QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali) ONOR. IMĦALLEF TONI ABELA LL.D. Seduta ta' nhar il-Ħamis, 16 ta' Settembru, 2021 i. Il-Kummissarju tal-Pulizija, ii. Direttur Ġenerali Qrati u Tribunali iii. Avukat Ġenerali Rat ir-rikors ta' Jonathan Arrigo (ir-rikorrent) tat-2 ta' Awwissu 2019 li permezz tiegħu ppremetta u talab is-segwenti: "Illi huwa tressaq akkuzat quddiem il-Qorti Kriminali kif gej:- Jonathan Arrigo, b'diversi atti maghmulin minnu, u li jiksru l-istess dispozizzjoni tal-ligi u li gew maghmula b'rizoluzzjoni wahda, talli:- Ricediv f'delitt,fis-27 ta' Gunju 2006, f'Hal Qormi ghall-habta tat-tlieta u nofs ta' wara nofs in-nhar (15:30hrs), bil-hsieb li jikkommetti delitt ta' serq mill-fond "Casa Debono" gewwa Triq il-Vittorja, Il-Munxar, wera dan il-hsieb b'att esterni u ta' bidu ghall-esekuzzjoni ta' dan id- delitt liema delitt ma giex esegwit minhaba xi haga accidentali u ndipendenti mill-volonta` tieghu u li kieku gie ezegwit kien ikun ikkwalifikat bil-mezz, bil-lok u bil-vjolenza numeria u akkumpanjata b'offiza grazi li ggib il konsegwenza msemmija fl-artikolu 218 tal- Kodici Kriminali, cioe` debbuliza permanenti fis-sahha jew fil-funzjoni ta' parti tal-isem, jew difett permanenti f'parti tal-ghamla tal-gisem, kif ukoll offizi hfief, meta din il-"vjolenza" hekk imsemmija hija diretta kontra persuna li ghalqet sitting sena (60) u cioe` l-persuna ta' Dolores Musumeci Macelli ta' wiehed u tmenin sens (81) kif ukoll bis-sekwestru tal-persuna; Recidiv f'delitt, minghajr il-hsieb li joqtol jew li jqieghed il-hajja ta' Dolores Musumeci Macelli f'perikolu car, ikkaguna ferita ta' natura gravi fuq persuna, billi kkaguna jew x'aktarx ikkaguna debbulizza permaneti fis-sahha jew fil-funzjoni ta' xi parti tal gisem, jew gab difett permanenti f'parti tal-ghamla tal-gisem, meta l-persuna offiza ghalqet l-eta` ta' sittin sena; Recidiv f delitt, minghajr il-hsieb li joqtol jew li jqieghed il-hajja ta' Dolores Musumeci Macelli f'perikolu car, volontarjament ikkaguna feriti ta' natura hafifa fuq persuna, meta l-persuna offiza ghalqet l-eta` ta' sittin sena. Illi permezz ta' sentenza tal-Qorti Kriminali tat-22 ta' Novembru 2014, b'sitt (6) voti favur u tliet(3) voti kontra sabu lill-akkuzat Jonathan Arrigo hati skond l-Ewwel Kap tal-Att tal-Akkuza, b'danam pero` li l-offiza kienet wahda hafifa, b'sitt (6) voti favur u tliet (3) voti kontra sabuh hux hati skond it-Tieni Kap tal-Att tal-Akkuza, u b'sitt (6) voti favur u tliet (3) voti kontra sabuh hati skond it-Tielet Kap tal-Att tal-Akkuza. Illi, waqt l-interrogazzjoni li saret qabel ma tresaq il-Qorti fil-kaz bin-numru ta' riferenza 16/2013, hu ma kienx assistit minn avukat. Din tmur kontra dak li nghata fis-sentenza Salduz vs. Turkija tas-27 ta' Novembru 2008. Illi, il-kaz presedut mill-Onor. D'Amato Anthony Portelli Cachia fl-ismijiet ir-Repubblika ta' Malta vs. Alfred Gellel - referenza kostituzzjonali numru 32/2011 datata 16 ta' Jannar 2012, ghamel riferenza ghal kaz hawn fuq imsemmi. F'danil-kaz naraw kif gie spjegat li l-enfazi hi cara, l-access ghall-avukat hi centrali biex jigi assigurat r-rispett ghad-dritt Ii s-suspettat ma jinkriminax lilu nnifsu." Illi, l-kaz hawn fuq imsemmi jkompli billi jinghad li: "Minn qari tas-sentenza ta' Salduz hu altru milli evidenti li persuna li tkun taht il-kustodja tal-pulizija ghandu jkollha access ghall-avukat qabel twiegeb ghal domandi. Mill- gurisprudenza ta' L-Imqabba hu evidenti li m'huwiex bizzejjed ghas-sistema legali li tassigura li s-suspettat jaf Ii ghandu dritt ghas-silenzju u li dan jigi salvagwardjat kontra kull possibilita` li b'theddid jew weghdiet ta' kull xorta, jista' jigi ndott kontra l-volonta` tieghu li jitkellem u b'hekk jinkrimina lilu nnifsu. Hu imperattiv li qabel jigi nterrogat jinghata l-opportunita` li jikkonsulta ma' avukat biex jatih parir mhux biss dwar id-dritt tas-silenzju, imma wkoll jekk huwiex fl-interess tieghu li jercita tali dritt, billi ma jghid xejn jew jaghmel dikjarazzjoni limitata. Dan ghandu japplika wkoll ghal xhieda li tkun ser tressaq il-prosekuzzjoni biex jirrakontaw dwar xi stqarrija verbali tal-akkuzat meta jkunu sarulu mistoqsijiet fil-presenza taghhom." "… Ghal dawn il-motivi l-qorti qeghda tiddeciedi li: 1. Kien hemm lezjoni tad-dritt fundamentali ta' Alfred Gellel protett mill- Artikolu 6(3)(c) abbinat mal-Artikou 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea, u dan peress li ma kellux dritt ghall-access ta' avukat qabel sarulu domandi mill-Ispettur Norbert Bilke fi Triq Sant'Ursola, Ħal Qormi u fid-dar 134, Triq Sant'Ursola, Ħal Qormi fis-7 ta' Settembru 2006.". Illi, fil-kaz il-Pulizija vs. Alvin Gaspar Azzopardi (11 ta' April 2011) l-Onor Qorti Kostituzzjonali diga` kellha l-opportunita` tghid li n-nuqqas ta' access ghall- avukat waqt l-investigazzjoni jista' jippregudika rrimedjabilment id-dritt ghad-difiza tal-akkuzat, u jekk hemm ragunijiet bizzejjed li fuqhom il-Qorti tkun tista' ssib Ii hemm lezjoni, m'ghandhiex toqghod tistenna sakemm jintemm il-kaz jew li jigi attwalment miksur id-dritt pretiz biex tiddeciedi jekk hemmx lezjoni jew le." Illi, waqt dawn il-proceduri l-esponenti kien ghadu taht l-eta`. Illi,l-esponent pprezenta rikors ta' appell fis-17 ta' Mejju 2013 a bazi tal-fatt li hu gie misjub hati hazin fuq il-fatti tal-kawza, kif ukoll li kien hemm irregolarita` matul il-kawza u interpretazzjoni u applikazzjoni zbaljati tal-ligi, li kellhom influwenza fuq il-verdett. Illi, l-esponent, b'appell mid-digriet tal-ewwel Qorti tat-13 ta' Novembru 2014, irrefera ghall-ewwel aggravju tieghu bhala appell minn digriet tal- ewwel Qorti tat-13 ta' Novembru 2014 li bih ezentat lil Dolores Musumeci Macelli milli tixhed. L-appellant ssottometta: "Illi b'rikors tas-6 ta' Novembru 2014, il-parti leza Dolores Musumeci Macelli intavolat rikors fejn spjegat li hija kienet residenti fir-Residenza bl-isem ta' St. Catherine's Old People's Home f'H'Attard u li minhabba li tbati minn xi kundizzjonijiet medici, hija ma kinitx tohrog minn din il-Home. Minhabba f'dan hija talbet lil Qorti tezentaha milli tidher u tixhed quddiemha fil-Bini tal- Qorti ghar-ragunijiet premessi. Kien imbaghad l-Avukat Generali li fir- Risposta tieghu talab li jigi applikat is-subinciz 646(2) biex Dolores Musumeci Macelli ma tixhidt u minflok tinqara x-xhieda taghha. L-Ewwel Qorti ddekretat ir- rikors illi tilqa' t-talba, tezenta lir-rikorrent milli tidher il-Qorti biex tixhed u minflok tingara d depozizzjoni taghha ai termini tal-Artikolu 646(2) tal-Kap 9." "B'kull rispett, dan id-digriet kien irritwali bi vjolazzjoni tal-istess ligi, sew ghaliex talba valida li tista' tintlaqa' trid tkun kontenuta f'Rikors (u mhux f'Risposta), u r-rikorrenti ma talbitx li tigi ezentata milli tixhed imma li tigi ezentata milli tixhed fil-bini tal-Qorti', kif ukoll ghaliex l Artikolu 646 jippermetti li tinqara xhieda ta' xhud minghajr ma jistema viva voce fil-kaz biss jekk ix-xhud ikun mejjet ikun barra minn Malta, jew ma jkunx jista' … "Illi din l-irregolarita` procedural mhux biss ippregudikat il-process kollu in kwantu kif ser jinghad aktar 'il quddiem, Ta' Sannat sedenti stiedem lill- gurija jiddeciedu l-kaz billi jaghzlu jemmnux lil Jonathan Arrigo jew lil Dolores Musumeci Macelli, izda ghaliex id-difiza kienet tal-fehma mill-bidu nett li Dolores Musumeci Macelli kienet diga' persuna vulnerabbli dak iz-zmien tal-incident, u li kienet facilment tigi influwenzata mis suggerimenti li jsirulha minn min Kieku l-gurija inghataw l-opportunita` jevalwaw il-komportament (id-demeanour) u disposizzjoni ta' din il-persuna, il-gurija kienet certament tkun f'posizzjoni ahjar tifhem u tassorbi l-pozizzjoni li hadet id-difiza dwar x'wassal li DoloresDebono tibdel il-verzjoni taghha minn allegazzjoni li t-tliet hallelin kellhom wicchom mghotti ghal allegazzjoni li wiehed mit-tlieta kellu wiccu mikxuf u setghet taghrfu.". Illi, ghaldaqstant, l-esponenti gie mcahhad mid-drittijiet tieghu minhabba irregolarita matul il-kawza u interpretazzjoni u applikazzjoni zbaljata tal-ligi. Illi dan kollu jikkostitwixxi ksur ta' drittijiet fondamentali ta' dritt tal-avukat u tad-dritt ta' akkuzat li jressaq provi in difesa u sabiex jipprova l- inkolpevolezza tieghu, protett b'mod partikolari bl-Artikolu 39(disgha u tletin) tal-Kostituzzjoni ta' Malta, specjalment is-subartikoli (6)(b) u (d) ta' dak l- Artikolu u ukoll mill-Artikolu 6 (3)(d) tal-Konvenzjoni Ewropea dwar id- Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali kif adottata bhala parti mil- ligijiet ta' Pajjizna bis-sahha tal-Kap. 319; Illi l-esponenti jemmen li l-uniku rimedju li jista' jaghmel gustizzja mieghu, peress li issa s-sentenza giet res judicata, hu kumpens, pekunjarju. Ghaldaqstant l-esponenti jitlob bir-rispett illi din l-Onorabbli Qorti joghgobha taghmel jew taghti dawk l-ordnijiet u tohrog dawk l-atti u taghti dawk id- direttivi kollha illi tqis xierqa, b'mod partikolari fis-sens appena indikat hawn fuq, sabiex twettaq l-imsemmija Artikolu tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali, fosthom illi tordna kumpens pekunjarju ghal dawn l-istess volazzjonijiet. Bl-ispejjez." Rat ir-risposta tal-Kummissarju tal-Pulizija u tal-Avukat Ġenerali (l-intimati Awtoritajiet) tal-21 ta' Awwissu 2019, li permezz tiegħu wieġbu s-segwenti: "Illi l-lanjanza tar-rikorrenti hija fis-sens illi "dan kollu jikkostitwixxi ksur ta' drittijiet fondamentali ta' dritt tal-avukat u tad-dritt ta' akkuzat li jressaq provi in difesa u sabiex jipprova l-inkolpevolezza tieghu, protett b'mod partikolari bl-Artikolu 39 (disgha u tletin) tal-Kostituzzjoni ta' Malta, specjalment is- subartikoli (6)(b) u (d) ta' l-Artikolu u ukoll mill-Artikolu 6(3)(d) tal- Konvenzjoni Ewropeja dwar tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali kif adottata bhala parti mil-ligijiet ta' Pajjizna bis-sahha tal- Kap. 319". Illi r-rikorrenti qieghed ukoll jinvoka l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni sabiex jiggustifika l-ghoti ta' rimedju pekunjarju f'kaz ta' sejbien ta' lezjoni. Illi l-esponenti jikkontesta l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tar-rikorrenti stante li huma nfondati fil-fatt u fid-dritt ghar-ragunijiet segwenti: id-Drittijiet Illi in linea preliminari, l-esponenti jissottomettu li l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni mhux applikabbli ghall-kwistjoni mqajjma mir-rikorrenti. Dan ghaliex dan l-artikolu jghodd biss fejn ikun inbeda procediment quddiem qorti (ara s-sentenza ghar-referenza kostituzzjonali fl-ismijiet Repubblika ta' Malta vs Matthew-John Parascandalo deciza fil-15 ta' Novembru 2011). F'dan il-kaz, in kwantu l-ilment jinsab dirett fil- konfront ta' perjodu fejn kienet ghaddejja l-fazi tal-interrogazzjoni min- tali perjodu mhuwiex kopert bil-protezzjonijiet naha mahsuba bl-Artikolu 39 tal-Kostituzzjoni. Ghalhekk la darba c- cirkostanzi kkontestati jmorru lura ghal grajjet Ii sehhew qabel ma kienu lahqu nbdew xi procedimenti, allura dan ifisser li din il-parti tal- ilment ma tistax taqa' fl-ambitu tal-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni. Ghalhekk isegwi li dan l-artikolu ma japplikax in kwantu qieghdha tigi attakkata l-istqarrija li rrilaxxa r-rikorrenti; Illi in linea preliminari wkoll u minghajr pregudizzju ghas-suespost, l- esponenti jissottomettu li l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni mhuwiex applikabbli u ghandu jigi dikjarat bhala tali; Illi minghajr pregudizzju ghas-suespost u fil-mertu, in kwantu r- rikorrenti qieghed jallega ksur tad-dritt ghal smigh xieraq naxxenti mit- tehid tal-istqarrija, l-esponenti jissottomettu li bhala principju ma jezisti l-ebda dritt fundamentali ta' assistenza legali izda jezisti biss dritt fundamentali li persuna akkuzata b'reat kriminali jkollha proceduri li jinzammu bil-garanziji ta' smigh xieraq. Illi l-fatt fih innifsu li persuna ma tkunx thalliet tikseb parir legali qabel l-interrogatorju taghha ma jwassalx awtomatikament ghall-konkluzjoni gie lez id-dritt ghal smigh xieraq. Illi sabiex in-nuqqas ta' assistenza legali tkun tista' potenzjalment twassal ghal ksur tad-dritt ghal smigh xieraq irid jigi muri b'mod sodisfacenti li minhabba dak in-nuqqas inholoq perikolu illi persuna tinsab hatja meta ma ghandux ikun hekk; Illi dak li jiggarantixxu l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni u l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni huma dritt ghal smigh xieraq u mhux dritt ghall-ghajnuna ta' avukat qabel ma, jew waqt illi, tittiehed l-istqarrija. Illi marbut ma' dan, id- dritt ghal smigh xieraq irid jigi meqjus fil-kuntest tat-totalita` tal-proceduri kollha u mhux fir-rigward ta' xi mument specifiku; Illi wiehed ma jridx jinjora wkoll il-fatt illi r-rikorrenti bl-ebda mod ma kien imgieghel jaghti l-istqarrija li ta. Ir-rikorrenti inghata t-twissija skont il-ligi senjatament li ma kienx obbligat li jitkellem sakemm ma kienx hemm jixtieq izda dak li kien ser jghid seta' jingieb bhala prova kontra tieghu. Illi l-istess rikorrenti kienet qed jifhem l-import tac-cirkostanza li kien jinsab fiha tant hu hekk li tista' tghid ma wiegeb ghall-ebda domanda. Illi r-rikorrenti ma sofra ebda pressjoni, theddid jew influwenza fit-tehid tal-istqarrija u lanqas jista' jigi kkunsidrat bhala persuna vulnerabbli u dan stante li meta giet rilaxxata l-istqarrija ghalkemm ir-rikorrenti kellux sbatax-il sena madanakollu kien hemm diversi okkazzjonijiet fejn kien xellef durejgh mal-gustizzja tant hu hekk Ii r-rikorrenti qabel it-tehid tal-istqarrija tieghu mertu tal-kawza odjerna kien diga` kkommetta diversi reati fosthom serq kemm ta' vetturi kif ukoll serq minn residenzi. Illi ghalhekk ir-rikorrenti certament ma jikkwalifikax bhala persuna 'vulnerabbli' tenut kont tar-reati li kien diga` wettaq. Illi l- Pulizija kienu kellmu lir-rikorrenti diversi drabi qabel fuq reati ohra bil- konsegwenza li certament li l-presenza tal-Pulizija fil-mument tat-tehid tal- istqarrija tar-rikorrenti bl-ebda mod ma intimidat lir-rikorrenti stante li r- rikorrenti kellu diversi esperjenzi ta' stqarrijiet kif ukoll kien diga' tressaq quddiem il-Qrati u nstab hati fuq reati ohra qabel ma rrilaxxa l-istqarrija tieghu b'referenza ghall-kawza odjerna. Illi aktar minn hekk l-istess rikorrenti xehed quddiem il-Qorti Kriminali fejn ta l-verzjoni tieghu. Illi d-dritt ghall-assistenza legali fil-mument tal-interrogazzjoni giet imfissra u interpretata mill-Qorti Ewropeja f'diversi kazijiet fejn l-interpretazzjoni inbidlet kemmxejn mill-interpretazzjoni originali li kienet inghatat ghal certu perijodu ghal liema sentenzi jirreferi r-rikorrenti. F'dan il-kuntest, l-esponenti jirreferu ghad-decizjoni moghtija mill-Grand Chamber l-ismijiet Beuze v. Belgium fejn gew elenkati numru ta' fatturi li kellhom jittiehdu in kunsiderazzjoni fil-kuntest tal-proceduri fit-totalita` taghhom sabiex wiehed jista' jasal ghall-konkluzjoni jewkk effettivament inkisirx id-dritt ghal smigh xieraq naxxenti mit-tehid ta' istqarrija minghajr assistenza legali. Illi wara li nghatat is-sentenza Beuze v. Belgium il-Qorti Ewropeja kellha l- opportunita` li tevalwa s-sistema processwali kriminali nostrana sabiex tara jekk is-sistema taghna toffrix garanziji bizzejjed anke jekk id-dritt ta' avukat ikun ristrett b'mod sistematiku. In fatti, fil-kawza fl-ismijiet Farrugia v. Malta li nghatat fl-4 ta' Gunju 2019, il-Qorti Ewropeja sabet li l-fatt li l-persuna ma kinitx inghatat assistenza ta' avukat waqt l-interrogazzjoni u dan peress li kien hemm restrizzjoni sistematika dan fih innifsu ma jiksirx id-dritt ta' smigh xieraq stante li s-sistema nostrana toffri garanziji ta' smigh xieraq tul il- process kriminali li jinnewtralizzaw tali restrizzjoni. Illi jsegwi ghalhekk li l-lanjanza tar-rikorrenti ghandha tigi michuda stante li mhux gustifikata. Illi in kwantu r-rikorrenti jallega ksur tad-dritt ghal smigh xieraq peress li Dolores Musumeci Macelli giet ezentata mill-Qorti Kriminali milli tixhed,l- esponenti jibdew billi jissottomettu illi r-rikorrenti ma jistax jinqeda bi proceduri kostituzzjonali u konvenzjonali ghas-semplici raguni, li skont hu, il-Qrati ta' gurisdizzjoni kriminali zbaljaw fis-sentenza jew digrieti taghhom. Huwa maghruf kemm fid-duttrina kif ukoll fil-gurisprudenza li mhijiex il-funzjoni ta' dina l-Onorabbli Qorti li ssewwi 'zbalji' tal-qrati ordinarji. Ma jista' jkun hemm l-ebda dubbju illi l-gurisdizzjoni ta' din il- Qorti hija limitata biss biex tinvestiga u tiddetermina jekk kienx hemm jew le vjolazzjoni ta' xi dritt fundamentali izda certament Ii ma tistax tistharreg jekk il-qrati ordinarji iddecidewx b'mod tajjeb u korrett tilwima. Illi mill-atti processwali tal-guri fl-ismijiet "Ir-Repubblika ta' Malta vs Jonathan Arrigo" Att ta' Akkuza 16/2013 jirrizulta li r-rikorrenti appella fuq dan il-punt u l-Qorti tal-Appell Kriminali permezz tas-sentenza taghha tal-20 ta' Ottubru 2017 cahdet l-appell mid-Digriet. Illi fi-fehma tal-esponenti, ir-rikorrenti ma jistax permezz tal-proceduri kostituzzjonali jerga' jirriproponi 'appell' tramite l-procedura kostituzzjonali u dan stante li azzjoni kostituzzjonali mhijiex appell tat-tielet grad kif qieghed jippretendi r-rikorrenti. Illi jekk wiehed jidhol fil-mertu tal-kwistjoni, jirrizulta li r-rikorrenti kellu l- opportunita` r-rikorrent ma uzax anke jekk meta kienet iddeponiet quddiem il-Qorti tal-Magistrati (Malta) bhala Qorti Istuttorja Dolores Musumeci Macelli diga` kellha 81 sena. Illi meta gie ntavolat ir-rikors minn Dolores Musumeci Macelli fejn gabet a konjizzjoni l-fatt l-istat ta' sahha taghha, ir-rikorreti ghamel riferenza ghall-gatt li kien irrizerva l-kontro-ezami tax-xhud izda kien fl-ahhar tar- risposta tieghu irrimetta ruhu ghad-decizjoni tal-Qorti Kriminali. Tajjeb li wiehed jaghmel ukoll riferenza ghall-verbali tal-guri fejn fis-seduta tal-20 ta' Novembru 2014, kull meta l-Prosekuzzjoni talbet li tinqara x-xhieda li nghatat minn Dolores Musumeci Macelli ir-rikorrenti ma opponiex ghal tali talba. Illi jsegwi ghalhekk li l-lanjanza tar-rikorrenti ghandha tigi michuda stante li mhux gustifikata. l-allegazzjonijiet u jsegwi ghalhekk Illi ghandhom jigu michuda fl-intier taghhom. Salv u impregudikata kwalunkwe eccezzjoni ohra f'kaz ta' bzonn. Rat li d-Direttur Ġenerali tal-Qrati u Tribunali notifikat fit-2 ta' Awwissu 2019 baqa' ma għamel ebda risposta; Rat il-verbal tal-24 ta' Frar, 2020 fejn il-partijiet talbu li l-atti li saru referenza għalihom jiġu allegati formalment u il-Qorti laqgħet it-talba tagħhom; Rat l-atti u dokumenti kollha tar-rikors; Semgħet ix-xhieda imressqa fil-perkors tas-smiegħ tar-rikors; Rat in-noti ta' sottomissjonijiet tar-rikorrent u tal-intimati Awtoritajiet; Ġunju 2021; Punti ta' fatti. snin priġunerija. Semgħet lill-abbli difensuri tal-partijiet jitrattaw ir-rikors fis-seduta tat-3 ta' Rat li r-rikors tħalla għal-lum għas-Sentenza. Ir-rikorrent tressaq quddiem il-Qorti Kriminali akkużat b'diversi rejati kommessi fis-27 ta' Awwissu 2006 f'Ħal Madliena, Is-Swieqi u dan kif premess fir-rikors Permezz ta' Sentenza tal-Qorti Kriminali tat-22 ta' Novembru 2014, ir-rikorrent instab ħati ta' uħud mill-kapi ta' akkuża u ġie kkundannat għal 9 Ir-rikorrent interpona Appell għal Quddiem il-Qorti Kriminali u b'Sentenza tal-20 ta' Ottubru 2017 dik il-Qorti kkonfermat is-Sentenza appellata salv għall-ispejjes tal-Perit tal-Qorti. Meta bħala fatt ir-rikorrent ġie interrogat ma kienx assistit minn Jirrisulta ukoll li Dolores Musumeci Macelli, il-vittma, ma xehditx viva voce quddiem il-Qorti Kriminali, u minflok inqrat ix-xhieda tagħha meħuda fi proċeduri oħrajn li wasslu biex ir-rikorrent jiġi akkużat quddiem il-Qorti Ir-rikorrent jgħid li dan il-fatt, tellef opportunita' sabiex il-ġurija tkun f'posizzjoni aħjar li tapprezza l-fatti. Dan jgħidu fid-dawl li l-imsemmija Dolores Musumeci Macelli bidlet il-verżjoni tagħha, fis-sens, li minn tlett ħallelin wiċċhom mgħammad għarrfet lir-rikorrent. Dakinhar tal-proċeduri r-rikorrent kien għadu taħt l-eta' u għalhekk kien ukoll vulnerabbli. Punti ta' Liġi legali li huma dawn: L-aggravji tar-rikorrent f'din il-kawża jittrattaw żewġ punti ta' natura L-ewwel ilment huwa dak li waqt l-interrogazzjoni li saret qabel ma tressaq il-Qorti, ir-rikorrrent kien sprovvist minn avukat biex F'dan ir-rigward jiċċita numru ta' Sentenzi tal-ECHR fosthom Salduz -vs- Turkija tas-27 ta' Novembru 2008 u dik ta' Saunders -vs- United Kingdom tal-1996. Jagħmel ukoll referenza għal żewġ Sentenzi Kostituzzjonali ta' dawn il-Qrati li affermaw dan id-dritt u ċioe' dik fl-ismijiet Pulizija -vs- Alvin Gaspar Azzopardi deċiża fil-11 ta' April 2011 u dik fl-ismijiet Repubblika ta' Malta -vs- Alfred Gellel tas-16 ta' Jannar 2012. Jilmenta ukoll għall-mod kif ġiet eżentata milli tixhed il-vittma Dolores Musumeci Macelli billi inqrat ix-xhieda tagħha fi proċeduri li wasslu għall-akkużi li inħarġu kontra tiegħu. L-argument prinċipali tiegħu hu, li l-ġurija ma kellhiex opportunita' li tevalwa x-xhieda tagħha kif ingħad aktar 'l fuq. Sa fejn jirrigwarda dan l-aħħar ilment, jingħad li sar ksur tal-Artikoli 39(6)(b) u(d) u 6(3)(d) tal-Kostituzzjoni u Konvenzjoni rispetttivament. Dawn l-artikoli jiddisponu s-segwenti: Artikolu 39(6)(b) "Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu jiġi mogħti żmien u faċilitajiet xierqa għall-preparazzjoni tad-difiża tiegħu u (d) għandu jiġi mogħti faċilitajiet biex jeżamina personalment jew permezz tar-rappreżentant legali tiegħu x- xhieda msejħa mill-prosekuzzjoni quddiem kull qorti u li jikseb l- attendenza ta' xhieda suġġett għall-ħlas tal-ispejjeż raġonevoli tagħhom, u jagħmel l-eżami tax-xhieda li jkunu ser jixhdu għalih quddiem il-qorti bl-istess kondizzjonijiet bħal dawk li jgħoddu għal xhieda msejħa mill-prosekuzzjoni". Artikolu 6(3)(d) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu d- drittijiet minimi li ġejjin fosthom: "li jeżamina jew li jara li jiġu eżaminati xhieda kontra tiegħu u li jottjeni l-attendenza u l-eżami ta' xhieda favur tiegħu taħt l-istess kundizzjonijiet bħax-xhieda kontra tiegħu". Il-Qorti ser tgħaddi biex titratta din il-Kawża fl-ordni kif imsemmija Konsiderazzjonijiet hawn fuq. L-interrogazzjoni mingħajr assistenza ta' avukat. Illum huwa ormai risaput u solidament rikonoxxut, kemm minn deċiżjonijiet tal-ERCH u kif ukoll minn dawk tal-Qrati lokali, li dan huwa dritt sine qua non tal-persuna li tkun akkużata bil-kommissjoni ta' rejat. L-anqas ma hemm dubbju li dan id-dritt li persuna tkun assistita minn avukat tal- għażla, jinsorġi mhux minn meta jkun akkużat formalment iżda mill-mument li l-Pulizija jkollhom suspett li l-persuna ikkometttiet rejat. Dan jinkludi l- istadju ta' meta tiġi arrestata u tibda l-interrogazzjoni tal-persuna. F'dan ir-rigward irid jingħad, li r-rikorrent, għal raġunijiet li jafhom, fir- rikors tiegħu ma jinvokax espressament l-artikolu 6(3)(c) tal-Konvenzjoni. B'dana kollu minħabba l-fatt li qiegħed jinsisti li ma kienx assistit minn avukat waqt l-interrogazzjoni, il-Qorti xorta ser tqis jekk kienx hemm ksur taħt dan l-artikolu. Dan jista' jkun ukoll jiġi dedott mill-fatt li ir-rikorrent jagħmel referenza għal dak li qalet din il-Qorti fil-każ tar-Repubblika kontra Alfred Gellel fuq imsemmi u kif ukoll għall-Kawżi tal-ECHR fuq indikati. Dak li qalet il-Qorti ftit qabel huwa abbraċjat pjenament mid- deċiżjonijiet tal-ECHR. Fis-Sentenza fl-ismijiet Agius Betts -vs- Bulgaria (Applikazzjoni no.21980/04) intqal hekk: Din is-sentenza issemmi numru ta' Sentenzi oħrajn li ħaddnu dan il- prinċipju. (ara Stanicich Sive Stanicic v. Belgium, 27 February 1980, §§ 42-46, Series A no. 35; Eckl v. Germany, 15 July 1982, § 73, Series A no. 51; McFarlane v. Ireland [GC], no. 31333/06, § 143, 10 September 2010; Il-presenza tal-avukat waqt li tkun qed tittieħed stqarrija hija parti mill- ħarsien tad-dritt tah artikolu 6(1)(3)(c) għalhekk ECHR tispjega li "The Sentenza fl-ismijiet Soytemiz -vs- Turkija tas-27 November 2018). Dan it-tagħlim għen biex il-Qrati tagħna, kemm fil-kompetenza Kostituzzjonali u kif ukoll dik kriminali tagħhom, jifformulaw huma wkoll każistika dwar din il-vertenza. Di fatti fis-Sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali fl-ismijiet Il-Pulizija -vs- Joseph Gellel deċiża fil-25 tal- 2016, dik il-Qorti, filwaqt li għamlet referenza għal numru ta' Sentenzi, saħqet fuq is-segwenti: "Illi d-dritt ghal smigh xieraq kif sancit fl-artikolu 6(1) u l-artikolu 6(3)(c) tal- Konvenzjoni Ewropea gie estiz mill-gurisprudenza ewropea mhux biss ghal jedd li ghalih hija intitolata l-persuna akkuzata matul il-proceduri penali fil- qorti izda ukoll ghal hekk imsejjah pre-trial stage u cioe' ghall-istadju meta persuna tkun giet arrestata u ser tigi interrogata. Dina l-fehma ghalhekk tfisser illi l-artikolu 6(3)(c) li jipprovdi dwar l-assistenza legali ghandu jsib applikazzjoni anke fl-istadju tal-interrogazzjoni tal-persuna suspettata. Dana ghaliex huwa principju stabbilit fis-sistema penali taghna illi persuna ghandha titqies li hija innocenti sakemm ma tigix misjuba hatja minn qorti gudizzjarja. Kwindi hija ghandha dritt illi ma tinkriminax ruhha bl-ebda mod u dana sa mill-istadju inizjali tal-interrogazzjoni. Sabiex dana d-dritt jigi salvagwardjat ghalhekk kull persuna ghandha d-dritt li tikseb l-assistenza legali u dana sabiex tkun fl-ahjar pozizzjoni illi jhejji d-difiza taghha. huwa vitali billi fis-sistema penali taghna l-konfessjoni tal-persuna akkuzata hija prova ewlenija fil-process gudizzjarju istitwit kontra taghha." Fid-dawl ta' dan it-tagħlim, din il-Qorti għarblet sewwa il-fatti kollha Dan għamlitu billi eżaminat l-atti kemm tal-Qorti Kriminali u kif ukoll tal-Qorti tal-Appell Kriminali. Mill-itinerarju ta' kif seħħew l-episodji mill-arrest sas-Sentenza tal-Qorti tal-Appell Kriminali tirrileva dan li ġej. Fl-ewwel lok il-Qorti rat l-istqarrija tal-5 ta' Lulju 2006 li rrilaxxja r- F'dan ir-rigward, il-Qorti ma tistax ma tinnotax dawn il-punti ta' Fl-imsemmija stqarrija r-rikorrent f'ebda ħin ma qal affarijiet Anzi kien kawt fuq li kien kawt. Kważi għal mistoqsijiet li sarulu dejjem wieġeb li jagħżel li ma jwiġibx. Is-siwi probatorju ta' din l-istqarrija l-anqas kien wieħed minimu. L-assenza ta' avukat għal din l-istqarrija ftit li xejn jista' jingħad għamlet differenza. Minn eżami tas-Sentenzi, ebda waħda mill-Qrati ma inferiet xi ħtija għall-fatt biss li r-rikorrent għażel li ma jweġibx. Għalhekk ma jistax ikun argumentat li kieku kien hemm avukat presenti kien ser jagħmel differenza. Anke fid-dawl li fir-rikors tiegħu r-rikorrent jargumenta li huwa persuna vulnerabbli minħabba l-eta' tenera tiegħu, din il-Qorti ma tistax tasal għal din il-konklużjoni. Anzi minkejja l-eta' tiegħu, wera li jaf sewwa x'kienu id- drittijiet tiegħu u li minkejja l-eta' tiegħu diġa' huwa moħmi mill-ħajja. Biżżejjed wieħed iħares lejn il-fedina penali tiegħu. Mhux hekk biss, waqt l-interrogazzjoni wera retiċenza kważi professjonali f'sens wisa' tal-kelma. Fil-fatt meta l-Ispettur staqsih għalfejn ma jridx iwieġeb pront qallu "Għandi kull dritt ngħid hekk" (ara a' fol 20 tal-proċess kriminali). La fil-proċeduri Kriminali u lanqas dawk ta' appell qatt ma qanqal il- kwistjoni tal-ksur tad-drittijiet fundamentali tiegħu għall-assistenza legali Meta fit-12 ta' Diċembru 2014 presenta ir-rikors ta' Appell kien jaf bl-esistenza ta' Sentenzi li jinvokaw dan il-punt (ara fost oħrajn Sentenzi QK 8 ta' Ottubru, 2012 fl-ismijiet Charles Steven Pace Balzan v. Avukat Ġenerali tat-22 ta' Frar, 2013; QK fl-ismijiet Il-Pulizija Meta tqis dawn iċ-ċirkostanzi, din il-Qorti ssibha diffiċli ħafna biex issib li kien hemm ksur tad-dritt fundamentali tar-rikorrent għaliex ma kienx Ma jistax jingħad li kien hemm dan il-ksur meta fl- istqarrija ma qal xejn u li l-fatt li għamel hekk ma servitu ta' ebda preġudizzju fil-proċeduri li ttieħdu kontra tiegħu. L-anqas ma din il-Qorti tista' taċċetta, bħal ma donnu jiġri kull darba f'każijiet bħal dawn, li wara li jkun deċiż il-każ, ġieli anke snin wara, il-persuna tiftakar li ma kienitx assistita minn avukat meta rrilaxxjat l-istqarrija aktar u aktar messu kien jaf bl-esistenza ta' sentenzi f'dan ir-rigward. Waqt il-proċeduri kien assistit Dan jingħad b'aktar qawwa meta dan il-punt ma jkun tqanqal qatt fil- proċeduri, għalkemm kien magħruf ben tajjeb minnu jew mill-legali tiegħu, li tali stqarrijiet jistgħu ikunu attakkati. Tul dawn il-proċeduri, ir-rikorrent la talab xi referenza Kostituzzjonali fuq dan il-punt la quddiem il-Qorti Kriminali u lanqas quddiem il-Qorti tal-Appell Kriminali kif kellu kull dritt li jagħmel. Anzi, l-anqas kien wieħed mill-aggravji tal-appell. ir-rikorrent kellu rimedju ordinarju effettiv u ma ħadux. Ħalla kollox jgħaddi u wara ilmenta. Din ix-xorta ta' attitudni tqiegħed f'inċertezza l-istabbilta' tal-prinċipju tal-ġudikat. Għalhekk dan l-aggravju mhux ser ikun milqugħ. L-eżenzjoni ta' Dolores Musumeci Macelli li tixhed quddiem il-Qorti Kriminali Ir-rikorrent jargumenta li l-fatt li fil-proċeduri kriminali inqrat ix-xhieda tal-vittma Dolores Musumeci Macelli u li wasslu għall-akkużi li nħarġu kontra tiegħu inkisirlu d-dritt fundamentali tiegħu kif imħarsa mill-artikoli 39(6)(b) u(d) tal- Kostituzzjoni u artikolu 6(3)(d) tal-Konvenzjoni. L-argument prinċipali tiegħu hu, li l-ġurija ma kellhiex opportunita' li tevalwa x-xhieda tagħha. Kieku ġara hekk, il-ġurija kienet tkun f'posizzjoni li tevalwa dak li r-rikorrent jiddiskrivi bdil fil-verżjoni tal-vittma sa fejn jirrigwarda l-identifikazzjoni tiegħu minnha. Biex ikun apprezzat dan l-ilment ikun utli li jiġi rintraċċjat l-iter proċedurali li waslu biex ma tixhidx Dolores Musumeci Macelli. L-imsemmija Dolores Musumeci Macelli għamlet rikors ai termini tal-artikolu 646(2) tal-Kodiċi Kriminali biex tkun eżentata milli tixhed minħabba l-istat ta' saħħa tagħha (ara fol 59 fl-atti tal-akkuża 16/2013). Ir-rikorrent għamel risposta u fiha għal darba darbtejn irriserva li jagħmel kontro-eżami tax- Il-Qorti permezz ta' digriet laqgħat it-talba u eżentat lill-imsemmija milli titla' tixhed, b'dana kellha tinqara id-deposizzjoni quddiem il-Qorti Istruttorja. Ix-xhieda tagħha daħlet fil-proċess kriminali a' fol 134 tergo ta' dak il-proċess. L-artikolu 646(2) tal-Kodiċi Kriminali jiddisponi hekk: "2) Ix-xiehda tax-xhieda, sew kontra kemm favur l-imputat jew akkużat, kemm-il darba tkun ittieħdet bil-ġurament matul il-kompilazzjoni, skont il- liġi, tista' tinġieb bħala prova: Basta li x-xhud jinġieb ukoll fil-qorti biex jiġi eżaminat viva voce kif provdut fis-subartikolu (1) ħlief jekk, meta jitqiesu ċ-ċirkostanzi tal-każ, huwa evidenti lill-Qorti li xhieda viva voce tista't ikkawża ħsara psikoloġika lix-xhud u jekk ix-xhud ikun mejjet, ikun barra minn Malta jew ma jkunx jista' jinsab u bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (8): Iżda wkoll meta x-xhud ikun minuri taħt is-sittax-il sena utinġieb bi prova reġistrazzjoni bl-awdjo u bil-video tax-xiehda tal-minuri, il-minuri ma għandux jinġieb biex jiġi eżaminat viva voce". (Emfażi tal-Qorti) Il-Qorti qrat dik il-parti tas-Sentenza tal-Qorti tal-Appell u tħoss li l- posizzjoni legali inkwantu dak li jiddisponi dan l-artikolu ma ġietx pronunzjata sewwa. Dik il-parti tal-liġi tgħid ċar u tond li x-xhud xorta trid Ebda waħda mill-eċċezzjonijiet għal din ir-regola imsemmija f'dan l-artikolu ma tapplika għal każ li kellha quddiemha din il- Għalhekk dan bilfors jfisser li dak li qed jilmenta minnu r-rikorrent għandu validita`? L-Explanatory Guiding Notes on article 6 jispjegaw hekk: Il-Qorti tfakkar ukoll li dak li qiegħed ikun trattat f'din is-Sentenza huwa wieħed mid-drittijiet minimi li jiggarantixxu kemm il-Kostituzzjoni u kif ukoll il-Konvenzjoni għal smiegħ xieraq. Iżda l-Qrati tagħna qalu hekk ukoll: "Id-dritt għal smigħ xieraq ma jfissirx li min, a tempo vergine, ikollu okkażjoni jirrimedja għal xi allegat nuqqas iżda jonqos milli jużufruwixxi millokkażjoni, jkollu dritt ulterjuri li jilmenta li nkisirlu xi dritt fundamentali tiegħu. Persuna ma tistax tinjora l-ordnijiet tal-Qorti jew tittraskura li ssegwi dak li jiġi verbaliżżat in atti, u wara tippretendi li sar xi żball li affettwa l-każ tagħha quddiem dik il-Qorti. … Jekk għal xi allegat żball parti b'mod partikolari dwar is-siwi ritwali tal-verbali li jsiru matul is-smigħ ta' Kawza jkollha rimedju li jkun vijabbli u effettiv, iżda ma tutiliżżahx, ma tistax wara tilmenta minn xi nuqqas" (Ara P.A. (Kost) TM 7.7.2004 fil-kawża fl-ismijiet Kostituzzjonali fl-14.3.2005). Il-Qorti eżaminat sewwa l-atti tal-Kawża kriminali, u din il-Qorti taqbel ma' dak li qalet il-Qorti tal-Apell Kriminali, inkwantu r-rikorrent meta wieġeb għar-rikors fuq imsemmi ta' Dolores Musumeci Macelli, ma weriex xi vehemanza għalih, anzi kien mit ħafna salv li għamel sewwa li rriserva il-kontro-eżami. Anke jekk il-Qorti ħasset li kellha teżenta lill-imsemmija Dolores Musumeci Macelli milli tixhed, il-fatt li ir-rikorrent kien xorta għad għandu id-dritt li jagħmel il- kontor-eżami, id-dritt tiegħu kif imħares mill-artikoli inkwistjoni kien għadu Di fatti l-Awturi fuq il-materja jgħidu hekk: Huwa importanti li dawn l-awturi jagħmlu referenza għal "the right of hemm ebda dubbju li din tirreferi għad-dritt tal-kontro eżami anke jekk ma jintużawx frażijiet bħal "cross examine". Dan huwa ukoll il-kliem użat kemm fl-artikolu rilevanti tal-Kostituzzjoni u kif ukoll tal-Konvenzjoni. Fl-atti tal- proċeduri kemm dawk tal-Qorti Kriminali u kif ukoll tal-Appell Kriminali, ma hemm xejn li jindika li r-rikorrent kien imċaħħad li jagħmel il-kontro-eżami. Ara li kieku talab li jagħmlu u l-Qorti ċaħditulu, kien ikun ksur lampanti tad- dritt tiegħu kif imħares minn dawn l-artikoli tal-liġi. Imma dan ma kienx il- każ. Ir-rikorrent kellu kull dritt li jagħmel il-kontro-eżami. Li ma jagħmlux kienet għażla tiegħu. Ir-rikorrent jilmenta li mingħajr ix-xhieda viva voce tax-xhud, intilef il-vantaġġ li l-ġurija setgħet tapprezza aħjar ix-xhieda. Kieku għażel li jagħmel il-kontro-eżami dan l-iskop żgur kien jintlaħaq aktar aħjar. L-Istitut tal-kontro-eżami jipprovdi benefiċċji proċedurali li ma humiex riġidi daqs dak tal-eżami. Il-Qorti tfakkar, li artikolu 579 tal Kap 12 tal-liġijiet ta' Malta jistabilixxi li "Il-parti kuntrarja tista' tagħmel kontro-eżami lix-xhud; u f'dan il-kontro-eżami tista' tagħmel mistoqsijiet diretti jew suġġestivi". (Enfażi tal-Qorti). Għalhekk anke dan ir-rimedju ser ikun miċħud. Decide Għaldaqstant għar-raġunijiet fuq imsemmija il-Qorti qed tiċħad it-talbiet kollha tar-rikorrent. Spejjes kollha a' karigu tar-rikorrent. Imħallef Toni Begent Deputat Reġistratur