Seduta ta' nhar il-Gimgha 14 ta' Dicembru 2018 Dan huwa appell maghmul mill-intimat l-Avukat Generali mis- sentenza moghtija fil-31 ta' Ottubru, 2017, [is-sentenza appellata], mill- Prim'Awla tal-Qorti Civili fil-kompetenza kostituzzjonali taghha [l-ewwel Qorti], li permezz taghha dik il-Qorti - filwaqt illi cahdet l-eccezzjonijiet kollha sollevati mill-appellant u mill-intimati konjugi Mifsud [l-intimati appellati] hlief ghall-ewwel eccezzjoni li giet milqugha limitatament sa fejn l-istess eccezzjoni tittratta l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta [il- Kostituzzjoni] u hlief ukoll l-eccezzjonijiet 2.3 u 2.4 tal-intimat l-Avukat Generali fejn eccepixxa rispettivament li (i) il-kumpens dovut ma setax jitkejjel mal-valur li l-fond igib fis-suq meta l-iskop tal-ligi jkun wiehed socjali ta' interess generali; u (ii) li l-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kien jipprovdi ghal kontroll ta' uzu ta' proprjeta` izda mhux tehid forzuz jew obbligatorju - iddikjarat li kien hemm ksur tad-dritt tas-socjeta` rikorrenti Chemimart Limited [ir-rikorrenti appellata] ghat-tgawdija tal-proprjeta` kif imhares bl-Ewwel (1) Artikolu tal-Ewwel (1) Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali [il-Konvenzjoni], izda mhux tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, u bhala rimedju filwaqt li ddikjarat li ma kienitx ser tordna l-izgumbrament taghhom, ordnat li l-intimati appellati ma setghux jibqghu jistriehu izjed fuq id-dispost tal-Artikolu 12 tal-imsemmi Kap. sabiex ikomplu jabitaw fil- fond in kwistjoni, u wkoll akkordat kumpens ta' hamest elef ewro (€5,000) li ghandu jithallas mill-intimat Avukat Generali flimkien mal-ispejjez kollha, inkluzi dawk tal-intimati appellati hlief dawk tal-ewwel talba li kellhom jithallsu mir-rikorrenti appellata. Illi r-rikorrenti fethu dawn il-proceduri fejn talbu lill-ewwel Qorti: "Tiddikjara u tiddeciedi li fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjonijiet tal-Artiklu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta` Malta kif emendat bl-Att XXIII tal-1979, u bl-operazzjonijiet tal-Ligijiet vigenti qeghdin jaghtu dritt ta` rilokazzjoni lill-intimati Mifsud tal-fond Flat 3, Anglia Flats, 2 gia 39, kumpens u danni Il-Qala u Pjazza Sant`Anna gia Triq Sant`Anna, impossibbli lir-rikorrenti li tirriprendi l-pussess tal-proprjeta`. "Konsegwentement tiddikjara u tiddeciedi li qed jigu vjolati d-drittijiet taghha ghat-tgawdija tal-proprjeta` taghha Flat 3, Anglia Flats, 2 gia 39, Pjazza Sant`Anna gia Triq Sant`Anna, Il-Qala bi vjolazzjoni tal-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni ta` Malta, u l-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta` Malta) u b`hekk taghtihom ir-rimedju li jidhrilha xieraq fis-sitwazzjoni, anki l-izgumbrament mill-fond tal-intimat Mifsud. "Tiddikjara u tiddeciedi li l-intimati jew min minnhom huma 2. responsabbli ghal sofferti mir-rikorrenti b`konsegwenza tal-operazzjonijiet tal-Att XXIII tal-1979 li ma kreawx bilanc gust bejn id-drittijiet tas-sid u dak tal-inkwilin, stante li ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta` in kwistjoni ai termini tal-Artiklu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea. 3. termini tal-Artiklu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea. 4. l-istess kumpens u danni llikwidati ai termini tal-Artiklu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea. "Bl-ispejjez, komprizi dawk tal-ittra ufficjali tal-14 ta` Dicembru 2016 hawn annessa u mmarkata bhala dokument C u bl-ingunzjoni tal-intimati ghas-subizzjoni". "Tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti, ai lill-intimati F'dak li jista' jitqies bhala rilevanti ghal dan l-appell, l-intimati appellati fir-risposta taghhom iddikjaraw li t-talbiet tar-rikorrenti appellati kellhom jigu michuda bl-ispejjez ghaliex: "Fit-tieni lok, f`kull kaz, izda b`rabta mal-ewwel eccezzjoni, meta s-socjeta` rikorrenti akkwistat il-proprjeta` mertu ta` dan ir-rikors, cioe` b`kuntratt tat-30 ta` Novembru 1999 fl-atti tan-Nutar Dottor Anthony Agius Cutajar, l-artiklu 12 tal-Kapitlu 158 tal-Ligijiet ta` Malta prezenti kien diga` fis-sehh u l-konverzjoni ai termini tal-istess artiklu fil-ligi kienet diga` saret – tant li proprju fl-istess kuntratt, il-proprjeta` de quo hija deskritta bhala "leased" lill-esponenti Psaila. Ifisser b`daqstant li meta s-socjeta` rikorrenti ghazlet li tidhol f`relazzjoni guridika mal-esponenti nonostante d-dispozizzjonijiet tal-istess artiklu 12, hija kienet qieghda tirratifika l-istat u l-pozizzjoni fattwali u legali vigenti fiz-zmien tal-akkwist, u b`hekk, tirrikonoxxi u taccetta il-legittimita` tal-istess. Galadarba ghalhekk bl-agir taghha, is-socjeta` rikorrenti accettat il-pozizzjoni legali ezistenti fiz-zmien, hija ma tistax validament tghid li rizultat tal-applikazzjoni tal-imsemmija emendi maghmula bl-Att XXIII tal-1979, hija giet b`xi mod privata mill-uzu tal-proprejta` taghha fit-termini tal-artikli Konvenzjonali u Kostituzzjonali minnha citati, u/jew li b`xi mod gie lez id-dritt taghha taht dak l-istess artiklu. Dan il-principju gie analizzat fit-tul f`diversi sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali, fosthom fis-sentenza moghtija fid-19 ta` Jannar 2010, fl-ismijiet ta` "Emilia Formosa Pace vs Kummissarju tal-Artijiet et (37/2007/1)", fis-sentenza datata 22 ta` Frar 2013, fl-ismijiet ta` "Albert u Mariella Sumame vs Il-Prim Ministru et (14/2010/1)", u fis-sentenza tas-6 ta` Frar 2015, fl-ismijiet ta` "Franco Melillo Fenech et vs Avukat Generali et (70/2012/1)". "Fit-tielet lok, f`kull kaz, kienet ukoll is-socjeta` rikorrenti stess li rceviet u accettat il-kera bit-thaddim tal-artiklu 12 tal-Kapitlu 158, liema artiklu issa qieghda tilmenta dwaru. Ifisser li minghajr pregudizzju ghas-suespost, ukoll bit-talba ghall-awment tal-kera skont l-istess artiklu u bl-accettazzjoni tal-istess, is-socjeta` rikorrenti gharfet u konsegwentement, irrikonoxxiet, accettat, u irratifikat il-validita` u l-legittimita` shiha tal-artiklu 13 tal-Kapitlu 158 tal-Ligijiet ta` Malta. "Fir-raba` lok, u fi kwalunkwe kaz, huwa ghal kollox ikkontestat li s-socjeta` rikorrenti b`xi mod sofriet xi danni u/jew danni atribwibbli lill-esponenti intimati, inkella li jisthoqqilha tithallas xi kumpens mill-istess. 3. infondati fil-fatt u fid-dritt". "Fil-hames lok, it-talbiet tas-socjeta` rikorrenti huma mill-bqija L-intimat appellant fir-risposta tieghu ssottometta li hu ma kien kiser l-ebda drittijiet fondamentali tal-bniedem tar-rikorrenti appellata kif protetti mill-artikoli kostituzzjonali u konvenzjonali ghar-ragunijiet hemm Fis-sentenza taghha tal-31 ta' Ottubru, 2017, l-ewwel Qorti ghamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet rilevanti ghal dan l-appell: "V. L-eccezzjoni 2.2 tal-intimat Avukat Generali u t-tieni (2) eccezzjoni tal-intimati Mifsud "Fit-tieni eccezzjoni, l-intimati Mifsud jeccepixxu illi meta s-socjeta` rikorrenti akkwistat il-proprjeta` in kwistjoni bis-sahha tal-kuntratt tat-30 ta` Novembru 1999, l-Art 12 tal-Kap 158 kien diga` fis-sehh u l- konverzjoni minn cens ghal kera skont l-istess disposizzjoni kienet diga` saret. Ghalhekk meta s-socjeta` rikorrenti ghazlet li tidhol ghal relazzjoni guridika ma` l-intimati Psaila, hija kienet qeghda tirratifika l- istat u pozizzjoni fattwali u legali vigenti fiz-zmien ta` l-akkwist u b` hekk kienet qed tirrikonoxxi u taccetta l-legittimita` ta` l-istess. "Fl-istess sens jeccepixxi l-Avukat Generali meta jghid illi l-fond in kwistjoni kien jidher li huwa okkupat fuq bazi legali skont id- disposizzjonijiet tal-Kap 158, u l-kumpannija rikorrenti kienet ben konxja tas-sitwazzjoni fattwali u legali li kienet tirrigwarda l-istess fond u cioe` kienet taf bil-protezzjoni li kien qed jaghti l-Kap 158 konsistenti fil- kontroll tal-uzu tal-proprjeta` residenzjali. "In sostenn ta` l-eccezzjoni, l-intimati Mifsud jirreferu ghas-sentenzi illi tat il-Qorti Kostituzzjonali: 19 ta` Jannar 2010 - Emilia Formosa Pace vs Kummissrju tal-Artijiet et; 22 ta` Frar 2013 – Albert Sumame et vs Il- Prim Ministru et; u 6 ta` Frar 2015 - Franco Melillo Fenech et vs Avukat Generali et. "Madanakollu dawn is-sentenzi ma jirriflettux il-fatti tal-kaz tal-lum. "It-tliet kawzi citati mill-intimati Mifsud kienu jirrigwardaw sitwazzjoni fejn il-qofol tal-kwistjoni kienet illi meta l-ligi kienet daqstant cara dwar x`kien ser jigri fl-gheluq tac-cens temporanju, ir-rikorrenti xorta wahda ghazlu li jidhlu ghal kuntratti ta` cens temporanju ta` fondi residenzjali. "Fil-kawza: Emilia Formosa Pace vs Kummissarju tal-Artijiet : jirrizulta li kien sar kuntratt fit-2 ta` Marzu 1990 fl-atti tan-Nutar Dottor Frank Mifsud Ganney fejn ir-rikorrenti tat b`titolu ta` enfitewsi temporanja ghal sbatax- il sena dekorribbli mid-data tal-kuntratt. Din ir-relazzjoni guridika attivat mekkanizmu – u li kien diga` jezisti – li jinsab fl-Art 12 tal-Kap 158 li fid-data tal-koncessjoni tal-enfitewsi temporanja kien ilu fis-sehh disgha u ghoxrin sena. Bil-pubblikazzjoni tal-kuntratt ta` enfitewsi temporanja, ir-rikorrenti volontarjament accettat li tissottometti ruhha ghall-Art 12 tal- Kap 158 u ghalhekk ghall-kontroll dwar l-uzu tal-proprjetà fl-interess pubbliku skont it-termini tal-istess disposizzjoni. "Fil-kawza: Albert Sumame et vs Il-Prim Ministru et: il-fond in kwistjoni kien okkupat mill-konjugi Gatt b`titolu ta` sub-enfitewsi temporanja ghal 25 sena, li bdiet fil-15 ta` Gunju 1962 u li kienet ghalqet fil-15 ta` Gunju Imbaghad fil-11 ta` Jannar 1988 ir-rikorrenti akkwistaw il-fond "Fid-decizjoni, inghad hekk:- " … ghalkemm pjenament konxji tal-pozizzjoni fattwali u legali vigenti fiz-zmien tal-akkwist taghhom tal-proprjeta` huma xorta wahda ghazlu minn rajhom jidhlu f`relazzjoni guridika mal-Kurunell Gatt, kemm bl-akkwist tal-proprjeta` tal-fond minghand Mary Farrugia Camoin, kif ukoll bl- accettazzjoni da parti taghhom tal-pozizzjoni legali ezistenti billi komplew jircievu l-kera minghandu. "F`dawn ic-cirkostanzi r-rikorrenti ma jistghux validament jghidu li, rizultat tal-applikazzjoni tal-imsemmi Att tas- sena 1979, huma gew privati mill-uzu tal-proprjeta` taghhom fit-termini tal-artikolu konvenzjonali fuq citat, u li gie lez id-dritt taghhom taht dan l-artikolu tal-ligi, meta kienu huma stess li fil-11 ta` Jannar 1988 ghazlu li jixtru l-fond wara li kienet diga` saret il-konverzjoni fil-15 ta` Gunju 1987. "Fir-rigward japplika dak li osservat din il-Qorti fil-kawza fl-ismijiet Emilia Formosa Pace v. Kummissarju talArtijiet et deciza fid-19 ta` Jannar 2010: "… il-qofol talkwistjoni kollha verament kienet li, meta l-ligi kienet cara daqs il- kristall dwar x`kien ser jigri f`gheluq ic-cens , l-appellanti xorta wahda ghazlet li tidhol f`kuntratt ta` ghoti ta` proprjeta` b`cens temporanju … … ma gie mpost xejn fuq l-appellanti!" Fil-kaz odjern, dan japplika b`izjed qawwa fid-dawl tal-fatt li meta r-rikorrenti xtraw il-fond, il- konverzjoni kienet diga` giet fis-sehh!" "Fil-kawza: Franco Melillo Fenech et vs Avukat Generali et : irrizulta li l- awturi fit-titolu tar-rikorrenti b`kuntratt tal-4 ta` Awissu 1981 kienu taw il-fond mertu tal-kawza lill-intimati b`titolu ta` enfitewsi għal sbatax-il sena b`seħħ mit-12 ta` Awissu 1981 versu l-hlas ta` Lm 120 bhala hlas ta` cens annwu. Meta għalaq iċ-ċens fil-11 ta` Awissu 1998 il-konvenuti Klindo ipprevalew ruhhom mill-jedd moghti lilhom bl-Art 12(2)(b)(i) tal-Kap 158. "Il-Qorti qalet hekk :- "Dan ikompli jfisser illi meta l-awturi tal-atturi taw il-fond b`enfitewsi fl- 1981 kienu jafu illi: (i) kienu qegħdin jiftiehmu fuq ċens relattivament baxx; (ii) l-enfitewsi meta tintemm kienet sejra tinbidel f`kiri li jintiret u jiġġedded; (iii) il-kera jinħadem fuq iċ-ċens miżjud bi proporzjon maż- żjieda fl-għoli tal-ħajja u għalhekk sejjer jibqa` relattivament baxx daqs iċ-ċens li ftiehmu dwaru huma fl- 1981; u (iv) il-ħtieġa tagħhom ma hijiex raġuni tajba biex ikunu jistgħu jieħdu l-fond lura. Mela meta għażlu li jagħtu l-fond b`enfitewsi fl- 1981 l-awturi tal-atturi kienu jafu illi kienu qegħdin jintrabtu b`dawk il-kondizzjonijiet kollha, bħallikieku l- kuntratt għamluh b`dawk il-kondizzjonijiet espressament imniżżla fih, għax l-art. 12 tal-Kap. 158 ġà kien fis-seħħ meta sar il-kuntratt." "Daqstant ghall-fini tat-tliet decizjonijiet citati. "Fil-kaz in ezami, kuntrarjament ghal dak li sehh fit-tlett kawzi appena citati, Gasan Properties Limited kienet tat b`enfitewsi temporanja lill- intimat Mifsud fond mhux dekontrollat bis-sahha ta` kuntratt tas-17 ta` April 1968 fl-atti tan-Nutar Dottor Giuseppe Galea Sciberras ghal zmien ta` sbatax il-sena b`effett mid-data tal-kuntratt. Fiz-zmien meta nghatat din il- koncessjoni enfitewtika temporanja, ma kienx ghadu sar ligi l-Att XXIII tal-1979. L-Att gie fis-sehh wara li l-enfitewsi temporanja kienet diga` kostwita. "Dak li sehh kien illi l-intimati Mifsud fi tmiem ic-cens fl-1985 gew protetti ope legis bil-holqien ta` titolu ta` kera meta effettivament l-okkupazzjoni tal-fond de quo ex contractu da parti taghhom kienet intemmet bl- gheluq tas-17 –il sena. "Din il-Qorti hija konxja ta` dak li nghad mill-Qorti Kostituzzjonali fil- kawza appena citata ta` Albert Sumame et vs Il-Prim Ministru et fejn inghad illi minhabba l-fatt illi meta r-rikorrenti xtraw il-fond, il-konverzjoni kienet diga` giet fis-sehh, ergo ma jistax jinghad li kien mpost xejn fuq l-istess socjeta` rikorrenti. "Din il-Qorti mhijiex sejra toqghod fuq din il-linja ta` hsieb ghall-fini tal- kaz tal-lum aktar u aktar meta tikkunsidra illi l-Qorti qaghdet fuq dak li kien inghad fis-sentenza fil-kawza Emilia Formosa Pace vs Kummissarju ta` l-Artijiet. "F` dik il-kawza, il-Qorti Kostituzzjonali kienet ghamlitha cara li l-fattur li jholl u jorbot kien iz-zmien meta saret il-koncessjoni enfitewtika, ossija jekk qabel jew wara id-dhul fis-sehh l-Att XXIII tal-1979. "Bis-sahha ta` rikors ipprezentat fit-23 ta` Settembru 2009, l-appellanti talbet li kopja ta` sentenza tal-kawza Amato Spiteri Axiak v. Malta tigi ammessa in atti, liema talba kienet giet milqugha. Minn ezami ta` din is-sentenza, jirrizulta li hemm differenza lampanti bejn il-fattispecie tal- kaz in dizamina meta mqabbel mal-fattispecie tal- kawza ta` Amato Spiteri Axiak, u li jkompli jissottolinea kemm irrikorrenti appellanti ma fehmet xejn u kemm qed tahli l- hin tal-Qrati. Fil-kaz in dizamina l-appellanti bis-sahha ta` kuntratt ippubblikat fl-1990 minn jeddha ghazlet li rrelazzjoni guridika taghha tigi regolata mill-Artikolu 12 tal-Kap. 158, filwaqt li l-kuntratt ta` enfitewsi temporanja fil-kaz ta` Amato Spiteri Axiak kien sar fis-sena 1975 u cioè qabel ma gie promulgat u dahal fis-sehh l-Att XXIII tal- 1979. Meta sar il-kuntratt ta` Amato Spiteri Axiak, id-direttarju ma setax jipprevedi li bl-imsemmi Att XXIII tal-1979 l- entifewsi temporanja kkreata b`dak il-kuntratt kienet se ssir lokazzjoni bis-sahha ta` dik il-ligi. Mentri, qabel ma kkonkludiet il-kuntratt taghha fl-1990, l-appellanti setghet mhux biss tipprevedi l-konsegwenzi tal-Artikolu 12 u cioè li fi tmiem l-enfitewsi temporanja jekk l-enfitewta kien cittadin ta` Malta u kien qieghed jokkupa l-mezzanin bhala r-residenza ordinarja tieghu, it-titolu tieghu kien se jinbidel ghal wiehed ta` kirja, izda setghet tikkalkula wkoll, cioe` tikkalkula minn qabel, kemm kienet se tkun il-kera dovuta. Dawn il-provvedimenti li jispjegaw dan kollu kienu gja jezistu meta l-appellanti ghamlet il- kuntratt u ghalhekk ma tistax issostni li hija kienet vittma ta` xi att arbitrarju dirett minn xi awtorita` ezekuttiva jew xi ligi li dahlet fis-sehh wara li gie ppubblikat il-kuntratt taghha. Hu relevanti li jissemma li bis-sahha tas-sub- artikolu (4) tal-Artikolu 39 (disposizzjonijiet transitorji) tal- Att X tal-2009 jaghmel applikabbli l-emendi l-godda ghal- Ligi tal-Kera applikabbli wkoll ghall-appellanti. "Fil-kaz tal-lum, huwa evidenti illi l-awturi fit-titolu ta` l-attrici ghamlu li ghamlu fi zmien precedenti l-Att XXIII tal-1979. "Huwa wkoll relevanti li l-awturi fit-titolu tal-attrici ma kinux ħielsa fis- sens illi meta għażlu li jagħtu l-fond b`enfitewsi ghamlu dan ghaliex ma kellhomx ghazla ohra. Fil-fatt l-ghazla li kellhom kien illi jew jagħtu l- fond b`enfitewsi jew iħalluh battal bir-riskju illi jiġi rekwiżizzjonat ghaliex ma kienx dekontrollat. Ghazlu l-anqas riskjuz ghalihom fl-istat tad-dritt li kien a tempo vergine. "Tenut kont tal-fatti u cirkostanzi tal-kaz tal-lum, il-Qorti sejra tichad iz-zewg eccezzjonijiet, peress illi fil-kaz odjern ma jistax jinghad illi da parti ta` l-awturi fit-titolu ta` r-rikorrenti seta` kien hemm accettazzjoni volontarja tal-Art 12 tal-Kap 158. Inoltre r- rikorrenti bhala tali ma kellhiex triq ohra ghajr illi taccetta dak li diga` impost fuq min kien jipprecedi lilha fit-titolu. "Din il-Qorti ssib sostenn ghal din il-motivazzjoni fis-sentenza li tat din il-Qorti diversament presjeduta fil-11 ta` Mejju 2017 fil-kawza: Frances Cacciottolo et vs Avukat Generali et. Minn din id-decizjoni sar appell li ghadu mhuwiex appuntat. "F`dak il-kaz, meta r-rikorrenti jew l-awturi tagħhom fit-titolu kkonċedew il-fond b`enfitewsi temporanja, il-liġi in kwistjoni kienet diġa fis-seħħ u allura sar l-argument mill-intimati li s-sidien kienu jafu bil-konsegwenzi tad-deċiżjoni tagħhom. "Il-Qorti qalet hekk:- "Din il-Qorti taqbel mal-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza kwotata ta` Franco Melillo Fenech li jista` jkun li huwa minnu li s-sidien kienu effettivament kostretti jagħtu l-proprjetà tagħhom b`enfitewsi minħabba li dak iż-żmien huwa notorju li l-awtoritajiet kienu qegħdin jimponu ordnijiet ta` rekwiżizzjoni fuq proprjetajiet vojta, u allura s-sidien għażlu dak li dehrilhom li kien `the lesser evil` fiċ- ċirkostanzi tal-każ. "Din il-Qorti, bħal Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza appena ċitata, issib illi peress illi l-proprjeta tagħhom kienet dekontrollata, is-sidien kienu liberi li jistabbilixxu l- ammont ta` ċens li riedu huma, u meta gie stabbilit iċ- ċens għall-proprjeta in kwistjoni, huma kienu konsapevoli tal-fatt illi mal-iskadenza tal-enfitewsi, l-enfitewta kien ser ikollu dritt jikkonverti ċ-ċens f`kirja, u li huma ma setgħux jipperċepixxu aktar mid-dopju ta` dak iċ-ċens hekk stabbilit minnhom. Isegwi għalhekk illi s-sidien setgħu stabbilixxew rata ta` ċens adegwata sabiex meta tagħlaq l-enfitewsi huma ma jispiċċawx b`ammont ta` kera daqstant irriżorja. Madanakollu, lanqas ma tista` din il- Qorti tippretendi li s-sidien kellhom jippruvaw jimponu ċens ħafna għola mill-valur attwali fuq is-suq sabiex jiżguraw li għoxrin sena wara jirċievu kera adegwata. "B`żieda ma dan, din il-Qorti ma taqbilx mal-mod kif il- Qorti Kostituzzjonali, sabiex iddeterminat kemm kellu jkun iċ-ċens adegwat fis-sena li saret il-konċessjoni enfitewtika, qabdet il-fair market value stabbilit mill-perit tekniku, imbagħad ħadmet b`lura skont l-indiċi tal- inflazzjoni kif stabbilita fil-liġi. L-indiċi tal-inflazzjoni u l- valur fis-suq huma hwejjeg differenti, determinati minn konsiderazzjonijiet differenti, u fil- fehma tal-Qorti wieħed ma jistax jitlaq mill-valur tal- proprjetà fuq is-suq illum u japplika b`lura l-indiċi tal- inflazzjoni sabiex jasal għal kemm suppost kellu jkun iċ- ċens skont il-valur tal-proprjetà fi żmien partikolari. Hu s- suq li jirregola l-kera u mhux l-indiċi tal-inflazzjoni li hemm fl-Iskeda tal-Kap. Liġi li għal finijiet ta` kera ma tagħti l-ebda konsiderazzjoni per eżempju għal- lokalità fejn jinsab il-fond, id-daqs tal-fond u l-kundizzjoni tiegħu. "Il-proprjetà mertu tal-kawża tal-lum ġiet stmata mill-perit lokatizzju annwali ġie stabbilit mill-istess perit tekniku fl- ammont ta` €4692 għas-sena 2006, u ċioè s-sena meta skadiet il-konċessjoni enfitewtika, €4947 għas-sena 2011 u €5100 għas-sena 2015. skont il-Kap. 158 hija ta` €372.70, liema ammont ma jistax jiġi rivedut qabel is-sena 2021, meta jiġi rivedut skont il-liġi. Huwa ċar illi r-rata ta` inflazzjoni ma tirrispekkjax ir-realta tal-inflazzjoni fil-valur tal-bini. "Kif ingħad fis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali fl-ismijiet Dr Cedric Psaila noe vs Avukat Brincat Dowdall tal-31 ta` tal-proprjetà ""Illi l-kera mhux bilfors ikun daqskemm jagħti s-suq ma jfissirx illi jista` leġittimament jkun hekk baxx illi ma jkollu ebda relazzjoni ta` xejn ma` dik li l-Avukat Brincat Dowdall jsejħilha r-`realtà ekonomika`." leżjoni "Fil-kuntest, lanqas ma jregi l-argument illi s-sidien setgħu jbiegħu l-proprjetà. Is-sidien xtaqu arrangament temporanju li jrendilhom introjtu fiss. Din li kienu x`kienu ċ- il-Qorti hija tal-fehma ċirkostanzi tal-każ meta s-sidien ikkonċedew il-fond b`titolu ta` enfitewsi temporanja, minkejja li kienu legali tad-deċiżjoni konsapevoli tal-konsegwenzi tagħhom, ma jfissirx illi bit-tħaddim tal-liġi llum m`humiex qegħdin tad-drittijiet isofru tagħhom. Fi żmien illi ġie promulgat l-Att XXIII tal- 1979 il-pajjiż jidher li kien milqut minn problema serja fil-qasam tal-`housing`. Illum erbghin sena wara, din il-protezzjoni hija meqjusa antikwata u bla bzonn, b`hekk mhux gustifikata. Is-sidien ma setgħu qatt jipprevedu li snin wara li effettivament spiċċa ż- żmien meta l-okkupant kellu bżonn il-protezzjoni tal- liġi, li din il-liġi ser tibqa hemm, kelma b`kelma kif kienet kważi erbgħin sena ilu, b`kera stabbilita mill- liġi li mhux ser tipprovdi għall-proporzjonalità bejn id-drittijiet tagħhom u tas-soċjetà in ġenerali. "Kollox ma kollox, din il-Qorti tasal għall-konklużjoni li s-sidien ma setgħu qatt jipprevedu l-piż li ser jibqgħu iġorru għall-għexieren ta` snin u li se jibqu jġorru jekk din il-Qorti tiċħad it-talbiet tagħhom sempliċiment għaliex huma kienu konsapevoli x`kienet tgħid il-liġi meta kkonċedew il-fond b`ċens temporanju. "Din il-Qorti diversament presjeduta fis-sentenza tagħha fl-ismijiet Rose Muscat Cohen vs l-Avukat Ġenerali et, deċiża fil- 25 ta` Frar 2016, li kienet ukoll tirrigwarda l-operat tal- artikolu 12(2) tal-Kap. 158 f`ċirkostanzi fejn is-sidien ta` enfitewsi kienu kkonċedew temporanja wara s-sena 1979, ikkunsidrat illi: il-proprjeta b`titolu "Fil-kaz recenti deciza mill-Qorti Ewropea fl-ismijiet Case of Zammit and Attard Cassar v Malta fit-30 ta` Lulju 2015, il- Qorti dahlet fil-kwistjoni ta` implied waiver u cioè: "48. "Il-Qorti hija konxja li anke l-fatti tal-kazi fuq citati mhumiex identici ghall-kaz in ezami. Madanakollu t-tema hija wahda, cioè, li r-rinunzja (waiver) ghad-dritt ghandha tkun wahda libera u espressa, fejn id-drittijiet li qed jigu rinunzjati huma certi, u prevedibbli. Fil-materja ta` l- drittijiet isproporzjon sancit mill-Konvenzjoni, l-ezami tal-Qorti ghandha tkun wahda li tiffavorixxi l-protezzjoni tad-dritt. Ikkonsidrat li aktar ma ghadda z-zmien, akbar kien il-piz li intrefa` mis-sid fil-kaz odjern. Tqis li meta gie koncess ic-cens originarjament fil-1981 u allura giet stabbilita r- rata ta` cens pagabbli bejn il-kontraenti, l-aspettattiva tad-direttarji certament ma kenitx wahda ta` sbilanc eccessiv kif evidentement avvera tul is-snin. fil-mument meta dahlet "… "Illi ghalhekk, meqjus dak kollu premess, din il-Qorti tikkonsidra li l-applikazzjoni tal-artikolu 12(2)(b)(ii) tal- Kap 158 wara t-trapass ta` kwazi erbghin sena l-johloq piz eccessiv u sproporzjonat fuq ir-rikorrenti li certament ma kienx previdibbli fil- koncessjoni enfitewtika. Mhux biss, imma din il-Qorti issibha difficli, anzi ripudjanti biex taccetta li b`tali irrinunzjat ghal kull koncessjoni, protezzjoni fondamentali taghha inkondizzjonalment u in perpetwità." "Il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat tal- Ewwel Qorti permezz ta` sentenza tagħha datata 11 ta` Lulju is-segwenti li kunsiderazzjonijiet: l-ligi ghad-drittijiet is-sentenza għamlet "...l-ksur tal-jedd ta` proprjetà ma kienx biss fin-nuqqas ta` proporzjonalità fil-quantum tal-kera meta mqabbel ma` kera aktar xieraq iżda wkoll, kif osservat l-ewwel qorti fis- sentenza appellata u kif osservat ukoll il-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ ta` Amato Spiteri Axiak v. Malta, fl- inċertezza tas-sid dwar jekk meta jista`, jew jekk jistax qatt, jieħu ħwejġu lura, fin-nuqqas ta` mekkaniżmu biex is-sid jieħu ħwejġu lura, imqar jekk juri illi l-bżonn tiegħu huwa xejn inqas mill-bżonn "soċjali" tal-kerrej, u fin-nuqqas ta` garanziji proċedurali biex mill-protezzjoni tal-liġi jibbenefika biss min tassew jeħtieġ dik il-protezzjoni. Il-ħlas ta` danni ma jikkorreġix dawn in-nuqqasijiet, li jeħtieġu l-ħolqien ta` proċeduri ġodda bi proċess leġislativ mhux ġudizzjarju." "L-intimat jikkontendi li ċ-ċirkostanzi fil-każ ta` Rose Muscat Cohen kienu differenti għaliex l-okkupant kien diġa qiegħed jirrisjedi fil-fond mingħajr il-kunsens tas-sidien fiż-żmien illi saret il-konċessjoni enfitewtika, u dan peress li rriżulta fl-imsemmi każ li l-fond mertu ta` dik il-kawża kien diġa allokat lill-okkupant mill-awtoritajiet. Madanakollu, din il- Qorti tqis illi l-partijiet ċitati minn din is-sentenza huma applikabbli wkoll għall-kawża tal-lum u li f`dan il-każ għandha tasal għall-istess konklużjoni." (enfasi ta` din il- qorti). "Il-Qorti ma tarax li ghandha tidhol fl-argument li sar fil-kors tal-kawza fejn kien allegat illi l-fond kien u baqa` tal-familja Gasan u fejn kien allegat illi f`sentenza ta` dawn il-Qrati, kien inghad illi fejn il-membri tal- kumpannija li ssir is-sid tal-proprjeta` jkunu l-istess bhal tal-awturi taghha, is-sid il-gdid m` ghandux jitqies kumpannija differenti. "… "VIII. L-ewwel (1) eccezzjoni tal-intimati Mifsud u l-ewwel (1) eccezzjoni tal-intimat Avukat Generali safejn dawn jirrigwardaw l- Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni, kif ukoll l-eccezzjonijiet tal-intimati li huma relatati mal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni "Fl-ewwel eccezzjoni taghhom, kemm l-intimati Mifsud u kif ukoll l- Avukat Generali jghidu illi ma kien hemm l-ebda lezjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. "Fl-eccezzjoni 2.5, l-Avukat Generali jkompli jeccepixxi illi l-ghan wara d-disposizzjonijiet rilevanti tal-Kap 158 huwa illi kemm jista` jkun kulhadd ikollu fejn joqghod u li l-uzu tal-proprjeta` anke privata jghin biex dan isehh. "Fl-eccezzjoni 2.6, ikun eccepit mill-Avukat Generali illi l-mizura ta` kontroll ta` l-uzu ta` proprjeta` li ghaliha qed tigi soggetta l-kumpannija rikorrenti hija wahda temporanja u dan ukoll peress li c-cirkostanzi li fihom hija tista` tirriprendi l-proprjeta` twessghu bid-diversi emendi li saru tul iz-zmien fir-regolament tal-istitut tal-kera ta` fondi residenzjali. "Inghad ukoll illi l-kumpannija rikorrenti qeghda tigi kkumpensata ghall- kontroll tal-uzu tramite awment regolari ta` kera. "L-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni jipprovdi illi :- "Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha d-dritt ghat-tgawdija pacifika tal-possedimenti taghha. Hadd ma ghandu jigi pprivat mill-possedimenti tieghu hlief fl- interess pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil-principji generali tal-ligi internazzjonali. "Izda d-disposizzjonijiet ta` qabel ma ghandhom b`ebda mod inaqqsu d-dritt ta` Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta skond l-interess generali jew biex jizgura l-hlas ta` taxxi jew kontribuzzjonijiet ohra jew pieni.". jigi biex jintroduci legislazzjoni sabiex "Huwa maghruf li l-Istat ghandu margini ta` apprezzament wesghin itaffi problemi ta` meta akkomodazzjoni. "L-introduzzjoni tal-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 certament li jikkwalifika bhala kontroll ta` uzu u dan anke fl-isfond ta` dak li ntqal fis-sentenza fl-ismijiet Amato Spiteri Axiak vs Malta deciza mill-ECHR fil-15 ta` Settembru 2009 li kienet titratta proprju l-Artikolu 12(2) tal-Kap. "Madanakollu, l-interess tal-privat ghandhu wkoll jigi salvagwardjat u għalkemm kien rikonoxxjut illi l-Istat għandu dritt jikkontrolla l-użu tal- proprjetà, il-Qorti sostniet li għandu jkun sodisfatt ir-rekwiżit tal- proporzjonalità. "Għalhekk l-ECHR ikkonkludiet li kien hemm ksur tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni. "Relevanti wkoll huwa dak li qalet l-istess Qorti fis-sentenza tat-22 ta` Novembru 2011 fil-kaz ta` Foo et vs Malta :- "Fil-każ ta` Zammit & Attard Cassar vs Malta li kien deciz fit-30 ta` Lulju 2015, l-ECHR irriaffermat il-prinċipji li kienu enunzjati fis-sentenzi taghha ta` qabel dwar il-kontroll ta` kiri ta` djar billi rriteniet : "Dan premess, il-Qorti sejra tghaddi ghal analizi ta` whud mis- sentenzi tal-Qrati taghna dwar il-punt in kwistjoni. Dr. Cedric Psaila et vs l-Avukat Ġenerali et Qorti Kostituzzjonali – 23 ta` Ottubru 2013 "Wara li kien citat l-Art 12(2) tal-Kap 158, il-Qorti kkonkludiet illi d- disposizzjoni tmur kontra l-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. "Kien osservat illi l-Art 12(2) kien baqa` l-istess kif kien meta kien introdott fl-1979. Kien altru milli evidenti li l-piż finanzjarju kien għadu mixħut fuq is-sidien privati. Għalhekk kien dikjarat illi l-Art 12(2) huwa bla effett fir-rigward tal-proprjeta` mertu tal-kawża, u kien dikjarat li l- inkwilini ma setghux jinvokaw id-disposizzjoni sabiex jibqgħu jabitaw fil- fond. L-Avukat Generali kien ordnat ihallas lir-rikorrenti s-somma ta` €30,000. "Il-Qorti qalet hekk: fil-15 "Sitwazzjoni bhal dik tal-kaz odjern diga` giet trattata mill- Qorti Ewropeja fil-kaz Amato Spiteri Axiak vs Malta (App.Numru 47045/06) ta` Settembru 20096, fejnbazikament il-qorti qalet:- "i. Restrizzjoni ghas-sid li jittermina kirja tissarraf f`kontroll tal-uzu tal-proprjeta. Ghalhekk il-kaz ghandu jigi ezaminat taht it-tieni paragrafu tal-Artikolu 1. "ii. tieghu kien "a legitimate social policy". L-Att XXIII tal-1979 kien legali in kwantu l-ghan (Ara wkoll C.M. v Franza deciza fis-26 ta` Gunju 2011). "iv. Il-kera li r-rikorrent kien qieghed jircievi kull sena, mija u ghoxrin lira Maltija (Lm120), gie ddikjarat li hu baxx. "L-istess inghad fir-rigward tal-massimu li seta` jircievi skond il-ligi (Lm420). Kera li tikkontrasta sew ma` dik li tithallas fis-suq hieles. Fil-kaz taghna b`applikazzjoni tal- jitlaq mill-fond minn ta` salvagwardji procedurali Ghalhekk ikkonkludiet li hemm ksur tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Il-Qorti osservat ukoll li wara l-emendi ntrodotti fl- 1995, l-effetti ta` din il-ligi thassru ghall-kuntratti li saru "L-emendi li saru fl-1995 wasslu biex ma tinghatax iktar protezzjoni ghal min jaghmel kuntratt ta` enfitewsi fl-1 ta` Gunju 1995 u wara. B`dan il-provvediment, u ohrajn li lliberalizzaw is-suq tal-kirjiet f`Malta, jidher li l-Gvern ta` Malta kien qieghed jirrikonoxxi li l-qaghda socjali tal- pajjiz ma kenitx titlob li tinghata iktar protezzjoni. Madankollu ma saret l-ebda revizjoni ta` dawk li bhal rikorrenti sabu ruhhom imcahhdin mill-proprjeta taghhom bi dritt li jircievu kumpens mizeru. Japplika wkoll f`dan il- kaz il-konkluzjoni li ghamlet il-Qorti Ewropea fil-kaz "Ovvjament m`huwiex id-dmir tal-qorti biex tghid kif ghandu jsehh bilanc bejn l-interessi tal-privat u l-interessi l-ohra. "Il-Qorti Ewropea diga` kellha l-opportunita li tezamina l- Artikolu 12(2) tal-Kap. Ghalkemm strettament il- gurisprudenza ta` dik il-qorti ma torbotx lill-qrati lokali, il- Gvern ma ressaq l-ebda raguni valida ghalfejn din il-qorti m`ghandix issegwi l-insenjament car li johrog minn dik is- sentenza. "Wara li l-qorti qieset l-istima tal-valur lokatizju paragunat mal-hlas li r-rikorrenti huma intitolati li jircievu skond il- ligi, ic-cirkostanzi l-ohra li semmiet il-Qorti Ewropeja fil- kaz ta` Amato Spiteri Axiak, u wkoll il-fatt li s-sid ghandu dritt ghall-awment fil-kera kull 15 il-sena, zmien li din il-qorti tqies li ma jirriflettix ir-reala` ekonomika taz-zmenijiet tal- lum, il-konkluzjoni hi li hemm ksur tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll. Il-mizuri li setghu kienu mehtiega matul is- seklu dsatax ma jfissirx li baqghu bzonnjuzi ghaz- zmenijiet tal-lum. "… "Gialadarba l-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 jipprovdi:- "i. Ghall-hlas ta` kera baxxa hafna li ma tirriflettix il- valur tal-proprjeta fuq is-suq. Jekk wiehed kellu joqghod fuq l-istima tal-perit Abela u l-iktar kera li r-rikorrenti huma llum intitolati ghaliha (€465.87 is-sena), ifisser dhul ta` 0.13% tal-valur tal-proprjeta`. Dan il-provvediment ma jissalvagwardjax l-interessi tas-sid, inkluz dak li jaghmlu l-qliegh mill-proprjeta taghhom. "ii. Ghal mod kif jigi kkalkolat awment fil-kera, cjoe bazat biss fuq l-indici ta` inflazzjoni u ma jistax jaqbez id- doppju tal-kera li kien jithallas, minghajr ma wiehed jikkunsidra l-valur tal-proprjeta bhala fattur rilevanti; Ghall-awment ta` kera kull hmistax-il sena biss; Ghal fatt li jekk il-partijiet ma jaqblux dwar il- kondizzjonijiet tal-kirja, eskluz dawk li huma regolati mil- ligi, allura l-uniku rimedju li ghandu s-sid hu li jirreferi l- kaz quddiem il-Bord Li Jirregola l-Kera. "v. Ghal stat ta` incertezza ghar-rigward ta` meta s- sid ser ikollu dritt jiehu lura l-pussess ta` hwejgu. Ghaddew diga` iktar minn ghoxrin (20) sena minn meta skadiet l-enfitewsi. Incertezza li tezisti minkejja li t-tifsira ta` inkwilina giet ristretta wara l-emendi li saru bl-Att X tal-2009. "vi. Ghal nuqqas ta` garanziji procedurali sabiex is- sid ikun jista` jiehu lura l-pussess ta` hwejgu f`kazijiet fejn ikollu bzonn il-proprjeta per ezempju ghall-uzu personali tieghu jew ta` membri tal-familja, jew fejn ic-censwalist ma jimmeritax li jinghata protezzjoni; "il-qorti ser tiddikjara li dan il-provvediment imur kontra d- dritt fundamentali tar-rikorrenti kif protett fl-Artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Dan hu provvediment li ghadu kif kien meta gie ntrodott fl-1979, u hu altru milli evidenti li l-piz finanzjarju ghadu sal-lum mixhut kollu fuq dawk is-sidien privati li huma milquta minn dan il-provvediment." "Id-deċiżjoni tal-Ewwel Qorti kienet appellata. F"id-decizjoni li tat fil-25 ta` Ottubru 2013, il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat is-sentenza tal-Ewwel Qorti ghal dik li hija vjolazzjoni pero` naqqset il-kumpens ghal €15,000. Angela sive` Gina Annandale vs L-Onorevoli Prim Ministru et Qorti Kostituzzjonali – 7 ta` Dicembru 2012 "Fil-kawza kienet trattata l-kompatibilita tal-Art 12A tal-Kap 158 mal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. "L-Ewwel Qorti qalet hekk:- Ma jistax jiġi serjament kontestat illi l-jeddijiet taħt il-Konvenzjoni u l-Ewwel Protokoll igħoddu għall-każ tal- lum ratione temporis għax jekk seħħ ksur tal-jedd tal- attriċi dan seħħ meta saret il-konverżjoni taċ-ċens f`kera u mhux, bħal ma jridu jgħidu l-konvenuti rappreżentanti tal-Gvern fin-nota ta` osservazzjoniiet tagħhom, meta għadda b`liġi l-Att XXIII tal-1979, bla ma ngħidu xejn dwar il-fatt illi kien l-Att XVIII tal-2007, u mhux l-Att XXIII tal-1979, li żied l-art. 12A fil-Kap. Ma jistax ukoll jiġi kontestat illi meta għadda b`liġi l- art. 12A tal-Kap. 158 l-istat kien qiegħed jinqeda bid-dritt, jew, aħjar, bis-setgħa li jikkontrolla l-użu ta` proprjeta fl- interess ġenerali għax, għalkemm huma l-individwi illi, fil- każ partikolari, jinqdew bil-jeddijiet mogħtija b`dik il-liġi, madankollu huwa fl-interess ġenerali illi l-istat ikollu u jwettaq politika biex in-nies ikollhom fejn joqogħdu. Ma huwiex kontestat ukoll illi ġeneralment l-istat għandu marġini wiesgħa ta` apprezzament dwar kif iwettaq din il- politika u, fil-fehma tal-qorti, id-dispożizzjoniiet tal-art. 12A tal-Kap. 158 huma eżerċizzju leġittimu ta` din id- diskrezzjoni: (Hutten-Czapska v. Il-Polonja, Q.E.D.B. 19 ta` Ġunju 2006, para. Madankollu, ma hijiex biżżejjed il-ġustifikazzjoni tal- interess ġenerali: quddiem dan l-interess ġenerali l- interess privat iċedi, iva, iżda mhux fis-sens illi jintefa għal kollox iżda billi l-privat jirċievi kumpens xieraq u proporzjonat għal dak li jkun qiegħed jiġi mċaħħad minnu fl-interess ġenerali: (Hutten-Czapska v. Il-Polonja, Q.E.D.B. 19 ta` Ġunju 2006, para. Li rridu naraw mela fil-każ tallum huwa jekk il- kumpens li tirċievi l-attriċi, fil-forma ta` kera stabilit taħt il- liġi, huwiex kumpens xieraq u proporzjonat biex ipatti għall-jedd li tieħu lura ħwejjiġha ħielsa minn kull irbit fi tmiem iċ-ċens, li bis-saħħa tal-istess liġi ġiet imċaħħda minnu. Rajna illi l-kera b`seħħ mill-2002 sa ħmistax-il sena wara huwa ta` erba` mija u disgħin euro u disgħa u ħamsin ċenteżmu (€490.59) fis-sena, imqabbel mal- valur fis-suq ħieles illum ta` sebat elef euro (€7,000) fis- sena. Tassew illi l-kumpens mhux bilfors ikun daqs kemm jagħti s-suq ħieles, għax jista` jkun hemm interess ġenerali leġittimu illi min ma jiflaħx iħallas daqskemm jitlob is-suq ħieles ukoll ikollu l-possibilita li jsib dar fejn joqgħod, għalkemm forsi huwa dibattibbli jekk id- differenza għandux ibatiha s-sid privat jew il-komunita. F`kull każ, iżda, ukoll jekk ngħidu illi s-sid huwa msejjaħ biex jagħmel dan is-sagrifiċċju wkoll, ċertament il-ħtieġa tal-proporzjonalita trid illi ma jkunx hemm baħar – biex ma ngħidux oċejan – jaqsam bejn il-kera li tagħti l-liġi u dik fis-suq ħieles, bħal ma hemm bejn il-kera li tagħti l- liġi ta` erba` mija u disgħin euro u disgħa u ħamsin ċenteżmu (€490.59) fis-sena u dik fis-suq ħieles ta` sebat elef euro (€7,000) fis-sena. Lanqas tgħid illi fil- kondizzjonijiet l-oħra tal-kera s-sid igawdi xi benefiċċji li ma jistax jistipulahom fis-suq ħieles. Fil-fehma tal-qorti, għalhekk, huwa ferm evidenti illi l-art. 12A tal-Kap. 158 ma jħarisx il-proporzjonalita u t-tqassim xieraq ta` piżijiet u benefiċċji li jrid l-art. 1 tal- tad- Ewwel Protokoll. Għalhekk, dispożizzjonijiet tal-art. 12A tal-Kap. 158 għall-każ tallum ikun bi ksur tal-jeddijiet tal-attriċi mħarsa taħt l-art. 1 tal- Ewwel Protokoll." l-applikazzjoni "Sar appell mid-decizjoni tal-Ewwel Qorti. "Fis-sentenza li tat fis-7 ta` Dicembru 2012, il-Qorti Kostituzzjonali qalet hekk :- "Ezaminata din il-kwistjoni, din il-Qorti rat li l-posizzjoni li din il-Qorti u l-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem hadu fil-kuntest tal-emendi fil-ligi tal-kera li dahlu fis-sehh fl-1979, ma kienx li tiddikjara l-emendi antikostituzzjonali, peress li hu fis-setgha tal-Gvern li jikkontrolla l-uzu ta` proprjeta` fl-interess generali, u allura li tipprovdi, per ezempju, ghall-konverzjoni ta` titolu fond okkupat bhala ta` emfitewsi fuq bizzejjed ghall-abitazzjoni residenza ghal titolu ta` emfitewsi perpetwa jew titolu ta` kera, jaqa` f`din is-setgha tal-Gvern biex jassigura postijiet il- legislazzjoni ut sic ma tistax, allura, titqies li tivvjola d- drittijiet fundamentali ta` sidien dawk il-fondi. "L-Istat ghandu f`kazijiet bhal dawn margini wiesgha ta` diskrezzjoni billi hu ghandu taghrif dirett tas-socjeta` u l- taghha, u ghalhekk bhala principju hu bzonnijiet f`posizzjoni ahjar biex jiddetermina x`inhu fl-interess pubbliku u x`mezzi jadopera biex jassigura li kulhadd ikollu ghejxien u akkomodazzjoni xierqa. Fis-sentenza Ghigo v. Malta, deciza mill-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fis-26 ta` Settembru, 2006, ikkonfermat l-iskop socjali f`legislazzjonijiet li jolqtu materja ta` housing. Hi qalet hekk: Jekk il-Gvern sejjer hu Il-Gvern irid jara, pero`, li din il-legislazzjoni fl-interess generali tac-cittadin ma tohloqx piz zejjed fuq sid partikolari ghax dan, bhala s-sid tal-proprjeta`, ghandu dritt ghall-kumpens gust ghall-uzu socjali li l-Gvern irid jaghmel mill-proprjeta` tieghu. Hu obbligu tal-Gvern li johloq bilanc gust bejn l-interess tac-cittadin li jkollu fejn jghammar, u l-interess tas-sid li jiehu gwadan gust mill- jimponi proprjeta` residenza go fond, irid johloq mekkanizmu biex jara` li l- interess tas-sid ma jkunx ippregjudikat. Dan hu s-sens tad-decizjoni fil-kaz Amato Spiteri Axiak v. Malta, deciza mill-Qorti Ewropeja tal- Bniedem fil-15 ta` Settembru, 2009, meta osservat li fejn l-istat johloq sistema ta` "forced landlord – tenant relationship for an indefinate time", irid jigi assigurat li lis- sid jinghata kumpens li mhux "manifestly unreasonable", kumpens li mhux necessarjament ikun daqs dak li joffri s-suq, imma lanqas ma ghandu jwassal li jaghti lis-sid "only a minimal profit". F`dan il-kaz, il-mekkanizmu li holoq il-Gvern iwassal ghall-kumpens li hu ferm `il boghod mill-kumpens li tkun intitolata ghalih l- appartament taghha ghal kera fis-suq. Kwindi, il- mekkanizmu li holoq il-Gvern, f`dan il-kaz, falla u ma tax rizultat li jirrispekja d-dritt ta` proprjeta` tar-rikorrenti. Hekk kif il-Gvern ghandu dritt jespropria art fl-interess pubbliku, basta joffri kumpens gust ghal dak it-tehid, tad-Drittijiet hekk ukoll jekk, fl-interess nazzjonali, ihoss li jrid jintervjeni fl-uzu li jsir minn proprjeta` ta` terzi, irid jara li c-cittadin privat ma jigix ippregjudikat, u li jinghata kumpens xieraq ghall-uzu impost. L-aspett socjali ta` ligi trid tigi evalwata mill- Gvern, u sta ghall-Gvern jara li ligi, applikabbli ergo omnes, twassal ghal-konsegwenzi mixtieqa, pero`, fejn se jigu aggevolati klassi ta` persuni f`sitwazzjoni partikolari, il-Gvern irid jara Ii ma tbatix klassi ohra ta` cittadin, u hawn il-htiega ta` bilanc gust. Jinkombi fuq il-Gvern li johloq mekkanizmu li f`kull kaz iwassal ghal bilanc gust, u ghall-fini ta` dan il-kaz, din il- Qorti tara li l-Gvern ma provdix ghas-sitwazzjoni fejn il- kumpens ikun baxx wisq, u lanqas ghas-sitwazzjoni fejn l-okkupant, li jrid jipprevalixxi ruhu mil-ligi, ikun hu sid ta` proprjeta` ohra. F`dan il-kaz, it-thaddim tal-mekkanizmu ta` vantagg lill-konjugi Vukovie u dan bid-dritt (i) li jibqghu fl-appartament b`mod indefinit; (ii) li jhallsu kera ta` kwazi €500 fis-sena, meta l-valur lokatizzju tal-fond gie stmat mill-perit inkarigat mill-attrici li hu €7,000 fis-sena; u (iii) meta ghandhom proprjeta` ohra zgur fi Triq Ellul Mercer, Marsaskala (Mezzanin numru 24 u fond numru 17) u fi Triq Villambrosa, Għajnsielem (terran) maghruf bl-isem "Dar il- Ferh"). Fil-mekkanizmu li holoq il-Gvern ma hemm ebda "safeguard" kontra dawn l-ingustizzji, u jhalli lil sid il-fond ibati l-konsegwenzi ta` dawn ir-rizultanzi. Dan mhux gust, u jwassal lir-rikorrenti ssofri lezjoni fid-dritt taghha ta` proprjeta` kif protett fl-ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja." AIC Joseph Taormina Muscat et vs L-Onor Prim Ministru et "Rik Nru 65/2007 – Qorti Kostituzzjonali – 31 ta` Jannar 2014 "Anke dan kien kaz li kien jittratta l-Art 12A tal-Kap 158 in relazzjoni mal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. "Meta l-qorti tqi :- "i. Li f`relazzjoni kuntrattwali ta` lokazzjoni ghal zmien indefenit, minkejja li l- koncessjoni subenfitewtika kienet diga` skadiet meta giet promulgata u dahal fis-sehh l-Artikolu 12A tal-Kap. Il- ligi stess tipprovdi li l-kirja tiggedded kull 15 il-sena u s-sid ma jistax jirrifjuta li jgedded il-kirja. Inoltre s-sid ikun jista` jiehu l-fond bil-permess tal-Bord Li Jirregola l-Kera f`kazijiet limitati, cjoe` morozita fil-hlas tal-kera, jekk l-inkwilin ikun naqas milli josserva l-kondizzjonijiet tal-kirja, jew ghamel hafna hsara fid-dar, jew uza l-fond milli bhalar-residenza ordinarja tieghu. "ii. L-ghoti ta` titolu ta` lokazzjoni lil min ma kellux dritt jkompli jokkupa fond; is-sitwazzjoni fis-suq hieles. Li r-rikorrenti m`ghandhomx il-mezz biex jikkontestaw jekk jinghata protezzjoni. Hu minnu li l-Istat ghandu d-dmir li jipprovdi ghal min hu dghajjef. Madankollu l-ligi ma taghmel l-ebda distinzjoni bejn min verament ghandu bzonn li jinghata l- protezzjoni tal-istat u min m`ghandux bzonn. Hekk per ezempju ma tatix il-possibilta ghal indagni biex jigi stabbilit jekk l-okkupant ghandux akkomodazzjoni alternattiva jew x`inhi l-kundizzjoni finanzjarja tieghu. "iv. Bhala nuqqas iehor li l-ligi ma tikkunsidrax il-qaghda finanzjarja ta` min jinsab fil-posizzjoni tar-rikorrenti u jrid jiehu lura hwejgu. "v. Ir-rata baxxa ta` kera li r-rikorrenti ghandhom dritt ghaliha b`applikazzjoni tal-Artikolu 12A tal-Kap. Il-qaghda ekonomika tal-pajjiz illum m`hijiex dik li kienet fl-1979, meta gew introdotti l-emendi fil-Kap. 158 li kienu jinkludi l-ghoti ta` dritt ta` kirja wara t-terminazzjoni ta` koncesssjoni enftitewtika temporanja; "vi. Li l-kera tizdied biss kull hmistax-il sena. Fil-fehma tal- qorti din m`hijiex realistika meta tqies l-gholi tal-hajja. Is-sid ghandu jdejh marbutin fir-rigward ta` b`kemm ghandha tizdied il-kera, in kwantu li hi l-ligi li tiddetta kif ghandha tigi awmentata l-kera; "vii. In-nuqqas ta` certezza dwar meta r-rikorrenti ikunu jistghu jirkupraw il-fond; "viii. Skond il-perit tekniku l-valur tal-fond hu ta` €150,000. Il-qorti m`ghandix dubju li l-valur tal-fond b`inkwilin ighix fih, hu ferm inqas milli kieku l-fond hu bil-pussess vakanti; "ix … Dak li kien bzonnjuz iktar minn tletin sena ilu ma jfissirx li baqa` gustifikat illum il-gurnata; "tikkonkludi biss li t-tezi tar-rikorrenti ghandha mis-sewwa u li l-piz li s-sid qieghed jintalab li jgorr hu eccessiv. L- argument li din il-ligi saret sabiex tirrimedja ghal anamolija li kien hemm fl-Att XXIII tal-1979 wara l-interpretazzjoni li nghatat mill-Qorti tal-Appell fil-kaz Attard Cachia vs Sumame, ma "In vista ta` dak li nghad hawn fuq m`hemmx htiega li l-qorti tikkunsidra l-provvedimenti l-ohra tal-ligi li nvokaw ir- rikorrenti in sostenn tat-tezi taghhom li l-Artikolu 12A tal- Kap. 158 iwassal ghal ksur tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrenti kif imharsa fl-Artikolu 6 u 14 tal-Konvenzjoni, u l- Artikoli 38, 39 u 45 tal-Kostituzzjoni. "Min-naha l-ohra l-qorti hi tal-fehma li ma ghandux ikun li tghaddi ligi simili u l-Istat ma jhallasx kumpens lir- rikorrenti, li sabu ruhhom f`sitwazzjoni fejn persuna li jidher li ma kellux titolu biex jokkupa l-proprjeta taghhom inghata titolu B`rizultat ta` din il-ligi rrikorrenti kienu kostretti li fl-ahhar tal-2007 jaghmlu din ilkawza biex jimpunjaw l-Artikolu 12A introdott bl-Att XVIII tal-2007. Ghalhekk ser tordna li l-Istat ihallas lir-rikorrenti s-somma ta` hmistax-il elf ewro (€15,000) wara li kkunsidrat dak li rrelataw il-perit tekniku Valerio Galea St.John u l-perit tal-Gvern b`riferenza ghall-valur lokatizju, u meta dahlet fis-sehh il- ligi." "Kompla jinghad :- tassoggettaha li regola "L-Artikolu 1 tal-Konvenzjoni tal-Ewwel Protokoll Ewropeja jinkorpora tliet regoli distinti: l-ewwel regola migjuba fl-ewwel sentenza tal-ewwel paragrafu, hija ta` natura generali u tesponi l-principju tat-tgawdija pacifika tal-proprjeta`; it-tieni regola, migjuba fit-tieni sentenza tal-ewwel paragrafu, tkopri l-privazzjoni mill- possedimenti certi fit-tieni kundizzjonijiet; paragrafu tirrikonoxxi li l-iStat huwa ntitolat inter alia li jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta` konformement mal- interess generali. It-tliet regoli, izda, ghalkemm distinti ma humiex disgunti wahda mill-ohra, peress li t-tieni u t-tielet regola jirrigwardaw sitwazzjonijiet partikolari ta` indhil mad-dritt ghall-godiment pacifiku tal-proprjeta` tal-principju jinftehmu u ghalhekk generali espost fl-ewwel regola (ECHR Hutten- Czapska v. Poland, [GC], 19/6/2006 #157 u s- sentenzi hemm riferiti, ara wkoll Edwards v. Malta, 24/10/2006 # 57; Ghigo v. Malta, 26/9/2006 #48; Dec. Amm. Sitwazzjonijiet bhal dik tal-lum fejn si tratta minn ilmenti ta` vjolazzjoni ta` natura kontinwa tad-drittijiet ta` proprjeta` bhala rizultat tat-twettieq ta` ligijiet li jimponu arrangamenti lokatizji fuq is-sidien u li ta` kera allegatament jipprovdu ghal ammont inadegwat, gew ritenuti li jammontaw ghal mezz ta` kontroll mill-iStat fuq l-uzu tal-proprjeta` u, inkwantu tali, it-tieni tal-Ewwel Protokoll. paragrafu Interferenza bhal din trid tkun kompatibbli mal-principji ta` (i) legalita` (lawfulness), (ii) ghan legittimu fl- Oqsma bhalma hu dak tad-djar jistghu ta` spiss jirrikjedu xi forma ta` regolamentazzjoni mill-iStat. Decizjonijiet dwar jekk, u f`dak il-kaz meta, tkun tista` tithalla topera ghal kollox taht it-tmexxija tal-forzi tas- suq liberu jew jekk ghandhiex tkun soggetta ghal kontroll mill-iStat, kif ukoll l-ghazla tal-mizuri mehtiega sabiex jassiguraw il-bzonnijiet tal-komunita` u z-zmien jinvolvu kunsiderazzjonijiet ta` kwistjonijiet socjali, jigu kkunsidrati jaqghu sabiex ta` proporzjon Hu ghalhekk rikonoxxut li l-margini ta` apprezzament da parti tal- iStat f`dan il-qasam ghandu jkun wiehed wiesgha u li ghalhekk il-gudizzju tal-legislatur dwar x`inhu fl- interess pubbliku jew generali ghandha tigi rispettata sakemm dak jkunx wiehed il-gudizzju ma manifestament bla bazi. B`danakollu, jrid jinzamm proporzjon ragjonevoli bejn il-mezzi uzati u l-ghan persegwit bil-mezzi uzati mill-iStat sabiex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta` tal- individwu. Din l- espressjoni taghha fin-nozzjoni ta` "bilanc xieraq" li ghandu jinzamm bejn l-esigenzi tal-interess generali tal-komunita` u tad-drittijiet fundamentali tal-individwu. F`dan il-kuntest il-Qorti jehtigilha taghmel ezami komprensiv tal-interessi varji u taccerta ruhha jekk b`rizultat tal-indhil mill-iStat il- persuna li tkun kellhiex tissaporti piz eccessiv u sproporzjonat. … "Il-Qorti tirrileva li l-kuntratt ta` subenfitewsi sar fl-14 ta` Gunju 1957 ghall-perjodu pjuttost twil ta` 45 sena. Dakinhar l-awtur tar-rikorrenti certament ma setax janticipa tnaqqar konsiderevolment il-valur tal-ammont ta` subcens pattwit fil-kors tad-dekorriment taz-zmien mentri seta` jaspira ghall-eventwalita` li l-fond jirritorna ghandu fi tmiem jista` liberament jinnegozja d-dhul mill-istess fond fid-dawl mizura legislattiva inkwistjoni pprivat lir-rikorrenti minn din il-possibilita`, u l-kriterju tal-gholi tal-hajja, tenut inizjali, irrizulta insufficjenti fil-fehma tal-ewwel Qorti sabiex jinzamm rikorrenti rikavat ragjonevoli komparat ma` dak li setghu jircievu li kieku ma kienx hemm l-intervent tal- iStat u dan anki meta jittiehed qies tal-fatt li l-mizura kwistjoni ttiehdet ghal skopijiet ta` interess generali "Huwa minnu li fejn si tratta ta` uzu ta` proprjeta` fl- interess generali fil-kuntest ta` social housing il-valur jimporta riduzzjoni wiesgha kemm hu wiesgha l-margini ta` diskrezzjoni li ghandu l-iStat f`dan il-qasam din id-diskrezzjoni ma hix bla limitu u l-ezercizzju taghha ma jistax igib konsegwenzi li jikkozzaw malesigenzi minimi tal- Konvenzjoni (ECHR Broniowski v. Poland, 22/6/2004 jista` tal-kera pagabbli6 tal-livell baxx l-inflazzjoni jista` Barra minn hekk, fl-apprezzament li jrid isir dwar jekk il-mizuri li jittiehdu mill-iStat humiex konformi mal- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll jista` jittiehed qies mhux biss tat-termini relevanti tal-kumpens pagabbli izda wkoll tal-estenzjoni tal-interferenza mill-Istat fil-liberta` tal-persuna fir-relazzjonijiet kontrattwali fis-suq tal-kiri izda wkoll tal-ezistenza ta` salvagwardi procedurali li jassiguraw li t-thaddim tas- sistema u l-impatt taghha fuq id-drittijiet ta` proprjeta` tas-sid la jkunu arbitrarji u anqas imprevedibbli (ECHR Immobiliare Saffi v. Italy, 28/7/1999 #54; Ghigo v. Malta, op.cit. #62). Ghalhekk jista` jittiehed qies tal-interessi vari involuti, inkluz dak tas-sid li jippretendi li jaghmel profitt mill-proprjeta` tieghu (Hutten-Czapska v. Poland, op. cit. #239; Ghigo v. Malta, op. cit. #66), tal-imgieba tal-partijiet, inkluzi l- mezzi uzati mill-Istat u t-twettiq taghhom. Fatturi ohra relevanti legislattiva, amministrattiva jew rizultanti mill-prattici addotatti mill- awtoritajiet. "Inoltre, jispetta lill-awtoritajiet pubblici li fi kwistjonijiet fejn hemm l-interess generali jagixxu fi zmien utli u b`mod adegwat u konsistenti (Hockley v. Poland, op. cit. #151). Dan hu li ghamlet sewwa sew l-ewwel Qorti fl-ezercizzju evalwattiv taghha li fil-kors tieghu elenkat dettaljatament il-varji cirkostanzi relevanti tan- natura fuq imsemmija. Ghalhekk, l-ezercizzju li ghamlet l-ewwel Qorti fil- kors tal-apprezzament li ghamlet tal-interessi u tac- cirkostanzi kollha tal-kaz kien wiehed sew u fondat tajjeb u din il-Qorti ma ssibx ragunijiet sufficjenti sabiex tiddisturba l-konkluzjoni li waslet ghaliha l- approfondit li ghamlet dik il-Qorti." "Fid-decizjoni taghha, il-Qorti Kostituzzjonali rrilevat illi ladarba kien deciz illi l-Art 12A kien jilledi d-dritt fundamentali ghat-tgawdija tal- appartament in kwistjoni dan igib mieghu il-konsegwenza illui l-Art 12A fir-relazzjonijiet ta` bejn il-partijiet ghall-kawza huwa bla effett (ara Q. Kost. : H. Vassallo & Sons Ltd. v. Avukat Generali et. tat-8 ta` Ottubru 2012) u ma jistax jigi nvokat bejn il-partijiet ghar-rigward tal- fond li kien mertu tal-kwistjoni. "Is-sentenza tal-Ewwel Qorti kienet ikkonfermata. "Ghalkemm kien hemm tentattiv sabiex din is-sentenza tigi ritrattata, il- procedura ta` ritrattazzjoni kienet dikjarat irrita u nulla b`sentenza tat- 13 ta` Jannar 2015. Maria Staples Muscat Cohen et vs Rosario Psaila et Qorti Kostituzzjonali – 29 ta` April 2016 "Kien deciz fl-ewwel istanza li minkejja l-emendi bl-Att X tal-2010 fejn il- kera bhal dik mertu tal-kawza kienet saret rivedibbli kull tliet snin u mhux iktar kull hmistax-il sena, xorta wahda ma kienx hemm bilanc xieraq bejn l-interess generali u dak privat tas-sid. "Inghad : "Hu evidenti li f`dan il-kaz il-ligi qeghda tippermetti lir- rikorrenti li tircievi biss a minimal profit (ara sentenza tal- Qorti Ewropea fil-kaz Amato Spiteri Axiak v. Malta 47045/2006 tal-15 ta` Dicembru 2009). Dan m`huwiex bizzejjed biex ikun hemm bilanc xieraq. ....`Il fatt li l-kera hi rivedibbli kull tliet snin m`hijiex mizura li tat lok biex jinholoq il- bilanc xieraq li ssemma hawn fuq. Dan iktar u iktar meta hu fatt maghruf li hu s-suq li jirregola l-kera u mhux l- indici ta` inflazzjoni li hemm fl-Iskeda tal-Kap. Ligi li ghal finijiet ta` kera ma taghti l-ebda konsiderazzjoni per ezempju ghal-lokalita fejn jinsab il-fond, id-daqs tal-fond u l-kundizzjoni tieghu. "Apparti l-kera hemm fatturi ohra li juru li ma nzammx il- bilanc xieraq. Hekk per ezempju sid il-kera jista` jirrifjuta li jgedded il-kera biss fil-kazijiet limitati kontemplati fl- Artikolu 5(3) tal-Kap. Tezisti wkoll incertezza meta sid il-kera ser ikun jista` jiehu l-fond taht il-kontroll tieghu. Il-probabilta` hi li fl-istat attwali tal-affarijiet hu remot hafna li l-konjugi Mifsud jitilqu minn jeddhom mid-dar oggett ta` dawn il-proceduri. F`dan ir-rigward hemm stat ta` incertezza totali gialadarba l-ligi ma tiffissax terminu massimu li fih il-proprjeta ghandha tibqa` titgawda b`kirja. Sal-lum diga` ghaddew sbatax-il sena minn meta tterminat r-rikorrenti il-koncessjoni enfitewtika, u m`ghandha l-ebda hjiel meta ser tiehu lura hwejjigha. Inoltre d-definizzjoni ta` kerrej tinkludi wkoll ulied u hut il- kerrej mhux mizzewwgin li jkunu jghixu mieghu fiz-zmen tal-mewt tieghu (ara Artikolu 2). Mifsud ghandhom tifla li tghix maghhom. B`daqshekk ma jfissirx li fil-kaz in ezami m`hemmx il-possibilta li tibqa` tghix maghhom u tgawdi mill-protezzjoni li toffri l-ligi. ma toffrix biss protezzjoni lill-inkwilin izda wkoll lil terzi. "Hekk ukoll Onor`Prim`Ministru et, il-Qorti Kostituzzjonali qalet: fis-sentenza Albert Sumame et vs "[36] Din il-Qorti tosserva li l-Att XXIII tas-sena 1979 li temporanju ghal jipprovdi ghall-konverzjoni wiehed fid-dritt ta` tal-proprjeta` konvenzjonali lokazzjoni tar-rikorrenti ghat-tgawdija jikkostitwixxi ndhil isofru deprivazzjoni taghhom, stante li permezz tieghu nholqot "forced landlord- tenant relationship" ghal zmien indefenit, b`mod li r- rikorrenti qeghdin tal-proprjeta` taghhom, stante li ma jistghux juzawha biex jabitaw fiha, kif ukoll qed isofru telf finanzjarju sostanzjali bil-kera baxx fissat mil-ligi". "...Hu fatt li mill-provi rrizulta li l-mezzi finanzjarji tal-intimati jiddependu mill-pensjoni li jircievi l-intimat Rosario Psaila. Ma rrizultax li ghandhom xi ntrojtu iehor. Li tnejn min-nies ighixu bil-pensjoni tar-ragel li jircievi minghand il-Gvern ma tippermettix hajja ta` lussu.… M`hemmx dubju li l-Gvern ghandu dmir li jipprovdi ghal nies fil-bzonn, izda zgur mhux billi jitfa` l-piz kollu fuq sid il-kera. Ir-realta` tal-lum m`hijiex dik li kienet tezisti fl-1979 meta dahal fis-sehh l-Att XXIII li kien l-Att li holoq a forced landlord-tenant relationship. Dan apparti li l-Gvern lanqas ma pprezenta statistika bhala prova li fic-cirkostanzi tal-lum ghad hemm il-htiega tal- mizura li ttiehdet bl-introduzzjoni tal-Att XXIII tal-1979. "… Waqt is-smiegh tal-kawza ssemma wkoll li:- "i. sid il-kera ghandha iktar gid li wirtet minghand il-genituri. B`daqshekk ma jbiddel xejn minn dak li diga` ntqal. "ii. l-intimati Mifsud ghamlu miljoramenti fil-fond....Pero` hi tal- l-ligi stess koncessjoni, l-fond bil- miljoramenti (Artikolu 1521 tal-Kodici Civili). Gialadarba l-ilment tar-rikorrenti hu gustifikat taht l- tal-Konvenzjoni, tal-Ewwel Protokoll Ewwel Artikolu m`hemmx il-htiega li l-qorti titratta l-ilment taghhom fir- rigward tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni." tipprovdi il-padrun dirett L-ewwel Qorti sabet lezjoni tad-drittijiet tal- intimati taht l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Kap. 319...Kemm l-Avukat Generali, kif ukoll l-intimati konjugi Mifsud jissottomettu illi tenut kont tal-interess generali legittimu wara l-mizura legislattiva in dizamina, il-Qorti ma ghandhiex issib sproporzjon tali li jimmerita sejbien ta` lezjoni tal-artikolu protokolari. Fir-rigward hija opportuna l-osservazzjoni maghmula minn din il-Qorti fis-sentenza taghha tad-29 ta` Novembru 2013 fl-ismijiet Christopher Van Colen v. Awtorita` tad-Djar et, li: " … hu l-principju abbraccjat minn din il-Qorti u mill-Qorti Ewropeja li, anke jekk il-mizura li jkun ha l-Istat tkun legittima u tkun fl-interess pubbliku, xorta wahda tista` twassal ghal-lezjoni konvenzjonali jekk ma jinzammx bilanc gust bejn l-interessi tas-socjeta` generali u l-protezzjoni tad-dritt fundamentali sancit fl-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol "Fis-sentenza li tat fid-29 ta` April 2016, il-Qorti Kostituzzjonali qalet :- tal-Konvenzjoni, b`mod li l-mizura, allura legittima, tkun titfa` fuq l-individwu `a disproportionate and e cessive burden`." il-Qorti tikkondividi dawn "Jigi osservat li, ghad li l-istat ghandu margini wiesgha ta` diskrezzjoni f`materja ta` akkomodazzjoni socjali huwa ghandu l-obbligu li jassigura wkoll li bejn il-mezzi adoperati u l-iskop li jrid jilhaq, ikun hemm bilanc gust bejn il-piz li qed ibati s-sid ta` proprjeta` fit-tgawdija pacifika tad-dritt fundamentali tieghu minhabba kirja protetta, u l-interessi tas-socjeta` in generali. L-istat ghandu ghalhekk l-obbligu illi jassigura li ebda parti ma tkun assoggettata ghal piz sproporzjonat u eccessiv. L-ewwel Qorti sabet li f`dan il-kaz, ghal numru ta` ragunijiet, ma nholoqx bilanc gust bejn l-interess tal- komunita` u l-interessi privati tar-rikorrenti bhala sidien… Din il-konsiderazzjonijiet maghmula mill-ewwel Qorti li wassluha sabiex f`dan il- kaz issib ksur tal-artikolu konvenzjonali fuq citat rizultat ta` fatturi li holqu zbilanc bejn l-ghan tal-mizura u l-piz sproporzjonat u eccessiv li qed isofru r-rikorrenti. Tosserva wkoll li huwiex minnu illi l-Qorti ma qiesitx il-fatt illi uzu ta` proprjeta` fl-interess generali fil- kuntest jimporta riduzzjoni konsiderevoli fl-ammont tal-kera pagabbli. Hija ikkonsidrat l-ammont tal-kera fil-kuntest ta` bilanc xieraq, u waslet ghall-konkluzjoni li l-hlas ta` 18% tal-kera li jimmerita` l-fond in kwistjoni fis-suq hieles, ma huwiex bizzejjed biex jintlahaq dan il-bilanc. Dan id-distakk fil- valur lokatizju johloq sproporzjon u jitfa` piz eccessiv u sproporzjonat fuq ir-rikorrenti bi pregudizzju ghad-dritt fundamentali taghhom sancit bl-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni." ta` akkomodazzjoni socjali jista` Concetta sive` Connie Deacon vs Eleonora Berger et Qorti Kostituzzjonali – 31 ta` Jannar 2014 "Fil-kawza kienet trattata l-kwistjoni dwar jekk id-dispost tal-Art 12(4) tal-Kap 158 kienx jilledi d-dritt ta` proprjeta` kif imhares fl-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni, il-koncessjoni subenfitewtika temporanja fil-11 ta` Jannar 2010, ir-rikorrenti (cittadina Maltija u residenti fil-fond) ippretendiet li bl-applikazzjoni tal-Art 12[4] u [5] is-subenfitewsi temporanja tigi konvertita favur taghha ghal wahda perpetwa. "Fis-sentenza li tat fil-31 ta` Jannar 2014 il-Qorti Kostituzzjonali qalet hekk :- L-eccezzjoni in dizamina hija bazata fuq id- dispost tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll li jissancixxi bhala dritt li kull persuna, naturali jew morali, ghandha tal-possedimenti Fil-gurisprudenza taghha, b`mod li hadd m`ghandu jigi pprivat minn dawn il-possedimenti jekk mhux fl-interess pubbliku u bla hsara ghal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi; izda l-istess dispozizzjoni tirrikonoxxi s-setgha tal-iStat li "jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta` proprjeta` skont l-interess generali!" "17. Inoltre, filwaqt li d-dritt ta` proprjeta` huwa rikonoxxut bhala wiehed fundamentali, dan "mhuwiex dritt assolut imma gie percepit b`mod divers tul iz- zminijiet skont koncessjonijiet diversi ta` politika socjali u ideologiji!. Illum hadd ma jikkontesta illi d-dritt ghall- proprjeta` ta` l-individwu huwa soggett ghall-interess pubbliku u ghal gid tal-kollettivita` fil-parametri stabbiliti mill-ligi" [PA [sk] Perit Cozzo Preca Trapani v. Prim Ministru, deciza 11 Awissu 1995 konfermata minn din il-Qorti fit- 30 April 1996]. Illi kemm il-Kummissjoni kif ukoll il-Qorti Ewropea Illi fil-mertu din il-Qorti tosserva li llum jinsab assodat fil-gurisprudenza patria li l-Artikolu 12 tal- Kap.158 tal-Ligijiet ta` Malta hija mizura legislattiva legittima inkwantu intiza sabiex tipprotegi numru kbir ta` cittadini milli jigu zgumbrati mir-residenza taghhom peress li jkunu jisfaw bla titolu gheluq il-koncessjoni enfitewtika. Ma hemmx dubju li din il-mizura tikkostitwixxi interferenza legittima fit-tgawdija pacifika tas-sidien tal- fondi inkwistjoni stante li tidhol fil-margini ta` diskrezzjoni wiesgha li ghandhom l-iStati Membri. Dan gie rikonoxxut mill-ewwel Qorti fis-sentenza taghha, u ghalhekk din il-Qorti ma tistax taqbel mal- appellanti il-qorti ma taghhom "rrikonoxxietx adegwatament" il-margini wiesgha ta` din id-diskrezzjoni. "Dak li pero` qalet l-ewwel Qorti hu li l-applikazzjoni tal- artikolu precitat ghal fattispecje tal-kaz huma lezivi tal- artikolu Konvenzjonali, inkwantu f`dan il-kaz gie lez il- principju generali tal-proporzjonalita`, bejn l-ghan tal- mizura u l-interessi tal-intimati sidien, b`mod li ma nzammx `il dak il-bilanc gust "the search for which balance is inherent in the whole convention" [Cossey v. United Kingdom 1990]. "L-istat ghandu d-dritt li jaghmel ligijiet sabiex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta`, liema dritt huwa soggett in sostanza ghall-interess generali. Depozizzjoni din li hija skolpita f`termini wiesa` u li taghti skop ampu u diskrezzjoni wiesa` lill-Istat f`dan ir-rigward, izda l-Qorti Ewropeja llimitat din id-diskrezzjoni wiesa` billi sostniet li anke din ir-regola ghandha tigi nterpretata fid-dawl tal- principju generali tal-"fair balance" li ghandu japplika Ghalkemm mid-dicitura tal-Artikolu jidher li l-interess generali huwa l-uniku ngredjent essenzjali ghall-fini tal- legalita` tal-interferenza ezekuttiva, il-Qorti Ewropea issoggettat din ir-regola ghall-principju generali tal- proporzjonalita`." ghall-Akkomodazzjoni Socjali – 26/11/2003] Ukoll, fil-gurisprudenza tal-Qorti Ewropeja jinsab il-kaz L-ewwel Qorti osservat l- applikazzjoni tal-Artikolu de quo tikkrea zbilanc ingust kontra s-sidien peress li "il-korrispettiv huwa inadegwat b`mod partikolari fiz-zminijiet tallum." meta komparat mal-valur tal-fond." "16. L-eccezzjoni in dizamina hija bazata fuq id- dispost tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll li jissancixxi bhala dritt li kull persuna, naturali jew morali, ghandha tal-possedimenti taghha, b`mod li hadd m`ghandu jigi pprivat minn dawn il-possedimenti jekk mhux fl-interess pubbliku u bla hsara ghal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi; izda l-istess dispozizzjoni tirrikonoxxi s-setgha tal-iStat li "jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta` proprjeta` skont l-interess generali!" "17. Inoltre, Filwaqt li d-dritt ta` proprjeta` huwa rikonoxxut bhala wiehed fundamentali, dan "mhuwiex zminijiet skont koncessjonijiet diversi ta` politika socjali u ideologiji!. Illum hadd ma jikkontesta illi d-dritt ghall- proprjeta` ta` l-individwu huwa soggett ghall-interess pubbliku u ghal gid tal-kollettivita` fil-parametri stabbiliti mill-ligi" [PA [sk] Perit Cozzo Preca Trapani v. Prim Ministru, deciza 11 Awissu 1995 konfermata minn din il-Qorti fit- Fil-gurisprudenza Illi fil-mertu din il-Qorti tosserva li llum jinsab assodat fil-gurisprudenza patria li l-Artikolu 12 tal- Kap.158 tal-Ligijiet ta` Malta hija mizura legislattiva legittima inkwantu intiza sabiex tipprotegi numru kbir ta` cittadini milli jigu zgumbrati mir-residenza taghhom peress li jkunu jisfaw bla titolu gheluq il-koncessjoni enfitewtika. Ma hemmx dubju li din il-mizura tikkostitwixxi interferenza legittima fit-tgawdija pacifika tas-sidien tal- fondi inkwistjoni stante li tidhol fil-margini ta` diskrezzjoni wiesgha li ghandhom l-iStati Membri. Dan gie rikonoxxut mill-ewwel Qorti fis-sentenza taghha, u ghalhekk din il-Qorti ma tistax taqbel mal- appellanti il-qorti ma taghhom "rrikonoxxietx adegwatament" il-margini wiesgha ta` din id-diskrezzjoni. "Dak li pero` qalet l-ewwel Qorti hu li l-applikazzjoni tal- artikolu precitat ghal fattispecje tal-kaz huma lezivi tal- artikolu Konvenzjonali, inkwantu f`dan il-kaz gie lez il- principju generali tal-proporzjonalita`, bejn l-ghan tal- mizura u l-interessi tal-intimati sidien, b`mod li ma "L-istat ghandu d-dritt li jaghmel ligijiet sabiex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta`, liema dritt huwa soggett in sostanza ghall-interess generali. Depozizzjoni din li hija skolpita f`termini wiesa` u li taghti skop ampu u diskrezzjoni wiesa` lill-istat f`dan ir-rigward, izda l-Qorti Ewropeja llimitat din id-diskrezzjoni wiesa` billi sostniet li anke din ir-regola ghandha tigi nterpretata fid-dawl tal- principju generali tal-"fair balance" li ghandu japplika in disamina. ghat-tlett Ghalkemm mid-dicitura tal-Artikolu jidher li l-interess generali huwa l-uniku ngredjent essenzjali ghall-fini tal- legalita` tal-interferenza ezekuttiva, il-Qorti Ewropea issoggettat din ir-regola ghall-principju generali tal- proporzjonalita`." [PA [sk] Anna Zammit Field et v. Direttur ghall-Akkomodazzjoni Socjali – 26/11/2003] "23. L-ewwel Qorti osservat l- applikazzjoni tal-Artikolu de quo tikkrea zbilanc ingust kontra s-sidien peress li "il-korrispettiv huwa inadegwat b`mod partikolari fiz-zminijiet tallum." meta komparat mal-valur tal-fond." il-kaz Robert Berger vs Avukat Generali et Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali – 7 ta` Frar 2017 "Fis-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tas-7 ta` Frar 2017 inghad hekk:- "Illi f`dak li jirrigwarda l-ksur allegat taħt l-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni l-kwestjoni tieħu xejra oħra. Għalhekk il-Qorti sejra tgħaddi biex tistħarreġ il- kwestjoni mqajma mir-rikorrent taħt din id-dispożizzjoni; "Illi fit-tifsira u l-applikazzjoni li ngħatat mill-Qrati dwar l- imsemmija dispożizzjoni bħala parti mil-liġi tagħna, ingħad li din testendi biex tħares it-tgawdija ħielsa mill- persuna dwar ħwejjiġha (il-possedimenti tagħha) u mhux biss il-ħarsien mit-teħid ta` pussess kif maħsub fl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. "Huwa minħabba f`hekk li l-applikabilita` tal-artikolu taħt il-Konvenzjoni jidher li hija usa` minn dak taħt il- Kostituzzjoni; "Illi bħalma bosta drabi ngħad, l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll fih tliet regoli. L-ewwel regola tistabilixxi d-dritt li kull persuna (kemm fiżika u kif ukoll morali) tgawdi ħwejjiġha bil-kwiet. It-tieni regola trid li biex persuna ma titħalliex tgawdi ħwejjiġha bil-kwiet irid ikun hemm interess pubbliku u bla ħsara ta` kundizzjonijiet maħsuba fil-liġi u l-prinċipji ġenerali ta` dritt internazzjonali. It-tielet regola trid li l-ewwel żewġ regoli ma jnaqqsux il-jedd tal- Istat li jwettaq liġijiet li jkunu xierqa biex (a) jikkontrolla l- użu tal-ġid skond l-interess ġenerali, jew (b) biex jiżgura l-ħlas ta` taxxi, kontribuzzjonijiet jew pwieni. B`mod partikolari, fil-ħarsien tal-jedd imsemmi f`dak l-artikolu irid jintwera li jkun inżamm u tħares bilanċ xieraq bejn l- interessi tal-komunita` u dawk tal-individwu li ġidu jkun intlaqat mill-egħmil tal-Istat. Dwar it-tifsir xieraq ta` dan l- artikolu, il-Qrati tagħna diġa` (Ara, per eżempju, Kost. 28.12.2001 fil-kawża fl-ismijiet Litlehamer Capel Cure vs Avukat Brincat Dowdall et (Kollez. Vol: LXXXV.i.615) taw il-fehmiet meqjusa tagħhom u ħarġu b`sensiela ta` prinċipji li fuqhom għandhom jintiżnu l-jeddijiet tal-individwu fuq naħa u dawk tal-Istat fuq in-naħa l-oħra; "Illi, fuq kollox, l-imsemmija tliet regoli tal-artikolu 1 huma msenslin waħda mal-oħra u għandhom jinftehmu b`qari ma` xulxin (Q.E.D.B. 23.9.1982 fil-kawża fl-ismijiet Petrovic & De Gaetano vs Seager (Applik. Għalhekk, filwaqt li l-liġijiet li jagħtu s-setgħa lill- Istat li jieħu ġid f`idejh għal għanijiet pubbliċi huma meqjusa bħala meħtieġa f`soċjeta` demokratika, dawn ma jagħtux jedd assolut jew insindakabbli lill-Istat, għaliex tali jedd għandu jitqies bħala eċċezzjoni jew limitazzjoni għall-jedd tal-individwu li jgawdi ħwejġu u ġidu bil-kwiet, u għalhekk l-Istat irid juri kif imiss li l-jedd tiegħu wettqu bil-qies u fil-parametri permessi mil-liġi. Dan ukoll jgħodd fejn l-Istat ma jiħux ġid f`idejh imma, bħal fil-każ li l-Qorti għandha llum quddiemha, jgħaddi liġijiet maħsuba biex jirregolaw l-użu u t-tgawdija ta` ġid bħal dak; "Illi ma hemm l-ebda dubju li t-tifsira mogħtija lill-kelma "possedimenti" fl-imsemmi artikolu tal-Konvenzjoni hija waħda wiesgħa u żgur tmur lil hinn mit-tifsira ta` sempliċi Il-kejl biex jekk għemil jiksirx dak tali jekk "Illi ta` min jgħid li l-imsemmi artikolu jirreferi għall- interess pubbliku jew ġenerali, u mhux għas-skop pubbliku, u huwa dan il-kriterju tal-interess li huwa l-qofol l-artikolu jħoll u li konvenzjonali. interess pubbliku jew ġenerali jinstabx huwa dak li jqis jekk f`għemil partikolari joħroġx il-"fair balance … between the demands of the general interest of the community and the requirements of the protection of the individual`s fundamental rights. The search for this balance is inherent in the whole of the Convention and is also reflected in the structure of Article 1"; "Illi huwa stabilit li biex indħil fit-tgawdija tal-ġid ta` persuna jkun ġustifikat fl-interess ġenerali, irid jintwera li hemm utilita` konkreta għal dak l-indħil, u mhux sempliċi ipotesi ta` bżonn jew aspirazzjoni. Minbarra dan, l- interess ġenerali jew pubbliku għandu jibqa` jseħħ għaż- żmien kollu tal-indħil fit-tgawdija tal-ġid tal-persuna (Kost. "Għalhekk, b`teħid ta` ġid mingħand is-sid għall-finijiet ta` dan l-artikolu, jidher li wieħed ifisser il-każ fejn il-jeddijiet proprjetarji jinġiebu fix-xejn (Ara, per eżempju, Kost. 1.2.2008 fil-kawża fl-ismijiet Vincent Spiteri Gonzi noe et vs L- "Illi minbarra dan, kif ingħad aktar qabel, huwa aċċettat li s-setgħa tal-Istat li jindaħal biex b`liġi jikkontrolla l-użu tal-ġid taħt l-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll hija setgħa wiesgħa u diskrezzjonali. Dejjem tibqa` l-ħtieġa li jintwera (mill-istess Stat) l-interess ġenerali u l-bilanċ xieraq bejn tal-komunita` (Kost. 8.1.2007 fil-kawża fl-ismijiet Gera de` Petri Testaferrata Boniċi Għaxaq vs L-Avukat Ġenerali et); "Illi, min-naħa l-oħra, għal dak li jirrigwarda l-indħil fl-użu tal-ġid min-naħa tal-Istat, jidher li dan l-indħil jista` jieħu s-sura ta` kull għamla ta` kontroll (bla ma jċaħħad lis-sid mit-titolu), sakemm dan isir billi jitħares il-bilanċ bejn il- tal-individwu u dak jgħaddi mill-gharbiel ħtieġa ta` interess pubbliku jew ġenerali u l-jeddijiet tas- sid fuq dak il-ġid; "Illi filwaqt li huwa d-dmir tal-Istat li juri li t-teħid jew l-indħil seħħ tassew fl-interess pubbliku jew ġenerali (Kost. 24.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet Raymond Izzo et vs Il- Kummissarju tal-Artijiet), hemm qbil li, fejn jidħol dak li jitqies bħala "interess pubbliku", l-Istat igawdi firxa wiesgħa ta` diskrezzjoni (Q.E.D.B. 23.11.2000 fil-kawża fl-ismijiet The former King of Greece et vs Greċja (Applik. Madankollu, il-mod kif titwettaq dik id-diskrezzjoni tal-bilanċ mistenni bejn l-interessi tas-soċjeta` u dawk tal-individwu mġarrab bit-twettiq tagħha, u dan kemm jekk l-egħmil ikun ta` teħid ta` proprjeta` u kif ukoll jekk ikun "sempliċement" dwar indħil fl-użu tagħha (54 K. Reid A Practitioner`s Guide to the European Convention on Human Rights (3rd. Edit, 2007) paġ. 501); "Illi huwa aċċettat ukoll li s-setgħa mogħtija lill-Istat li jikkontrolla l-użu tal-ġid ukoll għal għanijiet soċjali jew fl- interess pubbliku trid titwettaq b`mod proporzjonali mal- interessi tas-sid privat fit-tgawdija ta` ħwejġu. Din il- proporzjonalita` tinkiseb fis-sura ta` ħlas ta` kumpens xieraq u għalhekk jekk il-kumpens maħsub mil-liġi ma jkunx xieraq, jonqos l-element tal-proporzjonalita`. (4th Edit, 2006), § 17.4.2, f`paġġ. 882 – 3) Dan l-element tal-proporzjonalita` kien kunsidrat b`reqqa mill-ogħla Qorti f`Malta f`għadd ta` każijiet u l-Qorti tqis li għandha taċċenna għalihom bla ma tidħol f`dettal ta` tismija mill- ġdid (Ara Kost. 27.4.2012 fil-kawża fl-ismijiet Michael oħrajn); "Illi ma hemmx dubju li, fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, l-indħil li minnu jilminta r-rikorrent seħħ bis- saħħa ta` liġi (l-Att XXIII tal-1979). B`dik il-liġi, fir-rigward ta` postijiet li qabel kienu dekontrollati, fi tmiem ta` enfitewsi li tagħlaq ta` post bħal dak, is-sid (i) ma setax aktar jippretendi li l-utilista joħroġ mill-post, imma l-liġi kienet tat lil dak l-utilista l-jedd li jibqa` joqgħod fih bħala il-Konvenzjoni "inherent Qabel ma daħlu dawn Illi (ii) l-kirja kienet imġedda għal żminijiet ta` ħmistax-il (15) sena kull waħda, bil-ħlas tal-kera regolat. Illi (iii) s-sid ma setax aktar jirrifjuta li jġedded il-kirja ħlief fiċ-ċirkostanzi imsemmija fl-istess dispożizzjonijiet, u (iv) ma setax jimponi kundizzjonijiet oħrajn ħlief dawk ukoll stabiliti espressament. "Għar-rigward tat-teħid lura tal-post mingħand il-kerrej, is-sid irid juri lill-Bord li Jirregola l-Kera li l-kerrej ikun kiser il-kundizzjonijiet tal-kirja dwar ħlas f`waqtu tal-kera, iż-żamma f`kundizzjoni tajba tal-post mikri u l-ħarsien tal- kundizzjonijiet miftehma, fosthom li ma jkunx inqeda mill- post b`użu ieħor minn dak miftiehem li l-post kien inkera għalih. Dwar il-kundizzjonijiet li s-sid jista` jimponi, il-kera ma baqax mingħajr kontroll u seta` jiżdied biss kull ħmistax-il sena skond l-indiċi tal-inflazzjoni u ma jaqbiżx id-doppju tal-ammont tal-perjodu ta` qabel. Għal dak li jirrigwarda t-tiswijiet u ż-żamma f`kundizzjoni tajba tal- post, sid il-kera ma setax jeħles mir-rabta li jidħol għall- ispejjeż meħtieġa jekk mhux qabel iressaq quddiem l- imsemmi Bord li Jirregola l-Kera ċertifikat minn perit arkitett u aċċettat mill-kerrej, li juri li l-post kien fi stat tajjeb id- dispożizzjonijiet, sid ta` post dekontrollat ma kienx marbut b`dawn il-kundizzjonijiet f`każ li jikri l-post; "Illi fil-każ tal-kirja li nħalqet favur l-intimati Ganado, dawn ġew igawdu mill-bidliet li ddaħħlu fil-liġi bl-Att XXIII tal- lilhom 1979 kemm għaliex b`enfitewsi temporanju bħala d-dar fejn joqogħdu u jgħixu regolarment u kif ukoll għaliex huma kienu ċittadini Maltin. Tajjeb jerġa` jingħad li meta l-intimati Ganado kisbu l-konċessjoni enfitewtika tal-post mingħand ir- rikorrent, huma kienu għamlu dan bil-wegħda li joħorġu mill-post malli jagħlaq iż-żmien miftiehem u sakemm ikunu għadhom ma xtrawx post tagħhom fejn kien fi ħsiebhom imorru joqogħdu; "Illi l-Qorti hija tal-fehma wkoll li wieħed ma jistax jittraskura aspett ewlieni li joħroġ min-natura tal-kuntratt Jidher li dan l-aspett mhux kulħadd jagħraf is-siwi tiegħu u jagħti `l wieħed x`jifhem li saħansitra quddiem il-Qorti ta` L-Isla dan il-kunċett tal-kuntratt mhuwiex apprezzat kemm jistħoqqlu. Il-Qorti qiegħda tirreferi għall-fatt li l-kuntratt ta` enfitewsi jista` jixxiebah ma` bejgħ, fejn l-utilista jingħata jeddijiet wesgħin fuq il- ġid mogħti lilu b`enfitewsi u fejn id-direttarju jxidd (għat- tul tal-konċessjoni) kważi l-kontroll kollu fuq il-ħaġa li jkun ta` b`enfitewsi, ħlief għall-għarfien tad-dirett dominju tiegħu bil-ħlas tal-"canone". Dan ifisser li l-"canone" jew ċens li kien ikun impost f`konċessjoni enfitewtika ma kienx tabilfors jitkejjel mas-siwi intrinsiku jew skond is- suq tal-ġid li jkun qiegħed jingħata b`enfitewsi, iżda kien ikun ħlas nominali bħala turija biss tal-eżistenza tal- jeddijiet tal-padrun dirett. Fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, din il-post kien konċess fl-għeluq tal-konċedent lill-padrun dirett tkun għażla konxja u ħielsa kienet direttarju; "Illi meta, għalhekk, l-artikolu 12 tal-Kapitolu 158 rabat il- kejl tal-ħlas tal-kera l-ġdida ex lege ma` kemm kien l- ammont tal-"canone" li jitħallas matul il-konċessjoni enfitewtika, kienet qiegħda tinħalaq sitwazzjoni li tabilfors iddarras tal-imsemmija konċessjoni. Kemm hu hekk, it-taqbil li llum isir dwar il- valur lokatizju ta` fond li seta` kien ingħata b`enfitewsi li tagħlaq, iwassal għar-riżultati kontrastanti mal-kejl tal- kera dovuta marbuta mal-ammont ta` "canone" li kien iffissat liberament bejn il-kontraenti, kif jidher li kien il-każ fil-konċessjoni enfitewtika oriġinali bejn ir-rikorrent u l- intimat Ganado. Dan il-fattur issa jidher li huwa wkoll riżultat li joħroġ f`bosta każijiet fejn wieħed jiġi biex iqis l- aspett tal-proporzjonalita` tal-miżura fil-konfront tat- tgawdija tal-jedd tas-sid fuq ħwejġu; "Illi minħabba f`hekk, jibqa` fatt mhux kontestat li t-tiġrib li jsib ma` wiċċu l-padrun dirett meta tagħlaq konċessjoni (sub-)enfitewtika mhuwiex daqstant minħabba r- riperkussjonijiet tal-għażla tiegħu li jimponi "canone" mhux kalibrat mal-valur fis-suq tal-immobbli, daqskemm minħabba l-fatt li, fl-għeluq tal-imsemmija konċessjoni, sejra tinħalaq kirja mkejla fuq u b`rabta` mal-imsemmi "canone" u liema kirja żżomm milli l-immobbli bil- benefikati mtellgħin fuqu jerġa` lura għand sidu. Kif sewwa ingħad f`dan ir-rigward "il-fatt illi l-liġi tagħti lis-sid il-jedd biss illi l-kera jżomm il-valur monetarju tiegħu bla konsiderazzjoni għall-fatt illi s-sid ġie mċaħħad mill- possibilita` li jieħu l-fond lura jew li jikrih b`kundizzjonijiet aktar vantaġġużi, u l-fatt ukoll illi l-liġi ma taħseb għal ebda mekkaniżmu biex tkun valutata tassew il-ħtieġa soċjali tal-kerrej għal kirja protetta, u ma taħsibx għall- possibilita` li dik il-ħtieġa tiġi mqabbla mal-ħtieġa, li tista` tkun xejn anaqas soċjali, tas-sid, jagħmlu l-liġi nieqsa minn dawk l-elementi li joħolqu bilanċ u proporzjon bejn il-ħtieġa ġenwina għall-akkomodazzjoni soċjali u ċċaħħad lis-sid mit-tgawdija ta` ħwejġu" (Kost 30.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Maria Stella Zammit Borg Izzo et vs Avukat Ġenerali et §20); "Illi fis-sottomissjonijiet tiegħu, ir-rikorrent jgħid li bil- bidliet li saru fil-liġi matul iż-żmien li kienet għadha miexja l-konċessjoni enfitewtika oriġinali, huwa ġarrab ħsara kemm f`dak li jirrigwarda l-ammont ta` dħul li seta` jippretendi bi dritt mingħand l-utilista u kif ukoll bil-fatt li lanqas seta` aktar jieħu l-post lura f`idejh mal-għeluq tal- istess konċessjoni, minkejja li jgħid li wliedu kellhom bżonnu biex jgħixu fih huma. Għalhekk, jgħid li huwa qiegħed illum bla ħtija tiegħu jġorr il-piż ta` rabta legali li ma kienet bl-ebda mod maħsuba meta daħal fis-seħħ l- Att XXIII tal-1979. Ikompli jargumenta li l-fatt li hu aċċetta għal numru ta` snin il-kera mingħand l-intimati Ganado iwieġbu għall-ilment wkoll wara li kien għalaq iż-żmien konvenzjonali ma jnaqqas xejn mill-fatt li jeżisti żbilanċ bejn l-interessi tiegħu dak milħuq mill-interess pubbliku. Jisħaq li l-kera li jdaħħal illum mingħand l-intimati Ganado – elfejn disa` mija u ħdax-il euro u tlieta u għoxrin ċenteżmi (€ 2911.23) kull sena – jġibu mqar sbatax fil-mija (17%) tal-valur lokatizju xieraq li l-post kien stmat mill-perit tekniku mqabbad mill-Qorti li jista` jġib f`kera fiż-żmien li nfetħet din il-kawża. Jgħid ukoll li tassew għandu bżonn il-post kemm għalih u għal martu u bil-liġi kif inhi ma jistgħux joħduh f`idejhom, filwaqt li wliedhom kellhom ifittxu post għalihom biex jikruh bi ħlas ta` kera għoli. Huwa jisħaq li fid-dawl tal-ksur tal-jedd li huwa qiegħed iġarrab, ir- rimedju xieraq għandu jkun il-ħlas ta` kumpens għat-telf ta` kera minn dak inhar li l-konċessjoni enfitewtika ntemmet u nħalqet il-kirja sallum, imqabbla ma kemm kien jinkera l-post li kieku kien ħieles biex jinkera fuq is- suq; u kif ukoll li l-post jintraddlu lura battal mill-kerrej, għaliex anqas minn hekk, il-ħsara li qiegħed iġarrab tibqa` ma tissewwiex; "Illi, min-naħa tagħhom l-intimati Ganado jisħqu ħafna fuq il-fatt li r-rabta kuntrattwali li nħalqet bil-ftehim tal- 2009 ma tistax tissarraf fi ksur tal-jeddijiet tar-rikorrent. Huma jgħidu li nqdew b`jedd li tagħtihom il-liġi u ma jistgħux jedd fundamentali li ma ħalquhx huma. Itennu li lanqas ma tista` il-Qorti tintlaqa` t-talba tar-rikorrent biex din tordnalhom joħorġu mill-post u li lanqas ma huwa xieraq li huma jkunu kundannati jħallsuh kumpens, imma jekk tassew hemm ksur tal-jeddijiet tar-rikorrenti, hu l-Istat li għandu jħallas kumpens bħal dak; "Illi l-intimat Avukat Ġenerali jargumenta li l-Konvenzjoni tagħti lill-Istat setgħa wiesgħa biex jindaħal fil-jedd ta` Iżid jgħid li r-rikorrent minn rajh biddel il-binarji ta` din il-kawża hekk kif qatagħha li jidħol f`kuntratt ta` kirja ġdid mal-intimati Ganado li ma baqgħetx aktar marbuta mad-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet Iżid jgħid li wkoll kieku l-Qorti kellha ssib li d- dispożizzjonijiet tal-artikolu 12 tal-Kapitolu 158 kienu jiksru l-jedd fundamentali tar-rikorrent, b`daqshekk ma jġibx ukoll il-ħall tal-ftehim ta` kirja li sar fl-2009 bejnu u l- intimati Ganado u li fadallu sa Novembru tal-2023 biex jagħlaq u b`ħarsien tar-regola li l-kuntratti jorbtu lil min jidħol fihom – pacta sunt servanda – u jridu jitwettqu L-intimat jgħid li ma hemm l-ebda dubju li meta għaddiet il-liġi fl-1979, l-Istat kien qiegħed jagħmel dan b`għan leġittimu fejn l-indħil kien jinvolvi t-tħaddim ta` politika soċjali u ekonomika f`qafas ta` interess pubbliku u ta` ġustizzja soċjali. Jgħid li dik il-liġi kienet taqa` fil-parametri tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni u żżomm bilanċ ġust bejn l-għan soċjali maħsub wara dik il-liġi u r-rispett u l- tal-possedimenti tal-privat għal ħarsien tal-jeddijiet fundamentali tas-sidien dwar it- tgawdija ta` ħwejjiġhom. L-għan soċjali wara l-bidliet fil- liġi bl-Att XXIII tal-1979 – dak li fl-interess pubbliku ikun assigurat li jkun hemm provvista ta` djar fejn wieħed jgħix għal min ikun nieqes minn tali akkomodazzjoni minħabba raġunijiet finanzjarji u soċjali – kien magħruf ukoll mill- Qorti tressqu quddiemha minn applikanti minn Malta. Itemm jgħid li llum il-ġurnata l-liġi reġgħet inbidlet u saret iżjed favorevoli għas-sidien u jolqtu lir-rikorrenti wkoll; "Illi din il-Qorti tqis li, fiċ-ċirkostanzi tal-każ, ma jistax jingħad li r-rikorrent ġie "privat" jew imċaħħad minn ħwejġu għall-finijiet tat-tifsira mogħtija fl-ewwel paragrafu tal-artikolu 1 tal-Konvenzjoni. tal-Ewwel Protokoll Madankollu, ma hemm l-ebda dubju li, bis-saħħa tal-Att XXIII tal-1979, seħħ indħil sostanzjali fit-tgawdija ta` ħwejġu b`mod li l-ilment tiegħu jaqa` biex jitqies taħt it- tieni paragrafu tal-istess artikolu. Kif ingħad qabel, filwaqt li dak l-indħil huwa legali (għaliex huwa sewwasew l- effett ta` liġi mgħoddija mill-Parlament), u filwaqt li ma hemm l-ebda dubju li l-għan li għalih kienet għaddiet il- liġi kien dak li jipprovdi akkomodazzjoni mħarsa lil għadd ta` persuni, wieħed irid jara jekk dak l-indħil kienx wieħed meqjus jew proporzjonali jew jekk, minħabba fih, is-sid tal-ġid (f`dan il-każ partikolari r-rikorrent) intalabx jerfa` piż żejjed u sproporzjonat fit-tgawdija tal-jedd tiegħu meta mqabbel mal-għanijiet il-liġi ddaħħlet fis-seħħ; "Illi l-Qorti jidhrilha li jixraq tqis li, qabel ma ddaħħlu fis- seħħ id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 12 tal-Kap 158, fil-liġi kien diġa` ilu s-snin li ddaħħlu dispożizzjonijiet li jħarsu lill-kerrejja ta` postijiet urbani65. Kemm hu hekk, id- dispożizzjonijiet jirrappreżentaw tal-Kap 158 kienu eċċezzjoni għal dawk id-dispożizzjonijiet u l-kelma "dekontrollat" kienet tirreferi sewwasew għat-tneħħija ta` ċerti fondi "ġodda" mill-morsa tad-dispożizzjonijiet tal- liġijiet il-qodma, jekk ikunu mħarsa ċerti kundizzjonijiet hemm preskritti. Dan ifisser li l-Kap 158, sal-1979, kien eċċezzjoni għar-regola ta` x`jiġri minn post urban mogħti b`konċessjoni enfitewtika meta tintemm il-konċessjoni dispożizzjonijiet tal-liġi bl-Att XXIII tal-1979, il-leġislatur kien qiegħed jerġa` joħloq eċċezzjoni fl-eċċezzjoni u jikkontrolla x`setgħat kien iddekontrollat fl-egħluq ta` konċessjoni enfitewtika u x`jeddijiet kien ikollu l-okkupant tal-istess post fi tmiem konċessjoni bħal dik; "Illi l-Qorti tħoss li din il-preċiżazzjoni hija meħtieġa fil-każ li għandha quddiemha llum – b`mod partikolari f`dak li jirrigwarda l-kriterju tal-proporzjonalita` – għaliex biha joħroġ ċar li d-dispożizzjonijiet tal-Att XXIII tal-1979 kienu ndħil leġislattiv meta fl-ordinament ġuridiku Malti kienu li għalihom dik ddaħħlu fis-seħħ tieħu benefiċċju minn din jeżistu diġa` liġijiet oħrajn li jipprovdu għall-ħarsien tal- akkomodazzjoni soċjali kemm f`dak li jirrigwarda s- setgħat tal-Istat li jieħu b`rekwiżizzjoni ġid immobbli privat biex jagħtih b`kiri lil min kien jeħtieġu, u kif ukoll f`dak li jirrigwarda l-kiri ta` postijiet qodma f`dak li jirrigwarda r-relazzjonijiet u d-drittijiet privati bejn sidien u kerrejja; "Illi, minbarra dan, il-bidliet li ddaħħlu fil-liġi bl-Att XXIII tal-1979 ingħatalhom effett retrospettiv, jiġifieri saru jgħoddu wkoll għal konċessjonijiet enfitewtiċi ta` postijiet dekontrollati mogħtija qabel ma ġie fis-seħħ l-imsemmi Att. Dan ifisser li, fi tmiem konċessjoni bħal dik, tnisslu effetti u konsegwenzi legali li l-partijiet kontraenti ma kellhomx f`moħħhom meta ntrabtu bil-ftehim tal-istess konċessjoni enfitewtika ta` post bħal dak. Dawn l-effetti u konsegwenzi għabbew aktar lis-sidien u iffavorew lill- utilisti li mbagħad, b`daqqa ta` pinna, saru kerrejja. Dawn l-effetti u konsegwenzi ma baqgħux jgħoddu fil-każ fejn kirjiet ta` postijiet dekontrollati saru fl-1 ta` Ġunju, 1995 jew wara dakinhar. Minħabba f`hekk, il-kirja mertu tal-każ tallum ma setgħetx il- liberaliżżazzjoni; "Illi b`żieda ma` dan kollu, kien biss wara bosta snin minn mindu r-rikorrent sab ruħu milqut minn dawn il-bidliet leġislattivi li minnhom tant jilminta li fetaħ din il-kawża fl- 2015. Dan ma jfissirx li b`daqshekk tilef l-istatus tiegħu ta` "vittma" tal-liġi li minnha jilminta, iżda din iċ- ċirkostanza taf tħalli tabilfors impatt fuq il-kwalita` tal- ilment imressaq (Kost. 25.10.2013 fil-kawża fl-ismijiet Dr Cedric Psaila et vs L-Avukat Ġenerali et) u wkoll fuq ir- rimedju mogħti (Kost. 3.3.2011 fil-kawża fl-ismijiet Dr David Camilleri Haber et vs Kummissarju tal-Artijiet et). "Għalkemm f`dan ir-rigward irid jingħad ukoll li l-fatt li l- liġi ma timponix fuq sid żmien sa meta jmissu jiftaħ proċeduri dwar ilment ta` ksur ta` jedd fundamentali tqies mill-Qorti fi L-Isla bħala "questionable" li l-Qorti proċeduri bħala wieħed mill-kriterji li fuqu jitkejjel il- kumpens (Ara Q.E.D.B. 30.8.2016 fil-kawża fl-ismijiet Cacciottolo Teksen et vs Malta (Applik. "Illi meta l-Qorti tiġi biex tqis jekk l-indħil li r-rikorrent ġarrab huwiex wieħed li joqgħod għall-ħtiġijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, trid tagħmel "an tieħu qies Nru. 3851/12) §60); "Illi meta wieħed iqis il-fatturi u ċ-ċirkostanzi kollha marbuta mal-każ, wieħed isib li l-piż finanzjarju għadu mitfugħ kollu fuq ir-rikorrent sallum. Dan joħroġ l-iżjed meta wieħed iqis il-valur li l-post kien meqjus li jista` jinkera kemm fiż-żmien meta għalqet il-konċessjoni enfitewtika u kif ukoll kemm kien jinkera llum li kieku ma kenitx fis-seħħ il-liġi kif inhi b`effett tal-Att XXIII tal-1979. Il-perit tekniku sab li fis-sena meta għalqet il-konċessjoni enfitewtika magħmula (jiġifieri f`Diċembru tal-1993) il-valur li bih il-post kien jista` jinkera kien ta` erbat elef disa` mija u sitta u ħamsin euro (€ 4,956) fis-sena filwaqt li llum l-istess appartament kien jista` jinkera għal sbatax-il elf u seba` mitt (€17,700) fis- sena. Meta l-konċessjoni enfitewtika ntemmet u nħalqet il-kirja ope legis (fl-1993) l-ogħla kera li seta` jintalab mingħand l-intimati Ganado kien ta` elfejn u tnejn u għoxrin euro (€2,022) fis-sena, filwaqt li għat-tieni tiġdida tal-kirja għal ħmistax-il (15) sena sat-30 ta` Novembru, 2023, il-kera li l-intimati Ganado huma tenuti jħallsu hu ta` elfejn disa` mija u ħdax-il euro u tnejn u għoxrin ċenteżmi (€ 2,911.22) fis-sena; "Illi dan ifisser li filwaqt li meta nħalqet il-kirja l-kera li seta` jintalab mingħand l-intimati Ganado kien jitla` għal madwar wieħed u erbgħin tal-valur lokatizju xieraq tal-post, issa l-kera dovut bilkemm ilaħħaq is-sbatax fil-mija (17%) tal-valur lokatizju xieraq tal-istess post illum. Jiġifieri aktar ma qiegħed jgħaddi ż- żmien jirriżulta li aktar qiegħed jikber id-distakk bejn dak li jitħallas b`kera u dak li jixraq jitħallas. Meta wieħed iqabbel il-kera dovuta mal-kera li l-post jista` jinkera bih li kieku ma kienx maqbud taħt l-effetti tal-Att XXIII, wieħed isib li hemm disproporzjon qawwi bejn qagħda u oħra u li dan id-disproporzjon qiegħed iġarrbu r-rikorrent waħdu, minkejja l-għanijiet leġittimi u soċjali li l-liġi qiegħda tilħaq fir-rigward tal-intimati Ganado; "Illi għalhekk, il-Qorti tasal għall-fehma li fil-qagħda li jinsab fiha r-rikorrent illum u ladarba l-bidliet li reġgħu saru fil-liġi baqgħu ma indirizzawx għal kollox qagħda bħal dik li jinsab fiha r-rikorrent, u kif ukoll fid-dawl tat- tifsira li ngħataw id-dispożizzjonijiet rilevanti tal-Kap 158 kif mibdula bl-Att XXIII tal-1979, kemm mill-qrati ta` kompetenza kostituzzjonali Maltin (Kost. 29.4.2016 fil- kawża fl-ismijiet Maria Staples Farrugia Mifsud et vs Rosario Psaila et) u kemm tal-Qorti ta` L-Isla (Q.E.D.B. fil-mija (41%) l-aċċess għal l-proċedura u 15.9.2009 fil-kawża fl-ismijiet Amato Teksen vs Malta (Applik. Nru. 47045/06) §§51 – 2; u Q.E.D.B. 11.12.2014 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Cassar Agius vs Malta (Applik. Nru. 3851/12) §66 – 7 fost oħrajn), jirriżulta li r-rikorrent ġarrab u qiegħed iġarrab ksur tal-jedd tiegħu għat- tgawdija paċifika ta` ħwejġu kif imħares bl-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni u dan minħabba li d- dispożizzjonijiet tal-artikolu 12(2) u (3) imsemmi Kap 158 iqiegħed fuqu piż sproporzjonat meta mqabbel mal-għan li għalih iddaħħlu fis-seħħ l-istess dispożizzjonijiet; "Illi, madankollu, safejn l-ewwel talba tar-rikorrent, kif imfassla, torbot il-ksur imġarrab minnu mal-fatt li d- dispożizzjonijiet tal-artikolu 12 tal-Kap 158 "jirrenduha impossibbli tal- li proprjeta` tiegħu" din il-Qorti diġa` qalet aktar qabel li dan ma jidhirx li huwa l-każ. Huwa tabilħaqq iżjed iebes u diffiċli li r-rikorrent iseħħlu jneħħi lill-intimati Ganado mill- post – l-aktar minħabba l-ftehim tal-kirja li għadu għaddej – iżda l-liġi ma tagħlaqx il-bieb lilu biex jingħata dak ir- tribunal rimedju u indipendenti u imparzjali biex jilħaq dak il-għan huwa disponibbli lilu bħalma huwa disponibbli għal kull sid ieħor ta` post mikri bħala residenza protetta jew `kontrollata`. Dan il-punt jingħad b`aktar qawwa fid-dawl tal-effetti li din il-Qorti tqis li jinħalaq bis-sejbien tal-ksur tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll meta meqjus l-artikolu 12 tal-Ordinanza. Għalhekk, il-Qorti ma ssibx li tassew jeżisti ksur tal-jedd fundamentali tar-rikorrent taħt l- ewwel talba tiegħu għar-raġuni li huwa jagħti f`dik it- talba; "Illi b`daqshekk ma jfissirx li l-Qorti ma tistax issib ksur tal-jedd taħt it-tieni talba tar-rikorrenti. Għalkemm fid- dehra tagħha din it-tieni talba tista` tkun konsegwenzjali għall-ewwel talba, huwa ċar għal din il-Qorti li r-rikorrenti tassew qiegħed iġarrab ksur tal-jedd tiegħu kif imħares bl-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni għar- raġunijiet imsemmijin aktar `il fuq u li ma hemmx għalfejn jerġgħu jissemmew. B`mod partikolari, ma jistax jingħad li, minn dak li ħareġ mill-fatti u mill-konsiderazzjonijiet li saru aktar qabel, it-tieni talba ma tistax trieġi fuq is-saħħa tagħha, safejn imsejsa fuq ksur tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Dan qiegħed jingħad għaliex din il-Qorti waslet għall-fehma li r-rikorrenti qiegħed iġarrab ksur tal-jedd tiegħu taħt l-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni minħabba li l-piż li l-liġi qiegħda ġġegħelu jġorru huwa wieħed sproporzjonat meta mqabbel mal-għan li għalih l-indħil kien maħsub li jirregola favur l-intimati. Għalhekk, it-tieni talba hija tajba u sejra tintlaqa` u dan safejn titlob is-sejbien ta` ksur ta` jedd fundamentali taħt il-Konvenzjoni." Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali – 2 ta` Mejju 2017 "Fis-sentenza li tat din il-Qorti diversament presjeduta fit-2 ta` Mejju 2017 kien riaffermat hekk :- Rose Muscat Cohen vs Avukat Generali et Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali – 25 ta` Frar 2016 "Fis-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tal-25 ta` Frar 2016 inghad hekk :- jekk tagħha jingħad ukoll "Irid tal-Artikolu 12(2)(b)(i) jinħassu mhux biss fil-kera baxxa li ma tissalvagwardjax l-interessi tas-sid, iżda wkoll fil-mod kif tiġi awmentata u kkalkulata l-kera, fl-istat ta` inċertezza għar-rigward ta` meta s-sid tista` tieħu l-fond lura u anke fil-fatt li huwa rrilevanti jekk għandhiex bżonnu għall-użu tagħha iċ- tal-familja ċenswalist/inkwilin jimmeritax protezzjoni. "Fid-dawl ta` dan kollu, din il-qorti hija tal-fehma li l- applikazzjoni tal-Artikolu 12(2)(b)(i) tal-Kap 158 qed joħloq piż eċċessiv fuq ir-rikorrenti. Għar-raġunijiet mogħtija fuq, ladarba qed jiġi deċiż li l-libertà kontrattwali tagħha meta kkonċediet il-fond b`enfitewsi temporanja kienet imxekkla minħabba l-ordni tar-rekwiżizzjoni, mhux qed jitqies li b`tali konċessjoni hija rrinunzjat għall- protezzjoni li taghtiha l-liġi għad-drittijiet fondamentali tagħha. Għalhekk qegħda l-Artikolu 12(2)(b)(i) tal-Kap 158 huwa leżiv tad-drittijiet tar- rikorrenti kif protetti bl-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea." tikkonsidra "Rigward l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll "L-interpretazzjoni moghtija mill-Qorti Ewropea ghal dan l-Artikolu hu ormai kostanti fis-sens li : "Ikkonsidrat : "Dwar l-interess pubbliku, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem qalet hekk fil-każ ta` James v. Ir-Renju Unit (21 ta` Frar 1985): "Jidher ghalhekk li l-margini ta` apprezzament tal-Istat huma wiesa` hafna. "Madankollu, wiesgha kemm hu wiesgha l-margini ta` apprezzament li ghandu l-Istat (fuq il-livell internazzjonali meta si tratta ta` sentenza tal-Qorti ta` L-Isla) jew il-Legislatura u l-Ezekuttiv (fuq il-livell domestiku," meta si tratta ta` allegazzjoni quddiem il-Qrati Maltin ta` vjolazzjoni ta` xi dritt fondamentali), hija dejjem il-Qorti – u f`kawzi bhal dik de quo, hija dejjem din il-Qorti Kostituzzjonali – li trid finalment tiddetermina mhux biss jekk hemmx dan l-iskop prima facie legittimu aktar `l fuq imsemmi izda jekk, fil-kaz konkret, intlahaqx fil-konfront tar-rikorrent dak il-bilanc gust bejn l-interess generali u l- interess tal-privat ossia tar-rikorrent. Fi kliem iehor, irid jigi ezaminat jekk, l-applikazzjoni fil-kaz konkret ta` ligi li hija maghmula prima facie "skont l-interess generali" tivvjolax il-principju tal-proporzjonalita`. Kif jinghad f`kaz deciz mill-Qorti ta` L-Isla aktar kmieni s-sena li ghaddiet -- Hutten-Czapska v. Poland -fejn hemm l- intervent tal-Istat, dan irid johloq bilanc bejn l-interess generali u l-interess tal-privat, u l-kaz partikolari (jigifieri l-fattispeci partikolari tal-kaz)irid jigi ezaminat ghall-fini ta` tali determinazzjoni. tal-perjodu ta` kiri mat-terminazzjoni "Il-Qorti kompliet tistharreg kif dan kollu jghodd ghall-Art 12(2)(b)(ii) tal- Kap 158 :- "Illi l-ilment tar-rikorrenti tikkoncerna l-Ordinanza tal- 1959 dwar it-Tnehhija tad-Djar mill-Kontroll (Kap. 158 tal- ligijiet ta` Malta) kif emmendat bl-Att XXIII tas-sena 1979 u, senjatament, bid-disposizzjoni tal-artikolu 12(2)(b)(ii) li permezz tal-istess, persuna li qed jokkupa fond b`titolu ta` enfitewsi temporanja jista` jikkonverti t-titlu tieghu tal- f`wiehed enfitewsi purke` qed jokkupa l-fond bhala r-residenza ordinarja tieghu u huwa cittadin Malti. "… "Permezz ta` din l-Ordinanza, kif hekk emendata, sidien direttarji gew milquta retroattivament ghal dawk il- koncessjonijiet enfitewtici (u subenfitewtici) temporanji li gew ikkuntrattati qabel il-21 ta` Gunju 1979 u diversi huma s-sentenzi tal-oghla istituzzjoni kostituzzjonali ta` dan il-pajjiz, u anke tal-Qorti Ewropea, li kkonsidrat tali bhala ksur tad-drittijiet fondamentali taghhom. F`dan il-kuntest issir per ezempju riferenza ghas-sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali fil-kawzi:- tal-pajjiz l-htiega ghall-protezzjoni "Huwa fatt li l-Artikolu 12 tal-Kap. 158, li dahal fis-sehh bl-Att XXIII tal-1979, kellu bhala ghan a legitimate social policy. Madankollu l-piz sabiex jintlehaq dan l-ghan ma kellux jintrefa` kollu fuq is-sid in kwantu kellu jigi zgurat bilanc xieraq bejn il-htigijiet tal-interess generali tal- in (ir-realta` socio-ekonomika komunita` generali) u tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. "… "Hu assodat kemm fil-gurisprudenza tal-Qrati taghna, kif ukoll fis-sentenzi ta` L-Isla, li l-Kap 158 tal-Ligijiet tal-ligi10 ta` Malta, imsemmija huma lezivi tad-drittijiet fondamentali tas- sidien kif garantiti bl-ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Il-Qrati kienu unanimi li, specjalment wara t-trapass tas-snin mill-introduzzjoni tal-emendi legali bl-Att XXIII tal-1979, diversi disposizzjonijiet ta` din il-ligi tant holqu sproporzjon bejn id-drittijiet tal-privat u l- interessi u htigijiet socjali generali li giet dikjarata leziva id-drittijiet. Josephine Zammit Borg et vs L-Onor Prim Ministru et "Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali – 11 ta` Mejju 2017 - Rik. Nru. 72/15 JPG "Fis-sentenza li nghatat minn din il-Qorti diversament presjeduta fil-11 ta` Mejju 2017 inghad hekk :- "Illi pero, d-drittijiet tal-proprjeta tal-persuni f`Malta m`humiex protetti u garantiti biss permezz tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, izda anke permezz tal-Artikolu 1 tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id- Drittijiet tal-Bniedem. F`dan ir-rigward jinghad illi l- Artikolu 1 tal-Protokol 1 huwa certament applikabbli f`dan il-kaz ghaliex kif inghad fis-sentenza fl-ismijiet AIC Joseph Barbara et vs L-Onorevoli Prim`Ministru et deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta` Jannar 2014: "...fejn si tratta minn ilmenti ta` vjolazzjoni ta` natura kontinwa tad-drittijiet ta` proprjeta` bhala rizultat tat- twettieq ta` ligijiet li jimponu arrangamenti lokatizji fuq ta` kera is-sidien u allegatament inadegwat, gew ritenuti li jammontaw ghal mezz ta` kontroll mill-iStat fuq l-uzu tal-proprjeta` u, inkwantu tali, jaqghu sabiex jigu kkunsidrati taht it- tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll. Interferenza bhal din trid tkun kompatibbli mal-principji ta` (i) legalita` (lawfulness), (ii) ghan legittimu fl- interess generali, u (iii) bilanc gust." l-ħlas jiżgura (b) biex interess pubbliku, bla ħsara "L-artikolu 1 tal-Ewwel Protokol fih tliet regoli. L-ewwel regola tistabilixxi d-dritt li kull persuna (kemm fiżika u kif ukoll morali) tgawdi ħwejjiġha bil-kwiet. It-tieni regola trid li biex persuna ma titħalliex tgawdi ħwejjiġha bil-kwiet irid ta` ikun hemm kundizzjonijiet maħsuba fil-liġi u l-prinċipji ġenerali ta` dritt internazzjonali. It-tielet regola trid li l-ewwel żewġ regoli ma jnaqqsux il-jedd tal-Istat li jwettaq liġijiet li jkunu xierqa biex (a) jikkontrolla l-użu tal-ġid skond l-interess ġenerali, taxxi, kontribuzzjonijiet jew pieni. B`mod partikolari, fil-ħarsien tal-jedd imsemmi f`dak l-artikolu, irid jintwera li jkun inżamm u tħares il-bilanċ xieraq bejn l-interessi tal- komunita` u dawk tal-individwu li ġidu jkun intlaqat mill- għemil tal-Istat (Mario Manduca vs Direttur Generali Dwana et, Prim`Awla tal-Qorti Kostituzzjonali, deciza 23 ta` Ottubru 2014). "Illi, fuq kollox, l-imsemmija tliet regoli tal-Artikolu 1 huma msejsin waħda mal-oħra u għandhom jinftehmu b`qari ma` xulxin. Għalhekk, filwaqt li l-liġijiet li jagħtu s-setgħa lill-Istat li jieħu ġid f`idejh għal għanijiet pubbliċi huma meqjusa bħala meħtieġa f`soċjeta` demokratika, dawn ma jagħtux jedd assolut jew insindakabbli lill-Istat, għaliex tali jedd għandu jitqies bħala eċċezzjoni jew limitazzjoni għall-jedd tal-individwu li jgawdi ħwejġu u ġidu bil-kwiet, u għalhekk l-Istat irid juri, kif imiss, li l-jedd tiegħu wettqu bil-qies u fil-parametri permessi mil-liġi. "Dan jew generali, u mhux għas-skop pubbliku, u huwa dan il- kriterju tal-interess li huwa l-qofol li jħoll u jorbot jekk għemil jiksirx dak l-artikolu konvenzjonali (Mousu` vs Direttur tal-Lottu Pubbliku et, Qorti Kostituzzjonali Il-kejl ghal tali interess pubbliku jew generali hu jekk f`għemil partikolari joħrogx jirreferi għall-interess pubbliku "Illi huwa stabilit li biex indħil fit-tgawdija tas-sid jkun gustifikat fl-interess generali, irid jintwera li hemm utilita` konkreta għal dak l-indħil, u mhux semplici ipotesi ta` bżonn jew aspirazzjoni (Cachia vs Avukat Generali, Qorti Kostituzzjonali deciza 28 ta` Dicembru 2001). Minbarra dan, l-interess generali jew pubbliku għandu jibqa` jseħħ għaż-żmien kollu tal-indħil fit-tgawdija tal-gid tal-persuna vs Kummissarju tal-Artijiet, Qorti Kostituzzjonali deciza 10 ta` Ottubru 2003). "F`dak li jirrigwarda l-qasam ta` proprjeta residenzjali, huwa maghruf illi l-margini ta` apprezzament tal-iStat huma wiesgha peress illi decizjonijiet f`dan il-qasam jirrikjedu konsiderazzjoni ta` kwistjonijiet socjali, ekonomici u politici, u ghalhekk gie ritenut illi l-gudizzju tal-Legislatur dwar x`inhu fl-interess pubbliku ghandu jigi rispettat sakemm ma jkunx manifestament bla bazi ragonevoli vs Kummissarju tal-Artijiet, Qorti Kostituzzjonali deciza 10 ta` Ottubru 2003), u dejjem jekk tinzamm proprozjon ragonevoli bejn il-mezzi uzati u l-ghan mixtieq li jinkiseb bil-mezzi uzati mill-iStat sabiex jikkontrolla l-uzu tal- proprjeta` tal-individwu, u cioe bilanc xieraq bejn l- tad-drittijiet interess pubbliku generali u fondamentali tas-sidien." "Wara li rat il-fatti kollha ta` dan il-kaz, u specjalment ikkonsidrat illi l-emendar tal-ligi in kwistjoni stultifika l- process gudizzjarju li r-rikorrent, flimkien ma` hutha, kienu intavolaw kontra Pace Axiaq sabiex dan jigi zgumbrat mill-fond, ghaliex il-ligi kif emendata akkordat lill-istess Pace Axiaq drittijiet ta` inkwilin fuq l-istess fond, minghajr ma` provdiet ghall-kumpens xieraq ghar- rikorrenti, il-Qorti tqis illi m`hemm l-ebda raguni ghalfejn m`ghandiex fil- gurisprudenza hawn fuq citata. Ghalhekk tqis illi r- rikorrent soffriet lezjoni tad-drittijet taghhom hekk kif sanciti tal-Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet tal-Bniedem, u l-ligi in kwistjoni ma tistghax tkun applikabbli fil-konfront taghha." l-insenjament misjub tapplika "Wara li ghamlet riferenza ghal sentenzi li diga` rreferiet ghalihom din il-Qorti aktar kmieni, ikkonkludiet hekk :- "Sar appell mill-Avukat Generali dwar il-likwidazzjoni li ghamlet l-Ewwel Qorti u cioe` l-ammont ta` EUR 89,800. "Fir-rikors tal-appell, inghad :- "Biex kollox ikun car l-Avukat Generali mhuwiex qieghed jikkontesta l-fatt li f` da nil-kaz, l-appellata Azzopardi garbet ksur tad-dritt ta` proprjeta` taghha kif dan jinsab tal- imhares tal-Ewwel Protokoll Konvenzjoni Ewropeja. Fejn l-Avukat Generali ma jaqbilx mas-sentenza appellate huwa dwar l-ammont ta` EUR 89,800 bhala kumpens pekunarju u non-pekunarju li gie ffissat mill-ewwel Onorabbli Qorti ghaliex fl-umili fehma tieghu l-kumpens moghti kellu jkun ferm inqas minn hekk. Illi l-appellant qed iressaq dan l-appell ghaliex ghalkemm qieghed jaccetta li f` dan il-kaz ma nzammx bilanc gust bejn l-interess generali u l-jeddijiet tas-sidien bi ksur tal- Konvenzjoni Ewropea, hu ta` l-umli fehma li l-kumpens moghti mill-ewwel Onorabbli Qorti huwa wiehed eccessiv u inghata fuq konsiderazzjonijiet zbaljati ..." "Tajjeb jinghad illi l-Qorti Kostituzzjonali ghadha ma tatx decizjoni dwar l-appell peress illi l-appell jinsab differit ghall-udjenza tas-27 ta` Novembru 2017 ghat-trattazzjoni. Josephine Zammit Borg pro et noe et vs L-Onor Prim Ministru et Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali - Rik. Nru. 80/14 MCH – 27 ta` Gunju 2017 "Josephine Zammit Borg pro et noe et vs L-Onor Prim Ministru et Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali - Rik. Nru. 88/14 MCH – 27 ta` Gunju 2017 "Josephine Zammit Borg pro et noe et vs L-Onor Prim Ministru et Prim`Awla – Gurisdizzjoni Kostituzzjonali – Rik. Nru. 96/14 MCH) "It-tliet sentenzi nghataw kollha minn din presjeduta fis-27 ta` Gunju 2017. "Il-Qorti sabet lezjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. il-Qorti diversament "Illi r-rikorrenti jikkontendu wkoll li l-artikolu 12A tal-Kap. 158 jippriva lir-rikorrenti mill-pussess tal-appartament in kwistjoni u jnaqqas jew inehhi d-dritt tal-istess ghat- tgawdija tal-possediment taghhom fis-sens tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni tad-Drittijiet tal- Bniedem. "Hu stabbilit mill-gurisprudenza illi l-artikolu wiehed tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni jitratta l-istess principju, mehud fis-sens wiesa, kif qed jigi interpretat l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. "Illi t-tezi tal-intimati hija fis-sens li l-artikolu 12A tal-Kap. 158 ma jillediex il-Konvenzjoni u safejn l-ilment tar- rikorrenti huwa msejjes fuq l-ewwel artikolu tal-ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, il-proviso ta` dan l- istess artikolu jipprovvdi li l-lstat ghandu kull jedd li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l- uzu ta` proprjeta skont l-interess generali u f`dan is-sens igawdi minn diskrezzjoni wiesgha. Isostnu li meta jkun hemm prezenti ghanijiet legittimi mehuda fI-interess pubbliku, il-kumpens dovut lis-sidien minhabba l-indhil fit-tgawdija ta` gidhom, jigbed lejh ammont li jkun ferm inqas mill-valur shih tas-suq. "Illi kazijiet bhal dak prezenti fejn ghandhek ilment ta` vjolazzjoni ta` natura kontinwa tad-drittijiet ta` proprjeta` bhala rizultat ta` ligijiet li jimponu arrangament lokatizju fuq is-sid u li jipprovdu ghal ammont ta` kera suppost adegwat, gew ritenuti li jammontaw ghal mezz ta` kontroll mill-iStat fuq l-uzu tal-proprjeta` u ghalhekk ghandhom jigu kkunsidrati taht it-tieni paragrafu tal-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll li jinkorpora tlett elementi distinti cioe l- legalita` tal-att, il-legittimita tal-iskop u l-proporzjonalita` bejn id-dritt tal-istat u dak tac-cittadin (ara f`dan is-sens Walter Galea et vs Chairman Awtorita tad-Djar, Kost 18/02/2016; Nomoko Mifsud Parascandalo vs. Portugal, 21st November, 1995, para. "Legalita tal-att u l-legittimita tal-iskop "Dwar il-legalita tal-att u l-legittimita tal-iskop jirrizulta li l- introduzzjoni tal-artikolu 12A tal-Kap. 158 jikkwalifika bhala kontroll ta` uzu ta` proprjeta. Il-mizura li ha l- legislatur tidher li kienet ntiza biex taqdi bzonnijiet socjali ta` akkomodazzjoni ta` min qieghed fis-sitwazzjoni bhal dik tal-intimati Bonnici Stellini. Ghalhekk l-artikolu 12A ghandu jigi klassifikat bhala wiehed legittimu u fl-interess generali. "Proporzjonalita` "Il-Qorti pero trid tara jekk kienx hemm proporzjonalita bejn id-dritt tas-sid u l-interess socjali tal-komunita`u jekk stabbilit li: "Illi r-rikorrenti isostnu li bhala sidien tal-fond in ezami, ma jistghux, minhabba l-imsemmi intervent statutorju, jiddeterminaw tal-proprjeta jitterminaw taghhom u lanqas ma huma qed jircievu ritorn lokatizzju gust ghal proprjeta taghhom peress li c-cens/kera dovut skont il-kuntratt ta` subenfitewsi huwa ta` Lm135 (illum ekwivalenti ghal €314.47) u z-zieda skont l-indici tal- gholi tal-hajja jammonta ghal Lm70 (illum ekwivalenti ghal €628.93) fis-sena. "....Illi mill-provi prodotti ghalhekk ghandu jirrizulta car li anke jekk il-Qorti kellha toqghod fuq l-istima tal-Perit Goggi imressqa mill-intimati fejn huwa vvaluta l-valur lokatizzju tal-appartament ghal €3550 fis-sena jew €296 fix-xahar u tikkomparah mal-oghla kera li l-intimati Kelly jistghu jigu mghieghlha ihallsu fis-sena u cioe €628.93, id-diskrepanza hija kbira wisq. Dan il-kumpens, li r- rikorrenti suppost qed jircievu, ma jirriflettix ir-realta ekonomika llum rizultanti fis-suq. "Kif jirrizulta minn diversi decizjonijiet ta` dawn il-Qrati kif ukoll tal-Qorti Ewropea l-imsemmija disposizzjonijiet tal- Kap. 158 tal-Ligijiet ta` Malta huma lezivi tad-drittijiet fondamentali tas-sidien meta jkun hemm nuqqas ta` proporzjonalita bejn il-valur lokatizzju attwali tal-fond, u l-kera stabbilita mill-istess ligi. Din il-Qorti ma ghandha l- ebda dubju illi l-Att XXIII kellu warajh ghan legittimu. Madanakollu, il-piz sabiex jintlahaq dan l-ghan ma kellux jintrefa` kollu mis-sid imma kellu jiġi assigurat bilanc bejn id-drittijiet taghhom u dawk tas-socjeta in generali. "… "Ghalhekk il-Qorti tikkonkludi li d-distakk bejn l-stimi hawn fuq riferiti u dak li attwalment jista` jigi percepit mir- rikorrenti huwa enormi; u konsegwentement tali kumpens ma jirriflettix il-principju tal-proporzjonalita mitlub mill-ligi u l-gurisprudenza fuq citata bejn id-dritt tas-sid u l-interess socjali tal-komunita u ghalhekk jigi li r-rikorrenti qeghdin igorru piz eccessiv li l-Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni ma jaccettawx. "Illi ghalhekk il-kera attwalment percipita mir-rikorrenti hi in vjolazzjoni tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni." Risultanzi dwar l-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni "l-isfond osservazzjonijiet abbazi tal-fattispeci tal-kaz in esami :- "Fiz-zmien meta l-fond in kwistjoni nghata b`cens temporanju lill-intimat Mifsud u cioe` fl-1968, hadd ma kien jipprospetta illi hdax il-sena wara kien se jkun hemm emendi ghall-Ordinanza li Tnehhi l-Kontroll tad-Djar il-gurisprudenza, il-Qorti (illum il-Kap 158) u cioe` l-Att XXIII tal-1979 li kienu se jgibu maghhom lezjoni tad-dritt ta` propjeta` bil-fatt illi relazzjoni ex contractu ta` cens temporanju tinbidel fi dritt ta` kera ope legis favur dak li kien ic- censwalist bla ma s-sid ikun jista` jopponi l-konverzjoni jekk ikunu sodisfatti l-kondizzjonijiet indikati fl-istess Att. "Hija baxxa ir-rata ta` kera li r-rikorrenti ghandha dritt tithallas bl- applikazzjoni tal-Art 12(2)(b)(i) tal-Kap 158, meta raffrontata mal-kera fis-suq hieles. "Il-qaghda finanzjarja u ekonomika tal-pajjiz illum m`hijiex dik li kienet meta dahal fis-sehh l-Att XXIII tal-1979. Fil-fatt hija bil-ferm aktar posittiva fis-setturi kollha milli qatt kienet dak iz-zmien. "Minkejja li l-kera tizdied kull tlett snin, il-kera xorta wahda hija distakkata mir-realta` ta` tkabbir ekonomiku li kiseb il-pajjiz. "Fil-verita` s-sid fis-sitwazzjoni li tinsab fiha r-rikorrenti ghandu jdejh marbuta ghar-rigward ta` b`kemm tista` tizdied il-kera, propju ghaliex mhijiex il-kontrattazzjoni li twassal ghal ftehim dwar il-kera izda l-ligi stess li timponi l-awment. "Fis-sentenza tas-27 ta` Marzu 2015 fil-kawza "Ian Peter Borg Azzopardi et vs Avukat Generali et, il-Qorti Kostituzzjonali stabbiliet illi :- "Lanqas l- emendi ghall-Kodici Civili li sehhew bl-Att tas-sena 2009 ma jistghu jitqiesu bhala li jaghtu rimedju effettiv ghall-lanjanzi tar-rikorrenti, kemm ghax tezisti diskrepanza enormi bejn l-awment fil-kera kontemplat fl- artikolu 1531C u l-valur lokatizju tal-fond fis-suq hieles, kif ukoll ghax id-disposizzjonijiet tal-artikolu 1531F, fic-cirkostanzi tal-kaz, jaghmlu remota l-possibilita` li dawn jipprendu l-pussess tal-fond taghhom." "Hemm ukoll incertezza dwar meta r-rikorrenti jkunu jistghu jiehdu lura "Huwa wkoll sinjifikanti l-fatt illi l-valur ta` fond b`inkwilin ighix fih huwa ferm inqas milli kieku l-fond ikun battal. "Hija l-fehma konsiderata tal-Qorti illi l-piz li s-sid qed jintalab igorr huwa sproporzjonat u eccessiv. l-lezjoni jirrigwardaw "Issib illi bl-applikazzjoni tal-Art 12 tal-Kap 158 abbazi tal-fatti u cirkostanzi tal-kaz tal-lum, ir-rikorrenti garrbet ksur tal-jedd fondamentali taghha hekk kif huwa mhares bl-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni. "Ghalhekk qeghda tichad l-eccezzjonijiet tal-intimati kollha fejn dawn lamentata mir-rikorrenti tal-jedd taghha skont l-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. "Fir-raba` eccezzjoni, l-intimati Mifsud jikkontestaw illi r-rikorrenti b` xi mod garrbet danni li jistghu jigu mputabbli lilhom. Daqstant iehor ma haqqhiex tiehu kumpens. "Min-naha tieghu, l-Avukat Generali jeccepixxi illi meta l-iskop pubbliku jkun socjali, il-valur li jigi pretiz minn sid il-fond bhala kumpens ghall- uzu li jkun qed isir mill-fond ma jistax jitkejjel mal-valur li l-fond igib fis- suq kieku jinbiegh jew jinkera mill-gdid, dment illi l-kumpens moghti ghall-kontroll tal-uzu tal-proprjeta` ikun fil-kuntest ta` ligi li jkollha ghan socjali ta` nteress generali. "Dan premess, l-Avukat Generali jikkontendi wkoll illi jekk din il-Qorti jidhrilha li ghandha ssib ksur, allura tenut kont tal-fatti u cirkostanzi tal- kaz ghandha taghmel biss dikjarazzjoni ta` ksur peress din tkun sufficjenti minghajr il-htiega li taghti kumpens. "Kien eccepit ukoll mill-Avukat Generali r-rimedji mitluba mir-rikorrenti, in partikolari izda mhux biss l-izgumbrament tal-intimati Mifsud mill-appartment de quo, mhux gustifikati. Kumpens "-Qorti sejra tqis il-kumpens. "Il-kumpens li jista` jinghata fi procediment ta` natura kostituzzjonali mhuwiex ekwivalenti ghal danni civili li jigu likwidati mill-qrati ordinarji (ara : QK : Philip Obrien pro et noe vs Direttur tal-Akkomodazzjoni Generali et deciza fit-30 ta` Settembru 2016, il-Qorti Kostituzzjonali kompliet tippreciza illi r-"rimedju li taghti din il-qorti huwa kumpens ghall-ksur tad-dritt fondamentali u mhux danni civili ghal opportunita` "Dan premess, huma diversi l-konsiderazzjonijiet li l-Qorti ghandha tqis sabiex tistabilixxi l-quantum tal-kumpens. "Decizjoni li kkunsidrat fid-dettall din il-kwistjoni hija s-sentenza li tat il- Qorti Kostituzzjonali fil-kawza Raymond Sumame Miftah et vs Avukat Generali et deciza fid-29 ta` April 2016. "Il-Qorti qalet hekk :- "Dwar il-quantum tal-kumpens dovut issir referenza ghas-sentenza ta` din il-Qorti Igino Meagher Galea Templeman pro et noe et V Kummissarju tal-Artijiet et deciza fil-31 ta` Ottubru 2014, fejn f` materja ta` ta` dritt komputazzjoni fondamentali sancit fl-artikolu konvenzjonali fuq citat gie osservat: lezjoni "Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel qorti, din il-Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il-fattispecie tieghu. Barra minn hekk, jekk il_Qorti Ewropeja hasset li f` certi kazijiet kellha taghti kumpens f` ammont inferjuri ghal dak li nghata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-Qrati Maltin tilfu l- awtonomija taghhom b` mod li bilfors kumpens li jinghata ikun f` ammont vicin dak li taghti l-Qorti Ewropeja. Fil-kaz odjern l-ewwel Qorti hadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra r-rikorrenti u deherilha li l-kumpens xieraq li ghandha taghti f` dan il-kaz ikun fl-ammont ta` hamsa u ghoxrin elf Euro (EUR 25,000). Hija kkonsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jiehdu l- proceduri opportuni, il-valur tal-immobbli, iz-zmien tant twil tal-proprjeta` ilhom privati mill-godiment li r-rikorrenti taghhom minghand ma nghata ebda kumpens, l-istat tal- fond u l-ezistenza tal-fattur tal-interess pubbliku. Ma` dawn ghandu jigi senjalat il-fatt li qabel l-ispossessament tal- proprjeta` taghhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-Bord kompetenti sabiex jizviluppaw il-fond." "Issa ghalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti wara sejba ta` lezjoni tad-drittijiet fondamentali ma jekwiparax necessarjament ma` likwidazzjoni ta` danni civili attwali sofferti, ma jfissirx li d-danni materjali ghandhom jigu injorati ghall-finijiet tal- ezercizzju odjern. Il-Qorti trid tqis il-fatturi kollha rilevanti ghall-kaz odjern sabiex tasal ghad-determinazzjoni tal- quantum. Dawn huma (1) it-tul ta` zmien li ilha ssehh il- vjolazzjoni konsidrat ukoll fid-dawl tat-tul taz-zmien li r- rikorrenti damu sabiex resqu l-proceduri odjerni biex jirrivendikaw id-drittijiet kostituzzjonali taghhom ; (2) il- grad ta` sproporzjoni relatat mal-introjtu li qed jigi percepit ma` dak li jista` jigi percepit fis-suq hieles, konsidrat ukoll l-ghan socjali tal-mizura; (3) id-danni materjali sofferti mir-rikorrenti konsidrat ukoll l-ispejjez sostanzjali li ghamlu l-intimati Tabone ssabiex jirrendu l- fond abitabbli u (4) l-ordni li ser taghti din il_Qorti dwar l- ezenzjoni f` da nil-kaz mill-effetti legali tal-Artikolu 5 tal- Kap 158." "Meta jinghata kumpens fi procediment ta` din ix-xorta, ghandu jinghata konsiderazzjoni l-ghan li jkun immotiva l-mizura u cioe` l-interess pubbliku. Ghalhekk il-kumpens likwidat ghandu jkun anqas minn kumpens li jista` jinkiseb fis-suq hieles (ara : QK : Carmen Sumame vs Direttur ghall-Akkomodazzjoni Socjali et : 12 ta` Lulju 2011) "Bid-decizjoni tas-7 ta` Dicembru 2012 fil-kawza : Angela sive Gina Annandale v. L-Onorevoli Prim Ministru : op. cit. : ir-rikorrenti inghatat kumpens ta` €60,000 bhala just satisfaction. "Fis-sentenza tal-25 ta` Ottubru 2013 fil-kawza : Dr. Cedric Psaila et vs l-Avukat Ġenerali et : op. cit. : il-Qorti Kostituzzjonali, wara li qieset il-fatturi kollha u l-istima tal-perit tekniku, kif ukoll illi l-funzjoni tagħha ma hijiex li tillikwida danni ċivili iżda danni għall-ksur ta` jeddijiet fondamentali, ghamlet likwidazzjoni ta` kumpens għall-ksur tal-jedd fondamentali fis-somma ta` €15,000. "Referenza ssir ukoll ghas-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali tal-31 ta` Jannar 2014 fil-kawza : Concetta sive Connie Deacon vs Eleonora Berger et : op. cit. : fejn inghad :- F`materja ta` kumpens il-gurisprudenza patria kif is-segwenti ukoll dik principji : tal-Qorti Ewropeja Fil-kawza Louis AlMajdoubeh Gauci Vella v. Calcidon Formosa Brincat et deciza 24 Frar 2012, din il-Qorti osservat hekk: "F`kazijiet bhal dawn il-kumpens xieraq ghandu jiehu in konsiderazzjoni l-ghan legittimu li mmotiva l-mizura tarrekwizizzjoni u li l-kumpens jista` jkun anqas mill- kumpens shih li altrimenti jkun dovut skond il-kriterji tas- suq. Il-Qorti Ewropea fil-kazijiet ta` Cassar Abela v Malta u Ghigo v Malta 17 Lulju 2008] ddecidiet li : Fil-kaz in dizamina, l-ewwel Qorti waslet ghall- konkluzjoni li l-kumpens dovut ex lege lill-intimati bis- sahha tal-artikolu precitat huwa wiehed irizorju meta komparat mal-valur tal-fond fis-suq. L-Avukat Generali jhossu aggravat bil-fatt li fid-determinazzjoni tal-fattur tal- proporzjonalita` tal-mizura relattivament ghall-kumpens dovut, l-ewwel Qorti ma kellhiex timxi fuq l-istima tal-valur tal-fond fl-ammont ta` mija, hamsa u tletin elf Euro (€135,000) moghti ex parte mill-Perit inkarigat mill- intimati, izda se mai kellha timxi fuq l-istima ta` disghin elf Euro (€90,000) tal-Perit inkarigat mir-rikorrenti, stante li l- Konvenzjoni "ma tikkoncedi ebda dritt li xi hadd jircievi profitt, aktar u aktar fil-kuntest ta` proprjeta` li qed isservi ghall-finijiet ta` social housing." "29. Fir-rigward din il-Qorti tosserva li dan l-ilment tal- Avukat Generali huwa fondat. Inkwantu huwa konformi mal-principju, illum assodat kemm fil-gurisprudenza patrija kif ukoll f`dik tal-Qorti Ewropeja, li f`kaz ta` legislazzjoni li ghandha ghan socjali l-kumpens offrut jista` ma jkunx jekwivali ghall-valur tal-fond fis-suq. Kif osservat il-Qorti Ewropeja fil-kaz Ciangura Spiteri Axiak v. Malta, [Appl.47045/06, deciz 15 Dicembru 2009] : Illi jirrizulta pacifiku li fiz-zmien meta nghatat il- koncessjoni sub-enfitewtika, fil-11 ta` Jannar 1960 ic- cens annwu kien gie stabbilit fl-ammont ta` £35, illum wiehed u tmenin Euro, tlieta u hamsin centezmi (€81.53), li bl-applikazzjoni tal-Artikolu 12 jizdied ghal erba; mija, disgha u tmenin Euro u tmintax-il centezmi (€489.18)3. Inoltre, l-utilista, allura perpetwa tista` tifdi c-cens versu l-prezz ta` disat elef u tmien mitt Euro (€9,800) li minnu ghandu jitnaqqas il-capital gains tax ta` 12%. Din il-Qorti tikkondividi l-hsieb tal-ewwel Qorti li l- ammont ta` cens dovut ex lege lill-intimati huwa baxx sal- punt li ma jistax jinghad li ghat-tfixkil sostanzjali fit- tgawdija tal-proprjeta` taghhom huma nghataw kumpens adegwat, kemm ghax fiz-zminijiet tal-lum il-quantum tac- cens annwu dovut ex lege jitqies bhala wiehed baxx meta jigi relatat mal-valur tal-fond, kif ukoll tenut kont tal- konsiderazzjoni li lir-rikorrenti, okkupanti tal-fond b`titolu ta` uzufrutt biss, qed tinghatalha dritt gdid li tibqa` tokkupa ta` enfitewsi perpetwa, bil- possibilita` tarripreza tal-pussess fiziku tal-fond da parti tas-sidien tkun wahda remota hafna. Huwa principalment dan il-fattur li, fil-fehema ta` din il-Qorti, jitfa` `a disproportionate and excessive burden` fuq is-siden. Kif gja` osservat minn din il-Qorti fil-kawza Josephine Laudi v. Avukat Generali, deciza 7 Dicembru 2009, ghad-determinazzjoni tal-fattur tal-proporzjonalita` ghandu jittiehed kont tal-effetti legali u prattici li l- applikazzjoni tal-artikolu ser iggib mieghu. Dan l-ezami ghandu jsir mhux in vacuo, izda skont il-fattispecje tal- kaz. "Huwa l-ezercizju ta` dak id-dritt fil-prattika u b`mod konkret, u mhux l-ezistenza tieghu fl-astratt, li jista` bhal fil-kaz in ezami, talvolta jammonta ghal-lezjoni ta` dritt fundamentali" [para.45]. Jigi ribadit li l-Qorti ghandha thares lejn l-effett prattiku tas-sitwazzjoni, peress li, kif sostnut mill-Qorti Ewropeja, il-konvenzjoni tiggarantixxi drittijiet li huma "practical and effective" biex jigi stabbilit ghal fil-fatt jekk esproprijazzjoni de facto." is-sitwazzjoni "Għal dan il-ksur tad-dritt fundamentali tagħhom kif protett mill-Kostituzzjoni u mill-Konvenzjoni Ewropea, hija l-fehma ta` din il-qorti li r-rikorrenti għandhom jiġu kompensati għaż-żmien li ġew imċaħħda mill-godiment tal-fondi 31 u 32 miż-żmien tal-konverżjoni fl-2004. "Ir-rikorrenti qegħdin jitlobu kumpens għal ksur ta` dritt fundamentali protett mill-Kostituzzjoni u mill-Konvenzjoni u wkoll id-danni pekunjarji li sofrew. F`dan ir-rigward il- Qorti tagħmel riferenza għal sentenza riċenzjuri mogħtija mill-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża fl-ismijiet: Walter Galea et vs Chairman tal-Awtorità tad-Djar (54/09AE) deċiża fit- 18 ta` Frar 2016, fejn intqal hekk: F`Ghigo v. Malta, il-Qorti Ewropea spjegat illi l-iskop li jingħata rimedju taħt dan l-artikolu hu sabiex ir-rikorrenti jitpoġġa kemm jista` jkun fil-pożizzjoni li kien ikun fih li kieku l-ksur ma kienx sar. "Fuq l-istess linji kienet is-sentenza ta` din il-Qorti diversament ippreseduta tat-2 ta` Mejju 2017 fil-kawza : Catherine Leka et vs Avukat Generali et : op. cit. : fejn inghad :- Għalkemm hemm distinzjoni bejn tal- kumpens għall-ksur ta` dritt fundamentali protett mill- Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni, u l-kunċett ta` danni ċivili, għandu jingħad li l-estensjoni tad-danni pekunjarji li tkun sofriet persuna taffettwa l-estenzjoni tal-ksur tad-dritt fundamentali tagħha wkoll u għalhekk dawn ma jistgħux ma jittieħdux in kunsiderazzjoni. Kif spjegat l-ewwel Qorti m`hemm xejn fil-liġi li jipprojbixxi lill-Qorti milli tillikwida somma għad-danni pekunjarji li tkun sofriet persuna b`riżultat ta` leżjoni ta` dritt fundamentali." il-kunċett "Din il-qorti, kkunsidrat diversi fatturi fl-eżerċizzju li għamlet biex tillikwida l-kumpens dovut. Tispjega li hija: "- ikkunsidrat l-istimi tal-perit tal-valur lokatizju tal-fond għal kull sena mill-2004 sad-data tal-preżentazzjoni tar- rikors u qieset bejn wieħed u ieħor kemm kien ikun għas- snin 2014 sa 2016; "- ikkalkulat li l-iżbilanċ li sofrew mill-2004 kien madwar €40,000 "- però qieset il-fatt li l-valuri lokatizji huma biss indikazzjoni tat-telf ekonomiku li ġarrbu u mhux prova ta` telf reali u għalhekk irid ikun hemm xi ftit temperament fil- kwantum tal-kumpens f`dan ir-rigward; "Dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha finalment wassluha għall-ammont ta` €30,000." tal-Ewwel Protokoll "Illi għal dak li jirrigwarda t-talba tal-kumpens il-Qorti tqis li din it-talba hija l-effett naturali tas-sejbien tal-ksur tal- jedd invokat. Huwa miżmum li, ladarba qorti ssib li r- rikorrent ġarrab ksur tal-jedd tiegħu kif imħares bl- tal-Konvenzjoni, ma artikolu 1 huwiex biżżejjed li tieqaf b`sempliċi dikjarazzjoni bħal dik. Għalkemm ir-rimedju xieraq mhuwiex lanqas u tabilfors il-kundanna ta` ħlas ta` kumpens bħallikieku l- ħaġa li dwarha seħħ il-ksur kienet inbiegħet, xi għamla ta` kumpens huwa mistħoqq u doveruż. Hawn ukoll, il- Qorti qiegħda żżomm quddiem għajnejha li l-ksur imġarrab mir-rikorrent jikkonsisti f`indħil dwar u mhux f`teħid tal-ġid tiegħu; "Illi b`żieda ma` dan, ir-rikorrent jitlob ukoll il-ħlas tad- tal-Konvenzjoni "ai danni Ewropeja"; "Fis-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tas-7 ta` Frar 2017 fil-kawza : Robert Berger vs Avukat Generali et : op cit : inghad :- "Illi l-Qorti tibda biex tgħid li l-kumpens mistħoqq lill- persuna wara li jkun instab li din ġarrbet ksur ta` xi jedd fundamentali l-istess bħal- tagħha ma huwiex likwidazzjoni u ħlas ta` danni mġarrba. Minbarra dan, ir- rikorrent ma jistax jistrieħ fuq l-għoti ta` kumpens taħt l- artikolu minnu msemmi tal-Konvenzjoni. Fl-ewwel lok, il- Konvenzjoni tagħmel mil-liġijiet ta` Malta safejn id- dispożizzjonijiet tagħha kienu inkorporati fil-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta` Malta. L-imsemmi artikolu ma kienx hekk inkorporat. Fit-tieni lok, huwa maqbul li d-dispożizzjonijiet ta` dak l-artikolu jgħoddu għall-Qorti ta` L-Isla u mhux għall-qrati domestiċi tal-Pajjiżi Membri tal-Kunsill tal-Ewropa (Ara Kost. 30.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Maria Stella Zammit Borg Izzo et vs Avukat Ġenerali et); "Illi b`daqshekk ma jfissirx li t-talbiet tar-rikorrent dwar l- għoti ta` rimedju mhumiex sejrin jintlaqgħu. Jekk ma jistgħux jintlaqgħu talbiet għal-likwidazzjoni ta` kumpens u danni bis-saħħa tal- Konvenzjoni, jista` u sejjer jingħata rimedju taħt il-kriterji tal-għoti ta` rimedju bħal dan minn din il-Qorti fis-setgħat u kompetenza attwali tagħha (Kost. 17.12.2010 fil-kawża fl-ismijiet Philip Obrien pro et noe vs Direttur tal- Akkomodazzjoni Soċjali et). Għalhekk, il-Qorti tasal għall-fehma li t-tieni rimedju mitlub mir-rikorrenti fit-tielet, ir-raba` u l-ħames talbiet tiegħu ma jistħoqqlux jintlaqa`, imma sejjer jingħata kumpens taħt it-tieni talba tiegħu; "Illi huwa llum stabilit li r-rimedju li tista` tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall-ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita` mitlufa (Kost. 22.2.2013 fil- kawża fl-ismijiet Albert Sumame et vs Cahill. Prim Ministru et). Biex tasal għal dan, il-Qorti jeħtiġilha tqis għadd ta` fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun ġarrab is-sid, l-għan soċjali maħsub mil-liġi, il-grad ta` sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dħul attwali li qiegħed jirċievi r-rikorrent mad-dħul li jista` jinkiseb fis-suq ħieles, id-danni materjali li l-parti rikorrenti tista` tipprova li ġarrbet u wkoll l-effetti tal-ordni li l-Qorti tista` tagħti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa` jistrieħ aktar fuq it-tħaddim tal-liġi attakkata. wieħed jista` jara, dawn il-kriterji huma firxa sħiħa li trid jiddependu ħafna miċ- ċirkostanzi partikolari ta` kull każ; "Illi dwar il-kumpens dovut lir-rikorrent, madankollu, tqum konsiderazzjoni oħra. Għalkemm ir-rikorrent ħarrek ukoll lill-intimati Ganado, iżda dan ma jfissirx li huma l-istess intimati Ganado li jridu jħallsu lir-rikorrent il-kumpens li sejjer jingħata jew li jagħmlu tajjeb għal għażla li kienet tagħtihom il-liġi. Kumpens bħal dak għandu jbatih biss l- Istat minħabba li l-ksur li qed iġarrab ir-rikorrent huwa l- effett dirett tal-liġi li ddaħħlet bl-Att XXIII tal-1979. L- intimati Ganado nqdew b`liġi li tathom jeddijiet ġodda li ma kellhomx fiż-żmien meta ngħatat il-konċessjoni enfitewtika, iżda ma għamlu xejn biex jiksbu dan il-jedd f`kull każ għalih u iċ-ċittadin li għandu Fid-dawl tal-massima qui suo jure utitur neminem laedere videtur, l-Qorti ma tistax issib li l- intimati Ganado jridu jagħmlu tajjeb huma wkoll għall- ħlas tal-kumpens lir-rikorrent minħabba s-sejbien ta` ksur tal-jedd fundamentali tiegħu. Din il-fehma tinbena wkoll fuq il-fatt li l-ilment tar-rikorrent jirrigwarda liġi li jagħmilha l-Istat u mhux iċ-ċittadin li, min-naħa tiegħu, għandu jedd jinqeda biha fil-parametri tagħha u safejn din ma titqiesx li qiegħda tikser il-jedd fundamentali tas-sid; "Illi kif inhu miżmum u mgħallem "fil-każ ta` liġi leżiva tad- drittijiet konvenzjonali jew kostituzzjonali, huwa l-Istat u jirrispondi. Għax huwa mhux prinċipalment l-obbligu tal-Istat, u mhux tal-inkwilin, li jassigura li d-drittijiet fundamentali tas-sid ma jinkisrux" (Kost. 24.2.2012 fil-kawża fl-ismijiet Louis AlMajdoubeh Gauci Vella vs Kalċidon Brenda et; u Kost. 6.2.2015 fil-kawża fl- ismijiet Sean Grogan et vs L-Avukat Ġenerali et); "Illi meta wieħed iqis iċ-ċirkostanzi kollha li joħorġu mill- provi mressqa u jħaddem dwarhom ir-regoli li dawn il- qrati minn żmien għal żmien inqdew bihom f`każijiet li jixxiebhu (Kost. 29.4.2016 fil-kawża fl-ismijiet Raymond Sumame Miftah et vs Avukat Brincat Dowdall et), il-Qorti ssib li jkun xieraq li jitħallas kumpens lir-rikorrent fis-somma ta` sebat elf euro (€ 7,000). Din is-somma qiegħda tqis ukoll iż-żmien li r-rikorrent ħa biex ressaq l-ilment tiegħu quddiem il-Qorti (Ara Kost 25.5.2012 fil-kawża fl-ismijiet Josephine Mary Izzo vs Direttur tal-Akkomodazzjoni Soċjali et)." "Il-Qorti diga` ddikjarat illi sabet vjolazzjoni tal-Art 1 Prot 1 tal- Konvenzjoni. "Accertat il-fattur tal-isproporzjon bhala l-pern tal-vjolazzjoni, il-Qorti mhijiex tal-fehma illi dikjarazzjoni ta` vjolazzjoni tkun mizura jew rimedju sufficjenti, izda hija tal-fehma li ghall-vjolazzjoni riskontrata ghandha taghti kumpens. "Dwar il-quantum tal-kumpens, il-Qorti tqis illi ghalkemm l-isproporzjon bejn il-kera attwalment percepita u l-valur lokatizju li l-fond igib fuq is- suq hieles hija fattur determinanti sabiex ikun stabbilit jekk kienx vjolat il-principju tal-proporzjonalita`, fl-istess waqt tajjeb jinghad illi fil- komputazzjoni tal-kumpens hemm fatturi ohra li wkoll ghandhom rilevanza, u li flimkien ghandhom iwasslu ghall-ghoti ta` kumpens gust ghal-lezjoni subita. "Il-Qorti tifhem illi l-intervent tal-Istat kien intiz ghal ghan socjali. "Tifhem ukoll illi l-awtur tar-rikorrenti meta ta l-fond b`subcens temporanju fl-1968 lill-intimat Psaila ma kienx jaf u lanqas seta` qatt jissoponi li l-1979, hdax-il sena, wara kienet sejra ssir liigi fejn l-effett pratiku taghha kien illi ma jiehux lura l-fond. "Meta tigi biex tistabilixxi l-kumpens, il-Qorti ghandha tqis kemm damet ir-rikorrenti sabiex tistitwixxi dan il-procediment. "Premess dan kollu, il-Qorti tirrileva illi skont il-perit tekniku, il-valur lokatizju ta` l-fond fl-2015, ikkalkulat bir-rata ta` 3.5% fuq valur fis-suq ta` EUR 140,000, kien jammonta ghal EUR 4,900 fis-sena. Il-perit tekniku fisser ukoll illi l-valur lokatizju fl-1985 kien ta` EUR 644 fis-sena; fl-1990 kien ta` EUR 903 fis-sena ; fil-1995 kien ta` EUR 1266 fis-sena ; fl-2000 kien ta` EUR 1776 fis-sena ; fl-2005 kien ta` EUR 2491 fis- sena; waqt li fl-2010 il-valur lokatizju kien ta` EUR 3494. "Min-naha tieghu, Perit Paul Goggi, perit ex parte mahtur mill-Avukat Generali, ikkonkluda illi l-valur prezenti tal-flat liberu u frank ta` EUR 118,000 meta jitqarreb ghall-eqreb EUR 500. Stqarr illi l-kera f`kazi simili bhal dak tal-lum tittiehed ghal mhux izjed minn 2.75% tal-valur tal- post u ghalhekk tammonta ghal EUR 3,245 fis-sena jew EUR 270.42 fix-xahar. "Meta jitqies li r-ritorn fuq l-appartament in kwistjoni kien dak ta` EUR 730.14c fis-sena, dan jindika b` mod evidenti li kien hemm diskrepanza qawwija mill-valur lokatizzju reali ta` dan l-appartament. "Ghalhekk, fl-aghar ipotezi ghar-rikorrenti, li kieku l-Qorti kellha toqghod fuq il-valur lokatizju kif determinat mill-perit ex parte tal-Avukat Generali, ir-rendita` mill-valur lokatizju fuq is-suq jammonta ghal ferm aktar mill-kera li effettivament kienet qed tithallas lir-rikorrenti. "Madanakollu, minkejja din id-diskrepanza tal-valuri, hu assodat li r- rimedju kostituzzjonali ma jfissirx necessarjament ir-rimbors tal-valur shih fuq is-suq lis-sid. "Dan premess, il-Qorti sejra tirreferi ghal likwidazzjoni ta` kumpens li ghamlet il-Qorti Kostituzzjonali fi zminijiet ricenti :-. "Kumpens ta` EUR 25,000, meta l-kumpens likwidat fl-ewwel istanza "Rose Muscat Cohen vs Avukat Generali et deciza fil-11 ta` Lulju 2016 : "Kumpens ta` EUR 5000, meta l-kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti kien ta` EUR 15,000. "Maria Stella sive Estelle Zammit Borg et vs Avukat Generali deciza fid-29 ta` Settembru 2016 : "Kumpens ta` EUR 5000 meta l-kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti kien ta` EUR 20,000. "Hadet kont ta` kollox, inkluz l-assjem ta` fatti u cirkostanzi tal-kaz li diga` ghamlet ampja riferenza ghalihom, id-dikjarazzjoni taghha li kien hemm vjolazzjoni, l-ghazliet tar- rikorrenti, u l-pronunzjamenti tal-qrati. "Hija l-fehma konsiderata taghha illi kumpens fl-ammont ta` €5,000 ghall-vjolazzjoni subiti mir-rikorrenti tal- Konvenzjoni jkun gust u sufficjenti. "Dan il-kumpens ghandu jithallas lill-Avukat Generali li fil-kawza tal-lum qieghed jirrapprezenta l-Istat (ara : Rose Muscat Cohen vs Avukat Generali et : op. cit.)". il-komportament u L-intimat l-Avukat Generali pprezenta l-appell tieghu fl-20 ta' Novembru, 2017, fejn talab it-thassir u r-revoka tas-sentenza tal-ewwel Qorti fejn din kienet iddecidiet dwar it-tieni sal-hames talba tar-rikorrenti appellata, u fisser li l-aggravji tieghu kienu jikkonsistu fis-segwenti li: in vista tal-fatt li r-rikorrenti appellata kienet ghazlet liberament permezz ta' kuntratt ippubblikat fit- 30 ta' Novembru, 1999, li takkwista l- fond in kwistjoni bl-inkwilini l-intimati appellati rikonoxxuti jabitaw hemm, l-ewwel Qorti ma kellhiex issib ksur tad-dritt fondamentali protett bl-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol; u ir-rimedju moghti mill-ewwel Qorti mhuwiex wiehed gust stante li fic-cirkostanzi tal-kaz, dikjarazzjoni ta' ksur kellu jitqies sufficienti. ir-risposta iddikjaraw li s-sentenza appellata kienet gusta u timmerita konferma, izda ghalkemm ma pprezentawx appell incidentali ddikjaraw li ma kienux qed jaqblu mal-likwidazzjoni tad-danni fis-somma ta' €5,000. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Fl-ewwel lok il-Qorti tosserva li l-fatti tal-kaz huma sufficjentement delineati mill-ewwel Qorti fis-sentenza appellata u ghalhekk ma hemmx il-htiega li jigu ripetuti. L-ewwel aggravju: l-ebda ksur tal-jedd fondamentali protett mill-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol,stante li r-rikorrenti appellata kienet ghazlet is-sentenza. liberament li takkwista l-fond in kwistjoni bl-inkwilini rikonoxxuti jirrisjedu L-Artikolu 12A tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, kif ukoll l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll jinsabu citati fis-sentenza appellata aktar 'il fuq f'din Huwa pacifiku anke fil-gurisprudenza tal-Qorti Ewropea, li l-kontroll fuq il-kera u r-restrizzjonijiet fuq it-tmiem ta' kuntratt ta' kera jikkostitwixxu kontroll fuq l-uzu tal-proprjeta` tal-individwu a tenur tat-tieni paragrafu tal- Artikolu 1 tal-ewwel Protokoll, izda sabiex l-indhil tal-Istat ikun konformi ma' dak l-artikolu, hemm bzonn li l-indhil ikun legali, maghmul fl-interess generali u jilhaq bilanc gust bejn l-interess generali tal-komunita` u l- protezzjoni tad-drittijiet fondamentali tal-individwu.1 Is-silta li ssegwi tigbor l-ezercizzju shih li ghandha ta' kompetenza kostituzzjonali qabel ma tiddikjara sehhitx lezjoni jew le: Nru. 37121/15, deciza 23 ta' Ottubru, 2018. Fir-rigward huma relevanti l-osservazzjonijiet maghmula mill-Qorti Ewropea fil-kaz Cassar v. Malta3: Il-kaz appena citat ghandu rilevanza pjuttost qawwija ghall-kaz odjern ghaliex il-fatti huma simili sew: f'dak il-kaz ir-rikorrenti kienu akkwistaw il-proprjeta` minghand terzi fil-11 ta' Jannar, 1988, jigifieri wara li sar l-Att XXII tal- 1979, konsapevoli tal-fatt li dik il-proprjeta` kienet mizmuma minn inkwilin rikonoxxut li kellu tlett itfal. Ghalhekk il-Qorti Ewropea rrilevat li kienu huma xtraw soggett ghal kondizzjonijiet ristrettivi imposti minn dak l-Att li permezz tad-disposizzjonijiet tieghu ma setghux jistabbilixxu huma stess il-kera dovuta jew jitterminaw liberament il-kirja. Meta d-diskrepanza kibret bejn il-kera mhallsa u dik dettata mis-suq, huma rrikorrew ghar-rimedji li kienet tofri l-ligi izda fic-cirkostanzi dawn ma swewx u d-decizjonijiet tal-qrati domestici fil-konfront taghhom kienu jikkostitwixxu indhil: Mill-premess jirrizulta punt importanti applikabbli wkoll ghall-kaz odjern: il-fatt li r-rikorrent akkwista l-fond in kwistjoni wara l-emendi li sehhew permezz tal-Att XXII tal- 1979, ma jistax validament jigi meqjus bhala rinunzja ghad-dritt li jistabbilixxi l-kera dovuta skont id-diskrezzjoni Kif senjalat milil-Qorti Ewropea: Jirrizulta wkoll mis-siltiet fuq citati li l-Qorti ghandha wkoll necessarjament tqies jekk tezistiex protezzjoni, inkluz dik procedurali, sabiex tassigura ruhha li l-operat tas-sistema u l-impatt taghha fuq id- drittijiet proprjetarji tas-sid humiex ta' natura arbitrarja jew sahansitra jhallu lok ghall-incertezza. Ghalhekk il-Qorti Ewropea fil-kaz Ledger and Tawfiq Sumame v. Malta5 qieset ukoll il-funzjoni tal-Bord tal-Kera, fattur iehor ferm important fis-sejbien ta' lezjoni, fejn sabet li filwaqt li dan il- Bord seta' offra l-protezzjoni procedurali adegwata sabiex ihares l-operat tas-sistema ta' kontroll, dan ma kellu l-ebda effett utili: 4 Ibid 5 App.1046/12, deciza 30 ta' Lulju 2015 Ghalhekk skont il-gurisprudenza tal-Qorti Ewropea l-argument tal- intimat l-Avukat Generali li s-socjeta` rikorrenti appellata xtrat il-fond in kwistjoni ben konxja tal-fatt li l-ligi vigenti dak iz-zmien ma kienitx tippermetti awment fil-kera skont id-diskrezzjoni tas-sid u lanqas terminazzjoni tal-kirja, qed jitqies li huwa legalment insostenibbli, ghalkemm din il-Qorti ma tistax ma tosservax li l-akkwist6 mir-rikorrenti tal-fond meta l-att tas-sena 1979 kien ilu fis-sehh wisq probabbli kien ta' relevanza fil-kwantifikazzjoni tal-prezz tal-akkwist izda jidher li l-Qorti Ewropea ma tatx bizzejjed konsiderazzjoni xierqa lil dan il-fattur. L-intimat 6 Li kien sar fit-30 ta' Novembru 1999 l-Avukat Generali jfisser ukoll fl-ewwel aggravju tieghu li l-Istat kien ha hsieb li jaghmel riforma tal-ligijiet tal-kera sabiex jigi assigurat bilanc gust bejn l-interessi tas-sid u dawk tal-inkwilin. Sahansitra l-uzu tal-proprjeta` kien sar wiehed temporanju. Fid-dawl ta' dan l-ewwel Qorti kellha tiehu in konsiderazzjoni ta' proporzjonalita` ekonomika u socjali tal-pajjiz. L-istat kellu diskrezzjoni wiesgha sew fl- apprezzament tieghu ta' dawn l-aspetti u allura wkoll fil-mizuri mehtiega ghall-kontroll tal-uzu tal-proprjeta` li certament ma kienux qeghdin icahdu lis-sid mill-proprjeta` tieghu. tnaqqis fil-kera meta mqabbel mal-valur lokatizzju tas-suq kien proprju kontro-bilancjat bil-margni wiesgha tal-Istat li jipprovdi ghal mizuri socjali fil-qasam tad-djar. Fis-sentenza taghha l-ewwel Qorti rrikonoxxiet il-pozizzjoni legali li l-Istat ghandu margni wesghin ta' apprezzament fil-legislazzjoni li jippromulga sabiex jghin il-problemi ta' akkomodazzjoni, b'dana li l- interess tal-individwu ghandu jigi salvagwardjat. Osservat ukoll pero` li fil- kaz odjern id-disparita` bejn il-kera mhallsa lir-rikorrenti appellata u l-kera fis-suq hieles kienet wahda notevoli u sinjifikanti. Ikkonsidrat li l-qaghda finanzjarja u ekonomika tal-pajjiz kienet tjiebet minn dik fiz-zmien li sar l- Att XXII tal-1979, izda xorta wahda l-kera fil-kaz odjern ma kienitx tirrifletti din il-bidla ghaliex baqghet soggetta mhux ghal ftehim izda ghall-ligi li tirregola tirristringih b'mod sostanzjali. konsiderazzjoni l-fatt li ma hemm l-ebda certezza dwar meta jista' jittiehed lura l-fond u li l-valur tieghu b'inkwilin jghix fih hu inqas minn dak battal, il-piz tas-sid jitqies bhala wiehed sproporzjonat u eccessiv. Fid-dawl ta' dawn il-konsiderazzjonijiet tal-ewwel Qorti, din il-Qorti ma tistax taccetta s-sottomissjoni tal-intimat l-Avukat Generali li fis- sentenza appellata ma gietx applikat il-ligi f'qafas aktar wiesgha tal- proporzjonalita` mehtiega tenut kont ir-realta` ekonomika u socjali tal- pajjiz. Ghall-kuntrarju, l-ewwel Qorti wiznet sew kull fattur importanti. Il-Qorti tikkonsidra li d-dritt tal-Istat mhux assolut u ghandu jitqies mhux biss il-fatt li s-sid qed jigi mcahhad mill-godiment tal-proprjeta` tieghu izda wkoll aktar importanti l-estent tac-cahda tieghu minn dak il- lokatizzju jistax ma konsiderazzjoni sabiex wiehed jasal ghal konkluzjoni jekk kienx hemm effettivament lezjoni u f'kaz li hekk jirrizulta allura l-gravita` ta' dik il- lezjoni. Hekk ukoll irriteniet il-Qorti Ewropea fil-kaz ricenti fl-ismijiet konsiderazzjoni li l-valur ipprezentat mis-sidien kien pjuttost oghli, il-kera li dawn kienu jircievu ma setghetx titqies bhala wahda proporzjonalment Ghaldaqstant dan l-ewwel aggravju tal-intimat appellant qed jigi It-tieni aggravju: ir-rimedju moghti mhux wiehed gust. L-intimat l-Avukat Generali qed jappella wkoll minn dik il-parti tas- sentenza tal-ewwel Qorti fejn gie kkundannat ihallas kumpens lir- rikorrenti appellata fis-somma ta' €5,000 u wkoll gie dikjarat minn dik il- jistriehu fuq dispozizzjonijiet tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta biex jibqghu joqghodu fil-fond in kwistjoni. Kuntrarjament ghal dak li sabet l- ewwel Qorti, l-intimat Avukat Generali ssottometta li dikjarazzjoni ta' ksur kellha titqies sufficjenti fic-cirkostanzi u l-ebda rimedju ma kien dovut. proprju minhabba diversi fatturi li elenka u spjega fir-rikors tal-appell tieghu u li l-Qorti ser tikkunsidra kif gej: L-intimat jghid li l-kirja kienet originarjament wahda volontarja bejn l-awturi tar-rikorrenti appellata [Gasan Properties Ltd.] u l-intimati Mifsud; izda din il-Qorti tosserva li l-kuntratt originali li kien sar fis-17 ta' April 1968 bejn l-awturi tar-rikorrenti u l-intimati kien ta' subenfitewsi termporanea ghal 17-il sena, liema subenfitewsi ghalaq fis-16 ta' April 1985 meta allura l-att XXIII tas-sena 1979 kien diga dahal fis-sehh fil-mori tal-koncessjoni subenfitewtika u li kien ghalhekk li l-intimati mal-gheluq ta' dik il- koncessjoni strahu fuq dik il-ligi biex fis-sena 1985 it-titolu temporaneju taghhom gie konvertit ex lege ghal wiehed ta' lokazzjoni. Ghalhekk, minkejja li dak li sar bejn l-awturi tar-rikorrenti u l-intimati originarjament kien wiehed volontarju, fis-sena 1985 mal-gheluq tal-subenfitewsi, beda jigi lez id-dritt tar-rikorrenti ghar-ripreza tal-fond in kwistjoni. L-intimat jghid ukoll li l-intervent tal-ligi sehh diversi snin qabel ir- rikorrenti appellata akkwistat il-proprjeta` in kwistjoni: il-Qorti diga kellha l-opportunita` li tikkonsidra din is-sottomissjoni u ghalhekk taghmel riferenza ghall-konsiderazzjonijiet taghha fir-rigward u wkoll is-sentenza tal-Qorti Ewropea fl-ismijiet Cassar v. Malta8 fejn inghata kumpens nonostante l-fatt li r-rikorrenti kienu akkwistaw il-proprjeta` fis-sena 1988 u ghalhekk ferm wara li gie fis-sehh l-Att XXII tal- 1979; L-intimat jissottometti li l-kera kienet ser tispicca hekk kif l-intimati appellati ma kienux ser jibqghu joqghodu fil-proprjeta` in kwistjoni, izda 50570/13, deciza 30 ta' Jannar, 2013. din il-qorti toserva li dan il-fatt ma jirrizultax mix-xhieda tal-intimat appellat Joseph Psaila u fi kwalunkwe kaz xorta wahda tkun tezisti incertezza dwar meta l-proprjeta` terga' tinghata lura lis-sid; L-istess intimat jghid li kien jidher li l-intimati appellati kienu hadu hsieb il-proprjeta` in kwistjoni u minn dan kienet ser tgawdi r-rikorrenti Din il-Qorti tosserva fir-rigward, li l-kawza odjerna mhiex wahda ghal danni civili izda ghal dikjarazzjoni ta' ksur tad-drittijiet fondamentali tal-bniedem u ta' kumpens ghal tali ksur, u wara kollox kif tosserva l- ewwel Qorti (pagna 119 tas-sentenza) "… hu assodat li r-rimedju kostituzzjonali ma jfissirx necessarjament ir-rimbors tal-valur shih fuq is- suq lis-sid". L-intimat jghid ukoll li n-nuqqas ta' prova min-naha tar-rikorrenti appellata li kienet kapaci ssib persuni disposti li jikru l-proprjeta` in kwistjoni bil-valur lokatizzju tas-suq, izda din il-Qorti tosserva li, ghalkemm in-nuqqas ta' prova fir-rigward ser tigi riflessa fl-ammont ta' kumpens li jigi ffissat, bl-ebda mod ma jfisser li l-Qorti hi marbuta li ma taghti l-ebda kumpens ghal ksur, kif ghandha d-diskrezzjoni li taghmel skont il-ligi, jekk hekk jidhrilha xieraq tenut kont tac-cirkostanzi kollha; L-intimat jissottometti ukoll li l-beneficcji socjali kienu possibbli u sostenibbli f'pajjizna minhabba l-fatt li s-sid privat jghin fil-qasam tal- akkomodazzjoni socjali. Fir-rigward din il-Qorti diga kellha l-opportunita` li tikkonsidra li hu proprju n-nuqqas ta' bilanc fil-mizuri li ha l-Istat li wassal ghal piz sproporzjonat fuq is-sid u ghall-indhil fid-dritt tieghu li jaghmel uzu mill-proprjeta` tieghu; Jissottometti wkoll li meqjusin il-fatturi kollha, in partikolari dak li l- kera qeghda toghla gradwalment u li l-protezzjoni hi wahda temporanja ghaliex il-fond b'certezza kien ser imur lura ghand is-sid, kien hemm bilanc u proporzjonalita`; ghal darb'ohra din il-Qorti taghmel riferenza ghall-konsiderazzjonijiet taghha maghmula aktar 'il fuq f'din is-sentenza; (h) Rigward iz-zmien li r-rikorrenti appellata hadet biex intavolat il- proceduri odjerna, jigi osservat li sahansitra wkoll il-Qorti Ewropea osservat f'diversi sentenzi taghha li l-ligi taghna ma tiffissa l-ebda terminu li fih ghandhom jigu intavolati proceduri simili; Finalment l-intimat isostni li l-ebda rimedju ma hu dovut f'dan il-kaz il-kontroll il-Qorti, ghalkemm taccetta li l-kontroll huwa wiehed temporanju, izda kif diga osservat fil-para. (c) aktar 'il fuq, l-incertezza tibqa' dejjem dwar meta l- fond kien ser jittiehed lura mis-sid. Ir-ragunament tal-ewwel Qorti wassal ghal konkluzjoni gusta ghall- kaz odjern u din il-Qorti ma tistax ma taqbilx li f'dan il-kaz ghandu jithallas Il-Qorti tqies li, ghalkemm l-Istat kellu u ghad ghandu l-obbligi u l-piz tieghu lejn ic-cittadini ghal dak li jirrigwarda akkomodazzjoni socjali, dan il-piz ma m'ghandux jintefa' kollu fuq is-sid. Jinsab affermat fil-gurisprudenza tal-Qorti Ewropea li: Kif diga kellha l-opportunita` li tispjega din il-Qorti aktar 'il fuq f'din is-sentenza, f'dak il-kaz (u mehud ukoll in konsiderazzjoni fatturi ohra), l- individwu jkun qed igorr piz disproporzjonat u sahansitra eccessiv – tenut ukoll kont il-fatt li ma jezistu l-ebda mizuri li tista' ttaffi dan il-piz individwali bhal means test jew xi forma ta' ghajnuna mill-Istat - li ma jirriflettix il- principju li kull cittadin ghandu jgorr piz li jkun proporzjonat ma' dak li jiflah Dan mehud in konsiderazzjoni flimkien mal-fatt li s-sid m'ghandu l- ebda certezza dwar meta l-fond ser jerga' jinghata lilu liberu, sahansitra minkejja l-promulgazzjoni tal-A.L. 260 tas-sena 2018. Hu wkoll pacifiku illi l-Qorti fil-funzjoni kostituzzjonali taghha, ghandha s-setgha li tipprovdi ghall-hlas ta' danni sew pekunjarji, sewwasew morali jew mhux pekunjarji, b'zieda mar-rimedju li jista' jkun moghti meta dan ir-rimedju jista' ma jkunx wiehed shih u ma jaghmilx gustizzja f'dak il-kaz u meta d-dikjarazzjoni wahedha ta' ksur, jew il- waqfien tal-lezjoni, ma jkunux sufficjenti. Hawnhekk tqum il-htiega li l- vittma tigi kkumpensata ulterjorment ghat-telf li tkun soffriet. Fil-kaz Debono Mizi v. United Kingdom10 il-Qorti Ewropea ghamlet is-segwenti osservazzjonijiet:- No. 35607/97, deciz 28 ta' Mejju, 2002. ta' kumpens: Issir referenza in propositu ghas-sentenza tal-5 ta' Lulju 2011, fl- ismijiet Victor Agius Cutajar et v. Avukat Generali, u Maltapost plc (C22796), fejn din il-Qorti ghamlet is-segwenti osservazzjonijiet relevanti f'materja Id-decizjoni li d-dikjarazzjoni "Dwar just satisfaction, ir-regola hija li meta l-Qorti ssib li hemm vjolazzjoni, sa fejn hu possibbli, l-istat ghandu jipprovdi ghal restitutio in integrum. Meta dan ma jkunx possibbli jew inkella jkun biss parzjalment possibili l-Qorti ghandha taghti just satisfaction. ta' vjolazzjoni wahedha tkun bizzejjed hija l-eccezzjoni u ghandha tkun riservata ghal kazijiet fejn hemm rimedju jew konsegwenzi huma zghar. Issa minghajr dubju, kif sewwa gie ritenut fis-sentenza ta' din il- Qorti deciza fil- 31 ta' Ottubru, 2014, fl-ismijiet Igino Meagher et v. Kummissarju tal-Artijiet u Avukat Generali, kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il-fattispecie tieghu, tenut kont tal-konsiderazzjonijiet maghmula f'din is-sentenza, sabiex jinstab il-bilanc gust fejn l-ezigenzi tas-socjeta` u d-dritt fundamentali tal-individwu u f'dan il-kaz din il-Qorti ma tarax li hemm raguni valida li ghaliha ghandha tiskarta l-konkluzjoni tal-ewwel Qorti fir-rigward tal-quantum tal-kumpens. Ghaldaqstant dan l-aggravju wkoll mhuwiex gustifikat u qed Deputat Registratur mb Ghal dawn il-motivi, din il-Qorti tiddisponi mill-appell tal-intimat l-Avukat Generali billi tichdu u tikkonferma s-sentenza appellata. L-ispejjez tal-ewwel istanza jibqghu kif decizi, filwaqt li dawk tal-appell Joseph Zammit Borg Prim Caruana Fino