Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Artiklu 37 u 39 tal-Kostituzzoni ta' Malta L-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protokoll tal-ECHR L-Artikolu 6 tal-ECHR Valutazzjoni Kumpens Pekunjarji u Morali Uzu u Pussess - Dominju Pubbliku - Xiri Assolut Artikoli 19-22 tal-Kap 88 tal-Ligijiet ta' Malta Seduta ta' nhar it-Tlieta, 30 ta' Ottubru 2018 Kawza Numru : 1 Rikors Kostituzzjonali Numru : 35/2013 LSO Andrew Chetcuti (ID724672M) u Philip Chetcuti (ID963638M) vs 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-Artijiet, tad-Djar u Rat ir-rikors tar-rikorrenti Andrew Chetcuti et datat 23 ta' April 2013 fejn Andrew Chetcuti ID 893544(M) iddikjara : - IIIi l-atturi huma proprjetarji tal-fondi 72, 73 u 74 Triq San Guzepp, L-Iklin (Dok XYZ 1 u Dok XYZ 2). Illi bejn l-1 ta Lulju 1972 u l-14 ta Novembru 1972 l-Gvern ta' Malta iddemolixxa l-istess proprjetajiet u gew rimpjazzati bi blokk konsistenti f'erba' sulari ta' residenza u garages sottoposti. Illi l-proprjeta` tal-esponenti giet milquta b'Dikjarazzjoni tal- Gvernatur Generali pubblikata fin-notifikazzjoni 884 tal- Gazzetta tal-Gvern tal-5 ta' Dicembru 1972 fejn iddikjara li qed jiehu I-proprjeta` b'titolu ta' "possession and use" kif jidher d-dokument XYZ 3. Fis-27 ta Jannar 1973 hargu erba' requisition orders fuq il- fondi 72/1, 72/2, 73 u 74 Triq San Guzeppu, L-Iklin bir- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ta' dikjarazzjoni referenzi 79395, 76541, 53689 u 15929. Illi sussegwentement, permezz tal- President ta' Malta tal-24 ta' Settembru 1991 li giet pubblikata fil-Gazzetta tal-Gvern tal-istess data, Avviz numru 669, il-Gvern iddikjara li qed jakkwista l-istess ta' dominju pubbliku u mhux b' proprjeta' b'titolu 'possession and use' (Dok XYZ 8). Inhareg ukoll ittra ufficjali ta' Avviz ghal Ftehim datat id-19 ta' Dicembru 1994 li kopja tieghu qieghed jigi anness bhala Dok XYZ 9. Illi permezz ta' sentenza tal-Bord tal-Arbitragg dwar l-Artijiet tas-16 ta' Gunju 2000, Rikors 1/1996 'Kummissarju tal- Artijiet vs Lilian Chetcuti, Philip Chetcuti u Andrew Chetcuti' il- Bord ikkonkluda illi I-istess proprjeta' ghandha tigi trasferita lill-Kummissarju tal-Artijiet b'titolu ta' dominju pubbliku versu kumpens relattiv ta' Lm69.65 fis-sena u dan b'effett mill-24 ta' Settembru 1991 u nhatar in-Nutar Vincent Incorvaja bhala Nutar tad-Dipartiment tal-Artijiet jew Nutar sostitwit tieghu sabiex jippublika l-att opportun. Illi dan il-kuntratt ghadu ma sarx sal-lum. Illi mill-1972 sal-lum l-esponenti ma rcevew ebda forma ta' kumpens minghand il-Gvern. Illi apparti dan, b'rizultat tal-premess l-esponenti gew imcahhda mill-pussess u tgawdija tal-istess imsemmija proprjeta`. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. il-prezz tal-proprjeta', kemm kieku ta' Settembru 2009 huwa vvaluta Illi permezz ta' stima rilaxxata mill-Perit Patrick Esinduy l-imsemmija tal-1 proprjetajiet 72, 73 u 74 Triq San Guzepp, L-Iklin versu l- valur ta' €295,000 liema stima giet ibbazata skont l-istat tal- proprjeta' kif kienet tissusisti qabel ma giet demolita pero' bil-valur tas-suq ta' Settembru 2009 (Dok XYZ 11). Illi ghalhekk huwa evidenti illi kwalsijasi kumpens li l-intimat bi hsiebu jew jista' joffri lill-esponenti a tenur tal-Kap. 88 tal- Ligijiet ta' Malta jkun wiehed efimeru u certament ma jirriflettix l-istess proprjeta' qieghda fl-istess kondizzjoni kif kienet qabel ma giet demolita kif ukoll jekk wiehed iqis l-istess proprjeta' fl- istat prezenti tal-lum. Illi l-esponenti m'ghandhom l-ebda rimedju kif jistghu jitolbu kumpens ghal xiri b'titolu assolut tal-istess proprjeta' versu l-prezz tas-suq u kwalsiasi rimedju li jista' jsir a tenur tad- dispozizzjonijiet tal-Artikolu 22 (11) (c) tal-Kap 88 ma jistax jigi meqjus bhala rimedju xieraq u ghalhekk apparti li qieghdin jigu mittiefsa d-drittijiet ta' proprjeta' taghhom kif sanciti fl-Artikolu 1, Protokol 1 tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet Fondamentali, qieghdin jigu anke mittiefsa d- drittijiet taghhom kif sanciti fl-Artikolu 6 kif wkoll l-Art 37 u 39 tal-Kostituzzjoni. Illi apparti dan l-esponenti jikkontendu illi tenut kont tal- imsemmija vjolazzjonijiet huma ghandhom dritt jinghataw kumpens xieraq li jirrifletti kemm il-hsara pekunjara kif ukoll 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. dik mhux pekunjara u dan a tenur tal-Artikolu 14 tal-istess Konvenzjoni Ewropea (Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta). Ghaldaqstant l-esponenti jitolbu bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti joghgobha: 1. Tiddikjara illi bl-agir fuq premess gew lezi d-drittijiet fondamentali tar-rikorrenti kif sanciti fl-Artikolu 1 Protokol 1 u Artikolu 6 tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta u l-Art 37 u 39 tal-Kostituzzjoni; 2. Taghti rimedju xieraq u opportun biex jindirizza tali lezjonijiet liema rimedju jikkomprendi pero` ma jkunx limitat ghal: a. Thassir u revoka tad-dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur Generali u Presidenzjali fuq imsemmija u sussegwenti sentenza tal-Bord ta' l-Arbitragg Dwar Artijiet u I-ordnijiet ta' rekwisizzjoni numri 27131, Esinduy, 61183 u 27134 fuq imsemmija kif wkoll, u dikjarazzjoni li d-dispozizzjonijiet tal- Artikolu 22 ta' Malta tal-Kap. 88 m'ghandhomx jigu applikati ghall-kaz odjern. b. Kundanna lill-intimati sabiex jirrilaxxaw il-pussess battal u vakanti tal-istess proprjeta' favur ir-rikorrenti u sussidjarment u minghajr pregudizzju ghal premess, f'kaz li l-Qorti jidhrilha li din t-talba ma tigix milqugha in toto jew f'kaz li tintlaqa' biss in parte, li jigi ffissat zmien qasir u perentorju sabiex l-intimati jibdew u jikkompletaw il-process ta' espropriju, u li l-kumpens jigi kalkolat fuq iI-valur tas-suq tal-Ligijiet 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. odjern tal-proprjeta` u dan taht penali gjornaliera ghas- semplici dewmien; c. Likwidazzjoni tal-kumpens spettanti lill-esponenti, liema kumpens ghandu jikkomprendi fih kemm danni attwali kif ukoll danni morali u danni punittivi u dan tenut kont ukoll tal-fatt illi l-lezjoni kienet u ghadha ssehh sa mis- sena 1972 u li I-intimat, kif jigi spjegat waqt l-andament tal- kawza ghamel diversi tentattivi biex ixejjen id-drittijiet ta' proprjeta' tal-esponenti; 3. provvedimenti li l-Qorti jidhrilha xierqa u opportuni. Taghti ordnijiet ta' natura provizorja pendente lite 4. xierqa u opportuni kompriz li l-intimat jigi inibit milli b'xi mod u taht kwalsiasi titolu jirrasferixxi jew jaljena l-pussess tal- proprjeta` mertu tal-kawza sabiex b'hekk id-drittijiet tal- esponenti ma jkomplux jigu aktar mittiefsa waqt l-andament ta' din il-kawza. l-ordnijiet, direttivi, Bl-ispejjez kontra l-intimati. Rat li din ir-rikors gie appuntat ghas-smigh ghas-seduta tas-16 ta' Mejju 2013, u ordnat in-notifika tal-istess rikors lill-intimati b'20 jum zmien ghar-risposta. Rat ir-risposta tal-Awtorita` tad-Djar datata 13 ta' Mejju 2013 a fol 51 tal-process fejn Carmen Cozzo esponiet bir-rispett u bil-gurament ikkonfermat : 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi it-talbiet attrici huma infondati fil-fatt u fid-dritt. Illi l-atturi iridu jippruvaw it-titolu taghhom u iridu Illi r-rikorrenti ma ezawrixxewx ir-rimedji ordinarji taghhom qabel ma bdew dawn il-proceduri; fil-fatt ir- rikorrenti setghu agixxew fil-Qrati ordinarji skont l-Art 1077, tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta. Ghalhekk dina l-Onorabbli Qorti ghandha tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-kaz. 3. jippruvaw li huma l-proprjetarji tal-art mertu tal-kawza; 4. Illi meta saret id-dikjarazzjoni tal-"Possession and Use" - l-Awtorita` tad-Djar l-anqas biss kienet tezisti. Ma tistax ghalhekk issa terfa' r-responsabbilita` li qed tintalab terfa' ghal dak li seta wettaq il-Kummissarju tal-Art: 5. Illi l-Awtorita` tad-Djar qatt ma hadet din il-proprjeta` u ma kenitx hi li bniet jew li qed tiehu xi kera minn din il- proprjeta` kif mibnija - l-Awtorita` tad-Djar ma ghandha ebda konnessjoni mal-imsemmija proprjeta`. Illi la l-esproprjazzjoni, la t-tehid tal-proprjeta` b' titolu ta' possession and use u la l-akkwist ta' proprjeta` b' titolu ta' dominju pubbliku ma huma atti li jsiru mill-Awtorita` tad- Djar. Illi ghalhekk l-istess Awtorita` mhijiex il-legittimu kontradittur; 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi ma hemm xejn hazin jew anti-kostituzzjonali fil-hrug ta' ordnijiet ta' rekwizizzjoni jekk dawn ikunu intizi sabiex jipprovdu akkomodazzjoni socjali lil terzi. Jekk xejn hu fejn ikun hemm spropozjonalita` bejn il-limitazzjonijiet imposti fuq id-dritt tal-proprjeta` u l-kumpens imhallas, li tista' f' tal- lezjoni ghad-dritt certi kazi proprjeta`. Illi intant l-Ordnijiet ta' Rekwizizzjoni saru biss sabiex ikun jista' jkun hemm demolizzjoni u jigi accertat li il-bini kien vojt u hieles minn nies. 10. llli intant ic-cittadini privati li jistghu ikunu qed jokkupaw proprjeta` mibnija fuq din l-art ma setghux ikunu huma li ikkawzaw xi lezjoni kostituzzjonali u ghalhekk ma tistax tintlaqa' ebda talba li titlob l-izgumbrrament tal-istess persuni okkupanti - hemm sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali li jaffermaw dan il-principju. 11. llli t-trapass taz-zmien qabel ma r-rikorrenti bdew dawn il-proceduri jimmilita kontra l-istess rikorrenti u juri li fil-fatt ma kien hemm ebda lezjoni serja tad-drittijiet fundamentali. Dan il-fatt irid jittiehed in konsiderazzjoni meta dina l-Onorabbli Qorti tiddeciedi dwar tali allegata lezjoni. 12. llli subordinatament u minghajr pregudizzju ghas- suespost fil-mertu, l-allegazzjonijiet tar-rikorrenti in kwantu huma ibbazati fuq l-Artikolu 37 u 39 tal-Kostituzzjoni u/jew tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Skeda jew l-Artikolu 6 tal- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Konvenzjoni Ewropea huma infondati fil-fatt u fid-dritt stante li l-Kap 88 ma jilledi bl-ebda mod id-dritt ta' proprjeta` tar-rikorrenti kif qed jigi allegat. 13. llli l-esponenti jirrilevaw li ma hemmx ksur ta' drittijiet fondamentali meta l-Gvern, sabiex jaghmel slum clearance taz-zona jakkwista art b'titolu ta' dominju pubbliku fl- interess pubbliku. Inoltre, il-kumpens relattiv li f' dan il-kaz hi l-kera ta' l-gharfien, giet stabbilita mill-Bord kompetenti meta l-proprjeta` in kwistjoni b'kunsiderazzjoni ghad-daqs tal-proprjeta` (circa 169.95 metri kwadri ghal fond numru 72; circa 34.72 metri kwadri ghal fond numru 73; u circa 17.36 metri kwadri ghal fond numru 74) li kienu gew demoliti bhala parti minn slum clearance: apparti fatturi oggettivi ohra; 14. llli fl- apprezzament ta' htigijiet socjali tal-pajjiz u fl-ghazla tal- mizuri li ghandhom jittiehdu sabiex jigu ndirizzati dawk il- htigijiet socjali, specjalment in vista tal-fatt li l-kaz odjern jikkoncerna slum clearance. llli tali diskrezzjoni tal- legislatur m'ghandhiex titbiddel sakemm din ma tkunx manifestatment minghajr bazi ragonevoli, li certament mhux il-kaz odjern fejn jirrizulta li l-proprjetajiet gew demoliti minhabba slum clearance; f' 15. llli cirkostanzi bhal dawn fejn jezisti interess generali legittimu ma tistax tpoggi fl-istess keffa l-valur tal-proprjeta` fis-suq hieles ma' dak il-valur li wiehed ghandu jithallas fil-kuntest inoltre u bla pregudizzju ghas-suespost diskrezzjoni wiesgha 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ta' social housing li nbena minflok proprjetajiet li kienu effettivament slums: 16. Salv eccezzjonijiet ulterjuri, jekk ikun il-kaz; Ghaldaqstant, l-esponenti jitolbu bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti joghgobha tichad it-talbiet kollha kif dedotti fir-Rikors Promotur stante li c-cirkostanzi tal-kaz ma pprezentaw l- ebda vjolazzjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti ai termini ta' l-Artikolu 37 u 39 tal-Kostituzzjoni u tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Skeda u l-Artikolu 6 kif qed jigi allegat; bl- ispejjez kontra l-istess rikorrenti. Rat ir-risposta tal-Kummissarju tal-Artijiet u tal-Avukat Generali datata 15 ta' Mejju 2013 a fol 54 tal-process fejn esponew: Illi in linea preliminari, l-Avukat Generali mhux il- 1. legittirnu kontradittur ai termini tal-Artikolu 18IB tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta' Malta u ghalhekk f'dan ir-rigward ghandu jigi liberat mill-osservanza tal-gudizzju; Illi in linea preliminari wkoll, ir-rikorrenti kellhom 2. disponibbli ghalihom jikkonsisti fazzjoni ai termini tal-Artikolu 1077 tal-Kap 16 u ghalhekk din tiehu konjizzjoni ulterjuri ta' dan ir-Rikors Promotur; linea preliminari wkoll, 3. jippruvaw it-titolu fuq il-proprjeta' mertu tar-Rikors odjern; l-Onorabbli Qorti ghandha ir-rimedju ordinarju tiddeklina milli ir-rikorrenti 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. fir-rigward tal-ordnijiet Illi in linea preliminari wkoll, l-esponenti mhumiex l- tar- awtorita` rekwisizzjoni; Illi subordinatament u minghajr pregudizzju ghas- 5. suespost fil-mertu, l-allegazzjonijiet tar-rikorrenti in kwantu huma ibbazati fuq l-Artikolu 37 u 39 tal-Kostituzzjoni u/jew tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Skeda jew l-Artikolu 6 tal- Konvenzjoni Ewropea huma infondati fil-fatt u fid-dritt stante li l-Kap 88 ma jilledi bl-ebda mod id-dritt ta' proprjeta` tar-rikorrenti kif qed jigi allegat. Illi l-esponenti jirrilevaw li ma hemmx ksur ta' drittijiet fondamentali meta il-Gvern sabiex jaghmel slum clearance u aggornament taz-zona jakkwista art b'titolu ta' dominju pubbliku fl- interess pubbliku. Inoltre, il-kumpens relattiv li f'dan il-kaz hi l-kera tal-gharfien, giet stabbilita mill-Bord kompetenti meta l-proprjeta` in kwistjoni b'kunsiderazzjoni ghad-daqs tal-proprjeta` (circa 169.95 metri kwadri ghal fond numru 72; circa 34.72 metri kwadri ghal fond numru 73; u circa 17.36 metri kwadri ghal fond numru 74) kienu gew demoliti bhala parti minn slum clearance; apparti fatturi oggettivi ohra; Illi l-esponenti jirribattu li l-intimat Kummissarju lest li 6. jhallas kumpens adegwat u gust iffissat mill-Bord tal- Arbitragg tenut kont tac-cirkostanzi tat-titolu li bih giet akkwistata fl-interess pubbliku l-art in kwistjoni, liema hlas ta' kera hu iffissat ai termini tal-parametri stipulati fil- Kapitolu 88. Fil-fatt kienu r-rikorrenti li naqsu ghal xi raguni, 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. li jersqu ghall-pubblikazzjoni tal-kuntratt relattiv mal-intimat Kummissarju minkejja li gew interpellati sabiex jaghmlu dan; 7. Illi ghalhekk ghar-ragunijiet hawn fuq premessi fic- cirkostanzi odjerni ma hemm ebda lezjoni ta' xi dritt fundamentali kif qed jallegaw ir-rikorrenti u dan anke lill-intimat jobbligax l-Kap 88 ma minhabba Kummissarju li jesproprja bit-titolu ta' xiri assolut; 8. Illi fil-kaz odjern jirrizulta li l-intimat Kummissarju irregolarizza sitwazzjoni ta' natura socjali fl-ambitu tal-gid komuni; fl- 9. apprezzament ta' htigijiet socjali tal-pajjiz u fl-ghazla tal- mizuri li ghandhom jittiehdu sabiex jigu ndirizzati dawk il- htigijiet socjali, specjalment in vista tal-fatt li l-kaz odjern jikkoncerna slum clearance. tal- legislatur m'ghandhiex titbiddel sakemm din ma tkunx manifestatment minghajr bazi ragonevoli, li certament mhux il-kaz odjern fejn jirrizulta li l-proprjetajiet gew demoliti minhabba slum clearance; diskrezzjoni wiesgha tali diskrezzjoni l-Istat inoltre u bla pregudizzju ghas-suespost, 10. f'cirkostanzi bhal dawn interess generali fejn legittimu ma tistax tpoggi fl-istess keffa l-valur tal-proprjeta` fis-suq hieles ma' dak il-valur li wiehed ghandu jithallas fil- kuntest ta' social housing li inbena minflok proprjetajiet li kienu effettivament slums; 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi ghandu jinghad ukoll li fi kwalunkwe kaz, l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol ma jikkoncedi ebda dritt li xi hadd jircievi profitt. Wisq inqas ma jista' jigi kontemplat xi dritt simili fil-kuntest ta' proprjeta` li qed isservi ghall-finijiet ta' social housing; Ghalhekk isegwi li fil-kaz odjern, din l-Onorabbli 12. Qorti m'ghandhiex tevalwa din l-ligi fil-kuntest principalment ta' spekulazzjoni tal-proprjeta` izda ghandha tiskrutinja u tapplika l-ligi fil-qafas aktar wiesgha u cioe' fid-dawl tar- realta` ekonomika u socjali tal-pajjiz in generali; 13. Illi dato ma non concesso, li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrenti, fic-cirkostanzi odjerni dikjarazzjoni ta' ksur hija sufficjenti; 14. Ghaldaqstant, l-esponenti jitolbu bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti joghgobha tichad it-talbiet kollha kif dedotti fir-Rikors Promotur stante li c-cirkostanzi tal-kaz ma jipprezentaw l- ebda vjolazzjoni tad-drittijiet fondamentali tar-rikorrenti ai termini ta' l-Artikolu 37 u 39 tal-Kostituzzjoni u tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Skeda u l-Artikolu 6 kif qed jigi allegat; bl- ispejjez kontra l-istess rikorrenti. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-atturi datata 28 ta' Novembru 2017 a fol 280 et seq tal-process. Salv eccezzjonijiet ulterjuri, jekk ikun il-kaz; 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-Awtorita` tal-Artijiet datata 29 ta' Jannar 2018 a fol 300 et seq tal-process. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-Awtorita` tad-Djar datata 28 ta' Frar 2018 a fol 318 et seq tal-process. Rat in-nota responsiva tal-Avukat Generali pprezentata seduta stante fis-seduta tal-20 ta' Marzu 2018 a fol 329 et seq tal-process. Rat il-verbali kollha tas-seduti mizmuma quddiem il-Qorti inkluz dak tas-seduta dak tat-Tlieta, 22 ta' Mejju 2018 fejn meta ssejjah ir-rikors dehru d-difensuri tal-partijiet u r- rikorrent. Il-Qorti, fuq talba mhux opposta tar-rikorrent, ordnat il-korrezzjoni tal-okkju, billi flok "Kummisarju tal- Artijiet" jigi sostitwit bl-"Awtorita" tal-Artijiet". It-talba mhix opposta, u l-intimati taw ruhhom b'notifikati bl-atti kif korretti. Il-Qorti semghet it-trattazzjoni tad-difensuri tal- partijiet: Dr Peter wilson Randisi, Dr Mattia Theuma, Dr Roma Mifsud Depasquale u Dr Tonio Cozzo, liema trattazzjoni giet registrata fuq is-sistema eletronika. ll-kawza giet differita ghas-sentenza ghat-30 ta' Ottubru 2018 fid-9:30a.m. Hadet konjizzjoni tal-provi prodotti. Illi r-rikorrenti jilmentaw li gew imcahhda mid-dritt taghhom ghall-pussess u ghat-tgawdija tal-proprjetajiet siti fil-Belt KONSIDERAZZJONIJIET. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ta' tas-sussegwenti sentenza jitolbu rimedji xierqa ghal din L-Iklin u mcahhda minn rimedju xieraq, u dan kollu bi ksur tad-drittijiet fondamentali taghhom kif sanciti bl-Artiklu 37 u 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, 'l quddiem imsejjah "Il- Kostituzzjoni" kif ukoll tal-Artikolu 6 u tal-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghall- Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem - Kap. 319 tal- Ligijiet ta' Malta, 'l quddiem imsejjah "Il-Konvenzjoni". il- Ghaldaqstant qed vjolazzjoni inkluz it-thassir u r-revoka tad-Dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur Generali u Presidenzjali imsemmija fir-rikors promotur u l- Arbitragg Dwar Artijiet, kif ukoll taI-ordnijiet ta' rekwisizzjoni numri 27131, 27132, 27133 u 27134 u li jigi dikjarat li d- dispozizzjonijiet tal-Artikolu 22 (11)(c) tal-Kap. 88 tal-Ligijiet ta' Malta m'ghandhomx jigu applikati ghall-kaz odjern; u r- rilaxx tal-pussess battal tal-proprjeta' favur ir-rikorrenti, jew sussidjarjament li jigi kompletat il-process tal-esproprju entro terminu stabbilit b'penali ghad-dewmien, u jinghataw kumpens xieraq, inkluz dani morali. Illi l-intimati l-Awtorita' tal-Artijiet u l-Avukat Generali opponew ghat-talbiet billi, in linea preliminari, eccipew li: (i) l-Avukat Generali mhuwiex il-legittimu kontradittur ghat- talbiet odjerni; (ii) li r-rikorrenti ma ezawrixxewx ir-rimedji ordinarji a disposizzjoni taghhom; (iii) li jridu jippruvaw it- titolu taghhom; (iv) li mhumiex l-awtorita` kompetenti fil- kuntest tal-ordnijiet tar-rekwisizzjoni; (v) fil-mertu li l-Kap 88 ma jledix l-artikoli invokati billi l-bini gie akkwistat mill- Gvern b'titolu ta' dominju pubbliku ghall-iskop ta' slum clearance u l-valur gie stabbilit mill-Bord kompetenti b'mod 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. l-Awtorita' li jirrifletti b'konsiderazzjoni tad-daqs tal-fond li gie demolit ghall-iskop imsemmi. Illi tad-Djar ukoll opponiet ghat-talbiet billi ssollevat, in linea preliminari, aparti htiega tal-prova tat- titlu, in-non ezawriment tar-rimedji ordinarji abbazi tal- artikolu 1077 tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta; li hija mhix il-legittimu kontradittur billi ma kenitx tezisti meta saret id- dikjarazzjoni ta' tehid b'pussess u uzu u ma kellhiex l-ebda konnessjoni mat-tehid u kostruzzjoni tal-bini in mertu; li t- tehid b'uzu u pussess u b'dominju pubbliku mhumiex atti li jsiru minnha'; u fil-mertu opponiet ghat-talbiet ghar- ragunijiet hemm dedotti. Fatti li jemergu mill-atti esebiti. Illi jirrizulta pacifiku bejn il-kontendenti li l-proprjetajiet 72, 73 u 74 fi Triq San Guzepp, Tas-Sliema, L-Iklin, gew akkwistati mill-Gvern ta' Malta ghall-iskop ta' slum clearance flimkien ma proprjetajiet ohra kif jinsabu elenkati fid-Dikjarazzjoni tal-Gvernatur Generali (Dok XYZ3) u tal-President ta' Malta (Dok XYZ8). Il-proprjetajiet in mertu, li jikkonsistu f'dar (numru 72) mezzanin (numru 73) u kantina (numru 74). Il-fatti kif sehhew kronologikament huma s-segwenti: - tad- Dikjarazzjoni tal-Gvernatur Generali dwar l-akkwist b'titolu ta' pussess u uzu (Dok XYZ3 a fol 24); ta' Dicembru, 1972 - Pubblikazzjoni 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Inhargu 4 ordnijiet 27 ta' Jannar 1973 - 12 ta' Lulju 1973 - intbaghtet ittra lis-sidien li ma - ta' rekwisizzjoni fuq il-proprjetajiet 72/1 u 72/2, 73 u 74 fi Triq San Guzepp, Il-Ħamrun. (Dokti XYZ4 - XYZ7 a fol 26- 29); - gietx accettata;1 - 5 ta' Dicembru 1973 - rikors mill-Kummissarju tal- Artijiet quddiem il-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet fejn talab li l-fondi jigu trasferiti lilu b'titolu ta' pussess u uzu u sabiex jigi ffissat il-kera relattiv;2 - 15 ta' Mejju 1991 - Ittra ufficjali mibghuta mis-sidien lill-Kummissarju tal-Artijiet fejn interpellaw ghall-kumpens xieraq; - Dikjarazzjoni Presidenzjali dwar Dominju Pubbliku (Avviz 669 - Dok.XYZ8 a fol 30,31); - akkwist b'titlu komplessivament (Dok XYZ9 a fol 32); 16 ta' Gunju 2000 - Decizjoni tal-Bord tal-Arbitragg - dwar Artijiet (Dok XYZ10 a fol 33) li permezz tal-istess il- tal-fondi ordnat Kummissarju tal-Artijiet b'titolu ta' dominju pubbliku verso l- kumpens ta' Lm69.65 fis-sena b'effett mit-24 ta' Settembru 1991 u nnomina lin-Nutar Vincent Incorvaja biex jippubblika l- att opportun. 19 ta' Dicembru 1994 - Avviz ta' Ftehim ghall- - Lm72.52 ta' dominju pubbliku ta' Settembru 1991 - Pubblikazzjoni imsemmija tad- ta' 1 Affidavit tar-rikorrent a fol 80 2 Dokumentat fis-sentenza tal-Bord esebit. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. fi blokkijiet Jirrizulta mhux ikkontestat li l-proprjetajiet gew demoliti qabel ma sehh l-akkwist b'Dominju Pubbliku u kwindi meta l-Gvern kien ghadu qed jippossjedi b'titolu ta' pussess u uzu. Gew zviluppati ta' apartamenti u garaxxijiet. rekwizizzjoni ghadhom ma trasferiment qatt ma gie l-kuntratt relattiv l-ordnijiet ta' ta' Konsegwentement il-proprjeta' ghadha tghajjat lir-rikorrenti ghalkemm tinsab ghall-uzu u godiment tal-Gvern ta' Malta. Provi Ir-rikorrent Andrew Chetcuti xehed permezz ta' affidavit (fol 79) u qal li l-proprjeta` pperveniet lilu u lil huh, ir-rikorrent Philip Chetcuti, mill-wirt tan-nanniet taghhom, Carmelo u Giuseppina konjugi Chetcuti Xuereb Pavia, li mietu rispettivament fit-2 ta' April 1948 u fit-28 ta' Dicembru 1970. Il-wirt taghhom kien regolat b'testment unica charta minn fejn jirrizulta li r-rikorrenti wirtu n-nofs (1/2) indiviz mill-fondi imsemmija filwaqt li zijiethom, Marie Louise Chetcuti Xuereb Pavia wirtet n-nofs (1/2) l-iehor. Marie Louise Chetcuti Xuereb Pavia mietet intestata fis-7 ta' Frar 1975 u s-sehem taghha ghaddiet fuq omm ir-rikorrenti, Helen Chetcuti armla minn ta' Carmelo Chetcuti. Helen Chetcuti ghaddiet b'titolu donazzjoni irrevokabbli sehemha tan-nofs (1/2) indiviz mill- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. proprjetajiet in mertu in virtu ta' zewg kuntratti esebiti fl-atti (Dok XYZ1 u XYZ2) u ghalhekk il-proprjeta' tappartjeni kwantu ghall-tlett kwarti (3/4) indivizi minn Andrew Chetcuti u kwantu ghar-rimanenti kwart (1/4) indiviz minn Philip Chetcuti. Huwa afferma li sal-prezent la huma u lanqas ommhom imsemmija qatt ma proprjetajiet. Qal ukoll li l-inkwilini li kienu joqghodu fil- proprjetajiet gew zgumbrati u sussegwentement inhargu l-4 ordnijiet ta' rekwizizzjoni esebiti fl-atti. Huma interpellaw lill- Kummissarju sabiex jersaq ghall-hlas ta' kumpens fil-5 ta' id-dikjarazzjoni Mejju 1991 Presidenzjali esebita Il-proceduri wasslu ghas- sentenza tal-Bord izda sallum qatt ma sar il-kuntratt ta' trasferiment. Huma ghamlu stima konservattiva tal-proprjeta` li skont hu, iwassal ghall-dritt ta' kumpens fl-ammont ta' €295,000. Dan il-valur illum jaqbez il-€358,000. Huwa xehed li ghalkemm il-proprjeta' ghadha tghajjat lilu u lil huh, il-Gvern iddispona minnha kif ried u huma ma nghataw l-ebda kumpens kemm ghall-valur tal-proprjeta`, kif ukoll ghall-fatt li nzammet ghand il-Gvern ghas-snin kollha sa mis-sena 1973 minghajr ma hadu xejn. Qal li ommu damet is-snin tissielet ghad-drittijiet taghha minghajr l-ebda rizultat, tant li qatghet qalbha u ghaddiet is-sehem taghha lilu. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Qal ukoll li billi l-proprjeta' ma ttehditx mill-Gvern b'titolu ta' outright purchase allura jridu l-proprjeta' lura. Inoltre ilhom li kumpens spussessati ghall-42 sena u kkontenda ikkalkulat bil-1% fuq il-valur tar-renta ta' 42 sena ilu mhuwiex kumpens xieraq. Xehdet Carmen Stoner rapprezentanta mil-legal Section tal-Awtorita' tad-Djar, u qalet li l-Awtorita' kienet involuta biss fil-hrug tal-erba' ordnijiet ta' rekwizizzjoni. Ikkonfermat li kienu inhargu l-ordnijiet imsemmija fis-27 ta' Jannar 1973 rigwardanti d-djar in mertu. Qalet li ma hemmx indikazzjoni fil-file tad-Dipartiment dwar min kien ta' l-istruzzjonijiet ghall-hrug rekwizizzjoni. Xehdet li l-okkupanti attwali ma jhallsux kera lill-Awtorita' tad-Djar u lanqas l-allokazzjonijiet saru mill- Awtorita' tad-Djar. Qalet li l-Awtorita' tad-Djar ma kenitx tezisti fis-sena 1973. Assumiet il-funzjonijiet tad-Dipartiment tad-Djar fis-sena 2008. L-ordnijiet ta' rekwizzizzjoni tal-fondi imsemmija inhargu mid-Dipartiment tal-Housing Socjali fil-1973. Qalet li m'ghandhiex record fil-file dwar il-konsenja tac- cwievet u lanqas ghandha referenza ghal xi file rilevanti tad-Dipartiment tal-Artijiet. Illum il-gurnata l-ordnijiet ta' rekwizizzjoni ma jinhargux u jigu mnehhija mill-Awtorita' tad-Djar. tal-ordnijiet 3 Seduta tal-31 ta' Ottubru 2013. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-Proprjeta' Xehdet Margaret Slater Assistent Direttur fid- id- fi hdan Dipartiment Dipartiment tal-Artijiet u dan fir-rigward tal-esproprju tal- proprjetajiet in mertu. Hi kkonfermat li l-proprjeta` giet esproprjata fl-ewwel lok taht titolu ta' pussess u uzu fil-5 ta' Dicembru 1972. Sussegwentement gew esproprjati fil-24 ta' Settembru 1991 taht titolu ta' public tenure. Il-Perit tad- Dipartiment ghamel stima abbazi tal-Land Valuation Office li giet offruta lis-sidien li, izda, ma accettawhiex. Hi kkonfermat ukoll li l-kuntratt ta' trasferiment baqa' ma sarx. Ikkonfermat ukoll id-dokumenti XYZ3 u XYZ8, Avvizi 884 u 669 rispettivament ippubblikati fil-Gazzetta tal-Gvern. Qalet li l-proprjeta' giet demolita. L-involviment tad- Dipartiment kien jirrigwarda l-esproprju billi l-progett isir minn Dipartiment iehor - dak iz-zmien mid-Dipartiment tax- Xoghlijiet. Ma kellhiex informazzjoni dwar il-kondizzjoni tal- bini qabel ma twaqqa'. Hi xehdet li l-iskop tat-tehid taht uzu u pussess kien ghall- slum clearance - biex jitwaqqa' l-bini u jittella' bini gdid. Fuq l-art parti intuzat ghat-triq u parti ghall-garaxx u parti minn zewg garaxxijiet u appartamenti sovrastanti. Bhalissa l-bini qed jigi amminisrat mid-Dipartiment tal- Artijiet. Ma setatx l- poroprjetajiet in kwistjoni billi mhumiex l-istess. 4 Seduta tal-31 ta' Ottubru 2013. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-Artijiet Ikkonfermat tinkludi parti mit-triq. Hi intalbet taghmel lista tan-nies li qed ihallsu kera lid- il-bini tal-Blokk Dipartiment esproprjat. Regghet xehdet 5 u esebiet pjanta tal-art li giet esproprjata bil-bini fuqha izda ma sabitx condition report tal-bini qabel ma twaqqa'. Hi spjegat li l-pjanta li esebiet (DOK MF1 a fol.116) saret recentement abbazi ta' pjanta antika, l-parti imdawwar bil-kulur isfar huwa l-bini attwali filwaqt li l- postijiet 72, 73 u 74 huma mmarkati bl-ahmar fuq din il- li d- pjanta. Din il- Dipartiment mhuwiex qed proprjetajiet izda hemm xi sussidji. Regghet xehdet6 u esebiet il-pjanta antika (MF2 u MF3 fol 126 u 127) li juru l-proprjeta' kif kienet fiz-zmien tal- esproprjazzjoni u li fuqhom saret super imposition kif muri fid-Dok MF1. Esebiet ukoll l-lista tal-kera imhallsa lid-Dipartiment (MF4 fol 128) fuq kull appartament u garaxx fil-blokk. Il-kera imnizzla hija tas-sena korrenti. Regghet xehdet7 u qalet li wara li l-proprjeta' ittiehdet bil- pussess u uzu, ittiehdet b'dominju pubbliku peress li kien Id- ghadda z-zmien u Dipartiment offra bhala kumpens Lm49, Lm16.80 u Lm6.72 fuq dawn 5 Seduta tat-30 ta' Jannar 2014 6 Seduta tat-18 ta' Jannar 2014 7 Seduta tas-17 ta' Marzu 2015 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. rispettivament bhala kera annwali fuq ammontanti ghall-circa Lm72 filwaqt li l-kumpens moghti mill-Bord kien ta' Lm69.65 fis-sena. Qalet li s-sidien kienu ntalbu biex jersqu ghall-kuntratt izda baqghu ma marrux. Xehdet in kontro-ezami u qalet li l-proprjeta' ilha fil- pussess tal-Gvern minn mindu ittiehdet fuq pussess u uzu. Gie zviluppat il-bini u hemm in-nies go fihom li jhallsu l- kera. Xehdet Helen Chetcuti b'affidavit (a fol 110) u qalet li hi u ohtha Marie Louise saru jafu bl-esproprju mill-gazzetti lokali. Ghamlu s-snin jiggieldu ghad-drittijiet taghhom sabiex jottjenu kumpens gust tal-proprjeta` bhala outright purchase u jiehdu wkoll l-arretrati ta' kera li kienu dovuti. Minkejja t-trapass ta' 40 sena mit-tehid fiziku u furzat tal- proprjeta', baqghu ma rcevew l-ebda kumpens. Hi ghaddiet sehemha lil uliedha billi ma hassetx li kellha l-forza fizika biex tkompli tikkumbatti u uliedha komplew minflokha. Mit-tliet fondi kienu jircievu kirjiet tajbin ghal dak iz-zmien u esebiet estratti mill-ircevuti ta' kera (Dokti ABC1 sa ABC4).(fol 112 sa 115). Xehed il-Perit Patrick Zarb Piscopo Ellul Sullivan (fol 135) li kkonferma r-rapport tieghu datat l-1 ta' Settembru 2009 mar-rikors promotur (Dok XYZ11 a fol 37) fejn ikkonkluda li : 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Riferibbilment ghall-pjanta Dok MF1 qal li l-footprint tal-bini huwa l-istess bhal dak li ssottometta fir-rapport tieghu u cioe' 152 metri kwadri. il-Perit Samuel Saleeb b'affidavit (fol 149) Xehed prodott mill-Awtorita' tad-Djar u qal li l-foot print area huwa ta' 108 metri kwadri aparti kamra ohra fin-naha ta' wara li taghti ghal fuq Triq il-Ghajn ta' 33 metri kwadri. Xehed in kontro-ezami8 u qal li bbaza r-rapport fuq il- pjanti esebiti mill-Perit Zarb Piscopo Ellul Sullivan u bbaza l-istima tieghu 8 Seduta tas-26 ta' Mejju 2015. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Jekk hemm varjazzjoni sostanzjali fil-kejt tinbidel l-istima. Qal li nkludha l-airspace. Qal li qaghad fuq il-kondizzjoni tal-bini kif inhu llum. Xehed in ri-ezami9 u qal li l-valur tal-kumpless kollu fil- 1973 stmah bejn it-€8000 - €9000 u dan abbazi tal- footprint ipparagunat ma bini iehor ta' dak iz-zmien. Qal li l- valur lokatizju jkun ta' circa €400 - €500 fis-sena ghal blokka. ta' Mejju 2015, Giet esebita stima tal-Perit Stefan Aras (fol 180) impjegat bhala Senior Architect fir-Dipartiment tal-Artijiet datata l-proprjeta' esproprjeta fl-ammont ta' €90,000 "at current market value". Hu ta deskrizzjoni tal-bini 72, 73 u 74 . Perizja Teknika Gie mahtur il-Perit A & CE Mario Vella-Critien b'Digriet tas-26 ta' Mejju 2015 (fol 179) sabiex jaghmel stima tal-proprjeta` bin-numri 72, 73 u 74 Triq San Guzepp, Tas-Sliema, skont kif il- proprjeta' kienet meta giet esproprjata izda kemm bil-valur fiz-zmien tal-esproprju kif ukoll bil-valuri korrenti. Fir-rapport tieghu a fol 207 tal-process datat il-15 ta' Ottubru 2015, spjega li ghamel refernza ghar-rapporti tal- Periti Zarb Piscopo Ellul Sullivan u Saleeb. 9 Seduta tat-13 ta' Ottubru 2015 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. "L-esponent huwa illi meta konsiderazzjoni d-distribuzzjonijiet tal-arjiet superficjali fil- livelli differenti u specifikatament: 1) il-kantina, 2) tal-pjan terran, 3) tal-livell intermedjarju, 4) tal-ewwel sular, u 5) tat- tieni sular, huwa tal-fehma li f'dan il-kuntest l-atturi qatt ma setghu jizviluppaw l-ekwivalenti ta' zewg appartamenti u nofs, kif indikat fir-rappport tal-Perit Griscti Ellul Sullivan, meta wiehed ikkonsidra li l-arja kollha taht konsiderazzjoni tammonta ghal 281 metri kwadri. Seta' biss jigi zviluppat appartament wiehed fil-livell tal-ewwel sular." Ghalhekk huwa kkonkluda: i. "Wara li l-esponent ikkonsidra l-fatturi li jinkludu t-tip, id-daqs, il-lok u l-potenzjal ta' zvilupp bil-konfigurazzjoni tal- proprjeta' attrici qabel ma din twaqqghet, huwa tal-fehma li l-valur prezenti jammonta ghal €195,000 (mija u hamsa u disghin elf ewro)." "Wara li l-esponent ikkonsidra l-fatturi li jinkludu t-tip, ii. id-daqs, il-lok, huwa tal-fehma li l-valur tal-proprjeta fil- mument tal-esproprju jigfieri fil-1973 jammonta ghall €46,000 (sitta u erbghin elf ewro)." tar- Illi rikorrenti10 xehed li kkonsidra l-area superficjali tal-bini qabel ma twaqqa'. Huwa kkalkula l-arja tal-bejt imberfla bl- ahmar biss ghaliex ghamel referenza ghall-pjanta antika qabel mal-bini twaqqa', u mhux l-area kollha tal-bejt. Fuq domandi 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. fuq pjanta kif ta' 281mk b'rizultat Madanakollu minkejja li l-area tal-bejt illum il-gurnata hija mibnija, ma qabilx li ghandu ibiddel l-area tal-bejt. Qal li ivvaluta l-valur tallum u mar lura ghall-1973 . Fuq domandi tal-intimati11 spjega li wasal ghall-konkluzjoni ta' li superimposizzjoni l-fond. Hu kkonsidra l-lok u l-potenzjal tal-bini tal-proprjeta`. Xehed in eskussjoni12 u gie mitlub jispjega kif l-area kkalkulata mill-Perit Zarb Piscopo Ellul Sullivan kienet ta' 360mk filwaqt li huwa kkonkluda li l-area kien ta' 290mk u dan riferibbilment ghall-arja tal-bejt li ma gietx inkluza bhala parti mill- proprjeta' tal-atturi. Qal li hemm bejt imma mhux tal-kejl imsemmi mir-rikorrent. Irrefera ghall-pjanti tieghu a fol 212 u 213 fejn qal li ha in konsiderazzjoni l-arja li hija shaded fil-livell tal-bejt ukoll. Riferibbilment ghall-arja tal-bejt imsemmi mid-difensur tar- rikorrent muri a fol 214 (mhux 204 kif erronjament rapportat fit-traskrizzjoni) qal li ma hemmx access ghal dak il-bejt. Izda qabel ma twaqqa' l-bini jidher li kien hemm access. Gie verbalizzat li l-lanjanza tar-rikorrent fir-rigward tar- li mhuwiex rapport immarkat bl-ahmar fuq il-pjanta a fol 214. Il-Perit xehed li ghamel superimposizzjoni tal-pjanta tal-Perit Griscti Ellul Sullivan a fol 45 tal-process fejn hu indikat li dik il-parti biss li hija bl- jirreferi ghall-parti 11 Risposta a fol.224 12 Seduta tas-17 ta' Mejju 2016 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ahmar hija tal-proprjeta' tar-rikorrenti, u dwar dan jaqbel. Ikkonceda li hemm tarag izda ma kienx hemm access ghall-fuq il-bejt in kwistjoni billi hemm tarag u hemm tromba biss minghajr fetha fil-hajt. Ghalhekk ma setax jiddetermina jekk l-arja kienet tappartjeni lir-rikorrenti. Qal ukoll li ma setax jindirizza d-diskrepanza fil-kejliet bejn ir-rapport tieghu u dak tal-Perit Griscti Ellul Sullivan. Muri l-pjanta esebita minn Margaret Fava Cassar (MF3), qal li hemm tieqa mhux bieb bhala servitu' fuq il-bitha indikat bl-X fuq il- pjanta. (fol 126). Il-Perit ukoll indika t-tieqa bl-X a fol 126. Qal li jekk l-area imsemmija tigi inkluza allura l-istima tinbidel. Relazzjoni Addizzjonali13 Fuq ordni tal-Qorti l-Perit rrediga stima addizzjonali dwar il- valur tal-fond tenut kont tal-parti tal-bejt li ma gietx inkluza l-area fl-ewwel rapport. Huwa rrelata superficjali totali huwa 396 metri kwadri u kwindi rreveda l- valur ghal €277,200 bil-valur attribwibbli illum u €65,390 fiz-zmien tal-esproprju (1973). li Mitlub kkonsidra jinbnew zewg appartamenti gjaladarba l-arja superficjali huwa akbar, kif ukoll il- limitazzjonijiet attwali fuq it-tip ta' zvilupp li jista' isir, kif ukoll in eskussjoni mill-intimati, wiegeb14 jistghux il-kaz jekk 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. it-tip tal-ambjent mahluq wara li sar slum clearance mill- Gvern. Qal li applika l-istess rata ta' valutazzjoni uzata fl-ewwel stima . Pussess tal-Gvern Illi mhuwiex ikkontestat li l-Gvern akkwista l-fondi 72, 73 u 74 fi Triq San Guzepp, Tas-Sliema b'titolu ta' pussess u uzu wara li nhareg l-avviz tal-Gvernatur Generali fis-sena 1972, kif ukoll li sussegwentement, fis-sena 1973, inhargu 4 requisition orders fuq il-fondi. Lanqas mhu ikkontestat li l-kuntratt ta' trasferiment lill- Gvern b'titolut ta' dominju pubbliku hekk kif ordnat mill-Bord baqa' ma giex ippubblikat. Kwindi din il-Qorti taqbel ma dak sottomess mir-rikorrenti li l-Gvern qieghed sallum jippossjedi b'titolu ta' pussess u uzu u bl-effett tal- ordnijiet ta' rekwizizzjoni. Ikkonsidrat li l-artikolu 5 tal-Ordinanza Dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kap.88 ta' Malta)15, taghraf tliet (3) suriet ta' akkwist min-naha tal- Gvern ghal ghanijiet pubblici: jew taht (i) ix-xiri assolut, jew (ii) il-pussess u uzu ghal zmien determinat jew dak iz- tal-Ligijiet 15 L-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici giet imhassra bl-Att Dwar l-Artijiet tal-Gvern - Att Numru XVII tal-2017. Madanakollu huwa dispost li kull ghemi, decizjoni jew azzjoni mehuda taht il-Kap 88 fost ligijiet ohrajn jibqghu regolati bil- ligi kif kienet fis-sehh qabel ma dahal in vigore l-Att imsemmi (art. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. zmien li l-htigijiet tal-ghan pubbliku jkunu jitolbu u jew (iii) id-dominju pubbliku. Punt iehor li din il-Qorti tara li hu relevanti fil-kaz in dizamina huwa dak tan-nozzjoni tal-pussess u uzu fil-Kap. Minn qari ta' l-Artikoli 5 u 19 ta' l-imsemmi Kapitolu, huwa evidenti li t-tehid ta' art ghal pussess u uzu huwa primarjament intiz bhala mizura temporanja. In fatti, il- pargrafu (b) ta' l-art. 5 jipprovdi testwalment li l-awtorita` kompetenti tista' takkwista art (li, bid-definizzjoni ta' l-art. 2, "tfisser ukoll bini") ghal skop pubbliku "ghall-pussess u uzu taghha ghal zmien determinat jew matul dak iz-zmien illi l- bzonnijiet ta' l-iskop pubbliku jkunu jitolbu." L-Art. 19, imbaghad, jipprovdi, fost affarijiet ohra, ghall- procedura ta' kif, wara ghaxar snin ta' uzu jew pussess ta' art, l-istess art jew tigi akkwistata b'dominju pubbliku jew tinxtara. Ghal dak li jirrigwarda l-kumpens stabbilit bil-Kap 88 il- kumpens lis-sid mahsub mil-ligi ghal tehid ta' gid taht titolu ta' pussess u uzu temporanju jikkonsisti f'kera ta' akkwist (acquisition rent), filwaqt li l-kumpens ghat-tehid ta' gid taht titolu ta' dominju pubbliku jikkonsisti fil-hlas ta' kera ta' gharfien (recognition rent) (artikolu 13(2)). Hekk gie ribadit li "Filwaqt li l-pussess u uzu huwa mahsub li jkun ghal zmien li jaghlaq, it-tehid b'dominju pubbliku min- natura tieghu jdum ghal dejjem u l-kera tal-gharfien li jithallas lis-sid ma jitbiddel qatt (artikolu 19(5)). F'dan il-kaz 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ligi u,: minhabba l-kisba il-pubblikazzjoni tal-ahhar, il-kera tal-gharfien tixxiebah ma' cens perpetwu u l-Gvern jikseb setghat fuq il-gid li jixbhu lil dawk li jgawdi l- enfitewta - artikolu 19(6) u (8) Kap. 88" (ara sentenza Av. Philip Offaherty et noe vs Kummissarju tal-Artijiet et., Kost 6/10/2009). Fil-kaz ta' tehid taht titolu ta' xiri assolut, il-kumpens jikkonsisti fi hlas ta' valur xieraq skont il-kriterji msemmija tirrigwarda beni fl-istess ta' att mmobbli, pubbliku nutarili. Fil-kaz odjern, il-bini twaqqa' ghall-iskop ta' slum clearance u l-Gvern ikkostruwixxa minfloku, blokkok ta' appartamenti u garaxxijiet li nkrew lill-terzi. Madanakollu, l-fatt li l-bini kien diga` twaqqa' m'huwiex ta' ostakolu ghall-akkwist tieghu b'dominju pubbliku, stante li b'dan it-titolu, li hu ekwiparat ma' cens perpetwu, il-Kummissarju jista' jwaqqa' u jizviluppa l-proprjeta` versu hlas lis-sidien ta' kera ta' gharfien. Hawnhekk il-Qorti tissenjala minnufih li tqies li meta jitwaqqa' fond mehud mill-Gvern mill-privat u minfloku jinbnew appartamenti li gew mikrija lill-terzi bhala r- residenza taghhom, huwa palezi li tispicca l-possibilita' li dan il-fond jista' xi darba jerga' jinghata lura lis-sid. Il- kwistjoni tibqa' jekk somma fis-sena tista' qatt titqies li hi kumpens xieraq b'mod specjali meta, bhal f'dan il-kaz, gie deciz mill-Bord li r-rikorrenti ghandhom jinghataw biss ftit euro fis-sena. Il-fondi mehuda f'dan il-kaz ittiehdu b'mod 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. permanenti mill-pussess tar-rikorrenti u tal-awturi fit-titlu taghhom: "Kif gie espost, id-demolizzjoni ta' fond u I-kostruzzjoni ta' blokk gdid ta' appartamenti ghar-raguni applikata, altru li ghandu x'jaqsam mal-kompatibbilita` o meno ta' akkwist temporanju minflok perpetwu. Il-fatti jixhdu I-perpetwita` u mhux it-temporanjeta` taI-iskop taI-akkwist". Catherine Borg Clappara et vs Kummissarju tal-Artijiet deciza 5 Dicembru 1991]. Prim Ministru et (QK -18 ta' Frar 2016) gie ritenut li : "Dan ifisser li t-twaqqigh tal-fond de quo kien sar b'mod illegali u li din l-illegalita` baqghet tipperdura anke meta l- fond ta' pussess u uzu, sakemm eventwalment il-Kummissarju akkwista t-territorju li fuqu kien mibni l-fond tar-rikorrenti b'dominju pubbliku." F'dak il- kaz l-Istat gie meqjus li ssana l-istat ta' illegalita' bl-akkwist sussegwenti b'titolu ta' dominju pubbliku. Dinil tal-iter persegwit mill-Gvern hija materjali ghall-fini tal-aspett tal-proporzjonalita' tat-tehid tal-beni tar-rikorrenti kif ukoll ghall-konsiderazzjoni tal-kumpens xieraq. Talbiet Illi t-talbiet odjerni huma mibnija fuq zewg binarji: -konsiderazzjoni dwar 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-Kostituzzjoni u i) Id-Dritt tat-tgawdija tal-possedimenti fit-termini tal- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni; ii) Dritt ghar-rimedju effettiv u xieraq fit-termini tal- Artikolu 39 tal- Konvenzjoni. - abbinati mal-Artikolu 13 tal-Konvenzjoni. Bhala rimedju r-rikorrenti qed jitolbu in primis ir-rilaxx tal- fondi bil-pussess vakanti u sussidjarjament, li din il-Qorti tordna t-trasferiment lill-Gvern b'titolu ta' xiri assolut ghall- prezz stabbilit li hu gust u xieraq, oltre kumpens pekunjarju u morali ghal-lezjoni subita. Effettivament ir-rikorrenti qed jitolbu lil din il-Qorti sabiex tissostitwixxi t-trasferiment b'dominju pubbliku ghall-wiehed b'titolu ta' xiri assolut. Eccezzjonijiet Sollevati Legittimu Kontradittur Illi l-intimati kollha ssollevaw din l-eccezzjoni riferibbilment ghat-talbiet attrici jew ghal uhud minnhom, u cioe': Risposta tal-Avukat Generali u tal-Awtorita' tal-Artijiet:- 1. L-Artikolu 181 B - L-Avukat Generali mhuwiex Legittimu Kuntradittur 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi in linea preliminari wkoll, l-esponenti mhumiex l-awtorita` kompetenti tar- rekwisizzjoni tal-ordnijiet fir-rigward Risposta tal-Awtorita' tad-Djar Illi meta saret id-dikjarazzjoni tal-"Possession and Use" - l-Awtorita` tad-Djar l-anqas biss kienet tezisti. Ma tistax ghalhekk issa terfa' r-responsabbilita` li qed tintalab terfa' ghal dak li seta wettaq il-Kummissarju tal-Art. Illi l-Awtorita` tad-Djar qatt ma hadet din il-proprjeta` u ma kenitx hi li bniet jew li qed tiehu xi kera minn din il- proprjeta` kif mibnija - l-Awtorita` tad-Djar ma ghandha ebda konnessjoni mal-imsemmija proprjeta`. Illi la l-esproprjazzjoni, la t-tehid tal-proprjeta` b' titolu ta' possession and use u la l-akkwist ta' proprjeta` b' titolu ta' dominju pubbliku ma huma atti li jsiru mill-Awtorita` tad- Djar. Illi ghalhekk l-istess Awtorita` mhijiex il-legittimu kontradittur." Fil-kaz odjern il-qofol tal-azzjoni tar-rikorrenti jirrisjedi fl- interferenza tal-possedimenti taghhom wara l-pubblikazzjoni tal-Avviz tal-Gvernatur u tal- President ta' rekwisizzjoni, kif ukoll id-demolizzjoni tal-proprjeta' meta l- tal-ordnijiet fil-pussess 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Gvern kien ghadu qed jippossjedi biss taht titolu ta' uzu u pussess. Illi t-tnehhija tat-tgawdija u pussess ta' proprjeta' privata mill-Gvern ta' Malta hija materja li kienet fil-kompetenza u fir-responsabbilita tal-Kummissarju tal-Artijiet, illum sostitwit bl-Awtorita' tal-Artijiet permezz tal-Att XV11 tal-1917 - l-Att Dwar l-Artijiet tal-Gvern (Kap 573 tal-Ligijiet ta' Malta)16, kif ukoll b'effett tal-Att Dwar l-Awtorita' tal-Artijiet (Kap 563 tal- Ligijiet ta' Malta). Huwa evidenti li t-talbiet huma korrettement indirizzati lill- Awtorita' tal-Artijiet bhala successur tal-Kummissarju tal- Artijiet, izda mhux biss, billi jirrigwardaw wkoll l-ordnijiet ta' tad-Djar huma rekwisizzjoni mahrugin mis-Segretarju korrettement tad-Djar. L-ilment indirizzati kostituzzjonali jinkludi talba biex il-Qorti tannulla l-ordnijiet ta' rekwizizzjoni kif ukoll ir-rilaxx tal-fondi bil-pussess vakanti, oltre kumpens xieraq. Ikkonsidrat li l-Awtorita` tad- Djar ghandha l-poteri tal-rekwizizzjoni u derekwizizzjoni u tircievi l-hlasijiet ta' kera ta' fond rekwizizzjonat. Hekk xehdet Carmen Cozzo in rapprezentanza tal-Awtorita` fejn ikkonfermat li l-Awtorita' kienet involuta biss fil-hrug tal- erba' ordnijiet ta' rekwizizzjoni. Xehdet ukoll li l-Awtorita' tad-Djar assumiet il-funzjonijiet tad-Dipartiment tad-Djar fis- sena 2008. lill-Awtorita' 16 Artikolu 83 "Il-kliem "Kummissarju tal-Artijiet" għandhom jiġu sostitwiti kull fejn jidhru f'xi liġi oħra bil-kliem "Awtorità tal-Artijiet". 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. il-Qorti t-tliet Frankament din rapprezentanti tal-Gvern donnhom lanqas jistghu jaqblu r- bejniethom dwar min minnhom ghandu responsabbilita' tar-rapprezentanza f'din il-kawza. Jekk ma jistghux jaqblu huma, multo magis ic-cittadin ordinarju. Illi, izda, din il-Qorti ghandha tassigura li l-gudizzju jkun integru. Illi r-rikorrenti, da parti taghhom, issottomettew li rinfaccjati b'din is-sitwazzjoni, l-Avukat Generali huwa legittimament imsejjah fil-kawza. Illi l-Artikolu 181 B tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta' Malta jiddisponi: "Il-Gvern għandu jkun rappreżentat fl-atti u fl-azzjonijiet ġudizzjarji mill-kap tad-dipartiment tal-gvern li jkun inkarigat fil-materja in kwistjoni:.. u (2) tal-Kap 12 jiddisponi li "L-Avukat Ġenerali jirrappreżenta lill-Gvern f'dawk l-atti u l-azzjonijiet ġudizzjarji li minħabba n-natura tat-talba ma jkunux jistgħu jiġu diretti kontra xi wieħed jew aktar mill-kapijiet tad-dipartimenti l-oħra tal- Gvern." l-Gvern hu Illi li l-Awtorita' tal- adegwatament rapprezentat mill-intimati Artijiet u l-Awtorita' ghad-Djar riferibbilment ghall-mertu tal- kaz u ghall-ordnijiet ta' rekwizzizzjoni u ghalhekk tali talbiet m'humiex ezegwibbli kontra tieghu. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Ikkonsidrat li r-rikorrenti qed jitolbu rimedju kontra l-Gvern ta' Malta u l-intimati huma ccitati in rapprezentanza ta' ferghat distinti Governattivi. Jirrizulta pacifiku li l-Gvern agixxa diversament billi l-ewwel ha l-proprjeta' b'titolu ta' pussess u uzu, u sussegwentement b'dominju pubbliku - azzjonijiet li jaqghu fl-ambitu tal-Kummissarju tal-Artijiet, illum sostitwit ghall-finijiet u effetti kollha tal-Ligi mill- intimata l-Awtorita' tal-Artijiet; kif ukoll b'ordnijiet ta' rekwizizzjoni - azzjoni li jaqa' fl-ambitu ta' Awtorita` tad- Djar bhala successur tad-Dipartiment tad-Djar. Inoltre, qed jitolbu t-thassir u r-revoka tad-dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur Generali u Presidenzjali, rispettivament, u tad-decizjoni tal-Bord ta' l-Arbitragg dwar Artijiet. Aparti dan il-Qorti qed tintalab tohrog ordni ghat-trasferiment lill-Gvern Malti b'xiri assolut. Huwa minnu li tali rimedju, jekk jinghata, ikollu jitwettaq mill-Awtorita' tal-Artijiet, izda sallum l- Awtorita` dejjem imxiet fuq il-binarju ta' akkwist taht titolu ta' dominju pubbliku. Il-Kummissarju tal-Artijiet ma jagixxix b'awtonomija mill-Gvern meta jaghmel akkwist, izda fuq ordnijiet Ministerjali. Ghalhekk din il-Qorti hija tal-fehma li dawn tal- kompetenza specjali tal-Awtoritajiet intimati . Inoltre r- rikorrenti qed jitolbu li jigi dikjarat li d-dispozizzjonijiet tal- ta' Malta tal-Kap. jesorbitaw mill-parametri tal-Ligijiet jistghu 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Kwindi fil-fehma ta' din il-Qorti l-Avukat Generali huwa kuntradittur legittimu ghal dak li jirrigwarda dawn it-talbiet billi huwa legittimament iccitat f'dan il-gudizzju.17 Illi fic-cirkostanzi hija tal-fehma li dawn it-talbiet jolqtu lill- intimati kollha f'modalita' jew ohra u jekk tillibera lill-Avukat Generali mill-osservanza tal-gudizzju, l-istess gudizzju jkun monk. Madanakollu l-involviment tal-partijiet ser jigi rifless fl-ordnijiet li ser jinghataw u fil-kap tal-ispejjez. Ghaldaqstant tichad l-eccezzjonijiet fuq imsemmija ghar- ragunijiet spjegati. Din l-eccezzoni giet sollevata mill-intimati kollha li jsostnu li r-rikorrenti kellhom disponibbli ghalihom ir-rimedju ordinarju li jikkonsisti f'azzjoni ai termini tal-Artikolu 1077 tal-Kap 1618 u ghalhekk din l-Onorabbli Qorti ghandha tiddeklina milli tiehu konjizzjoni ulterjuri ta' dan ir-rikors promotur. Ikkonsidrat li din l-eccezzjoni, ossia stedina, lill-Qorti biex tiddeklina li tkompli tisma' din il-kawza qed issir b'referenza ghall-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 tal-Ligijiet ta' Malta. 17 Ara wkoll l-Ordinanza Dwar l-Avukat Generali (Kap 90 tal-Ligijiet ta' Malta), artikolu 2(1) "L-Avukat Ġenerali jkun il-konsulent legali prinċipali tal-Gvern u jkollu r- rappreżentanza ġuridika tal-Gvern fl-atti u l-azzjonijiet ġudizzjarji fejn il-liġi ma tipprovdix li dik ir-rappreżentanza għandha tkun tvesti f'xi persuna jew awtorità oħra." 18 Fis-sottomissjonijiet taghha, l-Awtorita' tad-Djar irreferiet ukoll ghar-rimedju kontemplat bl-artikolu 1078(b) tal-Kap 16. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. fil-gurisdizzjoni Kostituzzjonali Illi huwa minnu li r-rikorrenti ma utilizzawx il-procedura imsemmija li tikkontempla azzjoni sabiex jigi prefiss zmien perentorju li fih il-Kummissarju ta' l-Artijiet irid jagixxi sabiex jitkomplew il-proceduri ta' l-esproprjazzjoni. Madanakollu huwa assodat fil-gurisprudenza taghna li sabiex din il-Qorti tiddeklina milli tkompli tisma' kawza dwar allegat ksur ta' drittijet fondamentali, ir-rimedju l-Qorti ghandha tfittex li tqieghed lill-persuna li qed issoffri ksur ta' dritt fondamentali fis-sewwa b'mod effikaci u bl-inqas dewmien. Illi kif gie ribadit fil-kaz "Tonio Stivala vs Kummissarju tal- Pulizija et" (Q.K. – 5 ta' April 1991) jidher car li l-legislatur Malti ma riedx li jistabbilixxi bhala principju assolut fil-ligi Kostituzzjonali taghna li qabel ma persuna tadixxi lil din il- taghha, ghandha Qorti dejjem u r-rimedji kollha disponibbli taht il-ligi ordinarja, inkluzi dawk ir-rimedji li ma jipprovdu rimedju jkunux ragonevolment mistennija effettiv. Il-Qorti ghandha diskrezzjoni wiesgha hafna dwar l- ezercizzju o meno tal-gurisdizzjoni Kostituzzjonali taghha. Ovvjament, tali diskrezzjoni ghandha tintuza gustament u ragonevolment. Fl-ahhar mill-ahhar, il-Qrati ordinarji mhumiex huma aditi bil-gurisdizzjoni originali f'materja ta' lezjoni ta' drittijiet l- aktar fil-kompetenza kostituzzjonali taghhom. Din il-Qorti tifhem ukoll li c-cittadin li qieghed jirrinfaccja ksur tad-drittijiet fondamentali tieghu jew ta' theddida ta' ksur, mhuwiex tenut li jfittex rimedju quddiem il-Qrati ordinarji meta dan ikun ineffettiv. L- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. eccezzjonalita' ta' proceduri kostituzzjonali m'ghandhiex tissarraf bhala mezz ta' prolungament inutili ta' sofferenza ghal min hu vittma ta' ksur ta' drittijiet fondamentali. Fis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali deciza fis-6 ta' April 2006 in re Rosaria Cesare et v. Avukat Generali et kien intqal hekk fuq eccezzjoni simili: "L-intimati qed jippretendu li r-rikorrenti messhom hadu passi biex jigi impost terminu fuqhom biex jiehdu l-passi li tridhom jiehdu l-ligi. Il-qorti ma taqbilx ma' dak sottomess billi l-obbligu li jagixxu hu impost mil-ligi fuq l-awtorita` kompetenti u mhux fuq ir-rikorrenti u ghalhekk [l-awtorita` hija] responsabbli ghad-dewmien li kien hemm f'dan il-każ biex inbdew il-proceduri quddiem il-Bord tal-Arbitragg dwar l-Artijiet". Ghalhekk meta jissemma' li jkun hemm rimedju ieħor xieraq, irid jintwera (u dan jinkombi fuq l-eccipjent) li dan ikun rimedju aċċessibbli, xieraq, effettiv u adegwat biex lamentat19. jindirizza Madanakollu ghall-kompletezza, gie ritenut li m'hemmx għalfejn li, biex jitqies bħala effettiv, ir-rimedju jintwera bħala wieħed li ser jagħti lir-rikorrent suċċess garantit, biżżejjed li jintwera li jkun wieħed li jista' jiġi segwit b'mod prattiku, effettiv u effikaċi20. (Ara fost ohrajn sentenzi tal- On. Qorti Kostituzzjonali fil-kaz fl-ismijiet "Dr Mario Stivala ta' ksur 5.4.1991 fil-kawża fl-ismijiet Stivala vs Kummissarju tal-Pulizija et (Kollez. 9.3.1996 fil-kawża fl-ismijiet Clifton wilson vs Kummissarju tal-Pulizija (mhix pubblikata) 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. vs Joseph Lloyd nomine" 7/3/1994; tas-16 ta' Jannar 2006 fl-ismijiet "Olena Schirò v. Direttur taċ- Ċittadinanza u Expatriate Affairs"; "Vincent Bouslama v. Onor Prim Ministru et" 31/8/1977; "Mouwafak Toutoungi et. v Kummissarju tal-Pulizija et." 25/11/2011; u "Stacey Spiteri et. v Direttur tar-Reġistru Pubbliku" 27/04/2012, u sentenzi oħra hemm ċitati). Illi huwa fatt ukoll li, minkejja li jista' jkun minnu li l-parti rikorrenti seta' kellha għad-dispożizzjoni tagħha rimedju "ordinarju", din jibqagħlha d- il-Qorti xorta waħda diskrezzjoni li tagħżel li tibqa' tisma' l-kawża. L-eżistenza ta' "rimedju ordinarju" ma torbotx idejn din il-Qorti milli tkompli tisma' kawża kostituzzjonali mressqa quddiemha. Id-diskrezzjoni li tuża trid tkun waħda prudenti u fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja21. Applikati dawn il-principji ghall-kaz in ezami, r-rikorrenti qed jilmentaw li d-drittijiet taghhom ta' tgawdija u pussess tal- proprjeta' taghhom gew ivvjolati kif ukoll billi ghadhom ma rcevewx kumpens xieraq minkejja t-trapass ta' aktar minn erbghin (40) sena mill-ewwel azzjoni li ttiehdet mill-Gvern (tehid taht uzu u pussess). Fil-mori inghataw kumpens konsistenti f'recognition rent li ma accettawx, u li qed jigi impunjat bil-proceduri odjerni stante li huwa allegatament lesiv tad-dritt taghhom ghall-kumpens xieraq. VDG 9.2.2000 fil-kawża fl-ismijiet Victor Mamo vs L-Awtorita` tal- Ippjanar et (mhix pubblikata) 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Huwa car li l-azzjoni ikkontemplata bl-artikoli 1077 ma kienet taghmel xejn biex tbiddel is-sitwazzjoni tar-rikorrenti tul l-ghexieren ta' snin minn meta gew zvestiti mill-pussess u taghhom.Id-Dikjarazzjoni Presidenzjali giet ippubblikata kwazi 20 sena wara t-tehid b'uzu u pussess u l-kumpens gie ffissat mill-Bord ben 10 snin wara dik id-data. Bejn is-snin 1972 sa 1991 t-titlu li kellu l-Gvern kien wiehed ta' uzu u pussess fejn il-kumpens kien stabbilit bil-ligi ordinarja. Illi effettivament l-Avukat Generali ma elaborax fuq l- idoneita' tal-azzjoni imsemmija filwaqt li l-Awtorita' tad-Djar issottomettiet li anke' fit-talbiet taghhom f'din il-kawza, r- rikorrenti qed jitolbu li dina l-Onorabbli Qorti tordna lill- l- intimat Kummissarju esproprju: xi haga li setghat tintalab permezz ta' proceduri ordinarji. Ikkonsidrat li f'decizjoni moghtija mill-Qorti ta' l-Appell fit-18 ta' Marzu 1977 fil-kawza fl-ismijiet Emmanuele Fava Cassar nomine vs Dolores Fava Cassar gie in fatti ritenut li f'materja ta' espropriju, "Una volta li l-att ta' trasferiment bejn Gvern u tal-Artijiet sabiex jikkompleta attrici ghadu ma sarx il-proprjeta` ghadha ma ghaddietx f'idejn il-Gvern u dan nonostante l-imsemmija Dikjarazzjoni taht l-Artikolu 3 tal-Kapitolu 136 (illum Kap. 88) ghalkemm produttiva ta' certi drittijiet li jistghu jkunu anke importanti tekwivali ghal iehor ma ghall-finijiet trasferiment ta' proprjeta`." ta' rifless 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. jindirizza kostituzzjonali t-talbiet odjerni iridu l-isproporzjonalita' 'l hinn mill- Ikkonsidrat kompletazzjoni tal-proceduri ta' trasferiment billi dawn kienu indirizzati lejn l-akkwist b'dominju pubbliku u mhux t-talbiet b'xiri assolut, kif jikkomprendu taghhom bhala sidien tal-beni mehuda. Kwindi l-azzjoni kkontemplata bl-artikolu 1077 bl-artikolu 1078 (b) tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta ma joffrix rimedju u effettiv konvenzjonali f'din il-kawza u jispetta lil din il-Qorti fil- gurisdizzjoni originali taghha biex tiddetermina jekk l-iter li segwa l-Gvern, tramite l-awtoritajiet diversi, sabiex effettwa t-tehid tad-drittijiet tar-rikorrenti kien fondamentali taghhom. Dan kollu aparti l-konsiderazzjoni li l-Awtorita' tal-Artijiet, u l-Kummissarju qablu, ghandhom l- obbligu li jindirizzaw bi speditezza d-drittijiet tas-sidien milquta b'esproprju u d-dewmien li sehh f'dan il-kaz, huwa fih innifsu element li jaggrava n-nuqqas ta' proporzjonalita' fit-trattament tas-sidien. Hekk kif gie ritenut mill-Qorti Ewropea ta' L-Għarb fil-kaz Vassallo v Malta22 meta indirizzat eccezzjoni simili fil- konsiderazzjonijiet dwar id-dewmien fil-hlas ta' kumpens: "Without prejudice to the effectiveness of an action under 22 Sentenza tal-11 ta' Ottubru 2011. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. to 40765/02, §§ 64-65, ECHR 2006XI, enforcement proceedings). Ir-reazzjoni tas- sidien fil-kaz odjern kienet dejjem fis-sens li l-proprjeta' kellha tigi akkwistata b'titolu ta' xiri assolut u mhux b'titolu 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ta' dominju pubbliku (multo magis - b'titolu ta' uzu u pussess). B'hekk l-ilment taghhom kien wiehed li jestendi ben oltre l-kontestazzjoni tal-kumpens offrut fil-forma ta' kera kemm fil-forma ta' acquisition rent ,fil-kaz tal-ewwel tehid, jew ta' kera ta'gharfien fil-kaz tat-tieni tehid .Dan l- ilment ma jista' qatt jinkwadra taht l-azzjonijiet imsemmija fl-artikoli 1077 u 1078 tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta billi huwa prettament ta' natura kostituzzjonali u konvenzjonali. Illi fic-cirkostanzi din il-Qorti ghar-ragunijiet fuq dedotti, taghzel li tezsercita d-diskrezzjoni taghha biex tkompli tisma' din l-eccezzjoni sollevata. Titlu Illi gie eccepit mill-intimati li r-rikorrenti jridu jipprovaw it-titlu taghhom. In linea gurisprudenzjali kif inghad fis-sentenza fl-ismijiet Robert Rowe vs Avukat Grech Cremona et, deciza fis-7 ta' Frar 2017, din il-Qorti diversament presjeduta :- "Illi biex wieħed il-kawza u kwind taħt ikun f`qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu tal-Kostituzzjoni m`għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika." (Kost. Huwa biżżejjed, għall-finijiet ta` dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li ta` ħaddieħor. bih jieqaf għall-pretensjonijiet jista` 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Imbagħad, għall-finijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l- pussess tal-ħaġa li tkun." Hekk ukoll fil-kaz Victor Reale et vs Avukat Generali et - (QK - deciza fil-5 ta' Lulju 2011) gie ritenut: "Din il-Qorti tirrileva li din l-azzjoni mhix wahda rei vindicatoria, u kwindi mhux mehtieg il-prova diabolica ta' titolu originali. Hu bizzejjed li r-rikorrenti juru interess guridiku fl-ezitu ta' din il-kawza." Illi t-titlu tar-rikorrenti u ta' ommhom Helen Chetcuti jirrizulta li kien gja rikonoxxut mid-Dipartimenti kkoncernati, kif muri rilevanti. L-istess ittri gudizzjarji mill-iskambju Kummissarju tal-Artijiet istitwixxa proceduri kontrihom meta adixxa l-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet. B'hekk jirrizulta li t- titlu tar-rikorrenti ma kienx in kontestazzjoni. Illi dan premess, u wara li ezaminat ix-xhieda ta' Andrew Chetcuti u l-kuntratti esebiti tqies li r-rikorrenti rnexxielhom jippruvaw it-titlu taghhom soddisfacjentement ghall-fini ta' din il-kawza. ta' FIL-MERTU Illi l-Qorti ser tindirizza l-eccezzjonijiet rimanenti tal-intimat u dawk tal-Avukat Generali fil-konsiderazzjonijiet li ser taghmel dwar il-mertu tal-kaz. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi hekk kif johrog mill-provi, din il-kawza tirrigwarda erba' proprjetajiet, ossia tliet fondi, 72, 73, 74 fi Triq San Guzepp, L-Iklin, li jappartjenu lir-rikorrenti fil-kwoti ta' tliet kwarti (3/4) indivizi favur Andrew Chetcuti u kwart (1/4) indiviz favur Philip Chetcuti. Dawn il-fondi kienu sitwati f'area dilapidata tal-Belt. Mhuwiex ikkontestat li l-iskop ghat-tehid tal-fondi mill-Gvern ta' Malta kien sabiex isir slum clearance ta' dik l-inhawi u jinbnew blokkok godda ta' appartamenti u garaxxijiet ghar-residenza privata ta' terzi, kif fil-fatt hekk sar. Madanakollu jirrizulta wkoll li dawn il-fondi, fl-ewwel lok ittiehdu b'titolu ta' uzu u pussess izda gew demoliti bejn l- ewwel avviz tal-Gvernatur Generali fil-5 ta' Dicembru 1972, (jew sahanistra ftit xhur qabel kif johrog mill-premessi - izda dwar dan ma tressqux provi) u t-tieni avviz tal-President ta' Malta fl-24 ta' Settembru 1991 li permezz tal-istess il-fondi ttiehdu b'titolu ta' dominju pubbliku. Dan l-avviz kien gie notifikat lir-rikorrenti b'ittra ufficjali tad-19 ta' Dicembru 1994, Fil-mori u qabel id-demolizzjoni, fis-sena 1973, l- inkwilini gew zgumbrati u ta' rekwizizzjoni. B'ittra ufficjali tal-15 ta' Mejju 1991 r-rikorrenti odjerni kienu interpellaw lill-Kummissarju tal-Artijiet biex jersaq ghall-hlas ta' kumpens xieraq b'xiri assolut stante li l- proprjeta' kienet giet demolita. Minflok il-Kummissarju baqa' jinsisti li jhallas kumpens f'forma ta' recognition rent u istitwixxa proceduri appoziti quddiem il-Bord kompetenti. Bis-sentenza tal-Bord tas-16 ta' Gunju 2000, l-kumpens gie iffissat fl-ammont ta' kera ta' Lm69.65 fis-sena. inhargu erba' ordnijiet 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Huwa pacifiku li mill-1973 sallum ir-rikorrenti gew imcahhda mit-tgawdija u pussess tal-proprjeta' taghhom billi l-bini baqa' fil-pussess tal-Gvern, u ma rcevew l-ebda kumpens. Inoltre l-uniku kumpens offrut kien fil-forma ta' kera ta' gharfien minkejja li l-Gvern agixxa uti dominus u sahanistra witta' l-bini meta kien ghadu biss qed jippossjedi b'titolu temporanju. L-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Principji Generali Applikabbilita` tal-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni L-Avukat Generali eccepixxa tal- Kostituzzjoni mhux applikabbli ghall-kawza odjerna u dan peress li l-kawza ma tikkoncernax tehid ta' proprjeta' izda semmai kontroll fl-uzu tal-proprjeta'. L-istess gie eccepit mill-Awtorita' tad-Djar fir-rigward tal-Ordni ta' Rekwizizzjoni. L-artikolu 37 jiddisponi li :- "Ebda proprjeta` ta' kull xorta li tkun ma ghandu jittiehed pussess taghha b'mod obbligatorju, u ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li tkun ma ghandu jigi miksub, b'mod obligatorju hlief meta jkun hemm dispozizzjoni tal-ligi applikabbli ghal dak it-tehid ta' pussess jew akkwist: 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. (a) ghall-hlas ta' kumpens xieraq, -omissis-." Mid-dicitura ta' dan il-provvediment kostituzzjonali jirrizulta car li l-legislatur ried li tinghata interpretazzjoni wiesgha ghall-oggett tat-tehid, li jista' jkun kull "interess" jew "dritt" fi proprjeta` "ta' kull xorta" mobbli u immobbli. Meta l-"kontroll ta' uzu ta' proprjeta`" jolqot interess mhux bilfors li jrid ikun in re. Il-Qorti Kostituzzjonali fil-kaz Vincent Dimech Pullicino vs Avukat Generali et. - deciz fl-24 ta' Gunju 2016 irribadiet:- Jigi osservat li, ghalkemm il-kaz odjern ma jittrattax esproprijazzjoni imma jirrigwardja t-tehid ta' interess fi proprjeta` ghal skopijiet ta' kirja, dan it-tehid ta' interess tant hu rigidu u wiesa' li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir- rikorrenti bhala sidien mill-uzu u mit-tgawdija tal-proprjeta` taghhom. Ghaldaqstant din il-Qorti, filwaqt li hi konxja tal- gurisprudenza indikata mill-Avukat Generali li tghid li l- kontroll ta' uzu u tgawdija ta' proprjeta` huwa ezenti mill- applikazzjoni tal-Artikolu 37[1] tal-Kostituzzjoni, hi tal- fehma li f'dan il-kaz non si tratta semplicement ta' kontroll ta' uzu izda si tratta ta' tehid ta' interess fi proprjeta` u ghalhekk jaqa' fil-protezzjoni tal-artikolu kostituzzjonali fuq citat." (Ara wkoll Ian Peter Swain et vs Avukat Generali et, Kost 24/06/2016 u Rose wilson vs Avukat Generali, 11/07/2016 - ghalkemm f'din ta' l-ahhar il-pronunzjament tal-Qorti saret obiter fil-mankanza ta' appell fuq dak il-punt; 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. u l-aktar recentement - Anthony Santucci vs Avukat Generali et - PA(Kost) MCH - dec. fid-9 ta' Ottubru 2017). Illi kif irriteniet il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawza fl-ismijiet Mary Anne Mifsud Bonnici vs Tabib John Vella-Critien et. datata l-31 ta' Ottubru, 2014: "L-artiklu 37 tal-Kostituzzjoni jhares mhux biss kontra t- tehid tal-jusproprjeta` shiha minghajr kumpens xieraq, b'mod li tinholoq sitwazzjoni fejn 'is-sid originali gie zvestit u mnezza` minn kull dritt li ghandu fuq dik il-proprjeta`, izda jrid ukoll illi ebda interess ..… jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li tkun' ma ittiehed minghajr kumpens xieraq.". Applikati l-principji sucitati ghall-kaz odjern, ikkonsidrat li l- proprjeta` ttiehdet taht titlu ta' pussess u uzu izda giet demolita qabel ma nhareg l-avviz ghat-tehid b'dominju pubbliku. Il-Gvern irrikostruwixxa blokok ta' appartamenti u garazxxijiet fuq is-sit gja okkupat mill-fondi mehuda. Fic- cirkostanzi, anke minn natura tat-titlu ta' pussess b'dominju pubbliku, immira ghall-akkwist permanenti tant li dan it-titlu huwa ekwiparat ma' enfitewsi perpetwa fil-gurisprudenza taghna. Huwa minnu li lis-sid jibqalu veste ta' titlu residwali ghall-kera ta' gharfien u jista' anke jitlob kumpens oghla, izda anke minn qari tal-artikoli rilevanti tal-Kap 88 tal-Ligijiet ta' Malta, jirrizulta li l-Gvern ghandu poteri ampji u assoluti li jagixxi uti dominus fuq il- beni akkwistati b'dominju pubbliku billi huwa l-Gvern, u mhux is-sid, li jiddisponi mill-jus fruendi, utendi u abutendi. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Ir-rikorrenti jsostnu li l-Gvern kellu jiehu l-post b'xiri assolut billi t-tehid kien jammonta ghal esproprjazzjoni de facto. Dwar it-tehid b'dominju pubbiku, l-Qorti Ewropea, fil-kaz Offaherty and Others v Malta24 hadet posizzjoni kemmxejn differenti minn dik mehuda mill-Qorti Kostituzzjonali billi rritieniet : 24 Deciz fis-22 ta' Novembru 2011- Sentenza fuq il-Mertu. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Huwa minnu li fil-kaz odjern l-Istat ma weriex l-intenzjoni li jakkwista b'titolu ta' xiri assolut - anzi l-oppost billi rrezista kull interpellazzjoni f'dan is-sens. Izda fil-fehma ta' din il- Qorti, dan ma jbiddel xejn mill-posizzjoni rigida imposta fuq ir-rikorrenti li baqghalhom biss dritt residwali, jekk semmai, ghal xi revizjoni tal-ammont ta' kera, u dan abbazi ta' kriterji li ma jirrispekkjawx il-valur reali fuq is-suq.25 Din il-Qorti tqies li l-posizzjoni guridika tas-sidien fil-kaz odjern kienet wahda formali u priv mill-essenza tad-drittijiet altrimenti spettanti lid-dominus. Illi fil-kaz Marija Grech Cascun vs Kummissarju tal-Artijiet, (Kost 20/04/2012) l-ewwel Qorti wkoll waslet għall- konklużjoni li hawn si tratta ta' teħid ta' proprjeta' taħt l- tal- ewwel parti Konvenzjoni u mhux sempliċement kontroll tal-użu tal- istess proprjeta' taħt it-tieni parti tal-istess artikolu. Di fatti li "Il-fond fis-sentenza tal-Ewwel Protokoll tagħha esproprjat ġie mwaqqa' u għalhekk, jista' faċilment jingħad, li l-istess fond ittieħed b'mod permanenti mill-pussess tar- rikorrenti u kwindi ma jistax jitqies, sempliċement li l-Istat, f'dan il-każ, kien qed jikkontrolla l-użu tal-proprjeta' " u tad-dritt ssoktat jirriżulta ksur iżżid fondamentali, għaliex ma kienx hemm il-ħlas tal-kumpens 25 Hawnhekk il-Qorti taghmel riferenza ghas-sentenzi tal-Qorti Ewropea rigward ir-rata ta' kera stabbilita bil-ligijiet vigenti : Casapinta v. Malta, no. 31122/05, §§ 69-70, 26 ta' Settembru 2006; Bogdanovic v. Malta, no. 17647/04, §§ 78-79, 24 ta' Ottubru 2006; Gherxi Ellul Sullivan and Hayes v. Malta, no. 35349/05, §§ 79-80, ECHR 2006-X; u Amato Farrugia Hili v. Malta, no. 47045/06, § 62, 15 ta' Settembru 2009). 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. xieraq, għandu jingħata rimedju lir-rikorrenti għat-teħid ta' pussess li ġarrbet". Jigi nnotat li l-proprjeta` f'dik il-kawza ittiehdet b'dominju pubbliku. Ma sarx appell fuq dan il-punt. Madanakollu jirrizulta li f'kazijiet simili bhal dak odjern l-Istat m'ghandux jitqies li ha l-proprjeta' semplici b'kontroll tal-uzu tieghu. F'tali kazijiet li jipprospettaw telfa permanenti tal- proprjeta' jirrifletti c- cirkostanza fattwali tat-telfa. Semplici kera ta' gharfien, kif stabbilit bil-ligi, ma jindirizzax adegwatament u b'mod xieraq id-dritt mehud. L-ordnijiet tar-rekwizizzjoni per se ma jaqghux fl-ambitu tal- artikolu 37 izda f'dan il-kaz kienu a means to an end billi kienu mezzi amministrattiva komplessa mahsuba biex jitwettaq l-ezercizzju ta' slum fl-azzjoni Ghalhekk ghal dawn il-motivi din il-Qorti jidhrilha li tali akkwist huwa ekwiparabbli ghat-tehid forzuz tal-proprjeta' ta' Malta, u ghall-finijiet konsegwentement tichad l-eccezzjoni sollevata fuq dan il- punt. L-Artikolu 1 Ewropea jipprovdi hekk: "Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha dritt tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni tal-Ligijiet ghat-tgawdija pacifika tal-possedimenti taghha. Hadd ma ghandu jigi ipprivat mill-possedimenti tieghu hlief fl-interess 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil- principji generali tal-ligi internazzjonali. Izda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma ghandhom b'ebda mod inaqqsu id-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta' skont l-interess generali jew jew biex kontribuzzjonijiet ohra jew pieni". Rigward l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll l-interpretazzjoni moghtija mill-Qorti Ewropea ghal dan l-Artikolu hu ormai kostanti fis-sens li: "2. ta' 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. 26 Tlieta huma r-rekwiziti li ghandhom jigu sodisfatti sabiex interferenza mill-Istat tkun wahda permissibli ai termini tal- Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u cioe`: (a) Il-mizura mehuda mill-Istat tkun saret taht qafas legali; (b) L-iskop tal-mizura jkun wiehed ghal ghan legittimu; u (c) Il-mizura mehuda zammet bilanc gust u proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien; Illi ma hemmx dubju li l-ewwel u t-tieni kweziti huma sodisfatti billi t-tehid kemm taht pussess u uzu kif ta' dominju pubbliku saru mill- ukoll Kummissarju tal-Artijiet in forza ta' ligijiet in vigore. Minn ezami tal-fattispecie tal-kaz, huwa it-tielet kwezit li ma jirrizultax sodisfatt u jwassal ghas-sejbien tal- ksur allegat. Ikkonsidrat li dwar l-interess socjali, il-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem irriteniet, fil-każ ta' James vs Ir-Renju Unit (21 ta' Frar 1985) li : 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Huwa assodat li l-margini ta' apprezzament tal-Istat huma wiesa' hafna. Madankollu, wiesgha kemm hi wiesgha ta' apprezzament li ghandu l-Istat (fuq il-livell internazzjonali meta si tratta ta' sentenza tal-Qorti ta' L-Għarb) jew il- Legislatura u l-Ezekuttiv (fuq il-livell domestiku), "meta si l-margini tratta ta' allegazzjoni quddiem il-Qrati Maltin ta' vjolazzjoni ta' xi dritt fondamentali, hija dejjem il-Qorti – u f'kawzi bhal dik de quo, hija dejjem din il-Qorti Kostituzzjonali – li trid finalment tiddetermina mhux biss jekk hemmx dan l-iskop prima facie legittimu aktar 'l fuq imsemmi izda jekk, fil-kaz konkret, intlahaqx fil-konfront tar-rikorrent dak il-bilanc gust bejn l-interess generali u l-interess tal-privat ossia tar- l- rikorrent. Fi kliem applikazzjoni fil-kaz konkret ta' ligi li hija maghmula prima facie "skont l-interess generali" tivvjolax il-principju tal- ta' proporzjonalita`. Kif L-Għarb aktar kmieni s-sena li ghaddiet -- Hutten- Czapska v. Poland 27 - fejn hemm l-intervent tal-Istat, dan irid johloq bilanc bejn l-interess generali u l- l- interess fattispeci partikolari tal-kaz) irid jigi ezaminat ghall-fini ta' tali determinazzjoni." (Enfasi ta' din il-Qorti.) tal-privat, u jinghad jekk, Dik il-Qorti kompliet hekk f'paragrafu 105: 27 Fuq citat 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. (Ara wkoll Residual Limited (C24807) vs Kummissarju ta' l-Artijiet - Q.K. 19 ta' Ottubru 2011). Aktar recentement fil-kaz Zammit and Attard Cassar vs Malta28 il-principji enunzjati fi skorta ta' sentenzi precedenti dwar kontroll ta' kiri ta' djar u irriteniet hekk: il-Qorti Ewropea 28 App.No.1046/12) -EctHR - 30 ta' Lulju 2015. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi ma hemmx dubbju li l-element tal-interess socjali huwa soddisfatt bil-proggett ta' slum clearance u bir-rikostruzzjoni ta' djar decenti. Ir-rikorrenti jargumentaw li l-fondi kienu gja okkupati, anzi mikrija lin-nies u li kellhom jigu zgumbrati mill-awtoritajiet biex jipprocedu bil-proggett. Madanakollu ma saret l-ebda prova li xxejjen l-iskop dikjarat ta' slum clearance u ghalhekk din il-Qorti taqbel li dan it-test gie soddisfatt. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ċerti għandu limitazzjonijiet Illi d-dritt tal-Istat li jieħu proprjeta` tal-individwu fl-"interess ġenerali" jew restrizzjonijiet. L-istat għandu jaġixxi b'mod li jirrispetta l- liġijiet tiegħu stess u dan ukoll skont l-imsemmi sub-artikolu tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. F'każ ta' teħid ta' proprjeta`, bħalma ġara fil-kawża odjerna, għandu dejjem jingħata kumpens xieraq. Jibqa' li jigi ezaminat il-kwistjoni dwar il-bilanc o meno bejn l-interess generali u d-drittijiet tal-privat. Fil-kuntest tal- ezami tal-proporzjonalita' mahluqa bl-att tat-tehid, gie ribadit mill-Qorti Ewropea fil-kaz Gera De Petri Croker Pisani Genovese v Malta (deciz fil-5 ta' April 2011) : 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Applikati dawn il-principji ghall-kaz in ezami, r-rikorrenti isostnu li hemm bahar x'jaqsam bejn il-fatt li wiehed ma jircievi assolutament xejn u l-valur tal-proprjeta`. Il-lezjoni taghhom ilha tissussisti mis-sena 1973 u ghadha tissussisti sal gurnata tallum. jkollu effett L-intimati diminuttiv konsiderevoli fuq kwalunkwe kumpens illi, datum sed non concessum, jista' jkun haqqhom ir-rikorrenti. Dwar dan l-argument, din il-Qorti trid tabilfors tinnota li r- rapprezentanti tal-Gvern jissollevaw l-istess eccezzjonijiet ripetutament minnkejja li dawn gja gew trattati ampjament u skartati mhux biss mill-Qorti Kostituzzjonali taghna imma mill-Qorti ta' L-Għarb. L-inapplikabilita' tad-dottrina ta' binding precedent fl-ordinament guridiku Malti m'ghandux fejn lok ghall-abbuzi procedurali bhal dawn jaghti argumenti li gew meqjusa bhala manifestament infondati jitqajmu mill-gdid u fl-istess kuntest. Dan johloq hela ta' hin u piz inutili fuq il-Qrati. Il-Qorti ghalhekk taghmel referenza li d-dewmien ghandu 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ghall-kaz fuq citat mill-kaz fl-ismijiet Vassallo v Malta. Tirreferi ukoll ghall-kaz Bezzina Brincau and Others v Malta deciz mill-Qorti Ewropea fit-8 ta' April 2008: tal-interess pubbliku ma Thus, the applicants' delay in instituting proceedings which were allowed by domestic the law cannot prejudice admissibility of the complaint." lill- L-ezistenza Kummissarju mill-obbligu tieghu li jassigura li fi zmien ragjonevoli ihallas kumpens gust, biex b'hekk jinzamm dak il-bilanc gust bejn tas-socjeta` u d-dritt fundamentali tar-rikorrenti skont l-artikolu konvenzjonali fuq fl- citat. istruttura kollha tal-Konvenzjoni, u ghalhekk l-agir tal- Kummissarju f'dan il-kaz ghandu jigi ezaminat ukoll minn din l-ottika, billi jigi kkunsidrat leziv it-tehid tal-proprjeta` fis- sena 1973 minghajr il-hlas ta' kumpens dovut u xieraq minnkejja t-trapass ta' ghexieren ta' snin. Dwar ir-rilevanza tal-fattur dewmien fil-konsiderazzjonijiet taghha, gie ritenut mill-Qorti ta' L-Għarb fil-kazijiet fuq referuti ta' Gera banavage Satilmis u ta' Finocchiaro Muscat Azzopardi Gatto rispettivament: tal-proporzjonalita` huwa Il-principju 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Din il-Qorti taqbel li r-rikorrenti sofrew lezjoni tad-drittijiet taghhom minhabba sproporzjon car bejn id-drittijiet taghhom bhala sidien u l-interess pubbliku manifestat bl- iskop li ghalih sar it-tehid. Dan huwa rifless fid-dewmien u 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. fil-kumpens mizeru offrut, li, ghalkemm ikkalkulat fit-termini tal-ligi ordinarja, certament ma tindirizzax l-izbilanc sofrut mir-rikorrenti fid-drittijiet taghhom. L-intimati sostnew li l- fondi kienu fi stat dilapidat billi hekk thallew mir-rikorrenti. Dwar il-kondizzjoni tal-fondi ma jirrizulta l-ebda prova ghalkemm kienu saru mistoqsijiet ripetuti f'dan is-sens lill- Margaret Fava Cassar. Min-naha l-ohra jirrizulta mill-provi li l- l-kera fondi kienu mikrijin regolarment. L-isproporzjonalita' hija riflessa wkoll fil-fatt li sallum ma thallas l-ebda kumpens ghall-valur tal-fondi ghajr ghall-kera (li ma gietx accettata) minkejja li l-proprjeta' ttiehdet fuq titlu permanenti. Jigi senjalat li l-kera ta' gharfien ma jinbidel qatt (art 19(5) tal-Kap 88). Illi din il-kwistjoni tqajmet fit-trattazzjoni orali u timpingi mhux biss fuq it-talba ghal sejba ta' ksur, imma fuq il- kalkolu tal-kumpens u rimedju applikabbli. L-artikolu 7 tal-Kap 319 tal-Ligijiet ta' Malta jiddisponi li: "Ebda ksur tal-Artikoli 2 sa 18 (inklużi) tal-Konvenzjoni jew tal-Artikoli 1 sa 3 (inklużi) tal-Ewwel Protokoll li jsir qabel it- 30 ta' April 1987 jew tal-Artikoli 1 sa 4 (inklużi) tar-Raba' Protokoll, l-Artikoli 1 u 2 tas-Sitt Protokoll jew tal-Artikoli 1 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. sa 5 (inklużi) tas-Seba' Protokoll li jsir qabel l-1 ta' April 2002, ma għandu jagħti lok għal xi azzjoni taħt l-artikolu 4." Illi kif gie deciz fil-kawza Raymond Vella-Critien Ohaka et vs Avukat Generali et, deciza mill-Prim' Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali) fil-11 ta' Frar 2015: fuq id- tar-rikorrenti hija msejsa kemm "l-azzjoni dispozizzjonijiet tal-Kostituzzjoni kif ukoll fuq dawk tal- Konvenzjoni. Is-silta li ssemmiet qabel tirreferi biss ghad- dispozizzjonijiet relattivi tal-Konvenzjoni, izda hawnhekk ukoll in-natura tal-ksur li dwaru tqajjem l-ilment tiehu siwi biex wiehed iqis jekk huwiex il-kaz jew le li l-ksur ikun sar qabel dawk id-dati msemmija. Dan qieghed jinghad ghaliex huwa accettatt li fejn il-ksur jibqa' jsehh jew fejn il-qaghda li ggib maghha l-ksur tal-jedd fundamentali ma tkunx wahda instantaneja fl-ismijiet Francis Brock Brincau et vs Kummissarju tal- Artijiet; u Kost. 28.2.2005 fil-kawza fl-ismijiet Attilio Casapinta vs Direttur tal-Akkommodazzjoni Socjali et fost (Kost. fil-kawza ohrajn), allura wahda tista' tqis u tistharreg il-ksur jekk il- qaghda tibqa' ttul wara (ara b'ezempju, Kost. 28.12.2001 fil-kawza fl-ismijiet Driver vs Avukat Generali et (Kollez. Ta' min jghid hawnhekk li din il- kwestjoni tqajmet ukoll quddiem il-Qorti ta' L-Għarb f'kazijiet imressqin kontra Malta u dik il-Qorti sabet li, ladarba d-dikjarazzjoni maghmula mill-Gvern Malti f'April tal-1987 kienet b'effett retrospettiv, allura l-istharrig li dik il- Qorti tista' taghmel imur lura ghall-1967, jigifieri meta l- Konvenzjoni kienet ratifikata mill-Parlament Malti (ara 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. b'ezempju Q.E.D.B 5.4.2011 fil-kawza fl-ismijiet Brock Brincau et vs Malta (Applik nru. 15091/06) §54 u Q.E.D.B. 5.4.2011 fil-kawa fl-ismijiet Gera de Petri Croker Said Pace vs Malta (Applik. Il-Qorti Kostituzzjonali, fis-sentenza finali taghha moghtija fid-29 ta' April 2016 ikkonfermat dak fuq premess: A skans ta' ripetizzjoni, din il-Qorti taghmel referenza ghall-konsiderazzjonijiet tal-ewwel Qorti in meritu inkluz ir- referenzi taghha ghall-gurisprudenza patria u dik Ewropea, u tabbraccjahom bhala taghha. Huwa palezi illi l-allegata vjolazzjoni tal-jeddijiet tar-rikorrenti ghadha ghaddejja in kwantu l-effetti kollha emananti mill-kirja ikkreata ex lege bl-Att XXIII tal-1979 ghadhom ezistenti sal-gurnata tal-lum, u ghalhekk l-aggravju mressaq mill-konjugi Tabone ma ghandu ebda fondament fid-dritt." Illi fil-kawza fl-ismijiet Dunn Driver vs Avukat Generali et (Q. Kost - deciz fit-28 ta' Dicembru 2001), gie ritenut li, "Ghalkemm iz-zewg dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur Generali hargu fl-1969 u ghalkemm anke dawk li huma l-proceduri ghall-akkwist da parti tal-Gvern b'xiri assolut ta' l-artijiet bdew qabel it-30 ta' April 1987, ir-rikorrent, kemm qabel kif ukoll wara din id-data kien assoggettat ghal interferenza fit- tgawdija pacifika tal-possedimenti tieghu. Tali interferenza ossia nuqqas ta' tgawdija pacifiku tal-possedimenti in kwistjoni, ghalkemm kienet ir-rizultat ta' att istantanju – id- dikjarazzjonijiet ippublikati u nnotifikati skont l-Artikolu 9 tal- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Kap. 88 – kienet interferenza ta' natura kontinwa u li ghadha tezisti sal-lum". Hekk fil-kaz fuq citat Francis Brock Brincau et v Kummissarju tal-Artijiet gie ribadit: "… Aktar ricenti mbaghad, il-Qorti ta' l-Appell in re Julian Santucci et – vs – Ministeru ta' l-Ambjent deciza fit-8 ta' Gunju 2001 gie mtenni kif gej 'Indubbjament minn mindu tigi ppubblikata l-ordni ta' l-espropriju sakemm isir l-att definittiv ta' trasferiment favur il-Gvern, il-proprjeta` tibqa' 'stricto jure' f'idejn il-persuna esproprijata ..… '. "omissis" "Dan ifisser li s-sid tal-proprjeta` jigi ezawtorat ghal kollox minn kull jedd fir-rigward tal-pussess u tad-disponibbilita` materjali taghha. Disponibbilita` materjali li naturalment ma testendix taghha, naturalment soggett ghall-fattur gdid ta' l-espropriju u tal- limitazzjoni li dan necessarjament jimplika." Kif ser jirrizulta iktar 'il quddiem, ir-rikorrenti ghadhom sal- gurnata tal- proprjeta' taghhom minghajr korrispettiv xieraq u adegwat. Ghalhekk il-lezjoni hija wahda kontinwa li ghadha ezistenti sallum. jissubixxu 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Fid-dawl ta' dan kollu din il-Qorti tikkonsidra li r-rikorrenti qed ibaghtu lezjoni tad-drittijiet taghhom kif sanciti taht l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u tal-Ewwel Artiklu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Ghaldaqstant tilqa' l- ewwel talba f'dan is-sens. L-Artiklu 39 Konvenzjoni Illi l-Artikolu 39(2) jiddisponi li: "Kull Qorti jew awtorita` ohra gudikanti mwaqqfa b'ligi tal-Kostituzzjoni u ghad-decizjoni dwar l-ezistenza jew l-estensjoni ta' drittijiet jew obbligi civili ghandha tkun indipendenti u imparzjali; u meta l-proceduri ghal decizjoni bhal dik huma mibdija minn xi persuna quddiem Qorti jew awtorita` ohra gudikanti bhal dik, il-kaz ghandu jigi moghti smigh xieraq gheluq zmien ragonevoli." Illi r-rikorrenti ma ghamlu l-ebda sottomissjoni fir-rigward ta' din it-talba. Fir-rikors promotur jilmentaw li m'ghandhomx rimedju kif jistghu jitolbu kumpens ghax-xiri assolut tal- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. it-talba minghajr ma approfondew proprjeta' taghhom billi dak provvdut bl-artikolu 22(11) tal- Kap 88 tal-Ligijiet ta' Malta ma jistax jitqies li hu rimedju xieraq. L-intimati semplicement illimitaw ruhhom biex jirrespingu din l- opposizzjoni taghhom. Skont dan l-Artikolu: "22(11) (b) fil-każ ta' bdil minn pussess u użu f'xiri assolut somma li tasal għaliha billi tiġi kapitalizzata bir-rata ta' wieħed fil-mija tal-kera ta' akkwist fis-sena li tkun dovuta taħt id-disposizzjonijiet ta' din l-Ordinanza; (ċ) fil-kaz ta' bdil minn dominju pubbliku f'xiri assolut somma li tasal għaliha billi tiġi kapitalizzata bir-rata ta' wieħed punt erbgħa fil-mija tal-kera ta' għarfien fis-sena li tkun dovuta taħt id-disposizzjonijiet ta' din l-Ordinanza." Illi mid-decizjoni tal-Bord esebit fl-atti jirrizulta li l-valur lokatizju tal-fondi kien ta' Lm49.75 fis-sena filwaqt li l-kera tal-gharfien gie stabbilit fl-ammont ta' Lm69.65 fis-sena. Abbazi tal-komputazzjoni mahsuba bl-artikolu 22(11)(c) il- prezz ta' xiri ghandu jkun ta' Lm4975 ossia €11,588.63. Illi jirrizulta mill-istima tal-Perit mahtur minn din il-Qorti li dan hu ferm inferjuri ghall-valur stmat tal-fondi ghas-sena 1973 (valur mhux ikkontestat) fl-ammont ta' €65,350. Ikkonsidrat li d-dritt sancit bil-jedd ghas-smigh xieraq, fejn tal-obbligi jirreferi ghad-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. jinkorpora d-dritt ta' kull persuna li tadixxi l-Qorti jew Tribunal fit-tfittxija ta' rimedju gudizzjarju. Fil-kaz ta' Golder v United Kingdom (App. 4451/1970) il- Qorti Ewropea irriteniet li: 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Il-Qorti f'Golder iddeterminat li id-dritt ta' access ghall- tribunal imparzjali u indipendenti setghet tigi inferita mit-test tal-Konvenzjoni, kif ukoll huwa principju fondamentali tar- Tant li l-awturi Shawish, O'Boyle & Kukeli kitbu: 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. ghall-proprjeta' Ghal dak li jirrigwarda l-kumpens stabbilit bil-Bord, kif irribattew l-intimati, kienu r-rikorrenti li naqqsu milli jersqu l-ilment odjern ghall-pubblikazzjoni mhuwiex limitat ghall-hlas ta' kera ta' gharfien imma ghall- mehuda tal-valur hlas permanentement. Fil-fehma ta' din il-Qorti l-azzjoni kkontemplata bil-Kap 88 ma joffrix rimedju effettiv sabiex is-sidien jigu assigurati kumpens xieraq ghax-xiri assolut tal-proprjeta' taghhom ghar-ragunijiet fuq spjegati. Ghaldaqstant taqbel li l-ligi ordinarja ma taghtix tali rimedju lir-rikorrenti ghajr permezz tal-proceduri odjerni. Illi ghalhekk din il-Qorti ssib lezjoni tal-artikoli 39 u 6 tal- Konvenzjoni rispettivament in kwantu li r-rikorrenti ma kellhomx dritt ta' access ghall-Qorti sabiex jiksbu kumpens xieraq ghat-tehid tal-proprjeta' taghhom. Riferibbilment ghad-dewmien fil-procedimenti infushom, din il-Qorti, fil-kaz Philip Caruso et v Kummissarju tal- Artijiet (deciz fis-27 ta' April 2017) rriteniet li bit-teħid forzat tal-art minnufih skattat pretensjoni da parti tal-istess sidien l- għal kumpens xieraq u kontestazzjoni bejn il-partijiet tibda man-notifika permezz fis-sustanza, li għalhekk, 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-pubblikazzjoni fil-Gazzetta tal-Gvern tad-dikjarazzjoni tal-Gvernatur Generali, għaliex ma' dik id-dikjarazzjoni skatta l-obbligu tal-Kummissarju li jinnotifika lis-sidien bl- ammont tal-kumpens li kien qiegħed joffrilhom sabiex ikunu jistghu jirregolaw ruhhom dwaru. Fil-kaz odjern, jirrizulta li kienu ghaddew kwazi ghoxrin sena mill-pubbikazzjoni tal-Avviz tal-Gvernatur Generali sal-Avviz Presidenzjali meta l-Gvern ddecieda li jiehu l- fondi b'dominju pubbliku u dan, wara li kienu gja gew demoliti. Dan id-dewmien kien pregudizzjevoli ghar-rikorrenti u kien hemm bzonn ghaxar (10) snin ohra sakemm il-kera tal- gharfien, li huwa punt xejn kumplikat, gie stabbilit mill-Bord. Din il-Qorti tqis li l-punctum temporis ghandu jiskatta mill- ewwel Avviz. Tqies li minkejja li l-iskop dikjarat fl-Avviz kellu jkun ta' uzu u pussess, fir-realta', l-iskop kien ben altru u l-Gvern agixxa ultra vires il-parametri stabbiliti mil- ligi ordinarja meta esegwixxa pjan ta' demolizzjoni u slum Illi l-posizzjoni tar-rikorrenti giet finalment kristallizata bis- sentenza tal-Bord, ben 27 sena wara. Difatti f'dawk il- proceduri huma opponew ghat-talbiet tal-Kummissarju u eccipew inutilment li l-fondi gew illegalment demoliti, u li kienu interpellaw lill-Kummissarju inutilment biex jersaq ghax-xiri taghhom. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Ghaldaqstant issib ukoll vjolazzjoni stante d-dewmien riskontrat min-notifika tal-ewwel Avviz sad-decizjoni tal- Bord. Kwindi ghar-ragunijiet premessi tilqa' l-ewwel Talba in tal- kwantu Kostituzzjoni u tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni. RIMEDJU Illi r-rikorrenti qed jitolbu s-segwenti : lezjoni wkoll tal-Ligijiet Thassir u revoka tad-dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur a. Generali u Presidenzjali fuq imsemmija u sussegwenti sentenza tal-Bord ta' l-Arbitragg Dwar Artijiet u I-ordnijiet ta' rekwisizzjoni numri 27131, Caruso, Caruso u 42939 fuq imsemmija kif wkoll, u dikjarazzjoni li d-dispozizzjonijiet tal- ta' Malta tal-Kap. 88 Artikolu 22 m'ghandhomx jigu applikati ghal-kaz odjern. b. Kundanna li l-intimati sabiex jirrilaxxaw il-pussess battal u vakanti tal-istess proprjeta' favur ir-rikorrenti u sussidjarment u minghajr pregudizzju ghal premess, f'kaz li l-Qorti jidhrilha li din t-talba ma tigix milqugha in toto jew f'kaz li tintlaqa' biss in parte, li jigi ffissat zmien qasir u perentorju sabiex l-intimati jibdew u jikkompletaw il-process ta' espropriju, u li l-kumpens jigi kalkolat fuq I-valur tas-suq odjern tal-proprjeta` u dan taht penali gjornaliera ghas- semplici dewmien. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Hija ta' rilevanza dak li irriteniet il-Qorti Ewropea fil-kaz ta' Apap Bormla vs Malta deciz fit-30 ta' Awwissu 2016 fil- kuntest tal-artikolu 13 tal-Konvenzjoni30 u cioe`: 13 ECHR: "Kull min ikollu miksura d-drittijiet u l-libertajiet tiegħu kontemplati f'din il-Konvenzjoni għandu jkollu rimedju effettiv quddiem awtorità nazzjonali għalkemm dak il-ksur ikun sar minn persuni li jkunu qed jaġixxu f'kariga uffiċjali." 31 Referenza ghall-artikolu 46 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. l-Gvern agixxa sussegwentement Huwa impellenti fuq din il-Qorti, mhux biss li taghti rimedju xieraq ghal-lezjoni sofferta, imma li tassigura li l-vjolazzjoni subita ma tissokktax. Ikkonsidrat li t-tehid tal-proprjeta' b'titlu ta' pussess u uzu meta l-iskop kien wiehed ta' demolizzjoni u rikostruzzjoni tal-intimat Kummissarju. kien agir Madanakollu (wara dewmien ta' kwazi 20 sena) biex jillegittima dan l-agir permezz tal-Avviz ghat-tehid b'titolu ta' dominju pubbliku fejn, skont il-Ligi ordinarja, huwa permissibbli anke li l- proprjeta` tigi demolita. Ghalhekk ukoll din il-Qorti mhix ser tilqa' t-talba ghat-thassir tal-Avvizi Ezekuttivi u tas-sentenza tal- tal-Bord kompetenza tieghu. Kwindi mhix ser tilqa' t-talba ghar- rilaxx tal-proprjeta' lis-sidien bil-pussess battal. kostituzzjonali u Ikkonsidrat konvenzjonali huwa biex tirreintegra lill-vittmi ta' lezjoni fil- posizzjoni antecedenti ghall-att lesiv. Fil-kaz odjern, tenut kont tal-margni wiesgha tal-apprezzament tal-Istat fid- determinazzjoni tal-iskop u interess generali, ghandha tabilfors taccetta li dan l-iskop kien wiehed legittimu, ghalkemm il-mod kif gie implementat ma kienx. fil-limiti 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Ghalhekk sabiex tindirizza l-lezjoni b'rimedju effikaci huwa bizzejjed li tordna li l-bini jittiehed b'xiri assolut verso prezz li ser jigi hawn likwidat. Dan kollu stabbilit, huwa assodat li l-kumpens imhallas tal- ghandu esproprju. Billi l-esproprju ghadu ma giex ikkompletat, il- Qorti ser tiehu d-data korrenti bhala d-data ghall-fini tal- valur imsemmi. Illi taghmel riferenza ghall-perizja teknika tal-Perit A&CE Mario Vella-Critien u ghall-konkluzjoniet tieghu hawn riportati u cioe`: i. "Wara li l-esponent ikkonsidra l-fatturi li jinkludu t-tip, tal-proprjeta' fil-mument id-daqs, il-lok u l-potenzjal ta' zvilupp bil-konfigurazzjoni tal- proprjeta' attrici qabel ma din twaqqghet, huwa tal-fehma li l-valur prezenti jammonta ghal €195,000 (mija u hamsa u disghin elf ewro)." "Wara li l-esponent ikkonsidra l-fatturi li jinkludu t-tip, ii. id-daqs, il-lok, huwa tal-fehma li l-valur tal-proprjeta` fil- mument tal-esproprju jigfieri fil-1973 jammonta ghall- €46,000 (sitta u erbghin elf ewro). Illi sabiex wasal ghall-konkluzjoni tieghu l-perit ha in konsiderazzjoni l-kejl u d-distribuzzjoni tal-arjiet superficjali li kienu siti f'livelli differenti, specifikatament: 1) il-kantina, 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. 2) tal-pjan terran, 3) tal-livell intermedjarju, 4) tal-ewwel sular, u 5) tat-tieni sular. Determinanti ghalih kienet il-konsiderazzjoni li "l-atturi qatt ma setghu jizviluppaw l-ekwivalenti ta' zewg appartamenti u nofs, kif indikat fir-rappport tal-Perit Zarb Piscopo Ellul Sullivan, meta wiehed ikkonsidra li l-arja kollha taht konsiderazzjoni tammonta ghal 281 metri kwadri. Seta' biss jigi zviluppat appartament wiehed fil-livell tal-ewwel sular." Sorgiet kontroversja dwar il-kejl ta' parti mill-arja superficjali u f'rapport addizzjonali l-Perit kkonkluda li l-area superficjali totali hija 396 metri kwadri, l-valur huwa ta' ghal €277,200 bil-valur attribwibbli illum, u ta' €65,390 fiz-zmien tal- esproprju (1973). Illi hadd mill-partijiet ma talab in-nomina ta' periti perizjuri. Il-Qorti ser tadotta r-rapport addizzjonali tal-Perit Cassar billi tqies li gie ppruvat minn esami tar-rapporti kollha li l- beni esproprijati kienu jinkludu l-area addizzjonali. Ghaldaqstant il-Qorti ser tiddisponi mit-talbiet 2(a) u (b) billi :- i. Filwaqt li tichad it-talba in kwantu qed jintalab ir-rilaxx bil-pussess battal tal-proprjeta' in mertu u t-thassir u r- tal-Gvernatur Generali u revoka l- Presidenzjali Arbitragg Dwar Artijiet u taI-ordnijiet ta' rekwisizzjoni tad-dikjarazzjonijiet imsemmija, ta' 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. lill-aventi kawza imsemmija tilqa' l-istess limitatament billi tiddikjara li d- dispozizzjonijiet tal-Artikolu 22 (11)(c) tal-Kap. 88 tal- Ligijiet ta' Malta m'ghandhomx jigu applikati ghal-kaz jirrigwarda d- odjern. Madanakollu ghal dak dikjarazzjonijiet Ezekuttivi u s-sentenza tal- Arbitragg Dwar Artijiet ser tordna li dawn ma jibqax ikollhom effett stante li ser tghaddi biex tordna li jigu kompletati l-proceduri ta' esproprju . Tordna lill-Intimat Awtorita' tal-Artijiet sabiex fi zmien ii. perentorju ta' sitt (6) xhur millum jibda u jikkompleta l- process ta' espropriju tal-proprjeta' in mertu, u qed tiffissa minn issa l-kumpens dovut fil-valur ta' mitejn u sebgha u sebghin elf, u mitejn ewro (€277,200) pagabbli lir-rikorrenti il-kwoti rispettivi jew taghhom. . iii. Il-kumpens jithallas bl-imghax legali bir-rata ta' 8% dekorribbli millum f'kaz li l-esproprju ma jigix ikkompletat fid-data prefissa u b'rizerva lir-rikorrenti li jipprocedu kontra l-Awtorita' ghall-hlas ta' penali ghas-semplici dewmien ta' mitt ewro (€100) kuljum jekk id-dewmien huwa imputabbli lill-Awtorita'. KUMPENS GHALL-LEZJONI -DANNI PEKUNJARJI U DANNI NON-PEKUNJARJI Ikkonsidrat li l-Qrati taghna dejjem irritenew li l-kumpens li jista` jinghata fi procediment ta` natura kostituzzjonali mhuwiex ekwivalenti ghal danni civili li jigu likwidati mill- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi izda l-istess Qorti Kostituzzjonali fil-kaz ta' Raymond Aquilina Ruggier Vella-Critien Ohaka et succitat jfissirx l-proceduri odjerni biex tasal ghad-determinazzjoni ghalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti wara sejba ta` lezjoni tad-drittijiet fondamentali ma jekwiparax necessarjament ma` likwidazzjoni ta` danni civili attwali sofferti, ma li d-danni materjali ghandhom jigu injorati ghall-finijiet tal-ezercizzju odjern. Il- Qorti trid tqis il-fatturi kollha rilevanti ghall-kaz odjern tal-quantum. Dawn sabiex huma (1) it-tul ta` zmien li ilha ssehh il-vjolazzjoni konsidrat ukoll fid-dawl tat-tul taz-zmien li r-rikorrenti damu sabiex id-drittijiet resqu kostituzzjonali taghhom; (2) il-grad ta` sproporzjon relatat mal-introjtu li qed jigi percepit ma` dak li jista` jigi percepit fis-suq hieles, konsidrat ukoll l-ghan socjali tal-mizura; (3) id-danni materjali sofferti mir-rikorrenti konsidrat ukoll l- ispejjez sostanzjali li ghamlu l-intimati Zammit Satariano sabiex jirrendu l-fond abitabbli u (4) l-ordni li ser taghti din il-Qorti dwar l-ezenzjoni f` dan il-kaz mill-effetti legali tal-Artikolu 5 tal-Kap 158". Hekk ukoll il-Qorti Ewropea fil-kaz Amato Farrugia Hili v. Malta, [Appl.47045/06, deciz 15 ta' Dicembru 2009] irriteniet: 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi r-rikorrenti qed jitolbu bhala kumpens pekunjarju ammont ekwivalenti ghall-imghaxijiet bir-rata ta' 5% ghal kull sena dekoribbli mis-sena 1973 sallum, fuq l-average price bejn il-prezzijiet komputati mill-Perit Tekniku, cioe` €65,390 (rapprezentanti l-valur tal-fondi fis-sena 1973), u €277,200 (rapprezentanti l-valur attwali). Kwindi qed jitolbu 5% fis-sena u cioe` €8564.75 x 45 sena = €385.413. Ikkonsidrat li r-rikorrenti ilhom imcahhda mill-proprjeta' taghhom ghal iktar minn erbghin sena (minn 1973) minghajr kumpens gust u xieraq, minghajr ma jgawdu frottijiet civili fuq il-beni taghhom, kif ukoll minghajr access ghar-rimedju effettiv. Ikkonsidrat, inoltre, li l-intimat ghazel triq, dak ta' pussess u uzu, meta kellu jaghzel triq ohra, jledi d-drittijiet cioe`, xiri assolut, sabiex fondamentali tas-sidien. Ghalhekk ghandu iwiegeb ghall- agir tieghu. Huwa minnu li l-proprjetajiet kienu mikrija qabel ma ttiehdu b'titolu ta' pussess u uzu. Madanakollu din il-Qorti ma tistax 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tal-process tinjora li l-valur tal-bini fil-Belt illum sploda u l-fatt li dan il- bini ta' jigi gawdut, b'effett gentrification tal-Belt, minn terzi injoti, li bbenefikaw mill- benevolenza tal-Gvern a diskapitu tal-proprjetarji legittimi. Huwa gust li d-dewmien jahdem favur is-sid u mhux kontra billi huwa s-sid li gie zvestit mid-drittijiet tieghu u ma jistax, bhal ma gara f'dan il-kaz, jigi presunt li irrinunzja ghad- drittijiet fundamentali tieghu. It-tnehhija minn idejn is-sid fisser juzufruwixxu mill- li huma ma setghu qatt akkrexximent fil-valur tal-proprjeta` taghhom. Madanakollu ma tistax taccetta l-formula suggerita billi dan huwa ferm eccessiv u ma jirriflettix l-istatus quo ante li kellhom is-sidien. Li kieku sehh l-esproprju fis-sena 1973, kif kellu jkun, il-valur li kienu jircievu kien ikun fl-ammont stmat ta' €65,390. Bir-rata ta' 5% imghax ikkalkolat fuq medda ta' 45 sena, iwassal ghall-ammont ta' €3,269.50 x 45 = €147,127. Ikkonsidrat li din il-Qorti ser tghaddi biex tordna x-xiri tal- fond bil-prezz jigu kkumpensati ghall--akkrexximent intrinsiku fil-valur tal-fondi taghhom minn 1973 sallum. Fid-decizjoni ta` Maria Stella sive Estelle Cozzo et vs Avukat Generali et deciza fit-30 ta` Settembru 2016, il- Qorti Kostituzzjonali kompliet tippreciza illi r-"rimedju li il-qorti huwa kumpens ghall-ksur taghti din tad-dritt fondamentali u mhux danni civili ghal opportunita` mitlufa." 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. Illi kif premess, fil-kaz odjern, din il-Qorti ser tistrieh fuq il- valur tal-proprjeta' skont il-valur attwali fuq is-suq u mhux b'riferenza ghall-valur fiz-zmien tat-tehid b'titolu ta' uzu u pussess. B'hekk is-sidien ser jigu kkumpensati ghall- inflazzjoni fil-valur tal-proprjeta' u konsegwentement ser jigu risarciti bil-valur gust u reali tal-proprjeta' taghhom. Ikkonsidrat li r-rikorrenti ma thallsu xejn matul l-45 sena mill-ewwel avviz Vella Borda, minnkejja li l-ligi stess tistabilixxi li s-sidien ghandhom jithallsu kera ta' akkwist jew kera ta' gharfien. Dan isarraf f'telf ta' dhul indipendentement mill- valur xieraq stabbilit f'din is-sentenza ghat-telf tad-drittijiet proprjetarji u li tieghu ghandhom jircievu kumpens. Il-valur lokatizju ta' fond huwa kkomputat ghall-fini ta' proceduri gudizzjarji fuq percentwali tal-valur reali ta' bejn 3.5% u 5%. 32Fil-kaz odjern, il-fondi kienu sitwati f'area ta' slum u konsegwentement ser tapplika d-diskrezzjoni taghha u tirreduci dan il-percentwali ghall-2% tal-valur ral- tat-telf pekunjarju. fond ghall-fini Ghaldaqstant wasslet ghas-segwenti formola: 2% fuq €65,390 = €1,307 fis-sena X 45 sena = €58,851.Dan l- ammont qed jigi likwidat bhala kumpens pekunjarju dovut lir-rikorrenti. Kumpens Non - Pekunjarju tal-komputazzjoni 32 Ara ad esempju l-istejjem tal-Periti esperti nominati minn din il-Qorti fil-kawzi Rose wilson vs Avukat Generali et ( Kost LSO -25-02-2016);Joseph Gauci Bogovic v Avukat Generali et.(sentenza tallum stess - Rik.Kost 54/17 - LSO); Alessandra Tait k/a Tate vs Joseph Sultana Sant Fournier et., (Kost -LSO - 15-02-2018). 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. tar-rikorrent Andrew Begovie li Chetcuti li ommu, Helen Chetcuti, baqghet tissielet ghad- drittijiet taghha biex tottjeni kumpens xieraq sakemm qatghet qalbha u ghaddiet sehemha lil binha biex ikompli l- glieda hu . Jirrizulta mill-atti li r-rikorrenti u ommhom dejjem sahqu fuq xiri b'titolu assolut. inoltre li l-Gvern mexa b'mod leziv u ultra vires f'dan il-kaz kif fuq spjegat. Sallum il-kumpens likwidat mill-Qrati taghna dejjem kien fil- limiti ta' bejn €5,000 (vide ad ez. Vide wkoll ghar-rassenja tal-gurisprudenza in materja Josephine Cozzo f`isimha proprju u kif ukoll bhala prokuratrici tal-imsiefra Anna Maria Debono Pace, Patricia Sanchez u Greta Higgins Dingli et vs L-Onorevoli Prim Ministru et. (PA (Kost) (JZM) - 28 ta' Settembru 2017). Ukoll r-rikorrenti u l-awtrici fit-titlu taghhom ghadhom qed taghhom jistennew kumpens ghat-tehid minnkejja it-trapass ta' 45 sena. Din il-proprjeta' kienet tappartjeni lill-genituri u lin-nanniet taghhom u n-nuqqas tal-Gvern li jadempixxi l-obbligazzjonijiet tieghu f'waqtu tal-proprjeta' 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. l-kumpens non-pekunjarju dovut kkaguna tensjoni u inkwiet ghalihom u ghall-familjari stretti taghhom. Ikkonsidrat li sabet ksur fid-dritt ghat-tgawdija tal-beni kif ukoll tad-dritt ghall-access ghall-rimedju effettiv. Kwindi lir- rikorrenti fl-ammont ta' ghoxrin elf ewro (€20,000) ghall- ewwel lezjoni, u ghaxart elef ewro (€10,000) ghat-tieni lezjoni, komplessivament tletin elf ewro (€30,000) pagabbli lir-rikorrenti bin-nofs ghal kull wiehed minnhom. Illi ghalhekk ghal dawn il-motivi, din il-Qorti, taqta' u tiddeciedi, billi fil-waqt li tichad l-eccezzjonijiet sollevati in kwantu inkompatibbli ma' din is-sentenza: 1. Tilqa' l-ewwel talba u tiddikjara illi bl-agir tal-intimati Awtorita' tal-Artijiet u Awtorita` tad-Djar gew lezi d-drittijiet fondamentali tar-rikorrenti kif sanciti fl-Artikolu 1 Protokoll 1 u Artikolu 6 tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta u l-Art 37 u 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; 2. Tilqa' t-tieni talba limitatament billi: Tiddikjara li d-dispozizzjonijiet tal-Artikolu 22 (11)(c) a. tal-Kap. 88 tal-Ligijiet ta' Malta m'ghandhomx jigu applikati ghall-kaz odjern filwaqt li tichad it-talba in kwantu qed jintalab it-thassir u r-revoka tad-dikjarazzjonijiet tal- 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. imsemmija, tas- Gvernatur Generali u Presidenzjali sentenza tal-Bord ta' l-Arbitragg Dwar Artijiet u taI-ordnijiet ta' rekwisizzjoni . b. Tordna lill-Intimat Awtorita' tal-Artijiet sabiex fi zmien perentorju ta' sitt (6) xhur millum jibda u jikkompleta l- process ta' esproprju, ghall-kumpens li qed jigi iffissat b'effett ta' din is-sentenza fil-valur ta' mitejn u sebgha u sebghin elf, u mitejn ewro (€277,200) pagabbli lir-rikorrenti il-kwoti rispettivi jew taghhom. Kwindi id-dikjarazzjonijiet tal-Gvernatur Generali Numru 884 ta' Dicembru 1972, u Presidenzjali Numru 669 ippubblikat fil- Gazzetta tal-Gvern tal-24 ta' Settembru 1991 kif ukoll is- sentenza tal-Bord ta' l-Arbitragg Dwar Artijiet fl-ismijiet ippubblikat fil-Gazzetta lill-aventi kawza fil-5 fis-16 ikollhom effett Kummissarju tal-Artijiet v Lilian Chetcuti, Philip Chetcuti u Andrew Chetcuti moghtija ta' Gunju 2000 tal- fir-rigward m'ghandhomx proprjeta' imsemmija. Tordna li l-kumpens jithallas bl-imghax legali bir-rata ta' 8% dekorribbli millum f'kaz li l-esproprju ma jigix kompletat fid- data prefissa u b'rizerva lir-rikorrenti li jipprocedu kontra l- Awtorita' ghall-hlas ta' penali ghas-semplici dewmien likwidat b'effett ta' din is-sentenza fl-ammont ta' mitt ewro (€100) kuljum ghad-dewmien imputabbli lill-Awtorita' tal- Artijiet. lir-rikorrenti bhala c. danni pekunjarji fl-ammont ta' tmienja u hamsin elf, tmien 30 ta' Ottubru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 35/2013/LSO. mija u wiehed u hamsin ewro (€58,851) pagabbli lir- rikorrenti skont il-kwoti rispettivi taghhom. Inoltre tillikwida l- fl-ammont kumpens non-pekunjarju dovut komplessiv ta' tletin elf ewro (€30,000) pagabbli lir- rikorrenti bin-nofs (1/2) bejniethom, ikkalkolat kif spjegat fis-sentenza. Konsegwentement tikkundanna lill-intimata Awtorita' tal- Artijiet sabiex thallas l-ammonti hawn fuq likwidati lir- rikorrenti, flimkien mal-imghaxijiet legali dekoribbli milllum sad-data tal-hlas effettiv. Tiddisponi mit-tielet u mir-raba' talbiet billi tastjeni milli tiehu konjizzjoni tal-istess stante l-ordnijiet hawn fuq maghmula. Fic-cirkostanzi l-ispejjez jithallsu fl-intier taghhom mill- Awtorita' tad-Djar. 30 ta' Ottubru 2018 Josette Holmes Deputat Registratur 30 ta' Ottubru 2018 30 ta' Ottubru 2018.