FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. PEPLOW LL.D. ILLUM il-Ħamis, 30 ta' Novembru, 2017 Paul ARMATYS u martu Claire Dugo vs BRIGADIER FORZI ARMATI TA' MALTA, u t-Tabib Prinċipali tal-Gvern in rappreżentanza tad-Dipartiment tas-Saħħa Il-Qorti: Rat l-Att taċ-Ċitazzjoni mressaq fil-5 ta' Mejju, 2004, li bih u għar-raġunijiet hemm imsemmija, l-atturi talbu li din il-Qorti (a) ssib lill-imħarrkin, jew lil min minnhom, responsabbli għall-inċident li seħħ fit-22 ta' April, 2002 waqt il-ħin tax-xogħol f'liema inċident l-attur sofra danni fuq il-persuna tiegħu, kif ukoll għad-danni konsegwenzjali li huwa sofra b'riħet l-istess inċident u b'riħet in- nuqqas ta' ħila fl-eżerċizzju tal-professjoni tat-tobba mediċi; (b) tillikwida d- danni mġarrba, jekk meħtieġ bil-ħatra ta' perit minnha maħtur; u (ċ) tikkundannhom, jew min minnhom, iħallsuhom l-ammont ta' danni hekk likwidat. Talbu wkoll l-ispejjeż u l-imgħaxijiet legali; 30 ta' Novembru, 2017 Rat in-Nota tal-Eċċezzjonijiet imressqa fis-27 ta' Mejju, 2004, li biha l- Kmandant laqa' għall-azzjoni attriċi billi ċaħad kull responsabbilta' u qal li d-danni li ġarrab l-attur huma effett ta' aċċident u mhux dovuti għal xi nuqqas min-naħa tiegħu, għaldaqstant m'għandux ibati spejjeż; Rat in-Nota tal-Eċċezzjonijiet imressqa fit-3 ta' Ġunju, 2004, mit-Tabib Prinċipali tal-Gvern, li biha preliminarjament jgħid li r-rappreżentanza ġuridika tad-Dipartiment tas-Saħħa hija f'idejh mhux fid-Direttur tas-Saħħa skond l- artikolu 181B tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta; u li l-azzjoni attriċi, safejn saret kontrih, ma tiswiex u bla effett billi ebda fatt espost fiċ-Ċitazzjoni ma jirreferi għalih, u dan bi ksur tal-artikolu 156 tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta; u li mhuwiex il-leġittimu kontradittur tal-azzjoni attriċi u jmissu jinħeles milli jibqa' fil-kawża billi ma kienx responsabbli għall-inċident. Fil-mertu, laqa' billi qal li huwa ma jirrispondix għad-danni reklamati billi fil-konfront tiegħu lanqas biss ma ġiet allegata l-'culpa in eligendo', filwaqt li mart l-attur ma għandha ebda locus standi f'dawn il-proċeduri billi d-danni pretizi huma personali għall-attur meta kien pazjent; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tal-1 ta' Lulju, 20041, li bih, fuq talba magħmula f'isem l-atturi u fid-dawl tal-ewwel eċċezzjoni mressqa mill- imħarrek Direttur tas-Saħħa, ordnat il-bidla fl-"okkju" tal-kawża; Rat id-degriet tagħha (diversament presjeduta) tal-1 ta' Lulju, 20042, li bih ħatret lill-kirurgi Profs. Godfrey Almerigo u Frederick Żammit Serpina bħala esperti mediċi sabiex jeżaminaw lill-attur u jirrelataw bil-miktub dwar id- debilita' permanenti li seta' ġarrab bħala konsegwenza tal-fatti rilevanti għal din il-kawża; Rat ir-Rapport imressaq mill-esperti mediċi tal-Kirurgi Profs. Godfrey Almerigo u Frederick Żammit Serpina fit-18 ta' Settembru, 20043, u minnhom maħluf kif imiss waqt is-smigħ tal-21 ta' Novembru, 2005; Rat in-Nota tad-29 ta' Novembru, 20054, li biha l-atturi rriżervaw id-dritt li jitolbu l-ħatra ta' periti mediċi addizzjonali; Rat ix-xhieda mismugħa quddiem il-Qorti; Rat id-degriet ta' din il-Qorti (diversament presjeduta) tal-10 ta' Novembru, 20105, li bih ħatret lill-Avukat Anna Najm bħala Assistent Ġudizzjarju sabiex tisma' l-provi tal-imħarrkin; 1 Paġ. 17 tal-proċess 2 Ibid 3 Paġġ. 41 – 7 tal-proċess 4 Paġ. 48 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 Rat ix-xhieda miġbura mill-istess Assistent Ġudizzjarju; Rat id-degriet tat-8 ta' Frar, 20126, li bih laqgħet talba magħmula mill-imħarrkin b'rikors tagħhom tas-6 ta' Frar, 2012, biex l-imħallef sedenti jastjeni milli jibqa' jisma' aktar il-kawża billi fil-kapaċita tiegħu ta' Maġistrat kien diġa ppronunzja ruħu b'mod definittiv fil-mertu kontra l-attur; Rat li b'ordni ta' surroga tal-23 ta' Frar, 20127, din il-kawża kienet assenjata lill din il-Qorti kif issa presjeduta; Rat id-dikjarazzjoni magħmula mill-attur waqt is-smigħ tad-9 ta' Lulju, 20128, li biha għarraf lill-Qorti li ma kienx għadu jisħaq fuq it-talba għall-ħatra ta' Periti Addizzjonali; Rat id-degriet tagħha tal-5 ta' Frar, 20139, li bih tat lill-partijiet żmien sabiex iressqu s-sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-atturi fl-20 ta' Marzu, 201310; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrek Tabib Prinċipali tal- Gvern tas-17 ta' Mejju, 201311, bi tweġiba għal dik tal-atturi; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-imħarrek Brigadier tal-Forzi Armati tal-20 ta' Mejju, 201312, bi tweġiba għal dik tal-atturi; Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkonsidrat: Illi din hija azzjoni għal danni mġarrba mill-attur f'inċident tat-triq waqt li kien qed jaqdi dmirijietu. L-attur ġie mitlub isuq trakk waqt li kien fuq xogħol meta skidja u baqa dieħel ġo vettura oħra u ġarrab ġrieħi li ma jgħaddux. L-attur jixli 5 Paġ. 190 tal-proċess 6 Paġ. 260 tal-proċess 7 Paġ. 263 tal-proċess 8Paġ. 271 tal-proċess 9 Paġ. 296 tal-proċess 10 Paġġ. 297 – 300 tal-proċess 11 Paġġ. 302 – 9 tal-proċess 12 Paġġ. 318 – 322 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 lill-imħarrek Brigadier, bi traskuraġni u billi naqas li jieħu dawk il-miżuri u prekawzjonijiet meħtieġa li setgħu waslu biex jiġi evitat l-inċident, filwaqt li jixli lill-imħarrek Tabib Prinċipali tal-Gvern b'negligenza, traskuraġni u nuqqas ta' ħila fl-eżerċizzju tal-professjoni mit-tobba li l-attur kien taħt il-kura tagħhom wara l-inċident; Illi l-imħarrkin laqgħu għal din l-azzjoni billi, lkoll ċaħdu kull responsabbilta' f'dak li l-attur jgħid li ġaralu. L-imħarrek Kap Kmandant tal-Forzi Armati ċaħad kull responsabbilta' u qal li d-danni li ġarrab l-attur huma effett ta' aċċident u mhux dovuti għal xi nuqqas min-naħa tiegħu u għalhekk ma kellux ibati spejjeż. Min-naħa l-oħra, l-imħarrek Tabib Ewlieni tal-Gvern laqa' kemm b'eċċezzjonijiet ta' xejra preliminari u kif ukoll b'eċċezzjonijiet fil-mertu. Dwar l-aspetti preliminari, laqa' billi qal li r-rappreżentanza ġuridika tad- Dipartiment tas-Saħħa hija f'idejh mhux fid-Direttur tas-Saħħa skond l-artikolu 181B tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta; u li l-azzjoni attriċi, safejn saret kontrih, ma tiswiex u bla effett billi ebda fatt espost fiċ-Ċitazzjoni ma jirreferi għalih, u dan bi ksur tal-artikolu 156 tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta; u li mhuwiex il-leġittimu kontradittur tal-azzjoni attriċi u jmissu jinħeles milli jibqa' fil-kawża billi ma kienx responsabbli għall-inċident. Fil-mertu, laqa' billi qal li huwa ma jirrispondix għad-danni reklamati billi fil-konfront tiegħu lanqas biss ma ġiet allegata l-'culpa in eligendo', filwaqt li mart l-attur ma għandha ebda locus standi f'dawn il-proċeduri billi d-danni pretizi huma personali għall-attur meta kien pazjent; Illi dwar l-ewwel eċċezzjoni preliminari tal-imħarrek Tabib Ewlieni tal-Gvern, kien ingħata l-provvediment meħtieġ u ssewwew l-atti tal-kawża; Illi bħala fatti relevanti li joħorġu mill-atti ta' din il-kawża jirriżulta li l-attur kien suldat fil-Forzi Armati ta' Malta. Kien ilu ingaġġat mal-Forzi Armati sa minn Lulju tal-198513 wara li kien għamel żmien iservi fid-Dejma. Huwa kien jaħdem bħala bugħaddas fit-taqsima tal-Bomb Disposal u kien ibbażat f'Manoel Island14; Illi nhar it-22 ta' April, 2002, l-attur intalab mis-superjuri tiegħu biex jieħu xi baħrin tal-Forza Navali Franċiża u xi Maltin lejn Wied iż-Żurrieq biex jgħoddsu. Dan kellu jagħmlu bi trakk tal-Forzi Armati ta' Malta tal-għamla Bedford T.K. bin-numru ta' reġistrazzjoni GVA-018, liema vettura kienet mibnija fl-1970 u reġistrata l-ewwel darba f'Malta mill-Forzi Armati fl-979396. Jirriżulta li t-trakk ittieħed minn Tas-Sliema sa Manoel Island fil-21 ta' April, 2002, 13 Xhieda ta' Alexander Vassallo Mersey f'paġ. 240 tal-proċess 14 Xhieda tiegħu f'paġ. 21 tal-proċess 15 Dok "RC2", f'paġ. 202 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 u min saqu eżaminah qabel telaq16 wara li kien ordnat li jagħmel dan minn superjur tiegħu li wkoll jgħid li t-trakk eżamina l-kundizzjoni tiegħu17 Illi qabel rikkeb in-nies, l-attur jgħid li għamel il-"first parade", jiġifieri iċċekkja l-ilma u ż-żejt tat-trakk, għall-ħabta tas-sebgħa ta' filgħodu. Hu kien is-sewwieq u fil-kabina kien riekeb ħdejh il-bumbardier Tony Briffa Axiaq. Meta telaq minn Manoel Island, mar jgħabbi lill-baħrin Franċiżi mix-Xatt ta' Pinto, fil-Floriana, u minn hemm ġibed għad-direzzjoni taż-Żurrieq. Il-baħrin Franċiżi u l-Maltin l-oħrajn kienu rekbin fil-kabina fuq wara. Kien hemm għaxra min- nies fit-trakk, magħdud l-attur sewwieq; Illi fit-triq bdiet traxxax ix-xita u, meta beda nieżel in-niżla li twassal għal Wied iż-Żurrieq (li hija triq li sserrep u b'aktar minn liwja waħda), it-trakk misjuq minnu skiddja fl-ewwel liwja għal tul ta' ftit metri, sab ruħu fuq in-naħa l-oħra tat-triq u ħabat ma' vettura (vann kummerċjali) ġejja mid-direzzjoni opposta għat-telgħa18. Mad-daqqa, t-trakk kellu ħsara fuq in-naħa tal-lemin ta' quddiem19. Jirriżulta wkoll li, bejn is-17 ta' April, 2002 u dakinhar tal-inċident, it-trakk instaq mill-anqas tliet (3) darbiet oħrajn minn irġiel tal-Forzi Armati u wkoll biex inġarru n-nies fih20; Illi l-attur korra mal-ħabta21 u ttieħed l-isptar jilmenta minn uġigħ f'saqajh u f'żaqqu. Ħadulu r-raġġi fit-Taqsima tal-Emerġenza ġewwa l-isptar, u sarlu CT Scan taż-żaqq u pelvis, iżda filwaqt li rriżulta li kellu ksur ta' għadma tas-sieq il-leminija u ksur tal-galletta tal-irkobba leminija, ir-riżultat tat-testijiet taż-żaqq u tal-pelvis ħarġu tajbin. Fl-24 ta' April, 2002, l-attur ġie operat minn naħa tal- ortopedija f'riġlu l-leminija, filwaqt li fis-26 ta' April, l-attur ġie operat fil- musrana wara li lmenta minn uġigħ qawwi f'żaqqu22. Huwa qatta' xi jiem fit- Taqsima tat-Terapija Intensiva, ġarrab infezzjoni fil-ġrieħi ta' żaqqu (billi l- ferita mnejn kienu operawh infetħet minn barra), u spiċċa ħareġ mill-Isptar b'żewġ mirek imdaqqsa f'żaqqu li għadhom jidhru sallum23. Huwa qatta' b'kollox ftit anqas minn xahar l-isptar u ntbagħat id-dar fl-14 ta' Mejju tal- 2002, għalkemm baqa' jidħol għal eżamijiet jew interventi oħrajn bħala "out- patient" u saħansitra għall-ħabta ta' Jannar tal-2004 kien tneħħielu biċċa mill- metall li kienu għamlulu fl-irkobba fl-intervent li sarlu f'April tal-2002; Illi dakinhar tal-inċident, l-attur kellu tlieta u erbgħin (43) sena; 16 Xhieda tas-Surġent Jason Farrugia Cassar f'paġ. 234 tal-proċess 17 Xhieda tas-Surġent Walter Ishchuk f'paġ. 235 tal-proċess 18 Ara x-xhieda tas-Surġent Tony Briffa Axiaq f'paġ. 61 – 2 tal-proċess 19 Dokti "X1" u "X2" f'paġ. 55 tal-proċess 20 Dok "SD2" sa "SD4", f'paġġ. 227 – 9 tal-proċess 21 Ara r-Rapport mediku f'paġġ. 46 – 7 tal-proċess 22 Ara x-xhieda ta' Dr Andrew Aidi f'paġġ 87 – 97 u paġ. 138 tal-proċess 23 Ara x-xhieda ta' Claire Dugo f'paġġ. 167 – 8 tal-proċess. Ara wkoll l-affidavit tal-kirurgi Mark Pace Sciortino, Angela Zerafa u Joseph Harris f'paġġ. 275 – 8 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 Illi mill-provi ħareġ li t-trakk li l-attur intalab isuq kien sarlu l-aħħar service fil- 11 ta' April, jiġifieri ħdax-il (11) jum qabel l-inċident mertu tal-każ, u kien iċċertifikat li kien fi stat tajjeb biex jinstaq fit-triq24. Is-service kien jinkludi wkoll eżami tar-roti25, u t-trakk seta' jinstaq f'kull kundizzjoni, wkoll fix-xita26. Jirriżulta wkoll li fil-jiem ta' qabel l-inċident, għalkemm it-trakk intuża minn diversi uffiċjali, ma tressaq ebda ilment li kien b'xi mod difettuż27. Wara l- ħabta, reġgħet saret spezzjoni oħra fuq it-trakk fl-24 ta' April, 200228, u t-trakk instab li ma kienx tajjeb aktar biex jinstaq u kien "written off"29; Illi biex uffiċjal seta' jsuq trakk tal-Armata, kien meħtieġ li jkollu liċenzja għal dan il-għan. L-Armata tagħti taħriġ, fost oħrajn, dwar il-proċedura li kellha tiġi segwita mis-sewwieq qabel ma juża t-trakk (dik magħrufa bħala "first parade") li timponi obbligu fuq is-sewwieq li jdur it-trakk u jara li m'hemmx nuqqasijiet, inkluż li r-roti jkunu f'kundizzjoni tajba30. L-attur jgħid li ma kienx xogħlu li jivverifika r-roti, iżda li t-trakk ikun preżentabbli u li jkun hemm biżżejjed ilma fir-radiator u livell xieraq ta' żejt fil-magna31. Huwa jikkonferma li qabel ma beda jsuq it-trakk dakinhar tal-inċident, għamel tliet verifiki: ra l-batterija kinetx qed iddawwar, jekk it-trakk kellux biżżejjed ilma fir-radiator u ra l-livell taż-żejt32; Illi fil-fehma tal-esperti mediċi, fl-inċident mertu tal-każ, l-attur ġarrab diżabilita' permanenti stmata ta' għoxrin fil-mija (20%)33; Illi fl-24 ta' Frar, 2003, l-attur ġie mħarrek minn kumpannija assikuratriċi biex jagħmel tajjeb għad-danni li ġarrab sid il-vettura li magħha ħabat it-trakk minnu misjuq fl-inċident ta' nhar it-22 ta' April, 2002. B'sentenza mogħtija mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) nhar it-3 ta' Diċembru, 200334, l-attur instab li waħdu kien jaħti għall-ħabta u kien ikkundannat iħallas id-danni mġarrba mis-sid tal- vettura l-oħra. Ma sar l-ebda appell minn dik is-sentenza; Illi sadattant fit-13 ta' Ġunju, 2003, l-ingaġġ tal-attur mal-Armata ntemm wara li ġie ċertifikat minn bord mediku li ma kienx f'qagħda li jaqdi aktar dmirijietu fuq il-post tax-xogħol. Huwa baqa' jitħallas il-paga sad-data tat-tmiem tal- impieg tiegħu, u sar eliġibbli għal pensjoni talli weġġa' waqt il-qadi ta' dmirijietu35; "RC1" f'paġ. 201 tal-proċess 25 Ara x-xhieda ta' Raymond Mc Keon f'paġ. 193 tal-proċess 26 Ara x-xhieda ta' Martin Teeling f'paġ. 210 tal-proċess 27 Ibid f'paġ. 211 28 Dok "RC4", f'paġġ. 205 – 6 tal-proċess 29 Xhieda ta' Raymond Mc Keon, f'paġ. 195 tal-proċess 30 Ara x-xhieda ta' Martin Teeling f'paġġ. 211 u 218 tal-proċess. Ara wkoll Dok "SD1" f'paġ. 221 – 6 tal-proċess 31 Xhieda tiegħu f'paġ. 21 tal-proċess 32 Ara x-xhieda tal-attur f'paġ. 21 – 2 tal-proċess 33 Ara Rapport Mediku tal-Prof. Godfrey Almerigo u Mr Frederick Briffa Curmi Serpina f'paġġ. 41 – 7 tal-proċess 34 Ara Dok. "AFM1" u Dok. "AFM2" f'paġġ. 255 – 9 tal-proċess 35 Ara x-xhieda tal-kurunell Dr. Robert Al Jolsi u dik ta' Joseph Xuereb Pavia f'paġġ. f'paġġ. 174 – 7 u 117 – 9 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 Illi fl-20 ta' April, 2004, l-attur fetaħ din il-kawża; Illi l-konsiderazzjonijiet ta' xejra legali f'din il-kawża huma tnejn. L-ewwel dik marbuta mar-responsabbilta' għall-korriment tal-attur fid-dawl kemm tal- pretensjonijiet tiegħu u wkoll tad-difiżi mressqa mill-imħarrkin li lkoll jiċħdu li għandhom xi responsabbilta'. Imbagħad, wara li jsir tali stħarriġ, hemm il- kwestjoni tal-likwidazzjoni tad-danni; jinvoka tan-nuqqas Illi l-każ li l-Qorti għandha quddiemha jqajjem elementi partikolari. Fl-ewwel lok, mit-talbiet attriċi nfushom, joħroġ ċar li l-attur isejjes il-każ tiegħu fuq l- elementi tal-ħtija marbuta mal-ħabta li seħħet f'April tal-2002. Fit-tieni lok, l- tar-responsabbilta' ta' attur kuntrattwali imposta mil-liġi fuq il-prinċipal tiegħu (li jara li l-impjegat jitqiegħed f'ambjent ta' xogħol li jħarsu mill-periklu u mill-korriment) u fuq it- tobba li ntalbu jikkurawh wara l-imsemmi inċident (li jwettqu s-sengħa professjonali tagħhom b'għaqal u ħila). Fit-tielet lok, l-imħarrek Kap Kmandant tal-Forzi Armati jistrieħ fuq id-difiża tal-aċċident ("casus"), filwaqt li l-imħarrek l-ieħor jistrieħ fuq in-nuqqas ta' rabta kawżali bejn l-imsemmija ħabta u l-addebiti li l-attur jagħmel fil-konfront tat-tobba u l-kirurgi li dewwewh, u lejh b'mod partikolari; Il-Qorti għaldaqstant sejra biex qabel kull ħaġa oħra tistħarreġ dwar min kien tassew ħati tal-inċident li fih korra l-attur u dan fid-dawl tal-eċċezzjonijiet mressqa mill-imħarrkin; Illi bħal f'kull każ ieħor ta' azzjoni mibnija fuq id-dannu u l-kumpens pretiż, l- ewwel stħarriġ li trid tagħmel il-Qorti huwa dak dwar x'ġara tassew fl-episodju in kwestjoni u x'rabta kellu ma' dak li għadda minn għalih l-attur. B'dan il- mod, tkun f'qagħda li tagħmel il-kostatazzjonijiet tagħha dwar min jaħti għal dak li ġara u min irid jagħmel tajjeb għalih. Huwa l-obbligu ta' l-attur li jġib provi tajba biżżejjed biex isostni l-każ tiegħu u l-korriment waħdu marbut max- xogħol li kien qiegħed jagħmel dak il-ħin ma jissarrafx, fih innifsu, fis-sejbien tal-ħtija ta' min kien qed iħaddmu. It-teżi waħdanija tal-attur hija li l-Brigadier imħarrek naqas li jħaddem sistema tajjeb u xieraq biex saħħtu ma titqiegħedx f'periklu waqt li kien qed jaħdem magħha. Huwa jgħid li korra waqt li kien qiegħed jaħdem u waqt li kien qed jagħmel dak li tqabbad jagħmel. Minn naħa l-oħra, fil-konfront tal-imħarrek Tabib Ewlieni tal-Gvern, l-attur jgħid li dan wkoll naqas billi t-tobba li taħthom ingħata l-kura kienu negliġenti, traskurati u wrew nuqqas ta' ħila fl-eżerċizzju tal-professjoni tagħhom; Illi tajjeb jingħad li l-attur jibni l-każ tiegħu kontra l-Brigadier imħarrek fuq il- kwestjoni tal-kundizzjoni tar-roti tat-trakk li ntalab isuq u li bih ħabat u fih 30 ta' Novembru, 2017 Fl-ewwel xiehda li huwa ta' quddiem il-Qorti, l-attur għamilha ċara li kien fetaħ il-kawża kontra l-Brigadier "peress li l-armata m'għandhiex inġenji u trakkijiet sura ta' nies … b'mod speċifiku ċjoe' in partikolari għat-trakk li kont qed insuq f'dan l-inċident jiena ngħid li l-kawża qed nagħmilha kontra l- brigadier peress li t-tyres kienu lixxi. Ngħid ukoll li ma kienx hemm tyre wieħed li kien tal-istess marka"36. L-attur itenni t-teżi tiegħu fin-Nota ta' Sottomissjonijiet tiegħu, fejn iżid jgħid li huwa kien imġiegħel isuq dak it-trakk minkejja li r-roti kienu fi stat li jagħmlu t-trakk mhux tajjeb li jinsaq u jkun fuq it-triq37; Illi min-naħa tiegħu, il-Brigadier imħarrek jiddefendi l-każ tiegħu fuq tlett difiżi. L-ewwel waħda li huwa pprovda t-taħriġ neċessarju sabiex l-attur seta' jaħdem mingħajr periklu. It-tieni, illi l-attur naqas li jsegwi il-proċedura mitluba minnu bħala sewwieq ta' trakk. It-tielet, li pprovda trakk fi stat tajjeb ta' manutenzjoni. Għaldaqstant m'għandux ħtija għal dak li seta' ġara lill-attur. Jgħid ukoll li safejn l-azzjoni attriċi tirreferi għal xi ħsara permanenti li ġrat minħabba l-kura jew l-interventi kirurġiċi li kellu joqgħod għalihom l-attur, dawn ukoll ma jistgħu bl-ebda mod jitqiegħdu fuq l-għatba tiegħu; Illi t-Tabib Ewlieni tal-Gvern jilqa' billi jgħid li r-responsabbilita' tiegħu hija dik ta' "min iħaddem". L-attur ma ressaq ebda prova li t-Tabib Ewlieni tal- jew kien Gvern qabbad nies mhux kompetenti ("culpa responsabbli minn xi nuqqas ta' ħarsien ta' kif kienu qegħdin iwettqu l-ħidma professjonali tagħhom ("culpa in vigilando"); Illi l-Qorti sejra tibda billi tistħarreġ il-kwestjoni tar-responsabbilta' għal dak li wassal għall-inċident u għall-korriment tal-attur. Kif issemma qabel, dan il- każ iġib 'il quddiem aspetti legali partikolari. Għalkemm, bħala qafas, l-azzjoni tal-atturi tinbena fuq ħabta bejn żewġ vetturi, l-allegazzjonijiet tal-atturi fil- konfront tal-imħarrkin imorru lil hinn mir-responsabbilta' tal-ħabta nnifisha. Minbarra dan, jidher li l-kwestjoni tal-ħtija għall-ħabta bejn il-vetturi llum tinsab determinata b'ġudikat minn Qorti li sabet li l-attur waħdu kien jaħti għaliha. Tqum għalhekk il-mistoqsija jekk il-fatt li l-attur instab minn Qorti li jaħti għall-inċident tfissirx tabilfors li l-imħarrkin ma għandhomx iwieġbu għax-xiljiet attriċi minħabba l-konsegwenzi li ġarrab l-attur bi ħtija għall-istess inċident. Għalhekk, l-għajn tar-responsabbilta' li l-atturi jgħabbu biha lill- imħarrkin trid tintfittex fuq parametri oħrajn. Din iċ-ċirkostanza partikolari wkoll tqajjem il-kwestjoni tar-rabta kawżali bejn l-inċident u l-effetti li l-attur jgħid li ġarrab minħabba fih; 36 Xhieda tiegħu f'paġ. 22 tal-proċess 37 Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġġ. 298 u 299 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 Illi għalhekk, minħabba l-mod kif inhi mfassla l-ewwel talba attriċi – li trid li l- imħarrkin jitqiesu li jaħtu għall-inċident li seħħ fit-22 ta' April, 2002, u kif ukoll għad-danni konsegwenzjali għalih – din il-Qorti trid timxi b'attenzjoni kbir fil- kunsiderazzjonijiet tagħha f'dan ir-rigward. Fi kliem ieħor, il-Qorti tifhem li l- addebiti magħmulin mill-atturi fil-konfront tal-Kap Kmandant imħarrek u tat- Tabib Ewlieni tal-Gvern, ma jinbnewx fuq is-sempliċi ħtija akwiljana, imma fuq il-ħtija tal-inadempiment kuntrattwali. Dan għalhekk jitlob ukoll li tali stħarriġ isir b'mod li jara l-każ ta' kull wieħed mill-imħarrkin għal rasu; Illi, għal dak li jirrigwarda r-responsabbilta' tal-imħarrek Kap Kmandant tal- Forzi Armati, id-duttrina tgħallem illi fil-qasam ta' responsabbilta' dwar korriment li jseħħ fuq il-post tax-xogħol waqt il-qadi ta' dmirijiet tal-persuna li tkun, japplikaw kemm regoli ġenerali kif ukoll speċjali. Ir-regoli ġenerali jgħabbu lil kull persuna bir-responsabbilta' għall-għemil jew nuqqas ta' għemil tagħha38. B'żieda ma' dan, kull min iħaddem jrid iwieġeb għall-aġir tal- ħaddiem tiegħu39, sakemm ma jintweriex li dak il-ħaddiem naqas li joqgħod għall-istruzzjonijiet jew għall-prekawzjonijiet li l-imgħallem tiegħu jkun widdbu bihom jew ipprovdielu, jew sakemm ma jintweriex li l-ħaddiem, bi traskuraġni jew b'rieda, ikun hu nnifsu ġab l-effetti tal-inċident b'idejh; Illi b'żieda ma' dan, hija regola oħra ewlenija f'dan il-qasam, li l-imgħallem irid jiżgura li jipprovdi lill-ħaddiema tiegħu b'ambjent li jżomm 'il bogħod kull periklu u dan billi jiżgura li jitħaddem sistema xieraq ta' ħarsien minn kull periklu fejn ikun sejjer isir ix-xogħol minnu mitlub. Fid-dritt, dan id-dmir iġorr miegħu grad għoli ta' responsabbilta' fuq l-imgħallem, u jaqa' fuqu l-piż li jipprova li l-inċident ikun seħħ minkejja li jkun ħares dak kollu li l-liġi tistenna minnu f'dan ir-rigward. Huwa wkoll dmir li jitfa' fuq min iħaddem il-piż li jieħu miżuri preskritti xierqa40 u jġib miegħu wkoll id-dmir tal-għoti ta' tagħrif meħtieġ, l-għoti ta' tagħlim u taħriġ u kif ukoll superviżjoni biex titħares is- saħħa u s-sigurta' tal-ħaddiem41; Illi huwa stabilit li dan id-dmir ta' min iħaddem jitlob ukoll li s-sistema tax- xogħol irid iħares lill-ħaddiema wkoll fil-każ li r-rutina tal-istess xogħol tnissel sens ta' aljenazzjoni jew traskuraġni42. Daqstant ieħor ifisser li jekk sistema jkun ilu jitħaddem għal tul ta' żmien bla ma qatt ikun inqala' xi inċident, dan ma jfissirx li dak is-sistema huwa wieħed sikur jew li jeħles lill-imgħallem mir- rabtiet imposti fuqu mil-liġi43; 1031 tal-Kap 16 39 Art. 1037 tal-Kap 16 40 Art. 6(2) tal-Kap 424 41 Art. 6(3) tal-Kap 424 42 Kumm. JH 9.9.1981 fil-kawża fl-ismijiet Godfrey Pisani Cesare vs George Sultana Peregin et noe (mhix pubblikata) 43 P.A. 10.10.1980 fil-kawża fl-ismijiet Mizzi Cremona vs Farrugia Gouder (mhix pubblikata) 30 ta' Novembru, 2017 Illi jrid jingħad ukoll li l-imsemmi grad għoli ta' responsabbilta' fuq min iħaddem ma jeħlisx lil min jaħdem mill-obbligu li jħares is-saħħa u s-sigurta' tiegħu nnifsu u ta' dawk kollha li jistgħu jintlaqtu mix-xogħol li jkun qiegħed iwettaq44, u b'mod partikolari, għandu jimxi id f'id ma' min ikun qiegħed iħaddmu safejn jidħlu l-obbligi li l-liġi tqiegħed fuq spallejn l-imgħallem u l- awtoritajiet kompetenti45 u għandu jżomm lura milli jqiegħed lilu nnifsu f'sitwazzjoni li tesponih għar-riskju bla bżonn u li joqgħod f'kull ħin attent għal dak li jkun qiegħed jagħmel46. B'mod partikolari, ħaddiem għandu jkun konxju tal-perikli fuq il-lant tax-xogħol tiegħu u ma għandu qatt jagħmel manuvri azzardati li jgħollu r-riskju tal-ħsara jew tal-korriment lilu nnifsu u 'l dawk ta' madwaru47; Illi dan kollu juri li r-responsabbilta' tal-imgħallem mhijiex waħda li tabilfors tintrabat miegħu awtomatikament għal kull inċident li jġarrab xi impjegat tiegħu waqt ħin ix-xogħol (dik li tissejjaħ "strict liability"). Għalkemm hija responsabbilta' li titlob prudenza, għaqal u l-ħsieb ta' missier tajjeb tal- familja48, ma titlobx grad ogħla ta' responsabbilta', u tista' saħansitra tixxejjen jekk kemm-il darba l-impjegat innifsu jkun traskurat jew saħansitra jmur kontra dak li jkun intalab li jagħmel jew li m'għandux jagħmel49; Illi biex isir stħarriġ xieraq tad-dinamika dwar kif ikun seħħ inċident, jeħtieġ li l-Qorti tqis l-ambjent kollu tal-post tax-xogħol50, jiġifieri mhux biss tal- makkinarju jew l-impjant li fuqu jew bih ikun qiegħed jitwettaq ix-xogħol magħżul, imma saħansitra l-mod kif ikun qed jitwettaq ix-xogħol u l-ambjent li fih il-ħaddiem involut ikun tqiegħed jaħdem mill-imgħallem tiegħu; Illi mhux kontestat illi l-attur kien qed jagħmel dak li ġie mitlub biex jagħmel, jiġifieri li jsuq trakk tas-servizz, jgħabbi xi bugħaddasa fih u joħodhom Wied iż- Żurrieq. Ladarba wieħed jitkellem dwar ambjent fi ħdan il-Forzi Armati, wieħed jasal biex jaċċetta wkoll ċertu grad ta' ubbidjenza lejn l-ordnijiet li wieħed jingħata. Imma dan it-tħaris tal-ordnijiet mogħtijin lis-subaltern ma jfissirx li ordni jew ħatra trid titwettaq bil-għama jew bla ma wieħed jara jekk it- tħaris ta' ordni jew ħatra bħal dik tistax tqiegħed lil min jagħmilha f'periklu għal saħħtu jew saħħet ħaddieħor. Wara kollox, fil-każ li l-Qorti għandha quddiemha llum, dak li l-attur tqabbad jagħmel kienet biċċa xogħol li ssir regolarment (il-ġarr ta' nies f'vettura tal-Armata), ma kenitx eżekuzzjoni ta' azzjoni militari miftuħa għal riskju jew it-tiġrib tal-kumbattiment u l-attur 7(1) tal-Kap 424 45 Art. 7(2) tal-Kap 424 46 P.A. RCP 30.10.2008 fil-kawża fl-ismijiet Richard Grasso vs Elbros Construction Ltd 47 P.A. TM 9.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Kevin Najm vs Alf Mizzi & Sons (Marketing) Ltd. 1032(1) tal-Kap 16 49 App. Ċiv. 9.1.2009 fil-kawża fl-ismijiet Peter Coleiro Grech vs Polibon Construction Ltd. 50 App Ċiv. 14.5.2004 fil-kawża fl-ismijiet Christian Zammit Fiorentino vs. Dr Gerald Granata Gauċi noe 30 ta' Novembru, 2017 innifsu jgħid li kien wettaqha drabi oħrajn qabel dakinhar, ukoll bħala parti mix- xogħol tiegħu fl-Armata; Illi l-qofol tal-problema hu li l-attur jisħaq ħafna li dak li ġara meta tilef il- kontroll tat-trakk kien ħtija tal-fatt li r-roti tat-trakk kienu f'kundizzjoni ħażina u mlaqqtin b'mod li wħud kienu ta' għamla mod u oħrajn mod ieħor. Minkejja li mal-Forzi Armati l-attur kien jaħdem ta' bugħaddas fit-Taqsima tal-qerda tal- bombi, kien liċenzjat mill-istess Armata biex isuq vetturi tagħha. Mill-provi ħareġ li t-trakk inġab lejn Manoel Island lejliet l-inċident u nsaq hemm minn Tas-Sliema. L-attur spezzjona t-trakk u minn Manoel Island saqu sal-Port il-Kbir biex ġabar lill-baħrin Franċiżi u minn hemm saq lejn Wied iż-Żurrieq. Jidher li huma u sejrin lejn iż-Żurrieq raxxet ix-xita51, u għalkemm l-attur ma kienx qed isuq b'veloċita' eċċessiva, it-trakk skiddja mal-ewwel liwja52 fin-niżla lejn Wied iż-Żurrieq; Illi l-fatt waħdu li karozza tiskiddja u taħbat f'ohra mhux, fih innifsu, mera tal- ħtija tas-sewwieq, għaliex l-iskid huwa fattur newtrali, li la hija difiza u anqas hija evidenza ta' negliġenza. Huwa meħtieg li wieħed jara x'kienu r-ragunijiet li wasslu karozza li tiskiddja53. Fil-kaz preżenti, l-attur jisħaq li t-trakk li kien qed isuq skiddja għax ir-roti kienu lixxi54. Fil-fehma tal-passiġġier li kien bilqiegħda fit-trakk ħdejn l-attur, it-trakk skiddja sewwasew minħabba x-xita55. L-attur ressaq ukoll prova dokumentali li turi f'liema qagħda kienu r-roti tat-trakk li ntalab isuq56. F'kelma waħda, l-attur saq vettura li poġġiet lill-ħajtu fil-periklu; L-attur iressaq bħala xhud "salesman" ma' kumpannija li tbigħ ir-roti tal- karozzi. Huwa jgħid li l-attur ħadu jara t-trakk u rriżultalu li ebda wieħed mit- tyres ma kien bħall-ieħor, kif ukoll li wħud minnhom kienu lixxi57; Illi huwa minn ewl id-dinja li meta tkun ix-xita, specjalment jekk tkun għadha kemm bdiet nieżla jew jekk tkun qed traxxax, huwa aktar possibbli li vettura tiskiddja jekk is-sewqan ma jkunx wieħed bil-galbu u għalhekk dan jitlob sewqan ħafna aktar prudenti f'dawk il-kundizzjonijiet. F'dan ir-rigward l-attur ressaq bħala prova lill-passiġġier li kien bil-qiegħda ħdejh fit-trakk u li xehed li l-attur kien qed isuq bil-ħamsa u għoxrin (25) kilometru dak il-ħin li waslu għal- liwja u t-trakk beda jiskiddja58; 51 Xhieda tal-attur f'paġ. 21 tal-proċess. Ara wkoll ix-xhieda ta' Jeffrey Sarsero f'paġ. 111 tal-proċess u ta' Tony Briffa Axiaq f'paġ. 61 tal- proċess 52 Xhieda ta' Tony Briffa Axiaq f'paġ. 62 tal-proċess 53 App. Ċiv. 21.01.2000 fil-kawża fl-ismijiet A L M Enterprises Limited vs Prof. Roger Bowman Cutajar Vassallo et (mhix pubblikata) 54 Bħala eżempji ta' raġunijiet meqjusin bħala negliġenza l-Qorti ssemmi sewqan żejjed, applikazzjoni għall-għarrieda tal-brakes, roti bil-fili mikulin, fost oħrajn. Ċiv (Inf) DS 28.6.2002 fil-kawża fl-ismijiet Mary Grace Fedele vs. Christopher Putzulu Caruana 55 Ibid. 56 Ara r-ritratti mmarkati bħala Dokti. "X1" sa "X13" f'paġġ. 55 – 61 tal-proċess 57 Ara x-xhieda ta' Joseph Pisani Cesare f'paġġ. 72 – 6 tal-proċess 58 Ara x-xhieda ta' Tony Briffa Axiaq f'paġ. 61 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 Illi għax-xiljiet tal-attur, il-Kap Kmandant imħarrek ressaq il-prova li ftit jiem biss qabel l-inċident, it-trakk li bih ħabat l-attur kien sar fuqu service u ġie ċertifikat li kien tajjeb biex jinstaq fit-triq59, u li bejn id-data tas-service u l- inċident, l-istess trakk instaq minn diversi uffiċjali u ħadd ma ilmenta minn xi nuqqas60. Jiċħad li r-roti li jidhru fuq ir-ritratti tat-trakk eżebiti mill-attur huma l-istess roti meta t-trakk għadda mill-ispezzjoni61. Min-naħa l-oħra ma ġiex ippruvat li t-trakk ma baqax taħt il-kustodja tiegħu jew ta xi raġuni tajba għaliex xiħadd kellu għalfejn jibdel ir-roti u jqiegħed oħrajn minflokhom, ladarba t- trakk kien dikjarat mhux tajjeb aktar biex jinstaq u mħolli għall-"iscrap"; Illi l-Kap Kmandant imħarrek jgħid ukoll li biex persuna setgħet issuq trakk riedet tkun imħarrġa u tingħata liċenzja, u fost dan it-taħriġ is-sewwieqa ġew mgħallma kif għandhom isuqu trakk ta' din l-għamla u xi prekawzjonijiet iridu jieħdu qabel ma jibdew isuqu, fosthom li jiċċekkjaw ir-roti tat-trakk, kif ukoll prekawzjonijiet li riedu jieħdu waqt is-sewqan62. L-attur jgħid li r-roti ma vverifikahomx għaliex dan mhux xogħlu, għalkemm jgħid li ivverifika affarijiet oħra fuq it-trakk qabel ma beda jsuq63; Illi l-Qorti tqis ukoll li kien mistenni mill-Brigadier imħarrek li jinduna b'dak li kien qed jiġri jew li jipprovdi għal ċerti nuqqasijiet tal-ħaddiema li ta' sikwit ikollhom tendenza minħabba familjarita` żejda max-xoghol, li jittraskuraw riskji inerenti fix-xoghol tagħhom64. F'kelma waħda, it-taħriġ waħdu mhix difiża tajba biżżejjed biex teħles lill-Brigadier imħarrek mill-ħtieġa ta' superviżjoni għaliex ebda taħriġ u ebda tiswija minn qabel ma huma biżżejjed biex jeħles lil min jagħti x-xogħol mid-dmir li jipprovdi lill-ħaddiem bis-superviżjoni xierqa minn persuna ta' ħila, u li f'kull waqt tkun qiegħda tara li l-ambjent tax-xogħol ma jkunx tali li jwassal għal xi inċident65; Illi filwaqt li dawn il-kunsiderazzjonijiet u l-provi mressqa fl-atti tal-kawża jagħtu siwi għall-pretensjonijiet tal-atturi dwar xi forma ta' responsabbilta' tal- Kap Kmandant imħarrek fir-rwol tiegħu ta' prinċipal tal-attur, il-Qorti trid tqis ukoll l-istampa kollha li toħroġ mill-fatti mressqa u tara s-sehem li kellu l-attur f'dak li ġara; Illi huwa aċċettat li, fil-qasam tad-dritt dwar il-ħtija u d-danni, ukoll jekk f'qafas kuntrattwali bħalma huwa l-kuntratt tal-impieg, jekk il-parti mġarrba tkun għażlet minn rajha li tqiegħed lilha nnifisha fil-periklu, ma tistax, imbagħad, 59 Ara x-xhieda ta' Raymond Mc Keon f'paġ. 193 u dok. "RC1" f'paġ. 201 tal-proċess 60 Ara x-xhieda ta' Martin Teeling f'paġ. 211 u Dok. "SD4" f'paġġ. 227 – 9 tal-proċess 61 Ara x-xhieda ta' Raymond Mc Keon f'paġ. 197 tal-proċess 62 Ara x-xhieda ta' Martin Teeling f'paġġ. 211 u 218 tal-proċess. Ara wkoll Dok "SD1" f'paġ. 221 – 6 tal-proċess 63 Ara x-xhieda tal-attur f'paġ. 21 – 2 tal-proċess 64 App. Ċiv. 15.11.2004 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Zammit Fresta vs George Sultana Peregin et noe 65 P.A. TM 19.5.2005 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Goodlip vs Jesmond Cutajar Vassallo pro et noe (mhix appellata) 30 ta' Novembru, 2017 titlob il-kumpens għal dak li jista' jiġrilha minħabba dak l-istess periklu (ir- regola li "volenti non fit iniuria")66; Illi huwa magħruf ukoll li persuna, minkejja li ma tkunx għal kollox ikkawżat il-periklu, tista' madankollu tkun tat sehem biex dan iseħħ. F'każ bħal dan, dak is-sehem jew kontributorjeta' jnaqqas, xi ftit jew għal kollox, mill-ħtija tal- persuna li tkun tat lok għall-ġrajja li ġabet il-ħsara67; Illi huwa mgħallem u aċċettat b'awtorita' li biex tkun tgħodd dik ir-regola, jrid jintwera li l-parti mġarrba (i) kienet aċċettat bi qbil li twettaq xi ħaġa li esponietha għal riskju, (ii) li dik l-aċċettazzjoni tkun waħda volontarja u (iii) li meta l-parti aċċettat, hija kienet tagħraf bis-sħiħ l-għamla u l-possibilita' tar- riskju li dieħla għalih68. Dawn l-elementi marbutin u mħaddma flimkien iservu biex jaqtgħu il-ġrajja dannuża mir-rabta tagħha mal-effetti li ġġib u dan billi l- għemil tal-parti mġarrba jaqta' r-rabta tal-kawżalita' mill-għemil tal-parti l- oħra69. L-aspett tal-volontarjeta' f'dak li tkun għażlet li tagħmel il-parti mġarrba huwa element partikolari li jiddistingwi dik l-imġiba minn waħda li tkun l-effett ta' att ta' ubbidjenza għal ordni ta' ħaddieħor70; Illi, kif ingħad aktar qabel, il-prinċipju tal-liġi jrid li kulħadd iwieġeb għall- ħsara li tiġri bi ħtija tiegħu71. Iżda huwa wkoll miżmum u aċċettat li jrid jintwera li, minbarra s-sejbien tal-ħtija, jeħtieġ li jkun stabilit ukoll li kienet dik il-ħtija li ikkaġunat id-dannu attwalment imġarrab72. Fuq kollox, il-liġi trid ukoll li fejn il-parti li tkun ġarrbet il-ħsara tkun hija stess li ikkontribwiet għad- danni b'nuqqas ta' prudenza, ta' diliġenza jew ta' ħsieb jew tkun tat sehem jew okkażjoni għal dik il-ħsara, il-Qorti hija mogħtija d-diskrezzjoni li tqis f'liema grad tkun hekk ikkontribwiet jew tkun tat okkażjoni għall-ħsara li batiet73. Dan iġib miegħu wkoll tnaqqis proporzjonali fil-kumpens li jkun mod ieħor dovut lill-persuna li tkun tat hija nnifisha r-raġuni għal dak li ġralha. Mill-mod kif inhi l-liġi llum fis-seħħ f'dan ir-rigward, m'hemm l-ebda regola fissa jew determinanti li tgħid kemm għandu jkun dak il-proporzjon jew frazzjoni oħra74, u dan għaliex id-diskrezzjoni li hija mħollija f'idejn il-Qorti għandha tinbena fuq iċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ u l-provi riżultanti75. Jista' għalhekk ikun li l-kontributorjeta' għall-ħsara tkun tali li tkun għal kollox determinanti bħala kawża u effett u b'hekk tneħħi kull rabta ta' ħtija minn fuq il-persuna li setgħet Ċiv. 28.4.2017 fil-kawża fl-ismijiet Tessie Long et vs C.V. Builders Ltd. et 67 Ara, b'eżempju, App. Ċiv. 3.2.2012 fil-kawża fl-ismijiet Josef Grasso vs Christopher Borg Padovani Ginies et; u App. Ċiv. 28.2.2014 fil-kawża fl- ismijiet Mario Xuereb Zhang vs Andrew Fava 68 Ara s-sentenza riċensjuri P.A. RCP 31.5.2011 fil-kawża fl-ismijiet Kevin Briffa Curmi vs Maltapost p.l.c. (mhix appellata) 69 P.A. PS 3.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Michael SHAHATAPughe noe vs Filomena Goodlip et (mhix appellata) 70 P.A. GCD 7.12.2004 fil-kawża fl-ismijiet Carmel Seddon vs Korporazzjoni Enemalta (mhix appellata) 71 Art. 1031 tal-Kap 16 72 P.A. TM 30.5.2002 fil-kawża fl-ismijiet David Putzulu Caruana vs Peter Mizzi Cremona (mhix pubblikata) 73 Art. 1051 tal-Kap 16 74 App. Ċiv. 20.1.1964 fil-kawża fl-ismijiet Trajkovski vs Cutajar Vassallo (Kollez. Vol: XLVIII.i.59) 75 P.A. PS 31.1.2003 fil-kawża fl-ismijiet Onorato Zammit Fiorentino vs Dennis Celestino 30 ta' Novembru, 2017 ikkawżat dik il-ħsara76. Dan kollu ma jneħħi xejn mis-siwi tal-prinċipju tad- dritt proċedurali li onus incumbit ei qui dixit, u għalhekk l-allegazzjoni tal- kontributorjeta' tal-persuna mġarrba trid tkun ippruvata kif imiss mill-persuna li tallegaha; Illi minħabba li kull inċident għandu l-karatteristiċi u ċ-ċirkostanzi partikolari tiegħu, wieħed ma jistax jgħid minn qabel fiex tkun tikkonsisti l-kontributorjeta' min-naħa tal-persuna mġarrba. Madankollu, b'linja ta' prinċipji ġenerali, wieħed jista' jqis li jkun hemm kontributorjeta' fejn l-impjegat jonqos li joqgħod għal struzzjonijiet speċifiċi li jingħata mis-superjuri tiegħu, l-aktar fejn jidħol l-aspett ta' periklu, jew meta l-impjegat jagħmel jew jonqos li jagħmel xi ħaġa li l-ħila tiegħu u s-sengħa fix-xogħol li jkun tqabbad jagħmel imisshom inebbħuh biex jevita, jew meta l-istess impjegat jonqos li jinqeda b'sens komun u jqiegħed lilu nnifsu fil-għajn tal-periklu jew ħsara għalih innifsu jew għal saħħtu77; Illi l-Qorti qiegħda żżomm f'moħħha li l-atturi jorbtu r-responsabbilta' tal- imħarrek Kap Kmandant mal-kundizzjoni tar-roti tat-trakk u mal-periklu li dan ġab lil kull min kien juża dik il-vettura u mal-ġrieħi li l-attur ġarrab talli kien qiegħed isuq dik il-vettura. Il-Qorti tqis li din l-insistenza ewlenija u mtennija min-naħa tal-atturi hija fattur determinanti għall-kwestjoni tas-sejbien ta' ħtija f'dan il-każ għaliex prattikament torbot ix-xiljiet tagħhom kollha ma' dik iċ- ċirkostanza partikolari; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti lesta toqgħod mal-provi mressqa mill-attur dwar il- kundizzjoni tar-roti tat-trakk u ma jidhrilhiex li għandha tilqa' l-provi78, l- argumenti tal-imħarrek Kap Kmandant jew is-sottomissjonijiet imressqin minnu dwar jekk ir-roti murija fil-provi dokumentali fl-atti setgħux inbidlu wara l- ħabta. Mix-xhieda li tressqu mill-attur79, ħareġ li l-qagħda ta' dawk ir-roti ma kinitx waħda aċċettabbli u kienet, fuq kollox, waħda li tidher mad-daqqa t'għajn. Iżda huwa sewwasew minħabba f'hekk li l-Qorti tara li l-attur tefa' l- ġebla fuq saqajh u tgħabba bir-responsabbilta' ta' dak li ġara u li ġara lilu. Kien jaqa' fuqu li jara li, qabel ma jibda l-vjaġġ, it-trakk ikun f'kundizzjoni tajba. Dan joħroġ mill-prattika u r-regolamenti tax-xogħol tiegħu. Il-manwali jistabilixxu li r-responsabbilta' tal-verifika tal-kundizzjoni tar-roti taqa' fuq min ikun ser jużaha. L-attur jikxef element qawwi ta' traskuraġni meta jgħid li qabel ma beda l-vjaġġ ma rax il-kundizzjoni tar-roti tat-trakk li ntalab isuq jew li ma kenitx parti mix-xogħol tiegħu li jivverifika l-kundizzjoni tagħhom qabel jibda l-vjaġġ. Il-Qorti tqis li dan l-atteġġament jixhed li l-attur kien għażel li jinjora r-regoli ta' mġiba stabbiliti u ma tax każ jekk b'li kien qiegħed jagħmel 76 P.A. PS 3.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Richard Trajkovski vs Rook Construction Ltd et 77 Ara, b'eżempju, App. Ċiv. 5.10.2001 fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Cutajar Vassallo et vs John Lovegrove et noe 78 Arrigo, b'mod partikolari x-xhieda ta' Raymond Mc Keon f'paġ. 198 tal-proċess 79 Ara x-xhieda ta' Joseph Pisani Cesare, Aronne Bouslama u Martin Teeling f'paġġ. 73, 125 u 214 – 6 tal-proċess 30 ta' Novembru, 2017 kienx qiegħed jesponi ruħu u lil ħaddieħor għall-periklu. Għażel ukoll li ma jarax dak li kien jidher u li issa jilminta minnu; Illi l-Qorti tqis li, ladarba l-attur isejjes il-każ tiegħu sewwasew fuq din iċ- ċirkostanza, fuq dik iċ-ċirkostanza għandha tqis is-siwi tal-każ tiegħu. Ma hemmx kawżali oħra li l-atturi jistrieħu fuqha. Għalhekk, il-Qorti tasal għall- fehma li dak li ġara lill-attur kien ir-riżultat ta' attitudni li ġabha b'idejh u hija daqstant determinanti li xxejjen għal kollox il-piż tar-responsabbilta' li seta' kellu l-imħarrek Kap Kmandant bħala prinċipal tal-attur; Illi jekk minħabba din il-konsiderazzjoni l-Qorti qiegħda tasal biex issib li l- imħarrek Kap Kmandant ma jistax jinstab ħati tal-ħsara li ġarrab l-attur, aktar u aktar jista' jingħad hekk għal dak li jirrigwarda r-responsabbilta' tal-imħarrek Tabib Ewlieni tal-Gvern. Il-Qorti ma jidhrilhiex li għandha għalfejn terġa' ssemmi l-kunsiderazzjonijiet u r-raġunijiet li wassluha biex ma ssibx ħtija fil- imħarrek Kap Kmandant. Tgħid ukoll li, mill-provi mressqa mill-attur, ma ntweriex li l-kura li ngħata għall-ġrieħi li ġarrab fil-ħabta tmexxiet b'nuqqas ta' ħila jew kienet il-frott ta' traskuraġni. Minn dak li ħareġ mill-provi, dak li għadda minnu l-attur kien prevedibbli f'każijiet ta' ġrieħi bħalma kienu dawk li ġarrab fil-ħabta, u li, kif ingħad qabel, il-Qorti qiegħda tqis li jaħti għaliha l- istess attur; Illi fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet kollha, il-Qorti ssib li l-ewwel talba attriċi mhijiex mistħoqqa u mhix sejra tilqagħha; Illi dan ifisser li lanqas ma jistgħu jintlaqgħu it-talbiet attriċi l-oħrajn minħabba li huma konsegwenzjali għall-ewwel waħda. Lanqas ma huwa l-każ li toqgħod tistħarreġ il-kwestjonijiet "preliminari" ta' jekk mart l-attur messhiex kienet parti fil-kawża jew jekk l-imħarrek Tabib Ewlieni tal-Gvern huwiex il- kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi, għaliex, fid-dawl ta' dak li ssemma qabel, ikun eżerċizzju bla siwi prattiku li ma jibdel xejn mill-konsegwenzi tal- kunsiderazzjoni ewlenija li sabet li l-attur kien jaħti għal dak li seħħ; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: Tiċħad l-ewwel talba attriċi u ssib li l-attur waħdu kien jaħti għall-inċident li seħħ f'Wied iż-Żurrieq fit-22 ta' April, 2002, u li l-imħarrkin bl-ebd mod ma ikkontribwew għall-istess jew għall-konsegwenzi tiegħu; Tiċħad it-tieni u t-tielet talbiet attriċi billi dawn huma konsegwenzjali għall- ewwel talba; u Tordna li l-atturi jħallsu l-ispejjeż tal-kawża. 30 ta' Novembru, 2017 Moqrija Boccato Calleja. Joseph R. Cutajar Vassallo LL.D., Il-Gudja 30 ta' Novembru, 2017 Geraldine Cohen Deputat Reġistratur 30 ta' Novembru, 2017 30 ta' Novembru, 2017