FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI ILLUM, 26 ta' Novembru, 2020. P.O.G. Limited u Petralux Limited Onorevoli Ministru għall-Kommunikazzjoni u Progetti Nazzjonali Direttur Ġenerali tax-Xogħlijiet Onorevoli Ministru għar-Riżorsi u Affarijiet Rurali Direttur tal-Kostruzzjoni u Manutenzjoni Awtorita' ta' Malta Dwar ir-Riżorsi Onorevoli Ministru għar-Riżorsi u Affarijiet Rurali Awtorita' Dwar it-Trasport ta' Malta Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi Rat ir-Rikors Ġuramentat tas-soċjetajiet attriċi li permezz tiegħu wara li esponew:- Illi l-istanti P.O.G. Limited tipposjedi ħanut ta' spiżerija debitament liċenzjata, bix-showroom u kmamar u kliniċi ta' konsultazzjoni, bla numru uffiċjali, magħrufa bl-isem Drugshop Dispensary fi Vjal De La Cruz kantuniera ma' Triq Spiteri Fremond, f'Ħal Marsaskala filwaqt illi l-istanti Peralux Limited tiġġestixxi l-istess Drugshop Dispensary f'Ħal Marsaskala u anki tipposjedi maħżen u fond konness ma' l-istess Drugshop Dispensary. Illi in segwitu ta' maltemp fil-15 u fis-17 ta' Settembru 2003, l-inħawi ta' l-istess Drugshop Dispensary f'Ħal Marsaskala kienu batew għargħar minn ilma tax-xita maħmuġ ieħor u drenaġġ li żbroffa mis-sistema tad-drenaġġ li l- konvenuti, kollha jew min minnhom, kellhom il-responsabbilita' skond il- liġi li jipprevjenu; Illi kaġun ta' l-istess għargħar, l-istanti batew danni konsiderevoli fl- imsemmija spiżerija Drugshop Dispensary, showroom, maħżen, kmamar u kliniċi ta' konsultazzjoni, tagħmir u diversi apparat kliniċi u diversi merċi u stock, għal liema, danni jaħtu unikament il-konvenuti, kollha jew min minnhom, għall-għemil u/jew nuqqasijiet, atti u/jew ommissjonijiet tagħhom jew ta' min minnhom, minħabba negliġenza u traskuraġni, imprudenza, imperizja, nuqqas ta' ħsieb mistenni u/jew meta ma pprovdewx għat-tindif, ġmiegħ, ħzin, skular u drenaġġ, użu jew użu mill- ġdid u/jew disponiment ta' l-ilma tax-xita fl-istess inħawi ta' l-indirizz tad- Drugshop Dispensary f'Ħal Marsaskala, kif sejjer jirriżulta aħjar fit-trattazzjoni tal-kawża; Illi interpellati uffiċjalment sabiex jersqu għal-likwidazzjoni u għall-ħlas tad-danni, il-konvenuti baqgħu inadempjenti; Talbu lil din il-Qorti sabiex:- Tiddikjara li l-konvenuti jew min minnhom huma responsabbli għad-danni mill-istanti fid-Drugshop Dispensary, Vjal De La Cruz kantuniera ma' Triq Spiteri Fremond, f'Ħal Marsaskala, fix-showroom, maħżen, kmamar u kliniċi ta' konsultazzjoni, u diversi tagħmir u apparat kliniku, merċi u stock li kienu hemm jinsabu, fl-għargħar ta' ilma tax-xita u drenaġġ żbroffat li seħħ fil-15 u fis-17 ta' Settembru 2003 fl-inħawi tal-istess Drugshop Dispensary f'Ħal Marsaskala; Tillikwida occorrendo bl-opera ta' periti nominandi, l-istess danni sofferti mill-istanti fid-Drugshop, Vjal De La Cruz kantuniera ma Triq Spiteri Fremond, f'Ħal Marsaskala, fix-showroom, maħżen, kmamar u kliniċi ta' konsultazzjoni, u diversi tagħmir u apparat kliniku, merċi u stock li kienu hemm jinsabu, fl-għargħar ta' ilma tax-xita u drenaġġ zbroffat li seħħ fil- 15 u fis-17 ta' Settembru 2003 fl-inħawi tal-istess Drugshop Dispensary f' Tikkundanna lill-konvenuti jew min minnhom sabiex iħallsu dik is-somma hekk likwidata in linea ta' danni kif fuq ingħad. Bl-imgħaxijiet u bl-ispejjeż tar-rikors u ta' l-ittri uffiċjali ta' l-20 ta' Jannar 2004 u t-30 t'Awissu 2005 kontra l-konvenuti. Rat in-Nota ta' eċċezzjonijiet tal-konvenuti l-Onorevoli Ministru għa-Riżorsi u l- Infrastruttura, Direttur Ġenerali tat-Taqsima Xogħlijiet, Direttur tad-Dipartiment tal-Kostruzzjoni u Manutenzjoni u l-Onorevoli Ministru għall-Iżvilupp Urban u Toroq ipprezentata fis-27 ta' Frar 2006 li permezz tagħha eċċepew:- Preliminarjament illi l-konvenuti l-Onorevoli Ministru għar-Riżorsi u l- Infrastruttura u L-morevoli Ministru għall-Izvilupp Urban u Toroq, mhumiex il-leġittimi ontraditturi u dan ai termini ta' l-Artikolu 181B(1) tal-Kodiċi t'Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili (kap 12 tal-Liġijiet ta' Malta). Illi l-konvenuti eċċipjenti jirrespinġu it-talbiet ta' l-atturi fil-konfront tagħhom bħala infondati fil-fatt u fid-dritt u dana kif ser jiġi ppruvat waqt is-smiegħ tal-kawża, stante li l-esponenti mhumiex responsabbli għall- maltemp li ħakmet il-gżejjer maltin fil-15 u fis-17 ta' Settembru 2003. Illi bejn il-15 u s-17 ta' Settembru 2003, niżlet xita straordinarja li kienet kkawżat diversi inċidenti ta' għargħar madwar Malta, fosthom f'Ħal Marsaskala, izda l-esponenti ma jistgħux iwieġbu għall-ħsara kkawzata min tali għargħar billi huma ma jirrispondux għal danni kaġunati minn każ fortuwitu jew forza maġġuri u għalhekk ma jweġbux għad-danni li huma ma kellhom ebda kontribut għalihom u konsegwentement lanqas m'għandhom ibatu l-ispejjeż. Illi l-ħanut u l-maħzen ta' l-atturi jinsabu f'wieħed mill-aktar livelli baxxi ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar. Illi imkien miċ-ċitazzjoni jew mid-dikjarazzjoni attriċi ma jirriżulta illi hemm xi allegat illi għalih jirrispondu l-konvenuti eċċipjenti. Rat in-Nota tal-eċċezzjonijiet tal-konvenuta Awtorita' ta' Malta dwar ir-Riżorsi li permezz tagħha eċċepiet:- Illi in linea preliminari, it-talbiet attriċi huma infondati fil-fatt u fid-dritt u inoltre l-Awtorita eċċipjenti għandha tiċi liberate mill-osservanza tal- ġudizzju, billi l-allegat nuqqas jew responsabbilita' ma tinkwadrax ruħha taħt ebda waħda mill-funzjonijiet u responsabbilitajiet ta' l-Awtorita' eċċipjenti. Illi sussidjarjament u mingħajr preġudizzju għall-premess it-talbiet attriċi huma infondati fil-fatt u fid-dritt billi l-Awtorita' eċċipjenti dejjem wettqet il-funzjonijiet tagħha bir-reqqa u skond il-liġi. Illi sussidjarjament u bla preġudizzju għall-premess l-akkadut in kwistjoni ġie kaġunat minħabba forza maġġuri u kwindi l-Awtorita' eċċipjenti ma taħti xejn u m'għandha tbati ebda danni jew ħsara allegatament sofferti mill-atturi. Rat in-Nota tal-eċċezzjonijiet tal-konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi li eċepixxa:- Illi fl-ewwel lok, il-Kunsill ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar mhuwiex il-leġittimu Illi mingħajr preġudizzju għal dak ġia eċċepit, il-konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi m'għandu iwieġeb għall-ħsarat li allegatament soffrew is- soċjetajiet attriċi u dan kif ser jiġi ppruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawża. Illi l-konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi mhuwiex responsabbli tas- sistema tad-drenaġġ u l-anqas ma huwa responsabbli għal xi Sistema oħra intiża biex tikkontrolla l-għargħar fl-inħawi tal-fond fejn allegatament seħħ dannu għas-soċjetajiet attriċi. Illi mingħajr preġudizzju għal dak ġia eċċepit, fid-dati indikati fiċ- ċitazzjoni seċċhet maltempata ta' natura straordinarja u għalhekk id-danni li allegatament sofferti mill-atturi m'għandhomx jiġu mħallsa mill- konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi stante li japplika l-artikolu 1029 tal-kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta. Rat in-Nota tal-eċċezzjonijiet tal-Awtorita' dwar it-Trasport f'Malta li eċepiet:- Illi, preliminarjament l-Awtorita' dwar it-Trasport ta' Malta, mhiex leġittimu kontradittur f'dan il-kaz, stante l-fatt illi l-installazzjoni u l- manutenzjoni tas-sistema tad-drenaġġ ma jaqawx taħt il-mansjonijiet tagħha u għalhekk ma tistax tinzamm responsabbli għal xi ħsara li tirrizulta mill-istess. Illi inoltre, u mingħajr preġudizzju għas-suespost, it-triq in kwistjoni hija waħda residenzjali u għaldaqstant il-manutenzjoni tagħha ma taqax taħt ir- responsabbilita' ta' l-Awtorita' dwar it-Trasport ta' Malta. Illi għaldaqstant l-eċċipjenti tirrespinġi t-talbiet attriċi fil-konfront tagħha bħala kompletament infondati fil-fatt u fid-dritt u tgħid illi għalhekk dawn għandhom jiġu miċħuda bl-ispejjez kontra l-atturi. Rat ir-rapport tal-periti Dr Peter Ducos Abadie Dunn u l-AIC David Leone Ganado ("il-periti oriġinali"). Rat ir-rapport tal-periti addizzjonali Dr Franco Stroud, Dr Simon Aquilina Ruggier u l-AIC Joseph Mula Cortis. Rat l-atti l-oħra tal-kawża. Ikkunsidrat: L-atturi qegħdin jitolbu l-likwidazzjoni u ħlas ta' danni fi spiżerija, maħżen, klinika u fond anness ilkoll proprjeta` tagħhom ikkawżati minn għargħar konsistenti f'ilma tax-xita, ilma maħmuġ ieħor u drenaġġ li żbroffa mis-sistema ta' drenaġġ wara maltempata li faqqgħet bejn il-15 u s-17 ta' Settembru 2003. L- atturi jixħtu r-responsabilita` fuq il-konvenuti bħala l-awtoritajiet governattivi li kellhom ir-responsabilita` li jipprevjenu l-għargħar u li kienu negliġenti fil- kostruzzjoni u manutenzjoni tal-imxija tal-ilma. Min-naħa l-oħra, l-konvenuti, fil-mertu, jeċċepixxu li f'dawk il-jiem niżlet xita b'intensita` straordinarja u allura d-danni kienu kkawżati mill-każ fortuwitu.1 Din hi kawża li ġiet ferm ikkombattuta, bi preżentazzjoni ta' rapporti t'esperti ex parte, rapporti dwar il-qagħda infrastrutturali dwar il-flow tal-ilma fl-inħawi li l- awtoritajiet rilevanti kellhom qabel il-maltempata, u diversi rapporti b'kejl differenti tax-xita li niżlet waqt il-maltempata in kwistjoni. Il-provi mressqa miż- żewġ partijiet kienu spiss konfliġġenti. Biex tgħaxxaqha hemm konflitt bejn l- esperti maħtura mill-Qorti stess, ċjoe` bejn il-periti oriġinali u l-periti perizjuri. Għalhekk din il-Qorti eżaminat bir-reqqa l-provi kollha prodotti biex setgħet tiżen liema verżjoni hija l-iktar waħda attendibbli fuq livell ta' probabilita`. L-ewwel periti ġudizzjarji, għalkemm sabu li kien hemm nuqqasijiet fis-sistema tal-korsa tal-ilma li kienet ilha teżisti għal snin twal, ikkonkludew li l-kawża prossima tal-għargħar kienet ix-xorta straordinarja u imprevedibbli tal- maltempata. Irraġunaw "li kieku n-nuqqasijiet identifikati fir-rapporti tal- 1 Il-Ministru għar-riżorsi u l-infrastruttura, Direttur tat-Taqsima Xogħlijiet, Diretur tad-Dipartiment tal-Kostruzzjoniu Manutenzjoni, u l-Ministru għall-Iżvilupp Urban u Toroq (eċċezzjonijiet numri 2 u 3); L-Awtorita` ta' Malta dwar ir-Riżorsi (eċċezzjoni numru 3); il-Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi (eċċezzjoni numru 4); konsulenti tal-atturi kienu verament il-kawża prinċipali ta' dana l-għargħar kollu, wieħed jistenna illi għargħar simili iseħħ iktar ta' spiss, iżda fortunatament ma ġarax hekk."2 Għalhekk attribwew il-ħsarat li batew l-atturi għall-forza maġġuri. Il-Periti Perizjuri ma qablux mal-ewwel periti. Irrelataw li: "force majeure fil-konfront ta' opri ta' inġinerija ċivili tfisser avveniment barra mill-parametri ta' kriterji tad-disinn u kalkoli li bihom ġew imfassla l-istess opri. Jiġifieri, per eżempju, is-sistema tal-kanali tal-widien kienu mfassla għall-ikbar intensita` ta' xita prevista darba kull 10 snin. Mela, jekk tagħmel intensita` ta' xita li hi ta' darba kull 100 sena, hemmhekk tidħol il-force majeure. U lanqas ma jfisser li l-eċċezzjoni (jiġifieri xita ikbar minn dik ikkalkulata fid-disinn) twassal awtomatikament għall- għargħar jew ħsara strutturali fil-kanal stess. Hemm dak li jissejjħu factors of safety biex, jekk jinqalgħu okkażjonijiet rari hekk, il-kanali stess jibqgħu integri. "Il-parametri tad-disinn tal-kanali tax-xita, jiġifieri intensita` superfiċi kontributorja, time of concentration, eċċ., ġew imsemmija minn xhud tas- soċjeta` attriċi, il-Perit Philip Muscat, jiġifieri, id-dimensjonijiet tas-sistema tas-superfiċi tal-kanali kellha kontributorja u it-time of concentration tal-catchment. Li jkun hemm xi overflows waqt intensita` kbira hija mistennija, anke waqt force majeure. Iżda mhux li l-ilma jikkawża għargħar għal siegħat sħaħ wara li jiskadi it- time of concentration u l-intensita` tax-xita tonqos. relazzjoni mal-parametri "Dan ifisser li għargħar mhux neċessarjament konsegwenza ta' force majeure tat-temp. Hawnhekk fejn il-Periti Pace u Caruana Galizia kellhom jikkjarifikaw eżattament dak il-parametru tal-force majeure li wassal għall- għargħar… Mhux mifhum kif (jew ma ġiex spjegat) fattwalment x'intensita` ta' xita fuq firxa ta' ħin speċifiku jikklassifika bħala force majeure jew le. Jekk ma ġewx definiti l-benchmarks tal-force majeure, kif jista' wieħed jatribwixxi l-għargħar għal force majeure?" Iktar 'l isfel fl-istess rapport il-periti tekniċi jispeċifikaw il-kriterji xjentifiċi li fuqhom għandhom jiġu stabbiliti l-benchmarks: 2 para 127 tar-rapport tal-periti oriġinali, a fol. "Biex wieħed jallaċċja il-force majeure mal-għargħar, l-analiżi għandha tkun ferm iktar profonda teknikament. Il-parametri segwenti iridu jiġu determinati: intensity/duration curves fuq firxa ta' snin time of concentration tal-catchment areas kemm ta' Wied is-Sewda u ta' Wied il-Kbir il-qalba (gradient) tal-kanali u s-sezzjoni bl-ostakli kollha biex wieħed joħroġ il-kapaċita` tal-flow intensity/duration tal-maltempati tal-15, 16 u 17 ta' Settembru biex wieħed jikkonstata ma' dak fid-design criteria li ħadmu fuqhom il-periti li kkalkulaw u fasslu l-kanali. "Professjonalment, l-attribuzzjoni tal-force majeure tista' ssir biss wara li l-parametri jiġu ikkwantifikati u ikkalkolati. Imkien fir-rapport ma jidhru li ġew analizzati dawn il-parametri. "Għaldaqstant, l-attribuzzjoni tal-force majeure attribwita fir-rapport tal- Periti Legali Pace u Caruana Galizia hija spekulattiva u bla ebda bażi xjentifika". Il-periti addizzjonali josservaw ukoll li: Huwa rilevanti li dawk ix-xogħlijiet kollha li wasslu għal sigurta` ta' flow tal-ilma mal-kanali wara ix-xita ugwalment qalila fl-2010 ma twassalx għall-għargħar. L-interventi li saru huma veritjeri. Ħafna nuqqasijiet fil-kanali (kolonna hawn, xtur hemm, pont baxx, katusa kartabun, eċċ) la darba ġew rettifikati taw sigurta` ta' flow tal-ilma b'saħħitha." l-għargħar Fi ftit kliem, il-periti perizjuri jikkritikaw ir-rapport tal-ewwel periti minħabba li: (1) ma stabbilixiex il-massimu tal-kapaċita` tal-kanali li jilqgħu l-ilma u għalhekk m'hemm l-ebda punt stabbilit imnejn il-forza tal- maltempata ma setgħetx tiġi milqugħa mill-konvenuti (2) maltempata b'forza simili fit-2010 m'għamlet l-ebda ħsara wara li saru x-xogħlijiet rimedjali mill-konvenuti. Il-periti perizjuri ikkunsidraw li l-forza tal-maltempata kellha tkun dik imkejja mill-uffiċċju metereoloġiku ta' In-Nadur u mhux dik imkejjla f'postijiet oħrajn. Il-forza tal-maltempata L-atturi jistrieħu fuq il-konstatazzjonijiet tal-Perit Philip Muscat, espert prodott minnhom ex parte, li fir-rapport tiegħu3 jiċċita lill-Uffiċċju Metereoloġiku ta' In-Nadur li jindika xita ta' 75.5 mm fil-14 ta' Settembru 2003 u 54.3 mm fis-17 ta' Settembru 2003. Grech iqis li l-intensita` tax-xita kellha frekwenza ta' darba kull sentejn. Min-naħa f'lokalitajiet differenti madwar Malta. il-konvenuti l-oħra, jiċċitaw il-kejl minn stazzjonijiet oħrajn Manuel Garilli, idroloġista mal-Awtorita` ta' Malta Dwar ir-Riżorsi, xehed li filwaqt li l-konstatazzjonijiet tal-Perit Philip Muscat kienu korretti, dawn kienu msejjsa fuq l-uffiċċju meteoroloġiku ta' In-Nadur, ibbażat fuq water catchment differenti minn dak ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar. Il-Water Services Corporation kellha seba' (7) rain gauges fil-catchment ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar li kien jinkorpora rħula oħra – parti mill-Imdina, parti mir-Rabat, Ħ'Attard, Mrieħel, Iż-Żebbuġ (Ghawdex), San Pawl il-Baħar u Ħal Balzan. Ix-xita żdiedet konsiderevolment; minn 75 mm min-naħa ta' In-Nadur għal madwar 198 mm f'Ta' Qali.4 Data tixxiebaħ ġiet miġbura minn kumpannija privata jisimha Meteo Malta, li kejjlet 184 mm f'Ħal Marsaskala.5 Sapiano xehed li b'użu ta' eżerċizzju statistiku standard għall-ġrajjiet idroloġiċi estremi, imsejjaħ gumble distribution, ix-xita mkejjla waqt l-istess maltempata f'Ta' Qali (198mm) ġiet ikklassifikata fir-reġjun bħala waħda bi frekwenza ta' ċirka darba kull disgħin sena. Il-Perit Carmel Buhagiar Brincat Rucka ukoll jaċċenna għal eżerċizzju ta' simulazzjoni magħmul abbażi tad-data miġbura mill-Water Services Corporation imnejn 3 fol 1081 4 depożizzjoni ta' Manuel Garilli a fol 1642 5 dok MS2 a fol 1668 6 affidavit tal-1 ta' Ġunju 2011 jirriżulta li l-maltempata in kwistjoni kienet bi frekwenza ta' 'il fuq minn darba kull disgħin sena (b'differenza minn Manuel Garilli li jgħid "ċirka" darba kull disgħin sena).7 Buhagiar Brincat Aufieri jagħti wkoll benchmark għall-kanali tal-ilma bħala għal frekwenza ta' bejn 1:5 u 1:20 sena.8 Kif mistenni, l-atturi jikkritikaw bl-aħrax il-konstatazzjonijiet ta' Manuel Garilli u Carmel Buhagiar Brincat Aufieri; u saħansitra jattakkawhom bħala hearsay evidence għaliex ma ġiex prodott bħala xhud minn attwalment ħadem fuqhom; kuntrarjament għall-uffiċċjali tal-Uffiċċju Metereoloġiku ta' In-Nadur li huwa internazzjonalment rikonoxxut u li ilu stabbilit għal snin ħafna itwal minn dawk tal-Water Services Corporation u ta' Meteo Malta (ditta privata). Il-Qorti iżda ma jirriżultalhiex li għandha twarrab il-konstatazzjonijiet ta' dawn ix-xhieda. Ir- regola tal-hearsay evidence skont il-liġi ta' proċedura tagħna mhix waħda riġida bħal ma kienet fl-Ingilterra fit-tieni parti tas-seklu dsatax, u li minnha kienet imnebbħa. Ġja` lura fis-sena 1964 l-Imħallef Caruana Ellul ikkummenta f'dan is-sens, u rrimarka wkoll li fl-Ingilterra r-riġidita` ta' din ir-regola esklussjonarja kienet qed tiġi kkritikata bl-aħrax.9 Dan għaliex filwaqt li fl-Ingilterra l-liġi kienet minġura abbażi tal-biża' li l-ġurati (li aktarx ikunu laymen) jagħtu piż li ma jistħoqqlux lil din it-tip ta' prova, dan il-biża' ma kienx jeżisti f'Malta billi l- kawżi (almenu dawk ċivili) kienu – kif għadhom – jistemgħu minn imħallfin professjonali. Il-Qorti tosserva wkoll li r-regola tal-hearsay, allura kkunsidrata bħala regola kardinali tal-law of evidence Ingliża, issa tinstab ferm attenwata fl- Ingilterra nnifsha, li issa qorbot lejn il-pożizzjoni fl-ordinamenti ġuridiċi proċesswali kontinentali li ma jeskludux a priori l-hearsay evidence, imma jiħduha in kunsiderazzjoni meta jiddeċiedu x'piż probatorju jagħtuha. Apparti li din il-Qorti ma taqbilx mal-atturi li fil-fatt ir-rapporti kollha huma hearsay, fi kwalunkwe każ din il-Qorti fiċ-ċirkostanzi tqis li għandha teżerċita d-diskrezzjoni li tagħtiha l-liġi u ma teskludihomx. Dan speċjalment billi ma saret l-ebda oġġezzjoni għall-produzzjoni ta' din il-prova a tempo vergine u barra minn hekk ix-xhieda msemmija ma ġewx assoġġettati għall-kontro-eżami. Traskuraġni anteċedenti Minkejja d-diverġenzi kbar ta' bejniethom, il-Periti oriġinali u l-periti perizjuri jaqblu fuq fatt wieħed: kien hemm nuqqasijiet u traskuraġni da parti tal- konvenuti (jew uħud minnhom) fl-immaniġjar tas-sistema tal-istorm water. Mill-provi akkwiżiti jirriżultaw diversi fatturi li kkontribwew għan-nuqqasijiet fis-sistema tal-immaniġġjar tal-mogħdija tal-ilma: (a) Snin twal ta' traskuraġni f'nuqqas ta' tindif u manutenzjoni tal-kanal li suppost jieħu l-ilmijiet minn Hal Qormi lejn Fleur-de-Lys, Birkirkara. Fil-kanal inġemgħu tul għadd ta' snin knatan tal-ġebel, ħaxix goff u zkuk ta' siġar mejta tant li l-istess kanal beda bil-mod-il mod jintradam bl-imbarazz.10 Ir-residenti ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar kienu qegħdin jitolbu, għalxejn, lill-Gvern biex iwessa' l-kanal u jitħammlu l- widien. Il-Kunsill ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar kien jirċievi lmenti mir-residenti u sidien ta' ħwienet f'żoni kummerċjali dwar periklu ta' għargħar fl-inħawi ta' Wied is- Sewda. Għall-ħabta tal-1998 inbdiet l-ewwel fażi tal-proġett ta' twessiegħ tal- kanal imsemmi pero` x-xogħol sar nofs leħja tant li waqaf fis-sena 1999 ħdejn il-Birrerija Custo.11 Kien biss wara l-maltempati li beda xi xogħol u anke dan dam ikarkar snin, bix-xogħol isir bil-mod u bis-sulluzzu.12 L-Eċċellenza Tagħha Marie Louise Vella Lethridge Bajada, għamlet pressjoni u esibiet korrispondenza mal-awtoritajiet biex jitnaddfu l-widien u kien biss wara l-maltempati in kwistjoni li beda dan ix-xogħol.13 L-abbandun kompla saħansitra anke wara l- maltempata tat-2003.14 Is-sindku tal-Marsa, Francis Phillips, ukoll ikkonferma n-nuqqas ta' manutenzjoni tal-kanal fil-Marsa li jirċievi l-ilma minn Wied is- Sewda u Wied il-Kbir f'Ħal Marsaskala.15 Dan jirriżulta minkejja l-affidavit ta' Raymond Mula Cortis, Assistant Direttur mad-Dipartiment għas-Servizzi tat-Tindif, fi Ħdan it-Taqsima tas-Servizzi, li sar tindif f'Wied is-Sewda għal Wied il-Kbir bejn Gunju u Settembru 2003.16 (b) Il-kwantita` ta' ilma li kien jinġabar fil-widien żdied matul snin ta' żvilupp mat-tul kollu tagħhom u għalhekk il-widien ma setgħux ilaħħqu iktar mal-ilma.17 10 xhieda ta' Adelaide slyman li toqgħod ftit bibien 'il bogħod mill-ispiżerija tal-atturi, fol 45 u ta' Mario slyman, ir-raġel ta' Adelaide slyman fol 47 11 xhieda ta' Roderick Chakour, Sindku tal-Kunsill Lokali ta' Ħal Marsaskala bejn Marzu 2001 u Gunju 2004. 12 Mario slyman fol 47; l-istess jikkonferma Francis Phillips, dak iż-żmien Sindku tal-Kunsill Lokali tal-Marsa, fol 58 13 L-Eċċellenza Tagħha kienet President ta' Malta meta xehdet. Trabbiet Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar. 15 Fol 58 (it-tieni faċċata) 16 743 17 Xhieda tas-Sindku tal-Kunsill Lokali tal-Marsa fol 58, li qal li kien ilu żmien jagħmel pressjoni fuq il-Gvern biex iwessa u jnaddaf il-widien. Ara wkoll rapport tal-Perit Philip Muscat li josserva li parti kbira mill-widien "is highly urbanised". Carmelo Xiberras, residenti f'Ħal Marsaskala, kien wieħed mill-ħaddiema li għamlu xogħlijiet biex itaffu l-għargħar xi snin qabel il-maltempata tat-2003. (ċ) Sar xogħol infrastrutturali li kompla aggrava l-problema tal-għargħar. Qabel il-maltempata, r-residenti tat-Triq de la Cruz, Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar kienu ppreżentaw protest ġudizzjarju kontra l-Ministru responsabbli mix-xogħolijiet pubbliċi u s- sidien tal-birrerija Lowenbrau dwar il-periklu tal-għargħar minħabba l-bini tal- birrerija, qabel din inbniet, kif ukoll il-kostruzzjoni tat-traffic junction magħrufa bħala Tal-Erba Qaddisin. "Il-birrerija nbniet fuq sit li hu xi żewġ metri u nofs iktar baxx mis-sit tal-Ispiżerija tal-atturi. Il-bini tal-birrerija sar xorta waħda. Il- kostruzzjoni tat-traffic junction u r-roundabout faċċata tal-birrerija saru f'livell iktar għoli milli kienu oriġinarjament, bil-konsegwenza li rvinaw il-gradient naturali u Vjal de la Cruz spiċċat magħluq bħal ġewwa ħondoq. Qabel ma seħħ dan l-iżvilupp, il-livell tal-ilma tax-xita kien jogħla l-iktar sa wiċċ ir-roundabout l-antika għoli ta' xi żewġ piedi u mbagħad minnufih jaqleb aktar 'l isfel lejn il- korsa tal-Marsa. Wara l-iżvilupp, l-ilmijiet tax-xita ma setgħux ifendu li jaqilbu biżżejjed lejn il-Marsa u minflok beda jkun ostakolat l-inżul naturali u jaqleb lura lejn Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar fit-toroq tal-inħawi bħal Triq Spiteri Fermond, Triq l-Arkata u Triq is-Sienja u Main Street fil-parti t'isfel ħdejn Mike Service Station."18 It- Tabib Carmelo Omrani, residenti fl-inħawi u li għamel żmien Viċi Sindku tal- Kunsill Lokali ta' Ħal Qorti, kompla jinsisti għal xogħlijiet rimedjali fir- roundabout anke wara l-maltempata tat-2003.19 Kappara, San ĠwannTabib Carmelo Omrani, waqt li nbeda x-xogħol fuq ir-roundabout f'tarf Triq Manwel Dimech, ġibed l-attenzjoni tal-Perit Sultana, inkarikat mill-istess xogħlijiet, li l-wiċċ tat-triq madwar ir-roundabout kien ġej ixaqleb fuq id-djar u l-inħawi magħruf bħala Tal-Erba Qaddisin u li din kienet sejra tkompli taggrava s-sitwazzjoni tad-djar fi Vjal de la Cruz għaliex l-ilma, minflok ixaqleb lejn Is-Swatar, Birkirkara kien sejjer ixaqleb lejn dawk l-inħawi ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar, fejn tinstab l- ispiżerija tal-atturi.20 Dak li bassar it-Tabib Carmelo Omrani fil-fatt seħħ waqt il-maltempata tat-2003. Mario slyman, resident fl-inħawi, xehed li l-ilmijiet ma setgħux ixaqilbu lejn Is-Swatar, Birkirkara minħabba "sadd kbir tant li jien rajt kurrenti ġejjin b'lura kontra l-qlib 5, fol 39 (it-tieni faċċata) naturali."21 Adelaide slyman, mart Mario slyman, ukoll ikkonfermat li qabel il- maltempata tat-2003, l-ilma kien ibatti wara ftit ħin.22 Ġiet kostruwita mina taħt l-art li tgħaqqad u tagħmel konnessjoni bejn il-kanal biswit l-ispiżerija u l–bypass tal-Imrieħel kif ukoll mal-mini ta' Iż-Żebbuġ (Ghawdex) u l-flyovers li jagħmlu magħha. Dan iġorr ilma mill-Industrial Estate tal- Imrieħel, u mill-belt ta' Iż-Żebbuġ (Ghawdex) li tinkludi tlett iskejjel kbar. Sistema li tkabbar il-flow tal-ilma u ma tippermettix l-ilma tax-xita jinxtorob mill-art. Xat il-Qwabar, Ħal Safi. 403(3) tal-Kodiċi Ċivili, is-sid tal-fond iktar fil-għoli ma jistax jagħmel ebda ħaġa li tagħmel iżjed gravuża s-servitu` tal-fond iktar fil-baxx" (li jilqa' l-ilmijiet). Il-Gvern, fiż-żamma tal-proprjeta` pubblika, huwa responsabbli bħal kull persuna privata. Għalhekk, fil-każ mertu ta' din il-kawża, bl-egħmil tiegħu il-Gvern mhux biss huwa responsabbli għal att delittwuż għaliex kien negliġenti, imma wkoll huwa responsabbli bħala sid ta' fond superjuri li kiser l- obbligi tiegħu versu sid ta' fond li jinstab f'livell inferjuri.24 (d) Il-kanal ma kienx adegwat għall-funzjoni maħsuba għalih minħabba diversi nuqqasijiet strutturali u ta' disinn fosthom: "the skew arch bridge, causing a backwater to build up behind it, slowing the velocity and thus hindering land drainage. 21 affidavit Mario slyman fol 44 (it-tieni faċċata). Għall-istess konklużjoni jasal il-Professur Carmel Bugeja CallejaMicallef Trevisana fol 261 et seq. Thus the appreciably high land drainage flows is highly and effectively restricted at this point, regardless of upstream movements."25 ta' restrizzjonijiet għall-flow tal-ilma li wassal biex waqt il-maltempata kien hemm flow bejn 25 u 27 metru kubu kull sekonda.26 Fil-fehma ta' ħaddiem li għamel xi xogħlijiet fuq is-sistema tal-korsa tal-ilma, kif ukoll dik tal-uffiċjali tad- dipartiment tax-xogħlijiet pubbliċi, "il-problema ċentrali ma kinitx il-proġett tat- twessiegħ tal-kanal taħt Triq Manwel Dimech f'Ħal Marsaskala iżda l-bqija tal-korsa tal-ilma tax-xita li mill-birrerija Lowenbrau jaqleb lejn il-kalkara-Marsa. Proġett li ma sarx minħabba nuqqas ta' finanzi, u li sar biss wara l-maltempata tat-2003.27 Hemm għadd kbir It-tkaxkir tas-saqajn seħħ saħansitra anke wara l-maltempata tat-2003. Il- kanal biswit il-Lowenbrau twessa' u tħammel xi sena wara l-maltempata.28 Hekk ukoll ix-xogħol l-ieħor rimedjali.29 Għalkemm kompla wara l-maltempata, ix- xogħol kien għadu lura saħansitra tlett snin wara l-maltempata. Hekk per eżempju l-kanal tal-ilma tax-xita taħt Triq Aldo Moro fil-Marsa u bejn Triq Aldo Moro sal-menqa tal-Marsa kien għadu wiesa għaxar piedi bħalma kien sekli ilu qabel ma kien jeżisti l-iżvilupp edilizzju estensiv li hemm fl-inħawi. Dan il- kanal jieħu l-ilmijiet kemm ta' Wied is-Sewda kif ukoll ta' Wied il-Kbir f'Ħal Marsaskala.30 Dan ma jfissirx li ma saru l-ebda xogħlijiet rimedjali. Il-Perit Ray Falzon Schembri, Direttur Generali tat-Taqsima tax-Xogħlijiet, prodott mill-atturi, xehed li t- taqsima tiegħu kienet konxja mill-problema tal-għargħar fil-parti t'isfel ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar. Ir-responsabilita` iżda ġiet trasferita skont il-liġi għand il-Water Services Ammetta li "fl-amministrazzjoni kien hemm vacuum ta' Corporation. responsabilita` fuq dan li Storm Water Management". Mil-lat ta' manutenzjoni qatt ma kien ċar ta' min hi r-responsabilita`. Skontu minn Awwissu 1997 din kienet ir-responsabilita` tal-Water Services Corporation. Ix-xhud ta' lista ta' 25 Rapport tal-Perit Philip Muscat, konsulent fuq l-Idroloġija u Inġinerija Idrawlika ikkummissjonat mill-atturi, immarkat bħala Dok PG anness mal-avvidavit tiegħu. 3 fol 41 (it-tieni faċċata) 28 Affidavit tal-ispiżjara Anne Muscat Zerafa fol 75 29 Affidavit tal-ispiżjara Anne Muscat Zerafa fol 77 30 Affidavit tat-Tabib Dottor Carmelo Omrani, para. 6, fol 39 (it-tieni faċċata) xogħlijiet li saru mit-taqsima tiegħu kemm qabel, kif ukoll wara l-maltempata li tat lok għall-għargħar: 1989 beda xogħol ta' twessiegħ tal-pont bejn Triq Aldo Moro u nfetħu kanali tal- ilma tax-xita mal-korsa taż-żwiemel fil-Marsa. 1990-1995: diversi xogħlijiet speċjalment f'Wied is-Sewda. 1994: twessiegħ tal-kanal biswit il-fabbrika tal-Lowenbrau li reġgħet twesset fil- 2003. 1996-1998: iktar xogħlijiet f'Wied is-Sewda. 1998: twessiegħ tal-pont ta' fejn il-Lowenbrau u xogħol fil-Menqa tal-Marsa 2003 (wara l-maltempata): reġa' twessa' l-watercourse ta' fejn il-Lowenbrau li kien twessa diġa` fin-1994 2003-2005: Bridges b'ħafna supports inbidlu għal single span qabel seħħ l-għargħar għolliet ir-roundabout ta' ħdejn il-kalkara-Lowenbrau u wessa' l- passaġġ ta' taħt it-triq. Il-Perit John Fifi, perit anzjan mad-Dipartiment tal-Bini u Inġinerija fi ħda it-Taqsima tax-Xogħlijiet, xehed li meta l-bridge ta' Triq Manwel Dimech, Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar, twaqqa' u nbena mill-ġdid fit-2007, "l-ammont tal-ilma li jgħaddi taħt il- pont il-ġdid" żdied konsiderevolment. (e) B'danakollu, d-Dipartiment tax-Xogħlijiet Pubbliċi ftit li xejn wettaq minn dak li rrakkomandawlu l-esperti permezz ta' li Storm Water Management Plan. Għamel biss xi xogħlijiet żgħar u waqaf. Il-Perit Philip Muscat, konsulent fuq l-Idroloġija u Inġinjerija Idrawlika, u li ġie mqabbad bħala espert imqabbad ex parte mill-atturi, kuntrarjament għall-ewwel periti ġudizzjarji - ikkonkluda r- rapport dettaljat tiegħu billi osserva li għalkemm ix-xita li niżlet fil-15 u 17 ta' Settembru 2003 kienet tqila, "their flooding effect would have been greatly reduced had Government enforced the planning laws in the development of the catchment and also executed the various flood mitigation projects proposed to it in previous years." – b'riferenza għal-liġi li tipprovdi li kull dar għandu jkollha bir.31 97(1)n(viii) tal-Kap 10 tal-Liġijiet ta' Malta. (f) Ġew injorati protesti kontinwi li kienu jsiru tul is-snin mir-residenti u r- rappreżentanti tagħhom, fosthom: (1) petizzjoni mir-residenti ta' Triq Spiteri Fremond34 (2) konferenza stampa xahar qabel il-maltempata tat-2003 li fiha Marie Louise Vella Lethridge, allura membru tal-parlament , flimkien ma' xi kunsilliera tal-Kunsill ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar, ipprotestaw minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni fil- widien f'Ħal Marsaskala u d-defiċjenzi strutturali fil-ġnub u fil-mini tal-kanal tal- ilmijiet li suppost jaqilbu lejn il-Marsa; u l-inadegwadenza tal-kanali minħabba l-iżvilupp li kien sar. Vella Lethridge ressqet ukoll Private Member's Bill fil-Parlament dwar is-sitwazzjoni prekarja tal-immaniġjar tal-ilma. Sa tlett snin wara l-istess xhud qalet li l-gvern wettaq biss parti żgħira mill-proġett ta' mmaniġjar tal-ilma.35 Dwar in-nuqqas ta' manutenzjoni, saru wkoll protesti persistenti mir-residenti u l-Kunsill tal-Marsa, li wkoll ma ngħataw l-ebda widen.36 Sa minn snin qabel 32 fol 631 33 fol 632 34 Affidavit Adelaide slyman fol45 (it-tieni faċċata) 35 fol 52 (it-tieni faċċata). 36 Affidavit ta' Francis Phillips, Sindku tal-Kunsill Lokali Marsa fol 58 (it-tieni faċċata). (1999) kienu saru protesti mill-membru parlamentari Rodrick Chakour u s- Segetarju Eżekuttiv tal-Kunsill Lokali ta' Ħal Marsaskala John Falzon Schembri.37 Prinċipji legali dwar l-obbligi tal-Istat li jħares liċ-ċittadin Fiċ-ċitazzjoni, l-atturi jaddossaw ir-responsabilita` tal-ħsarat ikkawżati bl-għarar fuq il-konvenuti minħabba negliġenza meta ma pprovdewx mezzi adegwati għall- iskular tal-ilma. Responsabilita` li jallegaw li hija mgħobbija fuq il-konvenuti, jew min minnhom, mil-liġi. Kuntrarjament għal żminijiet passati, illum huwa aċċettat li l-amministrazzjoni pubblika hija responsabbli taħt il-liġi ordinarja u għalhekk soġġetta ghall-principji ġenerali tal-Kodiċi Ċivili jew ta' liġijiet oħra dwar responsabilita` kontrattwali u kważi delittwuża fil-konfront taċ-ċittadin privat, u li bihom tinħoloq relazzjoni ġuridika. Ir-responsablita` amministrattiva f'Malta, għalkemm tifforma parti mid-dritt pubbliku, hija wkoll regolata minn dawk il-provvedimenti fid-dritt privat u ċioe` fid-dritt ordinarju li huma applikabbli għaċ-ċittadin privat sakemm il-liġi ma teżentax speċifikatament lill- amministrazzjoni pubblika minn tali responsabilita.38 Tabilħaqq, il ħarsien tas-saħħa39, sigurta` u tal-ġid taċ-ċittadini kienu fost l-ewwel dmirijiet rikonoxxuti li għandu l-Istat; maż-żminijiet żdiedu bosta oħrajn. Dan l- indukrar huwa l-bażi tal-prinċipju ta' governanza tajba. Huwa mistenni wkoll li fl-għoti tas-servizzi tiegħu, l-Istat juża' l-ogħla livelli ta' kompetenza u ta' diliġenza, anke sabiex iservi ta' mudell għas-settur privat. Servizzi li huwa marbut jagħmel permezz ta' għadd ta' liġijiet. Fl-eżerċizzju tad-dmirjiet tiegħu, l-Istat, bħal kull suġġett ieħor tad-Dritt, huwa marbut li jaġixxi bid-diliġenza tal- bonuspaterfamilias kif enunċjat f'diversi disposizzjonijiet tal-Kodiċi Ċivili40. Il- livell ta' bonuspaterfamilias ivarja skont is-suġġett li jesegwih; l-Istat mistenni li jkollu l-livelli ta' diliġenza mistennija minn burokrazija atrezzata b'riżorsi finanzjarji u umani sostanzjali, inkluż l-għajnuna tal-esperti fid-diversi oqsma tal- operat tiegħu. L-Illustrissimu Mħallef Philip Attard Chase bl-istil elokwenti tiegħu irrefera għaliha bħala "regola din ta' korrettezza, bon sens u ta' żvolġiment għaqli f'kull parti tal-operat, kemm jekk si tratta minn esekuzzjoni ta' xogħolijiet, manutenzjoni ta' opri pubbliċi, viġilanza u kontroll."41 05.10.2001 Qorti tal-Appell coram J Said D’alessandro, President; Carmel A. Purver, Joseph D. Mansueto 39 salus populi suprema lex 40 Ara per eżempju Art. 1029, 1030, 1031, 1037, 1045(1) u (2), 1047(1), 1041 u 1043 41 Hugh P. Arena v Direttur tat-Toroq 23.01.2004 Qorti tal-Appell coram Onor. Imħallef Philip Attard Chase Prinċipji legali dwar il-forza maġġuri B'mod grafiku u ferm inċisiv, l-Qorti ta' Kassazzjoni Taljana ddefeniet il-każ fortuwitu bħala: It-trattista klassiku magħruf Giorgio Eldridge, huwa u jikteb tard fis-seklu dsatax, jelenka erba' kundizzjonijiet li jridu jikkonkorru sabiex tirnexxi d-difiża tal-każ fortuwitu: Dwar il-kundizzjoni (d) l-istess ġuriskonsult jelabora li: L-istess fehma hi espressa fl-opra riċentissima (ippubblikata tlett snin ilu) ta' Paolo Ciantar Cassar dwar ir-responsabilita` ċivili: Tal-istess orjentament hija l-ġurisprudenza Maltija.47 Il-Giorgi jgħallem ukoll illi l-piż tal-prova tal-każ fortuwitu jaqa' fuq spallejn id-debitur li jallegah: Applikazzjoni tal-prinċipji legali suesposti għall-fatti ta' din il-kawża. Prevedibilita` u inevitabilita` M'hemmx dubbju li l-ħsara fil-proprjeta` tal-atturi seħħet waqt maltempata li kienet waħda ħafna iktar qawwija mis-soltu. B'danakollu, kif inhu magħruf, mhux kull avveniment insolitu huwa forza maġġuri. Fil-każ ta' fenomeni tan- 05.10.2001 Qorti tal-Appell (Superjuri). natura, dawn iridu tant qawwija li l-bniedem ma jistax, bid-diliġenza ordinarja u bil-mezzi disponibbli, jirreżistihom. Il-piż tal-prova tal-imprevedibilita` u tal- inevitabilita` taqa' fuq spallejn il-konvenuti li jallegawha. Għalkemm il-maltempata kienet manifestazzjoni straordinarja tal-forzi tan- natura, xorta waħda kellu jkun prevedibbli għall-konvenuti li kwalunkwe maltempata qawwija iktar mis-soltu – anke jekk mhux neċessarjament tal-istess forza tal-maltempata in kwistjoni – setgħet tikkawża diżastru. Iżid li Bundig kien irrakkomanda l-bini ta' żewġ ġibjuni fl-inħawi.49 Lura fin-1998, is-sistema kienet iċċertifikata mill-esperti ngaġġati mill- awtoritajiet bħala li kienet, kif jgħid il-Malti, ruħ ommha fi snienha, u li saħansitra lanqas kienet tajba biex tilqa' għal tempesta ta' proporzjonijiet medji. Kellu allura, multo magis, ikun prevedibbli għall-awtoritajiet, ħmistax-il sena wara, meta s-sitwazzjoni ggravat astronomikament minħabba l-fatturi msemmija iktar 'il fuq, bl-evidenza ta' għarar kull meta tagħmel ftit tax-xita (anke jekk fi proporzjonijiet mhux daqshekk gravi daqs dawk tal-maltempata tat-2003), u bit- twissijiet da parti tal-komunita` ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar, li bħal kull poplu indiġenu jkollu konoxxenza intima tat-territorju nativ tiegħu li l-esperti li jiksbu l-għarfien tiegħu permezz ta' metodi xjentifiċi, li fl-inħawi ta' Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar fejn tinstab il-proprjeta` tal-atturi kien hemm, kif jgħidu l-Ingliżi, a disaster waiting to happen. Negliġenza anteċedenti M'hemm l-ebda dubbju li qabel il-maltempata tat-2003 kien hemm negliġenza anteċedenti grossolana ta' ċerta portata mill-awtoritajiet ikkonċernati, kemm ta' natura infrastrutturali kif ukoll ta' manutenzjoni tas-sistema li tassigura l-flow tal- ilma. Fatt li, kif diġa` ngħad, jaqblu fuqu l-esperti kollha; ikkonstatat mill-periti ex parte tal-atturi, mill-ewwel periti, kif ukoll mill-periti addizzjonali. Ġaladarba kien hemm din in-negliġenza, taqa' kull difiża ta' forza maġġuri, sakemm l- awtoritajiet ikkonċernati – għax anke hawn il-piż tal-prova jaqa' fuqhom – ma jippruvawx li bin-negliġenza tagħhom jew mingħajrha, is-sinistru kien iseħħ xorta waħda. Ħaġa li naqsu li jippruvaw. Saret riferenza għall-kawża Il-Kummissarju tat-Taxxa fuq il-Valur Miżjud v Polidano Brothers Limited,50 li tirreferi għal ħsara li ġrat meta gaffa nġarret bl-ilma fl-istess maltempata mertu ta' din il-kawża, żammet l-ilma li daħal fl-uffiċini tal-attur u għamel il-ħsara. Il-Qorti sabet li kien hemm forza maġġuri. B'danakollu, f'dik il-kawża, b'differenza minn din il-kawża, ma kienx hemm negliġenza anteċedenti. Salv dak li għadu kif ingħad, in-negliġenza twaqqa' dejjem id-difiża tal-forza maġġuri. Dan indipendentement minn jekk il-maltempata kinitx prevedibbli jew le. Id-difiża tal-forza maġġuri tistrieħ fuq forza li l-bniedem ma jistax jilqa' għaliha bil-ħila tiegħu; jekk kien negliġenti ifisser bilfors li ma jkunx għamel ħiltu kollha biex jilqa' għaliha. Kif diġa` ngħad iktar 'il fuq, il-periti perizjuri jikkritikaw lill-ewwel periti li ma stabbilixxewx il-benchmarks tal-kapaċita` li suppost kellhom il-kanali; u għalhekk isostnu li, ġaladarba ma ġietx stabbilita l-kapaċita` massima ta' xita li setgħu jilqgħu għaliha, lanqas ma jista' jiġi stabbilit għal liema volum ta' xita ma setgħux jilqgħu, u allura li kienet forza maġġuri. Il-Qorti taqbel ma' dan ir- raġunament. Kontributorjeta` tal-atturi L-ispiżjara Anna Muscat Zerafa xehdet li l-ispiżerija ilha bdiet topera fit-2001; il-post ta' fuq minn 1997.51 Esibiet kuntratt tal-akkwist minn P.O.G. LTD tas-sena 2000; u kuntratt ta' lokazzjoni tal-20 ta' Diċembru 1999.52 Il-periti perizjuri, kontributorja fuq l-atturi. Il-periti perizjuri tekniċi kkonkludew: l-istess bħall-periti originali, addossaw responsabilita` "… is-sit fejn qiegħed l-istabbiliment tal-attriċi POG, jifforma ukoll parti mill-inħawi rilevanti. Ladarba huwa hekk, għaliex inbena daqshekk fil- baxx? Fix-xhieda ħareġ ċar li storikament dik iż-żona tbagħti mill- għargħar. Is-soċjeta` attriċi ma tat l-ebda spjegazzjoni valida għaliex il- 50 Qorti tal-Appell Superjuri 25.02.2011 51 xhieda in kontro-eżami a fol 1949 52 fol 1953, 1969 binja saret daqhekk 'l isfel. Il-mod kif inbniet, jiġifieri bil-pjan terren ta' ftit tarġiet 'il fuq mit-triq, ma jagħti l-ebda konfort. Hawnhekk is-soċjeta` attriċi trid terfa' responsabilita wkoll. Wieħed għandu x'jifhem ukoll li kieku l-binja saret 4 filati iktar 'il fuq milli nbniet, ukoll kien ikun hemm għargħar ġol-binja – iżda b'ħafna inqas ħsara." Il-Perit Perizjur legali rrelata hekk: "Ħaġa li jaqblu dwarha l-periti tekniċi kemm dawk oriġinali u kemm dawk perizjuri, huwa l-element kontributorju qawwi għall-akkadut mertu tal- kawża dovut għall-fatt li l-fond minfejn tiġi operata l-ispiżerija in kwistjoni meta nbniet ma ttieħed l-ebda kont tal-post fejn inbniet u wisq inqas ittieħdu prekawzjonijiet minimi bħal per eżempju li wieħed jgħolli l- livell tal-bini sabiex wieħed jippreveni dak li kien manifestament u lampament prevedibbli. Dan fil-fehma tal-esponent għandu jġorr responsabilita` ta' ħamsin fil-mija (50%)." Huwa minnu li l-atturi m'għamlu l-ebda risk assessment anke jekk kien fatt notorju li l-inħawi kienu suxxettibbli għall-għargħar, u hemm il-prinċipju ta' volenti non fit iniuria. B'danakollu, din il-Qorti ma tistax taqbel li l-atturi għandhom jaddossaw nofs ir-responsabilita`. Dan għaliex l-awtoritajiet ikkonċernati komplew aggravaw il-periklu tal-għargħar wara li l-atturi akkwistaw il-proprjeta` u bdew joperaw in-negozju tagħhom. Ikun għalhekk ġust li l-atturi jġorru biss ħamsa u għoxrin fil-mija (25%) tar-responsabilita`. Il-fattispeċje ta' dan il-każ huma differenti minn dawk tal-kawża fl-ismijiet Carmelo Cassar Porter v Direttur tax-Xogħlijiet,53 iċċitata mill-atturi f'waħda min- noti ta' sottomissjonijiet tagħhom, għaliex f'dak il-każ, li kien jikkonsisti fl- għargħar ta' razzett tal-attur, l-għargħar kien unikament attribwibbli għal xogħlijiet li saru mill-konvenut bil-kostruzzjoni ta' Triq Diċembru 13 fil-Marsa. Leġittimi kontraditturi Il-Ministru għar-Riżorsi u l-Infrastruttura u l-Ministru għall-Iżvilupp Urban u Toroq mhumiex legittimi kontraditturi billi l-Gvern hu rappreżentat, skont Art. 53 Qorti tal-Appell (Superjuri) 28.02.2001 181B(1) tal-Kap 12, mill-kap tad-dipartiment tal-Gvern li jkun inkarikat mill- materja in kwistjoni. Huma responsabbli d-Diretturi taż-żewġ Ministeri. Fil-fatt dawn ma qajjmux eċċezzjoni li mhumiex leġittimi kontraditturi, anke jekk ippruvaw jaddossaw ir- responsabilita` fuq il-Korporazzjoni tal-Ilma. B'danakollu ma talbux li din tiġi msejjħa fil-kawża. L-applikazzjoni mal-Awtorita` tal-Ippjanar għal xogħol fuq is-sistema tal-istorm water saret mid-Direttur Generali tax-Xogħlijiet; ix- xogħlijiet saru mill-istess Taqsima tax-Xogħlijiet.54 Dawn id-diretturi jaddossaw ir-responsabilita` fuq il-Water Services Corporation. B'danakollu, ma talbux li tissejjaħ fil-kawża u għalhekk din id-difiża mhix sostenibbli55. Dan apparti li, m'għamlux eċċezzjoni formali f'dan is-sens. Barra minn hekk, huwa ċar li fil-fatt kienu ż-żewġ diretturi li kienu responsabbli mix-xogħlijiet li saru – jew li ma sarux – fuq il-korsa tal-ilma. Iktar importanti minn hekk, pero`, id- dmir tal-Korporazzjoni għas-Servizzi tal-Ilma "li tipprovdi, ittejjeb u tkabbar dik is-sistema ta' drenaġġ pubbliku u li tnaddaf u li żżomm fi stat tajjeb biex tassigura li din topera mingħajr periklu u b'mod effiċenti"56 daħal fis-seħħ fl-1 t'Ottubru 2003 u ċjoe` wara l-maltempata de quo. L-Awtorita` ta' Malta dwar ir-Riżorsi hi kostitwita bis-saħħa tal-Kap 423 (mhux Kap 432 kif erronjament indikat fiċ-ċitazzjoni). Il-funzjonijiet tagħha, skont l- Art. 4(2) tal-istess Att, huma prinċipalment ta' natura regolatorja, u ċjoe` li tissorvelja lil terzi li huma responsabbli miż-żamma u manutenzjoni tar-rain water systems f'pajjiżna. Il-periti oriġinali eżentawha mir-responsabilita`; il- periti perizjuri kkonkludew li hija responsabbli skont l-Art.4(2)(b)(ii)(iii)(viii) iżda ma tistax twieġeb għat-talbiet attriċi għaliex dawn huma bbażati fuq responsabilita` u mhux fuq vicarious liability. Din id-disposizzjoni taqra hekk: "4(2) L-Awtorità għandha wkoll:- (b)57 * għar-rigward tal-ilma - (i) tassigura u tirregola l-akkwist, il-produzzjoni, il- ħażna, id- distribuzzjoni jew disponiment ieħor tal-ilma għal għanijiet domestiċi, kummerċjali, industrijali jew oħrajn; 54 deposizzjonijiet ta' Raymond Mula Cortis, Perit John Fifi, Nicholas Alford. 3(ċ)(1) 57 Għadu fis-seħħ limitatament fejn dan jikkonċerna r-riżorsi minerali u l-leġislazzjoni mniżżla fit-Tieni Skeda li tinsab mal- Att XXV tal-2015 biss. (ii) tassigura u tirregola l-konservazzjoni, t-tikbir u l-operazzjoni tar- riżorsi tal-ilma u tal-għejjun tal-provvista tal-ilma; (iii) tassigura u tirregola t-trattament, il-ħżin, id- disponiment, l-użu jew l- użu mill-ġdid, kif f'loku, ta' skart likwidu, ilma mhux tax-xorb, ilma mtajjan u ilma tax-xita... (viii) tagħmel l-aħjar użu mill-ilma tax-xita. Għalkemm dawn huma responsabilijiet regolatorji, ma jfissirx li l-Awtorita` għandha xi responsabilita` vikarja – kif ikkonkludew il-periti perizjuri. Ir- responsabilita` tas-sorveljanza hija tagħha u ta' ħadd iżjed. Għalhekk ġiet maħluqa – biex tgħasses lil ħaddieħor. L-Awtorita` hija għalhekk responsabbli fir-rata ta' 15%. Il-Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi għandu responsabilitajiet li joħorġu mill-Artiklu 33 tal-Kapitlu 363 tal-Liġijiet ta' Malta. Ix-xogħol biex jiġi evitat l-għargħar kien jinvolvi proġett infrastrutturali ta' natura nazzjonali li żgur ma kienx jaqa' fil- mansjonijiet tal-istess Kunsill. Iżda ċertament li kkontribwixxa biex iżomm il- flow tal-ilma minn fuq ir-roundabout biswit l-istabbiliment tal-atturi meta kompla għolliha. Għalhekk għandu responsabilita` ta' 5%. L-Awtorita` għat-Trasport f'Malta hija mwaqqfa permezz tal-Kapitlu 499 tal- Liġijiet ta' Malta. Skont l-Artiklu 7 tiegħu għandha l-funzjoni ewlenija li tamministra dak kollu li għandu x'jaqsam mat-toroq kollha għajr dawk sekondarji li jaqgħu fil-mansjonijiet tal-Kunsilli Lokali. Hija għalhekk responsabbli għad- disinn, kostruzzjoni u manutensjoni tal-mina taħt Triq Aldo Moro, fil-Marsa li sservi bħala parti mill-watercourse għal storm water, u li kienet waħda mill- ostakli għall-kors tal-ilma. Il-Qorti taqbel mal-Periti Perizjuri li għandha ġġorr 10% mir-responsabilita`. Likwidazzjoni tad-danni Il-Periti Perizjuri kkonkludew hekk dwar il-likwidazzjoni tad-danni: "Is-soċjetajiet attriċi ikkwantifikaw id-danni minnhom sofferti fl-ammont ta' €453,123.27. Pero` minn din is-somma ċertament irid jitnaqqas ammont ekwivalenti għal deprezzament tal-apparat mediku li tat-telf tas-soċjetajiet attriċi tiegħu is-soċjetajiet attriċi qed jitolbu kumpens. Ma għandhiex mis-sewwa s-sottomissjoni jiġi applikat deprezzament. Dan id-deprezzament taħseb għalih il-liġi nostrana u senjatament il-liġi sussidjarja 123.01 li fil-fehma tal-esponent ġaladarba hija ta' natura fiskali hija wkoll ta' ordni pubbliku u kwindi applikabbli f'kull każ mingħajr eċċezzjoni. li m'għandux "Din il-liġi introdotta fl-2002, tipprovdi li fil-każ ta' makkinarju ta' natura medika għandu jiġi applikat deprezzament ta' 16.67 perċentwali fis-sena li jieħu in kunsiderazzjoni l-wear and tear tal-istess. Xejn ma tagħmel differenza li hawn si tratta ta' makkinarju speċjalizzat meta l-istess differenza l-leġislatur ħaseb għaliha fl-iskeda annessa mal-istess liġi. "Għaldaqstant is-somma indikata bħala danni għall-makkinarju mediku u ċjoe` LM66,493.75 (€154,888.77) (Fol 406) għandha tiġi mnaqqsa għal €129,068.81. Stante li ma nġabitx prova ta' meta effettivament kien inxtara l-makkinarju destrutt, arbitrio boni viri qed jiġi applikat deprezzament ta' sena waħda biss. Dan iwassal għal total ta' €427,303.61." L-atturi ressqu provi konvinċenti dwar id-danni minnhom sofferti. Ħadd mill- konvenuti m'attakka din ta' sottomissjonijiet sussegwenti tagħhom. tal-periti perizjuri fin-noti il-likwidazzjoni Għal dawn il-motivi, l-Qorti taqta' u tiddeċiedi billi: 1. tilqa' l-ewwel eċċezzjoni tal-Ministru għar-Riżorsi u l-Infrastruttura, Ministru għall-Iżvilupp Urban u Toroq kif sostitwiti bil-Ministru għall-Komunikazzjoni u Proġetti Nazzjonali u Ministru għar-Riżorsi u Affarijiet Rurali u tilliberahom mill-osservanza tal-ġudizzju. 2. tiċħad l-ewwel eċċezzjoni tal-Awtorita` ta' Malta dwar ir-Riżorsi. 3. tiċħad l-ewwel eċċezzjoni tal-Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi. Tiċħad l-ewwel eċċezzjoni tal-Awtorita ` dwar it-Trasport ta' Malta. Tiċħad l-eċċezzjonijiet l-oħrajn kollha tal-konvenuti safejn dawn mhumiex kompatibbli ma' din is-sentenza. Tilqa' l-ewwel talba billi tiddikjara lill-konvenuta Awtorita` ta' Malta dwar ir- Riżorsi responsabbli għad-danni fil-kwota ta' 15%; lill-konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi fil-kwota ta' 5%; lill-Awtorita`dwar it-Trasport ta' Malta fil-kwota ta' 10% u lid-Direttur Generali tax-Xogħlijiet u lid-Direttur tal-Kostruzzjoni u Manutenzjoni solidalment bejniethom fil-kwota ta' 45%. Tilqa' t-tieni talba billi tillikwida l-parti mill-istess danni attribwibbli lill- konvenuti fis-somma ta' fis-somma ta' €320,477.08. Tilqa' t-tielet talba billi tikkundanna għall-ħlas tal-istess danni lill-konvenuta Awtorita` ta' Malta dwar ir-Riżorsi għas-somma ta' €64,095.54; lill-konvenut Kunsill Lokali ta' Ħal Qormi għas-somma ta' €21,365.18; lill-Awtorita`dwar it- Trasport ta' Malta fis-somma ta' €42,730.36; u lid-Direttur Generali tax- Xogħlijiet u lid-Direttur tal-Kostruzzjoni u Manutenzjoni solidalment bejniethom fis-somma ta' €192,286.62. Bl-imgħax mid-data ta' din is-sentenza sad-data tal-ħlas effettiv u bl-ispejjeż inklużi dawk tal-ittri uffiċjali tal-20 ta' Jannar 2004 u tat-30 t'Awwissu 2005.