IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar it-Tnejn, 23 ta' Novembru, 2020. Charles Mizzi Cremona v. Il-Kummissarju tal-Pulizija u l-Avukat Ġenerali illum Avukat tal-Istat Fis-6 ta' Lulju 2018 l-attur ippreżenta kawża kostituzzjonali fil-Qorti Ċivili, Prim'Awla dwar il-kirja tal-fond 7, Misraħ Arċisqof Gonzi, Kappara, San Ġwann li hu mikri sabiex jintuża bħala għassa tal-pulizija b'kera ta' €32.62 kull L-attur talab lill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili sabiex: Tiddikjara li d-dispożizzjonijiet tal-Kap. 69, kif ukoll dawk tal-Kodiċi Ċivili (Kap. 16) relattivi għall-istitut tal-kera u senjatament l-Art. 1531M tal-Kap. 16 jiksru u jivvjolaw id-dritt tar-rikorrenti għat-tgawdija tal- proprjetà tiegħu u senjatament il-fond adebit bħala Għassa tal-Pulizija f'Misraħ Arċisqof Gonzi ġewwa Tal-Pieta', u dan bi ksur tal-Art. 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta, u tal-Artikolu wieħed (1) tal- Ewwel Protokoll mal- Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal- Bniedem u tal- Libertajiet Fundamentali, liema Konvenzjoni Ewropea ġiet ratifikata u saret parti integrali tal-liġijiet domestiċi bis-saħħa tal-Kap. 319, u dan prevja, occorrendo, in-nomina ta' periti sabiex jagħmlu l-opportuni stimi relattivi għall-fond de quo, u konsegwentement tali dispożizzjoni tal-liġi nulla u bla effett; "2.Tiffissa kumpens xieraq għal tali vjolazzjoni u anke kumpens għal danni morali liema vjolazzjoni ilha tipperdura snin sħaħ u sa tibqa' hekk tipperdura sakemm il- pussess tal-fond de quo jintradd lir-rikorrenti; "3.Tikkundanna lill-intimati jew min minnhom iħallsu l-kumpens lill- esponenti, oltre l-imgħax; "4.Konsegwentement jew min minnhom li m'għandhomx il-jedd li jibqgħu jokkupaw il-fond adebit bħala Għassa tal- Pulizija f'Misraħ Arċisqof Gonzi ġewwa Tal-Pieta' b'titolu ta' kirja li ġiet maħluqa permezz ta provvediment reż bla effett u tagħti lir-rikorrenti dawk ir-rimedji l-oħra kollha li jidhrilha li huma xierqa u opportuni fiċ- ċirkostanzi." L-intimati kkontestaw il-kawża u jsostnu li ma seħħ l-ebda ksur ta' dritt fundamentali għaliex:- Ir-rikorrent xtara l-fond fl-10 ta' Diċembru 1993 meta kien jaf li hemm kirja protetta taħt il-Kap. Il-fond hu okkupat mill-Kummissarju tal-Pulizija b'mod leġittimu. Hemm skop pubbliku li jikkonsisti fl-użu tal-bini bħala għassa tal-pulizija; M'hemmx ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni jew ta' Artikolu 1 tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, in kwantu (a) ma seħħx 'teħid forżuż' tal-fond iżda biss kontroll ta' użu; (b) l-iskop pubbliku hu wieħed soċjali; (c) ma kienx hemm intervent leġislattiv meta r-rikorrent xtara l-fond fl- 10 ta' Diċembru 1993; (d) persuni f'sitwazzjonijiet simili m'humiex jiġu trattati b'mod differenti; Is-sid aċċetta l-kera mingħajr riżerva, u għalhekk m'għandux jedd jitlob kumpens għal dak iż-żmien; B'sentenza tal-20 ta' Jannar 2020 il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili, iddeċidiet:- "Għaldaqstant għar-raġunijiet premessi l-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi din il-kawża billi tiddikjara illi:- Tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha tal-intimati; Tiddikjara li d-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu 69 tal-Liġijiet ta' Malta u dawk tal-Kodiċi Ċivili (Kap. 16) relattivi għall-istitut tal-kera u senjatament l-artikolu 1531M tal-Kap. 16, jivvjolaw id-drittijiet tar- rikorrent għat-tgawdija tal-proprjetà tiegħu, bi ksur tal-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenjoni Ewropea tad-Dritttijiet tal-Bniedem; Tiffissa l-kumpens totali dovut lir-rikorrent mill-intimati għal dan il- ksur fis-somma ta' tletin elf Euro (€30,000); Tikkundanna lill-intimati iħallsu l-kumpens hekk likwidat; Tiddikjara li l-intimati għandhom żmien sitt xhur biex ifittxu post alternattiv minn fejn jiġi pprovdut is-servizz ta' Għassa tal-Pulizija fil- Kalkara, u fi tmiem dawn is-sitt xhur, il-fond inkwistjoni numru sebgħa (7) f'Misraħ Arċisqof Gonzi ġewwa Tal-Pieta', għandu jintradd lir- rikorrent. "Bl-imgħaxijiet legali mid-data tas-sentenza sad-data tal-pagament effettiv u bl-ispejjeż, kontra l-intimati". Il-Qorti qiegħda tirriproduċi l-motivazzjoni tal-ewwel Qorti: "Il-Qorti tqis li minkejja li l-leġislatur ħaseb biex jintroduċi emendi fil-liġi bl- iskop li jiġu regolati aħjar s-sitwazzjonijiet ta' diversi kategoriji ta' sidien li kienu affettwati mid-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu 69 tal-Liġijiet ta' Malta, fosthom sidien ta' proprjetajiet kummerċjali u residenzjali, hemm kategoriji oħrajn ta' sidien li l-leġiżlatur m'għamel l-ebda intervent leġiżlattiv fir-rigward tagħhom. Fost dawn hemm sidien ta' proprjetà li la tista' tiġi kklassifikata bħala residenzjali u lanqas bħala proprjetà kummerċjali, li kienet ingħatat b'kirja qabel l-1 ta' Ġunju, 1995, bl-artikolu 1531M tal-Kodiċi Ċivili jistipula li għal tali ċirkostanzi ser jibqgħu jgħoddu d-definizzjonijiet u l-liġijiet li kienu fis- seħħ qabel l-1 ta' Ġunju, 1995, jiġifieri l-Ordinanza tal-1931 li Tirregola t- Tiġdid tal-Kiri tal-Bini. Din l- Ordinanza tillimita u tirrestrinġi lis-sidien kemm fl-ammont ta' kera li jistgħu fil- tal-proprjetà kundizzjonijiet li jistgħu jimponu fuq l-inkwilini tal-proprjetà, kif ukoll fl-użu li jistgħu jagħmlu mill-proprjetà tagħhom. jirċievu għall-kiri lill-Gvern, tagħhom "Waħda mill-eċċezzjonijiet ewlenin li ġiet imressqa mill-intimat Avukat Ġenerali f'dawn il-proċeduri hija li l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta ma jistax jiġi invokat f'sitwazzjoni bħal dik odjerna peress li dan l-artikolu japplika biss sabiex jipproteġi individwi kontra t-teħid forzuż tal-proprjetà, mentri f'dan il-każ m'hemmx deprivazzjoni totali tal-proprjetà tar- rikorrent, iżda biss kontroll tal-jeddijiet tiegħu bħala sid. L-intimat Avukat Ġenerali eċċepixxa wkoll li l-Istat għandu jkollu l-poter jilleġiżla b'mod li jikkontrolla jirregolarizza sitwazzjonijiet soċjali fl-ambitu tal- ġid komuni, xi ħaġa din li hija sanċita wkoll bid-dispost tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-Drittijiet tal-Bniedem. ta' proprjetà mill-privat sabiex l-użu "Tqis illi il-Qrati tagħna rrikonoxxew l-applikabilità tal-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni għal sitwazzjonijiet bħal dik odjerna, u għalhekk l- eċċezzjoni tal- intimati 2.3 għandha tiġi miċħuda, u dan f'ċirkostanzi fejn ir-rikorrent ilu jiġi mċaħħad mill-użu u t-tgawdija tal-proprjetà tiegħu sa minn meta akkwistaha, u mhux qiegħed jirċievi kera ġusta, u b'limitazzjonijiet kbar fir-rigward tar- ripreża tal-imsemmi fond. Barra minn hekk il-Qorti tqis ukoll li r-rikorrent bħala sid, ilu snin twal iġorr waħdu piż soċjali eċċessiv permezz tal-proprjetà tiegħu, mingħajr ebda għajnuna mill-Istat, li qiegħed jinqeda bl-imsemmija proprjetà sabiex minnha joffri servizz lill-pubbliku mingħajr ma jħallas lis-sid kumpens xieraq għall-użu tagħha. Il-Qorti tqis li l-piż eċċessiv li ġarr ir- rikorrent kien amplifikat fiċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ tiegħu, fejn lanqas meta kien qiegħed ifittex proprjetà fiż-żmien li kien ser jiżżewweġ u ried jagħmel użu minn din il-proprjetà bħala r-residenza tiegħu, ma kien ingħata widen mill-awtoritajiet, u minflok kellu jagħmel użu minn proprjetà vojta tal- ġenituri tiegħu fejn seta' jgħix wara li żżewweġ. L- iżbilanċ bejn il-benefiċċju li gawda l-Istat għal dawn is-snin kollha, meta mqabbel mal-piż eċċessiv li r- rikorrent kellu jġorr sa minn meta akkwista il-proprjetà inkwistjoni, huwa ovvju, speċjalment meta wieħed jikkonsidra li r-rikorrent isostni li kien xtara din il-proprjetà waqt id-dibattitu li kien hawn fil-pajjiż dwar il-ħtieġa ta' riformi fil-liġijiet tal-kera u kemm kien ser ikun hawn tibdil f'dan ir-rigward. Kif din il- Qorti diġà kellha l-opportunità tirritjeni f'sentenzi oħra, m'għandhomx ikunu individwi privati li jkollhom iġorru waħedhom il-piż ta' miżuri li jittieħdu fl- interess pubbliku, sakemm ma jiġux ikkumpensati għal dan b'mod xieraq, aktar u aktar meta l- benefiċjarju aħħari ta' dawn il-miżuri jkun l-Istat Malti nnifsu. "Fid-dawl ta' din il-ġurisprudenza, huwa għalhekk ovvju li l-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni japplika għaċ-ċirkostanzi odjerni ta' din il-kawża. L-intimati eċċepew li minħabba l-aspetti temporali tal-każ, l-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ma japplikawx għal din il-kawża, peress li r-rikorrent qiegħed ifittex li jattakka l-kostituzzjonalità ta' liġi li daħlet fis-seħħ fl-1931, u l-kirja nnifisha ilha għaddejja mill-1958. L- intimati għalhekk isostnu li din hija sitwazzjoni li a tenur tal-artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni m'għandhiex tiġi milquta bl-ebda ħaġa li hija prevista fl- tal-Kostituzzjoni artikolu 37 testwalment jaqra: tal-Kostituzzjoni. L-artikolu 47(9) "Dan ifisser li f'każ ta' teħid ta' proprjetà li jkun sar taħt xi liġi li kienet fis- seħħ minnufih qabel it-3 ta' Marzu, 1962, jew taħt xi liġi li ġiet fis-seħħ fit- 3 ta' Marzu, 1962 jew wara din id-data, li emendat jew issostitwixxiet xi liġi fis-seħħ minnufih qabel it-3 ta' Marzu, 1962, u li ma taqax taħt il- parametri tal-artikolu 47(9)(a) sa (d) tal-Kostituzzjoni ta' Malta, dan ma jistax jitqies li jmur kontra l- artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta bit- tħaddim tal-artikolu 47(9) tal-istess Kostituzzjoni. L-artikolu 47(9) tal- Kostituzzjoni jippreċiża li lanqas l-emendi u s- substituting acts introdotti f'dik id-data jew wara dik id-data ma jistgħu jippekkaw kontra l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, sakemm dawn l-emendi ma jkunux jagħmlu xi waħda mill-affarijiet tal- Kostituzzjoni. imsemmija "Il-Qorti tqis li sa fejn l-emendi introdotti fl-1995, u b'mod partikolari l- emendi introdotti fl-2009, wasslu biex ċerti kategoriji ta' proprjetà ma' baqgħux regolati bl-Ordinanza tal-1931, u seħħ tibdil fil-liġi tal-kera li mhux biss affettwa l-kirjiet futuri iżda anke l-kirjiet viġenti, b'tibdil li kien jaħseb għal awment fil-kera għas-sidien kemm ta' fondi residenzjali u kummerċjali, u għat-terminazzjoni ta' bosta kirjiet taħt ċerti kundizzjonijiet jew f'ċerti ċirkostanzi, liema tibdil leġiżlattiv f'termini relattivi għamel il- kondizzjonijiet li jirregolaw id-dritt għal kumpens jew l-ammont tiegħu anqas favorevoli għal sidien ta' kategoriji oħra ta' proprjetà li qegħdin f'sitwazzjoni simili għal dik li qiegħed fiha r-rikorrent, il-limitazzjoni tal- artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni m'għandhiex tapplika, peress li din hija sitwazzjoni li tinkwadra ruħha perfettament taħt l-artikolu 47(9)(ċ) tal- Kostituzzjoni, u għalhekk l-intimati ma jistgħux isostnu l- eċċezzjoni tagħhom Kostituzzjoni. li r-rikorrent m'għandux dritt jinvoka "Il-Qorti ma taqbilx lanqas ma' dak li sostnew l-intimati li r-rikorrent daħal b'għajnejh miftuħin fis-sitwazzjoni li jinsab fiha llum, u bħal donnhom riedu jargumentaw li huwa qatt ma kellu jixtri proprjetà li kienet soġġetta għall-kirja lil terzi. Il-Qorti tqis li din il-linja difensjonali tal-intimati hija waħda dubjuża ferm, partikolarment għax l-intimati donnhom qegħdin jimplikaw li sidien ta' proprjetà mikrija taħt il-liġijiet tal-kera l-antiki, mhux biss huma pprivati mill- użu u t-tgawdija tal-proprjetà tagħhom, imma għandhom ikunu inibiti wkoll milli jittrasferixxu l-proprjetà tagħhom. "In vista ta' dawn il-konsiderazzjonijiet, il-Qorti tqis li r-rikorrent qiegħed jiġi mċaħħad mid-dritt tiegħu għat-tgawdija tal-proprjetà akkwistata minnu, kemm minħabba l-fatt li mhuwiex qiegħed jirċievi ħlas adegwat għal dan it- teħid tal-proprjetà mill-pussess tiegħu, kif ukoll minħabba d- diversi restrizzjonijiet li huwa għandu fl-użu li jista' jagħmel minn din il- proprjetà. Jirriżulta wkoll li l-aspettattivi leġittimi li kellu r-rikorrent, li l- emendi fil-liġijiet tal-kera kienu ser jindirizzaw is-sitwazzjoni tiegħu, ġew delużi billi sitwazzjonijiet bħal tiegħu ġew eskluż mill-iskop tal-emendi introdotti, partikolarment meta fis-sena 2008 kienet saħansitra ġiet ippubblikata White Paper li kienet tipprovdi speċifikament għal fondi użati bħala Għassa tal- Pulizija, iżda meta ġew introdotti l-emendi fil-liġi, proprjetajiet bħal tiegħu ġew esklużi mill-iskop tal-emendi li ġew introdotti. "Jirriżulta mill-konstatazzjonijiet tal-espert tekniku ġudizzjarju, li bejn is- sena 1995 u s-sena 2019, ir-rikorrent kien idaħħal €108,972 f'kirjiet li kieku seta' jikri dan il-fond fis-suq miftuħ tal-proprjetà. "Il-Qorti tqis li tenut kont tal-fatt li kien biss disa' snin wara d-dħul fis-seħħ tal- emendi tal-2009, li r-rikorrent istitwixxa l-proċeduri odjerni, filwaqt li għal dan iż-żmien kollu aċċetta l-kera offruta lilu mill-awtoritajiet governattivi għall-użu tal-fond inkwistjoni, fiċ-ċirkostanzi tal-każ l- ammont ta' tletin elf Euro (€30,000) għandu jitqies li huwa kumpens xieraq għal-leżjonijiet sofferti minnu. "Tenut kont tal-fatt li l-fond inkwistjoni mhuwiex qiegħed jintuża għal skopijiet ta' akkomodazzjoni, iżda qiegħed jintuża bħala Għassa tal- Pulizija, f'ċirkostanzi fejn mill-provi prodotti jirriżultala illi tul is-snin l- intimat Kummissarju tal- Pulizija m'għamel l-ebda sforz sabiex jinstab post ċentrali alternattiv minn fejn jiġi pprovdut is-servizz ta' Għassa tal- Pulizija, il-Qorti qiegħda tiffissa terminu ta' sitt xhur li jidhrilha li huma suffiċjenti biex l-intimati jsibu post ċentrali alternattiv minn fejn jiġi pprovdut dan is-servizz, u dan sabiex il-pussess tal- fond mertu ta' dawn il-proċeduri jkun jista' jingħata lir-rikorrent". B'rikors preżentat fil-11 ta' Frar 2020, l-intimati appellaw mis- sentenza bl-aggravji jkunu:- Ir-rikorrent xtara l-fond meta kien jaf li mikri bħala għassa. Fil-fatt f'klawżola 3 tal-kuntratt ta' akkwist jingħad: "3. Jiġi dikjarat illi l-fond in vendita preżentement jinsab mikri bħala għassa tal-pulizija bil-kera ta' erbatax-il lira Maltija (Lm14) fis-sena". Ħadd ma ġiegħel lir-rikorrent jixtri l- fond, u jekk verament ried jgħix fil-fond seta' jixtri post L-Artikolu 37 ma japplikax għall-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' L-inapplikabilita` tal-Konvenzjoni Ewropea (ara Artikolu 7 tal-Kap. Ir-rimedju mogħti mill-ewwel Qorti inkluż il-kumpens. L-ewwel Qorti ma qisitx l-emendi li daħlu fis-seħħ permezz tal-Att X tal-2009 u konsultazzjoni vasta li kien hemm warajha. Ir-rikorrent wieġeb u ta r-raġunijiet għalfejn l-appell għandu jkun miċħud. Fl-istess ħin ippreżenta appell inċidentali li bih ilmenta li l- kumpens li ffissat l-ewwel Qorti kien baxx wisq u ma kienx jirrifletti li kienu għaddew 27 sena li matulu kien imċaħħad minn ħwejġu. F'dan ir-rigward għamel riferenza għar-rapport tal-Perit Tekniku Mario Brightwell u jsostni li kellu jirċievi qligħ ta' ċirka €76,704. Dan b'effett mill-1995 sas-sena 2018, ċioe` is-sena meta ppreżenta l-kawża tal-lum. Kompla li minn dik iċ-ċifra kien irċieva biss is-somma ta' €652.40 u għalhekk kumpens ta' €30,000 lanqas mhu nofs il-qligħ li kellu jirċievi. Isostni li f'dik is-somma m'hemmx proporzjonalita` bejn il-piż li ġarr u l-vantaġġ li ħadet il-pulizija. aggravju argumenta biss li meta din il-Qorti tillikwida kumpens li għandu jitħallas lilu, il-kundanna għall-ħlas għandha tirrifletti l-ammont li ser ikun Il-fatti l-iktar rilevanti għall-iskop ta' dan l-appell huma s-segwenti:- Ir-rikorrent xtara l-fond 7, Misraħ Arċisqof Gonzi, Kappara, San Ġwann b'kuntratt tal-10 ta' Diċembru 1993 pubblikat min-Nutar Il-fond xtrah bil-prezz ta' elf lira Maltin (Lm1000) li tħallsu fuq il-kuntratt. Fl-istess kuntratt jingħad li l-fond mikri bħala għassa tal-pulizija b'kera ta' Lm14 kull sena. Il-fond ilu mis-snin ħamsin mikri bħala għassa tal-pulizija. B'ittra datata 29 ta' Mejju 1995 li r-rikorrent bagħat lill- Ministru tal-Intern, talab li jinstab fond alternattiv biex jintuża bħala għassa tal-pulizija. Ir-rikorrent kiteb li jrid il-fond sabiex jużah bħala d-dar taż-żwieġ peress li fi ftit xhur oħra kien ser jiżżewweġ. v. B'ittra datata 17 ta' Ottubru 1995, ir-rikorrent irċieva tweġiba mingħand is-Segretarju Privat tal-Ministru li infurmah li l-fond jintuża bħala għassa tal-pulizija u ilha titħallas kera sa minn qabel l-1958. Żied li l-fond hu ideali sabiex jintuża għal dak l-iskop u l-pulizija mhux ser toħroġ minnu. B'ittra datata 22 ta' Frar 2010 ir-rikorrent għamel referenza għall-emendi li kienu saru fil-liġi tal-kera, u talab awment tal- kera fl-ammont ta' €185 fis-sena. ngħata kien ferm inqas (ara affidavit tar-rikorrent a fol. Xehed li issa qiegħed jirċievi €72. Skont rapport tal-Perit Mario Brightwell, wara d-digriet li tat il- Qorti fis-26 ta' Novembru 2018, il-valur lokatizju tal-fond oġġett tal-kawża hu €730 kull xahar, ċioe` €8760 fis-sena Il-qies totali tal-fond hu 122 metru kwadru, li jinkludi fih il-bitħa u gallarija. Il-fond fih erbat ikmamar u qiegħed fuq żewġ sulari u fih il-bejt. Kif jidher mir-ritratti mehmuża mar- rapport tal-perit tekniku, il-fond jinsab f'post ċentrali tal- Kalkara u faċċata hemm il-baħar. Il-fond hu antik u għandu bżonn dawra. Permezz ta' nota preżentata fis-6 ta' Mejju 2019, l- istess perit tekniku ta l-valur lokatizju tal-fond għas-snin 1995 Stima ta' kera għal kull xahar. Appell tal-Avukat tal-Istat. L-ewwel aggravju. Hu fatt li fid-data li r-rikorrent xtara l-fond, 10 ta' Diċembru 1993, kien jaf li l-fond mikri u kien jintuża bħala għassa tal-pulizija b'kera ta' Lm14 fis-sena. Pero` li ma jsemmux l-appellanti hu li minn dakinhar għaddew iktar minn sitta u għoxrin sena u tista' tgħid ma nbidel xejn mill-posizzjoni tas- sid u l-inkwilin. Il-fond għadu jintuża bħala għassa tal-pulizija b'kera miżera meta paragunat ma' dak li jagħti s-suq miftuħ, skond l-istima li għamel il-Perit Tekniku Mario Brightwell (ara rapport a fol. L-appellanti għamlu referenza għas-sentenzi ta' din il-Qorti fl- ismijiet Emanuel Said Limited v. Carmel Pitcher et tal-5 ta' Lulju 2011, u Albert Salomone et v. Il-Prim'Ministru et tat-22 ta' Frar 2012 fejn intqal li s- sid kien volontarjament għamel ftehim ta' lokazzjoni meta l-liġi speċjali tal-kera kienet ilha s-snin in vigore. Madankollu hemm ġurisprudenza kemm lokali u wkoll tal-QEDB, li wkoll fejn is-sid ikun ta l-fond b'lokazzjoni, xorta ma jitlifx il-jedd li jipproponi dawn it-tip ta' proċeduri (ara per eżempju sentenza tal-QEDB Salomone v. Malta tat-30 ta' Jannar 2018). Fis-sentenza riċenti Aquilina v. Malta (40246/18) tad-9 ta' Ġunju 2020, il-QEDB qalet: Il-Qorti ma tara l-ebda raġuni għalfejn l-istess raġunament ma japplikax għall-każ fejn is-sid ikun xtara fond li hu diġa` mikri u fejn il-kirja hi protetta taħt waħda mil-liġijiet speċjali. Dan meta tikkunsidra li minn meta r-rikorrent xtara l-fond għaddew iktar minn 26 sena, li hu perjodu twil u ma nbidel xejn sabiex itejjeb il-posizzjoni ta' sid il-kera. Fejn qatt 26 sena ilu wieħed kien jistenna li l-valur tal-proprjeta` f'Malta kienet ser tiżdied daqshekk? Dan l-aggravju hu dwar dik il-parti tas-sentenza li biha l-ewwel Qorti iddeċidiet li hemm ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. L-appellanti jsostnu li l-ewwel Qorti ma qisitx sew dak li jipprovdi l- Artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni. L-Art. 37 tal-Kostituzzjoni jipprovdi li "ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta` li kull xorta li tkun" ma jista' jittieħed jekk mhux inter alia bi ħlas ta' kumpens xieraq. Id-dritt ta' sid li jkollu l- pussess materjali u mhux biss pussess legali huwa interess fuq proprjeta`. B'hekk hu imħares taħt l-art. 37 minkejja li s- sid ma ġiex imċaħħad minn kull interess fil-proprjeta`. Il-Kap. 69 kien emendat b'liġijiet li daħlu fis-seħħ wara l-1962 li pero` ma għandhomx l-effetti msemmija fil-para. (a) sa (d) L-Artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni jipprovdi li, "Ebda ħaġa fl- artikolu 37 ta' din il-Kostituzzjoni ma għandha tolqot il-ħdim ta' xi liġi fis-seħħ minnufih qabel it-3 ta' Marzu 1962 jew xi liġi magħmula fi jew wara dik id-data li temenda jew tissostitwixxi xi liġi fis-seħħ minnufih qabel dik id-data (jew xi liġi li minn żmien għal żmien tkun emendata jew sostitwita bil-mod deskritt f'dan is-subartikolu).....". It-tiġdid tal-kirja seħħ bis- saħħa ta' liġi li kienet fis-seħħ qabel l-1962, ċioe` L- Ordinanza Li Tirregola t-Tiġdid tal-Kiri ta' Bini li daħlet fis- seħħ bl-Ordinanza XXI tal-1931. Għalhekk hu mħares mill- Artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni u għaldaqstant mhuwiex milqut minn Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. Għalkemm hu minnu li l-Kap. 69 kien emendat b'liġijiet li daħlu fis-seħħ wara l-1962, pero` ma kellhomx l-effetti li jissemmew fil-paragrafi (a) sa (d) Kostituzzjoni. Għaldaqstant, sewwa argumenta l-Avukat tal-Istat illi l-Kap. ukoll kif emendat, ma jintlaqatx bl-Art. 37 tal-Kostituzzjoni. Madankollu m'għandux raġun l-Avukat tal-Istat li jgħid li l-Art. tal-Kostituzzjoni ma japplikax minħabba li jirreferi biss dwar 'teħid forżuż' ta' proprjeta`. L-Art. 37 jipprovdi illi "ebda interess fi jew dritt fuq proprjetà li kull xorta li tkun", ma jista' jittieħed jekk mhux inter alia bi ħlas ta' Id-dritt ta' sid li jkollu pussess materjali u mhux biss legali ta' ħwejġu huwa interess fuq proprjeta` u għalhekk huwa mħares ukoll taħt l-Art. 37 għalkemm is-sid ma ġiex imċaħħad minn kull interess fil-proprjeta`. Għalhekk tiċħad it-tieni parti tat-tieni aggravju. li jipprovdi: L-appellanti jsostnu li l-Konvenzjoni Ewropea ma tapplikax, ratione F'dan ir-rigward għamlu referenza għall-Artikolu 7 tal-Kap. "Ebda ksur tal-Artikoli 2 sa 18 (inklużi) tal-Konvenzjoni jew tal-Artikoli 1 sa 3 (inklużi) tal-Ewwel Protokoll li jsir qabel it-30 ta' April 1987 jew tal- Artikoli 1 sa 4 (inklużi) tar-Raba' Protokoll, l-Artikoli 1 u 2 tas-Sitt Protokoll jew tal-Artikoli 1 sa (inklużi) tas-Seba' Protokoll li jsir qabel l-1 ta' April 2002, ma għandu jagħti lok għal xi azzjoni taħt l-artikolu 4". L-appellanti argumentaw li l-fond kien ingħata b'kera sa minn qabel Komplew jargumentaw li peress li l-Konvenzjoni bdiet tapplika l-azzjoni ma tiġi kkunsidrata mill-aspett konvenzjonali għaliex kemm il-liġi kif ukoll il-kirja saru qabel it-30 ta' April 1987 imsemmi fl-Artikolu 7 tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Dwar dan l-ilment din il-Qorti diġa` kellha l-opportunita` li tesprimi ruħha per eżempju fis-sentenza Raymond Salomone Cakebread et v. Avukat Ġenerali et, tad-29 ta' April 2016:- A skans ta' ripetizzjoni, din il-Qorti taghmel referenza ghall- konsiderazzjonijiet tal-ewwel Qorti in meritu inkluz ir-referenzi taghha ghall-gurisprudenza patria u dik Ewropea, u tabbraccjahom bhala taghha. Huwa palezi illi l-allegata vjolazzjoni tal-jeddijiet tar-rikorrenti ghadha ghaddejja in kwantu l-effetti kollha emananti mill-kirja ikkreata ex lege bl-Att XXIII tal-1979 ghadhom ezistenti sal-gurnata tal-lum, u ghalhekk l-aggravju mressaq mill-konjugi Tabone ma ghandu ebda fondament fid-dritt."" Raġunament li ovvjament japplika wkoll fir-rigward tal-Kap. Fl-istess aggravju l-appellati argumentaw li sa fejn l-ilment tar- rikorrent hu bażat fuq tal-Ewwel Protokoll Konvenzjoni, skond il-proviso ta' dik id-disposizzjoni kull Stat għandu jedd li jagħmel liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjeta` skont l-interess ġenerali. id-diskrezzjoni tal-leġislatur m'għandhiex tinbidel sakemm ma tkunx manifestament mingħajr bażi raġonevoli. Għalkemm din il-Qorti ma teskudix li hemm interess ġenerali peress li l-għassa tal-pulizija qegħda tagħti servizz lill-komunita tal- Madankollu, hemm żbilanċ sproporzjonat bejn l-interessi tas-sid u tal-interess ġenerali. Il-Prim'Awla, din il-Qorti u l-QEDB ilhom issa snin jirrepetu l-istess ħaġa, ċioe` li hu meħtieġ element ta' proporzjonalita` bejn il-kera li tippermetti l-liġi u dak li jagħti s-suq ħieles b'mod li meta d-differenza bejn il-kera li tagħti l-liġi u dak tas-suq tkun wisq, jiġri illi ma jitħarisx il-bilanċ meħtieġ u hekk jinkiser il-jedd għat-tgawdija tal- proprjeta`. li l-kirja tista' tgħid hi għall-perjodu indefinit, u m'hemmx ħjiel meta r- rikorrent jista' jieħu lura l-pussess ta' ħwejġu. Il-Qorti Ewropeja għad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ Scerri v. Malta deċiż fis-7 ta' Lulju 2020 (Application Number 36318/18) saħqet:- Għalhekk, għalkemm l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni ma jiggarantixxix kumpens sħiħ fejn ikun hemm għanijiet leġittimi li jittieħdu fl-interess ġenerali, xorta jibqa meħtieġ l-element ta' proporzjonalita` bejn il-kera li tippermetti l-liġi u dak li potenzjalment jista' jinkiseb fis-suq miftuħ. Bilanċ li f'dan il-każ żgur li ma nżammx meta tikkunsidra d-diskrepanza konsiderevoli li hemm bejn il-kera li titħallas u dik li s-sid jista' jikseb jekk jikri l-fond fis-suq miftuħ li m'huwiex regolat mill-protezzjoni li l-Kap. 69 jagħti lill-inkwilin. Ir-raba' aggravju. Dan l-aggravju jindirizza r-rimedju li tat l-ewwel Qorti fir-rigward tal- Isostnu li r-rimedju tal-kumpens m'huwiex ġustifikat u f'kull każ eċċessiv meta tikkunsidra li l-kontroll ta' użu sar għal raġuni leġittima. L-ewwel Qorti illikwidat kumpens ta' tletin elf euro (€30,000). Osservat li minn dak li qal il-perit tekniku, bejn is-sena 1995 u 2019, ir- rikorrent kien jirċievi €108,972 f'kirjiet li kieku seta' jikri l-fond fis-suq miftuħ. Kompliet li meta tqis li kien biss disa' snin wara li daħlu fis-seħħ l-emendi tal-2009, li r-rikorrenti ppreżenta l-kawża u matul is-snin aċċetta l-kera li kienet offruta lilu, is-somma ta' €30,000 hu kumpens xieraq. Din il-Qorti tosserva kif:- i. Meta fl-1993 ir-rikorrent xtara l-fond, kien jaf li l-fond mikri lill- Istat sabiex jintuża bħala għassa tal-pulizija. Il-fatt li l-kirja hi waħda protetta taħt il-liġi speċjali, ovvjament wassal sabiex ir-rikorrent xtara l-fond għall-prezz ferm baxx ta' Lm1,000. Dan ifisser li għall-investiment ferm żgħir li għamel, xtara fond li llum żgur li għandu valur konsiderevoli wkoll meta tqis f'liema parti tal-Kalkara jinsab. Fl-2009 saru emendi fil-liġijiet tal-kera li wasslu sabiex il-kera togħla għal €185 kull sena (Artikolu 1531C tal-Kodiċi Ċivili) għad-djar ta' abitazzjoni u wkoll fondi kummerċjali (artikolu 1531D tal-Kodiċi Ċivili). Pero` ma jirriżultax li l-emendi ipprovdew għall-kirja tat-tip in eżami. F'kull każ fir-rigward tal-artikolu 1531C tal-Kodiċi Ċivili, il-ġurisprudenza hi ċara fis-sens li l-awment tal-kera kontemplat f'dik id-disposizzjoni ma servix biex ineħħi l-iżbilanċ bejn id-drittijiet tas-sid u l- interess ġenerali. Il-provi juru li s-sid kien talab lill-Ministru tal-Intern sabiex jingħata lura l-fond għaliex kien ser jiżżewweġ u ried jużah bħala d-dar konjugali. Ma jidhirx li taħt il-Kap. ostakolu sabiex ir-rikorrent jipproponi proċeduri quddiem il- Bord Li Jirregola l-Kera u jitlob li ma jġeddidx il-kirja għall- użu personali tiegħu, ġialadarba l-fond mhuwiex ħanut u lanqas abitazzjoni. Pero` m'hemmx prova li r-rikorrent kien ippreżenta proċeduri quddiem il-Bord Li Jirregola l-Kera biex jieħu lura l-fond. Fil-fatt hu stess xehed li wara rċieva l-ittra tas-17 ta' Ottubru 1995 mingħand is-segretarju tal-Ministeru tal-Intern, kien issellef dar mingħand missieru fejn mar jgħix u għadu jgħix hemm sal-lum (paragrafu 6 tal-affidavit a fol. v. Skond l-istima tal-valur lokatizju li għamel il-perit tekniku fil- perjodu bejn l-1995 u 2019, kirja fis-suq miftuħ kienet tirrendi total ta' €108,972 bħala kera. L-istima mill-perit tekniku saret biss waqt il-kawża u ovvjament hi opinjoni soġġettiva. Meta tqis dak kollu li għadu kif issemma fil-paragrafu preċedenti, il- Qorti hi tal-fehma li s-somma ta' €30,000 hi ġusta u fiha għandha wkoll L-intimati ilmentaw ukoll dwar il-fatt li l-ewwel Qorti ordnat li l- intimati għandhom jiżgumbraw minn ġewwa l-fond fi żmien sitt xhur. F'dan il-każ il-Qorti m'hijiex ser tvarja dik il-parti tas-sentenza ġialadarba l-kirja hi favur il-Gvern. Fil-fehma tal-Qorti dan hu l-uniku rimedju li verament hu l-iktar wieħed floku meta tikkunsidra li din mhijiex kwistjoni bejn persuni privati, u d-diskrezzjoni wiesgħa li għandha l-Qorti tal-ewwel grad u din il-Qorti fl-għoti ta' rimedju għall-ksur ta' jeddijiet fundamentali. L-Istat hu responsabbli għall-ksur tal-jedd fundamentali protett taħt l- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll, u r-rimedju li għandu jagħti hu dak li jirritorna lura l-fond lis-sid. F'dan il-każ l-għoti ta' kumpens biss mhuwiex rimedju suffiċjenti. Il-Gvern ilu sa mis-snin ħamsin igawdi dan il-fond u jużah bħala għassa tal-pulizija, u jħallas kera ferm baxxa. Il-Gvern għandu l-mezzi, inkluż dawk finanzjarji, sabiex isib fond alternattiv biex jintuża bħala għassa tal-pulizija. B'hekk ma jkomplix igawdi minn liġi li qegħda ta' kuljum tikser il-jedd tas-sid billi tpoġġi fuqu piż sproporzjonat. F'dan l-aggravju l-appellanti ilmentaw li l-ewwel Qorti naqset milli tqis l-emendi li daħlu fis-seħħ bl-Att X tal-2009 u l-konsultazzjoni vasta li L-emendi introdotti bl-Att X tal-2009 tejbu ftit il-posizzjoni tas-sid għal dak li għandu x'jaqsam mal-kera. Pero` id-diskrepanza bejn l- awment fil-kera kontemplat bl-emendi u l-valur lokatizju fis-suq miftuħ, Għal dak li jirrigwarda 'l hekk imsejħa 'l-konsultazzjoni vasta li kien hemm warajha', ma tfisser xejn. Il-fatt li seta' kien hemm konsultazzjoni mal-pubbliku ma jfissirx li l-emendi irrimedjaw għan-nuqqasijiet serji li fiha Il-ħames aggravju. tibqa' enormi. l-liġi speċjali. L-aħħar aggravju hu dwar il-kap tal-ispejjeż. Għalkemm l-appellanti ingħataw raġun għall-parti mill-ewwel aggravju, il-Qorti ma ssib l-ebda raġuni għalfejn l-appellat għandu jagħmel tajjeb għall-parti mill-ispejjeż ġudizzjarji. Dan meta tqis li xorta hemm ksur tal-artikolu 1 tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Appell inċidentali tar-rikorrent. Ir-rikorrent jippretendi li l-Qorti tal-ewwel grad kellha tillikwida kumpens għola mis-somma ta' €30,000 għall-perjodu ta' 27 sena li ilu jsofri ksur tad-dritt fundamentali. B'riferenza għar-raba' aggravju tal-Avukat tal-Istat il-Qorti diġa` għamlet konsiderazzjonijiet f'dan ir-rigward f'paragrafu 27 ta' din is- Dan kien każ fejn ma jirriżultax li kien hemm xi raġuni li tipprekludi lir-rikorrent milli jippreżenta kawża fil-Bord Li Jirregola l-Kera sabiex ma jkomplix iġedded il-kirja minħabba li għandu bżonn il-fond għall-użu personali sabiex jużah bħala r-residenza tiegħu. Dan apparti li l-Qorti tal-ewwel grad tat lir-rikorrent l-aqwa rimedju possibbli, ċioe` li jingħata lura l-pussess tal-fond oġġett tal-kawża. It-tieni aggravju jiddependi fuq l-ezitu tal-ewwel aggravju u in vista ta' dak li ntqal fil-paragrafu preċedenti, tiċħad ukoll it-tieni aggravju. Għal dawn ir-raġunijiet tiddeċiedi l-appell billi:- Tilqa' parzjalment it-tieni aggravju tal-appellanti u tiddikjara li l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ma japplikax għal-lanjanza tal-appellat għar-raġuni li ngħatat ta' din is-sentenza. Għaldaqstant, tvarja s-sentenza tal-ewwel Qorti tal-20 ta' Jannar 2020 billi tiċħad l-ewwel talba in kwantu tirreferi għall-allegat ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. Tiċħad il-kumplament tal-appell tal-appellanti. Tiċħad l-appell inċidentali tar-rikorrent u tikkonferma l-kumplament Spejjeż tal-appell a karigu tal-appellanti filwaqt li l-ispejjeż tal-appell inċidentali huma a karigu tal-appellat Mizzi Cremona. Ir-Reġistratur għandu, kif jgħid u jrid l-Art. 242(1) tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili, jibgħat kopja ta' din is-sentenza lill-iSpeaker tal-Kamra tad-Deputati. Mark Caligari Prim Mackay Giannino Vella Gera Demajo Mackay Anthony Sammut Attems Mackay Deputat Reġistratur gr