QORTI TAL-APPELL IMHALLFIN S.T.O. PRIM IMHALLEF SILVIO CAMILLERI ONOR. Seduta ta' nhar it-Tlieta 15 ta' Dicembru 2015 Numru 4 Citazzjoni Numru 238/05 JA Rita Dakova f'isimha proprju u ghan-nom ta' uliedha minuri Luke u Xylon v. Raymond Dakova Dan hu appell incidentali1 maghmul mill-attrici minn sentenza moghtija mill-Qorti Civili [Sezzjoni Familja] fis-7 ta' Lulju 2014 li permezz taghha dik il-Qorti, inter alia, ippronunzjat is-separazzjoni bejn il- kontendenti "b'tort principali tal-konvenut" u ordnat ix-xoljiment u likwidazzjoni tal-komunjoni tal-akkwisti billi "[ordnat] il-bejgh tal-fond 14 Triq il-Kbira Attard – u dan wara li ssir id-debita stima mill-AIC Darren 1 L-Appell principali maghmul mill-konvenut kien gie dikjarat dezert fis-6 ta' Lulju 2015. Sciberras nominat ghal dan l-iskop – u kull parti tiehu nofs ir-rikavat; tordna li kull kont bankarju jew investiment iehor ikun maqsum fi kwoti ndaqs bejn il-partijiet; "li l-ispejjez tal-kawza attrici ghandhom jithallsu zewg terzi mill-konvenut u terz mill-attrici, filwaqt li dawk tal-kontro-talba u tal-perit tekniku AIC Sciberras jithallsu kollha mill-konvenut. L-ispejjez in konnessjoni mal-bejgh gudizzjarju tal-fond fuq imsemmi jkunu a kariku tal-partijiet f'ishma ndaqs". Dan hu bazat fuq zewg aggravji: [1] li ma saritx mill-ewwel Qorti il-likwidazzjoni u l-assenjazzjoni tal-effetti mobbli, kemm dawk komprizi fil-komunjoni tal-akkwisti kif ukoll dawk parafernali tal-attrici; u [2] li l- In bazi ghal dawn l-aggravji l-attrici qed titlob li s-sentenza appellata tigi riformata billi l-Qorti tiffissa ammont xieraq ta' flus li jkun jirrapprezenta [a] sehem l-attrici mill-komunjoni tal-akkwisti, [b] kif ukoll l- oggetti parafernali taghha u tordna li tali somma hekk stabbilita ghandha titnaqqas minn sehem il-konvenut mir-rikavat matrimonjali u tikkundanna lill-konvenut appellant ghall-hlas tal-ispejjez gudizzjarji kollha. L-ewwel Qorti waslet ghad-decizjoni taghha wara li ghamlet is- segwenti konsiderazzjonijiet li huma relevanti ghall-appell odjern: in kontro-eżami, setgħet "Illi kif ġja' ngħad l-attriċi qed titlob is-separazzjoni mingħand żewġha l- konvenut għas-soliti raġunijiet; il-konvenut da parti tiegħu jaqbel li għandha tiġi pronunzjata s-separazzjoni iżda għal raġunijiet imputabbli lill-attriċi u ppropona da parti tiegħu kontro-talba fl-istess sens. Il-kawża naturalment kienet kontestata ħafna u peress li l-Qorti anke semgħet il- partijiet jixhdu qabel ma ppronunzjat uħud mid-digrieti ġja' msemmija, l-partijiet u semgħethom ukoll irrispondew lil xulxin dwar l-allegazzjonijiet li għamlu fil-konfront ta' xulxin. Il-Qorti għalhekk se tittratta l-vertenzi f'paragrafi għalihom. Fir- rigward tat-tfal, illum anke ż-żghir huwa kważi maġġorenni u kwindi, ma hemmx lok għal wisq provvedimenti fir-rigward tagħhom. "TORT "Illi kif ġja' ngħad il-partijiet iwaħħlu f'xulxin għat-tifrik taż-żwieġ; biex il- Qorti tagħti idea ta' x'wassal għat-tifrik taż-żwieġ se tirriproduċi l- affidavits tal-partijiet preżentati fi stadju bikri tal-kawża. tal-konvenut; "Illi l-Qorti wara li eżaminat sewwa l-atti, jidhrilha li ż-żwieġ tkisser prinċipalment minħabba il-Qorti hija l-atteġġjament konvinta li l-allegazzjoni tal-attriċi – sorretta mid- diversi xhieda fir- rigward – li l-konvenut kien vjolenti fil-konfront tagħha speċjalment meta jkun xurban, huma veritjiera u kien hu li kkawża t-tifrik taż-żwieġ "Illi minħabba f'hekk il-partiijiet spiċċaw jgħixu f'sistema costante di vessazione e di disprezzo,di oltraggio e di umiliazioni che rendono almeno inopportabile l' abitazione e la vita comune'. ("Caterina Sapiano vs Benedict Sapiano" deċiża mill- Prim'Awla fit-13 ta' Ġunju 1967). "Illi matul il-kors tal-kawża pero' l-konvenuta bdiet relazzjoni ma' ċertu Charles Battistino u hija ndikatu ex-admissis bħala l-partner tagħha; għalhekk hija ndubbjament iddekadiet mid-dritt li titlob manteniment. Dejjem infatti ġie ritenut illi: "Għalkemm indubbjament kien hemm raġunijiet oħra għat-tifrik taż- żwieġ, l-adulterju dejjem kien meqjus bħala l-kawżali l-aktar gravi illi għaliha l-Qorti tawtoriżża s-separazzjoni personali." "Illi għalhekk, għalkemm kien il-konvenut il-kawża għat-tifrik taż-żwieġ, il-Qorti se tieħu dan in konsiderazzjoni mhux biss għat-telf tad-dritt tal- manteniment iżda wkoll fil-kap tal-ispejjeż. "Illi kif ingħad il-Qorti jidhrilha li l-attriċi tilfet dan id-dritt bil-konvivenza tagħha ma' Charles Battistino li wkoll xehed li l-attriċi qed tgħix miegħu. Ma hemmx provi dwar jekk il-minuri Xylon għadux jistudja u għalhekk jekk 'il quddiem dan jirrizulta jibqagħlu d-dritt għall-manteniment. Il- Qorti ser tordna manteniment minimu sakemm jagħlaq tmintax-il sena. "PROPRJETA' "(Beni immobbli): "Illi bħala proprjeta' immobbli hemm id-dar matrimonjali, 14 Main Street, Attard li dwarha saret pjanta li tħejjiet mill-AIC Godwin Calleja De Bono fuq talba tal-konvenut li jinsisti li d-dar hija komodament diviżibbli. "Illi għalkemm teknikament dan jidher li huwa l-każ il-Qorti jidhrilha li tali qasma toħloq problema għaliex anke hemm diskordja dwar min jieħu liema parti. Għalhekk se tordna l-bejgħ u r-rikavat jinqasam. "Illi nġabru provi dwar kontijiet bankarji li minnhom saru xi preljevi imma dawn kienu ta' entita' żgħira u allura huwa komprensibbli li jsir ġbid biex wieħed ikun jista' jonfoq affarijiet bażiċi. Mhux il-każ kwindi li wieħed jagħti provvedimenti fir-rigward. Jekk hemm xi kontijiet pendent dawn għandhom jinqasmu ugwalment bejn il-partijiet. "Illi l-beni l-oħra mobbli li kien hemm fid-dar huma problema għaliex anke hawn ma tressqux provi konsistenti u ma saret ebda stima. Kwindi l-Qorti se tordna l-bejgħ tagħhom u r-rikavat jinqasam bejn il- partijiet indaqs. "Illi l-Qorti fuq l-iskorta ta' dak li ntqal jidhrilha li hemm l-estremi biex tapplika l-effetti tal-artikolu 48." L-Aggravji L-ewwel aggravju Dan fil-parti relevanti tieghu jaqra hekk: "...Hija telqet mid-dar matrimonjali f'cirkostanzi tal-biki, bil-ghan lil tipprotegi lilha nfisha u liz-zewg uliedha. B'rizultat ta' dan, l-esponenti ta' ma hadet xejn maghha. Mhux hekk biss. L-oggetti kollha li kien hemm fid-dar u li jienu jappartjeni lill-komunjoni tal-akkwisti baqghu fil-pussess tal-konvenut. Ghamara, appliances, household contents, oggetti parafernali taghha - spicca kollox ghand il-konvenut. Wiehed jistaqsi: L-Ewwel Qorti x'mizura hadet fir-rigward ta' dawn I-oggetti komprizi u formanti parti mill- Komunjoni ta' I-Akkwisti? Fis-sentenza ma nghata I-ebda provvediment dwar x'ghandu jsir f'dan ir-rigward2. Wiehed allura jasal biex jghid li, skont ma jidher mis-sentenza, il-parti Ii tibqa' tokkupa d-dar tirbah kollox. Il-parti Ii jkollha titlaq mid-dar ghax kostretta mill-abbuz emozzjonali titlef kollox. Dan mhux sew u ghandu jkun hemm rimedju ghalih. "Konsegwentement, fis-sentenza hemm lacuna3 dwar I-oggetti komprizi fil-Komunjoni I-oggetti parafernali. Permezz ta' dan I-appell incidentali, I-esponenti qieghda tittama li nofs l-oggetti komprizi fil-komunjoni ta' I-akkwisti tehodhom hi, filwaqt Ii tiehu Iura I-oggetti parafernali li gew minghand il-familja taghha jew kienu gia taghha. Il-problema hi li min jaf x'sar minnhom?4 Ghalhekk, fl-umili fehma ta' l- esponenti, ghandu jinghata provvediment f'somma ta' flus Ii tinqata' minn sehem il-konvenut wara li tinbiegh id-dar matrimonjali fis-suq miftugh. "Jekk ma jinghata I-ebda prowediment f'dan is-sens, I-esponenti tkun intortament5 tilfet sehemha kollu mill-oggetti formanti parti mill-komunjoni ta' taghha stess, u dan I-oggetti parafernali semplicement ghaliex harget mid-dar matrimonjali biex tipprotegi lilha nfisha u lil uliedha. Il-konvenut, li baqa' jokkupa d-dar matrimonjali minkejja Ii fiI-prim istanza saru hafna talbiet biex jinhareg hu mid-dar matrimonjali sabiex it-tlieta Ii huma setghu jmorru Iura f'darhom, ikun iggwadanja dan kollu bis-sahha ta' ghemilu kontra I-veri interessi tal- familja. Din il-Qorti tosserva li dan l-aggravju huwa [1] ibbazat fuq fatti skorretti, u [2] huwa fieragh. Huwa bazat fuq fatti skorretti ghaliex mhux minnu li fis-sentenza appellata hemm lacuna fir-rigward tal-effetti mobbli. Dan johrog car mis- sentenza fejn l-ewwel Qorti, wara li osservat li dwar il-mobbli kien hemm problema minhabba li "ma tressqux provi konsistenti u ma saret aspett tal-kawza. ebda stima" ordnat "il-bejgh taghhom u r-rikavat jinqasam bejn il-partijiet Ghalhekk mhuwiex minnu li l-ewwel Qorti ma trattatx dan l- Dak li hu minnu u li jirrizulta lampanti huwa n-nuqqas tal-attrici u tal-konvenut rikonvenzjonanti li jressqu provi dwar l-effetti mobbli li kien hemm fid-dar matrimonjali meta l-attrici telqet mid-dar b'ta' fuqha senduqha u wisq anqas stima tal-istess. Kull ma jirrizulta mill-provi fir- hadet hames inkwatri u zewg frames.6 Il-konvenut isostni li l-attrici hadet maghha is-somma ta' LM2,000 liema fatt gie michud minnha. tammetti7 biss li kienet hadet id-deheb tat-tifel il-kbir sabiex taghtihulu "meta jikber".8 Apparti dawn il-verzjonijiet inkonsistenti, ma kienx hemm provi dwar il-mobbli li kien hemm fid-dar matrimonjali, la dwar f'hiex kienu jikkonsistu u wisq anqas dwar il-valur rispettiv taghhom. Din il-Qorti kienet tistenna li bhala minimu ta' prova z-zewg partijiet li talbu kemm il- likwidazzjoni tal-komunjoni tal-akkwisti kif ukoll l-assenjazzjoni tal-istess jipprezentaw elenku anke approssimattiv u stimi wkoll appromissimattivi tal-istess. "dettalji tal-oggetti formanti parti mill-istess; elenku [sic] tal-istess bil- valur rispettiv ta' kull oggett; pjan ta' qasma"9, ma jirrizultax li gie Lanqas fin-nota ta' sottomissjonijiet tal-attrici u lanqas f'dik tal-konvenut ma hemm elenku ta' dawn il-mobbli. Fuq dan l-aspett l-attrici tillimita ruhha billi tghid li "il-konvenut cahhadha minn hwejjigha. Hawnhekk ukoll l-attrici marret minn taht hafna. Il-konvenut Barra minhekk meta l-attrici telqet mid-dar hija kellha rimedju fil- ligi sabiex tikkawtela l-interessi taghha fuq il-mobbli li kien hemm f'dak iz-zmien fid-dar matrimonjali. Setghet talbet u ottjeniet il-hrug ta' mandat ta' deskrizzjoni fejn allura l-oggetti kienu jkunu elenkati u deskritti mill-marixxall li jkun ezegwixxa l-mandat. rigward hija baqghet passiva u dan minkejja li l-proceduri odjerni ilhom ghaddejjin mis-sena 2005. Inoltre, din il-Qorti tosserva wkoll li, filwaqt li fost it-talbiet tieghu l- konvenut rikonvenzjonanti talab li jigu moghtija lilu l-assi parafernali tieghu, l-attrici ma ghamlitx talba simili u ma hemm ebda accenn fir- rikors guramentat taghha ghall-proprjeta` parafernali taghha. Rigward it-talba taghha sabiex din il-Qorti tiffissa ammont xieraq ta' flus rapprezentanti sehemha mill-mobbli komprizi fil-komunjoni tal- 9 Fol. akkwisti u wkoll il-valur tal-beni parafernali taghha, din il-Qorti tosserva li din it-talba ma tistax tintlaqa' ghax hija priva minn substratt fattwali li jehtieg li jkollha biex tkun fil-pozizzjoni li tasal ghall-ammont arbitrio boni Fi kliem iehor, mill-provi ma jirrizultawx fatti li fuqhom il-Qorti tista' tasal ghal xi ammont kif mitluba mill-attrici fl-aggravju taghha. jkun car li l-Qorti ma tistax tasal ghall-ebda ammont arbitrio boni viri tal-mobbli meta l-prova deskrizzjoni tal-mobbli hija lampantament mankanti. Fin-nuqqas ta' prova ta' fatti sufficjenti li fuqhom il-Qorti tista' logikament tistabbilixxi ammont rapprezentanti valur tal-mobbli il-komputazzjoni ta' ammont iffissat ma jkunx gie stabbilit arbitrio boni viri, imma jkun ammont stabbilit b'mod arbitrarju. Ghalhekk ghandu jirrizulta car li din it-talba ma osservazzjonijiet guridici: jghoddu ghall-kaz "Huwa principju fondamentali tad-dritt procedurali li min jallega fatt ghandu l-oneru tal-prova ta' dak il-fatt, u l-fatt li dik il-prova ma tressqitx minhabba nuqqqas tal-parti ma jintitolax lil dik il-parti tippretendi li l-Qorti tirrikorri ghall-komputazzjoni arbitrio boni viri, biex taghmel tajjeb ghal dan in-nuqqas taghha." [App.S 2711/96 Stephanie Gad et vs Kevin Gad, 6 Frar 2015] "Indiskutibilment il-gudikant ma jistax lanqas f'dawn il-kazi jipprexxendi mill-fatt illi l-parti istanti mhix ezonerata mid-dmir li tipprovdi dawk l- elementi probatorji u dawk il-fatti li hi tkun taf bihom ghall-iskop tad- determinazzjoni tat-telf. Minnaha tieghu l-gudikant hu tenut li jaghti piz debitu lil dawk l-elementi kollha tal-kaz konkret akkwiziti fil-process. Fi kliem iehor hu ghandu jipprovdi motivazzjoni logika tal-kriterji ta' l- apprezzament prudenti11 adottati li juru kif wasal ghall-likwidazzjoni tal- quantum debeatur." [App.S 417/2004 Nicole Bezzina vs HSBC Bank plc, deciz 3 Ottubru 2008 citat b'approvazzjoni fil-kawza App.1171/2007 Salvatore Gharz Eddin vs Gerolma Dakova, 27 Marzu 2015] Fl-ahharnett u ghall-kompletezza jinghad li dak li jidher li hu pacifiku bejn il-partijiet huwa li waqt iz-zwieg l-attrici xtrat, parzjalment bi flus li kienet dahlet mill-bejgh tal-karrozza li kellha qabel iz-zwieg, karrozza Peugeot li qed tintuza minnha, filwaqt li l-konvenut xtara mutur li huwa fil-pussess tieghu. Il-konsiderazzjonijiet premessi jdghajjfu serjament l-aggravju tal- attrici u jirrenduh manifestament infondat. Ghalhekk qed jigi michud. Dan hu fis-sens li, ghalkemm "zmien ferm wara" li kienet ghaddejja l-kawza ta' separazzjoni "nibtet hbiberija" bejn l-esponenti u Charles Battistino armel, tali hbiberija ma kienitx tezisti meta giet istitwita l-kawza ta' separazzoni. L-attrici tghid li ma kellha ebda relazzjoni extra matrimonjali la matul iz-zwieg u lanqas fiz-zmien li telqet mid-dar matrimonjali u l-kawza tas-separazzjoni kienet biss il-komportament abuziv da parti ta' zewgha, konsistenti fi vjolenza psikologika u agir aggressiv li meta jkun fis-sakra jkisser l-affarijiet fid-dar. 11 Sottolinear ta' din il-Qorti. Fir-rigward din il-Qorti tosserva li skont ix-xhieda ta' Charles Battistino dan beda relazzjoni mal-attrici fis-sena 2010 u beda jikkoabita maghha f'Lulju tal-istess sena. Dan hu konfermat mill-attrici li tghid li xi ftit xhur ilu [minn Vella King 2011]12 hija flimkien mat-tifel iz-zghir tal-partijiet bdiet tghix mal-imsemmi Charles Battistino. L-ewwel Qorti fir-rigward tghid hekk: "Illi ghalhekk, ghalkemm kien il-konvenut il-kawza ghat-tifrik taz-zwieg, il- Qorti ser tiehu dan in konsiderazzjoni mhux biss ghat-telf tad-dritt tal- manteniment izda wkoll fil-kap tal-ispejjez." Minn dan il-bran jirrizulta li l-ewwel Qorti sabet li anke l-attrici tahti, ghalkemm sekondarjament, ghas-separazzjoni personali, tant li applikat fil-konfront taghha l-Artikolu 48[d] tal-Kap.16 li jikkontempla s- sanzjoni tad-dekadenza mid-dritt ghall-mantenimnet fil-kaz li konjugi jkun hati ghas-separazzjoni. Dan huwa rifless ukoll fil-parti operattiva l-ewwel Qorti attribwit separazzjoni lill-konvenut. Din il-Qorti tosserva li, ghalkemm l-inkwiet matrimonjali kien originarjament rizultat tal-komportament abuziv tal-konvenut fil-konfront tal-attrici, iz-zwieg bejn il-partijiet tkisser irrimedjabbilment meta, wara s- separazzjoni de facto, l-attrici dahlet f'relazzjoni adulteruza ma' terza Ghalhekk ma jistax validament jinghad li, ghax ir-relazzjoni adulteruza tal-attrici bdiet cirka hames snin wara s-separazzjoni de 12 Dep. facto, allura hija m'ghandha ebda htija ghas-separazzjoni. B'din ir- relazzjoni extra-matrimonjali l-attrici issigillat it-tkisser taz-zwieg bejn il- partijiet b'mod li qerdet kwalunkwe speranza li dawn jergghu jghixu Fid-dawl tal-premess din il-Qorti ma tarax li l-ewwel Qorti uzat id- diskrezzjoni taghha hazin meta attribwit lill-attrici parti mill-htija ghas- separazzjoni, liema htija hija riflessa fil-parti operattiva tas-sentenza meta akkollat lill-attrici parti mill-ispejjez tal-kawza. Ghar-ragunijiet premessi din il-Qorti L-ispejjez tal-ewwel istanza jibqghu kif decizi mill-ewwel Qorti, filwaqt li dawk tal-appell incidentali jkunu kollha a kariku tal-attrici.