QORTI ĊIVILI – PRIM'AWLA Rikors Ġuramentat Nru.: 167/11 MH Illum 4 ta' Novembru, 2020 Rat ir-rikors ġuramentat ta' l-attur tal-21 ta' Frar 2011 fejn ġie premess Illi fit-2 ta' Jannar 2010 għall-ħabta tas-sitta u nofs ta' filgħaxija, ir- rikorrenti, li llum għandu dsatax-il sena, kien qiegħed isuq 'go kart' ġewwa l-korsa tal-Badger Karting li tinsab fi Triq Durumblat, Pembroke u liema korsa hija ġestita mis-soċjetà intimata. tal-imsemmija 'go kart' inqala' minn postu u ġie f'idejn ir-rikorrenti u l- brejkijiet ma baqgħux jaħdmu bil-konsegwenza illi tilef il-kontroll tal- 'cart' u spiċċa ġo waħda mis-siġar li hemm biswit il-korsa fejn korra dan il-każ; serjament, u dan kif ser jiġi ppruvat dettaljatament tul it-trattazzjoni ta' Illi bħala konsegwenza diretta ta' dan l-inċident ir-rikorrenti kien jeħtieġ intervent kirurġiku immedjat u trattament ta' fiżjoterapija li għadha meħtieġa sal-ġurnata tal-llum, ossija 'l fuq minn sena wara li seħħ l-inċident b 'danni konsistenti fi spejjeż mediċi kontinwi hekk kif ser jiġi muri tul it-trattazzjoni ta' dan il-każ; Illi mhux biss, iżda bħala konsegwenza diretta ta' dan l-inċident ir- rikorrenti sofra ġrieħi ta ' natura serja u permanenti fl-irkoppa ta' riġlejh ix-xellugija liema ġrieħi wasslu għal grad ta' diżabilità permanenti fl-irkoppa ta' tnax fil-mija [12%] hekk kif ċertifikat mill- ortopediku fir-rapport tiegħu datat it-28 ta' Diċembru, 2010; Illi għal dan l-inċident is-soċjetà konvenuta hija unikament responsabbli. Dan jingħad għaliex fl-ewwel lok il- 'cart' provduta minnha lir-rikorrenti u li kellha sservi għad-divertiment tiegħu kienet difettuża jew bil-ħsara u wasslet sabiex seħħ l-inċident de quo. lok u mingħajr preġudizzju, il-korsa tal-Badger Karting ma kienetx attrezzata bl-ebda miżura li tipproteġi s-saħħa u s-sigurtà tas-sewwieqa. In oltre, is-siġar Ii kien hemm madwar iċ-ċirkwitu tal-Badger Karting u li ma waħda minnhom spiċċa ħabat ir-rikorrenti, ċertament kienu jrendu l-ambjent perikoluż għas-sewwieqa. Ulterjorment ħaddiema tas-soċjetà konvenuta aġixxew b 'mod għal kollox traskurat u irresponsabbli meta b'mod żbrigattiv u inkompetenti ċaqalqu r-rikorrenti minn ġewwa l-'go cart' għal ġo oħra u saquh lejn il-karozza tiegħu li kienet ipparkjata. Hemmhekk telquh fuq it-tarmac ma l-art mingħajr ma sejħu għall- għajnuna medika u dan b'periklu ċar u manifest għal kundizzjoni tar- rikorrenti li dak il-ħin kienet diġà tidher waħda serja ħafna, u dan kif ser jiġi ppruvat tul it-trattazzjoni ta' dan l-każ; Illi nonostante diversi interpellazzjonijiet anke permezz ta' ittri uffiċjali mibgħuta mir-rikorrenti lis-soċjetà konvenuta sabiex din tersaq għat likwidazzjoni u konsegwenti ħlas ta' danni, dovuti lir-rikorrenti, is- soċjetà konvenuta baqgħet inadempjenti; Illi għalhekk kellha ssir din il-kawża; Illi r-rikorrenti jaf b'dawn il-fatti personalment. Illi għalhekk l-esponenti għamel is-segwenti talbiet lil dina l-Onorabbli Qorti: Tiddikjara u tiddeċiedi li s-soċjetà konvenuta hija unikament responsabbli ta' inċident li gara nhar it-2 ta' Jannar, 2010 fuq deskritt fejn fih korra serjament ir-rikorrenti, u għad-danni kollha sofferti mir-rikorrenti bħala riżultat tal-istess inċident, u dan minħabba traskuraġni, negliġenza u aġir irresponsabbli tal-istess soċjetà konvenuta; Tillikwida okkorrendo bil-ħatra ta' periti nominandi, d-danni kollha sofferti mir-rikorrent bħala konsegwenza tal-imsemmi inċident; Tikkundanna lis-soċjetà konvenuta tħallas lir-rikorrenti id-danni hekk likwidati ai termini tat-tieni talba ta' dan ir-Rikors. Bl-ispejjeż, inklużi dawk ta' l-ittra uffiċjali datata 23 ta' Frar 2010 u ta' dik datata l-31 ta' Jannar, 2011 u bl-imgħax legali sad-data tal-pagament effettiv kontra s-soċjetà intimata li hija minn issa nġunta in subizzjoni." Rat il-lista tax-xhieda u d-dokumenti annessi mar-rikors ġuramentat. Rat ir-risposta ġuramentata tas-soċjeta' konvenuta tal-1 t'April 20111 fejn ġie eċċepit illi: "Illi t-talbiet tar-rikorrent huma infondati fil-fatt u fid-dritt, u għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjeż kontra r-rikorrent, stante illi l-inċident in kwistjoni ma seħħx minħabba xi traskuraġni, negliġenza u/jew aġir ir- responsabbli tas-soċjetà esponenti, iżda seħħ unikament tort tar- rikorrent minħabba traskuraġni, negliġenza, imperizja u nuqqas ta' attenzjoni da parti tiegħu, u dan kif ser jiġi ppruvat waqt is-smiegħ ta' dan il-każ Illi għalhekk is-socjeta' esponenti ma hijiex tenuta li tagħmel tajjeb għal ebda danni li setgħa sofra r-rikorrent riżultat tat-inċident in Illi subordinatament u mingħajr preġudizzju għall-premess, ir-rikorrent irid jagħmel il-prova tad-danni rejalment subiti minnu. kwistjoni. Salv eċċezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjeż kollha kontra r-rikorrent." Rat il-provi tal-partijiet. Rat il-lista tax-xhieda u d-dokumenti annessi mar-risposta ġuramentata. Rat ir-rapport tal-perit legali l-Av. Massimo Migneco u l-konstatazzjonijiet tal- Rat in-Noti ta' Kritika tal-partijiet wara r-rapport tal-perit legali. Rat illi l-kawża tħalliet għall-lum għas-sentenza. Rat l-atti l-oħra tal-kawża. Ikkunsidrat: Fil-każ tal-lum l-attur jallega li ġarrab ġrieħi ta' natura serja u permanenti waqt inċident li kellu huwa u jsuq 'go kart' ġewwa l-korsa tal-Badger Karting, Ix-Xewkija ġestita mis-soċjeta' konvenuta, għall-liema nċident huwa jatribwixxi ħtija lis-soċjeta' konvenuta. Huwa jgħid li mhux biss il-'go kart' mogħtija lilu kienet difettuża jew bil-ħsara imma wkoll il-korsa nnifisha ma kinitx attrezzata b'miżuri li jipproteġu s-saħħa u s-sigurta' tal-utenti li jżuru l-korsa. qiegħed għalhekk jitolbu l-likwidazzjoni u l-ħlas tad-danni mingħand is- soċjeta' konvenuta. Minn naħa tagħha s-soċjeta' konvenuta rrespinġiet tali pretensjonijiet bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt. Dinamika tal-inċident Nhar it-2 ta' Jannar 2010 l-attur flimkien ma' sieħbu Justin De Gaetano għal ħabta ta' 6.00pm marru fil-korsa tal-Badger Karting ġewwa Il-Ħamrun sabiex isuqu l- L-attur kien imur hemm regolarment. ndikawlhom l-impjegati u bdew ħerġin fil-korsa wieħed wara l-ieħor flimkien ma' persuni oħra. Malli l-attur beda jsuq u avviċina l-ewwel kisra fuq in-naħa tax-xellug, ħareġ mill-korsa bil-'go kart' u baqa' dieħel ġo siġra fejn sofra ġrieħi partikolarment f'saqajh li minħabba n-natura tagħhom ttieħed l-isptar minn missieru u sussegwentement instab li sofra diżabilita' ta' natura Responsabilta' għall-inċident Fl-ewwel lok u bħala prinċipju ġenerali jiġi sottolineat li ġjaladarba s-soċjeta' konvenuta għamlet il-korsa tal-badger karting disponibbli għall-użu u d- divertiment tal-pubbliku, hija għandha l-obbligu li tassikura li fl-operat tal- korsa, din tkun ħielsa minn periklu għall-istess utenti. Ingħad hekk fil-każ Avukat Dottor Simon Zina vs Sport Malta et deċiż fl- 1 ta' Novembru 2016 - "Illi in vista tal-premess għandu jkun paċifiku li l-intimat SportMalta hu unikament responsabbli biex jassigura li fl-operat kollu varjat minnu reż disponsibbli għall-utenti fil-pixxina nazzjonali, tkun ħielsa mill-perikli għal kull min jagħmel użu minnha u mill-faċilitajiet li hi tippreżenta lill-istess; Illi meta l-amministrazzjoni tal-pixxina de quo tagħżel li tikri l-faċilitajiet tagħha lill-utenti li qed iħallsuha għal din il-konċessjoni din tassumi dover citat a fol 6 fis-sentenza tal-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fl-ismijiet Samuel Muscat Doublesin vs. Michael Migneco u martu Rose Marie Migneco datata t-28 ta' Ġunju, Naturalment, l-attur, qua utent tal-korsa, kellu wkoll l-obbligu li waqt li qiegħed jagħmel użu mill-faċilitajiet tagħha, juża d-diliġenza u l-prudenza ta' bonus pater familias b'tali mod li ma jesponix lilu nnifsu u/jew oħrajn f'periklu bla bżonn. Fil-każ Francine Muscat Cohen vs Robert Gusman deċiż fit-3 ta' Ġunju 2019 din il- Qorti diversament preseduta qalet hekk– "Skont ir-regola aċċettata fil-ġurisprudenza tagħna volenti non fit iniuria, ċioe jekk il-parti li sofriet id-danni tkun għażlet minn rajha u b'mod volontarju li tqiegħed lilha nnifisha fil-periklu, ma tistax imbagħad titlob kumpens għal dak li ġralha minħabba tali periklu." F'deċiżjoni fl-ismijiet David Abdilla Scurrah vs. Anchor Bay Leisures Ltd et il- Qorti indikat liema huma r-rekwiżiti meħtieġa sabiex jitqies li hemm sitwazzjoni ta' volontarjetà fl-assunzjoni tar-riskju: "Il-parti mġarrba (i) kienet aċċettat bi qbil li twettaq xi ħaġa li esponietha għar-riskju; (ii) li dik l-aċċettazzjoni tkun waħda volontarja (iii) li meta l-parti aċċettat, hija kienet tagħraf bis-sħiħ l-għamla u l-possibilità tar-riskju li dieħla għalih. Dawn l-elementi marbutin u mħaddma flimkien iservu biex jaqtgħu l- ġrajja dannuża mir-rabta tagħha mal-effetti li ġġib u dan billi l-għamil tal- parti mġarrba jaqta' r-rabta tal-kawżalità mill-għamil tal-parti l-oħra." F'deċiżjoni fl-ismijiet Manfred Angileri et vs. Victor Humphrys Naudi il-Qorti għamlet riferiment għal dak li ntqal mill-awturi Catherine Micallef-Grimaud u Frances Mizzi, li juru l-fehma li l-prinċipju ta' volenti non fit iniuria, jiskolpa kompletament mir-responsabbilità lill-parti konvenuta: Hemm kontestazzjoni qawwija bejn il-partijiet dwar il-kawża prossima li wasslet għall-inċident in kwistjoni u min allura għandu jġorr ir-responsabbilta' għal dak li seħħ. Il-verżjoni tal-attur Nathaniel Migneco hija s-segwenti2 - "Nhar it-2 ta' Jannar 2010, mort biex insuq il-Badger Karting għal ħabta tal- 17:30 iżda wieħed mill-ħaddiema tal-Badger Karting, ismu ma nafux, qalli illi m'hemmx post u sabiex nerġa mmur fis-18:00. Jiena erġajt mort fis-18:00 u ħallast bħas-soltu, lbist il-'helmet' fit-trakk. Daħlu n-nies bil-'go carts' li kienu qed jużaw u l-ħaddiem qalilna biex nitilgħu fil-karozzi u nippreparaw. tlajt fuq il-'cart' numru 17, iżda sakemm ma kien qed jissetja l-ħin, qalli "tieħux din ħu n-numru 12 għax dik għamilnielha magna ġdida u tiġri aktar". Hu startjaħħieli u għafas il-ħin u bdejt insuq. Ħriġt l-ewwel triq dritta u ma' l-ewwel kisra l-'isteering' ma kisirx u ġie f'idejja, iddiskonnetjat mill-bqija tal-karozza u meta bdejt nagħfas il-brejkijiet u dawn lanqas ma bdew jaħdmu. Ir-rota tax-xellug, ma baqgħetx dritta, iżda tgħawwġet minħabba li nqala l-'isteering'. Il-karozza baqgħet dieħla ġos- siġra, u ma kien hemm xejn x'jilqa; la 'tires', xejn. Ġie wieħed ħaddiem t'hemmhekk ħdejja u staqsieni jekk kontx orrajt. Qalli wkoll x'daqqa ħadt u x'kien ġara. Għedtlu jien orrajt, imma aħjar inċemplu lil missieri jew l- ambulanza għax ma kontx f'sikkti. Ġie ħaddiem ieħor jiġru ħdejja u qalli li kien semagħni mill-uffiċju bid-daqqa li kont ħadt. Ġie raġel ieħor, mingħalija jismu 'Ian' – 'bodybuilder', jiġri u saqsieni jekk kontx orrajt, u qalli li kont Sadanittant, l-ieħor qallu biex imur iġibli flixkun ilma. Jien missejt ħalqi, u ndunajt illu l-ħelmet ma kienx ġo rasi, iżda ġdejn is-siġra Ġabuli l-ilma, u bdejt niġi f'tiegħi. Wieħed minnhom għedtlu li saqajja ma bdejtx inħosshom u li kienu mwaħħlin fejn il-pedali tal-gass. Sieħbi li kien migħi waqaf ħdejja u beda jkellimni u saqsieni x'kien ġara, u qalli li hu stess kien ra l-karozza miexja bla kontroll, u li mbagħad raha li baqgħet dieħla ġos-siġra bla kontroll u li imbagħad raha li baqgħet dieħla ġos- siġra. Imbagħad wieħed minnhom qabadli rkupptejja u qalli li kienet minfuħa ħafna bid-daqqa u qabadli sieqi minn taħt il-koxxa u ċaqlaqli rkupptejha darbtejn, u qalli li ksur ma kellix. Kif messli sieqi, ħassejt ħafna uġigħ, u reġgħa għax li kieku mhux qed inċaqlaqha. Jien għidt li saqajja mhux qed inħosshom. Ġie wieħed, li mingħalija il-manager jew Ian, u qalli sabiex noħorġu minn fejn konnha, għax warajjha kien hemm 'session' oħra. Jien bqajt ninsisti li ma ridtx noħroġ għax kont muġugħ ħafna, u li kif kont ser niġi f'tiegħi, noħroġ waħdi. darbiet biex noħroġ, u baqajt ngħidilhom le, u bgħadt lil sieħbi iġiblu l- mowbajl mil-'locker' biex inċempel lil missieri. Kif raw li sieħbi telaq għall- mowbajt, ġabuli 'go cart' oħra b'wieħed ġo fiha li kien qed isuqha. minn ġol-'go cart' tiegħi mingħajr jien ma ridt minħabba li kont muġugħ. Tefgħuni fuq il-ġenb tal-'go cart', b'saqajja ikaxkru mal-art u saquni barra sa fejn il-karozza tiegħi. Lili tefgħuni mal-art fuq it-tarmak ħdejn il-vettura tiegħi. Wieħed qal lill-ieħor "Imxi ħa ndaħħlu l-karozza min hemm għax ser iweġġha xi ħadd ieħor minn ġo fiha. Huma ħarġu għall-karozza maħbuta, refgħu quddiem fuq il-'go cart' u daħħluha ġol-'workshop'. Mill-banda l-oħra ħadd mill-impjegati tas-soċjeta' konvenuta ma ra l-inċident iseħħ. Michael Cassar Cardona, li fl-epoka tal-inċident kien ħaddiem part-time fil-korsa tas-soċjeta' konvenuta xehed3 li fit-2 ta' Jannar 2010 huwa kien xogħol u l- inċident seħħ fix-xift tiegħu. Għalkemm ma raħx iseħħ qal li s-sessjoni kienet ilha għaddejja ftit minuti meta mbagħad ġara l-inċident. Dak il-ħin hu mar ħdejn l-attur u sejjaħ impjegat ieħor, Daniel, biex jassisti. "Lil Nathaniel rajna li ma kellu xejn, tfajnieh ġo 'go kart' oħra biex inniżżluh għax ma setax jimxi u Daniel ċempel l-ambulanza. Ċemplu lil missieru li ġie għalih u telaq ma' missieru." Anke l-impjegat l-ieħor Daniel Calafato sostanzjalment ikkonferma l-verżjoni mogħtija mill-kollega tiegħu4. Mill-aspett legali l-attur jatribwixxi responsabilta' għall-inċident lis-soċjeta' konvenuta fuq tlett binarji – • Il-cart provduta lilu mis-soċjeta' konvenuta kienet difettuża jew bil- ħsara u wasslet biex seħħ l-inċident de quo; • Il-korsa tal-Badger Karting ma kinitx attrezzata b'miżuri li jipproteġu s- saħħa u s-sigurta' tas-sewwieqa. Huwa allega wkoll li s-siġar li kien hemm madwar iċ-ċirkwit tal-Badger Karting u li ma waħda minnhom spiċċa ħabat hu stess, ċertament jirrendu l-ambjent perikoluż għas- • Il-ħaddiema tas-soċjeta' konvenuta aġixxew b'mod għal kollox traskurat sewwieqa; u rresponsabbli. Is-soċjeta' konvenuta tirribatti nvece li – • L-kawża prossima tal-inċident ma kinitx il-cart difettuża iżda l-veloċita' eċċessiva li biha kien qed isuq l-attur u li wasslitu biex tilef il-kontroll tal-istess cart waqt li kien qiegħed idur lejn ix-xellug b'dana li l-cart tilfet it-traction ma' l-art u din minflok daret lejn ix-xellug baqgħet sejra dritt lejn il-lemin tal-liwja; • Kif ikkonstata l-espert tekniku nkarigat mill-istess soċjeta' konvenuta liema konstatazzjoni tissuġġerixxi li r-rod inqasmet b'impatt (li kellu jkun ta' ċertu forza). Dan tenut ukoll li l-materjal kien b'saħħtu u fil- qed isuq il-cart; fehma tas-soċjeta' konvenuta kien inkonċepibbli kif tali rod setgħet tinqasam bi clean cut waħedha u minn qabel ladarba l-attur kien diġa' • Is-soċjeta' konvenuta tiċħad ukoll li fil-korsa kien hemm nuqqas ta' miżuri ta' sigurta' u tinsisti li l-impjegati tagħha m'aġixxewx b'mod traskurat u rresponsabbli. Ingħad hekk fil-każ Maurice Colombo vs Francis Kareem Camilleri et deċiż 26 ta' Frar Fil-qasam tad-dritt ċivili fejn tidħol ir-responsabilita' akwiljana, l-prinċipju huwa li persuna twieġeb għall-ħsara li tiġri bi ħtija tagħha. Ta' dan in-nuqqas trid tagħmel tajjeb għall-ħsara konsegwenzjali. Din wara kollox hija meqjusa bħala l-għajn ewlenija li fuqha tinbena r-responsabilita' ċivili mnissla mill- għemil doluż jew kolpuż. Ġie affermat mill-qrati tagħna: "Illi sabiex tirnexxi azzjoni ghad-danni iridu jigu ippruvati erba' elementi: (1) il-fatt dannuż illeċitu; (2) l-imputabbilita' tal-istess fatt għal min ikun għamlu; (3) id-dannu ikkaġunat minn dan l-istess fatt u (4) id-"dolus" jew "culpa" da parti ta' min ikun għamlu." Għalhekk ir-responsabbli għad-danni jekk tiġi ppruvata konnessjoni loġika ta' kawża u effett bejn l-att u d-danni kkaġunati mill-istess In linea ta' prinċipju jinsab enunċjat li "hu mprexxindibbilment rikjest sabiex ikun hemm lok ghad-danni li jkun hemm ness ta' kawżalita bejn il-fatt kolpevoli u l-konsegwenza dannuża." (kollez. Il-perit legali l-Avv. Massimo Migneco rrelata hekk dwar il-provi u l-argumenti mressqa mill-partijiet dwar min għandu jġorr ir-responsabilta' tal-inċident - "2.2 Ir-Responsabiltà għall-Inċident L-attur jibbaża l-pretensjoni tiegħu fuq il-premessa ta' (i) mechanical failure tal-go kart minnu misjuqa u (ii) nuqqas ta' sigurtà fl-istabbiliment operat mis- soċjetà konvenuta. Is-soċjetà konvenuta tiċħad din it-teżi tal-attur u ssostni li ma kien hemm l- ebda mechanical failure u ssostni li kien hemm sigurtà adegwata fl- istabbiliment minnha operat. Fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha, is-soċjetà konvenuta issostni li l-kawża prossima u immedjata tal-inċident "kien is- sewqan bla kont, traskurat, mingħajr ħila u bi speed eċċessiv da parti r- rikorrent jew għallinqas ir-rikorrent ikkontribwixxa għall-istess inċident u poġġa lilu nnifsu f'perikolu."6 L-attur xehed fl-affidavit tiegħu li hu kien qed isuq go kart provduta mis- soċjetà konvenuta f'parti mit-track li kienet dritta. Meta ġie fl-ewwel kisra, l- isteering tal-attur ma kisirx u ġie f'idejh, b'riżultat li r-rota tax-xellug 6 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet tas-soċjetà konvenuta p. 4. tgħawwġet minħabba li nqala' l-isteering. L-attur xehed ukoll li, barra minn hekk, il-brakes tal-go kart ma ħadmux. L-attur jikkontendi li, minħabba f'hekk, hu tilef il-kontroll tal-go kart minnu misjuqa, din ħarġet mit-track u ftit wara ħabtet f'siġra li kien hemm fuq il-post. Jirriżulta li l-attur ilu jsostni din il- verżjoni b'mod konsistenti mill-bidu nett u dan hu konfermat mid- dikjarazzjonijiet minnu magħmula lill-pulizija fil-ġurnata stess tal-inċident hekk kif riprodotti fil-PIRS Report anness mar-Rikors Ġuramentat.7 Justin De Gaetano, ħabib tal-attur, u li fil-ġurnata tal-inċident kien qiegħed isuq warajh, xehed dwar kif seħħ l-inċident u sostanzjalment ikkonferma dak li stqarr l-attur. Madanakollu, dan ix-xhud meta xehed quddiem il-Perit Legali preċedenti8 ma qal xejn dwar il-ksur tal-isteering u lanqas ma semma li l-attur qallu xi ħaġa dwar dan jew dwar il-malfunzjonament tal-brakes. Report anness mar-Rikors Ġuramentat, jirriżulta li meta kien ġie mistoqsi mill- pulizija hu kkonferma li ma kienx jaf jekk inqalax l-isteering jew ir-roti tal-go kart misjuqa mill-attur. Ħadd mix-xhieda imressqa mis-soċjetà konvenuta ma ra l-inċident iseħħ u għalhekk ċertament ma setgħux jikkummentaw dwar id-dinamika tal-istess.9 Għalkemm, skond il-PIRS Report jirriżulta li Daniel Calafato, impjegat tas- soċjetà konvenuta, kien ġibed l-attenzjoni tal-pulizija a tempo vergine li l-go kart misjuqa mill-attur kienet ilha tintuża ġurnata sħiħa qabel l-inċident, mingħajr problemi, meta xehed quddiem il-Perit Legali preċedenti hu ma semma xejn dwar dan. L-esponenti għalhekk huwa tal-fehma li s-soċjetà konvenuta naqset milli ġġib l-aħjar prova a dispożizzjoni tagħha dwar dan l- 11 tal-proċess. 8 Ara depożizzjoni tal-21 ta' Ġunju 2013. 9 Ara rispettivament, xhieda ta' Michael Cassar Cardona tat-8 ta' April 2015, xhieda ta' Daniel Calafato tal-4 ta' Mejju 2015. Is-soċjetà konvenuta tistrieħ fuq ir-rapport ex parte10 tal-motor damage magħmul mit-teflon kien sheared off. Iżda l-imsemmi espert ex parte huwa tal- fehma li dan seħħ bħala riżultat tal-impatt tal-ħabta u mhux qabel kif qed L-imsemmi xhud jikkonkludi li: Dan ir-rapport ex parte huwa għal kollox sieket fuq it-tieni allegazzjoni tal- attur, ossia, li l-brakes ma ħadmux. L-esponenti għalhekk jikkonkludi li x-xhud ex parte ma eżaminax il-brakes tal-go kart de quo. Is-soċjetà konvenuta tistrieħ ukoll fuq rapport ex parte ulterjuri redatt minn ċertu Bernard Caruana Box, rappreżentant ta' Resolve Consulting Limited, loss adjuster imqabbad minn Middlesea Insurance plc, li hija l-kumpannija assiguratriċi tas-soċjetà konvenuta. Dan ir-rapport jaqbel mal-konklużjonijiet kontenuti fir-rapport ta' Philip Vella Meagher. Sfortunatament, is-soċjetà konvenuta iddisponiet mill-go kart de quo, b'mod li ma kienx possibbli għall-Perit Tekniku Joseph Vella Meagher li jeżamina l-istess. jispjega l-istess Perit Tekniku fir-relazzjoni tiegħu, hu kellu biss a dispożizzjoni tiegħu ir-rapport ex parte ta' Philip Vella Meagher u ritratti, iżda mhux il-go kart u 26 tal-proċess et seq. 27 tal-proċess. lanqas il-partijiet allegatament difettużi. Kif jirrimarka l-Perit Tekniku fil-parti konklussiva tar-relazzjoni tiegħu, "...kien ikun aktar konvenjenti u ġust li l-go kart in kwistjoni u l-partijiet allegati bil-ħsara jiġu konservati għal eżamijiet ulterjuri, anke dawk dwar metal (teflon) fatigue u/jew ħsarat fis-sistema tal- brake li dwar dina ma jingħad xejn u ma hemm l-ebda possibilità ta'eżamijiet." Dawn il-mankanzi wasslu biex il-Perit Tekniku ma setax jagħti konklużjonijiet tekniċi hekk kif minnu mitluba. Il-mistoqsija li tqum hija s-segwenti: fiċ-ċirkostanzi għandha il-Qorti toqgħod allura fuq ir-rapporti ex parte ta' Philip Vella Meagher u ta' Bernard Caruana Box u tqis L-esponenti jissottometti li għandhom isiru s-segwenti konsiderazzjonijiet fir- L-oneru tal-prova tad-difett jinkombi, f'ċirkostanzi ordinarji, fuq l- attur li qed jallega tali difett. fede."12 Minn dan il-prinċipju jitnissel il-korollarju li "le parti e i probità."13 Dwar dan ingħad li: L-esponenti huwa tal-fehma li, bl-aġir tagħha, is-soċjetà konvenuta ċaħħdet lill-attur mill-possibilità ta' mezz ta' prova fondamentali għall-allegazzjoni tad-difett fil-go kart de quo. soċjetà konvenuta poġġiet lill-attur f'impossibilità li jagħmel il-prova diretta ta' tali difett. Dan iżda ma jeskludix il-possibbiltà tal-prova L-esponenti huwa tal-fehma li tali aġir, da parti tas-soċjetà konvenuta, imur kontra l-prinċipji tal-lealtà u probità msemmija aktar 'l fuq u ċertament is-soċjetà konvenuta m'għandhiex titħalla tieħu vantaġġ minn tali aġir skorrett. L-esponenti huwa tal-fehma li dana japplika minkejja li l-go kart ġiet distrutta ferm qabel ma saret din il-kawża. L-inċident de quo seħħ fit-2 ta' Jannar 2010. Daniel Calafato, impjegat tas-soċjetà konvenuta, xehed li l-go kart de quo ġiet distrutta xi xahar wara l-inċident.15 Dan ix-xhud, xehed hekk, quddiem il-Perit Legali preċedenti: "Il-go kart in kwistjoni ma baqgħatx tajba biex tinstaq. Intrefgħat għal ftit ammont ta' żmien, saru xi inkjesti, inħadu ritratti u l-go kart kienet irrelevanti għalina. xahar." (enfażi u sottolinear miżjuda) Mill-atti jirriżulta li l-ewwel interpellazzjoni ġudizzjarja magħmula mill-attur lis-soċjetà konvenuta għall-ħlas tad-danni minnu subiti saret fit-23 ta' Frar 2010 u ġiet notifikata lilha f is-26 ta' Frar Mir-rapport ta' Bernard Caruana Box, rappreżentant ta' Resolve Consulting Limited, loss adjuster inkarigata sabiex tinvestiga l-każ minn Middlesea Insurance plc, il-kumpannija assiguratriċi tas- soċjetà konvenuta, jirriżulta li dan eżamina l-go kart in kwistjoni fil- Dan kjarament l-asserzjoni tas-soċjetà konvenuta li l-go kart ġiet distrutta xi xahar wara l-inċident u dana kollu jixħet dalma kerha fuq il-kredibiltà tal-imsemmi xhud. dan ir-rapport jirriżulta li s-soċjetà konvenuta kienet għadha fil- 15 Ara traskrizzjoni tas-seduta tal-4 ta' Mejju 2015. 17 Ara rapport ta' Bernard Caruana Box p. 6. pussess tal-istess go kart sa, mill-inqas, il-11 ta' Marzu 2010, għalhekk wara li s-soċjetà konvenuta kienet ġiet notifikata bl-ewwel ittra uffiċjali tal-attur. La darba s-soċjetà konvenuta kienet diġà taf bil-pretensjoni tal-attur, u fejn din setgħet twassal, hija kienet fid-dover li tippreżerva l-go Dan l-obbligu huwa konsegwenti għall-obbligi ġenerali ta' lealtà u probità li, fil-fehma tal-esponenti, japplikaw anki qabel ma tinbeda kawża, kemm-il darba ikun ċar li teżisti possibilità ċara ta' tali kawża. L-ittra uffiċjali li tinsab a fol. 5 tal-proċess tikkontjeni intimazzjoni ċara li, fin-nuqqas ta' riżarċiment tad-danni, huwa kien ser jipproċedi ġudizzjarjament. Għalhekk, il-possibbiltà ta' kawża kien aktar milli ċar fiż-żmien meta l-konvenuta għażlet minn jeddha Minflok, is-soċjetà konvenuta, l-ewwel ipprokurat rapport ex parte u wara, meta diġà kienet konsapevoli bil-possibbiltà ta' kawża, għażlet li tiddisponi mill-go kart de quo u b'hekk ċaħħdet lill-attur minn prova diretta essenzjali għall-pretensjoni tiegħu u poġġiet lill-Perit Tekniku f'impossibilità li jkun jista' jasal għal xi forma ta' konklużjoni teknika indipendenti. L-esponenti huwa tal-fehma li dan l-aġir huwa altament riprovevoli u ċertament is-soċjetà konvenuta m'għandhiex titħalla tibbenefika Fil-fehma tal-esponenti, la darba l-go kart ġiet distrutta, il- konklużjonijiet li nsibu fir-rapporti ex parte ta' Philip Vella Meagher u ta' Bernard Caruana Box għandhom jiġu skartati għaliex ma jistgħux jiġu verifikati jew kontraddetti indipendentement. Dan japplika multo magis tenut kont tal-fatt li tali impossibiltà tidderiva mill-aġir tas- soċjetà konvenuta stess. Fil-mankanza ta' prova diretta tad-difett allegat, l-esponenti huwa tal-fehma li din l-Onorabbli Qorti tista' tistrieħ fuq prova indiretta Fi kliem Mandrioli, id-distinzjoni bejn il-provi diretti u dawk indiretti Fi kliem oħra, il-prova ta' fatt tista' ssir, "bil-mezzi kollha ammessi u rikonoxxuti mid-dritt probatorju, jiġifieri bi provi diretti, bħal dokumenti, xhieda, u l-konfessjoni tal-kreditur, kif ukoll bi provi indiretti, bħal ma huma l-presunzjonijiet u l-indizji kapaċi li jikkonvinċi lill-ġudikant."19 Fil-fehma tal-esponenti, il-fatt li s-soċjetà konvenuta għażlet li tiddisponi mill-go kart de quo wara li diġà kienet taf bit-theddida ta' kawża mill-attur, juri li din kellha interess li tiddisponi minn tali vettura u li allura kellha xi ħaġa x'taħbi. Dan aktar u aktar meta wieħed iqis li tali distruzzjoni seħħet wara li s-soċjetà konvenuta kienet laħqet ikkawtelat il-pożizzjoni tagħha b'rapporti ex parte 15/2008/PS deċ. favorevoli għaliha. Dan poġġa lis-soċjetà konvenuta f'sitwazzjoni li hija setgħet tistrieħ fuq tali rapport ex parte favorevoli mingħajr ma l-attur seta' jikkombatti l-istess u mingħajr ma l-attur ma seta' jressaq prova diretta tad-difett / malfunzjonament minnu allegat. Kif diġà indikat aktar 'l fuq, l-esponenti huwa tal-fehma li r-rapporti ex parte preżentati mis-soċjetà konvenuta għandhom jiġi skartati għaliex m'humiex indipendentement verifikabbli fin-nuqqas tal-go Fl-istess waqt, l-aġir skorrett tas-soċjetà konvenuta jikkostitwixxi minnu nnifsu prova indiretta li din kellha x'taħbi u li, fuq bilanċ ta'probabbilitajiet, l-allegazzjoni ta' difett jew mal- funzjonament magħmula mill-attur għandha mis-sewwa. Għalhekk, tenut kont ta' dak kollu premess, l-esponenti huwa tal-fehma li, minkejja l-ostakoli maħluqa mis-soċjetà konvenuta, l-attur seħħlu 2.2.2 Nuqqas ta' safety features qiegħed ukoll isostni li d-danni minnu sofferti huma attribwibbli għal nuqqas ta' safety features fit-track fejn seħħ l-inċident. M'hemm l-ebda dubbju li s-soċjetà konvenuta għandha obbligu pożittiv li tħares is-saħħa tal-persuni li jkunu qed jużaw it-track minnha ġestita. huwa impliċitu mis-sempliċi fatt li t-track kien fiha xi miżuri ta' sikurezza. qiegħed jiġi mistħarreġ hawnhekk huwa jekk tali miżuri kienux adegwati, jew altrimenti neqsin għal kollox, fis-sezzjoni tat-track fejn seħħ l-inċident u jekk tali eventwali nuqqas ta' sikurezza kellux inċidenza (nexus) mad-danni L-attur isostni fl-affidavit tiegħu li ma kien hemm xejn x'jilqa' l-impatt mas- siġra li ħabat fiha. Fi kliemu, "ma kien hemm xejn x'jilqa' la tyres, xejn."20 L- attur ippreżenta flimkien mal-affidavit tiegħu ritratt tas-siġra in kwistjoni, liema ritratt ittieħed l-għada tal-inċident, u effettivament ma jidhru l-ebda tyres jew miżuri oħra intiżi sabiex jilqgħu l-impatt. Din il-verżjoni hija korroborata fix-xhieda ta' Justin Chetcuti li kien qed itellaq flimkien mal-attur fil-ħin tal-inċident.21 Josiah Migneco, ħu l-attur, xehed li kien jiffrekwenta wkoll l- istabbiliment operat mis-soċjetà konvenuta, u ikkonferma li "Is-siġra ta' fejn sar l-inċident qatt ma kellha tyres magħha biex jilqgħu xi mpatt." Mill-banda l-oħra Michael Cassar Cardona, impjegat tas-soċjetà konvenuta, xehed li "Fil-parti fejn seħħ l-inċident, kien hemm 'tyres' mad-dawra tas-siġra. Jekk jintlaqtu mal-ħin it-'tyres' jitranġaw mal-ħin."22 Daniel Calafato, assistant manager tas-soċjetà konvenuta, xehed li "Is-siġra li ħabat fiha, kienet imdawwra bit-tyres u l-persuna li kienet miegħi on duty huwa metikuluż ħafna u għalhekk żgur ma kienx il-każ għax kien imur jirranġahom li kieku t-tyres ma kienux hemm. … Bid-daqqa Nathaniel tajjar it- tyres u ħa l-impatt mas-siġra."23 "B'referenza għal paġna 6 fir-rapport eżebit mis-soċjetà konvenuta, ngħid li iva, it-tyres fir-ritratt kienu kif kienu fil-ħin ta' l-inċident. Ikunu f'arranġament simili ħafna. fuqhom it-tyres, però jiena ma kontx qiegħed nara x'kien qed jiġri dak il- ħin."24 21 Ara depożizzjoni ta' Justin Chetcuti tal-21 ta' Ġunju 2013. 22 Ara depożizzjoni tat-8 ta' April 2015. 23 Ara depożizzjoni tal-4 ta' Mejju 2015. 24 Ara depożizzjoni tal-24 ta' Ġunju 2015. Is-soċjetà konvenuta, fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha, tikkontendi li kien hemm miżuri ta' sikurezza adegwati, iżda l-inċident seħħ minħabba l-veloċità li biha l-attur kien qed isuq il-go kart de quo. In kontro-eżami, l-attur ikkonferma li hu kien qed isuq il-go kart b'veloċità ta'madwar 80km/h. Is- soċjetà konvenuta tqis tali veloċità bħala eċċessiva u tikkontendi li dan kien il- fattur ewlieni li wassal għall-inċident. L-esponenti iqis li l-fatturi li għandhom jiġu meqjusa huma s-segwenti: Hemm verżjonijiet kontrastanti dwar jekk, fil-mument tal-inċident, kienx hemm tyres sabiex jilqgħu eventwali impatt mas-siġra li ħabat fiha l-attur. Zammit Pace, Daniel Calafato ma rax l-inċident iseħħ u seta' biss jipotizza li possibbilment l-attur tela' fuq it-tyres li allegatament kien L-istess jgħodd għal Michael Cassar Cardona li ma rax l-inċident iseħħ. Il-verżjoni tal-attur hija korroborata minn Justin Galea Bonavia li huwa xhud okulari li ra l-inċident iseħħ. Ħu l-attur ukoll ikkonferma li qatt ma kien hemm tyres sabiex jipproteġu s-siġra in kwistjoni. Li kieku kien minnu dak li xehed Michael Cassar Cardona fis-sens li jekk it- tyres jittajjru dawn jitpoġġew lura kemm jista' jkun malajr, ma jistax jiġi spjegat kif fir-ritratt25 tas-siġra li ttieħed l-għada tal-inċident tali tyres ma jidhrux. Ħadd mix-xhieda tas-soċjetà konvenuta ma seta' 25 Ara ritratt anness mal-affidavit tal-attur. jagħti spjegazzjoni plawsibbli għall-fatt li t-tyres ma jidhrux fir- Huwa mistenni li fi track fejn itellqu l-go karts is-sewwieqa jistgħu jitilfu l-kontroll u joħorġu barra mit-track. Hawnhekk ma japplikawx il-prinċipji tat-toroq ordinarji, fejn tlielaq m'humiex permessi. Iżda hawnhekk qed nitkellmu dwar racing track fejn it-tlielaq huma Fi kliem Daniel Calafato, impjegat mas-soċjetà konvenuta, wara li seħħ l-inċident "It-tellieqa baqgħet għaddejja u ma waqqafnihomx. It-track qatt ma ngħalqet for business. an incident not an accident."26 (enfażi miżjuda) Dan iwassal lill- esponenti biex jikkonkludi li kieku mhux għall-fatt li l-attur sofra ġrieħi gravi, ma kien ikun hemm xejn straordinarju fil-fatt li dan tilef il-kontroll tal-go kart tiegħu u ħareġ barra mit-track. Dawn il- konsiderazzjonijiet jimmilitaw kontra l-argument mibni mis-soċjetà konvenuta fuq il-premessa tal-allegat sewqan traskurat da parti tal- Kif ingħad, huwa mistenni li sewwieq jista' jitlef il-kontroll tal- go kart minnu misjuqa fil-kuntest ta' sewqan ġewwa racing track. Huwa proprju għalhekk li fil-partijiet li jiġu barra mit-track is- soċjetà konvenuta installat xi miżuri ta' sikurezza bħal tyres sabiex ittaffi l-impatt ma' siġar u arbli tad-dawl. Il-kwistjoni li qed tiġi mistħarrġa hawnhekk hija jekk is-siġra li fiha ħabat l-attur kienx fiha tali tyres. Il-fatt li l-attur tilef il-kontroll mhux il-fattur determinanti għall-inċident. Il-fattur determinanti huwa jekk il-miżuri ta' sikurezza kienux adegwati sabiex l-attur ma jweġġax kif fil-fatt weġġa. 26 Ara depożizzjoni tal-4 ta' Mejju 2015. L-esponenti lanqas m'hu konvint li l-veloċità li biha kien qed isuq l- attur, 80km/h, kienet eċċessiva. Is-soċjetà konvenuta ma ppreżentat l- jistabbilixxu x'setgħet kienet il-veloċità massima fil-parti tat-track li kien qed isuq fiha l-attur. Lanqas ma ġew preżentati xi specifications tal-manifattur tal-go kart misjuqa mill-attur sabiex jintwera li 80km/h kienu eċċessivi. Mill-atti jirriżulta li s-soċjetà konvenuta kellha a dipożizzjoni tagħha go karts li jiġru iktar minn dik misjuqa tal-attur. Micallef, "Hemm tipi differenti ta' go karts inkluż dawk li jiġru iktar, uża l-go kart normali."27 L-esponenti huwa tal-fehma li dan hu fattur determinanti, għaliex l-eventwali miżuri ta' sikurezza huma l-istess għat-tipi kollha ta' go karts u jekk dawn kienu adegwati għal go karts li jiġru iktar minn dik misjuqa mill-attur, allura jsegwi li l-eventwali veloċità li biha kien qed isuq l-attur ma kellu jkollha l-ebda inċidenza fuq l-akkadut. L-esponenti huwa tal-fehma li apparti x-xhieda kollha msemmija aktar 'l fuq, huwa determinanti ir-rapport ta' Resolve Consulting inkarigat mill-assiguraturi tas-soċjetà L-esponenti jirrileva illi fl-atti jinsabu żewġ verżjonijiet L-ewwel verżjoni tinsab a fol. proċess u ġiet preżentata mis-soċjetà konvenuta stess flimkien mar- Risposta Maħlufa tagħha, it-tieni verżjoni jidher li ġiet emendata sussegwentement u ġiet preżentata mal-affidavit ta' Bernard 27 Ara depożizzjoni tal-4 ta' Mejju 2015. Farrugia, rappreżentant ta' Resolve Consulting Limited, li rrediġa l- istess rapport u kkonferma t-tieni verżjoni bil-ġurament. Id-differenzi bejn iż-żewġ verżjonijiet huma s-segwenti: a. Fl-ewwel verżjoni tal-imsemmi rapport insibu ritratt, f'paġna 6, li juri s-siġra de quo b'xi tyres imdawrin magħha. Maġenb l- Fit-tieni verżjoni din is-sentenza tħalliet In kontro-eżami Bernard Caruana Box ikkonferma li l-ewwel verżjoni hija dik korretta: "B'referenza għal paġna 6 (Il-kliem ħdejn ir-ritratt) tiegħi anness mar-risposta ġuramentata u mistoqsi rigward il-kliem: "This arrangement's hitting the tyres first", nikkonferma illi f'dan il-każ ma kienx hemm miżuri adegwati ta' sigurtà." (enfażi miżjuda) b. Fit-tmien paġna tal-ewwel verżjoni insibu s-segwenti sentenza: Din is-sentenza tħalliet barra mit-tieni verżjoni. c. Fid-disa' paġna tal-ewwel verżjoni insibu s-segwenti sentenza: Anki hawn, il-parti evidenzjata tħalliet barra mit-tieni verżjoni. Huwa ċar li r-rapport maħluf minn Bernard Caruana Box (it-tieni verżjoni) huwa inattendibbli għaliex, konvenjentement, tneħħew minnu dawk il-partijiet kollha li jimputaw nuqqasijiet fil-mezzi tas- sikurezza adoperati mis-soċjetà konvenuta. Is-soċjetà konvenuta ma tagħti l-ebda spjegazzjoni plawsibbli għal dawn id-differenzi bejn iż- żewġ verżjonijiet. Fil-fatt, is-soċjetà konvenuta ma setgħet tagħti l- ebda tip ta' spjegazzjoni ladarba l-istess Bernard Caruana Box stqarr, in kontro-eżami, li "nikkonferma illi f'dan il-każ ma kienx hemm miżuri adegwati ta' sigurtà."28 L-esponenti, mingħajr l-ebda tlaqlieq, iqis dan bħala tentattiv ċar ta' manipulazzjoni tal-provi da parti tas-soċjetà konvenuta. Hawnhekk mhux qed nitkellmu dwar xhud li ħa żball ġenwin jew li ma għenitux il-memorja hu u jixhed. Hawnhekk qed naraw każ klassiku fejn rapport ex parte ġie intenzjonalment modifikat sabiex jakkomoda lill-parti li ressqet l-istess rapport ex parte bħala prova. Iżda l- giddieb għomru qasir u jidher li s-soċjetà konvenuta ma eżaminatx akkuratament id-dokumenti minnha ppreżentati. B'hekk, inqabdet faċilment. L-esponenti iqis li Bernard Caruana Box ikkommetta sperġur f'dawn il- proċeduri u jirrimetti f'idejn il-Qorti kwalsijasi azzjoni ulterjuri li tista' tidhrilha opportuna fil-konfront tal-istess xhud. Għall-finijiet tad-diskussjoni preżenti, l-esponenti, meta jieħu in konsiderazzjoni l-provi prodotti mill-attur u meta jqis li Bernard Caruana Box stess spiċċa biex ammetta li kien hemm nuqqasijiet fis- 28 Ara depożizzjoni tad-29 ta' Frar 2016. sikurezza implementata mis-soċjetà konvenuta, jasal biex jikkonkludi li, indipendentement minn kull konsiderazzjoni oħra, jirriżulta li s- soċjetà konvenuta kellha nuqqasijiet serji fl-aspett tas-sikurezza u li tali nuqqasijiet wasslu sabiex l-attur kellu impatt dirett mas-siġra li ħabat fiha u b'konsegwenza t'hekk sofra d-danni reklamati permezz ta' din il-kawża. Is-soċjetà konvenuta kienet fid-dover li timplimenta miżuri ta' sikurezza tali li jevitaw impatt mas-siġra li fiha ħabat l-attur, iżda jirriżulta ampjament provat li m'għamlitx hekk. Minn dan tinsorġi r- responsabiltà tagħha għad-danni subiti mill-attur." Għandu jiġi osservat li minkejja li żammet ferm mal-pożizzjoni legali tagħha s- soċjeta' konvenuta fin-Nota ta' Kritika tagħha għar-rapport tal-perit legali llimitat il-kritika tagħha għall-fattur tal-lump sum reduction29. Minn naħa tal- attur huwa kkritika biss il-kwantifikazzjoni tal-lucrum cessans fir-rispett tad- dħul tiegħu30. Il-Qorti wara li għarblet il-provi kollha mressqa hija tal-fehma li għandha pjenament tikkondividi l-opinjonijiet dettaljati, studjati u eżawrjenti espressi mill-espert legali li għalhekk sejra tagħmilhom tagħha. L-perit legali għamel rapport mirqum, għaraf u kixef l-intriċċi tas-soċjreta' konvenuta għal mod kif presentat id-difiza tagħha. Il-konstatazzjonijiet magħmula fir-relazzjoni msemmija huma altroche' biżżejjed għall-Qorti sabiex iwassluha għall- konklużjoni li s-soċjeta' konvenuta għar-raġunijiet imsemmija għandha ġġorr ir-responsabbilta' sħiħa għall-inċident in kwistjoni. Inoltre l-Qorti żżid ukoll li minkejja li s-soċjeta' konvenuta allegat li bħala miżura ta' sigurta' għall-utenti tagħha, l-go-karts kienu jiġu spezzjonati kuljum minn mekkanik tagħha, din l-asserzjoni ma ġietx sostanzjata qatt bi provi konkreti u kredibbli. Anzi ntwera li s-soċjeta' konvenuta lanqas biss iżżomm record bil-miktub tal-ispezzjonijiet fuq dawn il-go-karts u l-frekwenza tal- istess spezzjonijiet. Barra minn hekk, nonostante n-natura tad-divertiment li toffri s-soċjeta' konvenuta, fejn neċessarjament u nevitabilment jaf ikun hemm ċertu periklu għall-utenti, rriżulta wkoll li hija lanqas biss għandha proċedura ta' risk Il-Qorti ssib li l-ewwel talba tal-attur sejra tiġi milqugħa b'dana li s- soċjeta' konvenuta għandha ġġorr ir-responsabbilta' sħiħa għall-inċident in kwistjoni. Pero' qabel tipproċedi ulterjorment dwar it-talbiet tal-attur għall-likwidazzjoni u l-ħlas ta' danni l-Qorti jidhrilha li, kif anke senjalat mill-perit legali fir- relazzjoni tiegħu32, hemm lok li jittieħdu passi skont il-liġi kontra Bernard Caruana Box, ir-rappreżentant ta' Resolve Consulting Limited għal sperġur kommess minnu fil-proċeduri odjerni. Jirriżulta li fl-affidavit li huwa ppreżenta fl-atti tal-kawża a fol 351 tal-proċess, huwa bil-ġurament ikkonferma l-kontenut tar-rapport anness miegħu u ċioe' l- "Accident and Investigation Report" iffirmat minnu stess bħala direttur tas- soċjeta' Resolve Consulting. Madankollu, minn dan ir-rapport hemm neqsin 31 Rapport a fol 36 32 Senjatament il-kunsiderazzjonijiet tal-perit legali enumerati "x" sa "xiv" a fol 201 et seq dawk il-frażijiet li elenka l-perit legali fir-relazzjoni tiegħu u li jinsabu fl- ewwel verżjoni tar-rapport - ukoll iffirmat minn Bernard Caruana Box – li vera kopja tiegħu ġiet ippreżentataa fol 29 et seq flimkien mar-risposta ġuramentata mis-soċjeta' konvenuta. Tenut kont il-portata li dawn il-frażijiet imneħħija mit-tieni rapport għandhom fuq in-nuqqasijiet misjuba fir-rigward tal-mezzi ta' sigurta' mħaddma mis- soċjeta' konvenuta, liema mertu kien kruċjali u determinanti għall-eżitu tad- deċiżjoni tal-Qorti dwar ir-responsabilta' għall-inċident, ma jista' qatt jitwemmen li dan kien xi żball innoċenti jew in buona fede. Anzi din kienet azzjoni ben intenzjonata ta' titwiġ ta' fatt ntiż BISS biex imieri il-verita'. Manipulazzjoni ċara u tonda bil-ħsieb li tiżvija l-Qorti fil-konklussjonijiet tagħha. Il-Qorti hija tal-fehma ferma li dan l-aġir tax-xhud fir-rigward tat- tieni rapport esibit, bil-kontenut tiegħu addirittura ġuramentat minnu stess, kien deliberatament u konxjament intiż li jinganna lill-istess Qorti fid- deliberazzjonijiet tagħha dwar il-vertenza quddiemha. tistax ħlief titqies bħala oltraġġ għall-ġustizzja u għall-impenn tal-Qorti fit- tiftix tal-verita'. Għalhekk il-Qorti tqis li hemm biżżejjed raġunijiet sabiex jiġi applikat fil- konfront tax-xhud Bernard Caruana Box (K.I. 28111M) l-artikolu 601 (1) tal- Kap 12 tal-Liġijiet ta' Malta b'dana li għandha tintbagħat kopja ta' din is-sentenza u tal-atti relattivi, permezz tar-reġistratur, lill-Qorti tal- Maġistrati, biex tmexxi kontrih għal sperġur kif trid il-liġi. LIKWIDAZZJONI U ĦLAS TA' DANNI It-tieni u t-tielet talba tal-attur jirrigwardaw il-likwidazzjoni u l-ħlas tad-danni sofferti minnu b'riżultat tal-inċident tat-2 ta' Jannar 2010. L-artikolu 1045 tal-Kodiċi Ċivili jipprovdi hekk - (1) ll-ħsara li l-persuna responsabbli għandha twieġeb għaliha, skont id-dispożizzjonijiet ta' qabel, hija t-telf effettiv li l-egħmil tagħha jkun ġieb direttament lill-parti li tbati l-ħsara, l-ispejjeż li din il-parti setgħet kellha tagħmel minħabba l-ħsara, it-telf tal-paga jew qligħ ieħor attwali, u t-telf ta' qligħ li tbati 'l quddiem minħabba inkapaċità għal dejjem, totali jew parzjali, li dak l-egħmil seta' jġib: Iżda wkoll li, mingħajr preġudizzju għal xi dispożizzjoni oħra f'dan il-Kodiċi jew xi liġi oħra, meta danni kkawżati minn reat kriminali jiġu kommessi kontra minuri, il-perjodu ta' preskrizzjoni għandu jibda jgħodd mill-ġurnata li fiha dik il-vittma tilħaq l-età maġġuri. (2) Is-somma li għandha tiġi mogħtija għal din l-inkapaċità tiġi stabbilita mill- qorti, wara li tqis iċ-ċirkostanzi tal-każ, u, b'mod partikolari, ix-xorta u grad ta' inkapaċità kkaġunata, u l-kondizzjoni tal-parti li tbati l-ħsara. Fis-sistema tagħna, id-danni likwidati jkopru kemm dawk attwali (damnum emergens) u kemm dawk li jolqtu telf ta' qliegħ futur (lucrum cessans). Fil-każ Joseph Vella Meagher vs Joseph Bezzina Micallef deċiż fil-25 ta' Frar 201633 din il- Qorti diversament preseduta ġabret rassenja tal-prinċipji ġenerali applikabbli f'din il-materja kif rassodati fil-ġurisprudenza matul is-snin: "Illi tali regoli ġew supplementati u interpretati bil-prinċipji stabbiliti fil- kawża ewlenija "Michael Ben Ammar vs Peter Christopher Benatiya" – A.C. deċ. fit- 22 ta' Dicembru 1967, li tat l-oriġini għal hekk imsejħa multiplier system, li pero` ġiet aġġustata għaż-żminijiet aktar reċenti peress li, kif intqal fil-kawża "Salvatore Aldahmany vs Carlo Avallone et" – A.C. deċ. fis-16 ta' Novembru 1983, "iċ-ċirkostanzi tal-ħajja anke fil-gżira tagħna nbidlu konsiderevolment u l-ammonti qegħdin isiru fuq kriterji ferm differenti minn dawk li kienu jsiru għaxar snin jew għoxrin sena ilu." Għalhekk, il-Qrati tagħna rritenew li għandhom id-diskrezzjoni li jkunu iktar flessibli o meno rigoruzi fl- applikazzjoni tal-linji gwida stabbiliti f' Butler vs Benatiya. Hekk ġie ritenut li għandhom jużaw "l-arbitriju prudenzjali tal-Qorti, fil-limiti stabbiliti mil-liġi – Deċiż fit-23 ta' Ġunju 1952; u li "għandu jintuża bħala bażi wkoll f'dan il-każ bid-differenza li n-numru ta' snin għandu jittieħed għas-snin kollha tal-hajja lavorattiva tal-korrut." ("Emanuel Mallia Rapinett vs Carmel Kareem Camilleri":- 13.5.2003); u li "dejjem għandu jkun hemm ċertu elasticita` ta' kriterji billi l-pronunzjament fil-likwidazzjoni in kwistjoni huwa wieħed ta' probabilta`. Inoltre` d-danneggjat jingħata somma kapitali darba waħda biss, meta tingħata b'sentenza m'hijiex aktar soġġetta għal ebda reviżjoni. Għalhekk, din is-somma kapitali trid tkun tikorrispondi kemm jista' deċiż fl-20 ta' Lulju 1994. Madankollu, fil-każ "Paul Borg Brincat vs Malta Castaldi Paris" P.A. deċiża fis-27 ta' April 2015, intqal: "Id-determinazzjoni tal-kwantum tar-riżarċiment hi ċertament fis-sistema legali tagħna ispirata mir-regola stabbilita fl-Artikolu 1045 tal-Kodiċi Ċivili. Fir-rigward tal-lucrum cessans dan jinvolvi t-telf ta' qligħ futur minħabba l- inkapaċita`. Il-liġi mbagħad tħalli fid-diskrezzjoni tal-Qorti, biex valjati ċ- ċirkostanzi tal-każ, ix-xorta u grad ta' l-inkapaċita`, u l-kondizzjoni tal-parti danneġjata, tistabbilixxi s-somma riżarċitorja." Il-kwistjoni tal-multiplier li normalment jintuza bħala mezz biex it-telf ta' qligħ li jingħata d-danneġjat jiġi kalkolat, hija waħda li dwarha l-Qrati Tagħna f'dawn l-aħħar żminijiet flew sewwa. Xi kittieba awtorevoli f'dan il-qasam ifissru l-multiplier bħala: Għalhekk ġie ritenut li l-multiplier irid jinkorpora fih dak l-element ta' Fil-każ "Paul D'Amato et noe vs Carmelo Gracie" Appell deċiż fil-5 ta' Marzu "In-numru ta' snin adottat bħala multiplier m'għandux ikun bażat fuq l- aspettattiva tal-ħajja in ġenerali tad-dannegjat iżda fuq l-aspettativa tal-ħajja lavorattiva tiegħu u għalhekk jittieħdu in konsiderazzjoni c-'chances and Il-multiplier ġie definit kif ġej: Ġie stabbilit li l-multiplier għandu jibda jitqies minn dakinhar li seħħ l- inċident li fih il-vittma tkun ġarrbet il-ġrieħi, (App. 16.11.1983 fil-kawża fl-ismijiet Salvatore Aldahmany vs Carlo Avallone) u mhux minn dakinhar li l- Qorti tasal għal-likwidazzjoni tas-somma li għandha titħallas bħala danni. Minbarra dan il-bixra ta' ħsieb wara sentenzi ta' dawn l-aħħar snin f'dan il- qasam qegħda xxaqleb lejn it-tneħħija ta' skemi riġidi li jistgħu ifixklu l-għoti ta' kumpens mistħoqq u xieraq għaċ-ċirkostanzi. Waħda minn dawn l-iżviluppi hija fil-massimu tal-multiplier, fejn għal numru kbir ta' snin ma tqiesx li seta' jaqbeż l-għoxrin (20). Għar-raġunijiet li l-Qorti għandha tfittex qabel kull ħaġa oħra li tirreintegra kemm jista' jkun lil dak li jkun ġarrab ħsara, u li terġa' tqiegħed lil tali persuna kemm jista' jkun fl-istat li kienet qabel l- inċident34. Illum huwa aċċettat u approvat mill-ogħla Qrati tagħna li l- multiplier ikun jaqbel sewwa mal-eta` tal-vittma u mhux ma' kriterji arbitrarji35. Dwar il-qies tal-multiplier jkun xieraq li wieħed jagħmel referenza wkoll għal dak li hu mgħallem f'dan ir-rigward mill-awturi fejn jingħad li: Tnaqqis minħabba lump sum payment Illi dwar il-lump sum jingħad illi fil-kawża fl-ismijiet "Paul Birmingham noe vs (P.A. (JSP) deċiża fil-5 ta' Ottubru 1995, intqal: "Fir-rigward għal-'lump sum payment' il-Qorti jidhrilha li m'għandu jsir l- ebda tnaqqis fil-persentaġġ solitu ta' 20 fil-mija għal 'lump sum payment' jekk ma jkunux għaddew aktar minn tlett snin mid-data tal-preżentata taċ-ċitazzjoni jekk ikun għadda dan il-perjodu allura ghandu ta' 2% ghal kull sena minn dik id-data." Deciza fis-26 ta' Lulju 1991; "Vincent Boukaoua vs Alfred Galea Bonavia et" (P.A. 16 ta' April 1991); "Carmelo Avallone vs Alfred Mc Elhatton" deciza mill-Qorti tal-Appell fl-14 ta' Mejju 1984. Aktar recentement, il-Qorti tal-Appell, fil-kaz "Annunziata sive Nancy Falzon Tabone vs Odette Avallone" deciza fis-27 ta' Frar 2004, irrabadiet li – "Għall-finijiet tat-tnaqqis minħabba lump sum payment id-dekors taż-żmien għandu jibda jiġi kalkolat minn meta tiġi ntavolata l-kawża u mhux minn meta javvera ruħu l-inċident ukoll relattiv." Skont kriterju li ġie eluċidat u applikat minn din il-Qorti kif diversament presjeduta fil-każ "Jos Humphrys Naudi vs All Services Ltd." (P.A. TM 1809/01 deċiża fit-2 ta' Ġunju '05) "f'każijiet kongruwi, soltu li jsir tnaqqis ieħor ta' 20% għall-fatt li jkun ser ikun hemm ħlas f'daqqa ('lump sum payment') lill- benefiċċjarji. Jekk id-deċiżjoni pero`, tkun se tingħata wara tul ta' ċertu żmien, hi l-prattika li l-persentaġġ ta' tnaqqis jonqos, u hi konswetudni tal-Qrati, li jekk kawża ddum aktar minn sentejn, il-persentaġġ jonqos b'żewġ punti għal kull sena oħra li l-kawża ddum biex tiġi deċiża." Iżda, ġie wkoll propost li m'għandux awtomatikament jitnaqqas skont kemm iddum il-kawża, dan għaliex "jekk id-danneġjat ma jkollux ħtija fid-dewmien tal-kawża, m'għandux ikun hemm tnaqqis fil-lump sum deduction". "Agius vs Galea Bonavia" P.A. deċiża fid-29 ta' Ottubru 2003, "Sylvester Wilkins Theuma vs Carmen Spiteri Antignolo" P.A. deċiża fil-25 ta' Novembru 2013 u "Laurence Hyrszko vs Bezzina Ship Repair Yard Ltd." P.A. deċiża fit-12 ta' Novembru 2012)." Bħala danni emerġenti l-attur qiegħed jitlob is-segwenti spejjeż li għalihom huwa ppreżenta l-irċevuti relattivi: i. Fatturi maħruġa mill-isptar Saint James għas-servizzi mediċi mogħtija lill- attur fis-somma totali ta' €4677.0036. Fattura maħruġa mill-konsulent ortopediku Mr F. Vella Meagher Teffahi għall- eżami kliniku u rapport mediku għas-somma ta' €150.0037. Fattura maħruġa mill-fiżjoterapista Jesmond Abu Shamala ghal sessjonijiet ta' fiżjoterapija li ngħata l-attur għas-somma ta' €46038. Ma hemmx kontestazzjoni da parti tas-soċjeta' konvenuta għal dawn id- Il-Qorti tqis li t-talba għal ħlas ta' dawn id-danni hija ġustifikata u għalhekk Fir-relazzjoni tiegħu l-perit legali l-Avukat Massimo Migneco għamel is- segwenti kunsiderazzjonijiet – sejra tiġi milqugħa. 36 Fol 345 et seq 37 Fol 350 38 Fol 323-324 39 Nota ta' Sottomissjonijiet a fol 178 Diżabilità Is-soċjetà konvenuta mhux qed tikkontesta l-grad ta' diżabilità permanenti pretiż mill-attur u taqbel li dan għandu jkun ta' 12%. L-attur twieled fit-3 ta' April 1991,40 għalhekk fid-data tal-inċident kellu tmintax-il sena u tmien xhur. Fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tiegħu, l-attur jissottometti li l-multiplier għandu jkun ta' 37 sena, i.e. daqs li kieku l-attur jieqaf jaħdem ta' 55 sena. Is-soċjetà konvenuta, ta' Sottmissjonijiet, tagħha issottomettiet li l-multiplier kellu jkun ta' 33 sena, i.e. daqs li kieku l-attur kellu jieqaf jaħdem ta' 51 sena. Id-differenza bejn iż-żewġ pożizzjonijiet m'hijiex daqstant kbira, madanakollu xorta waħda trid tiġi mistħarrġa. Is-soċjetà konvenuta tistrieħ fuq is-sistema tabellari li ġie introdott f'Emmeline Muscat Cohen v. Antoine Zina,41 li, dejjem skond is-soċjetà konvenuta, "tista' tgħid li ġiet kodifikata". L-esponenti ma jaqbilx. Tali kodifikazzjoni ma tirriżulta minn imkien u jħoss li jkun ferm perikoluż li wieħed jorbot ma' tabella fissa, b'multipliers massimi, li s-sentenza ta' Emmeline Muscat Cohen lanqas biss tispjega kif waslet għalihom. Jekk naraw xi sentenzi reċenti fejn id-danneġġjat / vittma kien raġel ta' tmintax-il sena, insibu s-segwenti: 41 PA 1169/2008/CFS deċ. Rose Azzilla et v. Keith Falzon Tabone et,42 ġie adottat multiplier ta' 40 multiplier ta' 35 sena.44 ta' 25 sena. multiplier ta' 30 sena. Il-verità hija li minn sentenza għall-oħra insibu differenzi, ġieli notevoli, u l- kriterju adoperat fil-fissazzjoni tal-multiplier huwa ħafna drabi għal kollox Il-pożizzjonijiet rispettivi tal-partijiet f'din il-kawża, għal dak li jirrigwarda dan l-aspett, m'humiex imbegħdin. L-esponenti ser jadotta, arbitrio boni viri, multiplier ta' 35 sena, ossia l-medja bejn iż-żewġ pożizzjonijiet. L-attur kien għadu student l-MCAST meta seħħ l-inċident u ma kienx jaħdem. Skond ma jirriżulta mir-rapport mediku redatt minn Mr Frederick Vella Meagher 42 PA 706/2015/LM deċ. 43 PA 68/2004/MCH deċ. 44 Hawnhekk il-vittma, ċertu Marlon D’gostino, kien għadu ser jagħlaq tmintax-il sena. 45 PA 299/2007/JA deċ. 46 PA 74/1992/AL deċ. 47 PA 1083/2002 deċ. soġġettiv. Maempel,48 sa Diċembru ta' wara l-inċident, l-attur kien għadu ma marx lura L-attur jargumenta, fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tiegħu, li l-komputazzjoni tal-lucrum cessans għandha tiġi bażata fuq introjtu ta' €22,000 fis-sena. soċjetà konvenuta targumenta, fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha, li l-attur huwa biss intitolat għal lucrum cessans bażat fuq il-paga minima nazzjonali, fl-ammont ta' €169.70 fil-ġimgħa, ossia €8,824.40 fis-sena. Jidher illi f'każijiet konsimili, il-qrati tradizzjonalment adottaw il-paga minima nazzjonali bħala bażi tal-kalkolu. F'dan ir-rigward issir referenza għal Ian L-attur, mill-banda l-oħra, jagħmel referenza għal żewġ sentenzi fejn, minkejja li d-danneġġjat / vittma kien għadu student mingħajr impjieg, il-qorti adottat bażi ta' introjtu ogħla mill-paga minima nazzjonali. L-esponenti jirreferi, fir- rigward, għal Isabelle Borg-Neuhaus et v. Robert Gusman et,53 Grezzju Petroni et v. Fabio Gouder et,54 u Patrick Formosa Ventura noe et v. Ministru tal-Edukazzjoni u Risorsi Umani et.55 Dawn is-sentenzi kollha jidhru li huma bażati fuq il-possibilità li d-danneġġjat eventwalment jaqla' introjtu ogħla mill-paga minima nazzjonali. L-esponenti jaqbel li, fil-prinċipju, tali raġunament jista' jiġi adottat fil-każijiet idoneji, iżda huwa tal-fehma li tali potenzjalità tad-danneġġjat għandha tiġi 13 tal-proċess. 414/2005/PS deċ. 50 PA 31/2000/MCH deċ. 51 PA 1152/2009/JRM deċ. 52 PA 111/2016/LM deċ. Ċiv. 765/2000/SC/JAF/GV deċ. 54 PA 1238/96/DS deċ. Ċiv. 2011/1995/VDG/JDC/JAF deċ. provata billi, per eżempju, issir il-prova li d-danneġġjat kellu xi forma ta' proffiċjenza fl-iskola jew inkella xi pre-dispożizzjoni għal xi sengħa jew Hawnhekk, din il-prova hija għal kollox nieqsa. L-attur iffoka l-provi tiegħu fuq id-dinamika tal-inċident u ma ressaq prattikament l-ebda prova dwar xi proffiċjenza akkademika jew pre-dispożizzjoni għal xi sengħa jew negozju li jista' jkollu. Fiċ-ċirkostanzi, l-esponenti huwa tal-fehma li jkun imprudenti li jibbaża l-komputazzjoni tal-lucrum cessans fuq introjtu ogħla mill-paga minima nazzjonali, bis-soliti aġġustamenti għall-għoli tal-ħajja. Barra minn hekk, l-esponenti jagħmel referenza għal dak reċentement deċiż "Illi din il-Qorti hija konsapevoli b'ċerta ġurisprudenza li tqis it-take home pay, u mhux il-gross pay, filwaqt li ġurisprudenza oħra tqis il-gross pay. Qorti qieset il-gross pay, li tinkludi t-taxxi u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurta` soċjali, l-ewwel għax kif fuq ingħad ma kkalkulatx il-bonus li kien jieħu l-attur, u t-tieni għaliex in-nuqqas ta' ħlas ta' kontribuzzjonijiet soċjali u n-nuqqas tal- paga ġġib tnaqqis fil-pensjoni – pensjoni li l-attur se jkollu bżonnha iktar minn ħaddieħor – u għalhekk ħaġa tpatti għall-oħra;" L-esponenti jaqbel perfettament ma' dan ir-raġunament u għalhekk huwa tal- fehma li l-komputazzjoni tal-lucrum cessans għandha tiġi bażata fuq il-gross Fil-fatt, is-soċjetà konvenuta stess ma għamlet l-ebda tnaqqis għal tassazzjoni jew kontribuzzjonijiet għas-sigurtà soċjali fil- komputazzjoni minnha suġġerita fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha. Finalment, l-introjtu hawn fuq imsemmi irid jiġi aġġustat sabiex jirrifletti żidiet fil-paga minima hekk kif mistennija tul il-perijodu tal-multiplier. 56 PA 1030/2013/GM deċ. soċjetà konvenuta injorat għal kollox dan l-aspett fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tagħha. Minn eżami tas-sentenzi mogħtija mill-Qorti tal-Appell f'dawn l-aħħar ħames snin insibu is-segwenti: Żieda ta' 12% għall-inflazzjoni fuq medda ta' 20 sena – Noel Sofia Delicata Żieda ta' €303.78 kull sena għad-durata kollha tal-multiplier sabiex tikkumpensa għall-għoli tal-ħajja – James Grioli v. Joseph Calenti Adozzjoni ta' l-ammont ta' €10,500 fis-sena bażata fuq il-paga minima nazzjonali fl-1996 aġġustata sabiex tkopri l-inflazzjoni u żidiet fil-paga minima – Linda D’gostino et v. Dr Josie Cassar Torregiani et.59 Adozzjoni tal-ammont ta' €15,055.57 bażat fuq il-paga minima fl- 2002 bħala bażi tal-kalkolu aġġustat għall-għoli tal-ħajja fl-assenza ta'prova dwar dħul attwali – Frederick Poulton et v. Direttur tad- Dipartiment tal-Protezzjoni Ċivili.60 Żieda ta' €242 fis-sena għad-durata kollha tal-multiplier sabiex tikkumpensa għall-għoli tal-ħajja – Godfrey Abu Shamala v. Victor Lanigan wieħed juża s-sentenzi hawn fuq elenkati bħala linji gwida għall-każ preżenti jasal għas-segwenti kalkolu: Ċiv. 593/2005/SC/TM/JA deċ. Ċiv. 80/2010/SC/TM/JA deċ. Ċiv. 2429/1998/SC/TM/JA deċ. Ċiv. 406/05/SC/TM/JA deċ. Ċiv. 803/2005/SC/TM/JA deċ. ta' Standard Nazzjonali dwar l-Inqas Paga Nazzjonali, il-paga minima nazzjonali fl-2010 għal persuni li għalqu t-tmintax-il sena kienet ta' €152.29 fil-ġimgħa, i.e. €7,919.08 fis- Storikament, jirriżulta li bejn l-1993 u l-2018, il-paga minima nazzjonali ta' kull ġimgħa żdiedet bir-rata medja ta' €3.49, minn sena għal sena, i.e. €181.48 fis-sena.62 Jekk naghmlu estrapolazzjoni billi nżidu €3.49 fil-ġimgħa, minn sena għal sena, b'effett mill-2019 għaż-żmien rimanenti tal-multiplier suġġerit, i.e. sal-2045, niġu għal introjtu globali ta' €387,153 bejn l- 2010 u l-2045.63 Dan ifisser medja ta' €10,754.25 fis-sena, jew medja ta' €206.81 fil- ġimgħa, li huwa viċin ħafna tal-metru adottat mill-Qorti tal-Appell Għalhekk, l-esponenti ser jissuġġerixxi li bħala bażi għall-kalkolu tal-lucrum cessans tintuża l-medja ta' €10,754.25 fis-sena. L-attur jargumenta li l-lump sum deduction għandha tkun ta' 5% (20% - 15%), is-soċjetà konvenuta tissottometti li għandha ssir riduzzjoni ta' 10% (20% - Ċiv. 2429/1998/SC/TM/JA deċ. Il-kriterji adoperati fil-ġurisprudenza dwar din ir-riduzzjoni ivarjaw xi ftit. Hemm sentenzi fejn ingħad li l-lump sum deduction ta' 20% għandha tiġi ridotta b'2% għal kull sena ta' durata mid-data tal-inċident li jkun ta lok għall-proċeduri.65 Drabi oħra ingħad li jekk il-kawża ddum aktar minn sentejn, il-perċentwali tonqos b'żewġ punti għal kull sena oħra li l-kawża ddum biex tiġi deċiża.66 Drabi oħra ingħad li "ma għand jsir l-ebda tnaqqis fil-persentaġġ solitu ta' 20 fil-mija għall-'lump sum payment' jekk ma jkunux għaddew aktar min tliet snin mid-data tal-preżentata taċ-ċitazzjoni u jekk ikun għadda dan il-perijodu allura għandu jsir tnaqqis ta' 2% għal kull sena minn dik id-data."67 F'kull każ m'għandux biss jitqies id-dewmien per se iżda l-qorti għandha tikkonsidera r-raġuni għall-eventwali dewmien.68 Għall-kompletezza jingħad illi wara li ġew preżentati n-Noti ta' Sottomissjonijiet tal-partijiet, din l-Onorabbli Qorti, diversament presjeduta, "Illi l-Qorti mhix sejra, kif soltu jsir, tagħmel tnaqqis minħabba li qiegħdha tingħata lump sum. Tnaqqis bħal dan kien jagħmel sens sa ftit tas-snin ilu meta l-banek kummerċjali kienu jagħtu sa madwar 5% għal depożiti fissi. ifisser li f'ċerti każijiet, il-vittma kienet tieħu permezz tal-imgħax, somma ekwivalenti għall-paga li kien ikollha li kieku ma seħħx l-inċident; u fl-aħħar mill-aħħar tibqa' bis-somma kapitali f'idejha. Dan iżda mhuwiex il-każ fiż- żminijiet tallum, fejn l-imgħax huwa prattikament negliġibbli, u l-kapital ikollu "jittiekel"; fi kliem ieħor jiġi kkunsmat;" Ċiv. 593/2005/SC/TM/JA deċ. 66 Frederick Poulton et v. Direttur tad-Dipartiment tal-Protezzjoni Ċivili, App. Ċiv. 406/05/SC/TM/JA deċ. Ċiv. 590/2002/VDG/JAF/GV deċ. 68 Emanuel Mallia Rapinett v. Carmel Kareem Camilleri et, App. Ċiv. 103/1989/VDG/JDC/JAF deċ. 69 PA 1030/2013/GM deċ. Għalkemm l-imsemmija sentenza ġiet appellata u l-appell relattiv għadu pendenti, l-esponenti iqis illi r-raġunament adottat fiha huwa għal kollox korrett u li fil-ġurnata ta' llum m'għadux jagħmel sens li jsir tnaqqis għal lump sum payment sabiex jikkompensa għal xi imgħax bankarju li llum il-ġurnata m'għadux aktar prospettabbli. Lanqas għandu jsir xi tnaqqis minħabba l- possibbiltà ta' xi investiment alternattiv. L-ebda investiment m'hu garantit li jirnexxi, għalhekk m'għandu jsir l-ebda tnaqqis fuq dik li hi, fl-aħħar mill- aħħar, mera suppożizzjoni mbiegħda mir-realtajiet ekonomiċi. Għalhekk, l-esponenti jissottometti li m'għandu jsir l-ebda tnaqqis għal lump Jekk din l-Onorabbli Qorti ma taqbilx ma' din is-sottomissjoni u tqis li għandu jsir tnaqqis għal lump sum payment, japplikaw is-segwenti konsiderazzjonijiet: L-inċident seħħ fit-2 ta' Jannar 2010. preżentat fil-21 ta' Frar 2011. Għalhekk għaddew kważi disa' snin mid-data tal-inċident u kważi tmien snin mill-preżentata tal-kawża. Jekk nadoperaw il- metru adottat f'Noel Sofia Delicata v. Charlot ‘Apap, ir-riduzzjoni tal-kumpens għandha tkun ta' 2% (20% - (2% x 9 snin)). Jekk nadoperaw il-metru adottat fi Frederick Poulton et v. Direttur tad-Dipartiment tal-Protezzjoni Ċivili allura r-riduzzjoni għandha tkun ta' 8% (20% - (2% x 6 snin)). Jekk umbagħad nadoperaw il-metru adottat f'Emanuel Mallia Rapinett v. Carmel Kareem Camilleri et r-riduzzjoni għandha tkun ta' 10% (20% - (2% x 5 snin)). L-esponenti huwa tal-fehma li kwalsijasi eventwali tnaqqis għandu jiġi komputat mid-data tal-inċident hekk kif sar f'Noel Sofia Delicata v. Charlot ‘Apap għaliex, fl-aħħar mill-aħħar, l-obbligazzjoni tar-riżarċiment titwieled fil- mument li jiġi subit id-dannu. Id-data tal-preżentata tal-kawża hija fattur inċidentali għaliex, indipendentement minn meta ssir il-kawża, l-obbligu primarju tad-danneġġjant huwa li jirriżarċixxi d-danni anki fl-assenza ta' Jekk id-danneġġjant ma jaqbilx mal-quantum mitlub mid-danneġġjat jista' dejjem jiddepożita l-flus taħt l-awtorità tal-qorti. Iżda, l-esponenti huwa tal-fehma li n-nuqqas ta' ħlas da parti tad-danneġġjant m'għandu qatt jopera a vantaġġ tiegħu. Għalhekk, kemm-il darba din l-Onorabbli Qorti tiddeċiedi li l-lump sum deduction għandha tkun biss ta' 2% skond il-metru adottat f' Noel Komputazzjoni tal-lucrum cessans Jekk isir tnaqqis għal lump sum Għaldaqstant, għar-raġunijiet premessi jiġi sottomess bir-rispett li t-talbiet attriċi għandhom jiġu akkolti fl-ammonti hawn fuq indikati, skond dak li din l- Onorabbli Qorti jogħġobha tiddeċiedi dwar l-aspett tal-lump sum deduction. Fl-istess ħin, l-eċċezzjonijiet tas-soċjetà konvenuta għandhom jiġu miċħuda in toto, bl-ispejjeż u bl-imgħaxijiet legali fuq id-danni likwidati b'effett mid-data tas-sentenza sal-effettiv pagament, a karigu tal-istess soċjetà konvenuta." Bażi tal-introjtu Diżabilità Konklużjoni Fin-Nota ta' Krititika tagħha għar-rapport tal-perit legali s-soċjeta' konvenuta ndikat in-nuqqas ta' qbil tagħha mal-fattur tal-lump sum payment fejn kuntrarjament għal dak propost mill-perit legali argumentat li fil-każ odjern, it- tnaqqis tal-persentaġġ ta' 20% bi 8%/9% għal 12%/11% jkun aktar ġust u raġjonevoli anke jekk wieħed jiskarta l-fatt li hija ma taħti għal ebda dewmien. Fin-Nota ta' Kritika tiegħu l-attur jirribadixxi li meta vittma jkun għadu student, bħalma hu l-każ tiegħu, ma jkunx ġust li d-dħul tal-vitma jkun ikkalkulat a bażi tal-paga minima nazzjonali għaliex wieħed ma jistax jeskludi l-prospetti ta' xogħol li bih il-vittma jkun jitħallas ferm aktar mill-paga A bażi ta' prinċipji ġurisprudenzjali minnu ċitati, l-attur issottometta li l-kalkolu għandu jkun fuq paga ta' €22,000 fis-sena fuq firxa ta' 37 sena. Il-Qorti tagħmel is-segwenti kunsiderazzjonijiet – Dwar il-persentaġġ ta' diżabilita' huwa paċifiku li fil-każ tal-attur għandu jkun ta' 12% kif stabbilit mill-konsulent ortopediku Mr Frederick Vella Meagher Teffahi fir-rapport mediku tiegħu. Il-konsulent ikkonstata li l-attur sofra ksur fl-irkoppa x-xellugija u kellu anke jiġi operat. Wara kellu jagħmel diversi sessjonijiet ta' fiżjoterapija. Għaxar xhur wara l-inċident l-attur ma kienx izappap meta jimxi pero' kienet ser tiżviluppalu l-artrite fi żmien mhux il- bogħod. Hu kien ukoll ser jibqa' jesperjenza skumdita' f'irkupptejh fi ġranet ta' kesħa u umdita' u meta jitla' t-taraġ jew xi sellum. Il-mobilita' tiegħu kienet saret aktar limitata u ma kienx ser ikun komdu jiġri jew jilgħab il-futbol eċċ70; Dwar il-multiplier, il-Qorti wara li rat il-pożizzjonijiet rispettivi tal-partijiet ma ssib ebda raġuni valida fil-fatt u fid-dritt sabiex tiskarta s-suġġeriment tal- il-multiplier. perit legali li fiċ-ċirkustanzi tal-każ odjern tadotta multiplier ta' 35 sena. Inoltre fin-Noti ta' Kritika tagħhom għar-rapport tal-perit legali, ħadd mill- partijiet ma ressaq argumenti li setgħu jikkonvinċu lill-Qorti sabiex tvarja dan Dwar l-introjtu tal-attur, il-Qorti rat il-każistika ċitata mill-partijiet u mill- Naturalment huwa dejjem fid-diskrezzjoni tal-Qorti li tapplika l- prinċipji ġurisprudenzjali għaċ-ċirkustanzi partikolari tal-każ. Fil-proċeduri odjerni l-Qorti hija tal-fehma li l-introjtu għandu jkun maħdum fuq il-paga minima nazzjonali. Jiġi osservat li l-unika prova skjetta fir-rigward li tirriżulta mill-atti hija li fiż-żmien tal-inċident l-attur kien student fl-MCAST u li, skont dak li rrelata l-konsulent ortopediku Frederick Vella Meagher Teffahi fir- rapport tiegħu tat-28 ta' Diċembru 2010, l-istess attur ma rritornax fil-kulleġġ Nonostante l-fatt li minn dakinhar għaddew disa' snin sakemm fl- 2019 il-kawża ġiet differita għas-sentenza, l-attur qatt ma ġab ebda prova oħra dwar l-istatus tiegħu ta' student u kif ipproċeda l-perkors tiegħu fir-rigward jew avanzi oħra ottenuti jew mitlufa minnu. Għal kull buon fini ssir referenza għall-każ Fleur Borg Brincat vs Shanyelee Scuderi et deċiż fid-19 t'Ottubru 2018 fejn il-vittma kienet għadha m'għalqitx is- sittax -il sena meta seħħ l-inċident u kienet għadha studenta. Irriżulta wkoll li hija kienet qattgħet is-snin ta' wara l-inċident bħala studenta f'xi forma ta' istituzzjoni edukattiva jew oħra. Inoltre ġiet deskritta bħala studenta li kienet tipprometti akkademikament. Dik il-Qorti qalet hekk - "Tenut kont li ma tressqet ebda prova dwar kemm hu l-qligħ li l-attriċi tipprospetta li taqla' ladarba ttemm l-istudji tagħha, il-Qorti tikkunsidra li almenu hija dejjem ser tkun qiegħda taqla' l-ekwivalenti tal-paga minima, u għalhekk fin-nuqqas ta' prova aħjar, ser tkun qiegħda tadotta r-rata tal-paga tad-danni li trid tagħmel." minima fis-sena li fiha seħħ l-inċident bħala bażi għall-fini tal-komputazzjoni Din il-Qorti kif preseduta jidhrilha li fiċ-ċirkustanzi tal-lum għandha tadotta l- istess linja ta' ħsieb u għalhekk, kif diġa' qalet, sejra tieħu l-paga minima nazzjonali bħala bażi għall-komputazzjoni. Inoltre, l-Qorti hija tal-fehma wkoll li l-kalkolu għandu jkun fuq il-gross pay kif indikat mill-perit legali. Fis-sentenzi tagħha din il-Qorti stess infatti diġa' kellha l-opportunita' li tesprimi ruħha apertament dwar jekk l-introjtu għandux ikun kalkulat bħala gross pay jew net pay. Insurance plc et deċiż fit-3 t'Ottubru 2018 kienet qalet hekk - "Il-Qorti hija konxja li l-ġurisprudenza hija konfliġġenti dwar dan il-punt. Huwa minnu li hemm ġurisprudenza, kwotata mis-soċjeta' konvenuta li tiffavorixxi l-kalkoli a bażi tas-somma netta ta' salarju perċepit mid- danneġġjat. Iżda hemm ukoll ġurisprudenza oħra li timxi a bażi tal-paga gross. Din il-Qorti kif preseduta, kif diġa' kellha okkażjoni tagħmel f'kawżi ta' natura simili timxi in linea mas-salarju gross tad-danneġjat għax fil-fehma tagħha mhuwhiex kompitu tal-Qrati li jidħlu huma fil-kwistjonijiet ta' taxxa li strettament jispettaw lill-parti danneġġjata u d-Dipartiment tat-taxxi. Hekk kif ingħad fil-każ Ronnie Grioli et vs Paza Ltd et deċiż fid-29 ta' "Il-posizzjoni tal-Qrati tagħna – din il-Qorti tgħid – ġustament – hija li l-fattur rilevanti huwa l-gross wage għaliex it-taxxa fuq id-dħul u l-kontribuzzjonijiet tas-sigurta` soċjali huma rrilevanti għall-komputazzjoni tal-lucrum cessans billi dawk huma materji li jidħlu fil-kwadru tar-relazzjoni bejn id-danneġġjat u l-awtoritajiet fiskali tal-pajjiż iżda ċertament mhux fil-kuntest tar-relazzjoni bejn id-danneġġjat u d-danneġġjant." Ingħad ukoll fil-każ Frank Manduca et vs Claudia Avallone deċiż fis-26 ta' "Dwar is-salarju tad-decujus ......jista' jingħad li t-taxxa li seta kien qed iħallas jew li kien għad fadallu jħallas il-mejjet m'għandiex tittieħed in konsiderazzjoni. Fil-kawża "Laura Amarikwa Obi et vs Emanuel Grioli et" deċiża minn din il-Qorti (diversament presjeduta) fil-28 ta'April 2005 saret referenza għas-sentenza fl-ismijiet "Muscat vs Abu Shamala" deċiża fis-27 ta Jannar 1972 fejn intqal li "l-income tax li seta' ħallas id-decujus ossia d-danneġġiat hi affari bejnu u l-gvern li fiha l-obbligat ma jidħolx. Cassar" deċiża fl-10 ta' Mejju 1982 intqal li "l-kontribuzzjonijiet li seta' għamel id-danneġġiat għan-National Insurance m'għandhomx jitnaqqsu mill- tal-kunsiderazzjonijiet kunsiderazzjonijiet u l-kalkoli magħmula mill-perit legali inkluż dwar iż-żidiet tal-għoli tal-ħajja, l-Qorti sejra tieħu bħala bażi ta' ntrojtu tal-attur il-medja ta' €10,754.25 fis-sena. Dwar it-tnaqqis tal-lump sum il-Qorti, anke in vista ta' ġurisprudenza minnha stess ċitata, hija tal-fehm a li fil-każ odjern għandu jkun hemm persentaġġ ta' tnaqqis għall-lump sum. Il-Qorti tqis li sal-lum għaddew aktar minn għaxar snin minn meta seħħ l-inċident u aktar minn disa' snin minn mindu nfetħet il-kawża. Hija tal-fehma għalhekk li t-tnaqqis għall-lump sum payment għandu jkun biss ta' 2%. Il-lucrum cessans għandu għalhekk jiġi kalkulat kif ġej: Għalhekk is-somma totali li għandu jitħallas l-attur għal damnum emergens u lucrum cessans hija ta' €5,287.00,0 + €44,264.49 = €49,551.49 (disgħa u erbgħin elf ħames mija u wieħed u ħamsin Ewro u disgħa u erbgħin ċenteżmu) Għar-raġunijiet suesposti it-tieni u t-tielet talba tal-attur sejrin jintlaqgħu skont kif appena deċiż u l-eċċezzjonijiet kollha tas-soċjeta' konvenuta sejrin jiġu Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi – Tiċħad l-eċċezzjonijiet tas-soċjeta' konvenuta; Tilqa' l-ewwel talba tal-attur u tiddikjara li s-soċjetà konvenuta hija unikament responsabbli ta' inċident li gara nhar it-2 ta' Jannar, 2010 fejn fih korra serjament ir-rikorrenti, u għad-danni kollha sofferti mir- rikorrenti bħala riżultat tal-istess inċident, u dan minħabba traskuraġni, negliġenza u aġir irresponsabbli tal-istess soċjetà konvenuta; Tilqa' t-tieni u t-tielet talba tal-attur u tillikwida d-danni sofferti minnu fis-somma totali ta' disgħa u erbgħin elf ħames mija u wieħed u ħamsin Ewro u disgħa u erbgħin ċenteżmu (€49,551.49) u tikkundanna lis-soċjeta' konvenuta tħallas lill-attur tali somma hekk likwidata in linea ta' danni flimkien mal-imgħax legali sad-data tal-pagament effettiv. L-ispejjeż tal-kawża jkunu a karigu tas-soċjeta' konvenuta. Għar-raġunijiet suesposti l-Qorti tqis li hemm biżżejjed raġunijiet sabiex jiġi applikat fil-konfront tax-xhud Bernard Caruana Box (K.I. AMARIKWA OBI) l-artikolu 601 (1) tal-Kap 12 tal-Liġijiet ta' Malta b'dana li għandha tintbagħat kopja ta' din is-sentenza u tal-atti relattivi73, permezz tar- reġistratur, lill-Qorti tal- Maġistrati, biex tmexxi kontrih għal sperġur kif trid il-liġi. Imħallef Deputat Reġistratur 73 Senjatament: (1) il-vera kopja tal-ewwel rapport ta' Resolve Consulting iffirmat minn Bernard Caruana Box u esibit mar-risposta ġuramentata tas-soċjeta' konvenuta a fol 29 et seq; (2) l-affidavit ta' Bernard Caruana Box u t- tieni verżjoni tar-rapport appena msemmi anness miegħu a fol 351 et seq; (3) kopja tar-relazzjoni tal-perit legali nkarigat mill-Qorti l-Avv.