QORTI ĊIVILI – PRIM'AWLA Rikors Kostituzzjonali Nru.: 79/2019 MH Illum 4 ta' Novembru, 2020 Avukat Ġenerali permezz ta' liema ppremetta li: "Jesponi bir-rispett: Rat ir-rikors kostituzzjonali ta' Mario Elsdon tas-17 ta' Mejju 2019 Premess illi fis-sena 2009 is-socjeta Eden Leisure Group Limited ipprezentat rikors numru 269/2009 quddiem il-Qorti tal-Magistrati (Malta) kontra r-rikorrenti b' liema talbet li r-rikorrent jigi kkundannat ihallas lill-istess socjeta s-somma ta' tmien t'elef, sebgha mija u erbgha u hamsin euro u sebgha u erbghin centezmu Billi r-rikorrenti ikkontesta din it-talba ta' Eden Leisure Group Ltd u ressaq numru ta' eccezzjonijiet; Billi l-Qorti tal-Magistrati (Malta) nhar it-28 ta' April 2011 gudizzju" "Ghaldaqstant din il-Qorti qieghda tilqa l-ewwel eccezzjoni tal-konvenut u tiddikjara li m'ghandux relazzjoni guridika mas- socjeta attrici w konsegwentement tilliberah mill-oservanza tal- Billi is-sentenza in prim istanza giet appellata u permezz ta' sentenza moghtija mill-Qorti tal-Appell [Sede Inferjuri] nhar it-30 ta' Novembru 2011 u konsegwentement l-atti jew rimandati u rinvijati lura lill-Qorti tal-Magistrati; Billi l-kawza in prim istanza thalliet ghas-sentenza nhar l-10 ta' April 2013 izda giet finalment deciza kontra tieghu fit-28 ta' Novembru 2018 bir-rizultat li l-imghax li kellu jhallas ir-rikorrenti lis-socjeta Eden Leisure Group Limited sad-data ta' dik is-sentenza kienet teccedi s-somma kapitali mitluba mill-istess socjeta, liema somma kienet tammonta ghal tmien t'elef, disgha mija u disgha u Billi din il-kontestazzjoni ma kinitx tinnecessita tul ta' zmien twil sabiex tigi deciza; Billi l-esponenti kellu dritt ghall-gudizzju fi zmien ragonevoli u li kieku dak id-dritt tieghu gie rispettat huwa ma kienx ibghati l- konsegwenzi tad-dewmien ezagerat li hadet il-procedura biex tigi Billi l-gudizzju fil-kawza fuq imsemmija u cioe l-process numru f'ismu propju u kif ezercitanti in-negozju bl-isem Production Event Services dam izjed minn zmien ragonevoli biex jigi deciz u minghajr ebda htija tar-rikorrenti, gew vjolati fir-rigward tieghu d- dritt fondamentali ghall-smiegh xieraq fi zmien ragonevoli kif protett mill-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id-drittijiet Ghaldaqstant, in vista tas-suespost ir-rikorrenti jitlob bir-rispett li dina l-Onorabbli Qorti, salv dawk il-provvedimenti li jidhrilha xierqa u opportuni, joghgobha: Tiddikjara li bid-dewmien fil-proceduri fuq imsemmija numru Elsdon f'ismu propju u kif ezercitanti in-negozju bl-isem Production Event Services gie vjolat fil-konfront tar-rikorrent id-dritt tieghu ghall-smiegh xieraq fi zmien ragonevoli kif protett mill-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id- Drittijiet tal-Bniedem u l-Art 39(2) tal-Kostituzzjoni; Taghti kull rimedju li dina l-Onorabbli Qorti jidrilha xieraq u opportun ghall-vjolazzjoni ta' dan id-dritt taghha inkluz kumpens ghal-vjolazzjoni soffert minnhu b' konsegwenza ta' B' lis-spejjez u b' l-ingunzjoni tal-intimati ghas-subizzjoni." Rat ir-risposta tal-Avukat Ġenerali tas-6 ta' Ġunju 20191 fejn ġie eċċepit – "Illi fir-rikors promotur ir-rikorrent qieghed jallega li garrab lezjoni tal- Artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem u l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni minhabba dewmien irragjonevoli biex jigu decizi il-proceduri numru 269/09 fl-ismijiet Eden Leisure Group Ltd vs. Mario Elsdon mill-Qorti tal-Magistrati. Illi esponenti jirrespingi l-pretensjonijiet kollha tar-rikorrenti bhala nfondati fil- fatt u fid-dritt. Illi l-esponent Avukat Generali m`huwiex edott mill-fatti li jirrigwardaw il- kawza citata ghas-semplici raguni li hu ma kienx parti fiha. Ghalkemm ir- rikorrenti ma jghidiex espressament jidher li qed jitfa r-responsabilita` ta` dan l-allegat dewmien fuq il-Qorti tal-Magistrati li semmet u iddecidiet il-kawza. Illi huwa pacifiku kif konstatat anke mill-gurisprudenza lokali kif ukoll dik tal- Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li l-fatturi li principalment ghandhom jittiehdu in konsiderazzjoni sabiex jigi determinat jekk is-smiegh ta' process eccediex il-parametri tas-smiegh fi zmien ragjonevoli huma l-komplessita' tal- kaz, l-agir tal-partijiet fil-kawza u l-agir ta' l-awtorita' jew awtoritajiet relevanti – f'dan il-kaz l-agir ta' awtorita' gudizzjarja. Ghalhekk, skond il- gurisprudenza assodata kemm nostrali kif ukoll dik Ewropeja, sabiex Qorti tasal ghal konkluzjoni dwar jekk kienx hemm ksur tad-dritt ta' smiegh xieraq fi zmien ragonevoli, il-procedura gudizzjarja mertu tal-allegazzjonijiet trid tkun ezaminata fl-assjem taghha u ma jistax ikun ezaminat biss element jew parti wahda minn din il-procedura. Ma jidhirx li kien hemm xi nuqqas lampanti mill-partijiet involuti li wassal ghal dewmien biex il-kawza tinstema fi zmien ragjonevoli u wisq inqas ma` kien hemm nuqqas mill-esponent. Illi hu accettat illi ma hemm l-ebda 'time limit' li Qorti trid bilfors tosserva fil- kors tal-proceduri quddiemha ghax altrimenti l-interessi tal-gudizzja jigu pregudikati minhabba ghaggla zejda u inkonsulta. Illi jrid jigi ppruvat illi mhux biss il-kaz dam pendenti izda li tali dewmien huwa wiehed kapriccuz u ntiz biex jizvantaggah fit-tgawdija tad-drittijiet tieghu skond il-Ligi. Illi finalment sabiex jiġi determinat jekk kienx hemm dewmien irraġjonevoli, kull każ irid jiġi studjat fuq il-mertu tiegħu u fil-kumplessivita' tieghu u fil-kaz odjern l-esponent jeccepixxi li mill-assjem tal-proceduri kriminali in dezamina ghalkemm il-kaz dam numru ta' snin sakemm gie deciz, ma kienx hemm dewmien irragjonevoli ghaliex dan id-dewmien kien gustifikat. Illi minghajr ebda pregudizzju ghall-premess u ghall-gieh tal-argument biss, jekk din l-Onorabbli Qorti ssib li verament kien xi dewmien irragjonevoli u allura tqis li ghandha taghti xi forma ta` rimedju lir-rikorrenti, dan ir-rimedju ghandu jkun biss ta` kumpens bhala danni morali u mhux ta` danni materjali. Ghalhekk u fid-dawl tas-suespost l-allegazzjonijiet u t-talbiet tar-rikorrent ghandhom jigu michuda bl-ispejjez kontra tieghu. Salvi eccezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjez." Rat l-affidavit tar-rikorrent2 u l-atti tal-proċeduri allegati Rik Nru 269/09 fl- Rat in-Noti ta' Sottomissjonijiet skambjati bejn il-partjiet. Rat illi l-każ ġie differit għall-lum għas-sentenza. Rat l-atti kollha tal-kawża. Ikkunsidrat: għad-Drittijiet Fil-proċeduri odjerni r-rikorrent qed jitlob lil din il-Qorti sabiex tiddikjara li huwa sofra leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħu kif protetti bl-artikolu 39 (2) tal-Kostituzzjoni ta' Malta ("Kostituzzjoni") u bl-artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea Fundamentali ("Konvenzjoni") minħabba allegat dewmien irraġjonevoli fil-proċeduri Rik Nru 269/09 fl-ismijiet Eden Leisure Group Limited vs Mario Elsdon pro et noe deċiżi mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) fit-28 ta' Novembru 2018. Għal din l- allegata leżjoni huwa qed jitlob li jingħata rimedju effettiv inkluż kumpens adegwat. Libertajiet Minn naħa tiegħu l-intimat Avukat Ġenerali rrespinġa il-pretensjonijiet tar- rikorrent bħala nfondati fil-fatt u fid-dritt. Fil-fehma tiegħu d-dritt għal smiegħ xieraq irid jigi evalwat fuq il-mertu u fil-kumplessita' tiegħu u li fil-każ odjern ma kien hemm ebda dewmien irraġjonevoli. Bla preġudizzju għal din id-difiża, l-intimat argumenta li jekk din il-Qorti ssib ksur tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrent u tiddeċiedi li takkordalu rimedju, dan għandu jkun biss kumpens ta' natura morali u mhux danni materjali. Mill-atti tal-proċeduri Rik Nru 269/09 fl-ismijiet Eden Leisure Group Limited vs Mario Elsdon pro et noe jirriżulta li – i. Fit-22 ta' Lulju 2009 is-soċjeta' Eden Leisure Group Limited intavolat proċeduri kontra l-konvenut (ir-rikorrent odjern) quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) filwaqt li Mario Elsdon ppreżenta r-risposta tiegħu fil-15 t'Ottubru 2009 u l-każ ġie appuntat għas-smiegħ għad-19 ta' Novembru 2009; Is-soċjeta' attriċi ressqet il-provi tagħha fi tlett seduti, bejn is-26 ta' Jannar u l-14 t'April 2010; Mill-14 t'April 2010 il-kawża ġiet differita għall-10 ta' Ġunju 2010 għall- provi tal-konvenut iżda dakinhar la deher hu u lanqas l-avukat tiegħu. Il-kawża ġiet differita għall-5 t'Ottubru 2010 għall-istess skop iżda għal darb'oħra la hu u lanqas l-avukat tiegħu ma dehru. Il-kawża ġiet differita għas-26 t'Ottubru 2010 għall-provi tal-konvenut u fin-nuqqas li l-konvenut jidher il-kawża tmur għas- sentenza; Il-konvenut assistit deher waqt is-seduta tas-26 ta' Ottubru 2010 u ressaq il- provi. Il-kawża ġiet differita għas-16 ta' Novembru 2010 għall-għeluq tal-provi tiegħu iżda f'dik is-seduta mbagħad kien deher biss id-difensur tas-soċjeta' attriċi li nforma lill-Qorti li l-konvenut tramite d-difensur tiegħu kien bi ħsiebu jippreżenta xi affidavits oħra. Il-kawża ġiet differita għall-15 ta' Diċembru 2010 għal dan l-iskop u għall-kontro-eżamijiet jekk ikun il-każ; v. Fil-mori tad-differiment il-konvenut preżenta affidavit u dakinhar tas-seduta tal-15 ta' Diċembru 2010 deher id-difensur tal-konvenut u nforma lill-Qorti li kien għad fadallu affidavit x'jippreżenta; Il-każ ġie differit għad-19 ta' Jannar 2011 iżda la dakinhar u lanqas fis-seduta ta' wara tal-15 ta' Frar 2011 ma deher il-konvenut jew id-difensur tiegħu. Fis- seduta sussegwenti tad-9 ta' Marzu 2011 dehru l-avukati tal-partijiet u l- konvenut u l-istess konvenut esebixxa affidavit ta' terza persuna u xehed huwa stess. Il-kawża ġiet differita għas-16 ta' Marzu 2011 għat-trattazzjoni; Il-kawża ġiet trattata waqt is-seduta tas-16 ta' Marzu 2011 u ġiet differita għat-28 t'April 2011 għas-sentenza, liema sentenza fil-fatt ingħatat dakinhar. Il- Qorti laqgħet l-ewwel eċċezzjoni tal-konvenut u ddikjarat li m'għandux relazzjoni ġuridika mas-soċjeta' attriċi u konsegwentement illiberatu mill- osservaanza tal-ġudizzju; Minn dik is-sentenza ġie ntavolat appell mis-soċjeta' attriċi fis-7 ta' Mejju 2011, filwaqt li l-konvenut appellat ippreżenta r-risposta tiegħu nhar l-10 ta' Ġunju 2011. L-appell ġie appuntat għas-smiegħ għat-8 ta' Novembru 2011 u dakinhar deher biss id-difensur tal-appellanti. L-appellat u d-difensur tiegħu msejħa diversi drabi ma dehrux. L-appell ġie differit għas-sentenza in difett t'ostakolu għat-30 ta' Novembru 2011; Fit-30 ta' Novembru 2011 il-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) tat is-sentenza tagħha fejn laqgħet l-appell interpost mis-socjeta` appellanti filwaqt li ħassret, annullat u rrevokat id-decizjoni appellata u rrimandat u rrinvijat l-atti lura lill- ewwel Qorti sabiex tiddeċiedi l-kaz skont il-ligi; x. Il-każ reġa' ġie riappuntat għas-smiegħ quddiem il-Qorti tal-Maġistrati għall- 25 t'April 2012 iżda dakinhar deher biss id-difensur tas-soċjeta' attriċi. Peress li l-konvenut ma kienx għadu ġie notifikat, il-kawża ġiet differita għall-25 ta' Ġunju 2012. Dakinhar ma deher ħadd u l-kawża ġiet differita għall-31 t'Ottubru 2012 għan-notifika tal-konvenut bil-mozzjoni tal-appuntament. Saret ukoll komunika lid-difensuri tal-partijiet; Fil-mori tad-differiment saru tentattivi ta' notifika lill-konvenut li baqa' ma' ġiex notifikat sas-seduta tal-31 t'Ottubru 2012, liema seduta għalhekk reġgħet ġiet differita għan-notifika, anke wara l-ħin legali. Il-kawża ġiet differita għat- 28 ta' Jannar 2013 fejn dakinhar il-partijiet qablu li ma kienx hemm aktar provi xi jressqu; Il-każ ġie differit għall-10 t'April 2013 għat-trattazzjoni, kif fil-fatt sar, u l- kawża ġiet differita għas-sentenza għat-2 ta' Lulju 2013. Dakinhar is-sentenza ma ngħatatx għax il-Qorti kellha bżonn aktar żmien għal prolazzjoni tas- sentenza. Minn dik id-data u għall-istess raġuni ngħataw sittax (16) -il differiment ieħor b'ordni tal-Qorti sakemm il-kawża ġiet deċiża fit-28 ta' Novembru 2018. Fis-sentenza l-Qorti ddeċidiet li (a) tastjeni milli tieħu konjizzjoni tal-ewwel eċċezzjoni tal-konvenut, stante li din ġiet irtirata mill- istess konvenut fil-mori tal-proċeduri; (b) tiċħad l-eċċezzjonijiet l-oħra tal- konvenut, u tikkundanna lill-istess konvenut iħallas lis-soċjeta' attriċi s-somma ta' tmint elef, seba' mija u erba' u ħamsin Euro u seba' u erbgħin ċenteżmu (€8,754.47), bl-imgħax legali mill-20 ta' Frar 2006 sad-data tal-pagament effettiv; u (ċ) l-ispejjeż kollha tal-proċeduri, inklużi dawk tas-sentenza tat-28 t'April 2011 kif ukoll dik tal-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) tat-30 ta' Novembru 2011 kellu jagħmel tajjeb għalihom il-konvenut; Bħala fatt u għal kull buon fini jiġi osservat ukoll li wara li l-każ ġie rinvijat mill-Qorti tal-Appell, il-Qorti tal-Maġistrati kienet diversament preseduta u sussegwentement reġgħet inbidlet għal Maġistrat ieħor wara l-irtirar bl-eta' tal- Maġistrat sedenti. Ikkunsidrat: Il-lanjanza mressqa fil-vertenza kostituzzjonali odjerna tirrigwarda l-perjodu li fih damu għaddejjin il-proċeduri ċivili Rik Nru 269/09 u jekk tali dewmien iwassalx għal ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrent a tenur tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni (2) u tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni. L-artikolu 39 (2) tal-Kostituzzjoni jipprovdi hekk - "Kull qorti jew awtorità oħra ġudikanti mwaqqfa b'liġi għad-deċiżjoni dwar l-eżistenza jew l-estensjoni ta' drittijiet jew obbligi ċivili għandha tkun indipendenti u imparzjali; u meta l-proċeduri għal deċiżjoni bħal dik huma mibdija minn xi persuna quddiem qorti jew awtorità oħra ġudikanti bħal dik, il- każ għandujiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli." L-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni jipprovdi hekk – F'sentenza tagħha stess fl-ismijiet Massimo Taylor vs Avukat Cassar Simmonds deċiża fl-14 ta' Diċembru 2018 din il-Qorti qalet hekk – "Il-prinċipji ġurisprudenzjali in materja, kemm dawk lokali kif ukoll tal-Qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem ("QEDB"), huma ormai ben stabbiliti. Fost l-ewlenin il-Qorti tissottolinea li: Kemm l-artikolu 39(1) tal-Kostituzzjoni kif ukoll l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni jestabilixxu li bħala parti mid-dritt għal smiegħ xieraq, deċiżjonijiet dwar kwistjonijiet ta' natura ċivili u anke dawk ta' natura kriminali għandhom jinqatgħu fi żmien raġjonevoli. Dan sabiex il-partijiet fil-proċeduri quddiem il- Qrati jiġu protetti minn dewmien proċedurali eċċessiv li jista' jkun ta' preġudizzju għalihom kif ukoll sabiex il-kredibilita' u l-effettivita' tal- amministrazzjoni tal-ġustizzja ma tiġix mittiefsa. Kif qalet il-QEDB fil-każ Moreira cannataci Randon v Portugal3 - Fil-każ Anton Elsdon vs Avukat Ġenerali deċiż fit-22 t'April 20154 din il- Qorti diversament preseduta qalet hekk - Illi ngħad ukoll b'awtorita' mill-ogħla Qrati tagħna li d-dispożizzjonijiet tal- taż-żewġ imsemmi artikolu huma maħsuba biex prinċipji tal-ħaqq naturali tal-audi alteram partem u tan-nemo judex in causam propriam. Miżjuda ma' dan il-għan, u mhux minfloku jew bi ħsara ta' għalih, kawża6; tal-proċediment jassiguraw raġonevoli il-ħarsien tal-ħeffa Illi d-dritt għal smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli, madankollu, mhuwiex xi dritt illimitat, imma huwa regolat raġonevolment bil-proċedura li tkun fis-seħħ minn żmien għal żmien7. Imma dan iġib miegħu wkoll li jekk il-proċedura tistabilixxi regoli biex bihom jitħaddem is-smigħ kif imiss tal- kawżi, ta' xi parti għandu, fil-fehma meqjusa ta' din il-Qorti, iġib miegħu ċensura u jagħti lok għal rimedju, iżjed u iżjed jekk għan-nuqqas ta' tħaris imsemmi l-parti ma jkollha l-ebda sehem jew ħtija; tal-istess regoli a skapitu in-nuqqas tħaris ta' Illi d-dritt fondamentali tal-individwu li jkollu l-kawża tiegħu mismugħa b'mod xieraq u fi żmien raġonevoli timponi fuq l-Istat li jħares id-Dritt li 10.6.1966 fil-kawża fl-ismijiet Leone Aquilina et vs Rosaria Seisun et (mhix pubblikata) 7 Kost. 27.6.1994 fil-kawża fl-ismijiet Boukaoua vs Il-Prim Ministru et (Kollez. fis-seħħ ta' sistema effiċjenti l-eżistenza u ż-żamma ta' jassigura amministrazzjoni ta' ġustizzja. Dan jitnissel billi l-Istat jipprovdi strutturi, riżorsi u għodod li bihom il-Qrati jkunu jistgħu jwettqu xogħolhom kif imiss. B'żieda ma' dan ingħad ukoll li l-investigazzjoni ta' dewmien fis-smigħ ta' kawża m'għandhiex issir sempliċistikament fit-termini dojoq tal-kawża partikolari, imma f'termini ferm usa' li jħaddnu ċ-ċirkostanzi kollha li fihom dik il-Qorti tkun qegħda taħdem fiż-żmien relattiv. ta' kawżi, tgħarbel l-implimentazzjoni f'għadd l-implikazzjonijiet u Illi b'danakollu, jekk minħabba l-inadekwatezza tal-istrutturi li tfasslu biex titħaddem il-makna tal-amministrazzjoni tal-ġustizzja jbati bla ħtija ċ-ċittadin, l-Istat irid jagħmel tajjeb għal tali tbatija. Fil-kunsiderazzjonijiet tal-Qorti dwar ir-raġjonevolezza o meno tal-perjodu li fih ikunu nstemgħu il-proċeduri kontra l-individwu konċernat għall-fini tal- protezzjoni mogħtija fil-Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni dwar id-dritt għal smiegħ xieraq il-kuntest tal-evalwazzjoni huwa wieħed wiesgħa. Kif qalet il-Qorti fil- każ ċitat Anton Elsdon vs Avukat Ġenerali - 8 Ara QEDB 28.7.1999 fil-kawża fl-ismijiet A.P. vs Italja (Applik. Nru. 35265/97) § 18 9 Ara QEDB 19.12.2002 fil-kawża fl-ismijiet Cutajar Sarachinova vs Birżebbuga (Applik. "Illi dwar kif titkejjel ir-raġonevolezza taż-żmien fil-każ ta' proċeduri kriminali, huwa meqjus li ġeneralment dan iż-żmien jibda jgħodd ("dies a quo") mill-waqt li l-persuna ssir taf x'inhi l-akkuża li qiegħda ssir kontra tagħha, għaliex hu minn tali waqt li jibda l-interess tagħha li l-akkuża tkun determinata u maqtugħa. Dan ifisser li mhux tabilfors li ż-żmien jibda minn x'ħin il-persuna tkun mixlija formalment, iżda jista' jibda minn x'ħin il-persuna tkun mgħarrfa li qiegħda taħt stħarriġ u li tkun qiegħda tinżamm taħt arrest preventiv minħabba dak l-istħarriġ sakemm issir lgħażla iż-żmien jekk jibqa' jitkejjel sakemm ("dies ad quem") iż-żmien tal-inċertezza maħluqa bil-pendenza tal-proċedura jkun intemm. Dan iseħħ jew mal-għoti tas-sentenza li tkun jew mal-għeluq taż-żmien li minnha seta' sar appell11;" Inoltre tali evalwazzjoni m'għandiex tiġi stabbilita in vacuum jew a bażi biss tan-numru ta' snin li tkun damet għaddejja l-kawża, imma għandha tqis ukoll iċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ in ezami u ċ-ċirkustanzi kollha li l-Qorti tkun qed taħdem fihom fiż-żmien in kwistjoni. Fil-kors tas-snin kemm il-QEDB kif ukoll il-Qrati tagħna stabbilew diversi kriterji li tagħhom għandha tittieħed konsiderazzjoni fl-eżerċizzju msemmi. Kif issottolineat din il-Qorti diversament preseduta fil-każ David Pavanello vs Avukat Ġenerali13 - "B'mod ġenerali, biex jiġi determinat jekk is-smiegħ f'xi proċeduri quddiem il- Qorti sarx fi żmien raġjonevoli kif miktub mill-artikolu 39(2) tal-Kostituzzjoni u 10 QEDB 25.2.1993 fil-kawża fl-ismijiet Cozzo vs Franza (Applik. Nru. 13089/87) §§ 9 u 38 11 QEDB 19.2.1991 fil-kawża fl-ismijiet Vassallo Fabri vs James (Applik. Nru. 12666/87) § 15 12 Paġna 606 (4 edizzjoni) 13 Rik Nru 5/08 deciz fit-3 ta' Lulju 2008 mill-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropeja, wieħed irid iqis iċ-ċirkostanzi kollha partikolari f'dawk il-proċeduri, u b'mod partikolari: 1. in-natura u/jew komplessità tal-każ in kwistjoni, 2. il-kondotta tal-partijiet fil-kawża, u 3. il-mod kif dawk il-proċeduri ġew trattati u kondotti mill-awtorità ġudizzjarja stess". Fil-każ Joseph Manuel Caruana Fino et vs Avukat Generali14 din il-Qorti diversament preseduta kompliet hekk – ".....il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża "Gatt vs Avukat Ġenerali", deċiża fit-28 ta' Frar, 2014, għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet ġuridiċi: "12. Hu ormai ben assodat, kemm fil-ġurisprudenza tal-Qrati nostrana kif ukoll f'dik tal-Qorti Ewropeja li, biex jiġi aċċertat jekk it-tul ta' żmien li ħadu l- proċeduri kienx ragjonevoli jew le għall-finijiet tal-Kostituzzjoni u tal- Konvenzjoni għandhom jiġu eżaminati ċ-ċirkostanzi kollha partikolari tal-każ b'mod partikolari l-komplessità tal-każ li kien qed jiġi deċiż, kif ġab ruħu r- rikorrenti fil-kors tal-proċeduri li huwa qed jilmenta minnhom, kif imxew il- Qrati fil-kors tal-istess proċess u x'kellu x'jitlef ir-rikorrenti bħala konsegwenza tal-istess proċeduri, oltre, ovvjament, kemm effettivament dam biex jiġi deċiż b'mod finali l-każ. Għalhekk f'kawża bhal din m'għandux biss sempliċement jigi konsidrat it-tul effettiv kemm damet il-kawża biex tiġi deċiża. Għandhom ukoll jittieħdu in konsiderazzjoni fatturi oħra." Fil-każ Francis Lejman vs Avukat Ġenerali15 kompla jingħad hekk - "S'intendi, dawn il-kriterji jridu jiġu applikati għall-każ konkret u mhux fl- astratt, b'mod għalhekk li għandu jiġi eżaminat sew il-proċess li jkun qed jiġi allegat li jagħti lok għall-ksur lamentat. Ma hemmx, għalhekk, xi periodu pre- determinat, applikabbli għal kull każ, li jekk jinqabez ikun hemm ksur minħabba dewmien mhux raġonevoli". Ingħad imbagħad fil-każ John A. Said pro et nomine vs. Avukat Ġenerali16 "Għalhekk skont dawn il-prinċipji l-ebda fattur partikolari ma huwa waħdu konklussiv, imma l-Qorti trid teżamina l-fatturi kollha separatament biex tivvatula l-effett kumulattiv fuq il-proċeduri fl-intier tagħhom sabiex tara jekk 14 Rik Nru 88/13 deciz 15 ta' Mejju 2015 15 App Nru 737/00 deciz fis-27 ta' Gunju 2003 16 Rik Nru 63/10 deciz fil-11 ta' Novembru 2011 dawn ġewx magħluqa fi żmien raġjonevoli. Il-Qorti tista' ssib li fattur partikolari kien leżiv mentri fatturi oħrajn ma kienux". Fid-dawl tal-prinċipji ġurisprudenzjali suesposti l-Qorti tagħmel is-segwenti osservazzjonijiet għall-fini tal-każ odjern – 1. Il-proċeduri Rik Nru 269/09 ġew intavolati fit-22 ta' Lulju 2009 u ġew konklużi aktar minn disa' snin wara fit-28 ta' Novembru 2018. Naturalment il- Qorti ma tistax tħares biss lejn it-trapass taż-żmien iżda anke lejn il-fatturi l- oħra, senjatament in-natura u/jew il-komplessità tal-każ, il-komportamenet tal- partijiet fil-kawża kif ukoll il-mod kif dawk il-proċeduri ġew kondotti mill- awtorità ġudizzjarja li f'idejha kien il-każ. Dwar in-natura tal-każ jirriżulta li l-mertu kien jirrigwarda talba da parti tas- soċjeta' attriċi sabiex il-Qorti tikkundanna lill-konvenut iħallasha s-somma ta' €8,754.47, rappreżentanti ammont bilanċjali lilha dovut stante li huma naqsu li jirritornawlha l-Eden Area sa nhar is-Sibt 18 ta' Frar 2006 f'nofsinhar, kif kienu obbligati li jagħmlu ai termini ta' klawsola numru wieħed (1) tal-ftehim datat 16 ta' Jannar 2006, u minflok irritornawha lura fl-20 ta' Frar 2006. Għal dawk li huma provi l-atti ma kinux voluminużi. Tressqu b'kollox seba' xhieda inkluż il-kontro-eżamijiet. Ġew preżentati wkoll numru limitat ta' dokumenti. Meħudin dawn l-aspetti kollha l-Qorti hija tal-fehma li kemm fattwalment u anke legalment, il-każ ma kienx wieħed partikolarment kumpless. Għal dak li jirrigwarda l-komportament tal-partijiet ċertament ma jistax li kien hemm xi nuqqas da parti tas-soċjeta' attriċi li ressqet il-provi kollha tagħha fi tlett seduti konsekuttivi. Minn naħa l-oħra, u kif diġa' rriżulta mis-sinteżi tal-provi, il-komportament tal- konvenut fil-kawża wera xi nuqqasijiet. Jirriżulta nfatti li minn tmien seduti allokati għall-provi tiegħu, il-konvenut u l-avukat ma dehrux għal erba' seduti u dan mingħajr ebda raġuni valida. Żewġ seduti ġew debitament utilizzati biex tressqu l-provi filwaqt li fit-tnejn l-oħra ma sarx xejn produttiv u l-Qorti ġiet biss infurmata li l-konvenut kien fadallu provi xi jressaq bil-mezz tal-affidavit. Jiġi rilevat li għalkemm waħedhom dawn in-nuqqasijiet ma kinux il-kawża ewlenija tad-dewmien fil-proċeduri in eżami, xorta ma għandhomx jitħallew inosservati. Dan meta wieħed iqis li effettivament il-konvenut ressaq il-provi tiegħu f'żewġ seduti biss u l-bqija tal-provi bl-affidavit tressqu fil-mori tad-differimenti. Il- Qorti tirrimarka għalhekk li ma kienx hemm lok li jinħlew tmien seduti spazjati fuq perjodu ta' disa' xhur u ċioe' mill-10 ta' Ġunju 2010 sas-16 ta' Marzu 2011 sabiex huwa jressaq dawn il-ftit provi tiegħu. Għal dak li huwa l-mod kif il-proċeduri ġew kondotti mill-awtorità ġudizzjarja li f'idejha kien il-każ, jiġi nnutat li oriġinarjament, għajr għan-nuqqasijiet imsemmija tal-konvenut, il-proċess quddiem il-Qorti tal-Maġistrati mexa b'ritmu pjuttost tajjeb. Anke wara li l-provi ngħalqu u saret it-trattazzjoni fis-16 ta' Marzu 2011, l-każ ġie deċiż ftit aktar minn xahar wara u ċioe' fit-28 t'April 2011. Anke l-proċeduri quddiem il-Qorti tal-Appell jistgħu jitqiesu li tmexxew b'pass tajjeb tant li r-rikors tal-appell tas-soċjeta' attriċi sar fis-7 ta' Mejju 2011, ġie appuntat għat-8 ta' Novembru 2011 u ġie deċiż tlett ġimgħat wara fit-30 ta' Novembru 2011. Huwa proprju l-andament tal-kawża wara li l-atti reġgħu ġew rinvijati quddiem jirriżulta kkontribwixxa maġġorment għad-dewmien. Għalkemm kien hemm diffikulta' fil-bidu sabiex il-konvenut ġie notifikat bil- mozzjoni ta' riappuntament, ġjaladarba saret in-notifika, ma tressqux provi ġodda, saret it-trattazzjoni u l-kawża marret għas-sentenza. Għaddew pero' ħames snin ta' differimenti sakemm is-sentenza ngħatat u tenut kont il-fatturi suesposti - partikolarment il-fatt li dan ma kienx xi każ partikolarment kompless – dan il-perjodu huwa meqjus eċċessivament twil u rraġjonevoli fiċ-ċirkustanzi. Ir-rikorrent jiffoka l-ilment tiegħu proprju fuq dan id-dewmien fl-għoti tas- sentenza u fil-kuntest tal-prinċipji ġurisprudenzjali in materja l-Qorti ssib li huwa sofra leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħi għal smiegħ xieraq għeluq żmien raġjonevoli. L-ewwel talba tar-rikorrent sejra għalhekk tiġi milqugħa. Madankollu u magħmula dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti tagħmilha ċara li dan id-dewmien m'għandux awtomatikament jixħet dell fuq l-operat tal- ġudikant involut fil-kawża. Kif kompliet tosserva din il-Qorti fil-każ suċċitat Massimo Taylor vs Avukat Ġenerali - "Infatti, kif ingħad fil-każ Iris Seisun vs Avukat Ġenerali deċiż fid-9 t'April 201418 - "Fil-11 ta' Awissu 2003, il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża John Sanfilippo vs Avukat Generali affermat inoltre illi: "Meta jinstab li kawża damet pendenti għal żmien twil u damet irraġonevolment biex inqatgħet, ikun ġudizzju simpliċistiku wisq li tintefa l-ħtija għad-dewmien fuq l-imħallef partikolari li jkun sema' l-istess kawża li damet. Ikun ġudizzju x'aktarx immensament inġust li takkuża jew li tinsinwa li dak l-imħallef partikolari ikun tgħażżen, tnikker jew ġeneralment ma kienx diliġenti f'xogħolu. Dan għaliex, fil-verità, l-abilità ta dak l-imħallef li jiddisponi mill-kawżi fi żmien raġonevoli ma' tiddependix biss fuq il-kwalitajiet intrinsiċi u personali tiegħu, iżda, fil-parti l-kbira tiddependi fuq l-effikacja o meno tal-ambjent li jaħdem fih. Fost il-fatturi li jikkondizzjonaw dan l-ambjent, insibu n-numru kbir ta' kawżi "qodma" (backlog) li "jitgħabba" bih appena jilhaq imħallef, in-numru sinjifikanti ta' kawzi ġodda li jiġu assenjati lilu regolarment, u dawk li jista' "jiret" meta jirtira xi ġudikant, il-kwalità u l-kumplessità tal-istess kawzi, jekk l-imħallef jingħatax persuni debitament kwalifikati biex jassistuh, jekk jingħatax r-riżorsi neċessarji biex jagħmel ir-riċerka tiegħu, biex iżomm ruħu aġġornat fl- istudji tiegħu, u biex isib il-ħin neċessarju għad-deliberazzjoni u l-kitba tas- Id-dritt fundamentali tal-individwu li jkollu l-kawża tiegħu mismugħa u finalizzata egħluq iż-żmien raġonevoli, jimponi tassattivament fuq l-istat, li jrid josserva s-Saltna tad-Dritt, l-obbligu li jkollu fis-seħħ sistema effiċjenti t'amministrazzjoni tal-ġustizzja. Il-ġudikatura tifforma t-tielet kolonna li fuqha hu mibni l-istat. Fis-sistema tagħna, huma ż-żewg kolonni l-oħra tal-istat, ċioe' l-eżekuttiv u l-leġislattiv, li għandhom obbligu li jipprovdu r-riżorsi, l-istrutturi u l-għodod l-oħra kollha neċessarji biex il-Qrati jkunu f'pożizzjoni li jwettqu l- ġustizzja fi żmien raġonevoli". Ukoll fil-każ ta' Guincho vs Portugal saħqet li stat għandu l-obbligu li jforni biżżejjed riżorsi għad-disposizzjoni tas-sistema ġudizzjarju sabiex ma jkunx hemm dewmien irraġonevoli fil-proċeduri (10 ta' Lulju 1984)." Fil-każ Anton Elsdon vs Avukat Ġenerali suċċitat il-Qorti kompliet tgħid hekk – "Illi dwar dewmien fis-smigħ ta' kawżi minħabba l-għadd kbir ta' kawżi li jkunu qegħdin jistennew is-smigħ, il-Qorti Ewropeja kellha dan xi tgħid: "A temporary backlog of court business does not entail a Contracting State's international liability, if it takes appropriate remedial action with the [Union Alimentaria Sanders vs Spain (7/7/1989)]. 19 Gregory, Cassar Bonanno & Garnisi, op. cit., paġ. Stabbilit li r-rikorrent sofra ksur tad-dritt fundamentali tiegħu għal smiegħ xieraq għeluq żmien raġjonevoli, il-Qorti sejra wkoll tilqa' t-tieni talba tiegħu billi takkordalu rimedju li għandu jkun wieħed monetarju. Dwar ir-rimedju, din il-Qorti kompliet tgħid hekk fil-każ suċċitat Massimo Taylor vs Avukat Ġenerali - "Għalkemm kull każ għandu l-fattispeċje tieghu u allura l-kumpens akkordat fil- kaz tal-lum għandu jirrifletti ċ-ċirkustanzi partikolari tiegħu, il-Qorti tinnota li fost is-sentenzi li ngħataw dawn l-aħħar snin fir-rigward ta' dewmien meqjus mhux raġjonevoli hemm: • George Shawish vs Avukat Ġenerali et deċiż minn din il-Qorti stess fit-8 ta' Novembru 201720 fejn ġie likwidat kumpens morali ta' €2000 għal proċeduri li damu għaddejjin 15 il-sena; • Dr Tancred Martin vs Avukat Ġenerali deċiż fit-2 ta' Lulju 201321 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 fir-rigward ta' proċeduri li damu madwar 24 sena; • Joseph Manuel Caruana Fino u Joseph Bellotti vs Avukat Generali deċiż fil-15 ta' Mejju 201522 fejn il-Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €2,500 kull wieħed fir-rigward ta' proceduri li kienu ghadhom pendenti wara 10 snin u f'dan il-perjodu ftit li xejn kien sar minn naha tal- prosekuzzjoni fit-tmexxija tal-kaz; • Joseph Bray et vs Avukat Ġenerali deċiż fit-28 ta' Frar 201423 fejn il- Qorti llikwidat kumpens morali fis-somma ta' €3,000 għal kawża li damet għaddejja erbgħin sena wara li ħadet in konsiderazzjoni l-fatt li r- rikorrenti kienu passivi għal snin sħaħ dwar dan id-dilungar tal- proċeduri mingħajr ma hadu azzjoni biex jissalvagwardjaw id-drittijiet taghhom. Il-Qorti qalet hekk - "Din il-Qorti tirrileva li għalkemm il-kawżi damu għexieren ta' żmien, circa erbgħin (40) sena, ir-rikorrenti ppreżentaw il-proceduri odjerni f'Marzu 2010. Dan id-dewmien da parti tagħhom biex jirreklamaw ir-rimedji kostituzzjonali, apparti milli jkompli juri l-passivita` da parti tar-rikorrenti, jimmilita kontra tagħhom fil-komputazzjoni tal-kumpens; il-Konvenzjoni ma tiffavorixxix lil min jorqod fuq id-drittijiet tiegħu. F'dan il-każ, ir-rikorrenti ħadu nagħsa twila ħafna fejn jidħlu d-drittijiet konvenzjonali tagħhom għax ħallew aktar minn erbgħin (40) sena sabiex fl-aħħar jieħdu passi konkreti sabiex iressqu l-ilment kostituzzjonali tagħhom." Fl-isfond tal-każista appena ċitata l-Qorti sejra tiffissa l-kumpens li għandu jingħata r-rikorrent wara li qieset it-trapass taż-żmien li r-rikorrent kellu jdum jistenna fi stat ta' nċertezza sabiex ġie finalment deċiż il-każ in eżami 269/2009 kif ukoll il-komportament tal-konvenut fil-kawża, li kif ingħad fis-suespost, għalkemm ma kienx il-kawża ewlenija għad-dewmien tal-kawża kkontribwixxa għal ċertu ħela ta' ħin fl-andament tal-kawża li seta' ġie evitat. Il-Qorti tirreferi għax-xhieda tar-rikorrent fl-affidavit tiegħu fil-kawża odjerna fejn qal hekk24 - "Minħabba l-fatt li kien għadda ħafna żmien, l-imgħax qabeż l-ammont oriġinarjament mitlub minn Eden Leisure Group u laħaq is-somma ta' circa tmien t'elef, disgħa mija u disgħa u erbgħin euro u tlieta u għoxrin ċenteżmu (€8949.23) u dan oltre l-ispejjeż inkorsi sabiex ineħħi l-mandat ta' sekwestru u ta' qbid intavolati mis-soċjeta' rikorrenti fil-konfront tiegħi li kelli nneħħi kemm jista' jkun malajr minħabba li kelli bżonn nagħmel operazzjonijiet mediċi barra minn Malta." Huwa minnu li in kwantu l-fatt li fis-sentenza tat-28 ta' Novembru 2018 il- konvenut, illum rikorrent, ġie kundannat iħallas l-imgħax legali mill-20 ta' Frar 2006 sad-data tal-pagament effettiv oltre s-sorte, inevitabilment huwa kellu jħallas imgħaxijiet fuq perjodu itwal minħabba li l-kawża ħadet żmien irraġjonevoli biex inqatgħet. Dan il-fattur ser jittieħed in kunsiderazzjoni fl- għoti tal-kumpens. Madankollu dan qed jingħad bla ħsara għall-fatt li fuq ammissjoni tiegħu stess ir-rikorrent safa rinfaċċjat b'Mandati Eżekuttivi maħruġa mis-soċjeta' attriċi sabiex jeffetwa l-ħlasijiet dovuti. Għalkemm huwa ma esibiex dawn il-Mandati fil-kawża, minn riċerka li għamlet il-Qorti fis-sit elettroniku ecourts.gov.mt irriżultawlha żewġ mandati eżekuttivi li nħarġu in segwitu għas-sentenza tat-28 ta' Novembru 2018 u ċioe' l-Mandat ta' Sekwestru Nru 476/2019 u l-Mandat ta' Qbid Nru 875/19 it-tnejn li huma fl-ismijiet Eden Leisure Group Limited vs Mario Elsdon. Il-Qorti tinnota li dawn ġew preżentati fis-7 ta' Marzu 2019 u 9 ta' Mejju 2019 rispettivament, li jfisser li sa circa erba' u ħames xhur wara l- għoti tas-sentenza f'Novembru 2018 ir-rikorrent kien għadu m'effetwax il-ħlas. Il-Qorti tagħmilha ċara li r-rikorrent għandu jġorr il-piż tal-inerzja tiegħu biex jottempra ruħu mas-sentenza kemm għal dawk li huma imgħaxijiet li ddekorrew wara l-għoti tas-sentenza sakemm ħallas, kif ukoll l-ispejjeż l-oħra marbuta mal- kontro-mandati msemmija. Meħudin iċ-ċirkustanzi kollha tal-każ in eżami l-Qorti sejra takkorda lir- rikorrent is-somma ta' elfejn Ewro (€2,000) bħala rimedju għall-leżjoni tad- drittijiet fundamentali tiegħu. Għall-istess raġunijiet, l-eċċezzjonijiet tal-intimat Avukat Ġenerali sejrin jiġu miċħuda. Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi – 1. Tilqa' l-ewwel talba tar-rikorrent kif dedotta; 2. Tilqa' t-tieni talba tar-rikorrent u takkorda s-somma ta' elfejn Ewro (€2,000) bħala rimedju għall-leżjoni tad-drittijiet fundamentali tiegħu, liema somma għandu jagħmel tajjeb għaliha l-intimat; 3. Tiċħad l-eċċezzjonijiet tal-intimat bl-ispejjeż kontra tiegħu. Imħallef Deputat Reġistratur