jekk werrieta tal-vittma jiġux ikkumpensati iure proprio jew iure successionis tnaqqis minħabba dipendenza u own consumption tnaqqis minħabba lump sum payment FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI Rikors Ġuramentat Nru. 1166/08 GM Marcella Spiteri Miggiani [I.D. 547677M] bħala leġittima rappresentanti ta' binha minuri Jesmar Zammit Mangion, iben naturali tal-mejjet Jesmond Zammit Mangion Rat ir-Rikors Ġuramentat tal-attur ppreżentat fl-24 ta' Novembru 2008 li permezz tiegħu wara li ppremetta illi:- 1. fl-4 ta' Jannar 2008, għal ħabta tal-11am waqt li Jesmond Zammit Mangion, impjegat tas- soċjeta' konvenuta, fuq inkariku u struzzjonijiet tas-soċjeta' intimata, kien qed isuq trakk b'tagħbija ta' ramel fil-barriera tas-soċjeta' konvenuta li ġġib in- numru 8, magħrufa bħala Ta' Skutu u tinsab ġo Wied iz-Ziju, Il-Qala huwa ġarrab inċident meta t-trakk waqa' mill-għoli u bħala konsegwenza ta' dan il-fatt, l-istess Jesmond Zammit Mangion tilef ħajtu (Dok A). Il-mejjet Jesmond Zammit Mangion ma kienx miżżewweġ iżda mir-relazzjoni tiegħu mal- esponenti, twieled Cachia Belli fis-27 t'Ottubru 2003 (Dok B). Il-minuri Cachia Belli kien dikjarat iben naturali tal-mejjet Jesmond Zammit Mangion permezz ta' sentenza mogħtija mill-Qorti Ċivili (Sezzjoni Familja) fid-9 ta' Mejju 2008 fil-kawża fl-ismijiet "Marcella Spiteri Miggiani pro et noe vs Direttur tar-Reġistru Pubbliku" (Ċitaz. Jesmond Zammit Mangion miet intestat Dok D u E, ma kellux ulied oħra għajr l-imsemmi Cachia Belli u għalhekk l-istess Cachia Belli huwa l-uniku eredi tal-istess Jesmond Zammit Mangion skond Art 809 u 811 tal-Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta. Barra min hekk, il-minuri Jesmar Zammit Mangion kien dipendenti fuq id-dħul tal-missier naturali tiegħu Jesmond Zammit Mangion għall-għejxien u sostentament tiegħu. Konsegwenza tal-inċident, l-esponeneti noe ġarrbet "damnum emergens" u "lucrum cessans", kif jirriżulta aħjar waqt it-trattazzjoni tal-kawża. Għall-inċident u għall-mewt konsegwenti ta' Jesmond Zammit Mangion kienet taħti unikament is-soċjeta' konvenuta għaliex għad li b'effett tal-Art 9 tal-Kap 452 tal-Liġijiet ta' Malta, id-disposizzjonijiet tal-Kap 424 tal-Liġijiet ta' Malta u tar-regolamenti viġenti bis-saħħa tal-istess Kap 424 jagħmlu parti mill- kondizzjonijiet tal-impjieg ta' Jesmond Zammit Mangion, is-soċjeta' konvenuta bħala "employer" tiegħu naqset li tiżgura s-saħħa u s-sigurta' tiegħu waqt il-qadi ta' dmirijietu bi ksur tal-Art 6 tal-Kap 424 u tad-disposizzjonijiet tal-Avviż Legali 36 tal-2003. Għalhekk triq tagħmel tajjeb hi għad-danni versu l- Għal dan l-inċident u għall-mewt konsegwenti tal-istess Jesmond Zammit Mangion kienet taħti unikament ukoll is-soċjeta' konvenuta minħabba imprudenza, imperizja, negliġenza u inosservanza tar-regolamenti skond Art 1031 u Art 1032 (1) tal- Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta. Minkejja li s-soċjeta' konvenuta kienet interpellata l-ewwel b'ittra legali fl-24 ta' Settembru 2008 segwita b'ittra uffiċjali tat-30 ta' Ottubru 2008 sabiex tagħmel tajjeb għall-pretensjonijiet tal-esponenti noe, hija baqgħet inadempjenti. Talbu lil din il-Qorti: Tiddikjara li-soċjeta' konvenuta unikament responsabbli għall-inċident fuq riferit li bħala konsegwenza wassal għall-mewt ta' Jesmond Zammit Mangion, impjegat tagħha, kif ukoll għad-danni kollha li bħala konsegwenza tal-istess ġarrbet ir- Tillikwida d-danni kollha tar-rikorrenti noe, occorrendo bl-opra ta' periti Tikkundanna lis-soċjeta' konvenuta sabiex tħallas lir-rikorrenti noe dak l- amont li jiġi dikjarat bħala dovut in linea ta' danni. Bl-ispejjeż komprżi dawk tal-ittra interpellatorja tal-24 ta' Settembru 2008 u dawk tal-ittra uffiċjali tat-30 t'Ottubru 2008, u bl-imgħax legali kontra s-soċjeta' konvenuta li ġiet inġunta għas-subizzjoni. Rat ir-Risposta Ġuramentata ppreżentata fid-19 ta' Diċembru 2008 li permezz tagħha Saliba Bros. Limited C2295 eċċepiet:- 1. illi t-talbiet tar-rikorrenti nomine huma infondati fil-fatt u fid-dritt u jimmeritaw li jiġu respinti bl-ispejjeż kontra l-istess rikorrenti stante li mhux minnu li l-inċident fatali ġara minħabba xi tort negliġenza jew nuqqas ta' osservanza tal-prekawzjonijiet meħtieġa da parti tas-soċjeta' kif ser jiġi ddettaljatament ppruvat fil-kors tal-kawża odjerna; 2. illi t-talbiet rikorrenti nomine huma infondati fil-fatt u fid-dritt stante li l- inċident fatali seħħ b'tort u negliġenza tad-defunt Jesmond Zammit Mangion stess u dan kif ser jiġi ppruvat fl-kors tal-kawża odjerna; 3. illi bla preġudizzju għal dak fuq eċċepiet, u in ogni caso d-danni lementati ossia kemm dawk ta' 'damnum emergens' u 'lucrum cessans' jridu jiġu pprovati skond il-liġi kemm fihom innifishom kif ukoll għal dak li jirrigwarda il-konsegwenzjalita' tagħhom għal xi aġir jew nuqas tal-intimata li wkoll iridu jiġu pprovati; Salvi, jekk ikun il-każ, risposti, ossia eċċezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjeż kontra r-rikorrenti. Rat in-noti ta' sottomissjonijiet tal-partijiet. Rat l-atti kollha tal-każ; Fatti u Riżultanzi Is-sentenza numru 82/08JA fl-ismijiet Marcella Spiteri Miggiani f'isimha propju u bħala kuratriċi ad litem ta' binha minuri Jesmar Spiteri Miggiani vs Direttur tar-Reġistru Pubbliku et. tad-9 ta' Mejju 2008 iddikjarat illi l-mejjet Jesmond Zammit Mangion huwa l- missier naturali tal-minuri Jesmar Spiteri Miggiani u ġie ordnat lid-Direttur tar-Reġistru Pubbliku li jirreġistra l-korrezzjonijiet neċessarji fl-atti tat-twelid numru 3858 tal- 2003 billi jiġu mniżżla l-konnotati tal-istess Jesmond Zammit Mangion minflok missier mhux magħruf.1 09.11.2004 – Saret site visit minn MSB Valletta Limited li ħejjiet Health & Safety Audit tal-barriera tas-soċjeta` konvenuta fejn kien jaħdem is-sinistrat2. Dan ir- rapport jikkonsisti f'diversi taqsimiet, b'kull taqsima, tiddeskrivi l-istat attwali u jekk hemm lok, telenka rakkomandazzjonijiet għal tibdil. rakkomandazzjonijiet f'dan id-dokument iżda l-ebda waħda minnhom ma kienet tirrigwarda l-proċess ta' dumping tal-materjal u ċjoe` x-xogħol li kien jagħmel Jesmond Zammit Mangion fil-mument li tilef ħajjtu. 'Il-proċess ta' dan il-ħatt ta' materjal minn post għal ieħor kemm biex jitgħabba u kemm biex jiġi spilled over ma kienx inkluż Għaldaqstant dan id-dokument li kieku ġie aċċettat mill-Awtorita` ma 08.01.2007 - Jesmond beda jaħdem mas-soċjeta` konvenuta ġewwa l-barriera. Fil- barriera jitqatta' l-ġebel u wara jiġi proċessat ġo crusher biex jiġu prodotti żrar ta' daqs differenti u ramel. Iż-żrar u r-ramel kienu jiġu stivati fil-qiegħ tal-barriera Il-materjal kien jiġi mgħobbi fi trakkijiet minn ġol-crusher li jinstaq 'l isfel fil-barriera biex hemm jinħatt f'munzelli kreati mill-materjal stess. Xogħol Jesmond kien jinkludi sewqan tal-concrete mixer kif ukoll xogħol fil- barriera inkluż dak li jħott il-materjal fil-munzelli. 25.01.2007 – Saret spezzjoni min-naħa tal-Awtorita` għas-Saħħa u Sigurta` fuq il- post tax-xogħol bħala konsegwenza t'applikazzjoni mal-MEPA (illum Awtorita` tal- Ippjanar). L-Awtorita` wara l-ispezzjoni esiġiet li l-konvenuta jkollha persuna kompetenti sabiex tieħu ħsieb tagħmel risk assessment ai termini ta' L.S. 36/2003 u 04.01.2008 – Seħħ l-inċident u Jesmond Zammit Mangion tilef ħajtu meta l-munzell ramel li kien fuqu bit-trakk tiegħu ċeda, it-trakk inqaleb u waqa' għal isfel bil-konsegwenza li Jesmond Zammit Mangion nqabad taħt it-trakk. Il-partijiet kontendenti taw verżjonijiet konfliġġenti dwar x'metodu kien is-soltu Il-metodu ta' kif kellu jinħatt il-materjal jintuża għall-ħatt taż-żrar jew ramel. Waqt dawn il-proċeduri l-konvenuta ressqet bħala xhud ewlieni tagħha lil wieħed mid-diretturi u cioe` Lawrence H Chlach li jieħu ħsieb l-amministrazzjoni tal- Xogħlu kien fl-uffiċċju jieħu l-bookings tax-xogħol. Kuġinuh Lawrence B Chlach, huwa direttur ieħor li kien jieħu ħsieb ix-xogħol fil-barriera. Dan tal-aħħar kien ta l-verżjoni tieghu kemm lill-Pulizija kif ukoll lill-esperti waqt li kienet qed issir l-Inkjesta Maġisterjali iżda ma ġiex prodott bħala xhud f'dawn il-proċeduri. Skond Lawrence H Chlach, l-proċess li bih jiġi mħott il-materjal fuq il-munzelli kien billi x-xufier jieqaf bit-trakk fil-bidu tal-gozz, iġifieri 'l bogħod mix-xifer u jbattal Ir-Rabat (Għawdex), jinbotta l-materjal li jkun ħatt, bil-gaffa (shovel) biex b'hekk it-trakk qatt ma jkun fix-xifer tal-gozz.5 Il-trakk dejjem iħott fl-istess post biex b'hekk tkun il-gaffa li timbotta biex dejjem tkabbar il-gozz. Skond ix-xhud dejjem din il- proċedura ntużat. Ġie ppreżentat skizz ta' kif tinħaddem din il-proċedura6. B'din il- manjiera, x-xufier dejjem ikun qed jara ix-xifer tal-munzell u ma jkunx qribu peress li juża' l-extendable shovel biex jinbotta l-materjal. Skond ix-xhud dan huwa l-aktar metodu sigur għal dan il-proċess. L-istess xhud qal illi l-vittma jista' jagħti l-każ li dakinhar tal-inċident ma mexiex ma' dan il-metodu għaliex kien mgħaġġel biex jitlaq lejn id-dar. Jesmond kien talbu biex jaħdem fil-barriera u mhux imur iqassam ix-xogħol barra peress li ried jitlaq kmieni. Dan ghaliex meta joħorġu jqassmu l-materjal barra mill- barriera, ma jkunux jafu kemm se jdumu. Għax-xhud ma kinitx problema u qallu li seta' jitlaq x'ħin irid għalkemm ma kienx ibbukkja leave minn qabel. Jgħid ukoll illi dakinhar, Hili seta' ħatt fin-naħa t'isfel tal-munzell peress illi kienu qed jieħdu minnu. officer fuq il-post. Waqt il-kontro-eżami, x-xhud ikkonferma illi ma kienx hemm foreman jew supervisor biex jissorvelja x-xogħol kif isir u lanqas kien hemm health and safety L-attriċi ressqet għadd ta'xhieda, mpjegati tal-konvenuta, li kienu qegħdin jaħdmu fil-barriera meta seħħ l-inċident, biex jitfgħu dawl fuq il-metodu li soltu kien jintuża' fil-ħatt taż-żrar u ramel. Salvatore Schembri Latman li kien ilu mpjegat mas-soċjeta` konvenuta sa mill-1999, (illum pensjonant) jispjega illi 'sabiex l-impjegati jaslu għal post fejn jiġi proċessat iż-żrar, fl-istess barriera, ikollhom jgħaddu minn rampa li għandha wisa' ta' xi trakk u nofs, magħmula biz-żrar. Din ir-rampa ma fiha ebda lqugħ fuq ebda naħa tagħha...fuq iż- żewġt naħat tar-rampa ikun hemm gozz ta' ramel aktar l-fuq mir-rampa. hija għolja xi sular u għandha tul ta' xi tlett trakkijiet."7 Jgħid illi sabiex it-trakk jitla' fil-post fejn jinħatt ir-ramel jew iż-żrar, "it-trakk kellu jinstaq b'lura, għat-tul kollu tar-rampa. Meta t-trakk ikun qed jinstaq b'lura, ix- xufier tat-trakk ikun qed jaħdem waħdu, mingħajr xi assistenza ta' impjegat ieħor ta' Saliba Brothers Limited sabiex jassistih u jiggwidah għal fejn ikun sejjer. jasal fil-post fejn jiġi proċessat iż-żrar, ix-xufier iħott it-trakk imbgħad jerġa jsuq lura biex jerġa jitgħabba t-trakk, din id-darba jsuq bil-quddiem."8 Jgħid li dakinhar tal-inċident, "Hili kellu jġorr ir-ramel minn taħt il-crusher u jitfgħu għal isfel fil-barriera stess, għal għoli ta' xi sular u nofs, tnejn."9 Biex jagħmel hekk, Hili kien jgħabbi t-trakk biż-żrar u ramel u jmur fuq rampa fl- istess barriera sabiex iħott dan iż-żrar u ramel. Din ir-rampa m'għandha l-ebda lqugħ fuq ebda naħa. "Sabiex Hili ikun jista' jħott, kellu jsuq b'lura distanza ta' xi tlett trakkijiet, imbgħad jieqaf u jħott."10 "Għandi ngħid illi sabiex sewwieq bħal Hili, ikun jaf fejn irid jieqaf, dan kellu jitgħallem biss bl-esperjenza peress illi ma hemm ebda sinjali jew indikazzjoni fejn Lanqas ma jkollhom xi impjegat ieħor sabiex jassistihom sa fejn għandhom jieqfu. Ngħid li l-proċess tal-ħatt bilfors irid isir bir-reverse peress illi l-kaxxa qiegħda fuq wara tat-trakk u għalhekk ma jkun hemm ebda mod ieħor kif it-tobbija titbattal."11 Jikkonkludi billi jgħid illi 'is-sistema tax-xogħol tagħna kienet illi kulħadd kien responsabbli għax-xogħol tiegħu. Ma kienx hemm persuna nkarigata sabiex jara illi x-xogħol qiegħed isir sewwa."12 Jiftakar ukoll illi diversi snin ilu, wieħed mill-aħwa tad-diriġenti Saliba kien miet fl- istess barrieria f'inċident simili ħafna għal dak ta' Hili. Joseph Schembri Latman, xufier tal-gaffa mas-soċjeta` konvenuta għall-aħħar sbatax-il sena qabel xehed stqarr illi l-materjal "tmur mal-gozz u turbolah. Turbolah iġifieri tgħolli l-kaxxa b'lura. Dan kien il-proċess li kien isir minn naħa tagħna biex jinħatt il- materjal mit-trakk. Meta persuna ikun qed iħott b'dan il-mod bit-trakk tiegħu, mistoqsi jekk ikunx qed iħott waħdu bħala proċedura ngħid li iva.… minn dak li rajt u minn dak li smajt jiena jekk fil-fatt dak il-ħin li kien qed iħott Hili kienx waħdu ngħid li iva."13 Impjegat ieħor, Silvano Lanigan, li wkol kien ilu mpjegat mas-soċjeta` konvenuta għall-aħħar sbatax-il sena stqarr li xogħolu kien li jagħmel dak li jkun hemm bżonn. Mistoqsi jekk meta daħal ingħatax xi taħriġ, jgħid li kienu spjegawlu x-xogħol imma ħafna mix-xogħol "tidrah waħdek u imbgħad jekk int tagħmel ħażin ikellmuk."14 Normalment il-munzell tar-ramel ikun għoli żewġ sulari iżda ma kienx jaf dakinhar kemm kien għoli. Spjega li kif tidhol fil-barriera kien hemm l-impjant tar-ready mix flimkien mal-uffiċċju; tibqa' nieżel 'l isfel u ssib speċi ta' lembut kbir. tal-inċident, il-vittma kien qed iġorr ir-ramel minn ġol-lembut għal fuq il-munzell. Ahmed Goodlip, li dak inhar kien qed jagħmel l-istess xogħol ta' Jesmond Zammit Mangion, iħott iż-żrar f'munzell ieħor faċċata ta' dak tal-vittma, xehed li huwa proprjament daħal impjegat bħala technician mal-kumpanija konvenuta iżda kien jagħmel minn kollox. Filfatt mir-ritratti esebiti jidher it-trakk tax-xhud wieqaf fuq il-munzell rispettiv li kien qed jaħdem fuqu hu, bil-kabina tat-trakk kważi max-xifer, fejn jindika illi tela' r-rampa bir-reverse biex spiċċa f'dik il-posizzjoni. Jgħid illi minn fejn waqa' Hili ma kienx hemm barrikata u lanqas kien hemm xi ħadd biex juri fejn għandu jieqaf it-trakk. Dak inhar tal-inċident ra biss it-trakk maqlub u Hili mgħaffeġ ġo fih, isfel u ġie taħt il-gozz li kien bejn wieħed u ieħor sular għoli. Norbert Humphrys Naudi, impjegat ieħor xehed li l-munzell dakinhar tal-inċident kien għoli żewġ sulari u ma kienx hemm ilqugħ fil-passaġġ minn fejn il-vittma waqa' bit-trakk; li "m'hemm xejn bejn il-gozz tar-ramel u dan l-għoli ta' żewġt sulari;"15 li dak inhar il-vittma kien waħdu u ma kien hemm ħadd ieħor preżenti; li ra t-trakk maqlub u t- trakk inqaleb minn fuq il-gozz tar-ramel li kien waqa' għoli ta' żewġt sulari; u li t- trakk ma waqax minn fuq il-passaġġ li kien hemm iżda minn fuq il-gozz tar-ramel. Xhud ieħor miġjub mill-attriċi nomine huwa David Chlach, il-kap tat-Taqsimiet Tekniċi fi ħdan l-Awtorita` għas-Saħħa u Sigurta` fuq il-post tax-xogħol. tal-aċċident marru fuq il-post u talbu li jaraw il-maintanance log book ta' kull trakk speċjalment tat-trakk in kwistjoni iżda dawn qatt ma ingħatawlhom. ħadd li jagħmel maintanance fuqhom pero` ma kien hemm xejn uffiċċjali jew dokumentat kif titlob il-liġi. Fi kliem l-istess xhud "ngħid li huwa kien waħdu fuq il-post tax-xogħol meta ġara l-inċident, għaliex aħna tkellimna ma' diversi ħaddiema u ma' diretturi u mal- persuni li huma konċernati u ma kull min seta' jagħti dawl fl-investigazzjoni tagħna biex naraw x'ġara u ma ġarax, kulħadd qalilna li kien waħdu."16 L-informazzjoni illi meta waqa' t-trakk kien qed isir xi forma ta' reversing waslu għaliha għax huma talbu spjegazzjoni ta' kif kien il-proċess u x'seta ġara biex dan waqa'. Din l-informazzjoni ġabuha minn Lawrence B. Chlach, direttur tal-kumpanija Chlach Bros. Dan tal-aħħar spjegalhom li "dan l-ewwel jgħabbi x-xaħx minn taħt is- silos u wara jieħdu sabiex iħottu fil-post inikat fejn seħħ l-inċident. Sabiex jidħol f'dan il-post ried jidħol bir-reverse. Jiġifieri dan kien rriversja biex iħott dak ix-xaħx li kien għabba mis-silo ta' qabel. Skond Lawrence ma jkollu lil ħadd min jaralu wara għax din kienet il-prassi. Dan skond ma kien qalilna Lawrence li hu wieħed mid- diretturi stess."17 Ufficjal ieħor tal-OHSA, Charles Zerafa Spiteri kien innota illi ma kienx hemm barrikati fejn it-trakk jasal u jista' jaqleb il-kaxxa, iġifieri wieħed ried jikkalkula fuq għajnejh. 'Ngħid li s-sewwieq irid jikkalkula hu meta jieqaf… u hu biss ried jikkalkula meta jħoss hu. Ma kienx hemm xi ħaġa viżiva li ser tikkalkula fuqha.'18 Ġiet ippreżentata ukoll kopja tal-proċess verbal li minnu rriżulta illi "Jesmond kien tiela b'lura fuq ir-rampa għolja tar-ramel ibbattmat sabiex ibattal it-trakk minn vjaġġ ramel li kellu fil-kaxxa tal-istess trakk, għal ġewwa l-ħofra. Ġara li ħin minnhom, meta t-trakk wasal f'tarf din ir-rampa, parti mir-rampa msemmija ċediet taħt il-piż tat-trakk, bil-konsegwenza li t-trakk inqaleb b'lura għal isfel fejn spiċċa maqlub ta' taħt fuq u s-sewwieq spiċċa maqbud qalb it-tifrik tal-kabina".19 Fir-relazzjoni tal-Perit Richard Sillato li ġie maħtur bħala espert fl-inkjesta maġisterjali, kien id-direttur Lawrence B. Chlach stess (li ma xehedx f'dawn il- proċeduri), li stqarr illi "biex iħott ir-ramel għal isfel, Hili kellu jitla' r-rampa b'lura u jaqleb ir-ramel għal isfel."20 L-istess kliem huwa rifless fir-rapport tal-Pulizija li ħadu l-verżjoni tal-istess direttur waqt l-aċċess dakinhar tal-inċident fejn jispjega l-proċedura tax-xogħol li kien jagħmel il-vittma li 'dwar il-proċedura ta' dak ix-xogħol ngħid li wara li jimla' l- kaxxa minn taħt id-delu, hu jsuq u jreġġa' lura u jitla' r-rampa biex jaqleb ir-ramel 'l isfel.'21 Filfatt fir-rapport tal-Pulizija hemm imniżżel li 'irriżulta illi waqt li Jesmond Zammit Mangion kien qiegħed isuq it-trakk magħruf bħala AEC żgħir sabiex iġorr xi tip ta' materjal minn naħa għall-oħra fl-istess barriera, dan it-trakk beda jiġi misjuq bir-reverse u meta għoliet il-kaxxa tiegħu ta' wara għeleb u baqa' niezel. informazzjoni ġiet mogħtija lill-Pulizija minn wieħed mis-sidien tal-barriera, ċertu Lawrence B. Saliba li huwa direttur u mpjegat hemmhekk ukoll.'22 Illi PS75 Sergio Tantawi esebixxa sett ritratti illi uħud minnhom fl-isfond tagħhom juru trakk ieħor li kien qiegħed ibattal bl-istess mod li bih kien qed jaħdem Hili u cioe` jitla' r-rampa b'lura, jersaq fix-xifer tal-munzell u hemm iħott l- materjal għal isfel billi jgħolli l-kaxxa. L-attriċi ppreżentat filmat li ttieħed minn wieħed mil-mezzi tax-xandir dakinhar tal-inċident fejn jidher illi faċċata tal-munzell li kien qiegħed iħott minnu l-vittma, kien hemm munzell ieħor u t-trakk li kien hemm fuqu, kien tela' r-rampa tal-munzell b'lura.23 B'sentenza mogħtija fit-22 ta' Ġunju 2015, il-Qorti tal-Maġistrati bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali lid-diretturi tal-kumpanija konvenuta mill- imputazzjonijiet li nġabu kontrihom. Dik il-Qorti qieset illi x-xhieda ta' Lawrence tal-barriera, mogħtija waqt maġisterjali li fiha stqarr li l-metodu ta' kif jinħatt il-materjal fil-munzelli, kien billi t-trakk jinstaq b'lura sax-xifer tal-munzell, kienet prova mhux ammissibbli peress li x-xhud la ġie nfurmat bid-drittijiet tiegħu u lanqas ma ngħata d-dritt tas-silenzju. istess mod meta Lawrence B. Chlach ġie mistoqsi minn uffiċċjali tal-OHSA, David Chlach u Charles Zerafa Spiteri waqt il-kors tal-investigazzjoni, ma ingħata l-ebda twissija jew dritt li ma jirrispondix mistoqsijiet li kienu qegħdin isirulu u li setgħu jinkriminawh. L-istess Qorti qieset li ma nġabet l-ebda prova li l-metodu adoperat mill-vittma kien il-metodu normalment adoperat fil-barriera u volut mill-akkużati. L-unika żewġt impjegati oħra ta' Saliba Bros Limited li ddeponew ma ġew mistoqsija xejn dwar kif kien isir ix-xogħol u ma taw l-ebda informazzjoni f'dan ir-rigward. L-Awtorita` għas-Saħħa u s-Sigurta` fuq il-post tax-xogħol tesiġi illi meta fuq il- post tax-xogħol ikun hemm aktar minn ħames ħaddiema, kull employer irid jagħmel risk assessment li huwa l-evalwazzjoni tar-riskji li jeżistu fuq ix-xogħol u hekk jittieħdu prekawzjonijiet sabiex jiġu evitati jew imnaqqsa dawn ir-riskji. Awtorita` talbithom dan ir-risk assessment iżda ġiet nfurmata li ma kienx hemm. Sussegwentament, wieħed mid-diretturi kien għaddielhom rapport li kien sar fl- 2004.24 Dan iżda kien Health and Safety Audit li ma ndirizzax il-proċess tal-ħatt tal- materjal. Prattiċi tajba tax-xogħol Charles Zerafa Spiteri xehed illi f'ċirkostanzi bħal dawn, l-Awtorita` tirrikjedi tlett affarijiet bħala prattiċi tajba ta' xogħol – jew wieħed jibda jara wieħed lill-ieħor, jew ikun hemm xi forma ta' barriers tal-konkos li t-trakk bħala roti ta' wara jaslu magħhom allura jkollu jieqaf u kif ukoll xi bandiera jew sinjal li wieħed jista' jara. Il-konvenuta fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħha tikkritika din is-sistema ssuġġerita mill-uffiċċjali tal-Awtorita` bħala li ma kienet sigura xejn għax juri li huma nieqsa mis-sapjenza u konoxxenza tan-natura tax-xogħol. bnadar li jindikaw fejn għandek tieqaf huma false standards ta' min ma jifhem xejn fix-xogħol in kwistjoni. In-natura tar-rampa hija waħda li ma tista' qatt tindika fejn din tkun it-tarf tagħha b'mod fiss billi dan dejjem jinbidel. Il-konvenuta tgħid illi is- system of work li l-aktar li tiggarantixxi l-għola livell ta' sigurta` kienet propja dik imwettqa minnha u cioe` li tpoġġi lill-ħaddiem f'pożizzjoni li jara x-xifer u hekk dejjem jinbotta l-materjal bil-gaffa u hekk jibqa' l-bogħod mix-xifer. Obbligi ta' min iħaddem Mhux kull inċident li jiġri fuq il-post tax-xogħol fuq impjegat jirrispondi għalih min iħaddem. Qabel xejn, irid jiġi determinat jekk l-inċident fih innifsu seħħx waqt li jkun qed isir xi xogħol utili għall-employer, cioe` waqt li attwalment ikun qed isir ix-xogħol mistenni mill-impjegat. Iżda, dan minnu nnifsu ma jitfa' l-ebda preżunzjoni ta' ħtija fuq l-employer. L-employer jista' jkun responsabbli għall-event dannuż jekk dan jiġri minħabba an unsafe system of work li jkun hemm fuq il-post tax-xogħol, bħal per eżempju nuqqas ta' protezzjoni minn waqgħat mill-għoli, jew nuqqas ta' ilbies protettiv jew production chasin li jkun fiha 'unguarded hazards' li magħhom faċilment jistgħu iweġġgħu n-nies tax-xogħol. Kull każ għandu l-fattispeċji tiegħu. Għalhekk fl-investigazzjoni ta' kull każ partikolari, ikun meħtieġ li jiġi determinat jekk l-event dannuż ikunx attribwibbli għal: (2) tort tal-impjegat innifsu; (3) tort ta' impjegat ieħor li żbalja f'xogħlu pero li kien persuna kompetenti biex jagħmel dak ix-xogħol; (4) tort ta' ħaddiem ieħor li jirriżulta inkompetenti; (5) tort ta' xi ordni jew direzzjoni żbaljata jew perikoluża tal-managment jew tal- (6) kombinazzjoni ta' tnejn jew aktar mill-fatturi t'hawn fuq. Kull waħda minn dawn l-ipotesi ġġib konsegwenzi ġuridiċi differenti. Fil-ġurisprudenza Ingliża, it-tejorija tal-employer's liability ġiet żviluppata u tajjeb li ssir riferenza għall-mod kif iħarsu lejn dan l-aspett legali l-awturi u l-Qrati Ingliżi. Id-dover tal-employer li jħares lill-impjegat tiegħu ġie suddiviż fil-kategoriji li jidhru hawn taħt: Dwar sistema sigura tax-xogħol ingħad minn dawn il-Qrati li "min iħaddem għandu l-obbligu u d-dmir li jipprovdi sorveljanza adegwata sabiex l-ambjent tax- xogħol ma jkunx konduċenti għal kwalunkwe forma ta' inċident li jippreġudika lill- impjegati tiegħu."26 Ingħad ukoll li: C. il-fatt li l-mod kif isir ix-xogħol ilu stabillit għal żmien twil ma jfissirx neċessarjament li s-sistema hija neċessarjament waħda li ma fihiex perikolu; D. il-ħaddiema jkollhom għodda li ma twassalx għal-perikolu (safe tools and proper machinery); Ara wkoll Joseph Marlow vs George Hazouri (P.A. (NA) - 29 ta' Mejju 2001). E. Il-ħaddiema għandhom ikunu magħllma tajjeb għat-tip ta' xogħol li qed jagħmlu (properly skilled workers); F. min iħaddem m'għandux iqabbad lill ħaddiema tiegħu jagħmlu xogħol li mhux soltu jagħmlu u li għalih ma kellhomx stħarriġ; hu importanti wkoll li wieħed jara kemm ilu jaħdem dan it-tip ta' xogħol il-ħaddiem; G. ir-responsabilita' tas-sid tiżdied jekk il-ħaddiem jirrileva xi perikolu involut u s-sid jinjora dan il-fatt; H. il-ħaddiema ma għandhomx ikunu traskurati b'mod li jżidu l-perikolu; I. kull minn jimpjega għandu l-obbligu li jonora l-liġi ġenerali tal-pajjiż'.27 Fil-kuntest tal-obbligi ta' min iħaddem intqal ukoll minn kittieb partikolari li "There 'ingredients' of reasonable care." 28 L-elementi jew il-fatturi li jelenka dan l-awtur huma s-segwenti:- ta' Ottubru 2006 fejn ingħad li:- Il-Liġi Maltija tippreskrivi r-regola ġenerali li "min iħaddem għandu dejjem jiżgura s-saħħa u s-sigurta` tal-persuni kollha li jistgħu jiġu affettwati bix-xogħol li jkun qiegħed isir għal dik il-persuna li tħaddem."30 Permezz ta' leġislazzjoni sussidjarja tagħmel għadd kbir ta' regolamenti applikabbli għal setturi partikolari tal-postijiet Iż-żewġ partijiet jaqblu illi f'każ bħal dan, ta sinistru fuq il-post tax-xogħol teżisti culpa kemm kuntrattwali kif ukoll akwiljana. tax-xogħol. Piż tal-prova 30 Artiklu 6 (1) tal-Kap 242. Skont l-Imħallef Caruana Mula "l-colpa aquiliana tirrikorri meta d-dannu jiġi kaġonat f'rapport extrakuntrattwali, cioe` tillimita ruħha għal fatt tal-bniedem bħala ksur tad-dover ta' protezzjoni jew ta' dover ġenerali tan-neminem laedere kombinat man-negliġenza taħt l-art. 1075, 1076 tal-Kodiċi mentri l-colpa jew responsabbilta` kuntrattwali tirrisali għal kuntratt u hija fondata fuq il-vjolazzjoni tad-dover tal- prestazzjoni li l-obbligat għandu favur il-parti l-oħra".31 Skont il-kittieb Il-Birgu:32 Skont id-dottrina maġġoritarja fl-Italja, id-differenza ewlenija bejn iż-żewġ tipi ta' lleċitu tinstab fix-xorta u piż tal-prova: Illi d-dottrina Taljan suċċitata tista' tiġi applikata wkoll għal-liġi tagħna. Difatti, skont Artiklu 1133 tal-Kodiċi Ċivili: "Id-debitur, ukoll jekk ma jkunx mexa b'mala fidi, jiġi kkundannat għad-danni, jekk ikun hemm lok, sew minħabba li jkun naqas għall-esekuzzjoni tal- obbligazzjoni kemm ukoll minħabba d-dewmien fl-esekuzzjoni tagħha, kemm- il darba hu ma jippruvax illi n-nuqqas tal-esekuzzjoni jew id-dewmien sar minħabba xi ħaġa barranija li tagħha huwa ma kienx ħtija." Dispożizzjoni li tixbaħ lill-Art. Il-kittieb Franzoni37 jgħid li, għalkemm spiss jingħad li hemm l-inverżjoni tal-prova, ikun iktar preċiż jekk jingħad li l-colpa għadha element tal-illeċitu extrakuntrattwali jew akwiljan; filwaqt li l-Art. 1218 joħloq, fil-kamp kuntrattwali, responsabilita` oġġettiva, li d-debitur jista' jeħles minnha billi jipprova li l-inadempiment kien minħabba impossibilita` sopravvenuta li għaliha ma jaħtix hu. Dejjem fil-kamp "Il-ħtija meta tiġi kkunsidrata fl-entita` tagħha, hija waħda; u taħt dan l-aspett ma hemmx distinzjoni bejn kolpa kontrattwali u dik komunement imsejħa aquiliana, li titnissel minn delitt jew kważi delitt. Id-differenza bejniethom tinsab fil-kawża u fil-grad. In kwantu għall-kawża, il-ħtija kontrattwali tippresupponi obbligazzjoni pre-eżistenti li magħha hija marbuta; mentri l-ħtija aquiliana tippresupponi fatt li minnu titnissel ex nunc. In kwantu għall-grad id- differenza hija riposta fl-estensjoni tar-responsabbilta` fis-sens illi fil-kolpa kontrattwali wieħed jista' jirrispondi ta' ħtija ħafifa skond il-każ, mentri fil- kolpa aquiliana r-responsabbilita` testendi ruħha b'mod li dwarha ma hemmx grad."39 ta' tat-tluq dottrinali, huwa magħruf 'Illi bħala punt responsabbilta' dwar korriment li jseħħ fuq il-post tax-xogħol waqt il-qadi ta' dmirijiet tal-persuna li tkun, jgħoddu regoli speċjali dwar dak li jiġri meta ħaddiem jew terza persuna ġġarrab inċident bħal dak. Bit-tħaddim tar-regoli ġenerali tal-liġi dwar ir-responsabbilta' għal dak li wieħed irid iwieġeb għalih li fil-qasam 37 Massimo Ebejer Falzon, L'Illecito, 2a ediz. (parti minn Trattato della Responsabilita` Civile tal-istess awtur), sena 2010, paġna 212 38 Franzoni jiċċita lil Mengoni u Carnelutti li huma tal-istess fehma 39 Dodd v Saint-Aude et -09.04.1949 – Prim'Awla - Vol. minħabba xi għamil jew nuqqas tiegħu40, is-sejbien ta' ħtija għal inċident bħal dak jgħabbi lil min ikun qabbad lill-ħaddiem jew lit-terz li jkun, sakemm ma jintweriex li dak il-ħaddiem naqas li joqgħod għall-istruzzjonijiet jew għall- prekawzjonijiet li l-imgħallem tiegħu jkun widdbu bihom jew ipprovdielu, jew sakemm ma jintweriex li l-ħaddiem, bi traskuraġni jew b'rieda, ikun hu nnifsu ġab l-effetti tal-inċident b'idejh; Illi b'żieda ma' dan, hija regola oħra ewlenija f'dan il-qasam, li l-imgħallem irid jiżgura li jipprovdi lill-ħaddiema tiegħu b'ambjent li jżomm 'il bogħod kull periklu u dan billi jiżgura li jitħaddem sistema xieraq ta' ħarsien minn kull periklu (dak li bosta jsejħulu "a safe system of work") fejn ikun sejjer isir ix- xogħol minnu mitlub. Fid-dritt, dan id-dmir iġorr miegħu grad għoli ta' responsabbilta' fuq l-imgħallem, u jaqa' fuqu l-piż li jipprova li inċident ikun seħħ minkejja li jkun ħares dak kollu li l-liġi tistenna minnu f'dan ir-rigward. Huwa wkoll dmir li jitfa' fuq min iħaddem il-piż li jieħu miżuri preskritti xierqa41 u jġib miegħu wkoll id-dmir tal-għoti ta' tagħrif meħtieġ, l-għoti ta' tagħlim u taħriġ u kif ukoll superviżjoni biex titħares is-saħħa u s-Sigurta` tal- ħaddiem42. Huwa stabilit li dan id-dmir ta' min iħaddem jitlob ukoll li s-sistema tax-xogħol li jkun irid iħares lill-ħaddiema wkoll fil-każ li r-rutina tal-istess xogħol tnissel sens ta' aljenazzjoni jew traskuraġni43. Daqstant ieħor ifisser li jekk sistema jkun ilu jitħaddem għal tul ta' żmien bla ma qatt ikun inqala' xi inċident, dan ma jfissirx li dak is-sistema huwa wieħed sikur jew li jeħles lill- imgħallem mir-rabtiet imposti fuqu mil-liġi44; Il-ħtieġa ta' superviżjoni ma tistax tkun traskurata, u l-ebda taħriġ minn qabel ma huwa biżżejjed biex jeħles lil min jagħti x-xogħol mid-dmir li jipprovdi lill- ħaddiem mis-superviżjoni xierqa minn persuna ta' ħila u li f'kull waqt tkun qiegħda tara li l-ambjent tax-xogħol ma jkunx tali li jwassal għal xi inċident45. Dan l-obbligu tas-sorveljanza huwa parti sħiħa minn dak li l-liġi tifhem bih bħala l-ambjent tax-xogħol imbiegħed mill-perikli46. Din ir-regola tgħodd ukoll fejn ix-xogħol mogħti lill-ħaddiem ma jkunx ġdid għalih u fejn ikun hemm il- possibilta' li r-rutina twassal lill-istess ħaddiem biex jillaxka l-attenzjoni tiegħu47.'48 1031 tal-Kap 16 41 Art. 6(2) tal-Kap 424 42 Art. 6(3) tal-Kap 424 43 Kumm. JH 9.9.1981 fil-kawża fl-ismijiet Godfrey Ziada vs George Hazouri et noe (mhix pubblikata) 44 P.A. 10.10.1980 fil-kawża fl-ismijiet Grech Cascun vs Galea Gatt (mhix pubblikata) 45 P.A. TM 19.5.2005 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Spiteri Cappello vs Jesmond Zerafa Spiteri pro et noe (mhix appellata) 46 P.A. DS 23.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Michael Bullock vs Sammy Alshebani noe (mhix appellata) 47 P.A. TM 9.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Charles Gladwish vs M.I.M.C.O.L. (mhix appellata) 48 David Gili vs Anchor Bay Leisures Limited et - 12.03.2012 – PA (JRM) Il-Qorti tal-Kassazzjoni spjegat li: Kif inhu magħruf, ir-responsabbiltà ta' min iħaddem, skont l-art. 2087 tal-Kodiċi Ċivili Taljan, ma tikkostitwix ipotesi ta 'responsabbiltà stretta, imma hija ta' natura kuntrattwali u f'termini ta' tqassim tal-piżijiet, l-evidenza hija tal-ħaddiem li jilmenta li sofra, minħabba attività tax-xogħol imwettqa u ħsara lis-saħħa. Il-piż li tiġi ppruvata l-eżistenza ta' tali ħsara; il-ħsara ta' l-ambjent tax-xogħol u r-rabta kawżali bejn dawn iż-żewġ elementi, minflok tiżen fuq min iħaddem, ladarba l- ħaddiem ipprova ċ-ċirkostanzi msemmija hawn fuq, il-piż ta' prova taqa' fuq min iħaddem biex juri li ħa l-prekawzjonijiet kollha meħtieġa biex jevita li sseħħ il-ħsara. Għalhekk mhux biżżejjed li tipprova li l-ħaddiem kien negliġenti biex ikollu t-tort il-ħaddiem. Biex ikollu t-tort irid jagħmel attivita` kompletament barra minn normal. Min iħaddem irid jaħseb għall-eventwalita' li l-ħaddiem ikun anke negliġenti u huwa għalhekk li għandu l-obbligu tas-sorveljanza. Riżultanzi L-attriċi ppruvat li ma kienx hemm superviżjoni fuq il-lant tax-xogħol tal-vittma, u li sad-data tal-inċident ma sarx risk assessment. Li kienet il-prassi tax-xogħol li t- trakkijiet jimxu b'lura fuq il-munzell sax-xifer tiegħu biex ibattlu ż-żrar jew ir-ramel, u li din l-operazzjoni kienet issir mingħajr ilqugħ u mingħajr ma jkun hemm xi persuna oħra li tiddirieġi lis-sewwieq tat-trakk f'liema punt jieqaf. Dan jirriżulta mhux biss mid-depożizzjonijiet ta' impjegati tas-soċjeta` konvenuta imma saħansitra mill-istqarrijiet li għamel a tempo vergine wieħed mid-diretturi tas- soċjeta`, Lawrence B. Chlach, responsabbli mill-operations. Il-Qorti mhix propensa li temmen il-verżjoni ta' Lawrence H. Chlach, direttur ieħor, li l-prattika kienet li t- trakk iħott f'ċerta distanza mix-xifer imbagħad iż-żrar jintefa' għal isfel permezz ta' gaffa li tibottah quddiemha. Dan billi din il-verżjoni hi kontradetta mhux biss mill- impjegati – prodotti mill-attriċi – imma wkoll mid-direttur Lawrence B. Chlach. L- ebda wieħed minn dawn ix-xhieda m'għamel riferenza għall-proċedura tal-gaffa kif għamel Lawrence H. Chlach, kif wieħed kien jistenna li jagħmlu. Il-Qorti tinnota li John B. Chlach – konvenjentement għas-soċjeta` konvenuta – ma ttellax jixhed minnha biex isostni l-verżjoni ta' Lawrence H. Chlach. Hemm ukoll prova indizzjarja ta' x'kienet il-prassi permezz tar-ritratt meħud ftit ħin wara l-inċident li juri trakk fix-xifer ta' munzell ieħor biswit dak li minnu waqgħet il-vittma. Sinifikanti li l-impjegati ma sarilhomx kontro-eżami. Huwa minnu li l-Qorti in sede penali lliberat lid-diretturi tas-soċjeta` konvenuti mill-akkużi kollha miġjuba kontrihom, inkluż dak ta' qtil involontarju. B'danakollu, apparti li din il-Qorti mhix marbuta b'dak li tiddeċiedi Qorti ta' ġurisdizzjoni kriminali, f'dawk il-proċeduri l- istqarrijiet ta' Lawrence B. Chlach ġew iddikjarati inammissibbli għaliex ma ngħatax id-debita twissija sabiex ma jinkriminax ruħu; u l-ħaddiema ta' Saliba Bros Limited ma ġewx mistoqsija x'kienet il-prattika tax-xogħol. Għalhekk jirriżulta li l- konvenuta ma pprovdietx post sikur tax-xogħol. Stabbilit li ma pprestax dan l-oneru kuntrattwali tagħha, kien jinkombi fuqha li tipprova li l-inċident sar minħabba kawża estraneja u li ma kellhiex kontroll fuqha. Fil-fatt, permezz tat-tielet paragrafu tar- Risposta Ġuramentata tagħha l-konvenuta eċċepiet li l-inċident seħħ tort tal-vittma minħabba li ma segwiex il-proċedura stabbilita. Kien għalhekk jinkombi fuqha li tipprova din l-allegazzjoni. B'danakollu, ma ġiebet l-ebda prova li tassew dan kien il-każ; anzi pjuttost jirriżulta l-kuntrarju. Id-dubbju li xeħtet fuq kemm il-vittma seta' kien attent billi skontha kien mgħaġġel biex imur id-dar mhuwiex prova ta' negliġenza. Ness kawżali bejn responsabilita` u danni Lill-Qorti jirriżultalha bla ebda ħjiel ta' dubju li l-mewt ta' Jesmond Zammit Mangion kienet il- konsegwenza diretta tal-inċident. Dan ukoll huwa wieħed mill-prinċipji ewlenin fil- qasam tal-likwidazzjoni ta' danni minħabba għemil traskurat jew negliġenti52. Għalhekk, għal din il-Qorti, ir-rabta bejn il-kawża tal-inċident u l-effetti li ħalla fuq il-vittma tirriżulta tajjeb biżżejjed. Illi l-attriċi qegħda titlob l-spejjeż li ħallset għar-ritratti illi ġew esebiti minn PS36 Tali ammont ma ġiex kontestat. PS 20.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Gerald Gubbai vs David Galea Valletta Grad ta' dipendenza Tqajjmet il-kwistjoni jekk iben il-vittma ħaqqux jieħu danni. M'hemmx dubbju, anke mis-sentenza esibita, li Jesmar Zammit Mangion hu bin il-vittma. konvenuta targumenta li l-omm ma tistax fl-istess nifs tgawdi mill-benefiċċji soċjali billi tallega li missier it-tarbija mhux magħruf, u mbagħad tbiddel ir-rotta u titlob kumpens minħabba l-mewt ta' missieru. Il-Qorti ma tistax taċċetta dan l-argument. Il-kawża de quo qed jagħmilha t-tifel li ma jaħti xejn għall-aġir t'ommu. Jekk l-omm żbaljat jista' jkun hemm konsegwenzi taħt liġijiet oħrajn imma mhux għall-fini ta' din il-kawża. It-tifel kellu dritt indipendentament minn x'għamlet l-omm li jiġi mantnut minn missieru u għalhekk għandu kull dritt jiftaħ din il-kawża. 1046 tal-Kodiċi Ċivili, f'każ ta' mewt minħabba tort delittwali, il-Qorti tista' "tagħti lill-werrieta tal-mejjet id-danni, bħal fil-każ ta' inkapaċita` totali għal dejjem" u ċjoe` l-lucrum cessans skont Art. Issa dawn id- disposizzjonijiet jirreferu għal ħsara ex delicto. Fil-każ preżenti, almenu skont qbil bejn il-partijiet f'din il-kawża, id-danni kkawżati jaqgħu kemm taħt il-kappa tal-ex Billi ma hemmx diverbju dwar jekk l-Art. hux applikabbli għall-każ preżenti, din il-Qorti mhix sejra tinvesti din it-tema, u sejra teħodha, għall-fini ta' din il-kawża, li l-Art. 1045 u 1046 huma applikabbli. Il-Qorti hi konsapevoli li hemm diverġenza fil-ġurisprudenza dwar jekk jekk l-Art. 1046, għalkemm jirreferi ċar u tond għall-"werrieta" jagħtix jedd għad-danni iure successionis inkella jagħtihomx dritt iure proprio. Ix-xorta ta' jedd mhix sempliċi Jekk il-jedd huwa tal-ewwel xorta, allura l-werriet jidħol awtomatikament fiż-żarbun tal-mejjet, u d-danni jiġu likwidati daqs li kieku l-mejjet baqa' ħaj; jekk il-jedd huwa tat-tieni xorta, allura d-danni likwidati jirreferu għat- telf tal-werriet b'konsegwenza tal-mewt tal-vittma; telf li jiddependi ħafna fuq il- grad ta' dipendenza li l-werriet ikollu fuq il-mejjet, u li jinvolvi t-tnaqqis għall-own consumption tal-vittma.53 Din il-Qorti ma tistax taqbel ma' dan l-orjentament ta' ħsieb, anke jekk tasal biex taqbel mal-iskop tiegħu li jkun hemm likwidazzjoni tad- Fejn il-liġi hija ċara, qatt m'għandu jkun hemm lok għal interpretazzjoni. L-imħallfin mhumiex glossaturi tal-medjoevu.54 Hi x'inhi l-veduta legalment korretta, ż-żewġ kontendenti jaqblu li għandu jkun hemm tnaqqis ta' 25% minħabba l-own consumption, jaqblu fil-prinċipju fuq id- dependency factor għalkemm filwaqt li l-attriċi ssostni li t-tnaqqis għandu jkun zero għaliex il-minorenni kien se jkun totalment dipendenti fuq missieru; il-konvenuta Il-Qorti, minkejja l-veduti tagħha espressi iktar 'il fuq, sejra taddotta l-kriterji tal-own consumption u tad-dipendenza, anke jekk l- applikazzjoni tal-liġi korretta taqa' fil-kompitu tagħha, u mhux fid-disposittiv tal- partijiet: da mihi factum, dabo tibi ius, u dan b'rispett għall-prinċipju l-ieħor li għandha toqgħod għal-limiti tal-kontroversja imoġġija mil-litiganti. Il-kontendenti jaqblu wkoll fuq paga medja ta' €13,500. Ma jaqblux fuq il- Skont l-attriċi dan għandu jkun ta' 25 sena; skond il-konvenuta dan għandu jkun ta' 18-il sena biex jittieħed qies taċ-changes and chances of life. aħħarnett l-attriċi ma taqbilx li għandha ssir lump sum reduction, in vista ta' sentenza 53 Għal sentenza b'analiżi kritika tal-ġurisprudenza, ara Angelo Agius Ciscaldi v. Silvio Kaczmarski 03.10.2003 Prim'Awla, coram Onor. Imħallef Philip De Bromhead. Ġja` lura fil-1964, Ronald Smiljanic v. Sebastiano Long 22.06.1964 Appell Ċivili kienet ikkritikat l- applikazzjoni tal-kriterju tad-dipendenza mhux volut mil-liġi. 54 Din il-Qorti mhix qiegħda tgħid dan b'xi disprezz lejn il-glossaturi; qiegħdha tagħmel riferenza għalihom għaliex huma kienu qegħdin effettivament jilleġislaw billi jaddottaw normi minn sistema legali antika għall-ħtiġijiet tas-soċjeta` tagħhom li fiha l-Istat kien għadu fil-bidu tiegħu u ftit li xejn kien jilleġisla; b'differenza millum f'ordinamenti tad-dritt ċivili (fis-sistemi tal-common law għadha teżisti l-judge-made law) li ma jagħmilhiex leġislatur iżda hi marbuta bil-liġi pożittiva imposta mil-leġislatur – anke f'kawżi li jinvolvu ksur tal-jeddijiet tal-bniedem fejn jista' saħansitra jħassar il-liġi ordinarja, tagħmel dan in forza ta' liġi superjuri. ta' din il-Qorti kif ippreseduta, kif ukoll billi l-kawża ilha pendenti 12-il sena. naħa l-oħra, l-konvenuta ma taqbel xejn mal-pronunzjament ta' din il-Qorti għalkemm tikkonċedi li t-tnaqqis għandu jiġi temperat minn 20% għal 12% minħabba ż-żmien twil li għadda mill-inċident. Dwar il-livell ta' dipendenza, it-tifel għandu lil ommu li wkoll għandha l-obbligu li Fiċ-ċirkostanzi l-Qorti tpoġġi l-livell ta' dipendenza fuq il-missier bir-rata Illi f'dan il-każ m'hemmx dubju illi d-diżabilita' hija ta' mija fil-mija stante illi fl- Fiż-żmien tal-inċident il-vittma kellu 39 sena. Tenut kont taċ-chances of life tal-ħajja lavorattiva, li fil-preżent ġiet estiża għall-eta` ta' 65 sena, din il-Qorti se taddotta ta' 70%.55 Grad ta' diżabilita` multiplier ta' 20 sena.56 Illi l-Qorti kif qalet f'sentenzi oħra mhix sejra, kif soltu jsir, tagħmel tnaqqis minħabba li qiegħdha tingħata lump sum. Tnaqqis bħal dan kien jagħmel sens sa ftit 55 Ara dwar il-grad ta' dipendenza fuq il-kap tal-familja Ezquer Azzopardi v. Agius 28.11.2003 Qorti tal-Appell u Antoinette AlTumi v. Nicholas AlTumi 28.02.2014 Qorti tal-Appell. 56 Ara tabella indikattiva fil-kawża Anthony Tantawi u ibnu Dominic Tantawi v Awtorita` dwar it-Trasport ta' Malta – P.A - 8.03.2012. tas-snin ilu meta l-banek kummerċjali kienu jagħtu sa madwar 5% għal depożiti fissi. Li kien ifisser li f'ċerti każijiet, il-vittma kienet tieħu permezz tal-imgħax, somma ekwivalenti għall-paga li kien ikollha li kieku ma seħħx l-inċident; u fl-aħħar mill- aħħar tibqa' bis-somma kapitali f'idejha. an iżda mhuwiex ilkaż fiż-żminijiet tallum, fejn l-imgħax huwa prattikament negliġibbli, u l-kapital ikollu "jittiekel"; fi kliem ieħor jiġi kkunsmat.57 Il-lucrum cessans għandu jiġi kkalkolat bil-mod segwenti: - Ebda tnaqqis minħabba l-ħlas lump sum. - Paga annwali ta' €13,500. - Multiplier ta' 20 sena. - Grad ta' diżabilita` permanenti ta' 100%. - Grad ta' dipendenza 70%. Ma' dan l-ammont irid jiżdied l-ammont ta' damnum emergens ta' €123.31. Illi għalhekk l-ammont komplessiv ta' danni sofferti mir-rikorrent li għalihom għandha tagħmel tajjeb l-intimata jammonta għal €141,873.31. Għal dawn il-motivi, il-Qorti qiegħdha tiċħad l-eċċezzjonijiet tas-soċjeta` konvenuta, tilqa' t-talbiet kollha tal-attriċi u konsegwentement: Tiddikjara li s-soċjeta` konvenuta unikament responsabbli għall-inċident li bħala konsegwenza wassal għall-mewt ta' Jesmond Zammit Mangion, impjegat tagħha, kif ukoll għad- danni kollha li bħala konsegwenza tal-istess ġarrbet ir-rikorrenti noe. Tillikwida d-danni kollha subiti mill-atturi b'riżultat tal-istess inċident fis-somma Tikkundanna lis-soċjeta` konvenuta sabiex tħallas lill-esponenti d-danni hekk Bl-ispejjeż kompriżi dawk tal-ittra interpellatorja tal-24 ta' Settembru 2008 u dawk tal-ittra uffiċjali tat-30 ta' Ottubru 2008, bl-imgħax legali mid-data ta' din is- sentenza sal-eventwali ħlas effettiv u spejjeż legali kontra s-soċjeta` konvenuta. ta' €141,873.31.