Ċiv. QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF MARK CHETCUTI ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar it-Tnejn, 23 ta' Novembru, 2020. Emvic Limited (C-4318) v. Il-Prim Ministru, Ministru inkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali u l-Awtorita` ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar Din is-sentenza hi b'referenza għall-appell tal-Prim Ministru u l- Ministru nkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali minn sentenza in parte mogħtija mill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fl-14 ta' Novembru 2019. Ċiv. Il-proċeduri fil-prim' istanza żvolġew kif ġej: Permezz ta' rikors maħluf preżentat fil-11 ta' Jannar, 2007, il-kumpanija attriċi talbet li (i) jiġi dikjarat li d-deċiżjoni li l-imħarrkin jew min minnhom, kif konkretizzata bil-pubblikazzjoni tal-Pjan Lokali għal Għawdex f'Lulju 2006, li rrifjutaw li jirreintegraw it-territorju ta' art tagħhom f'Marsalforn, limiti taż-Żebbuġ, Għawdex bħala art li tista' tinbena u tkun żviluppata, tammonta għal egħmil amministrattiv illi ċaħħadha minn dritt li kellha sa qabel dik id-deċiżjoni, illi l-art titqies bħala art fabbrikabbli; (ii) jiġi dikjarat li dak l-egħmil jikser il-liġi u għalhekk huwa ultra vires; (iii) konsegwentement jiġi dikjarat li dan l-egħmil huwa null, invalidu u bla effett; (iv) jiġi dikjarat inoltre illi li d-deċiżjoni li l-imħarrkin, jew min minnhom, li biha rrifjutaw li jerġgħu ipoġġu l-art bħala żviluppabbli u fabbrikabbli qiegħda illegalment iċċaħħadha minn dritt vestit li kienet tgawdi sa dakinhar li jkollha l-art tagħha konsidrata bħala art fabbrikabbli u żviluppabbli għal finijiet u effetti kollha tal-liġi; (v) jiġi dikjarat li l- imħarrkin, jew min minnhom, irrendew ruħhom responsabbli għad-danni li ġarrbet minħabba tali deċiżjoni; (vi) jiġu likwidati d-danni mġarrba, jekk meħtieġ bil-ħatra ta' perit; u (vii) jiġu kkundannati, jew lil min minnhom, iħallsuha d-danni hekk mġarrba. Talbet ukoll l-ispejjeż, magħduda dawk ta' protest ġudizzjarju mressaq fl-14 ta' Lulju, 2006; Ċiv. Permezz ta' tweġiba maħlufa mressqa fl-10 ta' Jannar, 2008,1 l-imħarrkin Prim Ministru u Ministru inkarigat mill-Ambjent u l- Affarijiet Rurali laqgħu għall-azzjoni attriċi billi, preliminarjament, qalu li l- azzjoni hija preskritta skond id-disposizzjoni tal-Artikolu 469A(3) tal- Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta, u li l-azzjoni hija nulla billi ir-Rikors Maħluf inħalef biss minn wieħed mid-diretturi meta l-Memorandum u l-Istatut tas- Soċjeta` attriċi jvesti r-rappreżentanza legali tagħha f'żewġ diretturi. Fil- meritu, isostnu li l-proċess li l-kumpanija attriċi qiegħda tattakka huwa wieħed leġislattiv u mhux amministrattiv; li l-approvazzjoni tal-pjan ta' struttura sar skond il-liġi u li l-kumpanija attriċi mhux tassew ġarrbet Permezz ta' tweġiba maħlufa mressqa fl-4 ta' Settembru, l-Awtorita` mħarrka laqgħet għall-azzjoni attriċi billi, preliminarjament, qalet li ma kinitx il-leġittimu kontradittur peress li l- inklużjoni tal-art fiż-żona ta' l-iżvilupp ma taqax fis-setgħat tagħha imma "fil-ġurisdizzjoni parlamentari"; il-proċess li ġab fis-seħħ il-Pjan ta' Struttura huwa wieħed legislattiv u mhux amministrattiv u għaldaqstant mhux suġġett li jiġi mistħarreġ taħt l-Artikolu 469A tal-Kapitolu 12 tal- Liġijiet ta' Malta u li, f'kull każ, bħala azzjoni ta' stħarriġ ġudizzjarju saret wara ż-żmien maħsub fl-Artikolu 469A(3) tal-istess Kodiċi. Fil-meritu, Ċiv. laqgħet billi qalet li l-kumpanija attriċi ma għandha ebda permess maħruġ fuq isimha u għaldaqstant m'għandha ebda dritt vestit fiha biex tiżviluppa l-imsemmi territorju ta' art. Żiedet tgħid li m'għandha ebda bażi fuq xiex titlob li l-art tagħha tiġi nkluża fiż-żona ta' żvilupp. Tgħid ukoll li m'għandha ebda danni xi tħallas lill-kumpanija attriċi; ta' Ġunju, 2009,3 l-imħarrkin Prim'Ministru u Ministru rtiraw it-tieni eċċezzjoni preliminari; Fl-udjenza tal-4 ta' Novembru, 2009,4 u permezz ta' nota mressqa fit-22 ta' Marzu, 2010,5 il-kumpanija attriċi rrinunzjat għall- ewwel, it-tieni u t-tielet talbiet tagħha, u żammet ferm ir-raba' talba li titratta l-ilment li l-attriċi ġiet imċaħħda minn dritt vestit. Min-naħa tagħha l-Awtorita` mħarrka rtirat it-tieni eċċezzjoni preliminari u l-imħarrkin Prim Ministru u Ministru rtiraw l-ewwel eċċezzjoni preliminari; Fl-udjenza tal-5 ta' Mejju, 2015,6 il-partijiet qablu li, f'dan l- istadju, il-Prim'Awla tal-Qorti għandha tisma' l-provi u tiddeċiedi dwar il- kwistjoni tar-responsabbilta` biss; Ċiv. Permezz ta' sentenza parzjali mogħtija fl-14 ta' Novembru 2019, il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili ddeċidiet illi: tal-kumpanija attriċi koperti bil-permessi "Tastjeni milli tqis aktar l-ewwel tliet talbiet attriċi, billi l- kumpanija attriċi ċediethom; "Tilqa' l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-Awtorita` mħarrka u ssib li ma hijiex il-leġittima kontradittriċi tal-azzjoni attriċi u b'hekk teħlisha mill-ħarsien tal-ġudizzju, bi spejjeż għall-kumpanija attriċi; "Tilqa' r-raba talba attriċi bħala mistħoqqa, u ssib li meta l- Prim' Ministru u l-Ministru mħarrek naqsu li jirreintegraw il-biċċiet ta' l- art tal-bini bħala art żviluppabbli u fabbrikabbli, ċaħdu d-dritt li l-kumpanija attriċi kienet tgawdi sa dakinhar illi jkollha l-art koperta bil-permess kunsidrata bħala art fabbrikabbli u żviluppabbli għall-finijiet u effetti kollha tal-liġi; "Tilqa' il-ħames talba attriċi bħala mistħoqqa, u ssib li l-Prim Minsitru u l-Ministru mħarrek responsabbli għad-danni mġarrba mill- kumpanija attriċi; "Tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-Prim Ministru u l-Ministru mħarrek bħala mhux mistħoqqa fil-fatt u fid-dritt, safejn jirrigwardaw ir- raba' u l-ħames talbiet attriċi; "Tordna li l-imħarrkin Prim'Ministru u Ministru jħallsu l-ispejjeż tal-kawża marbuta mar-raba' u l-ħames talbiet attriċi, filwaqt li l- kumpanija attriċi tħallas l-ispejjeż tal-Awtorita` mħarrka u kif ukoll dawk marbuta mal-ewwel tliet talbiet tagħha li hija ċediet; u "Tordna li s-smigħ tal-kawża jitkompla bit-trattazzjoni dwar il- mertu tas-sitt u tas-seba' talbiet attriċi u l-eċċezzjonijiet fil-mertu dwarhom. Għal dan il-għan, tordna li l-atti ta' din il-kawża jintbagħtu lir- Reġistratur ta' din il-Qorti biex jassenja l-kawża quddiem din il-Qorti diversament presjeduta u li quddiemha jkompli jinstema' l-każ." Rat illi permezz ta' rikors preżentat fit-18 ta' Novembru 2019, il- Prim Ministru u l-Ministru nkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali talbu l- permess tal-ewwel Qorti sabiex jappellaw mis-sentenza in parte. B'digriet tat-12 ta' Diċembru 2019 il-qorti tathom permess. Ċiv. Rat illi permezz ta' rikors tal-appell ippreżentat fl-4 ta' Diċembru 2019, is-soċjeta` Emvic Limited appellat mis-sentenza in parte tal-14 ta' Novembru 2019 inkwantu ħassitha aggravata mill-fatt li r-raba' u l-ħames talbiet tagħha ġew milqugħa biss limitatament għal dik il-parti mit-territorju li kien kopert b' permessi ta' bini iżda ġew miċħuda fir-rigward ta' dik il- parti mit-territorju tagħha li, għalkemm mhux kopert b'permessi ta' bini, kien oriġinarjament jidħol fiż-żona ta' żvilupp; Rat illi fl-10 ta' Diċembru 2019, is-soċjeta` attriċi ċediet l-appell 'sabiex tidderiġi ruħha aħjar'; Rat illi fl-24 ta' Diċembru 2019, il-Prim Ministru u l-Ministru nkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali ntavolaw kontestwalment żewġ appelli mill-imsemmija sentenza in parte, wieħed quddiem din il-Qorti u l- ieħor quddiem il-Qorti tal-Appell. Il-kontenut tar-rikors tal-appell huma identiċi. Permezz tal-istess, l-appellanti jiddikjaraw ruħhom aggravati illi: l-ewwel Qorti ma kellhiex il-kompetenza sabiex tisma' u tiddeċiedi l-kawża odjerna; l-ewwel Qorti kienet skorretta meta ddeċidiet li l- Awtorita` ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar m'hijiex leġittimu Ċiv. iii. l-ewwel Qorti kienet skorretta meta ddeċidiet illi s- soċjeta` appellanti kellha aspettattiva leġittima li tiżviluppa l-art li fuqhom kienu nħarġu l-permessi. Rat illi l-Awtorita` ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar, illum Awtorita` tal-Ippjanar wieġbet illi: l-appell tal-Prim Ministru u l-Ministru nkarigat mill- Ambjent u Affarijiet Rurali huwa tardiv; u it-tieni aggravju ma fih ebda siwi u għandu jiġi miċħud; Rat illi is-soċjeta` Emvic Limited wieġbet fl-4 ta' Frar 2020 billi, filwaqt li rrimettiet ruħha fir-rigward tat-tieni aggravju, irrespinġiet l-ewwel aggravju u t-tielet aggravju (illi fir-rikors tal-appell huwa erronjament indikat bħala t-tieni aggravju) billi fissret għalfejn din il-Qorti għandha tiċħad l-aggravji. Inoltre, inqdiet bl-appell prinċipali sabiex tippreżenta l- appell inċidentali tagħha mill-istess sentenza in parte inkwantu aggravata bil-fatt li r-raba' u l-ħames talbiet tagħha ġew milqugħa biss limitatament għal dik il-parti mit-territorju tagħha li kien kopert b'permessi ta' bini iżda ġew miċħuda fir-rigward ta' dik il-parti mit-territorju tagħha li, għalkemm mhux kopert b'permessi ta' bini, kien oriġinarjament jidħol fiż-żona ta' żvilupp. Ikkunsidrat Ċiv. Il-Prim Ministru u l-Ministru inkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali ppreżentaw kontestwalment żewġ appelli identiċi mis-sentenza in parte tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fl-14 ta' Novembru 2019, wieħed quddiem il-Qorti Kostituzzjonali u l-ieħor quddiem din il-Qorti. Jirriżulta mill-atti illi l-kawża tal-lum inbdiet b'rikors maħluf u ma saret l-ebda talba għall-interpretazzjoni tal-Kostituzzjoni taħt l-Artikolu 95(2)(d) li m'humiex disposizzjonijiet li jaqgħu taħt l-artikolu 46 tal- Kostituzzjoni. Għalhekk, l-appell tal-lum jintlaqat mill-Artikolu 34 tal- Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili fis-sens li din il-Qorti trid tiddeċiedi dwaru. null għaliex tardiv. Tieni aggravju u l-eċċezzjoni tal-Awtorita` tal-Ippjanar li l-appell hu Permezz tat-tieni aggravju l-appellanti kkontestaw ukoll dik il-parti tas-sentenza tal-14 ta' Novembru 2019 li biha l-Awtorita` tal-Ippjanar ġiet meħlusa mill-osservanza tal-ġudizzju għaliex m'hijiex leġittimu L-Awtorita` tal-Ippjanar issostni li ġialadarba ġiet meħlusa mill- osservanza tal-ġudizzju, il-kwistjoni fil-konfront tagħha ġiet deċiża b'mod Ċiv. definittiv, bil-konsegwenza li l-proviso ta' subinċiż (1) tal-artikolu 231 tal- Kap. 12 ma japplikax. Argumentat li fil-konfront tagħha japplika subinċiż (2) tal-istess disposizzjoni u għalhekk it-terminu ta' 20 ġurnata bdew jgħaddu mid-data tas-sentenza (14 ta' Novembru 2019). B'referenza għat-tieni aggravju, l-attriċi appellata ddikjarat li ser toqgħod fuq dak li tiddeċiedi l-Qorti, u għaliha ma jagħmel l-ebda differenza jekk ir-rimedju li qiegħda tfittex jingħatax minn wieħed jew l- ieħor mill-konvenuti. Madankollu fis-seduta tad-19 ta' Ottubru 2020 l-appellanti rrinunzjaw għal dak l-aggravju "sa fejn jolqot il-leġittimita tal-Awtorita tal- Għaldaqstant, il-Qorti m'hijiex ser tqis it-tieni aggravju u l-eċċezzjoni dwar in-nullita` tal-appell fil-konfront tal-istess Awtorita` tal-Ippjanar. Kompetenza tal-Qorti sabiex tiddeċiedi l-kawża. Fl-ewwel aggravju l-appellanti jilmentaw li l-ewwel Qorti ma kelliex kompetenza sabiex tisma' u tiddeċiedi l-kawża. Minkejja li dan il- punt ġie trattat fis-sottomissjonijet tal-konvenuti u kkunsidrat fis-sentenza appellata, ma jirriżultax li l-appellanti kienu ressqu xi eċċezzjoni formali Fir-rigward, l-Ewwel Qorti qalet: Ċiv. "Fl-istadju ta' sottomissjoniijiet, Emvic tidħol saħansitra fil-qasam tal- ksur tal-jeddijiet fundamentali u tisħaq li jekk, fl-istħarriġ tagħha, il-Qorti tasal għal fehma li l-jedd fundamentali ta' Emvic li tgawdi ġidha kif imħares mill-Kostituzzjoni jew Konvenzjoni Ewropea ġie miksur, il-Qorti għandha l-poter u l-obbligu li tapplika l-protezzjoni mogħtija bil- Kostituzzjoni jew il-Konvenzjoni Ewropea, inkluż jekk hemm bżonn, billi tiddikjara inapplikabbli l-liġijiet li waqqfu l-Pjan Lokali; "Illi għal dawn l-aħħar sottomissjonijet, l-imħarrkin jwieġbu billi jgħidu li fil-kompetenza ordinarja tagħha, il-Qorti m'għandhiex is-setgħa li tqis kwestjonijiet marbuta ma allegat ksur ta' jedd fundamentali; … "Illi llum il-ġurnata huwa aċċettat illi għalkemm f'kawża jissemma l- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni u ssir trattazzjoni estensiva dwar il- materja tad-dritt fundamentali, u għalkemm il-Qorti trid tħares id-drittijiet kollha tal-pajjiż inkluż dawk li jħarsu d-drittijiet fundamentali, xorta waħda proċeduri li jinbdew quddiem din il-Qorti għandhom jitqiesu li huma proceduri istitwiti taħt il-liġi ordinarja u mhux taħt il-proċedura li tirregola kawżi dwar drittijiet fundamentali tal-bniedem. Jingħad ukoll li azzjoni għal stħarriġ ġudizzjarju taħt l-artikolu 469A (bħal ma nbdiet din il-kawża) ma għandhiex tieħu l-post u lanqas titqies bħallikieku kienet azzjoni kostituzzjonali (jew konvenzjonali). Minbarra dan, ir-rimedju li jista' jingħata f'kawża kostituzzjonali jidher li jkun usa' minn dak li jista' jingħata lir-rikorrenti f'kawża ta' stħarriġ ġudizzjarju. Madanakollu, l- Qrati wrew li huma disposti li jikkonsidraw ilmenti relatati mad-drittijiet fundamentali f'każ fejn m'hemmx rimedju ieħor jew fejn l-indaġni dwar drittijiet fundamentali tqieset mill-Qorti bħala waħda inċidentali għat- talbiet imressqa ..." Fil-konsiderazzjonijiet tagħha fuq din il-kwistjoni l-ewwel Qorti straħet fuq is-sentenza ta' din il-Qorti fl-ismijiet Dr. Frank Hansford v. Dr Josella Ryabova et fejn ingħad kif ġej: "33. … Illum il-ġurnata huwa aċċettat illi għalkemm f'att li bih tinbeda kawża jsiru riferenzi għall-ksur ta' jeddijiet fundamentali, u għalkemm il-Qorti trid tħares id-drittijiet kollha magħduda dawk li jħarsu d-drittijiet fundamentali, xorta waħda tgħid li proċeduri li jinbdew quddiemha għandhom jitqiesu li huma proċeduri istitwiti taħt il-liġi ordinarja u mhux taħt il-proċedura li tirregola kawżi dwar drittijiet fundamentali tal- bniedem. Jingħad ukoll li azzjoni għal stħarriġ ġudizzjarju ma għandhiex tieħu l-post u lanqas titqies bħallikieku kienet azzjoni kostituzzjonali (jew konvenzjonali). Minbarra dan, ir-rimedju li jista' Ċiv. jingħata f'kawża kostituzzjonali jidher li jkun usa' minn dak li jista' jingħata lir-rikorrenti f'kawża bħal din, jiġifieri dik ta' stħarriġ ġudizzjarju;' "34. Illi … il-Qrati wrew li huma disposti li jikkonsidraw ilmenti relatati mad-drittijiet fundamentali f'każ fejn m'hemmx rimedju ieħor. Is-setgħat li l-liġi tagħti lill-Qrati f'azzjonijiet bħal din iridu jitwettqu fil-parametri preċiżi li tistabilixxi l-liġi speċjali. Min-naħa l-oħra, fejn din il-Qorti tissejjaħ biex twettaq is-setgħa tagħha li tistħarreġ għemil ta' xi Awtorita` pubblika, u x'aktarx minħabba li dan l-istħarriġ huwa r-rimedju waħdieni li jingħata lil min iħossu mġarrab b'dak l-għemil, din għandha twettaqha safejn possibbli u safejn il-liġi ma teskludihiex milli tindaħal, u għandha tagħti lill-esklużjoni tifsira mill-idjaq kontra li terħi milli twettaq is-setgħat tagħha" L-appellanti jilmentaw li l-proċeduri odjerni bdew bħala kawża fejn kien qiegħed jintalab stħarriġ ta' egħmil amministrattiv (għalkemm wara s-soċjeta` attriċi vverbalizzat li l-kawża hija waħda sui generis) u għalhekk l-ewwel Qorti ġiet vestita biss b'ġurisdizzjoni ordinarja b'dan illi ma kellhiex il-kompetenza tistħarreġ il-meritu mill-ottika ta' allegat ksur ta' drittijiet fundamentali. Isostnu inoltre li s-soċjeta` attriċi fl-ebda waqt ma ddikjarat a bażi ta' liema disposizzjoni tal-liġi ibbażat il-kawża, u jekk din saret a tenur tal-artikolu 32 tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta xorta hemm diversi limitazzjonijiet. Hekk kif diġa` ingħad, fl-udjenza tal-4 ta' Novembru 2009,7 possibilment minħabba l-eċċezzjoni ta' dekadenza mogħtija mill-intimati, is-soċjeta` attriċi ddikjarat li safejn l-azzjoni saret skont l-Artikolu 469A tal-Kap. 12, qed tirrinunzja għaliha. Madanakollu, żammet ferm it-talbiet l-oħra tagħha u b'referenza għar-raba' talba tagħha u dawk sussegwenti għaliha ddikjarat li l-azzjoni minnha proposta hija waħda mibnija fuq Ċiv. aspettattiva leġittima. Prim'Awla tal-Qorti Ċivili: It-talbiet li s-soċjeta` attriċi nsistiet dwarhom huma sabiex il- Tiddikjara … illi, indipendentement mill-kwistjoni jekk dan l-aġir amministrattiv jikkwalifikax bħala tali fit-termini tal-artikolu 469A tal- Kap.12 tal-Liġijiet ta' Malta, id-deċiżjoni meħuda minnkom intimati – kif konkretizzata bil-pubblikazzjoni tal-Pjan Lokali għal Għawdex f' Lulju 2006 – illi tirrifjutaw illi tirreintegraw l-art fuq deskritta bħala art żviluppabbli u fabbrikabbli qegħda llegalment u kontra lil-liġi ċċaħħad lill-esponenti minn dritt vestit illi hija kienet tgawdi sa dakinhar illi jkollha l-art tagħha kunsidrata bħala art fabbrikabbli u żviluppabbli għall-finijiet u effetti kollha tal-liġi; "5. Tiddikjara illi għar-raġunijiet fuq premessi, intom irrendejtu ruħkom passibbli għal talba da parti tal-esponenti għar-riżarċiment tad- danni kollha sofferti minnha per konsegwenza ta' tali deċiżjoni; "6. Tikkundannakom jew min minnkom għall-ħlas u riżarċiment ta' dawn id-danni kif likwidati." Sussegwentement, b'nota ppreżentata fit-22 ta' Marzu 2010,8 l- attriċi ddikjarat li qed tibbaża l-azzjoni tagħha fuq aspettattiva leġittima u qalet hekk: "Hija tissottometti li iva l-organu leġislattiv tal-Istat għandu iva d-dritt illi jilleġiżla fl-interess komuni, imma jekk per konsegwenza ta' tali leġislazzjoni individwu partikolari jiġi żvestit minn drittijiet tiegħu, jew isofri danni attribwibbli għal dik il-leġislazzjoni, is-soċjeta` in ġenerali għandha tikkumpensa lil tali ndividwu għat-telf illi huwa jsofru sabiex jiġi avvanzat il-bene komuni. "Din l-azzjoni odjerna ma hix regolata mill-artikolu 469A tal-Kap 12 iżda hija azzjoni sui generis. Ċiv. "L-azzjoni taħt l-artikolu 469A jirregola biss l-istħarriġ ġudizzjarju ta' atti amministrattivi. Iżda kif spjegaw l-intimati l-mertu ta' din il-kawża ma hix att amministrattiv iżda att leġislattiv." Kien biss fis-sottomissjonijiet finali li l-appellanti ilmentaw dwar il- fatt li l-kawża tal-lum ma saritx skont l-Artikolu 46(1) tal-Kostituzzjoni ta' Malta u lanqas ma ġiet istitwita a bażi tal-proċedura skont l-Artikolu 4(1) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropeja. Għalhekk isostnu li l-ewwel Qorti kienet nieqsa mill-kompetenza li tistħarreġ il-meritu tal-każ. Din il-Qorti ma taqbilx. Issir referenza għas-sentenza ta' din il- Qorti fl-ismijiet Michael Debono Limited et v. L-Awtorita` ta' Malta dwar l-Ambjent u Ippjanar et tas-27 ta' Mejju 2016: "Dwar is-"sede ordinarja tagħha" li jsemmi l-Avukat Ġenerali, kif tajjeb irrispondew is-soċjetajiet atturi fir-risposta tal-appell tagħhom, għandu jingħad li l-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili hija sede waħda, u għalkemm daħlet il-prassi li tinkiteb "Sede Kostituzzjonali" taħt ir-riferenza tal- Qorti, din ssir għal raġuni ta' pratiċità u ma hijiex għal kollox korretta. Il- Prim'Awla għandha fil-fatt il-kompetenza li tiddeċiedi kwistjonijiet ta' ksur ta' jedd fundamentali kemm taħt il-Kostituzzjoni kif ukoll taħt il- Konvenzjoni Ewropea." F'dik il-kawża kien ġie vverbalizzat li l-azzjoni kienet waħda ta' stħarriġ ġudizzjarju ta' egħmil amministrattiv abbinat ma' ksur ta' drittijiet Fil-kuntest tal-fatt li fl-imsemmija proċeduri l-Prim'Awla tal- Qorti Ċivili sabet ksur tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja, din il-Qorti kienet għamlet is-segwenti kunsiderazzjonijiet: "Din il-Qorti ma tarax li tali dikjarazzjoni għandha tiġi kkonsidrata nulla anke jekk ma kienx hemm talba speċifika biex tippronunzja ruħha b'dan Ċiv. il-mod. Fil-fatt, li kieku saret talba speċifika l-kawża kien ikollha tinbeda b'rikors kostituzzjonali u mhux b'rikors maħluf kif fil-fatt ġara. Effettivament, l-indaġni dwar drittijiet fundamentali tqieset mill-ewwel Qorti bħala waħda inċidentali li kellha tqisha bis-saħħa tal-Artikolu 4(3) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea a contrario sensu. Wara kollox, il- proviso għall-art. 34 tal-Kap. 12 jipprovdi espressament għall- possibilità li jiġu diskussi u deċiżi punti ta' liġi dwar drittijiet fondamentali meta ma tkunx intalbet deċiżjoni dwar hekk. Anke jekk dehrilha li dan il-ksur fil-konfront tas-soċjetajiet atturi ma kellux iwassal għan-nullita` tad-deċiżjoni tal-MEPA (kif mitlub fl-ewwel talba) din il-Qorti ma tarax għaliex ma kellhiex tagħmel id-dikjarazzjoni li għamlet ladarba kien parti mill-kompitu tagħha u marbut indirettament mal-ewwel talba." Huwa minnu li f'dan il-każ, wara li s-soċjeta` attriċi ċediet l-ewwel tlett talbiet tagħha, fil-meritu l-kwistjoni baqgħet l-aspettattiva leġittima marbuta mal-premessa numru 15, ossija, l-allegata privazzjoni tal- proprjeta` tal-attriċi bi ksur tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem taħt il- Kostituzzjoni kif ukoll il-Konvenzjoni Ewropeja dwar id-Drittijiet tal- Madanakollu, kemm il-Kostituzzjoni kif ukoll il-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta jagħtu l-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili l-vires li tisma' u tiddeċiedi dwar dan. Dan l-aggravju hu għalhekk miċħud. Il-meritu. It-tielet aggravju tal-appellanti u l-aggravju tas-soċjeta` attriċi fl- appell inċidentali tagħha huma dwar dik il-parti tas-sentenza li biha ġew deċiżi r-raba' u l-ħames talbiet tal-attriċi. Ċiv. Il-Prim Ministru u l-Ministru inkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali jikkontendu li l-ewwel Qorti kienet skorretta meta ddeċidiet illi s- soċjeta` appellanti kellha aspettattiva leġittima li tiżviluppa l-art li fuqha kienu nħarġu l-permessi. Jisħqu li fejn hemm bini kopert bil-permessi relattivi ma ntlaqatx mir-reviżjoni tal-pjan ta' struttura. Iżda l-permessi li bbażat ruħha fuqhom l-ewwel Qorti biex waslet għad-deċiżjoni tagħha kienu permessi maħruġa fl-1985 għal sena waħda biss. skadew, ma baqgħet l-ebda distinzjoni bejn l-art li għaliha kienu jirreferu u l-art rimanenti. Għalhekk, meta dik l-art ġiet skedata bħala ODZ, kienet kollha fl-istess keffa, ċioe`, ma kellhiex permessi ta' żvilupp. Jinsistu għalhekk li s-soċjeta` appellanti ma seta' kellha l-ebda dritt kweżit jew aspettattiva leġittima. Inoltre, fl-1989 kienu ħarġu t-temporary provision schemes u safejn jikkonċerna l-art mertu ta' dan il-każ, il-linja ta' demarkazzjoni taż-żona ta' żvilupp baqgħet bejn wieħed u ieħor ugwali għal dik adottata mill-pjan lokali tal-2006. Isegwi għalhekk li kull aspettativa leġittima li s-soċjeta` appellata seta' kellha meta kellha l- permessi ta' żvilupp fis-seħħ, spiċċat meta l-istess permessi skadew mingħajr ma kien sar l-iżvilupp hemm approvat. Min-naħa l-oħra s-soċjeta` attriċi tilmenta li l-ewwel Qorti kienet skorretta kemm fl-interpretazzjoni li hija tat lill-prinċipji li joħorġu mis- sentenza ta' Michael Debono Limited et v. Awtorita` ta' Malta dwar l- Ċiv. Ambjent u l-Ippjanar et kif ukoll tal-prinċipji li jirregolaw l-aspettattivi leġittimi li jitnisslu mill-fatt li l-art tal-esponenti kienet oriġinarjament taqa' within development zone u għalhekk il-konklużjonijiet tagħha dwar l- eżistenza o meno ta' dritt għall-kumpens minħabba l-esklużjoni definittiva ta' dik l-art mill-iżvilupp huma ukoll skorretti. Hija tissottometti li ladarba dakinhar tal-akkwist tagħha, l-art imberfla bil-blu fuq il-pjanta a fol. kienet taqa' f'żona ta' żvilupp u għalhekk kienet fabrikabbli, meta kważi għoxrin sena wara l-Istat Malti ddeċieda b'mod definittiv li joħroġ dik l-art minn żona ta' żvilupp mingħajr ma pprospetta l-ebda forma ta' kumpens fil-konfront tagħha minħabba l-iżvalutar tal-istess, seħħet leżjoni tad- drittijiet u aspettattivi leġittimi tagħha fir-rigward ta' dik l-art. Tinsisti li l- fatt innifsu li fuq partijiet minn dik l-art kienu għadhom ma nħarġux permessi tal-bini ma jiswiex sabiex jeskludi lil sid dik l-art mid-dritt li jiġi kkumpensat għad-danni li jsofri. L-ewwel Qorti osservat: "Illi f'din il-kawża, ġie ppruvat li fuq l-art ta' Emvic li bis-saħħa tal-Pjan Lokali ġiet klassifikata li taqa' 'l barra miż-żona ta' żvilupp, kienu laħqu nħarġu tliet (3) permessi mill-Awtorita` responsabbli mill- ħruġ tal-permessi ta' dak iż-żmien, iżda bini ma ttellax. Jirriżulta wkoll li l-art miksuba minn Emvic hija ferm akbar minn hekk u mifruxa saħansitra san-naħa l-oħra ta' Triq il-Qbajjar ġewwa f'Marsalforn, kif joħroġ ċar mill-pjanti li ġew eżebiti mill-kumpanija attriċi stess; "Illi filwaqt li huwa minnu li l-binjiet li tagħhom inħareġ permess (li l-ebda wieħed minnhom ma kien inħareġ fuq isem Emvic) ma ġewx żviluppati, jibqa' l-fatt li meta ngħata permess għal żvilupp mill-Awtorita` responsabbi mill-ħruġ tal-permessi ta' dak iż-żmien, Emvic kellha 'aspettattiva leġittima' fuq dik il-parti tal-art koperta bil-permess, u l- Ministru responsabbli mill-iżvilupp ma setax b'daqqa ta' pinna jneħħi Ċiv. dan il-jedd bla ma jinħalqu konsegwenzi legali f'għemil bħal dak. Naturalment, seta' kien hemm raġunijiet tajba biex ittieħdet deċiżjoni bħal din, imma l-effetti patrimonjali mġarrba minn Emvic ma kinux effetti mistħajla. Madanakollu, din il-Qorti tiċċara li fuq dik il-parti tagħha li ma lanqas għandha ebda nħarġux permessi, Emvic ma kellha u 'aspettattiva legittima' favur tagħha, ukoll jekk meta xtrat l-art kienet "fabrikabbli" jew safejn seta' jingħad li kienet hekk. It-tismija waħedha f'kuntratt li art miksuba hija fabrikabbli (bla ma jkun hemm Awtorita` legali li turi d-destinazzjoni ta' art bħal dik) ma joħloqx il-jedd li min ikun sidha jista' jibniha. Dan jingħad aktar u aktar fid-dawl ta' leġislazzjoni li tkun tirregola x'jista' jsir minn art u l-konsiderazzjonijiet ambjentali marbuta ma' liġi bħal dik. B'hekk jintlaħaq il-bilanċ mistenni bejn l- interess ġenerali tal-komunità u dak tal-privat;" Fil-pubblikazzjoni tal-Qorti Ewropeja għad-Drittijiet tal-Bniedem on Human Rights9 jingħad is-segwenti: dwar l-Ambjent u l-Ippjanar et deċiż fis-27 ta' Mejju 2016, li l-ewwel Qorti għamlet referenza għalih, din il-Qorti qalet: "Fil-kaz Frinjs (imsemmi supra) art agrikola saret żviluppabbli fl-1952 imbagħad reġgħet ġiet klassifikata bħala agrikola fl-1997 (u mill-1973 kien diġa ċar li l-awtoritajiet kienu se jirrevedu d-destinazzjoni tal-art). Il-Qorti Ewropea irriteniet li kienet deċiżjoni u riskju tal-applikanti li ma bnewx meta setgħu u għalhekk il-bdil fid-destinazzjoni tal- art mingħajr kumpens ma kinitx miżura sproporzjonata. Din il- Qorti taqbel mal-ewwel Qorti li l-każ in kwistjoni, fejn diġa hemm 9 Verżjoni aġġornata sat-30 ta' April 2020 Ċiv. fabbrika mibnijia in segwitu għal permess ta' żvilupp, hija ferm differenti. … "Is-soċjetajiet atturi jilmentaw li għalkemm jaqblu mas-sejbien li ġew vjolati d-drittijiet fundamentali, tali vjolazzjoni mhix limitata għall- fabbrika iżda testendi għall-art adjaċenti għall-fabbrika li minn dejjem kienet parti integrali mill-fabbrika. … … "fejn is-soċjetajiet għażlu li jagħmlu l-"puntini" fil-parti ċitata minnhom, kien hemm osservazzjoni tal-ewwel Qorti li tgħid hekk: "F'dan ir-rigward ma ngħatatx prova li meta ħareġ il-pjan lokali kien diġa jeżisti permess ta' żvilupp fuq l-art mhux żviluppata". L-ewwel Qorti ukoll kienet qalet illi "MDL għandha aspettattiva leġittima li fil-futur f'dik il-parti tal-art fejn inbniet il-fabbrika, ikun jista' jsir żvilupp skont il-policies li japplikaw għal Outside Development Zones". "Dan jindika li meta l-ewwel Qorti iddikjarat li l-inklużjoni tal-"proprjeta" fi strategic open gap jammonta għal ksur tad-dritt ta' proprjeta` hija kienet qiegħda tirreferi għall-parti mibnija skont il-permess tal-1971. "Fil-fehma ta' din il-Qorti fir-rigward tal-kumplament tal-art ma jistax jingħad li l-inklużjoni fl-istrategic open gap tikkostitwixxi ksur tad-dritt tal-proprjeta`. L-"aspettattiva leġittima" ovvjament hija marbuta mal-parti mibnija skont il-permess tal-1971 u mhux mal-kumplament tal-art." (enfasi tal-Qorti) Fil-każ ta' Frijns v. The Netherlands,10 il-Qorti Ewropeja għamlet is-segwenti evalwazzjoni: 10 Application Number 11838/06, deċiż fit-13 ta' Novembru 2008 Ċiv. Fil-każ in diżamina, jirriżulta li:- Bejn is-sena 1979 u s-sena 1980 is-soċjeta` attriċi akkwistat medda mdaqqsa ta' art ġewwa Il-Fgura, fil-limiti taż-Żebbuġ, Għawdex. Fl-affidavit tiegħu, id-direttur tas-soċjeta` attriċi jgħid li dak iż- żmien il-parti tal-istess art immarkata bil-blu fil-pjanta a fol. fabbrikabbli.11 Dan kien konfermat minn Ivor Roe, uffiċjal tal- Awtorita` tal-Ippjanar, li jgħid li l-parti indikata bil-blu konfinata bit-toroq Ċiv. kienet indikata fiż-żona ta' żvilupp fis-snin 70.12 L-istess xhud ikkonferma wkoll li fis-snin tmenin ġiet approvata triq li tgħaddi minn fuq parti minnha Ta' rilevanza wkoll ix-xhieda ta' Mark Cini, ukoll uffiċjal tal- 236 et seq. tal-proċess). Xehed li minn riċerka li għamel irriżultalu li parti mill-art tas-soċjeta` attriċi kienet ġiet approvata bħala development zone b'minuta 22 datata 8 ta' Ġunju 197014 hekk kif Iżda din l-iskema ġiet revokata fl-1983 bid-dħul fis-seħħ tal-Building Development Area Act. baqa' jispetta lill-Ministru kkonċernat sabiex jistabbilixxi u japprova l-linji tat-toroq mal-building line. Fir-rigward tal-porzjon art mertu ta' dawn il- proċeduri, dan effettivament sar fl-198615 hekk kif tidher fil-pjanta 'Dok Fil-frattemp fuq parti mill-istess art, bejn is-snin 1984 u 1987, is-soċjeta` attriċi applikat u ngħatat diversi permessi għal żvilupp mill-entita` responsabbli mill-ħruġ tal-permessi ta' dak iż-żmien, jiġifieri il- Planning Area Permits Bord16 u effettivament bniet ukoll xi blokki ta' Ċiv. Sussegwentement, permezz tal-1988 dwar Permessi ta' Bini (Provvedimenti Temporanji), fir-rigward tal-art in kwistjoni, ħarġet l-iskema li tirriżulta minn 'Dok MC4' a fol. Il-parti tat-tarf immarkata bil-kannella hija dik il-parti li kienet żviluppata;18 F'Mejju tal-2006 inħareġ għall-konsultazzjoni l-Pjan Lokali għar-Razzjonaliżżazzjoni tal-konfini għall-Iżvilupp.19 Ftit taż-żmien wara, il-Pjan Lokali ta' Għawdex ġie finalizzat wara li kien approvat mill-Kabinett tal-Ministri u eventwalment b'riżoluzzjoni tal-Kamra tar-Rappreżentanti.20 Dan il-pjan lokali għamel korrezzjoni, hekk kif jirriżulta f''Dok MC5' a fol. 235, sabiex dik iż-żona ta' żvilupp tiġi mdawwra bit-toroq dawra mejt. Għall-kumplament, minkejja li s-soċjeta` attriċi talbet bosta drabi li l-bqija tal-art titqies mill-ġdid bħala art li taqa' f'żona ta' żvilupp,21 l-art rimanenti appartenenti lilha baqgħet barra miż-żona fl-iżvilupp. Isegwi minn dan li l-parti l-kbira tal-art oġġett tal-kawża, bid-dħul fis-seħħ tal-Building Development Areas Act (Att 1 tal-1983), l-art kienet taqa' barra l-Area għall-Iżvilupp tal-Bini. Skont l-Artikolu 13 ta' dak l-Att: 18 Att 10 tal-1988, fol. 213 u fol. 172 – 181 għalkemm il-Perit Arkitett Francis Mc Carthy xehed li l-proċess ta' konsultazzjoni pubblika beda fl-2002, ara fol. Ċiv. "Minkejja l-għoti ta' xi permezz jew awtorita' taħt xi liġi oħra, b'effett mill- bidu fis-seħħ ta' dan l-Att, ebda persuna ma tista' tibni bini ġdid fuq xi ar f'Malta li ma tkunx dikjarata bħala Area għall-Iżvilupp tal-Bini skond l- artikolu 3 ta' dan l-Att". Ma saret l-ebda prova li l-art oġġett tal-kawża kienet wara d-dħul fis-seħħ tal-Att I tal-1983 ġiet dikjarata bħala Area għall-Iżvilupp tal-Bini. Mela hu ovvju li fuqha ma setax isir żvilupp sakemm il-Ministru kkonċernat ma jawtorizzax li jinbena bini barra Area għall-Iżvilupp tal- Madanakollu, bħala stat ta' fatt, fuq l-istess art (illum ODZ) matul is-snin tmenin kienu nħarġu tliet permessi ta' żvilupp f'partijiet minnha Il-Pjan Lokali għal Għawdex tal-2006 sostanzjalment ikkonferma l-linja ta' demarkazzjoni taż-żona tal-iżvilupp a tenur tal-Att tal-1988 dwar Permessi ta' Bini (Provvedimenti Temporanji), għajr li saret korrezzjoni sabiex tinkludi triq madwar il-binja li kienet tinsab fit-tarf taż-żona ta' żvilupp. Rigward dik il-parti tal-art proprjeta` tal-kumpanija attriċi li fuqha qatt ma kien hemm talba jew permess għall-bini, ma jistax jingħad li l- attriċi seta' kellha aspettattiva leġittima li tiżviluppa l-istess. L-attriċi ma tat l-ebda prova li wara d-dħul fis-seħħ tal-Att I tal-1983 l-art kollha li Ċiv. dwarha hemm il-kwistjoni, kienet iddaħħlet fl-Area għall-Iżvilupp tal-Bini. Bil-kawża li pproponiet l-attriċi qiegħda tikkontesta dak li sar wara d-dħul fis-seħħ tal-Att X tal-1988 (l-Att dwar Permessi ta' Bini (Provvedimenti Temporanji)) u mhux dak li ġara bl-Att I tal-1983. L-Att X tal-1988 ta definizzjoni tal-kliem 'Area Żviluppata' u dan kien jinkludi "… dawk l-arei li wara li daħal fis-seħħ l-imsemmi Att tal-1983 dwar Arei għall-Iżvilupp tal-Bini, kienu skond dak l-Att dikjarati u approvati bħala Arei għall- Iżvilupp tal-Bini". Prova li l-attriċi m'għamlitx fir-rigward tal-art oġġett tal- Il-fatt waħdu li nħarġu tliet permessi ta' żvilupp fuq parti żgħira ta' din l-art ma jfissirx li b'daqshekk l-art kollha ddaħħlet f'area għall-iżvilupp. F'sentenza mogħtija minn din il-Qorti fl-ismijiet George Schembri Cachia v. L-Awtorita` ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar et fit-13 ta' April, 2018 intqal:- Il-kuncett ta' aspettattivi legittimi fil-qafas tal-protezzjoni tal-Artikolu 1 gie espressament trattat fil-kaz ta' Saghinadze and others v. Georgia fejn gie ritenut:- Inoltre, fil-kaz Dakov v. Greece, il-Qorti osservat illi:- Ċiv. Din il-Qorti zzid in propositu illi t-tifsira ta' possediment ma tistax tiggebbed biex tkopri pretensjoni li mhijiex gustifikabbli, u jekk allura l- pretensjoni ma hijiex kapaci li tigi realizzata ma jistax jinghad li hemm aspettattiva legittima." Dan apparti l-konsiderazzjoni l-oħra li kif qalet il-QEDB fis- sentenza Sporrong and Lonnroth v Sweden tat-23 ta' Settembru 1982 Wieħed irid jiftakar li meta tqis iċ-ċokon ta' Għawdex, hu essenzjali li l-Istat ikollu a wide margin of appreciation meta jiġi sabiex ifassal u jimplementa policies li għandhom x'jaqsmu ma' żvilupp. kien tajjeb fis-snin sebgħin ma jfissirx li baqa' tajjeb fis-snin ta' wara. Applikati l-istess konsiderazzjonijiet għall-każ in eżami, din il-Qorti hi tal-fehma li l-appell inċidentali tal-attriċi ma jistax jintlaqa'. Imiss issa li jitqies it-tielet aggravju tal-appell tal-Prim' Ministru u Ministru inkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali fis-sens illi l-ewwel Qorti ma kellhiex tilqa' r-raba' u l-ħames talbiet attriċi lanqas fir-rigward ta' dik Ċiv. koperta b'permessi ta' bini. Dwar il-permessi maħruġa fuq dik il-porzjon art, Mark Camoin in rappreżentanza tal-Awtorita`, ikkonferma illi:- "żewġ permessi issa llum, jien irreferejt għal tnejn jew tlieta fl- ewwel xhieda tiegħi, dawk huma fil-parti eskluża" 162 hemm site plan li ppreżenta Emidio Falzon Kirby għan- nom tal-attriċi fejn hemm indikati siti li fuqhom ħarġu tliet permessi ta' bini 'fil-perjodu mmedjatament qabel ma kienu ħarġu t-Temporary Provisions Schemes tal-1988' hekk kif ikkonfermat mill-Perit Saviour Demarco li pplottja l-istess.22 Il-permessi huma:- PB3093/84/1540/83 inħareġ fil-21 ta' Awwissu 1987 għall- nħareġ f'isem Joseph Harvey. PB2099/85/1085/84 inħareġ fl-14 ta' Ġunju 1985 għall- Ċiv. alignment'24 Permess li nħareġ f'isem George Curmi Fava. PB2100/85/1081/84 inħareġ fl-14 ta' Ġunju 1985 għall- alignment'.25 Permess li nħareġ f'isem Victor Bugeja Gauci. l-ebda spjegazzjoni għalfejn applikazzjonijiet saru f'isem terzi, u x'konnessjoni jista' għandhom mal- kumpanija attriċi. M'hemmx prova li dawk il-persuni kienu diretturi jew azzjonisti tal-kumpanija jew li kellhom xi konnessjoni magħha. Il-Perit Saviour Demarco xehed:- "… l-kumpanija kienet applikat għal, u ottjeniet, permessi għal żvilupp fuq din l-art, u saħansitra bniet diversi blokki ta' appartamenti fuq din l- art. Hawnhekk nagħmel referenza għal dawn il-permessi: PB2099/85; PB1081/84; PB4332/86; PB4331/86; PB4789/87 u PB4784/87. "Oltre dawn il-klijent għamel riferenza għal żewġ permessi oħra bin- numri PB4346/86; PB4790/87; iżda jiena sa issa ma rnexxilix nirrintraċċja dawn il-permessi. "Barra dawn hemm ukoll is-segwenti permessi li jirreferu għal partijiet mill-art in kwistjoni: "PB436/87/1541/83; PB2303/87/2771/86 u ta' dawn qed neżebixxi kopja mmarkata bħala Dokument SM1 u SM2 rispettivament. Peress li għandi fil-pussess tiegħi biss l-ewwel paġna minn kull permess, ma Ċiv. stajtx nindika bi preċiżjoni s-sit kopert b'dawn il-permessi fuq il-pjanta li ser insemmi iktar 'l isfel, iżda l-klijenti assigurawni li dawn il-permessi jirreferi għal porzjonijiet minn din l-art." Dawn iż-żewġ permessi ulterjuri, eżebiti bħala Dok SM126 u Dok SM227 inħarġu fit-3 ta' Frar 1987 u fl-1 ta' Mejju 1987 iżda peress li l-perit tas-soċjeta` attriċi ma kienx f'pożizzjoni jidentifika s-sit speċifiku li għalihom jirreferu, din il-prova hija inkonklussiva u għalhekk ma tistax tiġi kkunsidrata. Din il-Qorti qiegħda għalhekk tifhem li l-Ewwel Qorti laqgħet in parte ir-raba' u l-ħames talbiet attriċi abbażi tal-PB3093/84/1540/83, PB2099/85/1085/84, PB2100/85/1081/84 ipplottjati fuq il-pjanta a fol. mill-Perit Saviour Demarco. Dwar l-istess, f'ittra datata 17 ta' Ġunju 2006 is-soċjeta` attriċi tgħid li: 'fuq in-naħa tal-punent jeżistu żewġ korpi ta' flats illi huma koperti bil- permessi (PB1540/83; PB2100/85/1081/84 u diversi oħrajn).'28 Ta' rilevanza hi wkoll ix-xhieda ta' Mark Camoin tad-29 ta' Jannar 201329 li jgħid:- "naf li nbnew żewġ binjiet f'din iż-żona li tifred, jew qabel ma tkun dieħel lejn il-bajja tal-Qbajjar, u jien naf li kont għamilt riċerka fuq dawn iż- żewġ binjiet, huma żewġ block ta' flats illi llum għadhom fi stat ta' shell form u kont sibt li f' dik iż-żona kienu nħarġu xi permessi. Il-permessi li jien kont sibt kienu PB1540/1983, li l-aħħar tiġdid tiegħu nħareġ fil-21 ta' Awissu tan-1987, dan kien permess maħruġ lil Joseph Harvey u s-sit Ċiv. kien kważi fil-kantuniera li minn St Mary Street tkun taqbad il-bajja tal- Qbajjar. Kien hemm ukoll żewġ permessi oħra wieħed PB1081/1984, permess maħruġ fl-14 ta' Ġunju 1985 u permess ieħor PB1085/1984, permess ukoll maħruġ fl-14 ta' Ġunju 1985.'30 Permessi li ma jirriżultax li huma indikati fis-site plan a fol. ippreżentat l-istess soċjeta` attriċi. Il-Qorti tirreferi wkoll għall-fatt li t-tliet permessi fuq imsemmija inħarġu a bażi tal-artikolu 14 tal-Building Development Act, 1988. Hekk hemm dikjarat f'kull wieħed minnhom. Skond l-Artikolu 13 ta' dik il-liġi:- "Minkejja l-għoti ta' xi permess jew awtorita' taħt xi liġi oħra, b'effett mill- bidu fis-seħħ ta' dan l-Att, ebda persuna ma tista' tibni bini ġdid fuq xi art f'Malta li ma tkunx dikjarata bħala Area għall-Iżvilupp tal-Bini skond l- artikolu 3 ta' dan l-Att." L-attriċi ma ressqet l-ebda prova li l-art in kwistjoni kienet Fil-fatt it-tliet permessi li nħarġu u li tant saret enfażi fuqhom, inħarġu a bażi tal-artikolu 14 tal-Att I tal-1983. id-disposizzjoni kienet tagħti l-opportunita` lill-Ministru responsabbli għax-xogħlijiet li jagħti permess għall-bini f'art li taqa' barra l-Area għall- Iżvilupp tal-Bini, għal xi waħda mir-raġunijiet li jissemmew fl-istess disposizzjoni. Pero` f'dan il-każ m'hemmx prova dwar x'kienet ir-raġuni li wasslet sabiex jinħarġu dawk it-tliet permessi, u l-Qorti m'hijiex ser toqgħod tispekula. Ċiv. Rilevanti hu imbagħad l-Att X tal-1988, li daħal fis-seħħ fis-6 ta' Ġunju 1988 (Avviż Legali 52 ta' dik is-sena bl-eċċezzjoni ta' artikolu 10), Kull permess mogħti qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan I-Att u li jkun għadu fis-seħħ minnufih qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan I-Att, għandu minkejja kull ħaga li tinsab f'dan I-Att, jibqa' fis-seħħ wara I-bidu fis- seħħ ta' dan l-Att, u għandu jkun jista' jiġġedded u jkompli jkun regolat b'dawk il-liġijiet li kienu fis-seħħ qabel il-bidu fis-seħħ ta' dan I-Att." Il-permess ta' żvilupp bir-referenza PB3093/84/1540/83 baqa' għalhekk fis-seħħ ukoll wara d-dħul fis-seħħ tal-Att X tal-1988. F'dan ir- rigward l-Awtorita` tal-Ippjanar qalet illi a tenur tal-artikolu 18(3A) tal-Kap. 356, ir-reviżjoni tal-pjan ta' struttura ma jolqotx b'mod negattiv permessi għal żvilupp maħruġa qabel id-data tal-bidu fis-seħħ tar-reviżjoni in kwistjoni. Tgħid illi 'il-bini kollu, validament kopert bil-permessi relattivi, li kien ġja eżistenti fuq l-art in kwistjoni qabel ir-reviżjoni tal-Pjan ta' Struttura bl-ebda mod ma ġie ppreġudikat bid-desinjazzjoni tal-art bħala In effetti s-soċjeta` rikorrenti għandha kull fakulta` illi tibqa' tgawdi minn kull żvilupp, kopert bil-permess, illi jinsab mibni fuq l-art in kwistjoni, u dan irrispettivament miż-zoning attwali tas- Ċiv. Iżda wkoll l-iżvilupp għall-permess PB3093/84/1540/83 ma sarx, l-attriċi ma għandha l-ebda legitimate expectation peress li l-istess permess kien għadu validu bis-saħħa tal-Att X tal-1988, għalkemm eventwalment s-sit relattiv ġie klassifikat bħala Għalhekk, jekk min ingħata l-iżvilupp għażel li ma jiżviluppax l-art skond il-permess ta' żvilupp jew li jġedded il- permess ta' żvilupp, dak jammonta għal għażla libera tal-persuna ikkonċernata u l-attriċi m'għandhiex jedd tilmenta. Fir-rigward tal-permess PB3093/84/1540/83, din il-Qorti hija għalhekk tal-fehma li l-ewwel Qorti ma kellhiex tikkonkludi li, '… meta l- Prim' Ministru u l-Ministru mħarrek naqsu li jirreintegraw l-art koperta bl- imsemmi permess tal-bini bħala art żviluppabbli u fabrikabbli ċaħdu dritt li l-kumpanija attriċi kienet tgawdi sa dakinhar illi jkollha l-art koperta bil- permess kunsidrata bħala art fabbrikabbli u żviluppabbli għall-finijet u effetti kollha tal-liġi'. Kull ma kellha tagħmel is-soċjeta` attriċi kien li tieħu ħsieb li ġġedded il-permess ta' żvilupp. Dwar iż-żewġ permessi maħruġa fl-14 ta' Ġunju 1985, ossija PB2099/85/1085/84, PB2100/85/1081/84 ma jirriżultax li l-iżvilupp sar. Għallinqas dan a bażi ta' dak li jirriżulta mill-aerial photo a fol. Ċiv. Dawk il-permessi ta' żvilupp skadew wara sena u għalhekk ma kinux għadhom fis-seħħ meta snin ferm wara l-art in kwistjoni u l-artijiet ta' madwar ġew klassifikati bħala outside development zone. Evidentement, bil-ħruġ tal-permessi ta' żvilupp kien ifisser li fuq dawk iż- żewġ siti seta' jsir żvilupp, għalkemm kienu jaqgħu barra l-Building Pero` il-fatt waħdu li mill-14 ta' Ġunju 1985 kien hemm żewġ permessi ta' żvilupp li skadew u ma ġewx imġedda qabel daħal fis-seħħ l-Att X tal-1988, ma jistax jingħad li taw aspettattiva leġittima lill-attriċi. Fiż-żmien rilevanti, ċioe` meta daħal fis-seħħ l-imsemmi Att (25 ta' Marzu 1988) ma kienx hemm permessi ta' żvilupp fuq dawk iż-żewġ porzjonijiet art li fuqhom inħareġ il-permess ta' żvilupp u l-art kienet barra l-Area għall-Iżvilupp tal-Bini. Dan apparti li l-permessi ta' żvilupp ma nħarġux f'isem l-attriċi iżda f'isem terzi. Kien ċar li l-permess ta' żvilupp kien ħareġ għall-perjodu ta' sena. Il-fatt li min ingħata l-permess ta' żvilupp ħalla l- permess ta' żvilupp jiskadi mingħajr ma sar żvilupp jew ġie mġedded, mhu tort ta' ħadd ħlief tiegħu. Għalkemm fuq parti mill-art kienu nħarġu żewġ permessi ta' żvilupp, ma kien hemm l-ebda garanzija li fil-futur ser jerġa' jinħareġ permess ta' żvilupp. Kien ikun differenti li kieku per eżempju kien hemm permess ta' żvilupp u dan tneħħa. Bil-mod kif argumentat l-attriċi jkun ifisser li l-awtoritajiet ma jistgħu qatt ibiddlu l- Ċiv. Dak li sar kien evidentement maħsub sabiex jipproteġi l-ambjent, li għandu jiġi protett għalina u l-ġenerazzjonijiet tal-futur. L-attriċi kienet taf li l-art kienet taqa' barra l-area tal-art għall-iżvilupp taħt l-Att I tal-1983. Hu veru li ħarġu żewġ permessi favur terzi, iżda dawk skadew. darba kien hemm permess ta' żvilupp fuq parti mill-art, ma jagħtix lill- attriċi aspettattiva leġittima li jerġa' jinħareġ permess ta' żvilupp snin Dak li kien tajjeb fis-snin sebgħin u tmenin ma jfissirx li baqa' tajjeb fis-seklu ta' wara. Għaldaqstant għar-raġunijiet premessi, il-Qorti tiddisponi mill-appell prinċipali tal-konvenuti Prim Ministru u Ministru inkarigat mill-Ambjent u Affarijiet Rurali u mill-appell inċidentali tas-soċjeta` attriċi billi:- i. Ma tqisx iktar it-tieni aggravju tal-appellanti in kwantu jirreferi għall-Awtorita` tal-Ippjanar ġialadarba irrinunzjaw għat-tieni Ovvjament spejjeż tal-Awtorita' tal-Ippjanar huma a karigu Fil-meritu tilqa' l-appell tal-Prim'Ministru u Ministru inkarigat mill- Ambjent u Affarijiet Rurali u tvarja s-sentenza tal-ewwel Qorti tal-14 ta' Novembru 2019 fis-sens li tiċħad ir-raba' talba fl-intjier tagħha. Għall-kumplament tikkonferma s-sentenza tal-ewwel Qorti. Ċiv. Tiċħad l-appell inċidentali tas-soċjeta` attriċi. Salv għal dak li ngħad hawn fuq, spejjeż huma a karigu tal-attriċi. Mark De Cesare Prim Imħallef Giannino Ozen Tesi Pullicino Anastasi Anthony Stapley Pullicino Anastasi Deputat Reġistratur gr