- Ordni ta' Rekwiżizzjoni Ksur tal-Art. 37 Kost u l-Art. 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet tal-Bniedem - trasferibilita` o meno ta' azzjoni dwar ksur tad-drittijiet fundamentali minn mejjet għall-werrieta tiegħu FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI ILLUM 3 TA' DIĊEMBRU 2020 Doreen Borg Mifsud (K.I. 771167M), Georgina armla minn Philip Borg Mifsud (K.I. 171956M) u Joseph Borg Mifsud (K.I. 556294M) Awtorità tad-Djar Natalie Agius Known As Zahra (K.I. 42243 M) u b'digriet tal-10 ta' Ottubru 2019, ġie kjamat fil-kawża l-Avukat Ġenerali li bi provvediment tal-20.02.2020 ġie sostitwit bl-Avukat tal-Istat Rat ir-Rikors kostituzzjonali li permezz tiegħu, ir-rikorrenti, wara li ppremettew illi: Huma proprjetarji tal-fond 40, Triq Wied il-Għajn, Il-Qrendi, li huma akkwistaw mingħand il-mejjet missierhom u żewghom rispettivament ab intestato stante illi skond testment sigriet tat-18 ta' Gunju 2007 fl-atti tan- Nutar Dottor Herbert Cordina Sacco "Dokument A" anness, li ġie dikjarat miftuħ mill-Qorti ta' Ġurisdizzjoni Volontarja mill-istess Nutar Dottor Herbert Cordina Sacco skond "Dokument B" anness, il-mejjet Philip Borg Mifsud ħalla biss legati lil bintu r-rikorrenti Doreen Borg Mifsud u ma nnominax eredi. l-eredita' ta' Philip Borg Mifsud għaddiet fuq Konsegwentement, ir-rikorrenti ab intestato ai termini tal-liġi kif jirriżulta mid-"Dokument C" anness, biex b'hekk Georgina Borg Mifsud armla ta' Philip Borg Mifsud wirtet nofs indiviż mingħand żewġha, waqt li l-uniċi żewg uliedha r-rikorrenti l-oħra Doreen Borg Mifsud u Joseph Borg Mifsud akkwistaw ugwalment bejniethom in-nofs indiviż l-ieħor ta' tali eredita'. Dan kollu jirriżulta minn kuntratt ta' dikjarazzjoni causa mortis fl-atti tan- Nutar Dottor Herbert Cordina Sacco tal-1 ta' Dicembru 2016, li estratt minnu huwa anness u mmarkat bħala"Dokument D" fejn il-fond imsemmi ġie debitament dikjarat lill-Kummissarju tat-Taxxi Interni. L-art li fuqu huwa mibni l-fond in kwistjoni kienet ġiet akkwistata mill- mejjet Philip Borg Mifsud permezz ta' kuntratt tal-24 ta' Marzu 1952 fl-atti tan- Nutar Dottor Joseph Felix Freddi, li kopja tiegħu hija annessa u mmarkata bħala "Dokument E". Dan il-fond kien ġie rekwiżizzjonat fl-24 ta' Ottubru 1990 skond rekwiżizzjoni nru.52771/90 kif jirriżulta mid-"Dokument F" anness, li kien indikat bħala "Fond E", Triq Wied il-Għajn, Il-Qrendi, u llum 40, Il- Girna, Triq Wied il-Għajn, Il-Qrendi, ġie meħud mill-pussess tal-antekawża tar-rikorrenti minkejja l-oġġezzjonijiet tiegħu. L-fond in kwistjoni huwa okkupat mill-intimata Nathalie Agius Known As Zahra, li ingħatat il-pussess tal-istess fond mingħand l-intimata Awtorita' tad-Djar bis-saħħa tar-rekwiżizzjoni fuq msemmija u mingħajr il-kunsens u l- approvazzjoni tal-istess rikorrenti jew l-antekawża minnhom. B'ittra tas-7 ta' Novembru 1990,ħ annessa u mmarkata bħala"Dokument G" il-mejjet Philip Borg Mifsud oġġezzjoni għal tali rekwiżizzjoni, pero' dan kien kollu għal xejn . Philip lir-Direttur għall-Akkomodazzjoni Socjali tant li l-Pulizija Ezekuttiva harrkitu b'ċitazzjoni appozita sabiex jiġi ordnat jikkonsenja ċ-ċwievet tal-fond lill- istess Awtorita' tad-Djar, u dan skond "Dokument H" anness. jagħti fl-ismijiet Philip Borg Mifsud B'rikors vs Direttur għall-Akomodazzjoni Soċjali, deċiża mill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fis- 26 ta' Ottubru 2004, kopja ta' liema sentenza hija annessa u mmarkata bħala"Dokument I"ġie deċiż illi t-talbiet tal-attur biex a tenur tal-Artikolu 8(3) tal-Att XIV tal-1992 jiġi awtorizzat biex ma jirrikonoxxix lill-persuna allokata bħala inkwilina minħabba l-konsegwenza ħorox li huwa jbati b'tali rikonoxximent, ġew miċħuda, bl-ispejjeż kontra tiegħu. B'ittra tat-3 ta' Lulju 2007, li kopja tagħha hija annessa u mmarkata bħala "Dokument J", mibgħuta mill-Awtorita' tad-Djar, dawn tal-aħħar talbu lil Philip Borg Mifsud jirrikonoxxi lil Nathalie Agius Known As Zahra bħala inkwilina tal-fond rekwiżizzjonat, ħaġa li huwa qatt ma għamel. B'ittra tal-5 ta' Novembru 2012 li kopja tagħha hija annessa u mmarkata bħala"Dokument K", il-mejjet Philip Borg Mifsud talab lill-Ombudsman illi huma m'għandux jirrikonoxxi lill-intimata Nathalie Agius Known As Zahra, dan ġie rifjutat wkoll. Ir-rikorrenti u l-antekawża minnhom ġew affaċċjati b'din l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni nru. 52771/90 b'mod inġust u b'mod abbusiv u dan stante l-fond b'konċessjoni li l-mittenti kien origġnarjament ikkonċeda enfitewtika temporanja lil ċertu Joseph Fraser, u stante li dan tal-aħħar ħa post tal-Gvern, l-Awtorita' tad-Djar insistiet u eżiġiet li toħroġ din l- Ordni ta' Rekwiżizzjoni, u liema Ordni ta' Rekwiżizzjoni tikser id-drittijiet kostituzzjonali tagħhom a tenur ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l- Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea, u dan stante illi l-kera li imponewlhom li jirċievu ma kienx il-kera tas-suq u lanqas proporzjonali għad-drittijiet tagħhom bħala sidien. Il-Gvern arbitrarjament iffissa l-kera pagabbli fis-sena lir-rikorrenti liema somma hija naturalment waħda minima ħafna u żgur ma kenitx tirrifletti l- valur kummerċjali tal-fond. L-Awtorita' tad-Djar għandha tħallas id-danni sofferti mir-rikorrenti minħabba dak impost fuqhom b'din ir-rekwiżizzjoni li kisret id-drittijiet tagħhom kostituzzjonali tagħhom kif protetti mill-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea. Għalhekk għad li huwa minnu li r-rikorrenti baqgħu titolarji u proprjetarji tal-fond de quo, ġie impost fuqhom 'landlord / tenant relationship' u fil- verita' l-aġir huwa espoprjazzjoni de facto u dan ikkrea preġudizzju sproporzjonat u eċċessiv fuq l-esponenti bi ksur tal-Ewwel Protokol tal- Artikolu Wieħed tal-Konvenzjoni Ewropea kif ġia ġie stabbilit fil-kawża Fleri Kabar & Borg Camilleri vs ALOISIO deċiża fis-26 ta' Diċembru 2006 u Gerald Barker vs ALOISIO" deċiża fit-30 ta' Awissu 2016. Għad illi l-istat għandu marġini ta' diskrezzjoni wiesgħa biex jassikura abitazzjoni deċenti lil min ma jistax ikollu dan bil-mezzi tiegħu stess, huwa għandu pero` jassigura wkoll li bejn il-mezzi adoperati u l-iskop li jrid jilħaq, ikun hemm proporzjon bejn il-piż li jrid ibati s-sid li fuq il-proprjeta` tiegħu toħrog l-ordni ta' rekwiżizzjoni u l-interess għas-socjeta` in ġenerali u li b'din l-inġerenza sid ma jkunx assoġġettat għal disproportionate burden. tad-Drittijiet tal-Bniedem diġa kellha okkazjoni Il-Qorti Ewropea tikkummenta f'każi li rrigwardjaw lil Malta li għalkemm m'hemmx dubju li l-Istat għandu dover u allura d-dritt li jintervjeni biex jassikura abitazzjoni deċenti lil min ma jistax ikollu dan bil-mezzi tiegħu stess, li ndividwu jiġi privat mill-użu liberu tal-proprjeta' għal ħafna snin u fil- frattemp jirċievi kera miżera, jammonta għall-ksur tad-dritt in kwistjoni. Fil-kawża"Ghigo vs Malta", deċiża fis-26 ta' Settembru 2006, il-Qorti sabet li jezisti l-ksur tad-dritt in kwistjoni għaliex ir-rikorrenti ġie privat mill-proprjeta' tiegħu tnejn u għoxrin (22) sena qabel u kien jircievi ħamsa u ħamsin (55) Euro fis-sena bħala kera. Fil-sentenza "Attard Kabar et vs Malta", mogħtija fl-istess data, l-istess Qorti ukoll sabet li d-dritt fundamentali tar-rikorrenti ġie leż u allura qalbet sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali ta' Malta. B'sentenza oħra deċiża mill-Qorti Ewropea għad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fis-27 ta' Awwissu 2019, (Application no. 55747/16) fl- ismijiet Camilleri Stivala v sMalta, l-imsemmija Qorti ammoniet lill-Qorti Kostituzzjonali Maltija talli qiegħda b'mod kontinwu u sistematika tabdika mir-responsabbilta' tal-inkwilini f'każijiet simili għal dak odjern, meta fl-istess nifs ssib illi hemm leżjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. l-iżgumbrament tagħha Fil-każ de quo ċertament li ma kienx hemm dan il-fair balance jew a reasonable relation of proportionality. In vista tal-każistika surreferita, saħansitra dik tal-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem, ċertament li ma hemm ebda dubju li din l-Onorabbli Qorti għandha tiddeċiedi l-kawża odjerna billi ssib illi r-rikorrenti nkisrilhom id-dritt fundamentali tagħhom sanċit bl-imsemmi Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta. Talbu lill-Qorti sabiex: Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-ordni ta' rekwiżizzjoni numru 52771/90, Dokument E, hija leżiva tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti u l- antekawża minnhom kif sanċiti fl-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal- Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u li l- effetti tagħha għadhom sa llum jinċidu fuq id-drittijiet patrimonjali u kostituzzjonali tar-rikorrenti. Konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi l-lokazzjoni tal-fond 40, Il- Girna (ġja "Fond E"), Triq Wied il-Għajn, Il-Marsa, proprjeta tar- rikorrenti, a favur tal-intimata Agius Known As Zahra tilledi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif sanċiti fl- Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal- Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u b'hekk tordna lill-intimati sabiex fi żmien qasir u perentorju jitterminaw il- lokazzjoni relattiva u ir- rekwiżizzjoni relattiva, oltre rimedji ohra li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha xierqa sabiex tassigura illi r-rikorrenti jiġu rrintegrati fil-pussess u godiment sħiħ u reali ta' ħwejjigħom u l-intimata Agius Known As Zahra żgumbrata mill-fond imsemmi. jikkanċellaw għall-effetti kollha tal-liġi Tiddikjara u Tiddeċiedi illi l-intimati jew min minnhom huma responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tar-rekwiżizzjoni in kwistjoni li ma kkreatx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas- sid u dak ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni. Tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti, ai termini tal-Liġi. Tikkundanna lill-intimati jew min minnhom jħallsu l-istess kumpens u danni hekk likwidati ai termini tal-Liġi. Bl-ispejjeż komprizi dawk tal-ittra uffiċċjali 3233/2019 datata 28 ta' Awwissu 2019, "Dokument L" anness. Rat ir-Risposta Ġuramentata tal-Awtorita' tad-Djar li eċċepiet illi:- It-talbiet attriċi huma infondati fil-fatt u fid-dritt; kull Risposta qed issir mingħajr preġudizzju għar-risposti l-oħra. L-atturi iridu jippruvaw it-titolu tagħhom u cioe' li huma sidien tal-fondi mertu tal-kawża u iridu jippruvaw ukoll li huma sidien uniċi. It-trapass ta' tant zmien qabel mal-atturi iddeċidew li jaġixxu huwa indikattiv li l-atturi għal ħafna żmien ma kienux qed iħossu leżjoni daqstant qawwija. Għalhekk dan il-fattur għandu jaffetwa kull kumpens li jista jiġi akkordat lill-atturi. Fejn sitratta ta' talbiet għall-kumpens rigward ksur ta' dritt ta' propjeta' jiġi rilevat li il-ġiurisprudenza hi kostanti fis-sens li tali kumpens ma jkunx kalkolat fuq il-valur lokatizju fis-suq miftuħ; ukoll dina l-Onorabbli Qorti ma għandiex talloka Danni għax dik hi mansjoni tal-Qrati ordinarji. Il-ħruġ ta' Ordni ta' Rekwiżizzjoni mhux per se lesiv tad-dritt fundamentali tal-propjeta' – hu biss fejn ikun hemm nuqqas ta' proporzjonalita' bejn ir-restrizzjoni fuq il-propjeta' u il-kumpens mogħti li iġib dan il-ksur tad-dritt. il-Qorti Ukoll diversi sentenzi fil-ġurisdizzjoni jindikaw kostituzzjonali tagħha ma tistax tintuża daqs li kieku kienet Qorti ordinarja u tintalab li tagħti danni li jkunu qed jiġu rikjesti. Għax jekk tagħmel hekk tkun qed tgħin lir-rikorrent jevita liġijiet li altrimenti ikunu applikabbli għalih bħal ma hi il-liġi li tirrigwarda l-preskrizzjoni. Ukoll ebda talba għall-iżgumbrament ma għandha tiġi deċiża minn din il-Qorti stante li tali talba taqa' fil-mansjoni tal-Qrati ordinarji wara li jagħrblu l-fatti kollha u jaċċertaw ruħhom li ma hemm ebda titolu ieħor. Rimedju għal ksur ta' dritt kostituzzjonali ma għandux jintrefa minn ċittadin ordinarju imma mill-istat. Rat ir-Risposta Ġuramentata ta' Natalie Agius Known As Zahra li permezz tagħha eċċepiet illi:- Jirriżulta li l-aventi kawża tar-rikorrenti kellu rimedji legali opportuni u kif jirriżulta mill-paragrafu 9 tar-rikors promotur kien hemm sentenza mogħtija mill-Prim Awla tal-Qorti Ċivili fis-26 t'Ottubru 2004 li għaliha ma kienx hemm la appell u anqas proċeduri sussegwenti. Għalhekk l-azzjoni li kienet għad-disposizzjoni tar-rikorrenti illum tinsab preskritta u perenta u ma tistgħax titressaq. L-imsemmi aventi kawża rrikorra wkoll għand tal- Ombudsman fejn it-talbiet tiegħu għal rimedju amministrattiv kienu differenti u dawn ukoll ma ġewx segwiti b'proċeduri ulterjuri. l-uffiċċju L-esponenti jissottometti ulterjorment li f'kull każ ma għandhiex tiġi milqugħa t-tieni talba fil-konfront tal-esponenti meta hija baqgħet tgħix bit-titolu ta' kera li ġie stabbilit u debitament stabbilit u rikonoxxut bil- liġi, għax l-konsegwenza hija li jekk it-tieni talba kif esposta fir-rikors promotur tiġi milqugħa dan qiegħed jiġi sottomess jikkostitwixxi ksur tad-drittijiet fundamentali tal-esponenti biex tgħix kif stabbilit fis- subartikolu (c) tal-artikolu 32 u ċioe' fir-rispett għal-ħajja privata u familjari tagħha. Rat ir-Risposta Ġuramentata tal-Avukat tal-Istat li permezz tagħha eċċepixxa illi: It-talbiet tar-rikorrenti għandhom jiġu miċħuda peress li huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u dan għar-raġunijiet segwenti li qed jiġu hawn elenkati mingħajr preġudizzju għal xulxin: a. Ir-rikorrenti għandhom iġibu prova ċara li huma s-sidien tal-fond in kwistjoni. b. Peress li r-rikorrenti qed jinvokaw il-protezzjoni tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni, l-esponent qed jeċċepixxi l-improponibilita' tal-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni u dan peress li dan l-artiklu japplika biss f'każ ta' teħid forzuż tal-propjeta'. Sabiex wieħed jista' jitkellem dwar teħid forzuż jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita jew spussessata minn kull dritt li għandha fuq dik il-propjeta'. Huwa evidenti li fil-każ preżenti tali żvestiment ma sarx u r-rikorrenti ma tilfux għal kollox il-jeddijiet tagħhom fuq il-fond in kwistjoni u għalhekk dan il-każ ma jammontax għal deprivazzjoni totali tal-propjeta'. L-Istat ħa miżura li tinkwarda ruħha taħt kontroll ta' użu fejn irregolarizza sitwazzjoni ta' natura soċjali fl-ambitu tal-ġid komuni b'dana pero' li jibqgħu mpreġudikati d-drittijiet tas-sidien. Fid-dawl ta' dan kollu, l-ilment tar-rikorrenti ma jinkwadrax ruħu fil- parametri tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u għandu jiġi miċħud. ċ. Jekk din l-Onorabbli Qorti xorta waħda ssib li hemm ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, l-esponent jirrileva li l-ħruġ ta' ordni ta' rekwiżizzjoni u l-lokazzjoni tal-fond in kwistjoni sar skond il-liġi u ma jivvjolax id- drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif protetti bl-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea kif ukoll bl-Artiklu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta. d. Xieraq li jiġi sottolineat li l-ordni ta' rekwiżizzjoni ma jinħariġx b'kapriċċ iżda jinħareġ sabiex il-fond rekwiżizzjonat jiġi mogħti kontra ħlas ta' kumpens lil min ikun fil-ħtieġa ta' akkomodazzjoni soċjali. L-ordni ta' rekwiżizzjoni taħt l-Att tad-Djar jikkostitwixxi biss miżura ta' kontroll ta' użu tal-propjeta' fil-forma ta' detenzjoni temporanja ta' dik il-propjeta' fl-interess pubbliku. Għaldaqstant ir-rekwiżizzjoni tal-fond in kwistjoni, tenut kont ukoll tal-fatt illi l-istess rekwiżizzjoni ssir kontra pagament li s- sid jista' wkoll jikkonstesta quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera u quddiem il-Qorti tal-Appell, ma jiksrux id-disposizzjonijiet tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. e. Safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, l-esponenti jirrileva li skond il-proviso tal-istess artikolu, l-Istat għandu kull jedd li jgħaddi dawk il- liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-propejta' skont l- interess ġenerali. Anki skont il-ġurisprudenza kostanti tal-Qorti ta' Strasburgu, l-Istat igawdi diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u x'miżuri għandhom jittieħdu sabiex jiġu ndirizzati dawk il-ħtiġijiet soċjali. f. Il-kumpens xieraq għall-privazzjoni tal-propjeta' ma għandux ikun il- valur kummerċjali tal-kera tal-fond. Salv eċċezzjonijiet oħra. Rat li b'verbal tagħha tal-10 ta' Ottubru 2019 ħatret lill-Perit Elena Perez Brincat Peplow sabiex tistabilixxi l-valur lokatizju tal-fond de quo fis-suq liberu mil-24 ta' Ottubru 1990 u kull ħames snin sussegwenti sal-preżentata tar-rikors.1 Rat ir-relazzjoni tal-Perit tekniku minnha maħtura ppreżentat fit-28 ta' Novembru Rat il-proċess anness bin-numru 617/96 fl-ismijiet Philip Borg Mifsud v Direttur għall- Akkomodazzjoni Soċjali. Rat in-noti ta' sottomissjonijiet ippreżentati mir-rikorrenti, mill-Awtorita' Tad- Djar u mill-konvenuta Agius Known As Zahra. Rat l-atti kollha tal-każ. Ikkunsidrat: Din il-kawża hija dwar il-fond numru 40, Triq Wied il-Għajn, Il-Qrendi. rikorrenti Georgina Borg Mifsud hi sid ta'nofs indiviż tal-istess fond bħala sehemha mill-komunjoni tal-akkwisti filwaqt li wirtet kwart indiviż ta' dan il-fond minngħand żewġha Philip Borg Mifsud; ir-rikorrenti Doreen u Joseph wirtu r-rimanenti kwart indiviż bejniethom mingħand missierhom peress li Philip Borg Mifsud miet intestat billi li ma istitwixxiex werrieta universali ħlief għal testment sigriet tat- 18 ta' Ġunju 2007 magħmul in atti tan-Nutar Herbert Cordina Sacco fejn ħalla legat lil L-art li fuqha mibni l-fond in kwistjoni kien akkwistaha Philip Borg Mifsud permezz ta' kuntratt tal-24 ta' Marzu 1952 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Felix Lateo. Fit-24 ta' Ottubru 1990, inħarġet Ordni ta' Rekwiżizzjoni numru 80262 fuq il- Dak iż-żmien il-fond kien mogħti b'konċessjoni enfitewtika temporanja lil ċertu Joseph Fraser u għalhekk din l-ordni ta' rekwiżizzjoni ġiet notifikata lilu u anke' lil sid il-post u ċjoe' lil Philip Borg Mifsud. Din ir-rekwiżizzjoni saret peress li Joseph Cordina Sacco ġie allokat post tal-gvern. Philip Borg Mifsud oġġezzjona bil-qawwi sabiex titneħħa tali rekwiżizzjoni6 tant li nħarġu akkużi kriminali kontrih meta rrifjuta li jagħti l-pussess tal-fond lid- Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali. Fi Frar 1991 il-mejjet Borg Mifsud kien iddikjara fażżulament illi il-post in kwistjoni kien biegħu7. Fl-24 ta' Jannar 1992 il-fond in kwistjoni ġie allokat lil intimata Nathalie Agius Known As Zahra b'kera ta' Lm32 fis-sena titħallas direttament lis-sid8 li kienet avviċinat lil Philip Borg Mifsud sabiex jirranġa s-soqfa u tħallas il-kera. naħa tiegħu irrifjuta li jaċċetta l-kera kif ukoll li jirranġa s-soqfa għalhekk il-kera kienet tiġi depożitata l-Awtorita' tad-Djar peress li Borg Mifsud qatt ma rrikonoxxieha. Wara l-mewt ta' Philip Borg Mifsud, il-kera bdiet tintbgħat lil mart Philip u ċjoe' F'Mejju 1995, ir-raġel tal-intmata, George Agius Known As Zahra applika u ottjena permess mingħand l-Awtorita' tal-Ippjanar biex jagħmel ix-xogħolijiet meħtieġa9 u ma kienx hemm oġġezzjoni għal dan minn naħa tas-sid10. Fi Frar tas-sena 1996, id-Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali interpella lil Borg Mifsud permezz ta' ittra uffiċjali sabiex jirrikonoxxi lil intimata11 iżda minnflok, il-mejjet Philip Borg Mifsud istitwixxa proċeduri kontra id-Direttur ghall- Akkomodazzjoni Soċjali12. Il-Qorti ċaħdet it-talbiet tiegħu biex jiġi awtorizzat biex ma jirrikonoxxix lil-persuna allokata bħala inkwilina13. Minn din il-kawża Borg Mifsud qatt ma rrikonoxxa lil intimata Agius Known As Zahra bħala inkwilina lanqas meta l-Awtorita' tad-Djar permezz ta' ittra tat-3 ta' Lulju 2007 talbitu jagħmel dan14 7 Dok AX8B a fol 108 8 Dok AX4 a fol 102 9 Dok AX9 a fol 109 10 AX10 a fol 111 11 Dok AX11 a fol 112 12 Kawża annessa ma' dan il-proċess fl-ismijiet Philip Borg Mifsud v Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali deċiża fis-26 t'Ottubru 2004. anzi mhux talli hekk, iżda Borg Mifsud F'Settembru 2010 talab sabiex l-Awtorita' tad- Djar toħroġ derekwiżizzjoni fuq il-fond15 iżda l-Awtorita' irrifjutat din it-talba16. Fil- 5 ta' Novembru 2012 Borg Mifsud, permezz ta' ittra talab lill-Ombudsman illi huwa m'għandux jirrikonoxxi lil intmata Nathalie Agius Known As Zahra iżda din it-talba ġiet Philip Borg Mifsud miet fit-2 ta' Diċembru 2015. Ikkunsidrat: It-tieni eċċezzjoni tal-Awtorita' tad-Djar u l-ewwel eċċezzjoni (1a) tal-Avukat tal- Istat: prova tat-titlu tar-rikorrenti: Mid-dokumenti esibiti li r-rikorrenti esebew, juru li tassew għandhom dritt ta' proprjeta` fuq il-fond mertu ta' din il-kawża. Illi biex wieħed ikun f'qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni m`għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika18. biżżejjed, għall-finijiet ta` dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih jista` jieqaf għall-pretensjonijiet ta` ħaddiehor. Imbagħad, għall-finijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l-pussess tal-ħaġa li tkun19. Fil-każ in eżami l-atturi Grima urew il-provenjenza tat-titolu tagħhom u ppreżentaw diversi dokumenti pubbliċi, bħal testmenti, kuntratti u denunzji li 15 Dok AX13 a fol 119 16 Dok AX14 a fol 120 17 Dok K a fol 36 18 Ian Peter Calleja Gilson v Avukat Ġenerali 27.3.2015 Qorti Kostituzjonali 19 Robert Cocker v Avukat Ġenerali - 07.02.2017 Prim'Awla sede Kostituzzjonali huma prova tal-kontenut tagħhom. kkontestat t-titolu tal-atturi jew li ma kinitx tħallas il-kera lilhom. Jirriżulta mid-dikjarazzjoni causa mortis esibita li l-fond de quo kien jappartjeni lill-komunjoni tal-akkwisti bejn id-decujus u martu. Għalhekk għandha sehem ta' nofs indiviż bħala sehemha mill-istess komunjoni. In-nofs l-ieħor jidher, almenu skont kif iddikjarat fid-dikjarazzjoni causa mortis (anke jekk il-kopja tat- testment esibita mhix kompleta) li ntiret nofs mill-armla u n-nofs l-iehor miż- żewġt ulied. Il-Qorti tinstab sodisfatta mill-prova tat-titolu li l-atturi jgawdu fuq din il- proprjetà u għalhekk din l-eċċezzjoni mhix sostenibbli. Is-seba' eċċezzjoni tal-Awtorita' tad-Djar – rimedju għal ksur ta' dritt kostituzzjonali jintrefa' mill-Istat u mhix miċ-ċittadin. Permezz tas-seba' eċċezzjoni tagħha, l-Awtorita` teċepixxi li rimedju għal ksur ta' dritt kostituzzjonali m'għandux jintrefa' minn ċittadin ordinarju iżda mill- Istat; li ċittadin privat ma jistax jinstab ħati li lleda l-jeddijiet fundamentali ta' xi ħadd. L-intimata ma kisret l-ebda dritt fundamentali u għalhekk ma tistax tiġi kkundannata tħallas xi danni. Il-Qorti taqbel ma' din l-eċċezzjoni. L-ewwel u t-tielet eċċezzjoni tal-konvenuta Agius Known As Zahra: disponibilita` ta' Permezz ta' dawn l-eċċezzjonijiet, l-intimata Agius Known As Zahra tissottometti illi r- rikorrenti jew l-antekawża tagħhom setgħu komplew bi proċeduri ulterjuri wara s-sentenza maqtugħa kontra tagħhom tas-26 ta' Ottubru 2004 u setgħu intavolaw appell iżda dan ma sarx. U lanqas ma segwew bi proċeduri ulterjuri wara d- deċiżjoni tal-Ombudsman. F'dan ir-rigward, il-Qorti tqis li jkun ta' siwi li tagħmel riferiment għal dak li ġie deċiż fis-sentenza fl-ismijiet Grech et v. It-Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et20, fejn ġew stabbiliti s-segwenti prinċipji: "Illi ma jrid bl-ebda mod jintesa li d-diskrezzjoni li l-Qorti għandha f'dan ir-rigward trid titwettaq b'mod korrett u mmirata lejn l-iskop li l-leġislatur ried li jilħaq biha: jiġifieri, li filwaqt li ma jitħallewx li jsiru kawżi kostituzzjonali bla bżonn, min-naħa l-oħra ma jiġrix li, minħabba tħaddim 'liberali' tad-diskrezzjoni, persuna tinżamm milli tmexxi 'l quddiem azzjoni bħal din meta jkun jidher li l-każ huwa wieħed serju li jimplika t-telf jew tnaqqir ta' jedd fondamentali għal dik il-persuna (enfasi tal-Qorti). Kif ingħad b'għaqal f'dan ir-rigward, din id-diskrezzjoni għandha dejjem tiġi wżata fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal- ġustizzja biex, min-naħa l-waħda, il-Qrati ta' indoli kostituzzjonali ma jsibux ma' wiċċhom kawżi li messhom jew setgħu tressqu quddiem Qrati oħrajn kompetenti jew li dwarhom messhom jew setgħu jfittxu rimedji oħrajn effettivi, u biex, min-naħa l-oħra, persuna ma tiġix imċaħħda mir- rimedji li għandha jedd tfittex taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta21 lil min ġenwinament ifittex rimedju kostituzzjonali."22 Huwa ċar daqs il-kristall li r-rikorrenti ma kellhom l-ebda rimedju xieraq Ma jirriżultax li kien hemm possibilita` tajba li l-appell mis-sentenza fl-ismijiet Philip Borg Mifsud v Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali deċiża minn din il-Qorti fis-26 t'Ottubru 2004 jiġi milqugħ. Lanqas jirriżulta li kien hemm probabilita` li jintlaħaq ftehim mal-inkwilin biex jibda jitħallas kera ġust u b'hekk titneħħa l-Ordni ta' Rekwiżizzjoni. Dawn l-eċċezzjonijiet għalhekk sejrin jiġu miċħuda. It-tieni eċċezzjoni tal-konvenuta Agius Known As Zahra - l-azzjoni tar-rikorrenti hija preskritta 27.2.2003 fil-kawża fl-ismijiet John Khatib v Awtorità tal-Ippjanar et. 31.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Mediterranean Film Studios Limited v Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta et. Illi sabiex tkun tista' treġi eċċezzjoni tal-preskrizzjoni jridu jiġu ċċitati l-Artikli u, fejn ikun hemm sub-artikli, is-subartikli rilevanti. F'dan il-każ il-konvenuta Agius Known As Zahra ma għamlet xejn minn dan. Il-Qorti mhijiex tenut ifittex taħt liema Artikolu taqa' d-difiża tal-konvenuta, peress li hija l-konvenuta li trid tispeċifika liema preskrizzjoni partikolari qed teċċepixxi u taħt liema sub-artikolu. Għal dan biss, il-Qorti tista' tiċħad l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni, u dan skond l- orjentament kostanti tal-qrati tagħna f'diversi sentenzi.23 Apparti dan, dak li qiegħed jintalab mhux kumpens għal dannu kif ikkontemplat mill-Kodiċi Ċivili u għalhekk ma jaqax taħt ir-reġim tal-preskrizzjonijiet ivi kkontemplati. Eċċezzjoni 1(b) tal-Avukat tal-Istat: m'hemmx deprivazzjoni ta' proprjeta`; semmai ta' użu biss, u kwindi m'hemmx ksur tal-Art. 37 tal-Kostituzzjoni. L-Avukat tal-Istat qiegħed jallega li l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ma ġiex miksur peress li dan l-artikolu japplika biss f'każ ta' teħid forzuż tal-proprjeta`. Tabilħaqq, bil-ħolqien ta' titlu ta' lokazzjoni, ma ttieħed l-ebda dritt proprjetarju (in rem) mir-rikorrenti, iżda ġie biss ikkontrollat l-użu tiegħu. F'dan ir-rigward, il-Qrati tagħna ġibdu żewġ linji ġurisprudenzjali24: dik li teżenta l-liġijiet għall-kontroll ta' użu u tgawdija ta' proprjeta` mill-applikazzjoni tal- Artiklu 37(1) tal-Kostituzzjoni25, u dik iktar prevalenti u riċenti li "meta l- 23 ara fost ħafna oħrajn Joseph Lejman v Saviour Borg Bonnici - Qorti tal-Appell Ċivili (Sede Inferjuri) per Onor. Cauchi k/a Cauchi Jones Philip Mifsud Hales – 22.06.2005 24 kif ikkummentat din il-Qorti, ippreseduta mill-Onor. Labada Muscat Toni Freddi, in re: Joseph Borg Mifsud v Avukat Ġenerali 21.10.2019 Prim'Awla (Sede Kostituzzjonali) 25 5 (ara wkoll Benjamin Sachdev et v l-Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata 'kontroll ta' użu ta' proprjetà' jolqot, bħal fil-każ tallum, interess – li mhux bilfors ikun in rem – fil-proprjetà dak il-kontroll ta' użu jista' wkoll, jekk ma jkunx b'kumpens, għal skop xieraq, u proporzjonat għal dak l-iskop, ikun bi ksur tal- 37 tal-Kostituzzjoni."26 Fost il-ġurisprudenza li taddotta l-ewwel linja ta' ħsieb, Nazzareno Galea v Giuseppe Le Gros, 30.11.2001 Qorti Kostituzzjonali rriteniet, wara analiżi akkurata tat-test tal-Kostituzzjoni, li f'każijiet bħal dawn m'hemmx teħid ta' proprjeta` jew ta' xi jedd fuqha taħt xi forma jew oħra iżda ta' limitazzjoni tal- użu tagħha. Limitazzjoni li l-istess Qorti dehrilha li tista' tkun koperta fl-Art.1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenjoni dwar it-Drittijiet tal-Bniedem imma ma jidhirx li hi nkwadrata fil-parametri tal-Art. Din is-sentenza ġiet applikata għall-każijiet fejn ċens temporanju ġie kkonvertit f'wieħed perpetwu – ara Josephine Spiteri Fondacaro v Avukat Ġenerali 07.12.2009 Qorti Kostituzzjonali. F'każ ieħor ta' perpetwazzjoni taċ-ċens – John Spiteri Fondacaro v Provinċjal Alfred Erasmus noe 11.11.2011 il-Qorti Kostituzzjonali rriġettat din l-interpretazzjoni dejjqa għar-raġuni li t-teħid għal dejjem tal-utli dominju kien tneħħija ta' parti sostanzjali tad-dritt ta' proprjeta`. Wara s-sentenza ta' Josephine Spiteri Fondacaro, l-Art. 37 bdiet tingħata nterpretazzjoni wiesa anke f'każijiet fejn iddaħħlet kera (u allura dritt personali, u mhux proprjetarju) għeluq iċ-ċens temporanju. Cassar 31.10.2014 il-Qorti Kostituzzjonali qalet li skont Art. 37 ma jista' jitneħħa "ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li jkun"; filwaqt li f'Vincent Khosla v Avukat Generali 24.06.2016 il-Qorti Kostituzzjonali qalet li t-teħid ta' proprjeta` għal skopijiet ta' kirja huwa t-teħid ta' "interess (li) tant hu riġidu u wiesa li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir-rikorrenti bħala sidien mill-użu u mit-tgawdija tal-proprjeta` tagħhom". Interpretazzjoni li ġiet 26 Rose Perez v Avukat Ġenerali et, Qorti Kostituzzjonali, 11 ta' Lulju 2016; ara Joseph Linwood v Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta'Ottubru 2018 kif konfermata fis-sostanza tagħha mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata. approvata sa riċentement mill-istess Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza Rebecca Munoz Jean Baptiste Abela il-Qorti ma tarax għaliex m'għandhiex isegwi din it-tieni linja, anke għaliex hija waħda iktar raġonevoli u ekwitattiva. Għalhekk din l-eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat mhix sejra tiġi milqugħa. Artiklu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja Huwa minnu li l-Konvenzjoni tagħti marġini t'apprezzament wiesa lill-Istati Membri biex jilleġiżlaw sabiex jikkontrollaw l-użu tal-proprjeta` skont l-interess ġenerali, iżda huwa daqstant ieħor stabbilit li dan l-eżerċizzju jrid isir b'mod proporzjonali. L-isproporzjon f'dan il-każ huwa lampanti u dan jidher mir- rapport tal-perit tekniku. Kif ingħad, il-lanjanza tar-rikorrenti hija illi ġie leż id-dritt tagħhom tal- proprjeta', kif protett mill-ewwel artikolu tal-ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja fuq ċitat. Ġie ritenut illi dan l-artikolu jikkomprendi tlett regoli distinti, kif ġew espressi fil-kawża Cremona and De Giovanni v Sweden (1982) deċiża mill-Qorti Ewropeja fl-1982. Din is-sentenza, fost affarijiet oħra tgħid illi: Ma hemmx dubju li l-att innifsu ta' rekwiżizzjoni ta' proprjeta` u l-ordni tal-Istat biex is-sid jikri dik l-istess proprjeta' lill-persuna partikolari u b'ammont ta' kera speċifiku (fil-każ tagħna skond il-liġijiet tal-kera viġenti li huma ntenzjonati li jipproteġu lill-kerrej) hija limitazzjoni fuq dak id-dritt ta' proprjeta'. Għalhekk il- Qorti trid tara jekk dik id-deprivazzjoni allegata mir-rikorrenti, jew ċertament dik il-limitazzjoni tal-użu tal-proprjeta' hijiex permissibbli skond l-artikolu in kwistjoni. Fl-istess sentenza l-Qorti qalet li hija trid tara jekk ir-rikorrent ikunx ġie mġiegħel iġorr dik li ssejħet "an individual and excessive L-awtriċi Monica Abdulkarim-Frisk tgħid illi oltre dan, "an interference with F'dan il-każ ma hemmx dubju li r-rikorrenti huma l-proprjetarji tal-fond in kwistjoni allura m'hemmx wisq diffikolta` biex wieħed jasal għall-konklużjoni li l-ewwel regola ndikata mis-sentenza ta' Sporrong hija sodisfatta. Fir-rigward tat-tieni regola msemmija, l-istess sentenza qalet illi: jinkludi każi bħal dak li għandha quddiemha l-Qorti, u ċjoe` l-kontroll tal-kiri tal- Fil-każ in eżami dan il-fatt ma jistax jiġi maqtugħ mill-ordni ta' rekwiżizzjoni ut sic). Fil-każ Mellacher v Austria (1989) ġie deċiż mill-Qorti Ewopeja illi l-kontroll simili jammonta għall-esproprjazzjoni de facto. Għandu jingħad ukoll li l-istess Qorti ddeċidiet illi d-dritt sanċit permezz ta' dan l-artikolu mhux ristrett biss għall-relazzjoni ġuridika diretta bejn stat u ndividwu iżda ukoll meta l-istat idaħħal miżuri li jeffetwa l-istess dritt billi jittrasferixxi l- pussess jew jibbenefika b'xi mod, individwu jew individwi oħra jew b'xi mod jirregola l-proprjeta' in kwistjoni29. Fl-ewwel każ il-Qorti qalet in fatti illi "a Dan allura japplika għall- Stabbilit dan allura l-Qorti trid tiddeċiedi jekk hemmx ġustifikazzjoni għall-att tal-intimat, u ċjoe' jekk l-azzjoni ta' teħid ta' pussess ta' proprjeta' biex tinkera skond il-liġijiet viġenti, hijiex ġustifikata.30 Il-Qorti Ewropeja ġia kellha okkażjoni tikkummenta f'każi li rrigwardjaw lil Malta li għalkemm m'hemmx dubju li l-Istat għandu dover u allura d-dritt li jintervjeni biex jassikura abitazzjoni deċenti lil min ma jistax ikollu dan bil-mezzi 28 Carss-Frisk, supra, paġna 24 tiegħu stess, individwu jiġi pprivat mill-użu liberu tal-proprjeta` għal ħafna snin u fil-frattemp jirċievi kera miżera, jammonta għall-ksur tad-dritt in kwistjoni. Ghaldaqstant, il-Qorti ssib ksur t'Artiklu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja. Għalkemm l-Istat Malti ħa miżuri taħt il-liġijiet tal-kera msemmija huma legali u meħtieġa għall-interess pubbliku, b'danakollu jiksru l-prinċipju tal- proporzjonalita`. lanqas tista tintlaqa'. Għalhekk l-eċċezzjoni, kif esposta f'paragrafi 1(ċ) fir-risposta tal-Avukat tal-Istat Żgumbrament tal-intimata Agius Known As Zahra Spiteri Delia talba speċifika fir-rikors promotur innifsu biex hija tikkunsidra l- iżgumbrament tal-intimata Agius Known As Zahra mill-post. Il-Qorti tifhem li kulma jmur, ir-rikorrenti fil-qagħda attwali qegħdin iġarrbu ksur tal-jedd tagħhom dwar ħwejjiġhom. Kif sewwa jgħidu, jekk il-Qorti kellha tieqaf biss bl-għoti ta' kumpens, ma tkunx qiegħda teqred l-għajn tal-vjolazzjoni li qiegħed iġarrbu u kull kumpens f'kull każ ikun rimedju parzjali li jieqaf malli tinqata' l-kawża billi l-Qorti ma tistax f'kawża bħal din tagħti kumpens għall- ġejjieni li mhux magħruf kemm jista' jtul31 Min-naħa l-oħra, sejbien ta' ksur ta' jedd fundamentali jitlob l-għoti ta' rimedju effettiv, kemm fil-prattika u kif ukoll fil-liġi, b'mod li l-għoti waħdu ta' kumpens jista' ma jitqiesx bħala rimedju tajjeb biżżejjed. F'każijiet ta' dawn l-aħħar żmien, il-Qorti ta' Il-Qala qieset li r-rimedju tat-tneħħija tal-okkupant minn post kien ir-rimedju effettiv li messu ngħata, u li għat-tbatija li ġġarrab il-parti mneħħija jrid jagħmel tajjeb l-Istat Malti32 31 Ara Marinelli Lejman vs Malta §80 32 Ara Q.E.D.B. 30.8.2016 fil-kawża fl-ismijiet Apap Bologna vs Malta (Applik. Nru. 46931/12) §§ 76 sa 91 (każ li jirrigwarda Ordni ta' Rekwiżizzjoni) Min-naħa l-oħra, huwa wkoll stabbilit li mhuwiex il-kompitu ta' Qorti mitluba tistħarreġ ilment ta' ksur ta' jedd fundamentali dwar it-tgawdija bil-kwiet tal-ġid u l-għoti ta' kumpens xieraq biex tordna t-tneħħija mill-post tal-okkupant li jkun. F'każ bħal dak, ir-rimedju jrid jitfittex quddiem it-tribunal xieraq li lilu l-liġi tagħti l-kompetenza speċjali biex iqis kwistjonijiet bħal dawn. Dwar it-talba tar-rikorrenti għall-iżgumbrament tal-intimata Agius Known As Zahra, il- Qorti ma tistax tikkondividi l-pretensjonijiet tar-rikorrenti. Kif ingħad fil-każ Josephine Kitcher pro et noe v L-Onorevoli Prim Ministru et deċiż fis-27 ta' Ġunju 2017 (Rik 96/2014): – "Illi ġie deċiż diversi drabi mill-Qrati tagħna li l-proċeduri kostituzzjonali mhumiex il-forum addattat sabiex jiġi deċiż jekk inkwilin għandux jiġi żgumbrat jew le. Din il-vertenza tispetta lill-qrati ordinarja jew lill-Bord li Jirregola l-Kera skont il-każ. Dak li huwa rilevanti hija l-konsiderazzjoni li, filkaż li jinstab li liġi hija vjolattiva tad-drittijiet fundamentali ta' xi parti, dik illiġi ma tistax tibqa' tingħata effett bejn il-partijiet kemm-il darba u sakemm lapplikazzjoni tagħha tkun leżiva għad-drittijiet fundamentali ta' dik il-parti (ara sentenza Khosla vs Cini Custo Ġenerali, Kost 24/06/2016); "Din l-Qorti għalhekk mhux ser tipprovvdi fuq dan ir-rimedju mitlub u din ilparti tat-talba tar-rikorrenti għalhekk mhix ser tintlaqa'. Bħala konsegwenza tal-fatt li l-Istat kiser id-drittijiet tal-atturi kif sanċiti mill- Artiklu 1 tal-Ewwel Protokol ta' Konvenzjoni Ewropeja, l-istat għandu jħallas danni morali kif ukoll danni pekunjarji. Id-dannu morali ġej minn ksur tal-jedd ta' proprjetà huwa anqas gravi minn dak ġej minn ksur ta' jeddijiet marbuta mal-ħajja jew mal-personalità, u għalhekk il- Qorti sejra tillikwidahom fis-somma ta' €3,000 biex jagħmlu tajjeb għall- frustrazzjoni u l-istat ta' inċertezza impost fuq ir-rikorrenti. Likwidazzjoni ta' kumpens Il-lanjanza prinċipali tar-rikorrenti hi li l-ammont ta' kera li llum il-ġurnata qed jirċievu mingħand l-intimata tammonta Lm32 (€74.54) fis-sena mill-24 ta' Jannar 199233, liema ammont jista' jitqies li hu irriżorju meta wieħed jikkonsidra l- ammont ta' kera li l-atturi potenzjalment jistgħu jirċievu li kieku dan il-fond qiegħed jinkera fis-suq ħieles tal-proprjetà. Din il-Qorti ma taqbilx mar-rikorrenti f'dan ir-rigward. Kif inhu paċifikament stabbilit, il-proporzjon m'għandux ikun mal-valur tal-kirjiet fis-suq ħieles, imma mal-valur tagħhom tenut kont tal-interess soċjali. Ġaladarba l-obbligu tal-Istat huwa li jżomm bilanċ bejn l-interess privat ta' massimazzjoni tal-isfruttament tal- proprjeta` privata u l-ħtieġa tal-Istat li jipprovdi l-akkomodazzjoni soċjali, loġikament il-kumpens li tipprovdi Qorti f'sede kostituzzjonali m'għandux ikun allaċċjat mas-suq ħieles, imma jrid ikun ittemperat skont dan il-bilanċ. Illi skont stima magħmula mill-perit tekniku, il-valur fis-suq miftuħ tal-fond de quo huwa ta' €280,000. Il-perit ikkalkulat li l-valur lokatizju ta' kull sena għas- snin 1990 sa 2019 tela' minn €1,250 fis-sena 1990 għal €7,200 fis-sena 2019. Illum huwa stabbilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall- ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita` mitlufa. kliem ieħor ma tistax tillikwida l-ammont ta' kumpens billi tikkalkula d- differenza bejn il-kera fis-suq ħieles u l-kera mħallsa. Biex tasal għal dan, il-Qorti jeħtiġilha tqis għadd ta' fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun ġarrab is-sid, l-għan soċjali maħsub mil-liġi, il-grad ta' sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dħul attwali li qiegħed jirċievi rrikorrent mad-dħul li jista' jinkiseb fis-suq ħieles, id-danni materjali li l-parti rikorrenti tista' tipprova li ġarrbet u wkoll l-effetti tal-ordni li l-Qorti tista' tagħti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa' jistrieħ aktar fuq it-tħaddim tal-liġi attakkata. Minn kif wieħed jista' jara, dawn il-kriterji huma firxa sħiħa li trid titqies f'kull każ għalih u jiddependu ħafna miċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull każ.34 Minn din il-qagħda, l-Qorti tikkonkludi li l-liġijiet viġenti imponew fuq l- atturi piż sproporzjonat u eċċessiv għal ħafna snin, u li l-Istat naqas milli jibbilanċja l-interess ġenerali ma' l-interess tagħhom. Fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħha (għalkemm mhux ukoll fir-Risposta – u għalhekk din hija eċċezzjoni imqanqla informalment u fl-istadju ferm inoltrat tal- kawża), l-Awtorita` tad-Djar issostni li d-drittijiet fundamentali ma jistgħux jiġu ttrasferiti inter vivos u wisq inqas causa mortis; u li ġaladarba d-decujus għażel li ma jistitwixxix proċeduri dwar ksur ta' jeddijiet fundamentali il-werrieta tiegħu ma jistgħux jistitwixxu kawża simili. L-Awtorita` għandha parti raġun u parti le, fis-sens li hemm każijiet fejn kawża dwar ksur ta' dritt fundamentali jista' jintalab mill-werrieta u każijiet oħrajn fejn dan ma jistax isir. Skont il-każistika tal-Qorti Ewropeja, jiddependi jekk id-dritt fundamentali allegatament miksur kienx trasferibbli jew le. Hekk per eżempju, f'każijiet ta' 34 Ara fost l–oħrajn: Cordina Sacco v Malta 30.01.2018 (App. Nru. 50570/13 Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem; J&C Properties Limited v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 09.07.2019; Robert Cocker v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 07.02.2017; Brian Cherrett v L-Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali) 29.11.2018: Matthew Wallbank v Arthur Lentini 30.10.2019; Raymond Cordina Sacco Grima Sarjantson et v Avukat Ġenerali et 29.04.2016 Qorti Kostituzzjonali 35 Karen Trapani, A Practitioner's Guide to the Europena Convention on Human Rights 5th ed. 2015, paġna 60 ksur tal-Art. 2 tal-Konvenzjoni (dritt għall-ħajja), fejn, sfortunatament, il-vittma 12526/86 by Elsa MAMO. and Bartoli Palmer-Morewood ALTLLAS against Sweden żewġt aħwa ressqu applikazzjoni bl-ilment li proprjeta` li kellhom flimkien fil-muniċipalita` ta' Nacha fil-County of Is-Swatar, L-Imsida, ġie effettwata minn projbizzjoni fuq il- kostruzzjoni maħruġa biex ma tħallix li jsir żvilupp urban f'area li ma kinitx Waħda mill-applikanti mietet. Żewġha, u uniku werriet tagħha, iddeċieda li jkompli bl-applikazzjoni. laqgħatlu t-talba, wara li rraġunat hekk: Fil-każ preżenti, fil-fehma ta' din il-Qorti, filwaqt li r-rikorrenti kellhom kull dritt, bħala sidien attwali, jiftħu din il-kawża f'isimhom proprju, ma kellhom dritt jiftħuha bħala werrieta ta' missierhom. Dan għaliex għalkemm missierhom seta' tilef xi dħul pekunjarju minħabba n-nuqqas ta' tgawdija tal-proprjeta` tiegħu, ma fetaħ l-ebda proċeduri kostituzzjonali u barra minn hekk dan in-nuqqas ta' dħul ma ntiritx mir-rikorrenti. Huwa minnu li wirtu l-proprjeta` kif effettwata bl-ordni tar-rekwiżizzjoni iżda dwar dan għandhom status ta' vittma biss mid-data tal- mewt ta' missierhom. Għalhekk id-dritt li tinfetaħ kawża fuq dan il-mertu mhix "trasferibbli" fis-sens kif iktar 'il fuq definit. Il-każ preżenti huwa differenti mill- każ ta' BJÖRKGREN Aboulezz billi f'dak il-każ fl-ewwel lok il-proċeduri dwar ksur tad-drittijiet fundamentali kienu ġa` nbdew mid-decujus u fit-tieni lok it-talba kienet għal kumpens minħabba telf tal-valur tal-proprjeta` nnifisha, liema proprjeta` intirtet mill-armel li ried ikompli bil-proċeduri. Min-naħa l-oħra, fil- każ preżenti, it-talba mhix għal telf fil-valur tal-proprjeta` nnifisha imma għat- telf ta' dħul mill-kera. Għalhekk kwantu għan-nofs indiviż appartenenti lill-armla bħala sehmha mill- komunjoni tal-akkwisti, il-kumpens jista' jingħata mill-24 t'Ottubru 1990; filwaqt li kwantu għan-nofs l-ieħor, il-kumpens jingħata b'effett mit-2 ta' Diċembru 2015. Il-kumpens ikopri dawn il-perjodi rispettivi sal-4 ta' Settembru Illi l-Qorti qed jieħu in kunsiderazzjoni l-fatt, sollevat f'waħda min-noti ta' sottomissjonijiet, li l-inkwilini ħadu ħsieb il-post u anke għamlu a spejjeż tagħhom tibdiliet ta' natura straordinarja li kellhom ikunu a kariku tas-sid; b'mod li saħansitra mmiljoraw il-post. Il-Qorti qiegħda tistabbilixxi li l-intimati Awtorita' tad-Djar u l-Avukat tal-Istat għandhom iħallsu lir-rikorrenti kumpens pekunjarju li jammonta għal sbatax-il elf Ewro (€17,000) u tlett elef euro (€3,000) għal danni mhux pekunjarji. din is-sentenza; Għal dawn il-motivi, l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: (1) Tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha tal-intimati safejn m'humiex kompatibbli ma' (2) Tilqa' l-ewwel talba billi tiddikjara illi l-ordni ta' rekwiżizzjoni numru 52771/90, Dokument E, hija leżiva tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti u l- antekawża minnhom kif sanċiti fl-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal- Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u li l-effetti tagħha għadhom sa llum jinċidu fuq id-drittijiet patrimonjali u kostituzzjonali tar- (3) Tilqa' in parte t-tieni talba billi tiddikjara illi l-lokazzjoni tal-fond 40, Santa Luċija (ġja "Fond E"), Triq Wied il-Għajn, Il-Marsa, proprjeta tar-rikorrenti, a favur tal-intimata Agius Known As Zahra tilledi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif sanċiti fl- Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta iżda tiċħad dik il-parti tagħha fejn jintalab l- iżgumbrament tal-intimata Nathalie Agius Known As Zahra. (4) Tilqa' it-tielet talba billi tiddikjara illi l-Awtorita` tad-Djar u l-Avukat tal-Istat huma responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tar-rekwiżizzjoni in kwistjoni li ma kkreatx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dak ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal- proprjeta' in kwistjoni. (5) Tilqa' r-raba' talba billi tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u non- pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti, fis-somma ta' €3,000 għal danni mhux pekunjarji u €17,000 danni pekunjarji favur ir-rikorrenti għall-perjodi u fil-kwoti rispettivi fuq indikati. (6) Tilqa' l-ħames talba billi tikkundanna lill-intimati Awtorita' tad-Djar u l- Avukat tal-Istat iħallsu lir-rikorrenti l-istess kumpens ta' €20,000 bl-imgħax legali mid-data ta' din is-sentenza sad-data tal-effettiv pagament. Bl-ispejjeż komprizi dawk tal-ittra uffiċċjali 3233/2019 datata 28 ta' Awwissu 2019 a karigu tal-intimati Awtorita' tad-Djar u l-Avukat tal-Istat.