Ċitazz. FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. FARRUGIA GILLIBRAND LL.D. ILLUM il-Ħamis, 29 ta' Novembru, 2018 Kawża Nru. 1 Ċitazz. MIDDLE SEA INSURANCE P.L.C. kif surrogata abbażi tal-polza ta' assikurazzjoni tat-tip comprehensive u skond il-liġi, fid-drittijiet ta' l-assikurata tagħha is-Soċjetà Islander Tourist Services Limited u l-istess Islander Tourist Services Limited vs Stefan SADOWSKI Il-Qorti: Rat l-Att taċ-Ċitazzjoni mressaq fl-10 ta' Awwissu, 2005, li bih u għar- raġunijiet hemm imsemmija, il-kumpannija attriċi, fil-kwalità tagħha fuq imfissra, talbet li din il-Qorti (i) ssib li l-imħarrek waħdu jaħti għall-ħabta li seħħet bejn żewġ karozzi kmieni filgħodu tal-24 ta' Lulju, 2004, fi Triq il- Kosta, Il-Gżira, bejn il-vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni STF 975 misjuqa mill-imħarrek u l-vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni HVY 009 tal-kumpannija 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. assikurata Islander Tourist Services Limited; (ii) tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill-kumpannija assikuratriċi attriċi s-somma ta' sebat elef u sbatax-il lira Maltin (Lm 7,017)1, jew somma oħra verjuri, minnha mħallsa lill-assikurata tagħha fuq is-saħħa tal-polza ta' assikurazzjoni u liema somma tirrappreżenta d- danni konsegwenzjali mġarrba bħala riżultat tal-ħabta msemmija, flimkien mal- imgħaxijiet fuq l-imsemmija somma; (iii) tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill- kumpannija attriċi assikurata Islander Tourist Services Limited is-somma ta' tlitt mitt lira Maltin (Lm 300)2 rappreżentanti d-danni minnha mġarrba in linea ta' ħlas excess skond il-polza ta' assikurazzjoni, minħabba l-ħabta msemmija, flimkien mal-imgħaxijiet fuq l-imsemmija somma; (iv) tillikwida, jekk meħtieġ billi taħtar perit għal dan il-għan, id-danni kollha mġarrba mill-kumpannija attriċi assikurata Islander Tourist Services Limited b'riżultat tat-telf ta' qligħ mill-użu tal-vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni HVY 009, b'riżultat tal-ħabta msemmija; u (v) tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill-kumpannija attriċi assikurata Island Tourist Services Limited is-somma tad-danni konsegwenzjali kif hekk likwidata. Talbet ukoll l-ispejjez, magħduda dawk tal-ittri uffiċjali u kif ukoll l-imgħax legali; Rat id-degriet tagħha tal-11 ta' Awwissu, 20053, li bih ordnat in-notifika lill- imħarrek u tat direttivi lill-kumpanniji attriċi dwar it-tressiq tal-provi min-naħa tagħhom; Rat in-Nota tal-Eċċezzjonijiet imressqa fit-30 ta' Jannar, 2006, li biha l- imħarrek laqa' għall-azzjoni attriċi billi ċaħad kull ħtija għall-inċident u qal li l- ħtija kollha jġorrha s-sewwieq l-ieħor involut fil-ħabta. Jikkontesta d-danni mitluba u jgħid li m'għandux ibati danni. Jgħid li kemm-il darba l-ewwel talba attriċi tintlaqa' w il-kontestazzjoni tiegħu dwar il-quantum tad-danni pretiżi mill-kumpannija attriċi, m'għandux ibati l-ħlas ta' imgħax. Jikkontesta t-tielet u r-raba' talbiet attriċi u jgħid li m'hemm ebda dannu x'jiġi likwidat favur il- kumpannija attriċi. Jgħid ukoll li m'għandu jbati ebda spejjeż ġudizzjarji fir- rigward tat-tielet talba attriċi li saret għalxejn għaliex kollox seta' nġabar taħt ir- raba' talba. Illi kemm-il darba l-ewwel talba attriċi tintlaqa' u l-kontestazzjoni tiegħu dwar il-quantum tad-danni pretiżi mill-kumpannija attriċi, m'għandhiex tintlaqa' t-talba għall-ħlas ta' mgħax magħmula fit-tielet talba. Itemm jgħid li l- ħames talba attriċi m'għandhiex tintlaqa' billi m'hemmx lok għal kundanna ta' ħlas ta' danni lill-kumpannija attriċi; Rat in-Nota mressqa mill-kumpanniji attriċi fit-3 ta' Marzu, 20094, bix-xhieda bl-affidavit u l-provi dokumentali mressqa għall-finijiet tad-degriet tal-11 ta' Awwissu, 2005; 1 Li jġibu € 16,345.21 fi flus tallum 2 Li jġibu € 698.81 fi flus tallum 3 Paġ. 6 tal-proċess 4 Paġġ. 14 sa 28 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Rat id-degriet tagħha tal-5 ta' Mejju, 20095, li bih ħatret lill-Avukat Maria Dolores Elphick bħala Assistent Ġudizzjarju sabiex tisma' l-provi tal-partijiet; Rat il-verbal tal-25 ta' Settembru, 20096, quddiem l-Assistent Ġudizzjarju, li bih l-imħarrek stqarr li ma kienx qed jikkontesta l-ammont tad-danni pretiżi; Rat ix-xhieda u d-dokumenti mressqa quddiem l-Assistent Ġudizzjarju mill- partijiet; Rat il-verbal tal-1 ta' Diċembru, 20117, li bih il-Qorti tat lill-partijiet żmien sabiex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-atturi fid-9 ta' Marzu, 20128; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet tal-imħarrek tat-22 ta' Mejju, 20129, bi tweġiba għal dik tal-atturi; Semgħet it-trattazzjoni ulterjuri tal-avukati tal-partijiet10; Rat l-atti tal-kawża; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkonsidrat: Illi din hija azzjoni ta' danni minħabba ħabta bejn żewġ karozzi. Il-kumpannija attriċi assikuratriċi (minn issa 'l hemm imsejħa "MSI") wara li għamlet tajjeb lill-assikurata tagħha Islander Tourist Services Limited (minn issa 'l hemm imsejħa "ITSL") għall-ħsara mġarrba minnha wara l-imsemmija ħabta, tgħid li għal dik il-ħabta kien jaħti biss l-imħarrek u qiegħda tfittxu biex iħallasha lura kumpens ta' €16,345.21 li hija ħallset lil ITSL fuq is-saħħa tal-polza tal-għamla comprehensive, liema somma kienet tirrappreżenta l-ħsara mġarrba mill-vettura ta' ITSL li kienet imdaħħla fil-ħabta mal-karozza misjuqa mill-imħarrek. Min- naħa tagħha, ITSL qiegħda tfittex lill-imħarrek għall-ammont ta' €699 (ekwivalenti għal Lm300) li hija kellha terfa' bħala 'excess' skond l-imsemmija polza. L-istess ITSL, min-naħa l-oħra, qiegħda tfittex lill-imħarrek ukoll għad- 5 Paġ. 32 tal-proċess 6 Paġ. 101 tal-proċess 7 Paġ. 248 tal-proċess 8 Paġġ. 250 sa 268 tal-proċess 9 Paġġ. 271sa 286 tal-proċess 10 Paġ. 288 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. danni li hija ġarrbet b'rabta mal-imsemmija ħabta minħabba f'telf ta' qligħ bħala riżultat tal-ħsarat fil-vettura tagħha; Illi l-imħarrek laqa' għall-azzjoni attriċi billi ċaħad kull ħtija għall-inċident u qal li l-ħtija kollha jġorrha s-sewwieq l-ieħor involut fil-ħabta. Jikkontesta d- danni mitluba u jgħid li m'għandux ibati l-ħlas tal-ebda danni li setgħu saru fil- vettura l-oħra. Jgħid li kemm-il darba l-ewwel talba attriċi tintlaqa' w il- kontestazzjoni tiegħu dwar il-quantum tad-danni pretiżi mill-kumpannija attriċi, m'għandux ibati l-ħlas ta' imgħax. Jikkontesta t-tielet u r-raba' talbiet attriċi u jgħid li m'hemm ebda dannu x'jiġi likwidat favur il-kumpannija attriċi ITSL. Jgħid ukoll li m'għandu jbati ebda spejjeż ġudizzjarji fir-rigward tat-tielet talba attriċi li saret għalxejn għaliex kollox seta' nġabar taħt ir-raba' talba. Illi kemm-il darba l-ewwel talba attriċi tintlaqa' u l-kontestazzjoni tiegħu dwar il- quantum tad-danni pretiżi mill-kumpannija attriċi ITSL tintlaqa' wkoll, m'għandhiex tintlaqa' t-talba għall-ħlas ta' mgħax magħmula fit-tielet talba. Itemm jgħid li l-ħames talba attriċi m'għandhiex tintlaqa' billi m'hemmx lok għal kundanna ta' ħlas ta' danni lill-kumpannija attriċi ITSL; Illi bħala fatti relevanti li joħorġu mill-atti jirriżulta li ITSL hija sid ta' vettura tal-għamla Ford Transit bin-numru tar-reġistrazzjoni HVY 009 reġistrata mal- Awtorità tat-Trasport bħala garage hire vehicle11. Nhar l-24 ta' Lulju, 2004, Mario Spiteri Colombo, impjegat mal-istess ITSL, assista żewġ turisti ta' nazzjonalità Irlandiża, Richard u bintu Rebecca Micheal, biex iwassalhom l-ajruport. It-titjira lejn l-Irlanda kienet għall-ħabta tat-8.30 ta' filgħodu, u Briffa ġabar lil Micheal minn Lukanda fil-Qawra għall-ħabta tas-sitta neqsin kwart ta' filgħodu. Dak il- ħin, kien għadu qiegħed jisbaħ u l-wiċċ tat-triq ma kienx imxarrab b'xita għax kien bnazzi12. Ma jidhirx lanqas li dak il-ħin kien hemm xi traffiku ieħor għaddej minn qrib fejn seħħet il-ħabta; Illi Spiteri Colombo jgħid li kien qed isuq b'veloċità ta' mhux aktar minn erbgħin (40) kilometru fis-siegħa13. Jistqarr li kien qed isuq fin-nofs tal-kareġġata tiegħu fid- direzzjoni lejn San Pawl il-Baħar iċ-Ċagħak bil-ħsieb li jdur lejn it-triq li tagħti għat-telgħa "Ta'Alla w Ommu" fin-Naxxar14. Iżid jgħid li, wara li qabeż il-liwja ta' Kennedy Grove fi Triq il-Kosta15, ra vettura ġejja mid-direzzjoni opposta, fid- direzzjoni lejn Tal-Pieta', li kienet qiegħda ddur il-liwja fi Triq il-Kosta qabel ma tikser għat-telgħa magħrufa bħala "t'Alla u Ommu" ġewwa s-Salina. Il-vettura kienet tal-għamla Alfa Romeo bin-numru ta' reġistrazzjoni STF 975 misjuqa mill-imħarrek. Fi kliem Spiteri Colombo, l-imħarrek kien qed isuq b'veloċità qawwija ħafna, tant li x'ħin dar il-liwja qabeż il-linja u spiċċa fuq il-karreġġata 11 Ara x-xhieda ta' Brian Tonna Gilford f'paġ. 52 tal-proċess 12 Dok "MB1" f'paġġ. 152 u 166 tal-proċess 13 Ara x-xhieda ta' Mario Spiteri Colombo mogħtija fil-kontro-eżami f'paġ. 188 tal-proċess 14 Ibid paġ. 198 tal-proċess 15 Ara x-xhieda ta' Mario Spiteri Colombo mogħtija fil-kontro-eżami f'paġ. 201 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. tiegħu, jiġifieri dik li tagħti għal Ħal Farrug, Ħal Luqa. Bil-ħsieb li jevitah, Spiteri Colombo kiser il- vettura kemm jista' jkun lejn ix-xellug, tkaxkar mal-bankina iżda xorta ntlaqat minn Galea16. Il-vettura ta' Briffa inqalbet lil hinn minn fejn seħħet il-ħabta17 u spiċċat fuq id-double line fil-kareġġata tiegħu filwaqt li dik tal-imħarrek Il-Mellieha fuq id-double line fuq il-karreġġata ta' Briffa18. Din il-verżjoni tal-fatti ġiet korroborata mill-passiġġieri Rice li kienu riekba fil-vann misjuq minn Briffa19; Illi, min-naħa l-oħra, l-imħarrek jgħid li kien qed isuq fuq in-naħa tiegħu, viċin in-nofs tat-triq, b'veloċità ta' madwar sittin (60) kilometru fis-siegħa, meta ra l- vann misjuq minn Spiteri Colombo ġej b'veloċità kbira għal fuqu. Dak il-ħin iż-żewġ vetturi ħabtu ma' xulxin20. Il-vann ta' ITSL ġarrab ħafna ħsarat mal-ħabta u malli nqaleb; Illi MSI, fuq rakkomandazzjoni tas-surveyor li ikklassifika l-vettura bħala "beyond economic repair"21, offriet lill-ITSL, li f'Novembru tal-2004, aċċettat ħlas għas-saldu fl-ammont ta' sebat elef u tlitt mitt Lira (Lm7,300)22. Għal dan ir-rapport, MSI ħallset lis-surveyor l-ammont ta' sbatax-il Lira (Lm17)23; Illi, minkejja r-rakkomandazzjoni tas-surveyor, ITSL għażlet li ssewwi l-vann24. Sakemm saru t-tiswijiet meħtieġa, il-vettura għamlet numru ta' xhur wieqfa25. ITSL tqis li n-nuqqas ta' użu tal-vann sakemm issewwa swielha erbatax-il elf mitejn u tlieta u disgħin euro u tlettax-il ċenteżmi (€14,293.13) f'telf ta' qligħ26; Illi l-kumpannija assikuratriċi tal-imħarrek Galea, Atlas Insurance, qabbdet espert sabiex jagħmel rikostruzzjoni tal-inċident u jħejji rapport. L-espert ex parte wasal għall-fehma li Spiteri Colombo kien qed isuq b'veloċità eċċessiva ta' madwar sebgħa u sebgħin (77) mil fis-siegħa27. L-espert jistqarr li kellem biss lill- imħarrek (u mhux ukoll lis-sewwieq l-ieħor u lanqas lill-passiġġieri li kienu rekbin miegħu) u ikkonsulta xi dokumenti li għaddietlu l-assikurazzjoni tal- istess imħarrek28; 16 Ara l-verzjoni tal-fatti mogħtija minn Mario Spiteri Colombo lill-Pulizija dak in-nhar tal-inċident – Dok. JM f'paġ. 108 tal-proċess. Ara wkoll ix- xhieda ta' Mario Spiteri Colombo mogħtija b'affidavit f'paġ. 21 tal-proċess u dik mogħtija fil-kontro-eżami f'paġġ. 184 sa 198 tal-proċess 17 Ara Dokti "RC2" u "RC3", f'paġġ. 75 – 6 tal-proċess 18 Ara l-iskizz Dok "RC1" f'paġ. 74 tal-proċess 19 Ara x-xhieda ta' Richard Micheal f'paġġ. 77 sa 90 u dik ta' Rebecca Micheal f'paġġ. 91 – 8 tal-proċess 20 Ara x-xhieda tal-imħarrek Stefan Muscat Triolo f'paġ. 119 – 120 tal-proċess 21 Ara Dok. "RB4" f'paġ. 26 tal-proċess, Dok. "RB3" f'paġ. 23 tal-proċess u Dok. "PM1" f'paġ. 25 tal-proċess 22 Ara Dok. "AM1" f'paġ. 18 tal-proċess 23 Ara Dok. "RB4" f'paġ. 26 tal-proċess 24 Affidavit ta' Antoine Foo Thiang Jooi f'paġ. 17 tal-proċess 25 Ara Dok. "AM3" f'paġ. 19 tal-proċess u x-xhieda ta' Brian Tonna Gilford f'paġġ. 53 – 4 tal-proċess 26 Ara Dok. RB1 f'paġ. 17 tal-proċess, Dok. "AM2" f'paġ. 19 tal-proċess, Dok. "AM3" f'paġ. 20 tal-proċess u x-xhieda ta' Charles Snoussi f'paġġ. 35 – 9 tal-proċess 27 Li jsarrfu f'124 kilometru fis-siegħa. "MB1" f'paġġ. 147 sa 167 tal-proċess 28 Xhieda ta' Mario Garnisi fil-kontro-eżami, f'paġġ. 229 sa 242 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Illi l-Qorti tal-Appell Kriminali permezz ta' sentenza tat-23 ta' Jannar, 2006, ikkonfermat is-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Maġistrati fid-19 ta' April, 2005, li kienet sabet li Galea kien jaħti għall-inċident29. Min-naħa l-oħra, Spiteri Colombo ħareġ liberat permezz ta' sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali fit-28 ta' Ġunju, 200530; Illi l-kumpanniji attriċi fetħu din il-kawża f'Awwissu tal-2005; Illi l-konsiderazzjonijiet ta' natura legali li jirrigwardaw il-każ huma marbuta mal-mertu, jiġifieri min jista' jitqies responsabbli għal dak li ġara. Ta' min jgħid li, dwar l-ammont tad-danni mġarrba ma hemm l-ebda kwestjoni bejn il- partijiet, u dan għaliex hemm dikjarazzjoni espressa mill-imħarrek fl-atti tal- kawża li tgħid li l-ammont ta' danni m'huwiex kontestat31. Il-kontestazzjoni li fadal bejn il-partijiet hija biss dwar il-ħtija għall-ħabta; Illi r-rimedju li qed ifittxu l-atturi huwa dak li joħrog mid-delitt jew kważi-delitt li jorbot lil kull persuna li tagħmel tajjeb għall-ħsara li tiġri bl-għemil (jew nuqqas ta' għemil) tagħha32. Il-ligi teħles mir-responsabbiltà ta' xi għemil li jġib il-ħsara, dak kollu li jseħħ minħabba aċċident jew minħabba forza maġġuri33. Madanakollu, ma jitqiesx li jkun seħħ b'aċċident dak li jiġri mill- fatt, pożittiv jew negattiv, tal-bniedem34 u li, fuq kollox, ikun imbassar minn qabel minn persuna ta' dehen ordinarju35 jew, għal anqas, jista' jigi evitat36. Min-naħa l-oħra, il-fatt li jitnissel minn forza maġġuri huwa li l-ġrajja tiegħu ma jista' jiqfilha ħadd37. Illi, fis-sottomissjonijiet tiegħu, l-imħarrek jgħid li l-ħabta seħħet bla mistenni u li huwa sab ma' wiċċu qagħda li ħalqet emerġenza għall- għarrieda ('sudden emergency')38 minħabba l-imġiba tas-sewwieq l-ieħor; Illi huwa aċċettat li aċċident mhuwiex entità astratta, imma huwa fatt li jkun ġara kif inhu fix-xorta u l-entità tiegħu, jiġifieri "event bl-inċidenti inerenti miegħu inkwantu minnu jidderivaw danni: il-kwestjoni m'hijiex biss ta' kawżalità, iżda wkoll ta' responsabbiltà, u min bin-negliġenza tiegħu ikkawża jew ikkontribwixxa biex jikkawża d-danni li jkunu ġraw, ikun ikkawża jew ikkontribwixxa biex jikkawża l-'aċċident' u pro tanto jkun responsabbli għalihom"39; "RB" f'paġġ. 102 – 6 tal-proċess 30 Ara Dok. JB" f'paġ. 110 tal-proċess 31 Verbal f'paġ. 101 tal-proċess 32 Art. 1031 tal-Kap. 1029 tal-Kap. Ċiv. Ċiv. 14.1..1919 fil-kawza fl-ismijiet Scicluna vs Borg Maggi et (Kollez. Ċiv. XXX.i.869) 38 Nota ta' sottomissjonijiet tiegħu f'paġġ. 280 – 1 tal-proċess 39 App. Ċiv. 2.3.1964 fil-kawża fl-ismijiet Galdes vs Bianchi et (Kollez. 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Illi tajjeb li jingħad li, biex tkun tiswa x-xilja tal-forza maġġuri f'aċċident, ma jridx ikun hemm xi sehem, pożittiv jew negattiv (fis-sens ta' omissjoni jew nuqqas) tal-bniedem40. Minbarra dan, huwa mgħallem ukoll li biex ikun hemm tas-soltu, il-każ fortuwitu mhux biżżejjed li sproporzjonata, u li tiġri mill-forzi tan-natura, imma jeħtieġ li tkun inevitabbli, b'mod li ma tistax tigi evitata bid-diliġenza ordinarja tal-bonus pater familias"41. Fuq kollox, min jallega ċirkostanza bħal din, jaqa' fuqu l-piż li jipprova allegazzjoni bħal din; jkun hemm ġrajja mhux Illi bl-istess mod, fejn xi ħadd jallega li jkun sab ruħu f'qagħda fejn ma seta' bl- ebda mod jevita l-aċċident, ikun irid tabilfors juri li jkun sab ruħu f'dik il- qagħda bla ħtija tiegħu. Għaldaqstant, ix-xilja tal-aċċident inevitabbli ma tistax titqajjem b'suċċess ta' min jinvokaha43; tirriżulta negliġenza min-naħa jekk kemm-il darba Illi f'dan ir-rigward, l-imħarrek jistrieħ fuq rapport imħejji minn espert ex parte mqabbad mill-assikuratriċi tiegħu li jitfa' l-ħtija fuq s-sewwieq tal-vann minħabba żewġ raġunijiet: l-ewwel, billi s-sewwieq tal-vann kien qed isuq b'veloċità eċċessiva (dik ta' 77 mil fis-siegħa) waqt li kien ħiereġ minn liwja u għaldaqstant ma kienx f'qagħda li jdur kif meħtieġ; it-tieni, il-ħabta kienet selħa bejn iż-żewġ vetturi ("side sweep") u mhux daqqa frontali44; Illi fis-sottomissjonijiet dettaljati tagħhom45, il-kumpanniji attriċi jmeru l- konkluzjonijiet ta' dan ir-rapport għal numru ta' raġunijiet: l-ewwel, l-espert tqabbad mill-kumpannija assikuratriċi tal-imħarrek u għaldaqstant ma kienx indipendenti; it-tieni, l-espert qagħad fuq il-verżjoni mogħtija mill-imħarrek mingħajr ma ħa l-verżjoni tal-fatti tas-sewwieq tal-vann; it-tielet, li l-imsemmi espert injora għal kollox il-fatt li kien hemm xhieda oħra, lil hinn mis-sewwieqa taż-żewġ vetturi, li mingħandhom seta' jieħu verżjoni ta' xhieda li raw l- inċident kif ġara tassew; ir-raba', li l-inkarigu mogħti lill-imsemmi espert twettaq xhur wara li ġara l-inċident; il-ħames, li l-espert mexa fuq numru ta' assunzjonijiet mingħajr ma vverifika jekk dak li kien qed jassumi kienx minnu; is-sitta, is-sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Appell Kriminali li sabet fl-imħarrek il-ħtija għal dak li ġara; Illi huwa u jibqa' dejjem prinċipju tad-dritt li l-parti attriċi f'kawża għandha l- obbligu li tipprova kif imiss il-premessi għat-talbiet tagħha b'mod li, jekk 40 App. Ċiv. 5.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Elmo Insurance vs Joseph Foo Thiang Jooi et 41 P.A. 7.2.1953 fil-kawża fl-ismijiet Foo Thiang Jooi vs Belle Mifsud Parascandalo noe (Kollez. Edit) pġ. Ċiv. 16.1.1984 fil-kawża fl-ismijiet Nażżareno Apap pro et noe vs Francis Chetcuti et (mhix pubblikata) 44 Ara "Dok. MB1" f'paġġ. 147 – 167 tal-proċess. Ara wkoll ix-xhieda ta' Mario Garnisi f'paġġ. 136 u 144 tal-proċess 45 Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 257 sa 264 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. tonqos li tagħmel dan, iwassal għall-ħelsien tal-parti mħarrka.46 Il-fatt li l-parti mħarrka tkun ressqet verżjoni li ma taqbilx ma' dik imressqa mill-parti attriċi ma jfissirx li l-parti attriċi tkun naqset minn dan l-obbligu, għaliex jekk kemm-il darba l-provi ċirkostanzjali, materjali jew fattwali jagħtu piż lil dik il-verżjoni tal-parti attriċi, il-Qorti tista' tagħżel li toqgħod fuqha u twarrab il-verżjoni tal- parti mħarrka. Min-naħa l-oħra, il-fatt li l-parti mħarrka ma tressaqx provi tajba jew ma tressaq provi xejn kontra l-pretensjonijiet tal-parti attriċi, ma jeħlisx lil din milli tipprova kif imiss l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tagħha.47 Illi huwa għalhekk li l-liġi torbot lill-parti f'kawża li tipprova dak li tallega48 u li tagħmel dan billi tressaq l-aħjar prova49; Illi huwa wkoll miżmum li fil-każ li ż-żewġ partijiet iressqu verżjonijiet għal kollox konfliġġenti ma' xulxin b'mod li l-waħda xxejjen 'il-oħra, bħal ma huwa f'dan il-każ, iżda li t-tnejn jistgħu jitwemmnu, allura qagħda bħal din tgħin lill- parti mħarrka, fuq il-bażi tar-regola li onus incumbit ei qui dixit50 u tar-regola proċedurali l-oħra li timxi magħha li actore non probante reus absolvitur.51 Iżda, hawn ukoll, mhux kull konflitt fil-provi jew verżjonijiet imressqa quddiem qorti għandhom iwasslu għaċ-ċaħda tat-talbiet attriċi, għaliex il-kriterju li jsegwi l-ġudikant irid ikun dak li jqis jekk, fid-dawl tal-provi mressqa, verżjoni waħda jistax joqgħod fuqha aktar mill-oħra52; Illi l-Qorti wara li qieset iż-żewġ verżjonijiet tal-partijiet u x-xhieda li tresqet quddiemha, tasal għall-fehma li l-verżjoni miġjuba mill-kumpanniji attriċi dwar kif seħħet il-ħabta għandha aktar għaliex toqgħod fuqha filwaqt li t-teżi tal- imħarrek dwar l-emerġenza għall-għarrieda ma treġix. Fl-ewwel lok, il-fatti li joħorġu mill-atti jagħtu kreditu lix-xhieda mressqa minn MSI f'dak li jirrigwarda d-dinamika ta' kif seħħet il-ħabta. Fit-tieni lok, iċ-ċirkostanzi li xehed dwarhom l-imħarrek innifsu (kemm fiż-żmien li ntalab jagħti l-verżjoni ta' x'ġara fi żmien qrib il-ħabta u wkoll matul is-smigħ tal-kawża) jixhdu li ma kienx fl-aqwa kundizzjoni fiżika li jżomm kontroll tal-vettura misjuqa minnu. F'dan ir-rigward, il-Qorti ttenni dak li bosta drabi oħra ngħad, u jiġifieri li hija regola ġenerali li kull sewwieq huwa mistenni li jħares żewġ regoli ewlenin, jiġifieri l-ewwel, li jirregola s-sewqan tiegħu skond iċ-ċirkustanzi kollha tal- inħawi fejn ikun (magħduda magħhom il-konfigurazzjoni tat-triq, il-ħin u l- kundizzjonijiet atmosferiċi), u t-tieni, li jżomm attenzjoni ("proper look out") dwar dak li jkun qiegħed iseħħ fil-qrib jew huwa mistenni li jseħħ minnufih53; JSP 12.1.2001 fil-kawża fl-ismijiet Hans J. Cameron et vs Raymond Alves De Oliveira 47 App. PS 7.5.2010 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Portelli Theuma et vs Anthony Pechar 48 Art. 562 tal-Kap 12 49 Art. 559 tal-Kap 12 50 P.A. NC 28.4.2004 fil-kawża fl-ismijiet Frank Ellul Lanfranco Desira et vs William Sciberras Mifsud et 51 P.A. LFS 18.5.2009 fil-kawża fl-ismijiet Log. Kurunell Gustav Mayo pro et noe vs Air Supplies & Catering Co Ltd 52 P.A. PS 28.4.2003 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Lofaro vs David Sevasta noe (konfermata fl-Appell fid-19.6.2006) 53 Ara per eżempju, P.A. RCP 26.4.2001 fil-kawża fl-ismijiet Formosa & Camilleri Ltd et noe vs Joseph Zammit Pavia (mhix appellata) ; u P.A. PS 21.10.2002 fil-kawża fl-ismijiet Stefan Slater vs Carmelo ‘Theuma Carabez (mhix appellata), fost oħrajn 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Illi, fit-tieni lok, għalkemm l-imħarrek jixli lis-sewwieq l-ieħor li kien qabeż il- korsija tal-karreġġata tiegħu, jidher ċar li l-istess imħarrek ma kienx xejn anqas ħareġ 'il barra mill-karreġġata li fuqha kien għaddej. Il-Qorti hija tal-fehma li kienet tkun storja oħra (li tinċidi ħafna fuq il-kwestjoni tal-ħtija tal-ħabta) li kieku s-sewwieq tal-vann kien beda jagħmel il-manuvra li jdur lejn il-lemin tiegħu biex jaqbad it-triq li twassal għat-telgħa "ta' Alla w'Ommu". Imma l- fatti juru li ma kienx għadu wasal sewwasew sa hemm x'ħin saret il-ħabta. Fit- tielet lok, mill-ġabra tal-provi, kien biss is-sewwieq tal-vann miż-żewġ sewwieqa involuti, li jidher li ipprova manuvra biex jevita l-ħabta: għall-Qorti, dan ifisser li l-imħarrek ma kienx qed jagħraf x'inhu jiġri madwaru sa ma seħħ l-impatt. Fir-raba' lok, għall-istess raġunijiet mogħtija mill-kumpanniji attriċi fis-sottomissjonijiet tagħhom, il-Qorti tqis li, minkejja l-ħila u l-esperjenza tal- espert imqabbad ex parte mill-kumpannija assikuratriċi tal-imħarrek, ir-rapport li tħejja minnu jħalli bosta tweġibiet miftuħa u tfassal f'kundizzjonijiet li ma jħallux lil din il-Qorti toqgħod fuqu b'moħħha mistrieħ; Illi, fil-ħames lok il-Qorti tagħti piż lill-verżjoni tal-fatti kif mogħtija miż-żewġ xiehda Richard u Rebecca Micheal, kemm matul is-smigħ tal-kawża u kif ukoll kif jirriżulta mir-Road Accident Report tal-24 ta' Lulju, 200454. Min-naħa l-oħra, tqis il-verżjoni għal kollox xotta mogħtija mill-imħarrek lill-Pulizija li aċċeda fuq il-post tal-inċident55 meta mqabbla mal-verżjoni ferm aktar dettaljata li l- imħarrek jagħti lill-espert forensiku xahrejn wara li ġara l-inċident56; Illi, fis-sitt lok, għalkemm il-Qorti mhix marbuta bis-sentenza mogħtija mill- Qorti tal-Appell Kriminali fil-proċeduri meħuda kontra l-imħarrek, wara li qieset il-fatti li nġiebu quddiemha, tasal għall-istess fehma li waslet għaliha dik il-Qorti, jiġifieri li għal dan l-inċident jaħti l-imħarrek minħabba sewqan eċċessiv; Illi l-Qorti ma tqisx li huwa l-każ li, kif jistedinha tagħmel l-imħarrek fis- sottomissjonijiet tiegħu57, iż-żewġ sewwieqa jinsabu t-tnejn ħatja ndaqs għall- ħabta. Din kienet tkun l-għażla tal-Qorti li kieku ma toħroġx ċara l-ħtija ta' xi parti jew ta' oħra. Imma fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha, f'din il-ħabta ma jirriżultax li s-sewwieq tal-vann kien jaħti b'xi mod għall-ħabta; Illi dan iwassal lill-Qorti biex issib li l-imħarrek waħdu jaħti għall-ħabta u li huwa jrid jagħmel tajjeb għall-ħsarat li ġarbu il-kumpanniji attriċi. Għalhekk, l- ewwel talba attriċi hija tajba u jistħoqqilha tintlaqa'; "JB" f'paġġ. 107 sa 111 tal-proċess 55 Ibid paġ. 109 tal-proċess 56 Dok. "MB1" f'paġġ. 177 – 8 tal-proċess 57 F'paġġ. 284 – 5 tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Illi, kif ingħad qabel, għal dak li jirrigwarda d-danni mġarrba mill-atturi ma hemm l-ebda kwestjoni bejn il-partijiet. Jirriżulta b'mod ċar li l-ammont pretiż minn MSI tassew tħallas lil ITSL u ddaħħlet b'surroga fil-jeddijiet li ITSL kellha kontra l-imħarrek minħabba l-inċident. Min-naħa l-oħra, l-imħarrek ma jikkontestax it-telf li ITSL tgħid li ġarrbet minn nuqqas ta' użu li għamlet għaż- żmien li l-vann kien wieqaf minħabba li kien qed jissewwa. Il-pretensjonijiet ta' ITSL f'dan ir-rigward huma dokumentati58 u maħlufa59 u jirriflettu b'mod raġonevoli t-telf li hija ġarrbet sakemm dam jissewwa l-vann tagħha. Minn dawn il-provi, il-vann jidher li dam bla liċenza mill-1 ta' Settembru, 2004, sal- aħħar ta' Ġunju tas-sena ta' wara (li jġibu tliet mija u wieħed u erbgħin jum). ITSL uriet li, fiż-żmien li saret il-ħabta, il-vann kien jinkera bir-rata ta' tmintax- il Lira Maltin (Lm 18)60 kuljum. Telf ta' din l-għamla mnissel min-nuqqas ta' użu tal-ħaġa huwa konsegwenza maħsuba mil-liġi fil-qafas tal-ħsara li jrid jagħmel tajjeb għaliha min jaħti ta' għemil negliġenti jew traskurat61. Dan il- prinċipju jitnissel mir-regola li r-risarċiment tad-dannu mġarrab minn għemil delittwali jrid ikun, kemm jista' jkun, wieħed reintegrattiv62; Illi meta tqis il-provi li tressqu minn MSI, il-Qorti ssib li d-danni mġarrbin minnha fil-kwalità tagħha ta' assikuratriċi ta' ITSL jinsabu pruvati u dokumentati tajjeb biżżejjed biex din il-Qorti tista' tilqagħhom. Fis-sewwa, dawn id-danni jikkonsistu fil-ħlas li hija għamlet lil ITSL taħt il-polza biex ikkumpensatha tal-vann assikurat. U hemm ukoll somma żgħira li hija ħallset lis-'surveyor' imqabbad minnha biex irrapportalha dwar il-ħsarat imġarrba mill- vann ta' ITSL involut fil-ħabta. Dawn iż-żewġt irjus ta' danni jitilgħu għal sittax-il elf tliet mija u ħamsa u erbgħin euro u wieħed u għoxrin ċenteżmi (€ 16,345.21). Dan huwa sewwasew is-somma li MSI talbet fl-Att taċ-Ċitazzjoni; Illi, fin-nuqqas ta' kontestazzjoni min-naħa tal-imħarrek, il-Qorti sejra tillikwida din is-somma bħala danni mġarrba mill-attriċi MSI għall-finijiet tat-tieni talba attriċi; Illi ITSL tressaq pretensjoni ta' kumpens għal dik il-biċċa mid-danni mġarrbin minnha fil-ħsarat li ġraw fil-vann tagħha li l-polza ta' assikurazzjoni ma kinitx tkopri minkejja li l-polza kienet waħda 'comprehensive'. Din il-pretensjoni tirreferi għal dak li huwa msejjaħ l-'excess' (jiġifieri dak il-ħlas li l-assikurat irid jerfa' hu, minkejja li l-polza tkun tkopri s-sinistru assikurat). Ladarba MSI aċċettat li d-danni mġarrba mill-assikurata tagħha ITSL kienu mħarsa bil-polza ta' assikurazzjoni li kellha fis-seħħ, u wettqet ħlas fit-termini tal-istess polza, jiġi l- 58 Dokti "AM2" u "AM3", f'paġġ. 19 – 20 tal-proċess 59 Affidavit ta' Antoine Foo Thiang Jooi f'paġ. 17 tal-proċess 60 Li jġibu € 41.93 fi flus tallum 61 Ara, b'eżempju, P.A. NC 30.6.2004 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Craus vs Noel Mayo (mhix appellata) u P.A. GCD 12.10.2004 fil-kawża fl-ismijiet Alfred Attard Sciortino vs Paul Muscat Triolo (mhix appellata) 62 App. Ċiv. PS 20.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Percius Car Hire Ltd vs Richard Dakin tal-'excess' ukoll huwa l-ħlas 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. implimentazzjoni tal-imsemmija polza. Għalhekk, ladarba l-Qorti waslet għall- fehma li l-imħarrek waħdu jaħti għall-ħabta u jrid jagħmel tajjeb għad-danni mġarrbin minn ITSL, din il-pretensjoni ta' ITSL hija mistħoqqa u għalhekk it- tielet talba attriċi sejra tintlaqa' u tillikwida d-dannu mġarrab minnha taħt din it-talba fis-somma ta' sitt mija u disgħa u disgħin euro (€ 699); Illi, għar-rigward tal-pretensjoni ta' ITSL fir-raba' talba tagħha, din il-Qorti diġà tat il-fehma tagħha u ssib li hija waħda mistħoqqa. Għalhekk sejra tillikwida s-somma ta' erbatax-il elf mitejn u sebgħa u disgħin euro u sebgħin ċenteżmi (€ 14,297.70) bħala dannu mġarrab taħt din ir-ras li jikkonsisti f'telf ta' użu tal-vann tagħha tal-kiri sakemm dam jistenna ż-żmien li jissewwa; Illi l-Qorti jifdlilha tqis l-eċċezzjonijiet tal-imħarrek dwar il-kundanna għall- ħlas ta' mgħaxijiet (it-tielet u l-ħames eċċezzjonijiet). Marbuta ma' dawn, hemm ir-raba' eċċezzjoni. L-imħarrek jgħid li ladarba din hija azzjoni ta' danni, ma jistax jintalab iħallas imgħaxijiet fuq l-ammonti li l-Qorti tista' tillikwida favur l-atturi. B'żieda ma' dan, jgħid li ma jmissux jitgħabba bi ħlas tal-ispejjeż marbuta mat-tielet talba attriċi għaliex din hija żejda u seta' nġabar kollox taħt ir-raba' talba; Illi kemm MSI u kif ukoll ITSL iwarrbu dawn il-pretensjonijiet tal-imħarrek. Huma jgħidu li (a) il-pretensjonijiet tagħhom għad-danni huma speċifikati fl-Att taċ-Ċitazzjoni u (b) li kien sewwasew għalhekk li ITSL firdet il-pretensjonijiet tagħha fit-tielet u fir-raba' talbiet tagħha; Illi dwar il-kwestjoni tal-imgħaxijiet, joħroġ ċar mill-atti tal-kawża li, sa mill- bidunett, kemm MSI u kif ukoll ITSL ressqu talbiet b'ammonti determinati ta' danni pretiżi. B'dan il-mod, ma jistax ikun li s-sottomissjoni tal-imħarrek (li, fis-sewwa, jsemmiha biss fit-tielet u fil-ħames eċċezzjonijiet tiegħu u ma jerġax isemmiha fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tal-għeluq) dwar il-prinċipju li in illiquidis non fit mora ma jimxux imgħaxijiet għandha tintlaqa'. Il-Qorti bilkemm għandha għalfejn tgħid li, ukoll kieku kienet tiswa għall-każ tallum, il- massima msemmija mill-imħarrek hija r-regola, iżda huwa wkoll magħruf li dik il-massima m'hijiex xi regola assoluta63 u tippermetti eċċezzjonijiet. Kemm hu hekk, qorti tista' tinjoraha meta b'dan il-mod ikun qiegħed jingħata vantaġġ lill- parti debitriċi li jkun bi ħtija tagħha li l-likwidazzjoni ma tkunx setgħet issir qabel64; Illi għalhekk, fil-każ tat-tieni u tat-tielet talbiet attriċi sejra tordna li jgħaddi imgħax ladarba dawk it-talbiet kienu jsemmu somom li, bħala fatt, din il-Qorti 63 P.A. GV 16.10.2002 fil-kawża fl-ismijiet Blye Engineering Ltd vs Paolo Bonnici Ltd. Ċiv. 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. qiegħda tilqagħhom fis-sħiħ. L-imgħax għandu jibda jgħaddi mill-11 ta' Jannar 200665, li tidher li hija d-data meta l-imħarrek laqa' n-notifika tal-Att taċ- Ċitazzjoni; Illi fil-każ tar-raba' talba attriċi l-kwestjoni tiegħu xejra oħra. F'dik it-talba, ITSL ma kienet qatt għadha illikwidat somma ta' danni mġarrba minħabba nuqqas ta' użu tal-vann. Anqas u anqas kienet interpellat lill-imħarrek iħallasha. is-sentenza. Hawnhekk, ir-regola msemmija mill-imħarrek jistħoqqilha tkun applikata. Dan ifisser ukoll għaliex l-attriċi ITSL għamlet sewwa li ma ġabritx il-pretensjonijiet tagħha taħt it-tielet u r-raba' talbiet f'keffa waħda. Dan ifisser ukoll għaliex, fil- fehma tal-Qorti, ir-raba' eċċezzjoni tal-imħarrek mhijiex tajba; Il-likwidazzjoni qiegħda ssir bis-saħħa ta' din Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: Tilqa' l-ewwel talba attriċi billi ssib li l-imħarrek waħdu kien jaħti għall- inċident li seħħ nhar l-24 ta' Lulju, 2004, fi Triq il-Kosta, Il-Gżira bejn il-vettura bin-numru tar-reġistrazzjoni STF 975 misjuqa minnu, u l-vettura bin-numru tar- reġistrazzjoni HVY 009 misjuqa minn Mario Spiteri Colombo, iżda proprjetà tal- kumpannija attriċi Islander Tourist Services Limited; Tilqa' t-tieni talba attriċi u tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill- kumpannija attriċi Middlesea Insurance p.l.c. l-ammont ta' sittax il-elf, tliet mija ħamsa u erbgħin euro, wieħed u għoxrin ċenteżmi (€16,345.21) minnha mħallsa bis- saħħa tal-polza ta' assikurazzjoni u rappreżentanti d-danni konsegwenzjali mġarrba bħala riżultat ta' l-inċident, flimkien mal-imgħaxijiet legali fuq l- imsemmija somma b'seħħ mill-11 ta' Jannar, 2006 sal-jum tal-ħlas effettiv; Tilqa' t-tielet talba attriċi u tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill-kumpannija attriċi Islander Tourist Services Limited is-somma ta' sitt mija disgħa u disgħin euro (€699), rappreżentanti d-danni minnha mħallsa bħala ħlas 'excess' skond il-polza ta' assikurazzjoni wara l-inċident, flimkien mal-imgħaxijiet legali fuq l- imsemmija somma b'seħħ mill-11 ta' Jannar, 2006 sal-jum tal-ħlas effettiv; Tilqa' r-raba talba attriċi u tillikwida id-danni mġarrba mill-kumpannija attriċi Islander Tourist Services Limited fl-ammont ta' erbatax-il elf, mitejn sebgħa u disgħin ewro, u disgħa u sittin ċenteżmi (€14,297.69) rappreżentanti telf ta' qligħ min-nuqqas ta' użu tal-vann tagħha bin-numru tar-reġistrazzjoni HVY 009 bħala riżultat tal-inċident; 65 Ara r-riferta f'paġ. 9 tergo tal-proċess 29 ta' Novembru, 2018 Ċitazz. Tilqa' l-ħames talba attriċi u tikkundanna lill-imħarrek iħallas lill-kumpannija attriċi Islander Tourist Services Limited l-ammont ta' erbatax-il elf, mitejn u sebgħa u disgħin ewro, u disgħa u sittin ċenteżmi (€14,297.69) minnha mġarrba; Tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-imħarrek bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt; u Tordna li l-imħarrek iħallas l-ispejjeż tal-kawża, magħduda dawk marbuta mal-ittri uffiċjali imsemmija fl-Att taċ-Ċitazzjoni, u l-imgħaxijiet legali ulterjuri. Onor. Joseph R. Foo Thiang Jooi LL.D., Ħaż-Żabbar 29 ta' Novembru, 2018 Marisa Britta Deputat Reġistratur 29 ta' Novembru, 2018 29 ta' Novembru, 2018