IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar it-Tnejn, 23 ta' Novembru, 2020. Barbara Bugeja Coster, David Bugeja Coster, Kathleen Meli, Publius Bugeja Coster, Alice Van Buren Mallia, Grace Bugeja Coster serag, Michael Bugeja Coster, Theresa sive Tessie Bugeja Coster, Caroline Bugeja Coster, Fiona Mangion Quintano, Alexander Bugeja Coster, Simon Bugeja Coster v. Avukat Ġenerali u b'digriet kamerali tat-18 ta' Lulju 2020 l-Avukat Ġenerali ġie sostitwit bl-Avukat tal-Istat, u Luigi Siegersma Dan huwa appell tal-Avukat tal-Istat wara ilment intavolat mill-atturi appellati illi ġew leżi d-drittijiet fondamentali tagħhom sanċiti permezz tal- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja bl-operazzjoni tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII tal-1979 u bl-operazzjoni tal-liġijiet viġenti li kienu qegħdin jagħtu lill- inkwilin dritt ta' rilokazzjoni u jirrenduha impossibli lilhom li jirriprendu l-pussess tal-proprjeta` tagħhom. L-atturi huma l-proprjetarji tal-fond dekontrollat bl- indirizz 31, Flat 2, Charles Flats, Empire Stadium Street, ġja Stadium Street, Dan il-fond kien ġie mikri lil Luigi Siegersma mill-awturi tal-atturi fid-29 ta' Marzu 1972 għal perjodu ta' tmien snin di fermo u tmien snin di rispetto. Ġara iżda illi peress li Siegersma u martu kienu ċittadini Maltin u kienu jużaw il-fond in kwistjoni bħala r-residenza ordinarja tagħhom, huma akkwistaw dritt ta' rilokazzjoni bl-introduzzjoni tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta' Malta, li kien daħal fis- seħħ fl-1979, u għaldaqstant baqgħu jirrisjedu f'dan il-fond. Skont l-atturi huma qegħdin jiġu mċaħħda mit-tgawdija tal-proprjeta` tagħhom mingħajr ma huwa qed jingħata lilhom kumpens xieraq peress illi l-kera pagabbli mill-inkwilin skont il-liġi hija fl-ammont ta' €1,006 fis-sena, u għalhekk qiegħdin jilmentaw li qed isofru ksur tad-dritt tagħhom għat-tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħhom, sanċit permezz tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja. F'dawn il-proċeduri huma talbu għalhekk lill-Ewwel Qorti sabiex: tiddeċiedi fil-konfront l- illi "1. Tiddikjara u operazzjonijiet ta' l-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, u bl-operazzjonijiet tal-Liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimat Luigi Siegersma għal fond Flat 2, Charles Flats, Empire Stadium Street, ġja` Stadium Street, Marsalforn, Iż-Żebbug (Għawdex) u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjeta' tagħhom minkejja ftehim espress skont kuntratt tad-29 ta' Marzu 1972, Dokument A fil- proċess. Konsegwentement tiddikjara u tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d-drittijiet tagħhom għat-tgawdija tal-proprjeta' tagħhom Flat 2, Charles Flats, Empire Stadium Street, ġja` Stadium Street, Marsalforn, Iż-Żebbug (Għawdex) bi vjolazzjoni ta' lArtikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 talLiġijiet ta' Malta) u b'hekk tagħtihom ir-rimedju li jidhrilha xierqa fissitwazzjoni. Tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat Avukat Ġenerali huwa responsabbli għal kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet ta' l-Att XXIII ta' l-1979 li ma kreawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dak ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal- proprjeta' in kwistjoni ai termini ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja. Tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u non- pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti. Tikkundanna lill-intimat Avukat Ġenerali jħallas l-istess kumpens u danni likwidati. Bl-ispejjeż, kompriżi dawk ta' l-ittra uffiċjali tas-26 ta' Settembru 2019;" L-Avukat tal-Istat eċċepixxa, inter alia, li l-okkupazzjoni tal-fond mill-inkwilin hija fuq bażi legali ai termini tad-disposizzjonijiet tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta' Malta u li skont il-ligi t-tiġdid tal-kera hija miżura temporanja, li l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni m'huwiex applikabbli għall- każ odjern għaliex l-Istat ma kiseb jew ħa l-ebda pussess ta' xi ġid proprjeta` tar-rikorrenti, li l-Istat għandu d-dritt li jwettaq dawk il-liġijiet li jħoss li huma xierqa għall-kontroll tal-użu tal-proprjeta` u għandu diskrezzjoni wiesgħa sabiex jistabbilixxi liema miżuri huma neċessarji għall-ħarsien tal-interess ġenerali u l-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta' Malta kien proprju maħsub sabiex jipprovdi akkomodazzjoni lin-nies fil-bżonn u li għalhekk m'hemmx bżonn li l-kumpens perċepibbli mis-sid tal-proprjeta` jkun ekwivalenti għall-ammont ta' kera li kienet tkun perċepibbli minnu fuq is-suq liberu. Bis-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) tat-23 ta' Lulju 2020 ġie deċiz hekk: "Għaldaqstant għar-raġunijiet premessi l-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi din ilkawża billi: 1. tillibera lill-intimat Luigi Siegersma mill-osservanza tal-ġudizzju. Tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha mressqa mill-intimat Avukat tal-Istat safejn dawn huma nkompatibbli ma' din is-sentenza. Tilqa' l-ewwel talba limitatament fis-sens li tiddikjara illi fil- konfront tarrikorrenti l-operazzjonijiet ta' l-Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, u l- operazzjonijiet tal-liġijiet sussegwenti taw dritt ta' rilokazzjoni lill- intimat Luigi Siegersma għall-fond Flat 2, Charles Flats, Empire Stadium Street, ġja` Stadium Street, Gzira żammew lir- rikorrenti milli jieħdu l-pussess tal-proprjeta` tagħhom għall- perjodu bejn il-1988 u l-1 ta' Jannar 2018. Tilqa' t-tieni talba billi tiddikjara illi fl-imsemmi perjodu ġew miksura ddrittijiet għat-tgawdija tal-proprjeta` tagħhom Flat 2, Charles Flats, Empire Stadium Street, ġja` Stadium Street, Gzira bi vjolazzjoni ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Tilqa' t-tielet talba billi tiddikjara illi l-intimat Avukat tal-Istat huwa responsabbli għall-kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza taloperazzjonijiet ta' l-Att XXIII ta' l-1979 matul il-perjodu msemmi li ma ħolqux bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas- sid u dak ta' l-inkwilin. Tilqa' r-raba' talba u tillikwida l-istess kumpens fis-somma ta' tnejn u għoxrin elf euro (€22,000) kwantu għal għoxrin elf euro (€20,000) kumpens pekunjarju u elfejn euro (€2,000) kumpens mhux pekunjarju. Tilqa' l-ħames talba u tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat jħallas l-istess kumpens hekk likwidat. "Spejjeż tal-intimat Luigi Siegersma a kariku tar-rikorrenti u l- ispejjeż l-oħrajn, kompriżi dawk ta' l-ittra uffiċjali tas-26 ta' Settembru 2019 a karigu tal-Avukat tal-Istat." L-Avukat tal-Istat preżenta r-rikors tal-appell tiegħu mis-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) fl-10 ta' Awwissu 2020 permezz ta' liema talab lil din il-Qorti sabiex tħassar, tirrevoka u tannulla dik il-parti tas-sentenza fejn l-Ewwel Qorti llikwidat u kkundannatu jħallas lill-atturi kumpens fl-ammont ta' €22,000 li jirrapreżenta in kwantu ghal €20,000 kumpens pekunarju u in kwantu għal €2,000 kumpens non- pekunarju, u tiffissa kumpens ferm anqas minn dan l-ammont, filwaqt illi tikkonferma l-bqija tas-sentenza appellata. L-atturi ppreżentaw ir-risposta tagħhom ta' Awwissu 2020 u talbu li l-appell tal-Avukat tal-Istat jiġi miċhud u li l-Avukat tal-Istat jiġi kkundannat iħallas spejjeż doppji. Ikkonsidrat; L-appellant Avukat tal-Istat ressaq aggravju wieħed fl-appell tiegħu permezz ta' liema jilmenta dwar il-quantum tal-kumpens likwidat mill- Ewwel Qorti. L-Avukat tal-Istat jargumenta li l-Ewwel Qorti naqset milli tieħu in konsiderazzjoni diversi fatturi li kienu jwasslu għal tnaqqis sostanzjali fl-ammont ta' danni likwidati. Isostni li huwa stabbilit fil- ġurisprudenza ta' miżuri leġittimi fil-qasam akkomodazzjoni soċjali, il-kumpens dovut lis-sidien għall-interferenza fil- godiment tal-possedimenti tagħhom għandha tkun anqas mill-kera li kienu jkunu kapaċi jipperċepixxu fuq is-suq liberu, u għalhekk l-Ewwel Qorti ma kelliex tibbaża d-deċizjoni tagħha biss fuq ir-rapport peritali iżda kellha tieħu kont ukoll tal-għanijiet soċjali wara l-interferenza in kwistjoni, u żied ukoll illi l-kumpens dovut f'kawżi ta' natura kostituzzjonali m'huwiex ekwivalenti għal danni ċivili u għalhekk m'għandux jiġi meqjus il-kriterju tad-differenza bejn il-valur tal-fond battal u l-valur tal-fond mikri. wkoll illi l-Ewwel Qorti naqset milli tikkonsidra d-diversi sentenzi mogħtija minn din il-Qorti fejn il-kumpens likwidat mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali) ġie ridott sostanzjalment. L-appellati jirribattu li a kuntrarju ta' dak sottomess mill-Avukat tal- Istat, il-kumpens mogħti mill-Ewwel Qorti huwa baxx u mhux biss għandu jiġi ikkonfermat, iżda għandu jiġi miżjud. Jgħidu li in vista tar-rapport peritali tal-Perit Mario Bugeja Coster u tas-sentenza fl-ismijiet Azzopardi Bencini and Others v. Malta deċiża mill-Qorti ta' Ħal Balzan fil-11 ta' Diċembru 2018 huma qed jippretendu li l-kumpens dovut lilhom jiġi awmentat, u dan speċjalment in vista tal-fatt illi din il-Qorti qatt ma tordna l-iżgumbrament L-Ewwel Qorti għamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet fir-rigward "Illi skont stima magħmula mill-perit tekniku, il-valur fis-suq miftuħ tal-fond de quo huwa ta' €265,000. Il-perit ikkalkula li l- valur lokatizju ta' kull sena għas-snin 1998 sa 2019 tela' minn €2,954 fis-sena 1998 għal €9,275 fis-sena 2019. Ilkera li kienu jirċievu r-rikorrenti fl-1 t'April 2011 kienet €251.50 kull tlett xhur ammontanti għal €1,006 fis-sena u jerġgħu jiżdiedu fl-1 ta' Jannar 2016 u fl-1 ta' Jannar 2019 skont l-għoli tal-ħajja; "Il-Perit Tekniku għamel żball billi beda l-kalkolu tiegħu mis- sena 1998 minflok mis-sena 1988 kif inkarikat jagħmel mill- Qorti. B'danakollu r-rikorrenti talbu lil din il-Qorti tipproċedi arbitrio boni viri f'dan ir-rigward; "Il-Qorti ma tistax ma tosservax illi huwa ftit diffiċli biex taċċetta l-argument illi ħlas ta' kera fl-ammont ta' ftit aktar minn 14% tal- valur lokatizzju kif kien fit-2011, li baqa' nieżel minn sena għall- oħra sakemm spiċċa 10% tal-valur lokatizju fit-2019, huwa kumpens mhux sproporzjonat u fl-interess pubbliku; "Illi huwa llum stabilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għallksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita' mitlufa. Fi kliem ieħor ma tistax tillikwida l- ammont ta' kumpens billi tikkalkula ddifferenza bejn il-kera fis- suq ħieles u l-kera mħallsa. L-eċċezzjoni f'dan is-sens tal- Avukat tal-Istat hija waħda fondata. "Illi għalhekk biex tasal għal kumpens ġust u ekwu, l-Qorti jeħtiġilha tqis għadd ta' fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun ġarrab ta' sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dħul attwali u d-dħul gust kif fuq spjegat, id-danni materjali li r-rikorrenti setgħu ikunu ġarrbu u wkoll l-effetti talordni li l-Qorti tista' tagħti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa' jistrieħ aktar fuq ittħaddim tal-liġi attakkata. Minn kif wieħed jista' jara, dawn il-kriterji huma firxa sħiħa li trid titqies f'kull każ għalih u jiddependu ħafna miċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull każ. Abbażi ta' dawn il-kriterji, l-Qorti qiegħda tistabbilixxi li l-intimat Avukat Ġenerali għandu jħallas lir-rikorrenti kumpens pekunjarju li jammonta għal għoxrin elf Ewro (€20,000) u kumpens mhux pekunjarju ta' elfejn euro (€2,000);" l-għan soċjali maħsub milliġi, il-grad Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Il-Qorti tibda billi tosserva illi għalkemm l-appellati donnhom jippretendu li din il-Qorti għandha tawmenta l-kumpens dovut lilhom, huma ma ressqu l-ebda appell jew appell inċidentali mis-sentenza Għalhekk huwa ferm ovvju li din il-Qorti ma tistax tgħaddi biex tawmenta l-kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti, għaliex l-uniċi talbiet li għandha quddiemha huma t-talba tal-Avukat tal-Istat sabiex il-kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti jitnaqqas u t-talba tal-appellati li l-appell tal- Avukat tal-Istat jiġi miċħud u s-sentenza appellata tiġi kkonfermata in toto. Rigward l-argument tal-Avukat tal-Istat li l-Ewwel Qorti naqset milli tieħu in konsiderazzjoni l-għan legittimu ta' akkomodazzjoni soċjali li wassal għall-interferenza in kwistjoni u li naqset milli tieħu konsiderazzjoni l-fatt li f'kawżi kostituzzjonali l-kumpens mogħti mill-Qorti m'huwiex ekwivalenti għad-danni mogħtija f'kawżi ċivili, il-Qorti tirrileva illi dan l-argument huwa manifestament żbaljat. Tant hu hekk illi l-Ewwel Qorti proprju laqgħet l-eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat fir-rigward tad- differenza bejn id-danni ċivili u l-kumpens mogħti f'kawżi kostituzzjonali wara li sostniet hekk: "Illi huwa llum stabilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għallksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita' mitlufa. Fi kliem ieħor ma tistax tillikwida l- ammont ta' kumpens billi tikkalkula d-differenza bejn il-kera fis- suq ħieles u l-kera mħallsa. L-eċċezzjoni f'dan is-sens tal- Avukat tal-Istat hija waħda fondata."1 Huwa evidenti wkoll li l-Ewwel Qorti ħadet in konsiderazzjoni l-għan leġittimu fl-interess ġenerali li ta lok għall-interferenza in kwistjoni. Kif ġie ċitat mill-Avukat tal-Istat stess fir-rikors tal-appell tiegħu, wieħed mill- fatturi li l-Ewwel Qorti espressament ħadet in konsiderazzjoni għal- likwidazzjoni tal-kumpens dovut lill-atturi kien proprju "...l-għan soċjali maħsub mil-liġi..." Għalhekk huwa ċar li n-nuqqasijiet li dwarhom jilmenta l-Avukat tal-Istat fil-verita` ma jissussistux, għaliex l-Ewwel Qorti 1 Il-Qorti tosserva li minkejja li l-Avukat tal-Istat qiegħed jargumenta li l-Ewwel Qorti ma ħaditx dan il-prinċipju in konsiderazzjoni, fil-brani ċitati minnu fir-rikors tiegħu l-Avukat tal-Istat stess iċċitata l-bran li qed jigi ċċitat f'din is-sentenza. espressament ħadet in konsiderazzjoni dawk il-fatturi li skont l-Avukat tal- Istat naqset milli tieħu in konsiderazzjoni. L-ilment tal-Avukat tal-Istat li hemm dubju fuq liema bażi l-Ewwel Qorti wasslet għall-kumpens arbitrio boni viri huwa wkoll manifestament Huwa minnu li l-Ewwel Qorti irravviżat żball fir-relazzjoni tal-Perit Tekniku, fis-sens illi l-Perit Tekniku ta stima tal-valur tal-fond u l-valur lokatizju tiegħu mis-sena 1998 minflok mis-sena 1988. Is-somma ta' kera komplessiva li l-Perit Tekniku stima li l-appellati kienu jirċievu bejn is-sena 1998 u s-sena 2018 hija fl-ammont ta' €125,861. Dan ifisser li l-ammont ta' kumpens pekunarju likwidat mill-Ewwel Qorti ta' €20,000 jirrapreżenta anqas minn 20% tat-telf subit mill-atturi tul dawk is-snin. Pero` il-leżjoni bdiet għaxar snin qabel, u ċioe fl-1988, u għalhekk din il-perċentwali tkompli tonqos ġaladarba t-telf subit mill-appellati huwa aktar minn dak stmat mill-Perit Tekniku, b'mod illi anke jekk semmai sar xi żball mill- Ewwel Qorti dan żgur li bl-ebda mod ma ppreġudika lill-appellant. dawl ta' dan, il-Qorti tqis ukoll illi m'hemm l-ebda lok għal reviżjoni tal- kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti, li manifestament m'huwiex eċċessiv kif argumentat mill-Avukat tal-Istat u għalhekk il-quantum tal-kumpens likwidat mill-Ewwel Qorti jimmerita li jiġi konfermat. Għaldaqstant dan l-aggravju qiegħed jiġi miċħud. Għal dawn il-motivi l-Qorti taqta' u tiddeċiedi billi tiċħad l-appell tal-Avukat tal-Istat, u peress li dan l-appell huwa manifestament frivolu u vessatorju, tordna lill-Avukat tal-Istat iħallas l-ispejjeż għal darbtejn a tenur tal-artikolu 223(4) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta. Mark Cassar Darmanin Prim Abdilla Giannino Kirpalani Depares Scerri Abdilla Anthony Sobh Abdilla Deputat Reġistratur gr