QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF MARK CHETCUTI ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar it-Tlieta, 31 ta' Awwissu, 2021. Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 AE Prokuratur Legali Joseph Castellanos għan- nom u in rappreżentanza ta' Bank of Valletta plc (1) Michael Asturias bħala direttur għan- nom u in rappreżentanza tas-soċjeta` kummerċjali "Fenech Oil & Petroleum Company Limited" u (2) Michael Asturias f'ismu proprju Din is-sentenza hija dwar talba magħmula mill-konvenut Michael Asturias f'ismu proprju kif ukoll f'isem is-soċjetà kummerċjali Fenech Oil & Petroleum Company Limited biex jinstema' mill-ġdid appell maqtugħ b'sentenza ta' din il-qorti tat-28 ta' Frar 2020, wara li titħassar dik is-sentenza, għax jgħid illi s-sentenza applikat il-liġi ħażin u hija effett ta' żball li jidher mill-atti jew mid-dokumenti tal- Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 811 para. (e) u (l) tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Pro- ċedura Ċivili). Il-fatti relevanti huma dawn: Il-bank attur igħid illi kien ta faċilità ta' overdraft lis-soċjetà konvenuta b'kuntratt tas-6 ta' Diċembru 1978 fl-atti tan-nutar A. Kalabic Diaddetta u li għandu jitħallas daqskemm illum jiswew dsatax-il elf, mitejn u erbgħin liri Maltin, disgħa u ħamsin ċenteżmu u ħames milleżmi (Lm19,240.59,5) mingħand is-soċjetà konvenuta waqt li l- konvenut Fenech huwa garanti sas-somma tal-ekwivalenti f'euro ta' għaxart elef liri Maltin (Lm10,000). Għalkemm sejjaħ lill-konvenuti b'ittra ġudizzjarja tas-26 ta' Diċembru 1990 sabiex iħallsu, dawn baqgħu ma ħallsux u għalhekk il-bank fetaħ il-kawża tallum u talab illi l-qorti tikkundanna lis-soċjetà konvenuta tħallas Lm19,240.59,5, flimkien mal-imgħaxijiet mill-1 ta' Ottubru 1991 sa meta jsir il-ħlas, u lill-konvenut proprio u in solidum mas-soċjetà konvenuta iħallas Lm10,000, flimkien ma' erba' mitt lira Maltin (Lm400) imgħaxijiet, u imgħaxijiet ulterjuri mis-27 ta' Frar 1991 sa meta jsir il-ħlas. Is-soċjetà konvenuta ressqet dawn l-eċċezzjonijiet: »i) preliminarjament l-ammont mitlub jinkludi compound interest maħdum kontra l-istipulazzjonijiet tal-liġi; l-attur b'risponsabbilità tiegħu żied l-ammont dovut stante illi »ii) ħallas dazju meta dan ma kienx dovut u mingħajr il-kunsens tal- konvenut; »iii) bla ebda raġuni ma ħalliex lill-konvenut jinnegozja ż-żejt u b'hekk ma ħalliehx inaqqas il-pretiż kreditu; »iv) b'riżultat tal-aġir tal-attur hawn fuq imsemmi ż-żejt li kien storjat fl-apert iddeterjora tant illi l-konvenut ma setax ibigħu u dan affetwa l- kreditu presenti; »v) b'risponsabbilità tiegħu l-bank ħallas letters of credit lill-fornitur barrani meta l-konvenut kien qallu biex ma jħallashomx f'dawk l- ammonti (iżda li jħallashom f'ammonti iżgħar) stante inadempjiment kontrattwali da parti tal-fornitur, b'hekk illi l-kreditu presenti pretiż ma ġiex ridott.« Is-soċjetà konvenuta kompliet ressqet eċċezzjoni ulterjuri li tgħid hekk: »Illi t-talba tal-attur għar-rigward tal-ħlas tal-ispejjeż ta' din il-kawża għandha tiġi miċħuda stante n-nuqqas da parte tiegħu tar-rikjesta għall-pagament, liema rikjesta ma saritx u liema rikjesta kellha ssir u dan kif imposta fuq l-attur skond il-kuntratt ta' overdraft facility.« Il-konvenut Michael Asturias proprio wieġeb hekk: »illi d-domandi tal-attur għandhom jiġu miċħuda peress illi huma infondati fid-dritt u fil-fatt stante illi l-konvenut kien ftiehem mal-bank li l-garanzija tiegħu tiġi mneħħija.« L-ewwel qorti ċaħdet l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti u laqgħet it-talbiet tas-soċjetà attriċi limitatament kif ġej: »1. tikkundanna lill-kumpannija konvenuta sabiex tħallas lil Bank of Valletta plc is-somma ta' sitta u għoxrin elf ħames mija u tnejn u sittin euro u dsatax-il ċenteżmu (€26,562.19) bħala kapital bl-imgħax mill-1 ta' Novembru 1991 sakemm isir il-ħlas, u sitt elef u ħamsa u tmenin euro u erba' ċenteżmi (€6,085.04) bħala imgħax sal-31 ta' Ottubru 1991; »2. tikkundanna lill-konvenut sabiex bħala garanti tal-kumpannija konvenuta jħallas solidalment magħha s-somma ta' tlieta u għoxrin elf mitejn u tlieta u disgħin euro u tlieta u sebgħin ċenteżmu (€23,293.73) bħala kapital bl-imgħax mill-1 ta' Novembru 1991 sakemm isir il-ħlas, u mgħax ta' disa' mija u wieħed u tletin euro u erbgħa u sebgħin ċenteżmu (€931.74) bħala imgħax sal-31 ta' Ottubru 1991. »Spejjeż jinqasmu in kwantu għal 72% a karigu tal-konvenuti u 27% [sic] a karigu tal-Bank of Valletta plc.» Il-konvenuti appellaw u din il-qorti, bis-sentenza tat-28 ta' Frar 2020 li qiegħda tiġi attakkata b'dawn il-proċeduri, ċaħdet l-appell u kkonfermat is-sentenza appellata. Il-konvenuti qegħdin issa jitolbu illi din il-qorti: Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 »1. tiddikjara u tiddeċiedi li l-preċitat[a] sentenza tal-Qorti tal-Appell tikkontjeni żball fl-applikazzjoni tal-liġi u anke żball fil-fatt li huma esklużi mid-dokumenti eżibiti u b'hekk tivvjola s-subaritkolu 811 (e) u (l) tal-Kapitolu 12 u hija f'dan is-sens ritrattabili; u »2. tordna r-ritrattazzjoni tal-istess kawża skond il-liġi biex b'hekk tiġi l-istess kawża deċiża billi jiġu miċħuda t-talbiet tal-attur waqt li jiġi akkortat [sic] l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti, bl-ispejjeż kontra l- istess atturi.« Fit-tweġiba tiegħu tas-27 t'Awissu 2020 il-bank attur jibda billi jgħid illi r-rikors ta' ritrattazzjoni ma jiswiex għax: »i. preliminarjament, it-talba għar-ritrattazzjoni tal-appell fl-ismijiet premessi li saret permezz tar-rikors tagħhom tal-10 ta' Awissu 2020 huwa null [recte, it-talba … hija nulla] u mingħajr ebda effett fil-liġi peress illi ma jottemperax ruħu mar-rikjesti mandatorji imposti mill-artikolu 816 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta u għalhekk dina l-onorabbli qorti għandha minnufih tiċħad it-talbiet dedotti fl-istess rikors ta' Michael Asturias et; »ii. preliminarjament ukoll it-talba għar-ritrattazzjoni tal-appell … hija nulla u ma tiswiex ukoll peress illi fejn m'hemmx talba għat-tħassir tas-sentenza ma jistax ikun hemm smigħ mill-ġdid tal-kawża u għalhekk dina l-onorabbli qorti għandha minnufih tiċħad it-talbiet dedotti fl-istess rikors ta' Michael Asturias et. Kif ingħad f'diversi kawżi, fejn m'hemmx talba għat-tħassir tas-sentenza, ma jistax ikun hemm smigħ mill-ġdid tal-kawża.« Il-bank ikompli ifisser dan l-argument tiegħu hekk: »5) L-artikolu 816 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta jgħid hekk: Fir-rikors ġuramentat jew le, l-attur għandu jsemmi wieħed wieħed il-kapi tas-sentenza li jkun irid jattakka, u r-raġunijiet għar- ritrattazzjoni fil-kliem li huma miġjuba fl-artikolu 811, u għandu jsemmi d-disposizzjonijiet ta' dak l-artikolu li jgħoddu għal dawk ir- raġunijiet. Barra minn dan, l-attur għandu jfisser, fil-qosor u biċ- ċar, il-fatti li minnhom tirriżulta kull waħda minn dawk ir-raġunijiet; u meta r-raġuni hija l-applikazzjoni ħażina tal-liġi, l-attur għandu jsemmi l-liġi li kien imissha ġiet applikata." »6) Illi minn qari tal-preċitat artikolu jidher ċar li għandu jirriżulta n- ir-ritrattazzjoni minħabba n-non nullità osservanza tar-rekweżiti ċitati f'dan l-artikolu 816 tal-Kap. Dan mhux minħabba formaliżmu jew inflessibilità proċedurali, iżda fuq interpretazzjoni raġjonevoli tal-imsemmi dispost tal-liġi. jintalab »7) Ir-rekweżiti tal-artikolu 816 tal-Kap 12 jistgħu jiġu riassunti fis- segwenti tliet proposizzjonijiet (li kollha kemm huma jridu jiġu sodisfatti): »i) min jagħmel it-talba għandu jsemmi wieħed wieħed il-kapi tas- sentenza li jkun irid jattakka, u r-raġunijiet għar-ritrattazzjoni fil- kliem li huma miġjuba fl-artikolu 811; »ii) min jgħamel it-talba għandu jsemmi d-disposizzjonijiet ta' dak l- artikolu li jgħoddu għal dawk ir-raġunijiet; »iii. min jgħamel it-talba għandu jfisser, fil-qosor u biċ-ċar, il-fatti li minnhom tirriżulta kull waħda minn dawk ir-raġunijiet; u meta r- raġuni hija l-applikazzjoni ħażina tal-liġi, l-attur għandu jsemmi l- liġi li kien imissha ġiet applikata. »8) Illi minn qari ta' dawn it-tliet proposizzjonijiet preċitati jirriżulta biċ- ċar li r-rikors fejn jintalab ritrattazzjoni għandu jkun fih esposizzjoni tal- fatti saljenti u essenzjali tat-talba, esposti b'mod ċar u komplet fil-kliem li huma miġjuba fl-artikolu 811, u fejn jissemmew id-dispożizzjonijiet ta' dak l-artikolu li jgħoddu għal dawk ir-raġunijiet, b'mod li l-kontroparti tkun tista' tifhem fuqiex għandha tiddefendi ruħha jew tittratta, u b'mod li dina l-onorabbli qorti tkun tista' ssegwi sewwa l-isvolġiment tal-każ u tillimita d-dibattitu għal dak li hu bżonnjuż u tirrikjedi l-iskajarimenti meħtieġa. »9) Illi mill-qari tar-rikors promotur ta' Michael Asturias et tal-10 ta' Awissu 2020 wieħed mal-ewwel jinduna li l-istess rikors ma jottem- perax ruħu ma' dawk it-tliet rikjesti speċifiċi fuq imsemmija tal-preċitat artikolu 816 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta. »10) Illi għalhekk, għalkemm id-disposizzjonijiet tal-liġi li jgħoddu għall-każ – il-paragrafi (e) u (l) tal-artikolu 811 tal-Kap 12 tal-Liġijiet ta' Malta – huma msemmija, xorta waħda ma jkunx sodisfatt il-vot tal- artikolu 816 tal-Kap. 12 jekk il-fatti jkunu sparpaljati u nebolużi b'tali mod li wieħed irid joqgħod jistad għalihom biex forsi jirnexxilu jikxef l- ilmenti u l-kawżali / jiet tar-ritrattandi – bħal ma qed jiġri fil-każ odjern. jistax »11) Illi kif ingħad, it-talba għar-ritrattazzjoni tal-appell … ma tiswiex ukoll peress illi ma tikkontjenix fiha talba għat-tħassir tas-sentenza attakkata. Kif ingħad f'diversi kawżi, fejn m'hemmx talba għat-tħassir tas-sentenza, ma tal-kawża. tas-sentenza F'każijiet impunjata hija assolutament meħtieġa, u għalhekk, att ġudizzjarju li bih jintalab is-smigħ mill-ġdid ta' kawża bla ma jkun fih talba għat- tħassir tas-sentenza attakkata ikun att li ma jiswiex, għaliex ikun att li tar-ritrattazzjoni (jiġifieri dak l-ewwel jelimina imsejjaħ in rescindente). ikun hemm smigħ mill-ġdid ta' smigħ mill-ġdid, it-talba għat-tħassir tal-proċedura fażi »12) Illi dan in-nuqqas ta' Michael Asturias et għandu … jwassal lil dina l-onorabbli qorti sabiex tiddikjara r-rikors promotur ta' din il- proċedura … bħala irritu u null u konsegwentement dina l-onorabbli qorti m'għandhiex tiħux [recte, ma għandhiex tieħu] konjizzjoni ulterjuri tiegħu; … … ... »18) Illi mhux il-kompitu ta' dina l-onorabbli qorti li toqgħod tipprova tispigola x'inhuma r-raġunijiet għar-ritrattazzjoni u kif għandhom jin- kwadraw fil-kliem li huma miġjuba fil-paragrafi (e) u (l) tal-artikolu 811 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta. »19) Illi la l-preċitat artikolu 816 tal-Kap 12 jistipula li "Fir-rikors ġuramentat jew le, l-attur għandu jsemmi … r-raġunijiet għar- ritrattazzjoni fil-kliem li huma miġjuba fl-artikolu 811, u għandu jsemmi d-disposizzjonijiet ta' dak l-artikolu li jgħoddu għal dawk ir-raġunijiet ...", taħt piena ta' nullità, dawn kellhom jiġu esposti mir-rikorrenti ... Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 b'mod ċar u komplet fir-rikors tagħhom tal-10 ta' Awissu 2020. La dan ma seħħx allura tiskatta dik il-piena ta' nullità. »20) Illi għalhekk, anke fuq hekk biss, ir-ritrattandi … jistħoqqilhom li t- talba tagħhom għar-ritrattazzjoni tal-10 ta' Awissu 2020 tiġi minnufih riġettata. »21) L-istess artikolu 816 tal-Kap 12 jkompli jipprovdi li "… Barra minn dan, l-attur għandu jfisser, fil-qosor u biċ-ċar, il-fatti li minnhom tirriżulta kull waħda minn dawk ir-raġunijiet; u, meta r-raġuni hija l- applikazzjoni ħażina tal-liġi, l-attur għandu jsemmi l-liġi li kien imissha ġiet applikata. »22) Illi dan ingħad, wara l-qari ta' ħafna kliem li la jfissru l-fatti fil- qosor u lanqas jfissru il-fatti fit-talba ta' Fenech Oil & Petroleum Company Limited u Michael Asturias għar-ritrattazzjoni tal-10 ta' Awissu 2020, jidher biċ-ċar li hemm serje ta' ilmenti li kollha jirrigwardaw apprezzament tal-provi li kellha tagħmel (u għamlet) l- onorabbli Prim'Awla tal-Qorti Ċivili minflok raġunijiet validi għal smigħ mill-ġdid tal-appell fejn diġà ġie sindikat dak li seħħ quddiem l-onor- abbli Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (inkluż is-sentenza tas-16 ta' Settembru 2014) u ma jirriżultax li hemm ilmenti kif trid il-liġi fuq l-imsemmija żewġ disposizzjonijiet tal-artikolu 811 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta, cioè s-subinċiżi (e) u (l) tal-istess artikolu.» Nibdew bit-tieni raġuni ta' nullità mressqa mill-attur, viz. illi hemm talba għas-smigħ mill-ġdid tal-appell bla ma hemm, qabilha, talba biex titħassar is-sentenza attakkata, għax jekk tintlaqa' din il-parti tal-eċċezzjoni jaqa' r-rikors kollu. Tassew illi ma hemmx espressament talba biex "qabel xejn tiġi mħassra … s-sentenza"; madankollu t-talba li saret għal dikjarazz- joni li s-sentenza "hija … ritrattabili" timplika talba għat-tħassir ladar- ba loġikament it-tħassir tas-sentenza huwa prerekwiżit għas-smigħ mill-ġdid tal-appell. Huma nuqqasijiet sostanzjali li jwasslu għas- sanzjoni ta' nullità u mhux nuqqas ta' użu ta' kliem sakramentali. Dwar in-nuqqasijiet l-oħra msemmija fl-eċċezzjoni, billi dawn jolqtu b'mod differenti t-talba taħt il-para. (e) u dik taħt il-para. (l) tal-art. 811, il-qorti sejra tqis il-kwistjoni separatament fil-kuntest ta' kull waħda mit-talbiet. Nibdew bit-talba taħt il-para. (e): jekk is-sentenza attakkata applikatx il-liġi ħażin. L-atturi jgħidu illi s-sentenza fiha dan id-difett għax: »… huwa prinċipju ben magħruf mil-liġi li minn jallega jrid jipprova u għalhekk huwa evidenti li skond il-liġi l-kreditur irid jipprova li huwa kreditur u anke l-ammont tal-kreditu tiegħu. lmma fl-applikazzjoni ta' dan il-prinċipju l-ewwel onorabbli qorit żbaljat billi assumiet li kull ma kellu jipprova l-attur huwa li hu kreditur u mhux ukoll li kellu jipprova l- ammont minnu pretiż bħala kreditu. Cioè l-qorti assumiet li la darba l- konvenut kien stabilixxa relazzjonijiet mal-bank bħala klijent allura kien jirriżulta li l-bank kien kreditur tal-klijent. lmma dan kjarament jinvolvi applikazzjoni ħażina tal-liġi. L-attur kellu jipprova żewġ affarijiet biex jirnexxi fit-talba tiegħu: l-ewwel kellu jipprova li l-bank kien daħal f'kuntratt ta' overdraft mal-klijent; u, tnejn, kellu jipprova li kull addebitu fil-kont kien addebitu legalment magħmul u miżjud lill-klijent. Dan bħala minimum biex jirnexxi fit-talba tiegħu. lffisser [li] kull addebitu fil- kont kellu jiġi pruvat bid-dokumenti neċessarji li jipprovawh u li juru li dak l-addebitu kien sar regolarment. L-asserzjoni li l-kreditu jirriżulta mill-kontijiet bankarji eżibiti twassal li l-bank qiegħed jiġi, malament, bir-rispett kollu, esonerat mill-oneru tal-prova impost fuqu skond il-liġi. Dan huwa iżjed serju meta il-bank jaġerixxi [jasserixxi?] li ma jistax jeżebixxi id-dokumenti għaliex ma kienx tenut iżjed iżommhom. Din hija ukoll asserzjoni żbaljata u kontra l-liġi għaliex l-bank kien esonerat milli jżomm dawk id-dokumenti għal neċessitajiet fiskali u statali imma mhux għall-kwistjoni tal-prova tat-titolu tiegħu; l-ebda liġi ma tesonera lil min jallega kreditu li jipprovah għas-sodisfazjon tal-qorti b'mod komplet u sodisfaċenti; anzi, kif jidher mill-istatut tal-preskrizzjoni, li ż- żmien jgħaddi jopera favur id-debitur u mhux kontra tiegħu kif ġara f'dan il-każ billi ġab is-sitwazzjoni fejn il-bank seta jallega kreditu mingħajr ma tad-dokumenti neċessarji, dokumenti li ċertament suppost kienu fil-pussess tal-bank meta bdiet il-kawża. jipprovah bil-produzzjoni »Imbgħad il-qorti kkummentat fuq l-espert u r-relazzjoni tiegħu li hija ma kinitx ser tidħol fid-dettal dwar il-konklużjonijiet għal liema wasal dak l-espert. Bir-rispett li dawn ma ġewx korrettament diskussi kien bl- ebda mod tort tal-esponent. L-esponent kien talab in-nomina ta' periti perizjuri u kien biss meta l-qorti esprimiet fl-awla l-opinjoni li l-materji mill-konvenut imqajma dwar dik ir-relazzjoni setgħu benissimament jiġu valjati mill-qorti nnifisha li wara sitt snin jistenna l-konvenut aċċetta li jħalli l-qorti tidħol hija fil-korettezza o meno ta' dik ir-relazzjoni. Ir- relazzjoni tal-espert ma hiex prova imma hija biss opinjoni bażata fuq dokumenti u fatti u għalhekk kien bir-rispett kollu l-oneru tal-qorti li tara l-fatti kif pruvati kinux iwassluha għall-konklużjonijiet espressi mill- espert, ħaġa li l-istess qorti bl-akbar rispetti naqset li tagħmel. Il-prova permezz tal-espert hija forma ta' opinjoni fuq dokumenti prodotti u għalhekk ma setgħetx il-qorti tabdika għall-funzjoni ta' ġudizzju tagħha billi tonqos tvalja jekk id-dokumenti eżibiti jwassluhiex għall-istess Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 konklużjoni jew le. Ħaġa li l-qorti senjatament ma għamlitx, u anke għalhekk applikat l-liġi ħażin, billi naqset li tara l-konklużjoni tal-espert kinux fondati u minflok assumiet li la darba ma sarx kontroeżami lill- espert allura l-konvenut kien qiegħed jaċċetta dawk il-konklużjonijiet, mingħajr ma tara lanqas jekk f'dak il-mument l-espert setax jiġi iżjed kontroeżaminat mill-konvenut.« Il-fatt illi l-art. 816 tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili jrid illi "meta r-raġuni hija l-applikazzjoni ħażina tal-liġi, l-attur għandu jsemmi l-liġi li kien imissha ġiet applikata" ifisser illi s-sentenza għandha titħassar mhux meta tinterpreta u tapplika l-liġi ħażin iżda meta tapplika liġi flok oħra li tgħodd għall-każ, i.e. mhux għax tkun applikat ħażin il-liġi applikabbli iżda għax tkun applikat il-liġi l-ħażina. Fi kliem ieħor, ikun hemm applikazzjoni tal-liġi ħażin meta jkun hemm nuqqas ta' qbil bejn il-fatti li jirriżultaw u l-liġi li kellha tapplika għal dawk il-fatti; ma jkun hemm l-ebda applikazzjoni tal-liġi ħażina meta l-qorti tkun applikat b'mod ħażin il-liġi t-tajba li kienet tgħodd għall-każ. Effettivament iżda l-konvenuti qegħdin igħidu illi s-sentenza ma applikatx sew il-liġi, mhux li applikat liġi flok oħra: qegħdin igħidu illi l-qorti interpretat ħażin il-liġi dwar l-oneru tal-prova, għax fehmet illi prova tal-eżistenza tal-kreditu teħles lill-kreditur mill-ħtieġa tal-prova tal-quantum tal-kreditu tiegħu. Dan, jekk hu minnu, inkun se mai interpretazzjoni ħażina tal-liġi u mhux applikazzjoni ta' liġi flok oħra. Fil-fatt iżda l-qorti fis-sentenza attakkata tagħraf espressament illi l- non ei qui negat, u tkompli tosserva li "jispetta lill-bank attur jipprova l-kreditu tiegħu u li tassew kien hemm il-bilanċ pretiż minnu bħala l- Il-konvenuti jonqsu milli jsemmu l-liġi li kien imissha ġiet applikata flok dik li applikat il-qorti, appuntu għax ma humiex qegħdin igħidu li ġiet applikata liġi flok oħra – li kienet tkun raġuni għat-tħassir tas-sentenza – iżda għax jidhrilhom li l-qorti ma applikatx sew il-prinċipji legali minnha ċitati, li, ukoll jekk hu minnu, ma huwiex raġuni għal ritrattazzjoni taħt l-art. 811(e) tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili. L-aggravju taħt il-para. (e) għalhekk ma huwiex kif trid il-liġi u la jista' jitqies u wisq anqas jintlaqa'. Dwar l-aggravju taħt il-para. (l), ċertament huwa minnu illi kif igħid il- bank attur ir-rikors tal-10 ta' Awissu 2020 ma huwiex mudell ta' kif għandhom jitfasslu rikorsi għal ritrattazzjoni: xejn ma hu luċidu fl- esposizzjoni tiegħu jew linejari fl-argumenti, u fil-biċċa l-kbira fih rakkont ta' serje ta' fatti bla spjegazzjoni ċara tar-relevanza tagħhom u ta' kif dawn jolqtu l-meritu tal-kwistjoni quddiem il-qorti, sinjal ċar li ma ġiex abbozzat bl-attenzjoni meħtieġa. Madankollu din il-qorti ma taqbilx li huwa milqut b'vizzji hekk gravi li jimmeritaw is-sanzjoni estrema ta' nullità kif irid il-bank attur. Essenzjalment l-aggravju tal-konvenuti huwa fis-sens illi, peress li l- bank ħallas aktar milli kien dovut fuq uħud mill-letters of credit u dan il-ħlas żejjed kien debitat lill-kont tas-soċjetà konvenuta, id-differenza fil-ħlas ta' dawn il-letters of credit għandha tiġi komputata u mnaqqsa minn dak li għandu jieħu l-bank attur. Igħidu l-konvenuti illi mid-dokumenti huwa evidenti li l-ħlas u, konsegwentement, id-debitu Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 tal-kont mill-bank, sar ħażin u li dan il-fatt, għalkemm ħażin, ġie aċċettat bħala korrett, kemm mill-perit komputista kif ukoll mill-ewwel qorti u mill-qorti tal-appell. »Illi inoltre s-sentenza tikkontjeni żbalji li huma esklużi mid-dokumenti disponibbli fil-proċess. Ta' min jissorva hawn il-fatt li fil-kors tal-pro- ċess ġie mitluf u ġie rikostruwit u donnu jidher, almenu skond l-istess konvenut, li dik ir-rikostruzzjoni ma kinitx kompleta. Tant huwa hekk li a fol. 297 tal-proċess jingħad li qed jiġu eżibiti dokumenti MFLC '1' sa '21' imma d-dokumenti '20' u '21' ma jidhrux li qegħdin fil-proċess. 21 tas-sentenza tal-Qorti tal-Appell jingħad li "minn Dok. MFLC 5 jirriżulta li dan sar fuq il-kont 01 185 5482 li kif osservat mill-perit komputista f'paragrafu 10.6 tar-rapport tiegħu ma jirriżultax li jifforma parti mill-meritu ta' din il-kawża". Hawnhekk il-qorti qed tagħmel referenza għar-rapport tal-perit fol. 729 taħt paragrafu 10.6, però ukoll trid issir referenza għal fol. 728 taħt paragrafu 10.5 fejn jirriżulta għal liema letter of credit il-perit kien qed jirreferi (letter of credit 1/80/1544). Dan bir-rispett kollu lejn l-ewwel onorabbli qorti hija żbaljata [recte, dan … huwa żbaljat] għaliex fil-fatt ir-riferenza kienet għall-istess kont u mhux għall-kont differenti u dan jirriżulta minn eżami miniżjus tal-atti tal-kawża. Dan huwa żball attribwibbili għall-fatt anke tat-trapass taż- żmien u tal-voluminosità tal-proċess. Kif jirriżulta minn fol. 809 tal- proċess il-kont numru 01 188 5482 ġie miftuħ fil-15 ta' Settembru 1980 fejn jirriżulta li l-ammont Lm24,950 (l-ekwivalenti ta' USD76,037.37), huwa l-ammont li l-bank (BoV) ħallas kontra l-istruzzjonijiet ta' FOPCOL1, fejn iktar tard ħa nispjegaw l-iżball tal-bank (BoV). 810, bank statement tal-kont 83 899 1511, fit-30 ta' Jannar 1982 kellu bilanċ ta' Lm39,779.692 li ġew trasferiti fuq kont numru ġdid 01 188 7457 (fol. 813), u l-opening bilanċ tat-30 ta' Jannar 1982 kien l- istess ammont ta' Lm39,779.692 u f'dan il-bank statement (fol. 813) fin-naħa tal-kont antik 01 185 5482 u fin-naħa ta' fuq tal-istess paġna kien in-numru tal-kont kurrenti ġdid 01 188 7457. Fit-12 ta' Frar 1982, il-closing bilanċ tal- bank statement (fol. 813) kien ammont ta' Lm5,397.549 li ġie trasferit minn dan il-kont għall-kont numru ġdid 01 188 7457 kif jirriżulta minn foll. 810, 812 u 813 tal-proċess. Dan il-bdil fin-numru tal-kont minn 01 185 5482 għal 01 188 7457 jirriżulta minn foll. 810, 812 u 813. Ukoll, l-aħħar tibdil tal-kont jirriżulta anke minn foll. 759 u 758 tal- proċess fejn jidher li l-ammont ta' Lm6,283.941 ġie trasferit fil-kont numru ġdid 102-3384785-5. Għalhekk kienet bir-rispett kollu frott ta' żball l-esklużjoni tal-aggravju tal-appellant u dan l-iżball jirriżulta bir- rispett minn eżami akkurat tad-dokumenti eżibiti. tal-paġna kien hemm ta' imħallsa żejda minn BoV fuq Fenech Oil and Petroleum Company Limited, is-soċjetà konvenuta. 728 u 729 tar-rapport tal-perit u foll. 810, 813 u 809 li ġà tajna spjegazzjoni fuqhom iktar 'il fuq fejn spjegajna li kien hemm żball ġenwin tal-perit u tal-onorabbli qorti. 676, hija fullscap [recte, foolscap] fejn ukoll hemm spjegazzjoni fuq din l-irrevocable documentary credit 01/80/1544. MAF 44 hija ittra iddatata 30/07/1980 u li rċieva l-bank mingħand ix-shipping agent ta' Texaco li l-bank għadda lil FOPCOL numru ta' invoices bil-valur ta' USD71,826.21 li huma mmarkati dokk. »Ittra ddatata 30/08/1980 u mmarkata MAF 45 (fol. 693) fejn il-BoV qiegħed jgħid: »Telex mingħand it-Texaco lil FOPCOL ddatata 1/9/1980 mmarkata Dok. 680) fejn Texaco qed jagħmlu referenza għal-letter of credit 01/80/1544 għal USD76,037.37 u qegħdin jgħidu li kellhom problema mad-dwana u ma bagħtux ix-shipment kollu. Fl-istess ġurnata FOPCOL kitbet lill-BoV (Dok. 679) fejn bagħtitlu kopja ta' din it-telex li rċiviet mingħand Birkirkara. Fit-2-9-1980 FOPCOL bagħtet telex lit-Texaco (Dok. 678) b'risposta għat-telex mingħand it-Texaco (Dok. Fit- 2/9/1980, FOPCOL kitbet lill-BoV (Dok. 297 ġew eżebiti 21 dokument (MFLC 1 – 21) rigward din letter of credit. Id-dokumenti MFLC20 u 21 ma nstabux fil-proċess. Dawn id- dokumenti li ma nstabux huma: id-dokument imsejjaħ marked A hija l-applikazzjoni għall- irrevocable ta' USD58,933,54 u l-kondizzjonijiet tal-kreditur; u id-dokument l-ieħor huwa l-apertura tal-kreditu mibgħuta lill Banca Nazionale del Lavoro ta' Ruma. »F'fol 727, taħt paragrafu 10.3, huwa parti mir-rapport tal-perit fuq din l-irrevocable documentary credit 79/2362. MFLC 19) hija telex mingħand it-Texaco bl-ordni ta' FOPCOL fejn Texaco qed titlob lil FOPCOL biex tiftaħ l-irrevocable documentary credit 79/2362 Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 »F'dokument immarkata 'A' hemm eżebit l-opening letter of credit favur it-Texaco għal-ammont USD58,933.54. 316 hija telex, datata 18/12/79, minn BoV lill-bank tat-Texaco – Banca Nazionale Del Lavoro Rome – għall-ammont ta' USD 58,933.54 tal-ftuħ tal-irrevocable documentary credit 79/2362 u l- kundizzjonijiet. MFLC 16) hija telex iddatata 26/12/79 mibgħuta mill- FOPCOL lit-Texaco, fejn FOPCOL qiegħda tavża lit-Texaco li l- irrevocable documentary credit 79/2362 infetħet f'17/12/79 għal USD58,933.54. MFLC.15) hija ittra iddatata 12/02/1980, mibgħuta mill-BoV lil FOPCOL, fejn il-BoV qiegħed jikkonferma li l-ammont tal- irrevocable documentary credit 79/2362 huwa USD58,934. Parti minn din l-ittra qiegħda ikkwotata hawn isfel: MFLC 13) hija telex iddatata 26/2/1980 u mibgħuta minn Texaco lil FOPCOL fejn Texaco qiegħda tgħid li kien hemm diskrepanza (l-istess diskrepanza qiegħda imsemmija fl-ittra ddatata 12/02/1980, mibgħuta minn BoV lil FOPCOL (fol. MFLC 10) hija telex minn Texaco lil FOPCOL, datata 7/3/1980, fejn it-Texaco qed javżaw lill FOPCOL li l-Banca Nazionale del Lavoro għadu ma rċiviex konfirmazzjoni mingħand BoV fuq il- pagament tal-irrevocable documentary credit 79/2362. MFLC 6) iddatata 25/3/1980, hija ittra mibgħuta minn FOPCOL lill BoV bit-titolu "Ref. MFLC 7), datata 26/3/1980 hija telex mibgħuta minn Texaco lill FOPCOL fejn Texaco qiegħda tikkonferma li l-ammont tal- irrevocable documentary credit 79/2362 huwa USD58933.54. 302 (Dok MFLC 5), datata 26/03/1980, hija debit advice lill FOPCOL għall-ammont USD60,633.49 mibgħuta minn BoV (Lm22,068.79) u dan l-ammont mhuwiex l-ammont tal-USD58,934.54 li huwa mniżżel fuq l-irrevocable documentary credit 79/2362 u kif ukoll aċċetat mit-Texaco mid-diversi telexes, liema telexes FOPCOL kienu diġà għaddew lil BoV. Dan huwa azzjoni minn BoV li jmur kontra l-liġi. 301 (Dok MFLC 4) iddatata 29-4-1980, hija ittra mibgħuta minn FOPCOL lill BoV fejn FOPCOL qiegħda tikkontesta l-ammonti tad- debit note li rċiviet mingħand BoV għax BoV ħallset ammont lit-Texaco li kien iktar għoli: (i) mill-ammont li kien ġie awtorizzat minn FOPCOL; u mill-irrevocable documentary credit 79/2362. F'din l-ittra ukoll, FOPCOL talbet lill-BoV biex tagħtiha credit note għad-differenza tal- ammont li ma kienx awtorizzat. 299 (Dok MFLC 2), iddatata 9-5-1980, hija ittra mibgħuta minn BoV lil FOPCOL u ma din l-ittra kien hemm kopja ta' ittra Dok. Il-bank fl-ittra iddatata 9/5/1980 irrisponda li ma kienx ser jaċċetta l-pretensjoni tas-soċjetà. »Dina l-posizzjoni hija waħda kompletament differenti minn dik li l- bank ħa lejn Texaco meta din ippretendiet fit-telex tagħha (fol. U dan peress li l-letter of credit kienet ġiet miftuħa għall-ammont ta' USD58,934, ammont inqas minn USD60,633.49 (li huwa l-ammont BoV ħallas) u l-BoV għad iridu juru kif FOPCOL tat il- kunsens tagħha għall-ammont in eċċess; bir-rispett il-bank f'dan il- kuntest ġie li aġixxa frawdolentement. Dan huwa aktar evidenti meta wieħed jara l-ittra tal-BoV lill-FOPCOL a fol. 312 fejn huwa kkwottat l- ammont korrett u jingħad fl-istess: »L-ittra ta' FOPCOL (Dok. 298, dated 21-5-1980) b'risposta għall-bank (fol. MFLC 2, dated 9-5-1980) fejn hemm l-argumenti kollha għaliex il-bank żbalja meta ħallas lil Texaco l- ammont ta' US$60,633.49. Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 MAF 27) hija ittra minn FOPCOL lil BoV datata 22/12/1982 fejn qed javża lill-bank biex iħallas it-texaco Lm3,382.98 u mhux USD34,105.19. 808 huwa BoV bank statement li jirriżulta fid-data ta' 27/12/82, il- bank ħallas lit-Texaco Lm14,251.620 li jiġu USD 34,105.19 u mhux USD3,382.98. 728, taħt paragrafu 10.4, huwa parti mir-rapport bil-kummenti tal- perit fuq din il-letter of credit. »Huwa bir-rispett kollu għalhekk evidenti mid-dokumenti li l-ħlas u addebitar mill-bank sar ħażin u dan liż-żball ġie aċċettat bħala korrett mill-Qorti tal-Appell. Għalhekk bir-rispett jidher li s-sentenza tikkontjeni anke żball eskluż minn eżami akkurat tad-dokumenti eżibiti.« L-argument ewlieni tal-konvenuti huwa li l-Qorti tal-Appell fis-senten- za attakkata żbaljat meta qagħdet għalkollox fuq il-konklużjoni tal- perit komputista għax il-perit komputista wasal għall-konklużjoni żbaljata meta qal li dan il-kont bankarju bin-numru 01 185 5482 ma jiffurmax parti mill-mertu ta' din il-kawża. Igħidu li l-entrati f'dan il- kont jolqtu l-każ tallum għax dan il-kont kien marbut mal-overdraft L-argument tal-konvenuti huwa għalhekk fis-sens li peress li l-bank ħallas aktar milli kien dovut fuq uħud mill-letters of credit u dan il-ħlas żejjed sar fuq il-kont 01 185 5482, id-differenza fil-ħlas ta' dawn il-letters of credit għandha tiġi komputata u mnaqqsa minn dak mitlub mill-bank fil-kawża tallum. Dwar x'għandu jkun l-iżball li jrid l-art. 811(l) din il-qorti fis-sentenza tagħha mogħtija fis-26 ta' Marzu 2021 fl-ismijiet Josephine Arab et v. Joseph Arab qalet hekk: »29. … Il-liġi titkellem b'mod ċar dwar liema żball irid ikun biex iwassal ħalli sentenza tista' titħassar. Tali żball irid joħroġ mis-sentenza nnifisha u jkun jidher mill-atti jew mid-dokumenti tal-kawża u dan biss fil-każ li d-deċiżjoni tkun imsejsa fuq is-suppożizzjoni ta' xi fatt li l-verità tiegħu tkun eskluża għal kollox jew fuq is-supposizzjoni li l-fatt ma jeżistix. F'kull każ, il-fatt ma jridx ikun punt kontestat li jkun ġie deċiż bis-sentenza; Illi, fuq kollox, l-iżball li għalih tirreferi din id-dispożizzjoni jrid ikun wieħed ta' fatt … Għal dan il-għan, l-iżball ta' fatt li jagħti lok għar- ritrattazzjoni jrid ikun wieħed materjali, manifest u jirriżulta mill-atti nfushom, għaliex mhux imħolli li jitressqu provi biex jippruvaw tali żball. Minbarra dan, l-iżball ma jridx ikun relattiv għall-kriterji jew karattri li bihom il-fatt ikun ġie jew seta' ġie mifhum mill-ġudikant li ta s- sentenza li qiegħed jintalab it-tħassir tagħha, għaliex dan m'huwiex żball li joħroġ mill-atti imma fis-sewwa konvinċiment insindakabbli tal- ġudikant; Illi, b'żieda ma' dan, l-iżball li jwassal għat-tħassir ta' sentenza u s-smigħ mill-ġdid tal-kawża irid ikun iddetermina d-deċiżjoni tal- ġudikant fis-sens li kien il-fondament ewlieni tas-sentenza. B'dan il- mod, ingħad li ma hemmx lok għat-tħassir tas-sentenza jekk kemm-il darba din, għalkemm vizzjata minn żball ta' fatt manifest, tkun tista' tiġi mod ieħor imwieżna b'raġunijiet oħrajn indipendenti minn tali żball. Fuq kollox, ma titħalliex issir ritrattazzjoni fejn il-fatt żbaljat ikun punt li ġie ikkontestat u deċiż fis-sentenza attakkata.« Fiċ-ċirkostanzi tal-każ tallum ma jistax jingħad illi d-deċiżjoni tal-Qorti tal-Appell tat-28 ta' Frar 2020 kienet imsejsa fuq "żball" fis-sens kif imfisser f'din is-silta. Kien il-perit komputista maħtur mill-qorti tal-ewwel grad illli fir- relazzjoni peritali tiegħu kkonkluda li "t-transazzjonijiet [recte, entrati] kienu qed isiru fuq kont bankarju numru 01 185 5482, kont ieħor li l- konvenut proprio et noe kellu mal-bank u li jidher li ma jiffurmax parti mill-merti ta' din il-kawża"2. Kemm il-qorti tal-ewwel grad3 kif ukoll il- Qorti tal-Appell qablu ma' din il-konklużjoni tal-perit komputista. sentenza attakkata l-Qorti tal-Appell qalet hekk: »Kif osservat kemm mill-ewwel qorti, kif ukoll mill-perit komputista, il- bank attur ressaq il-pretensjonijiet tiegħu fuq il-kontijiet bankarji (a) 30201606011 (qabel 01 188 7465) kont li nfetaħ f'Jannar 1984 u (b) 102-360601-5 (qabel 01 188 7457), l-overdraft account konsegwenti għall-kuntratt notarili tas-6 ta' Diċembru 1978. Il-bank ippreżenta t- transazzjonijiet fuq dan il-kont li jibdew mill-1 ta' April 1982. L-addebitu 729 tal-proċess. Ara paġni 8 u 9 tas-sentenza tal-ewwel qorti tas-16 ta' Settembru 2014. Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 li jilmentaw dwaru l-appellanti jmur lura għas-26 ta' Marzu 1980 u minn Dok. MFLC5 jirriżulta li dan sar fuq il-kont 01 185 5482, li, kif osservat mill-perit komputista f'paragrafu 10.6 tar-rapport tiegħu, ma jirriżultax li jifforma parti mill-mertu ta' din il-kawża. »Illi permezz ta' nota datata 2 ta' Settembru 2002, (fol. 802) il-kon- venuti ressqu l-argumenti tagħhom il-għala ma jaqblux mar-rapport tal- perit komputista u rriżervaw id-dritt li jelaboraw dwar iċ-ċirkostanzi msemmija minnhom quddiem il-periti addizzjonali. F'paragrafu 6 tal- imsemmija nota jsostnu li addebitu dwar ħlas fuq il-letter of credit, fejn il-perit irrileva li sar fuq il-kont 01 185 5482, huma jsostnu li dan in- numru tal-kont huwa dak li preċedentement kien jintuża sabiex jirreferi għall-overdraft account u kontestwalment jippreżentaw dokument bħala prova ta' dan. Iżda, kif osservat mill-ewwel qorti, meta jinħatru l- periti addizzjonali m'għandux jerġa' jinfetaħ l-istadju tal-provi u fi kwalunkwe każ, l-istess konvenuti talbu li jitħassar l-inkarigu tal-periti perizjuri … … ...« Il-punt determinat mill-espert komputista – viz. jekk il-kont numru 01 185 5482 kienx marbut mal-overdraft account li dwaru saret il- kawża – għalhekk kien punt kontestat li dwaru ngħatat deċiżjoni mill- qorti tal-ewwel grad u minn din il-qorti. Il-kwistjoni quddiem din il- qorti issa ma hijiex jekk dik id-deċiżjoni kinitx tajba jew ħażina iżda jekk kinitx imsejsa fuq suppożizzjoni tal-eżistenza ta' fatt ineżistenti jew l-esklużjoni ta' fatt li iżda jeżisti, sakemm iżda d-deċiżjoni ma kinitx fuq punt li ġie kkontestat u deċiż fis-sentenza attakkata. Ladarba, kif rajna, kien punt hekk kontestat u deċiż, ukoll jekk sar żball f'dik id-deċiżjoni dak l-iżball ma huwiex żball li jrid l-art. Barra minn hekk, għandu jingħad ukoll illi fir-relazzjoni tiegħu l-perit komputista qal li mir-rendikonti bankarji esebiti ma rnexxilux isib liema ammonti kien allegatament ħallas il-bank b'mod żbaljat 4 u sallum il-konvenuti baqgħu ma wrewx fejn fl-atti u fid-dokumenti kellhom jinstabu dawn il-ħlasijiet. Il-konvenut għalhekk naqas milli jressaq provi ċari u konkreti biex jissostanzja din l-allegazzjoni 729 tal-proċess. tiegħu5 u ma jistax jingħad għalhekk li l-atti u d-dokumenti tal-kawża juru xi ħaġa inkonsistenti mad-deċiżjoni attakkata. Ukoll, iċ-ċirkostanzi li tressqu mill-konvenuti fir-rikors ta' ritrattazzjoni lkoll tqiesu kemm mill-perit komputista kif ukoll mill-qorti tal-ewwel grad fis-sentenza appellata u minn din il-qorti fis-sentenza attakkata. Dawn il-fatti tqiesu safejn kienu rilevanti għall-għanijiet tal-azzjoni tal-bank attur u fid-dawl tal-eċċezzjonijiet u l-bosta sottomissjonijiet li ressqu l-konvenuti. Għal din ir-raġuni wkoll dak allegat mill-konvenuti ma jistax iwassal għat-tħassir tas-sentenza ladarba huwa punt kontestat li ġie deċiż fis-sentenza attakkata: l-"iżbalji ta' fatt" imputati mill-konvenuti lill-Qorti tal-Appell kienu fid-deċiżjoni dwar aggravji mressqa mill-istess konvenuti fir-rikors tal-appell u li għalhekk diġà tqiesu u ngħatat deċiżjoni dwarhom, mhux biss minn din il-qorti iżda wkoll mill-qorti tal-ewwel grad u mill-perit komputista. Għal din ir- raġuni wkoll l-aggravju taħt l-art. 811(l) ma għandux jintlaqa'. L-aħħar argument li jressqu l-konvenuti taħt l-art. 811(l) huwa fis- sens li s-sentenza attakkata għandha titħassar għax "fil-kors tal- proċeduri l-proċess ġie mitluf u ġie rikostruwit u donnu jidher, almenu skond l-istess konvenut, li dik ir-rikostruzzjoni ma kinitx Tant huwa hekk li a fol. 297 tal-proċess jingħad li qed jiġu eżibiti dokumenti MFLC '1' sa '21' imma d-dokumenti '20' u '21' ma jidhrux li qegħdin fil-proċess". Ara wkoll paġni 8 u 9 tas-sentenza tas-16 ta' Settembru 2014 tal-qorti tal-ewwel grad u paġni 20 sa 26 tas-sentenza tal-Qorti tal-Appell tat-28 ta' Frar 2020. Ċitazzjoni Numru 1255/1991/4 Fil-fehma ta' din il-qorti, il-fatt biss li r-rikostruzzjoni ma kinitx kompleta ma jwassalx, neċessarjament, għal żball ta' fatt għall- għanijiet tal-art. Likieku ntwera illi d-dokumenti neqsin mill- proċess wasslu lill-Qorti tal-Appell għal deċiżjoni differenti minn dik li waslet għaliha fis-sentenza attakkata, seta' jingħad li kien hemm żball ta' fatt peress li r-rikostruzzjoni ma kinitx sħiħa. fir-rikors ta' ritrattazzjoni l-konvenuti bl-ebda mod ma fissru l-iżball ta' fatt li allegatament għamlet il-qorti bħala konsegwenza tan-nuqqas ta' kompletezza tal-proċess. Għal dawn ir-raġunijiet, it-talba għat-tħassir tas-sentenza attakkata u għas-smigħ mill-ġdid tal-appell ma tistax tintlaqa'. Il-qorti għalhekk tiċħad ir-rikors tal-konvenuti għat-tħassar tas- sentenza tat-28 ta' Frar 2020, u konsegwentement tiċħad ukoll it- talba għas-smigħ mill-ġdid tal-appell. L-ispejjeż ta' dan l-episodju jħallsuhom il-konvenuti. Mark Chetcuti Prim Imħallef Deputat Reġistratur da Attard Kingswell Robert G. Le Prevost Imħallef