istess mod kif kien qieghed jitratta lill-parti opposta tant li kien anke qieghed jimpediha milli tressaq l-aqwa prova li setghet tipproduci ossia l-files tal-Ippjanar rigwardanti ghalhekk it-talba li ghamlet ghar-rikuza tal-istess gudikant saret fid-dawl taċ-ċirkostanzi preċiżi u partikolari tal-każ u proprju biex jiġu evitati dubji u ngerenzi fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal-Ġustizzja; Illi madanakollu, permezz ta' provvediment mogħti fil-kawża nhar il-31 ta' Ottubru, 2016, il-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili ċaħdet it-talba ta' rikuża u ordnat il-prosegwiment tal-kawża (Dok GS 2); Raġuni għat-Talbiet f'dawn il-Proċeduri Illi konsegwentement l-esponenti kellha tirrikorri għal l-intavolar ta' dawn il-proċeduri kostituzjonali ai termini tal-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-Konvenzjoni Ewropea dwar Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem (Artikolu 6 tal-Ewwel skeda tal-Kap. 319 tal- Ligijiet ta' Malta), kif ukoll ai termini tal-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem (Artikolu 13 tal-Ewwel skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta); Illi l-esponenti kellha tirrikorri sabiex tikseb rimedju kostituzjonali, ossia wieħed straordinarju, u dan ghab-bażi tal-Artikoli ċitati, peress li kemm b'dak li ġara fl-iter tal-proċeduri kif fuq indikat, kif ukoll minħabba d- dettami tal-liġi proċedurali hekk kif viġenti, ġie leż kemm id-dritt tar-rikorrenti għall-smiegħ xieraq, kif ukoll fundamentali tar-rikorrenti li tingħata rimedju effettiv; Illi l-esponenti sejra tgħaddi sabiex tindrizza l-lanjanzi kostituzjonali taghha billi l-ewwel teżamina l-liġi proċedurali nostrana in materja, tagħmel referenza għall-prinċipji regolatorji fir-rigward fundamentali għall-smiegħ xieraq u d-dritt fundamentali għal rimedju effettiv, imbagħad tgħaddi sabiex fl-aħħar tagħmel is-sottomissjonijiet taghha fil-konfront tal-fattispeċie partikolari tal-każ; Illi huwa paċifiku fil-ġurisprudenza nostrana, kif ukoll dik ta' Qrati esteri u anki supranazjonali, li d-dritt għal smiegħ xieraq jikkomprendi kategorikament it-tlett pilastri tal-ġustizzja naturali, il-pilastru misjub bil- massima audi alteram et partem, il-pilastru misjub bil-massima nemo iudex in causa propria u l-pilastru li jirrekjedi li kull deċizjoni ġudizzjarja tkun Illi ta' rilevanza primarja għall-fini tar-rikors odjern huma l-prinċipji u l-applikazzjoni tal-elementi tal-indipendenza u l-imparzjalita, bħala elementi fondamentali tad-dritt għal smiegħ xieraq, għal tali massima. peress li permezz tal-preżenti proċeduri l-esponenti qegħda targumenta li d- dettami tal-liġi proċedurali fir-rigward tar-rikuża ta' ġudikant sedenti, hekk kif misjuba fil-Kap 12 tal-Liġijiet ta' Malta, huma leżivi għad-drittijiet fundamentali għal smiegħ xieraq u rimedju effettiv; Illi l-artikoli tal-Liġi li jirregolaw ir-rikuża tal-ġudikanti huma misjuba 12 tal-Liġijiet ta' Malta; Illi l-Artikolu 733 jipprovdi li l-imħallfin ma jistgħux jiġu rrikużati u lanqas jistgħu jastjenu ruħhom milli joqogħdu f'kawża miġjuba quddiemhom ħlief għal xi waħda mir-raġunijiet delineati fl-Artikolu 734; Illi l-Artikolu 734 imbagħad jistipula numru ta' ċirkostanzi li fihom il- partijiet f'kawża jistgħu jitolbu r-rikuża ta' imħallef jew ghab-bażi ta' liema l-imħallef stess jista' jastjeni milli joqgħod fil-kawża; Illi mbagħad, l-Artikolu 738(1) jipprovdi li: 'Meta l-qorti hija kkostitwita minn imħallef wieħed u kontra dan l-imħallef tiġi mogħtija l-eċċezzjoni ta' rikuża, għandu jiddeċidi huwa nnifsu fuq ir- raġunijiet tal-eċċezzjoni, u kontra din id-deċiżjoni ma jingħatax appell, u, jew jastjeni ruħu u jiddigrieta li hemm lok għas-surroga ta' mħallef ieħor, inkella jissokta jisma' l-kawża, skont kif ikun iddeċida.' (Enfasi miżjuda) Illi għaldaqstant jirriżulta b'mod manifest li fil-liġi proċedurali nostrana kwalsiasi talba għar-rikuża ta' ġudikant f'kawża għandha tiġi bilfors deċiża mill-istess ġudikant li tiegħu qiegħda tintalab ir-rikuża. Jirriżulta ukoll b'mod espress li minn din id-deċiżjoni ma hemm l-ebda lok għall-appell b'dan li l-parti li tkun għamlet it-talba m'għandha l-ebda forma ta' rimedju fir-rigward tad-deċiżjoni meħuda mill-ġudikant; Illi dan ifisser li, hekk bħal ma ġara fil-każ li ta' lok għal dawn il- proċeduri, meta parti f'kawża tħoss li għandha titlob ir-rikuża tal-ġudikant sedenti, hija ma għandha l-ebda triq oħra għajr li titlob dan lil l-istess imħallef sedenti, b'dan li l-imħallef sedenti jiġi mitlub jieħu deċiżjoni dwar l-abbilta` u l-idonejita` tiegħu stess li jkompli jippresjedi l-proċeduri. x'ikun l-eżitu ta' tali deċiżjoni introspettiva, ma hemm l-ebda lok t'appell; Illi l-esponent umilment tissottometti li għalkemm dan l-eżerċizzju m'għandux fil-prattika jippreżenta diffikultajiet meta si tratta ta' talba ta' rikuża ghab-bażi ta' ċerta kawżali kif jemerġu mill-Artikolu 734 - hekk per eżempju fejn il-ġudikant ikun qarib bid-demm ma' waħda mill-partijiet - mhux l-istess jista' jingħad għall-kawżali kollha; Illi dan jingħad għax uħud mill-kawżali jirrikjedu mhux sempliċiment li jiġu kunsidrati fatti objettivi li jew jissustixxu jew le, ictu oculi, iżda jirrikjedu ħsieb approfondit u analiżi li tmur oltre tali aċċertament. Hekk hu fil-każ, per eżempju, tal-kawżali taħt l-Artikolu 734(1)(d) fejn l-eżerċizzju li jrid isir mill-ġudikant sabiex jikkunsidra t-talba għar-rikuża tiegħu stess, jirrikjedi neċessarjament apprezzament suġġettiv ta' l-għemil tal-istess ġudikant; Illi għaldaqstant jidher biċ-ċar li l-pożizzjoni legali viġenti hi waħda fejn parti f'kawża li titlob ir-rikuża ta' ġudikant tiġi rinfaċċjata b'sitwazzjoni fejn ikun dak il-ġudikant stess li jikkunsidra jekk huwiex idoneju li jkompli jisma l-kawża hu, u dan minkejja li tali deċiżjoni jaf tkun tinpinġi fuq analiżi suġġettiva tal-għemil preċedenti tiegħu stess u kif tali għemil jaf jinpinġi fuq il-kawża li fiha tkun saret it-talba għar-rikuża; Illi huwa umilment sottomess li din il-pożizzjoni legali fil-liġi proċedurali nostrana hija manifestament u pależament leżiva għad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq u d-dritt għar-rimedju effettiv u, bid-dovut rispett, tirrapreżenta l-aktar eżempju ċelebri ta' leżjoni tal-prinċipju fundamentali tal-ġustizzja naturali nemo iudex in causa propria; Illi, b'dan magħdud, ma jista' jkun hemm l-ebda dubju li liġi nostrana fir-rigward tar-rikuża tal-ġudikanti hija leżiva għad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq, kif protett mill-Artikoli 6 u 13 tal-Konvenzjoni Ewropea, liema liġi għandha titqies suprema stante li hija proprju dik il-liġi li tassigura li l-ġustizzja tkun amministrata b'mod li tiggarantixxi d-dinjita` u l-integrita` tal-persuna u tas-soċjeta` kollettiva; Illi huwa ormai kategorikament aċċettat li, sabiex id-dritt għal smiegħ xieraq ikun rispettat, huwa bażilari li l-ġudikant sedenti ikun indipendenti w imparzjali b'mod li ma jkun hemm l-ebda ombra ta' dubju raġjonevoli dwar il-kapaċita` tiegħu li jasal għal-deċiżjoni libera, serena u ġusta; Illi kemm il-Qrati ta' ġurisdizzjoni kostituzjonali nostrana kif ukoll l- ECtHR kemm-il darba sostnew li l-kriterju tal-imparzjalita` jeħtieġ li jkun jissustixxi kemm b'mod suġġettiv u kemm b'mod oġġettiv, dan tabilħaqq għax ġjaladaraba tkun nieqsa xi waħda minn dawn iż-żewġ elementi ta' dan il-kriterju fundamentali tal-imparzjalita`, il-ġudikant ma jistax jitqies imparzjali u m'għandux jippresjedi l-każ mingħajr ma jagħti lok għal ksur pależi tad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq; Illi din il-Qorti, kif diversament presjeduta, diġa kellha opportunita li tagħmel riferenza għall-ġurisprudenza relevanti in materja fil-kawża Lawrence Sammut et vs Avukat Generali et, fejn, anki b'referenza għall- każistika riċensjuri, intqal hekk: 'Il-Qorti tirreferi ghas-sentenza ta' Grand Chamber fl-ismijiet Schiro v. France deciza fit-23 ta' April 2015 u fiha tenkapsula principji ta' dritt ta' 2013; Sargent v. Malta deciza fil-15 ta' Ottubru 2009 u Robson v. Italy deciza fis- 26 ta' Frar 1993, oltre dawk imsemmijin fl-istess sentenzi. Is-sentenza Morice tghid hekk fuq il-principju tal-imparzjalita` tal-gudikant: v. Cyprus [GC], no. 73797/01, § 118, ECHR 2005-XIII, and Sargent v. Malta [GC], no. 17056/06, § 93, ECHR 2009).'1 Illi l-imparzjalita` suġġettiva tfisser li ġudikant m'għandux iħalli l- ġudizzju tiegħu jiġi influwenzat minn preġudizzji jew bias personali, u lanqas għandu jkollu xi fehema jew konvinzjoni a priori dwar il-każ li jinġieb quddiemu;2 Illi f'Morice v France, suċitata, l-ECtHR kompliet tfisser il-konsistenza u l-implikazzjonijiet tal-imparzjalita` suġġettiva b'dan il-mod: 1 Prim' Awla tal-Qori Ċivili (Ġurisdizzjoni Kostituzjonali), 28 ta' April 2016. 2 Incal v Turkey, Reports 1998-IV, 9 ta' Ġunju 1998; Wettstein v Switzerland, Applikazzjoni nru. 33958/96, 21 ta' Diċembru 2000. Illi min-naħa l-oħra l-imparzjalita` oġġettiva tirrikjedi li l-ġudikant għandu jitqies imparzjali anki mill-punto di vista tat-terz ordinarju u raġjonevoli, ossia mill-ordinary reasonable observer. L-imparzjalita` oġġettiva trid li f'każ li jkun hemm l-iċken dubju dwar l-imparzjalita` oġġettiva tal-ġudikant, liema dubju jkun tali li jista' raġonevolment jiġi pperċepit mill-osservatur ordinarju u raġjonevoli, dan għandu jagħti lok sabiex il-ġudikant ma jibqax jippresjedi fuq il-kawża in kwistjoni;3 Illi għalhekk, l-imparzjalita` oġġettiva tinneċesita li ġudikant ikun jista' jeżerċita l-funzjoni tiegħu b'mod li jkun hemm garanziji suffiċjenti in vigore li jeskludu kwalunkwe dubju leġġittimu dwar l-imparzjalita` tal-istess ġudikant;4 3Incal v Turkey, Reports 1998-IV, 9 ta' Ġunju 1998; Wettstein v Switzerland, Applikazzjoni nru. 33958/96, 21 ta' Diċembru 2000. 4 Wettstein v Switzerland, Application no. 33958/96, 21 ta' Diċembru 2000; Ferrantelli and Santangelo v Italy, Applikazzjoni nru. 19874/92, 7 ta' Awissu 1996; Holm v Sweden ECHR 58 1983. Illi f'dan ir-rigward tiġi kemm il-darba ċitata l-frażi ta' Lord Bileci CJ (Enfasi miżjuda). Tali frażi llum ħadet postha fost il-massimi legali venerati u għalhekk ġiet anki adottata fil-ġurisprudenza kemm nostrana u anki dik tal-ECtHR;6 Illi f'dan ir-rigward l-esponenti jerġa' jagħmel referenza għal Morice v ġie enunċjat is-segwenti: 6 Per eżempju Delcourt v Belgium ECHR 1 1970. fil-pratika l-imparzjalita` oġġettiva tirrikjedi kemm l-Istat jippromulga liġijiet proċedurali li jipprovdu r-rimedji adegwati kull fejn jaf tinqala' xi kwistjoni dwar l-imparzjalita` tal-ġudikanti, u dan speċjalment fejn si tratta dwar kwistjonijiet delikati relatati mar-rikuża tal-ġudikanti, u kemm li l-ġudikanti nfushom jirrikużaw rwieħhom fejn ikun hemm hemm anki l-mera apparenza ta' xi tip ta' kunflitt;7 Illi jingħad bl-akbar rispett li s-sistema legali ta' pajjiż li jgħożż u jżomm fuq quddiem l-aħjar amministrazzjoni tal-ġustizzja għandha tipprovdi r- rimedji kollha opportuni sabiex kwalunkwe dubju dwar l-imparzjalita` ta' ġudikant jiġi indrizzat b'mod dirett, proporzjonat u permezz ta' rimedji jirrikjedux kostitużjonali ordinarji straordinarju;8 Illi del resto jingħad li ċertament dan huwa essenzjali sabiex il-Qrati jispiraw il-kunfidenza fil-pubbliku f'soċjeta demokratika.9 Fil-fatt esponenti jgħid li tali kunfidenza qatt ma tista' tissustixxi b'mod oġġettiv tenut kont tal-liġijiet nostrana rilevanti, hekk kif preżentement in vigore, u li tali liġijiet ċertament jagħtu lok għal dubji leġittimi dwar l-imparzjalita` oġġettiva ta' ġudikant fejn si tratta ta' talba għar-rikuża tal-istess; Illi tali dubji raġjonevoli u oġġettivi huma naxxenti mis-sempliċi fatt li fil-preżent ġudikant huwa mistenni jieħu deċiżjoni huwa stess fuq il- kapaċita` tiegħu stess li jkun imparzjali f'kawża partikolari; Illi filwaqt li huwa ukoll veru li ġudikant huwa dejjem preżunt imparzjali, tali preżunzjoni hija waħda merament iuris tantum u li ma tistax ħlief tiġi ribattuta meta tali ġudikant jiġi mitlub jiddeċiedi fuq l-idonejita` tiegħu stess li jiddeċiedi kawża b'mod imparzjali; 8 F'dan is sens hi ta' rilevanza l-kawza Remli v France 22 E.H.R.R. 253; 199 fejn kien hemm leżjoni tal-Artikolu 6 peress li l-Liġi Franciza kienet tipprekludi l-Qrati milli jagħtu rimedju fejn kienu tqajjmu dubji dwar l- imparzjalita tal-ġudikanti. Illi, magħmulin dawn il-punti, l-esponenti tirrileva wkoll li l-pożizzjoni legali preżenti fir-rigward tal-proċedura applikabbli għar-rikuża tal- ġudikanti hija ukoll leżiva għad-dritt fondamentali għar-rimedju effettiv; Illi dan qiegħed jingħad għax, kif imsemmi aktar il-fuq, l-Artikolu 738(1) jipprovdi b'mod espress u inekwivoku li ma hemm l-ebda' lok għall-appell mid-deċiżjoni ta' ġudikant fir-rigward ta' talba għar-rikuża; Illi effettivament bl-esklużjoni għad-dritt ta' appell minn tali deċiżjoni, il-parti hi għal kollox sprovvista minn rimedju effettiv u tempestiv sabiex jissalvagwardja l-pożizzjoni taghha. Dan ifisser li parti li tkun talbet ir- rikuża ta' ġudikant, u dan b'eżitu negattiv, m'għandha l-ebda possibilita` li tissalvagwardja l-pożizzjoni tagħha u mgħandhiex triq oħra għajr li tkompli ssegwi l-proċeduri presjeduti mill-istess ġudikant; Illi huwa tassew minnu li parti tista' dejjem tittenta tikseb rimedju permezz tal-intavolar ta' kawża kostitużjonali, hekk bħal ma qed tagħmel l- esponenti permezz tal-preżenti rikors, kif ukoll permezz ta' appell ġenerali intavolat wara li tiġi maqtugħa l-kawża fuq il-mertu; Illi madanakollu l-esponenti umilment tissottometti li tali rimedji ma jistgħux jikkonfguraw ruħhom bħala rimedji effettivi u ordinarji hekk kif irid l-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni Ewropea; Illi r-rimedju kostituzjonali huwa rimedju straordinarju b'dan li d-dritt fundamentali għal rimedju effettiv jirrikjedi li parti tingħata rimedju ordinarju, u mhux li tiġi sfurzata tfittex rimedji li jmorru oltre l-ordinarju; Illi min-naħa l-oħra jingħad li lanqas ma jista' jitqies bħala rimedju effettiv l-appell ġenerali li jista' jsir wara li tingħata sentenza fuq il-mertu mill-ġudikant li tiegħu tkun intalbet ir-rikuża; Illi dan qiegħed jingħad stante li t-trapass taż-żmien li ġeneralment ikun hemm bejn iċ-ċaħda tat-talba għar-rikuża u l-possibilita` tal-appell ġenerali jkun tali li jxejjen l-effikaċja ta' tali rimedju. Dan apparti l-fatt li ma teżistix garanzija suffiċjenti li l-Qorti tal-Appell jkollha l-fakultajiet u l-kapaċitajiet kollha sabiex tissana kwalunkwe aggravju legali u raġjonevoli li jkollha l- parti appellanti, b'dan li huwa wisq konċepibbli li, tal-anqas fir-rigward ta' ċerta lanjanzi, il-parti appellanti tkun trid tibqa' bil-fait accomplit li jkun sar da parte tal-ewwel qorti kif presjeduta mill-ġudikant li tiegħu tkun intalbet ir-rikuża; Illi n-nuqqasijiet tal-appell ġenerali bħala forma ta' rimedju effettiv jemerġu ukoll meta wieħed jiftakar li l-Qrati tal-appell nostrana huma Qrati reviżuri li ħafna drabi ma jisimgħux kawża mill-ġdid iżda biss jikkunsidraw Di piu` minn aspett ta' apprezzament ta' provi l-Qorti tal- Appell issostni b'mod konsistenti għall-aħħar li l-funzjoni tagħha hija biss li tara jekk l-ewwel qorti setgħetx legalment u raġjonevolment tasal għall- konklużjonijiet li għalihom tkun waslet; Illi dan iwassal sabiex jillimita l-funzjoni u l-poteri tal-Qrati tal-appell b'mod li ma jistax jingħad li possibilita` tal-appell ġenerali sejjer jippreżenta f'kull każ rimedju ordinarju effettiv sabiex jissana kwalsiasi leżjoni tad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq li jaf tkun seħħet fil-prim Illi b'riferenza għall-kwistjoni tar-rikuża, fil-fatt, jingħad li d-diċitura tal-Artikolu 378(1) jimplika li mhux biss ma jistax isir appell ad hoc mid- deċiżjoni ta' ġudikant li ma jirrikużax ruħu, iżda lanqas ma tista' tali ċaħda titressaq bħala aggravju partikolari u speċjali fil-kuntest ta' appell ġenerali; Illi f'kuntest fejn l-unika zewg rimedji li jistgħu jiġu ravviżati - ossia dak kostituzjonali u dak ta' appell ġenerali - ma jistgħux jitqiesu, rispettivament, la ordinarji u lanqas neċessarjament effettivi, jingħad bl-akbar rispett li mhux talli l-pożizzjoni legali fir-rigward tar-rikuża tal-ġudikanti hi leżiva għad-dritt għal smiegħ xieraq iżda talli ma jeżistux salvagwardji bizzejjed fid-dritt procedurali nostrali sabiex joffru rimedju effettiv kull fejn ikun hemm tali periklu ta' intralċ ta' smiegh xieraq; Illi trattat ukoll dan il-punt, l-esponenti jagħmlu riferenza għall-każ ta' A.K. v Liechtenstein, deċiż mill-ECtHR nhar id-9 ta' Lulju, 2015, liema każ kien jittratta punti analogi, jekk mhux adirittura identitiċi għal dawk mertu ta' dawn il-proċeduri; Illi l-ilment tal-attur f' A.K. v Liechtenstein kien fis-sens li l-ħames ġudikanti li kienu jippresjedu l-Qorti Kostituzjonali ma kienux imparzjali fil-proċedura li ġiet adoperata biex jikkunsidraw it-talba tar-rikuża mressqa mill-attur, u li din kienet leżiva tad-dritt għal smiegħ xieraq; Illi fil-fatt, fl-imsemmi każ, l-ECtHR tenniet li kien hemm leżjoni tad-dritt għal smiegħ xieraq mhux għax l-Imħallfin ħadu deċiżjoni fuq it-talba tar- rikuża tagħhom stess, iżda, adirittura sempliċiment għax meta ġew mitluba jieħdu deċiżjoni dwar it-talba tar-rikuża fil-konfront ta' xulxin setgħu taw lok għal l-impressjoni oġġettiva li kienu qed jieħdu deċiżjoni fuqhom Illi f'dan ir-rigward l-ECtHR tenniet: Illi għaldaqstant għandu jirriżulta li il-liġijiet proċedurali nostrana fir- rigward tar-rikuża tal-ġudikanti kif preżentament in vigore huma leżivi għad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq u rimedju effettiv; Illi b'dan magħdud l-esponenti tħoss li għandha wkoll tindrizza a priori l-kwistjoni tat-tempestivita` tal-azzjoni odjerna; Illi filwaqt li huwa veru li l-process li minnu qed tilmenta l-esponent għadu mhuwiex mitmum, l-esponenti qegħda mhux biss tfittex rimedju sabiex tirrimedja l-ksur tad-drittijiet fundamentali tagħha iżda qegħda wkoll tilmenta mill-provvedimenti tal-liġijiet proċedurali relattivi fihom nfushom. Dan għax, irrispettivament mill-eżitu tal-proċeduri li għaddejja minnhom l- esponenti, xorta jibqa' l-fatt li l-liġi kif preżentament in vigore hija fiha nfisha leżiva għad-dritt fundamentali għal smiegħ xieraq u rimedju effettiv Illi għaldaqstant, l-indaġini dwar jekk l-istat tal-liġi kif viġenti hix leżiva għad-drittijiet fundamentali relattivi, ma tiddependix mill-eżitu tal-kawża in eżami. Dan ifisser li kwalunkwe eċċezzjoni fis-sens li l-azzjoni odjerna hija intempestiva tkun waħda infondata fil-fatt u fid-dritt; 38191/12, 9 ta' Lulju, 2015, pġ 16-17. Illi din l-Onorabbli Qorti mhix tkun mitluba tiddiskuti u tittratta l- kwistjoni dwar il-leżjoni għad-drittijiet fondamentali in kwistjoni in vacuo iżda qiegħda tiġi mitluba teżerċita s-setgħat kostituzzjonali tagħha sabiex teżamina u tindaga jekk l-liġijiet relattivi kif preżentament in vigore humiex leżivi għad-drittijiet fundamentali tal-esponenti u jekk konsegwentement għandhomx jingħataw rimedju speċifiku oltre d-dikjarazzjonijiet relattivi; Illi di piu`, l-esponenti tagħmel umli riferenza għall-pronunzjament ta' din l-Onorabbli Qorti, kif diversament presjeduta, fil-kawża Ir-Repubblika ta' Malta v Carmel Chircop Psaila, fejn ġien enunċjat is-segwenti: 'Issa qed jigi sollevat illi t-tutela tad-dritt ta' smiegh xieraq tista' tigi evalwata biss b'relazzjoni ghall-proceduri kollha u ghalhekk ikun prematur li wiehed jiddeciedi f'dan l-istadju bikri tal-process. F'dan il-kuntest, il- Qorti tirreferi ghal fuq citata sentenza ta' Privitera, fejn il-Qorti sostniet illi: "Ghalkemm din il-Qorti taqbel ma' dan il-principju, hija tal-fehma pero` li meta diga` jkun hemm ragunijiet bizzejjed li fuqhom il-Qorti tkun tista' ssib li hemm lezjoni, m'ghandhiex toqghod tistenna sakemm jintemm il-kaz jew li jigi attwalment miksur id-dritt pretiz biex tiddeciedi jekk hemmx lezjoni jew le. Jista' jaghti l-kaz li jkun tard wisq jew dak li jkun imbaghad jibqa' minghajr rimedju. Illi għaldaqstant l-esponenti qegħeda sa minn issa tirrileva li kwalunkwe eċċezzjoni ta' intempestivita` li tista' tinġieb mill-intimat, għandha tiġi miċħuda peress li jissustixxu raġunijiet legali biżżejjed sabiex anki f'dan l- istadju din l-Onorabbli Qorti teżerċita l-poteri kostituzjonali tagħha; 11 Ir-Repubblika ta' Malta v Carmel Chircop Psaila, Prim' Awla tal-Qorti Ċivili (Ġurisdizzjoni Kostituzjonali), 26 ta' Ġunju, 2011. Ghaldaqstant, in vista tas-suespost, l-esponenti umilment titlob li, għar- raġunijiet fuq imsemmija u għal dawk kollha li jistgħu jirriżultaw fit- trattazzjoni ta' dawn il-proċeduri, kif ukoll prevja kwalsiasi dikjarazzjoni neċessarja u opportuna, din il-wisq Onorabbli Qorti jogħġobha: jista' tad-drittijiet fundamentali ta' smiegħ xieraq ghab-bazi tal-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 6 tal- Konvenzjoni dwar Drittijiet Fundamentali tal- Bniedem (regolata wkoll mill-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u ksur tad-drittijiet fundamentali għal rimedju effettiv ghab-bazi tal-Artikolu 13 tal- Konvenzjoni dwar Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem (regolata wkoll mill-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u dan fir-rigward tal-Artikolu 378 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta u tal-liġijiet relattivi hekk kif applikati fil- kawża nru 100/2015, presjeduta mill-Onor. Imħallef Lawrence Vassallo Eminyan, fl- Tiddikjara li hemm ksur tad-drittijiet fundamentali ta' smiegħ xieraq ghab-bazi tal-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni dwar Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem (regolata wkoll mill-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u ksur tad-drittijiet fundamentali għal rimedju effettiv ghab-bazi tal-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni dwar Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem (regolata wkoll mill-Kap. 319 tal- Ligijiet ta' Malta) u dan fir-rigward taċ-ċaħda għat-talba ta' rikuża tal- Onor. Imħallef Lawrence Vassallo Eminyan permezz ta' provvediment ta' nhar il-31 ta' Ottubru, 2016, mogħti fil-kawża bin-numru 100/2015 LM fl-ismijiet Tordna r-rikuza tal-Onor. Imħallef Lawrence Vassallo Eminyan fil-kawża bin- Tahtar ġudikant ieħor sabiex jippresjedi fuq il-kawza bin-numru Tagħti dawk l-ordnijiet u r-rimedji kollha li jidhrilha xierqa u opportuni, inkluż il-likwidazzjoni tad-danni u l-ordni għal-ħlas ta' l-istess; Salvi sottomissjonijiet ulterjuri u bl-ispejjeż. Rat illi l-atti tar-rikors promotur, d-digriet u l-avviz tas-smiegh gew debitament notifikati Rat ir-Risposta tal-Avukat Generali, datat 9 ta' Dicembru 2016, (vide fol 21 et seq), li skond il-ligi. jaqra hekk; Illi l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tar-rikorrenti huma kollha infondati fil-fatt u fid-dritt u t-talbiet minnha mressqa għandhom jiġu miċħuda għar- raġunijiet segwenti li qegħdin jiġu hawn elenkati mingħajr preġudizzju għal Illi fl-ewwel lok, filwaqt li l-esponent jirrileva li mhuwiex parti fil-proċeduri għalihom tagħmel referenza r-rikorrenti fir-rikors għaldaqstant mhuwiex edott bil-mertu tal-istess, umilment jirrileva li r- rikorrenti għandha qabel xejn tippreżenta kopja legali tal-atti ta' dawk il- proċeduri fl-intier tagħhom u mhux biss estratti minnhom sabiex din l- Onorabbli Qorti tkun f'posizzjoni tiddeċiedi jekk għandiex tiddeklina milli teżerċita s-setgħat kostituzzjonali u konvenzjonali tagħha a tenur tal- provisos tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-artikolu 4(2) tal tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea; Illi fit-tieni lok, il-ġurisprudenza tgħallem li jingħarfu tliet kategoriji differenti ta' persuni li jistgħu jitqiesu bħala leġittimi kuntraditturi f'azzjonijiet kostituzzjonali jiġifieri, (a) dawk li jridu jwieġbu direttament jew indirettament għall-għemil li allegatament jikser id-dritt fundamentali ta' persuna, (b) dawk li jridu jagħmlu tajjeb (billi jipprovdu r-rimedju xieraq) għan-nuqqasijiet jew l-egħmejjel li bihom ħaddieħor allegatament jikser xi jedd fundamentali ta' xi ħadd, u (ċ) dawk il-partijiet kollha li jkunu f'kawża meta kwestjoni ta' xejra kostituzzjonali jew konvenzjonali tqum waqt is-smigħ ta' xi kawża f'qorti. Ma' dawn, u dejjem jekk ikollhom interess fil-kawża, jistgħu jiddaħħlu persuni oħrajn bil-għan li jagħmlu sħiħ il-ġudizzju u jagħmluh rappreżentattiv ta' kull interess involut fil-kwestjoni. L-esponent huwa għalhekk tal-umli fehma li jkun opportun li din l- Onorabbli Qorti tordna lir-rikorrenti tinnotifika lill-partijiet l-oħra kollha fil-proċeduri bin-numru 100/2015 LM fl-ismijiet Grace Scalpello vs Amabile Sammut et bil-proċeduri odjerni għal-kull interess li jista jkollhom; Illi fit-tielet lok, hija l-umli fehma tal-esponent li r-rikors in risposta huwa in kwantu ma Leġislazzjoni Sussidjarja 12.09 li jrid li rikors quddiem il-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) għandu jkun fih, b'mod konċiż u ċar, il- fatti li minnhom jinħoloq l-ilment u għandu jsemmi d-disposizzjoni jew disposizzjonijiet tal-Kostituzzjoni ta' Malta jew tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali li jkun allegat li jkunu ġew, li jkunu qed jiġu jew li jkunu x'aktarx ser jiġu Bir-rispett dovut, ir-rikors in risposta mhux talli mhuwiex konċiż, talli r-rikorrenti stess tirreferi għalih bħala 'sottomissjonijiet tagħha'; Illi dejjem bla ħsara għall-premess, kull allegat ksur tal-Artikolu 6 tal- Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem u tal- Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta huwa intempestiv in kwantu d-dritt ta' smiegħ xieraq irid ikun evalwat fir-rigward tat-totalità tal-proċeduri Illi fil-mertu u mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-esponent jirrespinġi kull allegazzjoni da parti tar-rikorrenti fis-sens li ġie leż id-dritt tagħha għal smiegħ xieraq bl-applikazzjoni 'tal-liġijiet relattivi hekk kif applikati fil- kawża bin-numru 100/2015, presjeduta mill-Onor. Imħallef Lawrence Vassallo Eminyan, fl-ismijiet Grace Scalpello vs Amabile Sammut et' u 'fir-rigward taċ- ċaħda għat-talba ta' rikuża tal-Onor. Imħallef Lawrence Vassallo Eminyan permezz ta' provvediment ta' nhar il-31 ta' Ottubru 2016' fl-istess proċeduri kif allegat mir-rikorrenti; Illi kif ġustament osservat l-Onorabbli Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fid- digriet tagħha tal-31 ta' Ottubru 2016, hija dejjem imxiet mal-liġijiet proċedurali fl-andament tal-kawża surriferita u kull allegazzjoni da parti tar-rikorrenti li l-ġudikant in kwistjoni ma żammx 'l-imparzjalità tiegħu fil- kwistjoni' hija manifestament infondata u nsostenibbli. Lanqas ma ġew vjolati l-prinċipji ta' audi alteram partem jew nemo judex in causa propria Għalkemm din l-Onorabbli Qorti mhijiex Qorti tat-tielet istanza, jiġi rilevat li ma tissussisti l-ebda raġuni valida la fil-fatt u lanqas fid-dritt li kienet timmerita l-akkoljiment tat-talba tar-rikorrenti għar-rikuża tal-ġudikant li jippresjedi l-kawża surriferita; Illi bla ħsara għal dan, kif jirriżulta minn 'Dok GS1' esebit mir-rikorrenti mar-rikors promutur, it-talba tagħha għal rikuża ma kienet ibbażata fuq l- ebda dispożizzjoni speċifika tal-liġi b'dan illi huwa inammissibbli allura li f'dan l-istadju r-rikorrenti tallega bl-aktar mod vag li l-artikoli 733 et seq. tal-Kap. 12 tal-liġijiet ta' Malta huma leżivi għad-drittijiet fundamentali tagħha. Kif tgħallem il-ġurisprudenza, allegazzjonijiet dwar drittijiet fundamentlali m'għandhom qatt ikunu biss eżerċizzju akkademiku; Illl f'kull każ u dejjem bla ħsara għall-premess, id-dispożizzjonijiet tal- Kap.12 tal-liġijiet ta' Malta dwar ir-rikuża ta' imħallfin u maġistrati bl- ebda mod ma jilledu d-dritt għal smiegħ xieraq grantit bil-Kostituzzjoni ta' Malta u bil-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet Fundamentali tal- Bniedem u dwar dan l-esponent jirriżerva li jressaq is-sottomissjonijiet tiegħu wara l-għeluq tal-provi kif trid il-liġi; Illi jsegwi għalhekk li l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tar-rikorrenti fis- sens li ġew jew jistgħu jiġu leżi d-drittijiet fundamentali tagħha a tenur tal- Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-Artikoli 6 u 13 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem huma kollha infondati u inammissibbli b'dan illi t-talbiet tagħha m'għandhomx jiġu milqugħa; Illi bla ħsara għal dan, in kwantu l-ewwel talba tar-rikorrenti kif ukoll parti mill-premessi jirreferu għall-artikolu 378 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta, liema artikolu jirreferi għall-mandat ta' sekwestru eżekuttiv, l-esponent jirrileva ulterjorment li tali talba hija ukoll inammissibbli in kwantu l- imsemmi artikolu tal-liġi bl-ebda mod ma jorbot mal-allegazzjonijiet sollevati mir-rikorrenti; Illi f'kull każ, dato ma non concesso u biss għall-grazzja tal-argument li din l-Onorabbli Qorti ssib ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, r- rimedji mitluba minnha m' għandhomx jiġu akkolti. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Għaldaqstant l-Onorabbli Qorti jogħġobha tiċħad it-talbiet kollha tar-rikorrenti, bl-ispejjeż kontra tagħha. Rat il-provvediment taghha datat 10 ta' Mejju 2017, a fol 33 et seq; Rat id-dokumenti ezebiti u l-atti kollha tal-kawza; Semghet it-trattazzjoni tal-partijiet. Ikkonsidrat; Din hija kawza intavolta mir-rikorrenti wara illi giet michuda t-talba taghha ghar-rekluza tal-Imhallef sedenti fil-kawza fl-ismijiet Grace Scalpello vs Amabile Sammut et, numru 100/2015, u dan ghaliex ir-rikorrenti thoss ruhha aggravata kemm mill-ligi, u kif ukoll mic-cahda innifsha, u hija tal-fehma illi d-dritt taghha ghal smiegh xieraq u d-dritt taghha Ikkonsidrat; L-Avukat Generali eccepixxa fil-paragrafu numru 4 illi r-rikors promotur tar-rikorrenti huwa irritwali peress illi ma josservax id-dispost tal-Artikolu 3(1) tal-Legislazzjoni Sussidjarja 12.09 li jipprovdi li r-rikors ghandu jkun konciz u car, ghaliex, skont l-Avukat Generali, ir-rikors promotur tar-rikorrenti ghandu tifsila ta' nota ta' sottomissjonijiet. Huwa risaput illi l-Qrati taghna kemm jista' jkun jevitaw il-formalizmu ezagerat u dan fl- ahjar interess tal-gustizzja, ghal ekonomija tal-gudizzju u biex inaqqsu l-ispejjez ghall- partijiet. Dan japplika specjalment f'kawzi ta' natura kostituzzjonali, fejn il-Qrati ghandhom kemm jista' jkun isalvaw l-atti gudizzjarju u jistharrgu l-ilmenti kostituzzjonali u konvenzjonali imressqa mir-rikorrenti biex jassiguraw il-protezzjoni tad-drittijiet Ghalkemm il-Qorti taqbel mal-Avukat Generali illi r-rikors promotur assolutament m'huwiex konciz, il-Qorti tqis illi galadarba in-nuqqas ta' aderenza mad-disposttiv ta' dan l-artikolu ma jwassalx tassativament ghan-nullita tar-rikors, u galadarba ma jirrizultax illi dan in-nuqqas da parti tar-rikorrenti wassal sabiex l-Avukat Generali isofri pregudizzju ingust, din l-eccezzjoni ghandha tigi michuda. Ikkonsidrat; proceduri kollha. L-Avukat Generali ecepixxa wkoll illi kull allegat ksur tad-dritt ta' smiegh xieraq huwa intempestiv in kwantu d-dritt ta' smiegh xieraq irid jigi evalwat fl-isfond tat-totalita' tal- Il-Qorti taghmel referenza ghas-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Alvin Bonnici Hunt deciza minn din il-Qorti divesament presjeduta fis-28 ta' Otutbru 2010: "Ghalkemm din il-Qorti taqbel ma' dan il-principju, hija tal-fehma pero` li meta diga` jkun hemm ragunijiet bizzejjed li fuqhom il-Qorti tkun tista' ssib li hemm lezjoni m'ghandhiex toqghod tistenna sakemm jintemm il- kaz jew li jigi attwalment miksur id-dritt pretiz biex tiddeciedi jekk hemmx lezjoni jew le. Jista' jaghti l-kaz li jkun tard wisq jew dak li jkun jibqa' minghajr rimedju. Di piu, il-Qorti hija tal-opinjoni illi in kwantu l-allegat ksur ilmentat mir-rikorrenti huwa ibbazat fuq allegat nuqqas ta' imparzjalita tal-gudikant li qed jisma l-kawza in kwistjoni, ma' jista' jkun hemm ebda kwistjoni ta' intempestivita ghaliex in-nuqqas ta' imparzjalita tal-Qorti huwa difett illi bl-ebda mod ma jista' jigi ssannat b'referenza ghat-totalita tal- Id-dritt ghal Qorti jew Tribunal imparzjali huwa element sagrosant tad-dritt ghal smiegh xieraq u jekk dan l-element ikun nieqes, id-dritt ghal smiegh xieraq tar-rikorrent Ghalhekk anke din l-eccezzjoni qed tigi michuda. Ikkonsidrat: Rigward id-dritt ghal smigh xieraq Il-Qorti taghmel ukoll referenza ghas-sentenza fl-ismijiet A.K. v. Liechtenstein deciza mill-Qorti ta' Ħal Lija fid-9 ta' Lulju 2015 fejn kienet instabet vjolazzjoni ghad-dritt ta' smiegh xieraq ghaliex ir-rikorrent, f'dik il-kawza, kienet talab ir-rikuza ta' kull membru tal-Qorti fuq l-istess ragunijiet, u ghalhekk, ghalkemm l-ebda membru ma kien qed jiddeciedi t-talba ghar-rikuza tieghu nnifsu, il-Qorti ta' Ħal Lija kienet tal-opinjoni illi gialadarba t-talbiet ghar-rikuza kienu identici, meta gudikant kien qed jiddeciedi fuq ir- rikuza ta' membru iehor tal-Qorti, xorta wahda kien intefa dubbju fuq l-imparzjalita ta' kull gudikant fid-decizjoni ghar-rikuza. Minn studju komparattiv tal-proceduri addotatti f'diversi pajjizi ghar-rikuza ta' gudikant, jirrizulta illi f'numru ta' pajjizi, u cioe l-pajjizi li ghandhom is-sistema ta' common law, huwa l-gudikant stess, li tieghu qed tigi mitluba r-rikuza, li jiddeciedi dwar it-talba ghar- rikuza tieghu, filwaqt illi f'pajjizi ohra, l-ligi tipprovdi illi ghandu jkun gudikant iehor, jew Fil-procedura civili Taljana, talba ghar-rikuza tigi deciza minn gudikant, jew bank ta' gudikanti skont il-kaz, li jkunu differenti mill-gudikant li tieghu qed tintlab ir-rikuza.12 Fil-procedura civili Germaniza, id-decizjoni hija wkoll rimessa ghal gudkant jew gudikanti differenti, sakemm ma jidhirx illi t-talba ghar-rikuza qed issir sempliciment biex ittawwal il-proceduri, f'liema kaz, l-istess gudikant li tieghu qed tintalab ir-rikuza, jista jiddeciedi t- talba ghar-rikuza.13 Minn naha l-ohra, fir-Renju Unit, huwa l-istess gudikant li tieghu qed tintalab ir-rikuza li jiddeciedi t-talba, ghalkemm id-decizjoni tal-gudikant hija suggetta Fl-Istati Uniti imbaghad, l-American Bar Association, fir-Resoluzzjoni taghha tal-2011 fir- rigward tar-rikuza tal-imhallfin, ma rrakkomandatx illi ghandu jkun gudikant iehor illi jiddeciedi talba ghal rikuza tal-imhallef sedenti, izda rrakkomandat minflok, illi l-istati federali jipprovdu proceduri illi huma; ghalkemm ziedet li ghandu jkun possibli ghall-Imhallef sedenti li jirreferi t-talba lil gudikant iehor, jekk jidhirlu li c-cirkostanzi jimmeritaw dan. L-istess Amercian Bar Association irrakkomandat illi l-istati federali Amerikani ghandhom jipprovdu: Din il-procedura hija filfatt diga ezistenti f'diversi stati fl-Istati Uniti, li jipprovdu ghal mekkanzimu singolu, u xi drabi anke doppju, ta' appell ta' decizjoniet li jichdu talbiet ghar-rikuza ta' gudikant. Hekk per ezempju fl-Oklahoma, parti illi titlob ir-rikuza ta' gudikant, fil-kaz li din it-talba tigi michuda, tista' tressaq appell kontra din id-decizjoni quddiem ic-Chief Judge, u fil-kaz illi t-talba terga tigi michuda, ghandha opportunita ohra biex tappella quddiem il-Qorti tal-Appell.15 Gudikant illi jrid jiddeciedi talba ghar-rikuza tieghu stess jinsab f'posizzjoni odjuza, ghaliex tali talba hija rradikata fuq dubbju rigward l-imparzjalita, jew almenu d-dehra tal- imparzjalita tieghu, meta l-imparzjalita tal-gudikant hija element tant fondamentali tas- sistema gudizzjarja ta' pajjz demokratiku, illi tista' tghid, illi ssir parti mill-identita ta' gudikant innifsu, parti mill-attributi professjonali u etici tieghu. Kif intqal mill-Professur Il-procedura tar-rikuza hija marbuta sfiq mad-dritt ta' smiegh xieraq quddiem Qorti imparzjali, u ghalhekk il-procedura provduta mill-ligi ghandha tkun tali illi tiggarantixxi u tipprotegi dan id-dritt, u in oltre li taghmilha possibli li mhux biss ssir gustizzja, izda anke li tidher li l-gustizzja qed issir. Barra minn hekk, din il-procedura hija wkoll importanti mill-punt di vista tal-percezzjoni tal-fiducja li l-Qrati ghandhom jispiraw fil-pubbliku, fl- imparzjalita u l-indipendenza taghhom u fl-impenn (committment) taghhom lejn il- gustizzja u s-saltna tad-dritt. Dwar id-Dritt ghal Rimedju Effettiv Fis-sentenza fl-ismijiet Kudla v. Poland deciza fis-6 ta' Ottubru 2000, il-Qorti ta' Ħal Lija irrilevat illi: Ir-rimedji a dispozzjoni tal-individwu mill-iStat jistghu ikunu specifici jew generali: specifici meta jkunu marbuta ma' cirkostanzi specifici, bhal per ezempju l-proceduri intizi sabiex jiksbu r-rilaxx ta' persuna soggetta ghal arrest illegali; rimedji generali, huma dawk li jinkludu l-proceduri kostituzzjonali. Il-principju generali illi r-rimedju ghandu jkun effettiv, sufficjenti u accessibli japplika wkoll fil-kaz ta' tali rimedji generali.17 Skont il- gurisprudenza tal-Qorti ta' Ħal Lija, rimedju kostituzjonali huwa ekwiparat ma' rimedju effettiv meta l-individwu jkollu access dirett ghal dan ir-rimedju, u meta l-ligi ma tillimitax u tostakolax lic-cittadin li jirrikorri ghal dawn il-proceduri b'mod irragonevoli.18 Rigward ir-rimedju kostituzzjonali intqal ukoll illi sabiex dan ir-rimedju jitqies bhala effettiv ai termini tal-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni: Fid-dawl ta' dan kollu ghalhekk, il-Qorti hija tal-fehma illi il-fatt li l-Artikolu 738 (1) ma jipprovdix dritt ta' appell minn decizjonijiet rigward ir-rikuza ta' gudikant, ma jfissirx necessarjament illi l-ligi tikser id-dritt ghal rimedju effettiv. jhossu aggravat minn decizjoni ta' gudikant li tirrifjuta t-talba tieghu ghar-rikuza, ghandu dritt jirrikorri ghal Qrati ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali sabiex jikseb rimedju ghall- 18 Vide per ezempju D v. Ireland, deciza fit-28 ta' Gunju 2006; Xuereb Ungaro and others v. Serbia deciza 25 ta' Marzu 2014; Horvat v. Croatia deciza 26 ta' Lulju 2001; Apostol v. Georgiadeciza 28 ta' Novembru 2006. aggravju tieghu, u dana permezz ta' zewg proceduri: fl-ewwel lok, billi jitlob lil Qorti sabiex tirreferi l-kwistjoni lil Qrati ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali, b'mod illi lanqas ikollu bzonn jinkorri l-ispejjez inizjali tal-intavolar ta' kawza; u fit-tieni lok, billi jintavola proceduri ad hoc, u dan anke jekk il-Qorti ordinarja tkun cahditlu t-talba ghar-referenza. Minn naha taghhom, il-Qrati ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali ma jirrikonxxu ebda limitu fl-istharrig taghhom fuq l-ilment imressaq quddiemhom, u jistghu ghalhekk jaghmlu kostatazzjonijiet kemm ta' fatti kif ukoll tad-dritt. L-obbligu tac-cittadin li jezawrixxi r- rimedji ordinarji, huwa ristrett mill-Qrati ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali, u dan biex kemm jista' jkun, l-ilmenti li jingiebu a konjizzjoni ta' dawn il- Qrati jigu mistharrga, u jekk hemm bzonn, rimedjati. Fil-kaz imbaghad illi l-Qrati ta' gurisdizzjoni kostituzzjonali jsibu illi l-ilment tar-rikorrent huwa fondat, ghandhom poteri diskrezzjonali wiesgha (limitati biss mill-Kostituzzjoni stess) sabiex jakkordaw rimedji li huma xierqa u sufficjenti biex jindirizzaw il-ksur soffert mir-rikorrent. Ghalhekk fil-fehma tal-Qorti ir-rimedju kostituzzjonali huwa wiehed effettiv ai termini tal- Artikolu 13 tal-Konvenzjoni, u dan fid-dawl tal-gurisprudenza tal-Qorti ta' Ħal Lija fuq din il-materja. Ghaldaqstant din il-parti tal-ilment tar-rikorrenti hija nfondata u qed tigi L-ewwel talba tar-rikorrent Fl-ewwel talba taghha, ir-rikorrenti talbet lil Qorti sabiex tiddikjara li hija soffriet ksur ghad-dritt tagha ghal smiegh xieraq u ghal rimedju effettiv "u dan fir-rigward tal-Artikolu 378 tal-Kap. 12 tal-Ligijiet ta' Mata u tal-ligijiet relattivi." B'referenza ghal din it-talba, l-Avukat Generali eccepixxa fil-paragrafu 11 illi din it-talba hija inammissibbli stante illi l-artikolu citat mir-rikorrenti fit-talba taghha jirreferi ghall- Mandat ta' Sekwestru. Il-Qorti rat illi l-Avukat Generali ghandu ragun meta jghid illi l-artikolu citat mir-rikorrenti fit-talba taghha jirreferi ghal Mandat ta' Sekwestru, u li ghalhekk m'ghandu xejn x'jaqsam ma' din l-azjoni. Il-Qorti rat illi minkejja li r-rikorrenti ilha li ngibditilha l-attenzjoni ghal dan sa mid-9 ta' Dicembru 2016 hija qatt ma talbet ghad-debita korrezzjoni. inghad qabel, f'kawzi ta natura kostituzzjonali ma jintuzax formalizmu ezagerat, dan ma Ikkonsidrat; jfissirx illi ghandu jkun hemm permissivizmu ezagerat lanqas. Fil-fehma tal-Qorti, galadarba r-rikorrenti rabtet l-ewwel t-talba taghha mal-Artikolu 378 tal-Kapitolu 12 tal- Ligijiet ta' Malta, din il-Qorti ma tistghax taghti d-decizjoni taghha a bazi ta' artikolu Ghalhekk il-Qorti qed tilqa' l-eccezzjoni kontenuta fil-hdax il-eccezjoni tal-Avukat Generali u tichad l-ewwel talba tar-rikorrenti. Ir-rikorrenti tibbaza l-ilment taghha mhux biss fuq l-istat vigenti tal-ligi, izda anke in partikolari fuq ic-cahda tal-Imhallef li ppresedja dik il-kawza ghat-talba taghha li jirrikuza ruhu, u dan permezz ta' provvediment datat il-31 ta Ottubru 2016 moghti fil-kawza fl- tippremetti illi "...ma kienet xejn kuntenta u sodisfatta bl-andament tal-kawza minhabba l- attegjament tal-istess Imhallef sedenti" u dan ghal zewg ragunijiet: Il-fatt illi l-Qorti cahdet it-talba taghha sabiex jinhatar perit arkitett biex jaccedi l-fond u jirraporta dwar l-ilment fattwali tar-rikorrenti; u Il-fatt illi l-Qorti "...nvolvit ruhha f'argument mal-avukat difensur [tar-rikorrenti] u opponiet bil-qawwa l-prezentata tal-istess files mitluba u ordnat biss li jigu prezentati ftit folji mill-istess files!" Skont ir-rikorrent dan "l-attegjament" tal-Imhallef sedenti f'dawk il-proceduri ixaqleb bic- car kontra taghha u wassalha sabiex titlef il-fiducja fl-istess gudikant, "specjalment meta l- istess gudikant beda jaghmel dak li kien qed jissugerixxi l-avukat tal-istess Amabile Grech, minghajr ma jzomm l-imparzjalita tieghu fil-kwistjoni." Il-Qorti tibda billi tirrileva illi mhux kwalunwke cahda ta' xi talba maghmula minn parti f'kawza tista' twassal ghal konkluzjoni illi l-gudikant huwa pregudikat kontra dik il-parti, u li inoltre l-gudikanti m'humiex qeghdin hemm sabiex jissodisfaw il-partijiet billi jaccettaw it-talbiet kollha taghhom ikun xi jkun il-kaz, izda qieghdin hemm biex japplikaw il-ligi u jaghmlu gustizzja mal-partijet fil-kawza. Il-Qorti Ewropea rreteniet illi l-imparzjalita' ghandha signifikat ta' nuqqas ta' pregudizzju jew bias, liema pregudizzju jew bias jista jigi mixtarr f'diversi modi, - principalment permezz ta' analizi jew ezami soggettiv u analizi oggettiv: Meta giet biex tapplika t-test soggettiv, il-Qorti Ewropea affermat konsistentiment illi; Din il-parzjalita' soggettiva tista' tigi accertata fejn per ezempju l-gudikant juri xi ostilita' jew "ill-will for personal reasons" lill-wahda mill-partijiet.22 Il-Qorti Ewropea rreteniet li: No 62435/00, para 21, deciza fil-24 ta' Settembru 2003 - ECHR; Fox vs Switzerland deciza fl-10 ta' Gunju 1993 para 30 app no., Schiro vs France app no 29369/10 deciza fit-23 ta' April 2015 para 73. 22 Vide Arpa Belli vs Italy app no 29569/95, deciza fis-16 ta' Settembru 1999 para 67 u 68; vide ukoll De Grech Sant vs Belgium app no. 9186/80 deciza fis-26 Ottubru 1984 para 25, 26. Inghad mill-Qorti Ewropea illi Art 6. tal-Konvenzjoni Ewropea tirrikiedi illi Tribunal jew Qrati tkun impartzjali. minkejja li l-Qorti Ewropea sabet illi l-Imhallef ma kienx subjectively biased, qieset pero illi mhux biss iben l-Imhallef kien gie mkecci (expelled) mill-Kap tal-iskola u l-ghalliema Applikanti, izda aghar minn hekk, Parti minn Ħaż-Żebbug (Malta) kien heddedhom b'retaljazzjoni, u ghalhekk il-bizgha tal-applikant dwar in-nuqqas ta' imparzjalita' tal-Imhallef sedenti, kienet L-istess principji gew affermati mill-Qorti Ewropea fil-kaz ta' Azzopardi Farrugia and Elgadi vs Italy25 fejn l-Imhallef sedenti, fl-ezami oggettiv, gie misjub nieqes mill- imparzjalita mistennija skont Art. 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghaliex kien l-istess Imhallef li kien gia ppresedja f'sentenza ta' ko-akkuzati tal-applikant u kien ukoll l-istess Imhallef li kkundanna lill-applikant meta kien ippreseda fil-Qorti tal-Minorenni. Fil-kaz ta' Sargent vs Malta26 fejn il-Prim' Imhallef kien iz-ziju tal-Avukat tal-kontro- parti u hu l-Avukat l-iehor tal-kontroparti li deheru quddiem il-Qorti, l-Qorti Ewropea ma kienitx perswasa li kien hemm evidenza sufficenti li l-Prim' Imhallef wera "personal bias" izda kienet tal-opinjoni illi l-ligi fiha nnifisha "did not give adequate guarantees of Din is-sentenza tal-Qorti Ewropeja kienet tat lok ghall-emenda li introduciet addizzjoni fir-ragunijiet ghar-rikuza tal-Imhallfin, cioe l- Artikolu 734 (1) (g) tal-Kap.12. Fir-rigward tal-kwistjoni tac-cahda tat-talba ghal hatra ta' perit arkitett, il-Qorti rat illi skont il-verbal tal-21 ta' April 2015, l-Avukat Kevin Chircop Psaila Ragonesi ghall-intimat Braddick-Southgate Marvin Magri Sobh, talab sabiex qabel isir ezami fil-meritu, jigu mistharrga l-eccezzjonijiet 21279/02 u 36448/02 deciza fit-22 ta' Ottubru 2007 para 77; Ruan-Eiam and others vs France app no. 38/822/1025-1028/1997 deciza fl-20 ta' Mejju 1998 para 58. 24 App no. 32263/03 deciza 26 ta' Gunju 2007. 25 App no. 19874/92; 26 Vide app no. 17056/07 deciza fil-15 ta' Ottubru 2009 para 101 u 100. kien qed jidher ghas-Supretendent tas-Sahha. Jirrizulta illi r-rikorrenti talbet sabiex il-Qorti tahtar Perit Arkitett sabiex jikkonstata ezattament il-meritu tal-kawza qabel ma tghaddi ghall-ecezzjonijiet imsemmija. u ordnat li jitressqu l-provi rigward l-ewwel eccezzjoni preliminari tal-Awtorita ta' Malta Dwar l-Ambjent u l-Ippjanar u t-tieni eccezzjonijiet tal-Bord tas-Servizzi Generali, u halliet il-kawza ghal provi kollha rigward dawn l-eccezzjonijiet, u jekk ikun il-kaz dwar l- eccezzjonijiet preliminari kollha l-ohra. Jirrizulta wkoll illi l-eccezzjoni preliminari tal-MEPA u l-General Services Board ai termini tal-Artikolu 460 tal-Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta kienet fondata billi r- rikorrenti kienet naqset milli tipprezenta ittra ufficjali jew protest gudizzjarju kontra dawn l-entitajiet qabel ma intavolat il-kawza kontra taghhom, u ghalhekk fis-seduta tat-23 ta' Ottubru 2015 l-avukat difensur tar-rikorrenti informa l-Qorti li kien ser jipprezenta nota ta' cessjoni fil-konfront ta' dawn l-entitajiet. Fil-verbal tal-5 ta' Novenbru 2015 imbaghad, il- Perit Marvin Grech Sillato irtira l-ewwel eccezzjoni preliminari tieghu, u l-Qorti halliet il-kawza ghat-trattazzjoni dwar il-tielet u s-sitt eccezzjoni tal-istess Perit. Sussegwentement fit-3 ta' Marzu 2016 l-intimat Spiteri Colombo Sammut talab sabiex tigi wkoll deciza l-ewwel eccezzjoni tieghu peress illi tkopri l-istess punti legali mressqa fit-tielet eccezzjoni tal-intimat Braddick-Southgate Magri Sobh u ghalhekk saret trattazzjoni fuq it-tielet u sitt eccezzjoni tal-intimat Braddick-Southgate Magri Sobh u l- ewwel eccezzjoni tal-intimat Sammut u l-kawza thalliet ghas-sentenza fuq dawn l- eccezzjonijiet. Permezz tas-sentenza in parte moghtija fid-9 ta' Mejju 2016, il-Qorti imbaghad ghaddiet sabiex tilqa' in parte dawn l-eccezzjonijiet u ordnat il-prosegwiment tal-kawza tar-rikorrenti fil-meritu ghar-rigward tat-talbiet numru hamsa sa sebgha. rikorrenti bdiet ghalhekk tressaq il-provi taghha, izda fl-ebda hin ma regghat talbet lil Qorti sabiex tahtar perit tekniku issa illi l-kawza kienet qed instema fuq il-meritu. Illi ghalhekk din l-allegazzjoni tar-rikorrenti hija ictu oculi nfondata u nveritiera. L-ewwel nett, lanqas biss kien l-avukat difensur ta' Amabile Grech illi talab sabiex jigu determinati l-eccezzjonijiet preliminari qabel ma jigi determinat il-meritu, izda kien l-avukat difensur tal-Perit Marvin Magri Sobh, u ghalhekk zgur li ma jistghax jinghad li l-Qorti kienet qieghda b'xi It-tieni nett, m'hemm xejn m'hux f'loku bil-fatt illi l-Qorti cahdet it-talba tar-rikorrent ghal hatra tal-perit tekniku fi stadju fejn kien hemm eccezzjonijiet preliminari, d-determinazzjoni ta' liema ma kienet bl-ebda mod tiddependendi fuq il- meritu tal-kawza. Ghalhekk id-decizjoni tal-Imhallef sedenti illi jichad it-talba tar- rikorrenti ghal hatra ta' perit tekniku hija, fil-fehma tal-Qorti, kompletament ragonevoli u zgur li ma taghtix lok ghal dubbji oggettivi u ragonevoli rigward l-imparzjalita tieghu. specjalment meta r-rikorrenti lanqas biss regghet ghamlet talba ohra ghal hatra ta' perit tekniku meta l-kawza kienet waslet fi stadju tal-provi fuq il-meritu. Rigward it-tieni parti ta' dan l-ilment, il-Qorti rat illi skont il-verbal tas-seduta tal-10 ta' Ottubru 2016 l-Avukat tar-rikorrenti talab sabiex, ghal udjenza li jmiss, ix-xhud Oliver Van Dommelen jesebixi kopja tal-korrispondenza bejn ir-rikorrenti u/jew il-periti taghha u l-MEPA u l-files tal-MEPA li ghandhom x'jaqsmu dwar permessi li nghataw lil Amabile Sammut fuq il-fond in kwistjoni u jekk jista' jkun il-minuti li kienu ttiehdu. Mit-traskrizzjoni tax-xhieda ta' Oliver Van Dommelen tal-stess seduta, jirrizulta illi dan l-allegat involviment tal-Imhallef sedenti mal-avukat tar-rikorrenti kien biss canfira zghira kif jidher minn Fol 281 tal-process ta' dik il-kawza, fejn l-Imhallef sedenti indirizza lil Avukat tar-rikorrenti biex "Meta tharrek xhud, darba ohra ftakar li harriktu". qal lil istess avukat difensur illi l-korrispondenza mibghuta mill-klijenta tieghu seta' pprezentaha hu stess. Ma jirrizulta minn imkien illi kien hemm xi argument bejn l-Imhallef Il-Qorti tqis illi l-Imhallef sedenti ghandu obbligu li jissorvelja l-andament tal- kawzi u jassikura li dan isir b'mod xieraq u espedjenti. li jcanfar, jekk hemm bzonn, lill kull ufficjal tal-Qorti li jonqos minn dmirijietu, naturalment basta li din ic-canfira ma teccedix il-limiti tar-rispett u r-ragonevolezza, li certament ma kienx il-kaz fil-proceduri lamentati. Apparti minn hekk, jirrizulta illi l-allegazzjoni tar-rikorrenti illi l-Imhallef irrifjuta li jhalli lix-xhud Van Dommelen jipprezenta l-file in kwistjoni hija wahda inveritiera. Mit-traskrizjoni tax- xhieda ta' Oliver Van Dommelen tal-udjenza msemmija, u senjatament fuq id-dorso ta' fol 281 tal- process, jirrizulta s-segwenti skambju bejn l-Imhallef sedenti u x-xhud qabel ma spiccat id-deposjzzjoni tal-istess xhud: "Qorti: Ghal li jista' jkun gib il-files mieghek halli jekk ikun irid jarahom. Grazzi." Fl-udjenza li kien imiss, u cioe dik tal-31 ta'Ottubru 2016, meta Oliver Van Dommelen kellu jiehu mieghu il-file biex ir-rikorrenti tara xi trid li jigi prezentat minnu, jirrizulta illi la r-rikorrenti u lanqas l-avukat difensur taghha ma deher. Ghalhekk jidher illi m'huwiex minnu illi l-Imhallef sedenti irifjutata li jhalli lix-xhud Oliver Van Dommelen jipproduci l-file mitluba mir-rikorrenti, ghaliex mit-traskrizzjoni jidher illi kien l-Imhallef stess li ordna lix-xhud biex jipproduci l-file mitlub mir-rikorrenti fl- udjenza li jmiss, filwaqt li mill-verbal jidher li l-Avukat tar-Rikorrenti ghamel talba f'dan is-sens ghan-nom tar-rikorrenti, liema talba ma gietx michuda mill-Qorti. Il-Qorti tqis illi l-agir tal-konsulent legali tar-rikorrenti mhuwiex wiehed denju ta' Ufficjal Huwa inawdit u inacettabbli illi jintuzaw proceduri ta' natura kostituzzjonali sabiex tigi attakata l-integrita ta' gudikant, permezz ta' allegazzjonijiet fittizji. Ghal dawn il-motivi, il-Qorti taqta' u tiddeciedi billi filwaqt li tichad l-eccezzjonijiet kontenuti fil-paragrafi 4 u 5 tar-risposta tal-Avukat Generali, tilqa' l-eccezzjonijiet li jinsabu fil-paragrafu 11 u 6-7 tal-istess risposta, u tichad it-talbiet kollha tar-rikorrenti. Il-Qorti tordna li l-ispejjez kollha ghandhom ikunu a karigu tar-rikorrenti.