IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar l-Erbgħa, 30 ta' Gunju, 2021. Joseph Bason v. Albert Edward Raimondo u Theresa Raimondo u Avukat Ġenerali llum Avukat tal-Istat Din is-sentenza titratta l-appell tal-Avukat tal-Istat li bih appella minn dik il-parti tas-sentenza tal-Qorti Ċivili, Prim'Awla tal-11 ta' Novembru 2019 li llikwidat kumpens ta' ħamsa u erbgħin elf euro (€45,000) bħala kumpens għall-ksur tal-jedd fundamentali għat-tgawdija tal-fond 48, Triq tal-Borg, Il-Fgura (Art. 37 tal-Kostituzzjoni u Art. 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea). Dan wara li b'rikors preżentat fis-27 ta' Settembru 2019 l-attur talab lill-ewwel Qorti sabiex: Tiddikjara u Tiddeciedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjonijiet ta' l-Artikolu 12 partikolarment l-Artikolu 12(2) tal- Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, u bl-operazzjonijiet tal- Ligijiet vigenti l-intimati Albert Edward Raimondo (K.I. 010700M) u Theresa Raimondo (K.I. 573721M) inghataw dritt ta' rilokazzjoni indefinit b'tali mod illi rrendewha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendi l-pussess tal-fond 48, Triq tal-Borg, Il-Fgura proprjeta' tieghu. II.Konsegwentement Tiddikjara u Tiddeciedi illi gew vjolati d-drittijiet tar- rikorrenti ghat-tgawdija tal-proprjeta' tieghu 48, Triq tal-Borg, Il-Fgura bi vjolazzjoni ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u b'hekk taghti lir-rikorrenti ir-rimedji kollha li jidhrulha xierqa fis-sitwazzjoni. kumpens u danni l-intimat Avukat Generali huwa III.Tiddikjara u Tiddeciedi responsabbli ghal sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet ta'l-Att XXIII ta' l-1979 u ligijiet ohrajn vigenti li ma kreawx bilanc gust bejn id-drittijiet tas-sidien u dawk ta' l-inkwilini, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal- proprjeta' in kwistjoni ai termini ta' l-Konvenzjoni Ewropeja u tal-Ligi. IV.Tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u non pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti ai termini tal-Ligi. V.Tikkundanna lill-intimat Avukat Generali jhallas l-istess kumpens u danni hekk likwidati ai termini tal-Ligi". Il-fatti tal-każ huma: L-attur hu sid tal-fond 48, Triq tal-Borg, Il-Fgura li wiret mingħand ommu Ersilia Bason u mietet fit-23 ta' Diċembru 1987. Fond li akkwistat b'kuntratt tat-2 ta' Jannar 1987 pubblikat min-nutar Dr Fis-6 ta' Awwissu 1986 l-attur, bħala mandatarju ta' ommu, ta l-fond lill-konvenut b'subenfitewsi temporanja għall-perjodu ta' wieħed u għoxrin (21) sena b'seħħ mill-15 ta' Awwissu 1985. Għalhekk f'Awwissu 2006 skadiet is-subenfitewsi, u l-konvenuti baqgħu jokkupaw il-fond bis-saħħa ta' kirja li inholqot bil-liġi (Art. 12(2) tal-Kap. Imbagħad fil-11 ta' Lulju 2019 il-partijiet iffirmaw skrittura ta' lokazzjoni li biha ftehmu li l-fond kien qiegħed jingħata b'kera, "1. Għal żmien ta' meta l-aħħar wieħed fost il-miżżewġin Raimondo joħroġ mid-dar. Għaldaqstant il- kera tintemm u d-dar tgħaddi għand is-sid" b'kera li tibda minn €250 kull xahar b'seħħ mill-1 ta' Lulju 2019 u kull sena tiżdied skont kif miftiehem Għalhekk fl-ewwel sena l-kera kienet €3000 għal sena. Skont il-perit tekniku inkarigata mill-Qorti l-valur lokatizju tal-fond fis-suq kien fl-2006 - €5,377 fis-sena; 2011 - €6,085 fis-sena; 2016 - €6,569 fis- sena u 2018 - €6,782 fis-sena. Il-parti dispożittiva tas-sentenza tat-30 ta' April 2021 taqra hekk: "Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: 1. Tastjeni milli tieħu konjizzjoni ulterjuri tal-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-Avukat Ġenerali u tiċħad il-bqija tal-eċċezzjonijiet tiegħu; Tiċħad l-ewwel talba tar-rikorrent; 2. Tilqa' t-tieni talba tar-rikorrent u tiddikjara u tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d-drittijiet tiegħu għat-tgawdija tal-proprjeta tiegħu 48, Triq il- Borg, Il-Fgura bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta); 4. Tilqa' l-bqija tat-talbiet tar-rikorrent u tillikwida kumpens globali ta' ħamsa u erbgħin elf Euro (€45,000) biex jagħmel tajjeb għal-leżjoni sofferta, liema somma għandu jagħmel tajjeb għaliha l-Avukat Ġenerali in rappreżentanza tal-Istat; 5. L-ispejjeż a karigu tal-Avukat Ġenerali". Għal dak li jirrigwarda kumpens, l-ewwel Qorti semmiet li l- pretensjoni tal-attur kienet limitata sal-31 ta' Diċembru 2018 meta daħal fis-seħħ li għamlet referenza għall- ġurisprudenza dwar il-materja, kompliet: "Qieset ukoll dak li xehed l-istess rikorrenti fl-affidavit tiegħu u ċioe' liċ- ċens ġie mogħti versu l-canone ta' mija u ħamsin lira annwali biss għal wieħed u għoxrin sena. Meta kif rajna a bażi ta' l-Att tas-sena 1979 dana ġie arbitrarjament konvertit f'kera dik perċebibbli telgħet għal Lm248.00 fis-sena; kera li kienet togħla biss darba kull ħmistax il-sena. Fis-sena 2013, saret €674.98, togħla kull tlett snin skont l-indiċi ta' l- għoli tal-ħajja. Kien meta saret skrittura ta' lokazzjoni bejn il-partijiet konċernati u dan a tenur ta' l-Att XXVII tal-2018, skrittura li kienet operabbli mil-11 ta' Lulju, 2019, lir-rikorrenti beda jirċievi kera aktar konsonanti mar-realta' soċio-ekonomika kurrenti ta' €250 mensili. Qieset ukoll dak li kkonkludiet il-perit tekniku dejjem sas-sena 2018 u dak li kien posibbilment perċebbili matul is-snin għal propjeta' in kwistjoni. A bażi ta' dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali li l-Qorti sejra tabbraċċja sabiex tillikwida l-kumpens, hija tissottolinea in partikolari diversi kunsiderazzjonijiet ewlenin fosthom: 1. Anke jekk il-kumpens mhux neċessarjament ikun daqs kemm irendi s-suq ħieles, hemm diskrepanza ovvju u sostanzjali bejn il-kera li r- rikorrent kien intitolat għaliha għal snin sħaħ mingħand l-intimati Galea kawża tal-limitazzjonijiet fil-quantum massimu tal-kera mposta mill- artikolu 12 tal-Kap 158 u l-kera li l-fond mertu ta' dawn il-proċeduri kellu potenzjal jattira fis-suq ħieles; 2. L-għan soċjali ntiż li jintlaħaq mill-liġi mpunjata u ċioe' sabiex jipprovdi akkomodazzjoni adegwata fil-kuntest ta' social housing; 3. It-trapass taż-żmien li matulu r-rikorrent kien kostrett jissubixxi sproporzjon fid-drittijiet fundamentali tiegħu għat-tgawdija tal-proprjeta'; 4. Il-fatt li għalkemm il-kirja skont il-kuntratt skadiet f'Awwissu 2006, ir- rikorrent dam tlettax -il sena, sa Settembru 2019, sakemm aġixxa quddiem il-Qrati biex iressaq il-lanjanzi kostituzzjonali tiegħu; L-inerzja da parti tal-Istat, li matul is-snin baqa' passiv għall-ħtieġa ta' ntervent legislattiv effettiv sabiex joħloq bilanċ proporzjonat bejn il- piżijiet u d-drittijiet tas-sidien ta' dawn il-fondi. Wara li ħadet is-suespost kollu in konsiderazzjoni il-Qorti hija tal-fehma li a favur ir-rikorrent għandu jiġi likwidat kumpens globali ta` ħamsa u erbgħin elf Ewro (€ 45,000) maqsuma f'erbgħin elf danni pekunarji u ħames t'elef għal dawk morali. Din is-somma għandu jagħmel tajjeb għaliha l-Avukat Ġenerali in rappreżentanza tal-Istat". Fir-rikors tal-appell l-Avukat tal-Istat ilmenta li l-ewwel Qorti ma ħaditx in konsiderazzjoni l-fatt li l-attur kien iffirma skrittura ta' lokazzjoni flimkien mal-konvenuti Raimondo sabiex il-kera tkun €250 fix-xahar. "Il-Qorti minflok, donnha aċċettat illi l-valuri lokatizji mis-snin 2006 sa 2018 (li kienu jvarjaw bejn 4,200 sa 6,360 euro) skond il-perit mqabbad mill-istess Qorti u ma għamlitx paragun bejn il-vlaur lokatizju li attwalment qed jipperċepixxi l-appellat Zammit permezz ta' skrittura (3000 eur) fl-2019 mal-valur lokatizju kkonstat fl-istess sena mill-perit (€6360eur). Illi hemm diskrepanza konsiderevoli bejn dak li attwalment l-appellat Zammit qiegħed jipperċepixxi bi ftehim, ma' dak li l-Perit stmat. Ċertament din hija konsiderazzjoni ta' rilevanza kbira meta wieħed jiġi sabiex jagħmel analiżi tal-kumpens mogħti minn din l- Onorabbli Qorti". Skont il-kalkoli li qal li għamel l-Avukat tal-Istat, il-kumpens kellu jkun bejn €26,506 u €33,000. Kompla li hu aċċettat fil-ġurisprudenza li fil- każijiet li jitrattaw miżuri leġittimi fil-qasam tal-akkomodazzjoni soċjali sabiex jitkattar l-ġustizzja soċjo-ekonomika, il-kumpens għandu jkun inqas mill-kumpens sħiħ li seta' kien dovut jekk il-kalkoli jsiru fuq stimi tal- valur lokatizju fis-suq miftuħ. L-attur appellat wieġeb u ta r-raġunijiet għalfejn l-appell għandu jkun miċħud. Min-naħa l-oħra l-konvenuti Raimondo, għalkemm notifikati, ma wiġbux ovvjament għaliex l-appell sar biss minn dik il-parti tas-sentenza li tirreferi għall-kumpens likwidat mill-ewwel Qorti. Dan hu appell ieħor li bih l-Avukat tal-Istat qiegħed jillimita l-appell għal dik il-parti tas-sentenza li illikwidat is-somma ta' €45,000 bħala M'hemmx kontestazzjoni li l-perjodu rilevanti għall-finijiet ta' kumpens kien minn Awwissu 2006 sal-31 ta' Diċembru 2018, ċioe` ftit iktar minn ħdax-il sena. Fl-ewwel lok il-ftehim li ffirmaw is-sid u l-inkwilin fil-11 ta' Lulju 2019 kien ovvjament minħabba l-liġi speċjali li tagħti protezzjoni lis-sid. li ffirmaw ftit xhur wara li ppreżentaw il-kawża, u li ovvjament sar minħabba l-emendi li saru fil-Kap. 158 bl-Att XXVII tal-2018. Fis-sentenza Cauchi v. Malta tal-25 ta' Marzu 2021 li issemmiet fis-sentenza tal-ewwel Qorti, hemm linja gwida dwar xi tnaqqis għandu jsir f'każijiet ta' din ix-xorta. Il-QEDB qalet: Skont ir-rapport tekniku, li ħadd mill-partijiet ma ikkontesta, il-kera fis-suq miftuħ matul l-imsemmi perjodu kien fl-2006 - €4,200; 2011- Total ta' €54,560.1 Mis-somma ta' €54,560 għandha titnaqqas 30% minħabba li l- protezzjoni li l-liġi tagħti lill-inkwilin hi meqjusa bħala miżura fl-interess ġenerali, bit-total ikun €38,192. Imbagħad għandha titnaqqas 20% peress li m'hemmx garanzija li d-dar kienet ser tkun dejjem mikrija, u t-total ikun Fl-aħħarnet għandu jitnaqqas il-kera li għaliha l-attur ġabar jew li seta' kien intitolat għaliha skont id-disposizzjonijiet tal-liġi speċjali. Somma li l-Qorti qiegħda tiffissa fl-ammont ta' sitt elef u ħames mitt euro (€6,500) peress li skont il-kalkoli li għamlet il-Qorti fl-2006 il-kera kellha jkun €24,053. tkun €602.57 kull sena. Għalhekk it-total tal-kumpens pekunjarju għandu Hu minnu li fis-sentenza Cauchi v. Malta, il-QEDB qalet ukoll li: Fl-ewwel lok id-deċiżjoni ta' din il-Qorti m'hijiex bażata fuq l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni. Fit-tieni lok il-Qorti m'hijiex tal-fehma li dik iż-żieda hi ġustifikata meta tikkunsidra li kieku s-sid kien qiegħed jirċievi kera b'rata tas-suq miftuħ, kien ser ikollu jħallas it-taxxa ta' qligħ fuq dik is-somma. Madankollu peress li bis-sentenza s-sid ser jirċievi kumpens għall-ħsara minħabba li ġarrab ksur ta' dritt fundamentali, dik is-somma m'hijiex taxxabbli. B'hekk ser ikun qiegħed igawdi minn benefiċċju mhux żgħir. Magħmula dawn il-konsiderazzjonijiet ikun iktar floku li l-kumpens pagabbli lill-attur jitnaqqas għas-somma ta' tletin elf euro (€30,000) mis- somma ta' ħamsa u erbgħin elf euro (€45,000) li llikwidat l-ewwel Qorti. F'dak l-ammont il-Qorti inkludiet ukoll il-kumpens mhux pekunjarju. Għal dawn il-motivi tilqa' l-appell u tvarja s-sentenza tal-ewwel Qorti tat- 30 ta' April 2021 fis-sens li l-kumpens dovut mill-Avukat tal-Istat hu fl- Għall-kumplament tikkonferma s- sentenza tal-ewwel Qorti. Spejjeż tal-appell a karigu tal-attur. Deputat Reġistratur gr Mark Pitre’ Prim Elbenghazi Giannino Bonnici Pace Bezzina Darmanin Elbenghazi Anthony De Bromhead Elbenghazi