IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 25 ta' Novembru, 2016 Rikors Kostituzzjonali Numru 45/2014 Avukat Ġenerali u Alfred Bilardo Dan huwa appell tal-Avukat Ġenerali u appell inċidentali tal-atturi mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha fit-28 ta' April 2016 dwar jekk konverżjoni ta' enfitewsi tempor- anja f'kiri taħt l-art. 12 tal-Ordinanza li tneħħi l-Kontroll tad-Djar ["Kap. 158"] tiksirx il-jedd ta' tgawdija tal-proprjetà taħt l-art. 37 tal-Kostit- uzzjoni ta' Malta [il-"Kostituzzjoni"] u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali ["l-Ewwel Protokoll"]. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 Il-fatti relevanti huma dawn: b'kuntratt tas-17 ta' Marzu 1966 fl-atti tan-Nutar Joseph Sammut Demarco, Maria Concetta Debono Grech, awtriċi tal-atturi, tat fond fil-Marsa lill-konvenut Alfred Bilardo b'titolu ta' enfitewsi għal sbatax-il (17) sena, b'ċens ta' erbgħin lira (Lm40) – daqs tlieta u disgħin euro u sbatax-il ċenteżmu (€93.17) – fis-sena. Il-fond dejjem intuża mill- konvenut Alfred Bilardo bħala r-residenza ordinarja tiegħu. Meta għalaq iċ-ċens fil-31 ta' Marzu 1983, it-titolu li kellu l-konvenut Bilardo kien ikkonvertit għal kera bis-saħħa tal-art. 12(2)(a) tal-Kap. Il-konvenut Bilardo nqeda b'dan il-jedd u ippretenda li jkompli jżomm il- fond bil-kera ta' mija u sitta u tmenin euro u erbgħa u tletin ċenteżmu (€186.34) fis-sena kif tgħid il-liġi. Dan, igħidu l-atturi, sar bi ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija ta' ħwejjiġhom imħares taħt l-art. 37 tal-Kostituzzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Għalhekk fetħu din il-kawża tal-lum u talbu illi l-qorti: »1. tiddikjara u tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjonijiet tal-art. 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII tal- 1979 u bl-operazzjonijiet tal-liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimat Pace … u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà; »2. konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d- drittijiet tiegħu għat-tgawdija tal-proprjetà tiegħu … bi vjolazzjoni tal- art. 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-art. 1 tal-Ewwel Protocol tal-Kon- venzjoni Ewropea (l-ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) u b'hekk tagħtihom ir-rimedju li jidhrilha xierqa fis-sitwazzjoni, anki l- iżgumbrament mill-fond tal-intimat Pace; »3. tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat jew min minnhom huma respons- abbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal- operazzjonijiet tal-Att XXIII tal-1979 li ma kreawx bilanċ ġust bejn id- drittijiet tas-sid u dak tal-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjetà in kwistjoni ai termini tal-art. 41 tal-Konvenzjoni Ewropea; »4. tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti, ai termini tal-art. 41 tal-Konvenzjoni Ewropea; »5. tikkundanna lill-intimati jew minn minnhom iħallsu l-istess kum- pens u danni likwidati ai termini tal-art. 41 tal-Konvenzjoni Ewropea.« L-ewwel qorti iddeċidiet hekk: »Tiċħad l-ewwel talba kif dedotta; »Riferibbilment … għat-tieni talba, tiddikjara u tiddeċiedi illi bl-applik- azzjoni tal-art. 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta għall-fattispeċi tal- każ in eżami, ir-rikorrenti ġarrbu vjolazzjoni tad-drittijiet tagħhom fir- rigward tal-fond … … … hekk kif id-drittijiet tagħhom huma mħarsa bl- ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għall- Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali li tagħmel parti mil-liġi ta' Malta bis-saħħa tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta; »Riferibbilment ukoll għat-tieni talba, tiddikjara u tiddeċiedi illi r- rikorrenti għandhom jedd għal rimedju, liema rimedju però m'għandux ikun l-iżgumbrament tal-intimat Alfred Bilardo mill-fond … … ...; »Riferibbilment għat-tielet talba, tiddikjara u tiddeċiedi illi r-rikorrenti għandhom jedd għal kumpens għall-vjolazzjoni subita fuq riferita, iżda mhux għal risarċiment ta' danni; »Riferibbilment għar-raba' talba, tillikwida l-kumpens dovut għall-vjol- azzjoni subita fuq riferita fl-ammont komplessiv ta' sittax-il elf euro (€16,000); »Riferibbilment għall-ħames talba, tordna lill-Avukat Ġenerali sabiex iħallas lir-rikorrenti s-somma ta' sittax-il elf euro (€16,000) bl-imgħax legali b'effett mil-lum. »Riferibbilment ukoll għall-ħames talba, tiddikjara u tiddeċiedi illi l- intimat Alfred Bilardo m'għandu jħallas l-ebda kumpens lir-rikorrenti għall-vjolazzjoni subita fuq riferita; »Bl-applikazzjoni tal-art. 223(3) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta, tordna lill-intimat Avukat Bellissimo sabiex iħallas l-ispejjeż tal-perit tekniku, tordna lir-rikorrenti sabiex iħallsu l-ispejjeż tagħhom, u tordna lill- intimat Avukat Bellissimo sabiex iħallas l-ispejjeż l-oħra tiegħu, kif ukoll l-ispejjeż tal-intimat Alfred Bilardo.« Safejn huma relevanti għall-mertu tal-kawża, ir-raġunijiet li wasslu lill- ewwel qorti għal din id-deċiżjoni ġew imfissra hekk fis-sentenza »Il-mertu »Fis-sostanza, ir-rikorrenti jilmentaw illi bl-art. 12 tal-Kap. 158 kienu mċaħħda mit-tgawdija tal-proprjetà tagħhom anke minħabba spro- porzjon. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 »Skont ir-rikorrenti dan l-isproporzjon jikkonsisti mill-fatt li l-valur lokatizju tal-fond de quo meta ġiet terminata l-enfitewsi temporanja ma kienx dak stabbilit fil-liġi, iżda ferm aktar. »Isostnu wkoll illi kienet imposta fuqhom relazzjoni ġuridika ġdida. »Igħidu inoltre li ma hemmx rimedju effettiv biex jieħdu lura l-post. »Jirriżulta li fis-17 ta' Marzu 1966, sar kuntratt ta' enfitewsi fl-atti tan- Nutar Dottor Joseph Sammut Demarco bejn Maria Concetta Debono Grech u Alfred Bilardo. Kien kuntratt ta' ċens temporanju għal 17-il sena b'canone ta' Lm40 fis-sena. Sa mill-bidu l-fond baqa' jintuża minn Alfred Bilardo bħala residenza ordinarja tiegħu. Meta għalaq iċ-ċens fil-31 ta' Marzu 1983, it-titolu li kellu Alfred Bilardo kien ikkonvertit għal kera bis-saħħa tal-art. 12(2)(a) tal-Kap. Bħala kerrej, Alfred Bilardo beda jħallas lil Maria Concetta Debono Grech kera ta' €186.43 fis-sena. Sal-mewt tagħha, is-sid dejjem aċċettat il-kera. Anke r-rikorrenti, bħala eredi tagħha, sa erba' snin wara l-mewt tagħha, aċċettaw il-kera. In segwitu bdew jirrifjutaw il-kera. Fil-5 ta' Awissu 2010, ir-rikorrent Jesmond Konate ippreżenta kawża sabiex jittenta jirriprendi l-pussess tal-fond fuq allegat bdil fid- destinazzjoni tiegħu. Talab ukoll awment fil-kera skont l-art. 1531D tal- Kodiċi Ċivili. B'sentenza tal-5 ta' Mejju 2014, it-talba kienet miċħuda. »L-art. 1 tal-Konvenzjoni jgħid :- »"Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat- tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma għandu jiġi ipprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief fl-interess pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal- liġi internazzjonali. »Iżda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma għandhom b'ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu ta' proprjetà skond l-interess ġenerali jew biex jiżgura l-ħlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni. »Fis-sentenza li tat fis-7 ta' Diċembru 2012 fil-kawża Angela sive Gina Mizzi Casha v. L-Onorevoli Prim Ministru et il-Qorti Kostituzzjonali qalet hekk:- »"Eżaminata din il-kwistjoni, din il-qorti rat li l-posizzjoni li din il- qorti u l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem ħadu fil-kuntest tal-emendi fil-liġi tal-kera li daħlu fis-seħħ fl-1979 ma kienx li tiddikjara l-emendi anti-kostituzzjonali, peress li hu fis- setgħa tal-gvern li jikkontrolla l-użu ta' proprjetà fl-interess ġenerali, u allura li tipprovdi, per eżempju, għall-konverżjoni ta' titolu ta' enfitewsi temporanju fuq fond okkupat bħala residenza għal titolu ta' enfitewsi perpetwa jew titolu ta' kera, jaqa' f'din is- setgħa tal-gvern biex jassigura postijiet biżżejjed għall-abitazzjoni tan-nies; il-leġislazzjoni ut sic ma tistax, allura, titqies li tivvjola d- drittijiet fundamentali ta' sidien dawk il-fondi. f'każijiet bħal dawn marġini wiesgħa »"L-Istat għandu ta' diskrezzjoni billi hu għandu tagħrif dirett tas-soċjetà u l-bżonnijiet tagħha, u għalhekk bħala prinċipju hu f'posizzjoni aħjar biex jiddetermina x'inhu fl-interess pubbliku u x'mezzi jadopera biex jassigura li kulħadd ikollu għejxien u akkomodazzjoni xierqa. … … ... »"Il-gvern irid jara, però, li din il-leġislazzjoni fl-interess ġenerali taċ-ċittadin ma toħloqx piż żejjed fuq sid partikolari għax dan, bħala s-sid tal-proprjetà, għandu dritt għall-kumpens ġust għall- użu soċjali li l-gvern irid jagħmel mill-proprjetà tiegħu. Hu obbligu tal-gvern li joħloq bilanċ ġust bejn l-interess taċ-ċittadin li jkollu fejn jgħammar, u l-interess tas-sid li jieħu gwadan ġust mill- proprjetà tiegħu. Jekk il-gvern sejjer hu jimponi residenza ġo fond, irid joħloq mekkaniżmu biex jara li l-interess tas-sid ma jkunx ippreġudikat. »"Dan hu s-sens tad-deċiżjoni fil-każ Amato Calleja Amaira v. Malta, deċiża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-15 ta' Settembru, 2009, meta osservat li fejn l-istat joħloq sistema ta' "forced landlord–tenant relationship for an indefinate time", irid jiġi assigurat li lis-sid jingħata kumpens li mhux "manifestly unreason- able", kumpens li mhux neċessarjament ikun daqs dak li joffri s- suq, imma lanqas ma għandu jwassal li jagħti lis-sid "only a minimal profit". »"F'dan il-każ, il-mekkaniżmu li ħoloq il-gvern iwassal għall- kumpens li hu ferm 'il bogħod mill-kumpens li tkun intitolata għalih ir-rikorrenti kieku tħalliet tpoġġi l-appartament tagħha għal kera fis-suq. Kwindi, il-mekkaniżmu li ħoloq il-gvern, f'dan il-każ, falla u ma tax riżultat li jirrispekja d-dritt ta' proprjetà tar-rikorrenti. Hekk kif il-gvern għandu dritt jesproprja art fl-interess pubbliku, basta joffri kumpens ġust għal dak it-teħid, hekk ukoll jekk, fl-interess nazzjonali, iħoss li jrid jintervjeni fl-użu li jsir minn proprjetà ta' terzi, irid jara li ċ-ċittadin privat ma jiġix ippreġjudikat, u li jingħata kumpens xieraq għall-użu impost. L-aspett soċjali ta' liġi trid tiġi evalwata mill-gvern, u sta għall-gvern jara li liġi, applikabbli erga omnes, twassal għal-konsegwenzi mixtieqa, però, fejn se jiġu aġevolati klassi ta' persuni f'sitwazzjoni partikolari, il-gvern irid jara li ma tbatix klassi oħra ta' ċittadin, u hawn il-ħtiġa ta' bilanċ ġust. »"Jinkombi fuq il-gvern li joħloq mekkaniżmu li f'kull każ iwassal għal bilanċ ġust, u, għall-fini ta' dan il-każ, din il-qorti tara li l-gvern ma pprovdix għas-sitwazzjoni fejn il-kumpens ikun baxx wisq, u lanqas għas-sitwazzjoni fejn l-okkupant, li jrid jipprevalixxi ruħu mil-liġi, ikun hu sid ta' proprjetà oħra. »"Fil-mekkaniżmu li ħoloq il-gvern ma hemm ebda safeguard kontra dawn l-inġustizzji, u jħalli lil sid il-fond ibati l-konsegwenzi ta' dawn ir-riżultanzi. Dan mhux ġust, u jwassal lir-rikorrenti ssofri leżjoni fid-dritt tagħha ta' proprjetà kif protett fl-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea." »Il-qorti tikkondividi l-fehma tal-intimati illi dak tal-lum mhuwiex każ ta' teħid ta' proprjetà iżda ta' kontroll ta' użu tal-proprjetà. »Infatti r-rikorrenti baqgħu s-sidien tal-proprjetà u għandhom [id-dritt] reali ta' sidien. Għalhekk mhuwiex każ ta' teħid forzuz ta' proprjetà. jistgħu »Madankollu, għalkemm baqgħu sidien, u għalkemm fil-konfront tal- intimat Bilardo bħala kerrej għandhom il-jeddijiet ta' sidien tal-kera, l-użu li jagħmlu mill-proprjetà huwa kkontrollat għaliex huma marbutin li jagħarfu d-drittijiet tal-kerrej. Li kieku ma kienx fis-seħħ il- Kap. 158, is-sidien kienu jkunu liberi li jieħdu lura l-fond mingħajr irbit u jiddisponu minnu kif jidhrilhom, inkluż illi jagħtuh b'kera skont ir-rata tas-suq. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 »Għalhekk il-qorti trid tara jekk il-kera li għandhom jirċievu r-rikorrenti mingħand l-intimat Alfred Bilardo bħala effett tal-applikazzjoni tal-art. 12 huwiex kumpens xieraq u proporzjonat biżżejjed sabiex ipatti għall-fatt illi ope legis ir-rikorrenti kienu preklużi fl-għeluq tal-kuntratt taċ-ċens milli jieħdu lura l-fond de quo sabiex jiddisponu minnu kif jidhrilhom. »Skont il-libretti tar-riċevuti esebiti, jirriżulta li bejn l-4 ta' Novembru 1966 u l-31 ta' Marzu 1983, tħallsu Lm 40 fis-sena. Bejn l-1 ta' April 1983 u t-30 ta' Ġunju 2010 tħallsu Lm 80 (jew €186.34) fis-sena. Bejn l-1 ta' Lulju 2010 u t-30 ta' Ġunju 2011, tħallsu €219.22. Jidher illi r- rikorrenti riedu jżidu l-kera għal €257.91 għas-sena ta' wara. Minflok ħallas dak l-ammont, Alfred Bilardo ddepożita l-kera ta' €186.34 taħt l- awtorità tal-qorti. »Inoltre l-qorti tinsab edotta mill-prova kostitwita mill-kostatazzjonijiet tal-perit tekniku. »Għalkemm huwa minnu li l-kumpens mhux bilfors għandu jkun jiġi rikavat fis-suq ħieles, għaliex jista' jkun li leġittimament l-interess ġenerali jkun jesiġi … illi min ma jiflaħx iħallas kera daqskemm ikun qed jintalab fis-suq ħieles għandu jkollu ukoll isib fejn joqgħod, il- ħtieġa tal-proporzjonalità titlob illi ma jkunx hemm differenza daqstant qawwija u kbira bejn il-kera permessa mil-liġi u dik rikavata fis-suq ħieles. Fil-każ tal-lum, tirriżulta disparità qawwija. »Għal din il-qorti l-art. 12(2) tal-Kap 158 kif applikat għall-fatti u ċirko- stanzi tal-każ in eżami ma jħarisx il-kriterju tal-proporzjonalità u tat- tqassim xieraq ta' piżijiet u benefiċċji kif irid l-art. 1 tal-Kon- venzjoni. Għalhekk fil-każ tal-lum, il-qorti ssib li kien hemm vjolazzjoni. »Fl-ewwel domanda tagħhom, ir-rikorrenti qiegħed jitolbu dikjarazzjoni mill-qorti illi bl-applikazzjoni tal-art. 12 tal-Kap. 158 huwa impossibbli għalihom li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà. »Din il-qorti ma taqbilx. »Id-disposizzjonijiet il-ġodda tal-Kap. 16 senjatament l-artt. 1531B u 1531F tal-Kap 16 jagħtu rimedju. »Għall-vjolazzjoni, ir-rikorrenti talbu l-iżgumbrament tal-intimat Alfred Bilardo mill-fond de quo kif ukoll kumpens. »L-iżgumbrament »Filwaqt li tagħmel riferenza għas-sentenza fil-kawża Josephine Sacco et v. Avukat Ġenerali din il-qorti teskludi li l-iżgumbrament għandu jkun ir-rimedju għar-rikorrenti. »Huwa dmir tal-istat li jsib bilanċ bejn interessi differenti. Jekk ma jkunx hemm dan il-bilanċ, allura hemm in-nuqqas ikun tal-istat. Ta' dan, l-istat għandu jbati l-konsegwenzi. Fl-istess waqt għan-nuqqas tal-istat m'għandux ibati ċ-ċittadin. Fil-każ tal-lum, mhumiex il-passi li ħa l-istat fl-interess ġenerali li huma karenti iżda li huwa l-mekkaniżmu li ħoloq l-istat biex iġib il-bilanċ. »Il-kumpens li jingħata bħala just satisfaction skont il-Konvenzjoni mhuwiex l-istess bħad-danni ċivili li huma risarċibbli fil-proċediment ordinarju (ara: Anthony Avallone v. Supt. »Għalhekk filwaqt illi qiegħda tirrespinġi l-pretensjoni tar-rikorrenti għal risarċiment ta' danni, hija tal-fehma li r-rikorrenti ħaqqhom kumpens għall-vjolazzjoni riskontrata tal-art. 1 tal-Konvenzjoni. Meta ħadet kont tal-fatti u ċirkostanzi tal-każ in esami, il-qorti qiegħda tillikwida dan il-kumpens fl-ammont ta' €16,000.« Minn din is-sentenza appella l-Avukat Ġenerali b'rikors tat-18 ta' Mejju 2016, li għalih wieġbu l-atturi fil-25 ta' Mejju 2016 kif ukoll il-konvenut Alfred Bilardo fit-3 ta' Ġunju 2016. Sar ukoll appell inċidentali mill-atturi fit-tweġiba tagħhom tal-25 ta' Mejju 2016 li għalih wieġbu l-Avukat Ġenerali fit-2 ta' Ġunju 2016 u l-konvenut Alfred Bilardo fit-8 ta' Ġunju Nibdew bl-argumenti li tressqu fl-appell tal-Avukat Ġenerali. Ġenerali jgħid illi l-kumpens mogħti mill-ewwel qorti huwa wieħed eċċessiv u għaldaqstant għandu jitnaqqas minn din il-qorti. Ġenerali fisser dan l-aggravju hekk: »Illi l-esponenti qed iressaq dan l-appell għaliex għalkemm qiegħed jaċċetta li f'dan il-każ ma nżammx bilanċ ġust bejn l-interess ġenerali u l-jeddijiet tas-sidien bi ksur tal-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea, hu tal-umli fehma li l-kumpens mogħti mill- ewwel onorabbli qorti huwa wieħed eċċessiv. Għalhekk fejn l- esponent assolutament ma jistax jaqbel huwa dwar l-ammont ta' kumpens monetarju li l-appellanti ħaqhhom bħala riżultat ta' dan l- isproporzjon. … … ... »Illi għalkemm minn qari tas-sentenza appellata joħroġ ċar li l- kumpens ingħata biss bħala just satisfaction tal-ksur riskontrat fil- Konvenzjoni Ewropea u mhux bħala danni ċivili, l-ewwel onorabbli qorti fl-ebda ħin ma qalet kif waslet biex tagħti s-somma fl-ammont ta' €16,000 lir-rikorrenti bħala rimedju. L-ilment li qed iressaq l-esponent dwar dan il-kumpens huwa proprju minħabba l-fatt li fis-sentenza appellata ma ġewx indikati l-fatturi, kemm favur u kemm kontra, ta' kif l-ewwel onorabbli qorti waslet biex tikwantifika l-kumpens fl-ammont ta' €16,000. tgħallem din l-onorabbli qorti huma diversi il- »Kif ġustament konsiderazzjonjiet li wieħed għandu iqis sabiex jistabilixxi l-quantum tal-kumpens. F'dan is-sens issir referenza għas-sentenza mogħtija mill-Qorti Kostituzzjonali fl-ismijiet Raymond Roe Chlach et v. Avukat Ġenerali et tad-29 t'April 2016 fejn ingħad is- segwenti: fil-kawża Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 ta' din »"Dwar il-quantum tal-kumpens dovut issir referenza għas- Igino Vella Bardon et v. sentenza Kummissarju tal-Artijiet et deċiża fil-31 ta' Ottubru 2014, fejn f'materja ta' komputazzjoni ta' kumpens għal leżjoni ta' dritt fondamentali sanċit fl-artikolu konvenzjonali fuq ċitat ġie osservat: il-qorti »"'Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel qorti, din il-qorti tosserva fl-ewwel lok li kull każ għandu jiġi trattat u deċiż fuq il-fattispeċie tiegħu. Barra minn hekk, jekk il-Qorti Ewropea ħasset li f'ċerti każijiet kellha tagħti kumpens f'ammont inferjuri għal dak li ngħata lir-rikorrenti mill-ewwel qorti, ma jfissirx li allura l-qrati maltin tilfu l-awtonomija tagħhom b'mod li bilfors kumpens li jingħata ikun f'ammont viċin dak li tagħti l-Qorti Ewropea. Fil-każ odjern l-ewwel qorti ħadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra r-rikorrenti u dehrilha li il-kumpens xieraq li għandha tagħti f'dan il-każ ikun fl-ammont ta' ħamsa u għoxrin elf euro (€25,000). Hija kkonsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jieħdu l-proċeduri opportuni, il-valur tal- immobbli, iż-żmien tant twil li r-rikorrenti ilhom privati mill- ġodiment tal-proprjetà tagħhom mingħajr ma ngħata ebda kumpens, l-istat tal-fond u l-eżistenza tal-fattur tal-interess pubbliku. Ma' dawn għandu jiġi senjalat il-fatt li qabel l- ispossessament tal-proprjetà tagħhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-bord kompetenti sabiex jiżviluppaw il-fond.' »"Issa, għalkemm huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-qorti wara sejba ta' leżjoni tad-drittijiet fondamentali ma jekwiparax neċessarjament ma' likwidazzjoni ta' danni ċivili attwali sofferti, ma jfissirx li d-danni materjali għandhom jiġu injorati għall- finijiet tal-eżerċizzju odjern. Il-qorti trid tqis il-fatturi kollha rilevanti għall-każ odjern sabiex tasal għad-determinazzjoni tal-quantum. Dawn huma: (1) it-tul taż-żmien li ilha sseħħ il-vjolazzjoni kon- sidrat ukoll fid-dawl tat-tul taż-żmien li r-rikorrenti damu sabiex ressqu l-proċeduri odjerni biex jirrivendikaw id-drittijiet kostituzz- jonali tagħhom; (2) il-grad ta' sproporzjoni relatat mal-introjtu li qed jiġi perċepit ma' dak li jista' jiġi perċepit fis-suq ħieles, konsidrat ukoll l-għan soċjali tal-miżura; (3) id-danni materjali sofferti mir-rikorrenti konsidrat ukoll l-ispejjeż sostanzjali li għamlu l-intimati Tabone sabiex jirrendu l-fond abitabbli, u (4) l-ordni li ser tagħti din il-qorti dwar l-eżenzjoni f'dan il-każ mill-effetti legali tal- artikolu 5 tal-Kap. »Ta' min wieħed jenfasizza li fis-sentenza appena ċitata din l- onorabbli qorti kienet naqqset il-kumpens minn €50,000 għal €5,000. Illi kif ġà ġie rrimarkat aktar qabel, l-ebda wieħed minn dawn il-fatturi ma jidher li ttieħed in konsiderazzjoni sabiex l-ewwel qorti stabbiliet il- kumpens ġust. »L-esponent jissottometti li fil-każ in eżami hemm fatturi li għandhom iwasslu sabiex l-ammont ta' €16,000 jiġi imnaqqas. Fl-ewwel lok jingħad li, kif ġie ampjament ippruvat bil-provi li ressaq l-intimat Bilardo, it-titolu ta' kera valida stabbilita mil-liġi ilu stabbilit mis-sena 1983 meta għalaq il-perjodu ta' enfitewsi temporanja skond il-kuntratt datat 17 ta' Marzu 1966 fl-atti tan-Nutar Joseph Sammut Demarco. Għal tul ta' żmien konsidere- voli r-rikorrenti u l-antenata tagħhom Maria Concetta Debono Grech dejjem irri- konoxxew lil Alfred Bilardo u dan jirriżulta mill-fatt li Bilardo dejjem ħallas il-kera dovuta direttament lill- imsemmija Maria Concetta Debono Grech. Għalhekk ir-rikorrenti u l-antenata lir-rikorrenti nfushom u qabilhom tagħhom kienu ilhom snin twal jaċċettaw pagamenti ta' kera mingħand Bilardo u jirriżulta li huma fetħu din il-kawża wieħed u tletin (31) sena wara illi seħħet il-konverżjoni minn enfitewsi temporanja għall-kirja ai termini tal-Kap. Għalkemm jirriżulta ukoll li r-rikorrenti fl-2010 fetħu kawża ċivili sabiex l-intimat Bilardo jiġi żgumbrat mill-fond, wieħed ma jistax jinjora l-fatt li r-rikorrenti ma ħadu l-ebda azzjoni bejn is-snin 1983 u l-2010. Fil-fatt tajjeb li jiġi enfasizzat ukoll li għal erba' snin sħaħ wara l-mewt ta' Maria Concetta Debono Grech, ir-rikorrenti baqgħu jaċċettaw il-kera mingħand l-intimat Bilardo u ma ħadu l-ebda azzjoni. »Is-sidien appellati ħallew jgħaddu diversi snin biex jiftħu l-proċeduri ġudizzjarji tal-lum u kif qalet il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza Dr David Tomasuolo Dandrea et v. Kummissarju tal-Artijiet deċiża fit-3 ta' Marzu 2011, fil-każ fejn persuna ddum biex tipproċedi quddiem il-Qrati dan għandu jwassal għal tnaqqis fl-ammont tal-kumpens (ara wkoll is-sentenzi tal- Qorti Kostituzzjonali, Paul Fenech Pace et v. Kummissarju tal-Artijiet et tal- 20 ta' Frar 2009, Louis Sheth Solberg Bell et v. Stephenson Attard Speranza et u Josephine Mary Borg Martin v. Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali et tal- 25 ta' Mejju 2012); »Għalhekk la s-sidien appellati ħadu daqshekk żmien biex jipproċedu ġudizzjarjament, dan kien sinjal li huma kienu qegħdin komdi bis- sitwazzjoni u ma kinux qegħdin isofru preġudizzju daqshekk kbir u kwindi dan il-fattur kellu jittieħed ukoll in konsiderazzjoni mill-ewwel onorabbli qorti fl-għoti tal-kumpens. Dan aktar u aktar meta ġie muri li s-sidien appellati sa ftit snin qabel fetħu dawn il-proċeduri kostituzzjon- ali kienu qegħdin jaċċettaw il-kera mingħand l-intimat Bilardo mingħajr diffikultajiet ta' xejn. Għaldaqstant dan il-fattur ma jistax jitqies li jimmilita favur ir-rikorrenti fl-għoti tal-kumpens. F'dan is-sens l-espon- ent jagħmel ukoll referenza għas-sentenza mogħtija minn din l- onorabbli qorti fil-kawża fl-ismijiet Maria Ludgarda sive Mary Anzalone et v. Avukat Ġenerali et tad-29 t'April 2016 fejn f'ċirkostanzi simili għal kawża odjerna l-kumpens minn €10,000 euro ġie ridott għal €2,500. »Illi fattur ieħor hu li r-rikorrenti ma setgħux iressqu l-ilment dwar il- proporzjonalità fil-kera għall-perijodu li seħħ qabel it-18 ta' April 2006, jiġifieri qabel id-data tal-mewt ta' zijithom Maria Concetta Debono Grech. Dan għaliex sa qabel dik id-data iż-żewġ rikorrenti ma kellhom l-ebda jedd fuq il-proprjetà mertu ta' din il-kawża. Huma bil-wisq naturali li l-ilment kostituzzjonali/konvenzjonali tagħhom kellu jiġi meqjus biss mid-data ta' meta l-post inkwistjoni ġie jifforma parti mill-patrimonju tagħhom u mhux minn qabel. Fi kwalsiasi każ ir-rikorrenti ma setgħux jeżerċitaw jeddijiet kostituzzjonali u konvenzjonali li kienu ta' ħaddieħor, b'dana li jekk iz-zija tar-rikorrenti ddeċidiet li ma tikkontestax il-lokazzjoni fiż- żmien li kienet għada ħajja, allura r-rikorrenti ma setgħux iressqu ilment fil-konfront ta' dak il-perijodu. Fil-fatt ġie ampjament ippruvat li matul iż-żmien meta Maria Concetta Debono Grech kienet ħajja hi dejjem aċċettat il-kera. »Illi fil-fehma tal-esponent dawn il-konsiderazzjonijiet fuq imsemmija ma ġewx meqjusa mill-ewwel onorabbli qorti u għandhom iwasslu għar-riduzzjoni fil-kumpens ta' €16,000 likwidat mill-ewwel onorabbli qorti.« Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 Billi l-atturi Konate wkoll appellaw mill-quantum tad-danni – għalkemm naturalment huma tal-fehma li għandu jiżdied mhux li għandu jonqos kif jippretendi l-Avukat Ġenerali – huwa xieraq illi dan l-ewwel aggravju li ressqu l-atturi Konate nqisuh flimkien mal-aggravju tal- Avukat Ġenerali. L-aggravju relattiv tal-atturi Konate ġie mfisser hekk: »Għar-rigward l-ewwel aggravju, hemm ksur lampanti tal-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għax kif irriżulta mill-perizja tal-Perit Tekniku Mario Roe, l-appellati Konate qed jirċievu kum- pens miżeru għat-telf kollu li huma għamlu fil-kera irriżorja li qed jirċievu mill-fond imsemmi u għalhekk xorta jkunu qed jispiċċaw f'żbilanċ ta' 1:3 u jekk din is-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili ma tiġix riformata, id-drittijiet tas-sid u l-inkwilin xorta jibqgħu żbilanċjati b'mod inkongruw stante illi wara telf ta' €50,000, €16,000 ma jista' qatt jitqies kumpens ġust kif l-anqas valur lokatizzju ta' €186.34c meta qed jirċievu inqas minn €1,740 m'hux ġust fiċ-ċirkostanzi. »Illi l-isproporzjon u l-iżbilanċ mhuwiex ġustifikat stante illi Alfred Bilardo wara t-terminazzjoni tal-konċessjoni enfitewtika temporanja fil-31 ta' Marzu 1983 kellu jitlaq mill-fond in kwistjoni u meta sabu lilhom affaċċjati bil-liġi drakonjana tal-Att XXIII tal-1979 din ħaditilhom it-tapit minn taħt saqajhom għax ġaladarba fl-1966 kienu jafu li l-Gvern ma setax jirrikwizzjonalhom il-fond, kienu jafu illi l-inkwilini ma kellhomx security of tenure, illi l-post kellu jerġa jiġi lura għandhom fl-1983; ħabta u sabta bil-liġi fuq imsemmija dan kollu sfaxxa fix-xejn u allura ma kienx korrett l-istat li jgħaddi liġi ta' din ix-xorta għax ma żammitx il- prinċipju ta' proporzjonalità bejn id-drittijiet tas-sid u tal-inkwilin u kien impossibbli għas-sid biex jipprevedi xi ħaġa infami bħal din meta huwa ħa ħsieb biex jikkawtela l-posizzjoni tiegħu fl-ambitu tal-liġi esistenti fl- 1977. »Illi mhux veru li fiċ-ċirkostanzi allura illi s-sid għandu jbati riduzzjoni konsiderevoli fl-ammont ta' kera pagabbli għax huwa dan ma ppros- pettax għalih u ma kienx f'posizzjoni li jipprospetta għalih meta l-liġijiet ma kenux jagħtu security of tenure fiċ-ċirkostanzi ta' fond dekontrollat. »Illi fiċ-ċirkostanzi l-intimati appellati Konate għandhom jirċievu full restitution of loses għax dan huwa hekk ġeneralment mogħti mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem oltre l-iżgumbrament tal-intimat Pace mill-fond għax hekk biss dan l-iżbilanċ jista' jiġi retifikat għal futur. »Jekk il-kumpens ta' 1:3 mhix irriżorja mela wieħed ma jafx l-elementi bażiċi tal-matimatika għax sid m'għandux ikun ikkunsidrat li jagħmel dan it-telf kollu meta liġi posterjuri għal ftehim ikkreat dan l-iżbilanċ kontra s-sid. »Illi mhux talli l-artikolu 41 tat-Trattat tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id- Drittijiet tal-Bniedem għandu japplika fil-każ in kwistjoni imma l- kumpens ta' €16,000 huwa irriżorju u huwa stess jikkawża żbilanċ fid- drittijiet tas-sidien tant li huma appellaw minn din il-parti tas-sentenza u jitolbu li għandhom jiġu risarċiti fl-ammont kollu ta' € 50,000 ċirka.« Din il-qorti sejra tibda billi tqis l-ewwel l-argument waħdieni li ressaq l- Avukat Ġenerali fl-aggravju tiegħu li fis-sentenza appellata ma ġewx indikati l-fatturi, kemm favur u kemm kontra, ta' kif l-ewwel qorti waslet biex tikwantifika l-kumpens fl-ammont ta' sittax il-elf euro (€16,000). Il-qorti tosserva illi fil-bidu tal-konsiderazzjonijiet tagħha dwar il-mertu tal-każ, l-ewwel qorti iċċitat l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll u għamlet referenza għas-sentenza mogħtija minn din il-qorti fis-7 ta' Diċembru dwar il-ħtieġa li jinżamm "bilanċ ġust" bejn il-ħtieġa ta' akkommod- azzjoni soċjali u l-jedd tas-sid li jagħmel qligħ mill-proprjetà tiegħu. Imbagħad, wara li osservat illi, minħabba l-għan soċjali tal-leġislazz- joni, il-kumpens mhux bilfors għandu jkun daqs kemm jagħti s-suq ħieles, l-ewwel qorti għamlet referenza wkoll għas-sentenza mogħtija minn din il-qorti fit-18 ta' Settembru 2009 fl-ismijiet Anthony Avallone v. Carmelo Mallia Elmgdmi et fejn din il-qorti analizzat in-natura tad-danni li jistgħu jingħataw f'kawżi ta' natura kostituzzjonali u pprovdiet ukoll dwar kif il-qrati għandhom jaslu għall-quantum tad-danni mistħoqqa fiċ-ċirkostanzi. Għalhekk ma huwiex għalkollox minnu dak li qal l-Avukat Ġenerali illi l-ewwel qorti ma indikatx il-fatturi, kemm favur u kemm kontra, ta' kif waslet biex tikwantifika l-kumpens fl-ammont ta' sittax-il elf euro Għandu jingħad ukol illli, għalkemm il-motivazzjoni hija Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 essenzjali f'sentenza, mhux neċessarju li l-motivazzjoni tkun waħda elaborata, u tista' tkun waħda skematika, sakemm minnha tkun tista' tiġi individwata r-raġuni li twassal għad-deċiżjoni1. Dwar il-quantum il-qorti tosserva illi l-proċeduri tallum, li huma ta' natura kostituzzjonali, huma prinċipalment maħsuba sabiex jindirizzaw il-ksur tad-drittijiet jgħidu li ġarrbu. Għaldaqstant, għalkemm id-diskrepanza bejn il-kera għandhom jedd għalih taħt il-Kap. 158 u l-kera li l-fond iġib fuq is-suq ħieles huwa fattur relevanti fir-riżoluzzjoni tal-kwistjoni jekk tħarsitx il- ħtieġa tal-proporzjonalità, fil-komputazzjoni tal-kumpens hemm fatturi oħra li wkoll għandhom relevanza u li flimkien għandhom iwasslu għall-għoti ta' kumpens ġust bħala danni għall-ksur tad-dritt għat- tgawdija tal-proprjetà jekk ikun il-każ. Fid-dawl ta' dak li ngħad fil-paragrafu ta' qabel dan, u meqjus ukoll l- għan soċjali tal-leġislazzjoni relativa, ma huwiex korrett dak li jgħidu l- atturi illi "fiċ-ċirkostanzi … għandhom jirċievu full restitution of loses". Huwa fid-dawl tal-fatturi kollha relevanti illi l-qorti, jekk issib li l-atturi ġarrbu ksur tad-dritt fundamentali tagħhom, tagħti dak ir-rimedju jew dawk ir-rimedji li jidhrilha xierqa biex jagħmel tajjeb għad-danni morali u pekunjarji li l-atturi jkunu ġarrbu minħabba f'dak il-ksur. Dwar l-ilment tal-Avukat Ġenerali illi fil-likwidazzjoni tal-kumpens għandu jitqies ukoll iż-żmien ta' inerzja min-naħa tal-atturi sakemm bdew il-proċeduri tallum, il-qorti tosserva illi, għalkemm huwa minnu illi 28 ta' Mejju 2010. xi sentenzi, fosthom dawk imsemmija fir-rikors tal-appell, iqisu dan il- fattur bħala wieħed relevanti, din il-qorti llum taqbel mal-osservazzjoni li għamlet il-Qorti Ewropea fil-każ ta' Apap Bologna v. Malta2 meta qalet illi: Fil-fatt il-fattur taż-żmien għandu jkun relevanti mhux biex jiġi penalizzat is-sid għaż-żmien li ħalla jgħaddi inutilment sakemm fittex rimedju kostituzzjonali, iżda għax jista' jkun illi l-kera li jitħallas taħt il- Kap. 158 sar sproporzjonat meta mqabbel mal-kera xieraq mhux mill- bidunett tal-kiri wara l-konverżjoni minn enfitewsi iżda għax il-mekkan- iżmu biex jiżdied il-kera matul iż-żmien3 ma żammx il-pass maż-żjieda tal-kera fis-suq ħieles. Fattur ieħor imsemmi mill-Avukat Ġenerali huwa li l-atturi jistgħu jingħataw kumpens biss għaż-żmien li ilhom sidien tal-fond, u mhux ukoll taż-żmien meta l-fond kien għadu f'idejn Concetta Debono Grech, l-awtriċi tagħhom. 30 ta' Awissu 2016, rikors numru 46931/2012. Taħt l-art. 12(2)(i) tal-Kap. 158 il-kera fiż-żmien relevanti għal din il-kawża jogħla kull ħmistax-il sena bi proprozjoni maż-żjieda fl-għoli tal-ħajja. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 L-atturi huma suċċessuri universali ta' Concetta Debono Grech u għalhekk ikomplu l-personalità legali tagħha. Jekk ġà kien hemm nuqqas ta' proporzjonalità, u għalhekk ksur tad-dritt tat-tgawdija tal-proprjetà, meta l-fond kien f'idejn l-awtriċi tagħhom, mela l-atturi wirtu wkoll id- dritt għall-kumpens għal dan il-ksur. Dwar il-quantum innifsu, il-qorti tosserva illi, kif jidher mir-relazzjoni tal-perit tekniku maħtur mill-ewwel qorti4, kien f'xi żmien bejn l-1998 u l-2003 illi bdiet tintilef il-proporzjonalità bejn il-kera taħt il-liġi u l-kera fis-suq ħieles; bejn l-1983, meta saret il-konverżjoni tat-titolu, u l-1998 ma kienx hemm nuqqas drastiku ta' proporzjonalità u anzi l-kera li kienet tirċievi l-awtriċi tal-attriċi kien ukoll ogħla minn dak fis-suq ħieles. Meta tqis (i) dan il-fattur taż-żmien meta bdiet tonqos il-proporzjonal- ità, u tqis ukoll (ii) il-għan soċjali tal-liġi u, min-naħa l-oħra, tqis ukoll (iii) illi l-ksur tal-jedd ta' proprjetà ma kienx biss fin-nuqqas ta' pro- porzjonalità fil-quantum tal-kera wara l-1998 meta mqabbel ma' kera aktar xieraq iżda wkoll, kif osservat il-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal- Bniedem fil-każ ta' Pule’ Calleja Amaira v. Malta5, fl-inċertezza tas-sid dwar jekk meta jista', jew jekk jistax qatt matul ħajtu, jieħu ħwejġu lura, fin- nuqqas ta' mekkaniżmu biex is-sid jieħu ħwejġu lura, imqar jekk juri illi l-bżonn tiegħu huwa xejn inqas mill-bżonn "soċjali" tal-kerrej, u fin- nuqqas ta' garanziji proċedurali biex mill-protezzjoni tal-liġi jibbenefika biss min tassew jeħtieġ dik il-protezzjoni, u (iv) fid-dawl ukoll tar- 80 tal-proċess tal-ewwel qorti. 15 ta' Settembru 2009, rikors numru 47045/2006. rimedju ulterjuri li, kif sejjer jiġi mfisser aktar 'il quddiem 6, x'aktarx jagħti lill-attriċi s-setgħa li tieħu lura l-fond, il-qorti, biex iżomm ukoll proprozjonalità ma' kawżi oħra fejn iċ-ċirkostanzi kienu bejn wieħed u ieħor jixxiebhu 7 , hija tal-fehma illi l-kumpens ta' sittax-il elf euro (€16,000) likwidat mill-ewwel qorti għandu jitnaqqas għal ħamest elef euro (€5,000) li huwa kumpens xieraq biex jagħmel tajjeb għad-danni kemm morali u kemm pekunjarji li ġarrbu l-atturi. Billi kien nuqqas tal- istat u mhux tal-konvenut Alfred Bilardo li jitħares il-proporzjon imsemmi aktar 'il fuq, din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi dan il-kumpens għandu jħallashom l-Avukat Ġenerali. Ngħaddu issa għat-tieni aggravju tal-atturi fl-appell inċidentali, li huwa illi l-ewwel qorti kien imissha ordnat l-iżgumbrament tal-konvenut Alfred Bilardo u dan minħabba l-fatt illi l-għoti ta' kumpens fi flus ma jagħtix rimedju sħiħ u definittiv għall-ksur tal-jedd tagħhom għat- tgawdija ta' ħwejjiġhom. »… … … jekk il-qorti ma teqridx l-għajn tal-vjolazzjoni li qegħdin iġarrbu l-intimati Konate, kull kumpens f'kull każ ikun rimedju parzjali u li jieqaf malli tinqata' l-kawża billi l-qorti ma tistax f'kawża bħal din tagħti kumpens għall-ġejjieni u mhux magħruf kemm jista' jtul u għalhekk fiċ-ċirkostanzi jinsistu illi l-unika rimedju ġustifikat huwa l- iżgumbrament u dan għaliex l-intimat Bilardo kif jirriżulta mill-konċessjoni enfitewtika temporanja tas-17 ta' Marzu 1966 fl-atti tan-Nutar Joseph Sammut Demarco kienu jafu li huma kellhom igawdu fond għal sbatax-il sena cioè sal-1983, kienu jafu li ma kellhomx security of tenure wara dak il- perjodu u kienu jafu wkoll illi din il-konċessjoni ma kenitx kirja protetta u l-protezzjoni pretiża tagħhom twieldet bl-Att XXIII tal-1979 liema liġi fil-konfront tagħhom u in konfront tal-istat hija anti-kostituzzjonali stante li tilledi d-drittijiet fundamentali tal-appellati Konate u l-uniku rimedju li jbasta l-appellati Konate huwa li Alfred Bilardo jitlaq mill-fond in kwistjoni [sc. biex] jerġa' jiġi ripristinat il-bilanċ bejn id-drittijiet tas-sid u dak tal-inkwilin. Ara, fost oħrajn, is-sentenza mogħtija minn din il-qorti fil-11 ta' Lulju 2016 fl-ismijiet Rose Anzalone v. Avukat Ġenerali et. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 »Illi hija inġustizzja illi min kiser id-drittijiet fundamentali tagħhom jibqa' jgħix fil-fond li nstab li hemm ksur mil-liġi li pproteġiethom meta ma kellhiex tipproteġihom. »Illi għalhekk huma għandhom jingħataw żmien sabiex jiżgumbraw minn dan il-fond u jħallsu kumpens għall-okkupazzjoni abbużiva u illegali tagħhom li m'għandux ikun ta' inqas minn €50,000 kif stabilixxa l-Perit Mario Roe.« Għal dan l-aggravju l-Avukat Ġenerali wieġeb hekk: Il-konvenut Bilardo wkoll wieġeb għal dan l-aggravju u qal hekk: »… … … l-esponent jagħmel referenza għas-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali u cioè Victor Sammut Demarco vs Avukat Ġenerali et deċiża fil-5 ta' Lulju 2011, Gerald Sammut Pirotta Calleja Amaira et v. Direttur tal-Akkommod- azzjoni Socjali deċiża fil-25 ta' Novembru 2011 u Louis Sheth Solberg Bell v. Calcido Attard Speranza et deċiża fl-24 ta' Frar 2012 fejn il-qorti għalkemm sabet ksur taI-artikolu 1 tal-ProtokolI 1 xorta waħda m'ordnatx l- iżgumbrament tal-persuna li kienet qed tokkupa l-fond; »Illi l-esponent jaqbel perfettament ma' dak li qalet il-qorti fis-sentenzi surreferiti u cioè illi jekk il-persuna qed tokkupa l-fond b'mod legali u skont il-liġi, u li l-fond kien ingħata lill-intimat għal skop leġittimu u fl- interess pubbliku, bħal fil-każ odjern, ma tistax il-qorti bħala rimedju tordna l-iżgumbrament,; »Illi dan qed jingħad ukoll fid-dawl tal-fatt illi "huwa prinċipalment l- obbligu tal-istat u mhux tal-inkwilin li jassigura li d-drittijiet fundamentali taċ-ċittadin ma jinkisrux. Mhux l-obbligu tal-intimat li jara li l-liġijiet tal- pajjiż ikunu konduċenti għal sistema ġusta ta' kera".« »Il-qorti fl-ewwel istanza għamlet osservazzjoni ben tajba meta rriferiet għad-disposizzjonijiet tal-Kap. 16, senjatament l-artikoli 1531B u 1531F, li jagħtu rimedju xieraq u biżżejjed u jxejnu I-allegazzjonijiet tal- aħwa Konate msejsa fuq osservazzjonijiet bħal "il-qorti ma teqridtx l- għajn tal-vjolazzjon", "rimedju parzjali" u "kumpens għal ġejjieni mhux magħruf kemm jista' jtul". »Id-disposizzjonijiet tal-Kodiċi Ċivili hawn fuq imsemmija huma intiżi biss u appuntu sabiex jirrimedjaw għal dawn l-osservazzjonijiet imressqa mill-appellati Konate. »Ulterjorment … … ..., il-Qorti Kostituzzjonali, fil-kawza Angela sive Gina Mizzi Casha v. Onor Prim Ministru et, qalet: »"ll-bilanċ bejn l-interessi differenti jrid joħolqu l-gvern, u hu l- gvern li jrid ibati l-konsegwenzi jekk jonqos minn dan id-dmir tiegħu. Għan-nuqqas tal-gvern ma għandux ibati ċ-ċittadin. La darba, f'dan il-każ, il-ligi per se ma ġietx meqjusa li tikser il- Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, ma tistax tiġi diżapplikata għall-każ. Din il-qorti ġà osservat f'kuntest ieħor li meta jkun hemm ordni ta' rekwiżizzjoni u l-gvern iqiegħed persuna oħra in situ b'kera li titqies baxxa, ir-rimedju mhux li titħassar dik l- ordni ta' rekwiżizzjoni iżda li jingħata kumpens adegwat bħala just safisfaction u dan talli ma nħoloqx bilanċ ġust bejn l-interessi involuti ... »"Din il-qorti ma tistax tagħti ordni li twassal, wisq probabbli, għat- tkeċċija tal-konjuġi Bajada mill-fond inkwistjoni, meta l-protezzjoni innfisha, mogħtija lilhom mill-gvern, mhux leżiva għad-drittijiet tas- sid. »"Veru li jista jingħad li, f'dan il-każ, il-konjuġi Bajada ma ħaqq- homx jibqgħu fil-post ladarba għandhom proprjetà immobbli oħra; però, għal dan ma ħasibx il-leġislatur, u ma jaħtux il-konjuġi Bajada li jippruvaw jieħdu vantaġġ mil-liġi kif inhi". »Jiġi umilment sottomess illi l-prinċipju suċitat għandu jkun applikat fiċ- ċirkostanzi tal-kawża odjerna. B'żieda ma' dak kollu hawn espost in kwantu r-responsabbilità tal-istat fejn si tratta dwar ksur ta' drittijiet fundamentali, jingħad bir-rispett illi jekk kellha din l-onorabbli qorti tilqa' din it-talba kif imposta fir-rikors promotur, l-intimat (ossia ċ-ċittadin) ikun qiegħed jiġi ppenalizzat bl-aktar mod sever meta dan qatt u bl- ebda mod ma aġixxa oltre l-parametri ta' dawk id-drittijiet lilu akkordati bil-liġi. »Jiġi nnutat f'dan ir-rigward illi fis-sentenza suċitata l-onorabbli Qorti Kostituzzjonali ma ħassitx illi kellha tkeċċi l-hemmhekk intimati anke meta rriżulta b'mod ċar illi dawn kellhom proprjetà oħra fejn imorru joqogħdu. Bir-rispett jingħad illi fiċ-ċirkostanzi tal-każ odjern wisq aktar ma għandhiex din l-onorabbli qorti tilqa' din it-talba partikolari hekk kif imressqa mir-rikorrenti Konate, meta huwa ben stabbilit illi l-fond de quo huwa l-uniku proprjetà li jgawdi I-esponent. »llli f'dan il-kuntest, filwaqt illi ssir ukoll referenza għall-prinċipju ben stabbilit in kwantu t-test ta' proporzjonalità illi ċertament ser jiġi kkunsidrat minn din l-onorabbli qorti fid-determinazzjoni tagħha tal-każ odjern, jiġi osservat illi l-fond … ilu kważi ħamsin (50) sena jservi bħala r-residenza ordinarja tiegħu, u tal-intimat Pace u jikkostitwixxi l-uniku residenza tal-istess intimat illi preżentement jgħix waħdu fid-dar in kwistjoni. »Jingħad illi fost id-diversi fatturi illi jaqgħu fil-parametri tal-istudju illi ser isir fdan ir-rigward, ikun għaqli illi l-qorti tqabbel l-interessi u I- mezzi tar-rikorrenti Portelli ma' dawk tal-intimat. Kien proprju dan I- eserċizzju illi kien jikkostitwixxi l-qofol tar-riforma illi riċentement saret fil-liġijiet illi jirregolaw il-kirjiet f'Malta. Kienet l-intenzjoni speċifika tal- leġislatur illi jilħaq bilanċ bejn l-interessi tas-sid u dawk tal-inkwilin u għal dan il-għan ġiet limitata u kkwalifikata d-definizzjoni ta' 'inkwilin' ai termini tal-artikolu 1531F tal-Kap. B'referenza partikolari għall- kontenut ta' dan il-provvediment jiġi nnutat illi bit-tħaddim tal-istess il- prolongament ta' kirja hekk imsejha 'kirja protetta' ntrabtet intrinsika- ment mal-ħajja tal-inkwilin/tal-persuni speċifikati fl-istess artikolu. Kien b'dan il-mod illi l-leġislatur għażel illi jindirizza I-kwistioni tal-bilanċ bejn l-interessi tal-partijiet relativi.« F'każ li qorti ta' kompetenza kostituzzjonali tasal għall-konklużjoni li disposizzjoni ta' liġi fl-applikazzjoni tagħha tikser jedd imħares taħt il- Konvenzjoni Ewropea, kif sibna f'dan il-każ, l-Att dwar il-Konvenzjoni Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 Ewropea jgħid illi dik il-disposizzjoni, "safejn tkun inkonsistenti, tkun Fil-fatt, l-art. 3(2) ta' dak l-Att igħid illi: (2) Fejn ikun hemm xi liġi ordinarja li tkun inkonsistenti mad-Dritt- ijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali, l-imsemmija Drittijiet u Libertajiet Fundamentali għandhom jipprevalu, u dik il-liġi ordinarja għandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett.« Dan iwassal għall-konsegwenza li l-art. 12(2) tal-Kap. 158 għandu jkun bla effett fir-relazzjoni bejn l-atturi u l-konvenut Pace, u l-istess konvenut ma jistax ikompli jinqeda b'dik id-disposizzjoni tal-liġi li tagħtih il-jedd li jkompli jġedded il-kiri tal-fond tal-atturi. Jekk il-qorti tħalli li liġi inkonsistenti mal-Konvenzjoni jibqa' jkollha effett bejn il-partijiet, tkun qiegħda effettivament tippermetti l-kon- tinwazzjoni ta' stat ta' illegalità. Ma huwiex tal-qorti l-kompitu li "tirranġa" l-liġi billi ddaħħal fiha l-elementi li huma neqsin u tneħħi l- elementi li huma ħżiena biex il-liġi tiġi konformi mad-drittijiet u l- libertajiet fondamentali: dak huwa kompitu tal-leġislatur; il-kompitu tal- qorti, jekk issib, bħal ma sabet fil-każ tallum, illi liġi ordinarja ma hijiex konsistenti ma' dawk id-drittijiet, huwa illi tgħid illi dik il-liġi ordinarja "safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett", kif igħid u jrid l-art. 3(2) fuq ċitat8. Dan ma jfissirx illi din il-qorti sejra tordna l-iżgumbrament tal-konvenut Alfred Bilardo; dan ma huwiex kompitu ta' din il-qorti u lanqas ma huwa meritu ta' kawża kostituzzjonali illi l-qorti tara jekk il-konvenut Bilardo għandux xi titolu ieħor li jagħtih jedd ikompli jżomm il-fond: dak ikun il- meritu ta' kawża ad hoc quddiem il-qorti jew tribunal kompetenti. 31 ta' Ottubru 2014. qiegħdha tgħid din il-qorti huwa biss illi f'kawża li jistgħu jiftħu l-atturi għall-iżgumbrament tal-konvenut Alfred Bilardo quddiem il-qorti jew tribunal kompetenti, il-konvenut Alfred Bilardo ma jkunx jista' jinqeda bl- 12(2) tal-Kap. 158 għad-difiża tiegħu billi dak l-artikolu huwa, fir- relazzjoni bejn l-atturi u l-konvenut Bilardo, bla effett9. Għaldaqstant, għalkemm ma hijiex sejra tilqa' dan l-aggravju fis-sens li tordna l-iżgumbrament tal-konvenut Bilardo kif iridu l-atturi, din il-qorti sejra trirriforma s-sentenza billi tgħid espressament illi l-konvenut Bilardo ma jistax jinqeda bid-disposizzjonijiet tal-art. 12(2) tal-Kap. fir-relazzjonijiet tiegħu mal-atturi. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tiddisponi mill-appell tal-Avukat Ġenerali u mill-appell inċidentali tal-atturi billi tirriforma s-sentenza appellata: tħassarha fejn ikkundannat lill-Avukat Ġenerali jħallas lill-atturi sittax-il elf euro (€16,000) bħala kumpens għall-ksur tad-dritt tagħhom imħares taħt l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll u, minflok, tikkundanna lill-Avukat Ġenerali jħallas lill-atturi ħamest elef euro (€5,000) bħala kumpens għad-danni pekunjarji u morali li ġarrbu bil-ksur tal-jedd tagħhom imħares taħt l-art. 1 tal-Ewwel tipprovdi dwar it-talba tal-atturi għall-iżgumbrament tal-kon- venut Pace billi tgħid illi l-art. 12(2) tal-Ordinanza li Tneħħi l- Kontroll tad-Djar huwa bla effett fir-relazzjoni bejn l-atturi bħala sid-il kera u l-konvenut Bilardo bħala kerrej, u għalhekk il- Ara wkoll is-sentenza mogħtija minn din il-qorti fid-29 ta' April 2016 fl-ismijiet Victor Megahern et v. Avukat Ġenerali et. Rikors kostituzzjonali numru 45/2014 konvenut Bilardo ma jistax jinqeda b'dik id-disposizzjoni tal-liġi tikkonferma l-bqija tas-sentenza appellata. L-ispejjeż tal-ewwel grad jitħallsu kif ipprovdiet l-ewwel qorti. L-ispejjeż tal-appell jinqasmu hekk: nofs (1⁄2) iħallsu l-Avukat Ġenerali u n-nofs (1⁄2) l-ieħor iħallsuh l-atturi Konate. Giannino Nicholls Hunt Mixter Noel Welch Mixter Silvio Asciak President Deputat Reġistratur df