QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA ONOR. IMĦALLEF TONI ABELA LL.D. Illum, it-Tlieta, 15 ta' Ġunju, 2021 Rudolph Ozen u Tiziana Ozen Bezzina detenturi tal-karta tal-identita' bin-numri 1478279M u 6587644M rispettivament vs Rodrick Raines detentur tal-karta tal-identita' bin-numru 979572M Rat ir-rikors ġuramentat tal-Atturi konjuġi Ozen ippreżentat fl-24 ta' Mejju 2018 u maħluf fit-23 ta' April 2018 minn Rudolph Ozen li permezz tiegħu talbu s-segwenti:- Illi l-esponenti kienu daħlu fi ftehim ta' appalt mal-intimat jagħmel xogħolijiet ta' kostruzzjoni ta' dar fl-indirizz 11, Triq Katakobi, Ta' Sannat, liema xogħolijiet kellhom jitlestew sal-aħħar ta' Awwissu tas-sena 2017. Illi l-partijiet ftehmu dwar il-prezzijiet tax-xogħolijiet u l-materjal, skont il-lista annessa u markata Dok. Illi l-partijiet ftehmu illi l-intimat kellu jitħallas għal kull sular wara li jitlesta minnu tali sular u jsir il-kejl u l-kalkolu relattiv mill-perit tal- esponenti. Illi l-intimat beda l-esekuzzjoni tax-xogħolijiet f'April tas-sena 2017. Madanakollu sa mill-bidu nett, bdew jinqalgħu diversi problemi mill- istess intimat. Illi l-intimat, b'mod arbitrarju u mingħajr l-ebda raġuni valida, iddeċieda ma jsegwi il-pjanti tal-binja u l-istruzzjonijiet tal-perit u l-partijiet, u saħansitra ma beniex partijiet mill-basement level. Illi di piu` parti mix-xogħolijiet illi saru fil-basement level, senjatament is-saqaf tal-istess, sar b'mod ħażin u mhux kif tirrikjedi s-sengħa u l- arti, u dan b'dannu għall-esponenti. Illi minkejja l-imsemmijin xogħolijiet ħżiena u l-fatt li l-intimat ma beniex il-basement level kollu, appena huwa dehrlu li kien lesta l-imsemmi sular, huwa talab lill-esponenti u għamel pressjoni fuq l-istess sabiex iħallsuh għas-sular in kwistjoni, liema ħlas, kif jirriżulta mill-annessi irċevuti fiskali mmarkati Dok. RS2, sar mill-esponenti. Illi inoltre l-intimat naqas milli josserva r-regolamenti u liġijiet relatati mill-Health and Safety, kif jirriżulta mill-annessi rapport immarkati Dok. Illi apparti l-ksur lampanti tal-imsemmijin liġijiet u regolamenti, l-intimat kien vjolenti fil-konfront tal-uffiċjali li spezzjonaw il-fond in kwistjoni, u addirittura aggredixxa lill-istess billi waddab travi tal-ħadid fid- direzzjoni tagħhom. Illi b'konsegwenza tal-aġir irresponsabbli tal-intimat, kien hemm riskju illi jiġi mwaqqaf ix-xogħol fil-fond mill-awtoritajiet kompetenti, u kien biss wara li l-esponenti daħlu personalment responsabbli għal tali health and safety tas-sit tal-kostruzzjoni illi x-xogħol tħalla għaddej mill-uffiċjali jirriżulta wkoll minn dikjarazzjoni illi ġew imġiegħla jiffirmaw l-esponenti f'dan ir-rigward, kopja ta' liema qed tiġi annessa u mmarkata Dok. Illi aktar minn hekk, minkejja li l-intimat kien ikkummissjonat jagħmel ix-xogħolijiet u jġib il-materjal, huwa kien ta' spiss jobbliga lill-esponenti iffittxulu huma stess il-materjal illi huwa kellu bżonn. Illi dawn ir-rikjesti irraġjonevoli illi l-intimat qajjem wara li ġew maqbula u kkumissjonati lilu x-xogħolijiet, kienu jsiru minnu lill-esponenti bit- theddid li kien ser iwaqqaf ix-xogħolijiet kemm-il darba l-esponenti ma kienux se jagħmlu li jgħid hu. Illi in oltre` ta' spiss kien jinqala diżgwid mal-ġirien tal-esponent minħabba l-aġir irresponsabbli tal-intimat. Illi naturalment dan kollu ikkawża lill-esponenti ħafna ansjeta, telf ta' ħin mix-xogħol u spejjeż mhux antiċipati. Illi b'wiċċ tost, illegalment u abbużivament, l-intimat ħa l-generator tal- esponenti minn fuq is-sit mingħajr il-kunsens tagħhom u mar jagħmel xogħolijiet bl-istess bnadi oħra, u minkejja li ġie mitlub jirritorna l-istess għal diversi drabi, irrifjuta li jagħmel dan għal tlett xhur sħaħ. Illi appena l-intimat lesta parti kbira mill-ground floor level huwa talab lill-esponenti ħlasijiet bil-quddiem għax-xogħolijiet li kien qed jagħmel u fl-istess ħin informa lill-esponenti illi kien ser jipposponi x-xogħlijiet li kien għad fadal minħabba impenji oħra li kellu. Illi meta l-esponenti insistew illi dan ma kienx aċċettabbli, l-intimat insista mal-perti tal-esponenti sabiex isir il-kejl u l-kalkolu tax-xogħlijiet li huwa kien għamel, u fl-istess ħin informa lill-perit illi huwa ma kienx bi ħsiebu jkompli x-xogħolijiet lilu kkummissjonati. Illi minkejja li ġie mwissi mill-perit tal-esponenti sabiex ikompli x- xogħolijiet, anke kif jirriżulta mill-ittra mibgħuta mill-perit lill-esponenti, kopja ta' liema qed tiġi annessa u mmarkata Dok. RS5, l-intimat abbanduna l-lant tax-xogħol u rrifjuta li jkompli l-istess. Illi minkejja li ġie interpellat ikompli x-xogħlijiet, anke permezz ta' ittra uffiċjali, kopja ta' liema qed tiġi annessa u mmarkata Dok. RS6, l- intimat irrifjuta u ġab kull skuża għall-istess, saħansitra anke li ma kellux grazzja mal-esponenti. Illi rinfaċċjat b'dan ix-xenarju, r-rikorrenti kellhom ifittxu appaltatur ieħor sabiex jitkompla u jitlesta fil-proprjeta su-indikata, b'dan illi daħlu fi spejjeż ulterjuri sabiex terzi jeżegwixxu x-xogħol illi l-intimat kien obbliga ruħhu illi jwettaq. Illi konsegwenza ta' dan, l-esponenti kellhom iħallsu lit-terz illi huma suċċessivament qabbdu sabiex tax-xogħlijiet jeżegwixxu ammont akbar minn dak miftiehem mal-intimat. Illi apparti minn hekk, sakemm instab minnhom appaltatur ieħor ikompli fejn ħalla l-intimat, l-esponenti tilfu ħafna żmien prezzjuż. Illi partikolarment, kif jirriżulta mir-rapport anness u mmarkat Dok RS7, l-esponenti inkorrew spejjeż ulteruri fl-ammont ta' tlett elef disa mija u sebgħin Euro (€3,970) sabiex ix-xogħolijiet li kellu jwettaq l-intimat isiru mill-appaltatur il-ġdid. Illi in oltre`, apparti l-ammont imsemmi fil-punt preċedenti, l-esponenti inkorrew ukoll sitt elef u tmin mitt Euro (€6,800) żejda b'konsegwenza tal-fatt li kellhom jiġu varjati x-xogħolijiet, stante li ma nstabx appaltatur illi seta' jagħmel ix-xogħolijiet eżattament kif miftiehma mal-intimat. Kopja tal-fattura relattiva annessa u mmarkata Dok. Illi aktar minn hekk, b'konsegwenza tal-inadempjenza u n-nuqqasijiet tal-intimat, ix-xogħlijiet illi kellhom jiġu eżegwiti waqgħu lura, u għaldaqstant mhux talli ma tlestewx sa Awissu tas-sena 2017, iżda għadhom għaddejjin, u huwa antiċipat illi jitlestew f'Awwissu tas-sena 2018, ossia tnax-il xahar tard miż-żmien miftiehem mal-intimat, b'dan illi l-esponenti tilfu tnax-il xahar kera fuq il-fond fejn huma qed joqgħodu sakemm jitlesta l-fond in kwistjoni. Illi l-għemil tal-intimat ikkawża danni lir-rikorrenti, u dan kif ser jiġi pruvat fil-mori ta' dawn il-proċeduri. Illi fiċ-ċirkostanzi r-rikorrenti ma kellhomx għażla oħra ħlief li jintavolaw din il-kawża; Għaldaqstant, jgħid l-intimat għaliex m'għandhiex din l-Onorabbli Qorti prevja kull dikjarazzjoni xierqa u opportuna: 1. Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat naqas milli jħares il-kundizzjonijiet tal- ftehim bejn il-partijiet meta abbanduna x-xogħolijiet li hu kien tqabbad jagħmel għar-rikorrenti fil-fond tagħhom 11, Triq il-Katakobi, Ta' Sannat; Tiddikjara li l-intimat huwa responsabbli għad-danni mġarrbin mir- rikorrenti b'riżultat tan-nuqqasijiet u l-inadempjenza tal-intimat, inklużi l- ammonti addizzjonali mħallsa lil terzi għax-xogħolijiet li kellu jeżegwixxi l-intimat, l-ispejjeż inkorsi mir-rikorrenti għax-xogħolijiet żejda li kienu kostretti jagħmlu, telf ta' kirjiet u spejjeż oħra, bl-imgħaxijiet legali. Tillikwida danni msemmija fil-punt preċedenti, okkorrendo bl-opera ta' Tikkundanna u tordna lill-intimat sabiex iħallas id-danni hekk likwidati lir- Bl-ispejjeż, inkluż dawk tal-ittra uffiċjali datata 26 ta' Frar 2018 u bl- imgħaxijiet legali sad-data tal-pagament effettiv kontra l-intimat, li minn issa huwa nġunt in subizzjoni." Rat ir-risposta ġuramentata tal-konvenut Rodrick Raines ppreżentata fil-31 ta' Mejju 2018 u maħlufa minnu fl-istess data li permezz tagħha wieġeb is- segwenti:- Illi huwa evidenti għall-aħħar li dina l-azzjoni hija intiża unikament sabiex l-atturi ma jħallsux lill-esponenti għax-xogħolijiet li huwa wettaq fuq inkarigu tagħhom stess. Fil-fatt, qabel dina l-kawża l-esponenti kien kostrett jintavola kawża quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) fl- ismijiet Roderick Raines vs Sammut Khattabi et (Avviż numru GM 63/2018) sabiex l-atturi jiġu kkundannati jħallsuh. Illi l-esponenti ma kompliex bix-xogħlijiet wara li l-atturi rrifjutaw li jħallsuh, u dana minkejja talbiet ripetuti f'dak is-sens. Għaldaqstant l- esponenti ma jista' qatt jiġi miżmum responsabbli għal kwalunkwe telf konsegwenzjali li setgħu inkorrew l-atturi. Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost l-atturi jridu jippruvaw li huma tassew inkorrew danni, l-entita` tad-danni li sofrew, u li huma għamlu dak kollu possibbli sabiex jimminimizzaw id-danni li allegatament sofrew. Sabiex ma jkun hemm ebda ekwivoku l-esponenti qiegħed jikkontesta bil-qawwa kull pretensjoni avvanzata mill-atturi. Illi mingħajr preġudizzju għall-ġeneralita` fl- eċċezzjonijiet preċedenti, l-esponenti jikkontesta u jopponi għal dak li jingħad mill-atturi fil-paragrafi numerati 3,4,5,6,7,8,9,10,11,12,13,14, 15,16,17,18,23,24,25,u 26. Apparti minn hekk ħafna minn dak li qiegħdin jallegaw l-atturi huwa totalment superfluwu għall-mertu ta' dina l-proċedura. Il-kawża għandha tiġi għalhekk stradata sabiex ma jinħeliex ħin f'ħafna provi inutili. ta' dak eċċepit Illi dak li jingħad mill-atturi fil-paragrafu 24 tar-rikors tagħhom jeħtieġ li jiġi spjegat sewwa għaliex ma jiftiehemx. Li hu zgur huwa li l-esponenti ma jista' jiġi qatt miżmum responsabbli għal kwalunkwe tibdiliet li setgħu iddeċidew li jimplimentaw l-attur. Fl-istess mod l-eċċipjenti l- anqas ma jista' jiġi miżmum responsabbli għal spejjeż li l-atturi kienu dejjem ser jinkorru. Apparti minn hekk Dokument RS8 żgur li ma huwiex fattura." Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-dokumenti li ġew esebiti in atti; Qrat ix-xhieda fil-kawża; għas-sentenza. Rat il-verbal tal-udjenza tal-15 ta' April 2021 fejn il-kawża tħalliet għal-lum Punti ta' fatti Fi Frar tas-sena 2017, il-Konvenut kien mqabbad mill-Atturi, bl- intervent ta' missier l-Attriċi Emanuel Bezzina jew , sabiex iwettaq xogħol ta' kostruzzjoni fi plot li jinstab f'11,Triq il-Katakombi, Salina, limiti tan-Naxxar. Dan ix-xogħol ta' appalt ġie mifiehem skont ir-rati elenkati f'Dok RS1 (ara affidavit Atturi a' fol 8. u 79 u 84 para 1 u 2 limitatament sa fejn jaqbel ma dak dikjarat fl-affidavit tal-Konvenut paragrafi a u b a' fol 193). Il-Konvenut beda jeżegwixxi dawn ix-xogħolijiet taħt l-istruzzjoni tal- Perit Henry Borg Schembri (ara xhieda tal-Perit a' fol 115). Il-Konvenut baqa' jeżegwixxi dawn ix-xogħolijiet sakemm r-relazzjoni tiegħu mal-Atturi ġiet rotta b'konsegwenza ta' nuqqas ta' qbil li żviluppa bejniethom fuq il-ħlasijiet li kellhom ikunu dovuti (ara affidavit tal-Konvenut a' fol 194 para q sa t u xhieda attriċi a' fol 170 faċċata 2). B'riżultat ta' dan id-diżgwid, il-Konvenut iddeċieda jieqaf mill-eżekuzzjoni ta' dan ix-xogħol tal-appalt u nforma b'din id-deċiżjoni lil Perit Henry Borg Schembri. Minħabba f'hekk il-Perit imsemmi bagħat jinforma lill-Atturi bid- deċiżjoni tal-konvenut permezz ta' ittra datata 17 ta' Novembru 2017 (a' fol 51) kif ġej: L-Atturi suċċessivament iddeċidew minn rajhom ifittxu appaltatur ieħor sabiex jitkompla u jitlesta x-xogħol oriġinarjament appaltat lill- konvenut (ara premessa numru 20 sa 21 a' fol 3, affidavit atturi para 28 a' fol 82 u 87). Dan ix-xogħol tlesta fis-sena 2018 (affidavit atturi para 30, xhieda missier l-attriċi Emanuel Bezzina a' fol 128, kontro-eżami attriċi a' fol Fil-25 ta' April 2018, l-Konvenut għadda biex jippreżenta kontra l- atturi azzjoni quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Ċivili) għal ħlas ta' kreditu dovut lilu. Dan xpruna lill-Atturi u missier l-Attriċi Emanuel Bezzina sabiex, fl- 24 ta' Lulju 2018, jagħmlu rapport lill-Pulizija fejn akkużaw lill-Konvenut ta' approprjazzjoni ta' generator proprjetá tagħhom fix-xhur ta' Mejju u Ottubru Konsegwentament il-Konvenut spiċċa akkużat quddiem il-Qorti tal- Maġistrati (Malta) li kkommetta r-reat ta' ragion fattasi ai termini tal-artikolu 85 tal-Kap. Il-Konvenut iżda ħareġ liberat minn din l-akkuża b'sentenza mogħtija fis-6 ta' Frar 2019 (Dok RV4 a' fol 202). Fid-29 ta' Novembru 2019, missier l-Attriċi reġa ttenta jipproċedi kontra l-Konvenut, din id-darba quddiem it-Tribunal għal Talbiet Żgħar, għal ħlas ta' somma rappreżentanti telf ta' kirjiet ta' dan il-generator. iżda ċaħad din it-talba b'deċiżjoni mogħtija fid-29 ta' Novembru 2019 (ara Dok RV 5 a' fol 210). B'din l-azzjoni l-Atturi iqiegħdin ifittxu lill-Konvenut għar-riżarċiment tad-danni derivanti minn inadempjenza kontrattwali minħabba li abbanduna x-xogħolijiet li l-atturi qabbduh jagħmel. Punti ta' Liġi Ma hemmx kontestazzjoni li l-lanjanza odjerna tikkonċerna kuntratt ta' appalt. Dan jingħad anke fl-ewwel premess tar-rikors ġuramentat tal- Kif ġie diverżi drabi ritenut, biex kuntratt bħal dan ikun jiswa, ma huwiex meħtieġ li jsir u jiġi miftiehem bil-kitba (ara Vassallo Builders Group Limited vs Malta Development Corporation, Qorti Ċivili Prim' Awla, 2 ta' Mejju 2002). Huma tlieta r-rimedji disponibbli lill-atturi qua appaltanti fil-konfront inadempjenti: ir-rimedju kontemplat fil-Liġi b'mod speċifiku għall-appalt taħt is-sub-inċiż 3 tal- tal-Kap.16, ir-rimedji ġenerali kontemplati fil-Liġi għall-inadempjenza kontrattwali taħt l-Artikolu 1069 jew l-Artikolu 1127 tal-Kap.16 tal-Liġijiet ta' Malta. L-artikolu 1640 (3) tal-Kodiċi Ċivili jiddisponi hekk: "Jekk ikun hemm raġuni valida biex iħoll il-kuntratt, min jagħti x-xogħol għandu jħallas biss lill-appaltatur somma li ma tkunx iżjed mill-ispejjeż tal- appaltatur u l-valur tax-xogħol, wara li jittieħed qies tal-utilità ta' dawk l- ispejjeż u dak ix-xogħol lil min ikun ta x-xogħol kif ukoll id-danni li dan ikun (Emfażi ta' din il-Qorti). Mill-fatti kif jirriżultaw mill-kawża li l-Atturi kommittenti ma aġixxewx fil-konfront tal-Konvenut appaltatur billi qabel xejn ħallew unilateralment il- ftehim ta' appalt skont kif provdut fl-Artikolu 1640 tal-Kodiċi Ċivili . F'dan il- każ kien il-konvenut li ma riedx ikompli x-xogħol u dan kif jidher mill-ittra tal- Perit Henry Borg Schembri lill-Atturi (a' fol 51). Ma jistax ikun għalhekk li bl-azzjoni odjerna l-Atturi qed ifittxu li jinvokaw ir-rimedju speċifiku għall-appalt taħt l- artikolu 1640(3) tal-Kap. Dan l-artikolu huwa maħsub sabiex ebda parti ma tieħu vantaġġ mill- oħra fil-każ ta' kuntratt ta' appalt li jiġi mitmum qabel iż-żmien. jkun hemm sitwazzjoni fejn jitħallsu biss id-danni li jkun sofra l-appaltant qabel ma' appaltatur jithallas somma li ma tkunx iżjed mill-ispejjeż tal- appaltatur u l-valur tax-xogħol, wara li jittieħed qies tal-utilità ta' dawk l- ispejjeż u dak ix-xogħol lil min ikun ta x-xogħol allura, l-appaltant li jsoffri d- danni, ikun qieghed jarrikixxi lilu innifsu indebitament. Dan qieghed jinghad ghaliex id-danni jistghu ikunu anqas minn dak li jkun dovut lill-appaltatur ghax-xoghol li jkun lahaq ghamel, bhal ma jistghu ikunu aktar. aħħar każ jibqa' responsabbli għall-ħlas tal-bilanċ rappresentanti danni sofferti mill-appaltant pero' mhux għad-danni kollha F'dan ir-rigward intqal li "...s-sanzjonijiet maħsuba fil-Kodiċi Ċivili fejn l-appaltant itemm kuntratt ta' appalt għal raġuni tajba huma mfissra fl-istess dispożizzjonijiet tal-artikolu 1640(3) tiegħu. Din tgħid li l-appaltant irid iħallas lill-appaltatur somma daqs innefqa li l-appaltatur ikun għamel u daqs il-prezz tax-xogħol li jkun laħaq ta, wara li jittieħed qies tas-siwi ta' dak ix- xogħol u ta' dik in-nefqa lill-appaltant u kif ukoll tad-danni li l-appaltant ikun ġarrab minħabba t-twettiq (ħażin) jew nuqqas ta' twettiq.(Sentenza tal- Qorti tal-Appell tat-30 ta' Mejju, 2014 fl-ismijiet Francis Idrisu & Di piu', ix-xoljiment ad nutum huwa eċċezzjoni għar-regola ġenerali li kuntratt ma jista' biex ikun xolt jew modifikat jekk mhux bil-kunsens tal- partijiet jew bi pronunzjament f'ġudizzju. Għalhekk meta l-liġi tagħti eċċezzjonalment tagħti l-fakulta' unilaterali li persuna tittermina kuntratt ta' appalt, jekk din it-terminazzjoni ma tkunx akkompanjata bil-ħlasijiet lill- appaltatur kif previsti nill-artikolu 1640(3) tal-Kodiċi Ċivili, it-terminazzjoni jew xoljiment ma jistax jitqies bħala akkonsentit mill-liġi. Il-Qorti hi tal- fehma li ma għazlux din it-triq għalhekk ma jistax ikun li l-azzjoni esperita Din il-parti tal-liġi trid tkun tassittivament segwita ad unguem altrimenti ma ġġibx magħha l-effetti ġuridiċi tal-artikolu inkwistjoni. Il-Qorti tfakkar ukoll li dak li tikkonċedi huwa dritt potestattiv. Il-Qorti trid tindaga jekk Atturi appaltanti humiex ifittxu jinvokaw xi wieħed mir-rimedji ġenerali kontemplati taħt l-artikolu 1069 jew artikolu 1127 tal-Kap. 16 fuq. Dawn l-artikoli rispettivament jiddisponu s-segwenti: (1) Meta l-kondizzjoni riżoluttiva, sew dik magħmula espressament kemm dik li titqies bħala magħmula, tkun għall-każ li fih waħda mill-partijiet tonqos għall-obbligazzjoni tagħha, il-parti li lejha l-obbligazzjoni ma tkunx ġiet esegwita, tista' tagħżel, jekk il-kondizzjoni sseħħ, jew li titlob il-ħall tal- kuntratt, jew li ġġiegħel lill-parti l-oħra tesegwixxi l-obbligazzjoni, meta dan ikun possibli.(2) Fil-każ il-wieħed u l-ieħor, il-konvenut jista' jiġi kkundannat għall-ħlas tad-danni. Fil-każ li ma tiġix esegwita obbligazzjoni li biha wieħed ikun intrabat li jagħmel xi ħaġa, il-kreditur jista' jiġi mogħti s-setgħa li jieħu ħsieb jesegwiha huwa nnifsu bi spejjeż tad-debitur. Kif osservat il-Qorti Ċivili Prim' Awla fil-kawża Ignazia Dyer vs. George De Brincat et tat-30 ta' Ġunju 2004, "Hu maghruf illi fil-kaz ta' inadempiment tal-kuntratt ta' appalt, inkluz f' dan it-terminu n-nuqqas ta' ezekuzzjoni tajba tax-xoghlijiet, ma huwiex eskluz l-applikazzjoni tal- principji generali fil-kaz ta' inadempjenza kontrattwali. Dawn, infatti, jibqghu applikabbli meta ma jirrikorrux il-presupposti disposizzjonijiet specjali, senjatament ir-rizoluzzjoni u l-hall tal- Hekk allura r-responsabilita ta' l-appaltatur tibqa' tissussisti fejn dan per ezempju jonqos li jikkompleta l-opra affidata lilu jew f' kaz ta' dewmien fl-ezekuzzjoni jew ikun naqas mill- obbligazzjoni tieghu li jezegwixxi u jikkonsenja l-opra appaltata skond ir- regoli ta' l-arti u s-sengha, u x-xoghlijiet jirrizultaw karenti u difettuzi. cirkostanzi bhal dawn l-kommittent ghandu d-dritt, ex-Artikolu 1069 (1) tal- Kapitolu 16, li jaghzel li jgieghel lill-appaltatur jezegwixxi in forma specifika l-appalt u jaghmel ix-xoghlijiet rimedjali, kif ukoll li jinsisti ghad-danni Kif deciz mill-Qorti Taljana ta' Kassazzjoni (1 ta' Marzu 1995, Numru 2346; Mill-mod kif tfasslu l-kawżali u t-talbiet, joħroġ evidenti li l-Atturi ma humiex jipproċedu billi jitolbu l-Qorti sabiex ilestu u jirrimedjaw ix-xogħolijiet huma stess a spejjeż tal-Konvenut skont kif jiddisponi l-artikolu 1127. billi, hekk kif senjalat fil-fatti supra, l-Atturi qabdu u għamlu dan minn jeddhom bla ma kienu hekk awtorizzati. Di fatti huma inkarigaw persuna oħra biex tkompli tagħmel ix-xogħolijiet (ara affidavit tal-Attriċi a' fol 82). Il-Qorti tifhem għalhekk li b'din l-azzjoni l-atturi qiegħdin ifittxu li jinvokaw r-rimedju ġenerali mogħti bl-artikolu 1069 tal-Kap. Iżda, skont kif jiddisponi dan l-artikolu fid-dawl tat-tagħlim mogħti fis-sentenza appena ċitata, l-Atturi kellhom jipproċedu fil-konfront tal-konvenut billi prinċipalment jitolbu r-rexissjoni tal-kuntratt jew jeżiġu li l-istess Konvenut ilesti x- xogħolijiet kommissjonati lilu u/jew li jirrimedja x-xogħol allegatament eżegwit ħażin u, f'kull każ jitolbu il-ħlas tad-danni subiti. Iġifieri l-liġi tispeċifika ċar li d-danni jistgħu jintalbu, iżda mhux qabel ma jintalab ix- xoljiment ġudizzjarju igiegħlu jesegwixxi x-xogħolijiet. Dan ir-rimedju jikkontrasta mar-rimedju li jagħti l- artikolu 1640(3) li jipprovdi għax-xogħlijiet ad nuntum kif fuq spjegat. Kif ġie ribadit kemm-il darba minn dawn il-Qrati "l-attur seta' jipproċedi fil-konfront tal-konvenut jew billi jholl il-kuntratt ta' appalt kif provdut fl-Artikolu 1640 tal-Kap.16 tal-Ligijiet ta' Malta, jew billi jitlob ir- rexissjoni tal-kuntratt jew jesigi li l-konvenut jikkompleta x-xoghlijiet kommissjonati lilu u/jew li jirrimedja x-xoghol allegatament esegwit hazin u f'kull kaz jitlob il-hlas tad-danni subiti kif provdut fl-Artikolu 1069 tal-Kap.16 tal-Ligijiet ta' Malta, jew alternattivament li jikkompleta u jirrimedja x- xoghlijiet hu a spejjez tal-konvenut skond kif provdut fl-Artikolu 1127 tal- Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta. minn dawn id-diversi rimedji kompetenti lilu skond il-Ligi l-attur ghazel li semplicement jitlob ir-refuzjoni ta' ammont skontu imhallas zejjed lill- konvenut ghall-kwalità u kwantità tax-xoghol esegwit u l-hlas ta' spejjez minnu inkorsi fl-ingagg tal-Perit Johann Mompalao ghallfini li jhehhijlu rapport dwar ix-xoghol esegwit mill-konvenut, rimedju dan, jigi ribadit, mhux kontemplat fil-Ligi la fil-kuntest partikolari tal-kuntratt ta' appalt u lanqas fil- kuntest generali ta' l-obbligazzjonijiet kuntrattwali." (ara Sentenza tal-Qorti fl-ismijiet Joseph Caruana Fino -vs- Issa Islam D'emanuele). Fil-Kawza odjerna l-Atturi ddeċidew li jfittxu biss li jakkollaw fuq il- Konvenut id-danni subiti minnhom mingħajr ma talbu dikjarazzjoni ġudizzjarja għal ħall tal-ftehim tal-appalt jew biex iġiegħlu l-konvenut jesegwixxi l-obbligazzjoni, meta dan ikun possibli, hekk kif jikkontempla l- Ir-rimedju li wieħed jitlob kundanna għall-ħlas tad-danni mogħti taħt l-artikolu 1069(2) huwa wieħed anċillari, neċessarjament marbut mar- rimedju prinċipali mogħti fl-artikolu 1069(1) li wieħed jitlob għal ħall jew l- eżekuzzjoni tal-kuntratt. L-azzjoni Attriċi kif imposta bħala azzjoni merament ta' danni mingħajr t-talba għal ħall jew eżekuzzjoni tal-kuntratt ma hiex legalment permissibli taħt l-imsemmi artikolu 1069 u għaldaqstant ma għandha l-ebda bażi ġuridika. Tabilħaqq, ladarba l-atturi qed ifittxu rimedju generali taħt l-artikolu 1069 u mhux taħt il-presupposti tad-dispożizzjonjiet eċċezzjonali ta' l- artikolu 1640(1) tal-Kodiċi Ċivili, l-effetti tal-kuntratt t'appalt inkwistjoni jitqiesu bħala regolati bil-liġi ġenerali tal-kuntratti kif stabbiliti fl-artikolu 992 tal-Kodiċi Ċivili. Kif diverżi drabi ritenut, "fl-artikolu 992 (1) tal-Kodici Civili, "il-kuntratti maghmula skond il-ligi ghandhom sahha ta' ligi ghal dawk li jkunu Din l-espressjoni tesprimi enfatikament il-kuncett illi l-kuntratt, kemm ghal dik li hi modifikazzjoni tieghu, l-obbligazzjonijiet reciproci u rrizoluzzjoni tieghu, ma jistax jigi alterat jew rizolut bil-volonta` unilaterali ta' xi parti fost il-kontraenti. Fi kliem iehor f'dan it-tip ta' kuntratt hadd mill- partijiet ma seta' jaqbad u jirrizolvih minn jeddu u b'mod unilaterali, hlief per eccezzjoni kif kontemplat taht il-kuntratt ta' appalt skond id-disposizzjonijiet ta' l-artikolu 1640 (1) tal-Kodici Civili. Illi ghalhekk isegwi wkoll li skond kif jinghad fl-artikolu 992 (2) tal-Kapitolu 16 illi l-kuntratti ma jistghux jigu mhassra hlief bil-kunsens ta' xulxin tal-partijiet, jew ghal ragunijiet maghrufin mil-ligi. Fost ir-ragunijiet preveduti mil-ligi ghar-rizoluzzjoni tal- kuntratti hemm il-kondizzjoni rizoluttiva tacita fil-kaz li wahda mill-partijiet tkun inadempjenti skond id-disposizzjoni ta' l-artikolu 1068 tal-Kap 16, izda sabiex tali kuntratt jigi ddikjarat hekk xolt mill-Qorti hemm bzonn illi l- inadempiment ikun gravi u proporzjonat ghall-konsegwenzi derivanti mir- rizoluzzjoni (Oneill, La. 236 u 239)." (Location Malta LTD vs Bartolo Bonnici Jenny, Qorti Ċivili Prim' Awla, 29 ta' Minn dan isegwi li meta l-Atturi rriżolvew il-kuntratt ta' appalt minn jeddhom u b'mod unilaterali billi qabbdu lil terz ikompli x-xgħolijiet oriġinarjament appaltati lill-konvenut, dawn mxew kontra dak dispost fl- Jekk riedu li jippretendu l-ħlas tad-danni taħt l-artikolu 1069(2), l-Atturi ma setgħux jagħmlu dan ħlief bil-mod kif jippreskrivi l- artikolu 1069(1), ċjoe bl-awtorizzazzjoni m'għamluhx, dan ifisser li l-Atturi marru intrinsikament kontra dak dettat fl- B'dan il-mod huma ċaħdu lilhom infushom mid- dritt li jippretendu l-ħlas tad-danni skont l-artikolu 1069(2). Ħlief għall-eċċezzjoni presupposta fl-artikolu 1640 tal-Kodiċi Ċivili, li f'dan il-każ ma tokkorrix, hija l-Qorti li l-liġi tagħti s-setgħa li tħoll il-kuntratt jew li tagħti żmien xieraq biex jiġi eżegwit il-Kuntratt. Dan ġie ampjament assodat minn dawn il-Qrati: "Il-qorti taghmel riferenza ghas-sentenza taghha (diversament presjeduta) F`din il-kawza, kien eccepit li t-talbiet u 1069(1) tal-Kodici Civili u tal-Art. 117 tal-Kodici tal-Kummerc, peress li s- Il-Qorti qalet hekk:- "Ir-regola generali li tirregola l-kuntratti ma tippermettix it-terminazzjoni unilaterali ta` kuntratt minhabba inadempjenza, izda taghti lill-Qorti l-fakolta` li taghti zmien ragjonevoli lid-debitur li jissodisfa l-mora. F` materja kummerjali, din ir-regola hija varjata fis-sens li l-Qorti m` ghandiex din id-diskrezzjoni izda ghandha tholl il-kuntratt. hija l-Qorti li tippronunzja x-xoljiment tal-kuntratt. ( Vol LXIII p4 p956 Gauci vs Cutajar) Dan johrog mill-artikoli 1068 u 1069 u Art 117 tal-Kap. Il-konvenut ghandu ghalhekk l-ghazla jew li jitlob il-hall tal-kuntratt jew li ggieghel lill-parti l-ohra li tesegwixxi l-obbligazzjoni, meta dan ikun possibli, u fil-kaz il-wiehed u l-iehor, il-konvenut jista` jigi kkundannat ghall- Izda hija dejjem il-qorti li tippronunzja x-xoljiment tal- Il-kontro-talba li pprezenta l-konvenut bl-ebda mod ma tissana l- posizzjoni billi meta giet prezentata c-citazzjoni tal-attur u l-kontro-talba tal- konvenut, hu kien ilu minn Ottubru, 1996 li unilateralment ittermina l- Kwantu ghar-ragunijiet li semma' l-konvenut biex jiggustifika t- terminazzjoni unilaterali tal-ftehim, il-Qorti m` ghandhiex ghalfejn tidhol fihom stante li l-konvenut ma mexiex kif suppost legalment kellu jaghmel." Tal-istess portata kienet is-sentenza li tat il-Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) Gurisdizzjoni Superjuri (Sezzjoni ta` Gurisdizzjoni 14 Generali) fil-25 ta` noe: fejn inghad hekk:- "Ghall-kuntrarju tat-tezi tal-konvenut nomine, jidher illi l-gurisprudenza stabilita lokali hija fis-sens illi anke f` kaz ta` kuntratti kummercjali l-ebda wiehed mill-kontraenti ma jista` jittermina l-kuntratt unilateralment f` kaz ta` kondizzjoni rizoluttiva tacita, imma dejjem irid jaghmel talba ghal dan il-fini lill-Qorti. Hekk infatti inghad f` sentenza f` ftehim kien gie unilateralment itterminat mill-konvenut… .....Din is- sentenza giet segwiet dak li kien gie deciz precedentement fis-sens illi: `Ir- regola generali li tirregola l-kuntratti hija … l-artikolu 1068 kap. 16, li mhux it-terminazzjoni uilaterali tal-kuntratt minhabba inadempjenza, talli jaghti lill-Qorti l-fakolta` li taghti zmien ragjonevoli lid- debitu li jissodisfa l-mora li jkun waqa` fiha. fejn l-ispeditezza tan-negozju ma tippermettix m` ghandhiex din id- diskrezzjoni u hija obbligata tholl il-kuntratt. Imma hawn qieghed il-punt. Hija dejjem il-Qorti li trid tippronunzja x-xoljiment ta` kuntratt...` [Qorti tal-Kummerc : Pio Fondacaro vs. Joseph Casha, vol LXIII Pt 4 p 956) Din il- qorti zzid ma dak li ntqal f` dawn id-decizjonijiet illi jidher illi huwa proprju ghalhekk illi l-artikoli rilevanti tal-ligi dejjem jaghmlu referenza ghall-`qorti`. Altrimenti kieku kellha tigi accettat t-tezi tal-konvenuti u l-kontraent jista` jittermina l-ftehim minn jeddu jekk jidhirlu li l-kontraent l-iehor kien inadempjenti, l-qorti ma kienet tissemma xejn. Dan ifisser illi, bl- interpretazzjoni moghtija mill-Qrati taghna ghall-artikoli 1068 u 1069 15 tal-kap. 16 u l-artikolu 117 tal-Kap. 13, kontraent illi jidhirlu illi ghandu dritt ghar-rizoluzzjoni ta` kuntratt minhabba inadempjent da parti tal-kontraent l-iehor, ghandu dejjem jirrikorri l-Qorti biex jitlob dikjarazzjoni f` dan is-sens, u f` kaz ta` kuntratt kummercjali, u fejn il- kwistjoni ma tkunx wahda ta` dewmien fil-hlas tal-kera, il-Qorti tkun marbuta illi tholl il-kuntratt b` effett retroattiv, ghax kif jghallem il-Giorgi medesimo.` Kemm-il darba jirrizultaw imbaghad ir-rekwiziti sabiex tirnexxi tal-attur tkun tolqot xi obbligu tieghu li jkun parti integrali mill-ftehim; (ii) l- inadempjenza trid tkun verament imputtabbli lill-attur u (iii) irid ikun hemm proporzjonalita` bejn l-inadempjenza tal-partijiet ` [Prim` Awla, Carmelo XLIX pt I p 518), il-Qorti ma jkollhiex l-ghazla li tikkoncedi l-beneficcu tal-purgazzjoni tal-mora lil min ikun naqas mill jwettaq l-obblig tieghu, bhal fil-kaz ta` kuntratt civili, imma hija marbuta illi tilqa` ttalba ghar-rexissjoni tal-kuntratt."" Streamcast Limited, Qorti Ċivili Prim' Awla, 29 ta' Ottubru 2020) (emfażi u sottolinear ta' din il-Qorti). Il-Qorti ma għandha xejn xi żżid ma osservazzjonijiet daqstant akuti u inċisivi. Anzi tagħmel tagħha dawn l-osservazzjonijiet. Fid-dawl ta' dawn il-kostatazzjonijiet, il-Qorti ssib li l-atturi ressqu azzjoni improponibbli billi ma taqbilx mar-rimedju kontemplat mil-liġi. Qorti għalhekk ma tistax taċċetta u, aktar minn hekk, tilqa' t-talbiet hemm Għaldaqstant u għar-raġunijet fuq imsemmija, il-Qorti qiegħdha taqta' u tiddeċiedi din il-kawża billi; Tiċħad it-talbiet attriċi. Spejjeż tal-kawża għandhom ikunu sopportati mill-atturi. Imħallef Toni Borg Rapa Deputat Reġistratur