QORTI ĊIVILI – PRIM'AWLA (Sede Kostituzzjonali) Rikors Kostituzzjonali Nru.: 137/2019 MH Illum, 11 ta' Novembru 2020 Avukat Ġenerali u Joseph (K.I. 289982M), Carmelo (K.I. 713824M) u Mario (K.I. 251536M) aħwa Dingli għan-nom tad-ditta Firm Reno Dingli tiegħu ġie premess: Rat ir-rikors kostituzzjonali tar-rikorrent tat-2 t'Awissu 2019 li permezz Illi r-rikorrenti huwa proprjetarju tal-fond ossia 27, Sir Luigi Preziosi Square, Ix-Xagħra, liema fond għandu bieb li jagħti aċċess għall-Flat Nru. 1 f'blokk ta'apartamenti 28 f'Sir Luigi Preziosi Square, liema bieb jagħti aċċess għall-Flat Nru. 1 filwaqt li il-fond mikri huwa aċċessibli minn bieb separat u distint mill-bieb tal-apartamenti u li ilu mikri lill-intimati aħwa Dingli u lill- antekawza tagħhom bil-kera ta' €83.71c fis-sena li jitħallsu kull sitt xhur bil- quddiem kull 30 ta' Ġunju u 31 ta' Diċembru ta' kull sena u dan għal għexieren ta' snin li minn dan il-fond hawn fuq imsemmi l-aħwa Dingli jiġġestixxu n- negozju tagħhom bl-isem Firm Reno Dingli. Illi r-rikorrenti Martin Micallef Bremec akkwista il-fond in kwistjoni minn għand missieru Joseph Micallef Bremec li miet fi 2 ta' Awissu 2005, skont Dokument A u mingħand ommu Margaret Micallef Bremec u dan b'titolu ta' prelegat skont testament unica charta tagħhom tas-27 ta' Novembru 2003 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Henry Muninger li kopja tiegħu qed tiġi hawn annessa u mmarkata bħala Dokument Illi l-wirt tal-missier r-rikorrenti ossia Joseph Micallef Bremec kien dikjarat b'kuntratt causa mortis tal-1 ta' Frar 2006 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Henry Dare li kopja tiegħu qed tiġi hawn annessa u mmarkata bħala Dokument C. Illi permezz ta' kuntratt ieħor tas-27 ta' Ottubru 2006 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Henry Dare li qed jiġi hawn anness u mmarkat bħala Dokument D, l-aħwa l-oħra Micallef Bremec ossia Elizabeth Bouslama u Corinne Goodlip flimkien ma' omm ir-rikorrenti Margaret Micallef Bremec nee Summersgill imittew fil-pussess tal-legat lir- rikorrenti Martin Micallef Bremec ossia il-fond 27 internament immarkat bin-numru 1, Illi dan il-fond ilu mikri lill-intimati aħwa Dingli u l-antekawza minnhom għal dawn l-aħħar sebgħin (70) sena fejn oriġinarjament il-kera tal-fond in kwistjoni kienet ta' €37.50c fis-sena. Illi l-unika awment illi sar fil-kera kien a tenur tal-Att X tal-2009 pero' dan kien tant tenwu illi ma kellu jaqsam xejn u m'għandu x'jaqsam xejn mal-valur lokatizju tal-fond fis-suq tant li ġie krejat żbilanċ serju bejn id-drittijiet tas-sid u Illi l-kera li l-intimati aħwa Dingli qed jhallsu huwa dak il-minimum stabbilit mill-liġi meta l-valur lokatizju tal-fond fis-suq huwa ferm aktar minn dak stabbilit bid-disposizzjonijet tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta li huma marbutin mal-kera li fond seta' f'xi żmien iġib fl-4 ta' Awwissu 1914, liema disposizzjonijet ġew mibdula bi ftit bl-Att X tal-2009. Illi l-protezzjoni mogħtija lill-inkwilini bid-dispożizzjonijiet tal-Kap. tal-Liġijiet ta' Malta u tal-Att X tal-2009 mhumiex ġusti u ma jikkreawx bilanċ ta' proporzjonalita' bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin stante li l-valur lokatizzju tal-fond huwa ferm ogħla minn dak stabbilit fil-liġi u għalhekk huma bi ksur tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u tal-Artikolu (6) tal-Konvenzjoni. Illi l-livell baxx tal-kera, l-istat tal-inċertezza tal-possibilita' tat-teħid lura tal-proprjeta', in-nuqqas ta' salvagwardji proċedurali, iż-żieda fil-livell tal- għejxien f'Malta f'dawn l-aħħar deċenni u l-interferenza sproporjzonata bejn id- drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilini ikkreaw piż eċċessiv fuq ir-rikorrenti. Illi r-rikorrenti m'għandux rimedju effettiv ai termini tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea stante illi huwa ma jistax iżid il-kera b'mod ekwu u ġust skond il-valur tas-suq illum stante illi dak li effettivament huwa jista' jirċievi huwa dak kif limitat bl-Artikolu 1531D tal-Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta. Illi għaldaqstant huwa qed jirrifjuta li jaċċetta l-kera mingħand l-intimati Dingli u qed jipproċedi b'din il-kawża kostituzzjonali sabiex jikseb r-rimedji kollha li huwa intitolat għalihom, inkluż il-ħlas tad-danni u l-iżgumbrament tal- aħwa Dingli li qed jiġġistixxu n-negozju tagħhom li jgib l-isem Firm Reno Dingli Illi dan kollu diġa' ġie determinat fil-kawżi 'Amato Gauci Vs Malta', deċiża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fil-15 ta' Settembru 2009; 'Chircop and others Vs Norway' deċiża fit-12 ta' Ġunju 2012; u 'Zammit and Attard Cassar vs Malta', kawża nru. 1046/12 deciża fit-30 ta' Illi ġialadarba r-rikorrenti qed isofru minn nuqqas ta' "fair balance" bejn l-interessi ġenerali tal-komunita' u l-bżonnijiet u protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem kif deċiż inter alia f' 'Beyeler vs Italy' (Rikors nru. 33202/96), u għalhekk ma ġiex rispettat il-prinċipju ta' proporzjonalità, kif ġie deċiż inter alia f''Wekesa Ebejer et vs Portugal' tal-21 ta' Diċembru 2010, għandu jiġi dikjarat illi d-drittijiet fundamentali tas-sidien qed jiġu leżi bid- dispozizzjonijiet tal-Kap. 69 tal-Ligijiet ta' Malta. Illi r-regolamenti ta' kontroll tal-kera huma interferenza mad-dritt tas-sidien għall-użu tal-proprjeta' tagħhom stante illi l-kirja sfurzata lill-aħwa Dingli u r-restrizzjonijiet fuq id-dritt tas-sidien li jitterminaw l-istess kirja jikkostitwixxi kontroll tal-użu tal-proprjeta' fit-termini tat-tieni paragrafu tal- Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea (vide 'Hutten- 30255/09, § 101, 28 ta' Jannar 2014 u 'R&L, s.r.o. and Others' §108) u dan ukoll jinċidi fuq id-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti. Illi l-valur lokatizju tal-fond de quo in kwistjoni huwa ferm ogħla minn dak li l-liġi imponiet li r-rikorrenti għandu jirċievi b'tali mod illi bid-dispożizzjonijiet tal-Artikolu 34, 37 u 45 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 14 u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea il-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXXI tal-1995 u l-emendi li saru bl-Att X tal-2009 u l-emendi tal- Att XXVII tal-2018 mhux biss ikkawżaw diskriminazzjoni imma wkoll jilledu d- drittijiet kostituzzjonali kif protetti taħt l-Artikolu tal-Kostituzzjoni ta' Malta, kif ukoll ta' l-Artikolu 1 u 14 tal-Protokol Nru. 1 u l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropeja u għalhekk il-Liġi fuq imsemmija għandha tiġi ddikjarata anti- kostituzzjonali u għandha tiġi emendata, kif del resto digà ġie deċiż mill-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-kawzi surreferiti. Illi r-rikorrenti jagħmel referenza għas-sentenza 'Evelyn Cristina et vs L-Avukat Ġenerali u s-Soċjetà Filarmonika Maria Mater Gratiæ' fejn il-Qorti ddeċidiet illi filwaqt li kumpens ta' €10,000 bħala danni morali kien wieħed xieraq u biżżejjed, ma' dan kellhom jiżdiedu €200,000 bħala kumpens għad-danni pekunjarji. F'sentenza oħra simili mogħtija mill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) nhar it-8 ta' Frar 2019, rikors numru 15/2013 JA fl- ismijiet 'Anna Hyrszko et vs L-Avukat Ġenerali u St. Julians Band Club', il-Qorti ikkundannat lill-Avukat Ġenerali jħallas lill-atturi s-somma ta' €300,000, in kwantu għal €15,000 in linea ta' danni morali u in kwantu għal €285,000 in linea ta' danni pekunjari, bl-imgħax ta' 8% mid-data tas-sentenża u bl-ispejjeż kollha (inkluż tal-periti nominat mill-Qorti). Illi inoltre, skond sentenza moghtija mill-Qorti Kostituzzjonali, Appell Nru. 47/2017/1 fl-ismijiet 'Louis Kitcher Fedele vs Avukat Generali et' l- imsemmija Qorti ddecidiet illi l-Kap. 69 tal-Ligijiet ta' Malta huwa bla effett fir- relazzjoni bejn r-rikorrent Apap Bologna bħala sid il-kera u l-intimati L-Għarb bħala inkwilini, u għalhekk l-intimati L-Għarb ma jistgħux jibqgħu jinqdew b'dawk id-disposizzjonijiet tal-liġi bħala bażi legali għall- okkupazzjoni tagħhom kontra Illi fiċ-ċirkostanzi r-rikorrenti għandu jirċievi sia danni pekunjarji kif wkoll danni morali bl-interessi kontra l-intimati jew min minnhom u l- iżgumbrament mill-fond de quo kawża tal-leżjoni li qed jsofri u ilu jsofri għal għexieren ta' snin minħabba legislazzjoni inġusta u mhux ekwa u li ma tikkreax bilanċ bejn id-drittijiet tal-inkwilini u dawk tas-sidien. GĦALDAQSTANT ir-rikorrenti jitlob bil-qima lil din l-Onorabbli Qorti, prevja kwalsiasi dikjarazzjoni neċessarja u opportuna, u għar-raġunijiet premessi, jgħidu l-intimati għaliex m'għandhiex: Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-fatti suesposti jikkostitwixxu ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti Martin Micallef Bremec kif sanċiti fl-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea magħmula parti mill-liġi ta' Malta bis-saħħa tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropeja (Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) u kif sanċiti wkoll fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; Konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi l-lokazzjoni viġenti tal-fond bin-numru 27 Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra bi bieb ieħor fi blokk apartamenti 28, Pjazza Sir Luigi Preziosi Ix-Xagħra proprjetà tar-rikorrenti, a favur tal-intimati aħwa Dingli, u l-provvedimenti tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta, tal-Att X tal-2009 u liġijiet oħra viġenti jilledu d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif sanciti fl-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u fl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u b'hekk huma nulli u / jew inapplikabbli in konfront tar-rikorrenti għar-rigward tal-proprjeta' de quo. Konsegwentement tagħti dawk l-ordnijiet, toħroġ dawk l-atti, u tagħti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex twettaq jew tiżgura t-twettiq tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti hekk kif garantiti skond il-Konvenzjoni għall- Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali, inter alia billi tiddikjara u tiddeċiedi illi r-rikorrenti ma humiex obbligati jġeddu l-kirja tal- fond 27, Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra b'aċċess minn bieb ieħor fi blokk ta apartamenti 28, Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra, a favur l-intimati aħwa Dingli, u tiddikjara għalhekk illi r-rikorrenti huwa intitolat jirriprendi l-pussess sħiħ tal-istess fond. Konsegwentement tordna l-iżgumbrament fi żmien qasir u perentorju tal-aħwa Dingli mill-fond 27, Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra b'aċċess minn bieb ieħor f'28 Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra oltre rimedji oħra li din l- Onorabbli Qorti jidrulha xierqa sabiex tassigura illi r-rikorrenti jiġi rrintegrat fil-pussess sħiħ u godiment reali ta' ħwejġu. Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimati jew min minnhom huma responsabbli għal kumpens u danni pekunjarji u non-pekunjarji sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal-leżjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kawża tal- fatti fuq spjegati fejn inter alia ma ġiex kkreat bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilini, stante illi l-lokazzjoni sfurzata a tenur tal-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta u tal-Att X tal-2009, fost infrazzjonijiet oħra, ma tirriflettix is- suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni. Tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u non-pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti, ai termini tal-liġi. Tikkundanna lill-intimati jew min minnhom iħallsu lir-rikorrenti l-istess kumpens u danni pekunjarji u non-pekunjarji hekk kif likwidati ai termini tal-liġi, bl-imgħax legali mid-data tal-preżentata tal-kawża odjerna sad-data tal-effettiv Bl-ispejjeż kollha, kompriżi dawk ta' l-ittra uffiċjali tat-18 ta' Lulju 2019 li kopja legali tagħha qed tiġi hawn annessa u mmarkata bħala 'Dokument E' u bl- inġunzjoni ta' l-intimati għas-subizzjoni." Rat ir-risposta ta' l-intimat Avukat Ġenerali tal-4 ta' Settembru 20191 permezz ta' liema eċċepixxa – Illi l-ewwel u qabel kollox, ir-rikorrenti għandu jġib prova ċara tat-titolu tiegħu sabiex juri li huwa l-proprjetarju tal-fond in kwistjoni kif qed jallega fir- F'dan ir-rigward għandu wkoll jindika d-data preċiża ta' meta sar sid il-fond għaliex l-ilment kostituzzjonali u konvenzjonali tiegħu jista' jiġi kkunsidrat mid-data ta' meta sar is-sid tal-fond mertu ta' dan il-każ u mhux qabel; Illi preliminarjament ukoll, ir-rikorrenti għandu jindika eżattament l- artikoli mill-Kap. 69 kif emendat, li skont huwa qed jiksirlu d-drittijiet fundamentali tiegħu għat-tgawdija tal-proprjetà msemmija; Illi fil-mertu, it-talbiet tar-rikorrent għandhom jiġu miċħuda in toto peress li huma infondati fil-fatt u fid-dritt u dan għar-raġunijiet segwenti li qed jiġu hawn elenkati mingħajr preġudizzju għal xulxin: Illi l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni mhux applikabbli minħabba li l-kirja mertu ta' dan il-każ hija mħarsa bil-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta li hija liġi li daħlet fis-seħħ fid-19 ta' Ġunju 1931 u dan skont ma jipprovdi l-artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni: "Ebda ħaġa fl-artikolu 37 ta' din il-Kostituzzjoni ma għandha tolqot il-ħdim ta' xi liġi fis-seħħ minnufih qabel it-3 ta' Marzu 1962 jew xi liġi magħmula fi jew wara dik id-data li temenda jew tissostitwixxi xi liġi fis- seħħ minnufih qabel dik id-data (jew xi liġi li minn żmien għal żmien tkun emendata jew sostitwita bil-mod deskritt f'dan is-subartikolu)..."; Illi barra minn hekk, l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni huwa mproponibbli wkoll għaliex dan l-artikolu japplika biss f'każ ta' teħid forzuż tal-proprjetà. Sabiex wieħed jista' jitkellem dwar teħid forzuż jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita jew spussessata minn kull dritt li għandha fuq dik il-proprjetà. evidenti li fil-każ preżenti, tali żvestiment ma sarx u dan peress li bil-kirja r- rikorrenti ma tilifx għal kollox il-jeddijiet tiegħu fuq il-fond in kwistjoni u għalhekk dan il-każ ma jammontax għal deprivazzjoni totali tal-proprjetà. skont l-artikolu 1531I tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta, il-kera għandha tintemm fl-2028 u b'hekk ir-rikorrenti għandu jerġa' jieħu lura l-fond fi ftit żmien ieħor. Fid-dawl ta' dan kollu, l-ilment tar-rikorrenti ma jinkwadrax ruħu fil-parametri tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u għandu jiġi miċħud; Illi safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, l-esponenti jirrileva li skont il- proviso tal-istess artikolu, l-Istat għandu kull jedd li jgħaddi dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà skont l-interess ġenerali. il-ġurisprudenza kostanti ta' Ir-Rabat (Għawdex), l-Istat diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u x'miżuri għandhom jittieħdu sabiex jiġu ndirizzati dawk il-ħtiġijiet soċjali. diskrezzjoni tal-leġislatur m'għandhiex titbiddel sakemm din ma manifestament mingħajr bażi raġonevoli – li żgur mhux il-każ; Fil-każ preżenti, l-indħil tal-Istat fl-użu tal-proprjetà mikrija mir- jaqa' tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll Konvenzjoni Ewropea għaliex it-tiġdid tal-kirja u l-kontroll tal-valur tal-kera għal skopijiet kummerċjali huwa legali peress li joħroġ mil-liġi stess; Illi l-iskop tal-liġi li qed jilmentaw minnha r-rikorrenti huwa sabiex jiġu protetti fondi kummerċjali. Tali protezzjoni tippreżerva l-vijabbilta' ekonomika ta' intrapriżi kummerċjali, tipproteġi l-impjieg tal-ħaddiema f'dawn l-intrapriżi, tivvantaġġja l-konsumatur u tipprovdi stabbilita' fis-servizz pubbliku provdut minn dawn l-intrapriżi. B'hekk dawn l-artikoli żgur li ma jistgħux jiġu kklassifikati bħala mhux leġittimi jew mhux fl-interess ġenerali u l-esponent jara li dawn l-artikoli assolutament m'għandhomx jitqiesu li jmorru kontra d-drittijiet fundamentali tal-bniedem; Illi rigward l-ilmenti min-naħa tar-rikorrent fuq l-ammont tal-kera u l- kundizzjonijiet tal-kirja, xieraq li jiġi enfasizzat li dawn ġew imposti mir- rikorrenti jew l-antenati tagħhom bi qbil mal-inkwilini u mhux mill-Istat. r-rikorrenti li stabbilew l-ammont tal-kera u l-Istat bl-ebda mod ma ndaħal fir- rigward ta' kemm kellha tkun il-kirja u ma kien hemm xejn fil-liġi li jwaqqaf lir- rikorrenti jew l-antekawża tagħhom li jistabbilixxu żidiet fil-kera kull tant żmien; Illi għal dak li għandu x'jaqsam mal-isproporzjon fil-kera, l-artikolu 1531D tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta jipprovdi li l-kera dovuta wara l-1 ta' Jannar 2014 għandha tiżdied bil-ħamsa fil-mija kull sena u din iż-żieda hija altru milli negliġibbli. Tajjeb li jingħad ukoll li skont l-artikolu 1531I tal-Kap. tal-Liġijiet ta' Malta, il-kirja msemmija ser tibqa' tiġi protetta sal-2028 jiġifieri ma fadalx wisq u barra minn hekk, il-manutenzjoni ordinarja jieħu ħsiebha l- inkwilin u mhux ir-rikorrenti. Dan jimplika allura li l-ilment tar-rikorrent dwar in-nuqqas ta' proporzjonalità mhux ġustifikat u għandu jiġi miċħud għaliex ma jirriżulta l-ebda ksur tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea; Rigward il-kumpens mitlub, wieħed irid jieħu in konsiderazzjoni wkoll li r- rikorrenti ħalla ħafna snin jgħaddu sakemm fetaħ dawn il-proċeduri. ta' dan iż-żmien kollu jitfa' dubji serji kemm effettivament ir-rikorrenti ħassu aggravat u kwindi kwalunkwe kumpens li jista' qatt jingħata lir-rikorrenti, għandu jiġi kkalkulat fid-dawl ta' dan il-fatt; Illi fil-paragrafu (xv) tar-rikors promotur jissemma' l-artikolu 34 ta' Kostituzzjoni liema artikolu m'għandu l-ebda relevanza għall-każ preżenti għaliex dan l-artikolu jirrigwarda protezzjoni minn arrest jew detenzjoni arbitrarja; Illi kif ġie deċiż f'kawżi oħra ta' din ix-xorta, ma hemm l-ebda ksur tal- artikolu 14 tal-Konvenzjoni u tal-artikolu 45 tal-Kostituzzjoni u dan għaliex ma hemm l-ebda diskriminazzjoni fil-konfront tar-rikorrent. Inoltre, fir-rigward ta' dan l-artikolu, ir-rikorrenti ma ssodisfax element importanti sabiex tiskatta l- applikabbilità ta' tali provvediment. Dawn l-artikoli jissottolineaw li t-tgawdija tad-drittijiet u libertajiet għandhom jiġu assigurati mingħajr diskriminazzjoni għal kull raġuni bħalma huma s-sess, razza, kulur, lingwa, reliġjon, opinjoni politika jew opinjoni oħra, oriġini nazzjonali jew soċjali, assoċjazzjoni ma' minoranza nazzjonali, proprjetà, twelid jew status ieħor fil-każ tal-Konvenzjoni u razza, post ta' oriġini, opinjonijiet politiċi, kulur, fidi, sess, orjentazzjoni sesswali jew identità tal-ġeneru fil-każ tal-Kostituzzjoni. Fil-każ in diżamina ma ġiet allegata l-ebda diskriminazzjoni għal xi raġuni ta' status kif mitlub, sabiex ikun hemm vjolazzjoni tal-artikoli msemmija; Illi sabiex ir-rikorrenti jista' jallega li ġie leż id-dritt fundamentali tiegħu ai termini tal-artikolu 14 tal-Konvenzjoni u tal-artikolu 45 tal-Kostituzzjoni, iridu jipprova wkoll li saret diskriminazzjoni fuq bażi ta' 'like with like' u dan għaliex mhux kull aġir huwa wieħed diskriminatorju; Illi fil-paragrafu xv tar-rikors promotur, ir-rikorrenti jsemmi li numru ta' Atti li emendaw lill-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta qed jiksru wkoll l-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni. Ir-rikorrent għandu jġib prova ċara dwar dan; Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Rat il-provi. GĦALDAQSTANT, l-esponent jitlob bir-rispett lil din l-Onorabbli Qorti jogħġobha tiċħad il-pretensjonijiet kif dedotti fir-rikors promotur bħala infondati fil-fatt u fid-dritt stante li r-rikorrenti ma sofra l-ebda ksur tad-drittijiet tal-bniedem u l- libertajiet fondamentali, u dan bl-ispejjeż kontra l-istess rikorrenti." Rat illi l-intimati aħwa Dingli noe debitament notifikati bl-atti ma ppreżentaw Rat ir-relazzjoni tal-espert tekniku nkarigata mill-Qorti l-perit M'Louise Scinto Wallhead in-Nota ta' Sottomissjonijiet tar-rikorrenti, l-intimat baqa' nadempjenti Rat li l-kawża tħalliet għall-lum għas-sentenza. Rat l-atti l-oħra kollha tal-kawża. Ikkunsidrat: Ir-rikorrent huwa sid ta' fond ġewwa In-Nadur li għal circa sebgħin sena ilu mikri lill-intimati aħwa Dingli u l-antekawża minnhom. L-ilmenti tar-rikorrent huma marbuta mal-protezzjoni mogħtija lil dawn l-intimati bit-tħaddim tal-Ordinanza li Tirregola t-Tiġdid tal-Kiri ta' Bini (Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta) u bl-emendi ntrodotti bl-Att X tas-sena 2009 stante li fil-fehma tiegħu dawn ma jilħqux bilanċ ta' proporzjonalita' bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin partikolarment f'dak li huwa valur lokatizju stabbilit mill-liġi meta mqabbel mal-valur lokatizju fis-suq miftuħ. Dan kollu skont ir-rikorrent iwassal għall-ksur tad-drittijiet fundamentali tiegħu kif protetti bl-artikoli 34, 37 u 45 tal-Kostituzzjoni tal-Malta ("il-Kostituzzjoni") u l-artikolu 14 u l-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali ("il-Konvenzjoni"). Huwa talab l-għoti tar-rimedji kollha opportuni u effettivi inkluż l-iżgumbrament tal-intimati Dingli mill-fond in kwistjoni u l-likwidazzjoni ta' danni pekunarji u non pekunarji. Minn naħa tiegħu l-intimat Avukat Ġenerali jirrespinġi l-pretensjonijiet tar- rikorrent bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt. Ir-rikorrent preżenta l-affidavit tiegħu4 fejn spjega l-provenjenza tal-fond li tiegħu illum huwa sid u l-ammonti li jħallsu l-intimati Dingli u l-antekawża minnhom bħala kera. Huwa spjega wkoll ir-raġunijiet il-għala kien kostrett javvanza l- ilmenti ta' natura kostituzzjonali fil-kawża odjerna. Fir-relazzjoni tagħha5 l-esperta teknika nkarigata mill-Qorti l-perit M'Louise Scinto Hyrszko spjegat il-konstatazzjonijiet li saru fuq il-post waqt l-aċċessi li għamlet kif ukoll elenkat il-valur fis-suq tal-proprjeta' mertu tal-kawża u l-valuri lokatizji korrispettivi għall-perjodi bejn l-1987 u l-2019. Hija stabbiliet dawn il- valuri lokatizji għas-snin li ġejjin: Qabel xejn għandha tiġi sorvolata l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-intimat Avukat Ġenerali li tgħid hekk – "Illi l-ewwel u qabel kollox, ir-rikorrenti għandu jġib prova ċara tat-titolu tiegħu sabiex juri li huwa l-proprjetarju tal-fond in kwistjoni kif qed jallega fir-rikors F'dan ir-rigward għandu wkoll jindika d-data preċiża ta' meta sar sid il-fond għaliex l-ilment kostituzzjonali u konvenzjonali tiegħu jista' jiġi kkunsidrat mid-data ta' meta sar is-sid tal-fond mertu ta' dan il-każ u mhux qabel." Kif ġie ripetutament asserit mill-Qrati, f'kawżi ta' natura kostituzzjonali mhuwhiex imperattiv li r-rikorrent iressaq prova tat-titolu assolut fuq il-proprjeta' mertu tal-kawża. Fis-sentenza li tat fis-7 ta` Frar 2017 fil-kawża Robert Hyrszko vs Avukat AI Bako et din il-Qorti diversament preseduta qalet hekk :- "Illi biex wieħed ikun f`qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu taħt tal-Kostituzzjoni m`għandux għalfejn assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika (Kost. 27.3.2015 fil-kawża fl-ismijiet Huwa biżżejjed, għall-finijiet ta` dak l- artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih jista` jieqaf għall- pretensjonijiet ta` ħaddieħor. Imbagħad, għall-finijiet al-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l-pussess tal- ħaġa li tkun." Fi kwalunkwe każ, fil-każ odjern jirriżulta li r-rikorrent mhux biss xehed bil- ġurament dwar il-provenjenza tat-titolu tiegħu fuq il-fond in kwistjoni iżda wkoll esebixxa l-atti kollha relattivi li jissostanzjaw dak li xehed6. Il-Qorti hija għalhekk sodisfatta bil-prova tat-titolu mressqa mir-rikorrent. L-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-intimat Avukat Ġenerali sejra tiġi Fl-ewwel żewġ talbiet tiegħu r-rikorrent qed jitlob lill-Qorti ssib li b'riżultat tat- tħaddim tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta kif ukoll bid-dispożizzjonijiet tal-Att X tal-2009 qed jinkisrulu d-drittijiet fundamentali tiegħu kif protetti bl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u bl-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni. Dwar il-pretensjoni tar-rikorrent fir-rigward tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, fir- raba' u l-ħames eċċezzjoni tal-Avukat Ġenerali jeċċepixxi li dan l-artikolu mhuwhiex applikabbli minħabba li l-kirja in kwistjoni hija protetta bil-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta li hija liġi li daħlet fis-seħħ fid-19 ta' Ġunju 1931 u għalhekk taqa' taħt id-dispożizzjoni tal-artikolu 47 (9) tal-Kostituzzjoni. intimat, l-artikolu 37 huwa wkoll improponibbli għax japplika biss f'każijiet fejn hemm teħid forzus ta' propjeta' mentri fil-każ odjern dan ma seħħx peress li r- rikorrent ma tilifx għal kollox id-drittijiet tiegħu fuq il-proprjeta' in kwistjoni. L-Artikolu 47(9) tal-Kostituzzjoni jipprovdi li - "Ebda ħaġa fl-artikolu 37 ta` din il-Kostituzzjoni ma għandha tolqot il-hdim ta` xi liġi fis-seħħ minnufih qabel it-3 ta` Marzu 1962 jew xi liġi magħmula fi jew wara dik id-data li temenda jew tissostitwixxi xi liġi fis-seħħ minnufih qabel dik id-data (jew xi liġi li, minn żmien għal żmien, tkun emendata jew sostitwita bil- mod deskritt f`dan is-subartikolu) u li ma – (a) iżżidx max-xorta ta` proprjetà li jista` jittieħed pussess tagħha jew id-drittijiet fuq u interess fi proprjetà li jistgħu jiġu miksuba; (b) iżżidx mal-finijiet li għalihom jew ċirkostanzi li fihom dik il-proprjetà jista` jittieħed pussess tagħha jew tiġi miksuba; proprjetà; jew (c) tagħmilx il-kondizzjonijiet li jirregolaw id-dritt għal kumpens jew l-ammont tiegħu anqas favorevoli lil xi persuna li jkollha jew li tkun interessata fil- (d) tipprivax xi persuna minn xi dritt bħal dak li huwa msemmi fil-paragrafu (b) jew paragrafu (c) tal-artikolu 37(1) ta` din il-Kostituzzjoni." Ingħad hekk mill-Qorti fil-każ Simone Hyrszko et vs Avukat Ġenerali et deċiż fit-30 ta' Ġunju 2020 fejn tressqu eċċezzjonijiet simili għal dawk in eżami – "Skont l-Avukat tal-Istat, l-ilment tar-rikorrenti bbażat fuq l-Art 37 tal- Kostituzzjoni huwa nfondat billi dik id-disposizzjoni ma tistax tiġi nvokata għall- applikazzjoni ta` liġi li kienet fis-seħħ minnufih qabel it-3 ta` Marzu 1962 jew xi liġi magħmula fi jew wara dik id-data li temenda jew tissostitwixxi xi liġi fis-seħħ minnufih qabel dik id-data. Fil-każ tal-lum il-kirja favur l-intimati Vella hija regolata bil-Kap 69 li saret qabel it-3 ta` Marzu 1962 u allura kienet saved bl- Art 47(9) tal-Kostituzzjoni. Ir-rikorrenti jagħmlu l-argument illi la darba l-kirja bdiet ghaddejja wara t-3 ta` Marzu 19627, l-applikazzjoni tad-dispozizzjonijiet tal-Kap 69 tista` tikkostitwixxi vjolazzjoni tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni. Iżidu jgħidu li anke jekk jirriżulta li l-Kap 69 kien saved bl-applikazzjoni tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni, f`dan il-każ partikolari dan il-principju xorta waħda ma jistax isib applikazzjoni peress illi skont ir-rikorrenti l-emendi introdotti bl-Att X tal-2009 jinkwadraw ruhhom taħt l-eċċezzjonijiet kontemplati fil-paragrafi (b) u (c) tal-Art 47(9). Għalhekk bl- 7 Fil-każ odjern il-kirja bdiet tiddekorri minn qabel it-3 ta' Marzu 1962 kif anke ammess mir-rikorrent li qal li l- kirja kienet ilha għaddejja aktar minn 70 sena applikazzjoni tad-disposizzjonijiet tal-Kap 69 u bl-emendi tal-2009 baqgħet tiġi mposta relazzjoni forzuza bejn is-sid u l-inkwilin bi dritt ta` rilokazzjoni ope legis. Il-Qorti rat il-ġurisprudenza dwar l-Art 37 u l-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni fil- kuntest tal-Kap 88 tal-Liġijiet ta` Malta. Fil-kawża fl-ismijiet Lawrence Fenech Limited v. Kummissarju tal-Artijiet et deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fid-9 ta` Novembru 2012 tressaq aggravju fis- sens li l-Ewwel Qorti ma setgħetx issib ksur tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni minħabba L-aggravju kien milqugħ propju għaliex il-Kap 88 sar liġi tal-pajjiż Fis-sentenza ta` din il-Qorti tal-4 ta` Ottubru 2016 fil-kawża fl-ismijiet Melina Khadhraoui v. Il-Kummissarju tal-Artijiet (hekk kif riformata mill-Qorti Kostituzzjonali fl-24 ta` Novembru 2017) kien riaffermat illi d-disposizzjonijiet tal-Kap 88 kienu saved bl-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni u għalhekk ma tistax tiġi nvokata vjolazzjoni tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni. Similment fis-sentenza ta` din il-Qorti tat-3 ta` Ottubru 2014 fil-kawża fl-ismijiet Qorti Kostituzzjonali fl-24 ta` April 2015) ingħad hekk :- "L-intimati jikkontendu li l-Art 37 tal-Kostituzzjoni mhuwiex applikabbli għall- każ tal-lum in vista tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni. Il-Qorti terġa` tagħmel riferenza għas-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali fil- kawża "Probets Alves De Oliveira et vs Il-Prim` Ministru et" (op. cit.) Fis-sentenza tagħha, il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat dak li qalet l-Ewwel Illi għalhekk din il-Qorti taqbel mal-konklużjoni tal-Ewwel Qorti illi l-Kapitolu 88 – bħala liġi li kienet fis-seħħ qabel it-3 ta` Marzu 1962 – huwa salvagwardjat aggravju qed jiġi respint. bl-istess Kostituzzjoni ai termini tal-Artikolu 47(9), u konsegwentement dan l- Illi dwar dan il-punt, din il-Qorti tagħmel riferenza wkoll għas-sentenza ta` din il-Qorti (PA/RCP) tat-22 ta` Marzu 2002 fil-kawża "Francis Probets Alves De Oliveira et vs Kummissarju tal-Artijiet" fejn ingħad hekk:- Illi kif ingħad f`Pawlu Cachia vs Avukat Ġenerali et (9/4/99 Rik. 586/97/VDG), il-ħdim ta` xi liġi fis-seħħ minnufih qabel id-data msemmija ma tistax tkun antikostituzzjonali fis-sens li tippekka kontra l-artikolu 37. L-istess jingħad għal xi amending act jew substituting act magħmula f`dik id-data jew wara dik id-data purche` li tali att li hekk jemenda jew jissostitwixxi dik il-liġi ma jkunx jagħmel xi waħda mill-affarijiet imsemmi fil-paragrafi (a) sa (d) tal- Illi kif kompliet tgħid dik il-Qorti, ma hemmx dubbju li l-Kap. 88 kien fis-seħħ Ma hemmx dubju wkoll li l-imsemmija liġi ġiet emendata wara dik id-data, iżda r-rikorrent f`ebda ħin ma ndika xi emenda li b`xi mod taqa` taħt xi wieħed mill-paragrafi (a) sa (d) tal-artikolu 47(9). Illi ħafna mill-emendi magħmula wara t-3 ta` Marzu 1962 kienu ta` natura formali bħas- sostituzzjoni tal-Gvernatur Ġenerali bil-President ta` Malta. Illi din il-Qorti b`hekk eżaminat jekk fir-rigward tad-dikjarazzjonijiet ta` esproprjazzjoni meritu ta` din il-kawża u fir-rigward tal-proċeduri għall-kumpens ġewx imħaddma xi amending provisions li jaqgħu taħt l-imsemmija paragrafi (a) sa (d). Din il-Qorti ma tarax li dan huwa l-każ, fis-sens li d-dispożizzjonijiet imħaddma fir-rigward tal-ordnijiet ta` esproprjazzjoni de quo huma kollha salvati bl-Artikolu 47(9) milli jiksru l-Artikolu 37 illikwida kumpens li, skond ir-rikorrenti, ma kienx xieraq Il-Qorti tirrileva li l-kumpens li l-Bord kien u għadu jillikwida jsegwi l-kriterji li huma stabbiliti fid-disposizzjonijiet tal-Kap 88. Għalhekk billi l-Kap 88 huwa liġi li ġiet saved ai termini tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni, din l-Qorti mhijiex sejra tqis ix-xorta ta` ilment li għandhom ir-rikorrenti skond l-Art 37 tal-Kostituzzjoni fejn dan l-ilment jolqot it-twettieq tal-Kap 88." Riferibbilment għall-kaz tal-lum, ma hemmx dubju illi l-liġijiet relattivi għall- kirja mertu tal-kawża saru qabel it-3 ta` Marzu 1962. Dawk il-liġijiet ġew emendati matul is-snin. Il-Qorti m`għandhiex prova li xi emendi kienu jaqgħu taħt xi wieħed mill- eċċezzjonijiet ravvizati fil-paragrafi (a) sa (d) tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni. Tgħid dan għaliex bl-introduzzjoni tal-Artikolu 1531B il-leġislatur għamilha ċara illi għal kirja li kienet fis-seħħ qabel l-1 ta` Ġunju 1995 għandha tibqa` tgħodd il-liġi kif kienet fis-seħħ qabel l-1 ta` Ġunju 1995. li daħlu fis-seħħ bis-saħħa tal-Att X tal-2009 il-leġislatur ħaseb illi jipprovdi għal skaletta ta` żidiet fil-quantum tal-kirja waqt li ġie ffissat ammont bħala l-anqas Żgur għalhekk illi bl-introduzzjoni ta` dawn l-emendi il-leġislatur ma poġġiex fis-seħħ kondizzjonijiet li jirregolaw id-dritt għal kumpens b`mod anqas favorevoli għas-sidien. Ma tirriżultax għalhekk l- eċċezzjoni ravvizata taħt il-paragrafu (c) tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni. Lanqas ma jista` jingħad illi l-emendi ntrodotti bl-Att X tal-2009 jaqgħu taħt l-eċċezzjoni maħsuba fil-paragrafu (b) tal-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni għaliex l-Art 1531F jagħmel elenku specifiku tal-persuni li f`determinati ċirkostanzi tista` tiġi tramandata l-kirja favur tagħhom. Għalhekk mhux talli dawn l-emendi ma jżidux mal-finijiet jew ċirkostanzi li fihom jista` jinkiseb lura l-pussess battal tal- proprjeta` talli jservu sabiex jistabilixxu cut off date u determinati ċirkostanzi li taħthom biss tista` tiġi mġedda l-kirja favur qraba tal-inkwilin. Jekk l-inkwilin ma jkollux jgħixu miegħu persuni li jissoddisfaw il-kriterji partikolari ndikati fl- Artikolu 1531F, is-sid jaf b`ċertezza li mal-mewt tal-inkwilin huwa sejjer jikseb lura l-pussess battal. Il-Qorti hija tal-fehma illi l-emendi introdotti bl-Att X tal- 2009 ma jżidux aktar piż fuq is-sidien ma` dak li kien diġa` mpost bil-Kap 69. Fid-dawl tal-premess, il-Qorti tqis illi d-disposizzjonijiet tal-Kap 69 kienu saved bl-Art 47(9) tal-Kostituzzjoni. Għalhekk ma tistax tiġi avvanzata mir-rikorrenti pretensjoni ta` vjolazzjoni tal-Art 37 tal-Kostituzzjoni. Fiċ-ċirkostanzi ma hemmx il-ħtieġa li tistħarreġ il-parti (b) tal-eċċezzjoni, kif ukoll l-eċċezzjonijiet bin-nru ħamsa (5) u sitta (6) li tressaq l-Avukat tal-Istat li huma relatati. L-ewwel talba limitatament u safejn tirreferi għal vjolazzjoni tal-Art 37 tal- Kostituzzjoni qegħda tkun respinta." A skans ta' dilungar inutli dwar dan il-punt, fuq skorta ta' dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali, li l-Qorti tabbraċċja u tagħmilhom tagħha sejrin jiġu miċħuda fl-ewwel żewġ talbiet tar-rikorrent limitatament safejn huma bażati fuq dan l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. intimat Avukat Ġenerali. Għall-istess raġunijiet, sejrin jintlaqgħu ir-raba' u l-ħames eċċezzjoni tal- It-tieni parti tal-pretensjoni tar-rikorrent fl-ewwel żewġ talbiet tirrigwarda l- ewwel artikolu tal-ewwel protokol tal-Konvenzjoni. L-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk – "Kull persuna naturali jew persuna morali għandha d-dritt għat-tgawdija pacifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma għandu jiġi pprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief fl-interess pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali. Iżda d-disposizzjonijiet ta` qabel ma għandhom b`ebda mod inaqqsu d-dritt ta` Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal- proprjeta` skond l-interess ġenerali jew biex jiżgura l-ħlas ta` taxxi jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni.". Fl-analiżi tagħha fil-kuntest ta' dan l-artikolu l-Qorti trid tara jekk ġewx rispettati t-tlett prinċipji distinti tiegħu u ċioe' illi (a) il-miżura meħuda mill-Istat saret taħt qafas legali; (b) l-iskop tal-miżura kien wieħed leġittimu; u (c) il-miżura meħuda mill-Istat żammet bilanċ ġust u proporzjonat bejn l-għan pubbliku u l-ħtieġa li jiġu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien tal-proprjeta'. Fin-noti ta' linji gwida u ġurisprudenza msejjħa Guide on Article 1 of Protocol ġiet spjegata hekk :- 8 Last updated 30.04.2020 maħrug mill-Qorti Ewropja tad-drittijiet fundamentali tal-Bniedem (Enfasi ta' din il-Qorti) Fil-każ Rik 75/14 Josephine Defelice pro et noe vs L-Onor Prim Ministru et deċiż fit-28 ta' Settembru 2017 il-Qorti qalet hekk dwar dan l-artikolu - "Huwa magħruf li l-Istat għandu marġni ta` apprezzament wesgħin meta jiġi biex jintroduċi leġislazzjoni sabiex itaffi problemi ta` akkomodazzjoni. Fil-każ ta` Spadea and Scalabino vs Italy deċiż fit-28 ta` Settembru 1995 l-ECHR Xlendi, Il-Munxar, l-interess tal-privat għandu wkoll jiġi salvagwardjat għaliex għalkemm kien rikonoxxjut illi l-Istat għandu dritt jikkontrolla l-użu tal- proprjetà, għandu jkun sodisfatt ir-rekwiżit tal-proporzjonalità. § 33, Series A no. 315-B). Għalhekk l-ECHR ikkonkludiet li kien hemm ksur tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Relevanti wkoll huwa dak li qalet l-istess Qorti fis-sentenza tat-22 ta` Novembru 2011 fil-każ ta` Preca Trapani et vs Malta :- Fil-każ ta` Zammit & Attard Cassar vs Malta li kien deciz fit-30 ta` Lulju 2015, l-ECHR irriaffermat il-prinċipji li kienu enunzjati fis-sentenzi tagħha ta` qabel dwar il-kontroll ta` kiri ta` djar billi rriteniet: Il-Qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem qalet hekk fil-każ Cassar v Malta deċiż fit-30 ta' Jannar 2018 - example, Apap Bologna v. Malta, no. 46931/12, § 97, 30 August 2016). Fid-dawl ta' dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali l-Qorti tirrileva li huwa paċifiku li l-Istat għandu mhux biss dritt imma ukoll l-obbligu li jippromulga l-liġijiet li jidhirlu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjeta' skont l-interess ġenerali. Infatti l-Istat għandu f'idejh diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieg fl-interess ġenerali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk il-miżuri meħtieġa għall-ħarsien tal-interess ġenerali. Madankollu, fit-tħaddim ta' din id- diskrezzjoni tiegħu li joħloq mekkaniżmu li jipproteġi kategorija ta' persuni (utilisti ta' fondi għal fini tal-każ tal-lum) huwa xorta m'għandux il-mano libera li jippreġudika b'mod sproporzjonat id-drittijiet ta' kategorija ta' persuni oħra (sidien ta' dawk il-fondi għal fini tal-każ tal-lum). Fin-nuqqas huwa l-Istat li għandu jġorr ir-responsabbilta' għal dan l-iżbilanċ bejn il-varji drittijiet imsemmija. Meħudin iċ-ċirkustanzi kollha tal-każ odjern il-Qorti tqis li d-dispożizzjonijiet tal-liġijiet in eżami qegħdin iċaħħdu lir-rikorrent mit-tgawdija l-proprjeta' tiegħu stante li mhux biss qegħdin jikkontrollaw il-quantum li l-istess rikorrent jista' jirċievi bħala kera iżda anke r-ripreża tal-fond. Inoltre, minkejja li kien hemm xi 37 fil-valur tal-kera bis-saħħa sussegwentement emendati, meta mqabbla mal-valuri lokatizji tal-fond skont is- suq ħieles ma hemm ebda dubju li hemm disparita' enormi u dan kif jirriżulta mit-tqabbil bejn il-valuri lokatizji fis-suq ħieles elenkati fir-relazzjoni tal-perit Caruana Hyrszko u l-kera li effettivament ilha snin titħallas mill-intimati aħwa Francis u l-antekawża tagħhom. Jiġi sottolineat li anke jekk il-valur tal-kera stabbilit mill-liġi mhux bilfors ikun daqs kemm irendi s-suq ħieles xorta jirriżulta li hemm qabża kbira meta mqabbel mal-valur lokatizju massimu li r-rikorrent jista' jirċievi mingħand l-intimati aħwa Dingli skont il-liġi. Kif diġa' ngħad ripetutament fil-varji sentenzi in materja, r-rata ta' ħlas tal-kera dettata mill-liġi la tista' titqies li hija kompatibbli mar-realta' soċjali f'Malta fiż-żminijiet tal-lum u lanqas mar-rati lokatizji applikabbli fis-suq ħieles tal-proprjeta'. Fil-każ fl-ismijiet Louis Kitcher Fedele vs Avukat Ġenerali et deċiż fl-4 ta' Ġunju 2018 il-Qorti qalet hekk - ʺGħalkemm ir-ratio legis wara d-disposizzjonijiet tal-Kap 69 kien illi tkun ippreservata b`intervent legislattiv mirat il-vijabbilita` ekonomika ta` l-azjendi kummerċjali, ma hemmx l-iċken dubju li l-qagħda ekonomika u finanzjarja tal- pajjiż illum toffri xejriet lejn il-posittiv u mhijiex dik li kienet fiż-żmien meta sar il-Kap 69." Dan kollu jfisser li bil-liġijiet imsemmija l-Istat naqas li jikkontrobilanċja l- miżuri li ħa - fejn ġab taħt il-kontroll tiegħu l-użu tal-proprjeta' tas-sidien involuti - b'salvagwardji adegwati li jipproteġu d-drittijiet ta' dawn l-istess sidien tal- fondi milquta b'tali liġijiet. Għaldaqstant ir-rikorrent odjern, l-istess bħal sidien oħra fl-istess pożizzjoni tagħhom, spiċċa jġorr piż sproporzjonat u nġust fuqu peress li nħoloq żbilanċ bejn il-jeddijiet tiegħu min-naħa l-waħda u l-interess 38 Konvenzjoni. ġenerali min-naħa l-oħra, dan bi ksur tad-drittijiet fundamentali tiegħu għat- tgawdija tal-proprjeta' kif protetti bl-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokol tal- Skont l-intimati, l-emendi li saru bis-saħħa tal-Att X tal-2009 ġabu titjib sostanzjali fil-qagħda tar-rikorrenti u dan mhux biss minħabba żieda perjodika fil-quantum tal-kera a bażi tal-artikolu 1531D tal-Kap 16 iżda anke għax il-kirja mertu tal-proċeduri odjerni sejra tispiċċa fis-sena 2028 skont l-artikolu 1531I tal- Att imsemmi. L-artikolu 1531D jipprovdi hekk – "(1) Il-kera ta' fond kummerċjali, fin-nuqqas ta' ftehim mod ieħor milħuq wara l-1 ta' Jannar, 2010 jew ta' ftehim bil-miktub li jkun sar qabel l-1 ta' Ġunju, 1995 dwar kirja li tkun għadha fil-perjodu oriġinali tagħha fl-1 ta' Jannar, 2010, għandu mid-data tal-ewwel ħlas tal-kera dovut wara l-1 ta' Jannar,2010, jiġi miżjud b'rata fissa ta' ħmistax fil-mija fuq il-kera attwali u jibqa' jiġi miżjud mid- data tal-ewwel ħlas tal-kera dovut wara l-1 ta' Jannar ta' kull sena bi ħmistax fil-mija fuq l-aħħar kera bejn l-1ta' Jannar, 2010 u l-31 ta' Diċembru, 2013. (2) Il-kera mid-data tal-ewwel ħlas tal-kera dovut wara l-1 ta'Jannar, 2014, għandu jiġi stabbilit bi qbil bejn il-partijiet. Fin-nuqqas ta' qbil, għandu jittieħed bħala gwida għall-kera l-Indiċital-Valur Kummerċjali tal-Proprjetà kif jista jiġi stabbilitb'regolamenti magħmulin mill-Ministru responsabbli għall- akkomodazzjoni u fin-nuqqas ta' regolamenti, il-kera għandu mill-ewwel ħlas tal- kera dovut wara l-1 ta' Jannar, 2014, jogħla b'ħamsa fil-mija fis-sena sad-dħul fis-seħħ tal-imsemmija regolamenti. f'dan il-artikolu: (3) Fil-każ ta' fond kummerċjali, jekk kien hemm ftehim għal żjidiet perjodiċi bejn il-partijiet, dan il-ftehim għandu jibqa' japplika mingħajr iż-żjidiet kontemplati Iżda, barra mill-każijiet fejn iż-żjieda fil-kera jkun sar bi qbil, fejn tiġi applikata ż-żjieda kif proposta hawn qabel għal fondi kummerċjali, l-inkwilin jista' permezz ta' ittra uffiċjali mibgħuta lil sid il-kera jew lil wieħed minn sidien il-kera, jittermina l-kirja billi jagħti pre-avviż ta' tliet xhur u dan ukoll jekk il-kirja tkun għal żmien definit." L-artikolu 1531I jipprovdi hekk - "Fil-każ ta' fond kummerċjali mikri qabel l-1 ta' Ġunju,1995, bħala inkwilin għandha tiġi meqjusa dik il-persuna li tkun qed tokkupa l-fond b'titolu validu ta' kera fl-1 ta' Ġunju, 2008 kif ukoll il-konjuġi tiegħu jekk jgħixu flimkien u mhux separati legalment kif ukoll wara l-mewt tal-imsemmi inkwilin, l-eredi tiegħu li jkunu jiġu minnu mid-demm jew biż-żwieġ sal-grad ta' kuġini inklussivament: Iżda l-kera ta' fond kummerċjali li jkun beda qabel l-1 ta'Ġunju, 1995 għandu f'kull każ jintemm fi żmien għoxrin sena li jibdew jgħaddu mill-1 ta' Ġunju, 2008 sakemm ma jkunx sar kuntratt ta' kiri li jistipula żmien determinat. tkun bdiet qabel l-1 ta' Ġunju,1995 tkun mogħtija għal żmien determinatu fl-1 ta' Jannar, 2010 ikun għadu għaddej iż-żmien oriġinali di fermo jew di rispetto u ma tkunx għadha ġiet imġedda awtomatikament bil-liġi, allura f'dak il-każ għandhom japplikaw dak il-perjodu jew perjodi determinati fil-kuntratt. Kuntratt li jkun sar qabel l-1 ta' Ġunju, 1995 u li jibqa' jiġġedded awtomatikament jew fid-diskrezzjoni unika tal-inkwilin, għandu jiġi meqjus daqs likieku hu wieħed għal żmien indeterminat u b'hekk jiġi jintemm fi żmien għoxrin sena li jibdew għaddejjin mill-1 ta' Ġunju, 2008". Il-Qorti tinnota li għalkemm l-emendi tal-2009 fil-Kodiċi Ċivili ġabu xi titjib, dawn mhuwhiex meqjus suffiċjenti biex jilħqu il-bilanċ u l-proporzjonalita' li l- Istat għandu d-dover li jilħaq bejn id-drittjiet tal-inkwilini u tas-sidien peress li l- awment fl-ammont tal-kera ma jirriflettix ir-realta' ekonomika u soċjali tal-pajjiż b'mod partikolari u inċisiv fl-ambitu ta' l-iżviluppi ekonomiċi li saru f'dawn l- aħħar snin f'pajjiżna. Inoltre, anke jekk skont l-artikolu 1531I tal-Kodiċi Ċivili l-kirja jkolla tispiċċa, xorta kien ikun għad fadal tmien snin sas-sena 2028 bis-sitwazzjoni kif inhi u ċioe' bil-quantum tal-kera jinħadem skont kif dettat mill-liġi b'dana li fil-frattemp ir-rikorrenti kien ikollhom jibqgħu iġorru piż eċċessiv u nġust fir-rigward. Fid-dawl tas-suespost l-ewwel żewġ talbiet tar-rikorrent jimmeritaw li jiġu milqugħa safejn huma mibnija fuq l-ewwel artikolu tal-ewwel protokol tal- Konvenzjoni. Għall-istess raġunijiet l-eċċezzjonijiet enumerati minn sitta sa għaxra tal- Avukat Ġenerali sejrin jiġu miċħuda. Il-Qorti tinnota li fil-premessi tar-rikors promotur ir-rikorrent ilmenta wkoll minn ksur ta' artikoli oħra tal-Kostituzzjoni u tal-Konvenzjoni li mbagħad ma ġewx riflessi fit-talbiet infushom u fil-fatt ma saret ebda talba dwarhom. Għalhekk il- Qorti mhijiex sejra tagħti pronunzjament formali dwarhom. Għal kull buon fini pero' l-Qorti sejra tagħmel kunsiderazzjonijiet obiter dwarhom (a) Fil-paragrafu enumerat (xv) tar-rikors promotur ir-rikorrent jilmenta dwar ksur tal-artikolu 45 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 14 tal-Konvenzjoni li jirreferu għall-protezzjoni minn diskriminazzjoni. Naturalment it-tqabbil għal fini ta' diskriminazzjoni fil-kuntest tal-Kostituzzjoni u tal-Konvenzjoni irid isir 'like with like'. Il-Qorti hija tal-fehma li bid-dispożizzjonijiet in eżami tal-Kap 69 u tal-16 tal- Liġijiet ta' Malta r-rikorrent mhuwhiex qed jiġi diskriminat bil-manjiera kif indikat fil-Konvenzjoni peress li jirriżulta li huwa jinsab fl-istess keffa ta' ĦAFNA sidien oħra ta' proprjetajiet li huma wkoll milquta bl-applikazzjoni tal- liġijiet imsemmija u mhuwhiex qiegħed jirċievi trattament divers minnhom. Jingħad ukoll lir-rikorrenti għalkemm iressaq dan l-ilment ma ġab ebda ħjiel ta' prova fir-rigward. (b) Fil-paragrafi enumerati (viii), (x) u (xv) r-rikorrent jilmenta dwar allegat ksur tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni u l-artikolu 34 tal-Kostituzzjoni. L-artikolu 34 jirreferi għall-protezzjoni minn arrest jew detenzjoni arbitrarja li ċertamnet m'għandu x'jaqsam xejn mal-mertu tal-każ odjern. Għal dak li jirrigwarda l-ilment tar-rikorrent dwar l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni ma hemm indikazzjoni ta' xi proċediment inġust fil-konfront tar-rikorrent għal fini ta' dak l-artikolu. Inoltre l-fatt waħdu li hija l-liġi li tiddetta l-quantum ta' kera li jista' jirċievi mingħand l-intimati Dingli ma jekwivalix għal stat ta' caħda għal aċċess għall-Qrati. Ir-rikorrent dejjem kellu a dispożizzjoni tiegħu d-dritt li jadixxi quddiem il-Qrati biex tivvanta kwalunkwe pretensjoni li kellu fir-rigward aċċess għall-Qorti. Il-proċeduri odjerni huma fil-fatt prova tal-użu ta' dan id-dritt għal Għaldaqstant u fi kwalunkwe każ ir-rikorrent m'għandux raġun fl-ilmenti tiegħu dwar dawn l-artikoli appena msemmija. Isegwi wkoll li l-eċċezzjonijiet enumerati minn tnax sa ħmistax issollevati mill-intimat Avukat Ġenerali sejrin jiġu milqugħa. In vista tal-fatt li l-Qorti sabet ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrent huwa jimmerita l-għoti ta' rimedju adegwat. Fit-tielet talba tiegħu r-rikorrent talab lill-Qorti tiddikjara li huwa ma jkunx aktar obbligat li jġedded il-kirja tal-fond in kwistjoni lill-intimati aħwa Dingli u li għalhekk huwa intitolat jirriprendi l-pussess sħiħ tal-istess fond. Hija l-fehma tal-Qorti li din it-talba għandha tintlaqa' limitatament fis-sens li l- intimati aħwa Dingli m'għandhomx jibqgħu igawdi l-protezzjoni tal-Kap 69 u l- emendi l-ġodda li saru bl-Att X tal-2009 fir-rigward tal-fond mertu tal-proċeduri jidrulha xierqa. Fir-raba' talba tiegħu r-rikorrent talab lill-Qorti tordna l-iżgumbrament tal- aħwa Dingli mill-fond in kwistjoni oltre rimedji oħra li din l-Onorabbli Qorti F'dan ir-rigward tħoss li jkun li ssir referenza għal deċizzjoni riċenti tal-Qort Kostituzzjonali fir-rigward ta' talba simili ta' żgumbrament li ma ġiex milqugħa. Il-Qorti hawn tagħmel referenza għad-deċizzjoni fl-ismijiet Josephine pro et. F'din is-sentenza l-għola Qorti nostrana għamlet referenza għal hekk imsejjħa ċanfira lil Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal- Bniedem tatha talli naqset skontha li timplimenta u tordna r-rimedju effettiv ta' żgumbrament darba misjuba l-lezjoni, dana fid-deċizzjoni tal-Qorti estera msemmija fl-ismijiet Merghni Sbouai vs Abou Wafie. Il-Qorti Kostituzzjonali ġustament hekk:- Ironikament hija preċiżament il-kawża ta' żgumbrament11 li fetaħ Merghni Sbouai – wara d-dikjarazzjoni ta' din il-qorti fil-kawża kostituzzjonali li okkupant ma setax jistrieħ fuq id-disposizzjonijiet tal-liġi impunjata li turi kemm għamlet sew din il-qorti li ma għamlitx dak li riditha tagħmel it-Tielet Sezzjoni billi tordna minnufih l-iżgumbrament. Eżami seren u spassjonat tal-każ juri illi, fil-kawża quddiem it-tribunal kompetenti għall-iżgumbrament tal-persuna li kienet tokkupa l-proprjetà ta' Portanier, l-okkupant ressaq difiża oħra li ma kienx ressaq quddiem din il-qorti, u li ma setax ressaqha appuntu għax il-kawża quddiem din il-qorti kienet kawża dwar validità kostituzzjonali ta' liġi partikolari u mhux kawża bejn sid-il-kera u kerrej. Li kieku din il-qorti ordnat l-iżgumbrament fil- kawża kostituzzjonali – u hekk tagħti dak li t-Tielet Sezzjoni tqis "an impeccably comprehensive remedial action" – kienet tkun ċaħħdet lill-okkupant mill-jedd ta' aċċess għal qorti, bi ksur tal-jedd tiegħu taħt l-art. 39 tal-Kostituzzjoni u l-art. tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fundamentali: altru milli rimedju "impekkabbli"! F'dak il-każ 9 Rikors Kostituzzjonali 6/2015MH deċiża 29/11/2019 10 22/08/2019. imbagħad kien ikun jista' jingħad bir-raġun li din il-qorti tkun abdikat mir- responsabilitajiet tagħha għax tkun naqset li tħares id-drittijiet ta' kull parti fil- Effettivament hija fiha nfisha kontradittorja l-osservazzjoni li għamlet it-Tielet Sezzjoni fil-para. 52 tas-sentenza ta' Portanier miġjub fuq, fejn qalet hekk: Appuntu għax irid jiġi determinat jekk l-okkupant għandux "any other legitimate title to the property", li hija fil-kompetenza tal-qrati ordinarji u mhux tal-Qorti Kostituzzjonali, illi huwa ħażin tgħid "the result is automatic". Li tgħid sew it Convention" huma fil-kompetenza ta' din il-qorti u mhux tal-qrati ordinarji, kif qrati ordinarji u mhux ta' din il-qorti. Dan igħodd ukoll fil-każ tallum fejn l-okkupant Bonett fit-tieni aggravju tal- appell tiegħu qiegħed igħid illi l-attriċi trid tressaq prova tat-titolu tagħha fuq il- proprjetà. Kif sejjer jingħad aktar 'il quddiem fit-trattazzjoni ta' dan l-aggravju, kwistjonijiet ta' titolu ta' proprjetà ma humiex fil-kompetenza ta' qorti kostituzzjonali u għalhekk ikun ksur tal-jedd ta' Bonett għal aċċess għal qorti jekk jiġi ordnat l-iżgumbrament f'dan l-istadju, qabel ma jista' jressaq din id-difiża Dan ikompli juri kemm huwa importanti illi l-okkupant ma jiġix imċaħħad mill- jedd ta' aċċess għal qorti biex din tqis difiżi li ma jistgħux jinġiebu f'kawża kostituzzjonali, għax kawża kostituzzjonali ma hijiex kawża bejn sid-il-kera u kerrej, jew dwar titoli ta' proprjetà. Barra minn hekk, ma huwiex xieraq li ma jkunux rispettati l-liġijiet ta' proċedura li jirregolaw il-kompetenza tal-qrati, għax dawk il-liġijiet ukoll qegħdin hemm biex iħarsu drittijiet. Il-fatt illi din il-qorti għandha s-setgħa illi, f'każijiet opportuni, tagħti r-rimedju ta' żgumbrament meta dan jista' jsir b'ħarsien tad drittijiet sostantivi u proċedurali ta' kull parti interessata, ma jfissirx li minn qorti kostituzzjonali għandha tittrasforma ruħha tisma' kawżi ta' kwistjionijiet dwar titolu ta' proprjetà jew kwistjonijiet bejn sid-il-kera u kerrej. Il-ħolqien ta' anarkija proċedurali ma jwassal la għal effiċjenza u lanqas għal ġustizzja. Wara kollox, ma huwiex minnu dak li jingħad fil-każ ta' Portanier li din il-qorti għandha "unlimited powers"; fi stat ta' dritt ħadd ma għandu unlimited powers u din il-qorti wkoll hija marbuta illi tħares u tirrispetta l-liġijiet proċedurali tal-pajjiż ukoll jekk hemm min donnu jrid li flok liġijiet prevedibbli ta' proċedura jidħol sistema ta' solvitur ambulando. L-aggravju tal-attriċi dwar in-nuqqas ta' ordni ta' żgumbrament huwa għalhekk miċħud." Din il-Qorti tagħmel tagħha kompletament dan l-insenjament studjat u logiku tal- Qorti Kostituzjonali nostrana. Il-Qorti hija tal-fehma ferma li l-pretensjoni tar- rikorrent li jittermina l-kirja bil- konsegwenzi kollha li jsegwu nkluż l- iżgumbrament, mhijiex akkoljibbli. Il-Qorti tqis li l-proċeduri kostituzzjonali mhumiex il-forum fejn tali talba għandha tiġi ventilata. Din il-materja għandha se mai titressaq quddiem il-forum kompetenti ordinarju u ċioe' l-Bord li Jirregola l-Kera. Ir-raba' talba sejra għalhekk tiġi miċħuda. Fil-ħames, is-sitt u s-seba' talba r-rikorrent qiegħed jitlob il-likwidazzjoni u l-ħlas tad-danni pekunarji u non-pekunarji. Minn naħa tiegħu l-intimat Avukat Ġenerali fl-eċċezzjoni numru ħdax jgħid li fir-rigward tal-kumpens mitlub, irid jittieħed in konsiderazzjoni it-trapass taż- żmien sakemm ġew intavolati l-proċeduri odjerni, liema aġir jitfa' dell fuq kemm effettivament ir-rikorrent ħassu aggravat u kwindi kwalunkwe kumpens li jista' qatt jingħata lir-rikorrent, għandu jiġi kkalkulat fid-dawl ta' dan il-fatt. Il-Qorti tibda billi tirreferi għall-prinċipji ġurisprudenzjali fir-rigward kif elenkati fil-każ suċċitat Simone Hyrszko et vs Avukat Ġenerali et li uħud minnhom jgħidu hekk - "Huwa prinċipju ben assodat illi l-kumpens li jista` jingħata fi proċediment ta` natura kostituzzjonali mhuwiex ekwivalenti għad-danni ċivili li jiġu likwidati mill-qrati ordinarji (ara : QK : Philip Risiott et noe v. Direttur tal- Akkomodazzjoni Soċjali et deċiża fis-17 ta` Diċembru 2010 ; Victor Basile Pace et v. Avukat Ġenerali et deċiża fil- 5 ta` Lulju 2011 ; u Ian Peter Farrugia Bozac et v. Avukat Ġenerali et deċiża fl-24 ta` Ġunju 2016). Fid-deċiżjoni ta` Maria Stella sive Estelle Defelice et vs Avukat Ġenerali et deċiża fit-30 ta` Settembru 2016, il-Qorti Kostituzzjonali kompliet tippreċiża illi r-"rimedju li tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall-ksur tad-dritt fondamentali u mhux danni ċivili għal opportunita` mitlufa." Dan premess, huma diversi l-konsiderazzjonijiet li l-Qorti għandha tqis sabiex tistabilixxi l-quantum tal-kumpens. Deċiżjoni li kkunsidrat fid-dettall din il-kwistjoni hija s-sentenza li tat il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża Raymond Mustefa Al Muhamad ‘Tawerghi Spiteri et vs Avukat Ġenerali et Il-Qorti qalet hekk : - "Dwar il-quantum tal-kumpens dovut issir referenza għas-sentenza ta` din il- deċiża fil-31 ta` Ottubru 2014, fejn f`materja ta` komputazzjoni ta` kumpens għal lezjoni ta` dritt fondamentali sanċit fl-artikolu konvenzjonali fuq ċitat ġie "Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel Qorti, din il-Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull każ ghandu jigi trattat u deċiż fuq il-fattispecie tiegħu. Barra minn hekk, jekk il-Qorti Ewropeja ħasset li f`ċerti każijiet kellha tagħti kumpens f`ammont inferjuri għal dak li ngħata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-Qrati Maltin tilfu l-awtonomija tagħhom b` mod li bilfors kumpens li jingħata ikun f`ammont viċin dak li tagħti l-Qorti Ewropeja. Fil-kaz odjern l-ewwel Qorti ħadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra r-rikorrenti u deherilha li l-kumpens xieraq li għandha tagħti f`dan il-każ ikun fl-ammont ta` ħamsa u għoxrin elf Euro Hija kkonsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jieħdu l-proċeduri opportuni, il-valur tal-immobbli, iż-żmien tant twil li r-rikorrenti ilhom privati mill-godiment tal-proprjeta` tagħhom mingħand ma ngħata ebda kumpens, l-istat tal-fond u l-eżistenza tal-fattur tal-interess pubbliku. Ma` dawn għandu jiġi senjalat il-fatt li qabel l-ispossessament tal-proprjeta` tagħhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-Bord kompetenti sabiex jiżviluppaw il-fond." Issa għalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti wara sejba ta` leżjoni tad-drittijiet fondamentali ma jekwiparax neċessarjament ma` likwidazzjoni ta` danni ċivili attwali sofferti, ma jfissirx li d-danni materjali għandhom jiġu njorati għall-finijiet tal-eżercizzju odjern. Il-Qorti trid tqis il- fatturi kollha rilevanti għall-każ odjern sabiex tasal għad-determinazzjoni tal- Dawn huma (1) it-tul ta` żmien li ilha sseħħ il-vjolazzjoni konsidrat ukoll fid-dawl tat-tul taż-żmien li r-rikorrenti damu sabiex resqu l-proċeduri odjerni biex jirrivendikaw id-drittijiet kostituzzjonali tagħhom ; (2) il-grad ta` sproporzjoni relatat mal-introjtu li qed jiġi perċepit ma` dak li jista` jiġi perċepit fis-suq ħieles, konsidrat ukoll l-għan soċjali tal-miżura; (3) materjali sofferti mir-rikorrenti konsidrat ukoll l-ispejjeż sostanzjali li għamlu l- intimati Tabone ssabiex jirrendu l-fond abitabbli u (4) l-ordni li ser tagħti din il- Qorti dwar l-eżenzjoni f`dan il-każ mill-effetti legali tal-Artikolu 5 tal-Kap 158." Meta jingħata kumpens fi proċediment ta` din ix-xorta, għandu jingħata konsiderazzjoni l-għan li jkun immotiva l-miżura u ċioe` l-interess pubbliku. Għall-fini ta` quantum ta` kumpens u relattiva motivazzjoni, ara dawn id- deċiżjonijiet li jirreferu wkoll għall-pronunzjamenti tal-ECtHR :- QK : Angela Agius Falzon et vs Avukat AI Bako et) [ara wkoll għall-istess skop : ECtHR: 30 ta` Il-proċeduri odjerni min-natura tagħhom huma diretti sabiex jindirizzaw leżjoni kostituzzjonali u/jew konvenzjonali. Il-Qorti sabet vjolazzjoni tal-Art 1 Prot 1 tal-Konvenzjoni. Għalkemm id-diskrepanza bejn il-kera attwalment perċepita u l-valur lokatizju li l-fond de quo jġib fis-suq ħieles hija fattur determinanti sabiex ikun stabbilit jekk kienx vjolat il-prinċipju tal-proporzjonalita`, fl-istess waqt hemm fatturi oħra li wkoll għandhom rilevanza, u li flimkien għandhom iwasslu għall-għoti ta` kumpens ġust għall-leżjoni subita. Fis-sentenza li tat fil-31 ta` Jannar 2014 fil-kawża fl-ismijiet Concetta sive Connie ‘Agius Scicluna Buttigieg vs Eleonora Hyrszko et il-Qorti Kostituzzjoni rrilevat: F`materja ta` kumpens il-ġurisprudenza patria kif ukoll dik tal-Qorti Ewropeja identifikat is-segwenti prinċipji: Applikati dawn il-prinċipji għall-każ tal-lum il-Qorti hija tal-fehma li għandhom jittieħdu diversi konsiderazzjonijiet ghl fini ta' kumpens fosthom- Il-fatt li l-fond għandu għanijiet kummerċjali; Anke jekk il-kumpens mhux neċessarjament ikun daqs kemm irendi s-suq ħieles, huwa sostanzjali l-isproporzjon fid-differenza bejn il-kera li jitħallsu r- rikorrenti u dik li setgħu jirċievu skont is-suq hieles li kieku ma kienx hemm id- dispożizzjonijiet tal-liġi mpunjati; Il-fatt li skont il-liġi viġenti fadal sas-sena 2028 sabiex il-kirja tiġi terminata; L-istat ta' nċertezza li r-rikorrenti u l-awturi tagħhom damu fih matul is-snin u l-perjodu li ilhom ibatu sproporzjonalita' fid-drittijiet tagħhom; L-inerzja da parti tal-Istat, li matul is-snin baqa' passiv għall-ħtieġa ta' ntervent legislattiv effettiv sabiex joħloq bilanċ aktar proporzjonat bejn il-piżijiet u d- drittijiet ta' persuni fil-qagħda tar-rikorrenti; It-trapass taż-żmien sakemm ir-rikorrenti fittxew rimedju quddiem il-Qrati sabiex jissalvagwardjaw id-drittijiet fundamentali tagħhom. Wara li ħadet is-suespost kollu in konsiderazzjoni il-Qorti hija tal-fehma li a favur ir-rikorrenti għandha tiġi likwidata s-somma totali ta' ħamsin elf Ewro (€50,000) kumpens globali in kwantu għal ħamsa u tlettin elf Ewro (€35,000) bħala kumpens pekunarju u ħmistax -il elf Ewro (€15,000) li għandhom iservu bħala danni morali. Għalhekk sejrin jintlaqgħu il-ħames, is-sitt u s-seba' talba r-rikorrent kif appena ġie deċiż filwaqt li l-ħdax -il eċċezzjoni tal-intimat Avukat Ġenerali sejra tintlaqa' limitatament safejn kompatibbli ma' dak deċiż. Il-bqija tal-eċċezzjonijiet sejrin jiġu miċħuda. Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi – Tilqa' limitatament l-ewwel talba tar-rikorrent u tiddikjara u tiddeċiedi illi għar-raġunijiet mogħtija fis-sentenza r-rikorrent sofra ksur tad-drittijiet fundamentali tiegħu kif sanċiti fl-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol tal- Konvenzjoni Ewropea magħmula parti mill-liġi ta' Malta bis-saħħa tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropeja (Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) filwaqt li tiċħad it-talba għar-rigward tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; Tilqa' limitatament it-tieni talba tar-rikorrent u konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi l-lokazzjoni viġenti tal-fond bin-numru 27 Pjazza Sir Luigi Preziosi, Ix-Xagħra bi bieb ieħor fi blokk apartamenti 28, Pjazza Sir Luigi Preziosi Ix-Xagħra proprjetà tar-rikorrenti, a favur tal-intimati aħwa Dingli, u l-provvedimenti tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta, tal-Att X tal-2009 u liġijiet oħra viġenti jilledu d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti kif sanciti fl-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea filwaqt li tiċħad it-talba għar-rigward tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; Tilqa' limitatament it-tielet talba billi tiddeċiedi li l-intimati aħwa Dingli m'għandhomx jibqgħu igawdi l-protezzjoni tal-Kap 69 tal-Liġijiet ta' Malta u l-emendi l-ġodda li saru bl-Att X tal-2009 fir-rigward tal-fond mertu tal- proċeduri odjerni. Tiċħad ir-raba' talba tar-rikorrent. Tilqa' l-ħames talba tar-rikorrent u tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat Avukat Ġenerali huwa responsabbli għall-ħlas ta' kumpens u danni pekunjarji u non-pekunjarji sofferti mir-rikorrent b'konsegwenza tal- leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħu għar-raġunijiet mogħtija fil-kawża fejn inter alia ma ġiex kkreat bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal- inkwilini, stante illi l-lokazzjoni sfurzata a tenur tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta u tal-Att X tal-2009, fost infrazzjonijiet oħra, ma tirriflettix is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni. Tilqa' s-sitt u s-seba talba tar-rikorrent u tillikwida s-somma totali ta' ħamsin elf Ewro (€50,000) in kwantu għal ħamsa u tlettin elf Ewro (€35,000) bħala kumpens pekunarju u ħmistax -il elf Ewro (€15,000) li għandhom iservu bħala danni morali li għandu jagħmel tajjeb għalihom l-Avukat Ġenerali u l-Qorti tordnalu jħallas l-istess. Tilqa' r-raba', l-ħames, il-ħdax il-eċċezzjoni (limitatament safejn kompatibbli ma' dak deċiż), u mit-tnax sal-ħmistax -il eċċezzjoni filwaqt li tiċħad il-bqija tal-eċċezzjonijiet. Peress li mhux it-talbiet kollha ġew milqugħa kif dedotti, l-ispejjeż jinqasmu hekk: 4/5 jitħallsu mill-intimat Avukat Ġenerali u 1/5 jitħallsu Bl-imgħax legali kif mitlub mir-rikorrent mid-data tal-preżentata tal- kawża odjerna sad-data tal-pagament effettiv. mir-rikorrent. Onor. Dr. Miriam Degiovanni LL.D. Imħallef Victor Pollacco Dep. Reġ.