– HSARAT F'GHALQA MINN SPARAR TA' MURTALI – – PRINCIPJI DWAR HTIJA EXTRA-KONTRATTWALI – – ONERU TAL-PROVA – – RESPONSABBILITÀ TA' GHAQDA LI TAHRAQ IN-NAR TA' L-AJRU – – ATTIVITÀ PERIKOLUZA – – LICENZA MA TAGHTI L-EBDA IMMUNITÀ MILL-HARSIEN TA' L-INTERESSI TA' TERZI – – HTIJA KONTRIBUTORJA: GHANDHA TIGI DEJJEM RICERKATA – – SEJBIEN TA' HTIJA MA JFISSIRX NECESSARJAMENT LI D-DANNI TASSEW JEZISTU – – DANNEGGJAT GHANDU JAGHTI PROVA PIENA DWAR HSARAT U QUANTUM – – LIKWIDAZZJONI ARBITRIO BONI VIRI – Udjenza ta' nhar il-Hamis, 31 ta' Ottubru, 2019 B'Avviz tat-Talba mressaq fit-12 ta' Ottubru, 2017, l-attur talab li l-konvenuta tigi kkundannata thallsu l-ammont ta' elf ewro (€1,000.00c)1 rapprezentanti l-prezz ta' hsarat minnu subiti fl- ghalqa tieghu 'Lourdes Farmhouse' fi Triq il-Hniena fil-Qrendi wara li nhar il-Hadd, 30 ta' Lulju, 2017 din inhakmet minn nirien tort ta' hruq ta' nar tal-festa (nar ta' l-ajru) da parti tal-konvenuta minn ghalqa ohra fil-vicinanzi. L-attur talab ukoll l-ispejjez gudizzjarji marbuta mal-prezenti proceduri u kif ukoll l-interessi legali. 1 Fil-kors tal-procediment, b'nota tat-12 ta' Marzu, 2019 (a fol. 100), l-attur irriducja dan l-ammont u nizzlu ghal tmien mija u hamsa u tmenin ewro (€885.00c). B'Risposta mressqa fil-21 ta' Novembru, 2017, is-socjetà muzikali konvenuta laqghet ghat-talba attrici billi rrispingiet l-pretensjonijiet migjuba kontra taghha stante li l-istess kienu nfondati fid- dritt u anke fil-fatt u li d-danni ma kinux rizultat ta' ghemilha. Ghal dak li jikkoncerna l-ammont rizarcitorju domandat, dan ukoll gie kontestat. It-Tribunal qies il-provi kollha, ra l-atti processwali u qies is-sottomissjonijiet skritti2 ta' l-gheluq; It-Tribunal jikkunsidra; Ghal dak li jikkoncerna l-isfond fattwali tal-prezenti kaz, dan huwa semplici u jista' jigi deskritt hekk kif isegwi. L-attur, proprjetarju ta' ghalqa jisimha 'Lourdes Farmhouse' gewwa l-Qrendi, qed jitlob li jigi rizarcit il-hsara minnu sofferta nhar it-30 ta' Lulju, 2017 meta nharqulu numru ta' oggetti li kellu fl-ghalqa tieghu waqt li s-socjetà muzikali konvenuta, ftit mumenti qabel, kienet harqet harqa nar ta' l-ajru minn ghalqa ohra li tinsab fil-vicinanzi ta' l-ghalqa ta' l-attur. Il-harqa nar sehhet fil- perjodu msejjha "il-quindicina" ta' qabel il-festa ta' Santa Marija, li tigi celebrata fil-15 ta' Awwissu. L-attur jikkontendi li n-nirien fi hwejjgu huma rizultat tal-harqa nar da parti tal- konvenuta. L-oggetti li inharqulu kienu mitejn (200) balal tat-tiben u t-telefon cellular tieghu u li taghhom qed jitlob kumpens fl-ammont globali ta' €885.00c, illi fihom hemm ukoll inkluz l- ammont zborsat biex tinxtara linja tat-telefon gdida. Il-konvenuta tichad l-allegazzjonijiet kollha attrici. Minn dak appena riportat, huwa indiskuss illi l-istanza attrici tikkwerela l-ghemil tal-konvenuta u hi bazata fuq il-presuppost li minhabba tali ghemil – traskurat u negligenti – gew sofferti danni mill-attur fi hwejjgu. Bhala korollarju, hawnhekk ninsabu quddiem xenarju tipiku ta' stharrig ta' allegata htija extra-kontrattwali li l-attur qed jattribwixxi lill-konvenuta u li din ta' l-ahhar tinsab tinnega. Definit l-indole tal-kontradittorju bejn il-litigandi, it-Tribunal jwettaq is-segwenti rimarki u jelenka l- principji regolaturi ghaliha. Hi disposizzjoni esplicita tal-Kodici Civili, taht l-Art. 1031, li f'materja ta' danni akwiljani, hekk kif manifestament huwa l-kaz tal-lum, "kull wiehed iwiegeb ghall-hsara li tigri bi htija tieghu." Biex ikun hemm din il-htija hemm bzonn, skond l-Art. 1033, li l-kolpevoli jwettaq jew jonqos li jaghmel xi haga li biha jikser xi dmir impost mil-ligi, jigifieri li d-danneggjant, irid ikun ikkommetta vjolazzjoni jew trazgressjoni ta' dover skond il-ligi.3 F'din l-ekwazzjoni jinserixxi ruhu l-parametru standard ta' dik id-diligenza li jippreciza l-Art. 1032 ta' l-istess kodici meta jinnarra li l-htija tissussisti f'min "ma juzax il-prudenza, diligenza u l-hsieb ta' missier tajjeb tal-familja." Addizjonalment, kif inhu maghruf dottrinalment u fil-gurisprudenza tal-qrati taghna, kemm antikament u anke fi zminijiet moderni, biex ikun hemm lok ghad-danni hu imprexxindibilment mehtieg li jkun hemm id-debitu ness ezjologiku ta' kawzalità bejn il-fatt kolpuz u l-konsegwenza dannuza.4 Ferma din l-introduzzjoni brevi dwar it-tematika tal-prezenti vertenza, il-principji guridici l-aktar rilevanti jistghu jigu katalogati hekk: (i) hawn ninsabu fl-isfera tal-kwazi-delitt fejn il-legam bejn il-kontendenti jitwieled minn kondotta kolpuza (pozittiva jew negattiva) li tevolvi u twassal ghas-sinistru. Hu d-dannu per se li jwelled prima facie relazzjoni bejn min allegatament subieh ma' min allegatament ikkagunah, jew ikkonkorra biex dan jimmaterjalizza.5 Tali vinkolu gie spjegat minn FRANCESCO RICCI ("Corso Teoretico-Pratico di Diritto Civile", UTET, 1912; Vol. 5 Dwar it-tematika tar-relazzjoni guridika f'kazijiet ta' din ix-xorta (i.e., danni extra-kontrattwali), it-Tribunal jirreferi ghas-sentenza tieghu in re Mapfre Middlesea plc v. Carmelo Morris Naudi deciza fid-9 ta' Jannar, 2019 (mhux appellata) li tapprofodixxi dwar is-suggett. 1031 tal-Kodici Civili ma jiddistingwix bejn persuna fizika u persuna morali. Allura, fil-kaz ta' danni ex quasi delictu (extra-kontrattwali) fejn dawn jitnisslu minn xi negligenza, traskuragni jew nuqqas ta' osservanza tar-regolamenti inerenti ma' l-operazzjonijiet gestiti jew intraprizi minn enti morali li ghandha personalità guridika a se stante, dik l-istess entità ghandha twiegeb ghalihom hi stess u mhux il- persuni fizici li jikkomponuha. Fis-sentenza in re John Djelassi et v. Heywood Crossley Hansen nomine et (Prim Awla, 1 ta' Ottubru, 1996) infatti gie ritenut hekk: "persuna guridika tista' wkoll tigi responsabbli civilment ghad-danni konsegwenzjali ghal delitt jew kwazi delitt." Mizzi, Prim'Awla, 14 ta' April, 1931); kif saput, ghal fatt jew l-att, jekwivali l-ommissjoni individwabbli fuq il-bazi ta' norma tal- ligi jew ta' qaghda specifika li tesigi attività determinata ghat-tutela tad-dritt ta' haddiehor. Ghalhekk, in-negligenza ma ssibx l-gheruq taghha solament f'kondotta pozittiva (kommissiva), izda anke f'dawk tal-kondotta negattiva, ossia omissiva. F'sens bejn wiehed u iehor l-istess hi d-dottrina klassika. Illi ghalhekk, certu prekawzjonijiet u certa kura ghandha dejjem tittiehed bhala rispett versu l-ohrajn. 8 Ghalkemm il-bran li gej – u ohrajn sparsi fil-prezenti decizjoni – huma mehuda minn trattist penali, ossia mill- isfera kriminali, dawn huma non di meno applikabbli mutatis mutandis ghall-isfera civili. Bhala ezemplari wiehed jirreferi ghas-sentenza in re Annunziato D'Amato et v. Joseph Dakov et (Appell Superjuri, 3 ta' Marzu, 1958) li fiha referenzi ghal principji mehuda minn diversi trattisti kriminali dwar is-suggett tal-kolpa in sede civili. 11 Ara wkoll fuq din it-tematika d-decizjonijiet riportati f'Kollez. PALMIER FARRUGIA GRECH, "Programma Del Corso Di Diritto Criminale", Vol.I [Parte Generale] §80, p. 88) u dan hekk kif ukoll traccjat fid- disposizzjonijiet pertinenti tal-Kodici Civili taghna menzjonati aktar kmieni. Dwar l- imsemmija previdibilità tas-sinistru, jinghad illi din ghandha tkun entro l-kanoni ta' dak li hu ragjonevolment mistenni li jsehh jekk ghemil ex ante partikolari jigi mehud jew intrapriz. Hekk kif anke tafferma s-sentenza in re Francis Abela Saliba ne vs. Carmelo ic (Appell Civili, 24 ta' April, 1964),12 "Biex ikun hemm lok ghad-danni, jehtieg li wiehed setgha ippreveda d-disgrazzja li kkagunat d-danni. Il-prevedibilità trid tkun ta' probabilitajiet ragonevoli u mhux ta' possibilitajiet remotissimi u inverosimili." RUMMOLINO TEKSEN u BALZIA AZZOPARDI BORG, op. cit., §425, p. 661). In aggjunta, huwa opportun li jigi registrat illi, "l-accident mhux xi entità astratta izda hu fatt li gara kif inhu fix-xorta u l-entità tieghu; event bl-incidenti inerenti mieghu in kwantu minnu jidderivaw danni; il-kwestjoni mhix biss ta' kawzalità izda wkoll ta' responsabilità, u min bin-negligenza tieghu kkawza jew ikkontribwixxa biex jikkawza d-danni li jkunu graw ikun ikkawza jew ikkontribwixxa biex jikkawza l-'accident' u pro tanto hu responsabbli ghalihom" (Joseph Vella Al Nasser v. Carmelo Lomax et, Appell Civili, 2 ta' Marzu, 1964). Ghalhekk, jikkompeti lill-attur juri l-htija li hu jinsab jaddossa fuq il-konvenuta u cioè li jiskonfina mit-teorija astratta u konkretament jipprova l-allegazzjonijiet proprji. 562 tal-Kodici ta' Procedura Civili. Fil-kaz odjern, din il- prova inkombenti fuq l-attur tiehu forma triplici, ossia li s-sinistrat ghandu jipprova tlett ingredjenti b'mod kumulattiv biex jikkonkretizza l-allegata responsabbilità fil-parti konvenuta. Fl-ewwel lok, hemm il-htiega li d-danneggjat juri li d-danneggjant kien kolpevoli fl-ghemil tieghu, cioè li juri li l-agir kien indott minn, inter alia, traskuragni, imprudenza u imperizja. Fit-tieni lok, id-danneggjat ghandu jaghti evidenza sobrija li hu sofra hsara. Fit-tielet u l-ahhar lok, l-istess danneggjat ghandu juri li d-dannu patit kien r-rizultat dirett ta' l-ghemil tad-danneggjant. Dawn it-tlett ingredjenti huma mhaddna sia fid-duttrina forensi u sia fil-kazistika tal-qrati taghna. Mill-perspettiva domestika, wiehed jirreferi ghas-sentenza in re Francis Ruscio Debattista v. Sammy Beaumer noe (Prim'Awla, 9 ta' Dicembru, 2002) fejn il-Qorti sostniet li f'azzjoni tendenti ghar-rizarciment ta' danni, "l-attur jehtieglu jipprova l-fatt dannuz, l-imputabilità ta' dan il-fatt ghal min ikun ikkagunalu d-danni, u l-event dannuz emergenti minn dan l-istess fatt. Il-Qorti ghalhekk jehtiegilha tezamina attentament il-provi biex tara jekk l-attur iddizimpenjax ruhu biex jissodisfa dawn l-elementi u fuq kollox u fl-ewwel lok irnexxielux jipprova konkludentement il- gustifikazzjoni li hu javanza biex jakkolla l-htija fuq il-konvenut". Fl-istess vina, ara wkoll il-gjà citata decizjoni in re Martin Paul Abela Parnis et v. Chris Markham. Spjanat dan it-terren akkademiku, wiehed idur issa ghall-provi in atti li, minn ottika fattwali, jitfghu dawl fuq l-impronta tal-htija, jew le, allegata mill-parti attrici kontra dik konvenuta. Mill-provi johorgu dawn il-fatturi oggettivi: (a) l-ghalqa ta' l-attur13 u dik minn fejn inharqu n-nirien da parti tas-socjetà konvenuta jinsabu vicin xulxin, b'ghalqa ohra – presumibilment ta' terzi – li tifridhom. Dan hu muri fuq il-pjanta ezibita in atti mill-attur.14 Skond numru ta' xhieda, id-distanza bejn ghalqa u ohra hi ta' madwar mitt metru (100m) jew ftit izjed.15 Felix Hafiz Saadallah indika b'salib fuq pjanta minnu ezibita l-punt preciz minn fejn kienu qed jinharqu u jittellghu l-murtali dakinhar;16 nhar il-Hadd, 30 ta' Lulju, 2017 filghaxija inharqu nirien tal-ajru (imsejjha "fethiet") mill- konvenuta.17 Skond il-licenza tal-Pulizija dakinhar tat-30 ta' Lulju, 2017, il-konvenuta kienet koncessa twettaq erbgha (4) harqiet ta' nar ta' l-ajru b'intervalli bejniethom: wahda bejn it-8:00am u t-8:10am, ohra bejn l-12:00md u l-12:10pm, ohra bejn is-7:30pm u t- 7:50pm u l-ahhar wahda bejn id-9:00pm u d-9:20pm.18 Il-kawza odjerna tikkoncerna l- ahhar imsemmija harqa nar u d-durata ta' din il-harqa kienet ta' madwar ghaxar (10) minuti;19 l-attur ghamel rapport lill-Pulizija dakinhar filghaxija ghall-habta tad-9:05pm. L-ewwel kien cempel l-ghassa taz-Zurrieq biex "jirraporta li l-Qrendi qed jaharqu n-nar tal-ajru u 13 Ara x-xhieda ta' PS1042 Aaron Abela Penza fl-udjenza tad-9 ta' Frar, 2018 (a fol. 15 Ara x-xhieda ta' Ian Ruscio Debattista fl-udjenza tas-6 ta' Gunju, 2018 (a fol. 55); ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-15 ta' Ottubru, 2018 (a fol. 64) u fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a fol. 93); u ta' Kenneth Agius Attard fl-udjenza tat-12 ta' Dicembru, 2018 (a fol. 16 Ara l-pjanta a fol. 17 Ara x-xhieda ta' Kenneth Agius Attard fl-udjenza tat-12 ta' Dicembru, 2018 (a fol. 69–70 u anke x-xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a fol. 19 Ara x-xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-15 ta' Ottubru, 2018 (a fol. 62) u x-xhieda ta' Kenneth Agius Attard fl- udjenza tat-12 ta' Dicembru, 2018 (a fol. qed jibza' li jinharqulu xi haga gol-Farmhouse peress li qed jaharqu minn warajh" u fejn qalilhom li "ma gabux Fire engine hdejn il-Farmhouse tieghu." Imbaghad, ftit anqas minn siegha wara, ghall-habta tad-9:50pm, il-Pulizija gew "infurmati minn ghand CPD illi kien hemm ghalqa gewwa l-Area tal-Hniena u kien hemm xi nirien" u meta marru fuq il-post "irrizulta li n-nirien kienu gewwa Lourdes Farmhouse, Triq il-Hniena, Qrendi" fejn gie mitkellem l-attur "fejn dan min-naha tieghu stqarr illi aktar kmieni l-post tan-nar ta' Santa Marija tal-Qrendi kienu harqu xi nar biswit r-razzett tieghu bil-konsegwenza li qabad parti mill-ghalqa tieghu." L-attur kien stqarr mall-Pulizija "illi konsegwenza ta' dawn in-nirien inharqulu 200 balla tiben li jiswew €3-il wahda b'total ta' €600, mobile Huwawei li jiswa madwar €200, kif ukoll van pick up ta' ghamla Mazda izda kien jinsab hemm ghall-parts u ma kienx tajjeb ghat-triq.";20 in-nirien gew kontrollati mid-Dipartiment tal-Protezzjoni Civili (CPD). Ufficjali fi hdan tali Dipartment xehdu quddiem dan it-Tribunal:  Edmond Gingell (li kien in charge tal-crew) sostna li meta mar fuq il-post – flimkien ma' zewg vetturi tas-CPD u crew ta' sitta minn nies – sab vettura tat-tip Mazda tiehu n-nar u kif ukoll xi ballal tat-tiben jinharqu. Huma hadu hsieb jitfghu n-nirien u wara stennew fuq il-post sakemm waslu l-Pulizija. Flimkien mal-Pulizija, Bason spezzjona l-post fejn sehh l-incendju u qalb id-debris sabu t-telefon cellulari ta' l-attur kollu mahruq. Sostna li meta "konna tfejna n-nirien konna sibna xi takki tal-murtali izda mhinix f'posizzjoni li nghid illi kienux ta' dakinhar jew inkella ta' xi granet ohrajn u dan gjaladarba illi konna sibnihom imbaghad fid-debris u imxarrbin ukoll u allura ma nistax nikkonstata jekk kienux ta' dak l-event partikolari." Fost hwejjeg ohra, sostna li ma kienx hemm applikazzjoni relattiva biex tissejjah fire engine fuq il-post da parti tas-socjetà konvenuta. Ippreciza li kulhadd jista' jsejjah fire engine sabiex tkun fuq il-post stand-by f'kaz t'emergenza jew t'incident.22 Dwar dan l-incident partikolari, Bason ezebixxa r-rapport relattiv bin-numru 00008724 li, inter alia, jindika hekk: "Upon arrival found mr.  Alexander Borg Zammit (li kien membru fil-crew) qal li wara li dahlet il-kjamata huma maru fuq il-post. Vassallo jghid li biex acceda ghall-ghalqa ta' l-attur hu kien qabez ic-cnut bejn l-ghelieqi minflok ma dahal mill-main gate "ghax f'dak il-mument fil- fehma tieghi il-vettura li jiena kont qed insuq ma kinitx tidhol sal-main gate u allura 13–15 li gie kkonfermat bil-gurament minn PS9884 Aaron Abela Penza fl-udjenza tad-9 ta' Frar, 2018 (a fol. 21 Prodott mill-attur. 22 Deposizzjoni relattiva a foll. 24 Prodott mill-attur. qbadt u qbizt minn cint ghall-iehor." Hu prova jitfi n-nirien li kien hakem van, "xi spare parts gewwa l-kaxxa ta' wara tal-vann, kien hemm xi injam jaqbad u kien hemm ukoll xi ammont zghir ta' tiben." Sostna li "Wara li jintefa n-nar, xogholna huwa li nerfghu kollox, nassiguraw irwiehna li n-nar intefa' kompletament u nerghu immorru lura l-istation. Niccekkjaw ukoll illi ttiehdu ukoll id-dettalji kollha tal-kaz minghand il-persuni koncernati u eventwalment nerghu nidhlu lura fl-istation."25  David ‘Wismayer (li kien assistant rescue officer [ARO]) jafferma li meta kien fuq il- post ma ra l-ebda ballal tat-tiben jaqbad u jghid li n-nirien ma kinux kbar, tant li jsostni li l-fjamma relattiva kienet wahda baxxa u mhux gholija. Jghid ukoll li l- operazzjoni ta' tifi tan-nirien damet madwar ghoxrin (20) minuta u wara ghamlu ghaxar (10) minuta ohra jitfghu l-ilma sabiex jaccertaw ruhhom li kollox kien mitfi. Jishaq illi ghalkemm kien hemm xi tiben jaqbad, ma kienx hemm ballal tat-tiben jaqbad fuq il-post u, ghalhekk, f'dan is-sens ma kienx jaqbel mar-rapport redatt mis- superjur tieghu, Edmond Bason, ezibit a fol. 34 ta' l-atti fejn dan jindika li kien hemm "bales of Hay on fire".27 fil-hin rilevanti, dakinhar fuq il-post ma kien hemm l-ebda fire engine imsejha biex tkun hemmhekk stazzjonata. Infatti, dan jghiduh kemm l-attur28 u kif ukoll Felix Hafiz Saadallah,29 izda ghal ragunijiet kuntrastanti, ossia ta' l-ewwel kien jistenna li jkun hemm fire engine, filwaqt li ta' l-ahhar ighid li ma kien hemm l-ebda obbligu ghaliha; kien hemm ezistenti polza ta' assikurazzjoni,30 mahruga fuq il-licensee Felix Hafiz Saadallah, u l- istess kienet tassikura kopertura kontra "Legal liability of the Insured in respect of bodily injury and/or property damage sustained by third parties" f'certi dati partikolari fiha espressament indikati. Biswit l-intestatura "DATES IN WHICH FIREWORKS WILL BE LET OFF" hemm serje ta' dati li fihom kellu jsehh hruq ta' nar ta' l-ajru u fosthom hemm dik tat-30 ta' Lulju, 2017, li hi d-data mertu tal-prezenti vertenza.31 Wahda mill-kundizzjonijiet fil- polza hi li, "The Fire Brigade is to be always informed and kept on standby by [sic] for the particular feast/event."32. 26 Prodott mill-konvenuta. 27 Ara deposizzjoni relattiva a foll. 28 Ara para. §5 ta' l-affidavit ta' l-attur (a fol. 29 Ara xhieda tieghu fl-udjenza tal-15 ta' Ottubru, 2018 fejn isostni li l-konvenuta ma kellha l-ebda obbligu li dakinhar issejjah ghal fire engine biex tkun fuq il-post, peress li tali obbligu hu ghal-lejliet u nhar il-festa tal-15 ta' Awwissu (a fol. Dan rega' sostnieh fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a fol. 94 u tergo ta' fol. 30 Mahruga minn Global Insurance Brokers Limited u kopja taghha ezibita a foll. 31 Ara xhieda ta' Alberto Caruana Pisani, in rapprezentanza tal-assigurazzjoni, fl-udjenza tad-9 ta' Frar, 2018 (a fol. jirrizulta li din ma kinitx l-ewwel darba li sehh incident simili fl-ghalqa ta' l-attur minhabba hruq ta' nar ta' l-ajru da parti tal-konvenuta. Fil-fatt, il-kontendenti jaqblu li kien hemm zewg okkazzjonijiet ohra precedenti dik hawn in ezami.34 Kien hemm incident snin ilu li jsemmi kemm l-attur35 u kif ukoll Felix Douglas li donnu gie maghluq bonarjament37 u incident iehor fis-sena 2014. Dan l-ahhar incident kien suggett ghal proceduri gudizzjarji fl-ismijiet «Maria Rosaria Djelassi v. Martin Attard noe et» li gew decizi mill-Qorti tal- Magistrati (Malta) fit-23 ta' April, 2018 [ref. nru. 117/2015].38 Fihom kienet sfat mahruqa vettura tat-tip Mercedes li kienet tinsab parkeggjata fl-ghalqa ta' l-attur b'rizultat ta' nar ta' l-ajru mahruq mis-Socjetà Muzikali Santa Marija tal-Qrendi nhar il-15 ta' Awwissu, 2014 waqt il-festa tar-rahal. L-imsemmija qorti kienet sabet kontra is-Socjetà Muzikali Santa Marija tal-Qrendi u kkundannata ghar-rizarciment tal-hsara subita fl-ammont ta' €4,700.00c. Il-qorti kienet, inter alia, affermat li, "Jirrizulta bla ebda dubju, illi dakinhar illi sehh l-akkadut, l-unika murtali illi kienu qed jittellghu fil-vicinanzi kienu dawk tas-Socjetà Muzikali Santa Marija, u ghalhekk ma ghandu jkun hemm ebda dubju illi l-murtal illi waqa fuq il-vettura tar-rikorrenti [...] kien murtal imtella u mahruq mis-Socjetà Muzikali Santa Marija, illi taghhom l-intimati Martin Attard, Anthony Davis u Felic Hafiz Saadallah kienu responsabbli bhala President, Segretarju u Tezorier rispettivament."39 Dan it-Tribunal, wara ezami tal-fatti tal-kaz, jasal ghall-konkluzjoni li kien hemm 'kolpa' da parti tas-socjetà muzikali konvenuta, u dan in bazi ghar-riflessjonijiet li gejjin. 34 Ara para. §2 u §3 ta' l-affidavit ta' l-attur (a fol. 48) u xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (senjatament a fol. 35 Ara para. §2 ta' l-affidavit ta' l-attur (a fol. 36 Ara xhieda tieghu fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a tergo ta' fol. 98 u fol. 37 Fl-affidavit tieghu l-attur jghid li l-kaz inghalaq wara semplici ittra legali da parti ta' l-avukat tieghu (ara para. §2 ta' l-affidavit). 38 Fil-prezent dawn il-proceduri jinsabu sub iudice jistennew l-ezitu ta' l-appell imressaq mill-konvenuta fid-9 ta' Mejju, 2018. 39 It-taghlim gurisprudenzjali lokali jakkorda l-poter u l-fakultà lill-gudikant adit mill-mertu ta' kawza biex jara u jikkonsulta atti gudizzjarji rilevanti ohra li jkollhom rilevanza u/jew konnessjoni mal-vertenza li dwarha hi mistennija decizjoni. F'dan is-sens ara d-decizjoni in re Andrea Alghaze v. Giuseppina Galea Brevers (Appell Superjuri, 27 ta' Gunju, 1969; mhux pubblikata) u s-sentenzi fiha msemmija. In oltre, in forza ta' dak misjub fil-gurisprudenza patria, l-atti gjacenti fir-registri tal-qrati domestici jistghu jigu kkonsultati minghajr il-htiega ta' l-ezibizzjoni formali taghhom fil-proceduri de qua. Din hi norma riflessa f'bosta decizjonijiet, fosthom in re Negte. Giuseppe C. Jovanoski et v. Carmelo Mckay Me Intyre (Appell Civili, 3 ta' Ottubru, 1927); Maria Crossley Worley v. Felice Triolo et ne (Prim'Awla, 22 ta' Frar, 1950); Alphonse Maria Abela Parnis v. Carmelo Bason (Appell Kummercjali, 11 ta' Lulju, 1994); Edwige armla minn Roger Dakov v. Gaetano Galea Mitchell noe et (Appell Inferjuri, 19 ta' Mejju, 2004); Alan Micallef Camoin noe v. Mary Cruz Benitez Debono Tanti et (Appell Inferjuri, 23 ta' Novembru, 2005); Nancy Mifsud Ganney nomine v. Charles Dimech Consiglio et (Appell Superjuri, 3 ta' Ottubru, 2008); Lec Limited v. Tabbingtons Limited (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex], 28 ta' April, 2009, konfermata fl-appell fid-19 ta' April, 2012); u Korporazzjoni Enemalta v. V&C Contractors Limited (Appell Inferjuri, 22 ta' Jannar, 2010). L-importanti huwa li l-att gudizzjarju (li ma jigix formalment ezebit fil-proceduri) jigi, almenu, debitament senjalat fil-kors tal-procediment. Dan gie konfermat fi zmien pjuttost ricenti in re Anthony Markham et v. Paul Bezzina Wettinger pro et noe (Appell Superjuri, 24 ta' Novembru, 2017) fejn inghad hekk: "Din il-Qorti taqbel ma' dan il-principju, però, qabel xejn, hu mehtieg li lill-Qorti issirilha referenza cara u preciza tal-att li ghalih parti f'kawza ohra jrid jaghmel referenza. Il-Qorti ma hijiex adita mill-atti kollha li jigu pprezentati fir-Registru tal-Qorti Civili, u ma tistax, meta ma jkollhiex indikazzjoni cara, tipprezumi hi li setgha gie pprezentat att u taghmel tfittxija ghal li jista' jkun." Ghat-Tribunal jirrizulta li n-nirien kienu rizultat tal-harqa nar ta' l-ajru da parti tas-socjetà muzikali konvenuta. Hu indubitat illi dakinhar l-ebda terzi ma harqu jew tellghu murtali mill-agwata hlief ghall-konvenuta. F'dan ir-rigward, it-Tribunal josserva illi kien hemm prezenza ta' kwantità sostanzjali ta' debris pirotekniku precipitat fi hwejjeg l-attur hekk kif il-fotografija ezibita a fol. 22 ta' l-atti manifestament tevidenzja.40 Tali debris pirotekniku volanti – iggenerat mill-hruq ta' murtali tal-festa li sehh dakinhar fil-vicinanzi ta' l-ghalqa41 ta' l-attur fil-hin jew ftit mumenti qabel origina n-nar fl-istess ghalqa – ikkaguna n-nirien ghax ipprecipita fuq zona kontenenti materjal altament kombustibbli u li facilment jaqbad. Dan id-debris jaqbad jekk jaqa' fuq materjal bhal ma hu haxix niexef u/jew tiben. Il- precipitazzjoni ta' tali debris minn murtali appena sparati fuq materjal bhal dak appena menzjonat jinklinaw ferm lejn il-probabbilità li n-nirien fl-ghalqa ta' l-attur kienu kawza diretta ta' l-istess precipitazzjoni. F'dan ir-rigward it-Tribunal jirreferi ghax-xhieda ta' Edmond Bason li dakinhar ha hsieb it-tifi tan-nirien min-naha tad-Dipartiment tal- Protezzjoni Civili. Dan sostna meta "konna tfejna n-nirien konna sibna xi takki tal-murtali izda mhinix f'posizzjoni li nghid illi kienux ta' dakinhar jew inkella ta' xi granet ohrajn u dan gjaladarba illi konna sibnihom imbaghad fid-debris u imxarrbin ukoll u allura ma nistax nikkonstata jekk kienux ta' dak l-event partikolari."42 Fic-cirkostanzi ta' dan il-kaz, it-Tribunal jemmen u jikkunsidra bhala aktar probabbli illi tali takki tal-murtali hekk misjuba in situ huma dawk ta' xi murtali li kienu gew sparati dakinhar stess u li l- eventwali precipitazzjoni taghhom fl-ghalqa ta' l-attur, flimkien ma' debris pirotekniku iehor, iggeneraw l-incendju de quo.43 ta' li hadu fl-ajru ferm qrib 40 Tali fotorafija, flimkien ma' dik «IMG_20170816_093559» li tinsab fuq is-CD fil-busta a fol. 58, turi kwantità ta' debris fuq il-pannelli solari presumibilment ta' l-attur. 41 Il-murtali dakinhar mahruqa, juru «IMG_20170814_182727» u «IMG_20170814_183546_BURST001_COVER» ritratti li jinsabu fuq is-CD fil-busta a fol. 42 Felix Hafiz Saadallah jitkellem ukoll dwar takki tal-murtali fix-xhieda tieghu moghtija fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019. Meta domandat mid-difensur ta' l-attur jispjega x'jaqa' jew x'jinzel ma' l-art mill-murtali meta dawn jigu sparati, Hafiz Saadallah wiegeb hekk: "Mill-murtali l-kontenituri taghhom, bhala takki, kartun, mhux dak jista' jaqa'?" (ara a tergo ta' fol. 43 Il-procediment odjern huwa ta' indole civili u ghalhekk l-oneru huwa mixhut fuq l-attur illi huwa dak il-parti li qed jallega certa fatti ai termini ta' l-appena msemmi Art. Dan mhux mistenni li jipprova l-kaz tieghu lil hinn minn kwalsiasi dubju dettat mir-raguni (i.e., "beyond reasonable doubt") hekk kif rikjest fi procedimenti ta' natura penali. Hawnhekk, il-grad ta' prova huwa li l-attur jipprova l-pretensjoni tieghu fuq bilanc ta' probabilitajiet (i.e., "preponderance of the evidence" jew "balance of probabilities"). Tali standard jintlahaq jekk il-pretensjoni jew allegazzjoni aktar ghandha aktar mis-sewwa milli le meta mpoggija fl-isfond fattwali tal-grajja tal-kawza. Tali standard jigi sodisfatt bil-produzzjoni ta' provi idoneji u sufficjenti li jaghtu aktar piz lill-allegazzjoni ta' xi parti. Huwa is-socjetà muzikali konvenuta kienu qed jimmaniggjaw jew jaghmlu uzu, ghall-iskopijiet festivi, minn haga illi di natura hi perikoluza, bhal m'hu l-loghob tan-nar. Il-konsapevolezza tal-perikolizità intrinseka u r- riskju inerenti ghalihom hi oggett evidenti li ma jehtiegx xhieda jew evidenza l'ghaliex hu fatt notorju. M'ghandux ikun dubitat illi meta wiehed jizvolgi attività li min-natura taghha stess, u tal-mezzi adoperati, tista' titqies perikoluza jew ta' riskju, bhal fil-kaz tal-hruq tal- loghob tan-nar, huwa jenhtieglu jiddimostra li ha hsieb japplika l-mizuri idonei u l- prekawzjonijiet kollha necessarji biex jevita l-hsara. L-oneru ta' prova bhal din tispetta lilu u ghandha tkun ukoll wahda rigoruza. Xejn ma tiswa' s-semplici prova negattiva illi hu ma kkommetta l-ebda vjolazzjoni ta' dover, izda jinkombi fuqu li juri manifestament u bi prova pozittiva, illi huwa addotta kura u prudenza biex jilqa' kontra l-possibilità ta' konsegwenzi dannuzi. Jinghad a propositu fid-decizjoni in re Annunziato LAUTIERGalea St.JohnHerries et v. Joseph Dakov et (Appell Civili, 3 ta' Marzu, 1958) illi "meta l-att li kkaguna d-danni kien jikkonsisti fil-manegg ta' haga perikoluza, ir-responsabilità ta' min ghamel dak l-att hija assoluta; u min irid jehles minn dik ir-responsabilità hu tenut jipprova, jew il-fatt tat- terz jew il-vis major." Mill-kumpless tal-fatti, dak li ghandu maggorment jigi rigwardat huwa jekk is-socjetà muzikali konvenuta u t-titolari tal-licenzja hadux il-prekawzjonijiet mehtiega biex jigi skongurat kull dannu ghal persuni jew ghal proprjetà ta' terzi. Dan ghaliex jibqa' dejjem validu l-monitu li, "id-dover li jiehu hsieb li ma jigrix id-dannu hu ta' min ikun ser jaghmel l-att li mbaghad igib id-dannu" (vide decizjoni riportata f'Kollez. Dan, multo magis, imbaghad, meta l-att ikun jinvolvi, bhal f'dan il-kaz, manipular ta' loghob tan-nar, altament riskjuz, kif sfortunatament jixhdu l-grajjiet tragici ta' pajjizna f'dan il-kuntest. In konnessjoni mal-punt precedenti, ikollu jinghad illi l-incident de quo kien facilment prevedibbli ghall-konvenuta peress li diga' kien hemm okkazzjonijiet precedenti fejn l- ghalqa ta' l-attur jew oggetti fiha sfaw negattivament milquta minhabba d-debris et similia derivanti minn hruq ta' nar ta' l-ajru. L-incidenti precedenti kellhom jallertaw lis-socjetà muzikali konvenuta u jaghmluha aktar attenta fil-previzjoni, u konsegwenti prevenzjoni, ta' incidenti bhal dan. L-incidenti ta' qabel kienu jaghmlu dak odjern aktar prevedibbli milli mhux prevedibbli, aktar mistenni li jsehh milli ma jsehhx, aktar probbabili li xi haga tmur hazin milli le, inklinanti lejn il-possibbli milli lejn il-probbabli, u ferm anqas remot milli mod iehor. Fil-kaz odjern, kif gja' asserit, it-Tribunal jirrizultalu li l-pretiza attrici tilhaq u anke tissupera l-grad rikjest mil-Ligi. Il-prevedibilità ippreveda d-disgrazzja parti introduttiva ta' din is-sentenza), "Biex ikun hemm lok ghad-danni, jehtieg li wiehed setgha ta' probabilitajiet ragonevoli u mhux ta' possibilitajiet remotissimi u inverosimili."44 Fi kliem divers, il-passat kien wera' lis-socjetà muzikali konvenuta li l-operat taghha kien minn xi drabi iggenera pregudizzju lill-attur u ghalhekk l-istess kellha forma ta' indikatur li jallertaha u kumpass li jigwidawaha fil-passi futuri taghha meta tahraq in-nar fil-vicinanzi ta' l-ghalqa ta' l-attur. Tali passat, allura, kien irendi eventi sinistri futuri anqas remoti u aktar verosimili li jistghu jsehhu u missier tajjeb tal-familja kien certament jiehu hsieb jiehu kont ta' dak li sehh fil-vizjoni futura tieghu. Jirrizulta li s-socjetà muzikali konvenuta prattikament ma hadet l-ebda mizura ta' prekawzjoni ta' natura idoneja jew effettiva qabel, waqt jew wara l-harqa ta' nar in dizamina. L-unika haga razenti prekawzjoni – jekk wiehed jista' jsejhilha hekk – qabel il- harqa hija dik deskritta minn Kenneth Agius Attard li dakinhar kien in situ inkarigat mill-harqa tal-murtali ta' l-ajru. Dan ighid li hu kien iccekkja 'l fejn kien qed jonfoh ir-rih (i.e., lejn l- Imqabba) u li dakinhar ma kienx hafna rih, li huma kienu ccekkjaw jekk hemmx nies fl- agwata u kienu raw x'hemm li jista' jiehu n-nar madwarhom.45 Matul il-hruq ma jsemmi l- ebda mizura ta' prekawzjoni. Wara l-harqa nar, l-istess Tabone jghid illi, "Ahna fid-disa' u ghaxra qisna konna bil-lest [...] Iccekkjajna jekk hemmx nar qed jaqbad minn x'imkien, ma rajna xejn; qlajna l-kanni, kienu d-disa' u nofs malli qlajna l-kanni u hekk. Ergajna iccekkjajna, ma kienx hemm hruq jew hekk u ghabbejna u tlaqna 'l fuq."46 Fil-fehma tat- Tribunal, il-mizuri dakinhar mehuda – almenu kif deskritti minn Tabone – huma alkwantu dilentatteski u ma jmorrux id f'id mas-serjetà, delikatezza u riskju ta' l-attività ta' hruq ta' loghob tan-nar ta' l-ajru. Ghandu jkun razenti l-ovvju illi aktar ma l-attività tkun perikoluza u riskjuza, aktar wiehed ghandu jippresta attenzjoni u jiehu prekawzzjonijiet biex kollox imur tajjeb u la hu nnifsu u lanqas haddiehor ma jintlaqat hazin mill-istess attività. Li wiehed jghid li wara li sehhet il-harqa relattiva, hares madwaru u ma rax nirien u allura refa' hwejgu u telaq 'l hemm, ma jawgurax tajjeb u certament ma jirriflettix id- diligenza u l-prudenza mistennija fic-cirkostanzi. 17 ta' L.S. 33.03 (A.L. 243 tal-1998 kif emendat), "Id-detentur tal-licenza biex jahraq ix-xoghlijiet tan-nar ghandu 44 Dwar din it-tematika, it-Tribunal jissenjala ulterjorment is-segwenti taghlim addizzjonali. jaghmel dak kollu li jkun mehtieg sabiex isib u jnehhi mill-inhawi ta' madwar il-post tal- hruq, dawk l-oggetti kollha ta' xoghlijiet tan-nar li ma jkunux hadu jew splodew kif ukoll kull materjal iehor li jirrizulta mill-hruq ta' dawk ix-xoghlijiet tan-nar." Din id-disposizzjoni tirresponsabilizza lill-persuna licenzjata mhux biss li tfittex ghal xi xoghol ta' nar li ma jkunx inharaq sew jew li ma jkunx sploda, izda ukoll li jfittex u jnehhi kwalsiasi materjal li gej mill-hruq tal-loghob tan-nar. Kif jirrizulta mid-deposizzjonijiet tal-persuni koncernati, partikolarment ta' Tabone, l-ebda tfittxija bhal din ma sehhet wara l-harqa nar izda sempliciment inghatat titwila mal-madwar. Dan hu aspett iehor fejn is-socjetà muzikali konvenuta wriet nuqqas. Huwa fatt illi s-socjetà muzikali konvenuta ma hassitx il-htiega li dakinhar issejjah fire engine sabiex tkun in situ bhala prekawzjoni. Ghall-istess socjetà muzikali hi ma kellhiex obbligu li taghmel dan u tali obbligu kien biss lejliet il-festa u dakinhar stess tal-festa tal- 15 ta' Awwissu.47 Ghat-Tribunal, ragunar bhal dan ma jaghmel ebda sens logiku fic- cirkostanzi. L-attività ta' loghob tan-nar hi wahda perikoluza u ta' riskju u f'dan il-kaz intwera li kien hemm episodji passati fejn kienu inqalghu problemi fl-ghalqa ta' l-attur minhabba l-murtali mtellghin fil-vicinanzi mis-socjetà muzikali konvenuta. Ghalhekk, b'tali retroxena, kien jinzel bi dmir li bhala missier tajjeb tal-familja, l-istess socjetà muzikali issejjah fire engine fuq il-post. Mhux biss biex tissalvagwardja l-inkolumità ta' terzi u hwejjighom, imma anke sabiex tissalvagwardja u tipprevjeni potenzjali akkaduti sinistri fiz-zona ezatta fejn l-addetti taghha jkunu qed joperaw u jaharqu n-nar. Ghal xi raguni, l-istess socjetà muzikali konvenuta baqghet ostinatament tishaq li ma kellha l- ebda obbligu li ggib fire engine fuq il-post jekk mhux f'dati ohra tal-festa. Il-haga li tinsa tikkunsidra din is-socjetà muzikali huwa li skond l-Art. 25(2) ta' l-Ordinanza Dwar l- Esplozivi (Kapitolu 33 tal-Ligijiet ta' Malta) il-legislatur iwaddab oneru generali fuqha. Tali disposizjoni tghid hekk: "Kull min iqabbad dan in-nar f'iżjed bogħod [minn tnejn u disgħin metru minn dar, bini, taħwil, imżieżel ta' qmuħ, tiben, u għalf, jew minn depożitu ieħor ta'materjal li jaqbad48], għandu jieħu l-prekawzjonijiet meħtieġa għas-sigurezza tal- proprjetà ta' ħaddieħor, u għandu jassisti huwa nnifsu flimkien ma' numru biżżejjed ta' nies, sakemm jintefa n-nar." Il-lokuzzjoni utilizzata, ghalkemm generali u wiesa', hi fl- imperattiv (i.e., "għandu") u tirresponsabilizza lil persuna involuta f'attività ta' loghob tan- nar jew hruq tieghu biex "jieħu l-prekawzjonijiet meħtieġa" u biex "jassisti huwa nnifsu flimkien ma' numru biżżejjed ta' nies, sakemm jintefa n-nar." Addizzjonalment, anke li kieku ma kienx hemm tali disposizzjoni pozittiva fil-Ligi, huwa guridikament maghruf li m'hemmx bzonn ikun hemm norma jew ligi skritta sabiex wiehed ikun mghobbi b'obbligu li jiehu mizuri ta' prekawzjoni in salvagwardja ta' l-interessi ta' terzi. Hu principju stabbilit ta' applikazzjoni generali illi l-ezigenza socjali tiddetta li tigi dejjem rispettata r-regola ta’ "alterum non lædere" (i.e., li tara li ma tweggax lil haddiehor). Fl-ezercizzju ta’ kwalsiasi mansjonijiet jew attività – aktar u aktar jekk din hi wahda, di natura, perikoluza – persuna 47 Ara xhieda ta' Kenneth Agius Attard fl-udjenza tat-12 ta' Dicembru, 2018 (a fol. 85) u x-xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl- udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a tergo ta' fol. 25(1) ta' l-Ordinanza Dwar l-Esplozivi (Kapitolu 33 tal-Ligijiet ta' Malta). jinsabu jintebah il-kanoni l-prijoritajiet ta' "alterum non MASSIMO FRANZONI, "L'Illecito", 2a ed., Giuffrè 2010; p. 30).49 Ikollu jigi mistqarr li r-raguni 'l ghaliex il-fire engine tigi solament imsejjha lejliet il-festa (14 ta' Awwissu) u dakinhar tal- festa (15 ta' Awwissu) hi aktarx wahda purament ekonomika. It-tribunal jasal ghal tali konkluzjoni fuq kliem Felix Hafiz Saadallah illi sostna li, "issa jekk il-festi nibdew perezempju ahna minn gimgha qabel [...] naharqu fit-tmienja, f'nofs inhar, fis-sebgha ta' filghaxija u bil-lejl, jekk tghodd il-granet kollha u ngibuha l-fire engine f'dawk il-granet kollha, jekk inkunu obbligati [...] li nigbru nistghu intuhom lil tal-fire engine; qed tifhmu l-punt!"50 Minn dan il- tas-socjetà muzikali bran, wiehed mill-ewwel konvenuta, u cioè li minhabba kwistjonijiet ekonomici, jigu dimunwiti u mwarrba l- interessi (salvagwadja u/jew inkolumità) ta' terzi persuni. Kunsidrat kollox, it-Tribunal jasal jemmen li kieku fire engine kienet stazzjonata in situ (jew fil-vicinanzi) dakinhar u fil- hin tal-hruq tan-nar ta' l-ajru, dan il-kaz seta' facilment jigi evitat jew, almenu, tempestivament indirizzat b'minimu ta' riperkussjonijiet sinistri. Jirrizulta wkoll li s-socjetà muzikali konvenuta ma haditx hsieb li tavverti lis-sidien tal- ghelieqi u/jew l-istabbilimenti tal-madwar (jekk hemm tali girien oltre l-attur). Dan hu dmir li jista' jigi facilment annoverat fl-obbligi generali rijentranti fil-fuq citat Art. Li huwa fic-cert huwa li mill-provi ma rrizultax li l-addetti tas-socjetà muzikali konvenuta, qabel ma bdew l-attività ta' hruq tan-nar, avzaw lill-attur li kienu ser jibdew jaharqu. Anzi, donnu kien mistenni li l-attur jiehu hsieb wahdu jipprevjeni ghal xi effetti negattivi generati jew derivanti mill-harqa murtali li kellha ssehh. Dan qed jinghad ghax Felix Hafiz Saadallah sostna li, "Ghax jekk irridu niehdu prekawzjonijiet ahna [...] Ahna niehdu prekawzjonijiet, imma l- girien iridu jaghmlu l-parti taghhom ukoll."51 It-twegiba ghal rimarka bhal din tinsab f'sentenza pjuttost ricenti li wkoll kienet titratta nirien ta' stabbiliment minhabba hruq ta' loghob tan-nar. Din is-sentenza hija dik in re Gasanmamo Insurance Limited et v. Raymond Sargent et (Prim'Awla, 25 ta' Ottubru, 201752) illi fiha, inter alia, inghad hekk appropozitu l-prezenti punt: "Min jaħraq in-nar ma jistax jippretendi li s-sid ta' dak it-turf jew ta' dawk is-siġar għandu jgħattihom jew saħansitra jaqlagħhom waqt l-attività. Jekk dawk li jagħmlu din l-attività jafu li jistgħu jinħolqu inċidenti bl-attività tagħhom, u għalhekk hemm kopertura b'polza tal-assigurazzjoni għal ħsara lil terzi, u xorta jagħżlu li jagħmlu tali attivitajiet, dawn ma jistgħux jiskampaw mir-responsabbilità għax segwew ir- regolamenti. Ir-regolamenti ma jgħidux dak kollu li bħala missier għaqli ta' familja wieħed suppost li jagħmel. Bonus pater familias konxju tal-perikolożità ta' tali attività li tista' tvarja anki bit-temp, bħal umdità żejda li toħloq splużjonijiet waqt il-fabbrikazzjoni tal- 50 Ara x-xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a tergo ta' fol. 51 Ara x-xhieda ta' Felix Hafiz Saadallah fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (a fol. murtali u riħ li jwassal fdalijiet tal-isparar fid-dintorni, qabel ma jibda jaħraq in-nar għandu jara x'hemm fil-viċinanzi, jagħmel speċi ta' risk assessment [...] ir-responsabbilità li fejn ser jinħaraq in-nar jiġi żgurat li ma jkunx hemm fil-viċin strutturi li faċilment jistgħu jinħarqu, taqa' ultimament fuq min qed jorganizza l-attività tal-ħruq tan-nar u fuq min hu legalment responsabbli mill-ħruq tan-nar. Ladarba l-konvenuti kienu konsapevoli li fil- viċinanzi ta' fejn jaħarqu n-nar kien hemm turf u siġar li ġieli inħarqu konsegwenza tal- logħob tan-nar tagħhom, kien jispetta lill-konvenuti li jew għas-saħħa tal-argument jgħattu t-turf u s-siġar biex ma jinħarqux bil-fdalijiet tal-murtali li jinżlu ħafna drabi f'forma ta' karti jew kartun imġemmed, inkella jekk ma jagħmlux dan, iridu jaċċertaw ruħhom illi l- assigurazzjoni tagħhom tkoprihom. L-istess għandu japplika ukoll għall-bini u għall- kontenut tiegħu." Ghalhekk, kien dmir u obbligu tas-socjetà muzikali konvenuta li twettaq il-verifiki necessarji u mhux tistenna li minhabba l-operat taghha terzi jattivaw u/jew jipprotegu ruhom u/jew hwejjighom. Kellha tkun hi li, bhala missier tajjeb tal- familja, tiehu l-inizjattiva u mhux tassumi rwol passiv f'espletament ta' attività li, kif gja' maghdud, hi perikoluza u ta' riskju intrinseku. Il-minimu mistenni fic-cirkostanzi, kunsidrat l-episodji sinistri passati, kien li l-attur imqar jigi avvicinat u mitkellem qabel il- harqa, anke b'modiku ta' kortezija – haga li lanqas biss sehhet. Peress li ninsabu fil-kamp tal-kolpa extra-kontrattwali, wiehed ma jistax jillimita l-indagni tieghu unikament ghall-ghemil tal-parti konvenuta li fuqha qed tigi riposta htija esklussiva da parti ta' l- avversarju attur. F'tali xenarju, jinzel bi dmir li wiehed jiehu ukoll kont ta' (u jezamina) l-agir tal- persuna li qed timputa tali htija esklussivament fuq haddiehor u li minghandu tirreklama r- rizarciment shih. F'dan il-kaz m'hemmx ghalfejn li l-konvenut jaghti eccezzjoni formali f'dan is- sens jew esplicitament jissenjala tali difiza fil-kors tal-kawza sabiex il-gudikant adit mill-vertenza japplika l-Art. 1051 tal-Kodici Civili. Infatti, kliem il-legislatur patriju f'tali disposizzjoni jaghmilha kwazi obbligu li l-qorti tezamina wkoll il-komportament tal-parti li tbati l-hsara halli "fil- likwidazzjoni tal-ammont tad-danni li għandhom jitħallsu lil dik il-parti, tiddeċidi, fid-diskrezzjoni tagħha, f'liema proporzjoni din tkun ikkontribwiet jew tat okkażjoni għall-ħsara li batiet, u l- ammont tad-danni li għandu jitħallas lilha mill-persuni l-oħra li jkunu dolożament jew bla ma riedu ikkontribwew għal dik il-ħsara, jiġi mnaqqas f'dik il-proporzjoni." Wara kollox, din hi disposizzjoni li ssib radici fl-ekwità u l-gustizzja biex l-ebda konvenut mixli bi htija mill-attur ma jigi kkundannat jew penalizzat lil hinn mill-mizura vera u proprja li realment tispettalu. Ikun xenarju alkwantu ingust jekk il-fatti pruvati fil-kors ta' kawza juru li l-attur ghen fl-avverar tas- sinistru fuqu jew fuq hwejjgu f'certu mizura (kbira jew zghira) u li ma tistax tigi ragjenovelment skartata, izda l-gudikant ma jattribwixxi l-ebda tali konkors ta' ghemil traskurat 'l ghaliex il- konvenut ma ressaqx eccezzjoni ad hoc ghar-rigward. Konsegwentement, ikun ferm ingust li fin-nuqqas ta' tali eccezzjoni, l-attur jispicca jinghata kumpens totali meta fir-realtà d-dannu kellu jigi kalibrat ma' u apporzjonat skond il-mizura tal-kontribut tieghu fis-sinistru mgarrab.53 53 Sentenzi li jghidu dan b'mod apert u espress – almenu sa fejn huwa konsapevoli dan it-Tribunal – ma jidhirx li hemm, izda huma bil-bosta s-sentenzi li fil-prattika jhaddnu u japplikaw dan il-precett. Bhala ezemplari jissemmew dawk id-decizjonijiet dwar responsabbilità fuq il-post tax-xoghol jew ghal htija ta' incidenti stradali fejn fin-nuqqas ta' eccezzjoni ad hoc jew talba rikonvenzjonali appozita, il-Qorti tezamina u tiddikjara dwar il-htija tal-parti attrici, Ghalhekk, id-disposizzjoni citata tal-Kodici Civili ghandha tinqara fis-sens li tiggenera dmir awtomatiku fil-qorti li b'inizjattiva proprja, motu proprio, tistharreg dwar l-estent shih ta' l- ghemejjel tad-danneggjant u tad-danneggjat u tindividwa l-impronta tal-htijiet rispettivi u mhux maghmula dipendenti minn kif formalment jiddefendi ruhu l-konvenut. Minn ezami kumplessiv tal-provi, ghat-Tribunal m'hemm l-ebda fattur li jindika li l-attur kien traskurat jew negligenti u m'hemm xejn li juri li l-hsara minnu sofferta giet in essere jew giet aggravata b'xi fattur kontributorju tieghu. L-attur ma seta' jaghmel xejn fi hwejjgu sabiex jilqa' l- waqa' ta' debris imgemmed u ta' takki tal-murtali. Ghar-rigward, it-Tribunal jirreferi ghall- kunsiderazzjonijiet relattivi misjuba fis-sentenza in re Annunziato LAUTIERGalea St.JohnHerries et v. Joseph Dakov et (Appell Civili, 3 ta' Marzu, 1958) li huma, mutatis mutandis, rilevanti u applikabbli bla htiega li wiehed jirrepetihom fil-prezenti decizjoni. Individwati n-nuqqasijiet fil-konvenuta, li jrenduha kolpevoli, u stabbilit in-ness kawzattiv bejn tali nuqqasijiet u l-event dannuz (li ma kienx akkumpanjat jew agjevolat minn xi fattur kontributorju), f'dan l-istadju t-Tribunal ihoss mehtieg li jwettaq osservazzjoni dwar sottomissjoni maghmula mill-parti tal-konvenuta. In-nota ta' sottomissjonijiet taghha tibda' billi tghid li l-attività tas-socjetà muzikali konvenuta hi debitament koperta mil-licenza appozita mahruga mill-Pulizija u li, allura, l-operat taghha kien lecitu u bhal donnu ma jistax jikkwalifika bhala wiehed negligenti. Madanakollu, dan mhux hekk. It-twegiba tinsab rakkjuza f'diversi pronunzjamenti tal-qrati taghna, fosthom in re Michael Abela Parnis v. Joseph Kukeli ghall-Kazin tal-Banda Saint Andrews Band ta' Hal Luqa (Appell Inferjuri, 16 ta' Marzu, 1963) fejn inghad li, "Lanqas jista' l-Kazin konvenut jittrincera ruhu wara l-licenza tal-Pulizija, mhux biss ghax dik il-licenza tinghata bir-riserva li tibqa' impregudikata r- responsabilità ghal hsara ghal persuni u/jew proprjetà bhala effett ta' l-isparar, imma anki ghaliex hu pacifiku, fil-gurisprudenza tal-Qrati ta' Malta, fuq l-insenjamenti dottrinali Francizi, illi f'kazijiet simili l-licenza hi att purament amministrattiv, li jhalli illesa l-azzjoni ghad-danni tat-terz li daqqiet tkun pari ghal dik tal-konvenut u minn daqqiet izghar jew anke akbar minn tieghu (jew addirittura assoluta tal-parti attrici). Dan isehh in forza tan-norma kodifikata fl-imsemmi Art. 1051 tal-Kodici Civili. Addizzjonalment, in re Manwel Xuereb Bianco v. Anthony Worley pro et noe (Tribunal Ghal Talbiet Zghar, 5 ta' Settembru, 2001), li wkoll kien kaz li jitratta nirien gejjin minn hruq ta' loghob tan- nar, dan it-Tribunal, diversament presjedut, kien afferma li, «Dwar il-permess jinghad li fl-ebda stadju tal-proceduri ma gie kkontestat mill-attur l-ezistenza ta' tali permess. Madankollu, il-fatt li kien hemm permess mahrug mill-Pulizija ma jezemix lill-Ghaqda Muzikali mir-responsabbiltà. F'dan ir-rigward issir riferenza ghas-sentenzi fl-ismijiet Bugeja et vs Tas-Sliema et (Vol. F'din l-ahhar sentenza il-Qorti ta' l-Appell iddikjarat li t-tqeghid ta' struttura ta' l-injam fit-triq ghal celebrazzjoni ta' festa bil-permess tal- Pulizija kien, "biss biex jawtorizza lill-atturi jarmaw il-pedestall fit-triq, peress li skond il-ligi hadd ma jista' jqieghed ingombru fit-triq pubblika minghajr dak il-permess. Dan ma jfissirx, pero' illi l- Pulizija b'dak il-permess kienet qeghda tirrendi ruhha responsabbli dwar is-solidità tieghu jew tiggarantiha".» Dak li kienet giet awtorizzata taghmel, bil-licenza relattiva, is-socjetà muzikali konvenuta kellha taghmlu, kif gja' puntwalizza supra, b'tali modalità li tevita hsara lill-proprjetà ta' terzi u lil terzi. Hawn issir riferenza ghall-kawza in re A. Villa v. Stafford noe (riportata f'Kollez. L-ebda licenza jew permess amministrattiv ma kien jaghti immunità f'dan ir-rigward. Hekk kif rettement sostnut fil-kawza in re Avukat Dottor Anthony Blanco Thika v. P.L. Albert Wallace Scardino (Appell Civili, 11 ta' Novembru, 1997), li wiehed jipprova jistahba wara l- otteniment ta' permess jew ta' xi licenza hi skuza "inaccettabbli u bla ebda fondament fil-ligi. Id- drittijiet civili mhumiex regolati u ma jiddependux minn xi permess amministrattiv jew mill- osservanza ta' xi regolament sanitarju. Joriginaw biss u huma regolati mill-Kodici Civili." B'dan kollu premess, kunsidrati u evalwati c-cirkostanzi ta' fatt marbuta ma' dan il-kaz, it- Tribunal jemmen li l-konvenuta tikkwalifika bhala dannegjanti 'l ghaliex, kif rilevat aktar kmieni, "doveva e poteva agire diversamente, in base alle regole che vanno osservate dalla persona «normale» ed accorta"55 u ma jidhirx li fil-vicenda indahlu fatturi kontributorji, skuzanti jew 54 Kif inghad in re Graziella Azobu et noe v. George Farrugia Sladden (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 28 ta' Gunju, 2007), b'referenza ghal gurisprudenza ulterjuri, "Skond id-dottrina, ghalkemm huwa pacifiku li l-proprjetarju ghandu d-dritt assolut li jgawdi u li jiddisponi kif irid mill-haga tieghu, izda dan id-dritt ghandu jitqies limitat fis-sens li fl-ezercizzju tieghu ma ghandux jigi pregudikat id-dritt ta' haddiehor. Ghalhekk kulhadd jista' jaghmel li jrid bil-haga tieghu sakemm ma jilledix id-dritt ta' haddiehor. Infatti, huwa principju generali li jolqot l-atti kollha tal-bniedem, u li ghandu jkun ghalih il-gwida kostanti fl-azzjonijiet tieghu kollha, illi hadd ma jista' bil-fatt tieghu jaghmel hsara lil haddiehor, u ghalhekk kulhadd jista' jiddisponi liberament mill-haga tieghu sakemm b'dak il-fatt ma joffendix id-dritt ta' haddiehor, billi 'ove comincia l'altrui offesa, ivi si arresta il potere assoluto sulla propria cosa' [Vol.XLVI-I-1036]." Fuq l-istess vina huwa l-hsieb traccjat fis-sentenza in re Joseph Graham et v. Joseph Attard Bugeja et (Prim' Awla, 5 ta' Lulju, 2007) fejn gie ritenut illi, "kull sid ta' proprjetà jista' jizviluppa l-proprjetà tieghu kif u meta jrid u, sa certu punt, minghajr konsiderazzjoni ghall-proprjetarji ta' fondi adjacenti, fil-kors ta' l-izvilup li jaghmel irid joqghod attent li ma jikkawzax hsara lill-proprjetajiet adjacenti." 55 viz. ENRICO DAWSON SEAGER ("La Colpa: parte prima", UTET 1957; §4, p. 11) citat fil-bidu ta' din id-decizjoni. gustifikanti li jiskolpaw lill-istess konvenuta, bhal, nghidu ahna, xi kaz fortuwitu jew xi forza magguri jew casus56 jew illi, "il danneggiante non ha potuto evitare e non aveva il dovere di prevedere."57 Ghalhekk, il-konvenuta qed tigi dikjarata responsabbli u hi ghandha twiegeb ghall-hsara li grat bi htija taghha [Art. 1031 Kodici Civili] ghax gie muri li l-istess konvenuta bl- ghemil taghha ma uzatx il-prudenza, id-diligenza, u l-hsieb ta' bonus pater familias [Art. 1032(1) Kodici Civili] u, allura, hi passabbli ghar-rizarciment u hlas tal-hsara li tigri minhabba f'hekk [Art. It-Tribunal issa jdawwar l-attenzjoni tieghu ghall-kap tad-danni. Hawnhekk jibda' biex jigi mill-ewwel puntwalizzat illi l-fatt biss tad-dikjarazzjoni tar-responsabilità ghad-danni ma jfissirx necessarjament li d-danni tassew jezistu u jekk dawn jezistu, huma fil- quantum pretiz mid-danneggjat. Dan l'ghaliex jaggrava dejjem fuq il-kreditur ta' l-obbligazzjoni li jipprova l-ezistenza u l-entità tad-danni li hu jallega li sofra. It-Tribunal qed jirrimarka dan ghaliex mhux sodisfatt li l-attur irnexxielu juri li sofra l-hsarat li jallega li garrab, kemm ghal dik li hi kwalità, kwantità u quantum relattiv. Ghalhekk, certu riljevi maghmula mis-socjetà muzikali konvenuta fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha huma, sa certu punt, kondivizi minn dan it-Tribunal. L-attur qed jippretendi li jinghata indenniz fl-ammont komplessiv ta' €885.00c li jirrapprezenta €600 ghal numru ta' ballel tat-tiben, €265.00c ghal telefon cellulari gdid u €20.00c ghall-akkwist ta' SIM card gdida ghal dan ic-cellulari. L-attur produca solament provi dokumentarji marbuta ma' l-akkwist tat-telefon cellulari58 u tas-SIM card59, izda mhux ukoll ghall-ammont l-ewwel imsemmi. Dwar it-telefon cellulari, it-Tribunal, bhas-socjetà muzikali konvenuta fis-sottomissjonijiet taghha, jikkondividi l-hsieb li huwa alkwantu stramb u inverosimili li l-istess waqa' qalb in-nirien bil- korollarju li safa interament mahruq. Huwa veru li n-nirien fi hwejjgu setghu allarmawh u waddbuh fi stat ta' agitazzjoni u konfuzjoni, izda huwa ukoll minnu li jekk ic-cellulari waqalu minn idejh, dan waqa 'l isfel fejn kien l-attur u mhux waqa' trasversalment jew orizzontalment ghal 56 Jigi rilevat illi l-espressjonijiet "kaz fortuwitu", "forza magguri" jew "casus" (jew "accident") huma lkoll sinonimi ta' xulxin. Fost ohrajn, GIORGIO GIORGI ("Obbligazioni" Vol.II, §8, p. 9) jghallem illi kwalsiaisi distinzjoni bejn espressjoni u ohra hija inutili. Mix-xena lokali naraw li fis-sentenza in re Alfred Pirrone et v. Mondial Travel Agency (Appell Inferjuri, 30 ta' Jannar, 2009) il-qorti tenniet l-identiku hsieb. Wara kollox, f'dan il-kaz is-socjetà muzikali konvenuta ma eccepiet l-ebda linja difensjonali bhal din. ENRICO ALTAVILLA ("La Colpa: parte prima", UTET 1957; §4, p. 11) citat fil-bidu ta' din id-decizjoni. Jekk cellulari jaqa' l'isfel, bil-ligi gravitazzjonali, ma kienx ser jinharaq kompletament ghax sidu ma kienx qalb in-nirien. Kien jinharaq kompletament kieku, ghal xi raguni, l-attur kien jinsab ezattament qalb u gewwa l-istess nirien, haga tassew improbabili. Kif ic-cellulari spicca hekk distrutt u kompletament mahruq kif muri lit-Tribunal u kif raffigurat fil-fotograiji in atti,60 hi haga tassew inspjegabbli – li lanqas l-attur ma offra spjegazzjoni ezatta kif dan l-oggett safa kompletament distrutt bin-nirien; hu qal biss li waqalu waqt li kien qed jipprova jitfi n-nirien. Dwar il-ballel tat-tiben, l-attur jitlob rizarciment ghal 200 balla tat-tiben li jiswew €3.00c-il wahda. Dan igib l-ammont ta' €600.00c. Prova li balla tat-tiben tiswa €3.00c ma tressqitx u hemm biss kelmet l-attur dwar dan.61 Inoltre, it-Tribunal jara alkwantu improbabili li n-nirien laqtu u ddistruggew 200 balla tat-tiben. It-tiben hu minnu nnifsu oggett li, jekk imqabbad, jghin l-alimentazzjoni u l-propagazzjoni tan-nirien. Kieku mitejn balla tat-tiben gew incendjati, ghandu jkun mistenni li l-fjammi u n-nirien kienu jkunu kbar u densi. Madanakollu, ix-xhieda kollha msejjha mid-Dipartiment tal-Protezzjoni Civili ma taw l- ebda deskrizzjoni ta' incendju daqstant dens jew kbir. Anzi, ix-xhieda taghhom hi fis- sens li n-nar kien wiehed moderat u/jew t'entità zghira.62 It-Tribunal ra l-filmat ezibit mill- attur63 u l-istess ma jikkonvincihx li kien hemm incendjati mitejn balla tat-tiben. Ghalkemm tribunal mhux espert, ghandu idea tad-dimensjonijiet ta' balla tat-tiben wahda. Jekk din hi moltiplikata b'200 (jew maghha jizdiedu 199), il-massa (f'metri kubi) ta' balel tat-tiben hi wahda pjuttost kbira u jekk tali massa tigi milquta minn incendju, l- ilsna tan-nar ser jiddivoraw tali ballel u d-densità ta' l-incendju ser tkun ferm densa u kbira (u mhux bhal dawk murija fil-filmat), li tinnecessita, per konsegwenza, operazzjoni ta' tifi aktar twila u ardwa, bl-utilizz ta' aktar minn 5,000 litru ilma; B'ammont ta' mitejn balla tan-nar, wiehed ghandu jistenna li l-operazzjoni relattiva ta' tifi tan-nirien kienet tkun wahda aktar kumplessa u certament aktar twila. Minn kif johrog L-istess telefon gie muri lit-Tribunal seduta stante fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2019 (ara traskrizzjoni tax-xhieda a fol. Dan l-imsemmi awtur, wara li jaghmel diversi osservazzjonijiet dwar kif jista' jigi ppruvat id-delitt, imbaghad jghaddi sabiex jitkellem fuq l-effett tal-prova fl-isfera civili. It-Tribunal jemmen li kien facli ghall-attur, versat fl-industrija agrikola (ara a fol. 23), li almenu jikseb stima ta' kemm tiswa balla tat-tiben sabiex jipprezentaha bhala prova. Dan izda baqa' ma ghamlux. 41) u David Abela Penza (a tergo ta' fol. 63 Il-video tan-nar jaqbad huwa «VID-20180130-WA0002» li jinsab fuq is-CD fil-busta a fol. mill-provi, f'dan il-kaz jidher illi din damet b'kollox madwar tletin (30) minuta: circa 20 minuta biex in-nirien jigu gestiti u mitfija u circa 10 minuti matul liema tkompla jintefa ilma sabiex jigi accertat li kollox intefa'.64 Ghat-Tribunal, dan hu perjodu ta' zmien qasir biex jigi gestit u kkalmat nar, meta kumparat mal-volum ta' tiben allegatament milqut min- nirien kif sostnut mill-attur; Hadd mix-xhieda tad-Dipartiment tal-Protezzjoni Civili jew mill-Pulizija li marru fuq il-post ma sostna li kien hemm ammont sostanzjali ta' balal tat-tiben incendjat li kellu jigi domat. Anzi, ir-rikollezzjonijiet ta' l-istess xhieda kienu aktar iffukati fuq il-vann tat-tip Mazda li kien qed jaqbad u li kien hemm xi injam jaqbad. Wiehed ghandu jistenna li kieku kien hemm il-volum ta' tiben allegat mill-attur, certament dan ma kienx jghaddi inosservat; Ghalhekk, dwar il-kap tad-danni l-attur ma forniex provi tajbin bizzejjed biex juri li tassew u effettivament hu garrab il-pretizi hsarat. Fil-verità, dan it-Tribunal ma jhossux konvint li l-attur lahaq il-grad tal-prova mehtiega in sostenn tal-pretiza rizarcitorja tieghu, anke jekk tigi adoperata n-norma kontemplata fl-Art. 9(2)(b) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta.65 Anzi, il-kaz tieghu jhalli lakuni u dubji li ma jistghux, fis-sewwa, jigu injorati. F'dan il-kaz kien rikjest aktar mill-attur sabiex jikkonkretizza l-pretiza tieghu. Certament, min hu tenut jiggudika dwar il-fatti tal-kaz, inkluz dwar il-quantum ta' kumpens, ma jistax jimla lakuni mhollija inkomolmati minn min kien tenut jindirizzahom. Lanqas ma jista' dan it-Tribunal jipprezumi fatti li ma jsibux l-libsa tal- konkret fl-atti processwali u dan, kif saput, ghaliex, "kif pacifikament maghruf, tribunal b'funzjonijiet gudizzjarji ma jistax, b'ebda logika u sens ta' gustizzja, jikkampa l-gudizzju tieghu fuq asserzjonijiet gratuwiti, kongetturi bla bazi, jew semplici fehmiet meta dawn ma jsibu l-ebda riskontru fil-konkret tal-provi." (vide Ignatius Ruscio Debattista v. Water Services Corporation, Appell Inferjuri, 12 ta' Jannar, 2005). Madanakollu, peress li jirrizulta li n-nirien laqtu gidu u li xi tiben inharaq (kif sostnew ix-xhieda kollha mid-Dipartiment tal-Protezzjoni Civili), l-attur ghandu jigi kumpensat mill-konvenuta ghat- telfien relattiv. F'dan ir-rigward it-Tribunal ikollu jistrieh fuq kwantifikazzjoni ta' hsarat fuq bazi ta' arbitrio boni viri66 u b'tali kejl guridiku jillikwida d-danni fl-ammont ta' tlett mitt ewro (€300.00c) bhala somma rizarcitorja dovuta lill-attur. 64 David Abela Penza (a tergo ta' fol. 9(2)(b) Kap. 380 jghid li it-Tribunal "għandu jitgħarraf b'kull mod li jista' jidhirlu xieraq u ma jkunx marbut bil-prattika dwar l-aħjar prova jew dwar xiehda fuq kliem ħaddieħor jekk ikun sodisfatt lix-xiehda li jkollu quddiemu tkun biżżejjed veritiera li biha jista' jasal biex jaqtal-każ li jkun qed jittratta." 66 Hekk kif asserit, fost diversi ohra, in re Easylife TV Direct Company Ltd et v. Omajco Cleaners Ltd et (Prim'Awla, 15 ta' Novembru, 2016), "Din il-Qorti tosserva illi huwa accettat, f'certu cirkostanzi, illi d-danni jigu stabbiliti "arbitrio bono viri". Huwa pacifiku illi l-prova tad-danni tispetta lil min jallega li soffriha (artikolu 562 tal-Kap. Izda huwa daqshekk iehor stabbilit illi likwidazzjoni ta' danni arbitrio boni viri hija mistennija u f'waqtha meta jkun difficli ghall-attur li jipprova, b'mezzi ordinarji, id-danni effettivament sofferti. F'dan l-istadju – u kif ihobb ifakkar dan it-Tribunal – ma jkunx zejjed jigi rimarkat illi, "Hu fil-poter diskrezzjonali tal-gudikant li jislet mill-istess provi dik il-prova li hu jqis l-aktar attendibbli u affidabbli ghall-formazzjoni tal-konvinciment u li jwarrab jew jiskarta dik il-prova li hu jqis inkompatibbli mar-ratio decidendi adottata." Inoltre, kontendent fi proceduri gudizzjarji (kemm attur u kif ukoll konvenut) ma jistax jippretendi illi min ghandu jiggudika ghandu jaccetta bhala sagrosant l- assunzjonijiet kollha tieghu kontra l-konvinzjonijiet ta' min hu tenut jiggudika (vide Antoine Spalding v. Paul Vella Ebejer, Appell Inferjuri, 27 ta' Frar, 2008) ghax, kif maghruf, il-gudikant, f'sede civili, hu fakoltizzat bid-diskrezzjoni li japprezza l-elementi probatorji akkwiziti u li jispogola minnhom dawk il-fonti ta' provi li hu jidhirlu l-aktar idonei biex isostni d-decizjoni tieghu (vide Anthony Galea Brevers et v. Victor Salerno et, Appell Inferjuri, 9 ta' Jannar, 2008). Anzi, jinsab sahansitra rikonoxxut illi anke jekk sabiex tasal ghar-ratio decidendi tas-sentenza, il-qorti tal- ewwel grad taghzel tistrieh kwazi ghal kollox fuq ir-rizultanzi istruttorji forniti minn parti wahda, u mhux fuq l-assjem tal-provi, dan ma jgibx ghal daqshekk illi s-sentenza hi radikalment hazina jew erroneja (ara f'dan is-sens vide Bonalco Aluminium Limited v. John Vella Carbonaro, Appell Inferjuri, 12 ta' Dicembru, 2007). "MASSIMARIO DELLA GIURISPRUDENZA ITALIANA" Anno XLVII – 1977; UTET 1979, massima nru. §444 riportata f'pagna 107). fuq u Ghaldaqstant, konsistentement maghhom, jaqta' u jiddeciedi dan il-kaz billi, jiddikjara li l-konvenuta, Socjetà Muzikali Santa Marija Qrendi, hi responsabbli ghall-incident li sehh fit-30 ta' Lulju, 2017 u tikkundannaha tikkumpensa u thallas lill-attur l-ammont ta' tlett mitt ewro (€300.00c), bl-interessi fuq tali ammont dekorribbli mid-data ta' din is-sentenza. L-ispejjez gudizzjarji marbuta ma' dawn il-proceduri – b'applikazzjoni tal-Art. 10(1) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta – ghandhom jinqasmu b'dan il-mod: 60% ghandhom jigu sopportati mill- parti konvenuta, filwaqt li r-rimanenti 40% ghandhom jigu sopportati mill-parti attrici. tal-kunsiderazzjonijiet maghmula hawn