Qorti tal-Appell (Kompetenza Inferjuri) Direttur Ġenerali tas-Sigurta` Soċjali (appellat) 17 ta' Novembru 2017. Il-kwistjoni titratta dwar jekk l-appell quddiem l-Arbitru kienx prezentat fit-terminu kontemplat fl-Att dwar is-Sigurta Soċjali (Kap. B'ittra datata 12 ta' Awwissu 2014, id-Direttur Ġenerali tas-Siġurta Soċjali għarraf lil Carmel Pace Carabez illi wara investigazzjoni li kienet saret mid- Dipartiment għall-Frodi u Investigazzjoni dwar Benefiċċji, ġie deċiż li l-Pensjoni għall-Invalidita` li kien ilu jirċievi mis-6 ta' Settembru 2003 kienet qegħda tiġi Ordnalu wkoll jirrifondi l-ammont ta' €66,750.85 rappreżentanti l-pensjonijiet u bonuses li tħallsu lilu mis-6 ta' Settembru 2003 sal-15 ta' Awwissu 2014. ta' Ottubru 2014; Fid-deċiżjoni tiegħu tad-19 ta' Settembru 20161, l-Arbitru Dr Adrian Pirotta Ebejer laqa' l-eċċezzjoni tad-Direttur Ġenerali tas-Sigurta` Soċjali li l-appell ta' Carmel Pace Carabez huwa tardiv b'aktar minn 30 jum, u konsegwentement ċaħad l-appell. Carmel Pace Carabez appella mid-deċiżjoni u talab lil din il-qorti sabiex filwaqt li 1 Deċizjoni tal-Arbitru Nru: 250/16. tħassar id-deċiżjoni tad-19 ta' Settembru 2016, terġa' tibgħat lura l-każ quddiem l-Arbitru sabiex jisma' u jiddeċiedi l-mertu filwaqt li tiddikjara wkoll min għandu jbati l-ispejjeż tal-istanzi kollha s' issa. L-aggravji tiegħu jistgħu jiġu sintesizzati kif ġej:  It-terminu għall-appell huwa ta' 10 snin mid-deċiżjoni tad- Direttur, u mhux ta' 30 jum mid-data li fiha d-Direttur ikun ikkomunika d-deċiżjoni tiegħu. - L-appellant Carmel Pace Carabez jargumenta li d-deċiżjoni tad-Direttur Ġenerali tas-Sigurta` Soċjali tat-12 ta' Ottubru 2014 tinkwadra taħt l-Artikolu 105(b) tal-Kap. 318 tal-Liġijiet ta' Malta li jipprovdi: Meta jkun hemm kwistjoni dwar – .… (b) jekk persuna hijiex jew kinitx persuna impjegata jew persuna li timpjega lilha nnifisha jew persuna li taħdem għaliha nnifisha; .… dik il-kwistjoni għandha tiġi deċiża mid-Direttur wara li jagħmel dawk l-investigazzjonjiet li jista' jqis li jkunu neċessarji..." u konsegwentement japplika imbagħad l-Artikolu 108 (1)(i) u (2): (1) Jista' jsir appell lill-Arbitru dwar kull deċiżjoni tad-Direttur fuq xi punt ta' liġi jew prinċipju ta' importanza li jitqanqal dwar – id-deċiżjoni ta' xi kwistjoni taħt l-artikolu 105; (2) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (1), appell minn kull deċiżjoni tad-Direttur li tingħata taħt l-artikolu 105 jista' jsir lill- Arbitru bil-miktub mhux iktar tard minn għaxar snin minn dik id-deċiżjoni." - Huwa għalhekk iħossu aggravat bil-fatt li l-Arbitru aċċetta l-argument ta' Joseph Falzon Zammit Munro (rappreżentat tad-Direttur) li d-deċiżjoni tat-12 ta' Ottubru 2014 kienet invece bbażata fuq l-Artikolu 106 tal-Kap. 318 [b'referenza għall-Artikolu 26 dwar il-Pensjoni tal-Invalidita` - u allura s-sub-inċiż (e)-] li jipprovdi illi: Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 97, kull talba għal benefiċċju, pensjoni, allowance jew għajnuna għandha titqies mid- Direttur li jista' – (a) (b) (c) wara li jinnotifika lir-rikorrent, jibgħat it-talba quddiem l- jilqa' t-talba; jew jiċħad it-talba; jew Arbitru maħtur taħt l-artikolu 107: Iżda – (e) jekk it-talba hija għal pensjoni fir-rigward ta' invalidita`, id- Direttur għandu, qabel ma jagħti d-deċiżjoni tiegħu u sakemm dik it-talba ma tkunx taqa' taħt kondizzjonijiet statutorji oħrajn, jikkonsulta dwar l-aspetti mediċi tat-talba lil xi persuna waħda jew aktar li jkollhom warrant biex jeżerċitaw il-professjoni medika u li jkunu maħturin mill-Ministru għall-fini li jagħtu parir dwar każijiet bħal dawk: fejn konsegwentement jidher li ġie applikat l-Artikolu 108(1)(ii) u (3): (1) Jista' jsir appell lill-Arbitru dwar kull deċiżjoni tad-Direttur fuq xi punt ta' liġi jew prinċipju ta' importanza li jitqanqal dwar – xi talba taħt l-artikolu 106, kemm-il darba t-talba ma tkunx ġiet miċħuda mid-Direttur wara li l-istess Direttur ikun ikkonsulta ruħu dwar l-aspetti mediċi tat-talba skont il- paragrafu (a) tal-proviso li hemm mal-imsemmi artikolu 106... (3) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 97, appell minn deċiżjoni tad-Direttur mogħtija taħt il-proviso li hemm mal-artikolu 35 u taħt l-artikoli 58 u 106 jista' jsir lill-Arbitru bil-miktub fi żmien tletin ġurnata mid-data li fiha d-Direttur jikkomunika d- deċiżjoni tiegħu bil-miktub lir-rikorrent jew lill-benefiċjarju skont il-każ." (enfasi ta' din il-qorti) - Għalhekk isostni li t-terminu tal-appell applikabbli huwa dak ta' għaxar (10) snin mid-deċiżjoni tad-Direttur u mhux ta' tletin (30) jum mid-data li fiha d- Direttur ikun ikkomunika d-deċiżjoni tiegħu.  Anke kieku kellu jitqies li t-terminu għall-appell huwa ta' 30 jum mid-data li fiha d-Direttur ikun ikkomunika d-deċiżjoni tiegħu, jibqa' l-fatt li d-Direttur baqa' ma nnotifikahx bid-deċiżjoni tiegħu tat-12 ta' Awwissu 2014 permezz ta' posta reġistrata. - L-appellant jaċċenna għall-fatt li d-deċiżjoni tad-Direttur tat-12 ta' Awwissu 2014 ma ġietx ikkomunikata lilu permezz ta' posta reġistrata, u għalhekk l- istess Direttur ma kellux rekord ta' meta saret in-notifika tal-avviż tat-12 ta' Awwissu 2014. - Fil-fatt isostni li biex l-istess Direttur jirranġa tali "żball" ikkomunikalu ittra oħra datata 14 ta' Ottubru 2014, li hi identika għal dik tat-12 ta' Awwissu 2014 bil-posta reġistrata, u dan sabiex ikollu rekord tan-notifika. Jilmenta illi l-Arbitru ma kellu qatt jikkunsidra l-email tal-5 ta' Settembru 2014 (li fiha d-difensur tiegħu Dr Kevin Niesz kiteb lid-Direttur u irrefera għall-ittra tat-12 ta' Awwissu 2014) bħala d-data tan-notifika.  Fl-ittra tat-12 ta' Awwissu 2014 id-Direttur ma avżahx dwar it- terminu li fih seta' jappella mid-deċiżjoni - L-appellant jilmenta wkoll illi l-ittra tat-12 t' Ottubru 2014 ma tispjega bl- ebda mod il-proċedura disponibbli lilu sabiex huwa jappella mid-deċiżjoni f' każ li huwa ma jaqbilx magħha. Huwa jaċċenna għas-sentenza Polly Cilia Pisani vs Direttur tas-Sigurta` Soċjali (inċidentalment imsemmija mill-Arbitru) mogħtija minn din il-Qorti tal-Appell Inferjuri fis-16 ta' Diċembru 2002 fejn ġie ssottolineat illi: "Hi prassi li l-avviż dwar din il-proċedura u taż-żmien preskritt jinġiebu a konjizzjoni tal-benefiċjarja fuq ir-retro tal-Avviż li jintbagħtilha." L-appellat id-Direttur Ġenerali tas-Sigurta` Soċjali fl-4 ta' Novembru 2016 wieġeb u ta r-raġunijiet għalfejn l-appell għandu jiġi miċħud. Konsiderazzjoni. Għalkemm in-nota marġinali tal-Artikolu 105 tal-Kap 318 taqra "Deċiżjoni ta' Kwistjonijiet dwar assigurabilita` u kontribuzzjonijiet", l-Artikolu 105 innifsu effettivament jirrigwarda s-segwenti kwistjonijiet: (a) jekk xi mpieg ikunx impieg assigurabbli; (b) jekk persuna hijiex jew kinitx persuna impjegata jew persuna li timpjega lilha nnifisha jew persuna li taħdem għaliha nnifisha; (c) min hu jew min kien il-prinċipal ta' persuna impjegata; (d) jekk għandhomx jitħallsu kontribuzzjonijiet minn jew dwar xi persuna; (e) jekk kontribuzzjoni tħallsitx minn jew dwar xi persuna; L-appellant isostni li d-deċiżjoni tad-Direttur (li permezz tagħha l-Pensjoni għall-Invalidita` kienet qegħda titwaqqaflu għaliex l-istess Direttur ma kienx sodisfatt li ma kienx qed jaħdem) tinkwadra taħt is-sub-inċiż (b) u li allura skont l-Artikolu 108(2) tal-Kap. 318, it-terminu tal-appell hu ta' għaxar (10) Il-qorti ma taqbilx għaliex:- (a) Fit-tarf tal-artikolu 105 tal-Kap.3 18, jinghad "Decizjoni ta' kwistjonijiet dwar assigurabilita u kontribuzzjonijiet". Kliem li fih innifsu jaghti lill-qorti x'tifhem li d-decizjoni irid ikollha x'taqsam ma' tali kwistjonijiet. Il-każ in kwistjoni mhuwiex kwistjoni dwar assigurabilita jew kontribuzzjonijiet. (b) Paragrafu (b) qieghed jikkontempla l-każ fejn l-appellat irid jiddeċiedi f'liema kategorija minn tlieta jaqa' l-appellant, cjoe' persuna impjegata, jew li timpjega lilha nnifsiha jew taħdem għaliha nnifisha. (c) Id-deċiżjoni tad-Direttur hi marbuta mat-talba oriġinali tiegħu għall- Pensjoni għall-Invalidita`. Jiġi spjegat li skont l-Artikolu 26(1) biex persuna tikkwalifika għal tali Pensjoni għall-Invalidita` irid jirriżulta li hija tkun inkapaċi żżomm impieg jew taħdem għaliha nfisha minħabba mard fiżiku Tali inkapaċita` tiġi ċertifikata minn persuna jew persuni mediċi maħturin mill-Ministru għall-fini li jagħtu parir fuq dawn il-każijiet. L-Artikolu 26(10) jipprovdi li pensjoni li titħallas taħt dan l-artikolu għandha tiġi riveduta mill-aspett mediku kull tliet (3) snin jew qabel. Fil-fatt, kif jidher mid-dokumenti eżibiti, jeżaminaw lill-appellant perjodikament u "prima facie" kien jirriżultalhom li kien inkapaċi għal xogħol xieraq. Ġara li nonostante tali pariri mediċi, l- ispetturi li investigaw il-każ fl-2014 in segwitu għal rapport anonimu li kien sar lid-Dipartiment, kienu tal-fehma li tul iż-żmien li l-appellant kien qed jirċievi l-Pensjoni għall-Invalidita` kien effettivament qed jinnegozja fil- proprjeta` u jipprattika x-xogħol ta' mastrudaxxa, u dan bi ksur tal-Artikolu L-ittra tad-Direttur tat-12 ta' Awwissu 2014 tikkonsisti essenzjalment f'avviż li b'effett immedjat kienet qegħda titwaqqaf il-Pensjoni tal-Invalidita u talba ghar-rifużjoni ta' €66,750.85. Għalhekk f' dan ir-rigward din il-qorti taqbel mal- konklużjoni tal-Arbitru in kwantu qal li t-terminu li fih seta' jsir appell huwa dak ta' tletin (30) jum minn "mid-data li fiha d-Direttur jikkomunika d-deċiżjoni tiegħu bil-miktub", u dan abbażi tal-Artikolu 108(3). Tqum imbagħad il-kwistjoni dwar in-notifika. Id-deċiżjoni tad-Direttur li jwaqqaf minnufih il-ħlas tal-Pensjoni għall-Invalidita` lil Debono tissemma fl- ittra datata 12 ta' Awwissu 2014 ai termini tal-istess Artikolu 108(3). ntbagħtet bil-posta mingħajr ma ġiet reġistrata. Għalhekk id-Direttur ma kienx f'pożizzjoni jiddikjara meta l-appellant irċeviha. Pero' hu evidenti li Pace Carabez kien irċeviha peress li permezz ta' email tal-avukat tiegħu tal-5 ta' Settembru 2014, saret talba biex issir laqgħa sabiex id-Direttur jispjega f'iktar dettall ir- raġuni ghal dik id-decizjoni. Madankollu mhemmx dubju li rceviha, tant li ntbagħtet l-email datata 5 ta' Settembru, 2014. L-appell quddiem l-Arbitru sar fl-14 ta' Ottubru, 2014, li hu zgur wara li skadew tletin gurnata, ".… mid-data li fiha d-Direttur jikkomunika d-deċiżjoni tieghu bil-miktub lir-rikorrent jew lill- benefiċjarju skont il-każ" (artikolu 108(3) tal-Kap. Hu fih innifsu fatt li fl-ittra tat-12 ta' Awissu, 2014 ma jingħadx: a. A bażi ta' liema disposizzjoni tal-liġi, l-appellat kien iddeċieda li jwaqqaf il-Pensjoni tal-Invalidita; b. Li l-appellant għandu jedd jappella mid-deċiżjoni. Din il-qorti kif presjeduta ilha iktar minn sentejn tikkunsidra appelli taht l-Att dwar is-Sigurta Soċjali (Kap. 318), u taf bħala fatt li meta l-appellat joħroġ deċiżjoni li tkun appellabbli quddiem l-Arbitru, u f'dan il-kaz l-appellat mhuwiex jikkontesta li jezisti jedd ta' appell, jingħata avviż lill-benefiċjarju li jkun jaqra: "Jekk inti ma taqbilx ma' din id-deċiżjoni int tista' tappella lill-Arbitru li maħtur skont l-Att dwar is-Sigurta Soċjali (Kapitolu 318) tal-Liġijiet ta' Malta. L-Appell għandu jsir bil-miktub fi żmien tletin ġurnata, mid-data ta' din l-ittra. L-ittra tal-appell, FLIMKIEN MA' KOPJA TAD-DEĊIŻJONI li qed tiġi appellata (jew kontestata), għandha tiġi indirizzata lis-Segretarja tal-Arbitru, Uffiċċju tal-Arbitru, Blokk C, Belt is-Sebħ, Pembroke, FRN 1700. Appelli lill-Arbitru jistgħu jsiru fuq punt ta' liġi jew prinċipju ta' mportanza li jistgħu jinqalgħu dwar din id-deċiżjoni". F'dan il-kaz l-appellat ma ngħatax avviż simili. Pero' fil-Kap. disposizzjoni li teżigi li jingħata avviż simili, għalkemm din hi prassi tajba. B'dik l-ittra l-appellant ġie nfurmat bid-deċiżjoni tal-appellat, ċjoe' li: a. Il-Pensjoni tal-Invalidita kienet qegħda tiġi mwaqqfa immedjatament, minħabba li l-appellat ma kienx sodisfatt li l-appellant ma jaħdimx; b. L-appellant għandu jirrifondi s-somma ta' €66,750.85, ċjoe' l-Pensjoni tal- Invalidita u bonuses li rċieva bejn is-6 ta' Settembru, 2003 sal-15 ta' Mill-email tal-5 ta' Settembru, 2014 hu evidenti li l-appellant kien assistit minn Fit-12 ta' Settembru, 2014 id- Dipartiment wieġeb l-email, u għarraf lill-avukat li kien qiegħed jassisti lill- appellant li l-Pensjoni tal-Invalidita twaqqfet għaliex kien irriżulta li l-appellant, "… kien qiegħed jagħmel attivita ekonomika filwat li kien qiegħed jipperċepixxi l-pensjoni imsemmija". Minn dik l-email il-posizzjoni tad-Dipartiment kienet ċara u kien evidenti li mhemmx lok għal diskussjoni. Pero' għal xi raġuni kien biss fl-14 ta' Ottubru, 2014 li l-appell ġie ppreżentat. Min-naħa tal-appellant ma ngħatat l-ebda spjegazzjoni għalfejn ġara hekk. Hu evidenti li l-appell sar in vista tal-ittra tat-12 ta' Awissu, 2014 li biha l-appellat ikkomunika d- decizjoni tieghu lill-appellant. Tant hu hekk li fl-ittra tal-appell tat-8 ta' Ottubru, 2014 saret riferenza ghall-ittra tat-12 ta' Awissu, 2014. Fatt li fih innifsu juri li l-appellant kien jaf li seta' jappella mid-deċiżjoni, tant hu hekk li fl-aħħar paragrafu tal-ittra jingħad: "Għaldaqstant, l-klijent iħoss li d-deċiżjoni tad-Direttur li jwaqqaflu ħesrem il-pensjoni tal- invalidita u li saħansitra jitolbu jirrifondi l-flus kollha li rċieva f'benefiċċji soċjali, tisker il- prinċipji tal-ġustizzja naturali u hi żbaljata, inġusta u bla bażi. Minħabba f'hekk qed jinterponi umli appell għal quddiem l-Onorevoli Arbitru sabiex jannulla, jħassar u jibdel id-deċiżjoni tad- Direttur u dan ai termini tal-Artikoli 108(2) u 105(b) tal-Kap. 318 tal-Liġijiet ta' Malta". Jibqa' l-fatt li l-appell kien tardiv, u din mhijiex materja li dwarha l-Arbitru għandu xi diskrezzjoni. Hu minnu li d-Dipartiment reġa' bagħat ittra lill-appellant datata 14 ta' Ottubru 2014, li l-kontenut tagħha hu identiku għal dik tat-12 ta' Awissu, 2014. din id-darba jidher li ntbagħtet bil-posta reġistrata. Mistoqsi dwarha Joseph Falzon Zammit Munro xehed li din intbagħtet sempliċiment bħala reminder, iżda fiha ma jingħadx li ntbagħtet bħala reminder u lanqas mhemm riferenza għall-ittra tat- 12 ta' Awwissu 2014. Pero' din l-ittra ma kinitx titratta deċiżjoni ġdida tal- Għat-tieni darba reġgħet ġiet komunikata lill-appellat id-deċiżjoni li kien ħa l-appellat. Deċiżjoni waħda kien hemm, u l-ewwel darba li l-appellant kien infurmat biha kien bl-ittra tat-12 ta' Awissu 2014. It-terminu tal-appell jiddekorri minn dakinhar li dik id-deċiżjoni giet komunikata lilu mill-appellat. Fil-kaz in ezami d-decizjoni giet komunikata lill-appellat bl-ittra tat-12 ta' Awissu, 2014, li kif rajna zgur li kienet ghand l-appellant ghallinqas fil-5 ta' Għalhekk it-tieni ittra ma tistax tgħin lill-appellant. Għal dawn il-motivi tiċħad l-appell bl-ispejjez kontra l-appellant.