IMHALLEF JOSEPH ZAMMIT MCKEON Illum il-Hamis 10 ta` Dicembru 2015 Francis Attard Zammit Cuomo (192335M) u Marianne mart Carmel Jaccarini kontra Kummissarju ta` l-Artijiet Il-Qorti : I. Qorti diversament presjeduta li jaqra hekk :– Illi l-esponenti huma c-censwalisti ta` din l-art li jiskadi fis-sena elfejn u wiehed u erbghin (2041). L-attur Francis Attard Zammit Cuomo ghandu hamsa minn sebgha (5/7) parti ndiviza mill-artijiet fuq imsemmija filwaqt li l- attrici l-ohra ghandha tnejn minn sebgha (2/7) parti ndiviza. Illum ic-cens huwa pagabbli lill-Gvern. Rat ir-rikors guramentat prezentat fis-26 ta` Gunju 2006 quddiem din il- Illi permezz ta` sentenza moghtija mill-Prim` Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) fil-kawza fl-ismijiet "Francis Attard Zammit Cuomo u Marianna mart Carmel Jaccarini vs Kummissarju ta` l-Artijiet" (Rikors Numru : 691/99) fit-22 ta` Marzu 2002, il-Qorti ordnat lill-konvenut sabiex jirreintegra lill-atturi fil-pussess tat-territorju denominat Ix-Xaghra tar-Raghaj kuntrada Ta` Ras Bajjada jew Ta` Hagar Qim limiti tal-Qrendi tal-kejl ta` cirka hamsa u sittin tomna. Dan wara li fuq l-art kienet harget Dikjarazzjoni Presidenzjali permezz ta` Avviz Numru 401 a tenur ta` l-Artiklu 8 tal-Kap. 88 tal-Ligijiet ta` Malta. Illi din is-sentenza giet ikkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali permezz ta` sentenza moghtija fl-10 ta` Ottubru 2003 b`dan li ordnat li d- Dikjarazzjoni Presidenzjali kif promulgata permezz ta` Avviz Numru 401 ta` l- 1976 kellha tigi meqjusa bhala li ma kelliex effett ghall-finijiet u effetti kollha tal- ligi b`sehh mid-data tas-sentenza appellata. Illi permezz ta` cedola ta` depozitu pprezentata fl-4 ta` Novembru 2005, il-konvenut iddepozita c-cwievet tal-art u kien wara li l-esponenti pprezentaw rikors fit-30 ta` Novembru 2005 li c-cwievet gew irtirati mill- esponenti bla pregudizzju ghad-drittijiet taghhom. (a) Minflok li l-konvenut ghamel uzu mill-art ghal skop pubbliku kien ta b`kera lill-privat u cahhad lill-atturi milli jgawdu hwejjighom. L-atturi ma rcevew l-ebda kumpens ghat-telf ta` uzu li kellhom ta` din l-art minn meta l- pussess taghha wara l-pubblikazzjoni ta` l-Avviz Numru 401 ta` l-1976. L-art in kwistjoni damet ghal kwazi tletin (30 sena) u peress li t-titlu tal-esponenti huwa ta` enfitewsi temporanja, l-valur ta` l-art naqas minghajr ma l-esponenti rcevew xi kumpens. Dan kollu kellu effett negattiv fuq il-proprjeta` ta` l-esponenti mehud in konsiderazzjoni wkoll li l-koncessjoni enfitewtika tiskadi fis-sena elfejn u M`hemmx dubju li issa l-proprjeta` tal-esponenti ghandha valur inqas. ghaliha huwa responsabbli l-konvenut. kellhomx it-tgawdija ta` l-art. (c) L-atturi hallsu c-cens fuq l-art ghal dawn is-snin kollha meta ma (b) Saret hsara fis-sigar, hitan tas-sejjieh u razzett li hemm fl-art u li Illi noltre, kif ser jirrizulta mill-provi : Illi minhabba l-agir tal-konvenut l-atturi sofrew danni u ghandhom ukoll jedd ghall-kumpens. Ghalkemm il-konvenut gie debitament interpellat biex jersaq ghal-likwidazzjoni ta` danni, baqa` inadempjenti. Ighid ghalhekk il-konvenut ghaliex din l-Onorabbli Qorti m`ghandhiex Tillikwida d-danni sofferti mill-atturi jekk hemm bzonn bl-opera ta` prevja kull dikjarazzjoni li hija mehtiega skond il-ligi :– Tiddikjara lill-konvenut responsabbli ghad-danni sofferti mill-atturi minhabba l-hsara li saret fl-art fuq imsemmija u n-nuqqas tieghu li jirritorna lura l-art fit-terminu mpost mill-Qorti, kif ukoll ghall-hardship li l-esponenti kienu kostretti jsofru matul dawn is-snin kollha. periti nominandi. Prevja kull dikjarazzjoni li l-atturi ghandhom dritt li jithallsu kumpens, tillikwida l-kumpens li l-atturi ghandhom dritt ghalih fir-rigward tac- cens li hallsu matul is-snin fuq art li ma kellhomx it-tgawdija taghha, kif ukoll ghall-privazzjoni li sofrew mill-uzu u tgawdija ta` l-art meta din kienet qieghda tintuza fl-interess tal-privat u mhux ghall-iskop pubbliku u t-tnaqqis tal-valur ta` l-art li sehh bit-trapass taz-zmien kemm damet l-art fil-pussess ghand il-konvenut minghajr ma qatt gew ikkumpensati ghalih. tigi likwidata skond it-tieni u t-tielet talba. Tikkundanna lill-konvenut sabiex jersaq fuq att pubbliku relattiv u jestendi l-koncessjoni enfitewtika ghal dak in-numru ta` snin li l-esponenti gew ipprivati mit-tgawdija ta` hwejjighom. relattiv u kuraturi ghall-eventwali kontumaci. l-konvenuti li huma minn issa ngunti in subizzjoni. Bl-ispejjez inkluzi dawk ta` l-ittra ufficjali datata 17 ta` Frar 2004 kontra Rat il-lista tax-xhieda ndikati mill-atturi u l-elenku ta` dokumenti esebiti Tikkundanna lill-konvenut sabiex ihallas lill-atturi dik is-somma li Tinnomina nutar pubbliku ghal fini tal-pubblikazzjoni tal-kuntratt Rat ir-risposta guramentata prezentata fl-4 ta` Settembru 2006 li taqra hekk :– l-azzjoni preliminarjament ghall-dikjarazzjoni ta` responsabbilta` ta` danni hija preskritta ai termini l-Artiklu 2153 tal-Kap 16 tal- Ligijiet ta` Malta, u jekk semmai tezisti responsabbilta` ta` danni, din ghandha tkun limitata ghall-ahhar sentejn qabel ma giet intavolata l-kawza odjerna, u ghalhekk il-likwidazzjoni trid tkun limitata ghall-istess perjodu, u ghalhekk l- ewwel, it-tieni, u r-raba` talba kif dedotti m`ghandhomx jigu milqugha. Illi preliminarjament ukoll, mhux il-legittmu kontradittur fl-ewwel, it-tieni, u r-raba` talba attrici, u dan ai termini l-Artiklu 1031 tal-Kap 16 tal- Ligijiet ta` Malta, stante illi jekk gew ikkawzati xi hsarat fuq l-art in kwistjoni dawn saru minn terzi u mhux mill-esponenti. Illi lanqas ma huwa il-legittmu kontradittur fil-hames u s-sitt talba, in vista tal-fatt illi l-Gvern mhuwiex id-direttarju tal-proprjeta` in kwistjoni u ghalhekk huwa mproponibbli legalment, illi ssir xi forma ta` estensjoni tal- koncessjoni enfitewtika in kwistjoni mill-konvenut. Illi sekondarjament u bla pregudizzju ghas-sueccepit, l-ewwel, it- tieni, u r-raba` talba attrici m`ghandhomx jigi milqugha, stante illi l-art in kwistjoni giet rilaxxjata lill-atturi f`kundizzjoni tajba hafna, u ghalhekk ma sofrew l-ebda danni, u lanqas ghalhekk ma huwa dovut kumpens. Illi lanqas ma huwa dovut in linea tat-tielet u r-raba` talba ta` l- atturi, in vista tal-fatt illi l-Qorti Kostituzzjonali ma ddikjaratx it-tehid null ab initio, ghax ma ntuzatx ghal skop pubbliku, izda bla effett mit-22 ta` Marzu 2002, (u (Sede Kostituzzjonali), u ghalhekk sa dik id-data t-tehid in kwistjoni kellu effett, u kien ghall-iskop li ghalih ittiehdet l-art, u ghalhekk mhu dovut ebda kumpens. lista tax-xhieda ndikati mill-konvenut. Rat id-digriet ta` din il-Qorti diversament presjeduta moghti fl-udjenza tal-25 ta` Ottubru 2006 fejn il-partijiet kienu diretti sabiex iressqu l-provi taghhom dwar l-ewwel eccezzjoni. Rat id-digriet li tat din il-Qorti diversament presjeduta fl-udjenza tal-4 ta` Dicembru 2006 fejn ordnat l-allegazzjoni tal-atti tal-kawza fl- ismijiet Francis Attard Zammit Cuomo et vs Kummissarju tal-Artijiet (Rikors Rat id-dikjarazzjoni tal-fatti konfermata bil-gurament mill-konvenut u l- Salv eccezzjonijiet ulterjuri. l-atti tal-kawza Rat it-traskrizzjoni tad-deposizzjoni ta` Albert German fl-udjenza tat-8 ta` Rat it-traskrizzjoni tad-deposizzjoni ta` Vincent Bogdanovic fl-udjenza tat-22 Nru. 691/99) deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fl-10 ta` Ottubru 2003. fl-ismijiet Francis Attard Zammit Cuomo et vs Kummissarju tal-Artijiet (Rikors Nru. 691/99) deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fl-10 ta` Ottubru 2003. Rat in-nota b`dokument li pprezentaw l-atturi fl-udjenza tal-25 ta` April 2007 u n-nota b`dokument li pprezenta l-konvenut fl-udjenza tat-23 ta` Mejju 2007. ta` Ottubru 2007 u d-dokumenti li kienu esebiti mix-xhud. Frar 2008 u d-dokument li kien esebit waqt l-istess udjenza mill-atturi. Rat is-sentenza parzjali li tat din il-Qorti diversament presjeduta fl-udjenza tat-30 ta` Mejju 2008, fejn cahdet l-ewwel eccezzjoni preliminari u cioe` l-eccezzjoni tal-preskrizzjoni skond l-Art 2153 tal- Kap 16, spejjez ghall-konvenut. fl-udjenza tas-17 ta` Frar 2009. Rat illi l-kawza kompliet tinstema` minn din il-Qorti kif presjeduta llum Rat in-nota b`dokumenti esebiti mill-atturi. 2009 u rat id-dokumenti li pprezentat. Semghet ix-xiehda ta` Vincent Bogdanovic fl-udjenza tal-20 ta` Ottubru 2009. Semghet ix-xiehda ta` Albert German (fol 252 sa fol 255) u ta` Anthony Saccasan (fol 256 sa fol 262) fl-udjenza tal-24 ta` Mejju 2010 u rat id-dokumenti li kienu esebiti waqt l-istess udjenza (fol 249 sa fol 250). Frar 2011 u rat id-dokument li kien esebit mill-atturi. Rat in-noti ta` osservazzjonijiet skambjati bejn il-partijiet. Semghet is-sottomissjonijiet tal-ahhar tal-partijiet u wara l-kawza thalliet Rat l-atti l-ohra tal-kawza. ghas-sentenza. Jirrizulta li l-art mertu ta` din il-kawza hija dik maghrufa bhala "ix- Xaghra tar-Raghaj", kontrada Ta` Ras Bajjada jew Ta` Hagar Qim, limiti tal- Qrendi. Permezz ta` Dikjarazzjoni tal-President ta` Malta li kienet ippubblikata fil-Gazzetta tal-Gvern (Avviz Nru. 401) tat-23 ta` Lulju 1976, kienu esproprijati ghal skop pubbliku cirka hamsa u sittin (65) tomna minn din l-art. L-atturi kienu u ghadhom ic-censwalisti temporanji tal-65 tomna art ; l-attur Francis Attard Zammit Cuomo ghandu hamsa minn sebgha (5/7) indivizi waqt li l-attrici Marianne Jaccarini ghandha tnejn minn sebgha (2/7) indivizi. Ic-cens jaghlaq fis- sena 2041 u l-canone jithallas lill-Joint Office. Jidher li l-iskop wara d- Dikjarazzjoni tal-President kien illi l-art tintuza ghall-progett bl-isem "Izra u Rabbi" li kien tnieda mill-amministrazzjoni ta` dak iz-zmien. Wara ftit snin, il- progett "Izra u Rabbi" ma kompliex. Minflok l-art inghatat lura lill-atturi, fl- 1985 il-konvenut hareg sejha ghall-offerti sabiex partijiet minnha tinkera ghal skop agrikolu lill-privat. Il-kawza kostituzzjonali It-talbiet Fit-18 ta` Marzu 1999, l-atturi harrku lill-konvenut quddiem din il-Qorti fil-Gurisdizzjoni Kostituzzjonali taghha (Rik. Talbu lill-Qorti sabiex :- Tiddikjara u tiddeciedi illi t-tehid tal-pussess tar-art de quo da parti tal-intimat jivvjola d-drittijiet fondamentali tal-esponenti sanciti fil-Kostituzzjoni u fil-Konvenzjoni ; Konsegwentement taghti dawk ir-rimedji kollha necessarji, taghmel dawk l-ordnijiet u taghti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex jitwettqu u jitharsu d-drittijiet fondamentali tal-esponenti. L-ewwel istanza Fl-ewwel istanza, il-kawza kienet deciza fit-22 ta` Marzu 2002. Mid-decide, il-parti saljenti ghall-fini tal-kawza tal-lum kien dan :- 1. Tiddikjara u tiddeciedi li l-Avviz Numru 401 pubblikat fil-Gazzetta tal-Gvern tal-harga tat-23 ta' Lulju 1976 fejn gie dikjarat illi hamsa u sittin tomna (65T.) mit-territorju de quo konsistenti f'tliet mija u sittin tomna cirka kienu qed jigu esproprijati ai termini tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artiijiet ghall-skopijiet Pubblici (gja Kap.136 illum Kap 88) fuq il-presuppost illi l-art kienet hekk mehtiega ghal skopijiet pubblici u cioe' ghall progett ta' "Izra u Rabbi" mahsub dak in-nhar u l-konsegwenti t-tehid tal-pussess tal-art de quo da parti tal-intimat jivvjola d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti sanciti fl-Artiklu 1 tal-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea ghall Protezzjoni tad-Drittijiet tal- Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali ; Konsegwentement tiddikjara li l-istess Avviz Numru 401 pubblikat fil-Gazzetta tal-Gvern tal-harga tat-23 ta' Lulju 1976 fejn gie dikjarat illi hamsa u sittin tomna (65T.) mit-territorju de quo konsistenti f'tliet mija u sittin tomna circa kienu qed jigu esproprijati ai termini tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (gja Kap.136 illum Kap 88) fuq il-presuppost illi l- art kienet hekk mehtiega ghal skopijiet pubblici u cioe' ghall progett ta' "Izra u Rabbi" huma nulli u bla effett ghall finijiet u effetti kollha tal-ligi u wkoll tannulla ghall finijiet u effetti kollha tal-ligi kull att maghmul mill-istess intimat ai termini tal-istess Avviz Numru 401 b'dan li l-istess rikorrenti ghandhom jigu re-integrati fil-pussess tal-estensjoni kollha tal-istess art originarjament kolpita bl-istess Avviz indikat mahrug abbazi tal-Kap 136 (illum Kap 88), u b'dan ghalhekk li l-intimat ghandu jirrintegra lir-rikorrenti fil-pussess tal-istess art u konsegwentement tordna lill-istess intimat sabiex f'terminu qasir u perentorju ta' tletin (30) gurnata mid-data ta' din is-sentenza jezegwixxi l-proceduri necessarji kollha sabiex effettivament isehh ir-rilaxx tal-artijiet in kwistjoni mill-intimat lill-istess rikorrenti. It-tieni istanza Il-konvenut appella mis-sentenza. Id-decide tas-sentenza li tat il-Qorti Kostituzzjonali fl-10 ta` Ottubru 2003 kien :- Tiddeciedi billi, filwaqt li tichad l-appell ta' l-intimat appellant, tikkonferma s-sentenza appellata bil-precisazzjoni dovuta pero` fis-sens li d- Dikjarazzjoni Presidenzjali in ezami kif promulgata permezz ta' Avviz Numru 401 ta' l-1976 ma kellhiex titqies bhala li kienet nulla izda li kellha invece tigi meqjusa bhala li kienet wahda minghajr effett ghall-finijiet kollha tal-ligi u dan b'sehh mid-data tas-sentenza appellata. Sintesi tal-provi L-attrici Marianne Jaccarini tixhed li ghalkemm inghad li l-art de quo ittiehdet ghaliex kienet mehtiega ghall-progett "Izra u Rabbi" mhux biss mhux hekk gara izda sahansitra wara li l-progett kien abbandunat, il-konvenut hareg sejha ghall-offerti sabiex l-art tinqasam f`partijiet u tinghata bi qbiela lill-privat. L-offerta li kienu ghamlu hi u l-gharus taghha (illum zewgha) li kien full time farmer kienet rifjutata. Filwaqt illi tikkonferma li c-cens jithallas kull 15 ta` Awissu lill-Joint Office, l-attrici pprezentat erba` ricevuti tal-hlas tac-cens. L-attur Francis Attard Zammit Cuomo jixhed :- "F`dan il-kaz ma kienx hemm skop pubbliku u ghad li l-art nzammet mill- Gvern minn 1976 sal-2005, cioe` prattikament tletin sena, ahna s-sidien ma hadna xejn, rajna l-art taghna qed tintuza minn terzi, saru danni fuq l-art, u minn fuq, il-Gvern qed jirrifjuta li b`dan kollu ghamlilna xi hsara. Gvern kien ghamel uzu mill-art, u sahansitra krieha lill-privat. Albert German (Kummissarju tal-Artijiet) xehed illi l-art kienet giet esproprijata in konnessjoni mal-progett "Izra u Rabbi". Mas-sidien ma sar l-ebda ftehim dwar kumpens. Minflok il-Gvern qasam l-art fi tnax jew erbatax-il bicca u tahom bi qbiela lill-privat. Bhala konsegwenza tas-sentenza li tat il-Qorti Kostituzzjonali, inhargu ordnijiet ta` zgumbrament kontra l-okkupanti tar-raba` sabiex l-art tinghata lura lill-atturi. L-"eviction orders" hargu fis-27 ta` April 2005 filwaqt li l-ezekuzzjoni materjali tal-"eviction orders" saret fit-3 ta` Novembru 2005. Meta twettqu l-ordnijiet ta` zgumbrament, l-art kienet fi stat tajjeb tant li kienet ikkoltivata. "Ridna nistennew certu zmien biex nitterminaw il-kirjiet u mbaghad ovvjament ghamilna l-evictions. Ahna lestejna kollox, dik il-gurnata, f` Novembru ta` l-2005, ridna ntuh ic- cwievet, u ma riedux jaccettawhom, riedu jaccettawhom b`kundizzjoni li jistghu jfittxuna ghad-danni u jiena ddepozitajthom il-Qorti." Isostni : " … marru in-nies taghna Manwel Camilleri Bowman u Twanny Saccasan, li fil-fatt raw li l-art kienet kollha qed tinhadem. U tant hu hekk li kien hemm ukoll xi nies li kellhom anki xi baqar u affarijiet hekk, mhux baqar hawn goats insomma, moghoz … jiena mill-feedback li kelli mill-inspectors taghna illi l-post kien fi stat tajjeb. Mhux talli hekk talli ahna rajna li naghmlu xi cnut u naghlqu sew, jigifieri ghamilna kollox kif suppost." Fil-kontroezami, Albert German xehed li huwa personalment ma marx fl- Emanuel Camilleri Bowman (PTO – Enforcement – Lands) xehed illi fl-2005 huwa l- ewwel qassam l-"eviction orders" u aktar `il quddiem dik is-sena stess ezegwixxa l-ordnijiet ta` zgumbrament kontra l-persuni li kienu qeghdin jokkupaw l-art. Meta saret l-ezekuzzjoni, l-art kienet agrikola. Kien hemm il-hamrija. L-art kienet tinhadem u kien hemm anke l-gheneb mizrugh. Wara li sar l- izgumbrament inghalaq kull access ghall-art sabiex ma jidhlux nies barranin. Is-sidien li kienu prezenti waqt l-evizzjoni rrifjutaw li jiehdu c-cwievet jekk fir- ricevuta ma jiktbux il-kliem "without prejudice". Ghad-Dipartiment dan ma kienx accettabbli ; ghalhekk ic-cwievet kienu depositati l-Qorti. Fil-kontroezami, Emanuel Camilleri Bowman xehed illi l-ewwel darba li mar fir- raba` in kwistjoni kien f`Novembru 2005 meta saret l-evizzjoni. Ghalkemm tassew is-sidien ilmentaw li kien hemm hsarat, huwa ma rax hsarat fis-sit. Damu hemm gurnata shiha. Sabiex ighaddu bil-vetturi twaqqa` hajt tas-sejjiegh pero` meta lestew dan rega` nbena. It-thassib tieghu ma kienx jaccerta jekk kienx hemm hsara fl-art izda li jaghmel l-gheluq halli ma jidholx il-pubbliku. Ikkonferma ir-rapport tieghu Dok AC1 tat-3 ta` Novembru 2005. Fir-rapport jinghad inter alia :- Anthony Saccasan mit-Taqsima tal-Infurzar fid-Dipartiment tal-Artijiet xehed illi l-ordni ta` zgumbrament hareg fis-27 ta` April 2005. L-ezekuzzjoni saret fit-3 ta` Novembru 2005. Ir-raba` kien qed jinhadem. Wara li sar l- izgumbrament, bidlu l-katnazzi tax-xtiebi. L-accessi nghalqu kollha halli ma jidhol hadd. L-ewwel darba fis-sit kien fit-3 ta` Novembru 2005. Qabel dakinhar ighid li ma jafx x`kien hemm fis-sit. Perit Joseph Caruana Melbourne ikkonferma r-rapport tieghu tal-10 ta` Frar 2009 li jaghmel parti mill-atti ta` din il-kawza. Ighid li kien hemm zewgt ikmamar fi stat ta` abbandun minhabba traskuragni. Bejn l-1976 u l-2009, il-kmamar ma kienux fil-pussess tal-atturi. Sabiex jaghmel il-kostatazzjonijiet tieghu, apparti illi mar fuq il-post, ibbaza ruhu fuq aerial photos tal-1967 u l-2008, kif ukoll fuq pjanta tal-att ta` divizjoni fl-atti tan-Nutar Dr Nicola Mifsud Aquilina tat-12 ta` Awissu 1953. Dwar il-kmamar, il-Perit Caruana Melbourne stqarr li t-tiswija tinvolvi spiza ta` Dan igib total ta` €129,900. Dan il-valur kien determinat fl-ammont ta` €187,200. Dr Adrian Caruana Melbourne ikkonferma c-certifikat tieghu datat 7 ta` Jannar Skond Dr Zammit, mill-aerial photos tas-snin sittin jirrizulta li kien hemm 89 mature carob trees waqt li mill-aerial photos tal-2005 jirrizulta li minn dawn is-sigar tal-harrub kien fadal biss 13. Minflok is-sigar tal-harrub, kienu ppjantati 50-il sigra tal-akacja. Skond Dr Caruana Melbourne, kull sigra tal-harrub tiswa €1200 waqt li l-garr lejn is- sit u l-ippjantar taghha jiswa €350. U ghalhekk ghandhom jitnehhew. L-ispiza involuta hija ta` €150 ghal kull sigra. Skond Dr Caruana Melbourne, id-danni totali fejn si tratta tas-sigar huma €125,300. L-atturi Sottomissjonijiet In sintesi, l-atturi jaghmlu dawn l-osservazzjonijiet :- Xehdet ukoll Dr Stephanie Attard Zammit Cuomo dwar rapport taghha tas-7 ta` Jannar 2009 li huwa esebit a fol 212 tal-process. V. 1) Illi mhux biss mhuwiex kontestat mill-konvenut it-titolu tal-atturi ghall-art mertu ta` din il-kawza, izda dak it-titolu jirrizulta ppruvat bl-atti esebiti fil-kors tal-kawza. Illi l-iskop dikjarat ghat-tehid tal-art kien sabiex din tintuza fil- progett ta` Izra u Rabbi. Id-Dikjarazzjoni tal-President kienet ippubblikata fit- 23 ta` Lulju 1976. Il-progett dam sentejn sakemm kien abbandunat. L- abbandun tal-art dam bejn tmienja u disa` snin. Fl-ewwel xhur tal-1987, l-art kollha inkriet lill-privat wara sejha ghall-offerti ; quddiem il-Bord tal-Arbitragg ; esproprijata fl-1976 ; Illi l-atturi pprezentaw kawza kostituzzjonali li kienet deciza favur taghhom fl-ewwel istanza fit-22 ta` Marzu 2002. Sar appell mill-konvenut, u l- kawza kienet deciza finalment favur l-atturi mill-Qorti Kostituzzjonali fl-10 ta` okkupanti mill-art u sabiex jaghti konsenja lill-atturi ; kif ippretenda l-konvenut sabiex ma jippregudikawx id-drittijiet taghhom ; Illi l-atturi qatt ma rcevew "notice to treat" u saret l-ebda procedura Illi l-atturi baqghu ma nghataw xejn mill-art li kienet giet Illi l-atturi rrifjutaw illi jaghtu ricevuta hielsa minn pretensjonijiet Illi l-konvenut dam sat-3 ta` Novembru 2005 sabiex jizgombra lill- Illi t-talbiet tal-atturi jitilqu mill-Art 1031 tal-Kap 16 ; Illi l-konvenut iddeposita c-cwievet taht l-awtorita` tal-qorti u sabiex l-atturi setghu jirtiraw ic-cwievet minghajr ebda kondizzjoni jew limitazzjoni, kontra dak li kien qed jippretendi l-konvenut, kellhom jirrikorru ghall-Qorti Kostituzzjonali li fis-6 ta` Dicembru 2005 awtorizzat l-izbank kif talbu l-atturi, u hekk sar ; Illi l-konvenut ma jistax jesimi mir-responsabilita` tieghu skond l- Art 1031 tal-Kap 16 ghaliex meta l-iskop pubbliku ghat-tehid tal-art kien abbandunat ma kellu ebda jedd jikri l-art lill-privat. Ghal dak l-agir illegali, u ghal kull konsegwenza naxxenti minn dak l-agir, ghandu jwiegeb il-konvenut, anke jekk saru danni mill-persuni li lilhom il-konvenut kera l-art ; Illi r-responsabilita` tal-konvenut ghal danni versu l-atturi tibda minn dakinhar li ttiehdet sal-art sad-data meta l-atturi setghu jirriprendu l- pussess effettiv taghha. L-atturi qatt ma kellu ebda relazzjoni guridika mal- persuni li lilhom inkriet l-art ; Illi matul iz-zmien kollu li l-konvenut zamm l-art, u cioe` ghal kwazi tletin sena shah, bejn l-1976 u l-2005, saret hsara fl-art u l-atturi kienu privati mill-pussess taghhom bil-beneficcji kollha ghall-atturi li dak il-pussess igib mieghu ; Illi l-atturi jikkontestaw il-pretensjoni tal-konvenut illi l-art kienet rilaxxjata lill-atturi fi stat tajjeb, u l-fondatezza tal-kontestazzjoni tirrizulta mill- kumpless tal-provi ; danni li kienu ndikati mill-persuni teknici xehdu waqt il-kawza. Illi wara li kienet ippubblikata d-Dikjarazzjoni tal-President fit-23 ta` Lulju 1976, hareg l-Avviz ghall-Ftehim fit-23 ta` Settembru 1977. L-atturi ma accettawx il-kumpens offrut ghat-tehid tal-art in kwistjoni ; Illi skond il-koncessjoni enfitewtika, fil-kaz ta` espropriju tal-art, il- kumpens kellu jmur a favur tal-koncedent, filwaqt illi l-enfitewti jithallsu mill- koncedenti ghall-benefikati li jkunu ghamlu fuq l-art esproprijata ; Illi l-iskop li ghalih ittiehdet l-art originarjament kien pubbliku u cioe` l-progett ta` Izra u Rabbi, liema progett kien pero` abbandunat wara ftit Illi l-atturi jistiednu lill-Qorti sabiex tillikwida favur taghhom id- In sintesi, il-konvenut jaghmel dawn l-osservazzjonijiet :- Il-konvenut jaghmlu dikjarazzjoni Illi d-danni pretizi mill-atturi huma esorbitanti ; Illi l-atturi ma gabux il-prova li d-danni li jallegaw illi garrbu graw Illi in segwitu l-art inghatat bi qbiela li kienu wrew interess li iv) jahdmu l-art ; Illi fl-1988 il-konvenut kien dispost jaghti lura l-art lis-sidien v) purche` dawn lill-konvenut minn kull responsabilita` ghall-hlas ta` kumpens, spejjez jew danni. Is-sidien ried lura l- art vakanti u libera minn kull kirja favur terzi. Illi skond is-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali tal-10 ta` Ottubru 2003, id-Dikjarazzjoni tal-President kienet dikjarata minghajr effett b`sehh mit- 22 ta` Marzu 2002. Dan ifisser illi bejn it-23 ta` Lulju 1976 u t-22 ta` Marzu 2002, l-art kienet amministrata tajjeb mill-Gvern. Illi l-ezekuzzjoni tal-izgumbrament saret biss fit-3 ta` Novembru 2005 ghaliex kien hemm resistenza mill-bdiewa li qabel kienu nghataw sal-15 ta` Awissu 2004 sabiex jitilqu mir-raba` ; bi htija tal-konvenut ; Illi bl-azzjoni tentata mill-atturi, il-Qorti mhi se jkollha qatt ic- certezza li d-danni li sejrin jigu likwidati favur l-atturi sejrin jintuzaw sabiex l- art tkun ripristinata ghall-istat li kienet qabel gie esproprijata ; art bi qbiela minghandu ma hadux hsieb tal-art ; ma kienux persuni idoneji biex jiehdu hsieb ir-raba` ; jonqos xorta anke li kieku l-atturi baqghu fil-pussess tal-art ; koncessjoni enfitewtika kif talbu l-atturi. L-ewwel talba Tiddikjara lill-konvenut responsabbli ghad-danni sofferti mill-atturi minhabba l-hsara li saret fl-art fuq imsemmija u n-nuqqas tieghu li jirritorna lura l-art fit-terminu mpost mill-Qorti, kif ukoll ghall-hardship li l-esponenti kienu kostretti jsofru matul dawn is-snin kollha. Illi ma kienx ippruvat mill-atturi li l-persuni li hadu l-art bi qbiela Illi t-tielet talba hija nfondata ghaliex il-valur tal-art kien ser Illi l-Gvern mhux responsabbli ghad-danni jekk il-gabilotti li hadu l- Illi l-konvenut huwa ex lege prekluz milli jaghti estensjoni tal- L-ewwel talba taqra :- Ghal din it-talba, il-konvenut wiegeb bit-tieni eccezzjoni fejn eccepixxa li mhuwiex il-legittimu kontradittur tal-atturi skond l-Art 1031 tal-Kap 16 stante li jekk saret hsara fl-art in kwistjoni din kienet ikkagunata minn terzi mhux minnu. Huwa evidenti, kemm mit-talba kif ukoll mill-eccezzjoni, illi d-danni li taghhom l-atturi qeghdin jitolbu dikjarazzjoni ta` responsabilita` mhumiex danni ex contractu izda danni akwiljani. Dwar dan il-punt ta` dritt, il-partijiet huma konkordi. Tant dan huwa hekk illi sa mill-ewwel eccezzjoni (li kienet deciza kontra l-konvenut b`sentenza in parte ta` din il-Qorti tal-25 ta` Ottubru 2006) il- konvenut kien eccepixxa l-preskrizzjoni tas-sentejn skond l-Art 2153 tal-Kap 16, li hija d-disposizzjoni li abbazi taghha tkun eccepita l-preskrizzjoni tal-azzjoni ghal danni akwiljani. htija tieghu". Skond l-Art 1031 tal-Kap 16, "kull wiehed iwiegeb ghall-hsara li tigri bi Skond l-Art 1032 tal-Kap 16, "jitqies fi htija kull min bl-eghmil tieghu ma juzax il-prudenza, id-diligenza, u l-hsieb ta' missier tajjeb ta' familja". Hemm il-Qorti qalet hekk – Il-Qorti taghmel riferenza ghas-sentenza (mhux appellata) li tat fit-13 ta` Ottubru 2004 fil-kawza "Margaret Mokaddem. et vs The Cargo Handling Co Ltd" [PA/PS]. "Insibu delinjat fil-Kodici Civili l-kriterji ghall-individwazzjoni tad-dannu rizarcibbli u tad-diversi forom ta` rizarciment. Hekk, per ezempju, l-Artikolu 1135 jistabbilixxi li "id-danni li ghandhom jithallsu lill-kreditur huma, b`mod generali, ghat-telf li jkun bata u l-qligh li jkun gie mtellef". Jissokta jsegwi illi f` kaz ta` danni ex culpa ir-responsabilita` hi limitata ghal dawk id-danni li setghu jkunu prevedibbli mid-debitur (Artikolu 1136 ; Kollez. Invece, f` kaz ta` ghemil doluz jidhlu biss dawk id-danni kif fuq precizati li jkunu l-effett immedjat u dirett tan-nuqqas ta` l-obbligazzjoni (Artikolu 1137 ; Kollez. XXV.I.653) ; Mis-suespost jitnissel li kull konsegwenza patrimonjali negattiva trid tigi kalkolata skond parametri objettivi. In kwantu l-Artikolu 1135 tal-Kodici Civili jsemmi kemm it-telf subit kif ukoll il-qligh li jkun gie mtellef wiehed jifhem li n- norma hi mahsuba bhala espressjoni tal-principju tar-rizarciment mill- konsegwenzi kollha patrimonjali negattivi tal-lezjoni ghat-titolari tad-dritt. Tali principju "compensatio lucri cum danno" jinnecessita rabta ma` l-antecedenti li jkunu taw lok ghad-dannu. Dan ghall-fini tan-ness ta` kawzalita`. mbaghad daqstant iehor logiku u gust illi ghandhom dejjem jittiehdu in konsiderazzjoni l-fattezzi tal-kaz partikolari … Dan premess, huwa pacifikament stabbilit illi l-prova tad-dannu tispetta lil min jallega li sofrih. Jinkombi ghalhekk lill-atturi f` dan l-kaz li jaghtu prova ta` l-effettiva ezistenza tad-dannu ; … In vista tad-divergenza ta` veduti mill-kontendenti fuq il-materja, kombacjat ukoll ma` l-aspetti aktar `il fuq accennati, ma jidherx li hu possibbli, fl-isfond tar-rizultanzi processwali, illi tigi stabbilita stima awtentika u preciza ta` l-entita` tat-telf. Jew ghall-anqas jista` jinghad li minhabba l-effett tad- diversi konkawzi jezistu diffikoltajiet ghall-otteniment tal-likwidazzjoni specifika certa u tad-determinazzjoni preciza tat-telf. Meta hekk tirrizulta li hi s- sitwazzjoni forsi l-uniku parametru suggeribbli hu dak ekwitattiv. Logikament, pero`, il-likwidazzjoni ekwitattiva trid dejjem tinzamm fil-qafas tas-sistema kodicistika tar rizarciment kif espress fl-Artikolu 1135 fuq riferit ; Ma jistax ikun dubitat illi hu rikonoxxut lill-gudikant anke fis-sistema tal- ligi taghna l-poter diskrezzjonali li jillikwida t-telf u l-qligh bl-adoperu tal- kriterju sussidjarju tal- valutazzjoni ekwitattiva. Min-naha tieghu l-gudikant hu tenut li jaghti piz debitu lil dawk l- elementi kollha tal-kaz konkret akkwiziti fil-process. Fi kliem iehor hu ghandu jipprovdi motivazzjoni logika tal- kriterji ta` l-apprezzament prudenti adottati li juru kif wasal ghal-likwidazzjoni tal-quantum debeatur. Ara f` dan is- sens u fuq dan il-punt id-decizjoni riportata a Vol. XXIX.I.1285 ; Fic-cirkostanzi l-Qorti thoss li hu ekwitattiv ta` l-entita` tad-danni illi tadotta r-regola ta` "in media stat virtus" b`mod li min-naha tistabbilixxi r- rizarciment gust u min-naha l-ohra tevita r-rizarciment gravuz" Riferibbilment ghall-kaz tal-lum, huwa evidenti mill-ewwel talba li l- atturi qeghdin jitolbu mill-Qorti dikjarazzjoni ta` responsabilita` tal-konvenut ghad-danni li garrbu minhabba :- Il-hsara li saret fl-art ; In-nuqqas li tinghata lura l-art ; Il-"hardship" li garrbu matul is-snin. b) c) Skond it-tieni eccezzjoni, il-konvenut ighid illi mhuwiex responsabbli ghall-hsara lamentata mill-atturi. Ghandu jinghad illi bil-Kap 88 tal-Ligijiet ta' Malta, huwa regolat l- akkwist ta' art mill-awtorita` pubblika ghal skopijiet pubblici. L-ghan ewlieni ta` din il-ligi mhuwiex biss li tassigura li l-awtorita` pubblika tiehu l-art ghal skopijiet pubblici u fl-interess pubbliku, u allura ghax ikun qieghed jaghmel hekk ma jkunx imfixkel fit-tehid tal-propjeta` mill-privat, izda tara li min ghandu jedd mhux biss jiehu kumpens xieraq izda li jkollu wkoll access ghal tribunal indipendenti. Il-Kap 88 jaghti dritt lill-awtorita` pubblika li tiehu l-art ghal skopijiet pubblici u fl-interess pubbliku anke qabel ma jkun hemm decizjoni finali dwar il-kumpens li ghandu jithallas. Fl-istess waqt il-ligi taghti jedd lis- sid tal-art li jkun notifikat bid-Dikjarazzjoni tal-President ta` Malta dwar il- htiega tat-tehid tal-proprjeta`, u bl-Avviz ghall-Ftehim fejn issir l-offerta ghall- akkwist u t-titolu. Bl-Avviz ghall-Ftehim jigi rikonciljat l-interess pubbliku fit- tehid tal-art mal-interess privat. Fil-kaz tal-lum, irrizulta l-art li taghha l-atturi huma c-censwalisti ttiehdet bid-Dikjarazzjoni tal-President ta` Malta tal-1976 sabiex isservi ghall- progett ta` Izra u Rabbi. Ma ghandux ikun hemm dubju li meta sar it-tehid l- iskop kien pubbliku. Ghalkemm awtorita` pubblika għandha s-setgħa tiehu art ghal skop pubbliku, dan jista' jsir biss bis-saħħa ta' ligi u skond il-kondizzjonijiet kollha li tghid il-ligi. Fil-kaz tal-lum gara illi fi zmien relattivament qasir, temp ta` ftit snin (ara x-xiehda tal-konvenut) meta l-art involuta kienet tlahhaq il-65 tomna, il-progett kien abbandunat. Meta gara hekk, l-art ma kenitx okkupata u baqghet il-hin kollu taht ir-responsabilita` tal-Gvern. Mal-abbandun tal-progett, spicca l-iskop pubbliku tat-tehid u ghalhekk il-Gvern ma setax isib kemm taht id-disposizzjonijiet tal-Kap 88. Minflok ta lura l-art lill-atturi ladarba l-iskop tat-tehid kien abbandunat, il-Gvern ghazel li jaqsam l-art f`bicciet u jaghti b'kera l-art lill-privat wara sejha ghall-offerti. Ladarba ntemm l-iskop u l-interess pubbliku, l-uniku triq li kienet tehles lill-Gvern minn responsabilita` ghal danni kienet li jaghti l-art lura lill-atturi. Malli l-Gvern iddecieda li jikri l-art lill- privat meta l-iskop tat-tehid kien l-interess pubbliku, liema interess pubbliku gie fix-xejn, allura il-Gvern refa` fuqu r-responsabilita` ghal kull ma kien se jigri lill- art, anke jekk id-danni setghu saru materjalment mill-privat li lilu kera l-art. Fil-kaz tal-lum, ma jirrizultax ippruvat illi wara d-Dikjarazzjoni tal-President, il-konvenut mexxa bil-procedura kontemplata bil-Kap 88 ghall-ghoti tal- osservazzjonijiet tieghu ghal dak li kienet tghid il-koncessjoni enfitewtika originali huwa bla fondament ghaliex fil-kaz tal-lum mhux biss qatt ma nghata Il-Qorti hadet nota tar-risultanzi fil- proceduri kostituzzjonali u tghid minghajr l-icken esitazzjoni li l-konvenut huwa legalment responsabbli ghad-danni li garrbu l-atturi ghaz-zmien kollu li kienu Ir-riferenza il-konvenut lill-atturi. Il-Qorti tilqa` l-ewwel talba. spussessati minnha u cioe` minn meta kien abbandunat il-progett ta` Izra u Fyfe sa meta l-art kienet ritornata lill-atturi. It-tieni talba Bit-tieni talba, l-atturi talbu l-likwidazzjoni tad-danni. Ghat-tieni talba, il-konvenut wiegeb bl-istess raguni li gab `il quddiem fil- kaz tal-ewwel talba, kif ukoll bir-raba` eccezzjoni fejn sostna li filwaqt li fil-kaz l- art in kwistjoni kienet rilaxxjata lill-atturi f`kondizzjoni tajba u ghalhekk l- atturi ma garrbux danni. Ghall-istess ragunijiet li tat fil-kaz tal-ewwel talba, il-Qorti qeghda tichad it-tieni eccezzjoni anke fejn din tolqot it-tieni talba. Tibqa` l-kwistjoni ta` l-kwalita` tal-provi li gabu l-atturi dwar id-danni. Skond l-Art 1045(1) tal-Kap 16 "il-ħsara li l-persuna responsabbli għandha twieġeb għaliha, skont id-disposizzjonijiet ta' qabel, hija t-telf effettiv li l-egħmil tagħha jkun ġieb direttament lill-parti li tbati l-ħsara, l-ispejjeż li din il- parti setgħet kellha tagħmel minħabba l-ħsara, it-telf tal-paga jew qligħ ieħor attwali, u t-telf ta' qligħ li tbati 'l quddiem minħabba inkapaċità għal dejjem, totali jew parzjali, li dak l-egħmil seta' jġib". Huwa principju tad-dritt fil-kamp tal-kompensazzjoni ghal danni li "l- attur ghandu kemm jista' jkun jigi mqieghed fil-posizzjoni li hu kien ikollu kieku ma gietx kagjonata l-hsara" ("Tufigno vs Micallef noe", Qorti tal-Appell – Sede Civili - 23 ta` April 1965). Id-danneggjat ghandu l-jedd li jigi rimborsat tad-danni li jkun sofra u li jerga' jitqieghed ragonevolment fl-istat li kien qabel sofra l-hsara. Dan ghaliex ir-risarciment ghandu jirreintegra l-patrimonju tad-danneggjat minn kull konsegwenza ekonomika sfavorevoli ghalih li jgib mieghu l-event dannuz. Ghalhekk ir-risarciment ghandu jikkonsisti f'somma li ragonevolment twassal ghall-valur tal-utilitajiet mitlufa. ("Galea pro et noe vs Gatt et" – Qorti tal- Appell - Sede Civili – 24 ta` Novembru 1958 ; "Zammit vs Calleja" – Appell Inferjuri – 12 ta' Jannar 1977 ; "Sant vs Borg" – Prim` Awla tal-Qorti Civili, 3 ta` Ottubru 1979). Din ir-regola tar-restitutio in integrum hija kwalifikata minn regola ohra li bhala bilanc torbot lid-danneggjat sabiex jadotta dawk il-mizuri kollha ragonevoli biex jimmitiga t-telf li jkun garrab, u jekk jirrizulta li ma jkunx ha dawk il-mizuri, allura dak in-nuqqas tad-danneggjat ghandu jirrisolvi ruhu fi tnaqqis tal-quantum tad-danni. Huwa wkoll principju tad-dritt li ghalkemm id- danneggjat ghandu d-dmir li jaghmel dak kollu li hu ragjonevoli sabiex inaqqas il-hsara u li jiehu l-mizuri kollha biex jimmitiga t-telf li jkun garrab, fl-istess waqt mhuwiex obbligat li jitghabba b`pizijiet sabiex jirreduci l-hsara. Il-kwistjoni ta` x`inhu ragjonevoli li jaghmel id-danneggjat biex jimmitiga l-hsara hi materja ta` fatt li ghandha tigi konsidrata fic-cirkostanzi ta` kull kaz partikolari u l-oneru tal-prova f`dan ir-rigward specifiku jaqa` fuq il-konvenut. (ara - "Ducker vs Borg Hedley" – Qorti tal-Appell [Sede Civili] - 24 ta` Jannar 1969 ; "Carbonaro vs Sesay et" – Qorti tal-Appell Inferjuri – 3 ta` Novembru 1956 u Kollez. XXXVII.I.478 u Kollez. In kwantu jirrigwarda l-prova tad-danni, l-atturi jistriehu fuq il-provi ex parte tal-persuni teknici nkarikati minnhom, u cioe` il-Perit Joseph Caruana Melbourne, Dr Adrian Caruana Melbourne u Dr. Stephanie Attard Zammit Cuomo. Il-Qorti sejra tghaddi ghall- analizi tal-provi :- a) It-tnehhija kompleta ta` 450 metru ta` hitan tas-sejjiegh sabiex tizdied l-art agrikola Skond il-Perit Joseph Caruana Melbourne, il-bini mill-gdid ta` dawn il-hitan tas- sejjiegh tinvolvi spiza ta` €52,500. Sabiex jasal ghall-stima tieghu, il-Perit Caruana Melbourne mhux biss mar fuq il-post izda mexa fuq aerial photos tal-1967 u l-2008, kif ukoll fuq pjanta tal-att ta` divizjoni fl-atti tan-Nutar Dr Nicola Mifsud Aquilina tat-12 ta` Awissu 1953. Il-Perit Caruana Melbourne ikkonferma l-konkluzjonijiet tieghu bil-gurament. L-accertamenti tal-perit ex parte ma kienux kontrastati jew kontradetti mill-konvenut permezz ta` esperti teknici ex parte. L-uniku prova li tolqot din il-kwistjoni li gab il-konvenut kienet ix-xiehda ta` Emanuel Camilleri Bowman u Anthony Saccasan. Mill-assjem tad-deposizzjoni taghhom jirrizulta illi l-ewwel darba li dawn marru fl-art in kwistjoni kien fit-3 ta` Novembru 2005 u cioe` fil-jum meta twettaq l-izgumbrament effettiv tal-persuni li kienu qeghdin jokkupaw l-art tal-atturi. Huwa evidenti ferm mix-xiehda taghhom illi mohhhom dakinhar ma kienx li jaccertaw l-istat tal-art, izda kien illi jassikuraw l-evizzjoni tal-persuni, illi jaghlqu kull access ghall-art u ghall- ambjenti taghha sabiex ma jidhol hadd, u illi jaghtu konsenja tac-cwievet lill- atturi wara li dawn jaghtu ricevuta. Kien kwazi impossibbli ghal dawn iz-zewg ufficjali tad-Dipartiment li jmorru in situ bi skop preciz u kif qeghdin hemm jaghmlu accertamenti dwar l-istat ta` 65 tomna raba`. Il-hitan tas-sejjiegh kellhom jaghti karattru u funzjonalita` fl-uzu tal-art. Il-Qorti tqis bhala ppruvat sal-grad rikjest mil-ligi d-dannu mgarrab mill-atturi fl-ammont ta` €52,500. funzjoni preciz b) Madwar 280 metru ta` hitan tas-sejjiegh ohra li thallew fil-post Ghall-istess ragunijiet moghtija fil-kaz tad-danni ndikati fil-paragrafu (a) Skond il-Perit Zammit, l-ispiza tar-rikostruzzjoni ta` dawn il-hitan tammonta ghal €30,000. [supra] il-Qorti tqis ippruvat id-dannu ta` €30,000. c) Fir-rapport tieghu, l-istess Perit Zammit ighid hekk :- Ghall-istess ragunijiet moghtija fil-kaz tad-danni ndikati fil-paragrafu (a) [supra] il-Qorti tqis ippruvat id-dannu ta` €23,000. d) Fir-rapport tieghu, il-Perit Zammit jittratta l-hsara fi kmamar riskontrata minnu. Il-perit kien preciz fl-accertamenti tieghu. Ma jistax jinghad daqstant iehor ghal dak kostatat miz-zewg ufficjali tad-Dipartiment. Ghall-istess ragunijiet moghtija fil-kaz tad-danni ndikati fil-paragrafu (a) [supra] il-Qorti tqis ippruvata l-istima tad-dannu tal-Perit Zammit fl-ammont ta` Ghalkemm mil-lat tekniku l-Perit Zammit wasal ghal stima ta` €187,200, il-Qorti mhijiex sejra taghti konsiderazzjoni ghal din l-istima billi, tenut kont tal- impostazzjoni tat-talbiet attrici, il-valur stmat jinkwadra ruhu fl-ambitu ta` kumpens skond it-tielet talba, mhux ta` danni skond l-ewwel talba. Is-sigar Espert iehor inkarikat ex parte mill-attur kien l-ortikulturista Dr Adrian Caruana Melbourne li rrilaxxja certifikat datat 7 ta` Jannar 2009, liema dokument kien ikkonfermat bil-gurament mill-espert. Lanqas ma kienu l-accertamenti tieghu kontrastati jew kontradetti mill-konvenut permezz ta` esperti ex parte. Skond Dr Caruana Melbourne, mill-aerial photos tas-snin sittin jirrizulta li kien hemm 89 mature carob trees waqt li mill-aerial photos tal-2005 jirrizulta li minn dawn is-sigar tal-harrub kien fadal biss 13. Minflok is-sigar tal-harrub, kienu ppjantati 50-il sigra tal-akacja. Ma tridx tkun espert fl-ortikultura jew fil-kura tas-sigar sabiex tapprezza d-differenza bejn sigra ta` harrub u sigra tal-akacja. Filwaqt illi s-sigra tal- harrub ghandha valur kbir, hija endemika, taghmel parti mill-patrimonju naturali tal-pajjiz tant li llum tgawdi harsien massimu, is-sigra tal-akacja hija sigra nvasiva, taghmel il-hsara ghaliex tiehu hi biss in-nutriment tal-art u ma taghmilx gid ghall-ambjent tal-madwar. Ghalhekk il-Qorti hija tal-fehma li t-tnehhija tas-sigar tal-harrub huwa dannu. Daqstant iehor kien dannu l-ippjantar tal-akacja. U ghalhekk tajjeb li l- akacja titnehha sabiex l-art terga` tigi ripristinata. Skond Dr Zammit, kull sigra tal-harrub tiswa €1200 waqt li l-garr lejn is- sit u l-ippjantar taghha jiswa €350. U ghalhekk ghandhom jitnehhew. L-ispiza involuta hija ta` €150 ghal kull sigra. Skond Dr Zammit, id-danni totali fejn si tratta tas-sigar huma €125,300. Il-Qorti tqis affidabbli din il-prova tal-quantum tad-dannu. Pretensjonijiet ohra Il-materji trattati minn Dr Attard Zammit Cuomo huma in parti spekulattivi ; ; waqt li ohrajn ma Meqjus dak li jipprovdi l-Art 1045(1) tal-Kap 16, din il-Qorti qeghda Il-Qorti qeghda tilqa` t-tieni talba u tillikwida d-danni tal-atturi fl- It-tielet talba Bit-tielet talba, prevja dikjarazzjoni li ghandhom jedd ghall-hlas ta` kumpens, l-atturi talbu l-likwidazzjoni ta` dan il-kumpens riferibbilment ghas- sitwazzjonijiet li huma ndikati fl-istess talba. Bil-fatt wahdu li l-atturi talbu lill-Qorti tiddikjara li ghandhom jedd ghal kumpens qabel ma talbuha tillikwida l-kumpens, huwa evidenti li dak rikjest mill-atturi fit-tielet talba m`ghandu x'jaqsam xejn mad-danni li ghalihom l-atturi rreferew fl-ewwel u fit-tieni talbiet. Tant dan huwa hekk illi l-konvenut laqa` ghal din it-tielet talba bil-hames eccezzjoni tieghu fejn sostna li l-atturi m`ghandhom l-ebda jedd ghall-hlas ta` kumpens ghaliex fis-sentenza taghha fuq riferita l-Qorti Kostituzzjonali ma ddikjaratx li t-tehid tal-art de qua kien null ab initio izda li kien bla effett b`sehh mit-22 ta` Marzu 2002 u cioe` d-data tas- sentenza fl-ewwel istanza tal-procediment kostituzzjonali. Din il-Qorti hija tal-fehma li l-ilmenti li abbazi taghhom l-atturi qeghdin jitolbu l-likwidazzjoni ta` kumpens fil-procediment tal-lum kienu certament jifformaw il-mertu tal-procediment kostituzzjonali li kien finalment deciz bis- sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali fuq riferita. Fid-decizjoni taghha, il-Qorti Kostituzzjonali dehrilha li kellha taghti lill-atturi r-rimedju li kien indikat fid- decide. Il-Qorti Kostituzzjonali ghar-ragunijiet taghha dehrilha li ma kellhiex tillikwida kumpens, b`zieda mar-rimedju li tat fil-pronunzjament taghha. Ghalhekk l-atturi ma jistghux jittentaw jiksbu fil-procediment tal-lum il- kumpens li ma rnexxielhomx jiksbu mill-Qorti Kostituzzjonali. Il-procediment kostituzzjonali gie fit-tmiem tieghu bis-sentenza fuq riferita u sar res judicata. Ghalhekk illum anke fi procediment ordinarju bhal huwa dak tal-lum l-atturi ma jistghux jifthu mill-gdid kwistjoni li ghaddiet in gudikat. Il-Qorti qeghda tichad it-tielet talba. In vista ta` dak li pprovdiet dwar it-tieni u t-tielet talbiet, il-Qorti qeghda tilqa` r-raba` talba limitatament safejn din tolqot it-tieni talba u tichadha safejn din tolqot it-tieni talba. Il-hames talba Bil-hames talba, l-atturi talbu l-kundanna tal-konvenut sabiex jersaq ghall-pubblikazzjoni ta` att pubbliku fejn tigi estiza l-koncessjoni enfitewtika ezistenti bl-ghadd tas-snin fejn huma kienu pprivati mit-tgawdija tal-art de quo. Il-konvenut laqa` ghal din it-talba billi eccepixxa illi mhuwiex il-legittimu kontradittur tal-atturi stante li mhuwiex id-direttarju tal-art in kwistjoni. Jirrizulta ppruvat illi d-direttarju tal-art de qua huwa l-Ufficcju Kongunt mhux il-konvenut. Dan il-fatt huwa korraborat mir-ricevuti stess tal-hlas tac- cens li pprezentat l-attrici minn fol 234 sa 237 tal-process. Huwa pacifiku illi l- konvenut u l-Ufficcju Kongunt huma entitajiet distinti minn xulxin, anke mil-lat ta`amministrazzjoni. Il-konvenut ma jistax jigi kundannat jaghmel dak mitlub mill-atturi ladarba estensjoni ta` zmien enfitewtiku tista` ssir biss mid- direttarju. Il-Qorti qeghda tichad il-hames talba. Is-sitt talba XI. hames talba. Dak mitlub fis-sitt talba huwa konsegwenzjali ghall-akkoljiment tal- Billi l-hames talba kienet respinta, qeghda tkun michuda wkoll is- Ghar-ragunijiet kollha premessi, din il-Qorti qeghda taqta` u sitt talba. Decide tiddeciedi din il-kawza billi - Tilqa` l-ewwel talba attrici. Tichad it-tieni u r-raba` eccezzjonijiet. Tilqa` t-tielet u l-hames eccezzjonijiet. Tilqa` t-tieni talba billi tillikwida d-danni sofferti mill-atturi fl- ammont ta` mitejn hamsa u ghoxrin elf u mitejn Ewro (€225,200). Tilqa` r-raba` talba limitatament u safejn din tirrigwarda t-tieni talba billi tikkundanna lill-konvenut sabiex ihallas lill-atturi s-somma ta` mitejn u hamsa u ghoxrin elf u mitejn Ewro (€225,200) bl-imghax legali b`effett mil-lum. Tichad fejn ir-raba` talba tirrigwarda biss it-tielet talba. Tichad il-hames u s-sitt talbiet attrici. Bl-applikazzjoni tal-Art 223(3) tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta` Malta, tordna li kull parti tbati l-ispejjez taghha.