QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO Aġent President Seduta ta' nhar il-Ħamis 26 ta' Novembru 2020 Numru 1 Rikors maħluf numru 1218/2010 MCH Anton u Marianne konjuġi Megally Dan huwa appell tal-atturi minn sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili tas-26 ta' Marzu 2015 li ċaħdet talba tagħhom għal kundanna tal- konvenuti għall-ħlas ta' danni wara li laqgħet eċċezzjoni ta' pre- skrizzjoni mressqa mill-konvenuti. Sar ukoll appell inċidentali mill- Il-fatti relevanti huma dawn: Wara kwerela mill-konvenuti kienu nbdew proċeduri kriminali kontra l- attur li ġie mixli b'tentativ ta' omiċidju. Il-proċeduri nqatgħu b'sentenza fl-ismijiet Repubblika ta' Malta v. Anton Megally mogħtija mill-Qorti Rikors maħluf numru 1218/2010 Kriminali fit-12 ta' Mejju 2010 li sabet lill-attur mhux ħati. L-atturi igħidu illi l-kwerela tal-konvenuti li wasslet għall-proċeduri kontra l-attur kienet falza, u minħabba f'hekk huma ġarrbu danni, fosthom spejjeż għad-difiża tal-attur u restrizzjonijiet fuq il-libertà tiegħu li wasslu għal telf ta' ħin u telf ta' flus. L-atturi għalhekk b'rikors maħluf tal-24 ta' Novembru 2010 fetħu din il-kawża u talbu illi l-qorti: »1. tiddikjara l-kwereli u rapporti magħmula mill-konvenuti … lill- pulizija b'konsegwenza ta' liema ttieħdu l-proċeduri kriminali kontra r- rikorrenti … foloz u inveritjeri; »2. tiddikjara lill-konvenuti responsabbli għad-danni kawżati lir-rikorr- enti b'riżultat tar-rapporti u kwereli foloz u inveritjeri li huma għamlu ...; »3. tillikwida d-danni hekk sofferti mir-rikorrenti ...; »4. tordna lill-konvenuti jħallsu r-rikorrenti l-ammont hekk likwidat bħala danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tar-rapporti/kwereli foloz fuq imsemmija; »Bl-ispejjeż, inklużi dawk tal-ittra uffiċjali tat-2 ta' Awissu 2010 ...« Il-konvenuti ressqu l-eċċezzjoni, fost oħrajn: »illi I-inċident mertu ta' dan il-każ ġara fid-9 ta' Mejju 2004 – għalhekk il-kawża għad-danni hi preskritta bil-preskrizzjoni ta' sentejn u b'kull preskrizzjoni oħra indikata mil-liġi.« Bis-sentenza tas-26 ta' Marzu 2015 li minnha sar dan l-appell l-ewwel qorti laqgħet l-eċċezzjoni għal raġunijiet li fissrithom hekk: »F'din il-kawża l-atturi qed jitolbu li l-qorti tikkundanna lill-konvenuti jħallsuhom id-danni talli l-konvenuti għamlu rapport jew kwerela tal- pulizija li b'konsegwenza tagħha nbdew proċeduri kriminali kontra l- atturi dwar tentativ ta' qtil u li fit-12 ta' Mejju 2010 l-istess attur ġie liberat mill-akkużi. L-atturi jsostnu illi r-rapport jew kwerela kienet falza u inveritiera u b'konsegwenza l-atturi sofrew danni patrimonjali. »Mill-atti esebiti tal-proċeduri kriminali irriżulta lill-qorti illi fid-9 ta' Mejju 2004 l-kontendenti Anton Megally u Saviour Sheehan kellhom xi jgħidu ħdejn id-dar ta' Anton Megally dwar konvenju ta' bejgħ li kien hemm bejniethom u xi dokumenti li Sheehan kien qed jistenna li Megally jikkonsenjalu. Frott ta' dan l-argument, fejn ukoll jidher ċar li Megally u Sheehan ġew fl-idejn, ġie allegat mill-konjuġi Sheehan illi f'xi ħin Megally kellu wkoll arma tan-nar li skond mart Sheehan ġie sparat tir minnha. Megally tressaq il-qorti fl-10 ta' Mejju 2004 u fost affarijiet oħra ġie akkużat b'tentativ ta' qtil wara li l-konjuġi Sheehan kienu marru l-għassa jagħmlu rapport dwar l-inċident dakinhar stess tal-inċident. »B'sentenza tal-Qorti Kriminali tat-12 ta' Mejju 2010 Anton Megally ġie liberat mill-akkuża ta' tentativ ta' qtil għax il-prosekuzzjoni ma ippruvatx li fil-fatt Megally kellu arma tan-nar meta nqala' l-inċident bejn Megally u Sheehan għalkemm irriżulta li Megally ikkaġuna feriti ħfief lil Managion fl-inċident minħabba l-argument bl-idejn li nqala' bejniethom. Il-Qorti Kriminali ma imponiet ebda piena fuq Megally għal din l-akkuża stante li l-partijiet kienu laħqu ftehim bonarju bi skrittura tal-11 ta' Ottubru 2006. Din l-iskrittura kienet tirreferi għal konvenju li dwaru nqala' l-inkwiet fejn il-partijiet ftiehmu li l-konvenju jiġi xolt u jagħtu kwittanza wara li d-depożitu jiġi rifuż lill-konvenuti u jitħallsu xi spejjeż u qablu wkoll li jirtiraw u jittransiġu l-azzjonijiet kriminali bejniethom safejn dawn kienu rinunzjabbli. »L-atturi intentaw din il-kawża għad-danni fl-24 ta' Novembru 2010 wara li bagħtu ittra uffiċjali lil konvenuti fit-2 ta' Awissu 2010. Id-danni li qed jitolbu l-atturi skond nota ippreżentata minnhom fit-28 ta' April 2011 jikkonsistu fi spejjeż inkorsi fil-proċeduri tal-arrest u dawk ġudizz- jarji u restrizzjonijiet fuq il-libertà, telf ta' negozju minħabba l-malafama u pressjoni psikoloġika. »Il-konvenuti iddefendew ruħhom preliminarjament billi eċċepew il- preskrizzjoni ta' sentejn. Għalkemm il-konvenuti ma jindikawx l-artikolu eżatt però mill-mod kif inhi redatta l-eċċezzjoni għall-kawża hu ċar illi l- konvenuti qed jirreferu għall-artikolu 2153 tal-Kap. »L-azzjoni attriċi hi bażata fuq danni mhux kaġonati b'reat jew minn xi relazzjoni kontrattwali pre-eżistenti bejn il-partijiet. Japplika għal din l- azzjoni l-artikolu 1031 tal-Kap. 16 li jgħid li kulħadd iwieġeb għal ħsara li tiġri bi ħtija tiegħu. »L-artikolu 2153 imbagħad igħid li l-azzjoni għal ħlas tal-ħsarat mhux kaġonati b'reat taqa' bi preskrizzjoni bl-għeluq ta' sentejn. »Kif intqal fil-kawża Mary DiAmato v. Nutar Emanuel Gata deċiza fil-31 ta' Ottubru 1959 (Vol. »"illi skond il-ġurisprudenza tagħna, l-artikolu invokat u l-pre- skrizzjoni opposta msemmija fih jirrigwardaw danni derivanti minn ħtija jew culpa extra-kontrattwali, jew, kif tissejjaħ komunement, culpa aquiliana. Fi kliem ieħor, hija applikabbli għad-danni li jitnisslu minn delitti fis-sens ċivili u kważi-delitti; »"illi jingħad ukoll li tant id-dottrina kemm il-ġurisprudenza lokali stabbilew li din il-preskrizzjoni tibda tgħaddi u timxi mill-jum li fih ikun ġara l-fatt illeċitu li minnu jidderiva d-dannu u mhux mill-jum meta l-parti leża tiġi taf bih ..." »Billi fil-kaz tal-culpa aquiliana l-preskrizzjoni tibda tiddekorri minn meta jiġri l-fatt illeċitu u mhux minn meta l-parti tiġi ssir taf bil-fatt, il- preskrizzjoni fost raġunijiet oħra tinkiser b'att ġudizzjarju ppreżentat f'isem is-sid jew kreditur innotifikat lill-parti l-oħra li kontra tagħha wieħed irid ma jħallix timxi l-preskrizzjoni u li minnu jkun jidher ċar illi s-sid jew il-kredituri bi ħsiebhom iżommu l-jedd tagħhom (artikolu 2128 tal-Kap. »It-test dwar iż-żmien meta jibda jiddekorri l-preskrizzjoni hu wieħed oġġettiv u mhux soġġettiv għall-atturi b'mod li l-prinċipju Ruman contra Wright maħluf numru 1218/2010 non valentem agere non currit præscriptio jsib applikazzjoni biss fejn il-liġi tippermetti dan minħabba ostakoli materjali bħal vjolenza jew qerq jew żball (ara artikolu 1223 tal-Kap. Infatti l-artikolu 2137 tal- Kap. 16 jipprovdi illi l-preskrizzjoni tibda tiddekorri minn dakinhar li l- azzjoni tista' tiġi ezerċitata mingħajr ma jittieħed qies tal-istat jew tal- kondizzjoni tal-persuna li lilha tmiss din l-azzjoni. »Japplika wkoll il-prinċipju li l-preskrizzjoni ma tiddekorrix meta persuna tkun impeduta jew imwaqqfa milli taġixxi fil-każ fejn l- eżerċizzju ta' azzjoni proċesswali jiddependi minn pronunzjament ieħor u allura ma jistax jiddekorri l-perjodu preskrittiv (Xuereb v. Zammit, App Kumm 09/03/1994). Din l-aħħar sentenza qalet hekk: "… meta tkun sentenza tal-qrati li toħloq id-dritt ta' azzjoni, isegwi illi l-azzjoni ġudizzjarja tista' tinbeda biss wara dik is-sentenza u li, ukoll, minn dik id-data tista' tibda tiddekorri l-preskrizzjoni. Mentri meta sentenza tkun sempliċiment dikjaratorja ta' x'kienet il-posizz- joni ġuridika korretta qabel beda l-proċediment, allura huwa daqs- tant iehor ċar li tali sentenza m'għandha ebda rilevanza la għal meta l-azzjoni tal-kreditur setgħet tiġi intavolata u, konsegwente- ment, għad-data li minnha bdiet tiddekorri l-preskrizzjoni." »Applikati dawn il-prinċipji għal każ in eżami l-qorti fl-ewwel lok teskludi li din l-azzjoni hi għal ħlas ta' ħsarat kaġunati b'reat peress illi ebda reat ma ġie addebitat jew kommess mill-konvenuti iżda biss allegat aġir illeċitu u abużiv li wassal għal telf finanzjarju da parti tal- atturi u kwindi hu applikabbli l-artikolu 2153 tal-Kap. 16 għal din l- azzjoni. Tant hu hekk illi ebda azzjoni ta' natura penali ma ttieħdet kontra l-konvenuti u s-sentenza tal-Qorti Kriminali li illiberat lill-attur ma attribwiet ebda ħtija jew kommissjoni ta' xi reat da parti tal-konvenuti. »Il-qorti hi perplessa li t-talba attriċi għaż-żamma tad-dritt għad-danni allegatament subiti saret l-ewwel darba formalment bl-ittra uffiċjali tat-2 ta' Awissu 2010 cioè wara li nqatgħet il-kawża kriminali. Din il-qorti tqis illi t-talba attriċi mhix imsejsa fuq jekk l-attur kienx ser jinstab ħati jew jiġi meħlus mill-kawża kriminali li saret kontrih. Del resto l-kawża kriminali u l-akkużi ma sarux mill-konvenuti iżda mill-Istat Malti fil- konfront tal-attur. Id-dritt tal-atturi insorġa mill-allegat aġir doluż tal- konvenuti fil-konfront tal-attur li fid-9 ta' Mejju 2004 għamlu rapport lill- pulizija li l-attur kien uża arma tan-nar kontrihom. Anki jekk ma kienx konsapevoli tar-rapport meta sar, żgur sar jaf bih meta tressaq il-qorti fid-9 ta' Ġunju 2004. »L-atturi jallegaw illi r-riperkussjonijiet negattivi patrimonjali u psiko- loġiċi insorġew mill-akkuża inveritiera u intiża biex tagħmel ħsara da parti tal-konvenuti bir-rapport li huma għamlu lill-pulizija u li wasslu għall-akkuża kriminali fil-konfront tal-attur. Tali konsegwenzi insorgew direttament u speċifikament minn meta almenu ġie akkużat l-attur bir- reat ta' tentat omiċidju fl-2004. Fil-fatt l-istess attur fin-nota spjegattiva tiegħu jirreferi għar-restrizzjonijiet imposti mill-qorti li effettwawh psiko- loġikament u fin-negozju tiegħu. Il-fatt li l-proċeduri ġudizzjarji kriminali tawlu ma jbiddel xejn mill-fatt illi l-attur dejjem sostna l-innoċenza tiegħu u impliċitament li l-konvenuti kienu għamlu rapport ibbażat fuq fatt ineżistenti cioè ż-żamma u sparar ta' arma tan-nar, u ikkawżaw danni ċivili lil atturi minħabba l-agir tagħhom. »Is-sentenza tal-Qorti Kriminali ma ħolqot ebda dritt iżda semmai tat forza probatorja tad-dritt li kellhom l-attur u martu li jikkawtelaw għad- danni sofferti u li kienu qed isofru naxxenti minn att speċifiku cioè rapport lill-pulizija da parti tal-konvenuti. »Ma jistax jingħad li l-atturi ma setgħux ikunu konsapevoli jew f'posizzjoni li jippreservaw id-dritt għar-resarċiment tad-danni kaġunati bir-rapport allegatament falz qabel is-sentenza tal-Qorti Kriminali għaliex xejn ma kien josta lil atturi li jagħmlu dan b'ittra ġudizzjarja għal dan l-iskop li setgħet tibqa' tiġġedded sat-tmiem tal-kawża kriminali. Dan ma għamluhx iżda ġiethom f'moħħhom biss wara li ntemmet il-kawża kriminali li ma stabbiliet ebda jedd iżda biss semmai tatu aktar forza bħala fatt probatorju għall-azzjoni spettanti lilhom tad- danni naxxenti kif ġà ngħad mill-att allegatament negattiv u dannuż da parti tal-konvenuti bir-rapport li għamlu kontra l-attur fl-2004. »Del resto l-istess attur fl-iskrittura tal-2006 irrinunzja għal kull azzjoni kriminali fil-konfront tal-konvenut safejn kien rinunzjabbli. Għalkemm hu minnu illi ma hemm ebda ftehim dwar rinunzja ta' azzjoni ċivili però l-atturi, konsapevoli ta' dak li seħħ, għażlu li jirregolarizzaw il-posizz- joni tagħhom fuq in-negozju li kellhom mal-konvenuti li minnu nqala' l- inkwiet kollu, irregolarizzaw sa fejn setgħu l-kwistjonijiet ta' natura kriminali bejn il-partijiet però ma ħadu ebda kura li jippreservaw id- drittijiet tagħhom ta' natura ċivili naxxenti mill-aġir tal-konvenuti li allegatament kien dannuż ċivilment fil-konfront tagħhom. »Billi l-azzjoni attriċi saret madwar sitt snin mindu insorġa d-dritt tagħhom mingħajr ma żammew fermi d-drittijiet tagħhom kif titlob il-liġi, il-qorti tqis illi l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni magħmula mill-konvenuti hi applikabbli għal każ. »Ma jistax jingħad anqas illi l-preskrizzjoni hi sospiża għax id-dannu baqa' jseħħ u jikber tul il-kawża sa ma eventwalment inqatgħet il- kawża kriminali. L-awment fl-allegat dannu ma kienx jikkostitwixxi fatt oġġettivament ġdid li ta lok għad-dannu pretiż iżda kien biss fattur li jistabilixxi l-quantum effettiv tad-dannu subit sal-mument tas-sentenza tal-Qorti Kriminali li kif ingħad seta' ġie salvagwardat b'sempliċi ittra uffiċjali jew protest biex it-terminu ta' preskrizzjoni ma jkomplix jiddekorri minn meta beda jseħħ id-dannu b'mod oġġettiv u determinat cioè mid-data tal-akkużi kriminali kontra l-attur. »Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tqis illi l-eċċezzjoni tal-konvenuti li l- azzjoni attriċi hi preskritta u dan fil-fehma tal-qorti a bażi tal-artikolu 2153 tal-Kap. 16 hi ben fondata u kwindi qed tiċħad it-talbiet attriċi , bl- ispejjeż kontra tagħhom.« L-atturi appellaw b'rikors tat-8 ta' April 2015 li għalih il-konvenuti wieġbu, b'appell inċidentali, fis-27 ta' April 2015. L-atturi wieġbu għall- appell inċidentali fil-11 ta' Mejju 2015. L-ewwel aggravju tal-appell tal-atturi hu msejjes fuq l-argument illi l- ewwel qorti "applikat il-preskrizzjoni żbaljata għall-azzjoni". Rikors maħluf numru 1218/2010 »… … … bid-deċiżjoni tagħha fuq imsemmija I-ewwel onorabbli qorti laqgħet I-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni sollevata mill-konvenut u għal- hekk ċaħdet it-talbiet tal-atturi; … dik id-deċiżjoni kienet żbaljata u erronea fil-liġi … billi applikat il-preskrizzjoni żbaljata għall-azzjoni tal- attur mentri fil-fattispeċie tal-każ dik il-preskrizzjoni ma kinitx applik- abbili … … ... »llli I-ewwel onorabbli qorti ddeċidiet Ii tilqa' l-preskrizzjoni fuq il- preżenti raġunament: »"Applikati dawn il-prinċipji għall-każ in eżami I-qorti fl-ewwel lok teskludi Ii din I-azzjoni hi għal ħlas ta' ħsarat kaġunati b'reat peress illi ebda reat ma ġie addebit jew kommess mill-konvenuti iżda biss allegat aġir illeċitu u abużiv Ii wassal għal telf finanzjarju da parti tal-atturi u kwindi hu applikabbli I-artikolu 2153 tal-Kap. 16 għal din I-azzjoni. Tant hu hekk illi ebda azzjoni ta' natura penali ma ttieħdet kontra I-konvenuti u s-sentenza tal-Qorti Kriminali Ii illiberat Iii attur ma attribwiet ebda ħtija jew kommissjoni ta' xi reat da parti tal-konvenuti." »Bl-akbar rispett dan ir-raġunament huwa żbaljat. Il-preskrizzjoni fuq il- bażi tal-artikolu 2153 tal-Kap. 16 mhix applikabbili għal din l-azzjoni. L- artikolu in kwistjoni jitkellem dwar preskrizzjoni tal-azzjoni għad-danni skaturanti minn komportament Ii ma jkunx reat. Il-preskrizzjoni f'dak il- każ hija ta' sentejn. Issa l-qorti ikkonkludiet Ii dina kienet il- preskrizzjoni applikabbili billi rritjeniet Ii din ma kinitx azzjoni għall-ħlas ta' ħsarat kaġunati b'reat peress Ii I-ebda reat ma ġie addebitat jew kommess mill-konvenuti iżda biss aġir illeċitu jew abbużiv. Bl-akbar rispett lejn I-ewwel onorabbli qorti I-azzjoni tal-atturi hija azzjoni għad- danni skaturanti minn rapport falz magħmul lill-pulizija mill-konvenut. Huwa preċiżament il-fatt tar-rapport falz tal-konvenut f'liema xela lill- attur b'attentat [recte, tentativ] ta' omiċidiju Ii pprovoka l-proċeduri penali kontra I-istess atturi u għalhekk il-konsegwenti dannu. Issa fil- Kodiċi Kriminali r-rapport falz huwa klassifkat bħala reat ta' ċerta gravità u Ii jimporta miegħu pieni karċerarji. ll-fatt Ii I-pulizija ma ħadet I-ebda azzjoni kriminali fuq dan ir-rapport falz huwa totalment … irrilevanti għal din il-vertenza, għaliex dak Ii kellu jiġi determinat għall- fini tal-preskrizzjoni mhux ir-rejità o meno tal-konvenut, u lanqas jekk I- awtorità kompetenti ipproċedietx kriminalment fuq dak ir-rapport falz imma n-natura tal-azzjoni tal-attur. Issa jidher ċar anke mill-kliem tar- rikors ġuramentat innifsu Ii I-azzjoni tal-atturi hija impernjata fuq ir- rapport falz magħmul mill-konvenut lill-awtorità kompetenti, u għalhekk issib il-bażi tagħha mhux biss fuq allegat aġir illeċitu jew abbużiv imma fuq aġir Ii jammonta għal reat. Għalhekk jidher ċar Ii I-preskrizzjoni fuq liema I-ewwel onorabbli qorti sabet I-azzjoni preskritta ma kinitx app- likabbili għall-każ billi l-artikolu 2153 jitkellem dwar azzjoni għad-danni mhux naxxenti minn reat. Għall-azzjoni għad-danni naxxenti minn reat din il-preskrizzjoni ma hix applikabbili u kellha għalhekk tiġi eskluża. lr- reat ta' rapport falz, kif huwa ben not, huwa reat fil-Kodiċi Kriminali u għalhekk ma setgħetx tikkonkludi l-ewwel onorabbli qorti Ii l-azzjoni għad-danni tal-atturi ma kinitx in realtà msejsa fuq allegazzjoni ta' reat, għaliex dik kienet preċiżament il-bażi tal-azzjoni tal-atturi. Anke l- ewwel qorti, bir-rispett, kellha tintebaħ Ii ma kinitx korretta fil-konkluż- jonijiet tagħha billi ftit iżjed 'l isfel titkellem dwar l-aġir doluż tal- konvenut – jekk l-azzjoni tal-attur hija msejsa fuq aġir doluż tal- konvenut allura jsegwi Ii l-azzjoni hija bażata fuq il-kommissjoni ta' reat L-atturi qegħdin igħidu sew. L-għemil tal-konvenuti li l-atturi jgħidu li għamlilhom ħsara huwa l-fatt li l-konvenuti għamlu kwerela msejsa fuq xiljiet li l-atturi jgħidu li ma għandhomx mis-sewwa u li wasslet biex ittieħdu passi kontrihom. Jekk inhu hekk dak li għamlu l-konvenuti kien reat ta' kalunnja taħt l-art. 101 tal-Kodiċi Kriminali. Il-fatt li ma tteħdux passi mill-awtoritajiet kontra l-konvenuti – u wkoll li kieku ttieħdu passi iżda l-konvenuti ġew liberati mill-akkuża ta' kalunnja minn qorti ta' kompetenza kriminali – ma għandux relevanza għall-għanijiet tal- azzjoni ċivili għax l-azzjoni ċivili u dik kriminali huma, kif igħid l-art. tal-Kodiċi Kriminali, indipendenti minn xulxin. Li hu relevanti hu jekk il- fatt allegat jikkostitwixxix fl-astratt l-elementi ta' reat. Jekk il-fatt allegat jikkostitwixxi l-elementi ta' reat – bla ħsara, naturalment, għall- kwistjoni jekk il-fatt seħħx jew le – dan ifisser illi l-azzjoni għad-danni ġejjin minn dak il-fatt tkun azzjoni għall-ħlas ta' ħsarat ikkaġunati b'reat, u għalhekk tintlaqat bil-preskrizzjoni mhux taħt l-art. qalet l-ewwel qorti, iżda taħt l-art. L-argument tal-konvenuti fit-tweġiba tagħhom – li d-deċiżjoni tal- ewwel qorti kienet dwar "punt ta' fatt" u għalhekk dik id-deċiżjoni ma għandhiex tiġi disturbata minn din il-qorti – hija ħażina, kemm għax appell jista' jsir kemm fuq punt ta' fatt daqskemm fuq punt ta' dritt, u wkoll għax id-deċiżjoni dwar jekk tapplikax preskrizzjoni jew oħra hija deċiżjoni fuq punt ta' dritt mhux fuq punt ta' fatt. Dan l-aggravju għalhekk għandu jintlaqa', u d-deċiżjoni tal-ewwel qorti fejn laqgħet l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni taħt l-art. 2153 tal-Kodiċi Rikors maħluf numru 1218/2010 Ċivili għandha titħassar. Ma jibqax meħtieġ li nqisu wkoll l-aggravju l- ieħor tal-atturi dwar minn meta kellha tibda għaddejja l-preskrizzjoni taħt l-art. 2153, ladarba dik il-preskrizzjoni ma tgħoddx għall-każ u għalhekk qatt ma bdiet tgħaddi. Il-konvenuti ressqu appell inċidentali li bih talbu li jintlaqgħu l- eċċezzjonijiet tagħhom fil-meritu. L-ewwel qorti fis-sentenza appellata ma qisitx il-meritu tat-talba tal- atturi u għalhekk ma qisitx l-eċċezzjonijiet fil-meritu; fid-dawl tas- sentenza tal-ewwel qorti li laqgħet eċċezzjoni ta' preskrizzjoni dan ma baqax meħtieġ. Ifisser iżda illi din il-qorti ma tistax tagħmel eżami u valutazzjoni tal-konsiderazzjonijiet tal-ewwel qorti fuq il-meritu, ladar- ba dawk il-konsiderazzjonijiet ma sarux. Fiċ-ċirkostanzi għalhekk l- appell inċidentali huwa f'kull każ prematur u l-qorti ma hijiex sejra Waqt is-smigħ tal-appell, fis-seduta tat-8 ta' Ottubru 2020, il-konvenuti ressqu eċċezzjoni ulterjuri ta' preskrizzjoni taħt l-art. 2154 tal-Kodiċi Ċivili. Ladarba issa din il-qorti sabet, għar-raġunijiet mogħtija fuq, illi hija din il-preskrizzjoni li tolqot il-każ, sejra issa tgħaddi biex tqis din l- eċċezzjoni ulterjuri. L-art. 2154(1) igħid hekk: (1) Dwar il-preskrizzjoni tal-azzjoni ċivili għall-ħlas tal-ħsarat ikkaġunati b'reat, għandhom jitħarsu r-regoli li hemm fil-Kodiċi Krimin- ali, għall-preskrizzjoni tal-azzjoni kriminali.« Ir-reat ta' kalunnja jintlaqat bl-art. 101 tal-Kodiċi Kriminali, li jgħid hekk: (1) Kull min bil-ħsieb li jagħmel ħsara lil xi persuna, jakkuża lil dik il-persuna quddiem awtorità kompetenti b'reat, filwaqt li jkun jaf li dik il-persuna hija innoċenti, għall-fatt biss li jkun akkużaha, jeħel, meta jinsab ħati - »(a) il-piena ta' priġunerija minn tlettax sa tmintax-il xahar, jekk l-akkuża falza tkun ta' delitt suġġett għall-piena akbar mill-piena ta' priġunerija għal żmien sentejn;« Ix-xilja kienet ta' tentativ ta' omiċidju, reat li jġib miegħu piena ta' aktar minn sentejn, u għalhekk ir-reat ta' kalunnja fiċ-ċirkostanzi tal-każ tallum iġib miegħu piena ta' priġunerija minn tlettax sa tmintax-il Il-preskrizzjoni relativa hija dik taħt l-art. 688(d) tal-Kodiċi Bla ħsara ta' fejn il-liġi tiddisponi xort'oħra, l-azzjoni kriminali taqa' bi preskrizzjoni – »(d) bl-egħluq ta' ħames snin għad-delitti suġġetti għall-piena ta' priġunerija għal żmien ta' anqas minn erba' snin u mhux anqas minn sena;« Il-preskrizzjoni mela hija ta' ħames snin. Din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi d-dritt għad-danni li l-atturi qegħdin jivvantaw f'din l-kawża ma nħoloqx bis-sentenza tal-Qorti Kriminali tat-12 ta' Mejju 2010; id-dritt inħoloq hekk kif saret il-kwerela fid-9 ta' Mejju 2004 li wasslet biex ittieħdu l-proċeduri kontra l-attur u r-restrizzjonijiet fuq il-libertà tiegħu li ikkaġunawlu danni, bla ħsara, naturalment, għall-kwistjoni fil-meritu dwar jekk id-danni seħħewx tassew. Kif sewwa qalet l-ewwel qorti, il-preskrizzjoni tibda tgħaddi minn dakinar li seħħ l-att illeċitu. L-att illeċitu li għamlu l-konvenuti kien il- kwerela li għamlu fid-9 ta' Mejju 2004. Rikors maħluf numru 1218/2010 L-ewwel att li bih inkisret il-preskrizzjoni kien l-ittra ġudizzjarja tat-2 ta' Awissu 2010, aktar minn ħames snin wara d-9 ta' Mejju 2004. Għalhekk, ukoll meta tqis li l-preskrizzjoni kienet ta' ħames snin u mhux ta' sentejn kif qalet l-ewwel qorti, xorta għadda ż-żmien tal- preskrizzjoni bejn meta seħħ l-att illeċitu mill-konvenuti u meta sar l- ewwel att ġudizzjarju mill-atturi. L-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni ta' ħames snin għalhekk għandha tintlaqa'. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tipprovdi dwar l-appell ewlieni tal-atturi billi tirriforma s-sentenza appellata: tħassarha fejn laqgħet l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni taħt l-art. 2153 tal-Kodiċi Ċivili u, minflok, tiċħad dik l- eċċezzjoni, iżda tilqa' l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni taħt l-art. għalhekk tikkonferma s-sentenza appellata fejn ċaħdet it-talbiet tal- Billi, f'kull każ, it-talbiet tal-atturi huma miċħuda ma jibqax meħtieġ li l-qorti tqis l-appell inċidentali tal-konvenuti. Peress li l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni li ntlaqgħet tressqet waqt is- smigħ tal-appell, huwa xieraq li l-konvenuti jbatu sehem mill-ispejjeż. Għalhekk l-ispejjeż, kemm tal-ewwel grad u kemm tal-appell ewlieni, jinqasmu hekk: tliet ishma minn erbgħa (3⁄4) jħallsuhom l-atturi u sehem minn erbgħa (1⁄4) l-konvenuti. L-ispejjeż tal-appell inċidentali, billi dak l-appell f'kull każ sar għalxejn, iħallsuhom il-konvenuti. Deputat Reġistratur gr Joseph R. Assadi Desira Micallef Anthony Connell Desira Micallef