Q O R T I C I V I L I (Sezzjoni tal-Familja) ONOR. IMHALLEF ROBERT G. MANGION Illum 6 ta' Dicembru 2017 Rikors Guramentat Nru. 111 / 17RGM Kawza fil-lista: 17 S R f'isimha u f'isem il-minuri Z Y Z, L Y Z P u C Y Z P vs Y Z D P Il-Qorti, Rat ir-rikors guramentat tal-attrici u r-risposta guramentata tal-konvenut. Rat l-atti inkluz ir-riferta relativa. Rat il-verbal ta' l-udjenza tas-27 ta' Gunju 2017 fejn gie registrat is-segwenti verbal:- "Dr. Norma Cavallo Ghigo Roelse ghall-attrici tirrileva illi r-risposta guramentata tal- konvenut hi tardiva u ghalhekk titlob l-isfilz taghha. Dr. Clews ghall-konvenut jissottometti illi ghalkemm mill-atti jidher li r- risposta guramentata giet ipprezentata l-ghada li jaghlaq it-terminu, mill-istess risposta jirrizulta li r-risposta guramentata giet konfermata bil-gurament mill- konvenut fil-jum tad-19 ta' Gunju 2017 u dan peress illi rizultat ta' malintiz il- konvenut gie fir-registru ftit hin wara li ghalaq ir-registru f'12.00 p.m." Rat illi waqt l-istess seduta tas-27 ta' Gunju 2017 il-kawza giet differita ghall- provi dwar il-kontumacja o meno tal-konvenut; Semghet ix-xhieda ta' Dr. Ludvic Clews u tad-Deputat Registratur Therese Ferencevic fl-udjenza ta' l-24 ta' Ottubru 2017 u t-trattazzjoni tal-Avukati tal- partijiet dwar jekk il-konvenut ghandux jitqies li huwa kontumaci u dwar it-talba ta' l-attrici ghall-isfilz tar-risposta guramentata pprezentata mill-konvenut; Rat l-atti kollha tal-kawza; Rat illi l-kawza thalliet ghal-lum ghas-sentenza dwar il-kwistjoni tal-kontumacja o meno tal-konvenut u dwar it-talba ta' l-attrici ghall-isfilz tar-risposta guramentata; Ikkunsidrat; L-attrici fethet din il-kawza kontra l-konvenut b'rikors guramentat ipprezentat fil- 11 ta' Mejju 2017. B'digriet taghha tas-17 ta' Mejju 2017, il-Qorti ordnat illi l- kawza titqieghed fuq il-lista tas-27 ta' Gunju 2017 sabiex tinstema'. Wara li nhareg l-avviz ta' l-appuntament tal-kawza, il-konvenut gie notifikat bir-rikors guramentat ta' l-attrici kif ukoll bl-avviz ta' l-appuntament tal-kawza ghal nhar is- 27 ta' Gunju 2017. Skond ir-riferta stampata a tergo ta' fol. 13 tal-process, jirrizulta illi l-konvenut gie notifikat personalment b'dawn l-atti fir-residenza tieghu fit-30 ta' Mejju 2017. Il-konvenut mhux qed jikkontesta l-validita` tan- notifika u ghalhekk jitqies li jaccetta li huwa gie validament notifikat. In tema legali, l-Artikolu 158 tal-Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta, fil-parti li hija relevanti ghal dan il-kaz, jiddisponi dan li gej:- 158. (1) Il-konvenut għandu jippreżenta r-risposta ġuramentata tiegħu fi żmien għoxrin jum mid-data tan-notifika, kemm-il darba ma jkunx se jammetti t-talba. … 10) Jekk il-konvenut jonqos li jippreżenta r-risposta ġuramentata msemmija f'dan l-artikolu, il-qorti tiddeċiedi l-kawża bħallikieku l-konvenut baqa' kontumaċi kemm-il darba ma jippruvax għas-sodisfazzjon tal-qorti raġuni tajba li għaliha naqas li jippreżenta r-risposta ġuramentata fiż-żmien li jmiss. Il-qorti għandha, madankollu, qabel ma tagħti s-sentenza, tagħti lill-konvenut żmien qasir li ma jistax jiġġedded biex fih jagħmel sottomissjonijiet bil-miktub biex jiddefendi ruħu kontra t-talba tal-attur. Dawk is-sottomissjonijiet għandhom jiġu notifikati lill- attur li jkollu żmien qasir biex jirrispondi. Illi b'applikazzjoni ta' dawn id-dispozizzjonijiet kif ukoll skont ma jirrizulta mill- avviz stampat fuq ir-rikors guramentat ta' l-attrici a tenur ta' l-Artikolu 156(2) tal- Kap. 12, il-konvenut kellu ghoxrin gurnata minn meta gie notifikat bl-istess rikors guramentat, sabiex jipprezenta r-risposta guramentata tieghu fir-registru ta' din il- Qorti, liema terminu f'dan il-kaz ghalaq fid-19 ta' Gunju 2017, li kien il-jum tat- Tnejn. Illi jirrizulta mill-atti li r-risposta guramenta tal-konvenut giet ipprezentata minnu personalment fir-registru ta' din il-Qorti fl-20 ta' Gunju 20171 cioe` l-ghada ta' l- gheluq tat-terminu statutorju, izda jirrizulta wkoll li fid-19 ta' Gunju 2017 il- konvenut kien diga' deher personalment quddiem id-Deputat Registratur Therese Ferencevic sabiex jikkonferma l-istess risposta guramentata bil-gurament tieghu. Dan kollu gie ulterjorment konfermat mix-xhieda ta' Dr. Ludvic Clews kif ukoll mix-xhieda ta' l-istess Deputat Registratur. Illi fl-ewwel seduta f'din il-kawza fis-27 ta' Gunju 2017, il-konvenut deher personalment assistit ukoll mill-avukat tieghu, u hawnhekk giet sollevata l- kwistjoni tal-kontumacja tieghu f'din il-kawza. Illi biex il-Qorti tista' tasal biex tippronunzja ruhha dwar il-kontumacja o meno tal-konvenut fic-cirkostanzi, ikun opportun illi ssir referenza ghar-raison d'etre kif ukoll l-effetti ta' l-istitut tal-kontumacja. Huwa pacifiku fil-gurisprudenza tal-qrati taghna illi l-istitut tal-kontumacja huwa msejjes fuq il-presuppost li l-konvenut, bin-nuqqas tieghu li jwiegeb ghall-akkuza u t-talba tal-parti attrici, ikun wera dizubbidjenza ("kontumelja") lejn is-sejha tal- Qorti biex jidher quddiemha, liema dispett il-ligi tqis li fih element ta' dizordni socjali u thares lejh bhala agir li jisthoqqlu li jigi punit bis-sanzjoni li l-kontumaci ma jkunx jista' jippartecipa fil-gbir tal-provi u jikkontesta x-xhieda mressqa mill- attur2. Ghalhekk, il-kontumacja hija generalment meqjusa bhala mizura ta' natura punittiva li hija mehtiega sabiex tassigura rispett lejn l-atti emessi mill-Qorti. Il-Qorti ta' l-Appell fis-sentenza taghha tal-11 ta' Marzu 2016 fl-ismijiet Mallia Bonello FZE vs Danko Cricchiola et3, ghamlet referenza ghall-kawza Kenneth Hibbs v. Aplan Limited et4 fejn gie rapportat:- "Trattandosi ta' norma legali, l-osservanza tat-terminu fiha prefiss kellu jigi mhares ad unguem, in raguni ta' l-element dekadenzjali insit. Dan anke ghaliex kif sewwa jinsab ritenut "l-osservanza tat-termini stabbiliti fil-Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili u f' ligijiet ohra specjali li jirregolaw il- kondotta tal-proceduri quddiem il-Qrati u quddiem it-Tribunali huma ta' ordni pubbliku u ma jistghux jigu bl-ebda mod injorati u lanqas bil-kunsens tal-partijiet rinunzjati jew mibdula" ("Giuseppi Clews -vs- Charles ELLid", Appell mill- 4 Appell Civili [Inferjuri] deciza fis-6 ta' Frar 2008. Bord li Jirregola l-Kera, 21 ta' Marzu 1997); Jikkonsegwi mill-espressjoni ta' fehma fis-silta mis-sentenza appena citata illi t-terminu procedurali la jista' jigi sanat b' xi adezjoni tal-kontro-parti fil-proceduri u lanqas prorogat; sospiz jew interrott. Kif gie minn din il-Qorti sa recentement hafna osservat, "in-natura inderogabbli tat-termini processwali ggib b' konsegwenza illi dwarhom ma jistghux jigu applikati provvediment sanatorji jew ta' rimessjoni ankorke d-dekors inutli taghhom ma jkunu imputabbli lill-parti interessata. Dan ghal motiv illi dik l-improrogabilita hi hekk necessarja ghal raguni ta' certezza u, wkoll, ta' uniformita". ("Salina Wharf Marketing Limited -vs- Malta Tourism Authority", Appell mill-Bord ta' l-Appelli dwar it-Turizmu, 12 ta' Dicembru 2007); Fid-dawl ta' din ir-rigorozita` fl-applikazzjoni tat-termini procedurali stipulati mil-Ligi u, fil-kaz tal-kontumacja, l-effetti mill-iktar drakonjani u s-sanzjonijiet spiss irriversibbli li jgib mieghu in-non osservanza tat-terminu stipulat fl-Artikolu 158(1) ghall-prezentata tar-risposta guramentata, gie wkoll pacifikament accettat li l-istitut tal-kontumacja ghandu jigi applikat u mfissra b'mod ristrettiv5 fis-sens li fejn il-Qorti tkun sodisfatta li ma kien hemm ebda intenzjoni ta' nuqqas min- naha tal-konvenut li jista' jammonta ghal htija, ma ghandu jkun hemm ebda diffikulta` li l-kontumaċja titqies bhala gustifikata. Fl-istess hin pero`, anke jekk il-Ligi, biex ittaffi ftit mill-konsegwenzi horox taghha, tipprovdi ghall-prospett ta' gustifikazzjoni tal-kontumacja permezz tas- subinciz (10) ta' l-Artikolu 158 tal-Kap. 12, fuq citat, gie ritenut li l-prezenza tal- konvenut fil-proceduri, wahedha u bla raguni valida ta' gustifikazzjoni ta' kontumacja, ma jfissirx li hija bizzejjed sabiex il-konvenut jinghata l-opportunita` jipprezenta l-eccezzjonijiet tieghu. Altrimenti:- "… l-istitut tal-kontumacja jigi dilwit sal-punt li jigi rez kompletament bla effikacja u inoperattiv kull fejn il-konvenut jaghzel li jidher fl-ewwel seduta......… Din l-interpretazzjoni hi wahda li tmur kontra mhux biss kontra l-ittra u l-ispirtu tal-ligi, imma ukoll kontra kull sens ta' gustizzja procedurali kif espressa fil-Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili....."6 Illi huwa wkoll assodat fil-gurisprudenza illi trid issir distinzjoni ghall-finjiet tal- gustifikazzjoni tal-kontumacja, bejn il-konvenut li juri disinteress assolut (dak li jissejjah kontumacja bi htija), u l-konvenut li juri li kien intenzjonat jikkontesta l- diversi drabi ribaditi l-principji li jirregolaw jekk il-kontumacja hijiex kopluza jew le8, izda din il-Qorti tqis li l-iktar kunsiderazzjonijiet relevanti in materja saru fil- f'Maria R vs. Agostino R, Prim'Awla 1314/2000, deciza 11 ta' Marzu 2003. 8 Dr. Aaron Farrugia Bellizzi Clappara noe vs Asfaltar Limited – supra. gurisprudenza l-iktar recenti tal-Qorti. In propositu, issir referenza ghar-rassenja studjata u approfondita ta' l-istitut tal-kontumacja u ta' l-izviluppi procedurali u gurisprudenzjali matul iz-zminijiet, li saret fis-sentenza Renato Seisun et vs Christopher James Arthur Fiteni et9 b'mod partikolari fir-rigward tad- distinzjoni bejn il-kontumacja kolpuza u dik gustifikabbli:- "Illum il-kontumaċi huwa ppenalizzat billi ma jitħalliex jikkontradixxi l-fatti mressqin mill-attur u lanqas jitħalla jressaq il-provi tiegħu. Id-difiża tiegħu hija għalhekk imdgħajjfa sew. Illi tqum il-mistoqsija kemm dan huwa ġust meta l-konvenut ma jkollu l-ebda intenzjoni li jkun tabilħaqq kontumaċi, fis-sens li jiġi jaqa' u jqum minn x'tista' tiddeċiedi l-Qorti, imma ma jagħmilx dak li jkun mistenni minnu minħabba xi mpediment li ma jkollux kontroll fuqu inkella jkun aljenat, inkwetat minħabba xi problemi personali, jew ikollu avukat ittraskurat. Huwa skontat li min-naħa l-waħda impediment estraneu u barra mill-kontroll tiegħu żgur li ma jammontax għall-kontumaċja; u min-naħa l-oħra mhix skużanti n-negliġenza grassa tiegħu. Imma mbagħad hemm każijiet ta' bejn dawn iż-żewġ estremi li jħallu lill-ġudikant f'konfondiment u perplessità dwar jekk il-konvenut ikunx ħaqqu jitħalla jiddefendi ruħu jew le. F'każijiet bħal dawn, fejn il-konvenut għalkemm ma jkollu l-ebda intenzjoni li ma jiddefendix ruħu, u l-ebda intenzjoni li jinjora lill-Qorti, xorta waħda għal xi raġuni jew oħra li titqanqal fiċ-ċirkostanzi varjati tal-ħajja, ma jidhirx fl-udjenza inkella ma jippreżentax ir-risposta tiegħu fit-terminu mogħti mil-liġi, l-imħallfin tagħna matul iż-żmien iddeċidew daqqa favur il-konvenut u daqqa kontra skont id-disposizzjoni tagħhom, kif ukoll skont iċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull każ. Fil-fehma ta' din il-Qorti, f'każijiet bħal dawn, għandha tingħata ċerta indulġenza lill-konvenut. Il-ġudikant qiegħed hemm biex jagħmel il-ħaqq. Il- proċess ċivili huwa bbażat fuq il-prinċipju tal-kontradittorju, li l-iskop pubbliku tiegħu huwa li tingħata deċiżjoni ġusta għall-kontroversji; għan li jintlaħaq ħafna aħjar jekk iż-żewġ partijiet avversarji jipparteċipaw bis-sħiħ. In-nuqqas ta' parti f'kawża ossija l-kontumaċja jista' jkollha konsegwenzi serji u għalhekk trid tiġi evitata kemm jista' jkun. Il-Qorti tagħmilha ċara iżda li l-indulġenza li għandha turi ma tistax, u m'għandhiex, tkun mingħajr limitu. U l-limitu għandu jkun il-kunsiderazzjoni l- oħra, daqstant ieħor ta' ordni pubbliku, li l-kawżi m'għandhomx jitħallew jitwalu mingħajr bżonn jew b'kapriċċ tal-litigant jew tal-istess Qorti, għax dewmien bħal f'inġustizzja mal-kontroparti, normalment 9 Rikors 696/16/LM, deciza 11 ta' Jannar 2016. m'għandhiex tiġi ppreġudikata, kif ukoll mal-Istat u s-soċjetà in ġenerali li jsofru preġudizzju kbir ta' natura soċjo-ekonomika: Interest rei publicae ut sit finis litium." [Sottolinejar ta' din il-Qorti] Ikkunsidrat; Illi f'dan il-kaz tallum, xehed quddiem il-Qorti id-difensur tal-konvenut li kkonferma illi l-konvenut kien mar mill-ewwel ghandu bl-atti lilu notifikati, u li kien l-istess avukat li tah appuntament biex imur il-qorti fid-19 ta' Gunju 2017 ghall-habta ta' nofsinhar sabiex jipprezenta r-risposta guramenta. Skond Dr Ludvic Clews, dan sar sabiex huwa jkollu bizzejjed zmien ihejji r-risposta guramentata "bil-kwiet" u ma rrejalizzax illi d-19 ta' Gunju 2017 kienet appuntu l-gurnata li jiskadi t-terminu ghall-prezentata tar-risposta guramentata tal- konvenut. Xehed ukoll li minhabba li fiz-zmien meta l-konvenut mar ikellmu dwar il-kawza, ir-registru tal-Qorti kien ghadu bil-hinijiet tal-ftuh tax-xitwa, cioe` kien jaghlaq fit-3.00 p.m., sfuggielu l-fatt illi fid-data ta' l-appuntament li ta lill- konvenut (19 ta' Gunju), il-hinijiet tal-ftuh tar-registru kienu ser ikunu ghadhom kif bidlu ghall-hinijiet tas-sajf u li r-registru jaghlaq f'nofsinhar. Illi mit-testimonjanza ta' Dr Clews jirrizulta wkoll illi ghalkemm il-konvenut kien lahaq wasal ir-registru qabel nofsinhar u cempillu biex javzah, huwa wasal ir-registru biex jitlaqa' mal-konvenut ftit wara nofsinhar meta r-registru kien diga` ghalaq ghall-prezentata ta' l-atti. Kien ghalhekk, kompla jixhed Dr. Clews, li l- konvenut halef ir-risposta guramentata dak il-hin quddiem id-Deputat Registratur, u rega' mar personalment l-ghada fir-Registru biex jipprezenta l-att, kif ikkonfermat ukoll mix-xhieda tad-Deputat Registratur Therese Ferencevic. Ikkunsidrat; Illi din il-verzjoni tal-fatti kif sehhew fid-19 u 20 ta' Gunju 2017 tikkuntrasta xi ftit mal-verbal registrat mid-difensur tal-konvenut waqt l-udjenza tas-27 ta' Gunju 2017, fejn attribwixxa n-nuqqas tal-prezentata ghall-fatt illi kien il-konvenut innifsu li wasal tard fir-registru. Illi mhux kontestat illi meta gie notifikat bir-rikors guramentat ta' l-attrici, il- konvenut osserva t-twissija stampata fuq l-istess rikors guramentat billi mar ghand avukat biex jehodlu hsieb il-kawza u jirraprezentah fl-udjenza, tant illi r-risposta guramentata giet imhejjija tempestivament biex tigi pprezentata qabel jaghlaq it- terminu koncess mil-ligi. Jirrizulta inkontestat ukoll illi l-konvenut kien prezenti fir-Registru tal-Qorti fid-19 ta' Gunju 2017 ossia d-data ta' l-appuntament li tah tieghu u Il-presenza tal-konvenut fir-registru ghal dan il-fini jidher ictu tieghu appuntu biex il-kontenut oculi mit-timbru tal-gurament stampat fuq l-istess risposta guramentata10 u jinsab konfermat ulterjorment mix-xhieda ta' Therese Ferencevic. Ikkunsidrat; Illi din il-Qorti hija konkordi mal-gurisprudenza l-aktar kostanti fuq il-materja tal- kontumacja illi l-gustifikazzjoni tal-kontumacja ghandha tkun l-eccezzjoni u mhux ir-regola in kwantu t-termini ghall-prezentata ta' atti gudizzjarji, stabbiliti statutorjament, qeghdin hemm biex joholqu sistema procedurali stabbli u uniformi li huma elementi essenzjali f'kull process gudizzjarju. Ghalhekk, fil-materja ta' kontumacja l-intimat irid jafferma kawza gusta sabiex jissana l-kontumacja tieghu. Illi taqbel li kawza attribwibbli ghall-volonta` jew culpa tieghu mhijiex 'kawza gusta'11. F'dan il-kuntest, ta' min isemmi li hekk kif ritenut fil-gurisprudenza nostrana, "f'materja ta' purgazzjoni tal-kontumacja gie dejjem ritenut li m'ghandux ikun hemm negligenza jew htija tal-parti, ghaliex allura minflok il-prova tal-kawza gusta jkun hemm il-"culpa" u f'dak il-kaz, il-persuna ma tkunx tista' tilmenta minn xejn ghaliex "qui culpa sua damnum sentit non videtur damnum sentire"12. Filwaqt li huwa prezunt li l-konvenut kien jaf li t-terminu ghall-prezentata tar- risposta tieghu f'din il-kawza kien jiskadi fid-19 ta' Gunju 2017, minhabba li dan jirrizulta car mit-twissija stampata fuq ir-rikors guramentat lilu notifikat, il-Qorti ma tqisx illi l-hinijiet tal-ftuh tar-Registru tal-Qorti kienu fatt li kellu jkun jaf de proprio l-konvenut galadarba kien l-avukat tieghu stess li tah l-appuntament tal- hin biex jipprezenta r-risposta tieghu tenut kont ukoll tal-fatt li dan kollu gara fin- nofs tax-xahar ta' Gunju meta l-hinijiet tar-registru kienu ghadhom kif inbidlu. Illi jidher ukoll sufficjentement ippruvat illi l-konvenut zamm l-appuntament tieghu fid-19 ta' Gunju 2017 u, mill-assjem tac-cirkostanzi li jirrizultaw mill-atti tal-kawza, il-Qorti hija konvinta li tista' tqis li l-prezentata tardiva tar-risposta guramentata hija attribwibbli lil nuqqas da parti ta' l-avukat tal-konvenut anziche` lill-konvenut innifsu. Infatti, jirrizulta manifest illi l-konvenut rega' mar personalment fir-registru tal-Qorti tal-Familja l-ghada l-20 ta' Gunju 2017 biex jipprezenta r-risposta guramentata personalment fir-registru tal-Qorti u deher ukoll fis-seduta ta' l-ewwel smigh tal-kawza. Ghalhekk, fid-dawl tal-insenjament tal-gurisprudenza nostrana, ma jirrizultax li fic-cirkostanzi ta' dan il-kaz kien hemm negligenza jew culpa jew nuqqas ta' rispett lejn l-awtorita' tal-Qorti, da parti tal-konvenut ghaliex huwa qaghad fuq il- 18 11 Victoria ‘Tabone Pumpach et vs Daniel Brightwell – Prim'Awla; deciza 4 ta' Lulju 2017 12 Carmelo Tucker vs Mary xebba Zammit Marquette, deciza mill-Qorti tal-Appell fis-16 ta' Frar 1996 parir moghti lilu mill-istess avukat tieghu. Infatti, l-appuntament ghall-prezentata tar-risposta nghata lill-konvenut mid-difensur tieghu u l-fatt li l-avukat ghamel zball fil-hinijiet tal-ftuh tar-registru ma ghandux ibati ghalih il-konvenut. Il- klijent jigi ggwidat mill-avukat rigwardanti l-procedura u materji konnessi mal- prezentata ta' atti gudizzjarji. Jinsab deciz hekk in propositu:- "F'dan ir-rigward, il-Qrati tagħna għarfu bejn dawk il-każijiet fejn l-imġiba ta' avukat imqabbad tempestivament mill-parti mħarrka wasslet biex din taqa' kontumaċi (f'liema każ il-Qorti normalment tippermetti li l-imħarrek jitħalla jikkontesta l-kawża) minn dawk fejn il-parti mħarrka ma tersaqx għand avukat f'waqt xieraq, jew tibqa' tittrattjeni sal-aħħar, jew tonqos li tikkomunika kif imiss ma' avukat b'impenn serju li ma tħallix iż-żmien għat-tressiq tat-Tweġiba Maħlufa jitħalla jgħaddi għal xejn."13 F'dan il-kaz, tenut kont tac-cirkostanzi kollha, il-Qorti hija sodisfatta li ma kienx hemm traskuragni da parti tal-konvenut li wassal ghall-kontumacja tieghu ghaliex din kienet rizultat ta' zball mhux ta' l-istess konvenut u ghalhekk ma ghandux jigi penalizzat.14 Ghaldaqstant, il-Qorti tqis li l-konvenut irnexxielu jiggustifika l-kontumacja tieghu kif trid il-ligi u ser tilqa' t-talba tieghu ghall-gustifikazzjoni tal-kontumacja Decide Illi ghal dawn il-motivi, l-Qorti, filwaqt li qed tiddeciedi u tiddikjara li l-konvenut irnexxielu jiggustifika l-kontumacja tieghu, tichad it-talba ta' l-attrici ghall-isfilz tar-risposta guramentata tal-konvenut u tordna l-prosegwiment tal-kawza. L-ispejjez ta' dan l-episodju jithallsu mill-konvenut. 13 Market Handle Limited vs Farenheit Freight Forwarders Limited et, deciza mill-Prim'Awla fit-12 ta' Jannar 2012. Prim'Awla, deciza fis- 16 ta' Marzu 1999, u Waldonet Ltd. vs David Alkout Almagour Prim'Awla, deciza fit-3 ta' April 2003, u Golden Gate Limited vs Meliton Group Ltd. Prim'Awla, deciza fis-6 ta' Mejju 1999.