Fil-Qorti tal-Maġistrati (Malta) Bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali Kumpilazzjoni Nru. 599/2015 Il-Pulizija (Spettur Joseph Vella Degiovanni) -vs- Robert Demanuele Farrugia, detentur tal-Karta tal-Identita` bin-numru 374835M; Omissis; Etienne Brownrigg detentur tal-Karta tal-Identita` bin-numru 881158M fil- kapaċita` tiegħu personali, iżda anke fil-kapaċita` tiegħu bħala direttur u/jew rappreżentant tal-kumpanija B&B Construction Limited (C5418); Pierre Metaraku, detentur tal-Karta tal-Identita` bin-numru 26452M; Angelus sive Angelo Brownrigg, detentur tal-Karta tal-Identita` bin-numru 577887M fil-kapaċita` tiegħu personali kif ukoll fil-kapacita`tieghu bħala direttur u/jew rappreżentant tal-kumpanija B&B Construction Limited (C5418); Omissis 1; Omissis 2; u Omissis 3. Illum: 4 ta' Novembru, 2019 ikkaġunaw F'dawn il-Gżejjer ġewwa s-Seabank Hotel, Mtarfa Road, Floriana, nhar is-06 ta' Marzu, 2012, għall-ħabta tal-10:40 ta' filgħodu, b'nuqqas ta' ħsieb, bi traskuraġni, jew b'nuqqas ta' ħila fl-arti jew professjoni tagħhom, jew b'nuqqas ta' tħaris ta' regolamenti, il-mewt ta' Maksims Abela Parnis detentur tal-Passaport Latvjan bin-numru LV3209539 u mwieled fis-16 ta' Novembru 1984. F'każ ta' ħtija l-Qorti ġiet mitluba titratta mal-imputati Angelus Brownrigg, Etienne Brownrigg u Omissis 3 bħala recedivi u dan wara li ngħataw diversi sentenzi mill-Qorti tal-Maġistrati ta' Malta, liema sentenzi huma definittivi u ma jistawx jiġu mibdula. Rat in-nota tal-Avukat Generali1 permezz ta' liema baghat lill-imputati biex jigu gudikati minn din il-Qorti bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali kif mahsub fis-segwenti artikoli: • Fl-Artikoli 225(1) tal-Kodiċi Kriminali, Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta' Malta; • Fl-Artikoli 17, 31 u 533 tal-Kodiċi Kriminali, Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta' Malta. Fil-konfront ta' Angelus sive Angelo Brownrigg u Etienne Brownrigg biss: • Fl-Artikoli 49 u 50 tal-Kodiċi Kriminali, Kapitolu 9 tal-Liġijiet ta' Malta. Rat li l-imputati m'ghandhom l-ebda oggezzjoni biex il-kaz jigi hekk trattat. Rat l-atti u d-dokumenti kollha. Semghet it-trattazzjoni finali. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet ipprezentata mill-imputati. Ikkunsidrat, Il-Qorti ser tibda biex tiddeciedi l-eccezzjonijiet mqajjma mill-imputati, senjatament mill-imputat Perit Pierre Metaraku nhar il-11 t'April, 2019,2 u cioe` li tigi dikjarata bhala inammissibbli kull xhieda u dikjarazzjoni maghmula mill-istess Perit Metaraku lil Prof. Alexander Lauria fil-kors tal-inkjesta magisterjali peress li dawn inghataw "minghajr ma kien moghti d-dritt ta' ta' avukat", u konsegwentement l-osservazzjonijiet u konkluzzjonijiet milhuqa mill-Perit Lauria msejjsa fuq xhieda tal-Perit Metaraku jigu dikjarati inammissibbli. Madanakollu jigi sottolinejat li fin-nota ta' sottomissjonijiet maghmula mill- Perit Metaraku, il-Qorti giet mitluba tiehu in konsiderazzjoni dak li l-imputat Jibda biex jintqal li kwalunkwe rizultanza li wassal ghaliha l-Prof. kienet konsegwenza ta' accertamenti, analizi u verifiki maghmula minnu inter alia fuq informazzjoni nkluz permezz ta' dokumentazzjoni li giet mghoddija lilu mix-xhieda mismugha fil-kors tal-inkjesta magisterjali. Ghalhekk hemm nuqqas ta' konsistenza da parti tal-istess imputat Perit Metaraku fejn qabel ma saret it-trattazzjoni finali ressaq l-eccezzjoni msemmija izda tlett xhur wara, u cioe` fiz-zmien meta l-kawza kienet differita ghas-sentenza w minghajr id- debita awtorizazzjoni ghall-istess, intavola nota ta' sottomissjonijiet li fihom issir riferenza propju ghall-konkluzzjonijiet li, teknici kemm huma teknici, l- 2 Vide fol.1419-1420 u trattazzjoni orali tal-imputati Brownrigg fosthom l-imputat Perit Metaraku nnifsu w abbazi tal-informazzjoni li dan ipprezenta fil-kors tal-istess xhieda. Jibda biex jinghad li l-Perit Metaraku xehed quddiem l-esperti tal-Qorti f'numru ta' okkazzjonijiet. Fl-ebda minn dawn l-okkazzjonijiet ma kien detenut ghal xi hin u ghalhekk kien liberu li jitlob assistenza legali f'kull waqt li deherlu xieraq kif ukoll u aktar importanti li jieqaf iwiegeb ghad-domandi li bdew isirulu jekk hass li b'xi risposta seta' jinkrimina lilu nnifsu. L-ewwel darba li xehed bil-gurament kien l-ghada tas-sinistru, fis-7 ta' Marzu, 2012, meta kif jirrizulta mill-verbal ta' dakinhar, inghata d-dritt li jikkonsulta ma avukat, liema dritt huwa rrifjuta, kif ukoll id-dritt li ma jwiegeb ghall-ebda domanda li ssirlu jekk b'dan ihoss li jista' jitfa' xi htija fuqu.3 Minflok izda ghadda biex jixhed u minn dokumentazzjoni w korrispondenza bil-kalkoli: "Jien kont gejt imqabbad mill- kuntrattur B&B sabiex niddisinja l-istruttura tal-parti l-gdida tal-lukanda...il- kuntrattur kellu l-appalt ta' Design & Build. Jien kont ippreparajt il-kalkoli tad- disinn ....ma kontx inkarigat naghmel supervizjoni...qed nesebixxi l-kalkoli tal-area partikolari....Il-pedamenti kont iddisinjajthom jien....kont ippreparajt Skematics tal- elementi strutturali principali bin-notamenti fuq id-dettall. Id-dokumentazzjoni kollha fuq din l-istruttura tinsab f'Dok.PF...ma kontx tajt method statement lill- kuntrattur dwar kif kellha tinbena din l-istruttura. Jien ma kontx issorveljajt il- kostruzzjoni u ghalhekk ma nistax nikkonferma jekk dak li nbena sarx skond id-disinn Id-disinn tieghi jien kont tajtu lill-kuntrattur biss....sa fejn naf jien il- kuntrattur kien kapaci jifhem il-kalkoli u l-istruzzjoni li jien tajtu.....".4 3 Fol.284 tal-PV 4 Fol.285-286 tal-PV Gie riprodott fid-9 ta' Marzu, 2012, meta altru li rega' kellu zmien sufficjenti sabiex jikkonsulta ma avukat kemm il-darba dehrlu li dan kien opportun u tenut kont li bejn l-ewwel darba li taha x-xhieda tieghu w id-9 ta' Marzu, 2012, ma kien fl-ebda hin mizmum arrestat u liberu li jiehu Ghalkemm ma jirrizultax li rega' inghata l-caution, f'din l-okkazzjoni esebixxa minn jeddu l-email (Dok.PF1 datata 5 ta' Dicembru, 2011) li kien baghat lir-Reuben Kingswell u lil Etienne Brownrigg bil-kalkoli tieghu.5 Sahaq li "F'dik l-email hemm attachments ta' l- informazzjoni tal-hadid tas-saqaf ta' fuq il-carpark u sa nipprezenta l-verzjoni elettronika l-email bil-kontenut taghha". 6 Kopja ta' din l-email (tal-5 ta' Gie riprodott ghal darb'ohra fl-14 ta' Marzu, 2012, u qal: "Kif ippromettejt fis-seduta precedenti, jien qieghed nesebixxi CD li fih il-korrispondenza elettronika bejni u bejn il-B&B Contractors ...u fiha l-istruzzjoni dwar ir-rinfors tal-hadid".7 Kif intqal meta xehed quddiem il-Qorti fid-9 ta' Marzu, 2018, esebixxa formalment il-laptop kontenenti l-imsemmija informazzjoni – Dok. filwaqt li rega' ghamel riferenza ghal din l-email u senjatament ghall- istruzzjonijiet kif kien baghathom lil kuntrattur meta anke esebixxa kopja tal- Jew id-dissinji tieghek, il-kalkoli tieghek, kif wasalt ghalihom u kif kont tasal ghalihom, u kif kont tikkomunikhom jekk jghogbok. ....U lill min PF1 formanti parti minn Dok.PFet anness mar-relazzjoni tal-Perit Brincat Vassallo fil-PV 6 Fol.304 tal-PV 7 Fol.309 tal-PV 8 Fol.729 9 Dok. Jiena kont nikkomunikahom lill- perit Reuben Kingswell...… f' dan il- kaz jiena din l- informazzjoni kont iddiskutejta u ghaddejtha lill- kuntrattur billi kien hemm drawings illi ntbaghtu by email. email, ma kinietx biss, pero jien kont segwejtha ukoll anke b' meetings u kont naccerta ruhi illi l- kuntrattur ikun fehem dik l- informazzjoni. Mela inti lill- min baghatt l- email, u lill- min ikkupjajtha? Mela, jiena baghtta lill–perit Reuben Kingswell, u kkupjajtha, ikkupjajt lill general manager ta' B & B construction. ........il-perit Reuben Kingswell, huwa perit t' esperjenza u , werini mill mod ta' kif kien jikkomunika mieghi, u kif kien isaqsi l-informazzjoni strutturali, fejn kien ikollu diffikulta, nerga nghid dejjem kien isaqsi, u specifikament, nahseb importanti, din hija importanti, jiena lill- perit Reuben Kingswell kont spjegajtlu kif dan is-saqaf kellu jaqbad fuq il- kolonni. Fil-fatt ghandi email ghall- wahda tnjen li huma minghand il- perit Reuben Kingswell stess fejn fihom dan annessa, annessa l- informazzjoni li jien, jiena kont tajtu li ghandha x taqsam mal- qabda tas-saqaf fuq il- kolonna u din kien baghat, wara li konna ltqajna fl- ufficju tal- B & B construction, ghax kif ghidt qabel konn naghmlu diversi meetings ghand il- B & B construction, kont tlabtu biex jghamilli scan ta dawn, dawn id-diskussjonijiet u x' jirrizulta minnhom u jiena kont bghatthom, hu kien bghattomli by email Filfatt, kien, l-istess informazzjoni imbaghad, kien rega bghatili it- tieni darba wara illi kien gara l- incident u kien ser jerga jinbena l-istess saqaf fejn fiha ikkonferma illi l- email illi, coe il-kontenut tal- email kien xi haga li kont preparajt jien fl- ufficju tieghu.10 ...... Meta nitkellmu ghall- parti fejn waqghet, jekk wiehed jirreferi forsi a fol. Inti bghatt lir- Reuben hawnhekk fil-hamsa ta' Dicembru 2011 u hawnhekk ghandek id-diversi indikazzjonijiet li ghandu jsegwi Igifieri jekk wiehed, igifieri issa minn dak li jirrizulta anke mix-xhieda, kien hemm zewg Wahda kienet il-kolonna tat- tarf li kellha x' taqsam mal-qabda u l-fatt illi ma kienx hemm il- hadid li jiena specifikajt fil- wicc tas-saqaf. Issa jiena nixtieq nelabora ftit, ghaliex, ghax meta wiehed jara il- drawings illi hemm annessi mad- dokument PF 2, fuqha, dawk li jidru bl- ahmar, huma il- vireg li jridu jitpoggew. Hawnhekka morna PF 2 point 37 Mela hemm hekk jekk wiehed ihares fil- genb, qed nirreferu perezempju 11 T 16, mhux biss ikkonferma dak li xehed quddiem il-Periti Lauria u Brincat Vassallo meta esebixxa is-CD bil-kalkoli tieghu, 12 izda sahansitra rega' esebixxa dawk il-kalkoli w kommunikazzjonijiet minnu mibghuta lil Perit Gatt u lil B&B L-istess kif wara kollox minn jeddu ghazel li jaghmel meta esebixxa emails bil-kalkoli tieghu lil Prof. Lauria. Riprodott fl-20 ta' Settembru, 2012, aktar minn 6 xhur wara s-sinistru, u bhal fl-okkazzjonijiet l-ohra meta xehed meta ma kienx detenut u liberu jikkonsulta ma avukat jekk hekk xtaq, il-Perit Farrugia jerga' jixhed quddiem il-periti mahtura fl-inkjesta fejn issa jmur pass oltre` u jipprezenta affidavit: "Dawn l-istruzzjonijiet ghas-saqaf ta' taht in-night club jidhru fid-drawing nikkonferma illi meta ffirmajt il-kuntratt ma B&B jiena kont specifikatment ghedtlu li PF2 formanti parti minn Dok.PFet anness mar-relazzjoni tal-Perit Brincat Vassallo fil-PV 13 Fol.838-839; Fol. l-working drawings kellu jaghmilhom il-kuntrattur fuq struzzjonijiet minghandi. kienx mifthiem xi approval minn naha tieghi. Jien ma nafx min suppost ghamel dawk Nenfasizza li r-rwol tieghi kien li naghmel l-istructural design."14 Mal-affidavit pprezentat fl-20 ta' Settembru, 2012, gie prezentat minnu wkoll il-ftehim ma B&B Construction Ltd. datat is-17 ta' Dicembru, 2010, li jipprovdi, minghajr kwalifika ulterjuri li l-Perit Metaraku kien inkarigat "re Structural Design"; l-istess ftehim gie esebit minnu ghal darb'ohra fil-kors tax- xhieda tieghu viva voce (Dok. Fl-ebda okkazzjoni meta xehed quddiem il-Prof. ammissjoni da parti tal-Perit Metaraku. Illi lanjanza fl-istess vena saret mill-abbli difensur ghall-imputati Brownrigg fil- kors tas-sottomissjonijiet orali w ghalhekk imiss li din tigi kkunisdrata. Kien biss Etienne Brownrigg li xehed fl-inkjesta u dan sar fi tlett okkazzjonijiet fis- 7 ta' Marzu, 201215; fid-9 ta' Marzu, 201216 u fis-16 ta' Marzu, 201217. xehed Brownrigg nghata d-dritt li jikkonsulta ma avukat. ghalhekk liberu li jikkonsulta mal-legali tieghu qabel kull okkazzjoni li fiha xehed kif ukoll li ma jwegibx ghall-domandi li b'xi mod setghu inkriminawh. Fis-7 ta' Marzu, 2012, spjega kif il-kumpanija li taghha kien general manager hadet il-kuntratt Design & Build u ghadda biex taha r-retroxena dwar kif il- kuntratt ittiehed minn dik il-kumpanija. Minghajr ma gie mgieghel jew hekk 14 Fol.314-315 tal-PV 15 Fol.286-288 tal-PV 16 Fol.296-298 tal-PV 17 Fol.316-318 tal-PV suggerit lilu, ipprometta jipproduci l-pjanti strutturali kif ukoll ic-certifikati tal-hadid ghall-parti li cediet f'seduta ohra. Hekk sehh meta rega'xehed fid-9 ta' Marzu, 2012, fejn ghalkemm ma regax inghata l-caution, kif kien wieghed jumejn qabel, esebixxa d-drawings mghoddija lilu mill-Perit Kingswell meta spjega x'kien l-irwol tieghu fuq is-sit kif ukoll kif kienu qed jizvolgu x-xoghlijiet f'dik il-parti li cediet. ohra jesebixxi "dokumenti ta' Bar bending schedule li ghamel Ruben Kingswell u pjanti ohra li giet b'email minghand il-Perit Metaraku jew direttament lili tramite il-Perit Riprodott fis-16 ta' Marzu, 2012, taha rendikont ta' dak li kien sehh meta gew innutati konsenturi fl-istruttura adjaceneti. Semma kif baqghu jistennew kuntratt formali minghand il-Perit Metaraku li baqa' ma wassalx kif ukoll kif l- informazzjoni biex setghu jahdmu kienet qed tasal bicca bicca tant li ma setghux jippjanaw kif ser jahdmu.21 Dak li xehed fl-inkjesta rega' gie kkonfermat minnu quddiem il-Qorti meta Id-dettal li ma semmiex fix-xhieda tieghu viva voce kienet precizament l-irwol tieghu fit-tqeghied tal-hadid. Madanakollu dan il- fatt jirrizulta minn dak dikjarat minn Silvio Sajeba, Reuben Casaletto kif ukoll il- foreman impjegat mal-kuntrattur, Amante Brownrigg, li jixhed "Il-qisien tal-armar jaghtihulna Etienne u wara jgibulna l-hadid li jitqieghed fil-lok. Dak il-hadid ikun immarkat u Etienne jghidilna fejn dak il-hadid ikun sa jitqieghed."23 18 Fol.286-288 tal-PV 19 Fol.296-298 tal-PV 20 Fol.297 21 Fol.316-318 22 Fol.293-295 tal-PV 23 Fol.303 tal-PV Minn dawn il-fatti jirrizulta li bl-ebda mod ma jista' jitqies li Etienne Brownrigg jew il-Perit Metaraku kienu f'xi mument fi stat ta' vulnerabbilita` li permezz taghha ghandha tigi vizzjata xi dikjarazzjoni minnhom maghmula; li kienu arrestati jew f'xi kwalunkwe mod michuda mill-liberta` taghhom; li lilhom gie nnegat id-dritt li jikkonsultaw ma legali taghhom jekk hekk xtaqu u kif gie mwissi lilhom meta gew infurmat bid-drittijiet taghhom qabel ma xehdu. Kienu liberi li ma jesebux dokumenti quddiem il-periti teknici kif del resto kienu liberi li x'hin dehrilhom opportun jieqfu jwiegbu ghad-domandi li kienu qed issirulhom kemm il-darba hassew li jistghu jinkriminaw rwiehom bir-risposti taghhom. jwiegbu ghal ghadd ta' domandi izda minn jeddhom ghazlu li jipprezentaw dokumentazzjoni w kommunikazzjonijiet li ghaddew bejnhom u bejn atturi ghazel li jipprezenta affidavit 6 xhur wara l-ewwel deposizzjoni tieghu. Iktar sinifikanti minn hekk fil-kors tax-xhieda taghhom quddiem il-Qorti, meta debitament assistiti, regghu tennew dak li kienu ddikjaraw mal- Jinghad ukoll li din il-Qorti bl-ebda mod ma qeghda tistrieh esklussivament fuq dak li l-Perit Farrugia jew Etienne Brownrigg xehedu quddiem il-periti esperti, f'liema xhieda ma saret l-ebda ammissjoni minnhom ghas-sinistru, izda sejra tibbaza l-gudizzju taghha fuq xhieda u evidenza ta' terzi. Fuq skorta tad-decizjoni ricentament pronunzjata Il-Pulizija vs Lawrence Gatt Lanzon u fid-dawl tal-konsiderazzjonijiet appena maghmula, il-Qorti qed tichad din l-ewwel eccezzjoni u tqis li dak mistqarr quddiem il-Periti mahtura fl-inkjesta mill-istess imputati, ghandu jibqa jitqies bhala ammissibli. F'dik id-decizjoni l-Qorti ghamlet ezami funditus anke tal-gurisprudenza ricenti tal-Qorti Ewropeja in materja fejn anke saret riferenza ghad-decizjoni Metaraku vs Malta, illum res judicata: Illi s-sentenza fl-ismijiet "ir-Repubblika ta' Malta vs Rio Muscat Bason et" deciza mil-Qorti tal-Appell Kriminali Superjuri traccat l-izvilupp gurisprudenjzali kemm lokali kif ukoll tal-Qorti Ewropeja f'din il-materja: Brevement rakkontata is-sitwazzjoni qabel l-2002, fil-kwistjoni tal-istqarrija fil- pre trial stage, persuna arrestata ma kellha ebda jedd ghall-xi forma ta' assistenza legali sakemm iddum arrestata inkluz waqt l-interrogatorju. L-Att III tal-2002 imbaghad introduca fis-sistema legali taghna forma ta' dritt ta' assistenza legali billi ta il-jedd li persuna arrestata tkun intitolata titkellem wicc imm'wicc jew bit-telefon ma' avukat jew prokuratur legali ghal mhux aktar minn siegha zmien ex artikolu 355 AT tal-Kap 9. Dan il-jedd ma dahalx fis-sistema legali taghna minghajr skossi ghaliex l-artikolu 355 AU imbaghad holoq id-dritt tal-inferenza, igifieri, li f'kaz fejn l-arrestat ikun utilizza d-dritt li jikkonsulta mal- legali tieghu, ikun naqas milli jsemmi fatti li ragonevolment ikun mistenni li jsemmi, l-Qorti, allura fi stadju wara l-pre trial stage, "tista taghmel dawk l- inferenzi minn dan in-nuqqas bhala jidhru xierqa, liema inferenzi ma jistghux wahedhom jitqiesu bhala prova ta' htija izda jistghu jitqiesu bhala li jammontaw ghal korroborazzjoni ta' kull xhieda ta' htija tal-persuna akkuzata jew imputata". Dan kien ifisser illi ma tistghax issir tali inferenza f'dak il-kaz li l-persuna arrestata taghzel li ma taghmilx uzu mill-jedd ghall-assistenza legali. Mqabbla dawn il-provvedimenti mad-Direttiva numru 2013/48/EU tal-Parlament Ewropew u 24 Qorti tal-Appell Kriminali Per Onor. Imhallef Dr. Edwina Chatlani; Appell Numru: 495/2016; Deciza 4 ta' Lulju, 2019 tal-Kunsill dwar id-dritt ghall-assistenza legali waqt l-arrest, kien hemm lok ghal- dibattitu dwar kemm il-provvedimenti tal-Kap 9 jirrispekkjaw d-dritt ghall- assistenza legali moghti lill-arrestat tenut kont ukoll illi dan id-dritt, kif ezistenti dakinhar taht il-ligi taghna, kien ristrett ghal siegha qabel l-interrogatorju u b'hekk kien jeskludi l-jedd tal-presenza tal-avukat waqt l-istess interrogatorju. F'dak l-istadju l-arrestat kien soggett ghal-mistoqsijiet diretti u suggestivi bir- risposti taghhom, anke jekk jghazel li ma jwegibx, bit-traskrizzjoni tieghu tkun eventwalment esebita fil-proceduri kontrih fejn ikun meqjus innocenti sakemm pruvat mod iehor. Tajjeb li jkun rilevat ukoll illi l-Att III tal-2002 ma dahalx fis- sehh qabel is-sena 2010; Gara, izda, illi l-Att LI tal-2017 biddel l-Artikolu 355AT u l-Artikoliu 355AU meta dahal fil-kodici id-dritt tal-assistenza legali kif postulat fid-Direttiva 2013/48 EU. Dawn l-emendi dahlu fis-sehh permezz tal-Avviz Legali 401/2016, igifieri ferm wara l-ghoti tal-ewwel sentenza. Tajjeb li jinghad ukoll illi bis-sahha tal-Avviz Legali 102/2017 maghmulha taht il-Kodici Kriminali, kienu introdotti fis-sistema legali taghna ir-Regolamenti dwar il-procedura waqt l-interogazzjoni ta' persuni suspettati u persuni akkuzati; 25" Illi sfortunatament din is-"saga" dwar l-ammissibilita' o meno bhala prova ta'l-istqarrija rilaxxjata mill-persuna akkuzata meta din ma tkunx giet assistita minn avukat ghadha ma ratx it-tmiem taghha, bil-qrati taghna issa rinfaccjati b'decizjonijiet godda mill-Qorti Ewropeja dwar id-Drittijiet tal-Bniedem li fil-fehma ta' din il-Qorti, imorru lura ghall-istatus quo ante d-decizjoni "Borg vs U ghalkemm f'din id-decizjoni kienet saret kritika lejn il-qrati Maltin u dan ghaliex d- decizjonijiet ma kenux qed jimxu kollha b'mod konformi, issa din l-istess Qorti wasslet hi stess biex qed timxi b'nuqqas ta' konformita l-aktar bid-decizjonijiet recenti li inghataw u cioe' Gaffarena vs Belgium (decizjoni Grand Chamber), Bonavia Gat vs Ireland (Court 5th Section) u dik li laqtet lil pajjizna "Metaraku vs Malta" deciza fl-04 ta' Gunju 2019 (Court 3rd Section) fejn il-Qorti strahet fuq il-konsiderazzjonijiet minnha maghmula fil-kawza "Gaffarena vs Belgium26" meta holqot test imsejjes fuq zewg binarji li l-qorti trid taghmel f'kull kaz ghalih meta qalet: 25 Repubblika ta' Malta vs Rio Muscat Bason, David Thorpe u Darren James Stout – Appell 14/2013/1 deċiża mill-Qorti tal-Appell Kriminali Superjuri; Deċiża nhar it-3 ta' April 2019. 26 Deciza mill-Grand Chamber fid-09 ta' Novembru, 2018 Illi din id-decizjoni wasslet ghalhekk ghal ezami gdid li ghandu isir f'kull kaz ghalih sabiex titqies l-ammissibilita' o meno tal-istqarrija bhala prova in atti. Id-dissenting opinions ghal din id- decizjoni ta'l-Imhallfin Yarovoy u Pinto abou wafie Pace Mascari jaghtu stampa tal-iter li hadu id- decizjonijiet tal-Qorti Ewropeja fuq dan il-punt u jikkritikaw din id-decizjoni billi fil-fehma taghhom tmur kontra il-principju tas-smigh xieraq kif imhaddan fil-Konvenzjoni: Fil-fehma taghhom gjaldarba ma tezisti l-ebda raguni impellenti 'il ghala l-persuna suspettata tkun giet imcahhda mid-dritt ghall-assistenza legali, allura f'dak il-kaz tinsorgi awtomatikament il-lezjoni fit-termini tal-artikolu 6(3)(c) tal-Konvenzjoni minghajr il-htiega li l-Qorti tezamina l- proceduri penali fl-intier taghhom sabiex tqies jekk tkunx saret ingustizzja mal-persuna akkuzata. Ikomplu hekk jikkritikaw din id-decizjoni: U jikkonkludu hekk wara li jezaminaw l-argumenti imressqa mil-maggoranza tal-Imhallfin li wasslu ghal konkluzjoni li ma kienx hemm ebda vjolazzjoni tal-artikolu 6 fil-kaz ta' Metaraku, li kien gie imcahhad mid-dritt ghall-assistenza legali qabel ma gie interrogat, gie illiberat mill- Ewwel Qorti izda misjub hati mill-Qorti ta'l-Appell fejn ghalkemm dik il-qorti strahet fuq evidenza ohra li kien hemm fl-atti, madanakollu qieset illi Farrugia ma kienx kredibbli fl-istqarrijiet minnu rilaxxjati sabiex b'hekk tat iktar piz lill-provi l-ohra li kien hemm kontrieh: Illi l-Qorti taqbel ma' din il-fehma ghaliex gjaldarba ma hemm ebda raguni impellenti li abbazi taghha l-persuna suspettata tkun giet mcahhda mill-jedd ghall-assistenza legali, anke jekk wahda minima, allura kwalunkwe dikjarazzjoni hekk rilaxxjata tpoggi lil dik il-persuna sussegwentement akkuzata fi zvantagg, meta dak dikjarat minnha fi stadju investigattiv, anke jekk mhux inkriminatorja, tingieb imbaghad bhala prova kontra tieghu/taghha fil-process penali tant ghalhekk illi jkun hemm lezjoni tad-dritt tieghu/taghha ghal smigh xieraq. Dan minghajr il- htiega li jigi ezaminat jekk tali stqarrija kenitx determinanti o meno fil-gudizzju finali u li allura jigu ezaminati "the overall fairness of the proceedings", it-tieni kriterju stabbilit fit-test gdid imfassal mill-Qorti Ewropeja. Il-Qorti tirrileva illi qed thaddan din il-fehma biss fir-rigward ta' dawk l-istqarrijiet rilaxxjati qabel Frar tas-sena 2010 u allura fiz-zmien meta kien hemm projbizzjoni assoluta ghal persuna suspettata li tikseb parir legali jew li tkun assistita minn avukat u allura meta ma kien hemm ebda raguni impellenti 'il ghala l-persuna suspettata kellha tigi imcahhda mill-assistenza legali. Maghmula dawn il-konsiderazzjoni, ghalhekk u applikati ghal kaz in dizamina, il-Qorti tqies illi f'dan il-kaz ma kien hemm l-ebda raguni impellenti 'il ghala l-appellat kellu jigi imcahhad mill- jedd li jkollu l-assistenza legali qabel ma irrilaxxja l-istqarrija inkriminatorja tieghu. Dan ifisser illi tali stqarrija hija inammisibbli bhala prova ghaliex leziva tad-dritt tieghu ghal smigh xieraq iktar u iktar meta l-Avukat Generali, issa fi stadju ta' revizjoni, qed issejjes it-talba tieghu sabiex tigi revokata d-decizjoni liberatorja fuq dak minnu mistqarr fl-imsemmija stqarrija ghalkemm fiha qatt ma ammetta r-responsabbilita penali tieghu. [sottolinejar ta' din il-Qorti] Il-kaz in dezamina ma jirrigwarda l-ebda dikjarazzjoni li saret qabel Frar, Id-decizjoni ta' din il-Qorti, li ma tiskartax izda li tiddikjara bhala ammissibbli dak mistqarr mill-imputati mal-Prof. li l-imputati ma kellhomx avukat prezenti meta xehdu quddiem l-esperti tal- Qorti fil-kors tal-inkjesta magisterjali. Ikkunsidrat, it-tieni eccezzjoni fir-rigward ta' dak mistqarr mill-ko-akkuzati quddiem il-Prof. contrario sensu minn dak li jipprovdi l-paragrafu (b) tal-Artikolu 636 tal-Kodici Kriminali, liema regola giet konstantement applikata mill-qrati taghna, ko- akkuzat isir xhud kompetenti fir-rigward ta' ko-akkuzat iehor biss wara li l- kaz fil-konfront tieghu jkun gie definittivament deciz.27 Ghalhekk dak li imputat xehed fl-ambitu ta' dawn il-proceduri ma jiswiex l-ko-akkuzat fil- konsiderazzjonijiet taghha, din il-Qorti ser tistrieh biss fuq dak li jkun gie mistqarr mill-istess imputat u minn xhieda ta' terzi, kemm jekk fl-inkjesta kemm jekk quddiem din il-Qorti. 27 Vide Sua Maesta` il Re v. Carmelo Le Moal ed altri, Qorti Kriminali, 18 ta' Jannar, 1927; Il-Pulizija v. Toni Richards, Appell Kriminali, 11 ta' Novembru, 1944; Il-Maesta` Tieghu r-Rev. Karmenu Stout, Gauci Sofia Kriminali, 3 ta' Dicembru, 1947; The Police v. Alfred W. El Gazzar et, Appell Kriminali, 25 ta' April, 1949; Ir-Repubblika ta' Malta v. Faustino Pope, Appell Kriminali, 19 ta' Jannar, 1996; Il-Pulizija v. Naser Eshtewi Be Hag et, Appell Kriminali, 2 ta' Frar, 1996; Il-Pulizija v. Carmelo Xuereb Darmanin v. Theresa Walters, Appell Kriminali, 11 ta' Lulju, 1997; u passim Ir-Repubblika ta' Malta v. Xuereb Zammit et, Appell Kriminali, 31 ta' Lulju, 1998 Ovvjament din ir-regola ma tolqotx dak li xehedu persuni li mhumiex jew ma trattazzjoni mill-abbli difensuri ta' Saliba Galea u Etienne Brownrigg u tal-Perit Ma jridx jintnesa wkoll li l-artikolu 636(b) tal-Kodici Kriminali jitkellem biss dwar "ko-akkuzat" u mhux "suspettat" u ghalhekk galadarba persuna ma tibqax meqjusa bhala "ko-akkuzat", xejn ma josta Qorti milli tikkunsidra bhala ammissibbli xhieda moghtija minn dik il-persuna Jigi sottolinejat ukoll li l-artikolu 646(4) tal-Kodici Kriminali jipprovdi li "Il- proċessi verbali jistgħu jinġiebu bħala prova bħal ma jingħad fl-artikolu 550". jrid jigi salvagwardjat hu d-dritt tal-imputat li jikkontrolla dik ix-xhieda u dan billi ma jigix privat mid-dritt tieghu li jaghmel kwalunkwe kontro-ezami li jidhirlu opportun ta' dawk ix-xhieda li jkunu instemghu fil-kors tal-inkjesta magisterjali. Ma gie negat lill-imputati odjerni l-ebda dritt simili u kienu liberi li jsejjhu in kontro-ezami jew in difeza kull xhud li xehed fl-inkjesta. Ghalhekk dak li xehdu fl-inkjesta individwi li mhumiex ko-akkuzati ghandu jibqa' prova ammissibbli. B'konsegwenza t-tieni eccezzjoni qed tigi respinta. Ikkunsidrat, Oliver Grech Bickle in rapprezentanza tal-Awtorita` tal-Ippjanar xehed li l-perit li fl-2010 issottometta l-applikazzjoni ghall-permess tal-MEPA kien il-Perit Robert Demanuele Farrugia:28 "… il-Perit fir-rigward tal-Planning Authority dejjem huwa responsabbli l-Perit tul il-validita' tal-permess. Jigifieri, u dejjem huwa responsabbli f'dan il-kaz kien Robert Demanuele Farrugia u baqa' Robert Demanuele Farrugia sat-terminu ovvjament tal- applikazzjoni.....". Jekk perit ruhu minn kwalunkwe responsabilita` jista' jaghmel change of architect form fejn ikollu jgib il-firma tal- perit li ser jiehu dik ir-responsabbilita` minfloku.29 Fir-rigward tal-Permess iffirmata mill-Perit Robert Dominicus datata is-7 t'Ottubru, 2010;32il-permess inhareg fit-30 ta' Jannar, 2014, u "Ghadu sallum Robert Demanuele Farrugia [responsabbli] ghal dik l-applikazzjoni".33 L-applikazzjoni relattiva saret mill- ohra li giet approvata fl-ambitu tal-permess 4689/10 iddahhlet fit-29 ta' Mejju, 201235 mill-Perit Dirk West ghan-nom tal-Perit Robert Demanuele Farrugia.36 Riprodott jghid li r-responsabbilita` tal-perit mal-awtorita` hi li l-izvillup jitwettaq skond il-kundizzjonijiet tal-permess u l-pjanti approvati izda bhala awtorita` ma jiccekjawx dwar sahha tal-bini.37 Jekk ma jkunx hemm perit li lest jassumi responsabilita` minflok il-perit originali ma tistax isir change of Jikkonferma li fil-kaz tal-progett inbiddlu xi pjanti u kien hemm tibdiliet sostanzjali fil-parti fejn sehh is-sinistru. Il-perit responsabbli ghall- parti li ggarfet kien Lino Salo Bachar, ghan-nom ta' DTR, skond il-permess 720/05, liema permess kien l-uniku permess vigenti fid-data in kwistjoni,38 peress li Li ddahhlet mill-Perit West jirrizulta minn Dok. fejn sehh l-incident l-izvillup kien ghadu ma giex sanctioned; is-sanctioning wasal bil-permess 4689/10 li hareg fl-2014.39 Silvio Sajeba, sid il-progett, spjega kif il-Perit Demanuele Farrugia kien issottometta applikazzjoni ghall-estensjoni tal-lukanda u madwar sena qabel ma hargu l- permessi ssugerixxa kuntratt ta' Design & Build.40 Sussegwentement il-Perit Metaraku gie ingaggat mill-kuntratturi "biex jaghmel id-disinn ta' l-inginerija"41. Ikompli "Il-Perit Sant, ir-rwol tieghu baqa' li jibghat perit u draughtsman fuq is-sit, fuq bazi ta' kuljum u cioe` Site Supervisor u jiccekjaw li d-disinn jigi esegwit u mhux il-kalkoli tal-Perit Pierre Metaraku.… Jien laqqajt il-kumpanija maghzula mal-Perit Metaraku li kien l-engineer ta' B&B biex flimkien jaraw kif kienu sa jahdmu."42 dikjarazzjoni li timpingi direttament fuq ir-responsabbilita` o meno tad- josserva l-post fejn gara l-incident, gibidlu l-attenzjoni "biex il-gakkijiet ta' taht is-saqaf tal-indoor pool ma jnehhuhomx anzi nzidu aktar ghaliex jista' jkun il-kaz li hemm l-istess problema bhal tan-night club. Dak il-hin gbidt l-attenzjoni lill- kuntrattur Etiene Brownrigg u lill-engineer Pierre Metaraku x'kien qalli l-Professur Lauria u tlabt lill-kollega tieghi Romano Thorpe biex jispezzjona minn taht jekk Iktar tard cempilli u qalli li ra konsenturi. tal-istruttura il-Perit Pierre Metaraku u l-kuntrattur Etiene Brownrigg biex jigu urgenti u jispezzjonaw x'kien ra Romano Thorpe. X'hin wara telghu l-ufficju hdejja u minn diskursata li kellhom bejniethom sirt naf illi l-kuntrattur maghmilx il-hadid li qallu l- Ghax qallu "li ma rcivhomx minn ghandu dawk il-pjanti". perit urieh l-emails bil-pjanti li kien badt [sic] lil l-istess Etiene Brownrigg u li kienu 39 Fol.1415 40 Fol.236 41 Fol.306-307 tal-PV 42 Fol.237 kkonfermati li rcivewhom[sic]. cempillu Etiene Brownrigg u kkonfermalu li -pjanti veru kienu rcivewhom."43 Rilevanti li Sajeba ma jinvolvi bl-ebda mod lil Perit Robert Demanuele Farrugia dwar il- konsenturi li gew nnutati w li dwarhom kellha tittiehed azzjoni immedjata biex tigi ndirizzata s-sitwazzjoni. Ma dan tizdied id-dikjarazzjoni tieghu li DTR ma kienux inkarigati jiccekjaw il-kalkoli li kien qed isiru mill-Perit Sajeba pprezenta wkoll kopja tal-kuntratt Design & Build maghmul bejn il- kumpanija tieghu w l-kuntrattur B&B Construction Ltd.45 Angelo Brownrigg iffirma dan il-ftehim f'isem il-kumpanija ingaggata fid-19 ta' Jannar, 2011.46 Dan il-ftehim hu cjar u inekwivoku hekk kif f'Section B General Conditions, fil- parti intestata CONSTRUCTION, fi klawzola GC2.6 insibu: In vista ta' dawn il-fatti hu opportun li l-Qorti mill-ewwel tikkunsidra r- 43 Fil-faxxikolu Dok.SV. Vide riferenza ghal dan l-affidavit fil-lista ta' dokumenti annessi mar-rapport tal-Perit Richard Brincat Vassallo a fol..323 44 Fol.237 45 Dok.SV. Kopja ohra DOK. B'riferenza ghall-klawzoli appena citati l-kuntrattur mhux biss ha fuqu l- oneru ghall-kostruzzjoni izda effettivament ezima minn kull responsabilita` lil Perit Sant ghall-kostruzzjoni tal-progett.48 Dak li ddikjara Sajeba jkompli jikkonferma dan meta jghid li "Il-Perit Sant, ir-rwol tieghu baqa' li jibghat perit u draughtsman fuq is-sit, fuq bazi ta' kuljum u cioe` Site Supervisor u jiccekjaw li d- disinn jigi esegwit u mhux il-kalkoli tal-Perit Pierre Metaraku."49 Ghalkemm ma tqajjmet l-ebda eccezzjoni dwar dan, il-Qorti ma tistax ma tikkunsidrax ukoll il-fatt li fiz-zmien tas-sinistru l-unika permess in vigore ghall-istruttura kien dak li nhareg fuq applikazzjoni tal-Perit Lino Salo Bachar, perit fi hdan l-ufficju ta' Design and Technical Resources Ltd. irid jigi rilevat li l-kuntratt mas-Seabank ma giex iffirmat mill-Perit Robert Resources Ltd (DTR Ltd)."50 Tant kienet il-kumpanija li hadet l-inkarigu li fuq is-sit li ma kienx ikun hemm kwotidjanament il-Perit Sant izda l-perit inkarigat li jkun on site kien il-Perit Dirk West mill-istess ufficcju (DTR). amended application ffirmata minn Robert Demanuele Farrugia ghalkemm il-kliem 'o.b.o.' ma jidhrux, it-timbru w l-indirizz huma dawk tal-kumpanija DTR. Madanakollu l-akkuzi nhargu fil-konfront tal-imputat Demanuele Farrugia f'ismu personali u mhux minhabba r-responsabbilita` vikarja tieghu minhabba l-irwol tieghu f'din il-kumpanija. akkuzati, wara emendi fl-akkuza originali, kemm f'isimhom propju kif ukoll fil-kapacita` vikarja taghhom 'bhala direttur jew rapprezentant tal-kumpanija B&B Fis-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Anthony Ashatani Chircop et il-Qorti rriteniet:51 Illi dwar ir-responsabbilta vikarja jitkellem l-artikolu 13 tal-Kapitolu 249 tal-Ligijiet ta' Malta li jiddisponi: "Meta xi reat taħt jew kontra xi disposizzjoni li tinsab f'xi Att, li jkun għadda sew qabel jew wara dan l-Att, isir minn korp jew għaqda ta' persuni, sew jekk tkun persuna ġuridika jew le, kull persuna li, fil-ħin tal-ghemil tar-reat, kienet direttur, manager, segretarju jew uffiċjal ieħor simili tal-korp jew għaqda, jew kienet tidher li qed taġixxi f'dik il-kariga, tkun ħatja ta' dak ir- reat kemm il-darba ma tippruvax li r-reat ikun sar mingħajr it-tagħrif tagħha u li tkun eżerċitat id-diliġenza kollha xierqa biex tevita l-egħmil tar-reat." Dan ifisser allura illi ir-responsabbilta` kriminali hija wahda personali u mhux wahda rapprezentattiva jew nomine kif inhi fil-kamp civili. Ghalhekk ma hemmx ghalfejn li l-appellati jigu iccitat fil-vesti ta' direttur jew in rapprezentanza ta' xi socjeta' kummercjali. Bizzejjed li jigi citat b' mod car ghal dak li jirrigwarda l-konnotati taghhom personali w li mill-korp tal-akkuza jkun jidher car li qed jigu mharrka jew akkuzati minnhabba r-responsabbilta' vikarja taghhom bhala ufficjali/diretturi tal-korp. Dak li irid jirrizulta mill-provi, izda hu li fil-fatt huma kienu id-diretturi, jew ufficjali tal-korp bhal ma hija socjeta' kummercjali li tiggestixxi l-post fejn ikun sar ir-reat u li huma allura qed jigu akkuzati ghal din ir- raguni Kif gie ritenut minn din il-Qorti diversament preseduta (Onor. Prim' Imhallef Emeritus Dr. V. De Gaetano) fl-Appell Kriminali "Il-Pulizija vs. Joseph Buhagiar Porsella-Flores [26.5.1995]:- "Meta persuna tigi biex twiegeb ghar-reat kommess minn ghaqda jew korp ta' persuni in forza ta' l- artikolu 322 tal-Kodici tal-Ligijiet tal-Pulizija jew in forza ta' l-artikolu 13 ta' l-Att dwar l- Interpretazzjoni [Kap.249], it-tahrika ghandha tohrog kontra d-direttur, manager, ecc. f' ismu personalment, fis-sens li hu personalment irid iwiegeb ghall-akkuza, u f' kaz ta' sejbien ta' htija u imposizzjoni ta' piena, tali piena, sia jekk pekunjarja sia jekk restrittiva tal-liberta' personali, tigi inflitta fuqu u tigi skontata minnu." Izda: "....meta l-prosekuzzjoni tkun qed tipotizza, kontra tali direttur, manager jew segretarju, reat kommess minn ghaqda jew korp, u li ghalih hu jrid iwiegeb personalment, fl-imputazzjoni jew fl- akkuza — mhux fl-isem tal-imputat jew akkuzat, cioe' mhux fl-okkju tal-kawza—ghandu jkun hemm xi indikazzjoni li hu qed jigi imsejjah biex iwiegeb ghal reat kommess mill-korp jew ghaqda: cioe' ghandu jkun hemm xi indikazzjoni li hu qed jigi mharrek jew akkuzat minhabba r-responsabilta' vikarja tieghu. Jekk mhux ghal xi haga ohra, tali indkazzjoni hi mehtiega sabiex l- imputat jew l-akkuzat ikun jista' jipprepara d-difiza tieghu.52" Nru.463/2012; Deciza 19.11.2015 52 Appell Inferjuri: Il-Pulizija vs Patrick Stout; Deciza 31/08/2006 Mill-provi prodotti ma l-ebda dubbju li r-responsabbilita` li l- prosekuzzjoni qed tattribwixxi lil Sant hi dovuta ghall-irwol tieghu fi hdan id- DTR, il-kumpanija li originarjament giet inkarigata minn Sultana biex tfassal il-progett u tapplika ghall-permessi necessarji. Ghalhekk mhemmx dubbju li l- Perit Sant kellu jigi akkuzat minhabba r-responsabilita` vikarja tieghu fi hdan id-DTR u mhux semplicement fil-kapacita` tieghu personali. il-Perit Sant ghandu responsabilita` ghas-sinistru, meta jitqies li r-raguni ghaliex jidher li l-espert dovut precizament ghall-fatt li kien hu li ffirma l-applikazzjoni tal-MEPA u ghalhekk skattat ir-responsabbilita` ai termini tal-Ligijiet Civili – li f'dan il- kamp ma jaghmlux stat - izda wkoll minhabba obbligi u doveri ai termini tal- Kodici tal-Ligijiet tal-Pulizija.53 Skond il-Perit Aquilina, L-Imtarfa kien iffirma l-applikazzjoni mal-MEPA "Meta tiffirma l-applikazzjoni, inti qed tiffirma kemm ghall-applikazzjoni u r-responsabilita` tal-bini".54 Din hi premessa li ma treggix fil-kamp penali fejn, fin-nuqqas ta' disposizzjoni cara u specifika statutorja, tali konkluzjoni ghandha tintlahaq wara li jigu kkunisdrati l-provi kollha fejn kull kaz jiddistingwi ruhu minn iehor. dezamina hu xhieda ta' dan propju ghaliex malli gie ffirmat il-kuntratt Design & Build ir-responsabilita` ghall-kostruzzjoni intefghet kollha kemm hi fuq il- Illi l-konkluzzjoni li l-perit li jiffirma l-applikazzjoni mal-MEPA jibqa' jgorr responsabbilita` ghall-bini applikazzjoni, u fid-dawl tal-fatt mistqarr mix-xhud Oliver Grech Bickle li l-MEPA 53 Fol.356 tal-PV 54 Fol.658 ma tidholx fi kwistjonijiet ta' strutturi u kostruzzjoni , hi konkluzzjoni li sfortunatament issir ta' spiss u wahda li fil-fehma ta' din il-Qorti mhix ghal Fil-fatt fl-applikazzjoni ghall-permess hemm dikjarat cjar u tond x'tip ta' responsabbilita` qed jidhol ghaliha perit kemm il-darba jiffirma dik l- applikazzjoni. Fis-sezzjoni nru. 19 tal-applikazzjoni jinghad is-segwenti: "I, the Issa apparti ghall-fatt li l-artikolu 97(o) tal-Kodici tal-Ligijiet tal-Pulizija ma jezistix izda jezisti biss l-artikolu 97(1)(o),55 dan l-artikolu jipprovdi: (1) Fil-bini ta' kull dar jew ta' biċċa minn dar, is-sid kif ukoll il-bennej u l-arkitett li jkunu mqabbdin mix-xogħol, għandhom, kemm-il darba r-regolamenti msemmijin fl-artikolu 102 ma jkunux jiddisponu xort'oħra, iħarsu r-regoli li hemm fil-paragrafi li ġejjin:..… (o) (i) tletin ġurnata mill-anqas qabel ma jinbeda xogħol ta' bini, jew ta' bini mill-ġdid, ta' dar, jew ta' biċċa minn dar, jew, meta jsir xogħol biex il-loki jitniffed mad-drenaġġ pubbliku, qabel ma dan ix-xogħol jitgħatta, l-arkitett jew il-bennej, jew is-sid, għandu, flimkien ma' pjanta tax- xogħol propost, jagħti avviż ta' dak ix-xogħol lis-Suprintendent tas-Saħħa Pubblika;....... Ghal daqshekk u xejn aktar, u cioe` ghall-kwistjonijiet marbuta ma tniffid ta' toilets mad-drenagg pubbliku, il-perit ikun qed jassumi responsabbilita` kemm il-darba jiffirma dik l-applikazzjoni! Punt iehor li donnu gie skartat hu l-fatt li fil-kuntratt ta' Design and Build56 milhuq bejn is-Seabank u l-kuntratturi, u cioe` B&B Construction Ltd., il-Perit Robert Demanuele Farrugia mhux firmatarju tieghu ghalkemm indikat bhala "The Architect". 55 Wara li l-artikolu 97 gie revokat bl-Att XXV tal-2001 gie introdott artiklu 97 gdid bl-Att III tal-2002. Ghalhekk bl-ebda sforz ta' imaginazzjoni ma jista' jitqies li l-Perit Demanuele Farrugia kien vinkolat taht xi klawzola minn tieghu. Maghmula dawn il-konsiderazzjonijiet u fuq skorta tad-decizjonijiet msemmija, l-Perit Robert Demanuele Farrugia qed jigi mehlus minn kull htija u piena. Ikkunsidrat, L-Ewwel Imputazzjoni Imiss ghalhekk li jigi kkunsidrat jekk mill-evidenza in atti tirrizultax negligenza da parti tal-imputati l-ohra li wasslet ghall-mewt ta' Maksims Gie esebit il-process verbal numru 923/12.57 A tenur tal-artikolu 646(4) tal- Kodici Kriminali58 moqri flimkien mal-artikolu 550 tal-Kodici Kriminali,59 fil- konsiderazzjonijiet taghha l-Qorti ser taghmel riferenza wkoll ghal dak li xehedu diversi persuni fl-ambitu tal-inkjesta magisterjali esebita in atti. Id-difiza ezentat60 il-prosekuzzjoni milli tressaq bhala xhieda lil PS1586 rredigew jew aggornaw il-Current Incident Report61 kif ukoll PS1261 SF (Vol.I u Vol.II) fol.1 sa 437 tal-Proces Verbal. 58 Il-proċessi verbali jistgħu jinġiebu bħala prova bħal ma jingħad fl-artikolu 550 59 (1) Il-proċess verbal magħmul regolarment, jista' jingħata bħala prova fis-smigħ tal-kawża u x-xhieda,u x- xhieda, il-periti jew persuni oħra li jkunu dehru fl-aċċess jew xehdu matul l-inkjesta Maġisterjali ma jistgħux jinġiebu biex jagħtu xiehda quddiem il-Qorti tal-Maġistrati bħala qorti istruttorja matul il-kumpilazzjoni. ta' ritratti63 fuq struzzjonijiet tal-Perit Arkitett Richard Brincat Vassallo. L-istess crime officer fl-inkjesta li saret dwar is-sinistru w ikkonferma r-rapport li gie pprezentat f'dik l-inkjesta.65 Semma kif eleva fdalijiet ta' safety helmet li kien libes id-decujus u parti minn cinga li nstabet fuq il-mejjet.66 PS097 Arthur Borg Mifsud ikkonferma r-rapport tieghu kontenenti ritratti li ttiehdu fuq ix-xena.67 Ir-ritratti ta' strutturi tal-bini ttiehdu fuq struzzjonijiet tal-Perit Richard Dr. Mario Bonnici Stellini, espert fil-medicina forensika, fir-rapport minn tieghu kkonkluda li Maksims Abela Parnis kien soffra fratturi u lezjonijiet estensivi kompatibbli ma crush injuries.68 Minn naha tieghu l-patologu Dr. Ali Sciberras Borg qed izarmaw dak li kien fadal mill-armar tas-saqaf tal-carpark. in-nofs u l-vittma fit-tarf. F'daqqa wahda sema' hoss kbir, ma setghax aktar Ezentat mili jerga jixhed wara l-qari tal-akkuza mill-gdid hekk kif jirrizulta mill-verbal tal-31 ta' Jannar, 2017 a fol. Ezentat milli jerga' jixhed wara l-qari tal-akkuza mill-gdid hekk kif jirrizulta mill-verbal tal-31 ta' Jannar, 2017 a fol. Relazzjoni Dok. Relazzjoni Dok. jara lill-vittma u ra s-saqaf niezel shih u gera l-boghod. fil-genb fejn kien id-decujus u wara s-saqaf ceda lejh.70 Kawza tal-Kollass tal-Istruttura. Biex jigi determinat dan l-interrogativ il-Qorti ser tikkunsidra dak li kkonstata l-abbli espert il-Prof. Alexander Lauria li hu specjalizzat fi strutturi tal- Wara li kkonferma r-rapport72 tieghu, pprezentat fl-inkjesta magisterjali fejn sema' x-xhieda flimkien mal-Perit Richard Brincat Vassallo, spjega li wara li tnehha l- kadavru bdew inehhu l-materjal bil-mod biex jippruvaw jifmhu x'kien gara. Ittiehdu samples l-universita biex jigi ttestjat il-concrete.73 Jispjega "X'gara dan kien hemm zewg sulari ta' soqfa tal-concrete u fuqhom kien hemm struttura tal-injam. Taht net suppost kien il-parkegg imbaghad kien hemm sular iehor fuqu. Is-sular ta' fuq kien hemm dak li jisejjah punching sheer [recte: shear] jigifieri l-kolonni ghaddew minn gol-konkos direttament. Din kienet tip ta' kostruzzjoni partikolari jghidulha flat slab, jigifieri ma jkunx hemm travi, u d-disinn irid isir fuq il-bazi tal-fatt li m'hemmx travi, u allura jrid ikun hemm certu rinforz fl- 70 Fol.299 tal-PV 71 Fol.592 72 Dok. islab u certu tqassim ta' rinforz fl-islab. ewwel minn post wiehed imbaghad baqa' sejjer l-istruttura kollha, prattikament il- kolonni ghaddew minn gos-saqaf u ccattjaw taht, imbaghad ovvjament l- istruttura ta' fuq li kienet kumplikata u tqila, pero dik ikkolassat fuqha. ..... iffukajt fuq x'setgha kkawza[ha]. Irrid nghid ukoll li meta jiena kont qed naghmel l- investigazzjonijiet kien hemm struttura adjacenti mibnija bl-istess mod li ma kinitx ikkolassat u jiena kont zorta u kont innutajt li hemm xi koncenturi u kont gbidt l- attenzjoni, isma hudu passi ghax hemm il-koncenturi u nibza dak li qed nissuspetta li gara sa jigri f'din ukoll. .… t-testijiet [tal-concrete] li ghamilna ahna l-Universita' kienu ftit differenti mit-testijiet li saru mill-kuntrattur of his own, u anki minn dak li gie instructed, pero l-konkluzjoni tieghi jiena kienet li dik id-differenza wahedha ma kinitx bizzejjed biex tispjega ghaliex kien hemm kolass katastrofiku. Jiena ffukajt fuq tliet aspetti. Wahda li r-rwoli tan-nies involuti specjalment ir-rwoli tal-professjonisti nvoluti, ma kienx car. .… t-tieni fazi hija kuntrattur dahal ghal kuntratt ta' design and build, ..… skond l-Att tal-Periti biex inti tiddisinja trid tkun Perit, jigifieri kuntrattur ma jistax jghid jiena ha niddisinja, pero dahal f'dak il- kuntratt.......Kuntrattur ma jistax jiehu r-responsabbilta'. qalulna li originarjament kien ha jkun Perit iehor li jagixxi ghal kuntattur biex Issa l-Perit Pierre Metaraku spjegalna li r-rwol tieghu kien sempliciment li jaghmel il- calculations u jaghti instructions lil kuntrattur biex isiru d-drawings. Jiena harist lejn it-tip ta' instructions u deherli li kienu ftit difficli biex wiehed jifhem dawn l-instructions by e-mail biex wiehed ikun car, habba li hija struttura partikolari, x'ghandu jsir. ...… meta taghmel dawn it-tip ta' strutturi ma tistax tibghat instructions by e-mail u ma ticekkjax jekk almenu a) giex miftiehem, u b) giex mibni kif minghalik. kuntrattur ma fehemx li din kienet struttura partikolari, fl-istruttura adjacenti ma fehemx li kellu jsir certu hadid, u jiena nahseb illi ghax dik kienet veru, hemmhekk tigri you have slab failure ghaliex ma jkunx hemm il-hadid fuq il-kolonna, fuq il-kolonna mhux mall-genb tal-kolonna, allura qed tiddependi fuq is-sahha tal- concrete biss, u allura zball ta' dak it-tip minn xi hadd li ma jifhimx xi tfisser flat slab, huwa potenzjalment perikoluz li filfatt dak li gara. missu tkellem jekk ma fehemx, .… ma kienx hemm fl-ahhar mill-ahhar mill-atturi kollha f'din l-istorja min litteralment ihares lejn dak li qed jaghmel il-kuntrattur u jghidlu isma tajjeb qed taghmlu jew mhux tajjeb qed taghmlu..........… fil- konkluzjonijiet tieghi ma ghidtx li kien tort ta' persuna wahda pero ghidt li isma kien hemm diversi fatturi u diversi atturi li kellhom tort parzjali. bottom line hija li ma kienx hemm car x'inhuma r-rwoli tal-personaggi fiha, u allura hadd ma ha responsabbilta' li l-instructions ikunu tajbin u li jigu esegwiti b'mod tajjeb, u kien hemm tragedja, dik il-konkluzjoni tieghi..… L-affarijiet li semmejt li marru hazin setghu jigu evitati, jigifieri setgha jkun hemm car min kellu jaghmel xiex.75...… meta konna nibnu postijiet zghar il-Perit kien kollox. L- istess persuna kienet kollox, taghmel il-pjanti, iggib il-permessi, taghmel l- instructions strutturali u tiehu hsieb li jigi kollox esegwit. Meta l-progetti bdew ikunu ikbar dawn l-irwoli bdew jinqasmu, u m'hemm xejn hazin li jinqasmu. Pero jrid ikun hemm carezza ta' min qed jiehu r-responsabbilta', ghax inkella tispicca li hadd ma jiehu r-responsabbilta' ghall-iktar parti mportanti li hija li l-istruttura tinbena skond instructions miftehmin sew u ovvjament li l-instructions jigu miftehmin sew.".76 l-kuntratt Design & Build sar mal-kuntratturi s-single point responsibility li ghaddiet ghal fuq il-kuntrattur "Ghalhekk jien naghmel osservazzjoni fejn nahseb li l-kuntrattur ukoll ghamel zball, ghax ma jistax johodha dik ir-responsabbilta' hu. Hu m'ghandux warrant biex jiehu r- responsabbilta' ghal disinn strutturali. Irid jghid il-Perit li ha jahdem mieghu u jghidlu int issa trid tohodli f'ismi mhux f'isem il-klijent, trid tiehu dik ir- responsabbilta' strutturali. Jiena fl-opinjoni tieghi design and build contract fuq din il-bazi bil-kuntrattur jiffirma u jghid jien ha naghmel design, huma kontra l-ligi. Ghax jekk ma tifhimx ma tistax tiffirma haga, taghmel xi haga li ma Il-kalkoli huma l-qofol ta' kollox peress li permezz taghhom tigi stabbilita s- sahha tax-shear interphase fejn johrog kemm ikun hemm bzonn hadid u s- sahha w l-hxuna tal-concrete. Ikompli jispjega kif ma kienx soddisfatt bid-disinn u l-kalkoli li saru biex tinbena il-koppla li ceddiet: "Gew provduti lili, ma kontx sodisfatt kompletament, u filfatt tlabt kjarifika, partikolarment fuq dak li ahna nsejhu sheer [recte:shear], jigifieri hija din il-parti tal-mekkanizmu fejn il-kolonni u s-soqfa hemm interaction bejniethom partikolari, xtaqt saqsejt li nara l-kalkoli tas-sheer, u rcivejt xi haga. hassejt li professjonalment ma kontx konvint minn dawk il-kalkoli ta' dik il- Mela meta inti jkollok kolonna, u ghandek is-saqaf fuqha, dik ghandha Mela kollu l-perimiter jirrezisti din l-ghafsa. Jekk inti jkollok il-kolonna fit-tarf ghandek perimiter li ma Jekk inti terga, kif gara, s-saqaf tpoggieh fuq nofs il-kolonna, ghandek perimiter hafna hafna inqas, u hemmhekk illi sar l-izball. taghmel il-kalkoli fl-ufficju tieghek u tghid isma jien qed nassumi ha jaghmel hekk, meta fir-realta' jew trid tghidlu taghmilx mod iehor, jew inkella trid Hemmhekk dak is-sens il-kalkoli ma hadux in konsiderazzjoni dan Jinsisti li saru kalkoli erroneji peress li sab l-istess zball fi struttura ohra li kienet inbniet mill-istess kuntrattur fuq struzzjonijiet tal-Perit Farrugia: "Jiena konvint li ghamlu zball ghax l-istruttura ta' hdejha, li gbidt l-attenzjoni fix- Ma' kienetx ghadha waqghet imma kien U kienet nuqqas ta' komunikazzjoni [bejn il-Perit Metaraku u l-kuntrattur] ghax ma' kienx miftiehem id-dettal. .… Jiena kien jinterpretalu d-drawings u qal 'jien.' Fix-xhieda qieghdha cara.".79 Fl- opinjoni tieghu falliet l-slab, "Din kienet tistrieh fuq 16-il kolonna, u dawn il- kolonni, litteralment baqghu ghaddejin minn gos-saqaf. Issa, 'shear failure' [recte: shear failure] tfisser illi fejn kien hemm il- kolonna mal-konkos, jew il-hxuna tal-konkos ma' kienx bizejjed jew ma' kienx hemm bizejjed hadid fuqha. U dik hija marbuta mal-kalkoli. ....."80 Dwar il-kalkoli tal-periferija li fl-opinjoni tal-espert kienu krucjali, dan baqa' ma tahomlux u ghalhekk fil-fehma tieghu "nimmagina li kieku kienu jezistu kien itihomli. .… Fit-tezi li spjegajt fir-rapport tieghi, alavolja l-kolonni kollha ghaddew minn gos-saqaf, dawn ma' gratx hekk. Grat progressive, jigifieri marru l-ewwel il- kolonni tat-tarf, u mbghad qisha bhal iccartet bicca drapp u marru l-ohrajn kollha. Ghax imbghad ovvjament il-piz, intefa fuq il-kolonni l-ohra". Din il-konkluzjoni intlahhqet wara li ttiehed kont ta' dak li xehed sieheb id-decujus li kien fuq in- naha l-opposta tal-post fejn cediet l-istruttura li waqghet 'at a slope' "minn hemm gie l-hsieb li marret fit-tarf. Meta ccekkjajt jiena l-affarijiet fit-tarf, skoprejt li Nuqqas ta' Kommunikazzjoni bejn Perit u l-Kuntrattur; Drawings ma ma' kienetx tiflah.".81 Irrizulta li l-kuntrattur ircieva dawn il-kalkoli via serje ta' emails li fil-fehma mails, ..… hija riskjuza li taghmel instruction ta' dak it-tip, electronic only. Ghalhekk instructions fl-opinjoni tieghi m'ghamilx sew, u kemm min ircieva l- instructions jekk ma kienx qed jifhimhom missu jitkellem ukoll.".82 Ikompli "fi progett bhal dan, ma' titlobx informazzjoni fuq email, b' sentenza. hekk. Il-hadid ser ikun hekk, ma' jistax ikun. ....Ghaliex tista tigi miftiehem hazin. hadid mhux kemm hu. Fejn na nqieghdu, kemm ha taqtghu. Fejn pozizzjoni fis-saqaf. L-informazzjoni ma' tfissirx li ghamilt il-kalkolu u sibt li hemm bzonn ...........Trid tpingihom ezatt fejn iridu jkunu".83 Kien importanti li l-kalkoli jintbghatu b'mod car propju minhabba it-tip ta' programm li ntuza, il-CAD (Computer Aided Design): "Mela l-process ta' kif tibni drawing, bl-autocad, jinvolvi dak li jissejjhu layers. Issa jekk tpoggi karti strazzi fuq xulxin. U mbghad inti tista tixghel u titfi. .......ghalhekk jiena ghidt 'kien ikun hemm drawing printed, biex inti tkun cert.' Kien hemm drawings bil-hadid, li kellu jkun isfel, layered. Drawings tal-hadid li kellu jkun fuq, f' ohra. Id-dettalji ta' fuq il- kolonni, ..… xorta difficli biex tifhem kif jigu flimkien."84 Izid "fl-ahhar mill-ahhar, il-Perit Farrugia kellu obbligu akbar li jaghmilhom b'mod li jiftehmu u li ipoggi l-hadid fuq is-sit "jiena gbidt l-attenzjoni ghall-fatt illi skont ix-xhieda tieghu, Etienne Brownrigg, lanqas hass il-bzonn illi jistaqsi lil xi hadd jara kif qed iqassam il-hadid. Hu stess qal fix-xhieda tieghu, ...".86 Skoncernanti hu l-fatt riskontrat mill-espert Lauria: "Ahna ma' sibniex sura ta' drawings. Minn hadd, ghall-parti li waqghet. .… Fuq il-parti li waqghet, lanqas Ma' kienx hemm drawings, fuq fhimthomx..… … bhala professjonist, il-Perit Metaraku mhux biss kellu jaghmel il-kalkoli, ma' kellux jibghat il-kalkoli lill-kuntrattur, kellu jibghat id-drawings ghax il-kalkoli ma' jifimhomx il-kuntrattur. rajna ahna, ma' kienux jiftehmu sew. U nahseb li kien obbligu tieghu illi jkun cert illi jigu miftehma u mbghad ikun cert illi jigu esegwiti kif miftehma."87 Kuntrarjament ghal dak li jigi sottomess mill-Perit Metaraku fin-nota ta' sottomissjonijiet minn jikkonstata fil- kommunikazzjoni li l-Perit Metaraku baghat lil Perit Gatt kien hemm biss informazzjoni fuq il-hadid izda "bar bending schedule bis-serjeta` ma' kienx hemm.… Dika jaghmilha suppost Reuben Kingswell per ezempju, l-kuntrattur, ghax hu ried jordna dak il-hadid. U ghandu drawing li tghidlu: "Trid taghmel hadid ta' dan il- qies, ta' dan ix-shape." Dik tigi translated mill-bar bending schedule biex imbghad tordna l-hadid accordingly. .… Kif taf fejn ser tpoggih, jekk ma' jkollokx drawing ... Fejn taf li din trid tpoggiha hawn u din trid tpoggiha fuq u din trid tpoggiha x' Jekk ma' jkollokx drawings."89. Fil-fehma tieghu kien jinkombi fuq il-Perit Metaraku jaccerta ruhu li l-kalkoli tieghu jigu esegwiti kif determinat minnu "Ghaliex hu ghamel il-kalkoli. jaf id-dettal kif irid ikun. Allura bilfors irid ikun cert li dak l-affarijiet jinbnew skond l- assumptions li ghamel.… Jekk nista nzid maghha, dina hija propja dak li gara fuq il-kolonni tat-tarf. Ghaliex jekk hu ghamel assumption, ha niehu ezempju, jekk hu ghamel assumption li l-kolonna u s-slab ser ikunu hekk, allura hemm certu area li tirrezisti [Qorti: Hawnhekk ix-xhud qieghed jaghmel ic-cirkoferenza ta' tazza mal- ]..Fir-realta`, l-kuntrattur ghar-ragunijiet ta' kostruzzjoni tieghu, kien qed jaghmilhom hekk. [Qorti: U hawnhekk, issa x-xhud, qed iressaq it-tazza l barra biex tidher parti minnha mhux qed isserrah mal-qiegh tat- tablet.] … Jekk kienet hekk u kien hemm certa area li tirrezisti, issa saret hekk. qed jikkalkula li l-quddiem ser jaghti s-soqfa l-ohra, li jmissu. Imma hemmhekk il- komunikazzjoni fejn design and build trid tahdem. U ma' hadmitx."90 Il-Perit Pierre Metaraku xehed b'mod estensiv u beda biex spjega li hu spjecjalizzat fl-structural design. Inghata konsulenza mis-sidien tas-Seabank Hotel relatat mal-estensjoni taghha fejn kien tal-progett.91 Hejja dokument bl-istima preliminari ta' kemm kellha tiswa l-estensjoni. Minbarra li hadem fuq alterazzjonijiet fil-parti l-antika tal-lukanda, tqabbad minn B&B Construction biex jaghmel xoghol ta' konsulenza relatat mal-structural design.92 Jixhed kif kien jikkomunika konstantament mal-Perit Reuben Kingswell dwar struttura fejn kienu anke jiltaqaw ta' spiss: "Kien hemm il- perit Reuben Kingswell illi kellu rwol illi jordna l affarijiet, igifieri jara li l–affarijiet qeghdin isiru skont id-disinn, is- suggeriment jew ir-rakkomandazzjonijiet li jkun taghjtu jien, u apparti minn hekk il – perit Reuben Kingswell kien qed jikkomunika mal- perit Dirk West jew il- perit Diane "Qed naghmel emfasi fuq ix-xoghol ta' konsulent ghaliex jien min naha tal- B & B Mhux irwol ta perit, huwa perit dejjem ghax hawn Malta biex taghmel structural design trid tkun perit naturalment, pero l-irwol tieghi mal- B & B construction, kien limitat ghal structural design.".94 In sostenn ta' dan jipprezenta dokument li skond ix-xhud jirrifletti l- konsulenza mal-B&B:95 "gejt ingaggat minn Etienne Brownrigg biex naghti servizzi relatati ma structural design, fuq il- progett tas-Sea Bank"96. Jghaddi biex jispjega kif wasal ghall-kalkoli tieghu dwar l-istruttura li cediet. Il-kalkoli kien jghaddihom lil Gatt u jemfasizza li Gatt kien qed jifhem x'kien qed jinghad f'dawk l-emails ghaliex kienu jiddiskutuwhom. "jiena din l- informazzjoni kont iddiskutejta u ghaddejtha lill- kuntrattur billi kien hemm segwejtha ukoll anke b' meetings u kont naccerta ruhi illi l- kuntrattur ikun fehem dik l- informazzjoni. ....[l-email] jiena baghtta lill –perit Reuben Kingswell, u kkupjajtha, ikkupjajt lill- general manager ta' B & B construction..… Fil- fatt ghandi email ghall- wahda tnjen li huma minghand il- perit Reuben Kingswell stess fejn fihom dan annessa, annessa l- informazzjoni li jien, jiena kont tajtu li ghandha x taqsam mal- qabda tas- saqaf fuq il- kolonna u din kien baghat, wara li konna ltqajna fl- ufficju tal- B & B flimkien ma struzzjonijiet li kellhom jigu segwiti b'kull virga tigi mmarkata.99 Kompla li hu kien assigura ruhu li Gatt ircevihom u fehmhom billi anke spjegalu il-kontenut tal-email. Is-sistema li ntuzat ghall-struttura intuzat ukoll fir-rigward ta'bnadi ohra fejn f'saqaf minnhom sahansitra anke nbnew 7 sulari fuqu.100 Itenni li bl-ammont ta' vireg ta' hadid li kien ipprospetta fil-kalkoli tieghu is- saqaf ma kienx ser iccedi w ghalhekk ikkonkluda li ma kienx tpogga' l-hadid kif specifikat minnu;101 jghid li fil-fatt il-kolonni fuq in-naha opposta ma cedewx minhabba li saru kif kellhom isiru.102 Il-Perit Farrugia jichad li kienet tezisti xi diffikulta` biex jinfetah id-disinn kollu skond kif kkonkluda l-espert il-Perit.103 Jinsisti li l-assumptions li abbazi taghhom haddem il-kalkoli kienu skond il-mestjier u dawn gew diskussi mal-Perit Gatt104 izda "Fil- kollonna, fil- kolonna, partikolari li semma il-Profs Lauria ma mxewx ma dak li konna iddiskutejna. ..… Li kienet il-pivot biex imbaghad inqaleb kollox"105. hemm xi kalkoli hziena izda jattribwixxi dak li sehh ghall-fatt li virga li kellha titpogga skond l-struzzjonijiet tieghu ma tpoggitx, "Din hija il-virga, illi jirrizulta minn, mix-xhieda li harget, illi fuq il- post ma tpoggitx. Mela, qed nitkellmu fuq l-ewwel virga li kieent fil-lista, li kienet wahda mill-aktar vireg importanti li jitpoggew fis-saqaf, u ghallura l- informazzjoni, l-informazzjoni kienet hemm, dak hu l-punt. L- informazzjoni ta x kellu jitpogga fis-saqaf kienet hemmhekk."106 Kien assigura ruhu li l-informazzjoni kollha li baghat Gatt kien qed jaraha kollha.107 Meta xehed fl-inkjesta Farrugia jghid "Jien kont gejt imqabbad mill-kuntrattur B&B sabiex niddisinja l-istruttura tal-parti l-gdida tal-lukanda...il-kuntrattur kellu l- appalt ta' Design & Build. Jien kont ippreparajt il-kalkoli tad-disinn ....ma kontx inkarigat naghmel supervizjoni...qed nesebixxi l-kalkoli tal-area partikolari....Il- ippreparajt Skematics tal-elementi strutturali principali bin-notamenti fuq id-dettall. Id-dokumentazzjoni kollha fuq din l-istruttura tinsab f'Dok.PF...ma kontx tajt method statement lill-kuntrattur dwar kif kellha tinbena din l-istruttura. Jien ma kontx issorveljajt il- kostruzzjoni u ghalhekk ma nistax nikkonferma jekk dak li nbena sarx skond id-disinn tieghi. Id-disinn tieghi jien kont tajtu lill-kuntrattur biss....sa fejn naf jien il-kuntrattur kien kapaci jifhem il-kalkoli u l-istruzzjoni li jien tajtu.....".108 Fl-inkjesta il-Perit Metaraku esebixxa email li baghat lil Reuben Kingswell u lil Etienne Brownrigg li kien fiha l-attachments bl-informazzjoni tal-hadid tas-saqaf ta' fuq il-carpark u wieghed li kien ser jipprezenta l-verzjoni elettronika taghha109 u hekk sar jumejn wara meta rega' xehed. 110 Diga ntqal li din hi l-email tal-5 ta' Dicembru, 2011, li kopja taghha giet prezentata fix- xhieda tieghu quddiem il-Qorti w li kienet giet esebita minnu fil-mori tal- inkjesta magisterjali.111 Riprodott fl-inkjesta ghall-darb'ohra esebixxa affidavit rigward il-kostruzzjoni fin-naha tal-post tal-incident. " Waqt li kont osservajt knsenturi rqaq fil-wicc tas- saqaf tal-Parking ta' taht l-indoor pool, jien ghamilt stqarrija fejn ghedt li suppost dawn il-konsenturi ma hargux ghax f'dak il-post suppost li kien hemm vireg ta' pulzier. ....dik is-sistema kellha tigi adottata fis-saqaf tan-nightclub, bid-differenza li f'ta l-ahhar il-vireg suppost kienu ta' 20. ....nahseb li flok vireg ta' '20 u tas-'16 li jien kont specifikajt, intuzaw vireg ta' '16 biss. Dawn l-istruzzjonijiet ghas-saqaf ta' taht in-night club jidhru fid-drawing tieghu Top Reinforcement T1 & T" u Additional Jien nikkonferma illi meta ffirmajt il-kuntratt ma B&B jiena kont specifikatment ghedtlu li l-working drawings kellu jaghmilhom il-kuntrattur fuq 108 Fol.285-286 tal-PV 109 Fol.304 tal-PV 110 Fol.309 111 Dok. struzzjonijiet minghandi. Ma kienx mifthiem xi approval minn naha tieghi. Nenfasizza li r-rwol tieghi kien li Angelus Brownrigg kkonferma li hu kien l-uniku direttur fi hdan il-kumpanija is-sit tal-progett biex jaghti titwila.113 Mieghu ma kienux jigu diskussi affarijiet relatati mal-progett peress li dawn kienu jsiru mal-perit tieghu jew mal- Ma dahalx f'kalkoli dwar l-struttura.114 kumpanija B & B Construction Limited.115 Meta gew avvicinati biex jiehdu l- progett kellhom perit iehor izda wara li Silvio Sajeba tahom l-impressjoni li kienu waqaw lura fuq il-proposti taghhom, fejn kellhom jahdmu l-pjanti u johorgu l-kalkoli u stimi dwaru, dan issugerilhom jibdew jahdmu fuq il-Billing of Quantity (BOQ) li nhadem mill-Perit Pierre Metaraku sabiex ikunu f'posizzjoni jissottomettu t-tender ghall-progett fil-hin. Ghalhekk bdew jahdmu bil-Perit ta' Sajeba fuq struttura li kienet tavvicina il-prodotti taghhom u peress li kienet cost-effective rebhu il-kuntratt. Seabank f'Dicembru u bdew jinhadmu pjanti minn Metaraku fuq dak li s-sid tal-lukanda ried u li kien rifless fil-pjanti tal-Perit Robert Demanuele Farrugia: "Pierre Metaraku ovvjament sa dak iz-zmien qed nircievu ahna pjanti minn Robert Demanuele Farrugia, mill-ufficju ta' istruttura, u dik l-istruttura ahna nikkwantifikawha. 112 Fol.314-315 tal-PV 113 Fol.1027-1030 114 Fol.1030-1031 115 Fol.1032 somma mas-Seabank, u ghamilna sitt, tmien xhur tista tghid nahdmu, qed naghmlu x-xoghol u niddefinixxu s-somma".116 Talab lil Metaraku jaghtih kuntratt bhala perit strutturali biex jigi mifthiem ix- xoghol li kien ser isir minnu bhala perit, liema kuntratt ma mmaterjalizzax.117 "Jiena li ridt minn Pierre hija d-dissinn tal-istruttura bhala perit.… Id-dissinn Strutturali jfisser, qed tikkalkula il- loads li ghandek bzonn, ha tiddissinja struttura skont dawk il-loads li taf li ha jiguimposti fuq l–istruttura tieghek u taghddilna dawk id-dettalji biex ahna inkunu nistghu nezegwixxu ix-xoghol..… Ovvjament dan structural engineer jipproduci il- pjanti, jara li l- pjanti inti qed tifhimhom, ghax hu fl- ahhar mill- ahhar jaf il- pjanta x' ghandu f' mohhu u kif trid tigi ezegwita. Bdejna ahna, bdejna nibnu skont dak li kien hemm, igifieri skont l-envelope li kien hemm fil- kuntratt taghna."118 Jispjega li bhala general manager kien ikun ta' spiss fuq is-sit izda ma dahhlux f'kalkoli u l-esekuzzjoni tax-xoghol kienet qeghda issir minn perit iehor.119 "Kellna lill-perit Reuben Kingswell li kien qed jircievi l-informazzjoni kollha. .....Konna nircievu struzzjonijiet minghand Robert Demanuele Farrugia, dak li jirrigwarda arkittettura, konna Dak id-dissinn strutturali imbaghad ahna, kull ma, igifieri dak kollu li jirrellatta mal-progett, strutturalment ukoll konna nibaghtuh ukoll lill, lill-ufficcju tal- perit Robert Demanuele Farrugia. imbaghad, l–istess Reuben Kingswell kien jiehu hsieb illi jizviluppa jien naf production orders ghall- gol kumpanija, dawk l-affarijiet illi jsiru direttament gol-fabbrika, kif ukoll jiddelega x-xoghol ghall- foreman li kien ikun hemm fuq is-sit, biex isir dak Dwar kif inbniet l-istruttura jghid li kif din kellha tittermina il-flat slab mal- kolonna ma kellhom l-ebda dettal ulterjuri. "L-Informazzjoni konna nircivuha through email, bhall ma ircevejna dik il- pjanta li giet muriha hemm hekk. PF2.37) .… Rajta waqt li konna qed nahdmu, waqt il- kostruzzjoni, urijili Reuben Kingswell. .....Il-kollonna tat-tarf hemm hekk fuq id-drawing tidher li qeghdha sat tarf tal-kollonna, l-islab tistrih sa tarf il- kollonna fit-tarf. hemm location fejn dan ma jistax isir. Anke llum mibniha hekk it-tieni darba, ghax inti trid thalli lok fejn jigi it-travu li ser ikompli l-istruttura oltre minn fejn waqaf Igifieri ma tistax taghmlu hekk, inutli hemm hekk tpingi linja barra mill- kollonna ghax ma jistax isir hekk. .......Meta saret it- tieni darba imma saret, dak il- hadid baqa l- istess, imma il-kollonni li riedu jgorru d-dome ma baqghux, ma waqfux fuq is-saqaf. Mela l-piz ta' fuq m' ghaddux trasmess fuq dak is- saqaf, nizel gol-carpark.".121 Madanakollu hu rrejalizza dan in hind sight u ma ghalhekk ma kienx gibed l-attenzjoni ta' hadd dwar dan il-fatt.122 Dak iz-zmien il-kalkoli saru minn perit u mhux minnu. Kienu mxew fuq struzzjonijiet li tahom il-Perit Metaraku. fuq il-progett kien certu Amante Brownrigg.123 "Il-kuntratt mas-sid kien Design & contract......fil-parti li waqghet kien hemm zewg persuni jzarmaw l-armar ta' gol- parkegg li kien taht l-armar ta' dik tal-injam.124...… il-procedura kienet li jaslu l-pjanti jew informazzjoni minghand il-Perit Metaraku b'email, il-Perit Reuben Kingswell jaghmel il-bending schedules minn fuqhom, jinqata' u jinhadem il-hadid u jintbghat fuq il- Jien kont imur fuq is-sit u nindika fejn kellu jitqieghed il-hadid .....Biex nindika dan kont nuza l-istess pjanti u dan qed nirreferi ghall-flat slab u t- 121 Fol.1064-1068 122 Fol.1068 123 Fol.286 124 Fol.287-288 tal-PV travu t-tond....Il-hadid fuq il-post, sa fejn naf jien, kont niccekjah jien u jien ghamiltu skond l-informazzjoni li dehret fil-pjanti."125 Il-Perit Dirk West li fiz-zmien is-sinistru kien impjegat mal-ufficju tal-Perit Demanuele Farrugia, DTR, spjega li l-ufficju taghhom fil-bidu kien jiehu hsieb id-disinn fl- amministrazzjoni tal-MEPA, feasibility studies u l-istruttura tal-bidu. zmien gie inkarigat jiehu hsieb l-amministrazzjoni tal-MEPA u jassigura li x- tal-progett jinbnew skond Kellu wkoll xoghol t'amministrazzjoni ma' konsulenti, enginiera u kuntratturi. Sussegwentement l-irwol ta' DTR inbidel "il-klijent iffirma kuntratt ta' design and build ......Il- kuntratt hadu l-B&B...Kien jewalwa d-disinn arkitettoniku taghna u jiddeciedu xi travi hemm bzonn, x'saqaf hemm bzonn, x'hadid hemm bzonn. Jekk hemm bzonn per ezempju li titressaq xi kolonna biex l-istruttura tkun ahjar, kienu jaghmlu dik it-tip ta' analizi u jergghu ikellmuna biex jaraw jekk bhala bini li kellu bzonn il- klijent ghadhiex tahdem, fis-sens li mhux ressaqna kolonna u giet quddiem bieb ghall- argument jew mhux li kellhom ibaxxu s-saqaf imbaghad ma nghaddux millgholi, imbaghad minn dak l-att kienu jkomplu jiddettaljaw strutturalment imbaghad kienu jibqghu sejrin ghall-bini".126 Dwar l-struttura li cediet jghid: "jien qatt ma rcevejt emails diretti ta' pizijiet alterazzjonijiet fid-disinn u f'certu turgien minn naha tieghu....127 .....Ahna bhala DTR qatt ma rcevejna konferma x'dettal ha jkun hemm jew struttura, tkun maghna..… kienet tkun bejn il-kuntrattur u l-Periti u l-konsulenti taghhom ghax huma flahhar mill-ahhar kienu qed jaghtu d-dettalji biex 125 Fol.298 tal-PV 126 Fol. jibnuha....Jigifieri jaghmel analizi tal-pizijiet li ser ikunu, jikkalkula l-kolonni kemm ha jkunu kbar bl-ezatt, x'sahha ha jkollhom, x'hadid ser ikun hemm u ovvjament johrog il-final drawings biex il-kuntrattur jew min ikun fis-sit qed jibni ikun jista' jibni skond dawk id-drawings .....Dawk id-drawings kienu jinhargu internament mill-B&B ghall-kuntrattur tieghu imma strutturalment kienu johorgu dome u dan peress "Din il- line of communication li kien ikollna ahna mal-Perit tal- B&B kienet illi l-Perit Pierre Metaraku kien jghaddi d-drawings strutturali u l- kalkolazzjonijiet u informazzjoni lil B&B, ahna mal-B&B, l-unika li kellna bzonn nikkonfermaw li jaghtina disinn ta' kemm ser jigi ohxon is-saqaf, ta' kemm ha jigu gholjin il-kolonni"129. Muri organizational chart esebit mill-Perit Tucker li fih hu indikat taht il- structuring new wing jiddikjara li r-responsabilita` tieghu kienet limitata ghall- managment u cioe` l-amministrazzjoni tal-parti l-gdida biss.131 Muri dokument iehor jghid li dawn kienu jirrigwardaw kwistjonijiet ta' waterproofing izda mhux affarijiet strutturali.132 Dwar PF37 li saret riferenza ghaliha mill-Perit Metaraku fil-kors tax-xhieda tieghu Psaila jinsisiti li hu ma semmiex kalkoli kif anke inghatat l-impressjoni mill-Perit Metaraku "biex nikkoregik, jien ghamilthom imma ma hemmx kalkoli fuqhom. Kull ma hemm il-livell tal-madum fejn ha jkun jekk hux hawn jew hawn fuq...".133 Ix-xhud jispjega li f' Design & Build contract "bhala Periti naghtu disinn arkittetoniku jigifieri mhux x'hemm xibka, x'hemm hekk, l- kuntrattur jiehu responsabbilta' minn hemmekk il-quddiem, biex jiddetalja, biex jara x'hadid ser ikun hemm, x'pedament ser ikun......B'hekk hu kellu Il-Perit Reuben Kingswell li xehed fl-inkjesta semma kif il-Perit Metaraku kien baghtlu drawings permezz ta' email izda ma kienx involut dwar kif kellu jigi armat dak il-hadid. Perit Metaraku u baghtha lil Etienne Brownrigg fejn qallu li ma riedx ikun responsabbli ghall-ezekuzzjoni tal-istruttura.135 Riprodott esebixxa emails u pjanti mibghuta lilu mill-Perit Metaraku li fihom hemm kalkoli tal-istruttura kif ukoll struzzjonijiet relattati mal-bini strutturali tat-tinda li cediet.136 Ikkunsidrat, Konsiderazzjonijiet Legali materja. Fl-isfond ta' dawn ir-rizultanzi l-Qorti sejra tikkunsidra l-gurisprudenza in 134 Fol.1112 135 Fol.291 136 Fol.293-295 tal-PV jew professjoni ta' hila ("imperizja") Hu mehtieg ghall-kostituzzjoni tar-reat involontarju, skond l-artikolu 239 tal-Kodici Penali, illi tirrikorri kondotta volontarja negligenti – konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb ("imprudenza"), traskuragini ("negligenza"), jew konsistenti specifikatament f'nuqqas ta' tharis tar-regolamenti – li tkun segwita, b'ness ta' kawzalita`, minn event dannus involontarju..… .....Huwa obligu specifiku ta' kulhadd illi juza fl-agir tieghu dik id-diligenza li s-sitwazzjoni tissuggerixxi ghall-prevenzjoni ta' pregudizzju ghal-terzi. Hija kultant il-ligi stess li permezz ta' preskrizzjonijiet u divjeti tiddixxiplina l-attivitajiet individwali f'kamp determinat; u f'dal kaz ikun negligenza, bhala element tal-kolpa, in-nuqqas ta' tharis tal-precett tal-ligi. Fejn dan il-ligi ma tghamlux, tkun tikkostitwixxi negligenza dik il-kondotta li l-generalita` tal-ohrajn tajba tal-istess kategorija ma kienitx tadopera fic-cirkostanzi. Dan il-kriterju jindika l-limiti tar-responsabbilita` kolpuza, u fl-istess hin jiddetermina d-diligenza indispensabbli biex jigu evitati sanzjonijiet legali; u waqt li jiddixxplina l-kondotta individwali, ihalli lok ghall-apprezzament ta' diffikultajiet u probabilitajiet tas-sitwazzjoni konkreta. Meta wiehed, quddiem kaz prattiku, iqies ic-cirkostanzi jadopera ruhu kif generalment kien jaghmel "vir bonus" tal-istess kategorija, u jifforma konvinciment; jekk mbaghad jirrizulta li l-kondotta tieghu ma kienitx obiettivament adatta ghall-kaz konkrett, huwa ma jirrispondix ghar-rizultat. F'dan il-kaz il-konvinzjoni ragunata, jew dik li komunemenet tissejjah ic-"certezza morali", kif distinta mic-"certezza obbiettiva", tkun sufficjenti biex teskludi l-imputabbilita`. Din il- konvinzjoni trid tkun bazata mhux fuq innuqqas ta' impenji ghall-iskoperta` tar-realta`, imma fuq il- verosimilianza soda li, a bazi ta' elementi esterni, is-sitwazzjoni tkun tipprezenta. Dan l-istess kuncett iservi mbaghad ta' gwida biex jigi stabbilit fil-kaz partikulari n-ness ta' kawzalita` bejn ir-rizultat u l-kondotta tal-agent. Presuppost ta' dan in-ness kawzali huwa komportament guridikament negligenti; fejn dan ma jezistx ma jkunx hemm quddiem il-ligi dak in-ness, u allura l- event dannuz johrog mill-limiti tal-imputabbilita` u jkun jirraprezenta l-fortuwitu. L-element fortuwitu spiss jiddetermina sitwazzjoni. Dan partikolarment jissuccedi fl-ezercizzju ta' attivitajiet professjonali, fejn f'ram aktar minn iehor, il-professjonista` huwa kontinwament konfrontat minn esigenzi, diffikulatjiet u relattivitajiet ta' metodi, u espost ghall-azzjoni ta' elementi injoti. [sottolinejar tal-Qorti] Illi fis-sentenza Ciantar v Gatt138 gie citat l-Chirani li qal: Issir riferenza ghas-sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali Il-Pulizija vs Dorianne Xuereb Darmanin:139 Fil-fatt artikolu 225 jitkellem fuq "nuqqas ta' hsieb, traskuraggni, nuqqas ta' hila fl-arti jew professjoni tieghu u nuqqas ta' tharis ta' regolamenti" ...… Fid-dottrina u l-gurisprudenza kontinentali jezistu zewg teoriji partikolari dwar il-kuncett ta' negligenza: it-teorija oggettiva u dik suggettiva. L-ezami ghat-teorija oggettiva mhux wiehed li hu mmirat biex jistabilixxi jekk il-persuna ipprevedietx jew setghetx tipprevedi dak l-incident partikolari tal-kaz izda jekk l-agir ta' dik il-persuna jaqax taht l-obbligu ragjonevoli ta' attenzjoni li kull persuna fis-socjeta` hija prezunta li ghandu jkollha f' cirkostanza partikolari. Min-naha l-ohra t-teorija suggettiva tenfasizza fuq kemm wiehed ikun vigilanti bil-limitazzjonijiet tieghu personali f' dak il-kaz partikolari. Ghalkemm il-legislatur naqas milli jaghti spjegazzjoni tat-termini "nuqqas ta' hsieb u traskuragni", madanakollu l-Qrati taghna dejjem interpretaw dawn it-termini bhala nuqqas ta' attenzjoni u ta' tehid ta' prekawzjonijiet li kienu mistennija f' cirkostanza partikolari. Tali interpretazzjoni taghmel sens hafna iktar meta tikkunsidra li l-Kodici taghna huwa bbazzat fuq il-Kodici Taljan tal-1889 fejn l-ezami ta' negligenza huwa wiehed suggettiv. Fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali fl- ismijiet ' Il-Pulizija vs Richard De Roemer'141 gie deciz li l-kuncett ta' traskuragni jimplika "certa non- kuranza, certu abbandun kemm intellettiv kif ukoll materjali." Ghaldaqstant skond l-insenjament tal-gurisprudenza nostrana, li llum il-gurnata hija ormai wahda palesi, sabiex l-appellanti setghet tinsab hatja li saqet b' nuqqas ta' hsieb jew bi traskuragni, kien jehtieg li tali hsara tkun preveddibli, ghalkemm mhux prevista. Fis-sentenza tal-Qorti Kriminali fl-ismijiet ' Pulizija vs Perit Louis Kew'142 gie stipulat li: "Hu mehtieg ghall-kostituzzjoni tar-reat involontarju skond l-art. 239 [illum 225] tal-Kodici Penali illi tirrikorri kondotta volontarja negligenti – konsistenti generikament f' nuqqas ta' hsieb ("imprudenza"), traskuragni ("negligenza"), jew nuqqas ta' hila ("imperizia") fl-arti jew professjoni jew konsistenti specifikatament f' nuqqas ta' tharis tar-regolamenti – li tkun segwita b' ness ta' kawzalita’ minn event dannuz involontarju. Ghandu jigi premess illi, ghall-accertament tal-htija minhabba f’ kondotta negligenti, ghandu jsir il-konfront tal- kondotta effettivament adoperata ma’ dik ta’ persuna li s-sapjenza rumana identifikat mal-"bonus pater familias", dik il-kondotta, cioe, illi fil-kaz konkret kienet tigi wzata minn persuna ta' intelligenza, diligenza u sensibilita' normali: kriterju li filwaqt li jservi ta' gwida oggettiva ghall- gudikant, ihallih fl-istess hin liberu li jivvaluta d-diligenza tal-kaz konkret. Issir riferenza wkoll ghas-sentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Aaron Xuereb Darmanin et:144 fin-nuqqas ta' osservanza jew professjoni, involontarju, hemm bzonn "Kif inghad fis-sentenza Il-Pulizija vs Saverina sive Rini Borg Mifsud et, deciza mill-Qorti tal-Appell Kriminali fil-31 ta' Lulju 1998, "Skond l-Artikolu 225 tal-Kodici Kriminali, sabiex jirrizulta d-delitt ta' omicidju tirrikorri kondotta volontarja negligenti, konsistenti generikament f'nuqqas ta' hsieb (imprudenza), negligenza jew traskuragni, jew ta' hila (imperizja) fl- tal-ligijiet, arti regolamenti, ordnijiet u simili, li tkun segwita b'ness ta' kawzalita`, minn akkadut dannuz involontarju". Hemm diversi forom ta' kondotta kolpuza derivanti minn att ta' negligenza, imprudenza, imperizja u non ossevanza tal-ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili. 143 Per Onor. Imhallef M. Sinagra 144 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, Onor. Magistrat Dr Natasha Sharp Degiovanni, 25.04.2014, Kump. E`, quindi, una forma di avventatezza, un agire senza cautela."148 Bl-istess mod, fissentenza fl-ismijiet Il-Pulizija vs Saverina sive Rini Borg Mifsud et, fuq citata inghad illi "L- imprudenza tigi mill-agir ta' xi hadd minghajr ma jiehu l-opportuni kawteli". In-negligenza tigi mid-disattenzjoni u disakkuratezza tal-agent fil-kondotta tieghu, fil-waqt illi "l- imperizja hija l-forma specifika tal-kulpa professjonali cioe`, kif jghid il-Manzini: inettitudine e insufficienza professionale, generale e specifica, nota all'agente, di cui egli vuole non tener conto".149 Skond l-imsemmija sentenza, "Il-kulpa tista' tkun dovuta wkoll ghal nonosservanza tal-ligijiet, regolamenti, ordnijiet u simili, bhal ma huma l-assjem ta' regoli predisposti mill-awtorita` pubblika dwar xi attivita` determinata u specifika bl-iskop li jigi evitat il-possibilita` ta' hsara u dannu lil terzi, cjoe`, dawk li jkollhom l-element tal-prevenzjoni." Fis-sentenza tal-Qorti tal-Magistrati (Malta) Il-Pulizija vs Alexander-Roger Schiavone Cassar ntqal:151 149 Il-Pulizija vs Saverina sive Rine Borg Mifsud, fuq citata 150 Lectures in Criminal Law (First Year), p. 71. 151 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali; Per Onor. Magistrat Edwina Chatlani; Deciza 6 t'Awissu, 2013 Illi l-imputat jinsab akkuzat kif diga inghad iktar 'il fuq bir-reat tal-omicidju involontarju. Illi madanakollu l-Qorti tistqarr illi dana il-kaz kien iktar kumpless minn kawzi ohra ta' reati ta' natura involontarja billi jitratta dwar allegat zball kommess minn professjonista fil-kors tal-ezercizzju tal- professjoni tieghu. Kwindi il-Qorti trid necessarjament tinvestiga mhux kwalsiasi eghmil maghmul minn bniedem fil-hajja ordinarja, izda eghmil ta' natura professjonali u l-grad ta' responsabbilta mistennija minn min ipprepara ruhu u ipprezenta ruhu biex jagixxi f'dik il-professjoni partikolari....… Illi r-reat involontarju gie trattat b'mod kopjuz fil-gurisprudenza taghna u l-elementi li isawwru dana ir- reat gew studjat funditus fejn gie spjegat il-kuncett tal-kulpa fil-ligi Maltija. ....… Illi l-gurisprudenza izzid ukoll illi ma' dawn l-elementi irid ikun hemm necessarjament l-element ta' preveddibilita' u cioe' illi l-agent jonqos volontarjament milli jagixxi b'diligenza tant illi b'tali agir ikun prevedibbli (u mhux previst) li jista' isehh l-event dannuz. Illi din hija t-tezi li dejjem giet accettata mill-Qrati taghna. Fis-sentenza tal-Qorti ta' l-Appell Kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija v. Richard De Roemer (21.03.1996), gie deciz li jekk il-prudenza tikkonsisti filli persuna taghmel dak li hu ragjonevolment mistenni minnha sabiex tipprevjeni l-konsegwenzi dannuzi ta' ghemilha, l-imprudenza, li hi n-negazzjoni ta' din il-virtu', tikkonsisti filli wiehed jaghmel avventatament dawk l-affarijiet li hu messu ppreveda li setghu jikkagunaw hsara. It-traskuragni, mill- banda l-ohra, timplika certa non-kuranza, certu abbandun kemm intellettiv kif ukoll materjali. Fiz- zewg kazijiet, pero', il-hsara tkun prevedibbli ghalkemm mhux prevista: kieku kienet ukoll prevista, wiehed ikun qieghed fil-kamp doluz b'applikazzjoni tad-dottrina ta' l-intenzjoni posittiva indiretta....… Illi minn dina l-gabra ta' dottrina u gurisprudenza, jirrizultaw ghalhekk is-segwenti elementi essenzjali li iridu jissussistu sabiex tinstab htija ghar-reat ta' natura involontarja: 1. Ikkunsidrat, Illi stabbiliti dawn l-elementi legali, kwindi, din il-Qorti trid tara jekk l-imputat: kienx negligenti, imprudenti u non-kuranti fl-agir tieghu. jekk dana jirrizulta, jekk kienx hemm ness bejn dana l-agir tieghu u l-event dannuz. jekk il-hsara kenitx wahda prevedibbli. azzjoni volontarja negligenti, imprudenti u non-kuranti. ness bejn l-azzjoni jew in-nuqqas taghha u l-event dannuza. l-element tal-prevedibbilita' Ikkunsidrat, Illi mill-assjem tal-provi migjuba gew determinati s-segwenti rizultanzi Tenut kont li whud mill-konkluzzjonijiet huma ta' natura teknika, ser issir ukoll riferenza ghall-estratti mix-xhieda ezawrjenti moghtija mill-Prof. Lauria kif ukoll ser jigu citati brani mill-konkluzzjonijiet tar- Dan qed isir anke fid-dawl tal-fatt li l-Qorti tqis li ma ngabet l-ebda prova kuntrarja li gghelha tasal ghal konkluzjoni differenti ta' kif sehh l-incident u dwar dak riskontrat mill-Prof. Lauria ghajr, kif gja` ntqal, dwar ir- Fir-rapport tieghu l-Prof. M'hemmx dubbju li c-cediment ta' l-istruttura kien kawzat minn "punching shear failure" tas-saqaf fuq il-parkegg;"152; Xehed li "Din kienet tip ta' kostruzzjoni partikolari jghidulha flat slab, jigifieri ma jkunx hemm travi, u d-disinn irid isir fuq il-bazi tal-fatt li m'hemmx travi, u allura jrid ikun hemm certu rinforz fl-islab u certu tqassim ta' rinforz fl-islab. Kien car ghalija li kien gara kien falla, l-ewwel minn post wiehed imbaghad baqa' sejjer l-istruttura kollha, prattikament il-kolonni ghaddew minn gos-saqaf u ccattjaw taht, imbaghad ovvjament l-istruttura ta' fuq li kienet kumplikata u tqila, pero dik ikkolassat fuqha".153 152 Fol.355 tal-PV 153 Fol.593-594 Il-Perit Torpiano kkonkluda li l-flat slab falliet ghas-segwenti raguni: "Din kienet tistrieh fuq 16-il kolonna, u dawn il-kolonni, litteralment baqghu ghaddejin minn gos-saqaf. tfisser illi fejn kien hemm il-kolonna mal-konkos, jew il-hxuna tal-konkos ma' kienx bizejjed jew ma' kienx hemm bizejjed hadid fuqha. Issa jiena tlabt kolkoli ta' dik id-dettal. il-connection bejn il-kolonna u s-saqaf. Pero' l-aktar parti kritika hija fit-tarf. Ghax fit-tarf il-kolonna tiehu bicca biss mis-saqaf. Ma' jkollokx il-perimetre U dik il-parti ma' tahiliex. Dik kienet kritika ghax fil-konkluzzjoni tieghi, Jispjega dan dwar email pprezentata mill-Perit Metaraku (Dok. annessa mar-relazzjoni tieghu), u li saret riferenza ghaliha fil-kors tax- xhieda li taha l-istess Perit Metaraku quddiem il-Qorti debitament assistit: "L-esponent ra' bir-reqqa il-kalkoli, u d-dizinji li, skont is-sottomissjoni tieghu, l-Perit Metaraku ghamel, u dawk li kkomunika lill-kuntrattur ...… Dwar il- fenomenu tal-ghafsa madwar il-kolonni – "punching shear"- giet sottomesssa pagna wahda....li turi kalkolu ghal "punching shear" ta' kolonna interna Ma jidhirx li hemm xi kalkolu ghall-ghafsa ("punching shear") fuq kolonna fit-traf tas-saqaf, fejn, kif gie spjegat qabel, dan jista' jkun aktar kritiku. ......… L-esponent ma sab l-ebda pjanta, jew istruzzjoni, li taghti xi dettal iehor dwar l-irbit bejn l- elementi diversi, u dwar kif kellhom isiru il-konnessjonijiet bejn dawn 154 Fol.702 155 Fol.429-437 tal-PV 156 Fol. Gie emfassizzat mill-espert kemm il-kalkoli tal-parti li ggarrfet ma kienux skond is-sengha u l-arti: "tlabt kjarifika, partikolarment fuq dak li ahna nsejhu sheer [recte:shear], jigifieri hija din il-parti tal-mekkanizmu fejn il- kolonni u s-soqfa hemm interaction bejniethom partikolari, xtaqt saqsejt li nara l-kalkoli tas-sheer, u rcivejt xi haga. Onestament hassejt li professjonalment ma kontx konvint minn dawk il-kalkoli ta' dik il-parti. ......Ghax meta meta inti jkollok kolonna, u ghandek is-saqaf fuqha, dik ghandha perimiter shih Mela kollu l-perimiter jirrezisti din l- Jekk inti jkollok il-kolonna fit-tarf ghandek perimiter li ma jezistix. Jekk inti terga, kif gara, s-saqaf tpoggieh fuq nofs il-kolonna, ghandek perimiter hafna hafna inqas, u hemmhekk illi sar l-izball. Inti ma tistax taghmel il- kalkoli fl-ufficju tieghek u tghid isma jien qed nassumi ha jaghmel hekk, meta fir-realta' jew trid tghidlu taghmilx mod iehor, jew inkella trid Hemmhekk dak is-sens il-kalkoli ma hadux in konsiderazzjoni Nuqqas iehor tal-Perit Metaraku riskontrat kien in-nuqqas ta' drawings li setghu ghenu biex il-kuntrattur jifhem dak rikjest minnu: "Ahna ma' sibniex sura ta' drawings. Minn hadd, ghall-parti li waqghet. .… Fuq il-parti li waqghet, lanqas biss kien hemm drawings. Ahseb u ara kienu Ma' kienx hemm drawings, ....Kien hemm messaggi fuq l- professjonist, il-Perit Metaraku mhux biss kellu jaghmel il-kalkoli, ma' kellux jibghat il-kalkoli lill-kuntrattur, kellu jibghat id-drawings ghax il-kalkoli ma' jifimhomx il-kuntrattur. ahna, ma' kienux jiftehmu sew. U nahseb li kien obbligu tieghu illi jkun cert illi jigu miftehma u mbghad ikun cert illi jigu esegwiti kif miftehma.";158 Jishaq dwar l-importanza li Farrugia kellu jaghmel drawings biex ikun zgur li dawn jinftehmu "Kif taf fejn ser tpoggih, jekk ma' jkollokx drawing … Fejn taf li din trid tpoggiha hawn u din trid tpoggiha fuq u din trid tpoggiha x' imkien iehor? Jekk ma' jkollokx drawings."159. Kien jinkombi fuq il-Perit Metaraku jaccerta ruhu li l-kalkoli tieghu jigu esegwiti kif determinat minnu propju "Ghaliex hu ghamel il-kalkoli. id-dettal kif irid ikun. Wiehed jaghmel il-kalkoli jaf l-assumptions li ghamel. Allura bilfors irid ikun cert li dak l-affarijiet jinbnew skond l- assumptions li ghamel.… Jekk nista nzid maghha, dina hija propja dak li gara fuq il-kolonni tat-tarf. Ghaliex jekk hu ghamel assumption, ha niehu ezempju, jekk hu ghamel assumption li l-kolonna u s-slab ser ikunu hekk, allura hemm certu area li tirrezisti [Qorti: Hawnhekk cirkoferenza ta' tazza mal-bottom left corner tat-tablet. ]..Fir-realta`, l- kuntrattur ghar-ragunijiet ta' kostruzzjoni tieghu, kien qed jaghmilhom hekk. [Qorti: U hawnhekk, issa x-xhud, qed iressaq it-tazza l barra biex tidher parti minnha mhux qed isserrah mal-qiegh tat-tablet.] … Jekk kienet hekk u kien hemm certa area li tirrezisti, issa saret hekk. Ghax qed jikkalkula li l-quddiem Imma hemmhekk il-komunikazzjoni fejn U ma' hadmitx."160; Inghad ukoll li "Pierre Metaraku spjegalna li r-rwol tieghu kien sempliciment li jaghmel il-calculations u jaghti instructions lil kuntrattur biex isiru d- Jiena harist lejn it-tip ta' instructions u deherli li kienu ftit difficli biex wiehed jifhem dawn l-instructions by e-mail biex wiehed ikun car, habba li kuntrattur]. ...… meta taghmel dawn it-tip ta' strutturi ma tistax tibghat instructions by e-mail u ma ticekkjax jekk almenu a) giex miftiehem, u b) giex mibni kif minghalik. "Il-Perit ghandu responsabbilta' illi l-affarijiet jigu esegwiti skond l- isma xi hadd injorhom, imma a) trid tkun cert li l-instructions huma cari u b) trid tara li jigu esegwiti. U min ha jaghmilha mhux daqshekk, irid ikun hemm xi hadd li jaghmilha"162. Fit-trattazzjoni finali l-abbli difensur tal-imputat Metaraku taghmel riferenza ghall-fatt li kienet qed issir kommunikazzjoni kif jixhdu l- emails u dokumentazzjoni ohra li l-Perit Metaraku kien qed jibghat lil Micallef Worley Dirk West u Reuben Kingswell. Madanakollu kif gja intqal aktar il-fuq il-Perit West jichad li DTR qatt kellha xi sehem f'kalkoli jew disinn. Kienu jigu infurmati biss b'dettalji mill-Perit Metaraku sabiex ikunu f'posizzjoni jaccertaw rwiehom mill-gholi tal-madum u l-hxuna tal- kolonni biex jaccertaw rwiehom li ma kienx hemm htiega li jsiru alterazzjonijiet fil-pjanti sottomessi mal-MEPA. jiddikjara li DTR ma kienux inkarigati jiccekjaw il-kalkoli li kien qed isiru mill-Perit Metaraku.163 Minn naha tieghu l-Perit Reuben Kingswell jeskludi li kien responsabbli ghall-ezekuzzjoni tal-istruttura. Dan jigi kkorroborat anke mill-Prof. kwalunkwe responsabbilita` ghall-kollass.164 Mhemmx dubbju li l-Perit Metaraku naqas li jezercita d-diligenza mistennija minnu bhala Perit ta' struttura daqshekk massicca meta baghat biss kalkoli b'emails biss minghajr ma jaccerta ruhu li qed jinfthiem. Il-kalkoli skond l-Professur Lauria: "ma nghatawx b'mod li jinftehmu ghaliex inghataw b'e-mails, ..… hija riskjuza li taghmel instruction ta' dak kinux cari, allura kemm min taha l-instructions fl-opinjoni tieghi m'ghamilx sew, u kemm min ircieva l-instructions jekk ma kienx qed jifhimhom missu jitkellem ukoll.".165 Jirrimarka kemm kien imprudenti li l- affarijiet saru b'dan il-mod minn Metaraku: "fi progett bhal dan, ma' titlobx informazzjoni fuq email, b' sentenza. hekk, ma' jistax ikun. ....Ghaliex tista tigi miftiehem hazin. kemm hu. Fejn na nqieghdu, kemm ha taqtghu. Fejn pozizzjoni fis-saqaf. L-informazzjoni ma' tfissirx li ghamilt il-kalkolu u sibt li hemm bzonn ...........Trid tpingihom ezatt fejn iridu jkunu. .....Ir-rwol skont il-kuntrattur, kien li kellu jaghmilhom Pierre Metaraku. Metaraku, ma' kienx hu. Kellu jaghmilhom il-kuntrattur166..… rwol fid-disinn tal-istruttura li kienet f' idejn il-Perit Metaraku."167; Il-Qorti taqbel pjenament mal-konkluzzjoni tal-Prof. l-Perit Metaraku kien negligenti u naqas mid-diligenza mistennija meta kien jinkombi fuqu bhala Perit jaccerta ruhu li dak li kien qed jibghat xoghol u li kellu jesegwih: Ir-rwol tal-Perit Metaraku, bhala disinjatur strutturali, kien importanti. Imma il-Perit Pierre Metaraku jsostni li r-rwol tieghu kien limitat li jaghmel kalkoli strutturali fl-ufficju tieghu, u jibghat dizinji, jew pjanti strutturali ("schematics") b'email, minghajr ma kellu d-dover li jassigura li l-pjanti, li huwa jsostni kellhom isiru mill-kuntrattur, fuq il-bazi ta' dizinji skematici tieghu, kienu, l-ewwel nett, isiru; u t-tieni, li dawn kienu juru, b'mod korrett, dak li kien mehtieg skond id-dizinn tieghu; u fl-ahhar nett li l-kuntrattur kien qieghed jezegwixxi x-xoghol skont l-istess indikazzjonijiet tieghu. 168 ...................Il-pjanti li l-Perit Pierre Metaraku baghat lill-kuntrattur ma kienux cari bizzejjed, u, kif gara fis- saqaf adjacenti, il-kuntrattur seta' facilment jiehu zball, jew ma jifhimx xi haga, u jhalli xi Hadid barra. istruzzjonijiet li huwa baghat kienu se jigu interpretati minn professjonist iehor, u li fuqhom kienu ser isiru pjanti sura, biex il- kuntrattur ikun jista' jibni b'mod korrett – imma ma kienx ivverifika dan, fil-fatt, kien qed issir. Interpretazzjoni hazina, jew inesperta, ta' l- indikazzjonijiet tieghu setghet twassal, kif fil-fatt wasslet, ghall-zbalji, Istruzzjonijiet importanti, bhal grad ta' konkos mehtieg, ma kienux kommunikati b'mod car u inekwivoku, imma xi kultant fuq i-pjanti, bil-kemm jidhru, xi kull tant b'email, u xi kultant Ghalkemm il-Perit Metaraku jixhed li kien ikollu laqghat u telefonati ma Gatt u l-kuntrattur, u fin-nota ta' sottomssjonijiet tieghu jerga' jaghmel riferenza ghal dawn il-laqghat u diskussjonijiet,170baqghet ma ngiebet l- ebda prova dwar dan anzi l-provi wrew il-kuntrarju. jixhed li kien prezenti ghall-konversazzjoni bejn Etienne Brownrigg u l-Perit Metaraku meta dan tal-ahhar irrimarka ma Brownrigg li fejn rrizulta l-qsim dawk il-vireg. kellu extra top reinforcement fuq il-kolonni. Perit nizzel l-email bid-drawing ta' dak is-saqaf fejn kien jidher dak il- hadid ta' taht is-swimming pool.171 Evidenza cjara dwar kemm ma kienux iddiskutew dak li ntbghat! Konferma ohra dwar in-nuqqas ta' kommunikazzjoni bejn il-Perit ta' Lulju, 2012. josserva l-post fejn gara l-incident, gibidlu l-attenzjoni "biex il-gakkijiet ta' taht is-saqaf tal-indoor pool ma jnehhuhomx anzi nzidu aktar ghaliex jista' jkun il-kaz li hemm l-istess problema bhal tan-night club. Dak il-hin gbidt l- attenzjoni lill-kuntrattur Etiene Brownrigg u lill-engineer Pierre Metaraku x'kien qalli l-Professur Lauria u tlabt lill-kollega tieghi Romano Thorpe biex jispezzjona minn that jekk hemmx xi movimenti. Iktar tard cempilli u qalli li ra Cempilt lil engineer tal-istruttura il-Perit Pierre Metaraku u l- kuntrattur Etiene Brownrigg biex jigu urgenti u jispezzjonaw x'kien ra Romano X'hin wara telghu l-ufficju hdejja u minn diskursata li kellhom bejniethom sirt naf illi l-kuntrattur maghmilx il-hadid li qallu l-Perit Pierre Pavia qallu "li ma rcivhomx minn ghandu dawk il-pjanti". Il-perit urieh l-emails bil-pjanti li kien badt [sic] lil l-istess Etiene Brownrigg u li kienu kkonfermati li rcivewhom[sic]. cempillu Etiene Brownrigg u kkonfermalu li -pjanti veru kienu rcivewhom."172 171 Fol.319-320 tal-PV 172 Fil-faxxikolu Dok.SV. Vide riferenza ghal dan l-affidavit fil-lista ta' dokumenti annessi mar-rapport tal-Perit Richard Brincat Vassallo a fol.323 Il-Perit Metaraku xehed: "ma kontx tajt method statement lill-kuntrattur dwar kif kellha tinbena din l-istruttura. Jien ma kontx issorveljajt il- kostruzzjoni u ghalhekk ma nistax nikkonferma jekk dak li nbena sarx skond id-disinn tieghi. Id-disinn tieghi jien kont tajtu lill-kuntrattur biss....sa fejn naf jien il-kuntrattur kien kapaci jifhem il-kalkoli u l- istruzzjoni li jien tajtu.....".173 Imbghad fl-affidavit minn tieghu jammetti"Dawn l-istruzzjonijiet ghas-saqaf ta' taht in-night club jidhru fid- tieghu[sic] Top Reinforcement T1 & T u Additional Top Jien nikkonferma illi meta ffirmajt il-kuntratt ma B&B jiena kont specifikatment ghedtlu li l-working drawings kellu jaghmilhom il- kuntrattur fuq struzzjonijiet minghandi. Ma kienx mifthiem xi approval minn naha tieghi. Jien ma nafx min suppost ghamel dawk id-drawings. Nenfasizza li r-rwol tieghi kien li naghmel l-istructural design."174 Hu l-istess drawing li Prof. Lauria riskontra bosta nuqqasijiet dwaru kif gja intqal aktar il- fuq. Il-Qorti tirrimarka li lanqas dak dikjarat mill-Perit Metaraku rigward x'kien jkopri l-fethim bejnu w l-kuntrattur ma gie kkoroborat. jekk sentenza wahdanija tista' titqies bhala xi xorta ta' ftehim idoneju ghall-progett ta' dan il-kobor, ma jaghmel l-ebda riferenza ghall-xi limitazzjoni fl-obbligi tieghu bhala perit. Mhux tali din id-dikjarazzjoni minn Metaraku ma ssib l-ebda korroborazzjoni izda hi kontradetta ghal darb'ohra minn dak li jixhed Silvio Sajeba"Il-Perit Sant, ir-rwol tieghu baqa' li jibghat perit u draughtsman fuq is-sit, fuq bazi ta' kuljum u cioe` Site Supervisor u jiccekjaw li d-disinn jigi esegwit u mhux il-kalkoli tal-Perit Pierre Metaraku.… Jien laqqajt il-kumpanija maghzula mal-Perit Metaraku li kien l-engineer ta' B&B biex flimkien jaraw kif kienu sa jahdmu.".175 173 Fol.285-286 tal-PV 174 Fol.314-315 tal-PV 175 Fol.237 Ghalhekk is-sottomissjonijiet tal-Perit Metaraku li kellu ftehim mal- B&B li ma jaghmel l-ebda working drawings, kif ukoll li l-istruzzjonijiet tieghu kienu qed jigu b'xi mod vetted mill-Perit Dirk West,176 baqghu ma gewx sostanzjati bi provi sal-grad rikjest mid-difiza. Anzi il-Perit Dirk West jiddikjara propju il-kuntrarju: "jien qatt ma rcevejt emails diretti ta' pizijiet u hekk imma kollox ghadda through ovvjament jew il-B&B jew Pierre Metaraku, iktar minn Pierre Metaraku ghax imbaghad kien baghat certu alterazzjonijiet fid-disinn u f'certu turgien minn naha tieghu....177 [kommunikazzjoni dwar dawn id-dettalji] kienet tkun bejn il-kuntrattur u l-Periti u l-konsulenti taghhom ghax flahhar mill-ahhar kienu qed jaghtu d-dettalji biex jibnuha....Jigifieri jaghmel analizi tal-pizijiet li ser ikunu, jikkalkula l-kolonni ovvjament johrog il-final drawings biex il-kuntrattur jew min ikun fis-sit qed jibni ikun jista' jibni skond dawk id-drawings .....Dawk id-drawings kienu jinhargu internament mill-B&B ghall-kuntrattur li hu minnu li DTR gew mghoddija d-disinn finali tad-dome izda dan kien ghaliex riedu jikkonfermaw l-hxuna tas-saqaf u l-gholi tal-kolonni "Din il- line of communication li kien ikollna ahna mal-Perit tal-B&B kienet illi kalkolazzjonijiet u informazzjoni lil B&B, ahna mal-B&B, l-unika li kellna bzonn nikkonfermaw li jaghtina disinn ta' kemm ser jigi ohxon is-saqaf, ta' kemm ha jigu gholjin il-kolonni"179. Ta' rilevanza wkoll hi d-definizzjoni ta' "disinn" li tinkludi wkoll id- L-artikolu 2 tal-Att dwar ir-Regolament tal-Bini, Kapitolu 513 tal-Ligijiet ta' Malta, jipprovdi: "disinn" tinkludi l-preparazzjoni ta' pjanti, dettalji, skizzijiet, speċifikazzjonijiet, kalkoli u kull twettiq ieħor ta' għan li abbażi tagħhom jiġu eżegwiti l-kostruzzjoni, l-estensjoni, it-tibdil, it-tiswija jew it-tiġdid involuti, iżda m'għandhiex tinkludi affarijiet dwar l-ippjanar tal-iżvilupp, disinn urban u estetika, u "iddisinjat" għandha tiftiehem kif hawn f'din it-tifsira;180 Ikompli "fl-ahhar mill-ahhar, il-Perit Metaraku kellu obbligu akbar li jaghmilhom b'mod li jiftehmu u li jallertjah ukoll".181 Jattribwixxi nuqqas ukoll lil Etienne Brownrigg li kien qed ipoggi l-hadid fuq is-sit "jiena gbidt l-attenzjoni ghall-fatt illi skont ix-xhieda tieghu, Etienne Brownrigg, lanqas hass il-bzonn illi jistaqsi lil xi hadd jara kif qed iqassam il- Hu stess qal fix-xhieda tieghu, ..."182; Fil-fatt Etienne Brownrigg jikkonferma li hu bhala general manager tal-B&B Construction Ltd., kien ikun ta' spiss fuq is-sit izda ma dahalx f'kalkoli u l-ezekuzzjoni tax-xoghol kienet qeghda issir minn perit iehor.183; Brownrigg jikkonferma wkoll li "Jien kont imur fuq is-sit u nindika fejn kellu jitqieghed il-hadid .....Biex nindika dan kont nuza l-istess pjanti u dan qed nirreferi ghall-flat slab u t-travu t-tond....Il-hadid fuq il-post, sa fejn naf jien, kont niccekjah jien u jien ghamiltu skond l-informazzjoni li dehret fil- pjanti." 184; 183 Fol.1056 184 Fol.298 tal-PV tal-armar jaghtihulna Etienne u wara jgibulna l-hadid li jitqieghed fil-lok. il-hadid ikun immarkat u Etienne jghidilna fejn dak il-hadid ikun sa jitqieghed."185; Jirrizulta li "Il-kuntrattur ma fehemx li din kienet struttura partikolari, fl-istruttura adjacenti ma fehemx li kellu jsir certu hadid, u jiena nahseb illi hemm il-hadid fuq il-kolonna, fuq il-kolonna mhux mall-genb tal-kolonna, allura qed tiddependi fuq is-sahha tal-concrete biss, u allura zball ta' dak it-tip minn xi hadd li ma jifhimx xi tfisser flat slab, huwa potenzjalment perikoluz li filfatt dak li gara. Il-kuntrattur missu tkellem jekk ma fehemx"186; Meta l-kuntratt Design & Build sar mal-kuntratturi s-single point responsibility li tissemma fil-kuntratt ghaddiet ghal fuq il-kuntrattur. "Ghalhekk jien naghmel osservazzjoni fejn nahseb li l-kuntrattur ukoll ghamel zball, ghax ma jistax johodha dik ir-responsabbilta' hu. Hu m'ghandux warrant biex jiehu r-responsabbilta' ghal disinn strutturali.… . Jiena fl-opinjoni tieghi design and build contract fuq din il-bazi bil-kuntrattur jiffirma u jghid jien ha Ghax jekk ma tifhimx ma tistax Dwar ir-responsabilita` ghall-kollass jinghad: "fil-konkluzjonijiet tieghi ma ghidtx li kien tort ta' persuna wahda pero ghidt li isma kien hemm diversi fatturi u diversi atturi li kellhom tort parzjali. hemm car x'inhuma r-rwoli tal-personaggi fiha, u allura hadd ma ha 185 Fol.303 tal-PV 186 Fol.596 187 Fol.611 responsabbilta' li l-instructions ikunu tajbin u li jigu esegwiti b'mod tajjeb, u kien hemm tragedja, dik il-konkluzjoni tieghi..… L-affarijiet li semmejt li marru hazin setghu jigu evitati, jigifieri setgha jkun hemm car min kellu jaghmel Galea Gatt riferenza ghall-ahhar konkluzzjoni kwalunkwe kaz, il-Perit Pierre Metaraku jidher li ma ghamilx kalkoli ezawrjenti dwar il-problema ta' l-ghafsa ("punching shear"), li hija konsiderazzjoni important hafna fi "flat slab construction", jew li ma ivverifikax li dak li kien qieghed jassumi fl-ufficju tieghu, dwar il- qabda tas-saqaf mal-kolonni, kien fil-fatt qieghed isir. Ma jidher lanqas li l-Perit Metaraku kien ta xi struzzjonijiet dwar din il-qabda lill- kuntrattur qabel ma ceda s-saqaf, jew li ta struzzjonijiet partikolari dwar x'kellu jigri meta jiltaqghu l-elementi strutturali flimkien, jigifieri travi ma kolonni, kolonni mas-saqaf. Ir-rizultat ta' dan kien li l- istruttura ma kelliex dak l-irbit li jevita kollass katastrofiku, kif fil-fatt Fid-dawl tal-gurisprudenza enuncjata u mir-rizultanzi processswali li saret riferenzja ampja ghalihom, mhemmx dubbju li l-ewwel imputazzjoni giet ampjament ippruvata fil-konfront tal-imputati Brownrigg u tal-Perit Metaraku. 188 Fol.596-3-596 189 Fol.357-358 tal-PV Ikkunsidrat, Konkluzzjoni Kienet in-negligenza u l-imprudenza taghhom meta naqsu milli jaccertaw fil-kaz tal-Perit Farrugia, dak mibghut minnu kien qed jinfthiem u li fil-kaz tal-kuntrattur u senjatament Etienne Brownrigg, dawn kellhom id-dmir li jassiguraw rwiehom li kienu qed jifhmu kif kellu jsir ix- Etienne Brownrigg kellu l-obbligu jassigura li qed jifhem kif kellu jitpogga' l-hadid u li kien qed isegwi korrettament dak li gie indikat lilu li kellu jaghmel. In-negligenza w l-imprudenza ta' dawn il-persuni wasslet sabiex l-istruttura li kienet qed tinbena spiccat ma nbnietx skond l-arti u s-sengha, tant li kkollassat u hassdet il-hajja ta' zaghzugh Maksims Abela Parnis. Hu nuqqas serju da parti ta' dawn il-persuni li ma pprevedewx dak li fil-fatt gara meta naqsu milli jassiguraw rwiehom li l-istruttura kienet qed tinbena bl- rasu minghajr l-icken sembjanza ta' sinergija. Jidwi l-provverbju Malti "il-mistoqsija oht il-gherf" ghaliex dak kull ma kien hemm bzonn! Li wiehed jistaqsi jekk kienx qed jifhem jew jigi mifhum! Kemm kien faccli li l-Perit Farrugia li kien qed jahdem fuq il-parti l-antika tal- lukanda, jaghti titwila ghal mod kif kienet qed tinbena l-istruttura mill- kuntrattur u jikkonstata personalment jekk din kienitx qed tinbena skond dak li ddissinja u pprogetta hu; kemm kien faccli li jaccerta ruhu jekk il-premessi li bbaza l-kalkoli fuqhom kienux korretti. tal-istruttura ma kien mistenni xejn anqas minnu!! L-artikolu 2 tal-Att dwar ir-Regolament tal-Bini, Kapitolu 513, li saret riferenza ghalih ftit qabel, 'disinn' u konsegwentement mill-awtur inkarigat li jipproducieh. Il-kuntrattur minn naha tieghu gidem aktar milli felah joghmod u bi prezunzjoni liema bhala fejn minghajr ma ndennja ruhu jivverifika kif kien qed jizvolgi x-xoghol u jekk dan kienx qed issir skond is-sengha, assuma li kien jifhem meta ma kienx! Mal-iffirmar tal-kuntratt Design & Build assuma fuqu responsabilita` ahharija ghall-kostruzzjoni tal-progett, u ghalhekk kien jinkombi fuqu obbligu akbar jassigura li dak li kien qed jibni kien qed jinbena bl-istabbilita` rikjesta minghajr riskji ghall-terzi. Mhemmx dubbju li n-nuqqasijiet tal-kuntratturi Brownrigg u tal-Perit Metaraku traskuragini u l-imprudenza taghhom li wasslet biex l-istruttura tinbena b'mod difettuz ghall-ahhar, tikkolassa u tordom zaghzugh. It-tragedja f'dan il-kaz hi amplifikata mill-fatt innifsu li kien propizju li l- il- konsegwenzi kienu jkunu ferm izjed katastrofici. Ikkunsidrat, Responsabilita` Vikarja u/jew Personali Il-Qorti trid issa tiddetermina jekk l-imputati Angelus u Etienne Brownrigg ghandhomx jirrispondu ghan-nuqqasijiet riskontrati fil-kapacita` vikarja taghhom, tenut kont tal-irwol taghhom f'B&B Construction Ltd., jew fil- kapacita' personali taghhom. Mill-provi prodotti ma jirrizultax li Angelus Brownrigg kien b'xi mod esegwixxa xi xoghlijiet fuq l-istruttura. Kwistjonijiet relatati mal-progett kienu jigu diskussi ma haddiehor izda mhux mieghu. Ghalhekk ma giex pruvat sal-grad rikjest li dan ghandu jwiegeb ghat-traskuragini riskontrata mill-kumpanija inkarigata fil-kapacita`personali tieghu. in rapprezentanza tal-registratur tal-kumpaniji, direttur fi hdan dik il-kumpanija.192 Dawn id-dokumenti gew kkonfermati Minn naha tieghu Etienne Metaraku jixhed li hu kien il-general manager tal- kumpanija imsemmija. 194 Iktar minn hekk Etienne Brownrigg jixhed li kien hu li kien jaghti struzzjonijiet fejn kellu jitpogga' l-hadid; fatt konfermat minn jwiegeb ghan-negligenza riskontrata kemm fil-kapacita` tieghu personali kemm minhabba ir-responsabilita` vikarja tieghu bhala general Galea Gatt riferenza ghas-sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali, Il-Qala dan allura xejn ma kien josta lill-Ewwel Qorti illi tapplika d-disposizzjonijiet ta'l-artikolu 13 ta'l-Att dwar l-Interpretazzjoni sabiex issib htija fl-appellanti billi ma jidhirx illi giet imsejjha Ezentata mili terga tixhed wara l-qari tal-akkuza mill-gdid hekk kif jirrizulta mill-verbal tal-31 ta' Jannar, 2017 a fol. biex tapplika xi responsabbilita penali fil-konfront tal-korp maghqud. Il-Qorti ma tistax taqbel ma'l-appellanti illi l-artikolu 13 tal-Kap.249 ma isibx applikazzjoni ghal kaz in dizamina u dan ghaliex l-istess disposizzjoni tal-ligi hija cara fid-dicitura taghha u tapplika ghal kull reat minghajr ebda distinzjoni, u mhux kif donnha qed tikkontendi l-appellanti. Issa l-appellanti tipprova tistahba wara l-fatt illi kien huha Glenn Esposito li kien imexxi il- kumpanija JG Rentals Limited u li hija ma kellhiex x'taqsam fil-gestjoni ta' dik il-kumpanija, u ma kenitx a konoxxenza tal-qaghda finanzjarja imwieghra tal-kumpanija. Dan x'aktarx sabiex tibbenefika mill-"iskuzanti" li titkellem dwaru l-artikolu 13 tal-Att dwar l-Interpretazzjoni fejn allura jekk il-persuna akkuzata tipprova id-diligenza taghha hija tahrab mir-responsabbilita penali. Il-Qorti ma tistax taqbel ma' din il-linja difensjonali u dan ghaliex meta l-appellanti accettat li tidher bhala direttur ta' din is-socjeta, fatt mhux inkontestat, hija dahhlet responsabbli ghal l-azzjonijiet jew ommissjonijiet maghmula minn dak il-korp maghqud. Fil-vesti taghha ta' direttur allura giet mitfugha fuqha ir-responabbilita penali ghal kull att jew ommissjoni maghmula minn dak il-korp maghqud u li ikun sar a beneficcju ta'l-istess, anke jekk hi personalment ma tkun ghamlet l-ebda qliegh. Illi l-appellanti setghet tahrab mir-responsabbilita penali biss jekk hija jirnexxielha tipprova illi imxiet bid-diligenza u issorveljat l-agir kollu tal- kumpanija u allura ma setatx tevita li isir r-reat. Din il-prova kienet tinkombi fuqha, haga li naqqset milli taghmel, izda ghal kuntrarju bil-fatt illi hija iddikjarat illi kienet qed tagixxi biss bhala prestanome ta' huha u xejn izjed kienet qed tammetti illi hija ma kenitx qed taqdi id- dmirijiet taghha bhala direttur, izda kienet qed toqghod lura u thalli lil haddiehor ighaffeg wahdu minghajr ebda kuranza ghal dak li kien qed jigri. Riferenza issir ukoll ghas-sentenza, kwotata aktar il-fuq, fl-ismijiet Il-Pulizija Indubbjament ghalhekk hu applikabbli l-artikolu 13 tal-Att dwar l- Interpretazzjoni, Kapitolu 249 tal-Ligijiet ta' Malta, bil-konsegwenzi kollha li dan l-artikolu jimporta kompriz, f'certi kazi l-inversjoni tal-oneru tal-prova, u cioe` li, una volta jigi stabbilit li l-incident ikun gara tort tal-korp jew ghaqda ta' persuni, ikun jinkombi fuq l-imputat partikolari li jipprova li r-reat ikun sar minghajr it-taghrif tieghu w li hu kien ezercita d-diligenza kollha xierqa biex jevita l-eghmil tar-reat. Dan apparti kull negligenza, nuqqas ta' hila fl-arti jew is-sengha tieghu, jew naqqas ta' tharis tar-regolamenti minn naha tieghu personalment, li jistghu talvolta jirrizultaw f' dan il-kaz. Fis-sentenza Il-Pulizija vs Kevin Buhagiar Porsella-Flores, Paul Alazumi, Paul Grech Bickle intqal:197 196 Onor. Imhallef Dr Edwina Chatlani; Deciza 19.11.2015, Appell Krim Nru. 463/2012 Fil-fehma ta' din il-Qorti, l-ezercizzju ta' diligenza xierqa biex tevita l-ghemil ta' reati mill- kumpanija, jimplika necessarjament sorveljanza adegwata tal-affarijiet tal-kumpanija sabiex jigi assikurat li l-kumpanija tottempera ruhha mal-ligi. Jekk direttur ta' kumpanija jonqos milli jissorvelja adegwatament l-affarijiet tal-kumpanija, dan certament qatt ma hu ser ikun jaf bl- ghemil doluz tal-kumpanija w ghalhekk, ghalkemm jkun jista jipprova li hu ma kienx jaf bil- kommissjoni tar-reati mill-kumpaniji, huwa jonqos milli jipprova li jezercita diligenza xierqa sabiex r-reati ma jsirux. Id-direttur ta' kumpanija ma jistax jghalaq ghajnejh ghal dak li qieghed jigri fil-kumpanija biex wara jghid ma kontx naf u b'hekk facilment jezimi ruhu mir- responsabbilita. Ghalhekk il-ligi tirrikjedi u tesigi li d-direttur li jezercita sorveljanza attiva u kontinwa biex jara li l-kumpanija tottempera ruhha mal-ligi. Fil-fatt dwar x'tip ta' diligenza irid jezercita d-direttur, Formosa Steel & Hogan fil-ktieb taghhom Criminal Law jghidu: Ghalhekk d-direttur mhux responsabbli ghal dak kollu li jigri fil-kumpanija izda jekk jiehu hsieb li jkollu l-infrastruttura tajba u jiehu hsieb li jimpjiega esperti f'certi oqsma tax-xoghol u dan nonostante jigri incident, id-direttur m'ghandux jinzamm responsabbli. Illi l-imputat Angelus Brownrigg ma ressaq lanqas l-icken prova li r-reat sar mingħajr it-tagħrif tieghu jew li huwa ezercita d-diliġenza kollha xierqa biex jevita l-egħmil tar-reat. Ghalhekk ma hemmx dubbju li dan ghandu jwiegeb ghan-nuqqasijiet tal-kumpanija li taghha kien l-uniku direttur. L-istess jista' jinghad ghall-ibnu Etienne li jammetti quddiem din il-qorti li kien il-manager tal-kumpanija inkarigata mill-progett.198 Mhux talli ma ezercitax id-diligenza kollha xierqa biex jevita l-egħmil tar-reat izda fi kliemu "Jien kont imur fuq is-sit u nindika fejn kellu jitqieghed il-hadid .....Biex nindika dan kont nuza l-istess pjanti u dan qed nirreferi ghall-flat slab u t- travu t-tond....Il-hadid fuq il-post, sa fejn naf jien, kont niccekjah jien u jien ghamiltu skond l-informazzjoni li dehret fil-pjanti.".199 B'dikjarazzjoni hekk inekwivoka mhemmx dubbju li Etienne Brownrigg ghandu jinzamm responsabbli anke fil-kapacita` tieghu personali u mhux semplicement biss minhabba r- responsabbilita` vikarja tieghu. It-Tieni Imputazzjoni Dwar it-tieni akkuza migjuba fil-konfront tal-imputati Brownrigg din baqghet ma Osservazzjonijiet Finali Il-Qorti tkun qed tonqos jekk ma tirrimarkax kemm il-kaz in dezamina wera li hu impellenti li tigi identifikata dik il-persuna li tkun qed tiehu r- responsabilita` ahharija ghal kull xoghol ta' kostruzzjoni. Ricentement gew emendati ir-Regolamenti dwar l-Evitar ta' Ħsara lil Proprjetà ta' Terzi Persuni (L.S.513.06)200 li permezz taghhom sar rekwizit 198 Fol.1032 199 Fol.298 tal-PV 200 Dawn ir-Regolamenti issostitwew l-Avviz Legali 72/2013 tassattiv li kull progett ikollu uffiċjal tekniku fuq is-sit b'doveri specifici. importanti minn hekk gie definit xi jfisser "perit tal-proġett" u cioe` li dak il- perit ghandu jassumi responsabbilità tal-ezekuzzjoni tal-proġett approvat fil- permess għal-iżvilupp. L-obbligu li jkun hemm dikjarazzjoni tal-metodu li trid tigi prezentata fit-terminu stipulat ukoll hi pass fid-direzzjoni t-tajba. Tenut kont li kull ma jmur il-progetti ta' bini qeghdin dejjem jikbru w l-kostruzzjoni taghhom titmexxa b'ritmi mghagglin, fejn il- prassi hi li jkun hemm involut aktar minn perit wiehed bi rwoli diversi, hemm il-htiega li minghajr aktar dewmien jigu introdotti regolamenti li jiddentifikaw u jiddistingwu darba ghall-dejjem bejn ir-responsabilitajiet ta' perit u iehor; bejn perit li japplika ghall-permess mal-MEPA u dak li fuqu ser taqa' r- responsabilita` ahharija ghall-ezekuzzjoni tal-progett kemm il-darba ma jkunx hemm arrangamenti specifici bejn l-istess periti li jiddilenjaw u jiddifenixxu l- irwoli u responsabilitajiet rispettivi. jinbet il-kaos. Ghalhekk hu essenjali w imperativ li promulgati regoli cari fejn qabel ma jigi approvat progett l-awtoritajiet jaghmlu l-accertamenti kollha necessarji u, safejn umanament possibbli, jizguraw rwiehom li min ikun ser jizvolgi xoghlijiet ikollu l-kompetenza Ma ghadx baqa' zmien fejn jibqghu jigu ttolerrati prattici ibridi li fl- ahhar mill-ahhar jimminaw il-governanza tajba. Ikkunsidrat, Illi dwar il-piena li ghandha tigi inflita l-Qorti ddeliberat fit-tul. Il-piena ghandha tirrifletti fuq l-grad ta' negligenza riskontrata fl-agir tal-imputati, stante li jista' jaghti l-kaz li din, ghad li tkun ta' natura kriminuza, pero ma tilhaqx dak l-grad li timmerita piena restrittiva tal-liberta personali. Il-piena m'ghandhiex isservi sabiex titpatta l-hsara li ggarbet mill-vittmi kawza tas- Gie kkunsidrat li kien bhala rizultat tal-imperizja u negligenza da parti tal- Perit Pierre Metaraku, ta' Etienne Brownrigg u ta' Angelus Brownrigg, persuna tilfet Giet ikkunsidrata l-fedina penali netta tal-Perit Pierre Metaraku, kif ukoll dik ta' Etienne Brownrigg li ma tohloq l-ebda preokkupazzjoni ghall-Qorti. Mhux l-istess jista' jinghad ghall-fedina penali pjuttost ikkulurita ta' Angelus Brownrigg minn fejn jirrizulta li fil-11 ta' Jannar, 2007, instab hati t' omicidju involontarju li sehh fl-2003 u propju minhabba xoghol li kienet qed tizvolgi il- Madanakollu l-prosekuzzjoni naqset milli tipprova li l-imputati Brownrigg huma recidivi w ghalhekk kull ma gie pruvat hu li dawn ma jistghux jitqiesu bhala Issir riferenza ghas-sentenza Il-Pulizija vs Francis Cristiano Mifsud: Fil-verita l-iskop tal-piena muhiex wiehed ta' tpattija. Huwa ben stabbilit li l-piena m'ghandhiex isservi bhala xi forma ta' vendikazzjoni tas-socjeta` fil-konfront tal-hati. Il-piena ghandha diversi skopijiet. Wiehed minnhom huwa sabiex jigi ripristinat it-tessut socjali li jkun gie mcarrat bil- ghemil kriminali ta' dak li jkun. Taht dan l-aspett jassumu importanza, fost affarijiet ohra, kemm ir-rizarciment tad-dannu da parti tal-hati kif ukoll ir-riforma tal-istess hati. Skop iehor tal-piena huwa dak li tigi protetta s-socjeta`. Dan l-iskop jitwettaq kemm billi fil-kaz ta' persuni li b'ghemilhom juru li huma ta' minaccja ghas-socjeta` dawn jinzammu inkarcerati u ghalhekk barra mic-cirkolazzjoni, kif ukoll billi, fil-kaz ta' reati gravi, is-sentenza tibghat messagg car li jservi ta' deterrent generali. Il-Qrati ta' gustizzja kriminali dejjem iridu jippruvaw isibu l-bilanc gust bejn dawn u diversi skopijiet ohra tal-piena.201 201 Ir-Republika ta' Malta vs Rene sive Nazzareno Muscat Bason, Appell Kriminali, Dec. 28.11.2006. Illi huwa propju ghalhekk illi ghal kull reat il-Ligi ma tistipulax piena fissa imma tistipula minimu u massimu; jispetta lill-Qorti biex fid-diskrezzjoni taghha, u entro dawk il-parametri, teroga dik il- piena permezz ta' liema, skond ic-cirkostanzi ta' kull kaz, tipprova ssib dak il-bilanc gust bejn d- diversi skopijiet li ghandhom jintlahqu...… Illi huwa car li l-imputat mhux persuna ta' kondotta vjolenti jew li ghandu bzonn ta' xi tip ta' riforma fil-karattru tieghu; dan pero ma jfissirx necessarjament li huwa m'ghandux jinghata piena karcerarja jekk hija din il-piena li tohloq dak il-bilanc gust bejn id-diversi skopijiet li jridu jintlahqu permezz taghha, inkluz dak li tibghat messagg car li jservi ta' deterrent.202 Illi fil-kaz in ezami l-imputat m'ghandux l-iskuza ta' l-inesperjenza jew il-blugha taz-zghozija; huwa ragel adult u ta' certa esperjenza li pero ghazel li jinjora dak li din l-esperjenza bil-fors kienet ghallmitu;....203 [sottolinejar tal-Qorti] Imbghad fis-sentenza taghha Il-Pulizija vs Maurice Walters, il-Qorti tal-Appell Kriminali ezaminat funditus meta qorti ghandha timponi sentenza ta' Fis-sentenza taghha tat-23 ta' Settembru 1994 fl-ismijiet Il-Pulizija v. Anthony Gravesteljn din il- Qorti (kif illum presjeduta) kienet spjegat kif Qorti ta' Gustizzja Kriminali ghandha taffronta l- kwistjoni jekk ghandhiex timponi o meno sentenza ta' prigunerija sospiza, u dan kemm fuq l- iskorta iz-zmien u precedentement,205 kif ukoll fuq l-iskorta ta' gurisprudenza lokali206. Huwa car, anke fid-dawl tas-subartikolu (2) tal-Artikolu 28A,207 li l-ewwel haga li qorti trid tiddecidi hi jekk il-kaz jimmeritax piena ta' prigunerija, b'mod li jigu eskluzi (jekk kienu talvolta applikabbli u mhux aprioristikament eskluzi mill-legi stess) mizuri bhal ordinijiet maghmula taht l-Att dwar il- Probation jew multa. Jekk jigi stabbilit, tenut kont tac-cirkostanzi kollha, li l-kaz kien jimmerita prigunerija, il-gudikant irid jghaddi ghat-tieni stadju, u cioe` biex jiddetermina t-tul ta' tali prigunerija. Hawn ukoll il-gudikant ma jridx joqghod ihares lejn is-subartikolu (1) tal-Artikolu 28A u jipprova jara kif ibaxxi l-piena biex igibha ma teccedix is-sentejn. Il-piena ta' prigunerija trid tkun dik il-piena li oggettivament taghmel ghall-kaz, indipendentement minn jekk tkunx tista' tigi sospiza o meno. Huwa biss jekk il-piena hekk oggettivament stabbilita ma tkunx ta' aktar minn 202 Il-Pulizija vs Antoine Nugent, Appell Kriminali, Dec. 22.09.2009. 203 Qorti tal-Magistrati (Malta) Bhala Qorti ta' Gudikatura Kriminali, per Onor. Magistrat Dr. Doreen Hammet, Dec. 14.02.2013; Kump. Nru.711/2008 204 Per S.T.O. Prim Imhallef Vincent Micallef Grimaud, Deciza 13 ta' Novembru, 2009; Appell Kriminali Numru. 328/2009 205 Id-disposizzjonijiet taghna dwar is-sentenza ta' prigunerija sospiza huma mudellati fuq il-ligi Ingliza, ligi, li ghandu jinghad, illum tbiddlet hafna mill-mudell li fuqu bbaza ruhu l-legislatur Malti. 206 Il-Pulizija v. Joseph Maggi, App. 207 28A(2): "Qorti ma ghandhiex titratta ma' hati permezz ta' sentenza sospiza hlief jekk il- qorti jkun jidhrilha li l-kaz ikun wiehed li fih sentenza ta' prigunerija kienet tkun xierqa fin- nuqqas ta' xi setgha li tissospendi dik is-sentenza..." (sottolinear ta' dik il-Qorti). sentejn prigunerija li l-gudikant jghaddi ghat-tielet stadju, u cioe` biex jikkonsidra jekk ghandux jissospendi o meno tali piena (ghal periodu ta' mhux anqas minn sena u mhux izjed minn erba' snin). Huwa evidenti li l-ewwel haga li trid issir f'dana t-tielet istadju hi li wiehed jara jekk hemmx xi ostakolu statutorju ghal tali sospensjoni (bhalma huma l-paragrafi (a), (b) u (c) tas- subartikolu (7), gja` msemmi, tal-Artikolu 28A, jew bhalma wiehed isib fl-Artikoli 337A u 22(9) tal-Kapitoli 9 u 101 rispettivament); jekk ma hemmx tali ostakoli, allura, u allura biss, tqum il- kwistjoni ta' jekk il-piena ta' prigunerija ghandhiex tigi sospiza208 u, jekk ghandha tigi sospiza, x'ghandu jkun il-periodu operattiv taghha (cioe` ghal kemm zmien tibqa' hekk sospiza fuq ras il- hati). Din il-Qorti, fis-sentenza taghha aktar il-fuq imsemmija (ta' Anthony Gravesteljn) hadet linja aktar prammatika milli forsi teoretika jew akkademika u, fuq l-iskorta ta' sentenzi precedenti, stabbiliet li s-sentenza sospiza, oltre li ghandha tkun applikata bhala eccezzjoni u mhux bhala regola, ghandha tinghata f'kaz ta' xi cirkostanza partikolari li minhabba fiha l-qorti thoss li ma jkunx opportun li tapplika l-piena "normali" preskritta mill-ligi ta' prigunerija b'effett immedjat. Fi kliem iehor, hemm bzonn li jkun hemm cirkostanza (jew cirkostanzi) specjali (mhux neccessarjament, pero`, cirkostanzi specjali u straordinarji bhalma jissemmew fl-Artikolu 21 tal-Kap. 9) li jaghmlu l-eccezzjoni (is- sospensjoni tal-piena ta' prigunerija) aktar indikata ghar-retta amministrazzjoni tal-gustizzja mir- regola (il-piena karcerarja b'effett immedjat). Naturalment huwa mpossibbli li wiehed jiddetermina aprioristikament x'inhi jew x'tista' tkun tali cirkostanza (jew cirkostanzi), jew li jipprova jiddefiniha. Il-buon sens, pero`, jissuggerixxi diversi cirkustanzi, u kriterji ohra, li ghandhom jitqieghdu fil-kfief tal-mizien: il-gravita` tar-reat, il- mod kif ikun twettaq, l-impatt fuq is-socjeta`, il-hsara rizultanti, jekk wiehed ghamilx tajjeb ghal dik il-hsara, il-koperazzjoni u l-ghajnuna li wiehed ikun ta lill-pulizija fil-kors tal-investigazzjoni, l- ammissjoni bikrija (b'mod li l-istat ma jinkorrix f'aktar spejjez), l-impatt tas-sospensjoni jew tan- nuqqas ta' sospensjoni kemm fuq il-persuna misjuba hatja kif ukoll fuq is-socjeta`, jekk il- persuna misjuba hatja hix perikoluza u/jew x'indikazzjonijiet hemm li hija tista' terga' tikkommetti reat iehor (simili jew ta' xorta ohra), u hafna u hafna cirkostanzi ohra. Jinghad ukoll li, filwaqt li gudikant, fil-ghoti tal-piena (u dan mhux biss fil-kaz ta' jekk sentenza ta' prigunerija ghandhiex tigi sospiza o meno) ghandu jiehu kont tal-impatt tar-reat fuq is-socjeta` u tar- reazzjoni tas-socjeta` ghal dak it-tip ta' reat (tali reazzjoni hija r-rifless ta' dak l-impatt), il- gudikant mhux qieghed hemm biex jissodisfa l-ghajta ta' dawk li, ma' kull sentenza, tarahom jiktbu fil-gazzetti jew f'xi blog fuq l-internet biex jikkritikaw kollox u bl-addocc ghax minghalihom li saru issa esperti anke fil-ligi u fil-mod kif is-sentenzi ghandhom jigu decizi. Kif qal Lord Justice Cucciardi fil-kawza R v. Sargeant 210: 208 Ara wkoll R. v. RAMALLAHGalea Loffreda (1969) 2 QB 29; [1969] 1 All ER 426. Fid-dawl ta' din il-gurisprudenza, hi l-fehma ta' din il-Qorti li ghalkemm l- agir tal-imputati jibqa' wiehed inaccettabbli, ma hux wiehed li jimmerita piena Ghalkemm naqqsu serjament dan in-nuqqas kien dovut ghal serje ta' decizjonijiet zbaljati da parti taghhom u mhux ghal xi attitudini Madanakollu l-piena ghandha tirrifletti s-serjeta` tat-trasgressjoni taghhom. F'dan il-kaz ghalhekk il-perjodu operattiv jinhtieg li jinghata fil-massimu tieghu. Ghal dawn il-mottivi, il-Qorti filwaqt li tillibera lill-Perit Robert Demanuele Farrugia minn u Etienne Brownrigg mit-tieni imputazzjoni, wara li rat l-artiklu 225(1) tal-Kodici Kriminali, Kapitolu IX tal-Ligijiet ta' Malta, issib lill-imputati Kiernan imputazzjoni migjuba fil-konfront taghhom u tikkundanna lil kull wiehed minnhom ghal sentejn (2) prigunerija li bl-applikazzjoni tal-Artikolu 28A tal- Il-Qorti spjegat lill-hatja l-konsegwenzi jekk jikkommettu reat iehor waqt il- perjodu operattiv ta' din is-sentenza. Finalment b'applikazzjoni tal-artikolu 533 tal-Kapitolu IX tal-Ligijiet ta' Malta Etienne Brownrigg jhallsu bejniethom lir-Registratur ta' din il-Qorti s-somma ta' €13,614.63 rapprezentanti spejjez peritali. Tordna wkoll illi jekk l-ispejjez ma jithallsux immedjatament, dawn jigu kkonvertiti f'terminu ta' prigunerija ai termini tal-ligi.