IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar l-Erbgħa, 30 ta' Ġunju, 2021. Avukat Ġenerali, illum Avukat tal-Istat, u Emanuel u Rita konjuġi Muscat Dan huwa appell tal-Avukat tal-Istat minn sentenza mogħtija fil-21 ta' Jannar 2021 mill-Prim'Awla tal-Qorti fil-kompetenza kostituzzjonali li sabet illi l-art. 12(2) tal-Ordinanza li tneħħi l-Kontroll tad-Djar ["Kap. 158"] jikser id-dritt tal-atturi għat-tgawdija ta' ħwejjiġhom imħares taħt Rikors kostituzzjonali numru 124/2018/1 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta ["il-Kostituzzjoni"] u l-art. 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Dritt- ijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali ["l-Ewwel Protokoll"] u bħala rimedju għal dan il-ksur ikkundannat lill-Avukat tal-Istat iħallas danni pekunjarji u non-pekunjarji ta' sittin elf euro (€60,000). relevanti huma dawn: B'kuntratt tad-19 ta' Ottubru 1973 fl-atti tan-Nutar Salvatore Grima Sciberras l- awturi tal-atturi kienu taw immobbli fir-Rabat, Malta, b'enfitewsi għal sbatax-il sena lill-konvenuti Camilleri Bartolo. Meta għalaq iċ-ċens fl-1 ta' Novembru 1990 il-konvenuti Camilleri Bartolo baqgħu jżommu l-fond b'titolu ta' kera bis-saħħa tad-disposizzjonijiet tal-Kap. Imbagħad, b'kitba tad-9 ta' Settembru 2010 l-atturi u l-konvenuti Camilleri Bartolo kienu irregolaw il-kondizzjonijiet ta' din il-kirja, fosthom illi: »1) Il-kirja hija b'effett mill-ewwel (1) ta' Jannar tas-sena kurrenti (01.01.2010), u tali kirja qiegħda tiġi konċessa vita naturale durante tal-kerrejja, konġuntivament u suċċessivament bejniethom u cioè sal- data tal-mewt taż-żewġ mizzewġin Muscat. »3) Bil-kera ta' disa' mija u tmienja u sebgħin euro u tlieta u tletin ċenteżim (€978.33c) fis-sena, liema ammont huwa reviddibli kull tliet (3) snin u dana a bażi tar-rata tal-inflazzjoni ai termini tal-Att numru għaxra tas-sena elfejn u disgħa (Att Nru X tal-2009) … … … u pagabbli kull sitt (6) xhur bil-quddiem b'effett mill-ewwel ta' Jannar tas- sena kurrenti (01.01.2010).« Billi dehrilhom illi dan huwa bi ksur tal-jedd tagħhom għat-tgawdija ta' ħwejjiġhom imħares taħt l-art. 37 tal-Kostituzzjoni u l-art. 1 tal-Ewwel Protokoll, l-atturi fetħu din il-kawża u talbu illi l-qorti: »1. tiddikjara u tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrent l-operazzjonijiet tal-artikolu 12, partikolarment l-artikolu 12(2), tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII tal-1979, u bl-operazzjonijiet tal- liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokażzjoni lill-intimati Muscat u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom; 2. konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d-drittijiet tar-rikorrenti għat-tgawdija tal-proprjetà tagħhom … … … bi vjolazzjoni tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-ewwel artikolu tal-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta) u b'hekk tagħtihom ir-rimedji li jidhrilha xierqa fis- sitwazzjoni; »3. tiddikjara u tiddeciedi illi l-intimati huma responsabbli għal kum- pens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal-operazzjonijiet tal-Att XXIII tal-1979 li ma kreawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dak tal-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizzju tal-proprjetà in kwistjoni ai termini tal-Konvenzjoni Ewropea; »4. tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrenti; »5. tikkundanna lill-intimati jħallsu l-istess kumpens u danni likwidati.« L-atturi ippreċiżaw ukoll illi "l-kawża odjerna qiegħda tiġi limitata għall- effetti tagħha sat-3 ta' Diċembru 2017". Bis-sentenza li minnha sar dan l-appell l-ewwel qorti iddeċidiet hekk: »Tilqa' l-ewwel talba tar-rikorrenti kif ġej, billi tiddikjara illi fil-konfront tar-rikorrenti l-artikolu 12 partikolarment l-artikolu 12(2) tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII tal-1979 u bl-operat tal- liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati Muscat u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom. »Tilqa' limitatament it-tieni talba u għalhekk tiddikjara li qed jiġu vjolati d-drittijiet tar-rikorrenti għat-tgawdija tal-proprjetà tagħhom … … … bi vjolazzjoni tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap 319. tal-Liġijiet ta' Malta). »Tilqa' it-tielet talba kif ġej, u tordna li l-Avukat tal-Istat huwa respons- abbli għall-kumpens u danni pekunjarji sofferti mir-rikorrenti b'konseg- wenza tal-operazzjonijiet tal-Att XXIII tal-1979 li ma kkreawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dak tal-inkwilin, stante li ma jirriflettux is- suq u lanqas il-valur lokatizzju tal-proprjetà in kwistjoni ai termini tal- Konvenzjoni Ewropea. Rikors kostituzzjonali numru 124/2018/1 »Tilqa' r-raba' talba kif ġej: tiddikjara li l-kumpens u danni pekunjarji u non pekunjarji sofferti mir-rikorrenti ai termini tal-Konvenzjoni Ewropea huwa fl-ammont ta' sittin elf euro (€60,000). »Tilqa' l-ħames talba kif ġej: tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat iħallas il-kumpens likwidat fl-ammont ta' sittin elf euro (€60,000). »L-ispejjeż tar-rikorrenti għall-proċeduri odjerni, inkluż dawk tal-ittra uffiċjali datata 9 ta' Novembru 2018 … … … għandhom ikunu a kariku tal-Avukat tal-Istat għajr għal dawk tal-intimati Muscat illi għandhom ikunu a kariku tar-rikorrenti.« Safejn relevanti għal dan l-appell, ir-raġunijiet li wasslu lill-ewwel qorti għal din id-deċiżjoni ġew imfissra hekk fis-sentenza appellata: Fir-risposta tiegħu l-Avukat tal-Istat sostna li m'hemmx leżjoni tad-drittijiet fundamentali ta' proprjetà ai termini tal-Kap 158, li għandu bħala skop li jikkontrolla l-użu tal-proprjetà. Fir-risposta tiegħu u fis- sottomissjonijiet, l-Avukat tal-Istat issottometta li m'hemm l-ebda leżjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem stante li Martha Borg Tabone daħlet fi ftehim lokatizzju mal-intimati b'mod volontarju, u l-ewwel kundizzjoni imsemmija fil-kuntratt kienet tgħid proprju li "l-kirja qiegħda tiġi konċessa vita naturale durante tal-kerreja, konġuntivament u suċċessivament bejniethom u cioè sad-data taż-żewġ miżżewġin Muscat". tal-mewt Fis-sottomissjonijiet tiegħu, l-Avukat tal-Istat jissottolinea li l- artikolu 12 tal-Kap. 158 ma jagħmilhiex impossibli li jerġgħu jieħdu l- fond. Fl-istess sottomissjonijiet, referenza wkoll għall-każ Marthese Said v. Arthur Rakban et deċiż mill-Qorti Kostituzzjonali fis-27 ta' Marzu 2020, fejn ġie ritenut li mhuwiex impossibli li s-sid jirriprendi l-pussess tal-proprjetà, iżda l-Kap 158 jagħmilha diffiċli u ħaġa x'aktarx inċerta għall-atturi li jieħdu lura l-fond. Madankollu, fil-fehma ta' din il-qorti, anke minn din id-diċitura tal- kliem, fejn huwa ribadit li mhuwiex impossibli iżda diffiċli li s-sid jirriprendi l-pussess, ma jistax jingħad li m'hemmx leżjoni tad-drittijiet ta' proprjetà. Il-pretensjoni għad-danni pekunjarji għall-okkupazzjoni, kif ukoll danni non-pekunjarji għal leżjoni sofferti mir-rikorrenti, għalhekk hija mistħoqqa li tiġi kkunsidrata minn din il-qorti. Il-qorti tosserva … … … illi fil-kalkolu tal-kumpens illi huwa dovut għal-leżjoni tat-tip kontemplat permezz ta' l-azzjoni odjerna hija ta' benefiċċju għall-parti li jkun regola ċara u sempliċi dwar kif il-qorti tasal għal tali kumpens. Il-qorti kif ippreseduta temmen li huwa fl-aħjar interess tal- ġustizzja u tal-partijiet kollha li jkun regola ċara u sempliċi li abbażi tagħha wara li tkun qiset li l-elementi kollha fuq ġà msemmija lkoll jirriżultaw, il-qorti tasal biex tiffissa l-kumpens, u tħoss illi tali regola għandha tkun ta' kumpens ekwivalenti ħamsin fil-mija (50%) tal-valur medju lokatizzju tul il-perjodu kollu fejn ir-rikorrenti ġew imċaħħda mill- proprjetà. Jirriżulta, mir-rapport tal-perit tekniku tal-qorti u l-valuri minnha stabbiliti u indikati f'paragrafu 20 aktar 'il fuq1, illi bejn is-sena 1990 u is-sena 2020, il-qligħ previst li setgħu jipperċepixxu ipotetikament ir- rikorrenti kien jammonta għal madwar €125,590, ekwivalenti għal ftit aktar minn €4,000 fis-sena bħala valur medju lokatizzju. Jirriżulta, għalhekk, illi għandu jkun hemm kumpens ta' elfejn Euro (€2,000) għal kull sena illi fiha tali leżjoni kienet ċarament ikkawżata fil-konfront tar-rikorrenti. Tali somma ċertament tinkorpora fiha l-element punittiv fuq min jonqos mid-drittijiet tiegħu, l-element eżemplari fejn jidher ċar u inekwivoku il-konsegwenza ta' tali nuqqas u finalment l-element effettiv fejn ir-rikorrenti jingħataw kumpens effettiv u mistħoqq. Tenut kont tal-fatt li mill-1990, għal tletin sena sħaħ, ir-rikorrenti kienu spussessati mil-proprjetà tagħhom mingħajr ebda kumpens, il- qorti tqis illi l-kumpens li r-rikorrenti għandhom jingħataw għan-nuqqas fil-konfront tagħhom għandu jkun ekwivalenti għal sittin elf euro (€60,000) għas-snin kollha fejn id-drittijiet tar-rikorrenti ġew leżi. Il-qorti tqis illi tali somma hija waħda ġusta u meritevoli, tenut kont tal-valur lokatizju tal-proprjetà, tal-fatt li ma jirriżultax ippruvat li l- intimati kellhom xi proprjetà oħra fil-pussess tagħhom u, fl-aħħar nett, tal-fatt illi fi tmiem il-kirja l-intimati qablu li l-proprjetà kellha tirreverti lura lir-rikorrenti.« L-Avukat tal-Istat appella b'rikors tad-9 ta' Frar 2021 u talab illi din il- »… … … tirriforma s-sentenza … mogħtija fil-21 ta' Jannar 2021 billi »tħassarha … … … safejn qalet illi huwa impossibli Ii r-rikorrenti jirriprendu I-pussess tal-proprjetà tagħhom; u »tħassarha … fil-kapijiet fejn illikwidat u kkundannat lill-Avukat tal-lstat iħallas lis-sidien appellati kumpens fl-ammont ta' €60,000 bħal sentenzi oħra ta' dan it-tip. »Il-valur lokatizju ġie stabbilit kif ġej: fl-1990 kien ta' €1,647 fis-sena, fl-1995 kien ta' €2,236 fis-sena, fl-2000 kien ta' €2,655 fis-sena, fl-2005 kien ta' €3,075 fis-sena, fl-2010 kien ta' €3,500 fis-sena, fl-2015 kien ta' €4,305 fis-sena, fl-2018 kien ta' €7,700 fis-sena.« Rikors kostituzzjonali numru 124/2018/1 L-atturi wieġbu fis-16 ta' Frar 2012. L-ewwel aggravju tal-appell ġie mfisser hekk: »L-ewwel aggravju jirrelata mad-dikjarazzjoni tal-ewwel qorti safejn din qalet: "u bl-operat tal-liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati Muscat u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti Ii jirriprendu l- pussess tal-proprjetà tagħhom"; »llli l-esponent iħossu aggravat bil-fatt Ii I-ewwel qorti rriteniet Ii huwa impossibli għall-appellati jirriprendu lura I-pussess tal-proprjetà u dan għaliex hemm diversi modi kif din il-proprjetà tmur lura għand is-sidien, kif fil-fatt jista' jiġri b'azzjoni ai termini tal-artikolu 12B tal-Kap. 158 tal- Liġijiet ta' Malta u anke wara I-mewt tal-inkwilini; »llli l-Qorti Kostituzzjonali, f'sentenza ta' nhar is-27 ta' Marzu 2020 fl- ismijiet Matthew Sarlo et v. Arthur Rakban et (rik. kost. »"Huwa minnu illi, ukoll taħt I-art. 12 tat-Kap. 158, u bla ma tqis ukoll l-art. 12B, ma kienx għal kollox impossibbli Ii s-sid jieħu lura l-proprjetà, għalkemm kien x'aktarx diffiċli u kien hemm inċertezza dwar meta. Għalhekk kien ikun aħjar Ii kieku, flak esprimiet ruħha f'termini assoluti ta' impossibilità, l-ewwel qorti esprimiet ruħha f'termini aktar relativi. »"Għalhekk l-aggravju sejjer jintlaqa' fis-sens illi l-parti tas- sentenza appellata fejn jingħad 'Ii jagħmilha impossibbli għar- rikorrenti Ii jirriprendu pussess tal-proprjetà tagħhom', tinbidel hekk: 'Ii jagħmilha diffiċli u ħaġa x'aktarx inċerta għall-atturi Ii jieħdu lura l-pussess tal-proprjetà tagħhom'."« Sentenza f'kawża bħal dik tallum tkun imsejsa fuq il-fatti partikolari tal- każ u mhux fuq konsiderazzjonijiet astratti. Fil-każ tallum il-konvenuti Muscat baqgħu jżommu l-proprjetà tal-atturi bis-saħħa tal-art. 12 tal- Kap.158 sal-2010, għax wara l-2010 bdew iżommu l-proprjetà bis- saħħa ta' ftehim mas-sidien. Dan il-ftehim sara fid-9 ta' Settembru 2010, jiġifieri wara l-1 ta' Jannar 2010, u għalhekk il-kirja "għandha tkun regolata esklussivament bil-kuntratt ta' kera u bl-artikoli" tal- Kodiċi Ċivili2 u mhux ukoll bil-Kap. Tassew illi, sakemm il-kirja kienet tiġġedded bis-saħħa tal-Kap. kienet, kif ingħad fis-sentenza ċitata mill-appellant, ħaġa inċerta meta s-sidien setgħu jieħdu lura l-proprjetà, iżda ma setax jingħad li kienet għalkollox impossibbli, u għalhekk kien ikun aktar xieraq li kieku l- ewwel qorti ma esprimietx ruħha f'termini daqshekk assoluti. Wara l- 2010, iżda, dan ma baqax il-każ, għax il-kirja ma baqgħetx tiġġedded bis-saħħa tal-liġi iżda saret limitata fiż-żmien sakemm jibqgħu ħajjin il- konvenuti Muscat, għalkemm fil-fatt dawn temmew il-kirja qabel, u raddew il-pussess lis-sidien. Huwa minnu li x'aktarx meta daħlu fil-ftehim tad-9 ta' Settembru 2010 l-atturi ma kinux għalkollox ħielsa, billi kienu kondizzjonati bil-fatt li l- kirja kienet kontrollata taħt il-Kap. 158 u għalhekk is-setgħa ta' negozjar tagħhom kienet xi ftit jew wisq limitata. Jibqa' l-fatt iżda li l- kirja ma baqgħetx aktar soġġetta għall-Kap. 158 u ma setax aktar jingħad illi kien minħabba f'dik il-liġi li kien diffiċli għall-atturi li jieħdu ħwejjiġhom lura. L-aggravju għalhekk għandu jintlaqa' fis-sens li titħassar dik il-parti tas-sentenza appellata fejn jingħad illi "l-liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati Muscat u jirrenduha impossibli lir- Ċiv. art. Rikors kostituzzjonali numru 124/2018/1 rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom", u jingħad, minflok, illi sakemm il-kirja kienet regolata bid-disposizzjonijiet tal-Kap. 158 kienet ħaġa diffiċli u x'aktarx inċerta għall-atturi Ii jieħdu lura l- tal-proprjetà tagħhom, u dan x'aktarx xekkel il-libertà tagħhom fin-negozjar tal-kondizzjonijiet tal-kirja tad-9 ta' Settembru It-tieni aggravju jolqot il-quantum tal-kumpens. L-Avukat tal-Istat huwa tal-fehma illi l-kumpens kellu jkun ferm anqas mis-sittin elf euro (€60,000) mogħti mill-ewwel qorti. Jingħad qabel xejn illi l-atturi espressament iddikjaraw, fir-rikors li bih inbdiet il-kawża, illi "l-kawża odjerna qiegħda tiġi limitata għall-effetti tagħha sat-3 ta' Diċembru 2017". Għalhekk, safejn l-ewwel qorti tat kumpens għas-snin bejn l-2018 u l-2020, dan kien ultra petita. Għalkemm din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi jkun utli li l-kejl tal- kumpens ikun wieħed prevedibbli, u taqbel ukoll li, fil-każ ta' kirjiet residenzjali, għandu joqrob lejn ħamsin fil-mija (50%) tal-kera li s-sid kien idaħħal fis-suq ħieles, sabiex jittieħed qies tal-għan soċjali tal-liġi u ta' kontinġenzi oħra li jistgħu jinqalgħu matul iż-żmien tal-kiri jekk dan ikun fit-tul, madankollu kull każ għandu jitqies fuq il-meritu partikolari tiegħu. Trid tqis ukoll illi kirjiet residenzjali mhux bilfors isiru għal żmien ta' sena, u għalhekk, ukoll bi ftehim ħieles, x'aktarx illi l- kera mhux sejjer jiżdied kull sena. Naturalment ukoll, għandu jittieħed qies tal-kera li fil-fatt idaħħal, jew seta', taħt il-liġi, idaħħal, is-sid, li għandu jitnaqqas mill-ammont likwidat bħala kumpens. Fil-każ tallum il-kera xieraq, kif likwidat mill-perit maħtur mill-ewwel qorti, jista' jitqies li kien kif muri fit-tieni kolonna fl-Iskeda A (li hija mehmuża ma' din is-sentenza biex titqies parti minnha), waqt li l-kera li fil-fatt daħħlu, jew setgħu daħħlu, is-sidien hija murija fit-tielet kolonna tal-istess Skeda A. Id-differenza hija ta' ftit anqas minn tnejn u ħamsin elf u mitejn u erbgħin euro (€54,240). Jekk isir tnaqqis ta' tletin fil-mija (30%) minħabba l-għan soċjali tal-liġi u tnaqqis ieħor ta' għoxrin fil-mija (20%) minħabba kontinġenzi, li hu wkoll kompatibbli mal-linji gwida rakkomandati mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal- Bniedem fil-każ ta' Cauchi v. Malta3, id-danni materjali jiġu madwar Ma' dawn jiżdiedu ħamest elef euro (€5,000) bħala danni morali. Kontra dak li qalet l-ewwel qorti, id-danni morali ma humiex maħsuba li jkunu punitivi iżda biex ipattu għall-inċertezza u l-frustrazzjoni li jbatu s-sidien. B'kollox għalhekk id-danni materjali u morali jiġu ħamsa u tletin elf Dan l-aggravju wkoll għalhekk jixraq li jintlaqa'. Għal dawn ir-raġunijiet il-qorti tirriforma s-sentenza appellata: Rikors kostituzzjonali numru 124/2018/1 tħassarha fejn qalet illi "l-liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati Muscat u jirrenduha impossibli lir- rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom", u tgħid, minflok, illi sakemm il-kirja kienet regolata bid-disposizzjonijiet tal-Kap. 158 kienet ħaġa diffiċli u x'aktarx inċerta għall-atturi Ii jieħdu lura l-pussess tal-proprjetà tagħhom, u dan x'aktarx xekkel il-libertà tagħhom fin-negozjar tal-kondizzjonijiet tal-kirja tad-9 ta' Settembru 2010; tħassarha fejn illikwidat danni fis-somma ta' sittin elf euro (€60,000), u ikkundannat lill-Avukat tal-Istat iħallas id-danni hekk likwidati, u, minflok, tillikwida d-danni materjali u morali fis-somma ta' ħamsa u tletin elf euro (€35,000) u tikkundanna lill-Avukat tal-Istat iħallas lill-atturi d-danni hekk likwidati; u tikkonfermaha fil-bqija. L-ispejjeż tal-ewwel grad jibqgħu kif regolati fis-sentenza appellata. L- ispejjeż tal-appell jibqgħu bla taxxa bejn il-partijiet. Giannino Cordina Quick Zammit Moore Anthony Cekic Zammit Moore Mark Calleja Jackson Prim Imħallef Deputat Reġistratur rm Skeda A qed tiġi annessa sabiex tifforma parti integrali minn din is-sentenza odjerna. Kera fis- suq Indiċi ta' inflazzjoni 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 652.22 978.29 978.00 978.00 978.00 978.00 978.33 978.33 978.33 1,043.47 1,043.47 1,043.47 1,065.00 1,065.00 77,107.50 22,869.05 54,238.45 Differenza N.B. Il-kera xieraq għall-1990 huwa għal xahrejn billi ċ-ċens għalaq fl-1 ta' Novembru 1990 Deputat Reġistratur rm