QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF MARK CHETCUTI ONOR. IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar l-Erbgħa, 30 ta' Ġunju, 2021. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 PC Richard Archer u martu Raffaela Archer li b'nota tat-2 ta' Diċembru 2013 l-istess attriċi ċediet din il-kawża limitatament għal dak li jirrigwarda l-interessi tagħha Dan huwa appell tal-konvenuti minn sentenza mogħtija mill-Qorti tal- Maġistrati (Għawdex), Ġurisdizzjoni Superjuri, Sezzjoni Ġenerali, tal-24 ta' Novembru 2015, li biha sabet li s-soċjeta' konvenuta hija unikament responsabbli għall-inċident li seħħ fid-29 ta' Novembru 2000 li fih korra l-attur u konsegwentement ordnat lill-istess soċjeta' Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 konvenuta sabiex tħallas kumpens lill-attur fl-ammont ta' ħamsa u ħamsin elf, tmien mija disgħa u tletin euro (€55,839), bl-imgħaxijiet tal-pagament effettiv, bħala danni. Il-fatti li wasslu għall-każ tallum ġew imfissra hekk fis-sentenza »Dan l-inċident seħħ fid-29 ta' Novembru tas-sena elfejn (2000) meta molla li sservi ta' counter balance f'waħda miż-żewġ rampi ta' low loader spartat għal fuq l-attur hekk kif kien għadu kemm tella' din ir- rampa. Dakinhar l-attur kien impjegat tas-soċjeta' konvenuta Road Construction Company Limited, u kien għadu kemm wasal bi trailer li fuqu kellu gaffa (JCB) fi triq f'Għajnsielem fejn kellu jsir xi xogħol ta' tqattigħ u skavazzjoni fi plot tal-bini.» Peress li dehrilhom illi l-konvenuti jew uħud minnhom huma responsabbli għal dan l-inċident, l-atturi fetħu din il-kawża fejn talbu lill-qorti sabiex: »1. tiddikjarahom tad- disgħa u għoxrin (29) ta' Novembru tas-sena elfejn (2000) fuq imsemmi u li fih sefa korrut l-attur Richard Archer. responsabbli għall-inċident [lill-konvenuti] »2. tiddikjara illi konsegwenza ta' dak l-istess inċident l-atturi sofrew danni konsistenti kemm f'danni emerġenti kif ukoll lukri ċessanti. »3. tillikwida dawn id-danni jekk hemm bżonn permezz ta' periti nominandi. »4. tordna lil konvenuti jew min minnhom sabiex iħallsu dawn id-danni lil atturi. »bl-ispejjes kollha u l-VAT inklużi dawk ta' l-ittra interpellatorja tat-18 ta' Jannar 2001 u dawk ta' l-ittra uffiċċjali spedita f'Jannar 2001. Il- konvenuti kollha jinsabu minn issa mħarka għas-subizzjoni.« 1 Il-konvenuti wieġbu kif ġej għar-rikors tal-atturi: »1. illi d-domandi attriċi huma infondati fid-dritt u fil-fatt; »2. li l-esponenti ma kienu b'ebda mod responsabbli għall-inċident li wassal għal din il-kawża. Il-fatt li dan kien inċident sfortunat u kkaġuna 1 L-attriċi ressqet nota fit-2 ta' Diċembru 2013 li biha ċediet il-kawża għal dak li jirrigwarda l- interessi tagħha. 585, 586 tal-proċess. danni severi lill-attur ma jfissirx li għall-istess inċident għandhom iwieġbu l-eċċipjenti jew xi ħadd minnhom. »Salvi eċċezzjonijiet ulterjuri fid-dritt u fil-fatt.« L-ewwel qorti ddeċidiet hekk: Tilqa' l-ewwel talba u tiddikjara lis-soċjeta' konvenuta Road Construction Company Limited responsabbli għall-inċident tad-29 ta' Novembru 2000 li fih safa korrut l-attur Richard Archer; Tiddikjara illi konsegwenza ta' dan l-istess inċident l-attur sofra danni konsistenti kemm f'danni emerġenti kif ukoll lukri ċessanti; Tillikwida l-ammont dovut lill-attur in linea ta' danni minħabba dan l-inċident fis-somma ta' ħamsa u ħamsin elf, tmien mija disgħa u tletin euro (€55,839); u Tikkundanna lill-istess soċjeta' konvenuta sabiex tħallas lill-attur s- somma hekk likwidata; bl-imgħaxijiet legali mid-data ta' din is- sentenza sad-data tal-pagament effettiv. »Bl-ispejjeż kollha u l-VAT, inklużi dawk ta' l-ittra interprellatorja tat-18 ta' Jannar 2001 u dawk tal-ittra uffiċċjali spedita f'Jannar 2001, kontra l-istess soċjeta' konvenuta.» Il-konsiderazzjonijiet li wassluha għad-deċiżjoni tagħha ġew imfissra hekk fis-sentenza appellata: »Ikkunsidrat: »Illi din hija kawża għad-danni magħmula mill-atturi (illum qed titkompla mill-attur biss) in segwitu għal inċident li fih l-attur korra serjament fuq ix-xogħol. »Konsegwenza ta' dan l-inċident l-attur qed ibati minn debilita' permanenti li rrendietu inkapaċi għax-xogħol. L-azzjoni esperita hi għalhekk dik bażata fuq il-Lex Aquilia, li bażi tagħha jista' jkun id-delitt, f'każ ta' dolo, jew il-kważi delitt, f'każ ta' colpa, kif jippretendi li hu l-każ presenti l-attur. »L-unika xhud okulari ta' dan l-inċident kien Steve Herbert li dakinhar kien joqgħod fl-istess triq, kien jaf lill-attur, u offra li jgħinu biex itella' r- rampi tat-trailer. Lis-surġent Joseph Bonsfield li investiga l-inċident, dan ixxhud a tempo vergine qallu: »"Jiena ma nahdimx mal-kumpanija Road Construction izda meta rajt lil Richard Archer jipprova jtella' ir-rampa, kien mort ngħinu. Meta tellajna ir-rampa tax-xellug il-molla baqgħet isfel. Sekondi wara li l-bieba kienet fuq, il-molla telgħet wahida b'sahha kbira u laqtitu, għollietu mbagħad waqa' għal tulu fl-art. Wara tlajt fit-trakk, tfejtu u poggejt il-gebel mar-roti biex jekk tinzel il-pressjoni tal-arja it-trakk ma jimxix." »Fl-affidavit tiegħu ppresentat f'din il-kawża, l-istess xhud fisser dan linċident f'iżjed dettal bil-mod segwenti: Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 »"… X'hin wasalt fejn id-dar, rajt lil Rikardu Archer xi erbat idjar 'il fuq. X'hin rajtu huwa kien qed jirriversja biz-ziemel (u cioe' truck mingħajr kaxxa) li miegħu kellu mwahhal il-low loader u fuq il-low loader kien hemm il-hymac. Fuq il-low loader kien hemm il- martell. Rikardu Archer kien qed jirriversja fittriq. Iz-ziemel kien qed ihares lejn Simerat Street fid-direzzjoni tal-Qala. X'hin rajtu jirriversja jiena mort fejnu. Huwa ried jirriversja z-ziemel b'tali mod biex l-id tal-hymac tgħaddi minn mal-bini u b'hekk huwa jkun jista' jaqbad il-martell bil-banju tal-gaffa li kienet imwahhla mal-hymac, idur biha u jitfa' l-martell mal-hymac gol-għalqa. Sadanittant huwa hareg mit-truck u nizzilna r-rampi sabiex il-hymac tkun tista' terga' lura bizzejjed halli tkun tista' ddur għaliex bir-rampi mtella il-hymac tkun mar-rampi ezatt. Irrid ngħid li rampi l-low loader għandu tnejn marbutin b'zewgt ihbula. Jiena hallejt habel u Rikardu Archer hall l- habel l-iehor u flimkien nizzilna z-zewg rampi. Wara huwa startja l- hymac u jiena mort nghinu fis-sens illi huwa dahal ghal gol-ghalqa u jiena tajtu daqqa t'id billi rbattlu l-martell mal-banju permezz ta' katina u xikel. »Malli rbatlu il-martell, Rikardu Archer dawwar il-hymac u pogga l- martell gol-ghalqa u jiena mort hallejtlu l-katina. X'hin hallejt il- katina, Rikardu Archer rega' dawwar il-hymac dritt, kif kien qabel fuq il-low loader. »X'hin gibed il-low loader dritta, huwa ra li ma kellux wisa' bizzejjed bejn it-triq u l-għalqa biex ihott il-hymac. Għalhekk ried iregga b'lura biex igib il-low loader fil-post biex il-hymac jinzel direttament gol-ghalqa. »Allura z-zewg rampi riedu jergghu jitilgħu f'posthom biex huwa jkun jista' jregga' il-low loader lura. »Irrid nispjega illi dawn iz-zewg rampi għandhom molla taht biex tgħin il-piz tar-rampi b'tali mod u manjera li sservi ta' kontro piz. Bdejna intellgħu rampa minnhom. Huwa kien in-naha tal-bini ihares lejn Għajnsielem u jiena in-naha l-oħra lejn id-direzzjoni tan-Nadur. Konna idejna lejn ir-rampa, ninbuttawaha 'l fuq biex ir- rampa titla'. Ir-rampa tellajniha. Jiena ergajt lura u qabbadt sigarett u offrejt iehor lil Rikardu Archer. Kont għadni lanqas spiccajt li lil Rikardu Archer għidtlu tridx sigarett, malli smajt bhal tqanziha kbira bhal ma wiehed jiehu daqqa kbira u rajt lil Rikardu fl-ajru jtir m'għola tlettax-il filata. Smajt ukoll ic-channel diehel postu wara li laqat lil Rikardu Archer. »Rikardu Archer instabat mal-art, gie fuq genbu, aktarx li laqat nagħsu mal-art u ntilef minn sensih..." »"… Jiena jidhirli li mal-kumpanija konvenuta hdimt għal madwar erba' snin u x-xogħol li kien jafdani id-direttur magħruf bhala tal- Magun kien xogħol li kont kapaci nagħmlu. »Ix-xogħol tiegħi kien li insuq it-trukkijiet u lhaqt hdimt fil-barriera bil-himac u gieli qtajt il-blat minn barra. Meta gara l-incident, niftakar li kont il-Qala u lestejt ix-xogħol hemmhekk u allura hadt il-makkinarju Għajnsielem biex inkun lest għall-għada. Pero' meta gejt biex innizzel ir-rampa twila ta' madwar seba' piedi tat-trailer li ahna konna nsejhulu il-low loader, bhal ma s-soltu kont nagħmel għaliex il-Magun ma kellux il-low loader jahdem bis-sistema tal- »L-attur li xehed għall-aħħar tal-kawża qal: hydrolic, ridt noqgħod intella' u nnizzel b'idi, naf li nizziltha biex innizzel il-hymac minn fuqha biex ma nhalihiex fuq il-low loader ghal lejl shih. Fil-fatt nizziltha u poggejtha f'postha pero' meta gejt biex nerga' ntella' r-rampi tal-low loader, wahda minnhom tellajtha u x'hin mort biex intella l-ohra gara l-incident. »Ngħid bil-gurament tiegħi illi l-makkinarju ma kienx fi stat ta' manutenzjoni tajba. Billi jiena generalment kont inkun bil-hymac gieli attirajt l-attenzjoni lil Magun huwa kien jgħidli issa dik ma nirrangawhiex pero' ma kienx jagħti kaz, imma dak għalih erbgħa u erbgħa tmienja. Ngħid illi l-makkinarju kollu tiegħu huwa fi stat ta' nuqqas ta'manutenzjoni kbira imma l-haddiema huma rgiel bhali li jridu jahdmu u ma tista tgħid xejn għaliex tispicca bla xogħol ..." »Joseph Wilkins Theuma, l-espert mekkaniku nominat fl-inkjesta maġisterjali relattiva għal dan l-inċident biex jeżamina t-trailer in kwistjoni, wasal għal dawn il-konklużjonijiet: »"… (4) Illi mill-ezamijiet teknici li l-esponent ghamel fuq is-sistemi tar-rampi sab li dawn jahdmu b'sistema manwali u ghandhom sistema ta' molol biex jahdmu bhala kontra piz ghar-rampi biex min ikun qieghed inizzel u jtella' din ir-rampa, dawn il-molol jiehdu l-parti l-kbira tal-piz ta-rampi. »(5) Illi bis-sistema kif fuq deskritta, dawn ir-rampi jistghu facilment jittellghu u jitnizzlu minn persuna wahda ta' sahha. »(6) Illi mill-istess ezamijiet teknici li l-esponent ghamel fuq dawn ir-rampi, instab li fuq ir-rampa tax-xellug, fuq ic-cappetti u s-swivel taghha instab tghawwig ikkagunat minn daqqa jew daqqiet fuqu li dan seta' effettwa il-funzjoni taghha. »(7) Illi fil-fehma tal-esponent l-incident gara billi l-molla ta' sahha kbira li tinsab armata fuq wara sabiex terfa' u tiehu il-piz massimu, din minhabba it-tghawwig fic-cappetti wehlet u f'daqqa wahda u vjolentement telghet u hadet maghha lill-istess Richard Archer." »Quddiem din il-Qorti l-istess espert kompla jelabora: »"Jiena kkonstatajt illi t-tghawwig li sibt u l-hsara li sibt fuq ir- rampa tan-naha tax-xellug ma kinitx kagun tal-istess incident ta' dak inhar … peress li kien diga' akkumulat bis-sadid … Ikkonstatajt illi l-incident seta' gie kkagunat minhabba dak it- tghawwig li jiena sibt fuq dawk ic-cappetti .… Din (b'referenza ghar-rampa) tahdem b'sistema ta' kontrapiz, manual, billi tigbidha, li bniedem ikun daqsxejn wahdu tajjeb, imbghad isir balance biex tmur f'postha n-naha l-ohra. Issa moment dik il-molla li taghmel dak ix-xoghol tal-kontrapiz wehlet. Kull ma stajt nikonstata minhabba li wehlet hija kagun ta' dak it-tghawwig. Pero' meta jiena ppuvajtha qatt ma wehlitli..." »Lawrence ‘Apap Mangion mill-Occupational Health and Safety Unit tad- Department of Industrial and Employment Relations, xehed li huwa aċċeda fuq il-post l-għada li sehh l-inċident, flimkien mal-esperti l-oħra nominati mill-maġistrat inkwirenti. Fuq il-post kien hemm ukoll id- diretturi tal-kumpanija konvenuta. In segwitu għal dan l-aċċess bagħat ittra lil Victor Grech Ellul, wieħed mid-diretturi tal-kumpanija fejn wissieh bilmod segwenti: Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 »Din l-ittra ntbgħatet peress li fuq il-post seta' jikkkonstata li "parti mill- bearing (tar-rampa li kienet mgħollija), hemm min isejhila swivel, … kienet mghawwga." »Minn naħa tiegħu l-espert mekkaniku Philip Archer, nominat minn din il-Qorti, wara li eżamina dan it-trailer fit-30 ta' Novembru 2007 (u ċioe' seba' snin wara li seħħ l-inċident), u ra wkoll il-provi prodotti f'din ilkawża, kkonkluda: Illi minn ezamijiet teknici rrizulta li nnotajt laxk, tgħawwig u daqqiet li jidhru li gew ikkagunati minn snin shah ta' uzu. Illi saru manuvri tal-hymac JCB (chain driver) biex jitnizzel il- martell (pneumatic drill) fuq il-low loader li holoq kripazzjoni fuq in- naha ta' wara fejn hemm is-sistema tal-molla b'mekkanizmu li sservi ta' kontra piz. Illi l-marki li gew innotati fuq it-tarmak hdejn is-sieq tal-istess mekkanizmu (ara pjanta tal-AIC Vella) gew krejati bl-istess moviment. Illi fil-fehma tiegħi bil-krepazzjoni li nholqot fuq is-sistema tal- molla, hemm possibilta' kbira li wehlet għal mument, imbagħad sparat f'daqqa u kien b'hekk illi seta' sehh l-incident fejn l-operatur Richard Archer kien il-vittma." »Il-konvenut Joe Mallia Muscat, wieħed mid-diretturi tas-soċjeta' Road Construction Company Limited, li pero' ma kienx fuq il-post meta seħħ l-inċident, xehed fuq dak li fil-fehma tiegħu jahseb li ġara. Huwa qal: »"… Richard Archer kien jahdem maghna, kien igorr il-gaffa u jahdem biha u li naf jien dakinhar meta mar Ghajnsielem biex, fejn insomma sar l-incident, x'hin mar biex inizzel il-gaffa saqha, kien nizzel ir-rampi diga' u saqha bicca minn fuq il-karru biex jinzel u xi hadd qallu li mhux hemm ried jinzel, ried jinzel xi erbghin (40) jew hamsin (50) pied iktar 'il fuq, ried jitharrek minn hemm. U l-gaffa peress li kienet imxiet lejn ir-rampi biex tinzel, hemm qishom palette li jidhru fir-ritratti biex il-karru ma jinzilx go l-art, izommuh bhala sieq (ara ritratt PG 9 a fol.453) u x'hin mar biex itella' r- rampa, dik titla' bil-molla, jigifieri ma jkollokx bzomm ghajnuna, titla', ittellaghha wahdek, peress li kellha din is-sieq maghmula mal-art ma ghiniethiex ir-rampa biex titla' u hu ghajjat lil xi hadd biex jghinu … U x'hin tellghuha, ghax kienet tqila minghajr, peress li l-molla ma kinitx qieghda tghinhom, x'hin tellaghuha mar imiss din is-sieq u din is-sieq kienet maghfusa mal-art, ma kinitx issikkata hafna mal-art ghax il-gaffa ma kinitx qieghda fuqha ghal kollox, kienet imcaqalqa ftit minn postha u l-hadida taret 'il fuq." »L-attur jikkontendi illi jaħtu għal dan l-inċident il-konvenuti, jew xi ħadd minnhom, talli ma ħadux ħsieb jassikuraw li l-mekkaniżmu fir- rampi ta' dan il-low loader jiffunzjonaw sew u ma jkunux ta' periklu għal min ikun qed jagħmel użu minnu biex jgħabbi l-inġenji tal- kostruzzjoni fuqu. Jista' jingħad mill-ewwel li l-konvenuti fil-kwalita' personali tagħhom ma jistgħu jinstabu ħatja ta' ebda għemil in konnessjoni mal-inċident mertu ta' din il-kawża. Kulħadd jaqbel li l- attur kien impjegat tal-kumpanija konvenuta meta seħħ dan l-inċident, u li dak il-ħin huwa kien qed jagħmel xogħol fuq inkarigu tagħha. Irid għalhekk jiġi stabilit jekk kienx hemm xi nuqqas da parti ta' din il- kumpanija fil-mod kif kienet qed iżżomm l-inġenji tagħha u jekk dawn kinux fi stat tajjeb biżżejjed ta' manutenzjoni biex ikunu jistgħu jintużaw mingħajr perikolu għallħaddiema tagħha. »Is-soċjeta' konvenuta ma kienet xejn ħlief l-employer tal-attur. Bħala tali kellha l-obbligu li tipprovdi lill-ħaddiema tagħha a safe place of work. … … ... »Il-kwistjoni li trid tiġi riżolta f'dan ir-riward hija jekk dak li ġara seħħx minħabba ħsara fil-mekkaniżmu tal-molla tar-rampa tax-xellug tat- ta' trailer manutenzjoni fih, kif qed isostni l-attur, inkella kienx hemm xi nuqqas ta' ħila jew traskuraġini da parti tal-attur stess li wassal biex din il-molla taret għal fuqu, kif jikkontendu l-konvenuti. tal-kumpanija konvenuta, dovut minħabba nuqqas »M'hemmx dubbju li r-rampa in kwistjoni u l-mekkaniżmu ta' kontropiż tagħha kienu fi stat ta' manutenzjoni fqira. Dan ikkonstatah l-espert mekkaniku Joseph Wilkins Theuma l-għada li seħħ l-inċident. Iċ-ċappetti kienu mgħawwġa u msadda, u l-kontro piż kien nieqes mil-lubrikazzjoni. Anke l-espert mekkaniku nominat minn din il-Qorti ammetta li l- krepazzjoni, li wasslet lill-molla tar-rampa tax-xellug biex teħel, setgħet kienet dovuta għal wear and tear u nuqqas ta' manutenzjoni. L- uffiċċjal mid-Dipatiment tal-Occupational Health and Safety wkoll ħass il-ħtieġa li jiġbed l-attenzjoni tal-kumpanija konvenuta sabiex tagħmel ir-riparazzjonijiet meħtieġa fuq il-mekkaniżmu tar-rampi tat-trailer. Għal xi raġuni x'ħin l-attur ġie biex itella' r-rampa tax-xellug, il-kontra piż weħel u ma telax mar-rampa, imma spara 'l fuq ftit sekondi wara. Dan ġara minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni msemmija, jew għax is-sieq (palette) tiegħu momentarjament weħlet mal-art minħabba li l-attur tefa' piż żejjed fuqha bil-manuvri tal-gaffa fuq it-trailer, kif jemmnu li ġara l-konvenuti? »L-unika persuna li setgħet tgħid x'ġara tassew kien Steve Herbert. Dan iddeskriva b'mod tassew dettaljat il-manuvri kollha li saru sakemm seħħ l-inċident. Wieħed jifhem li l-attur li spiċċa ntilef minn sensih u baqa' ħamest ijiem f'koma ma setax jiftakar id-dettalji kollha ta' dak li ġara, speċjalment meta għamel l-affidavit tiegħu ħdax-il sena wara. Il-konvenut Grima ma kienx presenti, u dak li xehed huwa biss spekulazzjoni. it-tqattigħ »Jirriżulta minn dak li fisser ix-xhud Cutajar li r-rampi tat-trailer kienu tniżżlu biex il-pneumatic drill (li ma jistax jintrefa' bl-idejn minħabba t- toqol tiegħu) ikun jista' jitniżżel minn fuq it-trailer u jitqiegħed fl-għalqa l-attur ma setax fejn kellu jimmanuvra l-banju tal-JCB li miegħu ntrabat dan id-drill jekk mhux billi jniżżel ir-rampi. Billi mbagħad biex jitniżżel il-JCB stess, ried jitressaq lura t-trailer, l-attur, bl-assistenza tax-xhud, bdew itellgħu ir-rampi ħalli t-truck li kellu t-trailer mqabbad miegħu ikun jista' jinstaq 'il barra. Il- molla tar-rampa tax-xellug spartat hekk kif l-attur, bl-għajnuna tax- xhud, kien għadu kemm tella' din ir-rampa. Kif jidher sew fir-ritratti Dan għaliex Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 134, il-JCB kien għadu ma ċċaqlaqx mill-posizzjoni tiegħu qiegħed imiss mal-parti ta' quddiem tat- trailer. M'hemm ebda evidenza ta' dak li sostna l-konvenut Grima fix- xhieda tiegħu, li l-JCB kien ġia tressaq għal fuq ir-rampi u kkawża stress fuq il-molla tar-rampa tax-xellug, li momentarjament is-sieq tagħha weħlet mal-art qabel spartat il-fuq. Wisq inqas jista' jiġi aċċettat is-suġġeriment li sar fin-nota ta' sottimissjonijet tal-konvenuta fis-sens illi l-attur ddeċieda li jċaqlaq it-truck bir-rampi tat-trailer imniżżlin, b'tali mod li s-sieq tal-molla weħlet mal-art. Huwa minnu illi l-perit Guido Salem Rashed indika dent fl-art fejn kien hemm is-sieq ta' din il-molla. Imma dan mhux neċessarjament ifisser li l-molla weħlet mal-art. Terġa', ma kien hemm ebda sinjal simili taħt ir-rampa l-oħra, li wieħed jifhem li kien ikun hemm kieku il-JCB kien ġia beda jitniżżel fuq ir-rampi, jew iċċaqlaq bir-rampi mniżżlin, kif qed isostnu l-konvenuti. Barra minn hekk wieħed għandu jippretendi li r-rampi tat-trailer għandhom ikunu kapaċi jifilħu ċertu stress, ġialadarba huma intiżi biex ripetutament jgħaddu minn fuqhom inġenji bħal dak li kien hemm fuq dan it-trailer. Anke kieku l-attur ħarrek il-JCB fuq it-trailer, żgur li qatt ma seta' jimmaġina li b'daqshekk ser jikkawża ħsara fuq il-molol tar-rampi. Sinjifikanti wkoll dak li xehed Steve Herbert, fis-sens li meta mar biex jgħin lill-attur, dan ikkumentalu li dik ir-rampa kienet qed terġa' tittanta. fuq »Kollox jindika għalhekk li l-kawża ta' dan l-inċident kienet in-nuqqas ta' manutenzjoni l- mekkaniżmu tal-kontro-piż tagħha. Ma jfisser xejn li inċident bħal dak in eżami qatt ma kien seħħ qabel, għax kif qalet il-Qorti ta' l-Appell, "… l-abbuz tal-bwona fortuna fl-imgħoddi ma jistax jiggustifika n-non- kuranza tal-prezent ..." ir-rampa ta' dan »In vista ta' dan, ma tħossx li tista' tiġi attribwita ebda negliġenza jew nuqqas ta' ħila fil-konfront tal-attur. Dan kien ilu impjegat mas-soċjeta' konvenuta f'dan ix-xogħol għal iżjed minn erba' snin u ċertament kien jaf il-mestier tiegħu sew. »F'dawn iċ-ċirkostanzi hija l-fehma ta' din il-Qorti li għal dan l-inċident taħti unikament is-soċjeta' konvenuta li naqset li tassikura li l-inġenji li bihom kellhom jaħdmu l-impjegati tagħha jkunu miżmuma fi stat tajjeb ta' manutenzjoni biex jiġi assikurat li ma jkunux ta' perikolu għalihom. »Fil-liġi tagħna l-likwidazzjoni tad-danni hija regolata bl-artikolu 1045 tal-Kodiċi Ċivili. Kif ġie osservat mill-qrati tagħna, f'din il-materja ma hemmx regoli fissi u inflessibbli, ma hemmx quantitative scale tad- danni, għax kollox jiddependi miċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ. Is- somma tad-danni hi rimessa għall-arbitriju prudenzjali tal-Qorti, fil-limiti stabbiliti mil-liġi. Fl-eżerċizzju ta' din id-diskrezzjoni tagħha, il-Qorti qabel ma tasal biex tiffissa l-ammont, għandha tħares lejn iċ- ċirkostanzi moltepliċi, u tista' ukoll utilment tuża bħala tests biex tikkontrolla ċ-ċifra finali d-diversi modi ta' kompitu suġġeriti mill- ġurisprudenza estera f'dan ir-rigward, mingħajr ma tivvinkola ruħha b'xi wieħed minnhom partikolari, sabiex b'dan il-mod ikun dejjem hemm ċerta elastiċita' ta' kriterju adattabbli għall-partikolaritajiet ta' kull fattispecie. »Skond il-liġi tagħna l-likwidazzjoni tad-danni tinqasam f'żewġ aspetti: id-danni attwali (damnum emergens) u t-telf ta' qliegħ futur (lucrum cessans). »Damnum Emergens: Ma jidher li hemm ebda kontestazzjoni dwar l- ispejjeż reklamati mill-attur. Dwar dawn laħqet xehdet Raffaella Archer, fil-bidu tal-kawża, meta kienet għadha attriċi. Dawn kienu jinkludu spejjeż għall-kura li kienet meħtieġa biex jiddewwa zewġha, u huma tlaħħaq kompatibbli mal-feriti Lm2,632.22ċ, jew aħjar illum €6c131.42ċ. M'hemm l-ebda raġuni għaliex dawn m'għandhomx ikunu ripetibbli. li ġarrab. »Lucrum Cessans: Dwar il-metodu kif jiġi komputat dan it-telf futur, ma hemm l-ebda regola fissa u l-qrati tagħna adottaw diversi kriterji. Kif intqal piuttost reċentement mill-Qorti ta' l-Appell: "Jingħad illi l-qrati tagħna fil-pronuncjament tagħhom dwar kriterji li għandhom jintużaw biex jaghmlu tajjeb ghall-inċertezzi ta' likwidazzjoni ta' danni li f'każijiet simili dejjem jagħtu lok ghalihom, qatt ma rrinuzjaw għall-fakolta' diskrezzjonali taghhom … Diversi drabi l-qrati taghna segwew il- principji enuncjati fil-kawza Cassar Farrugia v. Lovegrove. Imma kif ġie enfasizzat f'sentenza oħra ta' dik il-Qorti, ċċitata favorevolment fis-sentenza tagħha f'dik il-kawza: »"Il-Qorti tara li fil-ġurisprudenza tagħna gie kemm-il darba misħuq li minkejja ċerti prinċipji li jirriżultaw mill-ġurisprudenza, dejjem għandu jkun hemm ċertu elastiċita' ta' kriterji billi l- pronunzjament fil-likwidazzjoni in kwistjoni huwa wieħed ta' probabilita'. Inoltre, id-danneġġjat jingħata somma kapitali darba waħda biss, li meta tingħata b'sentenza m'hijiex aktar soġġetta għal ebda reviżjoni. Għalhekk din is-somma kapitali trid tkun tikkorispondi kemm jista' jkun mar-rejalta'. »Għal numru ta' snin il-qrati tagħna fil-maġġior parti tal-każi segwew rigorożament il-metodu stabilt għall-ewwel darba fil-kawża Cassar Farrugia v. Lovegrove. Din il-kawża tagħat oriġini għal dak li jisejjaħ il-multiplier system li fiha l-perċentwali tad-debilita' u l-qligħ annwali tal-korrut jiġu moltiplikati bis-snin tal-ħajja lavorattiva bażata fuq il-life expectancy tiegħu miżjud b'perċentwali biex tagħmel tajjeb għall-inflazzjoni u żiediet fil-pagi, u b'riduzzjoni ta' ċertu ammont minħabba l-lump sum payment. F'dawn l-aħħar snin pero' dan il-metodu ta' kalkolazzjoni ġie modifikat sabiex ikun iktar rejalistiku u jieħu konsiderazzjoni aħjar taċ- ċirkostanzi taż-żmienijiet attwali. »Fil-każ in eżami nsibu illi l-vittma kien għadu kemm għalaq wieħed u erbgħin (41) sena meta seħħ l-inċident mertu tal-kawża (twieled 14 ta' Novembru 1959). Huwa ġie ċertifikat mill-espert mediku nominat mill- Qorti li jbati minn debilita' permanenti fil-grad ta' ħamsa u ħamsin filmija (55%). Fil-kawżi li segwew is-sentenza f'Butler v. Heard b'mod rigoruż, il-ħajja lavorattiva ma kinitx tiġi kkalkolata a bażi tas-snin kollha li kien għad baqagħlha taħdem il-vittma, kieku ma seħħx l- inċident, imma normalment kienet tittieħed ħajja lavorattiva ta' għoxrin (20) jew ħamsa u għoxrin (25) sena. Illum il-ġurnata pero' meta l-life expectancy twalet sostanzjalment, tant illi ħafna pajjiżi qed itawwlu wkoll l-eta' tal-pensjoni, ma baqa' ebda raġuni għaliex il-ħajja lavorattiva ma tiġix kalkolata kollha. Il-Qorti taqbel mal-attur li l- multiplier f'dan il-każ għandu jkun ta' għoxrin (20) sena, peress li għandu jiġi presunt li l-attur, li kien b'saħtu qabel ma seħħ dan l- inċident, kien ser jibqa' jaħdem sal-eta' tal-pensjoni. »Mill-pay slips esebiti tal-attur jirriżulta li dan kien qed idaħħal paga bażi ta' Lm286 fix-xahar, li fi flus korrenti jġibu: €666.38ċ u li allura jlaħħqu €7,996.56ċ fis-sena. Hawnhekk il-Qorti taqbel mal-konvenuti li Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 m'għandux jittieħed in konsiderazzjoni xi overtime li jkun għamel l- attur, għax dan u xi allowances li jista' jingħata l-impjegat minn żmien għall-ieħor huma elementi inċerti li dwarhom ma hemm ebda garanzija li ser jibqgħu jingħataw bi dritt u mingħajr ebda interruzzjoni. »Għalhekk l-ammont dovut irid jinħadem hekk: €7,996 (paga bażi) x 20 (snin ta' ħajja lavorattiva li kien għad baqagħlu l-attur) x 55% (debilita'permanenti) x 120% għar-rata ta' inflazzjoni = €105,547. Normalment jitnaqqas is-solitu kwint (1/5) minħabba l-lump sum payment, pero' tenut kont id-dewmien sabiex tinqata' din il-kawża, bl- ebda ħtija tal-atturi, hija l-fehma ta' din il-Qorti li issa m'għandu jinqata' xejn mis-somma dovuta għal dan il-fini. »Il-konvenuti jikkontendu li l-attur għandu jingħata biss nofs l-ammont likwidat bħala danni, u dan għax huma kienu ttransiġew mal-attriċi fil- mori tas-smiegħ ta' din il-kawża. L-attur da parti tiegħu isostni li dan il- ftehim kien res inter alios acta u m'għandux jippreġudika d-dritt tiegħu li jirċievi kwalunkwe ammont li jiġi likwidat minn din il-Qorti fl-intier tiegħu. Imma kif tajjeb qalu l-konvenuti fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħhom f'dan ir-rigward: »"Il-fatt illi mart l-attur ma sfatx feruta fl-incident ma jfissirx illi hija ma hix ukoll il-vittma jew li hi totalment estranja għall-każ. Li kieku kien hekk, ma kenitx tidħol bhala attriċi f'din il-kawża. »"Huwa fatt illi, kawża tal-incident, naqas id-dħul tar-raġel. Imma huwa stabilit fl-artikolu 1320 tal-Kap.16 li: Fil-komunjoni tal-akkwisti jidħlu – »"'(a) Dak kollu li ż-żewġ partijiet miżżewġa jakkwistaw bix-xogħol jew bil-ħidma tagħhom.' »Għaldaqstant it-telf li sofra l-attur ma sofriehx huwa waħdu, imma sofrietu l-komunjoni tal-akkwisti bejnu u bejn martu. Martu kienet soċju ugwali miegħu f'dik il-komunjoni, u kwindi lilha jmissha nofs minn dak kollu kompriż fiha." »Għalhekk, ġaladarba l-attriċi aċċettat il-kumpens offrut lilha mis- soċjeta' konvenuta, u konsegwement ċediet il-kawża għal dak li jrrigwarda l-interessi tagħha, huwa dovut lill-attur nofs mill-ammont li ġie likwidat. »Għaldaqstant l-ammont totali pagabbli u likwidat in linea ta' danni kkaġunati per konsegwenza tal-inċident mertu ta' din il-kawża huwa ssegwenti: »2. lucrum ċessans: »Billi pero', kif ingħad, l-attur għandu jieħu biss nofs dan l-ammont, is- somma dovuta lilu hija ta' €55,839.« Il-konvenuti appellaw b'rikors tal-11 ta' Diċembru 2015 li għalih is- soċjeta' attriċi wieġbet fit-22 ta' Frar 2021. Fl-ewwel aggravju l-konvenuti appellanti jgħidu illi l-ewwel qorti waslet għal konklużjoni żbaljata meta kkonkludiet illi s-soċjetà konvenuta hija unikament responsabbli għall-inċident li fih korra l- Igħidu illi l-inċident seħħ tort tal-istess attur u jekk, għall- grazzja il-qorti ssib li s-soċjeta' appellanti kkontribwixxiet b'xi mod għal dan l-inċident, il-kontribuzzjoni tal-attur appellat innifsu għandha titqies li kienet fi grad ferm ikbar minn dik tagħha. Ifissru dan l-ewwel aggravju hekk: »L-EWWEL AGGRAVJU »Dan l-inċident seħħ fid-29 ta' Novembru tas-sena elfejn (2000) meta l-attur tweġġa' minn molla li sservi ta' counter balance f'waħda miż- żewġ rampi ta' low loader. Dakinher l-attur kien impjegat tas-soċjeta' konvenuta Road Construction Company Limited, u kien għadu kemm wasal bi trailer li fuqu kellu gaffa (JCB) fi triq f'Għajnsielem fejn kellu jsir xi xogħol ta' tqattigħ u skavazzjoni fi plot tal-bini. »L-unika xhud okulari ta' dan l-inċident kien Steve Herbert li dakinhar kien joqgħod fl-istess triq, kien jaf lill-attur, u offra li jgħinu biex itella' r- rampi tat-trailer. Għaldaqstant l-Ewwel Qorti kienet korretta meta qalet li x-xhieda ta' dan Steve Herbert kienet ta' importanza fundamentali sabiex tiġi stabbilita r-responsabbilta' rispettiva, totali jew kontributorja, taż-żewġ partijiet. »Fejn żbaljat l-Ewwel Onorabbli Qorti … huwa meta hija kkunsidrat li x-xhieda ta' Steve Herbert kienet tikkonsisti biss mill-istqarrija li huwa ta lis-surġent Joseph Bonsfield a tempo vergine, u l-affidavit li l-istess Herbert kien ta fuq talba tal-attur. Dan ma huwiex korrett għaliex Herbert xehed ukoll in kontro-eżami. Madankollu, għal xi raġuni mistura, l-Ewwel Onorabbli Qorti injorat u ttraskurat kompletament dik ix-xhieda in kontro-eżami u l-informazzjoni u dettalji kollha li ħarġu minn dak il-kontro-eżami. »Issa huwa fatt magħruf li f'xi każijiet, u … dan huwa wieħed minn dawn il-każijiet, l-informazzjoni li tingħata minn xhud waqt il-kontro- eżami tiegħu takkwista ferm iktar importanza, rilevanza, u kredibbilta' minn dak kollu li huwa jkun iddikjara fl-eżami tiegħu, speċjalment jekk dak l-eżami jkun jikkonsisti minn affidavit li possibbilment ikun ġie ppreparat tailor-made sabiex isostni l-verżjoni ta' parti jew oħra. »Qabel ma jgħaddu sabiex janalizzaw ix-xhieda in kontro-eżami ta' Steve Herbert, l-esponenti tħoss li jkun opportun li tispjega l- mekkaniżmu tar-rampa li weġġgħet lill-attur: »Din hija parti integrali mill-lowloader u tintuża sabiex piżijiet tqal (bħal bulldozers jew hymacs) jgħaddu minn fuqha waqt li jkunu jitgħabbew u jitniżżlu minn fuq il-lowloader). Ir-rampa titħaddem bħala flap li ddur f'forma ta' ark kważi 180 grad jew 270 grad skont il-każ – billi x'ħin ma Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 tkunx tintuża tkun perpendikolari għat-triq u biex tintuża titniżżel sabiex tiforma rampa mil-livell tal-lowloader għat-triq. Ir-rampa hija magħmula minn pjanċa tal-ħadid tqil, proprju għaliex hija intiża sabiex tiflaħ piżijiet tqal. Għaldaqstant minnha nnifisha hija kemxejn tqila ta' dirgħajh biss. żżejjed sabiex bniedem Għalhekk r-rampa jkollha molla li taġixxi bħala kontro-piż, u meta r- rampa tiġi biex tittella' mit-triq, il-molla tgħin lill-operatur billi tiġbed ir- rampa lejha. itellagħha bis-saħħa »Jekk ir-rampa titħaddem kif suppost, il-molla taġixxi u teżerċita s- saħħa tagħha kif appena l-operatur jagħmel l-isforz huwa sabiex ir- rampa tinqata' minn mat-triq. F'dan il-każ, kien hemm xi ħaġa li żamet lis-"sieq" tar-rampa milli tinqata' mit-triq kif sar l-ewwel sforz mill- operatur, imbagħad iktar tard, il-molla rnexxielha tegħleb ir-reżistenza mhix mistennija, u taqla' lil dik is-sieq, bil-konsegwenza li s-sieq reħiet f'salt u li huwa lil Richard Archer u kkaġunatlu sfortunatament għadu jbati minnhom. »Issa, mill-kontro-eżami ta' Steve Herbert jemerġu punti li huma ferm interessanti, sabiex tiġi apprezzata s-sekwenza ta' fatti li wasslu għall- inċident inkwistjoni: »i. Għalkemm fl-affidavit tiegħu Herbert indika d-data preċiża meta seħħ l-inċident, huwa jammetti li dik id-data ma kienx jiftakarha u ma jistax jeskludi li meta kien qed jiġi redatt l-affidavit kien hemm xi persuna oħra li niżżlitlu dik id-data. Iktar importanti, ix-xhud jgħidilna li r-rampa tniżżlet mal-art qabel ma l-hymac iċċaqlaq mill-punt fejn inizjalment kien fuq il-lowloader. Dan sar għaliex intrabat il-martell (li minnu nnifsu jiżen madwar tunnellata – skont ix-xhud stess) mal-hymac u dan il-martell tniżżel fl- għalqa. Għaldaqstant, il-hymac innifsu kien tressaq lura mill-punt fejn kien qiegħed inizjalment. X'ħin il-hymac tressaq 'il quddiem mill-ġdid, Attard irrealizza li ħtieġlu jċaqlaq il-lowloader minn postu għaliex, fi kliem ix-xhud, "X'ħin ġibed il-low loader dritta, huwa ra li ma kellux wisa' biżżejjed bejn it-triq u l-għalqa biex iħott il-hymac. Għalhekk ried ireġġa b'lura biex iġib il- low loader fil-post biex il-hymac jinżel direttament ġol-għalqa". »v. Fil-kontro-eżami, ix-xhud jirrikonoxxi li din il-manuvra taċ-ċaqliq tal- hymac ssarrfet f'tibdil fil-firxa tat-tagħbija fuq il-lowloader. »Fi kliem iktar tekniku, iċ-ċentru tal-gravita' tal-lowloader bejn il- mument li fih tniżżlu r-rampi mat-triq, u l-mument li fih Archer u Herbert ippruvaw itellgħuhom lura f'posthom, kien inbidel, kemm għaliex tneħħa l-piż tal-martell li sadattant kien inħatt għal ġol-għalqa, kif ukoll għaliex il-hymac kien iċċaqlaq għal darba darbtejn. Naturalment, Archer ma wera l-ebda attenzjoni partikolari sabiex il-hymac jerġa' jitpoġġa preċiżament fiha fl-istess pożizzjoni oriġinarjament; u lanqas ma kellu għalfejn jagħmel dan, ġaladarba il- hymac kien ser jitniżżel minn fuq il-lowloader in ogni każ. Barra minn hekk, kien tnaqqas il-piż tal-martell minn fuq il-lowloader u għalhekk kien impossibbli li l-piż fuq il-lowloader jinfirex preċiżament bl-istess mod kif kien oriġinarjament. il-lowloader fuq »Fl-umili sottomissjoni tal-esponenti, dan it-tibdil fit-tagħbija fuq il- lowloader issarraf f'tibdil fil-piż fuq kull waħda miż-żewġ rampi. proprju dan li wassal sabiex waħda mir-rampi teħel mat-triq għaliex kienet ikkrepata iktar milli kienet meta tniżżlet għat-triq. »Il-kontro-eżami ta' Steve Herbert jitfa' wkoll dell serju fuq il-kredibbilta' ta' Richard Archer: infatti Archer xehed, fl-affidavit tiegħu, li huwa kien diġa' tella' waħda mir-rampi f'postha mingħajr problemi, imma kellu problema x'ħin ġie biex itella' t-tieni rampa: »Għall-kuntrarju, Herbert jirrakkonta li kienet il-molla tal-istess rampa li kienet ittellgħet f'postha u mhux it-tieni rampa li laqtet lil Archer: »Din ix-xhieda hija wkoll rilevantissima minn aspett ieħor: »L-inċident ma ġiex ikkaġunat minħabba xi malfunzjonament taċ- ċappetti u swivel li fuqhom iddur ir-rampa, imma minħabba li kienet is- sieq li ġiet ikkrepata mat-triq, u baqgħet ma telgħetx f'postha x'ħin ittellgħet ir-rampa. »Din ix-xhieda għalhekk tikkontrasta b'mod drammatiku l-konklużjoni tal-espert Joseph Lateo fis-sens li: »'(6) Illi mill-istess eżamijiet tekniċi li l-esponent għamel fuq dawn ir-rampi, instab li fuq ir-rampa tax-xellug, fuq iċ-ċappetti u is-swivel tagħha instab tgħawwiġ ikkaġunat minn daqqa jew daqqiet fuqu li dan seta' effettwa il-funzjoni tagħha.' »Għaliex din il-konklużjoni kienet tkun rilevanti biss kieku kienet ir- rampa nnifisha li weħlet u mbagħad telgħet f'salt u laqtet lill-attur. Ovvjament, la darba s-sieq kienet imwaħħla mat-triq, il-molla ma setgħetx taħdem bil-mod li bih kienet iddisinjata, cjoe' kif appena tintrefa' r-rampa, il-molla sabet resistenza li ma kienx maħsub li ssib. Konsegwentement, ta' molla li hija, il-molla baqgħet tiġbed is-sieq sakemm ir-reżistenza inizjali ntegħlbet u f'dak il-mument is-sieq irħiet f'salt, b'saħħa, u ġara dak li ġara. »In effetti l-espert innifsu kkonferma li fid-drabi kollha li huwa pprova din ir-rampa u l-molla, dawn dejjem ħadmu perfettament: »"Pero' meta jiena ppruvajtha qatt ma weħlitli." »L-Ewwel Onorabbli Qorti naqset milli tagħmel dan l-eżami kritiku għaliex stranament jidher li ma ħadet l-ebda konjizzjoni tax-xhieda ta' Steve Herbert in kontro-eżami. Fil-fatt, filwaqt li ċċitat ix-xhieda tiegħu permezz tal-affidavit, u d-dikjarazzjoni, fil-verita' telegrafika, tiegħu lis- surġent Mizzi fl-intier tagħhom, lanqas biss aċċennat għall-fatt li lil dan ix-xhud sarlu kontro-eżami. »Barra minn dawn l-elementi kollha hemm ukoll il-konklużjonijiet li wasal għalihom l-espert mekkaniku Philip Archer, nominat mill-Ewwel Qorti, fis-sens li: »"1. illi minn eżamijiet tekniċi rriżulta li nnotajt laxk, tgħawwiġ u daqqiet li jidhru li ġew ikkaġunati minn snin sħaħ ta' użu; »"2. illi saru manuvri tal-hymac JCB (chain driver) biex jitniżżel il- martell (pneumatic drill) fuq il-low loader li ħoloq kripazzjoni fuq in- naħa ta' wara fejn hemm is-sistema tal-molla b'mekkaniżmu li sservi ta' kontra piż; Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 »"3. illi l-marki li ġew innotati fuq it-tarmak ħdejn is-sieq tal-istess mekkaniżmu (ara pjanta tal-AIC Vella) ġew krejati bl-istess moviment; »"4. illi fil-fehma tiegħi bil-krepazzjoni li nħolqot fuq is-sistema tal- molla, hemm possibilta' kbira li weħlet għal mument, imbagħad sparat f'daqqa u kien b'hekk illi seta' seħħ l-inċident fejn l-operatur Richard Archer kien il-vittma." »Anki hawnhekk, l-Ewwel Dugo Qorti rrimarkat biss dwar l-ewwel paragrafu tal-konklużjoni ta' dan l-espert mekkaniku u injorat u ttraskurat għal kollox it-tieni paragrafu, fejn dan l-espert jgħid ċar u tond li kienet il-"krepazzjoni" fuq in-naħa ta' wara tal-lowloader li kienet il-kaġun dirett tal-inċident. Il-fatt li dan l-espert imbagħad reġa' rribadixxa din il-konklużjoni fir-raba' paragrafu tar-rapport tiegħu jagħmel l-eżerċizzju mwettaq mill-Ewwel Qorti iktar u iktar inspjegabbli u misterjuż. »Importanti li jiġi ssenjalat il-fatt li l-espert mekkaniku wettaq proprju l- eżerċizzju jitwettaq mill-Ewwel Onorabbli Qorti, cjoe' li evalwa l-konsegwenzi tal-manuvri li dwarhom xehed Steve Herbert. Huwa qal hekk: jistennew »"Qrajt sewwa r-rapporti fil-kawża. Fl-affidavit f'p. 13, 14 immarkat bħala Doc AR ta' Steve Herbert, … jirriżulta li l-manuvri li saru mill- istess hymac (chain driver) minn pożizzjoni ċentrali għall-wara tal- imsemmi lowloader trailer biex tkun tista' titniżżel il-martell (pneumatic drill) inħoloq kripazzjoni fuq il-parti ta' wara tax-xellug fejn hemm il-mekkaniżmu tar-rampa ta' madwar tmien piedi tul, li titniżżel u tittella' manwalment bl-għajnuna ta' kontra piż l- imsemmi mekkaniżmu. tal- krepazzjoni fuq l-imsemmi mekkaniżmu sar tgħawwiġ li seta' wassal għal twaħħil tal-molla li taħdem ġo ċilindru." Il-probabbilta' hi illi permezz »L-espert mekkaniku innota wkoll li "fir-rapport tal-Perit Guido Salem Rashed fil- p. 158 innutajt li ssemmew xi marki ta' madwar 20 ċm sa 25 ċm fit- tarmak fil-pożizzjoni tal-imsemmi mekkaniżmu." »L-Ewwel Onorabbli Qorti skartat din mekkaniku billi qalet sempliċement il-konklużjoni »"Huwa minnu illi l-perit Guido Salem Rashed indika dent fl-art fejn kien hemm is-sieq ta' din il-molla. Imma dan mhux neċessarjament ifisser li l-molla weħlet mal-art. Terġa', ma kien hemm ebda sinjal simili taħt ir-rampa l-oħra, li wieħed jifhem li kien ikun hemm kieku il-JCB kien ġia beda jitniżżel fuq ir-rampi, jew iċċaqlaq bir-rampi mniżżlin, kif qed isostnu l-konvenuti." »Bir-rispett kollu dovut lejn l-Ewwel Onorabbli Qorti din il-frażi turi li dik il-Qorti ma fehemet xejn mid-dinamika li wasslet għall-inċident. L- esponenti qed isostnu proprju minħabba l-fatt li l-hymac iċċaqlaq mill- pożizzjoni ċentrali tiegħu fuq il-lowloader, iċ-ċentru tal-gravita' tal- lowloader ġie spustat lejn ix-xellug. Dan ifisser li filwaqt li żdied il-piż fuq ir-rampa tax-xellug, korrispettivament naqas il-piż fuq ir-rampa tal- lemin. Għalhekk it-teżi tagħhom hija proprju fis-sens li ma setax ikun hemm marki kkaġunati mir-rampa tan-naħa tal-lemin; u l-assenza ta' dawn il-marki mir-rampa tal-lemin mhux biss ma sservix sabiex twaqqa' t-teżi tagħhom, imma, għall-kuntrarju, issostniha. Il-fatt li l- hymac ġie spustat jirriżulta wkoll ix-xellug inkontrovertibbilment minn eżami komparattiv tar-ritratti eżebiti a fol. 130 u 134 rispettivament. L-ewwel ritratt juri li bejn il-ġenb-naħa tal- lemin tal-hymac u l-ġenb tal-lemin tal-lowloader hemm distanza ta' bejn wieħed u ieħor pied; mentri t-tieni ritratt juri li l-ġenb tax-xellug tal- hymac qiegħed kważi kważi jisporġi iktar il' barra mill-ġenb tax-xellug tal-lowloader innifsu. »Dan l-isputament kien suffiċjenti sabiex il-piż fuq in-naħa tax-xellug tal-lowloader jiżdied kunsiderevolment meta mqabbel mal-piż fuq in- naħa tal-lemin; u konsegwentement it-tyres tan-naħa tax-xellug ġew ikkumpressati (compressed) u l-lowloader miel lejn ix-xellug. Biex jagħtu eżempju ta' kuljum: jekk wieħed jara bniedem (li jiżen ferm inqas minn hymac) dieħel f'karozza (li tiflaħ ferm inqas minn lowloader) jara viżibbilment il-vettura tmil lejn dik in-naħa li fiha jidħol fil-qagħda kienet suffiċjenti sabiex il-bniedem. Din tinħoloq fejn qabel kienet sempliċement tistrieħ mat-triq, issa ġiet imwaħħla; u fejn qabel kienet titla' mingħajr diffikulta' b'effett tat-titligħ tar-rampa u l-kontro-piż, issa nħolqot resistenza li, meta ġiet eventwalment issuperata, ħolqot rebound effect b'applikazzjoni tal-liġi tal-fiżika li every action produces an equal and opposite reaction. is-sieq b'mod il-krepazzjoni il-varjazzjoni fuq »U l-esponenti lanqas ma qegħdin jgħidu li kienet il-molla li weħlet mal-art: kienet is-sieq, simili għal dik li tidher fuq ir-ritratt a fol. 125, imma tan-naħa opposta, li weħlet mat-triq. Għaldaqstant il-kumment tal-Ewwel Onorabbli Qorti fis-sens li l-marka nnotata mill-Perit Guido Salem Rashed "mhux neċessarjament ifisser li l-molla weħlet mal-art" tkompli tikkonferma l-malintiż kbir li taħtu ħadmet dik il-Qorti fir-redazzjoni tas- sentenza tagħha. Iktar importanti minn hekk, imbagħad, il-provi kollha juru li kienet is-sieq tar-rampa, u xejn iktar, li ħalliet il-marka fit-triq. Minn banda, il-fatt li l-marka qegħda eżattament fil-parti mit-triq fejn kien hemm is-sieq imwaħħla, u illi l-marka kienet waħda friska jinkwadra l-inċident fil-parametri ta' res ipsa loquitur; u mill-banda l- oħra, ma ġie ħadd 'il quddiem li irnexxilu jagħti jew anki jippruva jagħti xi spjegazzjoni oħra, kemm plawżibbli kemm jekk mhix, ta' kif din il- marka ġiet fit-triq. »Fid-dawl ta' dan kollu, l-esponenti jisħqu li ma jistax jiġi konkluż u deċiż li l-attur irnexxielu jipprova l-każ tiegħu fuq bilanċ ta' probabbilta', u għalhekk għandu jiġi applikat il-prinċipju bażilari fis-sistema ġuridiku ta' pajjiżna. »Huwa għalhekk sottomess bir-rispett li l-apprezzament tal-fatti li wettqet dik il-Qorti huwa fundamentalment skorrett u għandu jiġi skartat minn din l-Onorabbli Qorti. »Huwa l-attur li għandu jinżamm unikament responsabbli għall- inċident li sfortunatament huwa spiċċa vittma tiegħu. »Kien id-dover tiegħu li jeżerċita xogħolu b'attenzjoni u diliġenza. Huwa kien ilu snin jaħdem fl-istess mestjier u għalhekk kura u attenzjoni normali għal xogħolu kienu jgħallmuh u jimponulu li: »i. ir-rampa u l-molla jaħdmu bis-sistema ta' kontro-piż; »ii. din is-sistema kienet normalment taħdem mingħajr il-ħtieġa ta' saħħa żejda; »iii. mill-banda l-oħra ċertament ma huwiex konsiljabbli li t-tagħbija li jkun hemm fuq il-lowloader tiċċaqlaq minn postha bejn il-mument li fih Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 jintiżżlu r-rampi u l-mument li l-operatur jiġi biex itellagħhom lura f'posthom, għaliex dan ser joħloq krepazzjoni fuq il-mekkaniżmu; »iv. prudenza normali, imbagħad, kienet titlob li jekk l-operatur jiltaqa' ma' resistenza iktar min-normal x'ħin jiġi biex itella' r-rampa lura f'postha, huwa ma jibqax jippersisti u juża saħħa iktar min-normal, imma jsejjaħ għajnuna mingħand nies addestrati biżżejjed sabiex jifhmu kemm is-sors tal-problema kif ukoll l-aħjar soluzzjoni għaliha; u »v. jekk, imbagħad, l-attur ikun injora dawn is-sinjali kollha u rnexxielu jtella' r-rampa bl-użu ta' livell ta' forza ogħla min-normal, il-prudenza kienet tiddettalu li jallontana ruħu mir-rampa u mill-molla, bħal ma għamel Steve Herbert, u mhux jibqa' fil-viċinanzi tagħha u fid- direzzjoni tal-perikolu. »Huwa minnu li f'dan il-każ partikolari, l-attur sab l-għajnuna ta' persuna oħra, preċiżament lil Steve Herbert, sabiex itella' r-rampa f'postha. Imma dan Herbert la kien impjegat tal-esponent, u lanqas kien persuna addestrata sabiex issolvi problemi ta' dan it-tip. »Il-preżenza ta' Steve Herbert fuq il-post jidher li kienet il-fattur determinanti li wassal għall-inċident: mingħajr l-assistenza tiegħu, Archer ma kienx jirnexxilu jtella' r-rampa f'postha waħdu. Infatti, Herbert innifsu jgħid li kien meħtieġ sforz kbir ta' tnejn min-nies sabiex tittela' din ir-rampa: »Jidher li l-attur ġie indott f'sens ta' sigurta' falza bil-preżenza u l- għajnuna ta' Herbert. Madankollu, dan kollu ma jistax jippenalizza lill- esponenti. Ħadd minnhom ma kien jaf, jew seta' jkun jaf, jew seta' jobsor li Attard kien ser jirrikorri għall-għajnuna mingħand persuna totalment estraneu għalihom. L-oneru kien fuq l-attur, u ħadd iktar, li ma jinvolvix lil persuni estranei għall-kumpannija li magħha kien impjegat fl-eżekuzzjoni tax-xogħol affidat lilu. U dan japplika b'mod speċjali jekk, bħal fil-każ odjern, huwa ma kienx fi grad li jwettaq dak ix-xogħol waħdu, meta normalment dak ix-xogħol kien normalment jirrikjedi biss l-involviment ta' persuna waħda. »Diversi drabi, il-Qorti affermat il-prinċipju li kull ħaddiem għandu d- dmir li jissalvagwardja s-saħħa u s-sigurta' tiegħu nnifsu kif ukoll dik ta' persuni oħra li jistgħu jiġu affettwati bix-xogħol li jkun qiegħed isir skont l-artikolu 7(1) tal-Att ta' l-Awtorita' għas-Saħħa u Sigurta' fuq il- Post tax-Xogħol (Kap. 424 tal-Liġijiet ta' Malta). Għalkemm min iħaddem għandu numru ta' responsabilitajiet fil-konfront tal-impjegati tiegħu, dan ma jfissirx li dawn l-impjegati huma bla obbligi u responsabbilta' għas-sigurta' personali tagħhom. Kull ħaddiem għandu joqgħod attent u juża d-diliġenza fuq il-post tax-xogħol biex ma jpoġġix il-ħajja u s-saħħa tiegħu u ta' nies oħra fil-periklu. »Għaldaqstant l-attur kien obbligat li jkun responsabbli għas-sigurta' persunali tiegħu. F'dan il-każ l-attur naqas milli jieħu l-miżuri għas- sigurta' personali billi l-prudenza kienet tiddettalu li, bħal ma għamel Steve Herbert, jallontana ruħu mir-rampa u mill-molla, u mhux jibqa' fil- viċinanzi tagħha u fid-direzzjoni tal-perikolu. »Huwa sottomess li dan il-każ japplika iktar u iktar perfettament għal dak odjern għaliex għalkemm l-attur iltaqa' ma resistenza iktar min- normal x'ħin ġie biex itella' r-rampa lura f'postha, hu ma użax id- diliġenza mistennija minn persuna li kien ilha snin taħdem fl-istess mestjier. Kieku uża prudenza normali hu ma kienx jibqa' jippersisti u juża saħħa iktar min-normal, imma kien jsejjaħ għajnuna mingħand nies addestrati biżżejjed sabiex jifhmu kemm is-sors tal-problema kif ukoll l-aħjar soluzzjoni għaliha. »Għaldaqstant, ma jistax jingħad li kien tort tal-esponenti li l-attur ma eżerċitax il-kura u l-attenzjoni normali mistennija minn persuna li għandha l-esperjenza għax ilha snin taħdem fl-istess mestjier. L- esponenti ma setgħux jipprevedu l-aġir tal-attur u ma setgħux jipprevedu li meta l-attur kien se jara li hemm bżonn għajnuna ta' persuna oħra, hu kien se jitlob tali għajnuna minn persuna li mhux impjegata tal-kumpanija u lanqas hi addestrata. »U anki jekk, fl-aħjar ipoteżi għall-attur, u għall-grazzja tal-argument biss, jista' jingħad li l-esponenti kkontribwiet b'xi mod u manjiera għal dan l-inċident, huwa sottomess bir-rispett li l-kontribuzzjoni da parti tagħha għall-inċident kienet waħda ta' importanza ferm iżgħar mill- kontribuzzjoni tal-attur innifsu.« Wara li qieset l-argumenti kollha mressqin mill-appellanti u wara li fliet ukoll l-atti proċesswali kollha, din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi l-kawża tal-inċident kienet in-nuqqas ta' manutenzjoni fuq ir- rampa tan-naħa tax-xellug tat-trailer. Likieku s-soċjeta' appellanti għamlet il-manutenzjoni neċessarja fuq l-imsemmija rampa matul is- snin, il-mekkaniżmu tal-kontro-piż tagħha kien jiffunzjona b'mod tajjeb fil-jum meta seħħ l-inċident, il-molla ma kinitx teħel u l-inċident x'aktarx li kien jiġi evitat. Il-provi tekniċi li tressqu waqt is-smigħ tal-kawża kif ukoll dawk li il-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Qorti Istruttorja fl-inkjesta dwar il-korriment ta' Richard Archer juru li l- inċident x'aktarx li seħħ minħabba l-ħsara li kien fiha r-rampa tan- naħa tax-xellug tat-trailer, u illi din il-ħsara x'aktarx seħħet wara ħafna snin ta' użu (wear and tear) tal-istess rampa. Din il-ħsara kienet tikkonsisti f'tgħawwiġ li kien hemm fis-swivels u fiċ-ċappetti Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 tar-rampa tan-naħa tax-xellug tat-trailer u kien hemm ukoll nuqqas ta' lubrication fuq ir-rampa tan-naħa tax-xellug. Is-Sur Joseph Wilkins Theuma – l-espert tekniku / mekkaniku li tqabbad mill- Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Qorti Istruttorja fl-inkesta maġisterjali hawn fuq imsemmija u li aċċeda fuq il-post fejn seħħ l- inċident fit-30 ta' Novembru 2000 flimkien ma' esperti oħra fosthom il-perit Guido Salem Rashed maħtur mill-maġistrat inkwirenti – ikkonferma b'mod ċar li: a. Kien hemm tgħawwiġ fis-swivels u fiċ-ċappetti fuq ir-rampa tan- naħa tax-xellug tat-trailer, u dan it-tgħawwiġ ma setax seħħ riċentement; b. B'konsegwenza ta' dan it-tgħawwiġ, is-swivels u ċ-ċappetti tar- rampa tan-naħa tax-xellug tat-trailer ma ffunzjonawx b'mod tajjeb. Ir-rampa tan-naħa tax-xellug ma niżlitx kif suppost, bil- kontra piż tal-main spring, minħabba t-tgħawwiġ fis-swivels u ċ- ċappetti tagħha 2 u minħabba n-nuqqas ta' lubrication fuq ir- rampa tan-naħa tax-xellug.3 Hu fil-fatt qal li l-parti fejn l-aktar kienet teħtieġ il-lubrication – il-hinges jew ċappetti – kienet xotta għal kollox.4 Fir-relazzjoni tiegħu tad-29 ta' Novembru 2000 qal hekk: 2 Il-molla in kwistjoni tagħmel ix-xogħol ta' kontra-piż. Din weħlet kaġun tat-tgħawwiġ fis- swivels u ċ-ċappetti tagħha, li skond l-imsemmi perit tekniku, ma seħħx kaġun tal-inċident. 175, 176, 180, 187 tal-proċess. 176, 177, 181 tal-proċess. 177 tal-proċess. »L-esponent innota li fuq ir-rampa tan-naħa tal-lemin ma kien jinsab l- ebda ħsara fuqha imma fuq din tan-naħa tax-xellug innota li kienet tinsab bi ħsara konsistenti f'tgħawwiġ fuq il-partijiet fejn jinsabu s- swivels. Din ir-rampa taħdem b'sistema ta' bilanċ li huwa provdut minn molla ta' saħħa kbira (coil spring) sabiex l-istess molla tgħin meta din tkun qed titniżżel jew tintrefa' ir-rampa. Is-sistema ta' tlugħ u nżul tar- rampi hija waħda li titħaddem manwalment billi tinġibed u tintrefa' minn persuna. »Fuq ir-rampa tan-naħa tax-xellug, kien jinsab tgħawwiġ, liema tgħawwiġ seta' seħħ fuqu b'xi daqqa, imma mhux riċentement. Din id- daqqa effetwat is-swivel (jew ċappetta) li għandha ir-rampa. »Fl-opinjoni tal-esponent dan l-inċident seħħ wara li l-midrub kien niżżel ir-rampa tan-naħa tax-xellug, u din ma niżlitx kif suppost bil- kontra piż tal-main spring, u din, minħabba it-tgħawwiġ fis-swivels u iċ- ċappetti tagħha, weħlet għal mument u f'daqqa waħda nqalgħet u b'ħasda kbira telgħet 'il fuq u tajret magħha lill-istess Richard Archer. »L-esponent jissottometti li l-inċident seħħ minħabba li għal mument weħlet il-coil spring tar-rampa tax-xellug, liema molla hija ta' saħħa kbira u isservi bħala kontra piż biex titla' u tinżel ir-rampa. Din weħlet minħabba it-tgawwiġ u d-daqqiet li hemm fuq l-istess rampa tax-xellug. F'daqqa waħda telgħet l-molla nqalgħet mit-twaħħil vjolentement u laqtet u tellgħet magħha lill-istess Richard Archer.«5 tagħha u Fil-konklużjonijiet tiegħu l-perit tekniku / mekkaniku Joseph Wilkins Theuma reġa' tenna illi "mill-eżamijiet tekniċi li … għamel fuq dawn ir-rampi, instab li fuq ir-rampa tax-xellug, fuq iċ-ċappetti u is-swivel tagħha, instab tgħawwiġ ikkaġunat minn daqqa jew daqqiet fuqu li dan seta' effetwa il-funzjoni tagħha"6 u li fil-fehma tiegħu "l-inċident ġara billi l- molla ta' saħħa kbira li tinsab armata fuq wara sabiex terfa' u tieħu il- piż massimu … minħabba it-tgħawwiġ fiċ-ċappetti weħlet u f'daqqa waħda u vjolentement telgħet u ħadet magħha lill-istess Richard 187, 188, 189 tal-proċess. Ara wkoll foll. 175, 176 tal-proċess. 192, 193 tal-proċess. 193 tal-proċess. Ara wkoll foll. 177, 180, 186 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 L-istess perit tekniku fil-fatt ordna lis-soċjeta' appellanti sabiex l- imsemmi trailer ma jintużax qabel ma l-ħsara li fiha r-rampa tan- naħa tax-xellug tiġi rranġata, u dan sabiex ma jseħħx xi inċident ieħor simili.8 Perit tekniku ieħor, li tqabbad mill-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Qorti Istruttorja fl-inkjesta maġisterjali, kien il-perit Guido Salem Rashed A.I.Ċ. Dan aċċeda fuq il-post fejn seħħ l-inċident fid-29 ta' Novembru 2000 u fit-30 ta' Novembru 2000, u qabel mal-konklużjonijiet li wasal għalihom l-espert tekniku Joseph Wilkins Theuma. Fil-fatt, wara li l-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Qorti Istruttorja ġiet ippreżentata bil-konklużjonijiet peritali u l-provi miġbura mill- esperti nominati mill-maġistrat inkwirenti l-istess qorti nnotat illi "l- inċident illi fih safa korrut b'mod gravi l-imsemmi Richard Archer seħħ minħabba difetti jew ħsarat fis-sistema li bih jitniżżlu u jittellgħu r- rampi tat-trailer li jġorr il-makkinarju magħruf bħala JCB jew Hymac tad-ditta li magħha kien impjegat l-istess Richard Archer u cioe' s- soċjeta' Road Construction Company Limited".9 Ipprovdiet ukoll illi "il-fatt li molla ta' waħda minnhom u cioe' dik tax-xellug riżultat difettuża tista' tkun kaġun ta' nuqqas ta' manutenzjoni tal-apparat li jintuża fix-xogħol tal-kostruzzjoni ta' din il-kumpanija; infatti l-espert mekkaniku nnota diversi daqqiet u tgħawwiġiet fuq ir-rampa difettuża naturalment ikkaġunati minn snin sħaħ ta' użu."10 189 tal-proċess. Ara wkoll fol. 176 tal-proċess. 341 tal-proċess. 341 tal-proċess. Kien għalhekk li l-istess qorti kkonkludiet illi "jeżistu raġunijiet biżżejjed għaliex għandhom jittieħdu proċeduri kontra d-diretturi ta' din il-kumpannija li mill-provi miġbura jidher illi dakinhar tal-inċident in kwistjoni kienu Joe Mallia Muscat u Victor Grech Ellul u dana sabiex iwieġbu għall-akkużi li minħabba nuqqas ta' manutenzjoni fil- makkinarju proprjeta' tal-kumpanija mmexxija minnhom ġie kkaġunat l-inċident in kwistjoni li fih safa ferut b'mod gravi l-imsemmi Richard L-espert mekkaniku Philip Archer – li ġie nominat mill-ewwel qorti "sabiex jeżamina it-trailer (Low Loader) li kien imqabbad ma' horse truck li kien involut fl-inċident tad-29 ta' Novembru 2000 li fih korra gravi Richard Archer ta' 45 sena" 12 – ukoll qabel ma' ħafna mill- konklużjonijiet li wasal għalihom il-perit tekniku / mekkaniku Joseph Wilkins Theuma, fosthom illi: a. Kien hemm tgħawwiġ fuq iċ-ċappetti u s-swivels tar-rampa tan- "Xi ħaġa li tintuża fuq xogħlijiet għal heavy equipment trid tkun naħa tax-xellug;13 manutenzjonata;"14 u c. L-inċident ġie kkawżat minħabba "stress mill-makkinarju… fuq din il-parti ta' kontra piż."15 Fisser illi "bil-kripazjoni li nħolqot fuq is-sistema tal-molla, hemm possibilta' kbira li weħlet għal 341, 342 tal-proċess. 449 tal-proċess. 487, 488 tal-proċess. 491 tal-proċess. 492 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 mument, imbagħad sparat f'daqqa u kien b'hekk illi seta seħħ l- inċident fejn l-operatur Richard Archer kien il-vittma;"16 d. Huwa possibbli li l-inċident seħħ minħabba t-tgħawwiġ fuq iċ- ċappetti u s-swivels tar-rampa tan-naħa tax-xellug.17 Dwar dan qal hekk fix-xhieda tiegħu mogħtija in eskussjoni fl-1 ta' Ġunju »Bħala… bniedem tekniku u tlajt u għadni sal-ġurnata tal-lum tekniku, f'kollox irid isir manutenzjoni u anki f'toaster illi tniżżilha u ttellagħha kull filgħodu għat-toast irid irid manutenzjoni għax meta ma tinżilx one in a million, one in a million, qed ngħidlek meta, meta ma tinżilx u inti tibda tippressa u dan tista' taħraqlek il-kċina u r- riżultat x'ikun? kollox maħruq u x'ġara mit-toaster, one in a million li weħlet, … «18 Marsaskala, din il-qorti tosserva illi l-perit mekkaniku Philip Archer m'eskludiex għal kollox illi l-inċident mertu tal-proċeduri odjerni seta' seħħ tort tal-attur. Hu fil-fatt ġibed l-attenzjoni tal-qorti illi "kien hemm xi marki fuq it-tarmac"19 u li skond hu, "sinjal li kien hemm xi manuvri ..."20 Qal ukoll illi "x'ħin kien hemm il-manuvri biex wieħed [l-attur] ipoġġi l-martell fejn ried ipoġġieh hu, inħolqot din il-pressjoni fuq dik il-parti illi hemm il-molla..."21 Għalkemm il-perit mekkaniku Philip Archer ma eskludiex li l-inċident seta' seħħ minħabba nuqqas ta' manutenzjoni tar-rampa tan-naħa tax-xellug tat-trailer, kif fil-fatt ikkonkludew l-esperti tekniċi ta' qablu (li ġew nominati mill-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Qorti Istruttorja fl-inkjesta maġisterjali), dan donnu m'eskludiex lanqas li l- 451 tal-proċess. 498 tal-proċess. Ara wkoll foll. 492, 497, 499 tal-proċess. 499 tal-proċess. 498 tal-proċess. 498 tal-proċess. 496 tal-proċess. inċident seta' seħħ minħabba manuvra ta' ċaqliq tal-hymac li ssarrfet f'tibdil fil-firxa tat-tagħbija fuq il-lowloader. Fi kliem ieħor, il-perit mekkaniku donnu jimplika li l-inċident li fih korra l-attur appellat seta' seħħ minħabba l-fatt li l-istess attur appellat ma poġġiex il-hymac preċiżament fl-istess pożizzjoni li kienet fiha qabel fuq il-lowloader u kien għalhekk li kien hemm marki fuq it-tarmak ħdejn is-sieq tal- istess mekkaniżmu.22 Fir-rikors tal-appell l-appellanti fil-fatt isostnu illi: »… … L-esponenti qed isostnu li proprju minħabba l-fatt li l-hymac iċċaqlaq mill-pożizzjoni ċentrali tiegħu fuq il-lowloader, iċ-ċentru tal- gravita' tal-lowloader ġie spustat lejn ix-xellug. Dan ifisser li filwaqt li żdied il-piż fuq ir-rampa tax-xellug, korrispettivament naqas il-piż fuq ir-rampa tal-lemin. Għalhekk it-teżi tagħhom hija proprju fis-sens li ma setax ikun hemm marki kkaġunati mir-rampa tan-naħa tal-lemin … … ... »Dan l-ispustament kien suffiċjenti sabiex il-piż fuq in-naħa tax-xellug tal-lowloader jiżdied kunsiderevolment meta mqabbel mal-piż fuq in- naħa tal-lemin. U konsegwentement it-tyres tan-naħa tax-xellug ġew ikkumpressati (compressed) u l-lowloader miel lejn ix-xellug. Biex jagħtu eżempju ta' kuljum: jekk wieħed jara bniedem (li jiżen ferm inqas minn lowloader) jara viżibbilment il-vettura tmil lejn dik in-naħa li fiha jidħol il-bniedem. Din il-varjazzjoni fil-qagħda kienet suffiċjenti sabiex tinħoloq il-krepazzjoni fuq is-sieq b'mod li fejn qabel kienet sempliċement tistrieħ mat-triq, issa ġiet imwaħħla; u fejn qabel kienet titla' mingħajr diffikulta' b'effett tat-titligħ tar-rampa u l-kontro-piż, issa nħolqot resistenza li, meta ġiet eventwalment issuperata ħolqot rebound effect b'applikazzjoni tal-liġi tal-fiżika li every action produces an equal and opposite reaction.« 23 Għalkemm ix-xhieda hawn fuq imsemmija tal-perit mekkaniku Philip Archer qajmet dubju f'għajnejn il-qorti dwar ir-raġuni għaliex seħħ l- inċident – i.e. jekk seħħx minħabba xi manuvra li għamel l-istess jekk seħħx minħabba nuqqas ta' manutenzjoni da parti tas-soċjeta' appellanti tal-imsemmija rampa 451 tal-proċess. 696, 697 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 tan-naħa tax-xellug – fil-fehma ta' din il-qorti dan id-dubju ma jistax iwassalha sabiex tikkonkludi inċident kienet din il-manuvra li għamel l-attur appellat, u dan minħabba dawn ir-raġunijiet: Iż-żewġ periti tekniċi l-oħra 24 qablu li l-kawża prossima tal- inċident kienet in-nuqqas ta' manutenzjoni tar-rampa tan-naħa tax-xellug u mhux xi manuvra li għamel l-attur appellat. li huma aċċedew fuq il-post fejn seħħ l-inċident fl-istess ġurnata meta seħħ jew ġurnata wara – u mhux sitt snin wara li seħħ – fil-fehma ta' din il-qorti huma kienu fl-aħjar posizzjoni sabiex jiddeterminaw x'kienet il-kawża prossima tal-inċident. dehrilhom li l-marki fuq it-tarmac kienu ġew ikkrejati minħabba l-fatt li l-hymac iċċaqlaq mill-posizzjoni ċentrali tiegħu fuq il- lowloader – u għalhekk iċ-ċentru tal-gravita' tal-lowloader ġie spustat lejn ix-xellug u żdied il-piż fuq ir-rampa tax-xellug – kienu jgħidu hekk fir-relazzjonijiet peritali tagħhom; Il-perit tekniku Joseph Lateo fisser illi "jekk kemm-il darba sar xi moviment bil-JCB fuq it-trailer, ir-rampa ma teħilx imma tibbawnsja (it bounces)."25 Qal ukoll illi r-rampa teħel biss "għax c. Meta ġie mistoqsi jekk l-attur għamilx xi manuvra ħażina li minħabba fiha weħel il-fus, l-espert mekkaniku Philip Archer wieġeb hekk: 24 L-espert tekniku Joseph Wilkins Theuma u l-perit tekniku Guido Salem Rashed A.I.C. 25 Ara fol. 179 tal-proċess. 180 tal-proċess. »Ma nistax, jiena nistax ngħidlek li Richard Archer għamel xi ħaġa ħażina, … dan jopera kontra piż rampi li naħseb li uża mhux l-ewwel darba, użahom kemm-il darba...« 27 L-espert mekkaniku għalhekk ma kkonfermax, b'mod ċar, illi fil- fehma tiegħu l-attur appellat għamel manuvra ħażina u kienet minħabba din il-manuvra ħażina li seħħ l-inċident. istess xhieda tiegħu mogħtija quddiem l-ewwel qorti fl-1 ta' Ġunju 2011 in eskussjoni qal li l-manuvra li għamel l-attur F'din ix-xhieda tiegħu qal hekk: »Avukat: Il-manuvra illi għamel Richard, il-manuvra illi saret allura kienet waħda normali li għamel Richard Archer, il- manuvra li għamel kienet waħda normali li ssir fl-użu normali ta' dan il-makkinarju? »Xhud: Biex iniżżel equipment li jkun fuq it-trailer mal-JBC, naħseb irid jimmanuvra, jimmanuvra biex iniżżilha, bilfors irid... »Avukat: Jiġifieri kienet waħda normali? »Xhud: Fil-fehma tiegħi kienet normali, jekk immanuvraha, jekk niżżel il-martell dak il-ħin ...«28 d. L-istess espert mekkaniku m'eskludiex illi l-mekkaniżmu tal- kontra-piż tar-rampa tan-naħa tax-xellug seta' weħel minħabba t-tgħawwiġ, daqqiet u laxk li kien hemm fuq iċ-ċappetti u s- swivel tar-rampa tan-naħa tax-xellug li, fi kliemu stess, "jidhru li ġew ikkaġunati minn snin sħaħ ta' użu." 29 Fix-xhieda tiegħu hu qal hekk: »… … … Fil-fatt il-perit li mar qabli u jiena mort wara, ħafna wara, ipprova jniżżel u jtellagħha u ma weħlitx, ma weħel xejn, imma mhux qed nikkonkludi, mhux qed neskludi li kellha teħel. 493 tal-proċess. 496, 497 tal-proċess. 450 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 »Staqsejtni x'seta' ġara jekk ikun hemm, ma' xiex weħlet jew setgħet weħlet, jew setgħet weħlet, jew ma' xiex weħlet, bħal qed tgħidli inti, dan il-mekkaniżmu, dan il-mekkaniżmu huwa kontra piż maħdum b'molla, maħdum b'sieq biex tkun taħt ir- rampa, issa l-perit ta' qabli tellagħha u niżżilha kemm-il darba u ma weħlitx, x'seta' ġara, x'seta' ġara, seta' daqsxejn wear and tear, dan ma kinitx ġdid, lanqas kieku ikun ġdid, daqsxejn gap 'l hawn u 'l hemm ikun hemm, issa weħlet, bħala mekkaniżmu li fih, dan huwa kontra piż sfortunatament setgħet weħlet, setgħet weħlet għax iż-żmien għadda minn fuq l-oġġett, ikun hemm wear and tear ...« 30 li hemm molla applikata ġo e. Meta seħħ l-inċident ta' esperjenza. Kien ilu jaħdem mas-soċjeta' appellanti għal ħames snin. Fuq dan ix-xogħol ta' sewqan ta' heavy vehicles u machinery hu qatt ma kellu l-ebda inċident fuq ix-xogħol u kien imdorri jagħmel dan ix-xogħol;31 f. Għalkemm ix-xhud indipendenti Steve Herbert 32 – li kien għen lill-attur appellat sabiex tittella' r-rampa tan-naħa tax-xellug tat- trailer – sostna li s-sieq weħlet mat-triq "għaliex l-alignment tal- piż inbidel fuq it-trakk" 33 ma tressqu l-ebda provi li juru li dan ix-xhud huwa espert f'dan il-qasam u li l-opinjoni tiegħu, għalhekk, tikkostitwixxi prova teknika. Fil-fatt għalkemm jidher li dan ix-xhud indipendenti kien jaħdem mas-soċjeta' appellanti għal madwar sena u nofs,34 ma jidhirx illi x-xogħol tiegħu kien jikkonsisti fl-istess xogħol li kien jagħmel l-attur appellat mas- soċjeta' appellanti. Fix-xhieda tiegħu mogħtija fil-25 ta' Lulju 2013 quddiem l-ewwel qorti hu qal hekk: 497 tal-proċess. 341 tal-proċess. Ara wkoll fol. 517 tal-proċess. 32 L-inċident in kwistjoni rah għaliex ġara quddiemu. 13 tal-proċess. 536 tal-proċess. 13 tal-proċess. »Avukat: Għax kont taħdem magħhom. U pero' xogħol bħal dan li ttella' r-rampa, kemm-il darba għamiltu qabel? »Xhud Steve Herbert: Ma nistax ngħid bl-eżatt. Ma nafx bl- eżatt. »Assistent Ġudizzjarju: Imma spiss jew? »Xhud: Spiss le, mhux spiss, għax ma kienx xogħli, ma kienx xogħli. Forsi ġieli kont, jien naf, jekk ir-roler kien ikun Chambray. »Assistent Ġudizzjarju: Imma kont għamiltu? »Xhud: Ġieli jgħidulek tagħtini daqqa t'id ħa ntella' r-rampa ħa mmur.« 35 Ix-xhieda li ta dan ix-xhud indipendenti quddiem l-ewwel qorti u dak li kkostata l-perit mekkaniku Philip Archer fir-relazzjoni peritali tiegħu u fix-xhieda tiegħu mogħtija in eskussjoni għalhekk, fil-fehma ta' din il-qorti, ma jistgħux iwassluha sabiex tiddipartixxi mill-konklużjoni li waslet għaliha l-ewwel qorti fis- sens li l-kawża prossima tal-inċident kienet in-nuqqas ta' manutenzjoni tar-rampa tan-naħa tax-xellug fuq it-trailer mertu tal-proċeduri odjerni. Is-Sur Lawrence ‘Apap Mangion – Spettur fi ħdan il-Health and Safety Department li kien aċċeda fuq il-post fejn seħħ l-inċident fit-30 ta' Novembru 2000 (l-għada li seħħ l-inċident)36 – ikkonferma li s-swivel tar-rampa tan-naħa tax-xellug kien mgħawweġ meta rah u li dan suppost jkun "fil-posizzjoni dritta tiegħu". dipartiment m'eskludiex li l-inċident li fih korra l-attur appellat seta' ġara minħabba difetti li rriżultaw fl-imsemmi swivel tar- 569, 570 tal-proċess. 152 tal-proċess. 155 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 rampa tan-naħa tax-xellug. Fl-ittra tal-1 ta' Diċembru 2000 id- dipartiment qal hekk: L-aħħar argument li tressaq mill-appellanti f'dan l-ewwel aggravju tagħhom huwa fis-sens li peress li s-sistema tal-kontro-piż fuq ir- rampa tan-naħa tax-xellug kienet normalment taħdem mingħajr il- ħtieġa ta' saħħa żejda39 "prudenza normali..." kienet titlob li jekk l- operatur jiltaqa' ma resistenza iktar min-normal x'ħin jiġi biex itella' r- rampa lura f'postha, huwa ma jibqax jippersisti u juża saħħa iktar jsejjaħ għajnuna mingħand nies addestrati biżżejjed sabiex jifhmu kemm is-sors tal-problema kif ukoll l-aħjar soluzzjoni għaliha. illi għalkemm il-każ l-għajnuna ta' persuna oħra, preċiżament l-għajnuna ta' Steve Herbert, sabiex itella' r-rampa 163 tal-proċess. 39 Skond is-soċjeta' appellanti normalment dan ix-xogħol kien jirrikjedi biss l-involviment ta' persuna waħda. 40 Skond is-soċjeta' appellanti għalkemm l-attur appellat iltaqa' ma' resistenza aktar min- normal x'ħin ġie biex itella' r-rampa lura f'postha hu ma użax id-diliġenza mistennija minn persuna li ilha snin taħdem fl-istess mestjier. Kieku uża prudenza normali ma kienx jibqa' jippersisti u juża saħħa iktar min-normal. f'postha, "dan Cutajar la kien impjegat tal-esponenti, u lanqas kien persuna addestrata sabiex isolvi problemi ta' dan it-tip". 41 Iżidu jgħidu li l-attur appellat kien imissu allontana ruħu mir-rampa u mill- molla u ma kellux jibqa' fil-viċinanzi tagħha. il-qorti ma taqbilx ma' dawn Għalkemm huwa minnu li l-attur iltaqa' ma' resistenza akbar mis- soltu meta ġie biex itella' r-rampa tan-naħa tax-xellug42 u għalkemm huwa minnu wkoll li l-istess attur aċċetta l-għajnuna ta' Steve Herbert sabiex tittella' l-imsemmija rampa, matul l-andament tal- inkjesta maġisterjali quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) bħala Istruttorja rriżulta l-attur appellat ma kellux għalfejn jissuspetta li kien hemm xi ħsara fis-sistema ta' dawn ir-rampi.43 Ix- xhud Steve Herbert ikkonferma wkoll li din ma kinitx l-ewwel darba li xi ħadd talbu għall-għajnuna sabiex itellgħu r-rampa tat-trailer, u għalhekk ma jistax jingħad li l-mossa li għamel l-attur appellat meta talab l-għajnuna ta' Steve Herbert kienet waħda straordinarja. xhieda tiegħu mogħtija fil-25 ta' Lulju 2013 hu qal hekk: »Ġieli jgħidulek tagħtini daqqa t'id ħa ntella' r-rampa ħa mmur.«44 Fid-dawl tas-suespost din il-qorti taqbel ma' dak li pprovdiet l-ewwel qorti illi: »Kollox jindika għalhekk li l-kawża ta' dan l-inċident kienet in-nuqqas l- ta' manutenzjoni ir-rampa ta' dan fuq 41 Skond is-soċjeta' appellanti l-preżenza ta' Steve Herbert fuq il-post fejn seħħ l-inċident kienet il-fattur determinanti li wassal għall-inċident. Mingħajr l-assistenza tiegħu ma kienx jirnexxielu jtella' r-rampa f'postha waħdu. 42 Ara wkoll fol. 537 tal-proċess. 341 tal-proċess. 570 tal-proċess. Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 mekkaniżmu tal-kontro-piż tagħha. Ma jfisser xejn li inċident bħal dak in eżami qatt ma kien seħħ qabel, għax kif qalet il-Qorti tal-Appell, "...l- abbuż tal-bwona fortuna fl-imgħoddi ma jistax jiġġustifika n-non- kuranza tal-preżent ..."45 »In vista' ta' dan, ma tħossx li tista' tiġi attribwita ebda negliġenza jew nuqqas ta' ħila fil-konfront tal-attur. Dan kien ilu impjegat mas-soċjeta' konvenuta f'dan ix-xogħol għal iżjed minn erba' snin u ċertament kien jaf il-mestier tiegħu sew. »F'dawn iċ-ċirkostanzi hija l-fehma ta' din il-Qorti li għal dan l-inċident taħti unikament is-soċjeta' konvenuta li naqset li tassikura li l-inġenji li bihom kellhom jaħdmu l-impjegati tagħha jkunu miżmuma fi stat tajjeb ta' perikolu ta' manutenzjoni biex għalihom.«46 jiġi assikurat jkunux L-ewwel aggravju tal-appell, għalhekk, mhux ser jintlaqa'. Ngħaddu issa għat-tieni aggravju li bih l-appellanti jsostnu li "id- dewmien fis-smigħ u deċiżjoni tal-kawża odjerna kien maġġorment dovut lill-attur innifsu, u għalhekk ma hemm l-ebda raġuni l-għala f'dan il-każ ma jiġix applikat is-solitu tnaqqis minħabba l-lump sum Ifissru dan it-tieni aggravju hekk: »L-Ewwel Onorabbli Qorti kellha dan xi tgħid sabiex tiġġustifika d- deċiżjoni tagħha li ma tapplikax it-tnaqqix minħabba l-lump sum payment: »Normalment jitnaqqas is-solitu kwint (1/5) minħabba l-lump sum payment, pero' tenut kont it-dewmien sabiex tinqata' din il-kawża, bl-ebda ħtija tal-atturi, hija l-fehma ta' din il-Qorti li issam'għandu jinqata xejn mis-somma dovuta għal dan il-fini. »Fl-umli fehma tal-esponenti, din il-kunsiderazzjoni hija fattwalment skorretta. »Ħarsa, anki superfiċjali biss, lejn il-verbali tal-udjenzi quddiem il-Qorti u tas-seduti quddiem l-Assistent Ġudizzjarju turi li l-maġġor parti tad- dewmien, jekk mhux ukoll id-dewmien kollu, kien dovut lill-atturi nfushom u lil ħadd iktar: L-attur impenja xejn inqas minn tnax-il sena ta' tiġbid sabiex jikkonkludi l-ġbir tal-provi. Effettivament kien biss fl-4 ta' Novembru 2011 li huwa ressaq l- aħħar affidavit tiegħu (fol. 45 Il-fatt li l-molla u r-rampa dejjem ħadmu perfettament wara li seħħ l-inċident ma jfissirx neċessarjament illi l-istess inċident ma seħħx minħabba n-nuqqas ta' manutenzjoni. Kif qal l- espert mekkaniku maħtur mill-ewwel qorti, l-perit tekniku Philip Archer, dan l-inċident seta' kien każ li jiġri darba f'mitt qamar jew "one in a million." 492, 499 tal-proċess. 682 tal-proċess. Fil-perijodu bejn il-preżentata tal-kawża u l-għeluq tal-ġbir tal-provi mill-attur, il-kawża għamlet żmien wieqfa minħabba li l-attur u martu kienu għaddejjin minn proċedura ta' separazzjoni (ara verbali tas- seduti tat-28 ta' Ottubru 2009 – fol. 374); illi minħabba dawn il- proċeduri, id-diskussjonijiet bejn l-attriċi u l-esponenti ma setgħux jiġu finalizzati (fol. 376); għaddew diversi xhur sakemm l-attur ħallas jew irranġa sabiex jitħallas ir-rapport tal-periti ġudizzjarji (sa minn qabel is- seduta tat-12 ta' April 2007 fol. 313, sa almenu s-seduta tat-2 ta' Diċembru 2009 fol. Fuq din l-aħħar kwistjoni kien biss fit-22 ta' Frar 2010 li l-attur ippreżenta rikors sabiex jitlob direzzjoni dwar il-ħlas tar-rapport tal-esperti ġudizzjarji (fol. Jirriżulta li kien biss fis-seduta tal-10 ta' Jannar 2012 quddiem l- Assistent Ġudizzjarju li l-attur iddikjara l-istadju tal-ġbir tal-provi tiegħu magħluq (fol. L-esponenti għalqu l-istadju tal-ġbir tal-provi tagħhom fi ftit iktar minn sena wara dan il-verbal (seduta tal-25 ta' April 2013 quddiem l- Assistent Ġudizzjarju – fol. Minn hemm l-attur ħela sentejn oħra sabiex huwa jwettaq ri-eżami tax-xhud Steve Herbert (seduta tal-25 ta' April 2013 – fol. 558) minkejja li dakinhar stess li sarlu l-kontro-eżami, fil-31 ta' Mejju 2012, kienu ġa sarulu domandi in ri-eżami, liema ri-eżami sar fil-25 ta' Lulju 2013. Fit-2 ta' April 2014 (fol. 588) il-kawża baqgħet differita għat-28 ta' Mejju 2014 għall-preżentata tan-nota ta' sottomissjonijiet da parti tal- attur. Imma donnu li l-attur nesa dan kollu, għaliex tmien xhur wara (fol. 600) l-attur iddikjara li jrid jirregola ruħu in vista tal-kawżi kriminali li hemm pendenti kontra tiegħu (li inċidentalment ma kienet tirrigwarda xejn lill-esponenti imma kienet riżultat ta' litiġji u diverbji bejnu, martu l- familja tagħha). L-attur finalment ippreżenta n-nota ta' sottomissjonijiet tiegħu fit-2 ta' Settembru 2015 (fol. 614) – kważi sena u nofs wara l- ewwel verbal li permezz tiegħu ġie awtorizzat jippreżenta tali nota. B'risposta għal din in-nota, l-esponenti ħadu l-bellezza ta' inqas minn xahar u nofs sabiex jippreżentaw in-nota tagħhom (fis-16 ta' Ottubru 2015 – fol. »L-esponenti jemmnu li dawn il-fatti proċesswali għandhom juru oltre kull dubju raġjonevoli jew dettat mir-raġuni li, jekk kien hemm dewmien fis-smigħ ta' din il-kawża, dan id-dewmien jista' jiġi imputat lill-attur, imma ċertament mhux lilhom: minn total ta' iktar minn erbatax-il sena u nofs sabiex ingħatat is-sentenza, l-esponenti impjegaw total ta' inqas minn sena u nofs fil-ġbir tal-provi tagħhom u preżentata tan-nota ta' sottomissjonijiet tagħhom. »Għaldaqstant ir-raġunament tal-Ewwel Onorabbli Qorti dwar id- dewmien biex tiġi deċiża l-kawża "mingħajr ebda ħtija tal-atturi" mhux biss huwa issarraf f'penalizzazzjoni tagħhom minħabba nuqqasijiet tal-attur.« fattwalment skorrett Ċitazzjoni Numru 21/2001/3 Fil-każ tat-tnaqqis bħala lump sum payment, skond kriterju li ġie mistħarreġ mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kawża fl-ismijiet Joseph Agius v. All Services Ltd deċiża fit-2 ta' Ġunju 2005: »f'każijiet kongruwi, soltu li jsir tnaqqis ieħor ta' 20% għall-fatt li jkun ser ikun hemm ħlas f'daqqa ("lump sum payment") lill-benefiċċjarji. Jekk id-deċiżjoni, pero', tkun se tingħata wara tul ta' ċertu żmien, hi l- prattika li l-perċentaġġ ta' tnaqqis jonqos, u hi konswetudini tal-Qrati li, jekk kawża iddum aktar minn sentejn, il-perċentaġġ jonqos b'żewġ punti għall-kull sena oħra li l-kawża iddum biex tiġi deċisa.« Huwa ritenut ukoll li dan it-tnaqqis għandu jibda jiġi kkalkolat minn meta tiġi intavolata l-kawża u mhux minn meta seħħ l-inċident sakemm tingħata s-sentenza finali. Applikati dawn il-prinċipji għall-każ in eżami, peress li l-kawża ġiet intavolata fis-27 ta' Frar 2001 u ser tingħata sentenza finali llum, wara għoxrin sena, din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi m'għandu jkun hemm l-ebda tnaqqis minħabba l-fatt li l-attur appellat ser jitħallas il-kumpens mistħoqqlu għad-danni li ġarrab riżultat tal- inċident tad-29 ta' Novembru tas-sena 2000 mingħand is-soċjeta' appellanti bħala lump sum payment. Wara kollox, għal dawn is-snin kollha s-soċjetà konvenuta żammet f'idejha u ħadet il-benefiċċju ta' flus li kienu jmissu lill-attur, u l-attur ma huwa sejjer jieħu ebda benefiċċju illi jieħu bil-quddiem dħul tal-ġejjieni; fil-fatt sejjer jieħu parti minnu b'lura mhux bil-quddiem!. Għaldaqstant, u għar-raġunijiet mogħtija, din il-qorti tiċħad l-appell u tikkonferma s-sentenza mogħtija mill-ewwel qorti ta' L-ispejjeż, kemm tal-ewwel istanza kif ukoll tal-appell, iħallsuhom il- Mark AlUsta Prim Imħallef Deputat Reġistratur da Giles De Brincat Anthony Roberts Giles De Brincat