QORTI CIVILI PRIM'AWLA ONOR IMHALLEF ANNA FELICE (SEDE KOSTITUZZJONALI) Illum 06 ta' Novembru, 2018 Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2017 AF Alfred Bagley f'ismu proprju u bhala mandatarju tal- assenti Francis Verzin u tal-assenti Emanuela mart Raymond Falzon Schembri (Dipartiment tat-Taxxi Interni nru. Il-Qorti: Rat ir-rikors tal-atturi Alfred Bagley f‟ismu proprju u bhala mandatarju tal-assenti Francis Verzin u tal-assenti Emanuela mart Raymond Falzon Schembri (Dipartiment tat-Taxxi Interni nru. 077022112), Emanuel sive Noel Brincau, Ħal Ghaxaq mart legalment separata minn James Ellul Fenech, Evelyn mart Alexander Esinduy, li permezz tiegħu wara li ġie premess illi: Huma proprjetarji tal-fond, 11 "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien li l-antekawza minnhom Georgina Giardino Mifsud kienet ikkoncediet lil Marcel Camenzuli b‟kuntratt tas-27 ta‟ Novembru 1976 fl-atti tan-Nutar Dottor Victor Azoitel li kopja tiegħu qegħda tiġi hawn annessa u mmarkata bħala Dokument "A". Din il-proprjetà giet koncessa ghal perjodu ta‟ sbatax-il sena ta‟ Dicembru 1976 versu s-subcens annwu u mill-15 temporanju ta‟ Lm144 fis-sena pagabbli kull xahar bil-quddiem b‟effett mill-15 ta‟ Dicembru 1976. Ai termini tal-Artikolu 6 tal-kuntratt fuq imsemmi Dokument "A", Marcel Camenzuli kellu dritt illi qabel l-iskadenza tal-perjodu il-prezenti subemfitewtiku subemfitewsi ghal sbatax-il sena ohra principjabbli mill- iskadenza tal-prezenti subemfitewsi u dan bl-istess subcens u bl-istess kundizzjonijiet fuq indikati. B‟kuntratt tas-7 ta‟ Dicembru 1993 fl-atti tan-Nutar Dottor John Welch hawn anness u mmarkat bhala Dokument "B", Marcel Camenzuli gedded l-istess koncessjoni emfitewtika b‟effett mill- 15 ta‟ Dicembru 1993 ghal perjodu ta‟ sbatax-il sena ohra, bis- subcens annwu u temporanju ta‟ Lm144 fis-sena. B‟kuntratt tal-15 ta‟ Gunju 2007 fl-atti tan-Nutar Dottor André Cassar Abela li kopja tieghu qed jigi hawn anness u mmarkat bhala Dokument "C", Marcel Camenzuli ta b‟titolu ta‟ donazzjoni lil ibnu intimat Nicholas Camenzuli s-sub utile temporanju ghar- rimanenti perjodu mill-perjodu ta‟ sbatax-il sena li bdew jiddekorru mill-15 ta‟ Dicembru 1993 biex b‟hekk il-koncessjoni subemfitewtika temporanja kellha tiskadi fl-14 ta‟ Dicembru 2010. Din is-subkoncessjoni emfitewtika temporanja skadiet fl-14 ta‟ Dicembru 2010 u l-intimat Nicholas Camenzuli ppretenda li jista‟ jkompli jokkupa l-fond taht titolu ta‟ kera b‟zieda fis-subcens skond ir-rata ta‟ inflazzjoni però li qatt ma kellha teccedi d- doppju u dan ai termini ta‟ l-Att XXIII tal-1979 u jkompli jizdied fil-kera kull hmistax-il sena però qatt iktar mid-doppju ta‟ dak li kien qed jithallas qabel tali skadenza. Ghalhekk l-intimat Camenzuli beda jgawdi kirja sfurzata fuq is- sidien minghajr ma nzamm il-proporzjon bejn id-drittijiet tas- sid u dawk tal-inkwilin b‟kera ta‟ Lm288 fis-sena li bl-Att X tal- 2009 mill-1 ta‟ Jannar 2013, il-kera kellha tizdied kull tlett snin. Il-kera fl-1 ta‟ Jannar 2013 sar €716.46c ekwivalenti ghal Lm307.57c u mill-1 ta‟ Jannar 2016 il-kera zdiedet ghal €736.59c fis-sena. Dan il-fond kien dekontrollat kif jirrizulta mid-Dokument "D". Effettivament qabel ma daħlet fis-seħħ l-Att XXIII ta‟ l-1979, ġja la darba l-fond kien fond dekontrollat, ma kienx soġġett għar-rekwiżizzjoni u l-lokazzjoni ta‟ l-intimati Casolani u wara li kienet tispicca l-koncessjoni emfitewtika temporanja u tigdida relattiva ossija fl-14 ta‟ Dicembru 2010 il-fond kien ikollu jinghata battal lill-atturi. Bid-dħul fis-seħħ ta‟ l-Att XXIII ta‟ l-1979, din is-sitwazzjoni tbiddlet radikalment u l-intimati u l-eredi tagħhom li kienu jgħixu magħhom, ġie mogħti lilhom id-dritt li jibqgħu jgħixu fil- fond basta li jkunu ċittadini Maltin u li jużaw il-fond bħala residenza ordinarja tagħhom u awment fil-kera skond ir-rata ta‟ inflazzjoni kif determinata mill-Awtoritajiet Governattivi. Għalhekk effettivament ir-rikorrenti ġew spossessati mid-dritt ta‟ użu tal-proprjetà tagħhom, wara li skada t-terminu lokatizju u għalhekk ġie assoġġettat għal relazzjoni forzata ta‟ sid u inkwilin għal perijodu indefinit u għalhekk intilef il-bilanċ bejn l- interessi ta‟ l-inkwilini u dawk tas-sidien, minkejja l-ftehim milħuq bejn il-partijiet fit-2 ta‟ Gunju 1977, u fil-verbal tas- seduta tas-16 ta‟ Mejju 2018, il-Qorti ordnat il-korrezzjoni fid- data li ghandha taqra 27 ta‟ Novembru 1976. Konsegwentement bl-Att XXIII ta‟ l-1979, minkejja li l-fond 11, "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien kien fond dekontrollat kif jirriżulta mid-dokument tal-Valuation Office, hawn anness u mmarkat bħala Dokument "D" u għalhekk ma setax jiġi rekwiżizzjonat mill-Awtoritajiet kompetenti, u l-intimat Casolani ppretenda illi jkompli jiddetjeni l-istess fond, b‟titolu ta‟ lokazzjoni fil-perijodu ta‟ rilokazzjoni taħt il-provvedimenti tal- Kap. 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta għax huwa ċittadin Malti, li juża l- fond bħala residenza ordinarja tieghu u li kien lest biex iħallas awment fil-kera skond ir-rata tal-inflazzjoni mill-aħħar tiġdida ammontanti għal €736.59c fis-sena u dan għal perjodu ta‟ tlett snin ohra sal-1 ta‟ Jannar 2019. B‟dan il-mod, ir-rikorrenti ġew mċaħħda mit-tgawdija tal- proprjetà tagħhom, mingħajr ma ġew mogħtija kumpens xieraq għat-tehid tal-pussess tal-istess fond, minkejja l-kuntratti ta‟ subkoncessjoni emfitewtika temporanja miftehma bejn l- antekawza tal-atturi u l-antekawza tal-intimat Camenzuli u dan qabel id-dħul in vigore tal-Att XXIII ta‟ l-1979 u infatti l-unika kumpens li ġie offrut kien li jitħallas iż-żieda fir-rata ta‟ l- il-prinċipji stabbiliti mill-Konvenzjoni Ewropeja, inflazzjoni però qatt iktar mid-doppju wara l-għeluq tal-perjodu lokatizju. Fil-fatt, il-valur lokatizju tal-istess fond, dak iż-żmien ossija fil- 15 ta‟ Dicembru 2010, kien ferm ogħla minn dak mogħti lilhom bl-Att XXIII ta‟ l-1979. Inoltre r-rikorrenti kellhom bżonn dan il-fond biex imorru jabitaw fih huma u membri tal-familja tagħhom u minhabba l- impossibilità tagħhom biex jieħdu lura l-pussess tal-fond ossia li jerġgħu jieħdu lura l-fond proprjetà tagħhom minħabba l- bżonnijiet tagħhom u minħabba li kien skada t-terminu lokatizju, id-disposizzjonijiet ta‟ l-Att XXIII qiegħed ukoll jilledi d-drittijiet tagħhom ta‟ proprjetà, kif protetti mill-Kostituzzjoni ta‟ Malta u mill-Konvenzjoni Ewropeja. Huma għalhekk ġew privati mill-proprjetà tagħhom stante illi l- skond l-applikazzjoni tal- prinċipju tal-legalità provvedimenti ikunu għandhom suffiċjentement aċċessibli, preċiżi u li wieħed għandu jistenna fi stat demokratiku fl-applikazzjoni tagħhom – vide Brahmi vs. Poland (GC) no. 31443/96, 147, ECHR 2004-V and Borg Degiorgio vs. Malta, no. 4251/02, 31, 8 November, 2005 u Amato Brancaleone vs. Malta – Applikazzjoni No. 47045/06 deċiża fl-15 ta‟ Settembru, 2009. Fiċ-ċirkostanzi, meta fuq r-rikorrenti subkoncessjoni emfitewtika temporanja ta‟ fond dekontrollat, huma qatt ma kellhom jippretendu illi b‟leġislazzjoni ta‟ l-Att XXIII ta‟ l-1979, il-Gvern ta‟ Malta kellu jgħaddi Liġi li jużurpalhom liberu trasferiment ta‟ proprjetà mhux skond il-ftehim raġġunt u jagħti dritt għar- renova tal-lokazzjoni lill-inkwilini mhux taħt kondizzjonijiet ġusti billi jimponilhom li jirċievu kera irriżorja mhux skond is- suq u li ma tirriflettix il-valur lokatizju tal-fond, liema liġi għalhekk ma krejatx bilanċ tar-rekwiżit tal-prinċipju ta‟ proporzjonalità. Prinċipju massimu li għandu jiġi segwit, hu li l-individwu m‟għandux jiġi assoġġettat għal leġislazzjoni li huwa ma setax id-dritt taghhom ta‟ tal-liġi jipprevedi li ġġib toqol u telf esaġerat ukoll fil-kumpens li għandu jirċievi għat-tehid effettiv tal-proprjetà tiegħu kif ġara f‟dan il-każ – Vide Sporrong and Suda vs. Sweden (1982), 69-74 u Axlag vs. Romania (GC) no. 28342/95, 78, ECHR 1999-VII u Bonello Cortis and Baluci vs. Italy, deċiza fit-28 ta‟ Settembru, 1995, 33, Series A no. 315 – B u Immobiliare Saffi vs. Italy (GC) no. 22774/93, 54, ECHR 1999-V and Brahmi - 151). Konsegwentement a tenur ta‟ l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja, ġja ladarba kien hemm ksur ta‟ l-Artikolu 1 ta‟ l- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja, l-intimati għandhom iħallsu kumpens biex ikun hemm sodisfazzjon ġust lir-rikorrenti għal ħsara minnu sofferti. Għalhekk ir-rikorrenti huma ntitolati għal kumpens minħabba t- telf fil-kontroll, użu u tgawdija tal-proprjetà tagħhom minn meta huma ma setgħux jieħdu lura l-proprjetà tagħhom minħabba l-leġislazzjoni intavolata bl-Att XXIII ta‟ l-1979 u dan mill-1 ta‟ Settembru, 1984 – Vide Gollcher vs. The United Kingdom (GC) no. 35605/97, 40, ECHR 2002-IV; Ellul Hawes and Bartolo Galea vs. The United Kingdom - Nos. 42949/98 u 53134/99, 52, deċiża fl-10 ta‟ Mejju, 2007; Akkus vs. Turkey fid-9 ta‟ Lulju, 1997, Reports 1997-IV, 35; – deċiza Ducker vs. Ukraine – No. 5596/03, 22 ta‟ Novembru, 2005, 30, unpublished; Prodan vs. Moldova – No. 49806/99, 73, ECHR 2004-III (extracts); Ghigo vs. Malta – No. 31122/05, 20, deċiża 17 ta‟ Lulju, 2008 u Galea St. John and Attard Dujic vs MALTA deciza fit-30a' Lulju 2015 mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. fil-25 il-Prim‟Awla Barra minn hekk tal-Qorti Civili, Sede Kostituzzjonali fil-kawza "Rose Khedri vs Avukat Generali et" deciza ta‟ Frar 2016 u kkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali fil-11 ta‟ Lulju 2016 iddecidiet illi f‟kaz simili bhal dan meta giet iffirmata s-subkoncessjoni emfitewtika temporanja s-sidien ma setghu qatt jipprevedu l-piz eccessiv li kienu ser ikomplu jerfghu mat-trapass ta‟ kwazi 34 sena. jigu Isegwi ghalhekk kkunsidrati illi rrinunzjaw inkondizzjonatament b‟mod indefinit u perpetwu ghad-dritt ta‟ tgawdija tal-proprjetà taghhom, l-atturi rikorrenti ma jistghux b‟sagrificcju lejn l-interess generali socjali li fir-realtà tali interess m‟ghadux ireggi tul il-milja taz-zmien. Ir-rikorrenti iħossu illi fir-rigward tagħhom ġie miksur l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta‟ Malta, kif ukoll l-Ewwel Artikolu ta‟ l- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja u konsegwentement għandhom jitħallsu kumpens a tenur ta‟ l-Artikolu 41 tal- Konvenzjoni Ewropeja, stante illi huma ġew privati, mingħajr tal-proprjetà ma ngħataw kumpens ġust għat-tgawdija tagħhom u ċioè tal-fond 11, "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien minħabba d-disposizzjonijiet ta‟ l-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal- Liġijiet ta‟ Malta, kif emendat bl-Att XXIII ta‟ l-1979. Intalbet din il-Qorti sabiex: 1. Tiddikjara u tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l- operazzjonijiet ta‟ l-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta‟ l-1979, u bl- Malta kif emendat bl-Att XXIII ta‟ operazzjonijiet tal-Liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta‟ rilokazzjoni lill-intimat Nicholas Camenzuli u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom. Konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d-drittijiet tagħhom għat-tgawdija tal-proprjetà tagħhom 11 "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien bi vjolazzjoni ta‟ l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta‟ Malta, u l- Ewwel Artikolu ta‟ l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta‟ Malta) u b‟hekk tagħtihom ir-rimedju li jidhrilha xierqa fis- sitwazzjoni inkluz l-izgumbrament tal-intimati mill-fond. Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimati huma responsabbli għal sofferti mir-rikorrenti danni b‟konsegwenza ta‟ l-operazzjonijiet ta‟ l-Att XXIII ta‟ l- 1979 li ma kreawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dak ta‟ l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjetà in kwistjoni ai termini ta‟ l- Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja. Tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir- rikorrenti, ai termini ta‟ l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja. Tikkundanna lill-intimati iħallsu l-istess kumpens u danni likwidati ai termini ta‟ l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja. Bl-ispejjeż, kompriżi dawk ta‟ l-ittra uffiċjali tas-19 ta‟ April 2017 li kopja taghha qed tigi hawn esebita u mmarkata bhala Dokument "E" u bl-inġunzjoni tal-intimati għas-subizzjoni. Rat id-dokumenti annessi. Rat ir-risposta tal-intimat Avukat Ġenerali li permezz tagħha eċċepixxa illi: In linea preliminari, mill-premessi fir-rikors in risposta, jidher li r-rikorrenti naqsu milli jagħmlu użu mir-rimedji ordinarji provduti taħt il-Kapitolu 69 tal-Liġijiet ta‟ Malta maħsuba għal sitwazzjonijiet bħal każ de quo. In linea preliminari wkoll u mingħajr preġudizzju għas- suespost, huwa xieraq u opportun li r-rikorrenti jippruvaw it- titolu tagħhom ta‟ sidien fuq il-proprjetà 11, "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien. Fil-mertu u mingħajr preġudizzju għas-suespost, l-intimat jopponi l-allegazzjonijiet avvanzati mis-sidien tal-fond bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt u jirrileva illi ma seħħ l-ebda ksur da parte tiegħu tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem fil-konfront tagħhom ai termini tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll, kif ukoll tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. L-esponenti jeċepixxi l-improponibilità tat-talba abbażi tal- Artikolu 41 tal-Konvenzjoni u dan stante li dan l-artikolu japplika biss għall-organi ġudizzjarji tal-Kunsill tal-Ewropa u mhux għall-Qrati Maltin. Kemm hu hekk dan l-artikolu tat- Trattat ma jifformax parti mill-liġi Maltija għaliex mhuwiex inkluż tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali‟ kif riprodotta fl-Artikolu 2 tal-Kap 319 tal-Liġijiet „Drittijiet ta‟ ta‟ Malta u lanqas ma ġie traspost fil-liġi domestika skont l- Artikolu 3 (3) tal-Kap 304 tal-Liġijiet ta‟ Malta. Subordinatament u mingħajr preġudizzju għas-suespost, l- allegazzjonijiet tas-sidien huma infondanti fil-fatt u fid-dritt in kwantu li l-fond in kwistjoni jidher li huwa okkupat fuq bażi legali ai termini tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta. L-Artikolu 5 tal-Kap 158 bl-ebda mod ma jikkostitwixxi teħid forzuz tal-proprjetà jew teħid obbligatorju iżda kontroll ta‟ użu ta‟ proprjetà fil-parametri tal-Kostituzzjoni u tal-Konvenzjoni Ewropea u għalhekk l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikoli 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni mhux applikabbli. Sabiex jingħad li kien hemm teħid forzuz jew obbligatorju, jeħtieġ li persuna tiġi svestita minn kull dritt li għandha fuq il- proprjetà, meta fil-każ odjern l-istat sempliċiment irregolarizza sitwazzjoni soċjali fl-ambitu tal-ġid komuni, mingħajr però ma ġew ippreġudikati d-drittijiet tas-sidien quo proprjetarji tal-fond de quo u dan stante li s-sidien qatt ma ġew totalment żvestiti mid-drittijiet tagħhom fuq il-propjetà mertu ta‟ din il-kawża. Ai termini tal-proviso tal-Artikolu 37 (1) tal-Kostituzzjoni, il- leġislatur jista‟ jistabilixxi l-kriterji li għandhom jitħarsu, tenut kont tal-fatturi u ċ-ċirkostanzi kollha, sabiex jiġi ffissat il- kumpens li għandu jitħallas fuq il-proprjetà. Il-provvedimenti tal-Kap. 158 huma immirati lejn ċirkostanzi speċjali fil-pajjiż li jinkwadraw ruħhom f‟dawk iċ-ċirkostanzi u każijiet speċjali li skond l-imsemmi proviso jiġġustifikaw lil- leġislatur sabiex fl-interess nazzjonali jkun hu li b‟liġi jistabilixxi l-kumpens. Il-ħsieb ta‟ min fassal il-Kostutzzjoni jorbot ma‟ dak li ngħad mill-Kummissjoni fi Iż-Żurrieq fil-każ Connie Galea St. John and other v. Malta deċiża fit-12 ta‟ Jannar 1991 li stqarret li: Huwa fatt magħruf li l-għan wara din il-liġi hu li kulħadd ikollu fejn joqgħod u li l-użu tal-proprjetà anke privata jgħin biex dan iseħħ. Illi ċertament dan jikkwalifika bħala interess ġenerali għall-fini ta‟ dawn l-artikoli. Fir-rigward ta‟ Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll għandu jingħad li meta l-iskop pubbliku jkun wieħed soċjali, il-valur li jiġi pretiż minn sid il-fond bħala kumpens ta‟ l-użu li qed isir mill-fond ma jistax jitkejjel mal-valur li l-fond iġib fis-suq, diment li l- ammont, żgħir kemm hu żgħir „pursues a purpose of general interest which was not manifestly without foundation,' dan huwa ġustifikat u legalment aċċettat (Mellacher and Other v. Austria, 1989). L-aġġustament fil-kera jilħaq il-bilanċ bejn l- interess ġenerali u dak tal-privat, għaldaqstant mhux il-każ li wieħed jitkellem fuq kumpens mhux xieraq. Dato ma non concesso, li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, fatt li qed jiġi kontestat, l-esponent jirrileva li fiċ-ċirkostanzi tal-każ dikjarazzjoni ta‟ ksur hija suffiċjenti. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri Għaldaqstant, l-esponent jitlob bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti jogħġobha tiċħad it-talbiet kif dedotti fir-rikors promotur bħala infondati fil-fatt u fid-dritt stante li ma hemm ebda ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti ai termini tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u/jew tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol tal- Konvenzjoni Ewropea, bl-ispejjeż konta tagħhom. 1 Ara wkoll Amato Brancaleone vs. Malta, App Nru 47045/06 deċiża fil-15 ta' Settembru 2009. Rat ir-risposta tal-intimat Nicholas sive Niki Camenzuli li permezz tagħha eċċepixxa illi: B‟mod preliminari, ma tezisti l-ebda persuna bin-numru tal- karta tal-identità Maltija 78896(M) u ghalhekk ir-rikorrenti ghandhom jitolbu awtorizzazzjoni minn din l-Onorabbli Qorti tal-identità Maltija ghall-korrezzjoni indikata tar-rikorrenti Marika mart Alexander Sant. B‟mod preliminari wkoll, ma tezisti l-ebda persuna bin-numru tal-karta tal-identità Maltija 869164(M) u ghalhekk ir-rikorrenti ghandhom jitolbu awtorizzazzjoni minn din l-Onorabbli Qorti ghall-korrezzjoni tal-identità Maltija indikata tar-rikorrenti George Khedri. B‟mod preliminari wkoll, trid tingieb prova tal-mandat li allegatament nghata lir-rikorrent Alfred Bagley (K.I. 131127(M)) mir-rikorrenti allegatament assenti Francis Verzin (K.I. 6789709(M)) u Emanuela mart Raymond Falzon Schembri (Dipartiment tat-Taxxi Interni nru. 352554257), kif ukoll tal-mandat li allegatament nghata lir-rikorrent Antonia sive Tania Cassar Bellizzi Brincau mart divorzjata minn Philip Cassar Bellizzi (K.I. 86406(M)) mir-rikorrenti allegatament assenti Simone Assadi (Dipartiment tat-Taxxi Interni nru. B‟mod preliminari ukoll, ir-rikorrenti kollha ghad iridu jippruvaw li huma proprjetarji tal-fond 11, "Thames", Amery Street, Ħal Tarxien u cioè li l-antekawza taghhom hija d-defunta Georgina Giardino Mifsud. Minghajr pregudizzju ghas-suespost u b‟mod preliminari, l- ewwel talba tar-rikorrenti hija prima facie insostenibbli kemm fil-fatt u kif ukoll fid-dritt, bhal bqija tat-talbiet l-ohra li huma konsegwenzjali u dipendenti fuq l-ewwel talba u dan ghaliex ir- rikorrenti qeghdin jinvokaw, jew ahjar jallegaw li tmur kontra l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta‟ Malta u l-Ewwel Artikolu tal- Protokol tal- Bniedem, l-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta li jitratta dwar x‟jigri wara t-tmiem ta‟ kirja (sottolinear mizjud) ta‟ dar ta‟ abitazzjoni mneħħija mill-kontroll meta l-kerrej ikun cittadin Malti u jkun qed jokkupa l-fond bhala r-residenzja ordinarja tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet Fil-kaz prezenti, huwa car mid-dokumenti mressqa mir-rikorrenti illi l-fond in kwistjoni kien gie koncess lill- antekawza tal-esponenti intimat taht titolu ta‟ enfitewsi temporanja u mhux mikri lilu u ghalhekk ma japplikawx id- disposizzjonijiet tal-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta. Ghalhekk din l-Onorabbli Qorti, anke fuq livell prima facie, ma tista qatt issib xi ksur tad-drittijiet allegati mir-rikorrenti, u ghandha ghaldaqstant tichad it-talbiet kollha tar-rikorrenti. Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, l-allegazzjoni tar-rikorrenti illi l-proprjetà taghhom ttehdila l-pussess taghha b‟mod obbligatorju minghajr ma gew sodisfatti r-rekwiziti tal- Art. 37 tal-Kostituzzjoni, ma tregix u hija legalment infondata fil-fatt u fid-dritt peress illi d-disposizzjonijiet relattivi tal-Kap 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta jikkontrollaw l-uzu tal-proprjetà u mhux it-titolu tal-proprjetà innifisha (ara fost ohrajn "Josephine Lejman et vs Avukat Generali" deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fis-7/12/2009) u ghalhekk illum il-gurnata r-rikorrenti lkoll ghadhom sidien tal-fond in kwistjoni. Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, u b‟kull rispett lejn din l-Onorabbli Qorti, t-talba tar-rikorrenti sabiex din il- Qorti tordna l-izgumbrament tal-esponent intimat ma tistax tintlaqa‟ minn din l-istess Qorti u ma taqax taht il-kompitu taghha, peress illi jekk din il-Qorti ssib li d-disposizzjonijiet relattivi tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta jledu d-drittijiet tar- il- rikorrenti (taht Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet tal-Bniedem) l-unika accertament gudizzjarju li jista‟ jinghata kontra l-esponent intimat huwa dak illi dan tal-ahhar ma jkunx jista‟ jibqa jinvoka d-disposizzjonijiet in kwistjoni sabiex ikompli jghix fil-fond in kwistjoni, u mhux accertament gudizzjarju illi l-esponent intimat ghandhu jizgombra mill-istess fond. il-Kostituzzjoni ta‟ Malta u/jew taht Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, n-nuqqas ta‟ proporzjonalità tal-ligi msemmija u d-disproportionate and excessive burden fuq ir-rikorrenti, zewg kriterji necessarji sabiex jinstab ksur tal-Artikolu 1 tal-Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, ma jissusstux fil-kaz prezenti u dan ser johrog bic-car meta din l-Onorabbli Qorti taghmel il-kompitu dwar min seta‟ jew jista‟ jsofri l-aktar, jekk hux sitta u erbghin individwi differenti (i.e. ir-rikorrenti) illi, haga tal-iskantament, lkoll kemm huma jidhru li gew fi bzonn ta‟ dan il-fond biex imorru jabitaw fih (huma u membri tal- familja taghhom!) jew jekk jispiccax isofri l-iktar – jekk din il- Qorti tordna l-izgumbrament tieghu – l-esponent intimat, illi meta fil-15 ta‟ Gunju 2007 akkwista l-fond b‟donazzjoni (taht titolu ta‟ sub enfitewsi perpetwa ghal perjodu li kien fadal sal- 14 ta‟ Dicembru 2010) mhux biss kellu legitimate expectation illi huwa ser ikun jista‟ jibqa‟ jgawdi l-fond taht titolu ta‟ kirja wara l-iskadenza tac-cens izda inoltre, fis-snin li ghaddew, ghamel diversi miljoramenti fil-fond a spejjez tieghu b‟dan illi l- valur tal-istess fond illum il-gurnata zdied sostanzjalment. Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, din l-Onorabbli Qorti ghandha tiehu in konsiderazzjoni l-fatt importanti illi l- enfitewsi in kwistjoni skadiet pjuttost ricentament (wara li kienet giet imgedda bi ftehim miz-zewg partijiet fis-7 ta‟ Dicembru 1993) u cioè fl-14 ta‟ Dicembru 2010 u dan fi zmien meta digà kienu dahlu fis-sehh l-emendi fil-ligi tal-kera (Att X tal-2009) – Art. 1531C tal-Kap. 16 tal-Ligijiet ta‟ Malta – li ssostwixxu l-provvedimenti tal-Art. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta fir- rigward tar-revizjoni perjodika tal-ammont tal-kera. Tali emendi gabu s-sitwazzjoni fejn tidhol il-kwantum tal-kera ferm izjed ragjonevoli milli kif kienet qabel b‟dan illi issa zgur ma jistax jitqies illi gew jew li qed jigu jew li ser jigu lezi xi drittijiet tal-proprjetarji f‟dan ir-rigward. Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu u bir-rispett kollu lejn din l-Onorabbli Qorti, huwa proprju jekk din l- Onorabbli Qorti tilqa‟ t-talbiet tar-rikorrenti u tordna l- izgumbrament tal-esponent intimat mill-fond in kwistjoni, illi jigu lezi d-drittijiet fundamentali tal-esponent intimat taht l- Artikolu 1 tal-Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id- Drittijiet tal-Bniedem, u dan mhux biss ghaliex f‟tali eventwalità l-esponent intimat ikun safà vittma ta‟ sitwazzjoni legali illi fil- 15 ta‟ Gunju 2007 ma setax jipprevedi, izda inoltre ghaliex ikun sab ruhu f‟sitwazzjoni ta‟ nuqqas ta‟ protezzjoni illi lanqas il- legislatur ma kkontempla meta ghadda l-emendi tal-Att X tal- 2009. F‟dan ir-rigward, l-Artikolu 39(4) tal-Att X tal-2009 jghid illi: "Id-disposizzjonijiet tat-Titolu IX tat-Taqsima II tat-Tieni Ktieb tal-Kodiċi Ċivili, Il-Mellieha, għandhom japplikaw ukoll għall-kirjiet ta' fondi urbani fejn kuntratti ta' ċens jew sub-ċens ikunu fi tmiemhom ġew jew għad iridu jiġu mibdula f'kera bis-saħħa tal-liġi: Iżda fil-każ ta' kirjiet kostitwiti permezz tal-Ordinanza li Tneħħi l-Kontroll tad-Djar, id-disposizzjonijiet ta' dik l- l-inkwilin u d- Ordinanza disposizzjonijiet li jipprovdu għat-trasferiment tal-kirja wara l-mewt tal-inkwilin għandhom jibqgħu japplikaw minkejja d-disposizzjoniijet hawn qabel imsemmija tal- Kodiċi Ċivili." jiddefinixxu min hu Dan ifisser illi fl-Att X tal-2009, l-intenzjoni tal-legislatur kienet illi l-inkwilini li kienu qed igawdu kirjiet kostitwiti taht il-Kap. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta, bhala ma hu l-kaz de quo, kellhom igawdu privilegg fuq l-inkwilini l-ohra u ma jigux milquta ghal kollox bl-istess emendi tant illi ghal kuntrarju tal-inkwilini l- ohra, il-legislatur ma illimitax id-durata tal-istess kirjiet sat- tmiem tal-hajja taghhom. Ghalhekk li kieku din il-Qorti kellha tilqa‟ t-talbiet tar-rikorrenti, l-esponent intimat isib ruhu f‟sitwazzjoni sahansitra aghar mill-inkwilini l-ohra (i.e. b‟kirjiet moghtija qabel l-1995) ghaliex il-kirja tkun giet terminata b‟mod immedjat, sitwazzjoni li zgur la kienet prevista u lanqas mixtieqa mill-legislatur fl-Att X tal-2009. Ghalhekk u b‟mod sussegwenti ghall-eccezzjoni precedenti, f‟kaz illi din l-Onorabbli Qorti ssib favur ir-rikorrenti u tordna illi d-disposizzjonijiet relattivi tal-Kap. 158 huma bla effett, ir- rimedju illi ghandhom jinghataw ir-rikorrenti (apparti rimedju pekunjarju mill-Gvern ta‟ Malta, f‟kaz illi din il-Qorti jidhrilha li hekk ikun xieraq) ghandu jkun biss dak illi l-esponent intimat ma' jibqax jinvoka l-istess disposizzjonijiet (sabiex ikompli jghix fil-fond oggett tal-kawza) mid-data tas-sentenza „l quddiem u mhux illi jithassar b‟mod retroattiv dak li l-esponent digà invoka mal-iskadenza tac-cens fl-14 ta‟ Dicembru 2010. B‟hekk dan ikun ifisser illi l-esponent intimat tal-inqas jibqalu d-dritt illi jibqa‟ jghix fil-fond sat-tmiem ta‟ hajtu (u b‟hekk isib ruhu bejn wiehed u iehor fl-istess ilma mal-inkwilini l-ohra li jgawdu kirjiet moghtija qabel l-1995) u jkunu s-successuri tieghu li jkunu pprojbiti milli jinvokaw id-disposizzjonijiet tal- Kap. 158 tal-Ligijiet ta‟ Malta fejn jirrigwarda d-definizzjoni ta‟ "inkwilin". Minghajr pregudizzju ghas-suespost, fil-mertu, ghalkemm l- esponent intimat huwa legittimu kontradittur f‟kawza ta‟ din ix- xorta peress illi l-ezitu taghha jista‟ jkollha effetti legali anke fuqu u peress illi l-presenza tieghu hija necessarja ghall-finijiet tal-integrità tal-gudizzju, jekk din l-Onorabbli Qorti ssib li l-ligi msemmija hija tabilhaqq bi ksur tad-drittijiet tar-rikorrenti, l- intimat ma‟ jista qatt legalment jirrispondi b‟mod pekunjarju ghal tali inkonstituzzjonalità u lanqas ghandu jehel l-ispejjez ta‟ din il-kawza, u dan kif del resto gie ritenut diversi drabi mill- Qrati taghna inkluz fis-sentenza imsemmija mir-rikorrenti stess fir-rikors mahluf taghhom, "Rose Khedri vs Avukat Generali et" (25/02/2016 u kkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali fil- 11/07/2016). Minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, t-talbiet tar- rikorrenti huma totalment infondati kemm fil-fatt u kif ukoll fid- dritt. Salvi eccezzjonijiet ulterjuri jekk ikun il-kaz. Bl-ispejjez. Rat ir-relazzjoni tal-perit tekniku Godwin Deguara Caruana Gatto, mahtur minn din il-Qorti fl-udjenza tas-27 ta‟ Novembru 2017 sabiex jirrelata dwar il-valur lokatizju tal-proprjetà mertu tal-kawża. Semgħet ix-xhieda prodotti. Rat in-noti ta‟ sottomissjonijiet tal-partijiet. Rat li l-kawża tħalliet għas-sentenza. Rat l-atti kollha tal-kawża. Ikkunsidrat illi permezz ta‟ din l-azzjoni, l-atturi qegħdin jitolbu lill-Qorti ssib leżjoni tad-drittijiet tagħhom kif sanċiti permezz tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea dwar il-protezzjoni tad- Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali, minħabba l-operat tal-Artikolu 12 tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta, kif emendat bl-Att XXIII tal-1979. Mill-provi prodotti jirriżulta li l-kawża tirrigwarda l-fond 11, "Thames", Triq Amery, Ħal Tarxien. Permezz ta‟ kuntratt pubbliku datat 27 ta‟ Novembru 1976 fl-atti tan-Nutar Dottor Victor Azoitel, Georgina Giardino Mifsud, l-antekawża tar-rikorrenti, kienet ikkonċediet dan il-fond lil Marcel Camenzuli b‟titolu ta‟ sub- enfitewsi temporanja għal sbatax-il sena mill-15 ta‟ Diċembru 1976 versu s-sub-ċens annwu u temporanju ta‟ Lm144 fis- sena. A tenur tal-artikolu 6 ta‟ dan il-kuntratt, Marcel Camenzuli kellu d-dritt li qabel l-iskadenza tal-perjodu taċ-ċens, iġedded il-konċessjoni għal sbatax-il sena oħra bl-istess sub-ċens u bl- istess kundizzjonijiet tal-kuntratt oriġinali. Għaldaqstant, permezz ta‟ kuntratt datat 7 ta‟ Diċembru 1993 fl-atti tan- il- Nutar Dottor John Welch, Marcel Camenzuli ġedded konċessjoni enfitewtika għal sbatax-il sena oħra bis-sub-ċens temporanju ta‟ Lm144 fis-sena. Permezz ta‟ kuntratt tal-15 ta‟ Ġunju 2007 fl-atti tan-Nutar Dottor André Cassar Abela, Marcel Camenzuli ta b‟titolu ta‟ donazzjoni lil ibnu l-intimat Nicholas sive Niki Camenzuli s-sub-utile temporanju tal-fond għar-rimanenti perjodu tal-konċessjoni enfitewtika. Il-konċessjoni enfitetwika kif prorogata skadiet fl-14 ta‟ Diċembru 2010. Madanakollu, a tenur tal-artikolu 12(2)(b)(i) tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta, l-intimat kellu dritt jibqa‟ jokkupa l-fond b‟titolu ta‟ kera li tkun daqs iċ-ċens li kien jitħallas minnufih qabel ma għalqet l-enfitewsi, miżjud fil-bidu tal-kirja b‟ammont li jkun mhux iżjed minn dak iċ-ċens li kien jitħallas li jirrappreżenta bi proporzjon għal dak iċ-ċens iż-żieda fl-inflazzjoni minn meta ċ-ċens li għandu jiżdied ġie stabbilit l- aħħar, b‟dan illi jerġa jiżdied b‟dan il-mod kull 15-il sena sussegwenti sakemm tibqa‟ l-kirja favur l-intimat u/jew favur min għandu dritt jiret il-kirja skont il-liġi. Għalhekk, fi tmiem il-konċessjoni enfitewtika, l-atturi kienu kostretti jirrikonoxxu lill-intimat fil-kirja tal-fond in kwistjoni bid-dritt li jirċievu mingħandu l-kera annwali ta‟ Lm288. Skont l-Att X tal-2009 din il-kera tiżdied kull tlett snin b‟dan illi l-kera fl-1 ta‟ Jannar 2013 kienet tammonta għal €716.46 fis-sena filwaqt illi mill-1 ta‟ Jannar 2016 żdiedet għal €736.59 fis-sena. L-atturi rrifjutaw li jaċċettaw kera mingħand l-intimat, liema kera qegħda għalhekk tiġi depożitata minnu taħt l-awtorità tal- Qorti. Skont il-perit tekniku, il-valur lokatizju tal-fond illum huwa ta‟ €23,952 fis-sena filwaqt illi l-valur fuq is-suq jammonta għal €435,000. L-atturi jikkontendu li bl-operat tal-Artikolu 12 qegħdin isofru leżjoni tad-drittijiet tagħhom bħala sidien tal-fond mertu tal- kawża peress li hemm nuqqas ta‟ proporzjonalità bejn il-valur lokatizju tal-fond u l-kera stabbilita mill-liġi, kif ukoll peress illi m‟għandhomx rimedju effettiv sabiex jieħdu lura pussess tal- fond. Għaldaqstant, huma jgħidu li qed jiġu leżi d-drittijiet fundamentali tagħhom kif protetti skont l-ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u l-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta‟ Malta. Konsegwentement, huma qegħdin jitolbu lill-Qorti tillikwida u tordna l-ħlas ta‟ kumpens ġust għall-leżjoni tad-drittijiet tagħhom kif ukoll tagħtihom rimedju xieraq fiċ-ċirkostanzi tal- każ, inkluż l-iżgumbrament tal-intimat mill-fond in kwistjoni. L-artikolu 12(2) tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta li minnu qegħdin jilmentaw l-atturi jipprovdi inter alia li meta tagħlaq enfitewsi temporanja ta‟ dar ta‟ abitazzjoni li tkun okkupata minn ċittadin Malti bħala r-residenza ordinarja tiegħu, liema enfitewsi temporanja tkun saret wara l-21 ta‟ Ġunju 1979, l- enfitewta jkollu d-dritt li jibqa‟ jokkupa d-dar b‟kera mingħand il-padrun dirett, liema kera tkun daqs iċ-ċens li kien jitħallas minnufih qabel ma tkun għalqet l-enfitewsi, miżjud, fil-bidu tal-kirja tad-dar, u wara t-tmiem ta‟ kull ħmistax-il sena sakemm tibqa‟ l-kirja favur l-istess kerrej, b‟daqstant miċ-ċens li kien jitħallas minnufih qabel dak il-bidu jew il-bidu ta‟ kull perjodu sussegwenti ta‟ ħmistax-il sena, li jkun ammont li ma jkunx iżjed minn dak iċ-ċens, li jirrappreżenta bi proporzjon għal dak iċ-ċens iż-żieda fl-inflazzjoni minn meta ċ-ċens li għandu jiżdied ikun ġie stabbilit l-aħħar. L-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni jipprovdi li l-ebda proprjetà ta‟ kull xorta li tkun ma għandu jittieħed pussess tagħha b‟mod obbligatorju, u l-ebda interess fi jew dritt fuq proprjetà ta‟ kull xorta li jkun ma għandu jiġi miksub b‟mod obbligatorju, ħlief meta hemm disposizzjonijiet ta‟ liġi applikabbli għal dak it-teħid ta‟ pussess jew akkwist għall-ħlas ta‟ kumpens xieraq. L-ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea jipprovdi li kullħadd għandu d-dritt għat-tgawdija paċifika tal- proprjetà tiegħu u ħadd ma għandu jiġi pprivat mill- possedimenti tiegħu ħlief fl-interess pubbliku. Fl-udjenza tas-27 ta‟ Novembru 2017, l-abbli difensur tal- intimat Camenzuli rtira l-ewwel erba‟ eċċezzjonijiet preliminari sollevati fir-risposta tiegħu, filwaqt illi l-ħames eċċezzjoni ġiet sorvolata permezz tad-digriet ta‟ din il-Qorti tal-24 ta‟ Ottubru 2017 li permezz tiegħu awtorizzat il-korrezzjoni fir-rikors promotur fis-sens illi fejn saret riferenza għall-Artikolu 5 tal- Kap. 158, din kellha taqra artikolu 12. In linea preliminari l-Avukat Ġenerali jeċċepixxi li l-atturi naqsu milli jagħmlu użu mir-rimedji ordinarji a disposizzjoni tagħhom taħt il-Kap. 69 tal-Liġijiet ta‟ Malta. Dwar din l-eċċezzjoni, l- Avukat Ġenerali ma ressaq l-ebda prova u lanqas għamel riferenza għaliha fis-sottomissjonijiet tiegħu. Din il-Qorti hija konsapevoli li wara li din il-kawża ġiet differita għas-sentenza, daħal fis-seħħ l-Att XXVII tal-2018 li permezz tiegħu ġie introdott l-Artikolu 12B tal-Kap. Dan l-artikolu introduċa proċedura ġdida li permezz tagħha s-sid ta‟ fond milqut bl-Artikoli 5, 12, u 12A tal-Kap. 158 jista‟ jitlob reviżjoni tal-kera u anke l-iżgumbrament tal-inkwilin f‟ċertu ċirkostanzi fejn l-inkwilin ma jissodisfax il-kriterji tad-dħul u tal-kapital tat- test tal-mezzi stabbilit fir-Regolamenti dwar it-Tkomplija tal- Kirja (Kriterji ta‟ Test tal-Mezzi), maħruġa taħt l-Artikoli 1531F u 1622A tal-Kodiċi Ċivili. Is-sid jista‟ jitlob ukoll li l-kirja tiġi ta‟ evidenza inekwivoka, li l-kerrej huwa persuna li ma tinħtieġx protezzjoni soċjali. Madanakollu, dan l-artikolu daħal fis-seħħ tard wisq għar-rikorrenti tal-lum u allura din il-Qorti ma tqisx li f‟dan l- jipprova, permezz jista‟ jekk istadju għandha tiddeklina milli teżerċita s-setgħat tagħha taħt il-Kostituzzjoni u taħt il-Kap. L-ezistenza ta‟ rimedju „ordinarju‟ trid tkun murija kif imiss minn min iqanqal l-eccezzjoni. Ladarba ma ġiex muri li l-atturi kellhom xi rimedju ordinarju sabiex jindirizzaw l-ilmenti tagħhom meta ġiet intavolata din il-kawża, l-eċċezzjoni tal- intimat Avukat Ġenerali qegħda tiġi miċħuda. Permezz tat-tieni eċċezzjoni preliminari tiegħu, l-Avukat Ġenerali jeċċepixxi li l-atturi għandhom iġibu prova tat-titolu tagħhom. Din il-Qorti hija sodisfatta mill-provi fl-atti li l-atturi ppruvaw it-titolu tagħhom fuq il-proprjeta de quo. Dawn il- provi ma kienux kontestati mill-intimat Avukat Generali u għaldaqstant, din l-eċċezzjoni hija llum sorvolata. Fil-mertu, l-intimati jeċċepixxu li ma seħħ l-ebda ksur tad- drittijiet fundamentali tar-rikorrenti. Il-ġurisprudenza tal-Qrati tagħna u tal-Qorti Ewropea dwar il-mertu tal-kawża tal-lum hija ormai ben assodata. Kif ingħad mill-Prim‟Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) fis-sentenza tagħha fl-ismijiet Anna Shoeb Reitano Al Rashid et vs Direttur għall-Akkomodazzjoni Soċjali et tas-26 ta‟ Novembru 2003, ikkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali fit-18 ta‟ Marzu 2005, l- istat għandu d-dritt li jagħmel liġijiet sabiex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà, liema dritt huwa soġġett in sostanza għall- interess ġenerali. Depożizzjoni din li hija skolpita f‟termini wiesa u li tagħti skop ampju u diskrezzjoni wiesa lill-istat f‟dan ir-rigward. Fis-sentenza tal-Qorti Ewropea ta‟ Amato Brancaleone v Malta tal-15 ta‟ Settembru 2009 li kienet tirrigwarda l-artikolu 12(2) tal- Kap. 158 ingħad illi: il-Qorti Ewropea dejjem id- Madanakollu, diskrezzjoni li jgawdu l-istati membri billi sostniet li anke din ir- regola għandha tiġ nterpretata fid-dawl tal-prinċipju ġenerali tal-„fair balance‟. Kif ingħad mill-Qorti Ewropea fis-sentenza ta‟ Lithgrow and Others v. United Kingdom tat-8 ta‟ Lulju 1986: Il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza tagħha fl-ismijiet Josephine Lejman vs Avukat Ġenerali et tas-7 ta‟ Diċembru 2009, spjegat illi sabiex jiġi determinat jekk il-provvedimenti tal-Kap. 158, applikati għall-każ konkret, joħolqux bilanċ ġust bejn l-interess ġenerali tal-kommunità u d-drittijiet tas-sidien, iridu jiġu kkunsidrati r-riżultati prattiċi li l-applikazzjoni tal-imsemmija artikoli tal-liġi joħolqu fil-każ in eżami. L-istess Qorti Gove! vs Calcidon Duncan et tal-24 ta‟ Frar 2012 spjegat illi: fl-ismijiet Louis Bileci fis-sentenza tagħha "F'kazijiet bhal dawn il-kumpens xieraq ghandu jiehu in konsiderazzjoni l-ghan legittimu li mmotiva l-mizura tar- rekwizizzjoni u li l-kumpens jista' jkun anqas mill-kumpens shih li altrimenti jkun dovut skont il-kriterji tas-suq. Il-Qorti Ewropeja fil-kazijiet ta' Edwards v. Malta u Ghigo v. Malta ddecidiet li: "(Para 76). Hekk ukoll kif osservat il-Qorti Ewropea fis-sentenza msemmija ta‟ Amato Brancaleone vs Malta: Il-Qorti Ewropeja, għalkemm irrikonoxxiet li l-istat għandu dritt jikkontrolla l-użu tal-proprjetà, sostniet li għandu jkun sodisfatt ir-rekwiżit tal-proporzjonalità: Il-Qorti Ewropea ikkunsidrat fid-dettall l-impatt li l-Att tal-1979 kellu fuq il-proprjetà tal-applikant Amato Brancaleone. Innutat li l- applikant ma setax igawdi l-pussess fiżiku tal-proprjetà tiegħu u ma setax jittermina l-kera: „Thus while the applicant remained the owner of the property he was subjected to a forced landlord-tenant relationship for an indefinite period of time.‟ Ikkunsidrat li l-applikant ma kellux rimedju biex jiżgombra lill-inkwilini f‟każ li kellu bżonn il-proprjetà għalih jew għall-familja tiegħu. Ikkunsidrat ukoll li l-inkwilini ma kienux „deserving of such protection‟ għaliex kellhom proprjetà alternattiva. Ikkunsidrat ukoll illi l-possibilità tal-inkwilini li jivvakaw il- proprjetà kienet waħda remota peress li l-kirja tista‟ tintiret. Aċċennat għall-fatt li dawn iċ-ċirkostanzi ħallew lill-applikant „in uncertainty as to whether he would ever be able to recover his property.‟ Ikkunsidrat ukoll li l-ammont massimu ta‟ kera li seta‟ jirċievi l-applikant (€420 fis-sena) kien ferm baxx u jikkontrasta bil-qawwi mal-valur tas-suq. Il-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti Ewropea fil-kawża ċitata ġew segwiti fil-kawża fl-ismijiet Dr Cedric Brincau et vs l-Avukat Ġenerali et fost oħrajn. Fis-sentenza tagħha datata 18 ta‟ Frar 2012, din il-Qorti diversament presjeduta, wara li kkunsidrat illi l-Artikolu 12(2) tal-Kap 158 jipprovdi: - għal kera baxxa ħafna li ma tirriflettix il-valur tal-proprjetà fuq is-suq u għalhekk ma jissalvagwardjax l-interessi tas-sid, inkluż li jagħmel qliegħ mill-proprjetà tiegħu; - għall-awment ta‟ kera kull 15-il sena biss; - għall-mod kif jiġi kkalkulat l-awment fil-kera, u ċioè bbażat fuq l-indiċi tal-inflazzjoni u li ma jistax jaqbeż id-doppju tal- kera; - għall-fatt li jekk ma hemmx qbil fuq il-kundizzjonijiet tal-kirja, l-uniku rimedju li għandu s-sid hu li jirreferi l-każ quddiem il- Bord li Jirregola l-Kera; - għal stat ta‟ inċertezza għar-rigward ta‟ meta s-sid ikollu d- dritt jieħu lura l-pussess ta‟ ħwejġu; - għal nuqqas ta‟ garanziji proċedurali sabiex is-sid ikun jista‟ jieħu l-pussess ta‟ ħwejġu f‟każijiet fejn ikollu bżonn il- proprjeta għall-użu tiegħu jew ta‟ membri tal-familja tiegħu jew fejn iċ-ċenswalist ma jimmeritax li jingħata protezzjoni; ikkonkludiet li l-istess Artikolu 12(2) imur kontra d-dritt fundamentali tar-rikorrenti kif protett permezz tal-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Osservat li dan l-artikolu għadu kif kien meta ġie introdott fl-1979 u li hu altru milli evidenti li l-piż finanzjarju għadu sa llum mixħut fuq is-sidien privati. Għalhekk iddikjarat l-artikolu 12(2) bħala bla effett fir-rigward tal-proprjetà mertu tal-kawża u ddikjarat li l- intimati (inkwilini) ma jistgħux jinvokawh biex jibqgħu jabitaw fil-fond. Ikkundannat ukoll lill-Avukat Ġenerali sabiex iħallas lir-rikorrenti s-somma ta‟ €30,000. Id-deċiżjoni ġiet appellata biss mill-Avukat Ġenerali, u l-Qorti Kostituzzjonali fid-deċiżjoni tagħha datata 25 ta‟ Ottubru 2013 ikkonfermat is-sentenza tal- Ewwel Qorti b‟dan illi varjtat l-ammont ta‟ kumpens illikwidat. Il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza tagħha riċenti fl-ismijiet Ian Peter Camilleri De Marco pro et noe vs Maggur Alfred Dujic Galea Salomone et tas- 27 ta‟ Jannar 2017 qalet hekk: "Huwa pacifiku li fejn tidhol il-materja ta' akkomodazzjoni socjali l-istati membri ghandhom margini wiesa ta' apprezzament u, sakemm il-mizuri jkunu legittimi, l-ghan socjali ghandu jwassal ghal kumpens li jista' jkun ferm anqas mill-valur tal-fond jew il-valur lokatizju ta' fond fis- suq hieles. Dan pero` ghandu jitqies fid-dawl tal-principju fundamentali tal-proporzjonalita` li huwa inerenti fid- dispozizzjonijet kollha tal-Konvenzjoni. Huwa dan il-fattur tal-proporzjonalita`, jew il-bilanc gust bejn l-interessi tas- socjeta` in generali u l-htiega li jigi protett id-dritt fundamentali tal- legislattiva possedimenti konformi mad-dettami tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, b'mod li jekk mizura, ghalkemm legittima fis-sens li ghandha s-sura ta' legislazzjoni, twassal sabiex jigi impost fuq l-individwu piz sproporzjonat u eccessiv, dik il-mizura titqies bhala vjolattiva tal-artikolu konvenzjonali fuq citat u tirrendi gustifikata fil-ligi talba ghall-hlas ta' kumpens xieraq, kemm pekunjarju kif ukoll non- pekunjarju, ghal-lezjoni jaghmel konvenzjonali subita, kif ukoll ghat-tehid ta' rimedji ulterjuri intizi sabiex effettivament iwaqqfu dak l-istat ta' vjolazzjoni tal-konvenzjoni." tal-individwu ghat-tgawdija pacifika tieghu, tajjeb Għalhekk, jirriżulta mid-deċiżjonijiet ċitati li huwa stabbilit fil- ġurisprudenza tal-Qrati tagħna kif ukoll dik tal-Qorti Ewropea li l-imsemmija disposizzjonijiet tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta‟ Malta huma leżivi tad-drittijiet fundamentali tas-sidien meta jkun hemm nuqqas ta‟ proporzjonalità bejn il-valur lokatizju attwali tal-fond, u l-kera stabbilita mill-istess liġi. Din il-Qorti m‟għandha l-ebda dubju illi l-Att XXIII kellu warajh għan leġittimu. Madanakollu, il-piż sabiex jintlaħaq dan l-għan ma kellux jintrefa‟ kollu mis-sidien imma kellu jiġi assikurat bilanċ bejn id-drittijiet tagħhom u dawk tas-soċjetà in ġenerali. Fil-kaz in ezami, meta Georgina Giardino Mifsud kkonċediet il-fond b‟titolu ta‟ enfitewsi temporanja fis-27 ta‟ Novembru 1976, l- Att XXIII tal-1979 kien għadu ma daħalx fis-seħħ u allura ma setgħet qatt tobsor illi meta tiskadi din il-konċessjoni hi jew l- eredi tagħha kien ser ikollhom (i) jirrikonoxxu lill-enfitewta fil- kirja tal-istess fond; (ii) b‟kera irriżorju li bl-ebda mod ma jirrifletti l-valur lokatizju attwali tal-fond u (iii) mingħajr l-ebda rimedju effettiv sabiex jieħdu pussess ta‟ ħwejjiġhom lura. Huwa veru li l-proroga tal-konċessjoni enfitewtika oriġinali saret fl-1993, u ċioè wara li daħal fis-seħħ l-Att XXIII tal-1979, imma skont tal-konċessjoni enfitewtika oriġinali, il-konċedent ma kellu l-ebda għażla għaliex id- diskrezzjoni kienet tal- konċessjoni għalhekk ma tistax titqies bħala waħda ħielsa u l- atturi ma jistgħux jitqiesu li, għax kienu jafu bil-konsegwenzi taħt il- konsegwenzi b‟mod li rrinunzjaw għall-protezzjoni li jagħtuhom l-liġijiet li jħarsu d-drittijiet fundamentali. Il-Qorti għalhekk trid tara jekk f‟dan il-każ inżammx dan il- bilanċ bejn il-kumpens ossia kera li għandu dritt jirċievi s-sid u l-valur aċċettat ġurisprudenzjalment illi l-kumpens mhux bilfors irid ikun daqs proporzjonalità ma tkunx tħarset meta titħallas kera miżera għall-proprjetà li tkun tiswa mijiet ta‟ eluf ta‟ Ewro. Fil-każ tal-lum, din il-Qorti għandha quddiemha kemm tiswa l- proprjeta, kemm hu l-valur lokatizju tagħha u kemm qed jagħti s-suq ħieles. il-Kap. 158, daħlu minn jeddhom għal dawk il-kundizzjonijiet tal-proprjeta Il-proroga kwistjoni. il-ħtieġa titħallas kera mill-intimat. Meta wieħed iqabbel il-valur lokatizju tal-proprjetà mal-kera attwali li l-atturi għandhom dritt jipperċepixxu taħt l-effetti tal-Att XXIII, wieħed isib li hemm sproporzjon qawwi bejn qagħda u oħra. Dak li huma suppost qed jippercepixxu kull xahar l-atturi lanqas qed jaqilghuh kull sena. Meħud in konsiderazzjoni wkoll illi r- rapport tekniku fih element inevitabbli ta‟ soggettività, illi mhux bilfors l-atturi kienu sejrin isibu jikru b‟kemm qal il-perit tekniku, u illi meta tqis l-iskop socjali l-kera ma jkunx bilfors daqs il-kera fis-suq ħieles, xorta jirrizulta illi hemm diskrepanza kbira bejn kera xierqa u l-kera li jircievu l-atturi. Ir-rapport tal- perit juri illi din id-diskrepanza kompliet tikber aktar ma għaddew is-snin. Għalhekk, billi l-ammont ta‟ kera dovut bil-liġi bl-applikazzjoni tal-artikolu 12(2) tal-Kap. 158 huwa tant baxx meta mqabbel mal-valur lokatizju stabbilit mill-perit tekniku, ma jistax jingħad li l-atturi qua sidien qed jingħataw kumpens adegwat għat- tfixkil sostanzjali fid-dritt ta‟ tgawdija tal-proprjetà tagħhom. Huwa prinċipalment dan il-fattur li, fil-fehma tal-Qorti, jitfa‟ a „disproprotionate and excessive burden‟ fuq is-sidien. Dan iwassal lill-Qorti biex tgħid illi l-atturi garrbu ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija ta‟ ħwejjighom, imħares taħt l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea. Għal dak li jirrigwarda l-ispejjeż li l-intimat Casolani għamel fil- fond, jirriżulta li fil-kuntratt tas-27 ta‟ Novembru 1976 ġie stipulat li: "L-ispejjeż kollha ta' manutenzjoni u riparazzjoni ta' natura ordinarja u straordinjarja li jkun hemm bżonn isiru fl- imsemmija dar, tant minn ġewwa kemm ukoll minn barra, jkunu a kariku tal-komparenti Sur Casolani li ma jkollu ebda dritt ta' kumpens u indennizz għal kull benefikat li jkun sar fil-fond fit-terminazzjoni ta' din is-subenfitewsi." Din l-istess stipulazzjoni saret fil-kuntratt tas-7 ta‟ Diċembru 1993 kif ukoll f‟dak tal-15 ta‟ Ġunju 2007. fil-każ preżenti d-dikjarazzjoni B‟żieda ma dan u minkejja li din il-Qorti tifhem l-ilment tal- intimat fir-rigward tal-ispejjeż li huwa għamel fil-fond mertu tal-kawża, din il-kwistjoni tal-ispejjeż tesorbita mill-kwistjoni kostituzzjonali/konvenzjonali li għandha quddiemha llum. L- ispejjeż li għamel l-intimat huma irrilevanti għall-vertenza odjerna: u ċioè biex jiġi deċiż jekk l-Artikolu 12(2) huwiex leżiv l- tad-drittijiet tal-atturi kif protetti mill-Kostituzzjoni u Konvenzjoni Ewropea u konsegwentement ghall-ghoti ta‟ rimedju. Għaldaqstant, din il-Qorti, wara li kkunsidrat iċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ u l-insenjament tal-qrati fuq ċitati, tasal ukoll għall-konklużjoni li l-artikolu 12(2) tal-Kap. 158 huwa leżiv tad- drittijiet fundamentali tal-atturi kif protetti taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u taħt l-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea. ta‟ Fil-fehma vjolazzjoni waħedha ma tkunx biżżejjed imma l-Qorti għandha tagħti kumpens pekunjarju għal dik il-vjolazzjoni. Fl-affidavit tiegħu l-attur Alfred Bagley jgħid illi l-fond kellhom bżonnu sabiex imorru jgħixu fih. Madanakollu, ma ġab l-ebda prova ta‟ xi bżonn partikolari ta‟ xi ħadd mill-atturi. Fil-fatt in kontro eżami jgħid sempliċiment li l-fond huwa ta‟ ħafna kuġini u hemm minn jixtieq jgħix fih. B‟żieda ma dan jidher li xi ħadd mill-atturi saħansitra diġa qiegħed jirriklama l-fond għall-bejgħ. tad-drittijiet Dan ma fundamentali jingħataw kumpens bħala danni pekunjarji u morali. Għal dan il-ksur tad- dritt fundamentali tagħhom kif protett mill-Kostituzzjoni u mill- Konvenzjoni Ewropea, l-atturi għandhom jiġu kompensati għaż- żmien li ġew imċahhda mill-godiment tal-proprjetà tagħhom. Konvenzjoni, kif talbu l-atturi, għax, kif sewwa osserva l- Avukat Ġenerali, dak l-artikolu mhuwiex parti mil-ligi Il-kumpens jingħata taħt is-setgħa ta‟ din il-Qorti li tagħti rimedju għall-ksur ta‟ drittijiet fundamentali. Dan il- kumpens jitħallas mill-Avukat Ġenerali, mhux mill-intimat l-atturi m‟għandhomx jfissirx b‟daqshekk jingħata mhux illi għal ksur il-kumpens tagħhom taħt jistgħu l-iżgumbrament tal-intimat Casolani. jagħmlu użu mill-proċedura Casolani, billi dan kull ma għamel kien li nqeda b‟jedd li tagħtih l-ligi. L-atturi talbu wkoll Madanakollu, mhuwiex kompitu ta‟ din il-Qorti li tordna l- izgumbrament, għax huwa kompitu ta‟ Qorti ta‟ gurisdizzjoni civili li tgħid jekk l-intimat għandhux titolu biex izzomm il-fond. F‟dan il-każ il-Qorti qiegħda żżomm quddiem għajnejha wkoll li l-atturi l-ġdida stabbilita permezz tal-artikolu 12B tal-Kap. 158, kif diġà ntqal aktar qabel f‟din id-deċiżjoni. Għalhekk il-Qorti, wara li qieset dawn il-fatturi kollha, u qieset ukoll l-istima magħmula mill-perit tekniku, kif ukoll illi l- funzjoni tagħha mhijiex li tillikwida danni ċivili iżda danni għall- ksur ta‟ jeddijiet fundamentali, hi tal-fehma illi s-somma ta‟ tletin elf Ewro (€30,000) għandha titħallas lill-atturi bħala kumpens għall-ksur tal-jedd fundamentali tagħhom. Dwar l-effett li jibqalu l-Artikolu 12(2), il-Kostituzzjoni u l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea (Kap. 318 tal-Liġijiet ta‟ Malta) jagħmluha ċara illi fejn xi liġijiet huma inkonsistenti magħhom, dawn huma „bla effett‟. L-artikolu 6 tal-Kostituzzjoni ta‟ Malta jistipula hekk: "Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tas-subartikoli (7) u (9) tal-Artikolu 47 u tal-Artikolu 66 ta' din il-Kostituzzjoni, jekk xi liġi oħra tkun inkonsistenti ma' din il-Kostituzzjoni, din il- Kostituzzjoni għandha tipprevali u l-liġi l-oħra għandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett." L-artikolu 3(2) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea jaqra hekk: tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali, "Fejn ikun hemm xi liġi ordinarja li tkun inkonsistenti mad- Drittijiet l- imsemmija Drittijiet u Libertajiet Fundamentali għandhom jipprevalu, u dik il-liġi ordinarja, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett." Ġialadarba din il-Qorti qegħda ssib li l-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 huwa inkonsistenti mal-Kostituzzjoni u mal-Konvenzjoni in kwantu huwa leżiv tad-drittijiet fundamentali tal-atturi kif protetti taħt l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, allura isegwi li tali artikolu ma jistax jiġi invokat mill-intimat biex ikompli jokkupa l-fond de quo. Madanakollu, din il-Qorti ssib illi mhuwiex il-lok li tilqa‟ l-ewwel talba attriċi u tiddikjara li l-applikazzjoni tad-disposizzjonijijet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 jirrenduha impossibbli sabiex jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom. A tenur tal- imsemmi artikolu l-intimat Camenzuli ngħata dritt ta‟ rilokazzjoni fuq il-fond de quo iżda dan ma jfissirx illi s-sidien tilfu kull dritt fuq il-proprjetà tagħhom b‟mod illi din il-kirja qatt ma kienet ser tiġi fi tmiemha u l-fond jirriverti lura għandhom. Għar-raġunijiet premessi l-Qorti qiegħda taqta‟ u tiddeċiedi l- kawża billi: 1. Tiċħad l-ewwel talba attriċi; Tilqa‟ t-tieni talba attriċi billi tiddikjara li l-Artikolu 12(2) tal-Ordinanza li Tneħħi l-Kontroll tad-Djar (Kap. 158 tal- Liġijiet ta‟ Malta) jilledi d-drittijiet tal-atturi għat-tgawdija tal-proprjetà tagħhom 11, "Thames", Triq Amery, Ħal Tarxien, bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta‟ Malta u tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet li għaldaqstant, dan l-artikolu m‟għandux effett bejn il- partijiet. Konsegwentement, l-intimat Nicholas sive Niki Camenzuli ma jistax jinvokah sabiex jibqa‟ jokkupa l- proprjetà mertu tal-kawża; Tilqa‟ t-tielet talba attriċi billi tiddikjara li l-intimat Avukat Ġenerali għandu jikkompensa lill-atturi għal-leżjoni tad- drittijiet tagħhom; Tilqa‟ r-raba‟ talba attriċi u tillikwida dan il-kumpens fl- ammont ta‟ tletin elef Ewro (€30,000); Tilqa‟ l-ħames talba attriċi u tikkundanna lill-Avukat Ġenerali sabiex iħallas lill-atturi s-somma ta‟ tletin elef Ewro (€30,000). L-ispejjeż tal-kawża jitħallsu mill-Avukat Ġenerali.