IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 29 ta' Novembru 2019 Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 MH Josephine Link f'isimha proprju kif ukoll bħala prokuratriċi f'isem l-imsiefra Anna Maria Mills, Patricia Cachia Barbara u Greta Lejman Zarb Piscopo; u b'dikriet tal-1 ta' Ġunju 2016 il-kawża tkompliet f'isem Greta Lejman Zarb Piscopo weħedha L-Onorevoli Prim'Ministru, il-Ministru tal- Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali, l-Avukat Ġenerali, u Joseph Zammit Cutajar Dan huwa appell tal-attriċi, tal-konvenut Avukat Ġenerali u tal- konvenut Joseph Zammit Cutajar minn sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha fid-9 ta' Marzu 2018 li sabet ksur tad-dritt fondamentali tal-attriċi għat tgawdija ta' ħwejjiġha imħares taħt l-art. 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta ["il-Kostituzzjoni"] u l- 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 tad-Drittijiet tal-Libertajiet Fundamentali ("l-Ewwel Protokoll"), u tat rimedju għal dak il-ksur. L-Avukat Ġenerali appella mis-sejbien ta' ksur u mir-rimedju, u l-attriċi u l-konvenut Zammit Cutajar appellaw mir-rimedju, għalkemm għal raġunijiet differenti. Il-fatti li wasslu għal din il-kawża huma dawn: l-attriċi flimkien ma' oħrajn awturi tagħha kienet sub-direttarja (u llum hija direttarja) ta' immobbli li kien f'idejn il-konvenut Zammit Cutajar bħala sub-utilista. It-titolu ta' sub-enfitewsi li kellu Zammit Cutajar intemm fit-13 ta' Ġunju 2002 iżda Zammit Cutajar baqa' joqgħod fil-fond. L-attriċi u l-awturi tagħha sejħu lil Zammit Cutajar b'ittra ġudizzjarja tal-20 ta' Ġunju 2006 biex iroddilhom il-fond għax dehrilhom li ma kellux titolu biex jibqa' jżommu, iżda għalxejn. Imbagħad, bis-saħħa tal-Att XVIII tal-2007 iddaħħal l-art. Ordinanza li tneħħi l-Kontroll tad-Djar ["Kap. 158"] li jagħti l-jedd lill-ex- enfitewta jew ex-sub-enfitewta li jżomm il-fond b'titolu ta' kiri mingħand l-ex-direttarju jew ex-sub-direttarju "bl-istess kera u taħt l-istess kondizzjonijiet applikabbli skont l-artikolu 12(2)(i), (ia) u (ii) li għand- Billi lill-attriċi u lill-awturi tagħha dehrilhom li dan kien bi ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija ta' ħwejjiġhom imħares taħt l-art. 37 tal- Kostituzzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll, fetħu din il-kawża1 u talbu illi l-qorti: »1. tiddikjara li bil-fatti ħawn esposti gew vjolati d-drittijiet tal-esponenti għall-proprjetà … kif protetti kemm bl-artikoli tal-Konvenzjoni Ewropeja L-attriċi kellha biss sehem mis-sub-dirett dominju iżda kisbet l-ishma tas-sub-direttarji l-oħra wara li nfetħet il-kawża li għalhekk tkompliet f'isimha weħedha. 1 tal-Ewwel Protokoll tal-istess) u kif ukoll tal-Kostituzzjoni ta' Malta (senjatament l-art. 37 ...) rispettivament, u konsegwentement »2. tagħti dawk ir-rimedji kollħa opportuni u effettivi inkluż jekk ikun hemm il-ħtiega li tiġi dikjarata nulla jew inapplikabbli fil-każ in eżami l- liġi, inkluż l-art. 12A tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta in parte jew in toto, u konsegwentement l-iżgumbrament tal-intimat Joseph Zammit Cutajar mill-appartament inkwistjoni jew li l-istess intimat Joseph Zammit Cutajar jew l- aventi kawża tiegħu ma jistgħux jagħmlu użu u/jew jieħdu ebda bene- fiċċju mill-istess artikolu surreferit 12A tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta u/jew billi tillikwida dak il-kumpens jew just satisfaction dovut lill- esponenti dan b'riżerva għal-likwidazzjoni fl-istadju opportun tad-danni sofferti minnhom bħala konsegwenza ta' dan jekk ikun il-każ.« L-ewwel qorti, wara li ħelset lill-Prim Ministru u lill-Ministru tal- Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali mill-ħarsien tal-ġudizzju, bl-ispejjeż relativi kontra l-attriċi, qatgħet il-kawża hekk: »4. tilqa' limitatament l-ewwel talba tar-rikorrenti u tiddikjara li hija sofriet ksur tal-artikolu 37(1) tal-Kostituzzjoni u tal-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni; ticħadħa fil-bqija; »5. tilqa' limitatament it-tieni talba tar-rikorrenti u tikkundanna lill- intimat Avukat Ġenerali jħallasha s-somma ta' ghoxrin elf euro tar-rikorrenti għall- tqisx (€20,000) iżgumbrament tal-intimat Zammit Cutajar, iżda tiddeciedi li dan ma jistax jinqeda bl-artikolu 12A tal-Kap. 158 biex jilqa' għal kull azzjoni li għamlet jew li tista' tagħmel ir-rikorrenti fil-forum kompetenti sabiex tikseb l-iżgumbrament tiegħu mill-appartament … … .... Peress li mhux it-talbiet kollħa tar-rikorrenti gew milqugħa, il-bqija tal-ispejjeż jinqasmu hekk: terz ir-rikorrenti u żewġ terzi l-Avukat Ġenerali.« Ir-raġunijiet li wasslu lill-ewwel qorti għal din id-deċiżjoni, safejn relevanti għal dan l-appell, ġew imfissra hekk: »i. L-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni »Ir-rikorrenti tallega li ġie leż id-dritt fundamentali tagħha għal protezzjoni minn privazzjoni ta' proprjetà bla kumpens adegwat ai termini tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. »Fir-raba' eċċezzjoni tiegħu l-intimat Avukat Ġenerali jeċċepixxi hekk fir-rigward ta' dan l-artikolu - »"… sa fejn ir-rikorrenti qed jinvokaw il-protezzjoni tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, tal- imsemmi artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u dan peress li dana l- Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 artikolu japplika biss f'każ ta' tehid forzuz tal-proprjetà. Illi sabiex wieħed ikun jista' jitkellem fuq teħid forzuż jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita minn kull dritt li għandha fuq dik il- proprjetà bħal meta jkun hemm ordni ta' esproprjazzjoni permezz ta' akkwist b'titolu ta' xiri assolut. Però ċertament li fil-każ odjern tali żvestiment ma jsirx u dan peress li, bit-tħaddim tal-artikolu 12A tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta, ir-rikorrenti ma tilfux għal kollox il-jeddijiet kollha fuq il-ġid in kwistjoni. Il-miżura msemmija fil-liġi li qed jattakaw ir-rikorrenti, għalkemm tinkwadra ruħha taħt kontroll ta' użu, madankollu din ċertament ma twassalx għal deprivazzjoni totali tal-proprjetà. Isewgi għalhekk li l-ilment tar-rikorrenti ma jinkwadrax tal-Kostituzzjoni u fil-parametri konsegwentement għandu jiġi miċħud;" »… il-qorti tqis li t-teħid tal-pussess tal-appartament in kwistjoni mingħand ir-rikorrenti u l-awturi tagħha sar b'mod obbligatorju u dan stante li l-kera fuq l-istess proprjetà ġiet imposta bis-saħħa tal-liġi li ddaħħlet fis-seħħh fl-2007. Mela tali reġim ma kellux il-kunsens tas- sidien. Żgur li ma huwhiex il-każ li l-konverżjoni miċ-ċens temporanju għal kirja tal-appartament … in kwistjoni saret bi ftehim reċiproku bejn is-sidien u l-okkupanti. Tant hu hekk li r-rikorrenti u ħutha qatt ma aċċettaw ħlasijiet mingħand Joseph Zammit Cutajar wara li skada ċ-ċens. Għalhekk għalkemm f'dan il-każ wieħed ma jistax jitkellem dwar esproprjazzjoni, il-kera kienet imposta fuq ir-rikorrenti b'mod arbitrarju anke jekk rispettanti leġislazzjoni apposita, u għal din l-impożizzjoni ma ngħatat ebda xelta. »Għal dawn ir-raġunijiet, għalkemm, kif josserva l-intimat Avukat Ġenerali, lir-rikorrenti ma tneħħilhiex kull dritt tagħha bħala sid fuq il- proprjetà mertu ta' esproprjazzjoni vera u proprja, lanqas huwa aċċettabbli l-argument li l- liġi tal-2007 hija klassifikabbli bħala sempliċi kontroll fl-użu u fit- tgawdija tal-proprjetà għax qiegħed iċaħħad b'mod sinifikanti lis-sidien milli jagħmlu użu kif jixtiequ huma mill-proprjetà tagħhom. … … ... il-proċeduri, bħalma ta' dawn jiġri »Għal dawn ir-raġunijiet, il-qorti tikkonkludi li b'riżultat tal-introduzzjoni tal-artikolu 12A tal-Kap. 158 ir-rikorrenti sofriet ksur tal-artikolu 37(1) tal-Kostituzzjoni u għall-istess motivi r-raba' eċċezzjoni tal-Avukat Ġenerali qiegħda tiġi respinta. L-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni »Ir-rikorrenti ssostni li l-artikolu 12A tal-Kap. 158 jipprivaha mill- pussess tal-appartament in kwistjoni u jnaqqas u jneħħi d-dritt tagħha għat-tgawdija tal-possedimenti tagħha kif protetti bl-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. l-oħra jeċċepixxi l-intimat Avukat Ġenerali »Min-naħa fil-ħames eċċezzjoni tiegħu li, skont il-proviso ta' dan l-istess artikolu, l-istat għandu kull dritt li jgħaddi dawk il-liġijiet li jidhirlu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà skont l-interess ġenerali u jgawdi minn diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk il-miżuri soċjali meħtieġa għall-ħarsien tal-interess ġenerali. Dan l-intimat ikompli jargumenta li meta wieħed jikkonsidra li l-introduzzjoni ta' dan l-artikolu sar bi skop li l-gvern jimplimenta l-politika tiegħu soċjali u ekonomika fil-qasam tal-akkommodazzjoni, l-artikolu 12A m'għandux jitqies leżiv tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti. »Fis-sitt eċċezzjoni tiegħu imbagħad l-Avukat Ġenerali jkompli jargu- menta li l-artikolu 12 tal-Kap. 158 għandu għanijiet leġittimi u sar fl- interess ġenerali u b'hekk ma hemm xejn ħazin taħt il-Konvenzjoni Ewropea li l-liġi tagħna tipprovdi li f'għeluq enfitewsi jew sub-enfitewsi l-okkupant li jkun qed juża l-fond bħala r-residenza tiegħu għandu jitħalla fid-dar taħt titolu ta' kera. Skont dan l-intimat għalhekk, safejn ir-rikorrenti qegħdin jitolbu dikjarazzjoni minn din il-qorti li l-liġi tikser il- Konvenzjoni Ewropea u li l-kirja favur Jospeh Zammit Cutajar għandha tiġi mwaqqfa, tali talbiet mhumiex ġustifikati. »Fis-seba' eċċezzjoni tiegħu, l-Avukat Ġenerali jgħid illi bl-emendi introdotti bl-Att X tal-2009 il-valur tal-kera beda jogħla kull tliet snin u għalhekk l-kera mhijiex kera daqstant sproporzjonata iktar u iktar meta jkun hemm preżenti għanijiet leġittimi meħuda fl-interess pubbliku. »Fit-tmien eċċezzjoni, l-Avukat Ġenerali jeċċepixxi illi meta wieħed jiġi biex ikejjel il-proporzjonalità wieħed irid iqis ukoll li l-protezzjoni tal- kera taħt l-art. 12A tal-Kap. Apparti dan, it-tiswijiet kollha li jolqtu l-post imissu biss lill-okkupant u mhux lis-sid. »Fid-disa' eċċezzjoni tiegħu, l-Avukat Ġenerali jargumenta li meta wieħed jiżen dan l-assjem kollu, il-konklużjoni għandha tkun illi anke din il-parti tal-ilment tar-rikorrenti dwar in-nuqqas ta' proporzjonalità mhijiex ġustifikata, għaliex ma hemm l-ebda ksur tal-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, u allura kull talba għal kumpens prospettata mir-rikorrenti mhijiex ġustifikata. »L-intimat Joseph Zammit Cutajar min-naħa tiegħu fl-ewwel eċċezzjoni minnu sollevata jgħid li mhux minnu li fl-għeluq taċ-ċens temporanju msemmi l-korp ta' bini msemmi flimkien mal-benefikati rriverta lura għand is- sidien fit-13 ta' Ġunju 2002 peress li l-fond tiegħu kien okkupat minnu b'titolu validu fil-liġi a tenur tal-Kap. »… il-qorti tislet is-segwenti kunsiderazzjonijiet għall-fini tal-każ odjern: Kif diġà ġie aċċennat, il-kirja li r-rikorrenti u l-awturi tagħha kienu kostretti jidħlu fiha mal-intimat Zammit Cutajar ma kienitx waħda volontarja iżda dettata mill-liġi, senjatament bl-introduzzjoni tal-artikolu 12A tal-Kap 158; Tenut kont tal-fatt li ċ-ċens temporanju konċess lill-intimat Zammit Cutajar ġie fi tmiemu fit-13 ta' Ġunju 2002, fil-mori u sakemm gew introdotti l- emendi fil-liġi bl-Att nru XVIII tal-2007, l-istess intimat kien baqa' jirrisjedi fl-appartament in kwistjoni mingħajr is-sostenn ta' titolu validu mogħti mill-liġi. Isegwi li l-ewwel eċċezzjoni tal-intimat Joseph Zammit Cutajar ma treġix; Minkejja li tiżdied kull tliet snin bis-sahħa tal-emendi tal-Att X tal- 2009, analizzati l-valuri lokatizji tal-appartamenti fl-istess blokka skont is-suq ħieles fl-isfond tar-rata tal-kera li r-rikorrenti tista' tkun intitolata għaliha bis-saħħa tal-art. 12A tal-Kap. 158 ma hemm ebda dubju li hemm disparità enormi bejn ir-rati. Infatti, dan id-distakk jirriżulta ċar anke mill-valur lokatizju ta' €4,200 fis-sena mogħti mill-perit Buhagiar imressaq mill-intimat Avukat Ġenerali – liema valur huwa ferm aktar konservattiv minn ċifri oħra lokatizji mogħtija minn periti mqabbda mill- Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 qrati fir-rigward ta' appartamenti oħra fl-istess blokka – xorta jirriżulta li hemm qabża kbira meta mqabbel mal-valur lokatizju massimu li r- rikorrenti tista' tirċievi skont il-liġi ta' €628.93 fis-sena. Ċertament li tali rata dettata mill-liġi la tista' titqies li hija kompatibbli mar-realtà soċjali f'Malta fiż-żminijiet tal-lum u lanqas mar-rati lokatizji applikabbli fis-suq ħieles tal-proprjetà. Isegwi li, għall-fini tal-każ odjern, l-art. 12A tal-Kap. 158 qiegħed jikkonċedi d-dritt ta' inkwilinat fuq l-appartament … in kwistjoni lill-intimat Joseph Zammit Cutajar filwaqt li r-rikorrenti mhix qed tirċievi kumpens xieraq u ġust li jagħmel tajjeb għal dan il-piż impost fuqha; B'żieda ma' dan jingħad ukoll li r-rikorrenti m'għandhiex il-garan- zija jew ċertezza ta' meta l-appartament in kwistjoni jista' attwalment jerġa' jirriverti lura għandha; Huwa minnu li hija l-prerogattiva esklussiva tal-istat li jilleġisla bil- għan li jindirizza l-qafas soċjali viġenti fil-pajjiż minn żmien għal żmien, inkluż li jintrometti fl-użu u t-tgawdija ta' proprjetà ta' ċittadini privati. Madankollu, fit-tħaddim tad-diskrezzjoni tiegħu li joħloq mekkaniżmu li jipproteġi kategorija ta' ċittadini (utilisti ta' fondi għal fini tal-każ tal-lum) huwa xorta m'għandux il-mano libera li jippreġudika b'mod spro- porzjonat id-drittijiet ta' kategorija ta' ċittadini oħra (sidien ta' dawk il- fondi għal fini tal-każ tal-lum). Fin-nuqqas huwa l-istat li għandu jġorr ir-responsabbiltà għal dan l-iżbilanċ bejn il-varji drittijiet imsemmija; Fil-każ tal-lum din il-qorti tasal għall-istess konklużjoni li waslu għaliha qrati oħra ripetutament f'kawżi ta' din ix-xorta u cioè li l- mekkaniżmu leġislattiv in eżami ma jipprovdix għal salvagwardji adegwati favur is-sidien ta' proprjetajiet milquta b'tali liġi, b'dana li allura b'applikazzjoni għall-fattispeċje ir-rikorrenti odjerna hija kostretta li ġġorr fuqha piż sproporzjonat u inġust li jiġġustifika l-pretensjoni tagħha li hija sofriet ksur tad-dritt fundamentali tagħha għat-tgawdija tal-proprjetà. il-qorti ssib »Għaldaqstant tad-dritt fundamentali tagħha kif protett bl-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Għall-istess raġunijiet tiċħad mill-ħames sad-disa' eċċezzjoni mressqa mill-intimat Avukat Ġenerali. Tiċħad ukoll l-ewwel eċċezzjoni tal-intimat Joseph Zammit Cutajar. leżjoni »Fit-tieni talba tagħha r-rikorrenti titlob rimedju xieraq. »Ma hemm ebda dubju li in vista tal-fatt li r-rikorrenti sofriet piż sproporzjonat meta kienet imċaħħda mit-tgawdija tal-proprjetà tagħha kawża tal-applikazzjoni tal-art.12A tal-Kap. 158, hija għandha tingħata rimedju adegwat. »L-ewwel rimedju huwa fis-sens li la din il-qorti sabet li l-artikolu 12A tal-Kap. 158 jikser id-dritt fundamentali għat-tgawdija tal-appartament mertu tal-proceduri tal-lum, l-intimat Joseph Zammit Cutajar jew l-aventi causa tiegħu ma jistghux jinqdew bil-protezzjoni tal-liġi f'każ li ssir kawża għall-iżgumbrament tiegħu mill-fond in kwistjoni. »It-tieni rimedju huwa l-għoti ta' kumpens għar-rikorrenti biex jagħmel tajjeb għall-leżjoni sofferta. »… il-qorti sejra tieħu diversi fatturi in konsiderazzjoni fil-likwidazzjoni tal-kumpens, ewlenin fosthom: »1. id-diskrepanza sostanzjali li hemm bejn il-kera li r-rikorrenti kienet intitolata għalih għal snin sħah mingħand l-intimat Joseph Zammit Cutajar kawża tal-limitazzjonijiet fil-quantum massimu tal-kera impost mill- artikolu 12A u l-kera li l-appartament … kellu potenzjal jattira fis-suq ħieles; »2. l-għan soċjali intiż li jintlaħaq mil-liġi impunjata u cioè sabiex jipprovdi akkommodazzjoni adegwata fil-kuntest ta' social housing; »3. l-istat ta' inċertezza li r-rikorrenti ilha fih għal snin sħaħ; »4. it-trapass taż-żmien li matulu r-rikorrenti kienet kostretta tissubixxi sproporzjon fid-drittijiet fundamentali taghħa għat-tgawdija tal-pro- prjetà tenut kont ukoll però li għalkemm iċ-ċens temporanju ta' Joseph Zammit Cutajar għalaq f'Ġunju 2002, ir-rikorrenti vera damet tlettax-il sena sa Jannar 2015 biex intavolat il-proceduri odjerni. Dan però jingħad ukoll fil-kuntest tal-fatt li f'materja li titratta allegat ksur ta' drittijiet funda- mentali huwa konnoxut li ma hemm ebda dekors ta' preskrizzjoni; »5. in-nuqqas lampanti tal-istat li, matul is-snin, baqa' jkaxkar saqajh u ma ħa ebda miżuri effettivi leġislattivi biex jirrimedja s-sitwazzjoni li sabet ruħha fiħa r-rikorrenti; »6. l-inerzja da parti tal-istat, li matul is-snin baqa' passiv għall-ħtieġa ta' intervent leġislattiv effettiv sabiex joħloq bilanċ proporzjonat bejn il- piżijiet u d-drittijiet tas-sidien ta' dawn il-fondi. »Fid-dawl tas-suespost il-qorti hija tal-fehma li l-kumpens ġust li għandu jingħata lir-rikorrenti huwa dak ta' €20,000. »Dan il-kumpens għandu jagħmel tajjeb għalih l-Avukat Ġenerali. »F'dan l-istadju l-qorti sejra tindirizza t-tieni eċċezzjoni tal-intimat Zammit Cutajar fejn qiegħed jeċċepixxi li din il-qorti m'għandhiex ġurisdizzjoni li tordna l-iżgumbrament tiegħu kemm-il darba tiġi milqugħa l-ewwel talba tar-rikorrenti u dan peress li tali kompetenza tispetta lill-Bord li Jirregola l-Kera kif provdut fl-artikolu 1525 et seq. tal-Kap. 16 tal- Liġijiet ta' Malta. »Dan il-punt diga' ġie trattat fil-każ Josephine Link et v. L- Onorevoli Prim Ministru et deciz fis-27 ta' Ġunju 2017 (rik. 96/2014) fejn ingħad hekk - »"Illi ġie deċiż diversi drabi mill-qrati taghna li l-proċeduri kostit- uzzjonali mhumiex il-forum addattat sabiex jiġi deċiż jekk inkwilin għandux jiġi żgumbrat jew le. Din il-vertenza tispetta lill-qrati ordinarji jew lill-Bord li jirregola l-Kera skont il-każ. Dak li huwa rilevanti hija l-konsiderazzjoni li, fil-każ li jinstab li liġi hija vjolattiva tad-drittijiet fundamentali ta' xi parti, dik il-liġi ma tistax tibqa' tingħata effett bejn il-partijiet kemm-il darba u sakemm l- applikazzjoni taghħa tkun leziva għad-drittijiet fundamentali ta' dik il-parti (ara sentenza Curmi v; Avukat Ġenerali, Kost 24/06/2016). »"Fl-istess sens is-sentenza Portelli v. Avukat Ġenerali, 45/2014 – deciza fil-25 ta' Novembru 2016 fejn il-qorti qalet hekk: »"'Dan ma jfissirx illi din il-qorti sejra tordna l-iżgumbrament tal-konvenut; dan ma huwiex kompitu ta' din il-qorti u lanqas ma huwa meritu ta' kawża kostituzzjonali illi l-qorti tara jekk il- Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 konvenut għandux xi titolu ieħor li jagħtih jedd ikompli jżomm il-fond: dak ikun il-meritu ta' kawża ad hoc quddiem il-qorti jew tribunal kompetenti. Li qieghdha tgħid din il-qorti huwa biss illi f'kawża li jistghu jiftħu l-atturi għall-iżgumbrament tal- konvenut quddiem il-qorti jew tribunal kompetenti, il-konvenut ma jkunx jista' jinqeda bl-art. 12(2) tal-Kap. 158 għad-difiża tiegħu billi dak l-artikolu huwa, fir-relazzjoni bejn l-atturi u l- konvenut, bla effett'. [Ara s-sentenza mogħtija fid-29 ta' April 2016 fl-ismijiet Victor El Gazzar et v. Avukat Ġenerali et] … … ... »"Din l-qorti għalhekk mhux ser tipprovvdi fuq dan ir-rimedju mitlub. »Il-qorti tikkondividi dawn il-konklużjonijiet appena ċitati u sejra tagħmilhom tagħha. L-Avukat Ġenerali appella mis-sejbien ta' ksur tal-jedd tal-attriċi għat- tgawdija ta' ħwejjiġha. Appella wkoll, u appellaw ukoll l-attriċi u l- konvenut Zammit Cutajar, mir-rimedju mogħti, għalkemm għal raġunijiet Billi, jekk jintlaqa' l-appell tal-Avukat Ġenerali dwar il-ksur u jinstab li l-attriċi ma ġarrbet ebda ksur tal-jeddijiet tagħha, il-kwistjoni tar-rimedju ma tibqax relevanti, il-qorti sejra tibda billi tqis dik il-parti tal-appell tal-Avukat Ġenerali. L-Avukat Ġenerali fisser l-ewwel aggravju fil-qosor hekk: »L-esponent jissottometti li r-rikorrenti ma setgħetx tinvoka ksur tal- ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni stante s-sokkomb- enza tagħha għall-artikolu 12A tal-Kap. 158 u dan peress li r-rikorrenti ma żgumbratx lil Joseph Costigan wara l-għeluq tal-konċessjoni sub- enfitewtika.« Effettivament f'dan l-ewwel aggravju l-Avukat Ġenerali jgħid illi bejn l- 2002, meta ntemmet is-sub-enfitewsi, u l-2007, meta ddaħħal fis-seħħ 12A tal-Kap. 158, l-attriċi u l-awturi tagħha setgħu mexxew għall- iżgumbrament tal-konvenut Zammit Cutajar billi, kif jifhimha l-Avukat Ġenerali, f'dak iż-żmien sub-enfitewta ma kellux jedd jikkonverti t-titolu tiegħu f'wieħed ta' kiri. Għalhekk, ikompli jgħid l-Avukat Ġenerali, kien minħabba nuqqas tal-attriċi u tal-awturi tagħha, u mhux minħabba nuqqas tal-istat, li l-fond ma ġiex lura f'idejhom. Qabel xejn il-qorti ma tarax kif jista' jingħad illi l-attriċi wriet "is- sokkombenza tagħha għall-artikolu 12A tal-Kap. 158 … peress illi r- rikorrenti ma żgumbratx lil Joseph Zammit Cutajar wara l-għeluq tal-kon- ċessjoni sub-enfitewtika". Jekk tassew qabel ma daħal fis-seħħ l-art. 12A il-konvenut Zammit Cutajar ma kellux titolu biex iżomm il-fond, u t-titolu ngħatalu b'dak l-artikolu, l-attriċi setgħet tiżgombra lill-konvenut Zammit Cutajar qabel u mhux wara d-dħul fis-seħħ tal-art. 12A u għalhekk, jekk ma żgumbratux qabel, kienet "sokkombenti" mhux għall-art. 12A li kien għadu ma ddaħħalx fil-liġi iżda għall-okkupazzjoni bla titolu jekk tassew Zammit Cutajar ma kellux titolu. Tassew li fuq interpretazzjoni stretta tal-Kap. 158 kif kien qabel ma ddaħħal l-art. 12A l-attriċi u l-awturi tagħha kellhom ħames snin bejn meta ntemmet is-sub-enfitewsi fl-2002 u meta ddaħħal l-art. 2007 li fihom setgħu fittxew li jiżgumbraw lil-konvenut Bonett mingħajr l-ostakolu tal-art. Madankollu, il-fatt li kienu disposti li jħalluh iżomm il-fond wara li ntemmet is-sub-enfitewsi għal ħames snin, għax kienu jafu li meta riedu setgħu bdew proċeduri biex jiżgumbrawh jekk ma kellux titolu ieħor biex ikompli jżomm il-fond, ma jfissirx illi irrinunzjaw għall-jedd li, aktar 'il quddiem, ifittxu dak ir-rimedju. Għalhekk, għalkemm huwa minnu illi l-attriċi ma tistax tilmenta dwar ksur tal-jeddijiet tagħha fiż-żmien bejn l-2002 u l-2007 meta għal talba Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 għal żgumbrament ma kienx hemm l-ostakolu tal-art. 12A, l-attriċi ma tistax titqies illi irrinunzjat għal drittijiet tagħha taħt il-Konvenzjoni. L-ewwel aggravju tal-Avukat Ġenerali għalhekk ma jistax jintlaqa'. Fit-tieni aggravju l-Avukat Ġenerali jgħid illi "ma jaqbilx … li l-art. tal-Kostituzzjoni huwa applikabbli għall-kawża odjerna u dan peress illi l-kawża ma tikkonċernax teħid ta' proprjetà iżda se mai kontroll fl-użu tal-proprjetà". Dan l-aggravju huwa manifestament ħażin. L-art. 37 ma jgħidx biss li ma tista' tittieħed ebda proprjetà mingħajr il-ħlas ta' kumpens xieraq, iżda wkoll illi "ebda interess fi jew dritt fuq proprjetà" ma jista' jittieħed mingħajr dak il-kumpens. Fil-każ tallum lill-attriċi bis-saħħa tal-art. itteħdilha l-jedd li jkollha l-pussess battâl tal-fond, li ċertament huwa "interess" fil-proprjetà u dritt fuqha. Dan l-aggravju wkoll huwa għalhekk miċħud. Fit-tielet aggravju l-Avukat Ġenerali jgħid illi ma kienx hemm ksur tal- 1 tal-Ewwel Protokoll. »… … … Għalkemm huwa minnu li l-valur lokatizju tal-appartament skont l-artikolu 12A tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif milqut mill- artikolu 39(4) tal-Att X tal-2009 huwa inqas mill-ammont ta' kera fuq is- suq ħieles, madankollu għandhom jitqiesu għadd ta' fatturi importanti ħafna għall-għanijiet tal-prinċipju tal-proporzjonalità mitlub skont l- ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. »F'dan il-kuntest huwa prinċipju stabbilit kemm fil-ġurisprudenza nostrana kif ukoll dik tal-Qorti Ewropea li l-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll ma jiggarantix kumpens sħiħ għall-ġeneralità tal-każijiet kollha. Dan għaliex meta jkun hemm preżenti għanijiet leġittimi meħuda fl-interess ġenerali, bħal ma huwa dan il-każ, il-kumpens ġust jista' jkun inqas mill-valur sħiħ tas-suq. … … ... »Illi fil-kuntest tal-kontroll leġittimu mill-istat tal-użu ta' proprjetà fl- interess ġenerali l-ewwel onorabbli qorti ma setgħetx tpoġġi fl-istess keffa l-valur tal-proprjetà fis-suq ħieles mal-valur li għandu jitħallas għal għanijiet ta' akkomodazzjoni soċjali. Tant hu hekk li dwar użu ta' proprjetà fl-interess ġenerali fil-kuntest ta' akkomodazzjoni soċjali huwa magħruf li l-valur li jista' jkollu jitħallas jista' jkun ħafna inqas mill- ammont ta' kera fis-suq ħieles. »Isegwi għalhekk li l-element tal-proporzjonalità u ta' dak li kellu jiġi meqjus bħala kera ġusta fil-kuntest tal-ewwel artikolu tal-Ewwel Proto- koll tal-Konvenzjoni ma kellux jitkejjel sempliċement fuq il-kejl tal-valur rejali tal-proprjetà iżda fuq il-fatt li dan iI-fond kien qiegħed jinkera għal skop soċjali. … … ... »Illi fil-każ odjern, l-interferenza fil-proprjetà tar-rikorrenti saret skont il- liġi u twettqet għal għanijiet soċjali fl-interess pubbliku. Għalhekk, biex wieħed ikun jista' jistħarreg il-bilanċ ġust bejn l-interess ġenerali u l- interess tal-individwu, wieħed għandu japprezza li miżura ta' din ix- xorta, meħuda fl-interess pubbliku, għandha tattira kumpens li għandu jkun ferm anqas mill-valur sħiħ fis-suq. l-appellant huwa »Illi li r-rikorrenti ma wrietx b'mod sodisfaċenti li hija qiegħda ġġarrab xi piż eċċessiv u sproporzjonat minħabba l-ammont ta' kera li qed tipperċepixxi. ll-kera annwali li qiegħda titħallas lilha fil-preżent mhuwiex xi ammont li jista' jitqies bħala irriżorju. Aktar minn hekk bl-introduzzjoni tal-artikolu 39(4A) permezz tal-Att X tal-2009, il-valur tal-kera ma baqgħetx togħla biss kull ħmistax-il sena skont l-artikolu 12A tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta iżda kull tliet snin skont l-artikolu 1531Ċ tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta. Bid-dħul tal-emendi l-ġodda fil-Kodiċi Ċivili, il-kera li r-rikorrenti tista' ddaħħal mingħand l-intimat mhux ser tibqa' staġnata għal dejjem iżda ser togħla kull tliet snin b'mod proporzjonali skont id-dispos- izzjonijiet tal-artikolu 1531Ċ tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta fuq il-bażi tal-indiċi tal-inflazzjoni, kif hemm provdut fl-artikolu 13 tal-Kap. 158 tal- Liġijiet ta' Malta; »Illi magħdud ma' dan, il-kirja favur Zammit Cutajar m'hijiex waħda perpetwa li sejra tintiret minn ħaddiehor. Ifisser allura li l-protezzjoni tal-kera m'hijiex ħa testendi ruħha għal ġenerazzjoni oħra iżda sejra tispiċċa malli l-intimati ma jibqgħux jirrisjedu fi-appartament. »Tajjeb li jingħad ukoll li tul l-okkupazzjoni tiegħu jidher li Joseph Zammit Cutajar ħa ħsieb l-appartament. Minn dan l-investiment gawdiet ir- rikorrenti wkoll għaliex kieku dawn il-flejjes kien ikollha toħroġhom hi biex l-appartament ma jitgħarraqx. »Fattur ieħor rilevanti huwa I-fatt li fl-atti tal-kawża ma nġabet l-ebda prova min-naħa tar-rikorrenti li hija kienet kapaċi ssib persuni li kienu disposti li jikru dan l-appartament partikolari skont il-valur li hija indikat fis-sottomissjonijiet tagħha. … … ... »Illi fil-fehma tal-appellant, l-ewwel onorabbli qorti kellha tikkunsidra wkoll dan il-fattur u cioè li r-rikorrenti ma għamlitx tali prova li turi li fuq is-suq ħieles kien hemm talba għal tali ammont ta' kera li r-rikorrenti kienet qed tippretendi li tirċievi. »Illi hemm fattur ieħor li fil-fehma tal-esponent l-ewwel onorabbli qorti ma kkunsidratx. Illi minkejja li wieħed jista' jargumenta li mhux sew li l- Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 istat jitfa' fuq is-sid privat parti mill-obbligu tiegħu li jipprovdi akko- mmodazzjoni soċjali liċ-ċittadin fil-bżonn, madankollu wieħed ma jridx jinsa li jekk kemm-il darba l-poplu in ġenerali ma jipparteċipax biex igħin f'dan il-qasam tant sensittiv bil-konsegwenza li l-istat jitħalla waħdu biex isolvi l-problema tal-akkommodazzjoni soċjali billi jibni aktar postijiet biex jakkommoda lill-persuni fil-bżonn jew billi jissussidja parti mill-kirjiet, dan inevitabilment ikun ifisser li l-istat ikun irid jara minn fejn irid iġib il-flus sabiex jiffinanzja dan kollu. Ċertament dan jista' jsir biss billi jiżdiedu t-taxxi u jitnaqqsu l-benefiċċji soċjali u l- pensjonijiet. »F'pajjiżna hemm servizzi li jingħataw liċ-ċittadini bla ħlas, inkluż is- saħħa u l-edukazzjoni kif ukoll ir-rati ta' taxxa fuq id-dħul huma baxxi meta wieħed iqabbilhom ma' pajjiżi oħra. Dawn il-benefiċċji huma possibbli u sostenibbli minħabba l-fatt, fost affarijiet oħra, li s-sid privat qiegħed jikkontribwixxi fil-qasam tal-akkomodazzjoni soċjali. »Għalhekk minkejja li sidien privati bħar-rikorrenti qiegħda tikkon- tribwixxi f'dan il-qasam billi ma tipperċepixxix il-kera ħielsa fuq is-suq, min-naha l-oħra l-istat qiegħed ipattilha billi jagħtiha numru ta' benefiċċji f'oqsma oħra tal-ħajja bħal saħħa, edukazzjoni, benefiċċji soċjali, bini ta' toroq u tnaqqis ta' taxxa fost oħrajn. »Ifisser għalhekk meta wieħed jiġbor kollox u jqis dawn il-fatturi kollha, partikolarment li l-kera qed togħla gradwalment u li l-protezzjoni hija għal żmien temporanju bil-konsegwenza li hemm ċertezza li l-fond ser jerġa' jirrirorna għand ir-rikorrenti, l-esponent jasal għall-fehma li l- element tal-bilanċ u tal-proporzjonalità jinstab sodisfatt u li fl-ebda waqt ma ġie vjolat, b'dan li l-ewwel onorabbli qorti ma kinitx ġusta meta laqgħet it-talbiet attriċi li seħħet vjolazzjoni tal-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea; Huwa minnu illi l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll ma jiggarantix illi, meta tintwera ħtieġa soċjali għall-kontroll tal-użu tal-proprjetà, is-sid għandu jkollu dħul mill-proprjetà daqskemm jirrendi s-suq ħieles. wkoll illi kiri taħt il-Kap. 158 jeħles lis-sid minn ċerti obbligazzjonijiet, bħal ma hija l-obbligazzjoni ta' tiswijiet, li normalment jintrefgħu minn sid-il-kera u li jistgħu jkunu ta' piż mhux traskurabbli. wkoll illi l-kera fis-suq ma huwiex bilfors tant fil-mija tal-valur kapitali, kif jaħdmuh il-periti, iżda kemm issib lil min hu kapaċi u dispost li joffri daqshekk. Huwa minnu wkoll jiżdied kull tliet snin, għalkemm, naturalment, kemm ikunu biżżejjed dawn iż-żjidiet jid- dependi fuq kienx xieraq jew le l-kera oriġinali li fuqu jinħadmu. Madankollu, ukoll meta jitqiesu dawn il-fatturi, id-diskrepanza bejn il- kera li tagħti l-liġi u l-kera li jagħti s-suq ħieles hija kbira wisq, ukoll jekk tqis l-inqas stima favorevoli għas-sid. L-analiżi li għamlet l-ewwel qorti turi illi, meqjusa l-fatturi relevanti kollha, il-liġi għalkemm magħmula għal skop leġittimu ma tħarisx ukoll il-ħtieġa ta' pro- porzjonalità u għalhekk ma tgħaddix mill-eżami tal-art. 1 tal-Ewwel Fattur ieħor li jsemmi l-Avukat Ġenerali fir-rikors tal-appell huwa illi l- kiri ma jintiritx u għalhekk xi darba sejjer jiġi lura għand is-sid. huwa minnu iżda taħt l-art. 12A xorta hemm inċertezza dwar meta dan sejjer jiġri. Se mai dan il-fattur jista' jkollu relevanza għall-quantum tal- kumpens li jingħata għall-ksur tad-dritt, iżda ma jeliminax dak il-ksur. Igħid ukoll l-Avukat Ġenerali illi l-fatt li s-sidien jissussidjaw l- akkommodazzjoni soċjali jippermetti lill-gvern li jagħti servizzi soċjali oħra li, mod ieħor, ma jkunx jista' jagħti bla ma jgħolli t-taxxi. Dan l- argument kien forsi jkollu xi meritu li kieku s-sidien igawdu b'xi mod privileġġjat minn dawn is-servizzi soċjali, iżda fil-fatt jibbenefikaw minnhom mhux iżjed minn ħaddieħor u għalhekk ikun xieraq illi, daqskemm il-komunità kollha tgawdi mis-servizzi soċjali, hekk ukoll il- komunità kollha u mhux biss is-sidien terfa' l-piż tal-akkommodazzjoni soċjali. Wara kollox, kif sewwa jgħid l-Avukat Ġenerali, dan il-piż Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 għandu jintrefa' mill-"poplu in ġenerali" u mhux biss minn settur partikolari, bħal ma huma s-sidien ta' proprjetà mikrija. Dan l-aggravju wkoll għalhekk ma jistax jintlaqa'. Ir-raba' aggravju tal-Avukat Ġenerali jolqot il-quantum tal-kumpens. Billi dwar dan hemm ukoll aggravju tal-attriċi – l-attriċi tgħid illi l- kumpens mogħti huwa ftit waqt illi l-Avukat Ġenerali jgħid illi huwa wisq – il-qorti sejra tqis dawn l-aggravji flimkien. Imqabbel ma' proprjetajiet oħra simili fl-istess inħawi kera xieraq għall- fond li dwaru saret il-kawża kien ta' sitt elef u sitt mitt euro (€6,600) fis-sena għall-ħames snin bejn l-2007, meta daħal fis-seħħ l-art. mitejn euro (€7,200) fis-sena għat-tmien snin bejn l-2012 u llum – b'kollox sebgħa u ħamsin elf u sitt mitt euro (€57,600). Għat-tlittax-il sena bejn l-2007 u llum, mela, il-kera, qabel tnaqqis minħabba spejjeż ta' tiswijiet u manutenzjoni, u żmien bejn kirja u oħra u żmien meta ma jinstabx kerrej lest u kapaċi jħallas kera b'dawk ir-rati, ipotetikament kien jiġi disgħin elf u sitt mitt euro (€90,600). Meta tqis il-fatturi kollha msemmija fil-para. ikun ta' tletin elf euro (€30,000) bħala danni pekunjarji u tmint elef euro (€8,000) bħala danni morali għall-ksur tad-dritt tal-attriċi, b'kollox tmienja u tletin elf euro (€38,000). Ngħaddu issa għall-aggravju tal-attriċi dwar in-nuqqas tal-ewwel qorti li tordna l-iżgumbrament tal-konvenut Bonett. Effettivament, l-attriċi tgħid illi biex jingħata rimedju sħiħ kellu jiġi ordnat l-iżgumbrament ta' Dwar jekk f'kawża bħal dik tallum kellux jingħata wkoll ir-rimedju ta' żgumbrament, it-Tielet Sezzjoni tal-Qorti Europea tad-Drittijiet tal- Bniedem qalet hekk fis-sentenza riċenti fil-każ ta' Portanier v. Malta2: 27 ta' Awissu 2019, rik. Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 Ċanfira serja u gravi li tgħid illi qorti abdikat mir-responsabilitajiet tagħha, iżda din ma hijiex l-ewwel ċanfira mill-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem. Kienet ingħatat ċanfira wkoll fis-sentenza fil-każ ta' Borg v. Malta3 u nafu llum x'jiswa dak li ngħad fis-sentenza ta' Borg u ċ-ċanfir li ngħata fiha wara li r-raġunament f'dik is-sentenza twarrab deċiżament fis-sentenza li ngħatat mis-Sezzjonijiet Magħquda (Grand Chamber) tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ ta' Beuze v. Il-Belġju4. Kif sejjer jintwera aktar 'il quddiem, iċ-ċanfira fis-sentenza ta' El Gazzar għandha l-istess valur relativ daqs dik fil-każ ta' Chetcuti. Anzi, dik iċ-ċanfira kienet tkun mistħoqqa li kieku din il-qorti għamlet appuntu dak li riedet it-Tielet Sezzjoni fis-sentenza ta' El Gazzar. Ironikament hija preċiżament il-kawża ta' żgumbrament 5 li fetaħ Portanier – wara d-dikjarazzjoni ta' din il-qorti fil-kawża kostituzzjonali li l-okkupant ma setax jistrieħ fuq id-disposizzjonijiet tal-liġi impunjata – li turi kemm għamlet sew din il-qorti li ma għamlitx dak li riditha 12 ta' Jannar 2016, rik. 9 ta' Novembru 2018, rik. Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 tagħmel it-Tielet Sezzjoni billi tordna minnufih l-iżgumbrament. Eżami seren u spassjonat tal-każ juri illi, fil-kawża quddiem it-tribunal kompetenti għall-iżgumbrament tal-persuna proprjetà ta' Portanier, l-okkupant ressaq difiża oħra li ma kienx ressaq quddiem din il-qorti, u li ma setax ressaqha appuntu għax il- kawża quddiem din il-qorti kienet kawża dwar validità kostituzzjonali ta' liġi partikolari u mhux kawża bejn sid-il-kera u kerrej. Li kieku din il- qorti ordnat l-iżgumbrament fil-kawża kostituzzjonali – u hekk tagħti dak li t-Tielet Sezzjoni tqis "an impeccably comprehensive remedial action" – kienet tkun ċaħħdet lill-okkupant mill-jedd ta' aċċess għal qorti, bi ksur tal-jedd tiegħu taħt l-art. 39 tal-Kostituzzjoni u l-art. 6 tal- Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fundamentali: altru milli rimedju "impekkabbli"! F'dak il-każ imbagħad kien ikun jista' jingħad bir-raġun li din il-qorti tkun abdikat mir-responsabilitajiet tagħha għax tkun naqset li tħares id-drittijiet ta' kull parti fil-kawża! qalet hekk: Effettivament hija fiha nfisha kontradittorja l-osservazzjoni li għamlet it-Tielet Sezzjoni fil-para. 52 tas-sentenza ta' Portanier miġjub fuq, fejn Appuntu għax irid jiġi determinat jekk l-okkupant għandux "any other legitimate title to the property", li hija fil-kompetenza tal-qrati ordinarji u mhux tal-Qorti Kostituzzjonali, illi huwa ħażin tgħid "the result is Li tgħid sew it-Tielet Sezzjoni hu illi "nor does it appear kompetenza ta' din il-qorti u mhux tal-qrati ordinarji, kif l-eżami ta' ordinarji u mhux ta' din il-qorti. Dan igħodd ukoll fil-każ tallum fejn l-okkupant Bonett fit-tieni aggravju tal-appell tiegħu qiegħed igħid illi l-attriċi trid tressaq prova tat-titolu tagħha fuq il-proprjetà. Kif sejjer jingħad aktar 'il quddiem 6 fit- trattazzjoni ta' dan l-aggravju, kwistjonijiet ta' titolu ta' proprjetà ma humiex fil-kompetenza ta' qorti kostituzzjonali u għalhekk ikun ksur ta' Bonett għal aċċess għal qorti jekk jiġi ordnat iżgumbrament f'dan l-istadju, qabel ma jista' jressaq din id-difiża Dan ikompli juri kemm huwa importanti illi l-okkupant ma jiġix imċaħħad mill-jedd ta' aċċess għal qorti biex din tqis difiżi li ma jistgħux jinġiebu f'kawża kostituzzjonali, għax kawża kostituzzjonali ma hijiex kawża bejn sid-il-kera u kerrej, jew dwar titoli ta' proprjetà. Barra minn hekk, ma huwiex xieraq li ma jkunux rispettati l-liġijiet ta' proċedura li jirregolaw il-kompetenza tal-qrati, għax dawk il-liġijiet ukoll qegħdin hemm biex iħarsu drittijiet. Il-fatt illi din il-qorti għandha s-setgħa illi, f'każijiet opportuni, tagħti r-rimedju ta' żgumbrament meta Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 dan jista' jsir b'ħarsien tad-drittijiet sostantivi u proċedurali ta' kull parti interessata, ma jfissirx li minn qorti kostituzzjonali għandha tittras- forma ruħha f'qorti li tisma' kawżi ta' kwistjionijiet dwar titolu ta' proprjetà jew kwistjonijiet bejn sid-il-kera u kerrej. Il-ħolqien ta' anarkija proċedurali ma jwassal la għal effiċjenza u lanqas għal ġustizzja. Wara kollox, ma huwiex minnu dak li jingħad fil-każ ta' Portanier li din il-qorti għandha "unlimited powers"; fi stat ta' dritt ħadd ma għandu unlimited powers u din il-qorti wkoll hija marbuta illi tħares u tirrispetta l-liġijiet proċedurali tal-pajjiż ukoll jekk hemm min donnu jrid li flok liġijiet prevedibbli ta' proċedura jidħol sistema ta' solvitur għalhekk miċħud. L-aggravju tal-attriċi dwar in-nuqqas ta' ordni ta' żgumbrament huwa Ngħaddu issa għall-appell tal-konvenut Zammit Cutajar. Fl-ewwel aggravju Zammit Cutajar igħid illi: »… … … l-ewwel qorti ma setgħetx tordna fis-sentenza taghha li l- esponenti ma jistax jinqeda bl-artikolu 12A tal-Kap. 158 biex jilqa' għal kull azzjoni li għamlet jew li tista' tagħmel [l-attriċi] fil-forum kompetenti sabiex tikseb l-iżgumbrament tiegħu mill-appartament … għax l- artikolu 12A tal-Kap. 158 għadu fis-seħħ.« Ladarba d-disposizzjoni tal-liġi impunjata nstabet li hija bi ksur ta' drittijiet fondamentali, ma tistax tingħata effett, u ladarba Bonett huwa parti f'din il-kawża d-dikjarazzjoni li l-liġi ma għandhiex tingħata effett torbot lilu wkoll. Għalhekk, il-fatt illi għadu ma sarx regolament mill- Prim Ministru taħt l-art. 242(2) tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili biex iħassar il-liġi safejn inkonsistenti mad-drittijiet fondamentali jista' jolqot il-posizzjoni legali ta' terzi iżda mhux tal- partijiet fil-kawża. Dan l-aggravju huwa għalhekk miċħud. Fit-tieni aggravju Zammit Cutajar igħid illi l-attriċi ma għamlitx il-prova li hija sidt il-proprjetà li dwarha saret il-kawża. Kif ġà ingħad fuq, din hija kawża dwar jekk disposizzjoni partikolari ta' liġi tiksirx il-jedd fondamentali tal-attriċi; ma hijiex kawża dwar titolu ta' proprjetà. Għall-għanijiet ta' din il-kawża kien biżżejjed għall-attriċi li turi l-interess ġuridiku tagħha u ma kienx meħtieġ li tagħmel il-prova rigoruża tal-proprjetà. Għalhekk dan l-aggravju ma jaqax fil-kom- petenza ta' din il-qorti, u l-qorti ma hijiex sejra tqisu aktar. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tiddisponi mill-appelli billi: tiċħad l-appell tal-Avukat Ġenerali; tiċħad l-ewwel aggravju tal-appell tal-konvenut Zammit Cutajar u ma tqisx it-tieni aggravju; tilqa' l-appell tal-attriċi fil-parti li tolqot il-quantum tal-kumpens u tiċħdu fil-bqija; għalhekk tirriforma s-sentenza appellata billi tħassarha fejn illikwidat kumpens fis-somma ta' għoxrin elf euro (€20,000) u, minflok, tillikwida d-danni pekunjarji u morali fis- somma ta' tmienja u tletin elf euro (€38,000) u tikkundanna lill- Avukat Ġenerali jħallas lill-attriċi d-danni hekk likwidati; tikkonferma s-sentenza fil-bqija. Rikors kostituzzjonali numru 6/2015 L-ispejjeż tal-ewwel grad jibqgħu kif regolati fis-sentenza appellata; l- ispejjeż tal-appell tal-Avukat Ġenerali jħallashom l-Avukat Ġenerali; l- ispejjeż tal-appell tal-konvenut Zammit Cutajar iħallashom l-istess konvenut Zammit Cutajar; l-ispejjeż tal-appell tal-attriċi jinqasmu hekk: nofs (1⁄2) iħallsu l- Avukat Ġenerali u n-nofs (1⁄2) l-ieħor tħallsu l-attriċi. Giannino Platania Garcia Walker Noel Briffa Dimech Walker Joseph Link President Deputat Reġistratur rm