Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM MALTA QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE SOFIA Seduta tal-4 ta' Novembru, 2020 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Maria Ohaka sive Connie Sammut Mamo (K.I. Numru 519352M) u b'digriet tal-Bord tat-18 ta' Lulju, 2018 is-soċjetà HTFM Limited (C58164) assumiet l-atti in statu et terminis ("l-appellata") Direttur Lotteriji ġia Direttur tal-Lottu Pubbliku u b'digriet tal-Bord tat-23 ta' Lulju, 2019, l-atti ġew trasfużi f'isem is-Segretarju Permanenti fil- Ministeru tal-Finanzi bħala suċċessur tad-Direttur tal-Lotteriji ("l-appellant") Dan huwa appell magħmul mill-intimat Segretarju Permanenti fil- Ministeru tal-Finanzi bħala suċċessur tad-Direttur tal-Lotteriji (minn issa 'l Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM quddiem "l-appellant"), mid-deċiżjoni mogħtija mill-Bord li Jirregola l-Kera (minn issa 'l quddiem "il-Bord"), fl-24 ta' Lulju, 2019, (minn issa 'l quddiem "is- sentenza appellata"), li permezz tagħha l-Bord iddeċieda illi, "Għal dawn ir-raġunijiet il-Bord qiegħed jilqa' t-talbiet tar-rikorrenti u għall-fini ta' żgumbrament jiffissa terminu ta' żmien tletin jum mil-lum. Spejjeż a karigu tal- intimat." Ir-rikorrenti Maria Ohaka sive Connie Sammut Mamo istitwiet proċeduri quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera bħala sid tal-fond bin-numru 67, Triq San Duminku, Baħar iċ-Ċaghaq, In-Naxxar (minn issa 'l quddiem "il-fond"), li jinsab mikri lill-intimat b'kera ta' mitejn u disgħa u sittin Euro u disgħa u erbgħin ċenteżmu (€269.49) fis-sena. Ir-rikorrenti qalet li hija mhijiex taċċetta ħlas tal-kera għal dan il-fond minħabba li hemm ksur tal-artikolu 9(a) tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta min- naħa tal-intimat, u l-fond qiegħed jitħalla magħluq u mhux jintuża. Permezz tal-proċeduri mibdija minnha, ir-rikorrenti talbet ukoll li hija tiġi awtorizzata ma ġġeddidx il-kirja tal-fond meta din tiskadi. Il-proċeduri mibdija mir-rikorrenti huma essenzjalment proċeduri għar- ripreża minnha tal-fond inkwistjoni, għaliex qed issotni li l-fond inkwistjoni Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM mhux jintuża mill-intimat. Jirriżulta li l-fond inkwistjoni ġie sullokat mid- Direttur intimat lil riċevitur tal-lottu, li ilu numru ta' snin ma jopera l-banka tal- lottu li kienet tiġi ġestita mill-fond, minħabba fi proċeduri ta' arbitraġġ pendenti bejn l-istess riċevitur u Maltco Lotteries Limited. In via preliminari l-intimat eċċepixxa l-inkompetenza rationae materiae tal- Bord sabiex jisma' din il-vertenza, u qal li l-artikolu 8(2) u tal-artikolu 9 tal-Kap. 69 jirrendu proċedura bħal din inapplikabbli għal fondi li huma tal-Gvern jew amministrati minnu, u żied jgħid li dan il-fond huwa meħtieġ mill-Gvern għal skop ta' utilità pubblika. Il-kwistjoni dwar il-kompetenza tal-Bord sabiex jisma' l-proċeduri odjerni ngħalqet wara deċiżjoni finali ta' din il-Qorti diversament preseduta, li qalet li l-intimat qiegħed jinterpreta dawn l-artikoli tal-liġi b'mod żbaljat għaliex f'dan il-każ il-Gvern huwa l-inkwilin u mhux sid il-kera. L-intimat qal ukoll li t-talba għar-ripreża tal-fond hija infondata peress li hemm raġuni skużanti valida għan-non-użu tal-fond ai termini tal-ġurisprudenza. Żied jgħid li l-fond inkwistjoni huwa meħtieġ sabiex jintuża bħala banka tal-lottu, u l-union li tirrappreżenta lir-riċevituri tal-lottu kienet infurmatu li hija għad għandha bżonn din il-banka. L-intimat spjega li kien hemm proċeduri ta' arbitraġġ pendenti bejn ir-riċevitur tal-lottu u Maltco Lotteries Limited, u f'każ li dawn il- proċeduri jiġu deċiżi favur ir-riċevitur, dan ikollu d-dritt li jkompli jopera mill- istess banka tal-lottu, filwaqt li f'każ li r-riċevitur jitlef, l-Union tar-Riċevituri tal-Lottu tkun tista' tassenja l-banka lil riċevitur ieħor. Żied jgħid li fil-fatt, il- Union tar-Riċevituri tal-Lottu kienet infurmat lill-intimat li jekk huwa ma jħallix il-banka disponibbli għal riċevitur tagħha, huma se jfittxu lill-intimat għad- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM L-intimat qal li huwa kien indaga mal-Union tar-Riċevituri tal-Lottu dwar il-possibilità li jiġi assenjat riċevitur tal-lottu ieħor minflok dak preżenti, iżda l- Union wieġbet li jekk tagħmel hekk, ir-riċevitur preżenti jitlef l-arbitraġġ li għandu ma' Maltco Lotteries Limited. li l-fond mertu ta' dawn il-proċeduri kien ilu li nxtara minnha diversi snin, u meta xtratu l-fond kien diġà mikri lid-Dipartiment tal-Lottu Pubbliku. rikorrenti qalet li qabel fetħet il-proċeduri quddiem il-Bord għar-ripreża tal- fond, dan il-fond kien ilu magħluq madwar sentejn. L-Aġent Direttur tad-Dipartiment tal-Lottu Pubbliku, Martin Ferriggl, fix-xhieda tiegħu kkonferma li l-fond kien ilu ma jintuża minn qabel Diċembru tal-2014. Ix-xhud qal li dan il-fond mhux jintuża mir-riċevitur għaliex dan kellu proċeduri legali ma' Maltco Lotteries Limited, u konsegwentement ma setax jibqa' jopera bħala riċevitur tal-lottu. Ix-xhud speċifika li dan il-fond ma jintużax mid- Dipartiment tal-Lottu Pubbliku, iżda mir-riċevitur tal-lottu li dan il-fond ġie ssullokat lilu. LM60 fis-sena. Fil-mori tal-proċeduri quddiem il-Bord ġiet ippreżentat kopja tal-kuntratt ta' kera ffirmat fit-22 ta' Diċembru, 1982 bejn id-Dipartiment tal-Lottu Pubbliku u r-rikorrenti, fejn ġie stipulat li l-fond inkwistjoni kien qiegħed jinkera għal Qrati tal-Ġustizzja Paġna 4 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Alfred Ricca, president tal-Union tar-Riċevituri tal-Lottu, xehed li r-riċevitur partikolari li kien imexxi din il-banka tal-lottu kellu proċeduri ta' arbitraġġ ma' Maltco Lotteries Limited wara allegazzjoni ta' ksur tar-regolamenti min-naħa tiegħu, u konsegwentement dan ma setax jibqa' jiftaħ il-banka tal-lottu allokata lilu. Dan ix-xhud spjega li din il-banka ma tistax tiġi sullokata lil xi riċevitur ieħor sabiex ma jiġux ippreġudikati l-jeddijiet tar-riċevitur attwali. Fil-mori tal-proċeduri quddiem il-Bord, il-fond inkwistjoni nbiegħ mir-rikorrenti lil HFTM Limited, li assumiet l-atti in statu et terminis. Permezz tas-sentenza mogħtija fl-24 ta' Lulju, 2019, il-Bord iddeċieda l- kawża billi laqa' t-talbiet tar-rikorrenti u għall-fini ta' żgumbrament iffissa terminu ta' tletin ġurnata mid-data tas-sentenza, u dan wara li għamel is- segwenti konsiderazzjonijiet: "Illi f'din il-kawża r-rikorrenti qed titlob li (1) ma ġġeddidx il-kirja de quo meta dik kurrenti tiskadi; u (2) ir-ripreża tal-pussess tal-istess fond u dan minħabba illi (a) l- il-fond u ħallieh magħluq u intimat mhuwiex qed għaldaqstant, kiser l-artikolu 9(a) tal-Kap. jagħmel użu minn dan L-intimat jeċċepixxi illi (1) l-inkompetenza rationae materiae ta' dan il-Bord, (2) hemm raġuni skużanti valida għan-non-użu u (3) l-esponenti għandu bżonn il-post in kwistjoni għall-użu ta' banka tal-Lottu. Prinċipji Legali u Ġurisprudenza Applikabbli Illi din il-kawża hija msejsa fuq il-prinċipju tan-non uso. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Jibda biex jiġi rimarkat illi dawn il-Qrati tagħna f'diversi okkażjonijiet studjaw il- kunċett tan-non użu. Jiġi osservat illi konċettwalment in-"non-użu" u l-"użu divers" huma kontraddistinti minn xulxin. Dan għaliex mentri fil-każ ta' "non-użu" għandek sitwazzjoni fejn il-fond mikri jinżamm bla ebda ġustifikazzjoni magħluq u inutilizzat għall-perijodu apprezzabbli ta' żmien jew isir biss minnu użu sporadiku; fil-każ ta' "użu divers" il-kerrej ikun żnatura d-destinazzjoni li kien isir qabel mill-fond u b'hekk jiġi li qed jabbuża mill-godiment tiegħu. Ara sentenza fl-ismijiet "Charles Gulic' Hammett Attard Bason et vs Alfrida Scicluna et", deċiża mill-Qorti fil-15 ta' Diċembru 2003. B'danakollu hu rikonoxxut ukoll f'bosta deċiżjonijiet illi n-"non-użu" hu parifikat ukoll għall-"użu divers" u b'hekk iż-żewġ kunċetti huma skambjabbli. Hekk jinsab enunċjat illi "jekk jirriżulta li l-fond mikri bħala store naqas għal żmien indefinit li jiġi wżat bħala tali dan il-fatt jekk ma jkunx hemm xi ġustifikazzjoni fiċ-ċirkostanzi speċjali tal-każ, jammonta għal tibdil fid-destinazzjoni tal-fond; għax biex fond ikollu u jibqa' jgawdi l-protezzjoni speċjali li l-liġi tagħti lill-'ħanut' jeħtieġ li jkunu u jibqa' użat bħala tali" (Kollez. Ir-rikorrenti ma hux qiegħed jikkontendi din ix-xorta ta' użu divers iżda l-fatt li l-fond inżamm magħluq u hu dan in-non-użu li fil-fehma tiegħu jikkostitwixxi l-użu xort'oħra tal-fond milli għall-iskop li l-fond ikun ġie mogħti b'kera (Artikolu 9, Kapitolu 69). Dan premess, ma jistax qatt ikun dubitat, in forza tal-prinċipju notorju, illi min jallega irid jipprova. Dan jikkomprendi l-prova tal-allegat tibdil li jirriżulta min-non- użu. "Prova din li trid tkun mhux biss attendibbli iżda trid ukoll tkun tali li tikkonvinċi lil min irid jiġġudika illi manifestement hi waħda persważiva u mingħajr ombra ta' dubju. Dan anke għaliex, kif drabi oħra ripetutament imtenni, f'każ ta' dubju fl- interpretazzjoni tal-fatti dak id-dubju għandu jmur favur il-kerrej. Dan in bażi għall- konsiderazzjoni wkoll illi l-iskop tal-liġi mhux dak li tivvantaġġja lis-sid b'mod li jkun jista' japprofitta ruħu minn kwalunkwe ċirkostanza biex jippriva lill-kerrej mit- tgawdija tal-ħaġa lilu mikrija (Kollez. Ara sentenza tal-Qorti tal-Appell tal-11 ta' Frar 2004 fil-kawża fl-ismijiet "Salvina Sammut Spiteri et vs Edward Harris et". Jiġi osservat illi l-obbligu primarju tal-inkwilin hu li jinqeda bil-ħaġa mikrija bħala missier tajjeb tal-familja u għall-użu miftiehem fil-kuntratt, u jekk ma jkunx hemm Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM ftehim fuq dan għall-użu li jista' jiġi preżunt miċ-ċirkostanzi (Art. 154 tal-Kap. Dan l-obbligu tal-kerrej bl-ebda mod ma ġie modifikat bil-liġijiet speċjali tal-kera u l- kawżali għar-ripreża tal-fond taħt il-Kap. 69, abbażi tat-tibdil fid-destinazzjoni u kif evoluta fil-ġurisprudenza anke abbażi tan-non-użu ssib l-oriġini tagħha f'dan l- obbligu konsagrat mil-liġi ċivili. 29/1/99 ara ukoll Mizzi vs Houlton, deċiża mill-Bord fl-10 ta' Mejju 2000 u kkonfermata mill-Onorabbli Qorti tal-Appell fit-22 ta' Ġunju 2001). Jagħmel użu divers min iżomm ħanut magħluq, billi huwa magħruf li 'non si usa della cosa secondo la sua destinazione non usandone' (App. Ċiv. Ċiv. Prinċipju ieħor huwa illi biex fond ikollu u jibqa' jgawdi l-protezzjoni speċjali li l-liġi tagħti lill-ħanut jeħtieġ li jkun jibqa' użat bħala tali (Foden vs Baldacchino, App. Ċiv. Ċiv. Biex dan in-non-uso jista' jammonta għall-użu divers hemm bżonn li jgħaddi ċertu żmien valutabbli skont iċ-ċirkostanzi tal-każ u li jkun volontarju u mhux determinanti minn xi raġuni irreżistibbli (Saliba Sammut vs Linwood, 24/11/86; Spiteri vs Gulic' Hammett, App. Ċiv. Ċiv. Ċiv. Id-differenza 'bejn non-użu u użu divers'. Dawn huma żewġ kunċetti kontradistinti minn xulxin, anke jekk jiġi konċess illi xi kultant tintqal ukoll li dawn jikkavallaw waħda fuq l-oħra. Dan fis-sens illi 'non uso' ġie ekwiparat għall-"użu divers" (Rocco Foden et vs Albert Micallef Trevisan, Appell ta' Diċembru 1968). Fil-każ ta' 'non uso' għandek is-sitwazzjoni fejn il-fond mikri jinżamm bla ebda ġustifikazzjoni, magħluq u inutilizzat għall-perijodu apprezzabbli ta' żmien (Elena Galea Strausak et vs Andrea Sharp, Appell 12 ta' Mejju 1950) jew, jekk isir xi użu minn dan sir sporadikament u għal perijodi qosra (Debono Domancich vs Gilford; Appell 18 ta' Ġunju 1983; Josephine Meli Bugeja vs Evelyn Ferriggl, Appell 30 ta' Ottubru 1997). Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Inoltre fil-każ ta' 'użu divers' il-kerrej ikun snatura d-destinazzjoni li kienet issir qabel mill-fond u b'hekk abbuża mill-godiment tiegħu. Per eżempju minn garage għall- karozza jagħmel store (Emmanuel Cann Rodgers vs Philip Linwood, Appell 31 ta' Mejju 1996) jew minn furnished flat jagħmel uffiċċju (Ġemma Mifsud vs Mario Amarikwa Obi, Appell 3 ta' Diċembru 1999, Gulic' Hammett Attard Bason et vs Scicluna et, App 18/12/03). Hi vera u proprja obbligazzjoni tal-kerrej li jisserva bil-ħaġa mikrija lilu bid-diliġenza tal-bonus paterfamilias u fil-limiti u għall-użu determinat mill-kuntratt ta' ftehim (Artikolu 1554(a), Kodiċi Ċivili). Il-vjolazzjoni ta' din l-obbligazzjoni tista' sseħħ b'diversi modi. Ad eżempju, meta l-fond jitħalla traskurat u mhux ikkustodit jew ikkonservat kif jixraq jew meta dan ma jkunx qed jintuża kif suppost u skont id- destinazzjoni tiegħu. Il-konsegwenza ta' tali vjolazzjoni, fejn tokkorri, hi dik tar- riżoluzzjoni u ħall tal-kuntratt (Artikolu 1555 (1), Kapitolu 16), jew iċ-ċessar tat- tiġdid tal-kirja meta din tkun fil-fażi tar-rilokazzjoni (Artikolu 9(a), Kapitolu 69). Kwantu għall-operattività ta' din l-istess obbligazzjoni din tibqa' tali fid-durata sħiħa tar-rapport lokatizju. Dan, indipendentement, mill-obbligu legali stabbilit fl-Artikolu 1559 Kodiċi Ċivili riferibbilment għar-restituzzjoni lura tal-ħaġa fl-istat li jkun irċeviha. Kwantu għall-kontenut tagħha din hi dipendenti fuq il-kondizzjonijiet imposti fil-ftehim skont il-volontà reċiproka tal-kontraenti; Issa d-diliġenza insita fl-obbligazzjoni surriferita li jippreċiża l-artikolu tal-liġi (Artikolu 1554 (a) ma għandhiex konnessjoni biss ma' kwestjoni ta' dannu materjali fil-ħaġa lokata iżda għandha evidentement rabta mal-preġudizzju illi t-trasgressjoni tagħha ġġib lis-sid. Hekk fil-każ ta' non-użu l-ġurisprudenza prevalenti hi fis-sens illi din, oltre li tintegra per se inadempjenza kontrattwali, iġġib dannu u deprezzament lill-fond u allura, wisq naturali, preġudizzju lill-interess tal-lokatur. Magħdud dan b'introduzzjoni ġenerali għall-kwestjoni hawn involuta, jidher li hu terren komuni bejn il-kontendenti f'dan il-każ illi l-banka tal-Lottu de quo inżammet magħluqa għal diversi snin. F'sitwazzjoni bħal din jaggrava fuq il-kerrej li jġib 'il quddiem għas-sodisfazzjon tal-Bord il-prova perswasiva ta' dik il-ġustifikazzjoni li tevitalu s-sanzjoni estrema tal-iżgumbrament. Dan hu linearment mal-ħsieb traċċjat f'bosta deċiżjonijiet li jirritjenu li għall-konfigurazzjoni tan-non-użu hu meħtieġ li (i) jgħaddi tul ta' żmien valutabbli skont iċ-ċirksotanzi tal-każ, u (ii) li jkun volontarju u mhux determinat minn xi ġustifikazzjoni raġonevoli. Ara a propożitu Edward Ferriggl vs Dr Kalċidon Gulic' Hammett, shaw, 16 ta' Diċembru, 1968, u Francis Purshouse et vs Michael Gaffarena, shaw, 25 ta' Jannar, 1989. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Jemerġi minn dawn is-sentenzi u oħrajn tal-istess portata illi ma jeżisti ebda metru fiss għal kejl tal-ġustifikazzjoni għax kollox jiddependi miċ-ċirkustanzi partikolari tal- każ, in-natura tal-attività kummerċjali ġestita mill-fond u fatturi oħra essenzjali. Il- valutazzjoni tagħha, imbagħad, hi mħollija fil-ġudizzju prudenzjali tal-Bord. Il-Bord se jgħaddi issa sabiex jeżamina l-provi miġjuba quddiemu fil-każ in eżami. Fil-31 ta' Ottubru, 2017 xehdet ir-rikorrenti Maria Ohaka sive Connie Sammut Mamo fejn spjegat li hija l-proprjetarja tal-fond 67, Triq San Duminku, L-Għasri, liema post hija xtratu kif akkwistat ir-residenza tagħha li tinsab sovrapposta għall-fond mertu tal- każ odjern. Hija stqarret li l-uffiċċju tal-Lottu Pubbliku kien diġà jokkupa dan il-fond meta hija xtrat il-proprjetà in kwistjoni. Di fatti hija kienet tirċievi l-kera ta' madwar sittin Lira (LM60) fis-sena iżda kkonfermat li fil-preżent il-kera kienet fl-ammont ta' mitejn u disgħa u sittin euro u disgħa u erbgħin ċenteżmu (€269.49). Ir-rikorrent saħqet tintuża għal madwar sentejn preċedentement għall-ftuħ tal-proċeduri odjerni fejn spjegat, "Dan nafu għax qaluli l-ġirien u jiena mort nara ukoll." il-proprjetà kienet Fil-31 ta' Ottubru 2017, fl-10 ta' April, 2018 u fit-22 ta' Mejju, 2018 xehed Martin Ferriggl fil-kwalità ta' Aġent Direttur tal-Lottu Pubbliku spjega li l-fond mertu tal-każ odjern kien ilu ma jintuża minn ftit ġimgħat qabel Diċembru, 2014 fejn f'dak iż-żmien ir-rikorrenti kienet għamlet talba lill-istess sabiex tirriprendi lura l-pussess ta' din il- proprjetà. Huwa kkonferma li l-Banka tal-Lottu kienet qiegħda tinżamm magħluqa. In kontro-eżami x-xhud spjega li kien hemm raġunijiet għalfejn il-Banka tal-lottu kienet qiegħda tinżamm magħluqa fejn żied jgħid li wara li r-rikorrenti talbet lid- Dipartiment tal-Lottu tieħu lura l-proprjetà tagħha, l-istess Dipartiment kiteb lis- Segretarju tal-Lotto Receivers Union fejn ir-riċevitur li kien qiegħed jokkupa l-fond in kwistjoni spjega li huwa kien għad għandu interess li jokkupa l-istess Banka tal-lottu iżda din kienet qiegħda tinżamm magħluqa peress li kien għaddej minn proċeduri ta' Arbitraġġ mal-Maltco Lotteries Limited. Ix-xhud stqarr li l-Lotto Receivers Union tramite korrispondenza mibgħuta lid-Dipartiment tal-Lottu Pubbliku kienu ser iżommu lill-istess responsabbli f'każ li l-proprjetà in kwistjoni ma tkunx għadha disponibbli jekk ir-Riċevitur in kwestjoni jirbaħ l-arbitraġġ. Din il-korrispondenza ġiet Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM segwita bi Protest Ġudizzjarju da parti tad-Dipartiment tal-Lottu u Kontro-Protest da parti tal-Lotto Receivers Union. In ri-eżami x-xhud b'referenza għall-kuntratti ta' kera spjega li d-Dipartiment tal- Lottu Pubbliku jikri proprjetà mingħand terzi, liema proprjetà tiġi sullokata lir- Riċevitur mingħajr ma jsir ebda qliegħ da parti tal-istess Dipartiment tal-Lottu Pubbliku. In Kontro-Eżami ulterjuri x-xhud spjega li bi ftehim bejn id-Dipartiment tal-Lottu Pubbliku, il-Lotto Receivers Union u l-Maltco Lotteries Limited, meta riċevitur ma jibqax jokkupa Banka tal-lottu, huma jiddeterminaw ir-Riċevitur li jmissu jokkupa dik il-Banka. Fil-każ odjern ix-xhud kompla jżid li għalkemm l-istess Dipartiment avviċina lil Lotto Receivers Union sabiex jagħżlu Riċevitur ieħor, l-istess Union irrifjutat minħabba l-proċeduri pendenti fejn saħansitra stqarr li, "ġejna mheddin biex ngħid hekk li jekk aħna nispiċċaw nagħtuh lil ħaddieħor ifittxuna għad-danni." Fit-22 ta' Mejju, 2018 xehed Alfred Ricca fil-kwalità ta' President tal-Lotto Receivers Union fejn ikkonferma dak li kien spjega x-xhud preċedenti u ċioe li r- Riċevitur li jokkupa l-banka tal-lottu in kwistjoni kien għaddej minn proċeduri ta' Arbitraġġ mal-Maltco Lotteries Limited, minħabba diżgwid liema proċeduri kienu ilhom għaddejjin għal tliet (3) snin. Huwa spjega fid-dettall dwar is-sistema ta' allokazzjoni lir-Riċevitur ta' banka tal- lottu da parti tal-Maltco Lotteries Limited. In kontro-eżami huwa spjega li l-banka tal-lottu in kwistjoni ilha magħluqa għal diversi snin fejn saħaq, "jekk ma niżbaljax, Novembru, Diċembru ta' two thousand and twelve," u ikkonferma li r-riċevitur li kien jokkupa l-banka in kwestjoni kien ibnu Albert Ricca li kellu impjieg fiss mal-gvern. Mistoqsi jekk il-banka tal-lottu setgħetx tingħata lil Riċevitur ieħor sakemm jiġu deċiżi l-proċeduri ta' Arbitraġġ, huwa ikkonferma li dan seta' jsir għal sena, liema perijodu seta' jerġa' jiġi mġedded għal sena oħra, iżda dan ma sarx. Ix-xhud kompla jżid li la kien hemm proċeduri pendenti, "ma kellniex nintervjenu waqt il-proċess. Dik ir-raġuni prinċipali." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Kunsiderazzjonijiet: Illi mill-provi prodotti ma hemmx dubju li l-fond ilu magħluq u ma jintużax bħala banka tal-lottu għal diversi snin fejn saħansitra hemm anke qbil bejn il-partijiet fuq dan il-fatt. Primarjament il-Bord irid jagħmel analiżi ta' dik li hi d-definizzjoni ta' banka tal- lottu. Għalhekk huwa opportun li ssir referenza għas-sentenza Emmanuele Sapiano vs Albert Fero’ tal-20 ta' Mejju, 1960 fejn intqal mill-Qorti tal-Appell: "Banka tal-lottu hija 'ħanut' fis-sens u għall-finijiet tal-Liġi tal-Kera; u għalhekk tgawdi l-protezzjoni li dik il-Liġi tagħti lill-ħwienet. Għax ix-xogħol ta' riċevitur tal-lottu jidħol fis-sinifikat tal-kelma mestjier li tirrikorri f'din il-liġi speċjali." Illi l-kwestjoni hija proprju dwar jekk in-nuqqas tar-Riċevitur mill-użu tal-banka tal- lottu għal diversi snin minħabba dak li l-intimat isejjaħ "raġuni skużanti" jammontax għal non uso. Fis-sentenza Angelica mart Andre Micallef Trevisan et vs John Attard Montalto tas-27 ta' Jannar, 2005, il-Bord iddiskuta fil-fond il-kriterji sabiex jissussisti l-prinċipju ta' non uso fejn irid: Jgħaddi tul ta' żmien, valutabbli skont iċ-ċirkostanzi tal-każ; u Li raġonevoli. jkun volontarju u mhux determinat minn xi ġustifikazzjoni Huwa opportun li l-Bord jagħmel referenza estensiva għal raġunament u ħsibijiet emerġenti mill-istess sentenza: "Iżda anqas għandu jiġi minsi li dan il-prinċipju mhux assolut u ma joperax awtomatikament, iżda f'kull każ għandhom jitqiesu ċ-ċirkostanzi tiegħu. Il- prinċipju ma japplikax meta jkun hemm xi ġustifikazzjoni xierqa fiċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ u partikolarment meta ċ-ċirkostanzi jkunu tali li, inter alia verosimilment ma jagħtux lok għal dak id-deprezzament li hu a bażi tal- prinċipju." L-intimat isemmi l-proċeduri ta' Arbitraġġ bejn Albert Ricca u l-Maltco Lotteries Limited minħabba li s-soċjetà in kwistjoni, "imponiet ċertu kundizzjonijiet li ma kinux aċċettabbli għar-riċevitur tal-Lottu" u jressaq tali proċedura bħala ġustifikazzjoni għalfejn l-istess banka tal-lottu nżammet magħluqa għal dan iż-żmien kollu. Dwar dan ġie ppreżentat da parti tal-intimat, Protest tal-Aġent Direttur (Lotteriji) tat-13 Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM ta' Lulju 2015 kif ukoll serje ta' emails skambjati bejn l-Avukat tal-intimat u ċ-Ċentru Malti tal-Arbitraġġ bħala provi. Il-Bord josserva li l-Lotto Receivers Union kellha kull opportunità li pendente lite u sakemm ikun hemm l-eżitu tal-proċeduri tal-Arbitraġġ ma kien hemm xejn milli jżomm lill-istess Union milli tassenja l-istess banka tal-lottu lil riċevitur ieħor. Di fatti kien l-istess President tal-Union, Alfred Ricca li stqarr is-segwenti in kontro-eżami: "Av: Mela int qed tikkonferma li l-banka setgħet ingħatat għal perijodu ta' sena. Xhud: Setgħet tingħata għal perijodu ta' sena. Av.: U setgħet imbagħad din is-sena tiġġedded għal perijodu sussegwenti ta' sena. Xhud: Segħtet. Xhud: Ma sar xejn, għax aħna dehrilna li la hemm proċess il-Qorti ma kellniex nintervjenu waqt il-proċess. Dik ir-raġuni prinċipali." Huwa veru li l-intimat ġab din ir-raġuni jew, aħjar skużanti, iżda l-intimat kellu kull opportunità li jsib riċevitur ieħor fil-frattemp però huwa naqas li jagħmel dan bil- konsegwenza li b'għażla tal-istess intimat, il-fond mertu tal-każ odjern ilu magħluq għal diversi snin. B'kull dovut rispett il-Bord għalhekk huwa tal-fehma li tali raġuni ma tistax isservi ta' raġuni valida li tista', fil-parametri tal-liġi, tiġġustifika dan l-aġir tal-intimat u ssalva d-dritt lokatizju li huwa għandu fuq l-imsemmi fond. il-kuntest F'dan Josephine Grech Camilleri tas-17 ta' Jannar, 1995 fejn il-Qorti tal-Appell saħqet: il-Bord jagħmel referenza għas-sentenza Helen Beshta et vs "Tul ta' żmien allura li fih il-fond inżamm magħluq u ma kienet tiġi kondotta l- ebda attività kummerċjali minnu. Tali ċirkostanzi jagħtu lok għal abbandun u allura jilleġittimaw id-dritt tal-lokatur li jieħu taħt idejh il-fond." Għal dawn ir-raġunijiet il-Bord qiegħed jilqa' t-talbiet tar-rikorrenti u għall-fini ta' żgumbrament jiffissa terminu ta' żmien ta' tletin jum mil-lum. Spejjeż a karigu tal- intimat." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM L-appellant is-Segretarju Permanenti fil-Ministeru tal-Finanzi, bħala suċċessur tad-Direttur tal-Lotteriji, ippreżenta l-appell tiegħu fis-7 t'Awwissu, 2019, fejn talab lil din il-Qorti sabiex, "… tirrevoka s-sentenza appellata tal-Bord li Jirregola l-Kera tal-24 ta' Lulju 2019 fl- ismijiet Maria Ohaka sive Connie Sammut Mamo karta tal-identità numru BESHTA u b'digriet tal-Bord tat-18 ta' Lulju 2018 is-soċjetà HTFM Limited (C 58164) assumiet l- atti in statu et terminis (vs) Direttur Lotteriji ġia Direttur tal-Lottu Pubbliku u b'digriet tal-Bord tat-23 t' Lulju 2019, l-atti ġew trasfużi f'isem is-Segretarju Permanenti fil-Ministeru tal-Finanzi bħala suċċessur tad-Direttur Lotteriji u konsegwentement tiċħad it-talba tar-rikorrenti appellata u tilqa' l-eċċezzjonijiet fil- mertu tal-esponenti bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-appellata." L-appellant jgħid li jħoss ruħu aggravat bid-deċiżjoni appellata u ssolleva żewġ aggravji ewlenin: (i) valutazzjoni żbaljata mill-Bord tal-provi miġjuba quddiemu b'mod ġenerali; u (ii) interpretazzjoni żbaljata tal-liġi u ġurisprudenza applikabbli in materja. L-appellant jgħid li l-appellata qiegħda titlob ir-ripreża tal-fond minħabba li l- banka tal-lottu inkwistjoni qiegħda tinżamm magħluqa. Żied jgħid li fl- eċċezzjonijiet mogħtija mill-appellant quddiem il-Bord, huwa spjega li hemm raġunijiet validi għalfejn din il-banka tal-lottu qiegħda tinżamm magħluqa, u huwa rnexxielu jipprova li l-fond huwa meħtieġ sabiex jintuża bħala banka tal- Spjega li fil-preżent hemm proċeduri ta' arbitraġġ pendenti bejn ir- riċevitur tal-lottu li l-banka tal-Lottu inkwistjoni hija ssullokata lilu u Maltco Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Lotteries Limited, u jekk il-proċeduri tal-arbitraġġ jiġu deċiżi favur ir-riċevitur tal-lottu, dan ikollu dritt jibqa' jopera mill-istess banka tal-lottu, filwaqt li jekk ir-riċevitur tal-lottu jitlef, l-Union tar-Riċevituri tal-Lottu jkollha l-jedd li tassenja l-banka lil xi ħaddieħor, skont sistema ta' seniority. tirrappreżenta lir-riċevituri tal-lottu infurmat lill-appellant li f'każ li din il-banka tal-lottu ma tibqax disponibbli għar-riċevituri tagħha, dawn kienu ser ifittxu lill- appellant għad-danni. L-appellant spjega li hemm raġunijiet għalfejn din il- banka tal-lottu għalissa ma tistax tinkera lil riċevitur ieħor, u dan sabiex ma jiġux ippreġudikati l-proċeduri tal-arbitraġġ u l-jeddijiet tar-riċevitur attwali. L- appellant għamel riferiment għax-xhieda ta' Alfred Ricca, li spjega r- raġunijiet għalfejn din il-banka tal-lottu ma setgħetx tingħata lil riċevitur ieħor lanqas b'mod temporanju, u dan sabiex ma tingħatax l-impressjoni li l-Union tar-Riċevituri tal-Lottu qed tinterferixxi b'xi mod fil-proċess ġudizzjarju. L- appellant għamel riferiment għal għadd ta' emails li huwa rċieva mingħand l- Union tar-Riċevituri tal-Lottu u l-protest ġudizzjarju li ġie ppreżentat mill-Aġent Direttur (Lotteriji), u l-kontroprotest tal-Union tar-Riċevituri tal-Lottu, fejn huwa ġie interpellat biex ma jitlaqx il-fond mill-pussess tiegħu. infurmat lill-appellant li jekk ir-riċevitur li kien jopera minn din il-banka tal- lottu jirbaħ il-każ li għandu ma' Maltco Lotteries Limited, huwa kien ser ikollu dritt ikompli jopera mill-istess banka tal-lottu, filwaqt li jekk jitlef, l-Union tar- Riċevituri tal-Lottu tkun tista' tassenja l-banka lil xi ħaddieħor. L-appellant ġie mwissi wkoll mill-Union tar-Riċevituri tal-Lottu li f'każ li din il-banka ma titħalliex disponibbli għar-riċevituri membri tagħha, huma kienu se jfittxuh Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM għad-danni. L-appellant spjega li jeżisti arranġament li kien maqbul mal-Gvern meta l-Lottu Pubbliku kien jaqa' direttament taħt il-Gvern, liema arranġament għadu fis-seħħ issa li l-Lottu qiegħed jiġi ġestit minn Maltco. arranġament, meta jispiċċa riċevitur minn banka tal-lottu partikolari, hija l- union li tiddetermina min għandu jkun ir-riċevitur li jibda jokkupa din il-banka. L-appellant qal li minn dan kollu għandu jirriżulta li kien hemm raġuni ġustifikabbli għan-non-użu tal-banka tal-lottu mertu ta' dawn il-proċeduri. B'riferiment għat-tieni aggravju mressaq minnu, l-appellant jgħid li f'dan il-każ l-għeluq tal-banka tal-lottu huwa ddettat minn ċirkostanzi li huwa m'għandux kontroll fuqhom. Jgħid li t-talba tal-appellata għar-ripreża tal-fond hija infondata peress li teżisti raġuni skużanti għan-non-użu ai termini tal- ġurisprudenza lokali. Qal li l-fond inżamm magħluq minħabba fil-proċeduri ta' arbitraġġ pendenti bejn ir-riċevitur tal-banka tal-lottu inkwistjoni u Maltco L-appellant qal li huwa qiegħed ikun rinfaċċjat bil-possibilità ta' azzjoni għad-danni kontrih f'każ li huwa jkun kostrett jirrilaxxja l-fond. L- appellant għamel riferiment għal diversi sentenzi tal-Qrati tagħna jistabbilixxu f'liema sitwazzjonijiet inkwilin ikun ġustifikat li ma jibqax jagħmel użu mill-fond mikri lilu, mingħajr ma jitlef il-jedd għall-inkwilinat tal-fond. Ir-risposta tal-appell Fir-risposta tal-appell tagħha, is-soċjetà appellata wieġbet li s-sentenza appellata kienet ġusta u timmerita li tiġi kkonfermata. Spjegat li t-talba tagħha Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM għar-ripreża tal-fond inkwistjoni kienet ibbażata fuq il-bażi li l-kerrej "uża l- fond xort'oħra milli għall-iskop li l-fond ikun ġie lilu mogħti b'kiri", u dan peress li l-fond kien qiegħed jitħalla magħluq u ma kienx qiegħed jintuża. għall-ewwel aggravju tal-appellant, li l-Bord għamel valutazzjoni żbaljata tal- provi b'mod ġenerali, is-soċjetà appellata għamlet riferiment għall-artikolu 24 tal-Kap. 69, fejn hemm speċifikat li m'hemmx dritt ta' appell mid-deċiżjonijiet tal-Bord abbażi tal-artikolu 9, ħlief "fuq punt ta' liġi maqtugħ mill-Bord". soċjetà appellata qalet li ladarba ma jistax isir appell fuq punt ta' fatt, f'dan l- istadju ma jistax isir apprezzament mill-ġdid tal-provi, u għalhekk dan l- aggravju għandu jiġi miċħud. Is-soċjetà appellata kompliet tgħid apprezzament tal-provi mill-Bord kien wieħed korrett u ġust, u l-unika konklużjoni loġika li seta' jasal għaliha l-Bord kienet li l-appellant ma pprovdiex ġustifikazzjoni valida għan-non-użu tal-fond. Is-soċjetà appellata qalet li kien Martin Ferriggl stess li kkonferma fix-xhieda tiegħu, li l-fond inkwistjoni ilu ma jintuża mis-sub-inkwilin Albert Ricca minn qabel Diċembru 2014, u l-unika spjega li ta l-appellant għal dan in-non-użu kienet li s-soċjetà Maltco Lotteries Limited kienet imponiet għadd ta' rekwiżiti fuq l-imsemmi riċevitur tal-lottu u dan ir-riċevitur ma kienx qiegħed jaqbel ma' dawn l-obbligi. Is-soċjetà appellata tgħid li fl-ebda waqt tal-proċeduri ma nġabet prova tal-proċeduri tal- arbitraġġ li allegatament hemm għaddejjin bejn Albert Ricca u Maltco Skont l-appellata, l-appellant qiegħed jikkontendi li sakemm dawn il-proċeduri ta' arbitraġġ jiġu deċiżi, il-fond inkwistjoni għandu jitħalla magħluq u dan sabiex f'każ li r-riċevitur attwali Albert Ricca jirbaħ l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM arbitraġġ, huwa jkollu d-dritt li jerġa' jibda jopera mill-fond bħala banka tal- lottu, u jekk il-fond ma jibqax disponibbli għar-riċevituri tal-lottu, l-appellant ikun qiegħed jesponi ruħu għal azzjoni għad-danni kontra tiegħu. tgħid illi però l-ebda waħda minn dawn ir-raġunijiet ma tammonta għal ġustifikazzjoni valida biex dan il-fond jinżamm magħluq, kif fil-fatt ilu għal għadd ta' snin. Żiedet tgħid li l-għeluq ta' dan il-fond qiegħed jagħti lok għal ħsarat ikkawżati min-nuqqas ta' manutenzjoni u tiswija tal-fond, u fil-verità ma kien hemm l-ebda impediment legali bħal xi mandat ta' inibizzjoni jew xi ostakolu legali ieħor li jipprojbixxi lill-appellant milli jagħmel użu mill-fond, wara li Albert Ricca twaqqaf milli jkompli jopera mill-fond bħala riċevitur. soċjetà appellata kompliet tgħid li anki f'każ li jiġi aċċettat li l-appellant huwa kostrett jopera fl-ambitu ta' sistema ta' seniority, huwa xorta waħda kellu mezz kif jikkonforma mal-arranġamenti eżistenti billi jikri l-banka tal-lottu għal perijodi qosra sakemm l-allegati proċeduri tal-arbitraġġ jiġu fi tmiemhom. Minflok l-appellant għażel li jżomm il-post magħluq għal dawn is-snin kollha u dan minkejja li seta' faċilment jagħżel li jonora l-kundizzjonijiet tal-kirja. soċjetà appellata tgħid li l-appellant huwa żbaljat meta jgħid li l-Bord skarta għalkollox ix-xhieda ta' Alfred Ricca u ffoka biss fuq ir-risposti mogħtija minnu in kontroeżami, għaliex kuntrarjament għal dan jirriżulta li l-Bord ħa konjizzjoni tar-raġunijiet u l-ispjegazzjonijiet kollha pprovduti mill-appellant, iżda xorta waħda wasal għall-konklużjoni li ma kienx hemm raġunijiet suffiċjenti u raġonevoli sabiex in-non-użu jiġi ġustifikat, speċjalment meta jirriżulta li kien hemm soluzzjoni temporanja li ma ġietx adottata. Is-soċjetà Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM appellata kompliet tgħid li m'hemm l-ebda ġustifikazzjoni raġonevoli għan- non-użu meta inkwilin ta' post jissulloka kirja u sussegwentement jiġġustifika n-nuqqas ta' użu ta' post billi jgħid li għalkemm is-sub-inkwilin attwali ġie mwaqqaf milli jopera mill-fond, huwa ma jħossx li jista' juża l-fond jew jissullokah lil xi ħaddieħor, għaliex jibża' li l-imsemmi sub-inkwilin ifittxu għad- Is-soċjetà appellata tgħid li fi kwalunkwe każ ir-relazzjoni tagħha kienet mal-inkwilin oriġinali, u għalhekk sta għall-appellant li jassigura li is-sub- jikkonforma mal-kundizzjonijiet tal-kirja f'kull stadju. Is-soċjetà appellata żiedet tgħid li l-unika relazzjoni tagħha hija mad-Direttur tal-Lottu Pubbliku, u għalhekk dan ma jistax juża r-raġunijiet mogħtija mis-sub-inkwilin tiegħu, jew mir-riċevitur tal-banka tal-lottu, jew mill-Union tar-Riċevituri tal- Lottu jew minn xi ħaddieħor, sabiex jiġġustifika n-nuqqasijiet tiegħu. B'riferiment għat-tieni aggravju tal-appellant, is-soċjetà appellata wieġbet li minkejja li l-appellant jgħid li l-Bord għamel interpretazzjoni żbaljata tal-liġi u l- ġurisprudenza applikabbli, l-appellant jonqos milli jgħid b'liema mod il-Bord għamel interpretazzjoni żbaljata tal-liġi u tal-ġurisprudenza. B'riferiment għad- deċiżjonijiet tal-Qrati tagħna li għamel riferiment għalihom l-appellant, is- soċjetà appellata tgħid li l-fatti ta' wħud mill-kawżi ċċitati huma ferm differenti minn dawk tal-proċeduri odjerni, bħad-deċiżjonijiet f'każijiet ta' anzjani li jmorru jgħixu ma' wliedhom għal raġunijiet ta' saħħa, fejn il-Qorti kkonkludiet li f'dawn iċ-ċirkostanzi ma jistax jingħad li l-inkwilin ikun sab akkomodazzjoni F'dan il-każ, il-kirja hija waħda ta' fond kummerċjanli, u l- appellant bħala inkwilin ma kellu ebda raġuni għalfejn iħalli l-fond mhux użat. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Din il-Qorti ser tgħaddi sabiex tikkunsidra l-aggravji tal-appellanta fid-dawl tar- risposta tas-soċjetà appellata u tal-konsiderazzjonijiet magħmula mill-Bord fid- deċiżjoni appellata. L-Ewwel Aggravju: żbaljata tal-provi miġjuba b'mod valutazzjoni ġenerali L-appellant isostni li l-Bord naqas milli jagħmel valutazzjoni korretta tal- provi miġjuba quddiemu, u dan għaliex mill-provi kellu jirriżulta li kien hemm raġunijiet validi għalfejn il-banka tal-lottu inkwistjoni kienet qiegħda tinżamm magħluqa. L-appellant isostni li l-fond inkwistjoni huwa meħtieġ sabiex jibqa' jintuża bħala banka tal-lottu, u sakemm jiġu fi tmiemhom il-proċeduri ta' arbitraġġ pendenti bejn ir-riċevitur tal-lottu li kien jopera l-banka qabel din ingħalqet, u Maltco Lotteries Limited, dan il-fond ma jistax jiġi sullokat lil xi riċevitur ieħor. Spjega li f'każ li l-proċeduri tal-arbitraġġ pendenti jiġu deċiżi favur ir-riċevitur attwali, dan ser ikollu dritt li jopera mill-banka inkwistjoni, filwaqt li jekk ir-riċevitur attwali jitlef fil-proċeduri tal-arbitraġġ, l-Union tar- Riċevituri tal-Lottu jkollha jedd tassenja l-banka mill-ġdid lil xi riċevitur ieħor skont sistema ta' seniority maqbula bejn il-Union u Maltco Lotteries Limited. Qal li mill-provi prodotti quddiem il-Bord, il-konklużjoni loġika li kellu jasal għaliha l-Bord ma kellhiex tkun li n-nuqqas ta' użu tal-fond ma kienx ġustifikat. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 19 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Is-soċjetà appellata wieġbet li appell minn deċiżjonijiet tal-Bord għandhom ikunu regolati minn dak li jipprovdi l-artikolu 24 tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta, u f'dan il-każ appell dwar il-fatti tal-każ m'għandux jiġi ammess. tgħid li minkejja dan, l-evalwazzjoni tal-provi miġjuba quddiem il-Bord kellha twassal għall-konklużjoni li n-nuqqas ta' użu tal-fond min-naħa tal-appellant mhuwiex ġustifikat. Il-Qorti tibda billi tirrileva li f'dan il-każ kien hemm kuntratt ta' kera bejn l- awtriċi fit-titolu tas-soċjetà appellata u l-appellant, bil-ħsieb inkwistjoni jintuża bħala banka tal-lottu. Jirriżulta għalhekk li l-liġi li tirregola dan il-ftehim bejn il-partijiet hija l-liġi li tirregola relazzjonijiet lokatizji, partikolarment l-artikolu 9 tal-Kap. 69, li jelenka liema huma l-każijiet fejn talba għar-ripreża ta' fond mis-sid tista' tiġi milqugħa, fosthom sitwazzjonijiet fejn il-kera ma tkunx qiegħda titħallas puntwalment, jew fejn l-inkwilin ikun ikkawża ħafna ħsara fil-fond, jew fejn il-kundizzjonijiet tal-kiri ma jkunux ġew osservati, jew il-fond ma jkunx qiegħed jintuża għall-iskop li għalih ikun inkera. Dan mhux każ fejn fond ikun ġie esproprjat mingħand sid privat sabiex jintuża għal skop pubbliku, iżda huwa każ fejn fond inkera mingħand il-privat bil-ħsieb li jintuża bħala banka tal-lottu. Huwa għalhekk li fejn ikun ġie stabbilit li hemm ksur tal-kundizzjonijiet tal-kirja jew tad-dispożizzjonijiet tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta, l-inkwilin m'għandu l-ebda jedd awtomatiku li jibqa' jiddetjeni l-fond għal żmien indefinit, kif donnu qiegħed jippretendi li għandu l-jedd jagħmel l- appellant f'dawn il-proċeduri. L-appellant jikkontendi li l-Bord wasal għal Qrati tal-Ġustizzja Paġna 20 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM konklużjoni żbaljata għaliex mill-provi kellu jirriżulta li hemm raġunijiet ġustifikati għalfejn il-banka tal-lottu inkwistjoni qiegħda tinżamm magħluqa, in vista taċ-ċirkostanzi partikolari tar-riċevitur li kien jopera din il-banka, li spiċċa fi proċeduri ta' arbitraġġ ma' Maltco Lotteries Limited. huwa għandu dritt li jibqa' jżomm il-pussess tal-fond, sabiex f'każ li l-proċeduri tal-arbitraġġ ikollhom eżitu favorevoli għar-riċevitur, dan ikun jista' jaħdem mill-banka, filwaqt li f'każ li l-eżitu ma jkunux favorevoli għar-riċevitur, il-Union tar-Riċevituri tal-Lottu tkun tista' tassenja dan il-fond lil xi riċevitur ieħor skont sistema ta' allokazzjoni bbażata fuq is-seniority. L-appellant għalhekk qiegħed jippretendi li jkompli jiddetjeni dan il-fond u jħallih magħluq b'mod indefinit sakemm jiġu fi tmiemhom il-proċeduri li hemm pendenti bejn terzi, u li huma res inter alios acta għall-proċeduri odjerni bejn il-partijiet. Il-Qorti tirrileva li dak li jrid jiġi stabbilit f'dawn il-proċeduri huwa jekk hemmx ksur tal-kundizzjonijiet tal-kirja b'tali mod li jiġġustifikaw it-talba tas-soċjetà appellata għar-ripreża tal-fond. X'jista' jiġri wara li dawn il-proċeduri jinġiebu fi tmiemhom, u x'konsegwenzi jista' jkun hemm għall-appellant fil-konfront ta' terzi li huwa qiegħed jallega li għandu obbligi kontrattwali magħhom, huwa immaterjali għal dak li jrid jiġi deċiż f'dawn il-proċeduri. Il-Qorti tqis li f'dan il- każ m'hemm l-ebda raġuni valida u ġustifikabbli għalfejn dan il-fond tħalla magħluq u inutilizzat għal tant snin. legali, bħall-effetti ta' xi mandat ta' inibizzjoni fuqu li jżommuh milli jippermetti lil terzi jutilizzaw il-fond, u r-raġuni mogħtija, jiġifieri dik li ma xtaqx Qrati tal-Ġustizzja Paġna 21 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM li jiġu ppreġudikati l-jeddijiet tar-riċevitur attwali, m'għandhiex mis-sewwa, għaliex il-Qorti ma tarax għalfejn l-appellant kellu jkun aktar preokkupat bil- preġudizzju li jista' jsofri dan ir-riċevitur, milli bil-konsegwenzi li jkollu jaffaċċja hu f'każ li jiġi deċiż li qiegħed jikser il-kundizzjonijiet tal-kirja. Mill-provi ma jirriżultax li hemm ġustifikazzjoni għalfejn il-fond inżamm magħluq għal dawn is-snin kollha, u jekk l-appellant ried jevita sitwazzjoni bħal dik odjerna, ma kien hemm xejn x'ixekklu milli jissulloka l-fond inkwistjoni lil riċevitur ieħor. Iż- żamma ta' fond bħal dan magħluq għal perijodu ta' aktar minn sitt snin, seta' jwassal għal ħsarat strutturali fil-fond, b'dannu għas-sidien attwali tiegħu. Hawnhekk il-Qorti tagħmel riferiment għal dak stabbilit minn din il-Qorti kif diversament preseduta f'deċiżjoni tal-1 ta' Novembru, 2006, fl-ismijiet "Hi vera u proprja obbligazzjoni tal-kerrej li jisserva bil-ħaġa mikrija lilu bid-diliġenza tal-bonus paterfamilias, u fil-limiti u għall-użu determinat mill-kuntratt ta' ftehim (Artikolu 1554(a), Kodiċi Ċivili). Il-vjolazzjoni ta' din l-obbligazzjoni tista' sservi b'diversi modi. Ad eżempju, meta l-fond jitħalla traskurat u mhux ikkustodit jew ikkonservat kif jixraq jew meta dan ma jkunx qed jintuża kif suppost jew skont id- destinazzjoni tiegħu. Il-konsegwenza ta' tali vjolazzjoni, fejn tokkorri, hi dik tar- riżoluzzjoni u ħall tal-kuntratt (Artikolu 1555 (1), Kapitolu 16) jew iċ-ċessar tat-tiġdid tal-kirja meta din tkun fil-fażi ta' rilokazzjoni (Art. Kwantu għall- operattività ta' din l-istess obbligazzjoni din tibqa' tali fid-durata sħiħa tar-rapport lokatizju. Dan, indipendentement, mill-obbligu legali stabbilit fl-artikolu 1559 Kodiċi Ċivili riferibbilment għar-restituzzjoni tal-ħaġa lura fl-istat li jkun irċeviha. Kwantu għall-kontenut tagħha din hi dipendenti fuq il-kundizzjonijiet imposti fil-ftehim skont il-volontà reċiproka tal-kontraenti; Issa d-diliġenza insita fl-obbligazzjoni surriferita li jippreċiża l-artikolu tal-liġi 1554(a) ma għandhiex konnessjoni biss ma' kwestjoni ta' dannu materjali fil-ħaġa lokata iżda Qrati tal-Ġustizzja Paġna 22 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM għandha evidentement rabta mal-preġudizzju illi t-trasgressjoni tagħha ġġib lis-sid. Hekk fil-każ ta' non-uso l-ġurisprudenza prevalenti hi fis-sens illi din, oltre li tintegra per se inadempjenza kontrattwali, iġġib dannu u deprezzament lill-fond u allura, wisq naturali, preġudizzju lill-istess lokatur." F'dan ir-rigward, l-appellant mhux korrett lanqas li jargumenta li huwa għandu bżonn dan il-fond għal skop pubbliku, għaliex hawn non si tratta tal-liġi li tirregola l-esproprju, iżda ta' relazzjoni bejn sid u inkwilin u minn kuntratt lokatizju. Minħabba dawn il-konsiderazzjonijiet, il-Qorti tqis li dan l-aggravvju mhuwiex mistħoqq u qiegħda tiċħdu. interpretazzjoni żbaljata tal-liġi u l-ġurisprudenza applikabbli L-appellant jinsisti li l-banka inkwistjoni ngħalqet għal raġunijiet li huwa m'għandu ebda kontroll fuqhom, u li jeżistu raġunijiet li jiskużaw dan in-non- użu. Għal darb'oħra jgħid li l-fond inżamm magħluq minħabba l-arbitraġġ li hemm pendenti bejn ir-riċevitur tal-lottu li kien jopera minn din il-banka u Maltco Lotteries Limited, u huwa qiegħed f'sitwazzjoni fejn jekk jirrilaxxja l- fond ser jiġi mfittex għad-danni. Jgħid li f'dan ir-rigward il-ġurisprudenza tal- Qrati tagħna hija kostanti u ċċita diversi sentenzi bl-istanzi fejn il-Qrati tagħna kkonkludew li n-nuqqas ta' użu ta' fond kien ġustifikat. Is-soċjetà appellata wieġbet li l-appellant xorta waħda qiegħed jonqos milli jgħid b'liema mod fiċ-ċirkostanzi tal-każ odjern il-Bord għamel interpretazzjoni żbaljata tal-liġi u tal-ġurisprudenza. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 23 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM Huma diversi d-deċiżjonijiet tal-Qrati tagħna li jitkellmu dwar in-non-użu ta' fond mikri u liema huma s-sitwazzjonijiet ġustifikabbli f'għajnejn il-liġi fejn fond mikri jista' ma jintużax għal perijodu ta' żmien. Fid-deċiżjoni fl-ismijiet "… huwa ferm paċifiku illi l-premessa tan-non-użu hi kawżali sostanzjalment ta' fatt. In fatti huwa prinċipju aċċettat fid-duttrina u fil-ġurisprudenza kopjuża tagħna fuq is-suġġett illi l-kerrej li ma jużax il-post ma jkunx qed jużah skont id-destinazzjoni tiegħu. Minkejja dan, minn dejjem ġie meqjus ukoll li, "… l-iskop tal-liġi mhux dak li jivvantaġġja lis-sid b'mod li jkun jista' japprofitta ruħu minn kull ċirkostanza, anke l-iżjed żgħira u ġenwina biex jippriva lill-inkwilin mit- tgawdija tal-ħaġa lilu mikrija." (Kollez.Vol. F'deċiżjoni tal-Qorti tal-Appell tal-21 ta' Diċembru 1966, fl-ismijiet George Boyce vs. Modesta Gilford, il-Qorti qalet illi n-non-użu ma jridx ikun volontarju imma dovut għal xi raġuni irresistibbli. Is-sentenza fl-ismijiet Rosina Inskip et vs. Alfred Caruana Lauri et kienet tittratta mertu simili għal dak odjern2, fejn inkiteb illi: Ċiv. Ċiv. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 24 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM iġib deprezzament ekonomiku tal-fond kemm għax jonqos "… ma jista' qatt ikun dubitat f'materja ta' lokazzjonijiet illi obbligu primarju tal- kerrej hu dak li juża l-ħaġa mikrija lilu skont id-destinazzjoni miftehma jew stabbilita u li jisserva b'dan l-użu skont id-diliġenza tal-bonus paterfamilias. Rigwardat mill- perspettiva tas-sid in-non-użu jikkostitwixxi inadempjenza kontrattwali, kemm għax dan il-mezz tal- konservazzjoni tiegħu. Mill-ottika tal-kerrej, ikun ifisser li l-fond mikri ma għadx għandu utilità għalih u allura l-għeluq tiegħu jew in-nuqqas ta' użu minnu jikkostitwixxu abbuż. Ovvjament jispetta lil ġudikant fil-mertu l-apprezzament tal- importanza ta' dan l-inadempiment għall-fini tal-pronunzjament fuq l-oġġett tat- talba. … Hemm imbagħad osservazzjoni oħra li trid issir. Ma jirriżulta minn imkien mill-provi illi fis-snin kollha li l-fond dam magħluq ittieħdu xi miżuri biex il-merce maħżuna fih almenu tinbiegħ permezz tal-operat ta' ħaddieħor. Raymond Caruana Lauri, iben l-intimat, filwaqt li ddikjara li kieku l-liċenzja tinqaleb fuqu hu kien jista' jagħmel dak in- negozju, b'danakollu baqa' ma ssemmiex jekk għamilx xi tentattivi konkreti versu dan l-iskop. Ġie rimarkat fis-sentenza fl-ismijiet Maria Concetta Gulic' Hammett Megally Cassar et vs Joseph Santoro ‘Apap et, Appell, 12 ta' Diċembru 1996, u fejn ukoll, ġiet allegata raġuni ta' mard, illi, "il-Qorti ma tarax għaliex is-sub-inkwilina ma setgħetx tieħu dawk il-miżuri biex tassigura li l-ħanut ikun miftuħ permezz tal-operat ta' ħaddieħor." Anke minħabba dan in-nuqqas din il-Qorti ma ssibx ġustifikazzjoni serja għan-non-użu, fuq firxa apprezzabbli ta' snin, tal-fond lokat." Din il-Qorti hija tal-fehma li f'dan il-każ ukoll, l-għeluq tal-fond għal perijodu ta' aktar minn sitt snin, bl-ebda mod ma tista' titqies li hija ġustifikabbli, u dan għaliex l-appellant seta', kieku ried, isib soluzzjoni, anke jekk temporanja sabiex il-banka inkwistjoni ma titħalliex magħluqa. Mill-provi ma jirriżultax li kien hemm xi raġuni ġustifikabbli jew xi impediment legali sabiex din il-banka titħalla magħluqa, u għalhekk il-fatt li din tħalliet magħluqa għal dawn is-snin kollha bl-ebda mod ma jista' jiġi ġġustifikat. Għal dawn il-konsiderazzjonijiet, din il-Qorti qiegħda tqis li anki it-tieni aggravju tal-appellant mhuwiex Qrati tal-Ġustizzja Paġna 25 minn 26 Appell Inferjuri Numru 76/2015/1 LM ġustifikat u tiċħdu, għaliex ma jirriżultax li l-Bord għamel interpretazzjoni żbaljata tal-liġi jew tal-ġurisprudenza applikabbli għall-każ. Għar-raġunijiet premessi, din il-Qorti qiegħda tiddeċiedi dwar l-appell tal- appellant billi tiċħad l-aggravji kollha sollevati mill-appellant, tikkonferma d- deċiżjoni appellata fl-intier tagħha, inkluż it-terminu li fih l-appellant għandu jiżgombra mill-fond. Bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi a karigu tal-appellant. Onor. Dr Lawrence Kingswell LL.D. Imħallef Rosemarie Brancaleone Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 26 minn 26