QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA IMĦALLEF ONOR. JOSEPH GESUALDI LL.D. Illum il-Ġimgħa, 27 t'Ottubru 2017 Kawża Nru: 8 Rikors Ġuramentat Nru: 1055 / 09 JA Kummissarju tal-Artijiet; 'Awtorita' tal-Artijiet' -vs- Joseph Leka Mercieca u b'digriet tas-7 ta' Ottubru 2011, Rose Shead bħala mandatarja ' Georgina Hibbs, Carmen Mary Stafrace u Mary Rose Saliba Lorenzen ġiet awtorizzata tintervjeni fil-kawża in statu et terminis. Il-Qorti, Rat ir-rikors ġuramentat ippreżentat mill-awtorita' attriċi fit-30 ta' Ottubru 2009 li permezz tiegħu ġie premess: Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 2 Illi l-attur huwa sid tal-porzjon art magħrufa bħala Plots 18 u 18A, Ta' Birkajjiet, sive Misraħ il-Bur, ġewwa Marsaskala, tal-kejl ta' tliet mija u ħames metri kwadri (305 m.k.) wara li dan l-istess art għaddiet għand il-Gvern ta' Malta provenjenti l-Fondazzjoni magħrufa bħala 'Ta' Bir iż-Żgħir', oriġinarjament tal-Kapitlu tal- Kattidral, bis-saħħa tal-ftehim li sar bejn il-Gvern u s-Santa Sede nhar it-28 ta' Novembru 1991 u l-Att IV tal-1992, liema art hi rreġistrata fir-Registru tal-Artijiet f'isem il-Gvern ta' Malta permezz tal-LRA 876/00 u ċ-ċertifikat tat-titolu 15490358, hawn annessi u mmarkati Dok 'A1'; Illi din l-art għaddiet f'idejn il-Gvern ta' Malta bl-intiż li din titħalla għal skop agrikolu, u l-awtoritajiet ekklessjastiċi għaddewha f'idejn il-Gvern bħala vakanti, u libera minn kirjiet jew drittijiet favur terzi gabillotti; Illi l-konvenut Joseph Leka Mercieca, illegalment u mingħajr titolu qabad u okkupa din l-art, u qiegħed iwettaq fuqha xogħlijiet ta' kostruzzjoni, wara li nħariġlu permess mill-Awtorita' ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar, liema permess iġib in-numru PA03332/08; Illi l-esponent Kummissarju tal-Artijiet oġġezzjona mal-Awtorita' ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar għall-ħruġ ta' dan il-permess, permezz ta' ittra datata 14 ta' Ottubru 2008, għar-raġuni li l-intimat m'għandu l-ebda titolu fuq din l-art, u di piu' din l-art proprjeta' tal- Gvern ta' Malta hi amministrata b'titolu ta' qbiela, u għaldaqstant tista' tintuża biss għal skopijiet agrikoli; Illi fil-preżent l-Uffiċċju Konġunt jinsab iffaċċjat minn talbiet li qegħdin isiru mill-eredi ta' ċertu Leonard Curmi Fava, li fil-passat l- għalqa kienet mikrija lilu, sabiex huma jerġgħu jiġu rintegrati fil- kirja tal-istess biċċa art; Illi r-rikorrent ġie nfurmat illi l-konvenut Joseph Leka Mercieca avviċina lil dawn l-istess eredi ta' Leonard Curmi Fava, li hu ħaseb li għandhom xi Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 3 titolu fuq din l-art, u talabhom ibiegħuhielu, tant kemm kien jaf li din l-art mhix proprjeta' tiegħu; Illi dan l-aġir ħoloq preġudizzju lill-attur li għandu interess iħares il- proprjeta' tiegħu minn dan l-aġir illegali u abbużiv, u anki għandu dmir jissalvagwardja drittijiet li jista jkollhom terzi; Illi l-esponent ikkawtela d-drittijiet tiegħu permezz ta' mandat ta' inibizzjoni ppreżentat quddiem il-Prim Awla tal-Qorti Ċivili nhar l- 14 ta' Awwissu 2009, liema mandat ġie dekretat nhar id-9 ta' Ottubru 2009, fejn il-Qorti ddeċidiet li jeżistu dawk l-elementi meħtieġa għall-ħruġ ta' Mandat ta' Inibizzjoni kontra l-intimat; Illi l-esponent qiegħed isofri danni bl-aġir abbusiv u illegali tal- konvenut u għandu kull interess li l-art tiegħu terġa' tiġi ripristinata għall-istat oriġinali tagħha sabiex ikun jista' jagħmel użu minnha kif huwa jixtieq; Illi l-konvenut qiegħed jokkupa l-art in kwistjoni bla ebda titolu validu u għalhekk l-esponent qiegħed isofri danni b'dan l-aġir illegali u abbusiv għaliex m'għandux il-pussess tal-art proprjeta' tiegħu u b'hekk ma jistax jagħmel użu minn din l-art proprjeta' tiegħu; Illi għar-raġunijiet suesposti l-esponent ma kellu ebda triq oħra ħlief li jintavola l-proċeduri odjerni sabiex l-art in kwistjoni tiġi ritornata lilu fl-istat oriġinali tagħha. Għaldaqstant l-esponenti umilment jitlob lil din l-Onorabbli Qorti sabiex: 1. Tiddikjara u tiddeċiedi li r-rikorrent huwa l-proprjetarju tal- art in kwistjoni; Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 4 Tiddikjara li l-konvenut qiegħed jokkupa l-art tal-rikorrent illegalment; Tordna lill-konvenut sabiex jiżgombra mill-art in kwistjoni wara li, fi żmien qasir u perentorju li jiġi lilu prefiss minn din l-Onorabbli Qorti, jirripristina l-art lura għall-istat oriġinali tagħha taħt id-direzzjoni ta' perit nominat minn din l- Onorabbli Qorti u bl-ispejjeż kollha sofferti mill-konvenuti jew min minnhom; Tawtorizza lir-rikorrent jagħmel dawk ix-xogħlijiet kollha neċessarji, taħt id-direzzjoni tal-istess perit nominat minn din l-Onorabbli Qorti, sabiex l-art in kwistjoni tiġi ritornata għall- istat oriġinali tagħha jew il-konvenuti jew min minnhom jonqsu milli jirritornaw l-art in kwistjoni għall-istat oriġinali tagħha fiż-żmien lilhom prefiss minn din l-Onorabbli Qorti, u dan a spejjeż tal-konvenuti jew min minnhom; Tillikwida d-danni sofferti mir-rikorrent a kawża okkupazzjoni occorrendo bl-opera ta' periti nominandi; tal- jew min minnhom, tal-konvenuti lill-intimat iħallas Bl-ispejjeż u bl-imgħax legali kontra l-konvenuti millum. Rat id-dikjarazzjoni maħlufa tal-awtorita' attriċi u l-lista tax- xhieda. Rat ir-risposta ġuramentata tal-konvenuti ppreżentata fil-15 ta' Jannar 2010 li permezz tagħha eċċepew: 1. Illi t-talba għandha tiġi miċħuda peress li l-art in kwistjoni mhux proprjeta' tal-atturi. Illi fil-fatt il-kejl tal-art in Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 5 kwistjoni huwa ferm u ferm anqas minn dak indikat fiċ- ċitazzjoni; Illi inoltre l-esponenti ilu jokkupa l-art in kwistjoni għal aktar minn ininterrott u għalhekk jikkontendi li llum l-imsemmija art hija proprjeta' tiegħu; Illi konsegwentement isegwi li t-talbiet kollha tal-atturi għandhom jiġu respinti; Bl-ispejjeż. Rat id-dikjarazzjoni maħlufa tal-konvenut u l-lista tax-xhieda. Rat l-atti kollha tal-kawża nklu#i d-dokumenti; Rat ir-rapport tal-A.I.C. Mario Portelli O'Toole nominat mill-istess Qorti; Semgħet lill-Avukati; Rat il-verbal tas-seduta tat-30 ta' Ġunju 2017 fejn il-kawża tħalliet għas-sentenza wara li l-Avukati rispettivi trattaw il-kawża; Ikkunsidrat: Illi din l-azzjoni mressqa mill-atturi hija msejjsa fuq l-actio rei vindicatoria. Huwa magħruf li f'azzjoni simili, l-attur irid jipprova t-titolu tiegħu mingħajr ebda ombra ta' dubju – ara per eżempju s- sentenza tal-Qorti tal-Appell mogħtija fl-1958 fil-kawża fl-ismijiet "Tonna Gilford vs Meilag". F'dik il-kawża ntqal illi kwalunkwe dubju il-konvenut possessur. Dan huwa biss eżempju għaliex hemm diversi sentenzi oħra simili. Wieħed jista' jsib rassenja Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 6 dettaljata tagħhom fis-sentenza mogħtija minn din il-Qorti fl- ismijiet "Anthony Farrugia Borg vs Anthony Meilag" fit-23 ta' Ottubru 2001. Fiha ġie ċitat ukoll l-awtur Ciappara Walker eżatt kif ċitat fis-sentenza appellata. Illi fis-snin riċenti din il-pożizzjoni ċċaqalqet wara ħafna snin tant illi l-Qorti tal-Appell fil-kawża fl-ismijet "John Sharp et vs Sherlock serag" mogħtija fit-12 ta' Diċembru 2002 adottat pożizzjoni kemmxejn differenti billi qalet illi l-Qrati tagħna, konsapevoli bid-diffikolta li ssir tali prova u fl-interess tal-ġustizzja aċċettaw il-possibbilta' li l-attur jirnexxi fil-kawża li u jagħmel in forza tal-actio publiciana. Dan għalhekk ifisser li meta l-konvenut ukoll jivvanta titolu, il-Qorti trid tinvestiga jekk it-titolu tal-attur huwiex aħjar minn dak tal-konvenut biex l-azzjoni tirnexxi. Illi l-perit tekniku nominat mill-Qorti kkonkuda illi; "KONKLUŻJONIJIET il- Illi mill-provi prodotti, ġie ppruvat Kummissarju tal-Artijiet huwa l-proprjetarju tal-art in kwistjoni, jiġifieri plots 18 u 18A Triq San Pietru Kirkop. Mill-provi rriżulta illi l-konvenut ma ġabx provi illi l-art in kwistjoni hija tiegħu, u fil-fatt l-istess konvenut issottometta illi r-rikorrenti – Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 7 applikazzjoni ta' żvilupp mal-MEPA biex jibni garaxx, fuq art li tokkupa circa l-arja ta' plot 18. Mill-provi rriżulta wkoll illi meta l-konvenut kien żamm il-werrieta ta' Nardu Chircop milli jnaddfuha. Ġie ppruvat illi l-konvenuti marru jippruvaw jixtru l-art mingħand omm Catherine Tonna Gilford. Illi fl-istat preżenti fuq l-art hemm karozza, imbarazz u ġebel tal- kantun. Ġaladarba l-konvenuti jsostnu illi l-art hija tagħhom u li ma ħallewx il-werrieta ta' Nardu Curmi Fava inaddfuha, jidher illi kull materjal illi hemm fuq il-plats huwa proprjeta' tagħhom, u għalhekk għandhom inaddfu u jirripristinaw l-art lura għall-istat oriġinali tagħha. L-esponent ma huwiex f'pożizzjoni illi jillikwida d-danni sofferti mill-intimati, minħabba illi dawn ma ġabux provi ta' danni sofferti minnhom. Dwar l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti fol.26 tal-proċess: Ġie ppruvat mir-rikorrenti illi l-art hija proprjeta' tagħhom. Il- konvenuti min-naħa tagħhom, ma ġabu l-ebda prova fir-rigward. Illi r-rikorrenti ma ġabu l-ebda prova illi ilhom jokkupaw l-art għal aktar minn tletin sena. Il-konvenut kien issottometta applikazzjoni ta' żvilupp mal-MEPA ref.03332/08, li tokkupa il-plot bin-numru 18) Dok MC1/MC2/MC3). Fl-2007 hemm żewġ ittri ta' oġġezzjoni lill-MEPA, kemm tal- Kummissarju tal-Artijiet, u kemm tal-Avukat Michael Degiovanni għal Rose Shead. L-Avukat Degiovanni kien bagħat żewġ ittri oħra lill- konvenuti. Illi r-residenza tar-rikorrenti hija koperta bil-permess ta' żvilupp ref. Il-kawża nfetħet fl-2009. Tant għandu l-esponent x'jissottometti għal wisq aktar savju ġudizzju ta' din l-Onorabbli Qorti." Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 8 ta' Arstide Granito, 'allorche Illi l-konvenut eċċepixxa li huwa akkwista tramite l-preskrizzjoni ta' tletin sena iżda ma ressaqx provi fir-rigward u għalhekk l- eċċezzjoni tiegħu ma għandhiex sostenn; ara f'dan ir-rigward is- sentenza fl-ismijiet "Frank Sabino vs Kummissarju tal-Artijiet" deċiża mill-Prim Awla, 19 ta' Frar 2002. Hekk ukoll fil-kawża fl-ismijiet "Paolo Pizzuto vs Rosina Attard Grech et" deċiża mill-Prim Awla tal-Qorti Ċivili fit-23 ta' Jannar 1953: "illi b'dina l-eċċezzjoni l-konvenuti mhumiex jiddefendu ruħhom bil-pussess (possideo quia possideo), iżda qegħdin jinvokaw favur tagħhom it-titolu tal-proprjeta' naxxenti mill-kuntratti fol. 8, 41 u 46. Dan l-eżami huwa indispensabili, għaliex jekk il-konvenuti ma jirnexxux fil-prova tat- titolu, huma jibqgħu sokkombenti u jkunu preklużi milli jinvokaw favur tagħhom il-pussess, in forza tal-prinċipju 'melium est non habere titolum quam habere vitiosum" (Vol.XXXVII.ii.631) Illi mill-provi prodotti ma hemmx dubju li l-azzjoni attriċi hija ġustifikata. Barra minn hekk, kif qalet il-Qorti tal-Appell, fil-kawża "Giswarda Link vs Emanuele Flynn et" (deċiża fit-23 ta' Ġunju 1967): "… għalkemm il-Qorti mhux marbuta li taċċetta l- konklużjonijiet peritali kontra l-konvinzjonijet tagħha nnifisha, u l- oħrajn konklużjonijiet kontrollabbli mill-ġudikant, madankollu 'il giudizio del' arte' espress mit-tekniku ma jistgħux u ma għandux, … jiġi skartat faċilment, ammenokke' ma jkunx jidher sodisfaċentement illi l- konklużjonijiet peritali huma fil-kumpless kollu taċ-ċirkostanzi irraġonevoli. Bl-istess mod il-Qorti (Prim Awla) ippronunzjat bħal materjali Rikors Ġuramentat Nru: 1055/09 JA Sentenza Finali Paġna 9 ruħha fil-kawża fl-ismijiet "Josephine Vella Cardona vs Louis Vella-Critien" deċiża fil-11 ta' Ottubru 2010 u kkonfermata mill-Appell fil-31 ta' Ottubru 2014, u aktar riċentement il-Qorti tal-Appell ukoll, fil- kawża fl-ismijiet "Kummissarju tal-Artijiet vs Niesz et" deċiża fit-28 ta' Marzu 2014. Illi ma tressqux provi dwar id-danni u għalhekk il-ħames talba se tiġi miċħuda għaliex onus probandi incumbit qui dicit non ei qui negat' (kif jgħid ċar u tond l-artikolu 562 tal-Kodiċi tal-Proċedura Ċivili u kif ġie ripetut diversi drabi f'diversi sentenzi – ara per eżempju "Dr H. Bristow vs J. serag" deċiża mill-Prim Awla fil-31 ta' Mejju 1972, u "Peter Paul Farrugia Cardona vs Paul Sharp" Appell Inferjuri, deċiż fit-2 ta' Mejju 1995). DEĊIŻJONI Għal dawn il-motivi l-Qorti tiddeċiedi din il-kawża billi tiċħad l- eċċezzjonijiet tal-konvenut u tilqa' l-ewwel erba' talbiet kollha attriċi. Ai fini tat-tielet talba l-Qorti tipprefiġġi terminu ta' tliet xhur sabiex il-konvenut jivvaka u jiżgombra mill-proprjeta' msemmija u jirripristinaha għall-istat oriġinali tagħha. Il-Qorti tinnomina lill-A.I.C. Mario Portelli O'Toole biex jissorvelja x-xogħlijiet. Fir-rigward tal-ħames talba attriċi tillibera lill-konvenut mill- osservanza tal-ġudizzju. L-ispejjeż tal-kawża fl-intier tagħhom ikunu a kariku tal- konvenut. Onor. Joseph Aloisio LL.D. Imħallef