Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM MALTA QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE SCHIRÒ Seduta tal-25 ta' Novembru, 2020 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM GasanMamo Insurance Limited kif surrogata fid-drittijiet tal-assikurat tagħha George Vella Caruana u l-istess George Vella Caruana ("l-appellanti") Dan huwa appell magħmul mis-soċjetà rikorrenti GasanMamo Insurance Limited (C 3143) u minn George Vella Caruana (K.I. Numru 692591M) (minn issa 'l quddiem "l-appellanti"), mid-deċiżjoni mogħtija mit-Tribunal fi Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM ħdan iċ-Ċentru dwar l-Arbitraġġ ta' Malta (minn issa 'l quddiem "it-Tribunal"), fid-9 ta' Ottubru, 2018, (minn issa 'l quddiem "id-deċiżjoni appellata"), li permezz tagħha t-Tribunal iddeċieda li l-assikurat tas-soċjetà rikorrenti, George Vella Caruana, kien unikament responsabbli għall-inċident mertu tal- proċeduri. Permezz tal-Avviż tal-Arbitraġġ ippreżentat fit-13 ta' Ġunju, 2013 ir- rikorrenti talbu li l-intimata tiġi kkundannata tħallas is-somma ta' tmint elef disa' mija u ħames Euro u erbgħa u tletin ċenteżmu (€8,905.34) rappreżentanti danni sofferti minnhom b'konsegwenza tal-inċident awtomobilistiku li seħħ fit- 2 ta' Lulju, 2012 ġewwa Santa Luċija (minn issa 'l quddiem "l-inċident"), bejn il- vettura bin-numru ta' reġistrazzjoni GRG 073, proprjetà tar-rikorrent George Vella Caruana, assikurat tas-soċjetà rikorrenti, u l-vettura BBV 314 irreġistrata f'isem l- Ir-rikorrenti talbu lit-Tribunal jiddikjara li (i) l-intimata hija unikament responsabbli għall-inċident, minħabba negliġenza u nuqqas ta' osservazzjoni tar-regolamenti tat-traffiku, (ii) kienet is-soċjetà assikurattiva Gasan Vella Caruana Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Insurance Limited li għamlet tajjeb għad-danni kollha sofferti mir-rikorrent b'konsegwenza tal-inċident, għajr għall-excess ta' €55 li tħallsu minn George Vella Caruana stess; (iii) li d-danni subiti fil-vettura numru GRG 073 b'konsegwenza tal-inċident jammontaw għal €8,905.34 jew għal somma oħra verjuri li għandha tiġi determinata fil-proċeduri ta' arbitraġġ; (iv) li l-intimata għandha tagħmel tajjeb għall-ammont likwidat in linea ta' danni, flimkien mal- imgħaxijiet relattivi min-notifika tal-ittra uffiċjali tat-22 ta' Frar, 2013, bl- ispejjeż u d-drittijiet ta' din il-proċedura. L-intimata, min-naħa tagħha kkontestat ir-responsabbilità tagħha għall- inċident. dakinhar li seħħ l-inċident, huwa kien waħdu fil-vettura misjuqa minnu, u t-triq Qal li kien għaddej mill-inħawi fejn hemm il-Vibes, fi triqtu lejn Tal-Ibraġġ, fil-parti tat-triq li hija dejqa ħafna, u dak il-ħin hu kien qiegħed isuq b'veloċità ta' madwar 20-22 kilometru fis-siegħa. Qal li eżatt kif wasal fil- kantuniera tat-triq, min-naħa tal-lemin tiegħu ġiet vettura li kienet qiegħda tinstaq b'veloċità qawwija, li baqgħet sejra fuqu u ħabtet miegħu fil-parti ta' quddiem tal-vettura tiegħu. Qal li huwa kien diġà waqaf meta seħħ l-impatt, u żied jgħid li mad-daqqa l-vettura misjuqa mill-intimata imxiet madwar sitt Qal li wara ftit sekondi huwa ħareġ mill-vettura sabiex jara l- intimata kienx ġralha xi ħaġa, u ra li din kellha xi demm fuq xufftejha. jgħid li l-ħsara sofferta mill-vettura tiegħu tammonta għal eluf ta' Euro, u din il- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM ħsara għamlet tajjeb għaliha s-soċjetà rikorrenti. In kontroeżami, Mamo qal li fil-parti tat-triq fejn seħħ l-inċident huwa kien fil-wita, filwaqt li l-parti tat-triq li kienet għaddejja minnha l-intimta kienet ġejja kemm kemm għat-telgħa. Kumar Bartoli, surveyor mas-soċjetà rikorrenti, qal li l-vettura tar- rikorrent ġarrbet ħsarat konsiderevoli fl-inċident, u l-ħsarat kienu kemm mekkaniċi kif ukoll elettriċi. Ix-xhud qal li ż-żewġ vetturi involuti fl-inċident huma robusti u jifilħu għal inċidenti ta' dan it-tip. L-Avukat Reuben Buhaglar Bugeja spjega li l-intimata hija l-mara tiegħu, u dakinhar tal-inċident din kienet ikkuntattjatu u qaltlu li kienet involuta f'inċident stradali ġewwa Tal-Ibraġġ fil-parti tat-triq li tagħti għal Santa Luċija. Kompla jgħid li huwa kien fuq il-post f'madwar seba' minuti u fuq il-post sab lil martu bid-demm ma' xofftejha u bit-tifel tagħhom b'gundalla f'nofs moħħu. Qal li s-sewwieq tal-vettura l-oħra ma kellmux, iżda beda jagħmel xi sinjali b'idejh u b'rasu, qisu ried jiskuża ruħu għal dak li ġara. Pulizija fuq il-post, huwa ġibed l-attenzjoni tagħhom għall-fatt li wara l-vettura GRG 073 misjuqha mill-appellat kien hemm brake mark estensiv, li kien madwar tliet darbiet aktar mit-tul tal-vettura. L-intimata spjegat li fil-ħin tal-inċident hija kienet sejra għand ħabiba tagħha li tgħix il-Għargħur, u li hija kienet tgħaddi mit-triq fejn seħħ l-inċident madwar tlieta jew erba' darbiet kuljum. Qalet li hija kellha viżwali tajba tat- triq, u ħin minnhom, waqt li bdiet tirrallenta, rat vettura ġejja mid-direzzjoni Qrati tal-Ġustizzja Paġna 4 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM opposta li kienet qiegħda tinstaq b'veloċità li hija eċċessiva għal dik it-triq. Qalet li hija waqfet u stenniet li s-sewwieq l-ieħor jgħaddi, iżda xħin il-vettura l-oħra waslet viċin tagħha, hija indunat li s-sewwieq ma kienx qiegħed iħares 'il quddiem iżda lejn ix-xellug tiegħu, u dan baqa' jżomm l-istess veloċità. L- intimata żiedet tgħid li hija kienet wieqfa għalkollox, u dak il-ħin bdiet iddoqq il-ħorn. Qalet li x-xufier l-ieħor baqa' ma waqafx, u kien biss fl-aħħar sekondi qabel seħħ l-impatt li dan irrallenta u pprova jieqaf, iżda l-impatt bejn il-vetturi seħħ xorta waħda. L-intimata qalet li d-daqqa kienet waħda qawwija, u mad- daqqa l-karozza tagħha imxiet lura. Qalet li kif ħarġet mill-vettura tagħha hija baqgħet impressjonata bid-distanza li l-vettura tagħha ntefgħet lura. tgħid li minkejja li kienet liebsa s-safety-belt, hija xorta waħda spiċċat titbandal wieħed minn uliedha li kien riekeb ħdejha ma kellux ġrieħi, iżda t-tifel iż-żgħir li kien riekeb wara, ħabat rasu. Kompliet tgħid li meta pprova jkellimha s- sewwieq l-ieħor hija qaltlu li dak il-ħin kien aħjar li kieku dan ma jkellimhiex u li hija kienet taf li huwa ma kienx qiegħed iħares lejn it-triq meta seħħ l-inċident. Għad-domandi li sarulha in kontroeżami, l-intimata qalet li hija ma taqbilx li dan l-inċident seħħ f'temp ta' ftit sekondi, u hija setgħet tara u tipprevedi dak li kien ser jiġri. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Id-Deċiżjoni Appellata Permezz tad-deċiżjoni mogħtija fid-9 ta' Ottubru 2018, it-Tribunal laqa' l-eċċezzjonijiet tal-intimata, u ddeċieda l-vertenza li kellu quddiemu billi stabbilixxa li r-responsabbilità ta' dan l-inċident hija tar-rikorrent assikurat tas- soċjetà rikorrenti u mhux tal-intimata, u dan wara li għamel is-segwenti konsiderazzjonijiet: "Illi dan l-Arbitraġġ jittratta inċident awtomobilistiku li seħħ fit-triq li tgħaqqad San Ġwann ma' Tal-Ibraġġ, fin-naħa ta' Tal-Ibraġġ. It-Triq fejn seħħ l-inċident jisimha in fatti Triq tal-Ibraġġ, u mhux Għargħur Road, kif erronjament indikat fl-iskizz tal- Pulizija. L-inċident seħħ proprju fil-bidu ta' din it-triq fuq in-naħa ta' Tal-Ibraġġ. Dan irid jiġi ppreċiżat stante li l-iskizz ma jirriflettix b'mod korrett l-akkwati – Triq Tal- Ibraġġ tispiċċa 'in a fork' fuq dik in-naħa jekk issuq lejn tal-Ibraġġ – fuq ix-xellug tgħaddi għall-Madliena, mentri fuq il-lemin tinżel lejn Tal-Ibraġġ. L-iskizz ma jurix it- triq li tagħti għall-Madliena. L-inċident seħħ fis-sajf, għall-ħabta tal-4 ta' wara nofsinhar, u fin-nuqqas ta' notazzjoni bil-kuntrarju fir-Road Accident Report, x'aktarx il-ġurnata kienet bnazzi b'viżibilità tajba. Skont ir-rikorrent George Vella Caruana, huwa kien qiegħed isuq waħdu, u kien ġej min- naħa tal-Vibes (illum Aria Complex), u sejjer lejn Tal-Ibraġġ. Peress li t-triq hija waħda dejqa, huwa kien għaddej b'veloċità ta' madwar 20-22 kilometri fis-siegħa. Jgħid li meta wasal fl-aħħar tat-triq, fejn tinfetaħ, tfaċċat l-intimata ssuq b'veloċità qawwija minn fuq il-lemin. L-Arbitru jifhem li r-rikorrent George Vella Caruana qiegħed jgħid li l-intimata kienet ġejja mit-telgħa ta' Tal-Ibraġġ. Huwa jsostni li għafas il- brake mill-ewwel u l-vettura tiegħu waqfet mill-ewwel mentri l-intimata baqgħet ġejja fuqu u bid-daqqiet inbeżqet lura madwar 6 metri. Ir-rikorrent jippreċiża li fil- mument tal-ħabta huwa kien diġà wieqaf. Huwa kkonferma l-verżjoni li ta a tempo vergine lill-Pulizija, li tikkombaċja perfettament max-xhieda tiegħu. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM In kontroeżami jsostni li l-intimata ħalliet skid marks ta' 6 metri tul u ma qabilx mal- verżjoni mogħtija mill-intimata a tempo vergine, senjatament li hija kienet wieqfa fil-mument tal-ħabta. L-Avukat Reuben Buhaglar Bugeja huwa żewġ l-intimata. Huwa ma kienx preżenti meta seħħ l-inċident, iżda mar jissokkorri lil martu u lil uliedu meta l-intimata infurmatu bil-ħabta. Huwa xehed li kellem lir-rikorrent George Vella Caruana fuq il-post, iżda dan ma kellmux lura, u jidher li kien qiegħed jiġġestikola b'rasu u idejh b'mod li x-xhud fehem li kienet tfisser talba għal skuża. Jgħid li ġibed l-attenzjoni tas-Surġent li ġie fuq il-post li kien hemm brake mark estensiv wara l-vettura tar-rikorrent George Vella Caruana, b'tul ta' tlieta jew erba' karozzi. L-Avukat Buhaglar Bugeja xehed ukoll li mill- konċentrazzjoni tad-debris sa fejn kienet il-vettura tal-intimata, kien hemm mixxela ta' diesel fluid u marki ta' tkaxkir. L-intimata xehdet li kienet ġejja mid-direzzjoni ta' Tal-Ibraġġ u sejra lejn il-Vibes (illum Aria Complex). Tgħid li waqfet fejn it-triq tidjieq u tgħid li kellha viżwali fit-tul. L-intimata tkompli tixhed kif rat lir-rikorrent George Vella Caruana ġej mill-bogħod b'veloċità li ħasset li ma kinitx idoneja għat-triq, u dan mill-esperjenza u frekwenza li tuża l-istess triq. Iddeċidiet li tistenna lir-rikorrent George Vella Caruana jgħaddi. Meta setgħet tarah sew innutat li r-rikorrent George Vella Caruana ma kienx qiegħed iħares 'il quddiem u baqa' jżomm l-istess veloċità, u bdiet iddoqqlu l-ħorn. Id-daqqa tant kienet qawwija li mbuttat il-vettura tal-intimata lura. Wara l-ħabta, l-intimata tgħid li r-rikorrent George Vella Caruana skuża ruħu magħha. Ikkunsidra: Dan huwa każ tipiku fejn ix-xufiera involuti jagħtu verżjonijiet dijammetrikament opposti. L-oneru tal-prova li tassew l-intimata saqet b'mod imprudenti, bi traskuraġni, jew b'nuqqas ta' ħarsien tar-regolamenti tat-traffiku tinkombi fuq ir-rikorrenti. F'każ illi r-rikorrenti jonqsu milli jġibu provi sodisfaċenti għat-teżi tagħhom, jirrenja l- prinċipju ta' actor non probante reus absolvitur. L-Arbitru jirritjeni li huwa utli li ssir referenza għall-varji sentenzi tal-Qrati tagħna in subjecta materia: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Fis-sentenza tal-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) fl-ismijiet Joseph Santoni vs Joseph Ali Farag, nitgħallmu li: "ma hux dubitat li r-regola ġenerali hi l-'onus probandi' hu fuq min jafferma fatt u mhux fuq min jinnegah – "ei incumbit probatio qui dicit, non ei qui negat." Fis-sentenza fl-ismijiet Joseph Barbuto vs Philip Elbenghazi, nitgħallmu: "(i) Ibda biex ir-regola tradizzjonali tal-piż tal-provi timponi a kariku tal-parti li tallega l-fatt l-oneru li ġġib il-provi tal-eżistenza tiegħu. Tali oneru hu ugwalment spartit bejn il-kontendenti, sija fuq l-attur li jsostni l-fatti favorevoli li jikkostitwixxu l- bażi tad-dritt tal-azzjoni minnu (actori incumbit probatio), sija fuq il-konvenut għas- sostenn tal-fatt miġjub minnu biex jikkontrasta l-pretiża tal-attur (reus in excipiendo fit actor) – Ara Vol. XLVI/i/5; (ii) Fil-kors tal-kawża dan il-piż jista' joxxilla minn parti għall-oħra, għax, kif ingħad, 'jista' jkun ġie stabbilit fatt li juri prima facie li t-teżi tal-attur hija sostenuta' – Ara Vol. XXXVII/i/577; (iii) Il-ġudikant adit mill-mertu tal-każ hu tenut jiddeċiedi iuxta allegata et probata, u dan jimporta li d-deċiżjoni tiegħu tiġi estratta unikament mill-allegazzjoni tal- partijiet. Jiġifieri, minn dawk iċ-ċirkostanzi tal-fatti dedotti abbażi tad-domanda jew tal-eċċezzjoni u l-provi offerti mill-partijiet. Jikkonsegwi illi d-dixxiplina tal-piż tal- provi ssir bażi għar-regola legali tal-ġudizzju in kwantu timponi fuq il-ġudikant il- konsiderazzjoni li l-fatt allegat mhuwiex veru għax mhux ippruvat; (iv) Il-valutazzjoni tal-provi hu fondat fuq il-prinċipju tal-konvinċiment liberu tal- ġudikant. Lilu hu mogħti l-poter diskrezzjonali tal-apprezzament tar-riżultanzi probatorji u allura hu liberu li jibbaża l-konvinċiment tiegħu minn dawk il-provi li hu jidhirlu li huma l-aktar attendibbli u idoneji għall-formazzjoni tal-ġudizzju tiegħu." Fis-sentenza fl-ismijiet Chef Choice Limited vs Raymond Dos Santos Calcado et3, intqal: "… Illi l-Qorti tqis li, għalkemm il-grad ta' prova fil-proċediment ċivili mhuwiex wieħed tassattiv daqs dak mistenni fil-proċediment kriminali b'daqshekk ma jfissirx li l-provi mressqa jridu jkunu anqas b'saħħithom. Il-prova mistennija fil-qasam tal- proċediment ċivili ma tistax tkun sempliċi suppożizzjoni, suspett jew konġettura, imma prova li tikkonvinċi lil min irid jagħmel ġudizzju. 1 Deċiża fis-27 ta' Ġunju 1953, kif ċitata fis-sentenza fl-ismijiet Martin Filletti et vs Marika Grogan (Ċit. 225/08 LFS) deċiża fis-16 ta' April 2013. 2 Deċiża mill-Onorabbli Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) fit-12 ta' April 2007 (App. Ċiv. 3 Deċiża mill-Onorabbli Prim Awla tal-Qorti Ċivili fis-26 ta' Settembru 2013 (Ċit. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Illi minbarra dan, il-parti attriċi għandha l-obbligu li tipprova kif imiss il-premessi għat-talbiet tagħha b'mod li, jekk tonqos li tagħmel dan, iwassal għall-ħelsien tal- parti mħarrka (ara – App. Il-fatt li l-parti mħarrka tkun ressqet verżjoni li ma taqbilx ma' dik imressqa mill-parti attriċi ma jfissirx li l-parti attriċi tkun naqset minn dan l-obbligu, għaliex jekk kemm-il darba l-provi ċirkostanzjali, materjali jew fattwali jagħtu piż lil dik il-verżjoni tal-parti attriċi, il-Qorti tista' tagħżel li toqgħod fuqha u twarrab il- verżjoni tal-parti mħarrka. Min-naħa l-oħra, il-fatt li l-parti mħarrka ma tressaqx provi tajba jew ma tressaq provi xejn kontra l-pretensjonijiet tal-parti attriċi, ma jeħlisx lil din milli tipprova kif imiss l-allegazzjonijiet u l-pretensjonijiet tagħha (ara – App. Illi huwa għalhekk li l-liġi torbot lill-parti f'kawża li tipprova dak li tallega (ara l-Art. 562 tal-Kap. 12) u li tagħmel dan billi tressaq l-aħjar prova (Art. 559 tal-Kap. 12). … … Ladarba min kellu l-obbligu li jipprova dak li qed jallega ma jseħħlux iwettaq dan, il-parti l-oħra m'għandhiex tbati tali nuqqas u dan bi qbil mal-prinċipju li actore non probante reus absolvitur (ara PA – LFS – 18.5.2009 – Col. Min-naħa l-oħra, mhux talli kunflitt ta' prova jew kontradizzjoni għandha twassal lill-Qorti biex ma tasalx għal deċiżjoni jew li jkollha ddur fuq il-prinċipju li għadu kemm issemma. Dan għaliex, fil-qasam tal- azzjoni ċivili, il-kriterju li jwassal għall-konvinċiment tal-ġudikant għandu jkun li l- verżjoni tinstab li tkun waħda li l-Qorti tista' toqgħod fuqha u li tkun tirriżulta bis- saħħa ta' xi waħda mill-għodda proċedurali li l-liġi tippermetti fil-proċess probatorju (ara App. Ċiv. Fit-twettiq ta' eżerċizzju bħal dak, il-Qorti hija marbuta biss li tagħti motivazzjoni kongruwa li tixhed ir-raġunijiet u l-kriterju tal-ħsieb li hija tkun ħaddmet biex tasal għall-fehmiet tagħha ta' ġudizzju fuq il-kwistjoni mressqa quddiemha (ara – App. Illi fis-sentenza fl-ismijiet Maria Micallef Castillo et vs Clement Tonsi et4, ġie ritenut illi fil- kamp ċivili: "Huwa paċifiku f'materja ta' kunflitti ta' verżjonijiet illi l-Qorti kellha tkun gwidata minn żewġ prinċipji fl-evalwazzjoni tal-provi quddiemha: 4 Deċiża mill-Onorabbli Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) fl-24 ta' Marzu 2004 (App. Ċiv. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM (1) Li tagħraf tislet minn dawn il-provi korroborazzjoni li tista' tikkonforta xi waħda miż-żewġ verżjonijiet bħala li tkun aktar kredibbli u attendibbli minn oħra; u (2) Fin-nuqqas, li tiġi applikata l-massima "actore non probante reus absolvitur". Ara a propożitu sentenza fl-ismijiet "Fogg Insurance Agencies Ltd noe vs Maryanne Schirò", Appell, Sede Inferjuri, 22 ta' Novembru 2001. Fi kliem ieħor il-Qorti għandha teżamina jekk xi waħda miż-żewġ verżjonijiet, fid- dawl tas-soliti kriterji tal-kredibbilità u speċjalment dawk tal-konsistenza u verosimiljanza, għandhiex teskludi lill-oħra, anke fuq il-bilanċ ta' probabbiltajiet u tal-preponderanza tal-provi, għax dawn, f'kawża ċivili, huma ġeneralment suffiċjenti għall-konvinċiment tal-ġudikant (Kollez. Fis-sentenza fl-ismijiet Emanuel Treeby vs David Abela Spearing noe5, intqal: f'materja konsimili "Huwa ben magħruf illi mhux kwalunkwe konflitt, kontradizzjonijiet jew ineżattezzi fil-provi għandhom iħallu lil dik il-qorti f'dak l-istat ta' perplessità li minħabba fihom ma tkunx tista' tiddeċiedi b'kuxjenza kwieta jew ikollha b'konsegwenza taqa' fuq ir-regola ta' in dubio pro reo; Fil-kamp ċivili għal dak li hu apprezzament ta' provi, il-kriterju ma huwiex dak jekk il- ġudikant assolutament ma jemminx l-ispjegazzjonijiet forniti lilu imma jekk dawk l- istess spjegazzjonijiet humiex, fiċ-ċirkostanzi żvarjati tal-ħajja, verosimili. Dan fuq il- bilanċ ta' probabbiltajiet, sostrat bażiku ta' azzjoni ċivili, in kwantu huma dawn, flimkien mal-preponderanza tal-provi, ġeneralment bastanti għall-konvinċiment. Għax kif inhu paċifikament akkolt, iċ-ċertezza morali hi ndotta mill-preponderanza tal-probabbilitajiet. Dan għad-differenza ta' dak li japplika fil-kamp kriminali fejn il- ħtija trid tirriżulta mingħajr ma tħalli dubju raġjonevoli (Vol. Fis-sentenza George Cuschieri Mizzi vs Joseph Marlow, ġie ritenut illi: "Il-konflitt fil-provi huma ħaġa li l-Qrati jridu minn dejjem ikunu lesti għaliha. Il-Qorti għandha teżamina jekk xi waħda miż-żewġ verżjonijiet, fid-dawl tas-soliti kriterji tal- kredibbilità u speċjalment dawk tal-konsistenza u verosimiljanza, għandhiex teskludi lill-oħra, anke fuq il-bilanċ tal-probabbiltajiet, u tal-preponderanza tal-provi, għax dawn, f'kawżi ċivili, huma ġeneralment suffiċjenti għall-konvinċiment tal-ġudikant. 5 Deċiża mill-Onorabbli Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fit-28 ta' April 2003 (Ċit. 153/94PS) ikkonfermata mill-Onorabbli Qorti tal- Appell fid-19 ta' Ġunju 2006. 6 Deċiża mill-Onorabbli Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fit-30 ta' Ottubru 2003 (Ċit. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Fil-kamp ċivili għal dak li hu apprezzament tal-provi, il-kriterju ma huwiex dak jekk il- ġudikant assolutament jemminx l-ispjegazzjonijiet forniti lilu, imma jekk dawn l- istess spjegazzjonijiet humiex, fiċ-ċirkostanzi żvarjati tal-ħajja, verosimili. Dan fuq il- bilanċ tal-probabbiltajiet, sostrat bażiku ta' azzjoni ċivili, in kwantu huma dawn, flimkien mal-preponderanza tal-provi, ġeneralment bastanti għall-konvinċiment. Għax kif inhu paċifikament akkolt, iċ-ċertezza morali hi indotta mill-preponderanza tal-probabbiltajiet. Dan għad-differenza ta' dak li japplika fil-kamp kriminali fejn il- ħtija trid tirriżulta mingħajr ma tħalli dubju raġjonevoli. Mhux kwalunkwe tip ta' kunflitt għandu jħalli lill-Qorti f'dak l-istat ta' perplessità li minħabba fih ma tkunx tista' tiddeċiedi b'kuxjenza kwieta u jkollha taqa' fuq ir- regola ta' in dubbio pro reo. Fil-fatt huwa wkoll prinċipju assodat fil-ġurisprudenza tagħna illi l-verosimiljanza hija forma ta' korroborazzjoni." Ikkunsidra: L-Arbitru m'għandu l-ebda diffikultà jikkonkludi li l-verżjoni tal-intimata hija ferm iżjed kredibbli minn dik tar-rikorrent George Vella Caruana. Filwaqt illi l-Arbitru eżamina bir- reqqa x-xhieda kollha mogħtija, huwa jħossu konfortat li jista' jasal għall-konklużjoni li l-inċident de quo seħħ b'tort esklussiv tar-rikorrent George Vella Caruana mhux minħabba dak li allegatament qal ir-rikorrent George Vella Caruana wara l-inċident, iżda mill-provi oġġettivi iżda mhux limitatament fl-iskizz tar-Road Accident Report. Ix-xhieda tax-xufiera tieħu importanza sekondarja. jinsabu fil-proċess ta' dan l-Arbitraġġ, senjatament, L-Arbitru jibda billi jirrileva li xi ħadd mix-xufiera gideb taħt ġurament. Ma jistax ikun li ssir ħabta bejn żewġ vetturi, u dawn ikunu t-tnejn wieqfa. Il-partijiet jaqblu li d-daqqa kienet waħda kbira. Dan huwa kkonfortat sia mill- quantum tad-danni pretiżi u s-survey report esebit mir-rikorrenti, kif ukoll mill-fatt li l-partijiet ukoll jaqblu li l-vettura tal-intimata inbeżqet lura. l-akkwati, Għalkemm, kif diġà ngħad, madanakollu, jgħaddi biżżejjd informazzjoni li permezz tagħha l-Arbitru jista' jislet provi oġġettivi biex jasal għall- konklużjoni tiegħu. is-surġent PS0102 Alan Bartolo Grech Cachia rnexxielu jirriflettix b'mod korrett l-iskizz ma Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM L-Arbitru jirrileva li l-konċentrazzjoni ta' debris kif impinġija tindika, fuq bilanċ ta' probabbiltajiet, l-ispot of impact tal-inċident. Jindika wkoll diesel fluid u marki ta' tkaxkir, b'tul ta' kważi 7 metri, li jwasslu mid-debris sal-vettura tal-intimata. Jirriżulta paċifiku li mad-daqqa, il-vettura tal-intimata inbeżqet b'lura. Dawn il-marki ta' tkaxkir u diesel jikkombaċjaw mal-marki li jgħid ir-rikorrent George Vella Caruana li ħalliet il-vettura tal-intimata. Però, b'kull rispett lejn ir-rikorrent George Vella Caruana, huwa ċar u ovvju li dawn il-marki ta' tkaxkir indikati fl-iskizz seħħew wara l-inċident u mhux qabel. Ma setgħu qatt ikunu skid marks, ossia brake marks da parti tal-intimata, kif jipprova jgħid ir-rikorrent George Vella Caruana biex jitfa' l-ħtija tal-inċident fuq l-intimata. Mill-fatt li dawn il-marki huma mħalltin kollha kemm huma bid-diesel, jirriżulta ċar u ovvju li din it-taħlita ta' marki seħħet meta l-vettura tal-intimata ġiet imbuttata lura wara li l-inċident seħħ. Dan huwa korroborat iżjed u iżjed mir-rikorrent stess meta xehed di proprio illi, "il-karozza daħlet fija u bbownsjat għal madwar sitt (6) metri lura." B'hekk, ir-rikorrent stess qiegħed jikkontradiċi lilu nnifsu. Daqskemm hija inverosimili l-verżjoni tar-rikorrent George Vella Caruana li kien għaddej b'20-22 kilometri fis-siegħa. Dan ifisser li kien għaddej bl-ewwel jew bit-tieni gear, li diġà l-Arbitru ma jemminx. Di più, kieku tabilħaqq kien għaddej b'dik il-veloċità, ta' nemla, meta ma kellu lil ħadd quddiemu, huwa żgur illi l-impatt ma kienx ikun kbir daqs kemm jirriżulta li kien f'dan il-każ, sia mid-danni pretiżi kif ukoll mill-fatt li l- vettura tal-intimata inbeżqet lura għal kważi 7 metri. Filwaqt illi x-xhieda tal-Avukat Reuben Buhaglar Bugeja, fir-rigward tal-brake marks li jattribwixxi lir-rikorrent George Vella Caruana, ma tgħinx it-teżi tal-intimata, l-Arbitru se jagħżel li jiskarta din ix-xhieda, stante li l-Avukat Reuben Buhaglar Bugeja ma kienx preżenti meta seħħ l-inċident, u għalhekk ma kienx f'qagħda li jivverifika jekk tabilħaqq dawk tar-rikorrent George Vella Caruana o meno. il-brake marks kinux effettivament Madanakollu, mill-assjem tal-provi, l-Arbitru jiddikjara mingħajr tlaqliq illi jqis il- verżjoni tal-intimata iżjed kredibbli u verosimili, u dan stante illi l-fatt waħdu li l- vettura rikorrenti baqgħet fejn seħħet id-daqqa, kif jirriżulta mill-pożizzjoni tagħha qrib il-konċentrazzjoni tad-debris, mentri l-vettura intimata inbeżqet b'lura, jagħti x'jifhem li x'aktarx, fuq bilanċ ta' probabbiltajiet, dak li tistqarr l-intimata tassew ġara. L-Arbitru huwa dispost li jaċċetta l-verżjoni tal-intimata, kif mogħtija a tempo vergine, u kif elaborat waqt id-depożizzjoni tagħha, u ċioe illi l-vettura tagħha kienet wieqfa, mentri r-rikorrent George Vella Caruana baqa' jsuq għal fuqha. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM setax ikun mod ieħor, stante li hekk biss il-vetturi rispettivi setgħu jistrieħu wara l- inċident. L-ispjegazzjoni li jittenta r-rikorrent George Vella Caruana tisfida l-liġijiet bażilari tal-fiżika. Filwaqt illi ma hux possibbli li tiġi stabbilita l-veloċità li verament ir-rikorrent George Vella Caruana kien għaddej biha, l-Arbitru m'għandux provi li l-veloċità kienet oltre l-limitu legali, iżda kjarament kienet iżjed elevata minn dak li xehed ir-rikorrent George Vella Caruana. Veloċità li twassal għal impatt daqshekk qawwi ma' vettura, li l-Arbitru jemmen idoneja u ċertament ikkontribwiet ukoll biex seħħ l-inċident. illi kienet wieqfa, ċertament ma tistax tkun Għal dawn il-motivi, l-Arbitru qiegħed jaqta' u jiddeċiedi illi: 1) L-inċident awtomobilistiku tat-2 ta' Lulju 2012 bejn il-partijiet seħħ b'tort unikament imputabbli lir-rikorrent George Vella Caruana; 2) L-ispejjeż kollha ta' dan l-Arbitraġġ għandhom jitħallsu mir-rikorrenti. Bħala konklużjoni, l-Arbitru jirrileva li dan l-arbitraġġ, intavolat fis-sena 2013, qiegħed jiġi deċiż wara 5 snin, ossia fis-sena 2018, u dan tenut kont ukoll illi għal 3 snin sħaħ lanqas biss saru seduti. Kienet x'kienet ir-raġuni għal dan id-dewmien, l- Arbitru jqis li dan huwa inaċċettabbli tenut kont illi l-proċess ta' Arbitraġġ huwa intiż u maħsub biex ikun spedittiv, u dan jirreka inġustizzja lill-partijiet. Filwaqt illi l- Arbitru sottofirmat inħatar biss f'Ottubru tas-sena 2017, u rnexxielu jistrada dan il- każ, huwa jħoss li għandha ssir apoloġija lill-partijiet talli s-sistema, u l-istituzzjoni li tirregola l-Arbitraġġi ma qdiethomx fi żmien raġonevoli li kien mistħoqq, għal każ li, frankament, ma jispikkax għat-tul u n-numru ta' xhieda." Ir-rikorrenti ppreżentaw l-appell tagħhom mid-deċiżjoni appellata fit-18 ta' Ottubru, 2018, fejn talbu lil din il-Qorti sabiex, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM "… tħassar u tirrevoka l-lodo arbitrali tad-9 ta' Ottubru 2018 fl-ismijiet fuq premessi u tilqa' in toto t-talbiet tal-esponenti bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-intimata." L-appellanti jgħidu li jħossu ruħhom aggravati mid-deċiżjoni appellata għaliex fil-fehma tagħhom it-Tribunal kellu jasal għal konklużjoni differenti minn dik li wasal għaliha, partikolarment peress li dan ikkonkluda li l-verżjoni tal-appellata hija aktar kredibbli minn dik tal-appellant, u fil-fehma tal- appellanti dan seħħ wara li t-Tribunal għamel apprezzament ħażin ta' dak li qal l-appellant, kif ukoll għaliex it-Tribunal injora l-iskizz li sar mill-Pulizija. L- appellant qal li mhux minnu li huwa skuża ruħu mal-intimata jew mar-raġel tagħha in segwitu għall-inċident, u żied jgħid li x-xhieda tal-Avukat Reuben Buhaglar Bugeja għandha tiġi skartata kompletament għaliex dan kellu kull interess li jaqbeż għal martu u x-xhieda tiegħu tikkonsisti f'opinjonijiet u mhux fi provi konkreti, peress li ma kienx preżenti meta seħħ l-inċident. L-appellanti qalu wkoll li l-Avukat Buhaglar Bugeja kien wieħed mill-avukati tal-appellata, u għalhekk dan kien ben konxju minn dak li xehed l-appellant George Vella Caruana, u seta' jibbaża x-xhieda tiegħu fuq dak li xehed Vella Caruana. L-appellanti sostnew li mill- provi kellu jirriżulta li l-inċident mertu ta' dawn il-proċeduri seħħ waqt li l- appellata kienet ħierġa mill-parti wiesgħa tat-triq biex tidħol fil-parti tat-triq li tidjieq, u fil-ħin tal-inċident din kienet għaddejja min-nofs tat-triq. Qalu li ladarba l-appellata rat il-vettura misjuqa minn George Vella Caruana rourke, din kien messha waqfet u stenniet lil Vella Caruana jgħaddi. L-appellanti qalu li jidher ċar li George Vella Caruana kien għaddej mill-parti d-dejqa tat-triq, u kien għaddej fuq in- naħa tiegħu tat-triq, b'tali mod li kien qiegħed isuq viċin ħafna ta' ħajt tas- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM sejjieħ. L-appellanti ġibdu l-attenzjoni għall-fatt li l-impatt seħħ mal-parti tal- lemin tal-vettura misjuqa minn Vella Caruana, filwaqt li d-daqqa fuq il-vettura tal- appellata kienet ukoll fuq in-naħa tal-lemin tal-vettura tagħha. jgħidu li t-Tribunal naqas milli jispjega r-raġunijiet għalfejn iqis li l-verżjoni mogħtija mill-appellata hija aktar kredibbli u verosimili minn dik mogħtija mill- appellant, u x'kien eżattament dak li wasslu biex jemmen aktar lill-appellata milli lill-appellant. Ir-rikorrenti żiedu jgħidu li filwaqt li t-Tribunal kien korrett fl-osservazzjoni tiegħu li ma jistax ikun li ż-żewġ vetturi misjuqa mill-partijiet, kienu t-tnejn li huma wieqfa fil-ħin tal-inċident, madanakollu l-konklużjoni tat- Tribunal li kienet il-vettura tal-appellata li waqfet u mhux dik tal-appellant, hija waħda mingħajr bażi, għaliex m'hemm xejn fix-xhieda mogħtija mill-appellant li kellha twassal għall-konklużjoni li wasal għaliha t-Tribunal. L-appellant qal li l- Arbitru li eventwalment iddeċieda l-vertenza bejn il-partijiet, ma kienx l-istess Arbitru li sema' d-depożizzjoni li ta George Vella Caruana, u għalhekk dan ma setax jasal għal xi konklużjoni abbażi tal-mod kif xehed l-appellant jew tal- komportament tiegħu waqt li kien qiegħed jagħti d-depożizzjoni tiegħu. L- appellanti jsostnu li ladarba dan l-inċident seħħ f'country lane, f'ċirkostanzi fejn huwa diffiċli għat-Tribunal li jiddeċiedi b'ċertezza min mill-partijiet kien responsabbli għall-inċident, ir-responsabbilità għall-inċident kellha tinqasam L-appellata ma ressqet l-ebda risposta għar-rikors tal-appell tal- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Fl-aggravju tagħhom li t-Tribunal m'għamilx apprezzament korrett tal-provi li kellu quddiemu, u għalhekk wasal għall- konklużjoni żbaljata li r-responsabbilità għall-inċident hija unikament tal- appellant, u jgħidu li f'każ li t-Tribunal kien fl-impossibilità li jiddetermina min kien responsabbli għall-inċident, dan kellu japporzjona l-ħtija nofs bin-nofs bejn il-partijiet, u mhux jikkonkludi li l-verżjoni mogħtija mill-appellant hija waħda inverosimili. L-appellanti jgħidu wkoll li t-Tribunal naqas milli jagħti r- raġunijiet għalfejn iqis li l-verżjoni mogħtija mill-appellant hija inqas verosimili Il-Qorti tqis li minkejja li t-Tribunal esprima d-diffikultajiet li kellu sabiex jasal għad-deċiżjoni tiegħu dwar min għandu jġorr ir-responsabbilità għall- inċident, partikolarment għaliex il-verżjonijiet mogħtija mill-partijiet huma dijametrikament opposti għal xulxin, madanakollu t-Tribunal wasal għall- konklużjoni li l-verżjoni mogħtija mill-appellant ma kinitx tikkorrobora provi oġġettivi oħra li tressqu fil-proċeduri arbitrali, u għalhekk il-verżjoni mogħtija mill-appellant ma tistax titqies li hija kredibbli jew verosimili. L-appellant jgħid li mir-ritratti esebiti jidher ċar li l-inċident seħħ fil-parti tat-triq li hija aktar wiesgħa mill-parti tat-triq li kienet dieħla fiha l-appellata, u għalhekk din kellha tieqaf kompletament meta rat javviċina. Fil-fatt mill-provi jirriżulta li dan huwa proprju dak li għamlet l-appellata, li fix-xhieda tagħha spjegat li hija waqfet meta rat lill-appellant ġej lejha mingħajr ma rrallenta l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM veloċità li kien għaddej biha. Sabiex it-Tribunal wasal għall-konklużjoni tiegħu, jirriżulta li għamel analiżi ta' provi oġġettivi oħra li tressqu, bħall-fatt li ma jistax ikun li l-appellant kien għaddej b'veloċità ta' bejn 20-22 kilometru fis- siegħa, għaliex l-impatt u l-ħsara li rriżultaw mhumiex konsegwenzi ta' inċident li seħħ b'sewqan moderat, imma huma riżultat ta' sewqan b'veloċità eċċessiva. It-Tribunal kkonsidra, fil-fehma tal-Qorti korrettement, li ma jistax ikun li l- appellant kien qiegħed isuq bl-ewwel jew bit-tieni gear meta seħħ l-impatt. Jirriżulta wkoll li mal-impatt, kienet il-vettura tal-appellata li mxiet b'lura, u fl- art kien hemm taħlita ta' diesel mal-marki ta' tkaxkir tal-vettura tal-appellata, li huma prova oħra li mal-impatt, il-vettura tal-appellata kienet wieqfa. Din il- Qorti tqis ukoll li marki bħal dawn mhumiex marki ta' brejkijiet, iżda marki li saru minn vettura wieqfa li ġiet imbuttata lura mal-impatt. appellant stess li kkonferma fix-xhieda tiegħu li l-vettura tal-appellata ġiet imbuttata madwar sitt metri lura hekk kif seħħ l-impatt. Jirriżulta wkoll mil- lodo arbitrali, li t-Tribunal skarta għalkollox ix-xhieda ta' Dr Reuben Buhaglar Bugeja, li ma kienx fuq il-post meta seħħ l-inċident, u għalhekk ma setax jgħid x'ġara jew x'kien li wassal għal dan l-inċident. Minn dak li tista' tikkonstata l-Qorti, ma jirriżultax li t-Tribunal ibbaża l- konklużjonijiet tiegħu biss billi straħ fuq dak li xehdet l-appellata u skarta għalkollox dak li xehed l-appellant, imma evalwa x-xhieda mogħtija mill- partijiet fid-dawl ta' dak li jirriżulta b'mod oġġettiv mill-provi prodotti. jkunx ġust li kif qiegħed jissuġġerixxi l-appellant, il-ħtija tiġi attribwita nofs bin- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 18 Appell Inferjuri Numru 155/2018 LM nofs bejn il-partijiet, meta f'dan il-każ huwa ċar, meta wieħed jikkonsidra l- provi kollha prodotti, li l-verżjoni tal-appellata hija korroborata b'provi oġġettivi li tressqu fil-proċeduri arbitrali. Tqis għalhekk li l-aggravju tal- appellanti mhuwiex ġustifikat u tiċħdu. Għar-raġunijiet premessi, din il-Qorti qiegħda tiddeċiedi dwar l-appell tal- appellanti billi tiċħad l-aggravju tal-appellanti, u tikkonferma d-deċiżjoni appellata fl-intier tagħha, bl-ispejjeż tal-proċeduri arbitrali jibqgħu kif deċiżi, u l-ispejjeż ta' dan l-appell huma a karigu tal-appellanti. Onor. Dr Lawrence Ripard LL.D. Sofia Delicata Rosemarie De Giorgio Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 18