QORTI TAL-APPELL IMHALLFIN S.T.O. PRIM IMHALLEF SILVIO CAMILLERI ONOR. Seduta ta' nhar il-Gimgha 30 ta' Ottubru 2015 Numru Citazzjoni numru 898/04 GCD Alfred Matysik Magro v. Sullivan Maritime Limited (C 20340) Short Med Shipping Co. Limited (C 24611) hekk: Rat l-att tac-citazzjoni li l-attur ressaq fid-19 ta' Novembru 2004 u li jaqra "Premess illi l-attur huwa haddiem licenzjat tax-xatt; "U premess illi nhar it-tnejn u ghoxrin (22) ta' Novembru elfejn u tnejn (2002), ghall-habta tal-hdax u nofs (11.30), waqt li l-attur kien qieghed jahdem fuq inkarigu tas-socjeta` konvenuta Sullivan Maritime Limited fuq il-bastiment "m.v. Malta Express", huwa safa korrut; "U premess illi l-bastiment imsemmi huwa proprjeta` tas-socjeta` konvenuta Short Med Shipping Co. Limited; "U premess tort u htija, b'negligenza, traskuragni, imperizja u nuqqas ta' tharis tar-regolamenti tas-sahha u sigurta` fuq il-post tax-xoghol da parti tas-socjetajiet konvenuti, jew min minnhom; "U premess illi l-attur sofra danni ingenti konsistenti f'damnum emergens u lucrum cessans; "U premess illi s-socjeta` konvenuta Sullivan Maritime Limited giet interpellata, anke ufficjalment, sabiex tghaddi ghal-likwidazzjoni u hlas tad-danni kollha sofferti mill-attur izda baqghet inadempjenti; "Ghalhekk, jghidu s-socjetajiet konvenuti ghaliex din l-Onorabbli Qorti m'ghandhiex ghar-ragunijiet premessi u prevja kull dikjarazzjoni ohra necessarja: Tiddikjara li l-incident tat-tnejn u ghoxrin (22) ta' Novembru elfejn u tnejn (2002), fuq premess, fejn korra l-attur sehh unikament tort u htija, b'negligenza, traskuragni, imperizja u nuqqas ta' tharis tar-regolamenti tas-sahha u sigurta` fuq il-post tax-xoghol da parti tas-socjetajiet konvenuti jew min minnhom; "2. Tillikwida, okkorendo bl-opra ta' periti nominandi, id-danni sofferti mill-attur kawza tal-imsemmi incident; "3. Tikkundanna lis-socjetajiet konvenuti, jew min minnhom, ihallsu lill-attur id-danni hekk likwidati. "Bir-riserva ta' kull azzjoni fil-ligi, u bl-ispejjez inkluzi dawk tal-ittra ufficjali tas-16 ta' Gunju 2003, u bl-imghaxijiet kontra s-socjetajiet konvenuti jew min minnhom ingunti ghas-subizzjoni." Rat in-nota tal-eccezzjonijiet tas-socjeta` konvenuta Short Med Shipping Co. Limited li in forza taghha eccepiet illi: Illi preliminarjament, il-kumpanija eccipjenti ma hijiex legittimu kontradittur ghat-talbiet tal-attur stante illi fiz-zmien in kwistjoni l- bastiment inkwistjoni ma kienx qed jigi operat minnha izda kien moghti bi charterparty lill-kumpanija estera bl-isem Grimaldi Compagnia di Navigazione S.p.A u ghalhekk il-bastiment kien taht il-kontroll u r- responsabbilta` assoluta tal-istess kumpanija estera u ghalhekk il- kumpanija eccipjenti ma kellha ebda relazzjoni kuntrattwali jew xort'ohra mal-attur u lanqas ma naqset jew ma setghet b'xi mod tonqos fil-konfront tal-attur; Illi minghajr pregudizzju ghall-premess l-incident inkwistjoni sehh "2. unikament b'rizultat tat-tort, htija, negligenza, traskuragni, imperizja u nuqqas ta' hsieb tal-attur stess u ta' shabu Carmelo Chakour u Carmelo Ambrogio illi kienu mieghu fil-hin tal-incident; "3. Illi minghajr pregudizzju ghall-premess, kwalunkwe responsabbilta` u danni konsegwenzjali li jistghu jigu attribwiti lill-kumpanija eccipjenti ghandhom jigu kwantifikati u likwidati permezz ta' espert jew esperti medici mahtura ghal dan il-ghan minn din l-Onorabbli Qorti u ghandhom ikunu limitati a tenur tal-Artikoli 347 et sequitur tal-Kap. 234 tal-Ligijiet ta' Malta; "4. Salv eccezzjonijiet ohra." Rat in-nota tal-eccezzjonijiet tas-socjeta` konvenuta Sullivan Maritime Limited li in forza taghha eccepiet illi: Illi preliminarjament, il-kumpanija eccipjenti f'isimha proprju ma hijiex legittimu kontradittur ghat-talbiet tal-attur stante illi fiz-zmien inkwistjoni l-kumpanija eccipjenti kienet qed tagixxi biss fil-kwalita` taghha ta' agent ossia mandatarju tal-operaturi ossia charterers tal- bastiment m.v. Malta Express u cioe` ta' Grimaldi Compagnia di Navigazione S.p.A u ghalhekk f'isimha proprju ma kellha ebda relazzjoni, kuntrattwali jew xort'ohra mal-attur, u ghalhekk ghandha tigi liberata mill- osservanza tal-gudizzju; Illi in ogni caso l-incident inkwistjoni sehh unikament b'rizultat tat- "2. tort, htija, negligenza, traskuragni, imperizja u nuqqas ta' hsieb tal-attur stess u ta' shabu Carmelo Chakour u Carmelo Ambrogio illi kienu mieghu fil- hin tal-incident; "3. Illi minghajr pregudizzju ghall-premess, kwalunkwe responsabbilta` u danni konsegwenzjali li jistghu jigu attribwiti lill-kumpanija eccipjenti ghandhom jigu kwantifikati u likwidati permezz ta' espert jew esperti medici mahtura ghal dan il-ghan minn din l-Onorabbli Qorti u ghandhom ikunu limitati a tenur tal-Artikoli 347 et sequitur tal-Kap. 234 tal-Ligijiet ta' Malta; "4. Salv eccezzjonijiet ohra." is-sentenza moghtija mill-Prim'Awla ta' Novembru 2011, li in forza taghha ddecidiet il-kawza billi: tiċħad tal-ġudizzju; teħlisha mill-ħarsien "… … tilqa' l-ewwel eċċezzjoni tal-konvenuta Short Med Shipping Co. Limited u għalhekk l- eċċezzjonijiet tal-konvenuta Sullivan Maritime Limited, tgħid li din taħti għall-inċident, tillikwida d-danni li ġarrab l-attur bi ħtija tagħha fis-somma ta' mija u disgħa u tletin elf, mitejn u sittin euro u sitta u ħamsin ċenteżmu (€139,260.56), u tikkundanna lill-istess Sullivan Maritime Limited tħallas lill-attur is-somma ta' mija u disgħa u tletin elf, mitejn u sittin euro u sitta u ħamsin ċenteżmu (€139,260.56) flimkien mal- imgħaxijiet fuqha b'seħħ millum. tal-konvenuta Short Med Shipping Co. Limited "27. L-ispejjeż iħallashom l-attur; l-ispejjeż l-oħrajn kollha tħallashom il-konvenuta Sullivan Maritime Limited." il-Qorti is-sentenza is-segwenti konsiderazzjonijiet: L-inċident seħħ hekk: L-attur huwa ħaddiem tal-port u dakinhar tal- inċident kien qiegħed igħin biex jinħattu karrozzi minn fuq il-bastiment m.v. Il-karrozzi kienu f'livell ta' isfel u kienu jittellgħu għal-livell ta' fuq – fejn kien qiegħed l-attur flimkien ma' oħrajn – tlieta tlieta fuq lift magħmul minn platform miftuħa. Il-bokka tal-lift, fil-livell fejn kien jaħdem l-attur, kellha ħabel mal-ġenb biex dak li jkun ma jersaqx qrib il-bokka meta din tkun miftuħa għax il-lift ikun isfel. Fuq quddiem, iżda, ma kienx hemm ħabel għax minn hemmhekk kellhom igħaddu l- karrozzi biex jinsaqu minn fuq il-lift. Il-ħabel ta' mal-ġenb ikun marbut ma' kanen tal-metall imwaħħla weqfin mal-art mal-ġenb tal-bokka. L- attur igħid illi dakinhar meta korra l-ħabel kien biss imqiegħed u mhux marbut. L-attur kien miexi 'l barra mill-ħabel – i.e. mhux fuq in-naħa tal-lift – meta l-lift kien isfel u l-bokka għalhekk kienet miftuħa. Igħid illi żelaq fuq roqgħa żejt, waqa' lura għal dahru, qabad mal-ħabel li iżda baqa' nieżel miegħu għax ma kienx marbut, u waqa' għoli ta' sular. Kiser l-għadma tal-għarqub ta' saqajh it-tnejn u, għalkemm dik tal-lemin fieqet, dik tax- xellug baqgħet ma feqitx għal kollox u llum, fil-fehma tal-esperti maħtura mill-qorti, għandu debilità li ma jfieqx minnha ta' għoxrin fil-mija (20%). Għandu jingħad illi, għalkemm l-attur fl-affidavit tiegħu jgħid illi kien "miexi barra s-safety rope"1 li jfisser li kien miexi mal-ġenb, sieħbu Carmelo Chakour li kien miegħu meta seħħ l-inċident qal illi meta waqa' l- attur kien fuq quddiem tal-bokka, fejn ma kienx hemm ħabel u għalhekk "ma kellux ilqugħ ma' xiex jaqbad biex jipproteġih" għax "l-uniku ħabel jew safety rope li kien hemm kien fil-ġenb. Carmelo Ambrogio, xhud ieħor, ukoll jgħid illi "ħabel ta' lqugħ dakinhar tal-inċident ma kienx hemm quddiemu" iżda kompla jgħid illi l-attur meta ra li sejjer jaqa' "qabad mal-ħabel li kien hemm fil-ġenb biex iżomm iżda dan baqa' nieżel miegħu u ddendel miegħu"3. Għandu jingħad ukoll illi xhieda mressqa mill-konvenuti jgħidu illi l- inċident seħħ għax l-attur u sħabu kienu qegħdin jiċċajtaw u jiġru wara xulxin meta l-attur żelaq. Il-qorti iżda hija tal-fehma illi dawn ix-xhieda ma tistax toqgħod fuqhom. Il-kaptan tal-bastiment, li xehed b'affidavit4 seta' jgħid biss li dan jafu mhux għax ra b'għajnejh imma "as I understood from the ship's bosun", waqt illi x-xhud Boris Ebejer Grech, chief mate qal illi "I heard stevedores talking and joking loudly"5 iżda la jgħid jekk l-attur kienx wieħed minnhom u lanqas jekk iċ-ċajt kienx biss bil- kliem jew b'ġiri u logħob tal-idejn. Ix-xhud Edgar Mcshannon igħid illi ra żewġ ħaddiema jimbottaw lil xulxin u ra lil wieħed minnhom jiġri u jaqa', iżda l-istqarrija ta' dan ix-xhud6 ma hijiex iffirmata u għalhekk ma tistax titqies bħala xiehda. L-attur u sħabu jiċħdu li kien hemm dan il-logħob u ġiri u l-qorti ma tara ebda raġuni għala ma għandhiex toqgħod fuqhom. Il-qorti hija wkoll tal-fehma illi ma għandhiex tagħti wisq importanza lid-diskrepanza bejn ix-xiehda tal-attur u dik ta' sħabu, jekk kienx fuq quddiem tal-bokka, fejn ma hemmx ħabel, jew mal-ġenb 'il barra mill- ħabel, meta waqa'. F'kull każ kien qrib biżżejjed tal-ħabel biex seta' jaħtfu u l-inċident seħħ kif seħħ għax il-ħabel ma kienx marbut tajjeb biżżejjed biex l-attur seta' jżomm miegħu. Jidher għalhekk illi l-ħtija kienet ta' min kellu r-responsabilità li jara illi fl-ambjent tax-xogħol ma jkunx hemm perikoli li jistgħu jiġu evitati billi jittieħdu l-prekawzjonijiet meħtieġa. Is-safety rope tqigħed biex jagħti lqugħ, u hija ħaġa ovvja u prevedibbli illi dan l-ilqugħ ma jkun jiswa għal xejn jekk il-ħabel flok ikun marbut sew iċedi u jibqa' nieżel hekk kif jisserraħ piż miegħu. Ukoll, f'żona minnha nfisha perikoluża bħall-bokka tal-lift kellu jkun hemm min jara li ma jkun hemm xejn li dak li jkun jista' jitfixkel u jaqa' fih, bħal żjut u affarijiet jiġru mal-art7. Fil-fehma tal-qorti, iżda, din ir-responsabilità ma tistax titqiegħed fuq it-Tieni Konvenuta, sidt il-bastiment. Din ma kinitx tħaddem hi l- bastiment meta seħħ l-inċident għax kien mogħti b'charterparty lil terzi, u għalhekk ma kellhiex kontroll fuq affarijiet ta' kuljum bħal ma hu l-irbit tal- ħbula. Is-safety rope ma huwiex xi ħaġa permanenti għax jitqiegħed biss meta jintuża l-lift. Meta l-platform tal-lift tkun fuq, u għalhekk il-bokka tkun magħluqa, ma jkunx hemm ħtieġa tal-ħabel li għalhekk jitneħħa biex 7 Ara x-xiehda ta' Vincent Jones fis-seduta tad-19 ta' Novembru 2008, fol. ma jkunx ta' tfixkil8. L-eċċezzjoni tat-Tieni Konvenuta li ma hijiex kontradittur leġittimu għalhekk għandha tintlaqa'. L-Ewwel Konvenuta wkoll tgħid illi għandha tinħeles mill-ħarsien tal- ġudizzju għax hija biss aġent tal-operatur tal-bastiment u ma għandha ebda relazzjoni mal-attur. Għalkemm huwa minnu illi l-Ewwel Konvenuta ma għandhiex relazzjoni kuntrattwali mal-attur ir-responsabilità tagħha ma toħroġx biss minn relazzjoni kuntrattwali. L-Ewwel Konvenuta kellha l-kontroll immedjat tal-bastiment u tal-operazzjonijiet ta' kuljum tiegħu, għallinqas sakemm kien ġewwa l-port, u kienet parti mir-responsabilità tagħha li tara illi, sakemm kellha kontroll effettiv tal-bastiment, dan jinżamm fi stat li ma jkunx ta' perikolu u, fil-każ partikolari, illi l-ħabel ta' sigurtà jkun marbut kif imiss u ma jkunx hemm żjut mal-art. Min-naħa l-oħra, ma hemmx xiehda li turi xi nuqqas min-naħa tal- attur innifsu. Huwa kien liebes is-safety gear li kellu jilbes, u, għar- raġunijiet mogħtija fuq9, ix-xiehda li tgħid illi kien qiegħed jiġri u jiċċajta ma hijiex waħda li tista' toqgħod fuqha. Fil-fehma tal-qorti, għalhekk, l-Ewwel Konvenuta għandha twieġeb għall-inċident, u l-ewwel u t-tieni eċċezzjonijiet tagħha għandhom jiġu miċħuda. r- "17. Fit-tielet eċċezzjoni responsabilità tagħha hija limitata taħt l-artt. 347 et seqq. tal-Att dwar il- Bastimenti Merkantili [Kap. 234]. Billi l-inċident seħħ qabel l-1 ta' Marzu 2004, kienu għadhom fis-seħħ ukoll l-artt. L-art. 353(1) igħid illi "l-persuni li r-responsabbiltà tagħhom dwar bastiment hija eskluża jew limitata … … … għandhom jinkludu kull noleġġatur u kull persuna li jkollha interess fi, jew il-pussess tal- bastiment, u, b'mod partikolari, kull amministratur jew operatur tal- bastiment". L-art. 349(1), iżda, igħid illi jkun hemm tnaqqis ta' responsabbiltà biss meta l-ġrajja li biha ssir il-ħsara "ssir mingħajr ħtija jew parteċipazzjoni effettiva tagħhom". Fil-każ tallum, għalhekk, billi l- Ewwel Konvenuta kellha "parteċipazzjoni effettiva" fil-ħtija, ma tistax tinqeda bit-tnaqqis ta' responsabbiltà, u t-tielet eċċezzjoni hija miċħuda. Ngħaddu issa għal-likwidazzjoni tad-danni. L-attur ma ressaqx prova dwar damnum emergens. Tassew illi fin- nota ta' osservazzjonijiet tiegħu jqis it-telf ta' qligħ għaż-żmien li għamel ma jmurx għax-xogħol, bejn it-22 ta' Novembru 2002, meta korra, u t-3 ta' Jannar 2005, meta mar lura għax-xogħol, bħala damnum emergens, iżda dan fil-fatt huwa qligħ mitluf – lucrum cessans – u mhux damnum l-Ewwel Konvenuta tagħha tgħid 8 Ara x-xiehda ta' Joseph Cassar Flores fis-seduta tad-19 ta' Novembru 2008, fol. Ngħaddu mela għal-likwidazzjoni tal-lucrum cessans. Din il- likwidazzjoni għandha tinqasam fi tnejn: dik għaż-żmien bejn it-22 ta' Novembru 2002 u t-3 ta' Jannar 2005 meta l-attur ma setax jaħdem u dik għaż-żmien ta' wara t-3 ta' Jannar 2005 meta reġa' lura għax-xogħol għalkemm b'debilità ta' għoxrin fil-mija (20%). Matul l-ewwel żmien l-attur kellu dħul residwali ta' tnax-il elf, tmien mija u sitta u tletin lira (Lm12,836) waqt li ħaddiem ieħor bħalu li ħadem regolarment kellu dħul ta' sebgħa u erbgħin elf, mitejn u sitt liri (Lm47,206), differenza ta' erbgħa u tletin elf, tliet mija u sebgħin lira (Lm34,370)10, jew tmenin elf u sittin euro u sitta u ħamsin ċenteżmu (€80,060.56). Meta daħal lura għax-xogħol fl-2005 l-attur kellu tlieta u ħamsin (53) sena u għalhekk multiplier xieraq għat-tieni żmien, meta tqis ukoll in- natura tax-xogħol tiegħu, ikun ta' tmien (8) snin. Id-dħul tiegħu fl-2002 qabel ma korra kien ta' ħmistax-il elf, erba' mija u sitta u ħamsin lira (Lm15,456)11, jew sitta u tletin elf u żewġ euro u tmenin ċenteżmu (€36,002.80). Biex tagħmel tajjeb għal-żjidiet li jistgħu jingħataw matul iż-żmien relativament qasir tal-multiplier il-qorti sejra taħdem fuq dħul medju ta' sebgħa u tletin elf euro (€37,000). Għalhekk meta tqis debilità ta' għoxrin fil-mija (20%) t-telf tal-attur jiġi likwidat hekk: L-attur għalhekk tilef qligħ ta' tmenin elf u sittin euro u sitta u ħamsin ċenteżmu (€80,060.56) u disgħa u ħamsin elf u mitejn euro (€59,200) – b'kollox mija u disgħa u tletin elf, mitejn u sittin euro u sitta u ħamsin ċenteżmu (€139,260.56). Billi l-ħlas sejjer isir wara li għadda tista' tgħid iż-żmien kollu tal- multiplier ma huwiex il-każ li jsir it-tnaqqis minħabba ħlas antiċipat ta' qligħ futur; kull benefiċċju li jista' jieħu l-attur ikun paċjut mal-imgħaxijiet li tilef sallum." Rat ir-rikors tal-appell ta' Sullivan Maritime Limited li in forza tieghu, ghar-ragunijiet minnha premessi, talbet li din il-Qorti joghgobha: "… … tirriforma s-sentenza appellata moghtija fit-28 ta' Novembru 2011 mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili fil-kawza fl-ismijiet hawn premessi fis-sens illi thassar u tirrevoka dik il-parti tas-sentenza li biha s-socjeta` appellanti giet misjuba responsabbli ghall-incident inkwistjoni, billi t-talbiet attrici fil- konfront legalment insostenibbli u b'hekk tichad it-talbiet attrici fil-konfront taghha prevja l- tas-socjeta` appellanti huma fattwalment u tal-eccezzjonijiet minnha sollevati, bl-ispejjez akkoljiment istanzi kontra l-attur appellat." Rat ir-risposta u appell incidentali tal-attur li in forza taghha, ghar- ragunijiet minnu premessi, talab li din il-Qorti joghgobha: "… … fl-ewwel lok tichad l-appell tas-socjeta` appellanti Sullivan Maritime Limited ghas-sentenza appellata fl-ismijiet Alfred Matysik Magro vs Sullivan Maritime Limited u Short Med Shipping Co. Limited moghtija nhar it-28 ta' Novembru 2011 mill-Onorabbli Prim'Awla tal-Qorti Civili, u fit-tieni lok thassar u tannulla dik il-parti tas-sentenza appellata fejn is-socjeta` Short Med Shipping Company Limited giet mehlusa mill- harsien tal-gudizzju u konsegwentement tiddikjara lill-istess socjeta` Short Med Shipping Company Limited responsabbli solidalment mal- appellanti ghad-danni sofferti mill-esponenti, u fit-tielet lok tirriforma dik il-parti tas-sentenza fejn l-ewwel Onorabbli Qorti illikwidat id-danni sofferti mill-esponenti billi tawmenta l-istess likwidazzjoni tad-danni favur l-esponent skond kif fuq premess u konsegwentement tikkundanna lis- socjetajiet intimati, jew min minnhom, ihallsu solidalment dik is-somma hekk likwidata bl-ispejjez taz-zewg istanzi kontra l-istess socjetajiet." Rat ir-risposta tas-socjetajiet konvenuti ghall-appell incidentali tal-attur li in forza taghha, ghar-ragunijiet minnhom premessi, issottomettew li l- appell incidentali interpost ghandu jigi michud bl-ispejjez; Semghet lid-difensuri tal-partijiet; Rat l-atti kollha tal-kawza u d-dokumenti esebiti; Ikkunsidrat: Illi din il-kawza tikkoncerna incident fuq il-post tax-xoghol li sehh fit-22 ta' Novembru 2002 u li fih allegatament wegga' l-attur. L-attur huwa haddiem tal-port u dakinhar tal-incident kien imqabbad jghin fil-hatt ta' karrozzi minn fuq il-bastiment m.v. L-ewwel Qorti, fil- parti preliminari tas-sentenza taghha, spjegat kif gara l-incident. Li jista' jinghad hawn hu l-attur jghid li zelaq fuq roqgha zejt, tilef il-bilanc, ipprova jzomm ma' habel, izda baqa' niezel mieghu u waqa' go shaft ta' lift ghax il-habel ma kienx marbut. Hu waqa' gholi ta' xi sular u sofra griehi personali ta' natura permanenti. L-ewwel Qorti sabet li l-attur ma jahtix ghall-incident, izda tahti s- socjeta` Sullivan Maritime Limited bhala li kellha 'il-kontroll immedjat tal- bastiment u tal-operazzjonijiet ta' kuljum tieghu', u naqset li tipprovdi lok Is-socjeta` konvenuta l-ohra giet liberata mill-osservanza tal-gudizzju peress illi din ma kinitx thaddem il- L-ewwel Qorti illikwidat id-danni fl- ammont ta' mija u disgha u tletin elf, mitejn u sittin Euro u sitta u hamsin centezmi (€139,260.56) u ordnat lis-socjeta` Sullivan Maritime Limited thallas din is-somma lill-attur. Is-socjeta` Sullivan Maritime Limited appellat mis-sentenza u ressqet zewg aggravji principali: li hi kienet biss agent tal-vapur u allura mhux responsabbli ghall-akkadut, u subordinatament, illi ma kien hemm ebda L-attur ressaq appell incidentali billi qed jittanta jitlob awment fil-quantum tad-danni li jghid li hu intitolat ghalihom, u jrid ukoll li s-socjeta` Short Med Shipping Trattat l-ewwel appell principali tas-socjeta` Sullivan Maritime Limited, din il-Qorti ma taqbilx li persuna mahtura agent ta' xi hadd iehor ma twegibx ghall-ghemilha. Ghall-obbligi kuntrattwali li tidhol fihom ghan- nom tal-principal taghha, iwiegeb, bhala regola generali, l-istess L-agent, pero`, fl-ezekuzzjoni tal-inkarigu lilu moghti, jrid jagixxi ta' bonus paterfamilias, bid-diligenza u l-abilita` kollha rikjesta Jekk il-mandatarju jew l-agent jonqos minn dan l-obbligu tieghu, Sullivan noe et deciza mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili fil-15 ta' Dicembru ta' Jannar 2002: "Il-konsenjatarji jew agenti ta' bastiment huma dawk li jigu maghzulin kull darba li bastiment imur fil-port fejn joqghod il-konsenjatarju, fejn ma jkunx hemm rakkomandatarju stabbilit u l-fakultajiet taghhom huma limitati ghall-operazzjonijiet li jkollhom x'jaqsmu u li jkunu l-konsegwenza tal-fatt tal-karikament u tal-iskarikament ta' bastiment, wiehed determinat f'port wiehed. Il-figura guridika taghhom hija kwindi dik ta' mandatarju okkazjonali b'mandat specjali u limitat. ....… Ir-rapprezentanti jew agenti tas-socjetajiet ta' navigazzjoni huma istituri veri u proprji ghaliex jittrattaw u jikkonkludu abitwalment l-affarijiet kollha tas-socjeta' li jirrapprezentaw u l-post fejn joqghodu u f'dak il-post huma preposti ghall-kummerc kollu li fl-istes post jigi ezercitat mis-socjeta' mandanti." Jibqa' l-fatt pero`, li jekk l-agent jagixxi lil hinn mill-manzjonijiet tieghu (u meta jagixxi mhux ta' bonus paterfamilias hekk jigri, ghax ma hux prezunt li l-principal tieghu jkun qallu biex jagixxi b'negligenza), hu jkun responsabbli personalment ghall-akkadut, u ma jistax jitfa' fuq il- principal tieghu l-konsegwenzi tan-negligenza tieghu. Din is-socjeta` konvenuta, bhala agent inkarigata tiehu hsieb l- operazzjoni tal-hatt tal-karrozzi minn fuq il-vapur, kellha obbligu tqabbad in-nies ghat-twettieq tal-operazzjoni. Maritime Authority, li tmexxi x-xoghol fil-port, qal, u dan mhux kontestat, li hu l-agent li jordna n-nies; hu l-agent li jinforma lill-istevedore foreman li hemm xoghol xi jsir abbord il-vapur, u minn hemm 'il quddiem il- foreman jorganizza kemm ikun mehtieg li jitilghu haddiema. Dawn il- haddiema, maghzula biex jahdmu fuq il-vapur, ma jkunux impjegati tal- agent, pero` jkun l-agent li jitlob l-assistenza taghhom; ikun hu li jqabbadhom u jibghathom fuq il-lant tax-xoghol, u bhala konsegwenza ghandu dmir u obbligu li jara li l-ambjent tax-xoghol ikun sikur u hieles minn kull perikolu. Din ir-responsabbilta`ma hijiex dipendenti fuq relazzjoni kuntrattwali ta' bejn employer u employee, u dan kif osservat espressament din il-Qorti fil-kawza Mallia v. Cortis noe deciza fis-7 ta' Ottubru 1996. tispjega il-Prim'Awla tal-Qorti Civili fil-kawza Spiteri v. Malta Freeport Terminals Ltd et deciza fil-5 ta' Ottubru 2007: "Kif qalet il-Qorti fis-sentenza P.A. Benjamin Causon vs Meli Bugeja Co. Ltd 10/7/2006 ir-responsabbiltà ghal incidenti fuq il-post tax-xoghol ma tqumx biss mir-relazzjoni ta' bejn haddiem u min ihaddmu. Meta l- ambjent tax-xoghol qieghed taht il-kontroll ta' min jaghti x-xoghol, dan ghandu dmir illi jaghmel dak li hu ragonevolment mehtieg u prattiku biex jelimina jew, ghallinqas, inaqqas il-perikoli u r-riskji ghal dawk li hu jqabbad biex jaghmlu xoghol fl-interess tieghu f'dak l-ambjent. Il-kriterju ghalhekk, huwa jekk il-post tax-xoghol huwiex taht il-kontroll ta' min jaghti x-xoghol." Darba s-socjeta` Sullivan Maritime Limited talbet hi li jsir xoghol fuq bastiment li taghha kienet agent, tidhol responsabbli biex tara' li l- haddiema li se jaghmlu xoghol inkarigat minnha u fejn tordna hi, ma jkunux f'riskju ta' hsara. Kienet hi li talbet is-servizzi ta' haddiema ghax- xoghol taghha, u allura, f'dak il-mument, tassumi obbligu ghall- inkolumita` tal-haddiema, li tista' tghid saru "taghha". Kif qalet il-Prim'Awla fil-kawza Scicluna v. TN Waterproofing Ltd deciza fl-20 ta' April 2007: "Min ihaddem ghandu jiehu taht il-kontroll tieghu s-sit fejn ikun se jibghat il-haddiema tieghu u jivverifika hu li dak is-sit mhux konducenti ghal perikli ghas-sahha tal-haddiema tieghu. Huma dover ta` min ihaddem li jispezzjona l-post, jevaljuwa r-riskji involuti u jinsisti mal-imprenditur li jaghmel ix-xogholijiet mehtiega biex inehhi kull riskju ta` periklu; jekk l- imprenditur ma jkunx irid jikkoopera, allura min ihaddem ghandu jirrifjuta jesegwixxi x-xoghol u jesponi l-haddiema tieghu ghal perikli. Kif tajjeb osservat l-Onorabbli Qorti tal-Appell fil-kawza "Marsh vs Croker Micallef", deciza fl-14 ta` Mejju, 2004, "huwa daqstant importanti fil-kuntest ta` responsabbilita` li l-ambjent kollu fejn jahdmu l-impjegati jkun tali li jwarrab l-ickenn possibilita` ta` infortunji fuq ix-xoghol. Dan l-obbligu huwa generalment rikonoxxut bhala dmir tal-employer li jipprovdi 'a safe place of work'"." F'dan il-kaz, fil-fehma ta' din il-Qorti, is-socjeta` konvenuta Sullivan Maritime Limited ma hadet ebda hsieb taccerta ruhha li l-post tax-xoghol huwa wiehed sikur, tissorvelja tali post u tiehu dawk il-prekawzjonijiet kollha necessarji biex tnaqqas il-perikolu. L-attur kien liebes l-ilbies waqa' go shaft ta' lift li kien mikxuf. Mal-bokka tal-lift, fil-livell fejn kien jahdem l-attur, kien hemm habel mal-genb biex dak li jkun ma jersaqx qrib il-bokka meta din tkun miftuha ghax il-lift ikun isfel. Dakinhar tal- incident pero`, il-habel ma kienx marbut, b'mod li meta l-attur qabad dan, jirrizulta li z-zejt fl-art kienet haga regolari u ma ttiehdux mizuri biex il-perikolu li dan johloq jigi evitat. Il-barriers kienu baxxi, ix-shaft tal-lift bla sikur, u kien hemm ukoll hafna wires u cables imwaqqghin mal-art. Kien jinkombi fuq min ihaddem li jaccerta ruhu li l-habel ikun marbut u li jaghmel barriers addattati biex jevitaw incidenti simili. Anke jekk, kif jinsab allegat izda mhux pruvat, li l-attur kien qed jiccajta ma' shabu u jizuffjetta, il-post tax-xoghol ma kienx sikur. jistenna li l-haddiema jiccajtaw bejniethom waqt ix-xoghol, u trattandosi ta' karrozzi, kellu jkun mistenni li jkun hemm irqajja ta' zejt fl-art. jkun xoghol supervisor, ipprovdut mis-socjeta` konvenuta, jiehu hsieb dan il-perikolu u ma jhallix irqajja zejt fl-art. Kif qalet il-Prim'Awla tal- fil-21 ta' Ottubru 2003: "Ghalhekk fil-postijiet tax-xoghol ma tistax tafda illi hadd ma hu ser ikollu mument ta' nuqqas ta' attenzjoni jew ta' distrazzjoni, u trid tahseb minn qabel biex dak li jista' jkun ta' perikolu tnehhih qabel ma jwegga' xi hadd, u mhux wara. Ma tridx wisq dehen u ghaqal biex tifhem li cables jigru mas-saqajn f'post fejn hemm moviment biex tmur minn makna ghal ohra huma perikolu zejjed. "Is-socjetà konvenuta ma haditx hsieb telimina dan il-perikolu qabel ma weggghet l-attrici, u ghalhekk fil-fehma tal-qorti naqset milli tara li l- haddiema taghha jahdmu f'ambjent kemm jista' jkun nieqes minn perikolu." Kien wara dan l-incident li bdew jittiehdu certi mizuri ta' safety, izda dawn ma jiswewx biex inaqsu r-responsabbilta` ta' min fuq istruzzjonijiet tieghu mar jahdem l-attur. Fid-dawl tal-premess, l-appell principali tas-socjeta` Sullivan Maritime Limited ghandu jigi michud. Bhala agent tal-vapur kellha dmir tagixxi haddiema fuq il-post tax-xoghol minghajr ma vverifikat li dak il-post, kemm jista' jkun, hu hieles minn perikolu ghall-istess haddiema. Fil-kuntest tal-appell incidentali tal-attur, din il-Qorti sejra l-ewwel titratta Short Med Shipping Co. Limited, li giet liberata mill-osservanza tal- gudizzju mill-ewwel Qorti. Dik is-socjeta` hija sid il-vapur inkwistjoni, pero`, fil-mument tal-incident din kienet f'idejn terzi fuq bazi ta' L-attur jirreferi ghall-gurisprudenza estera li tghid li, nonostante dan, is-sid tal-vapur ma jigix ezonorat mir-responsabbilta`. F'wahda mis-sentenzi kwotati minnu (Dobell GE and Co v. Steamship Kif jinghad fil-ktieb "Chorley & Giles' Shipping Law" ta' Gaskell, Il-kundizzjoni tal-vapur trid tirrizulta tajba fil-bidu tal-vjagg u tirreferi aktar, ghalkemm mhux necessarjament esklussivament, ghal vjabilita` tal-vapur bhala mezz ta' trasport fuq il-bahar. F'dan il-kaz ma jirrizultax li l-incident sehh minhabba xi nuqqas fis- zejt mal-art, il-habel mhux marbut, hbula li kienu mitluqin (deskritti minn xhud bhala li "kienu bandla") u wires mitluqin bl-addocc. jirrizultax li kien rizultat ta' nuqqas fil-bastiment per se, izda nuqqas ta' diligenza u intervent f'waqtu ta' min kellu effettivament il-kontroll tal- Fil-kuntest tal-aggravju marbut mal-quantum tad-danni, l-attur jilmenta mill-multiplier ta' 8 li applikat l-ewwel Qorti fil-kalkolu taghha tal- L-ewwel nett, tajjeb li jigi carat li, kontra dak li allega l-attur, l- ewwel Qorti ma qalitx, allegatament bi zball, li l-attur kellu 53 sena fil- gurnata tal-incident; hi accettat li dakinhar tal-incident l-attur kellu 51 sena, izda qalet li l-attur kellu 53 sena meta dahal lura ghax-xoghol. L- ewwel Qorti qieset iz-zmien bejn l-incident u sakemm l-attur dahal lura ghax-xoghol taht il-kappa ta' lucrum cessans, u ghaz-zmien ta' wara ikalkolat id-damnum emergens (ara il-"precizazzjoni terminologika" li sar fil-kuntest ta' dawn iz-zewg figuri, is-sentenza ta' din il-Qorti tal-24 ta' April 2015, fil-kawza fl-ismijiet Causon v. Ambrogio). L-attur jilmenta wkoll mill-fatt li, skont hu, multiplier ta' 8 huwa wiehed baxx, peress illi bhala haddiem tax-xatt ghandu prospett ta' hajja lavorattiva ferm aktar minn dik ta' 61. Din il-Qorti tifhem dak sottomess, jittiehdu in konsiderazzjoni minhabba l-imprevedibilita` u l-kontingenzi tal-hajja futura, u d-diskrezzjoni li ghandha it-'trial court' f'din il-materja, ma tarax li, fic-cirkostanzi, il-figura ta' multiplier li adoperat l-ewwel Qorti hija rragjonevoli jew insensittiva ghas-sitwazzjoni tal-attur. Ix-xoghol tal- attur hu wiehed iebes u, ghalkemm jibqa' jzomm il-licenzja wara l-eta` ta' 61 sena, ma jfissirx li jkun jista' jkompli jahdem wara dik l-eta`. Din il-Qorti, ghalhekk ma tqisx li l-aggravji tal-attur, fl-appell incidentali tieghu, jimmeritaw li jkunu milqugha. Ghaldaqstant, ghar-ragunijiet premessi, tiddisponi kemm mill-appell mill-appell incidentali tal-attur billi tichadhom it-tnejn u tikkonferma in toto s-sentenza tal-ewwel Qorti, bl-imghaxijiet jibqghu jiddekorru mid- data tas-sentenza tal-ewwel Qorti. L-ispejjez in prim istanza jithallsu kif deciz mill-ewwel Qorti, waqt li dawk ta' din it-tieni istanza jithallsu billi kull appellant ihallas l-ispejjez relatati