IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 24 ta' Novembru 2017 Numru 6 Rikors maħluf numru 23/2011 JZM Kummissraju tal-Artijiet, illum l-Awtorità tal-Artijiet Dan huwa appell tal-awtorità konvenuta, l-Awtorità tal-Artijiet, u appell inċidentali tal-attriċi Melina Galea Cavallazzi minn sentenza mogħtija mill- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha fl-4 ta' Ottubru 2016 li biha dik il-qorti wieġbet għal referenza magħmula mill- Qorti tal-Appell taħt l-art. 46(3) tal-Kostituzzjoni ta' Malta ["il-Kostit- uzzjoni"] u l-art. 4(3) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea ["Kap. 319"]. Il-fatti li wasslu għar-referenza ġew imfissra hekk fid-dikriet ta' »Fis-sena 1949 il-gvern ħa f'idejh proprjetà tal-attriċi b'titolu ta' pussess u użu bi ħlas ta' kera ta' akkwist ta' sitt liri sterlini (£6) fis- sena. Fl-1966 it-titolu nbidel għal wieħed ta' dominju pubbliku b'kera ta' għarfien ta' tmien liri u tmien xelini (£8:8s) – daqs dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) – fis-sena. Fit-13 ta' Settembru 2010 bis-saħħa ta' Dikjarazzjoni tal-President il-gvern kiseb il-proprjetà b'titolu ta' xiri assolut, u b'avviż notifikat lill-attriċi fit-22 ta' Awissu 2011 il-gvern offra lill-attriċi kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) kalkolat fuq il-kera ta' għarfien kapitalizzat bir-rata ta' wieħed punt erbgħa fil-mija (1.4%) kif irid l-art. 22(11)(ċ) tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet għal Skop- ijiet Pubbliċi ["Kap. 88"]. »L-attriċi ma aċċettatx din l-offerta għax dehrilha li l-proprjetà kienet tiswa bejn sittin elf (€60,000) u sebgħin elf euro (€70,000). Inbdew proċeduri quddiem il-Bord [tal-Arbitraġġ dwar l-Artijiet – "il-Bord"] li, bis-sentenza tal-14 ta' Jannar 2015, iddeċieda hekk: »"… … … għalkemm il-Bord ma jlumx lir-rikorrenti għall-esasper- azzjoni tagħha dwar l-offerta magħmula lilha għal dan it-teħid, jibqa' l-fatt illi l-liġi applikabbli għal-każ odjern għadha viġenti u konsegwentement ma tistax ma tkunx applikata in toto minn dan il-Bord. L-artikolu 22(11)(ċ) tal-Kapitolu 88 … … … jiddisponi illi fil-każ ta' bdil minn dominju pubbliku f'xiri assolut, is-somma ta' kumpens għandha tkun dik il-kera ta' għarfien kapitalizzata bir- rata ta' wieħed punt erbgħa fil-mija. Minkejja dan, il-periti membri tal-Bord assenjati sabiex jassistu liċ-chairman qablu illi I-fond għandu valur ta' €60,000. Issa, għalkemm dan juri li r-rikorrenti għandha raġun titlob dik is-somma għall-fond esproprijat, dan ma jistax ikun applikat għall-każ odjern la darba l-liġi tipprovdi mod ieħor. Fil-verità, il-komputazzjoni tal-kumpens għal teħid furzat bħal dak odjern huwa biss formalità għaliex dak li jiddisponi l-Kap. 88 hu li ssir kapitalizzazzjoni tal-kera ta' għarfien liema kera hija dik stabbilita mil-Land Valuation Office, dipartiment ieħor goven- attiv li f'dawn l-atti ikkonferma Ii I-kera ta' għarfien kien ta' tmien Iiri u erbgħin ċenteżmu fis-sena llum ekwivaIenti għal €19.57. »"Għal dawn il-motivi, il-Bord qiegħed jiffissa l-kumpens dovut għat-teħid tal-fond kif deskritt in atti fl-ammont ta' €1,397.87. Fuq dan l-ammont għandu jitħallas l-imgħax skond id-dispost tal- artikolu 12, Kap. 88." »L-attriċi appellat minn din is-sentenza tal-Bord b'rikors tat-3 ta' Frar 2015, u b'rikors ieħor ippreżentat fl-istess waqt – li dwaru qiegħed jingħata dan il-provvediment tallum – talbet illi ssir referenza kostituzz- jonali lill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili biex din tgħid jekk bis-sentenza tal- Bord inkisrux id-drittijiet tagħha mħarsa taħt l-artt. 37 u 39 tal- Kostituzzjoni, l-art. 6 tal-Konvenzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll. »Il-Kummissarju tal-Artijiet, konvenut, ma opponiex għat-talba u, billi hija tal-fehma illi t-tqanqil tal-kwistjoni kostrituzzjonali ma hijiex sem- pliċement frivola jew vessatorja, il-qorti sejra tgħaddi biex tagħmel dawn il-konsiderazzjonijiet: Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet »L-ewwel kwistjoni hija jekk inkisirx il-jedd tal-attriċi għat-tgawdija ta' ħwejjiġa, imħares taħt l-art. 37 tal-Kostituzzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll. Biex twieġeb għal din il-kwistjoni trid qabel xejn tqis meta huwa ż-żmien relevanti għal-likwidazzjoni tal-kumpens, cioè meta kien li ttieħdet il-proprjetà jew dritt reali fil-proprjetà. »Jekk it-teħid ta' dominju pubbliku fl-1966 jitqies bħala teħid ta' dritt in re (ekwivalenti għall-utli dominju), mela trid tqis jekk il-kera ta' għarfien ta' dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena hijiex kumpens ġust meta tqis il-valuri tal-1966. Fi kliem ieħor, it-teħid ta' dritt ekwivalenti għall-utli dominju fl-1966 kien kumpensat biżżejjed bil- ħlas ta' kera ta' għarfien ta' dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċent- eżmu (€19.57) fis-sena meta tqis il-valur tal-utli dominju fl-1966? »Jekk it-teħid tad-dominju pubbliku fl-1966 jitqies teħid ta' dritt in re, mela fl-2010 l-attriċi kull ma kellha, u kull ma tteħdilha, kien id-dritt residwali ekwivalenti għad-dirett dominju: effettivament id-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena. F'dan il-każ il-kwistjoni tkun jekk il-ħlas ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) huwiex kumpens ġust għat-teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena. »Jekk, min-naħa l-oħra, it-teħid tad-dominju pubbliku fl-1966 ma jitqiesx teħid ta' dritt in re, b'mod illi fl-2010 lill-attriċi tteħdilha mhux biss id-dritt residwali li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, iżda l-proprjetà sħiħa, mela l-kwistjoni tkun jekk, meqjusa l-valuri tal-2010, kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) huwiex kumpens xieraq għat-teħid tal-proprjetà. »It-tieni kwistjoni hija jekk inkisirx il-jedd għal smigħ xieraq, imħares taħt l-art. 39 tal-Kostituzzjoni u l-art. 6 tal-Konvenzjoni. Il-kwistjoni hija jekk, bil-kalkolu matematiku predeterminat mil-liġi għal-likwidazjoni tal- kumpens, l-attriċi ġietx imċaħħda minn aċċess għal qorti. It-tweġiba għal din il-kwistjoni tiddependi wkoll fuq it-tweġiba għall-kwistjoni l- oħra jekk il-kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) huwiex kumpens għat-teħid tal-proprjetà jew għat-teħid biss tad-dritt li tirċievi s-somma fissa ta' dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena.« Il-Qorti tal-Appell imbagħad ressqet dawn il-mistoqsijiet: »i. għandu jitqies (a) illi ttieħdet il-proprjetà sħiħa fl-2010 jew (b) illi ttieħdet pars dominii – id-dominju pubbliku – fl-1966 u ttieħed id- dritt residwali – id-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena – fl-2010? »ii. jekk it-tweġiba hija (a): kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l- imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tal-proprjetà, jew huwa bi ksur tal-jedd għat- tgawdija tal-proprjetà? »iii. jekk it-tweġiba hija (b): kumpens ta' dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena huwa kumpens xieraq u L-ewwel qorti wieġbet hekk: proporzjonat, bil-valuri tal-1966, għat-teħid tad-dominju pubbliku, jew huwa bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà? »iv. ukoll, jekk it-tweġiba hija (b): kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l- imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, jew huwa bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà? »v. jekk it-tweġiba hija (a): il-fatt illi l-kumpens huwa predeterminat matematikament kif irid l-art. 22(11)(ċ) tal-Kap. 88 huwa ċaħda tal-jedd għal aċċess għall-qorti għal-likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-proprjetà? »vi. jekk it-tweġiba hija (b): il-fatt illi l-kumpens huwa predeterminat matematikament kif irid l-art. 22(11)(ċ) tal-Kap. 88 huwa ċaħda tal-jedd għal aċċess għall-qorti għal-likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-jedd residwali li tirċievi somma fissa fis-sena?« »Meta r-referenza nġabet għall-konjizzjoni tagħha, din il-qorti tat digriet fis-17 ta' Marzu 2016 fejn ordnat in-notifika tar-referenza lill- Avukat Ġenerali, tatu sebat ijiem żmien biex jippreżenta risposta, u appuntat il-proċediment għas-smigħ ghall-udjenza tat-12 ta' April 2016. »L-Avukat Ġenerali u l-Kummissarju tal-Artijiet ippreżenta risposta fid- 29 ta' Marzu 2016 li taqra hekk:- »"2. illi l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni huwa inapplikabbli għall-każ odjern peress li l-liġi li bis-saħħa tagħha l-gvern ħa f'idejh il- proprjetà in kwistjoni, ċjoè l-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet għal Skop Pubbliku (Kap. 88), kienet diġà fis-seħħ qabel id-data tat-3 ta' Marzu 1962 u għalhekk fid-dawl tal-artikolu 47(9) tal- Kostituzzjoni, din l-Ordinanza hija eżenti mill-applikazzjoni tal- artikolu preċitat." »Kien eċċepit illi l-art. 37 tal-Kostituzzjoni mhux applikabbli stante li l- Kap. 88 kien diġà fis-seħħ qabel it-3 ta' Marzu 1962. Għalhekk tgħodd l-eżenzjoni prevista mill-art. 47(9) tal-Kostituzzjoni. »Din il-qorti hija tal-fehma li r-rikorrenti ma setgħetx tavvanza l-pre- tensjoni tagħha a bażi tal-art. 37 tal-Kostituzzjoni. »L-espropriju sar skont id-disposizzjonijiet tal-Kap. 88 li kien fis-seħħ qabel l-1962. Skont l-art 47(9) tal-Kostituzzjoni l-art 37 tal-Kostituzzjoni ma jistax jiġi applikat għall-Kap. 88. … … … illi skont l-art. 47(9) tal- Kostituzzjoni, liġi li … kienet fis-seħħ qabel it-3 ta' Marzu 1962 ma tistax titqies leżiva għall-Kostituzzjoni – inkluż fil-każ tal-lum fejn si tratta tal-art. L-istess jingħad għal Att li jemenda jew li jissostitwixxi xi liġi magħmula f'dik id-data jew wara, basta li tali Att ma jkunx jagħmel xi waħda mill-affarijiet imsemmija fil-paragrafi (a) sa (d) tal- artikolu 47(9) – li ma jidhirx li huwa l-każ tal-lum. Billi d-disposizzjonijiet Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet tal-Kap. 88 kienu saved bl-art 47(9) tal-Kostituzzjoni ma tistax tiġi invokata vjolazzjoni tal-art 37 tal-Kostituzzjoni. »Għalhekk qiegħda tiċħad [sic] it-tieni eċċezzjoni. L-ewwel mistoqsija »"Għandu jitqies (a) li ttieħdet il-proprjetà sħiħa fil-2010 jew (b) illi ttieħdet pars dominii fl-1966 u ttieħed id-dritt residwali li tirċievi €19.57 fis-sena fl-2010?" »Il-partijiet it-tnejn jaqblu li t-tweġiba għandha tkun il-(b). »Ir-rikorrenti ssostni li hekk għandu jkun in vista tal-art. 19(5) tal-Kap. 88 li jgħid :- "Id-dominju pubbliku għandu min-natura tiegħu jdum għal dejjem, mingħajr ħsara għal xi għaqda b'rieda taż-żewġ naħiet jew xort'oħra skont il-liġi ta' dak id-dominju mal-fdal tal-proprjetà tal- art; u l-kera ta' għarfien li jistħoqq għalih qatt ma jitbiddel, min- għajr ħsara għall-effetti ta' xi għaqda, totali jew parzjali. Il-fdal ta' proprjetà tal-art miżmuma b'dominju pubbliku, bil-jedd għal kera ta' għarfien li jagħmel ma' dak il-fdal, għandu, għall-għanijiet kollha tal-liġi, jitqies li hu jedd immobbli minħabba l-ħaġa li magħha għandu x'jaqsam, u dak li minn żmien għal ieħor ikun sid dak il-jedd jista' jneħħih skont il-liġi kull meta jidhirlu." »Li kieku kellha din id-disposizzjoni tinqara waħedha, it-tweġiba għall- kwestit tkun il-(b). »Fl-istess waqt tajjeb jingħad illi fl-2006 kien hemm emendi għall-Kap. 88, u l-proviso tal-art 9(2) tal-Att I tal-2006 li jgħid illi meta tinħareġ dikjarazzjoni ġdida fil-konfront ta' artijiet suġġetti għal dikjarazzjoni ta' esproprju maħruġa qabel il-5 ta' Marzu 2003, allura l-kumpens għandu jiġi stabbilit abbażi tal-valur ta' dik l-art fid-data ta' meta jkun ġie notifikat xi avviż għall-ftehim dwar dik l-art. »Fil-każ tal-lum, jirriżulta mid-deċiżjoni tal-LAB1 illi l-fond kien espro- prjat fl-1949 bid-Dikjarazzjoni tal-Ufficjal li Jamminstra l-Gvern datata 19 ta' Awissu 1949. B'kuntratt tat-22 ta' Ottobru 1966, it-titolu nbidel għal dominju pubbliku. Fit-13 ta' Settembru 2010, kien hemm id- dikjarazzjoni tal-President fejn il-fond kien b'titolu ta' xiri assolut. »Għalhekk tgħodd id-dikjarazzjoni l-ġdida fil-konfront ta' proprjetà li diġà kienet soġġetta għal dikjarazzjoni ta' esproprju qabel l-5 ta' Marzu 2003, billi l-ewwel dikjarazzjoni kienet saret fl-1949. L-avviż ta' ftehim kien notifikat lir-rikorrenti fit-22 ta' Awissu 2011. Għalhekk il-kumpens kellu jinħadem fuq il-valur ta' dak iż-żmien. »Il-konsegwenza ta' dan hija li t-tweġiba għall-ewwel mistoqsija għandu jkun (a) u mhux (b) għaliex jekk għandu jittieħed il-valur ta' meta saret id-dikjarazzjoni tal-President il-ġdida, iż-żmien ikun l-2010 mhux l-1966. It-tieni mistoqsija »"Jekk it-tweġiba hija (a): kumpens ta' €1,397.87 u l-imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valur tal-2010, għat-teħid tal-proprjetà, jew huwa bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà?" Bord tal-Arbitraġġ dwar l-Artijiet (Land Arbitration Board). »Għandu jitqies jekk kienx hemm leżjoni tal-Art. »Riferibbilment għall-każ tal-lum, il-qorti tqis illi l-miżura li biha kien regolat l-użu tal-proprjetà tar-rikorrenti tissodisfa r-rekwiżit tal-legalità għaliex toħroġ mil-liġi, ossia l-Kap. »Huwa paċifiku li l-miżura jrid ikollha għan leġittimu billi l-art kienet intiża biex isir bini għal akkommodazzjoni soċjali. F'sitwazzjonijiet ta' dik ix-xorta, l-istat għandu marġini wiesa' ta' diskrezzjoni. Fl-istess waqt jidher li kien hemm ksur tal-principju tal-proporzjonalità. Il- kumpens li ngħata lir-rikorrenti kien fondat fuq il-valur tal-proprjetà u l- kera ta' għarfien li kienet ġiet iffissata fl-1966, iżda, kif ingħad aktar kmieni, dan kellu jsir fuq il-valur tal-proprjetà fl-2010. Il-valur fl-1966 kien €2,800 abbazi tar-rapport tal-perit tekniku. Il-valur fl-2010 abbażi tal-relazzjoni ipprezentata fl-LAB kien ta' €60,000. Għalhekk tirriżulta diskrepanza kbira fil-valur, bil-konsegwenza li l-kumpens li ngħata u li kien ibbażat fuq kera ta' għarfien ta' €1,397.87 ma kienx il-kumpens ġust u xieraq. Dan ġab żbilanċ inġust u manifest bejn l-interessi tal- istat u d-dritt ta' r-rikorrenti. »Għalhekk it-twegiba għall-mistoqsija (ii) huwa li l-kumpens de quo jikkostitwixxi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà . It-tielet mistoqsija Ir-raba' mistoqsija »In vista tat-tweġibiet ta' qabel, ma hemmx lok għal tweġiba għat-tielet mistoqsija. »In vista tat-tweġibiet ta' qabel, ma hemmx lok għal tweġiba għar- raba' mistoqsija. Il-ħames mistoqsija »L-art. 22(11)(ċ) tal-Kap. »"Il-kumpens dovut għall-akkwist b'xiri assolut ta' xi art, u s- somma li għandha tiġi ddepożitata skont dan l-artikolu, għandha tkun … fil-każ ta' bdil minn dominju pubbliku f'xiri assolut somma li tasal għaliha billi tiġI kapitalizzata bir-rata ta' wieħed punt erbgħa fil-mija tal-kera ta' għarfien fis-sena li tkun dovuta taħt id- disposizzjonijiet ta' din l-Ordinanza." »L-art. 39(2) tal-Kostituzzjoni jgħid:- »"Kull qorti jew awtorità oħra ġudikanti mwaqqfa b'liġi għad- deċiżjoni dwar l-eżistenza jew l-estensjoni ta' drittijiet jew obbligi ċivili għandha tkun indipendenti u imparzjali u meta l-proċeduri għal deċiżjoni bħal dik huma mibdija minn xi persuna quddiem qorti jew awtorità ohra ġudikanti bħal dik, il-każ għandu jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli." »L-art. 6(1) tal-Konvenzjoni jgħid:- »"Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u tal-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indi- pendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi. … … ... »Fl-ispeċifiku r-rikorrenti qiegħda tilmenta li fil-konfront tagħha jissuss- isti ksur tal-jedd tagħha għal smigħ xieraq, għaliex il-kumpens li Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet ngħatat kien predeterminat matematikament kif 22(11)(ċ) tal-Kap. jingħad tal-Artijiet għall-proprjetà li ngħata mill-Kummissarju »Fil-kawża tal-lum, jirriżulta li r-rikorrenti bdiet proċeduri quddiem il- Bord tal-Arbitraġġ dwar l-Artijiet, għaliex kienet qed tikkontesta l- kumpens li akkwista l-istat b'titolu ta' xiri assolut. Għalhekk id-dritt għal aċċess għall-qorti ma kienx ivvjolat għaliex ir-rikorrenti kellha d-dritt li taċċedi quddiem l-LAB sabiex tikkontesta l-kumpens. Il-fatt li mbagħad il- kumpens kien determinat abbażi tal-art 22(11)(ċ) m'għandux ifisser li kien hemm leżjoni tad-dritt għal smigħ xieraq għaliex din il-konsider- azzjoni u valutazzjoni saret mill-bord abbażi tal-provi li kellha quddiem- ha u tal-konsiderazzjonijiet li l-bord għamel sabiex jiddetermina fuq liema valur kellu jiġi stabbilit il-kumpens. »Għalkemm ir-rikorrenti għamlet sottomissjonijiet dwar ir-rimedju li għandu jingħata, fir-referenza kostituzzjonali li saret din il-qorti ma ġietx mitluba tagħti rimedju. Għaldaqstant il-qorti mhijiex sejra tagħmel konsiderazzjonijiet dwar dan l-aspett. »Għar-ragunijiet kollha premessi, il-qorti qiegħda twiegeb għad- domandi tal-onorabbli Qorti tal-Appell kif dedotti fid-digriet kamerali tagħha tal-15 ta' Marzu 2016 bil-mod illi gej:- »Għall-ewwel mistoqsija li taqra:- »"Għandu jitqies (a) illi ttieħdet il-proprjetà sħiħa fl-2010 jew (b) illi ttieħdet pars dominii – id-dominju pubbliku – fl-1966 u ttieħed id- dritt residwali – id-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena – fl-2010?" »Twiegeb li għandu jitqies illi ttieħdet il-proprjetà sħiħa fl-2010. »Għat-tieni mistoqsija li taqra:- »"Jekk it-twegiba hija (a): kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l- imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tal-proprjetà, jew huwa bi ksur tal-jedd għat- tgawdija tal-proprjetà?" »Twieġeb illi kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l-imgħaxijiet relativi jikkostit- wixxu ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà skont l-ewwel qrtikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad- Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali. »In vista li wiegbet (a) fil-każ tal-ewwel mistqosija, m'hemmx lok illi twieġeb għat-tielet, għar-raba' u għas-sitt mistoqsijiet. »Għall-ħames mistoqsija li taqra:- »"Jekk it-tweġiba hija (a): il-fatt illi l-kumpens huwa predeterminat matematikament kif irid l-art. 22(11)(ċ) tal-Kap. 88 huwa ċaħda tal-jedd għal aċċess għall-qorti għal-likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-proprjetà?" »Twieġeb illi l-fatt li l-kumpens huwa predeterminat matematikament kif irid l-artikolu 22(11)(ċ) tal-Kap. 88 mhuwiex ċaħda tal-jedd għal aċċess għall-qorti għal-likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-pro- prjetà. Għalhekk ma hemmx vjolazzjoni tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali. »L-ispejjeż ta' dan il-proċediment jibqgħu riservati għall-ġudizzju finali fl-imsemmija kawża fl-ismijiet Melina Galea Cavallazzi v. Il-Kummissarju tal- Artijiet" (rik. nru 23/11 GG).« Minn din id-deċiżjoni appella l-Kummissarju tal-Artijiet (illum l-Awtorità tal-Artijiet) u appellat inċidentalment l-attriċi. L-ewwel aggravju tal-appell ewlieni jolqod iċ-ċaħda tal-eċċezzjoni tal- kummissarju konvenut dwar l-inapplikabilità tal-art. 37 tal-Kostituzz- joni. L-aggravju hu illi l-konsiderazzjonijiet li għamlet l-ewwel qorti kienu fis-sens li l-eċċezzjoni kellha tintlaqa' iżda minkejja dan il-qorti ċaħdet l-eċċezzjoni. L-attriċi taqbel illi kien b'lapsus illi l-ewwel qorti qalet illi ċaħdet l- eċċezzjoni meta riedet tilqagħha. Billi l-iżball tal-ewwel qorti huwa ovvju, u l-aggravju ma huwiex kon- testat mill-attriċi, il-qorti tilqa' l-aggravju u sejra tħassar dik il-parti tas- sentenza li biha l-eċċezzjoni ġiet miċħuda u, minflok, sejra tilqa' l-eċċ- ezzjoni. Ngħaddu issa għall-aggravju fil-meritu, li jgħid hekk: »Illi fir-rigward tal-mistoqsijiet mertu tar-referenza, l-appellant ma jaq- bilx mal-konklużjoni tal-ewwel qorti u dan għaliex kemm l-appellant kif ukoll l-appellat, it-tnejn qablu u rrilevaw li l-proprjetà m'għandhiex tit- Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet qies bħallikieku ttieħdet sħiħa fl-2010 iżda għandha titqies minn din l- onorabbli qorti li l-proprjetà ttieħdet pars dominii – id-dominju pubbliku – fl-1966 u ttieħed id-dritt residwali – id-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena – fl-2010 (tweġiba (b)); »Illi kif anki sostniet l-appellata fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħha quddiem l-ewwel onorabbli qorti, ir-risposta hija (b) għaliex jekk wieħed jirreferi għall-artikolu 19(5) tal-Kap. 88, id-dominju pubbliku bil- jedd ta' kera ta' għarfien għandu jitqies li hu jedd immobbli. F'dan il- każ, il-pussess tal-proprjetà għadda għand l-esponent fl-1966, ċjoè meta seħħ l-akkwist b'titolu ta' dominju pubbliku u s-sidien f'dak l- istadju ma kien baqgħalhom l-ebda jedd fuq l-proprjetà in kwistjoni għajr id-dritt li jirċievu l-kera t'għarfien. B'hekk fl-2070, meta l-esponent imbagħad ikkonverta t-titolu ta' dominju pubbliku għal wieħed ta' xiri assolut, ai termini tal-Kap. 88, akkwista mingħand is-sidien id-dritt li jirċievi l-istess kera t'għarfien u mhux il-proprjetà fiżika nnifisha. Dan ikompli juri kemm l-ewwel onorabbli qorti, fl-umli opinjoni tal-esponent, ma kinitx korretta meta għażlet ir-risposta (a) minflok (b); »L-appellant isostni li bil-valuri tal-1966, kumpens ta' €19.57 fis-sena huma kumpens xieraq u proporzjonat u ma jiksirx il-jedd tat-tgawdija tal-proprjetà. Magħdud ma' dan, il-kurnpens ta' €1,397.87 u l-imgħax- ijiet relativi bil-valuri tal-2010 Ianqas ma jiksru l-jedd tat-tgawdija tal- proprjetà u dan għaliex jekk wieħed iħares lejn il-ġurisprudenza tal- Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem, partikolannent lejn il-każ Schembri and Others v. Malta deċiż nhar l-10 ta' Frar 2010, naraw kif il-Qorti Ewropea sostniet li għall-finijiet ta' kumpens wieħed irid iħares lejn il-mument meta l-proprjetà ttieħdet pars dominii u ċjoè fl-1966 u mhux lejn il-valur tal-proprjetà fl-2010: »Illi jekk nimxu skont ir-raġunamerrt tal-Qorti Ewropea u nirreferu għall-iskeda annessa mal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta naraw diversi ċifri li jgħinuna sabiex nikkalkolaw ir-rata ta' inflazzjoni. Jekk fl-1966 I- ammont ta' kera ta' għarfiem kien ta' €19.57 fis-sena, fl-2010, skont ir- rata ta' inflazzjoni, l-ammont ġie kkalkulat bħala €85.80 fis-sena. Jekk din ir-rata tiġi kkapitalizzata bir-rata ta' 1.4% tal-kera ta' għarfien (€85.80 × 100/1.4) skont l-artikolu 22(11)(ċ) tal-Kap. 88, l-ammont huwa dak ta' €6,128.37; »Dan l-ammont qed jinħadem skont kif suġġerit mill-Qorti Ewropea, liema ċifra hija 'l bogħod ħafna mill-ammont ta' kumpens ta' €60,000 jew €70,000 kif suġġeriti mir-rikorrenti u dan jindika kemm ir-rikorrenti qed titlob ammonti eżorbitanti fuq proprjetà ineżistenti u antikissima (tas-sena 1847) u li in vacuo, fl-1966, dan il-fond ġie stmat mill-Perit Alan Borg Olivier li kien jiswa €2,800.« L-attriċi wieġbet hekk: »Fuq dan l-aspett l-esponenti kienet argumentat illi r-risposta għall- ewwel domanda ta' referenza kienet ir-risposta (b) iżda issa li qrat is- sentenza appellata tħossha konvinta mir-raġunar tal-ewwel onorabbli qorti u taqbel magħha perfettament. »L-appellanti jressqu żewġ argumenti u cioè a) li fl-1966 ittieħed il-pars dominii u b) il-kumpens għandu jkun il-kumpcns ta' €19.57 fis-sena miżjud skond l-indiċi ta' inflazzjoni taħt il-Kap. 158 (€85.80) u kapitalizzat b'rata ta 1.4% = €6,128.37. »L-appellanti ma spjegaw xejn għaliex skond huma l-konklużjoni tal- ewwel onorabbli qorti li tapplika l-art 9(2) tal-Att I tas-sena 2006 mhux korrett u ma hemm ebda aggravju f'dan is-sens. Ir-raġunar tal-ewwel onorabbli qorti huwa loġiku u jagħmel ġustizzja. »Ma sar ebda appell fuq dak li rriżulta lill-ewwel onorabbli qorti li: »a) il-proċess ta' esproprju beda fl-1949. Dan jirriżulta mid-dikjar- azzjoni 934 tat-13 ta' Settembru 2010 tgħid hekk: »"B'dikjarazzjoni tal-Uffiċjal li kien jamministra l-Gvern tad-19 ta' Awwissu 1949, l-art hawn taħt imsemmija kienet meħtieġa … … ..."; »b) ġiet pubblikata t-tieni dikjarazzjoni presidenzjali – dan jirriżulta mill-imsemmija dikjarazzjoni numru 934 pubblikata fil-Gazzetta tal-Gvem fit-13 ta' Settembru 2010; »ċ) il-valur tal-art irid jkun il-valur fid-data tan-notifika tal-avviż ta' ftehim li sar fit-22 ta' Awwissu 2011. »L-ewwel onorabbli qorti kkonkludiet li, ġaladarba l-valur kellu jkun il- valur fid-data tan-notifika tal-avviż ta' ftehim, l-iktar data prossima bi tweġiba għad-domanda ta' referenza kienet id-data tas-sena 2010. »Apparti dan l-esponenti trid twieġeb għal xi punti argumentati mill- appellant: »a) Valur tal-art fis-sena 1966 – Il-qorti in prim'istanza nnominat lill- Perit Alan Borg Olivier li kkonkluda li fis-sena 1966 il-proprjetà kellha valur ta' €2,800 (valur li huwa wasal għalih meta għamel eżami komparattiv ta' kemm il-proprjetà kienet qed tinbigħ dawk iż- żminijiet). »L-appellanti jabbinaw il-kumpens mas-somma ta' €19.57 bħala kera ta' għarfien. Dan il-quantum, apparti li huwa effimeru, huwa valur li ma jirriflettix is-suq ta' dak iż-żmien iżda huwa bbażat fuq ir-rental values tas-sena 1939 b'żjieda ta' 40% – bejn 1939 u 1966 il-ħajja f'Malta inbidlet radikalment u mingħajr ma wieħed jidħol fl-istorja huwa mill-ewwel evidenti li tali quantum ma kienx marbut mar-rejaltajiet ta' Malta Indipendenti – żmien meta kien hemm boom kbir fil-proprjetà. »b) Apparti li l-quantum ta' €19.57 ma hux rejali, ma fih ebda mekkaniżmu ta' reviżjoni biex jirriflrtti awmenti fil-valur ta' pro- prjetà. Huwa ben magħruf li mill-lndipendenza 'l hawn bħala rule of thumb il-valur tal-proprjetà immobiljari f'Malla rdoppja kull għaxar snin. Apparti dan l-index of inflation tal-Kap. 158 ma jinkludix proprjetà immobiljari fil-basket ta' oġġetti u għalhekk ma jirriflettix l-awmenti fil-prezzijiet. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet »ċ) F'dan il-każ għandna l-benefiċċju ta' stimi peritali li ma ġewx kontestati billi ħadd ma talab xi perizja addizjonali. Mil-istimi peritali u anke mil-istimi tal-periti membri tekniċi tal-bord jirrizultaw is-segweti valuri »d) L-appellanti jirreferu għall-mekkaniżmu adottat mil-Qorti Ewropea. Anke hawn huwa evidenti li l-appellanti qed jaqilbu għal rasu l- prinċipju hemm stabilit. Se mai wieħed għandu jieħu l-valur tal- lum u jaħdem b'lura u mhux bil-kontra. Il-fallaċità tal-argumenti tal-appellanti toħrog mil-fatt li huma, mill-mekkaniżmu tagħhom, wasslu għal valur ta' €6,128.37 meta fil-kawża għandha stima determinata li fl-2010 l-valur huwa ta' €60,000. Kieku l-mekkan- iżmu kien korrett kien ikun viċin stima rejali u mhux ħames mili 'l bogħod.« Il-kwistjoni ewlenija, li fuqha jiddependu t-tweġibiet għall-mistoqsijiet l- oħrajn tar-referenza, hija din: x'ittieħed fl-2010, (a) il-proprjetà sħiħa jew (b) id-dritt residwali li tirċievi l-kera tal-għarfien billi l-proprjetà, nieqsa dak id-dritt residwali, kien ġà ttieħed fl-1966? L-ewwel qorti wieġbet illi ttieħdet il-proprjetà sħiħa u sejset l-argument tagħha fuq l-art. 9(2) tal-Att I tal-2006 (Att tal-2006 li jemenda l- Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet għal Skopijiet Pubbliċi): (2)(a) Il-President jista' dwar kull art li tkun suġġetta għal Dikjarazzjoni maħruġa qabel il-5 ta' Marzu 2003, joħroġ Dikjarazzjoni ġdida fejn jiġi dikjarat x'ikun l-ammont ta' kumpens li l-awtorità kompetenti tkun lesta li tħallas għal dik l-art li d-Dikjarazzjoni tkun tirreferi għaliha. Dik id-Dikjarazzjoni għandu jkollha flimkien magħha stima li ssir minn perit arkitett u meta jkun hemm disponibbli pjanta tal- art deskritta fid-Dikjarazzjoni; »Iżda meta tiġi maħruġa dik id-Dikjarazzjoni l-ġdida l-kumpens għandu jiġi stabbilit abbażi tal-valur ta' dik l-art fid-data meta jkun ġie notifikat xi avviż għall-ftehim dwar dik l-art, u fejn ebda avviż għall- ftehim ma jkun ġie hekk notifikat, skond il-valur tal-art kif ikun fl-1 ta' Jannar 2005. L-iżball li għamlet l-ewwel qorti kien li qieset illi d-dikjarazzjoni tal-2010 kienet dwar art li kienet ġà "suġġetta għal Dikjarazzjoni maħruġa qabel il-5 ta' Marzu 2003". Id-dikjarazzjoni tal-2010 iżda ma kinitx dwar art miżmuma bi proprjetà mill-attriċi iżda kienet dwar art "miżmuma mill-Gvern … b'titolu ta' Dominju Pubbliku", u kienet tolqot biss għalhekk dik il-parti tad-dritt ta' proprjetà li ma jaqax fid-dominju pubbliku, dak li sejjaħnilu d-dritt residwali. ta' dominju pubbliku u fl-2010 inkiseb id-dritt residwali. Għalkemm id- dritt ta' dominju pubbliku u d-dritt residwali huma t-tnejn drittijiet in re fuq l-istess art, ma humiex l-istess, u għalhekk ma jistax jingħad li d- dikjarazzjoni tal-2010 kienet tolqot l-istess dritt immobbli milqut fl- Fil-fatt ma kienet meħtieġa, u ma saret, ebda dikjarazzjoni dwar id-dominju pubbliku – pars dominii – billi dak id-dritt kien ġà miksub meta nħarġet id-dikjarazzjoni tal-2010: kien inkiseb fl-1966. Id-disposizzjoni tal-art. 9(2) tal-Att I tal-2006 għalhekk ma hijiex rele- vanti għall-għanijiet tal-kawża tallum u l-konklużjoni tal-ewwel qorti msejsa fuq dik id-disposizzjoni tal-liġi hija konsegwentement ħażina. It-tweġiba korretta għall-ewwel mistoqsija għalhekk hija illi (b) fl-1966 ittieħed id-dominju pubbliku li hu pars dominii, u fl-2010 ittieħed biss id-dritt residwali li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena. Ladarba t-tweġiba korretta hija din, qalet ħażin l-ewwel qorti li ma humiex meħtieġa tweġibiet għat-tielet, ir-raba' u s-sitt mistoqsijiet, u hija irrelevanti t-tweġiba mogħtija għat-tieni u l-ħames mistoqsijiet. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet Qabel ma tgħaddi biex twieġeb għall-mistoqsijiet li l-ewwel qorti qabżet, il-qorti tosserva illi waqt it-trattazzjoni bil-fomm l-attriċi insistiet illi ma sarx appell mid-deċiżjoni tal-ewwel qorti illi ma tweġibx għat- tielet, ir-raba' u s-sitt mistoqsijiet u għalhekk dik il-parti tad-deċiżjoni Din il-qorti tosserva iżda illi l-għan ta' dawn il-proċeduri ma huwiex illi taqta' l-kwistjoni bejn il-partijiet – kwistjoni li għadha pendenti quddiem il-qorti referenti u li trid tinqata' minn dik il-qorti – iżda illi twieġeb għall- mistoqsijiet magħmula mill-qorti referenti sabiex dik il-qorti tkun tista' mbagħad taqta' l-kwistjoni quddiemha b'mod li jkun kompatibbli mal- Kostituzzjoni u mal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Dritti- jiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali ["il-Konvenzjoni"]. jiġi frustrat jekk din il-qorti tħalli l-mistoqsijiet bla tweġiba, u jwassal – billi l-qorti referenti jkollha terġa' tagħmel il-mistoqsijiet li baqgħet bla tweġiba għalihom – biex il-proċeduri jitwalu għalxejn u ma jinqatgħux fi żmien raġonevoli. Il-qorti sejra għalhekk tgħaddi biex twieġeb għall-mistoqsijiet li baqgħu bla tweġiba u tibda bit-tielet mistoqsija: kumpens ta' dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-1966, għat-teħid tad-dominju pubbliku, jew huwa bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà? Għalkemm l-ewwel qorti qalet illi ma hijiex sejra twieġeb għal din il- mistoqsija, effettivament wieġbet għal parti minnha f'dik il-parti tas- sentenza li kienet il-meritu tal-ewwel aggravju tal-konvenut, viz. meta laqgħet (għalkemm bi żball qalet illi ċaħdet) l-eċċezzjoni tal-konvenuti illi l-art. 37 tal-Kostituzzjoni ma huwiex applikabbli għal dak li seħħ fl- L-istess għandu jingħad dwar id-drittijiet imħarsa fil-Konvenzjoni: id- disposizzjoni transitorja tal-art. 7 tal-Kap. 319 tgħid hekk: Ebda ksur tal-Artikoli 2 sa 18 (inklużi) tal-Konvenzjoni jew tal- Artikoli 1 sa 3 (inklużi) tal-Ewwel Protokoll li jsir qabel it-30 ta' April 1987 … … … ma għandu jagħti lok għal xi azzjoni taħt l-artikolu 4.« Billi t-teħid tad-dominju pubbliku kien att istantanju li seħħ fl-1966 u mhux kontinwat kif tgħid l-attriċi, jintlaqat bid-disposizzjoni tal-art. tal-Kap. 319 u ma jintlaqatx bil-Konvenzjoni. Għalhekk ma huwiex relevanti dak li tgħid l-attriċi illi, għax il-valur tal-proprjetà fl-1966 ġie stmat illi kien elfejn u tmien mitt euro (€2,800), mela l-kera ta' għarfien li, kapitalizzat kif trid il-liġi, jiġi jiswa elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87), ma huwiex kumpens xieraq u proporzjonat. It-tweġiba għat-tielet mistoqsija għalhekk hija illi t-teħid tad-dominju pubbliku fl-1966 ma għandux jitqies li sar bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà. Ngħaddu għar-raba' mistoqsija: kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l-imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat- teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, jew huwa bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-pro- prjetà? Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet L-attriċi tosserva illi: »L-iktar li jistgħu jitilgħu l-kumpens (€1,397) + interessi (€4,111) magħ- dudin flimkien huwa ta' €5,508. L-istima tal-proprjetà meta saret id- dikjarazzjoni presidenzjali (li skond l-art. 22 tal-Kap. 88 tgħaddi l- ownership tal-proprjetà) hija ta' €60,000. Dawn il-figuri waħedhom juru mingħajr dubju li hemm porzjon [recte, sproporzjon] kbir wiesgħa kemm hi wiesgħa l-marġini ta' apprezzament.« Dominju pubbliku huwa mfisser hekk fl-art. 19 tal-Ordinanza dwar l- Akkwist ta' Artijiet għal Skopijiet Pubbliċi ["Kap. 88"] li kienet fis-seħħ fiż-żmien relevanti: (5) Id-dominju pubbliku għandu min-natura tiegħu jdum għal dejjem, mingħajr ħsara għal xi għaqda b'rieda taż-żewġ naħiet jew xort'oħra skont il-liġi ta' dak id-dominju mal-fdal tal-proprjetà tal-art; u l- kera ta' għarfien li jistħoqq għalih qatt ma jitbiddel, mingħajr ħsara għall-effetti ta' xi għaqda, totali jew parzjali. Il-fdal ta' proprjetà tal-art miżmuma b'dominju pubbliku, bil-jedd għal kera ta' għarfien li jagħmel ma' dak il-fdal, għandu, għall-għanijiet kollha tal-liġi, jitqies li hu jedd immobbli minħabba l-ħaġa li magħha għandu x'jaqsam, u dak li minn żmien għal ieħor ikun sid dak il-jedd jista' jneħħih skont il-liġi kull meta jidhirlu. »(6) L-awtorità kompetenti ma tkun taħt ebda tirżin dwar dak li tista' tagħmel, minn żmien għal ieħor, b'art miżmuma minnha b'dominju pubbliku, bla ħsara tad-dmir tagħha li tħallas dak il-kera ta' għarfien li jkun jistħoqq fuqha tista' tħott kull tlugħ li jkun hemm fuq l-art u ma ttellax oħrajn flokhom, u tista' tbiddel kif trid l-użu li għalih l-art qabel kienet qiegħda ikollha l-jedd tiegħu kull utli li tħalli kull biċċa art li jkollha f'idejha b'dominju pubbliku, magħdud kull teżor li jinsab hemmhekk, bla ħsara f'dan il-każ tas-sehem li skont il-liġi jmiss lil dak li jkun sabu; u jkollha l-jedd tirrivendika dik l-art mingħand kull pussessur, saħansitra jekk dak il-pussessur ikollu jedd għal kera ta' għarfien dwar l-istess art. »(7) Il-bniedem bil-jedd jew il-bnedmin li flimkien għandhom il-jedd li jdaħħlu kera ta' għarfien ma jkunu qatt marbutin li jagħmlu f'xi jew fuq xi art jew f'xi jew fuq xi sehem tal-art, li dwarha huwa jew huma jkollhom il-jedd għal dak il-kera ta' għarfien, ebda xogħol li bil-liġi għandu jsir minn sid l-art; u lanqas ma għandu l-jedd tiegħu jew tagħhom għall-kera ta' għarfien ikun imtiefes hekk jew hekk bil-qirda, għal kollox jew f'sehem u minħabba kull kawża li tkun, ta' xi wħud mill- istrutturi jew kollha kemm huma li kienu mtellgħin fuq l-art minn qabel jew wara li l-art ittieħdet b'dominju pubbliku.« Għall-għanijiet tal-kawża tallum dak li hu relevanti hu illi "d-dominju pubbliku għandu min-natura tiegħu jdum għal dejjem, … … ...; u l- kera ta' għarfien li jistħoqq għalih qatt ma jitbiddel", u wkoll illi "lanqas ma għandu l-jedd … għall-kera ta' għarfien ikun imtiefes hekk jew hekk bil-qirda, għal kollox jew f'sehem u minħabba kull kawża li tkun, ta' xi wħud mill-istrutturi jew kollha kemm huma li kienu mtellgħin fuq l- art minn qabel jew wara li l-art ittieħdet b'dominju pubbliku". appuntu għax, bħall-canone fl-enfitewsi, il-kera ta' għarfien ma huwiex ħlas jew konsiderazzjoni għat-tgawdija tad-dominju pubbliku iżda biss "għarfien" tal-jedd residwali – dak li kull sena tirċievi somma flus – li jibqa' dejjem l-istess. Għalhekk, meta jittieħed dak il-jedd residwali ma jkun ittieħed ebda jedd ta' tgawdija tal-proprjetà nnifisha iżda biss il- jedd li ta' kull sena tirċievi ammont determinat ta' flus li qatt ma "jit- Mela l-kejl ta' dak il-jedd huwa mhux il-valur tal-proprjetà iżda l-valur tal-ammont li jitħallas kull sena, u huwa ħażin dak li qalet l- attriċi illi bid-dikjarazzjoni presidenzjali tal-2010 għaddiet il-proprjetà: kull ma għadda huwa l-jedd li tirċievi somma flus kull sena. ieħor, dak li qiegħed jittieħed illum ma huwiex id-dritt ta' tgawdija ta' proprjetà – dak ittieħed fl-1966 – iżda d-dritt li tirċievi somma flus kull sena li ma hijiex marbuta mat-tgawdija tal-proprjetà. Billi iżda d-dritt residwali huwa wkoll dritt ta' proprjetà tifdal il-kwistjoni jekk kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l-imgħaxijiet relativi huwiex kumpens xieraq u proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, jew huwiex bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet Il-quantum tal-kumpens tasal għalih bil-kapitalizzazzjoni tal-kera ta' għarfien bir-rata ta' wieħed punt erbgħa fil-mija (1.4%). L-awtorità kon- venuta tosserva illi din ir-rata hija x'aktarx ġeneruża meta mqabbla mar-rata tal-fidi ta' ċens perpetwu li hija ta' ħamsa fil-mija (5%)2. huwa minnu iżda l-kejl għandu jsur mhux mar-rata ta' fidi ta' ċens iżda bejn kemm jirrendi l-kera ta' għarfien ma' kemm jirrendi l-kumpens jekk jiġi investit fiż-żmien relevanti. Għalkemm huwa minnu wkoll illi, wara l-kriżi finanzjarja, ir-rata ta' mgħax fuq depożiti bankarji naqset drastikament, huwa minnu wkoll illi hemm opportunitajiet oħra ta' investiment li mqabbla magħhom ir-rata ta' kapitalizzazzjoni tal-kera ta' għarfien ma hijiex sfavorevoli, b'mod li l-attriċi tista' tikseb return paragunabbli jekk tinvesti l-kumpens. Barra minn hekk, il-kumpens imħallas f'somma kapitali għandu wkoll il-vantaġġ tal-funġibilità, b'mod li l-attriċi tista' tagħżel li tgawdi jew is-somma kapitali jew dak li dik is- somma tirrendi perjodikament. Il-qorti għalhekk twieġeb għar-raba' mistoqsija billi tgħid illi kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l-imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u proporzjon- at, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, u ma huwiex bi ksur tal- jedd għat-tgawdija tal-proprjetà. Din ir-rata tapplika meta ċ-ċens ma jkunx wieħed li jiġi rivedut perjodikament. Meta ċ- ċens ikun hekk rivedibbli l-kumpens għall-fidi jkun "daqs l-ammont taċ-ċens hekk rivedut kapitalizzat bil-medja tar-rata tal-imgħax li titħallas minn bank kummerċjali fuq depożiti li jkunu ta' xorta fissa fi żmien il-fidwa" – art. Ċiv. Ngħaddu issa għas-sitt mistoqsija: il-fatt illi l-kumpens huwa pre- determinat matematikament kif irid l-art. 22(11)(ċ) tal-Kap. ċaħda tal-jedd għal aċċess għall-qorti għal-likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-jedd residwali li tirċievi somma fissa fis-sena? L-ewwel qorti wieġbet għall-ħames mistoqsija li tixbaħ is-sitt waħda ħlief illi hija msejsa fuq l-ipotesi li fl-2010 ittieħdet il-proprjetà sħiħa u mhux biss id-dritt residwali. L-ewwel qorti sabet illi f'dik l-ipotesi ma hemmx ksur tal-jedd ta' aċċess għal qorti. L-attriċi ressqet appell inċidentali minn dik il-parti tas-sentenza u, għalkemm l-appell inċi- dentali nnifsu ma jibqax relevanti, billi ma hija meħtieġa ebda tweġiba għall-ħames mistoqsija, l-argumenti mressqa mill-attriċi huma wkoll relevanti għas-sitt mistoqsija. L-attriċi tistrieħ fuq sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kompetenza kostituzzjonali fit-28 ta' Jannar 2016 fl-ismijiet Av. Mark Muscat Triolo nomine v. Direttur tal-Artijiet 22(11) tal-Kap. 88], il-kumpens stabbilit meta proprjetà li kienet ġà f'idejn il-gvern, b'titolu temporanju, tiġi espro- prjata, huwa ffissat abbazi tal-kera ta' għarfien. B'hekk dan l-artikolu ma jagħmel l-ebda riferenza għall-valur realistiku tal-fond esproprjat, imma jfissa mekkaniżmu pre-datat għar-rata ta' kera ta' għarfien fis- sena 1939. »"Il-qorti taqbel mat-teżi tar-rikorrenti li l-kalkolu impost bil-liġi, li effett- ivament jorbot lill-Bord ta' Arbitraġġ dwar Artijiet, huwa wieħed mekkaniku u formalistiku. Fil-każ odjern, billi l-proprjetajiet għaddew fil- pussess tal-gvern wara li ġew demoliti fit-Tieni Gwerra Dinija, il-kera ta' għarfien bdiet titħallas fis-sena 1943 fl-ammont ekwivalenti llum għal €698.50. Dan l-ammont ma ġie rivedut qatt, lanqas meta ttieħdet mill-gvern b'titolu ta' pussess u użu fl-14 ta' Jannar 1981 u lanqas meta għadda b'dominju pubbliku fis-17 ta' Settembru 1993. Is-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili tat-28 ta' Jannar 2016 tħassret b'sentenza ta' din il-qorti tat-30 ta' Settembru 2016. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet »… … … Fil-materja tad-drittijiet fondamentali, jispetta lill-istat li jiġ- ġustifika li l-azzjonijiet tiegħu ma jikkostitwixxux interferenza abbużiva fil-jeddijiet taċ-ċittadin. »Illi l-kumpens offrut ta' €68,949.45 huwa ikkalkolat skont l-artikolu 19(3) tal-Kap 88. »Illi l-Perit Godwin Bibiano ipprospetta tliet valutazzjonijiet u cioè: »(i) valutazzjoni tas-sit attwali (2014) - €1.5 miljun; »(ii) valutazzjoni tas-sit f'1945 - €3,925; »(iii) valur ta' din il-valutazzjoni f'2010 - €432,000. »Huwa kkonkluda li l-valur tal-ispazju imsemmi fis-sena tal-espro- prjazzjoni, u cioè fit-13 ta' Settembru 2010 huwa €432,000. »Il-qorti m'għandhiex għalfejn tiskarta l-konklużjoni tal-espert u ssib li l- artikolu 19(3) tal-Kap 88 applikat fil-każ odjern huwa lesiv tal-jeddijiet tar-rikorrenti għall-kumpens ġust u xieraq billi joffri kumpens irriżorju fiċ-ċirkostanzi.« Iżda dan l-argument – barra milli aktar jolqot id-dritt għall-ħarsien tat- tgawdija tal-proprjetà milli l-jedd ta' aċċess għal qorti – meta applikat għall-każ tallum huwa msejjes fuq il-premessa li dak li qiegħed jit- tieħed huwa l-proprjetà u mhux id-dritt residwali li titħallas somma flus fis-sena. Rajna4 illi din il-premessa hija żbaljata, u li hu relevanti ma hux kemm tiswa l-proprjetà iżda kemm jirrendi l-kumpens. L-attriċi iżda tkompli tgħid illi l-art. 22(11)(ċ), billi ma jħalli ebda diskrezzjoni lill-Bord ta' Arbitraġġ dwar Artijiet ["il-Bord"] fil-likwidazz- joni tal-kumpens, effettivament iċaħħad minn aċċess għal qorti: »… … … għalkemm formalment l-esponenti tista' taċċedi quddiem il- Bord, però, tmur jew ma tmurx, ir-riżultat ser jibqa' l-istess għaliex il- Bord ma ghandu l-ebda dritt jidħol fil-kwistjoni jekk il-kumpens hux ġust jew adegwat. »Il-process huwa "a sham". »Biex jingħad li individwu verament għandu aċċess għall-qorti, dan ifisser li għandu dritt mhux biss li jidhol ġewwa l-awla u jitħalla jitkellem iżda li l-każ tiegħu jinstema' u jiġi trattat [u] ikollu possibilità (però mhux garanzija) li jkollu suċċess. Huwa jadixxi l-qorti biex il-vertenza tiġi trattata fil-veru sens tal-kelma u mhux biex ikollu observer status. Fil-każ odjern, l-applikazzjoni tal-art. 22(11)(ċ) tirrelega lill-esponenti għal observer – u jgħid x'jgħid, huma x'inhuma l-provi – ir-riżultat huwa l-istess u huwa riżultat pre-determinat minn qabel ma bdiet il-kawza. Il- prezz huwa tas-sena 1939 – xejn iktar u xejn inqas – prezz li ma jinbidilx u a jistax jinbidel.« Iżda biex jingħad li hemm aċċess għal qorti (jew tribunal ieħor) ma huwiex meħtieġ li dik il-qorti ma tkun marbuta b'ebda liġi fid-deċiż- jonijiet tagħha. Anzi, il-qorti hija dejjem marbuta bil-liġi li f'xi każijiet tħalli marġini ta' diskrezzjoni u f'oħrajn le. Wara kollox, iċ-ċertezza tad- dritt ukoll hija valur u din iċ-ċertezza tonqos jekk, kif trid l-attriċi, tingħata diskrezzjoni lill-Bord li jagħżel hu r-rata ta' kapitalizzazzjoni f'kull każ partikolari. Rajna wkoll illi r-rata imposta mil-liġi ma hijiex waħda irraġonevoli jew li toħloq sproporzjon jew b'xi mod ieħor tikser id-dritt ta' ħarsien ta' proprjetà. Għalhekk ma hemm xejn ħażin illi l- Bord ikollu kriterju oġġettiv u prevedibbli, aktar milli wieħed soġġettiv u diskrezzjonali, li fuqu jsejjes id-deċiżjoni tiegħu. L-attriċi tistrieħ ukoll fuq din is-silta minn sentenza tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ ta' Ashingdane v. ir-Renju Unit5: Fil-każ ta' Ashingdane l-ostakolu għall-aċċess għal qorti kien dispos- izzjoni tal-liġi li tagħti immunità lil ċerti individwi u awtoritajiet, u mhux disposizzjoni tal-liġi li tirregola kif il-materja quddiem il-qorti għandha tiġi determinata. Is-silta sħiħa li minnha siltet parti l-attriċi tgħid hekk: 28 ta' Mejju 1985, rikors nru 8225/78. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet Fil-każ tallum, kontra dak li ġara fil-każ ta' Ashingdane (għalkemm għandu jingħad ukoll illi lanqas fil-każ ta' Ashingdale ma nstab li kien hemm ksur tal-art. 6 tal-Konvenzjoni), ma hemm ebda ostakolu biex l- attriċi tressaq il-każ tagħha quddiem qorti jew tribunal imwaqqaf b'liġi. Il-fatt imbagħad li dik il-qorti jew tribunal taqta' l-każ fit-termini stretti imposti mil-liġi ma jnaqqas xejn mill-jedd li tadixxi dik il-qorti jew Relevanti għall-każ tallum hija din is-silta mis-sentenza tal- Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ ta' Z. u oħrajn v. ir- 10 ta' Mejju 2001, rikors nru 29392/95. Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet Fil-fatt, kif ġà ingħad 7 , l-argumenti tal-attriċi aktar jolqtu d-dritt ta' tgawdija tal-proprjetà milli d-dritt ta' aċċess għal qorti u, kif rajna8, ma hemm ebda ksur tal-jedd ta' tgawdija tal-proprjetà. Il-qorti għalhekk twieġeb għall-mistoqsija billi tgħid illi l-fatt illi l-kum- 22(11)(ċ) tal- Kap. 88 ma huwiex ċaħda tal-jedd għal aċċess għal qorti għal-likwid- azzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-jedd residwali li tirċievi somma fissa fis-sena. trid illi: L-aħħar aggravju tal-attriċi fl-appell inċidentali jolqot id-deċiżjoni tal- ewwel qorti illi ma tagħmilx konsiderazzjonijiet dwar rimedju. L-attriċi »… … … din il-qorti, apparti li tagħti risposta għad-domandi ta' referenza, għandha wkoll taghti rimedju xieraq (a) biex tagħti effett għall-konklużjonijiet tagħha u (b) biex l-esponenti tiġi mogħtija danni non-pekunjarji g'ħal-leżjoni sofferta u li għadha qed issofri.« Il-kwistjoni hija x'aktarx akkademika billi d-disposizzjoni tal-liġi li dwar- ha saret ir-referenza ma nsabitx li twassal għal ksur ta' drittijiet fonda- mentali tal-attriċi. Il-qorti żżid tosserva wkoll illi ma huwiex kompitu tal- qorti li lilha ssir referenza li tagħti rimedju: il-kompitu tal-qorti hu illi twieġeb għall-mistoqsijiet li jsirulha biex hekk tidderieġi lill-qorti refer- enti tiddisponi mill-kwistjoni li jkollha quddiemha b'mod kompatibbli mal-Kostituzzjoni u mal-Konvenzjoni biex ma jkun hemm ebda ksur ta' drittijiet fondamentali. Jekk il-għan ta' dan l-eżerċizzju huwa li l-kwi- stjoni quddiem il-qorti referenti tinqata' b'mod li ma jkunx hemm ksur ta' drittijiet ikun kontro-sens li jingħata rimedju għal ksur li, appuntu għax il-qorti referenti timxi kif iridu t-tweġibiet għar-referenza, ma jseħħx. Dan l-aggraju huwa għalhekk miċħud. Il-qorti għalhekk tiddisponi mill-appell ewlieni u mill-appell inċidentali billi tiċħad l-appell inċidentali u tilqa' l-appell ewlieni tħassar is- sentenza appellata u, minflok, twieġeb hekk għall-mistoqsijiet li saru mill-Qorti tal-Appell: twieġeb għall-ewwel mistoqsija billi tgħid illi fl-1966 ittieħed id- dominju pubbliku li hu pars dominii, u fl-2010 ittieħed biss id- dritt residwali li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċent- eżmu (€19.57) fis-sena; ii. ma hijiex meħtieġa tweġiba għat-tieni mistoqsija; twieġeb għat-tielet mistoqsija billi tgħid illi t-teħid tad-dominju pubbliku fl-1966 ma għandux jitqies li sar bi ksur tal-jedd għat- tgawdija tal-proprjetà; twieġeb għar-raba' mistoqsija billi tgħid illi kumpens ta' elf, tliet mija u sebgħa u disgħin euro u sebgħa u tmenin ċenteżmu (€1,397.87) u l-imgħaxijiet relativi huwa kumpens xieraq u Melina Galea Cavallazzi v. Kummissarju tal-Artijiet proporzjonat, bil-valuri tal-2010, għat-teħid tad-dritt li tirċievi dsatax-il euro u sebgħa u ħamsin ċenteżmu (€19.57) fis-sena, u ma huwiex bi ksur tal-jedd għat-tgawdija tal-proprjetà; v. ma hijiex meħtieġa tweġiba għall-ħames mistoqsija twieġeb għas-sitt mistoqsija billi tgħid illi l-fatt illi l-kumpens 22(11)(ċ) tal- Kap. 88 ma huwiex ċaħda tal-jedd għal aċċess għal qorti għal- likwidazzjoni tal-kumpens għat-teħid tal-jedd residwali li tirċievi somma fissa fis-sena. Tibgħat l-atti lura lill-Qorti tal-Appell sabiex jitkompla s-smigħ u sabiex ukoll ikunu regolati l-ispejjeż ta' dan l-episodju, kemm dawk tal-ewwel grad u kemm dawk ta' dan l-appell. Giannino Formosa Scalpello Mallia German Mercieca Hounsell Noel Calabrese Mercieca Hounsell Silvio Vella-Critien President Deputat Reġistratur mb