IMHALLEF JOSEPH ZAMMIT MCKEON Illum it-Tlieta 31 ta` Ottubru 2017 Kevin Borg Briffa (ID 76532M) (34, Triq il-Birwina, Ħal Luqa) Fabien Moore (ID 590213M (10, Soleil, Triq il-Plejju, Ħal Luqa) u b`digriet tad-29 ta` Awissu 2017 l-isem "Fabien" kien korrett sabiex jigi jaqra "Fabian" u L-Awtorita` Dwar l-Ippjanar (St. Francis Ravelin, Santa Venera), u b`digriet tal-14 ta` Gunju 2016 l-isem "L-Awtorita` Dwar l-Ambjent u sostitwit bl-isem l-Ippjanar" gie "L-Awtorita` tal-Ippjanar" Il-Qorti : I. hekk :– Rat ir-rikors guramentat ipprezentat fit-23 ta` Mejju 2013 li jaqra Illi l-esponenti huwa propjetarju tal-fond numru 34, Triq il-Birwina Ħal Luqa, kif ukoll tal-garaxx sottopost numru 36 fl-istess triq, liema fond u garaxx huwa akkwistahom in forza ta` kuntratt ippubblikat minn Nutar Dr. Maurice Needham fis-17 ta` Novembru tas-sena 2000, hawn anness u mmarkat dokument KT1. Dan il-fond u l-garaxx ta` mieghu l-esponenti kien xtraha matul iz-zwieg tieghu ma` martu Lana Borg Briffa, illum minnha legalment separat. ta` martu minn dan il-maisonette u l-garaxx ta` mieghu permezz tal-kuntratt ta` separazzjoni personali atti Nutar Dottor Racheal Walker sabiex illum il-gurnata huwa l-propjetarju tal-imsemmi fond u garaxx fl-intier. Illi ai termini tal-kuntratt tal-akkwist fuq riferit, l-esponenti kellu wkoll dritt li jistalla u jzomm hemm installat tank tal-ilma u aerial tat-television fuq il-bejt/arja tal-maisonette sovrapost, propjeta` tal-intimat, u access ghalihom ghal finijiet tat-tqieghid u manutenzjoni tal-istess. Skont il-kuntratt tal-akkwist l-esponenti kien xtara dan il-maisonette bil-komunjoni tad-drains u drainage komuni mal-fond sovrastanti u cioe` dak tal-intimat kif ukoll bid-drittijiet u l-pertinenzi kollha tieghu li allura bilfors kienu jinkludu n-nofs indiviz tat-tarag u tal-passagg li jaghti ghall-entratura taz-zewg maisonettes, "tale quale kif inhuma llum" u allura bis-servitujiet apparenti li kienu jezistu fid-data tal-akkwist f`liema data l-maisonette sovrapost dak tal-esponenti, illum propjeta` tal-intimat kien gia jezisti, mibni u komplut. Illi meta l-intimat akkwista l-maisonette tieghu u l-garaxx adjacenti ghal garaxx propjeta` tal-esponenti u dan permezz ta` kuntratt ippubblikat min-Nutar Dottor John Steel fit-13 ta` Settembru 2006 hawn anness u mmarkat dokument KT2 huwa kellu inkluz fil-kuntratt tal-akkwist tieghu kundizzjonijiet identici bhal dawk kontenuti fil-kuntratt tal-akkwist tal-esponenti u b`mod partikolari li huwa xtara wiehed minn zewg maisonettes fi blokka ta` zewg maisonettes u zewg garages tale quale bid-drittijiet u l-pertinenzi kollha tieghu u suggett ghall-komunjoni ta` drains u drainage flimkien mal-maisonette sottopost. Illi l-esponenti kien xtara l-imsemmi fond flimkien ma` martu bl-intendiment li juza l-istess bhala d-dar matrimonjali u r-residenza unika tieghu, b`mohhu mistrieh li sovrapost ghall-maisonette tieghu u l-familja tieghu kien hemm sular simili ghal dak tieghu li ma setax jigi zviluppat bini iehor fuq l-imsemmi bejt u dan tenut kont taz-zewg kuntratti tal-akkwist taz-zewg maisonettes li huma simili; ukoll minhabba l-fatt li skont il-Local Plan mahrug mill-MEPA fi zmien l-akkwist u wara, hawn anness u mmarkat dokument KT3, l-inhawi in kwistjoni kienu indikati bhala villa area u ghalhekk il-MEPA ma setghetx jew almenu ma kellhiex taccetta t-tlugh ta` izjed sulari minn dawk ezistenti f`dik l-area u cioe` ground floor u zewg sulari fuq il-ground floor. Illi madwar sentejn ilu, l-intimat minghajr ebda dritt legali u minghajr lanqas ma qatt informa lill-esponenti b`dak li kien bi hsiebu jaghmel, inqas u inqas talbu permess ghal dan l-iskop qabad u bena tliet sulari ohra fuq il-bejt tal-maisonette propjeta` tieghu, sabiex illum il-blokka in kwistjoni flok ma hi wahda ta` tliet sulari saret binja ta` sitt sulari, b`kull sular ghandu diversi aperturi miftuha dawra mejt il-propjeta` tal-esponenti b`parti mis-sistema tal-ilma u d-dranagg imniffda mas-sistema tal-esponenti li filwaqt li fil-kuntratt tal-akkwist kienet komuni biss ma sular wiehed illum din trid isservi wkoll ghal tliet sulari ohra. fuq Gara wkoll b`dan l-izvilupp li l-pedamenti li meta xtara l-esponenti kienu qeghdin jerfghu zewg maisonettes u zewg garages illum zdied fuqhom it-toqol ta` tliet sulari ohra. Gara wkoll li filwaqt li meta l-esponenti xtara l-fond tieghu kien hemm biss familja wahda tghix fuqu. Illum b`dan l-izvilupp hemm zewg familji bil-possibilta` ta` tlieta. Gara wkoll li l-access liberu li l-esponenti kellu qabel ma tellghu s-sulari addizzjonali kif fuq intqal sabiex jitla` fuq il-bejt tal-blokka llum gie ristrett sostanzjalment u m`ghadux jista` jsir bhal qabel izda l-esponenti issa jrid bilfors jghaddi ghal fuq il-bejt mill-propjeta` mibnija fis-sulari addizzjonali kollox kif jigi spjegat dettaljatament waqt it-trattazzjoni tal-kawza. Illi ghalhekk bl-agir illegali u abbuziv da parti tal-konvenut, dan gie li holoq servitujiet godda u li qatt ma kien qabel jezistu fuq il-propjeta` tal-attur oltre li zied u taqqal dawk is-servitujiet li kienu gia ezistenti b`dan li kkaguna danni lill-attur kemm minhabba li l-valur tal-propjeta` tieghu tnaqqsilha l-valur taghha kif ukoll minhabba l-konsegwenzi negattivi li hemm probabilita` kbira li l-esponenti se jsofri `l quddiem meta s-sistema tad-dranagg/drains komuni ma tkunx tista` tlahhaq mal-iskul addizzjonali tal-istess. Illi in oltre minhabba l-kostruzzjoni tas-sulari zejda l-ilma tax-xita li se jahbat mas-sulari addizzjonali mibnija mill-konvenut se jinzel gol-btihi tal-attur b`dan li anke hawn se jizdied jew jittaqqal iktar is-servitu` li kien jezisti qabel il-kostruzzjoni tas-sulari addizzjonali u dan bi ksur tad-drittijiet patrimonjali tieghu. Illi dak kollu li wettaq il-konvenut meta tella tliet sulari addizzjonali fuq il-bejt tal-maisonette tieghu wettqu kontra l-ligi u bi ksur tal-principju tal-pacta sund servanda billi fil-kuntratt tal-akkwist tieghu qatt ma kellu dritt li jaghmel dak li ghamel. Illi interpellat jirregolarizza l-pozizzjoni tieghu diversi drabi anke permezz ta` ittri interpellatorji, l-intimat baqa` inadempjenti u huwa ghalhekk li qieghda ssir din il-kawza. Ghaldaqstant u ghar-ragunijiet permessi u ghal dawk li ghandhom jirrizultaw waqt it-trattazzjoni ta` dan ir-rikors jghid il-konvenut ghaliex din il-Qorti m`ghandhiex : Tiddikjara u tiddeciedi li l-intimat fil-kors tax-xogholijiet minnu intraprizi fil-propjeta` tieghu konsistenti fl-izvilupp ta` tliet sulari fuq l-arja tal-attur, tal-maisonette abbuzivament u illegalment fetah twieqi u terazzini li ma kinux jezistu qabel u li jaghtu direttament ghal fuq il-btiehi kemm interni kif ukoll esterni propjeta` tal-attur u b`hekk gie li ghabba l-fond tal-atturi b`servitujiet li ma kinux jezistu qabel. il-fond propjeta` Tiddikjara u tiddeciedi inoltre li bil-mod ta` kostruzzjoni adoperat mill-konvenut l-ilma tax-xita li se jibda jaqa` wara li jahbat mal-hitan ta` dawn it-tliet sulari mizjuda wkoll taqqlu s-servitujiet ezistenti bi ksur tad-drittijiet patrimonjali tieghu. Tiddikjara u tiddeciedi li bl-agir tal-konvenut dan igieghel jew ser igieghel li s-sistema tad-dranagg/draines komuni ghal zewg ambjenti li kienu jezistu meta l-esponenti xtara l-maisonette tieghu issa ttaqqlet u se tigi takkomoda erba` ambjenti/sulari flok wiehed u b`hekk mhux se tkun f`pozizzjoni li tlahhaq mal-uzu li kienet tlahhaq bih qabel sabiex is-servitu` li kien qieghed bi dritt jisserva bih il-konvenut issa ttaqqal bil-piz zejjed. Tiddikjara u tiddeciedi li biz-zieda ta` tliet sulari addizzjonali dawk il-partijiet komuni li kienu komuni biss bejn zewg sidien li t-tnejn kellhom sular wiehed, issa se jkollhom jilqghu uzu akbar li bilfors se jsehh meta se jkun hemm izjed minn familja wahda tabita fis-sulari mizjuda fuq liema parti komuni wkoll infethu aperturi li qabel ma kinux jezistu kif jigi spjegat aktar dettaljament waqt it-trattazzjoni tal-kawza. Tiddikjara u tiddeciedi li l-intimat b`mod abbuziv u illegali xekkel lill-esponenti fl-uzu li kien jaghmel minn meta akkwista l-maisonette tieghu mit-tarag u li jwassal ghall-bejt li kien jezisti fuq il-maisonette originali tal-intimat u fuq il-bejt innifsu billi bil-kostruzzjoni li ghamel l-esponenti m`ghadx ghadu jista` jitla` liberament fuq il-bejt kif dejjem ghamel kollox kif jigi spjegat dettaljatament waqt it-trattazzjoni tal-kawza. Tiddikjara u tiddeciedi li meta l-intimat zied tliet sulari fuq il-bejt tal-maisonette tieghu huwa gie li ghabba piz enormi fuq il-pedamenti propjeta` tal-attur kollox kif jigi spjegat dettaljatament waqt it-trattazzjoni tal-kawza.; Konsegwentement tikkundanna lill-konvenut sabiex fi zmien qasir u perentorju occorrendo taht sorveljanza ta` periti nominandi minnha mqabbda ghall-dan l-iskop u a spejjez tieghu, jaghlaq b`mod permanenti t-twieqi u l-aperturi minnu miftuha illegalment kif fuq intqal; tigi eliminata terrazzini b`mod permanenti fil-propjeta` tal-intimat ghal gol-propjeta` tar-rikorrenti; tigi eliminata t-tnixxija tal-ilma mit-twieqi/terraces u hitan mibnija fir-raba`, il-hames u s-sitt sular u li se taqa` ghal gol-propjeta` tal-atturi; jaghlaq u jnehhi kull komunikazzjoni ta` dranagg u/jew drains li mis-sulari addizzjonali sabiex l-uniku servitu` li l-konvenut jibqaghlu in komun mal-attur ikunu biss dawk li kienu jezistu qabel ma sar l-izvilupp tas-sulari addizzjonali; jerga` jinghata l-introspezzjoni mill-istess lill-esponenti d-dritt tal-uzu li kellu qabel l-izvilupp imsemmi sabiex mit-tarag komuni jitla` ghall-bejt kif kien jaghmel minn dejjem. Isir dak li hemm bzonn sabiex il-piz fuq il-pedamenti propjeta` tal-attur jerga` jigi ghal dak il-piz li kien jezisti qabel ma ttellghu t-tliet sulari addizzjonali mill-intimat u l-istess ghal dak li jirrigwarda l-uzu komuni li kellu l-esponenti ma` propjetarju ta` sular wiehed li issa b`dak li sar qed jigi jew se jigi uzat minn zewg familji jew iktar; u, jekk ikun il-kaz inehhi, iwarrab u jekk hemm bzonn ukoll jiddemolixxi l-kostruzzjoni kollha jew parti minnha li nbniet l-ahhar sentejn mill-intimat sabiex l-esponenti jitqieghed fl-istat li kien qabel il-bini l-gdid li ttella` u allura sabiex is-servitujiet zejda li gew ikkreati permezz tal-bini u dawk li ttaqqlu jigu eliminate. l-arja fuq ta` ezekuzzjoni volontarja Fin-nuqqas lill-esponenti sabiex tal-istess xgholijiet, tawtorizza ix-xogholijiet imsemmija a spejjez tal-intimat u dana taht is-sorveljanza tal-istess perit li ghandu jigi nominat. jezegwixxu huma stess Bl-ispejjez, inkluzi dawk tal-ittri interpellatorji u b`riserva ghal kull l-konvenuti u bl-ingunzjoni lill-atturi kontra azzjoni ohra spettanti tal-konvenuti ghas-subizzjoni. Rat il-lista tax-xhieda u l-elenku ta` dokumenti. Rat ir-risposta guramentata li pprezentat l-Awtorita` konvenuta fl-10 ta` Lulju 2013 li taqra hekk:– Illi fl-ewwel lok, u in linea preliminari, jigi eccepit li, t-talbiet attrici, in kwantu diretti fil-konfront tal-eccipjenti, huma infondati fil-fatt u fid-dritt in kwantu jirrizulta bic-car, anke mill-mod li bih gew postulati l-premessi u t-talbiet attrici, li l-lanjanza tar-rikorrenti hija diretta fil-konfront tal-konvenut l-iehor Fabien Moore u l-ghemil imwettaq mill-istess, u l-eccipjenti bl-ebda mod ma hija responsabbli li twiegeb ghal dak li ghamel jew se jaghmel l-istess konvenut Moore. Di fatti l-istess rikorrenti fl-ebda wahda mit-talbiet tieghu ma qieghed jitlob lil din l-Onorabbli Qorti takkordalu xi rimedju li jista` u/jew ghandu jinkiseb mill-Awtorita` esponenti. L-azzjoni odjerna hija unikament intiza li tikkawtela d-drittijiet civili li r-rikorrenti qieghed jallega li ghandu fuq il-propjeta` in kwistjoni, liema drittijiet l-istess rikorrenti qieghed jallega li ghandu fuq il-propjeta` in kwistjoni, liema drittijiet l-istess rikorrenti qed jalludi li gew ivvjolati minn limitati ghall-iprocessar Fabien Moore bix-xogholijiet strutturali, ossia l-izvilupp ta` tliet sulari, li dan tal-ahhar ghamel fuq il-propjeta` tieghu. Illi f`dan ir-rigward, l-Awtorita` eccipjenti tirrileva li s-setghat u l-funzjonijiet taghha fil-qasam tal-ippjanar ta` kull applikazzjoni tal-izvilupp huma ghall-izvilupp li jsirilha u l-eventwali approvazzjoni jew rifjut tal-istess abbazi ta` kunsiderazzjonijiet ta` natura prettament ta` planning u m`ghandha ghalhekk l-ebda vires li tiddeciedi fuq kwistjonijiet ta` natura civili (bhal ma huma l-kwistjonijiet sollevati mir-rikorrenti fil-kaz de quo) li jkunu relatati mal-izvilupp li jkun qieghed jigi propost. Di fatti kull permess ghall-izvilupp validament mahrug mill-Awtorita` esponenti jkun suggett ghall-kundizzjoni li "This permit is granted saving 3rd party rights" kif fil-fatt kien suggett il-permess ghall-izvilupp mertu tal-odjerna kawza mahrug favur Fabien Moore. Ghaldaqstant, in vista tal-permess, l-Awtorita` eccipjenti ghandha tigi li mhijiex il-legittimu kuntradittur. lliberata mill-osservanza tal-gudizzju stante fi kwalunkwe kaz, u dejjem minghajr pregudizzju ghas-sueccepit, dato ma non concesso, li r-rikorrenti, permezz tal-azzjoni odjerna, qieghed b`xi mod jittenta li jikkontesta l-planning considerations li qieset l-eventwali approvazzjoni tad-development permit li jkopri l-izvilupp imwettaq minn Fabien Moore, jigi eccepit in-nuqqas ta` gurisdizzjoni ta` din l-Onorabbli Qorti in kwantu tali konsiderazzjonijiet jirrigwardaw kwistjonijiet prettament ta` planning li din l-Onorabbli Qorti, fis-sede odjerna, m`ghandhiex il-kompetenza li tissindika u/jew tiddeciedi dwarhom. Se mai, f`kaz li r-rikorrenti ried jikkontesta l-permess ghall-izvilupp in kwistjoni, l-istess rikorrenti, bhala registered third party objector, kellu kull opportunita` li jaghmel dan permezz ta` third party appeal intavolat quddiem it-Tribunal tar-Revizjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar (li huwa l-forum kompetenti sabiex jiddeciedi fuq dawn il-kwistjonijiet), u n-nuqqas uniku tal-istess rikorrenti li jaghmel dan, ma jaghtihx is-setgha li jattakka l-permess in kwistjoni tramite il-proceduri de quo. Illi bla pregudizzju ghas-sueccepit, u dato ma non concesso li l-eccezzjonijiet sudetti ma jigux akkolti, fil-mertu t-talbiet attrici, in kwantu diretti fil-konfront tal-Awtorita` eccipjenti, huma legalment insostenibbli in kwantu fl-iprocessar u l-eventwali approvazzjoni tal-permess ghall-izvilupp mahrug favur l-intimat Fabien Moore, l-esponenti mxiet in piena konformita` mal-Ligijiet u r-regolamenti tal-ippjanar u in ottermporanza assoluta mal-obbligi u l-funzjonijiet imposti fuqha skont il-Ligi, u dan kif se jirrizulta bic-car waqt is-smigh tal-kawza. Illi di piu` ghal dak li jirrigwarda l-eccipjenti l-atturi jridu jiddikjaraw abbazi ta` liema dispozizzjoni tal-ligi qeghdin isejsu l-azzjoni taghhom fil-konfront tal-eccipjenti. F`dan is-sens l-eccipjenti tirriserva li tipprezenta eccezzjonijiet ulterjuri hekk kif u meta l-atturi jiddikjaraw il-bazi legali tal-azzjoni taghhom fil-konfront tal-eccipjenti. Illi fi kwalunkwe kaz fil-konfront tal-eccipjenti l-azzjoni attrici hija totalment infondata fil-fatt u fid-dritt. Salvi, jekk ikun il-kaz, risposti ossia eccezzjonijiet ulterjuri. BL-ISPEJJEZ kollha kontra l-atturi. Rat id-dikjarazzjoni guramentata li pprezentat l-Awtorita` konvenuta Taqra hekk :– 1. Illi dawn il-fatti jafhom hu personalment. Illi fl-ewwel lok, u in linea preliminari, jigi eccepit li, t-talbiet attrici, in kwantu diretti fil-konfront tal-eccipjenti, huma infondati fil-fatt u fid-dritt in kwantu jirrizulta bic-car, anke mill-mod li bih gew postulati l-premessi u t-talbiet attrici, li l-lanjanza tar-rikorrenti hija diretta fil-konfront tal-konvenut l-iehor Fabien Moore u l-ghemil imwettaq mill-istess, u l-eccipjenti bl-ebda mod ma hija responsabbli li twiegeb ghal dak li ghamel jew se jaghmel l-istess konvenut Moore. Di fatti l-istess rikorrenti fl-ebda wahda mit-talbiet tieghu ma qieghed jitlob lil din l-Onorabbli Qorti takkordalu xi rimedju li jista` u/jew ghandu jinkiseb mill-Awtorita` esponenti. L-azzjoni odjerna hija unikament intiza li tikkawtela d-drittijiet civili li r-rikorrenti qieghed jallega li ghandu fuq il-propjeta` in kwistjoni, liema drittijiet l-istess rikorrenti qed jalludi li gew ivvjolati minn Fabien Moore bix-xgholijiet strutturali, ossia l-izvilupp ta` tliet sulari, li dan tal-ahhar ghamel fuq il-propjeta` tieghu. Illi f`dan ir-rigward, l-Awtorita` eccipjenti tirrileva li s-setghat u l–funzjonijiet taghha fil-qasam tal-ippjanar tal-izvilupp huma limitati ghall-iprocessar ta` kull applikazzjoni ghall-izvilupp li jsirilha u l-eventwali approvazzjoni jew rifjut tal-istess abbazi ta` konsiderazzjonijiet ta` natura prettament ta` planning u m`ghandha ghalhekk l-ebda vires li tiddeciedi fuq kwistjonijiet ta` natura civili (bhalma huma l-kwistjonijiet sollevati mir-rikorrenti fil-kaz de quo) li jkunu relatati mal-izvilupp li jkun qieghed jigi propost. Di fatti kull permess ghall-izvilupp validament mahrug mill-Awtorita` esponenti jkun suggett ghall-kundizzjonijiet li "This permit is granted saving 3rd party rights" kif il-permess ghall-izvilupp mertu tal-odjerna kawza mahrug favur Fabien Moore. Ghaldaqstant, in vista tal-premess, l-Awtorita` eccipjenti ghandha tigi il-legittimu lliberata mill-osservanza kuntradittur. fil-fatt kien suggett tal-gudizzju li mhijiex fi kwalunkwe kaz, u dejjem minghajr pregudizzju ghas-sueccepit, dato ma non concesso, li r-rikorrenti, permezz tal-azzjoni odjerna, qieghed b`xi mod jittenta li jikkontesta l-planning considerations li l-eventwali approvazzjoni qieset tad-development permit li jkopri l-izvilupp imwettaq minn Fabien Moore, jigi eccepit in-nuqqas ta` gurisdizzjoni ta` din l-Onorabbli Qorti in kwantu tali konsiderazzjonijiet jirrigwardaw kwistjonijiet prettament ta` planning li din l-Onorabbli Qorti, fis-sede odjerna, m`ghandhiex il-kompetenza li tissindika u/jew tiddeciedi dwarhom. Se mai, f`kaz li r-rikorrenti ried jikkontesta l-permess ghall-izvilupp in kwistjoni, l-istess rikorrenti, bhala registered third party objector, kellu kull opportunita` li jaghmel dan permezz ta` third party appeal intavolat quddiem it-Tribunal tar-Revizjoni tal-Ambjent u l-Ippjanar (li huwa l-forum kompetenti sabiex jiddeciedi fuq dawn il-kwistjonijiet), u n-nuqqas uniku tal-istess rikorrenti li jaghmel dan, ma jaghtihx is-setgha li jattakka l-permess in kwistjoni tramite il-proceduri de quo. Illi bla pregudizzju ghas-sueccepit, u dato ma non concesso li l-eccezzjonijiet sudetti ma jigux akkolti, fil-mertu t-talbiet attrici, in kwantu diretti fil-konfront tal-Awtorita` eccipjenti, huma legalment insostenibbli in kwantu fl-ipprocessar u l-eventwali approvazzjoni tal-permess ghall-izvilupp mahrug favur l-intimat Fabien Moore, l-esponenti mxiet in piena konformita` mal-Ligijiet u r-regolamenti tal-ippjanar u in ottermporanza assoluta mal-obbligi u l-funzjonijiet imposti fuqha skont il-Ligi, u dan kif se jirrizulta bic-car waqt is-smigh tal-kawza. Illi di piu` ghal dak li jirrigwarda l-eccipjenti l-atturi jridu jiddikjaraw abbazi ta` liema dispozizzjoni tal-ligi qeghdin isejsu l-azzjoni taghhom fil-konfront tal-eccipjenti. F`dan is-sens l-eccipjenti tirriserva li tipprezenta eccezzjonijiet ulterjuri hekk kif u meta l-atturi jiddikjaraw il-bazi legali tal-azzjoni taghhom fil-konfront tal-eccipjenti. Illi fi kwalunkwe kaz fil-konfront tal-eccipjenti l-azzjoni attrici hija totalment infondata fil-fatt u fid-dritt. Rat il-lista tax-xhieda. Rat ir-risposta guramentata ta` l-konvenut l-iehor li kienet prezentata fit-12 ta` Lulju 2013 li taqra hekk :– Illi l-isem korrett tal-esponenti huwa "Fabian Moore" u mhux "Fabien Moore" kif indikat fir-Rikors Guramentat promotur ta` dawn il-proceduri u ghaldaqstant jehtieg li ssir il-korrezzjoni opportuna; l-ewwel u qabel xejn, jipprova d-drittijiet minnu vantati fir-Rikors Guramentat stante li l-istess huma kontestati; ir-rikorrent Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, l-esponenti kellu kull dritt li jizviluppa l-arja di propjeta` tieghu u dan minghajr il-htiega ta` xi kunsens da parti tar-rikorrent, ghalhekk ghandha tapplika l-massima antika "qui iure suo utitur neminem laedit"; Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, id-dranaggi li jservu s-sulari addizzjonali mibnija mill-esponenti huma ghal kollox indipendenti mid-dranaggi pre-ezistenti fil-binja de quo; Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, l-esponenti ma holoq l-ebda servitujiet godda u ma aggrava l-ebda servitujiet pre-ezistenti stanti li l-izvilupp minnu intrapriz sar ai termini tal-Ligi; Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, l-esponenti qieghed jinqeda bil-partijiet komuni tal-propjeta` de quo skont id-destinazzjoni taghhom kif stabbilita bl-uzu u skont il-ligi; Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, ma saret l-ebda hsara lill-pedamenti tal-binja de quo bil-kostruzzjoni ta` sulari addizzjonali da parti tal-esponenti; Illi fi kwalsijasi kaz u minghajr pregudizzju ghall-premess, it-talbiet tar-rikorrent huma infondati fil-fatt u fid-dritt. Salvi eccezzjonijiet ulterjuri. Bl-ispejjez. Rat il-lista tax-xhieda. Rat id-digriet li tat fit-3 ta` Ottubru 2013 fejn hatret lill-Perit Alan Loffreda u lill-Av. Dr. Anna Pace Sciortino Cassar Darmanin bhala periti gudizzjarji sabiex jirrelataw dwar jiehu konjizzjoni tal- eccezzjonijiet, u jaghmlu l-osservazzjonijiet kollha li ghandhom x`jaqsmu mal-kaz. it-talbiet ta` Rat il-provi kollha li gabru l-periti gudizzjarji. Rat ir-relazzjoni li pprezentaw il-periti gudizzjarji fil-11 ta` Mejju 2016 u li kienet ikkonfermata bil-gurament fit-28 ta` Gunju 2016; ta` periti addizzjonali. Rat in-nota li pprezenta l-attur fl-1 ta` Lulju 2016 fejn talab il-hatra Rat il-verbal tal-udjenza tal-11 ta` Ottubru 2016 fejn kien dikjarat min-naha tal-attur illi kien qed jirtira t-talba ghall-hatra ta` periti addizzjonali. Rat in-noti ta` osservazzjonijiet. Semghet is-sottomissjonijiet tal-ahhar li saru fl-udjenza tal-4 ta` April Rat illi l-kawza thalliet ghass-sentenza ghal-lum. Rat l-atti l-ohra tal-kawza. Bhala parti mill-atti tal-periti gudizzjarji, kien hemm dawn id- Skizz tal-perit tekniku ; 16 r-ritratt li ttiehdu waqt l-access ; Kuntratt tas-17 ta` Novembru 2000 ; Kuntratt tat-13 ta` Settembru 2006 ; Permess ta` bini datat 12 ta` Novembru 1990 Protest gudizzjarju ; Ittra legali datata 13 ta` Mejju 2011 ; numru ta` emails pprezentati mill-attur ; ittra legali datata 6 ta` Frar 2013 ; Affidavit tal-konvenut ; l-istess bhal Dok KT2 ; pjanti ; permess tal-bini PA 3482/06 ; objection ghal PA 3482/06 ; recommenfation for refusal ; recommendation for dismissal. Il-periti gudizzjarji hadu x-xiehda ta` diversi persuni. L-attur Xehed li meta akkwista d-dar, kien hemm groundfloor maisonette li tahtha kien hemm zewg semi-basement garages ; wiehed minn dawn kien proprjeta` tieghu waqt li l-iehor kien proprjeta` tal-maisonette ta` fuqu. Fuqu kien hemm maisonette ohra li kellha l-entratura hdejn tieghu. Ghalhekk b`kollox kien hemm zewg residenzi, wahda fuq kull sular. Mal-maisonette tieghu, qal li ghandu bitha ddur mad-dawra kollha; il-parti ta` quddiem sakemm tasal ghal bieb tieghu hija komuni, filwaqt li mill-bieb tieghu ghal wara, huwa proprjeta tieghu. Mistoqsi jispjega x`kellu ta` fuqu, huwa qal li dan kellu l-bejt, l-arja tieghu u fuq il-bejt kellu washroom zghira. Dak iz-zmien ma kienx hemm access mill-maisonette tieghu ghall-bejt. Ghalhekk ta` fuqu kien jitla` fuq il- bejt mit-triq ta` wara, jigifieri kien hemm tarag li jaghti ghall-bejt. Huwa kellu access ghal dan it-tarag fil-kaz ta` manutenzjoni tal-bejt. Il-bejt kien forma ta` "C" u fuq il-lemin kien hemm kamra. Dak iz-zmien huwa kellu "satellite dish", aerial u tank tal-ilma. Xehed illi t-tarag ghall-bejt kien jaghti ghal fetha fl-opramorta. Fuq il- bejt kien hemm cint ta` tlett filati li kien mad-dawra kollha tal-bejt. Mistoqsi min kien il-proprjetarju precedenti tal-maisonette li akkwista l-konvenut, huwa qal li dan kien Gordon Gravina li kien ghamel aggustamenti fil- maisonette u ghamel tarag li jinfed mill-maisonette tieghu ghall-kamra tal- bejt; b`hekk kabbar il-washroom li issa kienet mill-appogg sas-site curtilage. Lanqas ma kien hemm twieqi jaghtu ghal fuqu. Kompla jghid illi meta kibret il-kamra, jekk huwa ried jghaddi ghal parti ta` quddiem tal-bejt, kellu jghaddi minn din il-washroom u kien jistaqsi lil Gordon Gravina li kien jaghtih l-access. Kien hemm okkazjonijiet fejn kellu bzonn imur fuq il-parti ta` quddiem ghaliex kellu s-satellite dish. Anke jekk ma kienx jiftahlu, huwa dejjem seta` jmur fuq il-parti ta` quddiem billi juza sellum. Stqarr illi huwa spjega xtara minghand certa Mary Zammit Meli. Gordon Gravina akkwista l-maisonette ta` fuqu minn persuna li ma kinetx tghix fil- post. Il-maisonettes kienu nbew minn certu Edward D’gostino. Il-permess originali kien ghall-bini ta` villa. Meta Gordon Gravina applika biex jaghmel t-tarag minn gewwa kien irregolarizza l-posizzjoni u l-post kien gie sanzjonat. Kompla jghid illi meta huwa xtara, kien hemm zewg garages semi- basement u zewg maisonettes, b`sular kull wiehed. Meta Gordon Gravina biegh lill-konvenut, dan kien avvicinah biex jibni garage fuq bicca mill-bitha tieghu – u cioe` l-bitha wara u fil-genb. Hu kien se jacceddi ghal dan l-garage mit-triq ta` wara. Wara sar jaf li l-konvenut applika biex itella` duplex maisonette. Induna b`dan ghaliex ra l-karta tal-permess Huwa oggezzjona mal-MEPA. Il-permess ma kienx hareg. Fost ir-ragunijiet kien hemm ghaliex skont il-pjan lokali, iz-zona kienet "villa area" b`massimu ta` two habitable floors. Il-konvenut appella u huwa rega` oggezzjona. Stqarr illi fokkazjoni minnhom, mar il-MEPA ghaliex ircieva ittra li kien hemm aggustamenti fil-pjanti, u kien infurmat li l-applikazzjoni kienet qeghda quddiem tas-Sanita. Qalulu dak kien ifisser illi l-appikazzjoni tkun se tghaddi. Fil-fatt ghalkemm il-case officer kien tal-fehma illi l-hrug tal- permess ghandu jkun rifjutat, il-permess hareg xorta. Wara li hareg il- permess, sab illi fejn kien hemm il-washroom saret duplex maisonette; kien hemm tlett sulari bini; b`aperturi jharsu fuq il-proprjeta tieghu, hlief ghal dawk ta` quddiem li jharsu fuq il-parti komuni. Kompla jghid illi wara li l-konvenut bena t-tlett sulari, inbidel ukoll it- tarag li qabel kien jaghti ghal fuq il-bejt. Illum dan jaghti ghall-bieb ta` barra tal-maisonette l-gdida li bena l-konvenut, liema maisonette thares ghal fuq il- bitha tieghu. Illum wara dan il-bini, peress li baqa` hiereg sat-tarf tal-bini li kien hemm qabel, it-tarag jaghti access biss lill-maisonette tal-konvenut. Ghalhekk, biex huwa jitla` fuq il-bejt, irid jghaddi ta` bilfors mill-proprjeta tal-konvenut, u allura biex jidhol, irid ihabbat u jiftahlu l-konvenut. Wara li sar dan ix-xoghol mill-konvenut, huwa qatt ma rega` tela` Stqarr illi l-bzonn illi jitla` fuq il-bejt huwa minhabba l-aerial. Billi ma regax tela` fuq il-bejt, ma talabx permess lill-konvenut. Dwar il-maisonette li qeghda fuqu, xehed illi matul l-ahhar snin, din kienet mikrija lil persuni differenti. Fejn qabel kont titla` t-tarag u tara l- bejt, illum titla` t-tarag u tara binja ta` tlett sulari. Fil-prezent ma jghix hadd fdin il-binja. Qal illi wara li hareg il-permess, il-konvenut jew missieru kienu avzawh li kien se jibda l-bini. Waqt li kien ghaddej ix- xoghol, il-konvenut ma kien qallu xejn. Ix-xoghol tal-bini dam biex tlesta minn tlieta sa erba` xhur. Illum minn barra jidher finished u ghandu aperturi godda fuq il-bitha tieghu. L-aperturi huma l-bieb ta` barra tal- maisonette l-gdida fuq in-naha ta` wara tal-proprjeta tieghu, zewg twieqi kbar li qeghdin kantuniera, terrazin kbir li qieghed fir-raba` sular, zewg twieqi ohra fir-raba sular, u t-terrazin ta` quddiem li jaghti fuq il-parti komuni. Illum fil-bitha jekk qabel kien hemm zewg sulari issa hemm hamsa. Ghalih din hija differenza notevoli mas-sitwazzjoni ta` qabel. Qal ukoll illi d- drenagg li qed jaqsam fuq l-arja tal-bitha li hija proprjeta tieghu biex fl-ahhar jinfed ghal got-triq ta` wara. Fisser illi wara li hareg l-permess, huwa xorta dehrlu li l-konvenut ma kellux dritt jiftah aperturi fuqu u jaghmel servitujiet godda. Saret ittra legali lill-konvenut u ftit taz-zmien wara, kellmu Alfred Moore (missier il-konvenut) biex ihallsu kumpens ghas-servitujiet. Huwa ried li jhallsu b`xoghol fil-binja jigifieri li jaghmel l-art tal-bitha tieghu, li jaghmel l-kisi tal-blokk kollu biex ikun uniformi, li fil-prezent mhuwiex, u kien se jaghmel pompa tal-ilma quddiem il-garages, biex ma jzommx l-ilma. Din il-pompa kienet se tigi taht l-art fir-rampa. Kien se jirranga wkoll d- driveway li taghti ghal dawn z-zewg semi-basement garages. B`riferenza ghall-protest gudizzjarju Dok KT4, huwa xehed illi l- protest sar kontra l-MEPA peress li l-konvenut Moore kien se jiftah aperturi godda fuqu. Fil-protest irrefera ghar-rapport tal-case officer li kien qed rrakkomanda li ma kelux johrog il-permess. Wara li hareg il-permess, huwa baghat l-ewwel, ittra legali lill-konvenut Vella, li kienet segwita minn korrispondenza ohra. Baqghu jitkellmu tant illi Vella baghtlu prospett tax- xogholijiet li bihom kien lest li jikkumpensah. Qabel ma ntbaghtet l-ittra Dok KT5, kien tkellem mal-konvenut. Kellha ssir il-kawza wara li sab illi Vella ma setax jaghmel servitujiet godda. Hu u l-konvenut kienu se jaqblu dwar figura, izda ma waslux. Mistoqsi x`kien jaghmel fuq il-bejt, qabel ma bena l-konvenut, l-attur stqarr illi kellu access ghall-manutenzjoni tal-aerial u tat-tank tal-ilma. Fil-kontroezami, l-attur xehed illi ghad ghandu tank tal-ilma fuq il- bejt hekk kif kellu qabel bena l-konvenut. Kompla jghid illi qabel bena l-konvenut, terza persuna seta` jitla` t- tarag fejn kien hemm bejt kbir, fejn kien hemm shaft u washroom. Sostna li wiehed seta` jitla` sal-ewwel bicca tal-bejt. It-tank tal-ilma li kellu qabel kien qieghed livell tal-bejt. Imbghad tella` t-tank fuq il-kamra tal-bejt b`access minn stepladder. Kien hemm tarag u gate baxxa; u warajh tigi fuq il-bejt. Sahaq illi kien hemm biss gate wiehed, li kien jinfetah bla cavetta. Seta` jmur ghall-aerial u t-tank minghajr ma jiftahlu hadd. Ma kellux bzonn ta` cavetta. Kompla jixhed illi kemm kien ilu li bena l-konvenut, huwa kellu bzonn jitla` fuq il-bejt, izda qatt ma talbu lill-konvenut biex jaghmel dan billi ma kellhomx relazzjoni tajba. Kull darba li kienu jitilghu l-haddiema tal- konvenut, dawn kienu jaghlqulu t-tank jew jinsew jifthuh jew jifthuh izda jaqbad l-arja u ma jibdiex jigi l-ilma. Darba minnhom peress li ma kinux javzawh li kienu jaghlqu l-ilma, tbattal anke l-geyser. Meta kienu jigru dawn l-problemi, huwa kien icempel lill-konvenut jew lill-missieru. Stqarr illi huwa ma telax fuq il-bejt ghal skopijiet ta` manutenzjoni ghaliex it-tank qed jahdem filwaqt li ghall-aerial kien qed jinqeda mod iehor. Mistqosi dwar liema huma l-partijiet komuni li jsemmi fir-raba` talba tieghu, huwa xehed li dawn huma d-driveway fejn hemm l-entraturi taz-zewg garages, li huma esklussivi biex taccedi ghall-garages u l-parti tad-dahla biex tidhol fil-biben taz-zewg maisonettes. Ippreciza li l-garages ma zdiedux wara li bena l-konvenut. Biex tidhol fil-parti tal-propjeta` tal-konvenut li zied, trid tghaddi minn fuq l-bitha tieghu fis-sens li t-tarag tal-konvenut ghaddej fl- arja tieghu. It-tarag tal-konvenut jaghti mit-triq ta` fuq ghall-proprjeta tal- konvenut. Minn jidhol ghall-proprjeta tieghu, m`hemmx access ghall- proprjeta tal-konvenut. Kompla jixhed illi qabel ma l-konvenut bena, huwa seta` jaccedi ghall- bejt internament mill-maisonette tieghu u kellu wkoll l-ghazla li jghaddi mit- triq ta` fuq, fis-sens li johrog barra fit-triq u jimxi hames minuti. Illum dahlu jew se jidhlu tlett familji, u allura fejn qabel kien hemm familja wahda biss li setghet thares fuq l-bitha tieghu, bl-entratura tal-maisonette, it-tarag imbiddel ghal entratura ta` tlett maisonettes. Accetta illi fejn llum hemm l-bieb tal-maisonette tal-konvenut, kien hemm l-fetha fl-opramorta biex tidhol ghall-bejt. Ikkonferma li min kien ikun fuq il-bejt, seta` jittawwal ghal fuq il-proprjeta tieghu. Qal ukoll li l-fond tieghu garrab hsara fil-kcina, fil-kamra tas-sodda u fil-kurridur, izda kien ghadu ma gab lil hadd biex jarahom. fuqu. Ikkonferma li ghandu tank tal-ilma, li sar mal-ewwel meta l-konvenut kien lesta s-sular tal-bejt. Huwa sostna li d-drenagg huwa mqabbad minn triq ohra izda jghaddi minn fuq l-proprjeta tieghu filwaqt li l-ilma tax-xita jinzel fil-bitha tieghu. Sal-lum kien ghad ma kellux problemi ta` drenagg izda fil-fond ta` fuq ghadu ma joqghod hadd. Qal li jekk hemm zewg sulari li jahbat l-ilma tax-xita maghhom, dan kollu ser jaqa` fil-bitha tieghu. Stqarr illi huwa xtara l-propjeta` tieghu lesta. ghandha l-binja. Sahaq illi fil-kuntratt inkiteb illi ma setghux jizdiedu servitujiet godda Accetta illi l-arja hija tal-konvenut u li mkien fil-kuntrat m`ghandu l- konvenju li ma jistax jibni l-arja. Irrimarka illi Dok KT3 hu l-permess l-antik tas-snin disghin. Perit Edward Perotti Camilleri Galea illi fil-kwistjoni kien involut bhala konsulent peress illi l-perit Huwa mar fuq il-post. Qal li ma jirrizultax illi kien hemm problemi fil-pedamenti tal- istruttura kif kienet mibnija originarjament. Qal li kienu ghamlu spezzjoni tal-istruttura qabel ma beda x-xoghol u ma rrizultawx konsenturi jew hsara. Ghalhekk ix-xoghol seta` jkompli. Mistoqsi jekk wara li saret il-binja kienx hemm xi problemi, huwa qal li ma nbiddel xejn u qatt ma kien hemm rapporti dwar problemi strutturali. Mistoqsi dwar kif ghaddew il-katusi tal-ilma u d-drenagg, huwa wiegeb illi ghalkemm ma kienx fizikament involut, pero` kien ikkonsultat u huwa ta l-parir li dawn ghandhom ikunu separati. Mill-informazzjoni li ghandu, hekk sar. Fil-kontroezami xehed illi l-binja kienet tikkonsisti minn zewg maisonettes u livell tal-garages. Fuq Triq Birwina kien hemm zewg garages at ground floor level u maisonette li tidhol minnha minn Triq Birwina. Minn wara kien hemm access ukoll li minghalih kien access ghal fuq l-bejt. Qal illi l-binja tal-konvenut kienet ristrutturata. Inbena sular li kien accessibli minn Triq il-Kortin u nbniet penthouse fuq dak s-sular. Qal li ma kienx hemm problemi li ser jitilghu iktar sulari u jsiru iktar fethiet sakemm baqa` jkun hemm privacy. Stqarr illi ma kienx hemm problemi ta` struttura. Ipprezenta l-permess PA 3482/06 li hareg fil-15 ta` Gunju 2010 – Dok Qal illi fil-kaz ta` kull permess li tohrog, il-MEPA toqghod ma` planning parameters u l-permess dejjem johrog saving third party rights. Hekk jirrizulta wkoll minn Dok OM1. Stqarr illi meta johrog permess, it-terz jista` jappella mill-hrug tieghu. Dan ukoll jirrizulta fid-dok OM1. Mistoqsi sabiex jindika x`kien l-involviment tal-attur fil-process tal- applikazzjoni tal-konvenut quddiem l-Awtorita`, huwa qal illi l-attur kien a registered objector u bhala tali kien infurmat dwar dak kollu li kien jirrigwarda l-applikazzjoni nkluz il-pjanti. Mistoqsi xi drittijiet kellu l-attur bhala registered third objector, huwa qal illi billi l-permess hareg, l-attur kellu d-dritt jappella l-hrug tal-permess quddiem it-Tribunal ta` Revizjoni dwar l-Ambjent u l-Ippjanar. L-attur ma appellax. Mistoqsi minn liema aspett jigu meqjusa l-applikazzjonijiet ghall- izvilupp, ikkonferma li l-Awtorita tiddeciedi dwar hrug ta` permess abbazi tal-planning policies u ta` kull aspett ta` ppjanar. Il-kompetenza tal-Awtorita hija limitata ghal dan l-aspett. d) Il-konvenut Fabian Moore Xehed illi fl-2006 huwa xtara maisonette bl-isem "Summerbay", Triq Briwina, Ħal Luqa. Il-fond kellu l-permess tal-izvilupp PA 978/05/8A. Meta akkwista, huwa xtara bil-kundizzjoni li fuq il-bejt terzi jqeghdu biss aerial u tank tal-ilma. Fil-kuntrat ma nghad xejn illi l-attur seta` jitla` fit-terrazzin tieghu li huwa accessibbli minn tarag minn Triq il-Kortin. Seta` jaghmel hekk javzah li kien ser jaghmel manutenzjoni. Ma kellux dritt jaqbad u jidhol fil-proprjeta` tieghu. Kompla jixhed illi l-attur qatt ma wera xewqa mieghu li jaghmel xi manutenzjoni ta` affarijiet li kellu dritt ghalihom, lanqas meta kien mitlub jiehu hsieb it-tank ta` l-ilma li kien qed jaghmel l-ilma u kien qed jikkaguna hsara fi hwejjeg il-konvenut. Stqarr illi huwa avza lill-attur illi kellu l-hsieb illi jizvilupp l-arja tal- fond li kien akkwista. L-attur wera mill-ewwel li kien ser jopponi l-izvilupp. Qal illi meta applika mal-MEPA, l-applikazzjoni kienet respinta ghaliex ghamel oggezzjoni l-attur billi qal illi kien ser jitnehha l-access li kellu ghall-bejt. Fl-24 ta` Settembru 2009, hareg il- permess. Stqarr illi huwa beda jibni l-maisonette tieghu u qabbad perit biex jaghmel spezzjoni tal-proprjeta` ta` l-attur. L-attur ikkollabora sabiex issir l- ispezzjoni. Huwa ghamel dak kollox possibbli sabiex l-attur ma jkollux nuqqas ta` ilma anke waqt li kien ghaddej ix-xoghol. Huwa ha hsieb li s- servizzi tad-drenaggi, tad-dawl u ilma, passaggi ta` l-ilma tax-xita jkunu separati u independenti minn dawk ezistenti. Spjega li l-attur ghandu tank tal-ilma gdid u ghandu connections godda tal-aerial u bil-cables kollha mghoddija. Qal li l-attur dejjem ikkollabora biex dawn ix-xogholijiet isiru. Spjega li fit-13 ta` Mejju 2011, huwa rcieva ittra minghand l-avukati ta` l-attur fejn sostnew li hemm xi aperturi li kellhom jinghalqu u li nholqu servitujiet kif ukoll li tnehha l-access li l-attur kellu ghal bejt. Missieru kellem lill-attur biex jipprova jasal mieghu. L-attur ippretenda li huwa jbieghlu l-post ta` tahtu minghajr ebda hlas. Qal li kien diskuss kif kellha ssir il-manutenzjoni izda ma waslux fi ftehim. Kull kuntatt u diskors kien bla pregudizzju. Ir-relazzjoni tal-periti gudizzjarji L-eccezzjoni preliminari tal-Awtorita` konvenuta Il-perit legali ghamlet dawn l-osservazzjonijiet :- tikkontendi l-konvenut. Minbarra dan L-Awtorita l-legittimu kontradittur stante illi kif jidher mit-talbiet u l- premessi tal-attur l-lanjanzi tieghu huma diretti lejn l-azzjoni hija unikament intiza sabiex tikkawtela drittijiet civili tal-attur. B`referenza ghal Kapitolu 504 tal-Ligijiet ta` Malta - Att dwar l-Ambjent u l-Ippjanar tal-Izvilupp illi ssostwixxa l-Kapitolu 356 – l-Artikolu 8 jelenka l- funzjonijiet tal-Awtorita, u fosthom hemm – (1) L-Awtorità għandha tkun il-mezz prinċipali li bih il-Gvern jimplimenta dmirijietu taħt dan l- Att. (2) ġejjin: Il-funzjonijiet tal-Awtorità jkunu dawn li il-kontroll ta` dak l-iżvilupp skont pjanijiet u (a) sabiex taqdi u tissuċċedi fil-funzjonijiet, l- attiv, jeddijiet, passiv u obbligi kollha tal-awtorità kompetenti stabbiliti taħt id-dispożizzjonijiet tal- artikolu 3 tal-Att dwar l-Ippjanar tal-Iżvilupp u l- artikolu 6 tal-Att dwar il-Protezzjoni tal-Ambjent; il-formulazzjoni u implimentazzjoni ta` kull (b) politika li tirrigwarda l-promozzjoni ta` żvilupp sostenibbli, il-protezzjoni u l-maniġġar tal-ambjent u l-maniġġar sostenibbli ta` riżorsi naturali, u dwar dawk l-affarijiet l-oħra li jistgħu jkunu meħtieġa għat-twettiq aħjar tad-disposizzjonijiet ta` dan l- Att; (ċ) il-promozzjoni ta` ppjanar xieraq u ta` żvilupp sostenibbli ta` art u ta` baħar, kemm pubbliku kif ukoll privat; (d) policies approvati skont dan l-Att; (e) li tagħmel kartografiji nazzjonali, inkluż li tagħmel surveys tal-art ta` żoni speċifiċi, u li taġġorna d-database ġeografiku nazzjonali sabiex jiġu mwettqa l-funzjonijiet imsemmija f`dan is- subartikolu; (f) ukoll li tinterpretahom fis-sit; Kif jidher mill-permess li nghata - Dok OM 1 – hemm l-kondizzjoni illi "This permit is granted saving third party rights." Id-decizjoni tal-Awtorita jekk jinghata permess jew le, tittiehed fuq planning considerations biss u mhux fuq d-drittijiet ta` proprjeta tal-partijiet. L-applikazzjoni u l-ghoti ta` permess ma jaghti ebda dritt lill-applikant, u l- Awtorita tkun qed tesegwixxi biss d-doveri taghha skond il-ligi biex tara x`jista jew ma jistax ikun oggett ta` zvilupp u l-parametri tal-izvilupp skond l- ligijiet, pjanijiet regolaturi u policies vigenti tal- pajjiz. dwar l-Ambjent u l-Ippjanar – 20/06/2011) li tirregola skemi ta` linji u ta` livelli kif Ghaldaqstant l-esponenti tikkonsidera illi l-ewwel eccezzjoni tal-Awtorita ta` Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar ghandha tintlaqa, u li ghalhekk mihiex l-legittimu kontradittur f`dawn l-proceduri. Stante li din l-eccezzjoni qeghda tigi milqugha, l-esponenti mihiex tal-eccezzjonijiet se ulterjuri tal-Awtorita. tiehu konjizzjoni Il-mertu Dwar il-mertu, isiru dawn l-osservazzjonijiet :- Jirrizulta illi l-attur akkwista l-proprjeta permezz ta` kuntratt fl-Atti tan-Nutar Dottor Maurice Needham datat 17 ta` Novembru 2000. Illi b`dan l- kuntratt huwa akkwista maisonette numru 34, Triq il-Birwina, Ħal Luqa, bil-garage sottopost ghaliha numru 36 fl-istess triq. Il-maisonette ghandha komunjoni tad- drains u tad-drenagg komuni mal-fond sovrastanti. Il-kuntratt ikompli li l-attur ghandu dritt ghal tank tal-ilma u aerial tat-television fuq il-bejt tal- maisonette sovraposta u access ghalihom ghal finijiet ta` tqeghid u manutenzjoni. Fir-rigward l- proprjeta permezz ta` kuntratt fl-Atti tan-Nutar Dottor John Steel datat 13 ta` Settembru 2006. Huwa akkwista maisonette bla numru fi Triq Birwina, Is-Swieqi sovrappost maisonette iehor u zewg garages ikompli, klawsola (l) li l-maisonette sottopost il-fond tal- konvenut ghandu dritt li jinstalla tank tal-ilma u aerial ta` television fuq il-bejt tal-maisonette u f`kaz ta` bzonn ta` ghandu dritt ta` access manutenzjoni u riparazzjoni. Fi klawsola (m) hemm li l-fond huwa soggett ghas-servitujiet attivi u passivi ezistentii, bil-partijiet komuni ezistenti fejn il-manutenzjoni u riparazzjoni tal-istess ikunu a spejjez ugwali tal-ko-proprjetarji. tal-konvenut, huwa akkwista il-kawza jilmenta l-attur F`din principalment illi l-konvenut ma kellhux dritt jiftah aperturi li jaghtu ghal fuqu u li bil-kostruzzjoni li ghamel s-servitujiet ezistenti gew aggravati. Fid- dettal huwa jilmenta illi i)ghandu aperturi li jharsu ghal fuqu; ii) m`ghandux access dirett ghal bejt; iii) sistema tad-dranagg ttaqlet; iv)ilma tax- xita tinzel fil-bitha tieghu; v) li l-partijiet komuni issa se jkollhom uzu akbar; vi) pedamenti. Minn naha tieghu l-konvenut jirrispondi illi dwar l- bejt, l-access li ghandu l-attur huwa ghal finijiet ta` manutenzjoni u riparazzjoni u li huwa qatt ma cahadlu dan d-dritt. Minbarra dan gie nstallat tank tal-ilma gdid u hemm l-konnessjonijiet kollha necessarji sabiex jigi nstallat l-aerial tat-television. Is-servizzi ta` drenagg, dawl, ilma u l-passaggi tal- ilma li saru bil-kostruzzjoni l-gdida huma kollha separati, u li l-ilma tax-xita ma jghaddix mis- sistema li kienet prezenti qabel l-kostruzzjoni l- gdida. Kostatazzjonijiet teknici Il-perit tekniku jaghmel dawn il-kostatazzjonijiet :- 8.01 Il-fond tal-attur numru 34, Triq il-Birwina, Il-Fontana jikkonsisti f`mezzanin `semi-detached` fil- livell tal-pjan terran li jinkludi wkoll il-garaxx numru 36 sottostanti. Dan il-mezzanin jinkludi wkoll bitħa fuq wara li tiġi taħt Triq il-Qortin. Il- fond fil-mezzanin sovrastanti dak tal-attur u kif ukoll il-garaxx adjaċenti għal dak tal-attur li jiġi sottostanti parti mill-mezzanin tal-attur. tal-konvenut jikkonsisti 8.02 L-aċċess għal dawn il-mezzanini huwa minn taraġ wiesgħa u parti mis-`side curtilage` komuni. Il- kumplament tas-`side curtilage` jifforma parti mill- mezzanin tal-attur. Minn Triq il-Qortin fuq wara (li tiġi 6.5 metri fuq Triq il-Birwina) hemm aċċess għall-livell tat-tieni sular permezz ta` taraġ fil- parapett fuq din l-istess triq. 8.03 Fis-sena 2011, il-konvenut żied tlett sulari bini fuq il-bejt tiegħu u għalhekk il-blokk fil-kwistjoni ġie għoli komplessivament sitt sulari: Livell 1 ('semi-basement') Fejn hemm ir-rampa komuni u żewġ garaxxijiet tal- kontendenti. Fejn hemm l-aċċess komuni u l-mezzanin tal-attur. Livell 3 (l-ewwel sular) Fejn hemm il-mezzanin tal-konvenut. Livell 4/5/6 (it-tieni, it-tielet u r-raba` sulari) Fejn kien hemm il-bejt tal-konvenut Fit-tieni sular li fuqu nbnew tlett sulari mill- konvenut, liema bejt kien aċċessibli permezz ta` taraġ minn Triq il-Qortin. 8.04 Permezz ta` kuntratt tas-17 ta` Novembru 2000 atti Nutar Maurice Needham (Dok `KT1` fol. 7 et seq.), l- attur flimkien mal-ex martu kien akkwista: jisimha "Il-`maisonette` `Tirazona` qabel kien jisimha `Phenley view`, numru erba u tletin (34), Triq il-Birwina, Il-Fontana, w il-`garage` sottopost għaliha numru sitta u tletin (36) tal-istess triq, soġġetti flimkien għaċ-ċens annwu u temporanju ta` żewġ ċenteżmi (2c) għaż-żmien li għad fadal minn mija u ħamsin (150) sena li bdew jgħaddu mill- ħmistax ta` Awwissu, elf disa` mija u tlettax (1913), tale quale kif inhuma llum, bil-`vacant possession`, bid-drittijiet w il-pertinenzi tagħhom kollha. Dina l-`maisonette` tinsab fil-`first floor level` u hija sovrapposta għall-`garages` u sottoposta għal `maisonette` oħra propjeta ta` ħaddieħor. Għandha l-komunjoni tad-`drains` u `drainage` komuni mal-fond sovrastanti. Il-`garage` in vendita huwa soġġett ukoll għas- servitujiet jirriżultaw mill-pożizzjoni tiegħu, fosthom il-mogħdija tad-`drains` u `drainage` skont il-bżonn. Il-kompraturi għandhom dritt għal tank tal-ilma u `aerial` tat-`televisions` fuq il-bejt tal-`maisonette` sovrapposta u aċċess għalihom għall-finijiet tat- tqegħid u manutenzjoni tal-istess." L-attur akkwista sehem martu mill-istess propjetà permezz ta` kuntratt ta` separazzjoni personali atti Nutar Rachael Walker. 8.05 Permezz ta` kuntratt tat-13 ta` Settembru 2006 att Nutar John Steel (Dok. `KT2` fol. 15 et seq.), il- konvenut Fabian Moore flimkien ma` Kristin Sammut Fenech Vella akkwistaw: "(A) Il-`maisonette` bla numru li jġib l-isem ta` `Summer Bay` ġja `Phenley View` fi Triq il- Birwina, San Ġwann, sovrappost `maisonette` ieħor u żewġ (2) `garages` sottoposti, wieħed propjeta ta` terzi, fejn fil-fatt qiegħed fit-tieni sular tal-imsemmi blokka, bl-arja tiegħu, konfinanti mill-Punent mal- imsemmija triq, mill-Lvant ma` Triq il-Kortin u mit-Tramuntana ma` ġid ta` Alfred Perotti; u kif ukoll (B) Wieħed (1) mill-imsemmija `garages`, u ċioe` dak li qiegħed fuq in-naħa tax-xellug meta tħares lejn il-blokka kollha minn Triq il-Birwina, San Ġwann, konfinanti mill-Punent mal-imsemmija triq, min-Nofsinhar ma` `garage` ieħor tal-istess blokka tal-familja D’gostino jew l-aventi kawża u mill- Lvant ma` Triq il-Kortin; liema blokka u ċioe` anke dawna l-`maisonette` u `garage` huma mibnija fuq porzjoni mill-artijiet magħrufa bħala `Tal- Għakbiet` sive `Is-Swatar, L-Imsida`; u tmiss l-istess blokka mill-Punent ma` Triq il-Birwina, mill-Lvant ma` Triq il-Kortin u mit-Tramuntana ma` ġid ta` Alfred Perotti, u kif soġġetti t-tnejn flimkien għaċ- ċens annwu u temporanju ta` żewġ ċenteżmi (2c), il- bqija liberi u franki, bid-drittijiet, ġustijiet u l- pertinenzi tagħhom kollha." Fost il-kundizzjonijiet f`dan il-kuntratt hemm: "(L) Illi l-`maisonette` sottopost il-fond de quo għandu dritt li jinstalla `water tank` u `aerial tat-`television` fuq il-bejt tal- `maisonette` de quo u kif ukoll dritt ta` aċċess għall- istess ta` manutenzjoni u riparazzjoni tal-istess." ta` bżonn 8.06 Il-konvenut xtara bil-permess tal-MEPA numru PA0978/05 għall-bini tal-arja fejn kien hemm il- bejt. Dan il-permess approva l-bini ta` `elevated ground floor` fuq Triq il-Qortin u `washroom` sovrastanti (ċioe` żvilupp fil-livelli tat-tieni u t-tielet sular min-naħa ta` Triq il-Birwina) kif jidher fuq il-pjanti Dok. `FV2`. 8.07 Il-permess fil-mertu tal-każ odjern numru PA03482/06 inħareġ fil-15 ta` Ġunju 2010 isem Kristin Sammut Fenech Vella għal: fuq "Construction of duplex maisonette above existing maisonettes. Dan il-permess ħareġ bl-`istandard condition` "saving third party rights". L-attur kien l-applikazzjoni u `registered għalkemm jappella, hu m`appellax minn dan il-permess. objector` l-attur kellu d-dritt L-aperturi Inghad hekk fir-relazzjoni dwar l-aperturi :- 10.11 Minflok il-`washroom` li kellu fuq il-bejt, il- konvenut bena `duplex maisonette` fuq tlett livelli - it- tieni sular (fejn qabel kien hemm il-bejt), it-tielet sular u r- raba` sular fejn hemm il-bejt tal-konvenut illum. Dan id- `duplex` għandu aċċess separat minn Triq il-Qortin. Bħala aperturi ġodda nfetħu żewġ aperturi fil-kantunieri tat-tieni u tat-tielet sular li jikkonsistu fi ħġieġa fissa fl- għamla tal-ittra `L`. Dik fit-tieni sular tagħti għal spazju elevat li hemm mal-ewwel kamra kif tidħol (Dok. `ASR` ritratt 08) li hi twila 2.22 metri + 1.66 metri u għolja 0.76 metri filwaqt li dik fit-tielet sular tagħti għall-kamra tal- banju (Dok. `ASR` ritratt 13) u hi twila 2.13 metri +1.65 metri u għolja 0.72 metri. Dawn it-twieqi jinsabu fil-ħajt ta` barra tal-propjeta tal-konvenut li jmiss mal-bitħa u s- `side curtilage` tal-propjeta tal-attur. Qed jingħad li l-ħajt huwa ta` barra billi kuntrarjament għal ħitan interni bħal ħitan fuq xaftijiet/btieħi, il-ħajt fejn hemm dawn l- aperturi huwa l-ħajt tal-faċċata kemm fejn hemm il-bitħa tal-attur billi din hija propjament il-parapett ma` Triq il- Qortin u kif ukoll fejn hemm is-`side curtilage` tal-attur billi l-propjetajiet fil-kwistjoni huma `semi-detached`. 10.12 Billi dawn l-aperturi huma: (1) fissi; (2) baxxi; u (3) jinsabu madwar 9 metri `il fuq mill-art tal-bitħa u tas- `side curtilage` tal-attur, mill-istess aperturi wieħed ma jistax jittawwal fl-istess bitħa u `side curtilage` tal-attur. 10.13 Il-konvenut ma fetaħ l-ebda twieqi oħra li jagħtu direttament fuq il-btieħi kemm interni u kif ukoll esterni tal-proprjeta tal-attur billi t-twieqi l-oħra huma kollha rtirati mill-faċċati li jmissu mal-proprjeta tal-attur (kemm mal-bitħa u kif ukoll mas-`side curtilage` tal-attur). 10.14 Fir-rigward is-seba` talba Attriċi jiġi rilevat illi t- tlett talbiet: (1) li jingħalqu dawn l-aperturi; (2) li tiġi eliminata l-introspezzjoni mill-istess; (3) li tiġi demolita l- kostruzzjoni magħmula mill-konvenut huma multipliċi billi: (1) jekk jingħalqu l-aperturi tiġi awtomatikament eliminata l-introspezzjoni; u (2) jekk tiġi demolita l- kostruzzjoni tiġi wkoll awtomatikament eliminata l- introspezzjoni filwaqt li ma jkunx fadal aperturi x`jiġu magħluqa. 10.15 Mil-lat legali stante li gie stabbilit mill-perit tekniku illi dawn it-twieqi qeghdin fil-hajt ta` barra u huma fissi u baxxi u wiehed ma jistax jittawwal ghal fuq l-proprejta tal-attur, f`dan l-kaz ssir referenza ghal Artikolu 426 tal-Kodici Civili li jghid - Meta s-sulari ta` dar ikunu ta` diversi sidien, kull wieħed mis-sidien jista`, fil-ħajt ta` barra tas- sular tiegħu, jagħmel gallariji, twieqi, bibien jew aperturi oħra, basta tig ix imnaqqsa s-saħħa ta` dak il-ħajt. Minn dan l-Artikolu huwa car illi d-drittijiet kontemplati hemm jirrigwardaw il-hajt ta` barra tas-sular partikolari li kull wiehed mis-sidien ikollu. Relatat ma` dan l-Artikolu hemm l-Artikolu ta` qabel li huwa l-Artikolu 425 tal-Kodici Civili li jipprovdi li "Ebda wiehed mill-girien ma jista, minghajr il-kunsens tal-iehor, jaghmel twieqi jew aperturi ohra fil-hajt divizorju." Qeghda ssir referenza ghal dawn z-zewg artikoli stante li kif kien deciz mill-Qorti tal-Appell fis-sentenza Cutajar l-permess vs Buttigieg kontemplat mill-Artikolu 426 tal-Kodici Civili japplika biss ghall-hajt ta` barra u mhux ukoll ghall-hitan l-ohra li jaghtu ghal fuq l-proprjeta ta` terzi. 196/09 Attard vs Duca deciza 30/4/2012) Ghalhekk stante li dawn t-twieqi/aperturi qeghdin fil-hajt ta` barra, ghandu japplika l-Artikolu 426 tal-Kodici Civili, u ghalhekk ma hemmx bzonn li jinghalqu. fil-24 It-terrazzini Dwar it-terrazzini, jinghad :- il-ġdid 11.11 Fil-livell tat-tieni sular, il-konvenut ħoloq terrazzin fuq quddiem (ma` Triq il-Birwina) tiegħu mal-`living room` minflok il-bejt li kien hemm qabel li kien jagħmel ma` u jinsab fuq il-mezzanin tiegħu fl-ewwel sular. Mal-ġenb hemm ukoll terrazzin ieħor wiesgħa 1.15 metri. Dan it-terrazzin tal-ġenb jinkludi ħajt għoli 1.88 metri mas-`side curtilage` (Dok. `ASR` ritratti 11/14) u għalhekk minnu wieħed ma jistax jittawwal għal għand l-attur. Min-naħa l-oħra, it- terrazzin ta` quddiem jinkludi ħajt baxx għoli erba` filati mal-partijiet komuni, ċioe` mar-rampa tal- garaxxijiet tal-partijiet u ma` parti mis-`side curtilage` li minnu jaċċedu l-partijiet għad-djar tagħhom. F`dan ir-rigward jiġi rilevat illi minn 11.12 fuq dan it-terrazzin ta` quddiem wieħed jista jittawwal għal fuq dawn il-partijiet komuni l-istess kif wieħed seta jittawwal qabel ma saru x-xogħlijiet mill-konvenut (billi l-bejt kien qabel imdawwar b`ċint għoli tlett filati li minnu stajt tittawwal għal fuq il-propjeta tal-attur) bid-differenza li fejn qabel wieħed seta jittawwal minn fuq il-bejt li kien jifforma parti mill-mezzanin tal-konvenut illum wieħed jista jittawwal minn fuq it-terrazzin li jifforma parti mid-`duplex` il-ġdid mibni mill- konvenut. 11.13 It-terrazzini (u bjut) l-oħra fil-livelli tat-tielet u raba` sular huma rtirati lura mis-`side curtilage` tal-attur u mill-partijiet komuni (rampa tal-garaxxijiet u l-parti ta` quddiem tas-`side curtilage`) għajr għall-parti tal-bejt fil-livell tar- raba` sular (fejn hemm it-tankijiet tal-ilma - Dok. `ASR` ritratti 15/16) li jiġi fuq il-kamra tal-banju l- ġdida (u l-ispazju ta` ħdejha) tal-konvenut. Bejn dan il-bejt u l-bitħa u s-`side curtilage` tal-attur hemm ħajt baxx (għoli biss nofs metru) u għalhekk minn fuq dan il-bejt wieħed jista jittawwal għall- istess bitħa u `side curtilage` tal-attur. Għalkemm qabel wieħed seta jittawwal minn żewġ sulari `l fuq (billi l-bejt ta` qabel kellu ħajt baxx), issa dan l- għoli żdied għal erba` sulari u għalhekk minn l-esponent Perit Tekniku ma aspett jikkunsidrax li din l-introspezzjoni ġiet aggravata, anzi wieħed jista jittawwal biss minn aktar bogħod. 11.14 Jekk din l-introspezzjoni msemmija fil- paragrafu preċedenti tkun trid tiġi eliminata, is- soluzzjoni hija jew li dawn il-ħitan jiġu alzati għall-għoli ta` 1.8 metri mill-livell tal-istess bejt jew inkella li tal-inqas il-parti tal-bejt f`distanza ta` 0.76 metri mill-istess ħitan ma tkunx aċċessibbli (permezz ta` `railings` jew permezz ta` miżuri arkitettoniċi oħra bħala `flower beds`). Din l-aħħar soluzzjoni taf tkun aktar fattibbli għal raġunijiet ta` ppjanar stante li dawn il-ħitan jinsabu fuq il- faċċata. Qed jingħad "taf tkun aktar fattibbli" billi wieħed jista jkun ċert jekk dawn il-permessi għall- alzament ta` dawn il-ħitan joħorġux biss wara li tiġi sottomessa applikazzjoni għall-permess, liema applikazzjoni tiġi deċiża mill-bord tal-MEPA wara li jieħu kont tal-każ. Minn dawn l-osservazzjonijiet teknici jirrizulta illi mit-terrazin li qieghed fil-genb (Dok ASR ristratti 11/14) ma hemmx introspezzjoni. Mit-terrazin fuq hemm quddiem introspezzjoni kif kien hemm qabel ma saru x- xogholijiet u dan japplika wkoll ghal bejt. L-perit tekniku wasal ghal konkluzzjoni li f`dawn l-kazijiet s-servitu ma gietx aggravata. 11.15 Mill-lat legali skond l-esponenti, f`dan il-kaz ghandu japplika l-Artikolu 425 tal-Kodici Civili li jipprovdi li "Ebda wiehed mill-girien, ma jista` minghajr il-kunsens ta` l-iehor, jahgmel twieqi jew aperturi ohra fil-hajt divizorju". Illi fil- ligi taghna, ma hemm xejn li jawtorizza l-ftuh ta` twieqi li jaghtu ghal fuq btiehi meta l-arja tal-bitha tkun tappartjeni lill-terzi. F`dan l-kaz jirrizulta li l- bitha hija proprjeta tal-attur. Gialadarba kien hemm oggezzjoni mill-attur, l-konvenut ma kellhux dritt li jiftah terrazini fuq il-bitha tal-attur. Fil-ligi taghna, min hu sid tal-art huwa sid wkoll tal-arja sovrastanti, izda peress li l-proprjeta testendi b`mod vertikali u mhux orrizontali, l-izvilupp ta` dik l-arja trid issir b`tali mod li ma jkun hemm l-ebda invazjoni jew introsprezzjoni. ( Mizzi et vs Attard - deciza 8 ta` Marzu 2012 – Prim Awla) L-argument illi diga kien hemm introsprezzjoni qabel ma saru x-xogholijiet ghaliex l-konvenut seta jittawwal ghal gol-fond sottostanti, ma jreggix. Ghaldaqstant mill-lat legali skond l-esponenti, kien tas-servitu u ghandhom hemm aggravament jittiehdu in konsiderazzjoni l-konkluzzjonijiet tal- perit tekniku fil-paragrafu 11.14. L-ilma li jahbat mal-hitan iż-żewġ aperturi 12.11 Il-ħitan li żdiedu mill-konvenut li magħhom jaħbat l-ilma huma l-faċċata fuq Triq il- Qortin li tħares lejn il-Lvant (wiesgħa 7 metri u għolja 6 metri) li tmiss mal-bitħa tal-attur u l- kantuniera fissi msemmija aktar qabel li tħares lejn in-Nofsinhar (wiesgħa 4 metri u għolja 6 metri) li tmiss mas-`side curtilage` tal-attur. Hemm ukoll parti żgħira mill- faċċata miżjuda mill-konvenut li tmiss max-xaft tal- attur u kif ukoll il-ħajt għoli 1.88 metri mat- terrazzin tal-ġenb li skont il-pjanti Dok. `FV2` żdied b`madwar 0.78 metri. Il-faċċati l-oħra miżjuda mill-konvenut huma rtirati `l ġewwa u għalhekk l- ilma li jaħbat magħhom jaqa fuq it-terrazzini tal- konvenut u mhux għand l-attur. 12.12 Għalkemm huwa minnu li minħabba l-għoli miżjud ta` dawn il-ħitan ta` barra mill- konvenut jiżdied l-ilma tax-xita li jaqa fil-bitħa u s- `side curtilage` tal-attur meta x-xita tkun qed taħbat mid-direzzjoni tal-Lvant jew min-Nofsinhar, l-istess ħitan miżjuda jnaqqsu l-ilma tax-xita li jaqa fl-istess bitħa u `side curtilage` tal-attur meta x-xita tkun taqbel mill-irjieħat l-oħra. Dan billi, iż-żjieda fil-għoli tal-istess bini tgħatti jew tipproteġi l-istess ambjenti tal-attur mix-xita li tkun qed taħbat minn dawn l-irjieħat l-oħra. 12.13 Barra minn hekk, l-esponent Perit Tekniku jirrileva illi bl-istess raġunament allura wieħed ma jkunx jista jgħolli l-bini tiegħu aktar `semi- minn dak ta` maġenbu detached` għax b`hekk allura jkun qed jiżdied l- ilma li jaqa fuq il-bejt tal-ġar meta dan jaħbat mal- appoġġ. 12.14 Bhala konsiderazzjonijiet legali dwar l-ilma li jahbat mal-hitan, jew ahjar l-istillicidju ssir referenza ghal Artikolu 403 tal-Kodici Civili, illi – "(1) Il-fondi f`invell aktar baxx huma sug g etti lejn il-fondi f` invell ogħla li jilqgħu l-ilmijiet u ħwejjeg oħra li minn dawn inixxu jew jaqgħu waħidhom, mingħajr il-fatt tal-bniedem. (2) Is-sid tal-fond aktar fil-baxx ma jista` jagħmel ebda ħag a li tista` z z omm dik in-nixxiegħa jew twaqqigħ. (3) Is-sid tal-fond aktar fil-għoli ma jista` lanqas jagħmel ebda ħag a li tagħmel iz jed gravuz a s- servitù tal-fond aktar fil-baxx." Mill-kunsiderazzjonijiet tal-perit tekniku rrizulta illi ghalkemm minn naha wahda zied l-ilma tax- xita li jaqa fil-bitha u s-side curtilage meta x-xita tahbat mill-Lvant jew minn nofsinhar, minn naha l-ohra din naqqset meta x-xita tahbat mill-irjihat l- l-istillicidju ohra. jew minhabba topografika ta` zewg fondi li tippermetti n-nixxiegha tal-ilma tax-xita mill-fond f`livell gholi ghal dak f`livell aktar baxx (Pauline De Bono Spadaro u zewgha Joseph De Bono Spadaro vs Joseph Galton et – PA – 5/10/2015). Stante li mill-konsiderazzjonijiet teknici hemm taghmel x-xita mill- bilanc, Lvant/Nofsinhar s-servitu giet aggravata izda jekk x-xita l-ohra s-servitu giet miljorata – l-esponenti hija tal-opinjoni li f`dawn c- s-sens t-talba cirkostanzi m`ghandhiex tintlaqa. l-fizjonomija naturali geologika fis-sens jekk Kien ikkostatat :- 13.11 Dwar id-drenaġġi, l-attur jgħid li d- drenaġġ huwa mqabbad mat-triq ta` wara iżda jgħaddi minn fuq il-propjeta tiegħu u li l-ilma tax- xita jinżel fil-bitħa tiegħu. Fil-kontroeżami, l-attur ġie suġġerit li anke d-`drains` tal-ilma jitfgħu għat- triq ta` fuq iżda wieġeb li ma jafx. Min-naħa l-oħra, il-konvenut xehed li 13.12 llum m`hemm l-ebda ilma tax-xita li hu għaddej mis-sistema li kienet eżistenti. il-ġdid, Jirriżulta li bħala tax-xita għad-`duplex` 13.13 tad- drenaġġ, il-konvenut għadda sistema ġdida għalih kemm għal dak li jirrigwarda d-drenaġġ u kif ukoll liema l-ilma kumnikazzjoni tidher mix-xaft tal-attur (Dok. `ASR` ritratti 09/10) u tarmi lejn Triq il-Qortin. 13.14 Dawn il-katusi tal-konvenut jgħaddu minn fuq l-arja tax-xaft tal-attur u għalkemm l- attur ma ressaqx talba speċifika dwar dan, jekk dawn ikollhom jitneħħew ir-rimedju jkun li dawn il-katusi jitressqu `l ġewwa għal fuq il-propjeta tal- konvenut. 13.15 tal-attur legali, rigward s-servizzi tad-drenagg, hija illi s-sistema ta` drenagg issa ttaqlet u b`hekk mhux se tlahhaq aktar mal-uzu u li ghalhekk s-servitu aggravat. Fir- rigward tal-posizzjoni tal-katusi ma hemm l`ebda talba tal-attur. 13.16 Kif gie rrimarkat mill-perit tekniku, gie ppruvat li l-konvenut ghadda sistema gdida ta` katusi. Ghalhekk bhala konsegwenza ta` dan l- konvenut ma uzax s-sistema komuni li kien hemm tad-drenagg u ghalhekk ma setghetx tigi aggravata s-servitu. 13.17 Ghalhekk hija l-opinjoni tal-esponenti li t-tielet talba tal-attur m`ghandhiex tigi milqugha. Il-pedamenti Saru dawn l-osservazzjonijiet :- Il-pedamenti kienu 14.11 oriġinarjament isostnu kemm il-garaxxijiet u kif ukoll il-mezzanini tal-partijiet. Għalhekk, l-esponent Perit Tekniku jqis dawn il-pedamenti bħala komuni bejn il- partijiet. fil-livell jikkunsidra Jekk wieħed l- 14.12 `washroom` li kien hemm qabel reġat inbniet mill- konvenut jirriżulta tar-raba` għalhekk li l-konvenut ġie li żied żewġ sulari bini oħra fuq dawn il-pedamenti komuni. 14.13 Sabiex il-piż eżerċitat fuq dawn il- pedamenti komuni jiġi ripristinat għal li kien qabel, m`hemmx triq oħra ħlief li dan il-piż żejjed eżerċitat minn dawn iż-żewġ sulari miżjuda jitneħħa (jiġi demolit) billi l-piż tal-bini addizzjonali jista jiġi trasferit biss fuq dawn il-pedamenti komuni. 14.14 Ma tressqet l-ebda prova mill-attur li dawn il-pedamenti ġew kompromessi jew inkella li ġratilhom xi ħsara. Anzi, jirriżulta kemm mix- xhieda tal-Perit tal-konvenut u kif ukoll min-natura tat-terren il- pedamenti huma mibnija fuq il-blat u għalhekk mhux faċilment jistgħu jiġu kompromessi bil-bini taż-żewġ (qed jingħad żewġ sulari billi s-sular il-ġdid fir-raba` sular fejn hemm il-`washroom` irrimpjazza s-sular oriġinali fejn kien hemm il-`washroom` fil-livell tat- tieni sular). sulari addizzjonali msemmija li dawn fl-inħawi jgħid Għalkemm 14.15 li ħarġu konsenturi fil-kċina, fil-kamra tas-sodda u fil- kuridur, l-attur ikompli li hu għadu ma ħa lil ħadd biex jarahom u lanqas indikahom waqt l-aċċess jew preżenta xi provi dwar l-istess (bħal rapport tekniku li jindika li dawn il-ħsarat huma relatati ma` xi tal- ħsarat konvenut). L-attur xehed li hu ma jafx x`pedamenti hemm u żied "Qatt ma kelli bżonn nivverifika x`inhuma". jew mal-iżvilupp fil-pedamenti 14.16 Mill-lat legali, t-talba tal-attur dwar l- pedamenti li hija ndikata fis-sitt talba, hija li jigi ddikjarat li biz-zieda ta` tlett sulari l-konvenut ghabba piz enormi fuq l-pedamenti. Jirrizulta mill- illi ghalkemm kien konsiderazzjonijiet hemm din z-zieda ta` sulari, ma saret l`ebda prova da parti tal-attur illi l-pedamenti gew kompromessi u/jew li grat xi hsara. Barra minn hekk ghalkemm jallega li kien hemm xi konsenturi ma saret l`ebda prova dwar dan. Minn naha l-ohra l-perit tal- konvenut xehed illi f`dawk l-inhawi l-pedamenti huma mibnija fuq il-blat. 14.17 tekniku jikkonkorda li z-zieda tas-sulari li gew mibnija mill-konvenut ma jikkompromettux l-pedamenti, s- sitt talba tal-attur ma gietx ippruvata. l-perit Il-partijiet komuni Il-periti gudizzjarji esprimu ruhhom kif gej :- L-attur 15.11 jgħid li l-partijiet komuni huma d-`driveway` taż-żewġ `garages` u d-daħla biex tidħol għall-bibien taż-żewġ `maisonettes`. l-użu 15.12 tal-partijiet komuni, jirriżulta illi l-partijiet komuni oriġinali huma r- rampa (`driveway`) tal-garaxxijiet u l-parti tas-`side curtilage` fuq quddiem (fuq Triq il-Birwina) li bil- kostruzzjoni tal-konvenut jibqgħu jintużaw l-istess kif kienu qabel billi d-`duplex` il-ġdid għandu aċċess separat mit-taraġ li hemm fuq Triq il-Qortin, liema taraġ qabel kien jagħti għall-bejt tal- mezzanin tal-konvenut fl-ewwel sular. 15.13 L-esponent Perit Tekniku jikkonsidra illi dan it-taraġ fuq Triq il-Qortin (li qabel kien jagħti aċċess għall-bejt tal-mezzanin tal-konvenut) huwa propjeta tal-konvenut billi l-attur akkwista biss dritt ta` aċċess għal fini ta` tqegħid u manutenzjoni ta` tank tal-ilma u `aerial` tat- `television` fuq l-istess bejt tal-konvenut. Għalhekk, f`dan ir-rigward l-esponent Perit Tekniku ma jikkunsidrax li l-aċċess minn dan it-taraġ għad- `duplex` mibni mill-konvenut ikkomprometta xi propjeta tal-attur jew propjeta komuni mal-attur. Fil-fatt jirriżulta li minflok dan it-taraġ qabel kien hemm taraġ ieħor li jwassal għall-ewwel sular propjeta tal-konvenut (Dok. `ASR` ritratt 01). Mil-lat legali, t-talba tal-attur dwar l- 15.14 partijiet komuni hija sabiex jigi ddikjarat li biz- zieda ta` tlett sulari addizzjonali, dawk il-partijiet li qabel kienu komuni biss ghaz-zewg sidien, issa ser ikollhom jilqghu uzu akbar li se jsehh meta se jkun hemm aktar minn familja wahda tabita fis- sulari mizjuda. 15.15 mill-konsiderazzjonjiet teknici illi bil-kostruzzjoni li ghamel l-konvenut, r- rampa tal-garages u l-parti tas-side curtilage fuq quddiem se jibqghu jintuzaw bl-istess mod li kienu qed jintuzaw qabel ma saret l-kostruzzjoni. Dan huwa hekk ghaliex d-duplex l-gdid li bena l- separat. Ghalhekk konvenut ghandu access jirrizulta li l-partijiet komuni mhumiex se jintuzaw minn aktar nies u li l-uzu taghhom baqa l-istess kif kien qabel l-kostruzzjoni li ghamel l-konvenut. 15.16 Ghalhekk stante li ma jirrizultax li dawn l-partijiet komuni se jkollhom uzu akbar, r- raba talba tal-attur ma` ghandhiex tintlaqa ghaliex ma tirrizultax. Access ghall-bejt Il-periti gudizzarji jaghmlu dawn ir-riljevi :- 16.11 Oriġinarjament, fuq il-bejt kien hemm `washroom` mingħajr aċċess mill-mezzanin illum tal-konvenut u b`aċċess minn taraġ minn Triq il- Qortin. Il-`washroom` kienet mal-ġenb u l-bejt kien forma tal-ittra `C`. L-awtur tal-konvenut kien kabbar din il-`washroom` mill-appoġġ sas-`side curtilage` u għamel taraġ minn ġewwa għall-istess. Oriġinarjament, `satellite dish`, l-attur kellu `aerial` u tank tal-ilma installati fuq il-bejt tal- konvenut. Peress li s-`satellite dish` tal-attur kien qiegħed fuq il-parti ta` quddiem tal-bejt (fuq in- naħa ta` Triq il-Birwina), l-attur kien jgħaddi mill- `washroom` tal-konvenut jew jitla b`sellum. It-tank tal-ilma tal-attur kien fuq il-bejt tal-`washroom`. Kif titla t-taraġ minn Triq il-Qortin kien hemm `gate` baxxa mingħajr ċavetta. 16.12 Bil-kostruzzjoni li saret mill-konvenut, issa l-attur jista jasal biss sat-tank tal-ilma tiegħu (billi m`għandux `aerial` tat-`television` installat għalkemm għandu preparamenti mħejjija mill- konvenut għall-istess `aerial`) wara li mill-istess taraġ fuq Triq il-Qortin jidħol ġewwa d-`duplex` mibni mill-konvenut (ovvjament wara li jiftaħlu l- konvenut) u jitla żewġ sulari taraġ sal-bejt fejn għandu t-tank tal-ilma (Dok. `ASR` ritratt 16). F`dan ir-rigward jiġi rilevat illi għalkemm qabel l- attur kien jaqbad u jitla fuq il-bejt tal-konvenut billi kien hemm biss grada baxxa mingħajr ċavetta, huwa xorta waħda kien qed jgħaddi minn fuq proprjeta tal-konvenut. 16.13 l-aċċess neċessarju li wieħed ikollu bżonn jagħmel għat-tank tal-ilma jew għall-`aerial` tat-`television` huwa xi ħaġa rari li tvarja bejn ħamsa u għaxar snin jew ġieli anke aktar. Jiġi 16.14 l- Bhala konsiderazzjonijiet hames talba tal-attur hija illi l-konvenut xekkel l- uzu li kien jaghmel mit-tarag li jwassal ghall-bejt u tal-bejt billi bil- mill-uzu jaghmel kostruzzjoni jitla jistax liberament kif allegatament dejjem ghamel. l-attur ma 16.15 Kif kkonsidera tajjeb l-perit tekniku qabel ma saret l-kostruzzjoni mill-konvenut, l-attur sabiex jacceddi ghal bejt kellhu jitla tarag, jghaddi mill-proprjeta tal-konvenut u mbaghad jghaddi minn xatba baxxa li kienet minghajr cavetta. Wara l-kostruzzjoni, l-attur irid jitla l-istess tarag, jidhol gewwa d-duplex li bena l-konvenut u jitla ghal fuq l-bejt. Ghalhekk kif qabel l-attur kien jghaddi minn fuq l-proprjeta tal-konvenut anke issa jrid jaghmel l-istess. Kif jidher mill-kuntratt ta` akkwist tal- attur - "Il-kompraturi għandhom dritt għal tank tal-ilma u `aerial` tat-`televisions` fuq il-bejt tal- `maisonette` sovrapposta u aċċess għalihom għall- finijiet tat-tqegħid u manutenzjoni tal-istess." Minn naha l-ohra mill-kuntratt tal-konvenut jirrizulta illi – "Illi l-maisonette sottopost il-fond de quo ghandu dritt li jinstalla water tank u aerial tat-television fuq il-bejt tal-maisonette de quo u kif ukoll dritt ta` access ghall-istess f`kaz ta` bzonn ta` manutenzjoni u riparazzjoni tal-istess." Jirrizulta illi t-tank tal-ilma huwa nstallat u li l- konvenut ghamel dak necessarju sabiex l-attur ikun jista jwahhal l-aerial tat-television, anke jekk l- attur ma ghamilx dan. Jirrizulta wkoll li originarjament l-attur qatt ma kellhu access dirett ghal dan l-bejt u li meta kien jitla ghal bejt huwa kien jghaddi mill-proprjeta tal-aventi kawza tal- konvenut. l-posizzjoni Ghalhekk stante tal-attur ma nbiddlitx u minhabba l-fatt ukoll li fuq l-bejt hemm installat t-tank tal-ilma u l-aerial tat-television, l- attur qieghed fl-istess posizzjoni li kien qabel ma kien hemm l-kostruzzjoni da parti tal-konvenut. Kif gie osservat mill-perit tekniku - l-aċċess neċessarju li wieħed ikollu bżonn jagħmel għat-tank tal-ilma jew għall-`aerial` tat-`television` huwa xi ħaġa rari li tvarja bejn ħamsa u għaxar snin jew ġieli anke aktar. Ghalhekk l-attur ghal finijiet ta` manutenzjoni ma ghandux bzonn ta` access kontinwu u dirett ghal bejt. Dejjem jibqa d-dritt tal-attur li jitlob access ghal bejt ghal skopijiet ta` manutenzjoni. Materji ohra Il-periti qiesu wkoll kwistjonijiet ohra li kienu sollevati mill-attur. Jirrilevaw illi :- 17.11 L-attur xehed li "Differenza oħra li hemm hija li llum fil-bitħa jekk qabel kien hemm żewġ sulari issa hemm ħamsa u għalhekk ħassejt differenza kbira." Għalkemm dan forsi jinsinwa li l-attur tnaqqsitlu d-dawl u l-arja fil-bitħa tiegħu bl- iżvilupp tal-konvenut, l-attur la ressaq provi u lanqas premessi jew talbiet f`dan ir-rigward. 17.12 Għalkemm l-esponent Perit Tekniku jħalli l-aspetti legali fil-mertu tal-każ odjern f`idejn l-abbli Perit Legali, minn dak li jirriżulta mill-atti waqt li dawn kienu qed jiġu miflija mill-esponent l-attenzjoni għas- Perit Tekniku, tiġi attirata segwenti: A. Kull ordni li tista tingħata fir-rigward tat-talbiet Attriċi dwar il-propjeta fil-kwistjoni tal-konvenut ser taffettwa terzi mhux parti f`din il-kawża (Kristin Sammut Fenech Vella, propjetarja mal- konvenut). B. Għalkemm il-MEPA ġiet imħarrka f`dawn il- proċeduri, ma tressqet l-ebda talba fil-konfront tal- istess Awtorita. m) Konkluzjonijiet teknici Il-konkluzjonijiet tal-perit tekniku kienu dawn :- 18.01 Fil-kors tax-xogħlijiet intrapriżi mill- konvenut infetħu żewġ twieqi (li ma kienux jeżistu qabel) fil-ħajt ta` barra li jmiss mal-bitħa u s-`side curtilage` tal-attur, liema twieqi jikkonsistu fi ħġieġa fissa u li minnhom wieħed ma jistax jittawwal fl-istess bitħa u `side curtilage` tal-attur. 18.02 Fil-kors tax-xogħlijiet intrapriżi mill- konvenut, minflok il-bejt li kien jifforma parti mill- mezzanin tal-konvenut u li minn fuqu stajt tħares għal ġol-bitħa u s-`side curtilage` tal-attur żewġ sulari `l isfel, illum hemm bejt iżgħar li jinsab żewġ sulari aktar `il fuq (ċioe` erba` sulari fuq il-bitħa u l- tal-attur). s-`side introspezzjoni tkun trid tiġi eliminita, għandu jew jiġi mgħolli l-ħajt ma` dan il-bejt (jekk tippermetti l- Jekk din MEPA) jew inkella l-parti tal-bejt f`distanza tal- inqas titħalla 0.76 metri mill-istess ħajt inaċċessibli. Għalkemm bil-kostruzzjoni 18.03 tal- konvenut ser jiżdied l-ilma tax-xita li ser jibda jaqa fil-bitħa u s-`side curtilage` tal-attur meta x-xita tkun qed taħbat mal-ħitan esterni min-naħa tal- Lvant jew min-Nofsinhar, bl-istess kostruzzjoni tal- konvenut ser jitnaqqas l-istess ilma li jaqa għand l- attur meta x-xita tkun qed taħbat mill-irjieħat l- oħra. 18.04 id- drenaġġ li kien komuni bejn żewġ ambjenti baqa l- istess billi l-konvenut għadda drenaġġ ġdid għalih (kemm tad-drenaġġ u kif ukoll tal-ilma tax-xita) għad-`duplex` il-ġdid. Barra minn hekk, parti mill- bejt li qabel kienet tifforma parti mill-mezzanin tal- konvenut u li minnha kont stajt tittawwal għal fuq il-partijiet komuni, f`terrazzin mad- `duplex` il-ġdid tal-konvenut. Bil-kostruzzjoni tal-konvenut, l-parti 18.05 Bl-iżvilupp li għamel il-konvenut, il- partijiet komuni - ċioe` ir-rampa tal-garaxxijiet tal-partijiet u tas-`side curtilage` li sservi bħala aċċess għall-mezzanini tal- partijiet minn Triq il-Birwina - ser tibqa bl-istess użu li kellha qabel billi d-`duplex` il-ġdid mibni mill-konvenut tidħol għalih minn aċċess separat minn Triq il-Qortin. Ma jirriżultax li l-konvenut fetaħ xi aperturi oħra għal fuq dawn il-partijiet komuni. 18.06 Bil-kostruzzjoni li għamel il-konvenut, fejn qabel l-attur kien jaqbad u jitla fuq il-bejt tal- konvenut wara li jitla minn branka taraġ minn Triq il-Qortin, jidħol minn `gate` baxxa (mhux imsakkra) u jitla fuq il-`washroom` tal-konvenut permezz ta` sellum sabiex jaċċedi għas-`satellite dish`, `aerial` u t-tank tal-ilma tiegħu, illum huwa jista jaċċedi għat-tank tal-ilma (u l-`aerial` li għadu mhux installat) wara li huwa jidħol għand il- konvenut (fid-`duplex` il-ġdid) u jitla żewġ sulari taraġ. 18.07 Bil-kostruzzjoni li għamel, il-konvenut għabba piż addizzjonali fuq il-pedamenti li huma komuni bejn iż-żewġ garaxxijiet u mezzanini tal- partijiet, liema piż addizzjonali jikkonsisti f` bini għoli żewġ sulari (billi s-sular tal-`washroom` kien jeżisti qabel f`livell aktar baxx). Konkluzjonijiet legali Il-perit legali tghid hekk :- fuq konsiderazzjoni Tieni talba – ilma tax-xita l-konvenut ma kellhux d-dritt 19.02 Ghal dak li ghandu x`jaqsam mal-aperturi li saru, dawn saru fil-hajt ta` barra u ghalhekk huma permessi mill-ligi ai termini tal-Artikolu 426 tal- it-terrazini, kif gie Kodici Civili; Rigward li kkonsiderat jaghmel tal-attur. Ghalhekk kien hemm aggravament tas-servitu u l- ghandhom konkluzzjonijiet tal-perit tekniku 18.02. 19.03 Stante li mill-konsiderazzjonijiet teknici rrizulta li jekk taghmel x-xita mill-Lvant/Nofsinhar s-servitu giet aggravata izda jekk x-xita tinsel mill-irjihat l- ohra s-servitu giet miljorata – l-esponenti hija tal- opinjoni li f`dawn c-cirkostanzi hemm bilanc u s- servitu ma gietx aggravata. 19.04 Gie ppruvat li l-konvenut ghadda sistema gdida ta` katusi. Ghalhekk bhala konsegwenza ta` dan l- konvenut ma uzax s-sistema komuni li kien hemm tad-drenagg u bhala rizultat ta` dan ma setghetx tigi aggravata s-servitu. Raba` talba – partijiet komuni 19.05 Irrizulta li bil-kostruzzjoni li ghamel l-konvenut, r- rampa tal-garages u l-parti tas-side curtilage fuq quddiem se jibqghu jintuzaw bl-istess mod li kienu jintuzaw qabel ma saret l-kostruzzjoni. Dan huwa hekk ghaliex d-duplex l-gdid li bena l-konvenut ghandu access separat. Ghalhekk jirrizulta li l- partijiet komuni mhumiex se jintuzaw minn aktar nies u li l-uzu taghhom baqa l-istess kif kien qabel l- kostruzzjoni li ghamel l-konvenut. Ghalhekk ma rrizultax li dawn l-partijiet komuni se jkollhom uzu akbar. 19.06 Irrizulta li l-attur qatt ma kellhu access dirett ghal bejt u l-posizzjoni tieghu ma nbiddlitx wara li saret l-kostruzzjoni tal-konvenut. 19.07 Irrizulta li ghalkemm kien hemm zieda ta` sulari, ma giex ppruvat li l-pedamenti gew kompromessi u/jew li grat xi hsara. Il-perit tekniku kkonkorda li z-zieda tas-sulari li gew mibnija mill-konvenut ma jikkompromettux l-pedamenti. Sitt talba – pedamenti L-eskussjoni tal-periti gudizzjarji Iz-zewg periti wiegbu ghal domandi in eskussjoni kull wiehed fil- kompetenza tieghu. L-eskussjoni tal-perit legali Il-perit legali stqarret, b`referenza ghal li rrilevat fil-punt 10.15 tar- relazzjoni, illi l-hajt in kwistjoni ssejjah "hajt ta` barra" u mhux hajt divizorju ghaliex kif irrileva l-perit tekniku fil-punt 10.11 – "Qed jinghad li l- hajt huwa ta` barra billi kuntrarjament ghal hitan interni bhal hitan fuq xaftijiet/btiehi, il-hajt fejn hemm dawn l-aperturi huwa l-hajt tal-faccata kemm fejn hemm il-bitha tal-attur billi din hija proprjament il-parapett ma` Triq il-Qortin, u kif ukoll fejn hemm s-side curtilage tal-attur billi l- proprjetajiet in kwistjoni huma semi detached." Kompliet tghid illi hija ma semmietx iz-zewg twieqi ohra zghar li hemm fir-raba` sular ghaliex fil-konsiderazzjonijiet tal-perit tekniku, dawn mhumiex imsemmija. Jirrizulta li bhala aperturi godda, infethu zewg aperturi fil-kantunieri tat-tieni u tat-tielet sular. Spjegat li fil-punt 10.13 hemm rilevat illi "il-konvenut ma fetah l-ebda twieqi ohra li jaghtu direttament fuq il-btiehi kemm interni u kif ukoll esterni tal-proprjeta` tal- attur, billi t-twieqi l-ohra huma kollha rtirati mill-faccati..." Il-fatt illi kien hemm gate baxxa u mhux imsakkra kien ikkunsidrat. Stqarret illi l-konkluzjoni taghha fil-punt 12.14 hija bbazata fuq il- konsiderazzjoni teknika li hemm fil-punt 12.12. Il-perit tekniku kien tal- fehma illi ghalkemm bl-gholi mizjud ta` dawn il-hitan, jizdied l-ilma tax-xita meta tkun qed tahbat mil-lvant jew minn nofsinhar, l-istess hitan mizjuda jnaqqsu l-ilma tax-xita meta din tkun taqbel mill-irjihat l-ohra. Ghalhekk waslet ghal konkluzjoni prattika (mhux legali) ta` bilanc. Ma kien hemm l- ebda prova li r-rih fiz-zona jahkem aktar mil-lvant u minn nofsinhar milli minn irjihat ohra. b) L-eskussjoni tal-perit tekniku Il-perit tekniku jaccetta li l-attur biss ghandu access ghall-bitha proprjeta` tieghu. It-twieqi li jidhru fid-Dok ASR ritratti 3,6, u 13 jinsabu fil- hajt ta` barra tal-proprjeta` tal-konvenut li jmiss mal-arja tal-bitha u tas-side curtilage proprjeta` ta` l-attur. Dawn it-twieqi huma fissi u ghalhekk jistghu jinfethu biss (u allura jifthu fl-arja tal-bitha proprjeta` tal-attur) wara li l- istess twieqi jinbidlu minn fixed windows ghal opening windows. Spjega li l- hajt proprjeta` tal-konvenut li fih infethu t-twieqi jissepara l-proprjeta` tal- konvenut mill-arja tal-bitha u side curtilage proprjeta` ta` l-attur. Huwa sostna li ma jaf bl-ebda garanzija li dan il-hgieg jibqa` fiss. Kompla jghid li mhux difficli li tieqa tinbidel minn fixed ghal open. Madanakollu mhux l-ewwel darba li kif din it-tieqa tkun qed tinbidel, l- affarijiet ma jibqghux daqstant facli jekk joggezzjonaw persuni li jkunu ser jintlaqtu minn dak it-tibdil. It-twieqi fir-raba` sular huma rtirati mill-faccati li jmissu mal-proprjeta` tal-attur u ghalhekk ma jaghtux ghal fuq l-arja tal- bitha u tas-side cartilage tal-attur. Dawn it-twieqi huma diga` rtirati u ghalhekk ma jaghtux "direttament ghal fuq il-btiehi" ta` l-attur kif jinghad fl- ewwel talba. Dwar jekk dawn it-twieqi ghandhomx jinghalqu jew isegwu d- distanza ndikata fl-Art 443(1) tal-Kap 16 hija kwistjoni legali li mhijiex fil- kompetenza tieghu. Stqarr illi fil-21 ta` Mejju 2014, l-attur xehed li kien hemm tarag u gate baxxa; u warajh tigi fuq il-bejt. B`din ix-xiehda huwa fehem illi l-ewwel kien hemm it-tarag mit-triq, imbaghad il-gate, imbaghad il-bejt. Ghalhekk il- gate kien fejn hemm il-bieb principali tal-konvenut illum. Qal li huwa ma kkunsidrax li l-gate kien f`xi pozizzjoni ohra, ghalkemm dan ma jbiddel xejn mill-konkluzjonijiet teknici. Huwa qies illi l-bieb principali tal-konvenut infetah fl-istess hajt divizorju li jifred il-fond tal-konvenut mill-bitha tal-attur u ghalhekk li dan il-bieb sar fejn kien hemm il-gate, izda ma rrizultax li dan il-bieb principali fejn tqieghed ghaxar piedi originarjament kien hemm il-gate li taghti ghall-bejt. Kieku kien hekk, ifisser li kien hemm parti mill-bejt miftuha u accessibbli minghajr gate, haga li ma rrizultatx. `l barra minn Qal illi originarjament biex wiehed jitla` fuq il-bejt seta` jaccedi minn tarag fil-proprjeta` tal-konvenut stess. Huwa kkonferma li minn fejn il-bieb principali tat-tielet sular fuq in-naha ta` Triq il-Qortin, wiehed jista` jhares fil-bitha propjeta` tal-attur ghalkemm issa (kontra ta` qabel meta kien hemm it-tarag ghall-bejt) isir mill-pjan quddiem il-bieb ta` barra biss billi mat- tarag, il-konvenut ghamel il-planters. Dwar introspezzjoni mill-istess pjan quddiem il-bieb ta` barra ghal fuq il-bitha ta` l-attur, huwa irrileva biss li din l-introspezzjoni hija simili ghal dik li kien hemm meta kien hemm it-tarag ghal fuq il-bejt minbarra li hija wkoll l-istess introspezzjoni li l-pubbliku jista` jkollu minn fuq il-bankina. Il-portata probatorja ta` relazzjoni teknika Fis-sentenza li tat fid-19 ta` Novembru 2001 fil-kawza "Maric vs Pace Sciortino", il-Qorti tal-Appell qalet hekk – Kemm il-kostatazzjonijiet tal-perit tekniku nominat il-konsiderazzjonijiet u mill-Qorti opinjonijiet esperti tieghu jikkostitwixxu skond il- ligi prova ta` fatt li kellhom bhala tali jigu meqjusa mill-Qorti. Il-Qorti ma kenitx obbligata li taccetta r- rapport tekniku bhala prova determinanti u kellha dritt li tiskartah kif setghet tiskarta kull prova ohra. Mill-banda l-ohra pero`, huwa ritenut minn dawn il-Qrati li kellu jinghata piz debitu lill-fehma teknika ta` l-espert nominat mill-Qorti billi l-Qorti ma kellhiex leggerment tinjora dik il-prova. In linea ta` principju, ghalkemm qorti mhix marbuta li taccetta l- konkluzjonijiet ta` perit tekniku kontra l-konvinzjoni taghha (dictum expertorum numquam transit in rem judicata), fl-istess waqt dak ma jfissirx pero` illi qorti dan tista` taghmlu b` mod legger jew kapriccjuz. Il-konvinzjoni kuntrarja taghha trid tkun ben informata u bazata fuq ragunijiet li gravament ipoggu fid-dubju dik l-opinjoni teknika lilha sottomessa b` ragunijiet li ghandhomx ikunu privi mill-konsiderazzjoni ta` l-aspett tekniku tal-materja taht ezami ("Shoieb vs Cassar Gaffiero et noe" – Qorti tal-Appell – 29 ta` Mejju 1998). Il-qorti ma tistax tinjora r-relazzjoni peritali sakemm ma tkunx konvinta li l-konkluzjoni ta` tali relazzjoni ma kenetx gusta u korretta. Din il- konvinzjoni pero` kellha tkun wahda motivata minn gudizzju ben informat, anke fejn mehtieg mil-lat tekniku. ("D’alessandro vs Debarro" – Qorti tal-Appell – 6 ta` Ottubru 1999 u "Loffreda vs Grima Bugeja" – Qorti tal-Appell – 28 ta` Jannar 2000). Il-giudizio dell`arte espress mill-perit tekniku ma jistax u ma ghandux, aktar u aktar fejn il-parti nteressata ma tkunx ipprevaliet ruhha mill- fakolta` lilha moghtija ta` talba ghan-nomina ta` periti addizzjonali, jigi skartat facilment, ammenokke` ma jkunx jidher sodisfacentement illi l- konkluzjonijiet peritali huma, tac-cirkostanzi, irragonevoli" – ("Pesa et vs Attard Refalo et" – Qorti tal-Appell – 23 ta` Gunju 1967). L-eccezzjoni preliminari tal-Awtorita` konvenuta fil-kumpless kollha Il-Qorti tikkondividi l-konkluzjoni tal-perit legali taghha. Tirreferi b`approvazzjoni ghall-gurisprudenza citata mill-Awtorita` konvenuta fin-nota ta` sottomissjonijiet taghha fosthom is-sentenzi tal-qorti tal-Appelli : Joseph Ebejer et vs L-Awtorita` ta` Malta dwar l-Ambjent u Il-Qorti tishaq illi l-permess li tohrog l-Awtorita` konvenuta huwa Fis-sentenza ta` din il-Qorti tat-8 ta` Marzu 2012 fil-kawza: Alfred "Mhux eskluz illi l-MEPA tapprova pjanti li jkunu juru twieqi fuq proprjeta` ta` terzi. Dan isir anke ghlaliex fil-pjanti ma jinghadx illi dawk it-twieqi jkunu jaghtu fuq proprjeta` ta` terzi. B` daqshekk ma jfissirx li l-MEPA tawtorizza l-ftuh tat-twieqi indipendentement mid-drittijiet ta` terzi. Infatti huwa pacifiku li l-permessi johorgu dejjem saving third party rights proprju ghaliex l-awtoritajiet kompetenti m` ghandhomx jedd jimponu servitu` ta` ftuh ta` aperturi fuq porpjreta` ta` terzi. Is- servitujiet ma jistghu qatt jigu prezunti, izda l- ezistenza taghhom trid tkun ippruvata kjarament u l-akkwist irid jirrizulta b` xi wiehed mill-modi li tippermetti l-ligi." Il-Qorti qeghda tilqa` l-eccezzjoni preliminari tal-Awtorita` konvenuta u tilliberaha mill-osservanza tal-gudizzju. L-attur huwa proprjetarju tal-fond 35, Triq il-Birwina, Ħal Luqa, flimkien ma` garage sottopost bin-numru 36 fl-istess triq bis-sahha ta` kuntratt tas-17 ta` Novembru 2000 fl-atti tan-Nutar Dottor Maurice Needham (Dok KT 1 a fol 7 sa 14). It-titolu tal-attur kien ikkonfermat bis-sahha ta` kuntratt ta` separazzjoni personali minn martu. Bis-sahha ta` kuntratt tat-13 ta` Settembru 2006 fl-atti tan-Nutar Dottor John Steel (Dok KT2 a fol 15 sa 35), il-konvenut xtara u akkwista il- maisonnette bla numru u li ggib l-isem ta` "Summer Bay" diga` "Phenley View" Triq il-Birwina, Ħal Luqa, sovrappost maisonnette iehor proprjeta` tal- attur u zewg garages sottoposti, bl-arja tieghu. Mal-livell ta` Triq il-Birwina, Ħal Luqa, ossija mad-dawra kollha tal-maisonette proprjeta` tal-attur hemm side curtilage komuni fuq quddiem u bitha mal-genb u fuq wara tal-istess, bl- arja taghha, proprjeta` wkoll tal-attur. Irrizulta li l-bitha proprjeta` tal-attur u side curtilage komuni huma divizi b`hajt sabiex b` hekk il-bitha proprjeta` tal-attur hija maghluqa b` access esklussiv ghall-attur. Imbaghad mill-parti ta` quddiem tas-side curtilage komuni, entrambi l-partijiet jaccedu ghall- proprjetajiet rispettivi taghhom minn Triq il-Birwina. Irrizulta li l-attur kien jaccedi ghall-bejt proprjeta` tal-konvenut sabiex jaghmel il-manutenzjoni li jkun hemm bzonn tat-tank ta` l-ilma u l-aerial tat- television proprjeta` tieghu mit-triq li tigi fuq in-naha ta` wara tal- maisonettes rispettivi tal-kontendenti ossija minn Triq il-Qortin. Kien hemm tarag li jaghti ghal fuq il-bejt minn Triq il-Qortin u l-opramorta tal-bejt ta` tlett filati kienet miftuha ghajr xatba baxxa li ma kinitx tissakkar. Kien hemm ukoll fuq in-naha ta` gewwa tal-bejt washroom proprjeta` tal-konvenut minn liema washroom wiehed ma setax ihares ghal fuq il-bitha tal-attur. Id-dizgwid bejn il-partijiet inqala` meta l-konvenut, wara li kiseb il- permessi tal-izvilupp, bena duplex maisonnette fuq tlett livelli fuq il-bejt tal- maisonnette proprjeta` tieghu. L-attur ighid illi konsegwenza ta` dan l- izvilupp, inholqu servitujiet godda u gew aggravati servitujiet ezistenti, b`dannu ghalih inkluz il-valur inqas li llum ghandha l-propjeta` tieghu. Il-Qorti sejra tqis l-ilmenti tal-attur b` mod separat. Saret referenza ghal dawn l-ilmenti kemm fin-noti ta` osservazzjonijiet kif ukoll fis-sottomissjoni tal-ahhar li saru bil-fomm. L-aperturi L-attur jilmenta illi l-konvenut :- fetah zewg aperturi godda fil-kantunieri tat-tieni u tat-tielet sular liema aperturi jikkonsistu fi hgiega fissa fl-ghamla tal-ittra L ; fetah bieb fil-hajt divizorju li jifred il-proprjeta` tieghu mill-arja Zewg aperturi godda tat-tieni u tat-tielet sular Mhuwiex kontestat li minflok il-bejt b` opramorta ta` gholi ta` tlett filati u washroom f` nofs l-istess bejt, il-konvenut fetah zewg aperturi L- shaped li jidhru fir-ritratti 3,6,8, u 13 fid-Dok ASR. Dwar dawn l-aperturi qamu varji kwistjonijiet li gew dibattuti. Id-distinzjoni bejn hajt divizorju u hajt ta` barra Qamet il-kwistjoni dwar jekk il-hajt li fihom nfethu l-aperturi huwiex Il-kwistjoni qamet ghaliex l-attur kien isejjes il-pretensjonijiet tieghu fuq l-Art 425 tal-Kap 16. Il-periti gudizzjarji waslu ghall-konkluzjoni illi fejn infethu l-aperturi jikkwalifika bhala hajt ta` barra u ghalhekk il-materja kienet regolata bl-Art 426 tal-Kap 16. Iz-zewg disposizzjonijiet kienu trattati fil-gurisprudenza. Fis-sentenza li tat fil-15 ta` Dicembru 1941 fil-kawza: Neguzjant Giuseppe Moore vs Angelo Saccasan : il-Qorti tal-Appell qalet hekk dwar l-Art 425 tal-Kap 16 :-: Il-ligi taghna hija kategorika fil-projbizzjoni li taghmel fil-hajt divizorju ma ghandhomx jinbnew aperturi. Fid-dritt Ruman kien permess illi jsiru dawn l-aperturi fil-hajt divizorju, ghalkemm dawn ikunu jharsu fuq il-fond vicin (ara L Altius Kien jigi eccettwat il-kaz meta dawk l-aperturi jsiru ghad-dispett tal-vicin, ghaliex allura kien ikun applikat il-principju l-iehor illi « malitiis non est indulgendum ».. Jekk il-vicin jidhirlu li ma jistax jittollera dawk l-aperturi, ghaliex bihom ihoss suggizzjoni, ghandu d-dritt li jitlob l-gheluq taghhom ; in fatti jekk l-aperturi qeghdin b` tolleranza, u mhux bi dritt, ikun kontrosens illi, jekk il-vicin ma jridx izjed jittollera, il-qorti ma taghtihx protezzjoni, ghaliex allura dik it-tolleranza tispicca fin-natura taghha u ssir dritt tal-parti l-ohra. (ara wkoll : Qorti ta` l-Appell : 5 ta` Ottubru 2001 : Alexander ‘Amoroso noe vs Joseph Bugeja Calleja et) Fis-sentenza li tat fid-19 ta` Gunju 1953 fil-kawza : Annetto Xuereb Pillow ormai pacifiku fil-gurisprudenza Maltija illi l- ezistenza ta` tieqa miftuha fil-fond proprju ghal fuq art jew spazju mhux mibni ta` haddiehor ma hix servitu`, imma sofferenza prekarja sakemm la-rt jew spazju jibqghu mhux mibnija ; u sid dina l-art jew spazju jista` jibni u jimmura t-tieqa ammenokke` sid il-fond li fih hi miftuha t-tieqa ma jipprovax, mhux is-semplici servitu luminum, imma jew is- servitu ne luminibus officiatur jew is-servitu altius non tollendi. Dawn tal-ahhar ma jistghux jigu jehtiegilhom akkwistati bil-preskrizzjoni titolu (art 506(1) (art 469(1) tal-kodici Civili). Fis-sentenza li tat fl-1 ta` Awissu 196 fil-kawza : Giovanni Ebejer Falzon noe vs Francesco Loffreda : il-Qorti ta` l-Appell Kummercjali affermat illi :- Fil-kaz in ezami si tratta minn zewg stabili separati u distinti anke jekk wiehed in parti sovrappost ghall-iehor u jinghad in parti ghax indubbjament hemm it-tarag eskluziv tal-mezzanin li jiehu mill- bieb esklussiv ta` barra ghall-ambjent ta` fuq. Iz- zewg fondi huma materjalment divizi, ghalkemm sa certu punt, inkastati flimkien. It-terran m` ghandux access ghall-bejt u l-mezzanin m` ghandux access ghall-btiehi. Il-konvenut bena recentement sular iehor fuq il-fond tieghu u meta ghamel hekk fetah twieqi fil-htian innalzati godda li jaghtu ghall- btiehi ta` l-attur. L-artikolu 462 (artikolu 425) tal- Kodici taghna jikkontjenti projbizzjoni assoluta ta` fil-hajt ftuh (« divizorju » fil-ligi taghna ; « komuni » fil-ligi Taljana) minghajr il-kunsens tal-vicin. Il-prova testimonjali tendenti biex tistailixxi l-allegata non- oppozizzjoni m` lanqas ammissibbli. Fid-decizjoni ta` din Qorti tat-3 ta` Dicembru 2006 [konfermata fl- appell] fil-kawza : Maria Concetta Muscat Triolo Connor et vs Maggur Peter Paul Attard Bezzina et, inghad illi fis-sistema legali taghna, min hu sid l-art huwa sid l-arja sovrastanti, izda peress li l-proprjeta` testendi b`mod vertikali u mhux orizzontali, l-izvilupp ta` dik l-arja jrid isir b` mod li ma jkun hemm ebda invazjoni jew introspezzjoni tal-arja propjeta` tal-gar. Persuna li jizviluppa l-arja taghha ma tistax fil-konfini tal-arja taghha ma` dik tal-gar tiftah twieqi ghal fuq l-ispazju zviluppat tal-gar. Dwar id-distinzjoni bejn hitan divizorji u hitan ta` barra, il-ligi ma Fid-decizjoni ta` din il-Qorti tat-3 ta` Dicembru 1999 fil-kawza : Gatt "mhux il-kaz, almenu fis-sistema tal-ligi taghha li ssir ebda distinzjoni fir-rigward bejn hajt proprju u hajt komuni jew hajt li jissepara dar minn fond ta` natura ohra, jew dar minn bitha ta` ohra sakemm hu divizorju ... Il-hajt divizorju, huwa dak il-hajt li jifred proprjeta` minn ohra, u f`dak il-hajt divizorju, anke jekk mhux komuni jiddividi u ma jistghu jinfethu ebda twieqi jew aperturi ohra." Fid-decizjoni li tat fl-24 ta` Marzu 1975 fil-kawza : Francis Ebejer vs Michael Somewekesa : il-Qorti ta` l-Appell fissret illi sid ta` bitha ghandu l- proprjeta` tal-arja sovrastanti tant li l-prorjetarju tal-fond sovrastanti lanqas jista` jonxor mit-twieqi tal-fond tieghu ghal fuq il-bitha ta` haddiehor minghajr il-kunsens ta` sid il-bitha. F` dik il-kawza, il-konvenut ma thalliex jizviluppa l-arja tieghu b` mod li jiftah twieqi ulterjuri fuq il-bitha ta` l-atturi. Dwar xi tfisser il-ligi b` hajt ta` barra, inghad : Mill-kliem espressi tal-ligi jidher car li b` muro esterno, il-ligi qeghda tirriferixxi ghal hajt tat-triq jiddividux jew komunkwe ghal hitan direttament il-fond minn fondi ohra (e.g. fond li jkollu aktar minn hajt estern wiehed) imma li jkun dejjem estern. L-art 463 (art 426) infatti, mill-post fejn hu kollokat fil-Kodici, jidher li hu mahsub bhala eccezzjoni ghall-principju regolanti l-hitan divizorji menzjonat fl-artikolu immedjament ta` qablu 462 (Art 425). (ara wkoll : Somewekesa vs Perotti - Qorti ta` l-Appell – 11 ta` Gunju 1971 ; u Paola vs Duca - Prim`Awla - 20 ta` Lulju 1992). Fis-sentenza li tat fl-24 ta` Frar 1989 fil-kawza: Cutajar vs Buttigieg : Il-Qorti tal-Appell sahqet illi l-Art 426 tal-Kap 16 japplika biss ghall-hajt ta` barra u mhux ukoll ghall-hitan l-ohra li jaghtu ghall-proprjeta` ta` terzi. Fid-decizjoni ta` din il-Qorti tal-14 ta` Dicembru 2012 fil-kawza: Il-fatt li l-hajt ta` barra ma jikkonfinax mat-triq ma jfissirx li l-konvenuti ma kellhomx jedd li jaghmlu bieb u gallarija. Jekk wiehed kellu jinterpreta l- Attard (op. cit.) inghad illi :- Fid-decizjoni ta` din il-Qorti fl-ismijiet Alfred De Bono Spadaro et vs Mombartz prvvediment bil-mod li ghamlu l-atturi, ikun ifisser li l-Artikolu 426 tal-Kodici Civili ma jkunx jista` jigi applikat fejn il-parti ta` quddiem tad-dar fil-pjan terran ghandha daqsxejn ta` parapett kif ghandhom l-atturi. Il-provvediment ma jghidx li japplika ghal dawk il-hitan ta` barra li jikkonfinaw mat-triq. Ghalhekk m` ghandix tkun il-qorti li taghmel restrizzjoni fejn il-ligi stess ma taghmilhiex. Dan apparti li l-qorti ma tarax l-utilita` ta` dan il- provvediment jekk kellu jigi applikat biss ghal hajt ta` barra li jkun jikkonfina ma` triq pubblika, ladarba l-aperturi jkunu qeghdin jaghtu ghal fuq it- triq. L-atturi akkwistaw biss l-ewwel sular. Mit- tieni sular `il fuq ma jista` qatt jinghad li huma proprjetarji tal-hajt ta` barra. Fil-fehma tal-qorti, l- interpretazzjoni l-atturi m` ghandix mis-sewwa iktar u iktar meta tqies li min ikun ghaddej mit-triq m` ghandu l-ebda diffikulta biex ihares ghal gewwa l-parapett. Qed jinghadd hekk ghax l-ilment tal-atturi hu li l-bieb iwassal ghal servitujiet ta` prospett u introspezzjoni. Mid-dicitura ta` din id-disposizzjoni (b` referenza ghall-artikolu 426 tal-Kodici Civili), huwa evidenti illi d-drittijiet hemm kontemplati jirrigwardaw il- hajt ta` barra (« external wall », fit-test ingliz) tas- sular partikolari li kull wiehed mis-sidien ikollu......Issa l-hajt ta` barra huwa dak il-hajt li jaghti ghat-triq pubblika, waqt illi l-hajt divizorju huwa dak il-hajt li jiddividi proprjeta` minn ohra. F` dak il-hajt divizorju, anke jekk mhux komuni, aperturi ma ohra...Hekk kompla jigi affermat mill-Qorti ta` l- Appell fis-sentenza taghha tal-4 ta` Frar 1992 fil- kawza Sultana vs Coleiro Seychell , fejn inghad illi l-Art 426 tal-Kap 16 ma jaghtix dritt lil persuna li tiftah gallerija li taghti ghal fuq parapett ta` terzi, anke jekk dak il-parapett ikun imiss mat-triq. ... jistghux jinfethu jikkontendi illi bil-fatt biss Ir-rilevanza ta` dan kollu ghall-kaz ta` llum huwa fis-sens illi fil-ligi taghna ma hemm xejn li jawtorizza l-ftuh ta` twieqi go shafts u del resto dan ighodd ukoll ghal btiehi meta l-arja tas-shaft jew tal-bitha tkun tappartjeni lill-terzi. Fil-kaz ta` llum, ladarba kien hemm l-oggezzjoni ta` l-atturi, il-konvenut ma kellux dritt jiftah twieqi fuq il-bitha tal-atturi Mizzi jew it-terrazzin tal-attur Gladwish. L-argument tal-konvenut huwa bbazat fuq il- pretensjoni illi huwa kellu jedd jaghmel dak li ghamel fil-konfront tal-fondi tal-atturi minhabba s- sovraposizzjoni tat-tliet fondi in kwisjtoni. Il- konvenut tas- sovraposizzjoni tal-proprjeta` tieghu fuq dik tal- atturi jirrizultaw drittijiet favur tieghu li huma tutelati mil-ligi. Ghalhekk skond il-konvenut huwa seta` validament u legalment iwettaq dak li ghamel, minghajr ma b` ebda mod jikser id-drittijiet ta` la- tturi. Il-konvenut qieghed ighid ukoll illi ladarba huwa akkwista ukoll l-arja tal-fond Tre Fiori huwa seta` jizviluppa dik l-arja u jiftah twieqi fuq proprjeta` ta` l-atturi. Fil-ligi taghna, min hu sid ta` l-art huwa sid wkoll ta` l-arja sovrastanti, izda peress li l-proprjeta` testendi b` mod vertikali u mhux orizzontali, l- izvilupp ta` dik l-arja irid isir b` mod li ma jkun hemm l-ebda invazjoni jew intraspezzjoni tal-arja u ta` l-proprjeta` ta` terzi. Persuna li tizviluppa l-arja taghha ma tistax, fil-konfini tal-arja taghha ma` dik tal-gar, tiftah twieqi ghal fuq l-ispazju tal-gar Riferibbilment ghall-argument minn fuq il-bejt tal-fond Tre Fiori kemm hu kif ukoll il-familja Frendo qablu setghu jittawwlu ghal gol-fondi sottoposti jew partijiet minnhom, din il- Qorti tghid illi kien deciz ukoll li anke fejn l-arja ta` fuq il-bitha tkun giet mibjugha lill-proprjetarju tal- fond sovrastanti, dan ikun ifisser biss li ghandu dritt jiehu l-arja u d-dawl bit-twieqi tieghu, izda tal-konvenut mhux ukoll id-dritt ta` introspezzjoni gol-fond ta` tahtu (ara Deguara vs Walker deciza mill-Qorti tal- Appell fil-5 ta` Ottubru 1998). … Mhux bizzejjed li wiehed ikollu l-arja fuq fond biex b` hekk ikun intitolat jizviluppa dik l-arja u jiftah twieqi fuq arja ta` terzi. Id-dritt ta` zvilupp ta` arja ma jaghtix ukoll id-dritt ta` ftuh ta` twieqi fuq proprjeta` tal-gar u dan id-dritt irid ikun rizervat espresssament u koncess mit-terzi. Fil-kaz tal-lum, ma hemm ebda prova kontrattwali jew ex lege li l-arja tal-fond tal-konvenut tgawdi dritt ta` servitu ta` twieqi fuq il-bitha tal-fond tal- atturi Mizzi u fuq it-terrazzin tal-attur Gladwish. Ghalhekk mhijiex fondata fid-dritt il-pretensjoni tal-konvenut illi l-fondi tal-atturi huma soffetti ghas-servitujiet naxxenti mill-pozizzjoni taghhom fit-termini impostata mill- konvenut. Dan ghaliex il-prezenza ta` twieqi li kienu jaghtu fuq il-fondi ta` l-atturi jew parti minnhom qabel akkwista l-konvenut ma jfissirx li setghu jinfethu aktar aperturi jew jigu alterati dawk ezistenti a detriment tal-fondi tal-atturi. tal-kwistjoni kif Premessa din il-gurisprudenza fl-assjem taghha, din il-Qorti tqis illi skont il-perit tekniku, l-aperturi l-godda jinsabu fil-hajt ta` barra tal- proprejta` tal-konvenut li jmiss mal-bitha u s-side curtilage tal-proprjeta` ta` l-attur. Qed jinghad li l-hajt huwa ta` barra billi kuntrarjament ghal hitan interni bhal hitan fuq xaftijiet/btiehi, il-hajt fejn hemm dawn l-aperturi huwa l-hajt tal-faccata kemm fejn hemm il-bitha ta` l-attur billi din hija proprjament il-parapett ma` Triq il-Qortin u kif ukoll fejn hemm is-side curtilage tal-attur billi l-proprjetajiet fil-kwisjtoni huma semi-detached. Waqt l-eskussjoni, il-perit tekniku ghamel kjarifika fis-sens illi l-hajt proprjeta` tal-konvenut li fih infethu t-twieqi jissepara l-prorjtea` tal-konvenut mill-arja tal-bitha u side curtilage proprjeta` tal-attur. Huwa biss l-attur li ghandu access ghall-bitha proprjeta` tieghu. Ghal din il-Qorti, minkejja li l-frazi tal-perit tekniku, ossija : "hajt ta` barra tal-proprjeta` tal-konvenut" huwa car u evidenti li tali hajt ma jaqax fl- ambitu tal-parametri tad-definizzjoni legali moghtija lil hajt ta` barra, hekk kif imfisser fl-Art 426 tal-Kap 16. Dan il-hajt huwa hajt li jifred il-proprjeta` tal-konvenut mill- bitha u l-arja taghha li hija proprjeta` ta` l-attur. Ghalhekk, dan il- hajt, kontra dak li rrilevat il-perit legali, ghandu jitqies bhala hajt divizorju. Stante n-natura ta` dan il-hajt, l-Art 426 tal-Kap 16 mhuwiex applikabbli. Ghalhekk il-Qorti sejra twarrab il-konkluzjonijiet tal-periti gudizzjarji. ii) Aperturi bi hgiega fissa Qamet il-kwistjoni illi dawn l-aperturi ghandhom biss hgiega fissa. Ghalhekk m`ghandhomx joholqu nkonvenjent lill-attur. Il-Qorti taghmel referenza ghad-decizjoni li tat il-Qorti tal-Appell fl-1 ta` Awissu 1966 fil-kawza : Francesca Qoul vs Carmelo Qoul : fejn inghad hekk :- Qabel xejn ma jkunx barra minn loku li jigi ezaminat dan l-artikolu fuq l-isfond storiku u anki mill-punto di vista tad-dritt komparat. divizorju mhux Dak li hu partikolarment importanti, pero` hu illi l-legislatur fiz-zewg disposizzjonijiet ma riedx jiddifferenzja bejn hajt divizorju komuni u hajt Ir-rilevanza partikolari ta` din l-osservazzjoni tirriskjedi fil-fatt illi l-Kodici Taljan (u qablu kodicijiet pre-unitarji) in generali, u dak Franciz jiddisponu, illi, ghar-rigward tal-hajt komuni l- vicin ma jistax minghajr il-kunsens ta` l-iehor jaghmel fih ebda tieqa jew apertura ohra lanqas b` invitriata fissa filwaqt li fil-hajt mhux komuni kontigwu ghall-fond mhux il- proprjetarju ta` dak il-hajt jista` jiftah fih twieqi b` inferrjati u invetrijati fissi, minghajr il-htiega tal- kunsens tal-vicini, salv pero` certu limitazzjonijiet u riljevi ohra (ara Saliba Hales 583 – 5 ; Civelli 607 – 9, Takam M'kounga 526 -9 ; Lofreda 596-8, Grima Bugeja 675-7). Terga` tirreferi ghad-decizjoni taghha fil-kawza: Alfred De Bono Spadaro et vs PeroKaczmarski kull tieqa gdida, anke jekk il-konvenut ighid li kienet intiza li tkun fissa, li saret fil-fond tieghu jew fil-parti l-gdida li zviluppa, u li qeghda taghti jew fuq il-bitha tal-fond tal-atturi Mizzi jew fuq it- terrazzin tal-fond tal-attur Gladwish, din il-Qorti sejra tordna l-gheluq taghhom. Fuq l-istess linja kienet id-decizjoni ta` din il-Qorti diversament presjeduta tat-28 ta` April 2014 fil-kawza: George Grech Zammit vs Marcus Scuereb: u d-decizjoni tal-Qorti tal-Appell tat-8 ta` Mejju 2003 fil-kawza : Alfred De Bono Spadaro et vs Frank Xuereb Belli et. Inghad illi dak li tghid il-ligi fil-qasam oggettiv, tas-servitu indipendentement mill-iskomdu soggettiv o meno tal-partijiet. minkejja li l-konvenut ha hsieb li ma jkunx hemm introspezzjoni u ghamel fixed grills strutturali tal-metal biex ma jharisx fuq il-proprjeta` tal-attur, il- Qorti xorta wahda ordnat lill-konvenut sabiex jaghlaq it-twieqi jew jirtirahom mill-hajt divizorju fid-distanza li tippermetti l-ligi. Fl-isfond ta` dan, il-Qorti taghmel referenza ghall-eskussjoni tal-perit tekniku fejn dan spjega li huwa ferm facli li tinbidel fixed window ghal open window izda jistghu jinholqu problemi fil-kaz li ssir oggezzjoni minn persuni li jkunu ser jintlaqtu b`dak it-tibdil Ghal din il-Qorti, il-fatt illi l-apertura thalliet bi hgiega fissa ma jezonerax lill-konvenut mir-responsabbilita` tieghu skont l-Art 425 u l-Art 443 tal-Kap 16. iii) Tieqa jew rewwieha ? Il-konvenut issotometta illi l-aperturi in kwistjoni huma rewwiehat u mhux twieqi. U ghax huma hekk, ma joholqux servitu` u allura l-attur ma jistax jitlob l-gheluq taghhom sakemm ma jipprevalix ruhu mid-dritt tal- appogg. Diversi kienu l-okkazjonijiet fejn il-Qrati taghna ttrattaw id-differenza bejn tieqa u rewwieha ghall-finijiet u effetti kollha tal-ligi. Kien ritenut illi jekk l-apertura in kwistjoni tkun ta` daqs bizzejjed li jidhol id-dawl minnha u tkun qieghda f`certu gholi, allura dik l-apertura tkun tieqa. Fis-sentenza ta` din il-Qorti tal-5 ta` Gunju 1950 fil-kawza : Angelo "Illi huwa tajjeb li jinghad li l-aperturi fil-hitan divizorji jistghu jkunu jew dawk li komunemenet jissejhu twieqi (`luci`) jew dawk li volgarment jissejhu rewwiehat (`ventiere`). Generalment is- servizz taghhom jiddeterminahom, imma ma hux dejjem facli li jinghad liema apertura tista` tigi kwalifikata tieqa, u liema rewwieha. Jekk pero` bniedem jipprocedi razzjonalment, jista` jinghad li jekk l-apertura tkun ta` daqs bizzejjed biex jidhol id-dawl minnha u sabiex iddawwal l-ambjent li ghalih taghti, u tkun qieghda f` certa altezza mal- pareti ta` l-istess ambjent, ghandha latitudni li tkun klassifikata tieqa, li tissupponi anki l-prospett; mentri jekk id-dimensjonijiet taghha jkunu zghar hafna u f` pozizzjonijiet fil-pareti fejn il-prospett huwa difficli u wisq malgevoli, generalment taqa` taht il-klassifika ta` rewwieha, li certament ma hijiex intiza ghall-prospett. Huwa ghalhekk li mentri t-twieqi jikkostitwixxu b` konvenzjoni, bil- preskrizzjoni jew bid-destinazzjoni tal-missier tal- familja, servitu`, ir-rewwiehat ma jikkostitwixxu qatt servitu (ara Perotti, Annotazzioni tal-Kodici De Rohan, nota 8, para. "Li fil-ligi taghna (art. 462 tal-Kodici Civili), huwa espressament dispost li ebda wiehed mill-girien ma jista` minghajr il-kunsens ta` l-iehor, jaghmel twieqi jew aperturi ohra fil-hajt divizorju. Izda huwa lilu permess li jiftah dawk l-aperturi maghrufa fil- gurisprudenza bhala rewwihiet, li ma jikkostitwixxu ebda servitu` prediali, basta li l-apertura ma tkunx tal-estensjoni ta` tieqa. (Kollez XXI.i.517; P.A. `Stoner vs KaraKaczmarski deciza fl-25 ta` Ottubru 1912; P.A., KaczmarskiScerri Loftus vs Azzopardi BorgKaczmarski deciza fit-28 ta` Ottubru 1887, u konfermata ta` Caniglia Portelli Cachia).....Li mid-dispozizzjoni li ghamel dwar il-ftuh tat-twieqi fil-hitan divizorji, il-legislatur jidher li ried jevita l-inkonvenjent tal-introspezzjoni, u fl- istess hin ried isalva f` certi limiti l-ingress tad-dawl u l-arja fl-istabili konfinati." fis-27 Fis-sentenza ta` din il-Qorti tat-2 ta` Dicembru 1964 fil-kawza: Fid-decizjoni ta` din il-Qorti tal-14 ta` Awissu 1967 fil-kawza: Huwa necessarju li jigu ezaminati u studjati sew in- natura, d-daqs, il-forma, il-pozizzjoni, l-origini u l- funzjoni in kwistjoni. Dan ghandu jsir fid-dawl tad-disposizzjonijiet tal-art 462 (425) u ohrajn konnessi tal-Kodici Civili u tal- gurisprudenza antika u kostanti in materia li giet ezaminata mill-Qorti. ..L-ewwel wahda minn dawn iz-zewg aperturi tinsab faccata tal-entrata tal-attur, hija gholja xi tmien piedi mill-art u ta` dimensjoni ta` xi hames jew sitt pulzieri wisa` bl-istess tul, mentri hija fonda xi zewg piedi u nofs daqs il-hxuna tal-hajt divizorju tal-kantun antik. It-tieni apertura qeghda hafna izjed fil-baxx max-xellug tal-hajt divizorju ghal min ihares minn naha tal-bitha tal- attur ; hija biss xi erba` piedi ghola mill-art u hija xi erba` pulzieri b` erba` pulzieri fid-dimensjoni taghha. esterna, dimensjonijiet wisq ckejkin u pozizzjoni tal-aperturi in kwistjoni, mill-qtugh rozz u irregolari taghhom, u nuqqas ta` injam u cassis li huwa solitu fit-twieqi, ma jezisti ebda dubju li l-aperturi in kwistjoni huma effettivament rewwiehat u mhux twieqi. ....ir- rewwiehat idumu kemm idumu jrewwhu ma jistghu qatt jikkostitwixxu servitu u ghalhekk l-antikita` taghhom guridikament ma zzidilhom xejn.... Minhabba (ara wkoll : Prim`Awla – Edward Zammit Haber vs Louis Caruana Gatt –17 ta` Marzu 1986 ; u Qorti ta` l-Magistrati (Ghawdex) Gurisdizzjoni Superjuri – Joseph Debarro vs Joseph Barun – 21 ta` Novembru 2007). Fis-sentenza ta` din il-Qorti kif presjeduta tal-15 ta` Dicembru 2009, "L-aperturi fil-hitan divizorji jistghu jkunu jew twieqi (luci) jew rewwiehat (ventiere). Taghzel wahda minn ohra skond l-uzu u s-servizz li jaghtu. Mhux dejjem facli li tghid liema apertura tista` tikkwalifika bhala tieqa u liema bhala rewwieha. Jekk pero` bniedem jipprocedi razzjonalment, jista` jinghad li jekk l-apertura tkun ta` daqs bizzejjed biex jidhol id-dawl minnha, sabiex idawwal l- ambjent li ghalih taghti, u tkun f`qaghda jew f`gholi fil-kuntest tal-ambjenti fejn tkun tinsab, jistghu d-decizjoni allura tkun timmerita l-klassifika ta` tieqa li tinkorpora anke prospett ; mentri jekk id-daqs taghha jkun zghir hafna u f`posizzjoni fil-hajt fejn il-prospett huwa difficli allura dik il-fetha taqa` fil- klassifika ta` rewwieha ghax certament ma tkunx ghall-prospett. Huwa propju ghalhekk li mentri t- twieqi jikkostitwixxu servitu jew b`konvenzjoni jew bil-preskrizzjoni jew bid-destinazzjoni tal-missier tal-familja, qatt jikkostitwixxu servitu` (ara Perotti, Annotazioni tal-Kodici De Rohan nota 8 para 47 capo XI liber III fejn tas-Supremo Magistrato di Giustizia tat-18 ta` Awissu 1789). Mid-disposizzjoni li ghamel dwar il-ftuh ta` twieqi fil-hitan divizorji, il-legislatur jidher li ried jevita l- inkonvenjent tal-introspezzjoni u fl-istess hin ried isalva f`certi limiti l-ingress tad-dawl u l-arja f`postijiet konfinanti. Kien ghalhekk li l-legislatur ittollera r-rewwiehat u ppermetta li jibqghu miftuha sakemm il-vicin ma jkunx irid jipprevalixxi ruhu mid-dritt illi taghtih il-ligi li jappoggja malhajt fejn ikunu miftuha sabiex igholli l-fond tieghu (kif gara fil-kaz in esami). Dak li qed tghid din il-Qorti jsib sostenn fil- gurisprudenza taghna. Il- gurisprudenza tghid ukoll li l-ezistenza ta` tieqa miftuha fil-fond propju ghal fuq l-art jew spazju mhux mibni ta` haddiehor mhix servitu` imma sofferenza prekarja sakemm jew spazju jibqghu mhux mibnija u sid dina lart jew spazju jista` jibni u jimmura t-tieqa ammenokke sid il-fond li fih hi miftuha t-tieqa ma jipprovax mhux is- ; Appell - Barbara vs Minino - 28 ta` Novembru 1890 ; Prim`Awla - Stivala vs Zammit inguanez - 29 ta` Gunju 1938 u 19 ta` Gunju 1953 – Appell – Xuereb Zammit Grech vs Zarb Piscopo). .....Meta qieset il-fetha fil-kuntest tal-ambjent fejn tinsab, din il-Qorti tghid b`certezza morali li dik il- fetha kienet intiza biex tkun rewwieha u mhux tieqa l-uzu mirat. il-posizzjoni u : Ghalhekk ma tgawdi ebda servitu`. L-ewwel zewg ritratti ta` din ir-rewwieha kif tibda jisfolja l-process tal-kawza tal-lum huma dawk li jinsabu a fol 39 tal-process. Ghalkemm huma close up photos kif del resto huma dawk li ttiehdu wara l- access mill-atturi (DOK AA sa II) u gew esebiti wara ordni ta` din il-Qorti, huwa evidenti li r- rewwieha hija gholja madwar zewg piedi mill-art tal-heater u tal-ixkaffa), wiesgha (ara madwar pied u b`tul ta` zewg piedi. Ir-rewwieha tidher de visu li hija originali (u mhux xi estensjoni) tiftah `il gewwa, ghandha chicken wire fuq barra u sahansitra shade. Dan kollu jirrizulta minn DOK RS15 (a fol 53 tal-process allegat) li juri dettall iehor rilevanti u cioe` li r-rewwieha hija biss filata wahda aktar gholja mill-wicc tal-bejt tal-fond tal- konvenuta. Kjarament dawn kollha huma fatturi li flimkien huma ndikattivi li r-rewwieha certament ma kenitx intiza biex titfa` dawl naturali fil-kamra u b`dawk il-karatteristici dawl naturali huma mxekkel milli jidhol fil-kamra. Mela l-hsieb warajha kien l-arja jew ventilazzjoni mhux dawl. Il-posizzjoni taghha tant kienet fil-baxx li fl-ewwel lok anke ghal din ir- raguni toffri potenzjal negligibbli ta` dhul ta` dawl u fit-tieni lok biex forsi wiehed ihares oltre c-caccis ta` gewwa taghha jrid bilfors jitbaxxa u jitbaxxa Twieqi huma certament haga differenti u bi skop iehor, jisforzaw kemm jisforzaw l-atturi fin-nota ta` osservazzjonijiet taghhom. l-iskop tar-rewwieha ma kienx id-dawl izda biss ventilazzjoni li fil-kamra fejn tinsab ir-rewwieha aluminium bil-hgieg u sliding window kbira (ara r- ritratti a fol 224 esebiti millkonvenuta) li jdawwlu il-Qorti osservat waqt l-access bieb tajjeb ukoll dik bil-bosta l-ambjenti tal-kamra de qua, u fl-istess waqt il-kamra assolutament minghajr htiega ghal rewwieha. Din il-Qorti qed taghmel enfasi fuq dan il-fatt anke biex tifhem u tapprezza l-animu tal-atturi f`din il-kawza ghax huwa ben evidenti u konstatabbli mill-ewwel u minghajr wisq analizi teknika jew xort`ohra. Din il-Qorti tfakkar li distinzjoni ewlenija bejn rewwieha u tieqa (ara Perotti vs Attard Refalo – PA – 5 ta` Gunju 1950) hija li tieqa taghti dawl u arja, waqt li rewwieha taghti arja biss. Dik in kwistjoni certament ma kenitx intiza li tkun tieqa vera u propja. Propju ghaliex il-fetha in kwistjoni hija rewwieha, u allura z-zamma taghha kienet biss semplici tolleranza, l- azzjoni attrici kif dedotta ma tistax tirnexxi." Tajjeb illi jkun riaffermat l-insenjament tal-Qrati taghna illi r- rewwiehat ghandhom jibqghu miftuha u jinghalqu biss meta l-gar ikun irid jippratika appogg mal-hajt fejn tkun saret ir-rewwieha (ara: Angelo Perotti vs Giuseppe Attard Refalo : op. cit. ; Annunziata Somewekesa vs Antonio Buttigieg Chetcuti : op. cit. ; Qorti tal-Appell - Scuereb vs Gabarretta - 14 ta` Dicembru 1979 ; Qorti tal-Appell – Cutajar Cavallo vs Baker – 29 ta` Ottubru 1999 ; u Muscat Triolo Connor et vs Attard Bezzina et noe : op. cit.) Fl-isfond ta` din il-gurisprudenza, din il-Qorti rat l-evidenza li saret fil- kawza tal-lum; in partikolari ghamlet ezami tar-ritratti taz-zewg aperturi l- godda ossija dawk enumerati 3, 6, 8 u 13 fid-Dok ASR, u qieset dak li nghad fir-relazzjoni peritali. Huwa evidenti li dawn l-aperturi huma ta` certa kobor. Fir-rapport peritali, kien kostatat illi l-apertura fit-tieni sular hija twila 2.22 metri + wiesa` 1.66 metri + gholja 0.76 metri filwaqt li dik fit-tielet sular hija twila 2.13 metri + wiesa` 1.65 metri + gholja 0.72 metri. Kif jidhru mir-ritratti, l-aperturi mhux qeghdin baxxi mill-art. Fil-fehma tal-Qorti, ghad illi l-aperturi huma fissi u ghad illi skont il- periti gudizzjarji, jinsabu madwar 9 metri `il fuq mill-art tal-bitha u tas-side curtilage tal-attur, dawk l-aperturi jikkwalifikaw bhala twieqi. Ghalhekk sejra tvarja l-konkluzjoni tal-periti gudizzjarji fis-sens illi sejra tordna illi dawn l-aperturi fit-tieni u fit-tielet sular tal- proprjeta` tal-konvenuti jigu maghluqa u mbarrati. Il-ftuh ta` bieb fil-hajt divizorju L-attur ilmenta dwar il-ftuh ta` bieb fil-hajt divizorju li jifred id-duplex maisonette tal-konvenut mill-arja tal-bitha tieghu, liema bieb jaghti access minn Triq Qortin lid-duplex maisonette. Tajjeb jinghad illi l-projbizzjoni ta` l-Art 425 tal-Kap 16 li ma jistghux isiru twieqi jew aperturi fil-ħajt diviżorju, tkopri kull tip ta` aperture, tkun li tkun ix-xorta taghha. Fis-sentenza li tat din il-Qorti diversament presjeduta fid-29 ta` Settembru 2016 fil-kawza: Anthony Deguara et vs Monica Minino et : inghad hekk :- "Il-kelma "apertura" hija mislufa mill-ilsien Taljan. Il-leġislatur, meta ttraduċa t-test Taljan oriġinali, ma użax kelma semitika, bħal ngħidu aħna l-kelma "fetħa" (li hija l-kelma li nqdew biha latturi fir- rikors promotur), kif is-soltu għamel b`mod konsistenti mal-kodiċi kollu fiż-żmien meta saret it- traduzzjoni. Għalhekk din il-kelma tfisser fuq kollox "fetħa". It-test Ingliż kif riportat meta l-Kodiċi Ċivili kien enumerat "Kap 23", jittraduċiha bħala "other opening". Irrizulta li qabel ma zviluppa l-konvenut, kien hemm gate baxx li ma kienx jissakkar fl-opramorta tal-bejt li kien imbaghad jaghti access ghall-bejt. Minflok din il-gate, jidher li sar bieb li jaghti access ghad-duplex maisonette. Jidher ghalhekk li f`dan il-kaz, din l-apertura mhijiex wahda gdida izda kienet apertura li qabel kienet konsistenti f`gate u li kienet konvertita ghal bieb. Il-Qorti ghamel l-accertamenti taghha abbazi tal-provi u mhijiex sodisfatta illi tressqu provi sal-grad rikjest mil-ligi illi l- apertura attwali tkabbret fil-wisa` u fid-daqs taghha. Jidher ukoll dan il-bieb huwa accessibbli minn tarag li jwassal ghal Triq il-Qortin. Dan it-tarag sar minflok tarag iehor li kien jezisti qabel. Infatti l-perit tekniku jaghmel din l-osservazzjoni :- tal-mezzanin tal-konvenut) "L-esponent Perit Tekniku jikkonsidra illi dan it- tarag fuq Triq il-Qortin (li qabel kien jaghti access ghall-bejt huwa proprjeta` tal-konvenut billi l-attur akkwista biss dritt ta` access ghal fini ta` tqeghid u manutenzjoni ta` tank tal-ilma u aaerial tat-television fuq l-istess bejt tal-konvenut. Ghalhekk, f` dan ir-rigward l- esponenti Perit tekniku ma jikkonsidrax li l-access minn dan it-tarag ghad-duplex mibni mill-konvenut ikkomprometta xi proprjeta` tal-attur jew proprjeta` komuni mal-attur. Fil-fatt jirrizulta li minflok dan it-tarag qabel kien hem tarag iehor li jwassal ghall- ewwel sular proprjeta` tal-konvenut (Dok ASR ritratt 01)." Il-Qorti taqbel mal-konvenut li l-apertura in kwistjoni ma tahbatx ma` arja li hija proprjeta` ta` l-attur. L-apertura in kwistjoni taghti minn proprjeta` tal-konvenut ghat-tarag imsemmi li huwa wkoll proprjeta` tal- istess konvenut. Ghaldaqstant ma jqumux l-istess kwistjonijiet bhalma qamu fir-rigward ta` l-aperturi godda miftuha fit-tieni u fit-tielet sular tal- konvenut. Dan il-bieb infetah fejn kien hemm diga` apertura ohra u huwa accessibbli minn tarag li huwa proprjeta` tal-konvenut. Din l-apertura li issa saret bieb taghti ghal fuq tarag tal-konvenut stess, u ghalhekk dan qieghed jinqeda b`jedd ta` proprjeta`, mhux ta` servitu`: nemini res sua servit sed prodest iure proprietatis. Ghalhekk il-Qorti tirrespingi l-pretensjoni tal-attur ghaliex ma jirrizultax li nkiser xi jedd ta` l-attur meta sar dan il-bieb minflok il- gate li kien hemm. c) L-attur ilmenta dwar zewg aperturi ohra li ma humiex bi hgieg fiss u li nfethu fir-raba` sular mill-konvenut. L-attur spjega li dawn ma nfethux fil-hajt divizorju li jifred il- proprjeta` tal-konvenut mill-bitha u l-arja taghha proprjeta` tieghu, izda xorta wahda huwa ferm facli sabiex wiehed jittawwal ghal gol-bitha tieghu. Skont l-attur, dawn holqu servitu` ta` introspezzjoni u ghalhekk dawn it-twieqi ghandhom jinghalqu jew almenu tinghata ordni sabiex jigi mgholli l- hajt divizorju b` tali mod li ma jkunx permess introspezzjoni. Il-Qorti tirrimarka li l-legislatur haseb sabiex jimponi distanza minima li ghandha tinzamm meta jinfethu aperturi. Fis-sentenza li tat fil-5 ta` April 2013 fil-kawza: Paul Moore et vs David Perotti et: il-Qorti tal-Appell qalet hekk:- "Illi fis-sentenza fl-ismijiet John Moore vs Publio Moore, deciza fit-13 ta` April, 1965, il-Qorti qalet illi gallarija jew opri bhalhom ma jistghux jinfethu f`boghod ta` anqas minn zewg piedi u sitt pulzieri mill-hajt divisorju. Din d-distanza tapplika wkoll ghall-estenzjoni ta` gallarija. L-iskop tal-legislatur li jiffissa dina d-distanza legali kien illi jsalva fil-bini f`certi limiti l-ingress tad-dawl u l-arja fl-istabbli konfinati. "Illi fis-sentenza fl-ismijiet Nicola Duca vs Dottor John Graham tad-19 ta` Gunju, 1959 il-Qorti qalet illi hadd ma jista` jiftah twieqi, gallariji, ecc., f`distanza anqas minn zewg piedi u sitt pulzieri iddistanza mill-hajt divizorju, meqjusa din lateralment. "Mhux permess li tinbena gallarija filfond proprju f`distanza anqas minn dik fuq imsemmija, jekk il-gar jopponi u ghandu dritt jitlob ir-rimozzjoni taxxoghol li jkun sar biex dik il- gallarija tkun giet hekk mghottija." "Illi fil-kawza fl-ismijiet "Maria Dolores Shoieb vs Joseph Qoul", deciza mill-Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) Gurisdizzjoni Superjuri fl-1 ta` Ottubru 2009, intqal illi "...il-gar m`ghandux ghalfejn jipprova li qed isofri pregudizzju jekk id-distanza legali tinzammx mill- proprjetarju kontigwu. Diversament, wiehed mhux biss imur kontra l-kelma cara tal-ligi – haga li timpedixxi l-ermanewtika legali – izda wiehed jikkreja sitwazzjoni ferm incerta, b`detriment tal- ordni pubbliku, meta regoli cari u fissi imposti b`ligi interpretazzjonijiet soggetivi dwar l-ezistenza o meno ta` pregudizzju. (Alfred De Bono Spadaro et vs Frank Xuereb Belli et deciza mill-Qorti tal-Appell fit-8 ta` Mejju 2003)" ....Illi l-Artikolu 443(1), bhall-Artikolu 439 fuq citat, huwa car inkwantu ghad-distanza legali li trid tithalla mill-hajt divizorju. Is-subartikolu (2) tal-istess artikolu kull ma jaghmel hu li jipprovdi mezz kif titkejjel id-distanza bejn l-isporgenza li l-hajt divizorju. F`dan l-istadju, fil-fattispeci partikolari applikazzjoni peress illi l-isporgenza in kwistjoni tmiss proprju mal-hajt divizorju. [35] Kif osservat minn din il-Qorti fil-kawza Joseph regoli fissi u certi proprju bl-iskop li kulhadd ikun jaf xi drittijiet u obbligi ghandu. Dan hu hekk fl- jigu soggettati ghal jirreferi Fl-imsemmija interess suprem ta` l-ordni pubbliku. Fi kliem iehor, il-gar ma ghandux ghalfejn joqghod igib il-prova li qed isofri pregudizzju jekk iddistanza legali tal-bini ta` twieqi ma tinzammx millpropretarju tal-fond attigwu. Diversament wiehed mhux biss imur kontra l-kelma cara u esplicita tal-ligi – haga prekluza mill-ermenewtika legali – imma jkun qed jikkrea jew jinvita sitwazzjoni ferm incerta u instabbli a detriment tal-principju tac-certezza tad- dritt" [36] citata b`approvazzjoni l-kawza Alfred De Bono Spadaro v. Frank Xuereb Belli fejn gie ritenut: "I.. li l-artikolu 443 [Kap.16] tant hu car in kwantu jistabilixxi distanzi legali lok, u facilment accertabbli ta` m`ghandux l- interpretazzjoni biex wiehed intenzjoni tallegislatur [ara f`dan is-sens sentenza ta` din il-Qorti diversament komposta fil-kawza fl- ismijiet Charles Duca vs Giuseppe Ebejer Falzon deciza fl-10 ta` Jannar 1991]. L-intenzjoni tal-legislatur hija cara bizzejjed. Meta l-legislatur impona certu distanzi minimi legali li ghandhom jigu rispettati f`aperturi li jkunu vicin hafna l-hajt divizorju huwa ried jillimita f`certa mizura d-dritt assolut tal- proprjeta` fl-interess reciproku taz-zewg proprjetarji talfondi kontigwi. Billi din il-limitazzjoni tigi mposta filkonfront ta` fond u a vantagg ta` fond kontigwu, kien proprju ghalhekk li l-legislatur ipoggi d-dispozizzjoni tal-ligi relattiva fit-Titolu IV tat-Tieni Ktieb tal-Kodici Civili ezattament fis- subartikolu I li jitkellem fuq is-servitujiet mahluqa mil-ligi." Fis-sentenza li tat fl-24 ta` Settembru 2004 fil-kawza: Godwin Clinch et vs Paul Clinch et: Il-Qorti tal-Appell, wara li rreferiet ghall-Art 443 tal-Kap 16, irrilevat illi l-Ewwel Qorti, kontra ta` dak li kien inghad mill-perit tekniku, osservat li d-distanza li ssemmi d-disposizzjoni qeghda hemm "biex ma jkunx hemm introspezzjoni minn fond ghal iehor u biex ma jkunx hemm suggizzjoni ta` gar ghal iehor". L-Ewwel Qorti qalet illi ladarba l-fond tal-atturi ma kienx jidher mit-tieqa in kwistjoni minhabba l- hajt divizorju, id-disposizzjoni ma kenitx tghodd ghal dak il-kaz. taghha, il-Qorti tal-Appell ma kenitx tal-istess fehma bhall-Ewwel Qorti u qalet hekk :- "kif sewwa gie osservat fir-rikors ta` l-appell, id- distanza legali imposta mil-ligi mhux soggetta ghall-ebda interpretazzjoni u l-applikabilita` tan- norma hemm imsemmija ma tiddependix mill- pregudizzju o meno li jista` jinholoq. Il-ligi trid li ma jinfethux twieqi "f`boghod ta` anqas minn sitta u sebghin centimetru mill-hajt divizorju." L-ebda Kopja konsiderazzjoni ohra ma hija permessa, u cioe` la jekk ittieqa thares fuq il-proprjeta` ta` min jkun fetaha u lanqas jekk tali tieqa tohloqx xi dritt ta` introspezzjoni fuq il-garr. Dan fil-fatt gie rilevat mill-istess espert tekniku li, b`rispett lejn dak li tipprovdi fil-parti konkluzziva tieghu qal hekk: "It-tieqa li fethu l- konvenuti fuq ix-xaft hija f`distanza mill-hajt divizorju anqas minn dik stipulata mill-Ligi u ghandha tinghalaq mill-konvenuti l-parti tahha li tinsab sa 76 centimetru boghod minn wicc ilhajt il-Qorti divizorju tikkondividi dan il-hsieb u ghalhekk sejra tipprovdi konformement fil-parti disposittiva tas-sentenza." Il-projbizzjoni hija daqstant assoluta li l-Qorti stabbiliet li ma setgħux isiru aperturi fil-ħajt mertu tal-kwistjoni minkejja li l-ħajt kien mibni tlett piedi u ħames pulzieri `l ġewwa mil-linja tal-konfini ta` bejn iż-żewġ proprjetajiet tal-attur u tal-konvenut. Kemm hu hekk kompla jinghad: jistax jiftaħ "Veru li l-art. 139 ta` l-istess liġi jgħid li l- twieqi proprjetarju f`distanza iżgħar minn żewġ piedi u sitt pulzieri mill-ħajt diviżorju; iżda dik id-disposizzjoni qegħda tirregola d-distanza li għandha tiġi osservata biex isiru twieqi mill-ħajt diviżorju, u mhux, kif inhu fil- każ preżenti, aperturi fl-istess ħajt diviżorju, għalkemm dana huwa iżjed il-bogħod minn żewġ l-fundament tal- piedi u sitt pulzieri. Infatti projbizzjoni tibqa` dejjem illi għalkemm il- ħajt diviżorju qiegħed iżjed `il bogħod minn dik id- distanza, iżda ssoġġezzjoni tal-viċin tibqa` dejjem; dak li l-liġi riedet timpedixxi". Fil-kaz tal-lum, jirrizulta li t-twieqi huma rtirati u ma jaghtux direttament ghal fuq il-btiehi ta` l-attur. Ma tressqux provi dwar jekk dawn it-twieqi humiex konformi mad- distanza rikjesta fl-Art 443 tal-Kap 16. Ghalhekk il-Qorti sejra tirrespingi l-ilment tal-attur, u relativa talba, stante li ma kienx ippruvat kif trid il-ligi illi l-aperturi nfethu f`distanza ta` inqas minn dak li tghid id-disposizzjoni citata. Mhuwiex rilevanti jekk l-aperturi joholqux introspezzjoni fuq il-fond ta` l-attur peress li dak li l-ligi tesigi huwa l-osservanza tad-distanza minima. L-attur invoka favur tieghu d-decizjoni appena citata ta` Anthony Ferando li hemm il-Qorti laqghet it-talba ta` l-atturi minkejja li t- twieqi in kwistjoni ma nfethux fil-hajt li jifred gid il-konvenuti mill-ghalqa ta` l-atturi, izda fuq bitha interna li l-hajt ta` barra taghha huwa l-hajt li jifred il-gid ta` l-atturi mill-gid tal-konvenuti. Ghalkemm sabet illi ma kienux jissussistu l-estremi ghall-gheluq jew l-imbarrar tat-twieqi miftuha, il-Qorti xorta wahda ordnat li jsir xoghol sabiex ma jibqax isir titwil fil-gid tal-atturi minn dawn it-twieqi. Din il-Qorti qieset il-fatti u cirkostanzi ta` dak il-kaz. Tghid illi hemm l-atturi kienu qegħdin jilmentaw minn fetħa imħollija fil-ħajt diviżorju fejn hemm bitħa interna b`diversi twieqi jagħtu għal fuqha. "Illi bi tħaddim tal-istess prinċipji, il-fetħa mhix permessa, u dan a tenur tal-artiklu 425. Huwa irrilevanti li wara l-fetħa hemm twieqi li huma bogħod uħud skond id-distanza legali rikjesta mill- ħajt diviżorju, u uħud saħansitra oltre. Seta` ma kien hemm l-ebda tieqa lil hinn mill-fetħa fil- ħajt diviżorju; xorta waħda jibqa` l-fatt li din tibqa` dik li hi – apertura fil- ħajt diviżorju, li hija, kif rajna, ipprojbita mil-leġislatur b`mod assolut anke jekk il- ħajt ikun proprjeta` esklussiva tal-part mħarrka. Id-distanza tat-twieqi mill-ħajt diviżorju taqa` taħt disposizzjoni differenti tal-liġi li l-atturi mhumiex jistrieħu fuqha bħala premessa fir-rikors promotur tagħhom. Il-premessa tal-atturi hi sempliċiment "għamlu fetħa fil-bini tagħhom li tħares fuq il- proprjeta` ta` l-esponenti atturi u li hija akbar minn dik ġja` eżistenti fil-bini tagħhom." Dan premess, din il-Qorti tghid illi dak li kellu jsir fil-kawza tal-lum huwa li titressaq prova ta` jekk id-distanza lit rid il-ligi kenitx rispettata jew bil-ftuh ta` dawk l-aperturi mhux jekk dawk l-aperturi holqux introspezzjoni. Din il-prova ma tressqitx. L-ilment mhuwiex ippruvat. Ghalhekk se jkun rigettat. Access liberu tal-attur ghall-bejt proprjeta` tal-konvenut Mhux kontestat li l-attur ghandu dritt iqieghed tank ta` l-ilma u aerial tat-television fuq il-bejt tal-maisonette sovrapposta. Ghandu wkoll access ghat-tank u ghall-aerial kemm ghall-fini ta` tqeghid kif ukoll ta` manutenzjoni. Dan il-jedd jirrizulta mill-kuntratti ta` akkwist taz-zewg partijiet. L-attur jikkontendi illi bl-izvilupp li ghamel il-konvenut, fejn qabel huwa kellu access liberu ghall-bejt ghaliex kien hemm biss xatba baxxa minghajr cavetta, illum hemm bieb maghluq, li jaghti ghal duplex maisonette. Skont l-attur, huwa spicca bla access ghax irid joqghod jitlob il- permess mill-konvenut u jghaddi minn god-duplex maisonette sabiex jitla` fuq il-bejt. Fil-kawza fl-ismijiet Mary Desira vs Mary Anne Chandler Farrugia Pisani et li kienet deciza minn din il-Qorti diversament presjeduta fl-20 ta` Frar 2014 il- Qorti kienet rinfaccjata bi kwistjoni fejn l-atturi kienu jaccedu liberament bit- tarag li kellhom in komun flimkien ma` appartamenti ohra ta` blokk ghall- bejt fejn huma kienu stallati tank tal-ilma u aerial tat-television taghhom. In segwitu sar zvilupp b`mod illi l-access liberu ghall-bejt ma kienx aktar possibbli. Fejn qabel l-atturi kienu jaccedu direttament mit-tarag komuni tal-blokk ghal washroom li taghti direttament ghal fuq il-bejt, dawn spiccaw iridu jaccedu mill-penthouse tal-konvenut biex imorru ghall-bejt. Gara li l- konvenut bena penthouse minflok il-washroom u ghalaq l-access li kellhom l- atturi b` tali mod li dawn kellhom bilfors jghaddu mill-penthouse. Il-Qorti qalet hekk :- jirrizulta mir-rapport "Fil-fehma tal-Qorti, il-konvenut b`mod manifest illeda d-dritt ta` access dirett li kienu jgawdu l- atturi meta dan nehha l-access li kellhom l-atturi ghal bejt mill-washroom u l-uniku access ghal bejt hu issa mill-proprjeta tal-konvenut proprjetarju tal- penthouse. Kif tal-perit tekniku paragrafi 12 sa 15, il-binja kienet originarjament komposta minn zewg flats okkupati mill-atturi u l-access ghal bejt kien mit-tromba tat- tarag li taccedi ghal washroom zghira li minnha tohrog fuq il-bejt. Sussegwentement fl-2006 u 2008 inhargu permessi ghal bini ta` sular iehor u penthouse. Illum trid tghaddi mill-penthouse u tohrog fuq it-terrazzin taghha u titla` b`sellum biex taccedi ghal bejt u tgawdija ta` servitu ta` tank ta` ilma u aerial gawdut mill-atturi. L-access minn proprjeta privata hi lesiva tad-dritt ta` servitu tal-atturi li kienu jgawdu qabel minn proprjeta komuni tal-blokk ta` appartamenti." Dan premess, fil-kaz tal-lum, din il-Qorti qieset ic-cirkostanzi ta` kif l- attur kien igawdi l-access ghal-bejt qabel sar l-izvilupp mill-konvenut. Irrizulta mix-xiehda ta` l-attur li huwa kellu access ghal tarag, li kien iwassal ghal fetha fl-opramorta fejn kien hemm gate li ma kellux cavetta taghha izda li ma kinitx tinzamm imsakkra. L-attur jaccetta illi xi zmien wara, Gordon Gravina, li kien il-proprjetarju ta` qabel tal-maisonette li akkwista l-konvenut, kien ghamel aggustamenti fil-maisonette, ghamel tarag li jinfed mill-maisonette tieghu ghal kamra tal-bejt, kif ukoll kabbar il- washroom mill-appogg sas-site curtilage. Skont l-attur, meta kibret il-kamra, jekk huwa ried jghaddi ghal parti ta` quddiem tal-bejt, kellu jghaddi minn din il-washroom u kien jistaqsi lil Gordon Gravina li mbaghad kien jaghtih access. F`kaz li ma kienx jiftahlu, seta` jmur fuq il-parti ta` quddiem billi juza sellum. Jirrizulta li l-access li kellu l-attur biex imur hdejn it-tank ta` l-ilma u l-aerial ma kienx minn proprjeta` komuni tal-fond in kwistjoni izda kien dejjem isir minn proprjeta` privata tal-konvenut jew ta` l-awturi fit-titlu tieghu. Anke qabel sar l-izvilupp mill-konvenut, l-attur kellu jitlob lis-sid precedenti biex jiftah il-washroom halli jkun jista` jmur fuq il-bejt. Ghalkemm skont l-Art 474(1) tal-Kap 16 is-sid tal-fond serventi ma jista` jaghmel xejn li jista` jnaqqas l-uzu tas-servitu` jew li jaghmel li dan l- uzu jkun ta` xkiel akbar, fl-istess waqt tghid illi, kif ikkonkludew il-periti gudizzjarji, bhala fatt ma kien hemm l-ebda tnaqqis tad-drittijiet ta` l-attur, peress li fejn qabel kien hemm gate li l-attur ma kellux cavetta ghaliha, illum hemm bieb; u fejn qabel kien jitlob access lis-sid precedenti sabiex dan jiftahlu l-washroom, illum l-attur jitlob lis-sid attwali biex minn gol- maisonette jghaddi ghal fuq il-bejt. Din il-Qorti tqis li sakemm il-konvenut jaghti access lill-attur meta dan jitlob biex jaghmel il-manutenzjoni jew bdil tat-tank tal-ilma u tal-aerial, ma hemmx lezjoni tad-dritt ta` access tal-attur. Kif ighid l-awtur Butera fil-ktieb: Delle Servitu` Prediali : Vol III : L-ilma li jahbat mal-hitan L-attur jilmenta illi meta l-konvenut gholla l-hitan, huwa zied l- ammont ta` ilma tax-xita li jahbat mal-hitan bil-konsegwenza li dan l-ilma jinzel fil-bitha u side curtilage tal-fond ta` l-attur. Isostni l-attur illi l-konvenut ghamel dan minghajr ma ha ebda mizuri sabiex jilqa` ghall-inzul ta` l-ilma. Skont l-attur dan serventi, ossija l-bitha tal-attur. L-attur qieghed jistrieh fuq l-Art 445 tal-Kap 16 li jghid:- "Kull sid ghandu jibni l-bjut tal-bini tieghu b`mod li l-ilma tax-xita ma jaqax fuq il- fond tal-gar." Din id-disposizzjoni tirreferi ghall-bini ta` bjut. Fis-sentenza ta` din il-Qorti diversament presjeduta tad-29 ta` Jannar 2007 fil-kawza: Dr. Eugenio Clinch et vs Alfred Attard Refalo et : inghad hekk :- "Fit-tielet premessa tac-citazzjoni taghhom, l-atturi jghidu li l-ilma li jaqa` ghal ghandhom huwa l- ilma tax-xita li jaqa` fuq id-"drive-in" tal-konvenuti, u dan mhux b`mod naturali imma dovut ghal kif giet kostruwita d-"drive-in" li minflok lilma jaqleb ghal barra t-triq, gie jaqleb lejn in-naha talatturi, u dan bi ksur tal-artikolu 445 tal-Kodici Civili u b`dannu serju ghall-istess atturi. L-artikolu 445 tal-Kodici Civili li istillicidju jghid hekk: "Kull sid ghandu jibni l-bjut tal-bini tieghu b`mod li l-ilma tax-xita ma jaqax fuq il-fond tal-gar." Il-ligi taghmel riferenza ghal "bjut", mentri din il- kawza titratta il-mod ta` kif giet mibnija d-"drive- in" tal-konvenuti. Fil-fatt, mill-access li ghamel fuq il-post, il-perit tekniku ikkonstata li l-ilma li jaqa` fuq id-"drive-in" u li jmur ghal ghand il-propjeta` ta` l-atturi gej minn dak li attwalment jaqa fuq din id-"drive-in" u kif ukoll minn fuq it-terazzini tad- dar tal-konvenuti, ghalhekk huwa jghid li dan l- ilma mhux gej minn fuq il-bjut peress li l-ilma li jingabar fuq il-bejt imur gol-bir li hemm fil- propjeta` tal-konvenuti. Ghalhekk il-Qorti hija tal- fehma li ma hemm l-ebda ksur tal-ligi skond l- artikolu 445 tal-Kodici Civili u li ghalhekk ma japplikax f`din is-sitwazzjoni." Din il-Qorti tghid illi ma huma felici xejn it-termini li uza l-attur sabiex ifisser l-ilment tieghu, peress li hu dejjem isemmi li gew mghollija l- hitan, u li minhabba dan ser jizdied l-ammont ta` ilma tax-xita. Anke fil-hdax-il premessa tar-rikors guramentat, l-attur ighid illi minhabba l-kostruzzjoni tas-sulari zejda, l-ilma tax-xita li ser jahbat mas- sulari addizzjonali mibnija mill-konvenut ser jinzel gol-btiehi tieghu b` dan li ser jizdied jew jittaqqal iktar is-servitu li kien jezisti qabel. tieghu, jista` jigi nvokat l-Art 445 tal-Kap 16. Ghalhekk il-Qorti ma tarax li skont kif l-atur sawwar l-ilment Dan premess, din il-Qorti xorta wahda sejra tara jekk is-servitu ezistenti minhabba l-pozizzjoni tal-post ta` l-attur gietx aggravata bl-izvilupp tal-konvenut. Infatti l-konvenut jikkontendi li l-fond tal-attur, bhala l-fond iktar baxx, huwa soggett li jilqa` l-ilmijiet u hwejjeg ohra li jaqghu wahedhom mill- fond tieghu u dan bl-applikazzjoni tal-Art 403 tal-Kap 16. Id-disposizzjoni taqra hekk :- Il-fondi f`invell aktar baxx huma suġġetti lejn (1) il-fondi f` invell ogħla li jilqgħu l-ilmijiet u ħwejjeġ Fis-sentenza li tat din il-Qorti diversament presjeduta fis-26 ta` Gunju 2014 fil-kawza: AI Bako sive Reno Perotti vs Paul Ivanova : inghad illi :- oħra li minn dawn inixxu jew jaqgħu waħidhom, mingħajr il-fatt tal-bniedem. jista` (2) jagħmel ebda ħaġa li tista` żżomm dik in-nixxiegħa jew twaqqigħ. Is-sid tal-fond aktar fil-għoli ma jista` lanqas (3) jagħmel ebda ħaġa li tagħmel iżjed gravuża s- servitù tal-fond aktar fil-baxx. fil-baxx ma l-intervenzjoni "fl-opinjoni ta` din il-Qorti, il-fatti kif fuq esposti ma jinkwadrawx ruhhom fl-ambiti tal-Artikolu 403 fuq citat, u dan stante li tali artikolu qed jirreferi ghall-servitujiet mahluqa mil-ligi, minhabba l- pozizzjoni tal-fondi rispettivi, kemm dominanti u tal- kemm servienti, minghajr bniedem, mentri f`dan il-kaz jidher car li kien ir- rikorrenti li dderiga l-ilma minn fuq it-terrazzin tieghu ghall-fuq il-bejt tal-intimat." ...Din il-Qorti tikkondividi pjenament l-accertament li sar dwar it- tifsira tal-artikoli citati fejn ikkonkludiet li l- intervent tal-bniedem jeskludi l-applikazzjoni tal- artikolu 403 tal-Kap.16. Inoltre l-principju regolatur ta` kull servitu` hu illi jigi meqjus bhala eccezzjoni ghal jedd ta` proprjeta` u ghandu jitqies b`mod restrittiv u fejn hemm dubju dwar il-limiti tas-servitu`, ghandu jinghata tifsira dejqa u zgur mhux kontra l-gid servjenti (ara fost ohrajn. Din il-Qorti hadet konjizzjoni tal-osservazzjonijiet tal-perit tekniku fejn kien osservat li ghalkemm huwa minnu li minhabba l-gholi mizjud ta` dawn il-hitan ta` barra mill-konvenut jizdied l-ilma tax-xita li jaqa` fil-bitha u s-side curtilage meta x-xita tkun qed tahbat mid-direzzjoni tal-lvant jew min-nofsinhar, l-istess hitan mizjuda jnaqqsu l-ilma tax-xita li jaqa` fl-istess bitha u side curtilage tal-attur meta x-xita tkun taqbel mill-irjiehat l-ohra, billi z-zieda fl-gholi tal-istess bini tghatti jew tipprotegi l-ambjenti tal-attur mix-xita li tkun qed tahbat minn dawn l-irjiehat l-ohra. Il-Qorti tqis illi fil-kaz tal-lum il-proprjeta` tal-atturi tinsab f`livell aktar baxx minn dik tal-konvenut u l-ilma li qed jinzel huwa ilma li jnixxi wahdu "minghajr il-fatt tal-bniedem". Ma hemmx kwistjoni fejn l-ilma qed jaqa` ghand l-attur permezz ta` kanali jew katusi izda huwa ilma tax-xita li qed jahbat mal-hitan godda li tghollew. Il-Qorti tikkondividi l-konkluzjonijiet tal-periti gudizzjarji. Ikkostatat l-osservazzjoni teknika illi meta r-rih ikun gej minn certa direzzjoni, jista` jkun hemm zieda fil-volum tal-ilma, izda jigri l-maqlub meta r-rih ikun qed jonfoh minn direzzjoni ohra. Fil-kawza fl-ismijiet : Saviour Walker et vs Jack De Brincat : li kienet deciza fit-28 ta` Gunju 2000 : din il-Qorti diversament presjeduta keener rinfaccjata b`ilment simili dwar li servitu` gravanti l-proprjeta` ta` l-atturi seta` kien aggravat bix-xoghlijiet tal-konvenut. F'dak il-kaz, billi tnehhet hamrija, giet aggravata s-sitwazzjoni ta` l-atturi ghaliex kien ser ikollhom jilqghu ghal aktar ilma milli kellhom jaghmlu qabel peress li tnehha s-saff ta` hamrija illi qabel kien jassorbi kwantita` ta` ilma. Il-Qorti cahdet it-talba ta` l-atturi peress li rrizulta li meta sar l-izvilupp mill-konvenuti, minkejja li tnehhiet il-hamrija, u minflok inbnew diversi djar, dawn kollha kellhom il- bjut taghhom jaqilbu ghal go katusi mghoddija b`sistema illi jiehu l-ilma tal- bjut ghat-triq jew inkella ghal bjar. Ghalhekk il-Qorti kkonkludiet li l-piz li jircievu l-kwantita` ta` ilma illi qabel kien jipperkola minn gol-hamrija li jaqa` fuq il-blat kien ridott sostanzjalment ghaliex ghalkemm tnehhiet il- hamrija, l-ilma li jaqa` fuq is-superfici zviluppata qed imur `l hemm mill- propjeta` tal-atturi. Fil-kaz tal-lum, ma tressqitx prova sufficjenti illi l-proprjeta` tal-attur bdiet tircievi aktar ilma milli kienet tircievi qabel. Anzi skont il-perit tekniku, kien hemm istanzi fejn il-fond tal-attur kien jilqa` anqas ilma tax- xita. Il-Qorti tikkondividi l-konkluzjoni tal-perit legali meta tghid : "stante li mill-konsiderazzjonijiet teknici hemm bilanc, fis-sens li jekk taghmel ix-xita mill-lvant/nofsinhar s-servitu giet aggravate izda jekk ix-xita tinzel mill-irjihat l-ohra s-servitu giet miljorata – l-esponenti hija tal-opinjoni li f` dawn ic-cirkostanzi t-talba tal-attur f` dan is-sens m` ghandhiex tintlaqa`." 5. a) It-terrazzini tat-tieni sular tal-fond tal-konvenut Terrazzini Skont il-konstatazzjonijiet tal-perit tekniku il-konvenut ghamel zewg terrazzini : (i) wiehed fuq quddiem tal-blokka ma` Triq il-Birwina mal-living room tad-duplex il-gdid ; u (ii) iehor fil-genb. Il-Qorti tikkondividi l-fehma tal-periti gudizzjarji illi t-terrazzin tal- genb ma johloq ebda introspezzjoni u ghandu l-gholi rikjest mil-ligi. Dwar it-terrazzin ta` quddiem, il-konkluzjoni kienet illi wiehed jista` jittawwal ghal fuq il-partijiet komuni ossija ir-rampa tal-garaxxijiet tal- partijiet u parti mis-side curtilage li minnu jaccedu l-partijiet ghad-djar taghhom. Il-Qorti qieset l-osservazzjoni tal-perit tekniku fis-sens li qabel ix- xogholijiet, wiehed seta` jittawwal minn fuq il-bejt li kien jifforma parti mill- mezzanin tal-konvenut mentri llum wiehed jista` jittawwal minn fuq dan it- terrazzin. Il-Qorti kkunsidrat l-osservazzjonijiet tal-konvenut. Hadet konjizzjoni tad-decizjoni citata mill-konvenut : Joseph Attard Bezzina et vs Onorevoli Prim Zidan Carmelo Elmostrati et : Qorti ta` l-Appell : 30 ta` Novembru 2007 : fejn inghad illi komproprjetarju jista` jiftah aperturi fuq proprjeta` komuni kemm-il darba tali ftuh ta` aperturi jikkonsisti f`uzu fil- qies tal-proprjeta` komuni. Fis-sentenza nghad hekk :- jekk jikkonsisti sussegwenti "Il-problema ta` blokk flats li ravvizat l-ewwel Qorti, filverita` ma hi problema xejn ghax blokk bini appartamenti, generalment jinbena mill-istess persuna, bhala s-sid ta` l-art u l-izvilluppatur. Dan jista` jibni l-blokk kif irid u jpoggi aperturi u katusi kif jidhirlu opportun, u meta, ibiegh lappartamenti lil diversi xerrejja, it-twieqi miftuha ta` iridu introspezzjoni fi proprjeta` ta` xi xerrejja ohra, peress li l-bejgh tad-diversi appartamenti johloq servitu` bid-destinazzjoni tas-sid wiehed precedenti. Dan ma jfissirx pero`, li t-talba attrici ghandha tintlaqa`, u dana peress li, f`din il-kawza, jirrizulta li l-isqaq privat in kwistjoni huwa proprjeta` komuni tal-kontendenti. Fil-fatt, fl-ewwel premessa taghhom, l-atturi jghidu li huma u lkonvenuti huma koproprjetarji ta` l-ambjenti komuni u cioe` ta` sqaq privat f`Tigne Street, Il-Mellieha, u fir-rikors ta` lappell taghhom ikomplu jaffermaw li meta saret il-qasma "huma saru koproprjetarji flimkien mal-konvenuti appellati fi sqaq". La darba l- konvenuti huma komprprjetari ta` lisqaq huma jistghu jinqdew bl-istess fil-limiti permessi milligi. Fil-fatt, skond l-artikolu 491 tal-Kodici Civili, kull koproprjetarju jista` jinqeda bil-hwejjeg in komun basta: (a) li jinqeda bil-haga skond id-destinazzjoni taghha kif stabbilita bl-uzu; u (b) li ma jinqediex bil-haga kontra linteress tal-komunjoni, jew b`mod li ma jhallix lillkoproprjetarji l-ohra jinqdew biha in komun skond il-jeddijiet taghhom. Hu veru li ebda koproprjetarju ma jista` jaghmel alterazzjonijiet fil-fond minghar il-kunsens tal- koproprjetarji l-ohra, u jekk anke wiehed mill- koproprjetarji jallega li hu ma tax il-kunsens tieghu, jista` jagixxi kontra dak ilkoproprjetarju li wettaq l-alterazzjoniet minghajr biss il-htiega li l- koproprjetarji fil-kawza. Ghalkemm il-ligi tipprojbixxi b`mod generali li jsiru il- alterazzjonijiet gurisprudenza taghna ttaffi ftit din ir-restrizzjoni u gie imfisser li bil-projbizzjoni msemmija fl-Artikolu 493 tal-Kodici Civili, wiehed ghandu jifhem dawk l- alterazzjonijiet li ghandhom it-tendenza li jbiddlu d-destinazzjoni, l-istat u l-konsistenza tal-haga komuni, u mhux ukoll dawk li sempliciment iservu ghall-ahjar godiment tal-haga. Koproprjetarju m`ghandux dritt li jaghmel tibdil ta` sustanza li jbiddel in-natura ta` l-oggetti in komun minghajr il-kunsens tal-koproprjetarji kollha (ara Farrugia v. Fenech deciza minn din il-Qorti fl-4 ta` Novembru, 2005, u l-gurisprudenza hemm kwotata, specjalment fis-sentenza ta` l-ewwel Qorti li kienet giet konfermata minn din il-Qorti). Fil-fatt, fil-waqt li f`din l-ahhar indikata sentenza ittibdil ta` art minn sit fabbrikabbli ghal fond fabbrikat, gie meqjus bhala bidla fis-sustanza ta` l-oggett in komun, fil-kawza Ta' Xbiex v. Vella, deciza minn din il-Qorti fil-25 ta` Frar, 2005, intqal li sid ta` flat ghandu kull dritt li jqabbad katusa gdida ma` katusa komuni; bl-istess mod linstallazzjoni ta` air- conditioning unit zghir fuq il-bejt komuni minghajr ma dan johloq ingombru jammonta ghall-uzu fil- qies tal-proprjeta` komuni. L-istess jghodd ghalluzu ta` hbula ta` l-inxir fuq il-bejt komuni. Fil-kawza Bedingfield v. Duca, deciza mill-Prim Awla tal-Qorti Civili fil-25 ta` Marzu, 2002, gie osservat li l-kelma "tibdil" tfisser li jkun sar illi kambjament m`ghadux jikkonsisti fil-forma originali tieghu. Xoghlijiet ta` dekorazzjoni jew xoghlijiet superficjali ohra anke fit-tifsira originali ta` din il-kelma ma jbiddlux innatura ta` l-oggett u ghalhekk ma humiex kolpiti bissanzjoni ta` l-artikolu fuq citat. Dan huwa wkoll guridikament logiku peress illi l- iskop ta` dan l-artikolu huwa li jipprotegi lill- koproprjetarji li ma ghandhomx ilpussess ta` l- oggett in kwistjoni milli arbitrarjament isir ittibdil f`dak l-oggett mill-koproprjetarji li jkollhom il- pussess, liema tibdil jista` serjament jaffettwa n- Issa f`dan il-kaz, ma jirrizultax li, mill-isqaq, qed isir uzu li b`xi mod ifixkel lill-koproprjetarji l-ohra milli jinqdew bih jew li fih saru xi alterazzjonijiet li in kwistjoni b`dan ghalhekk, jaffettwaw in-natura tiehu. Dak li ghamlu l- konvenuti meta fethu aperturi godda ghal fuq l- isqaq komuni u ghaddew diversi katusi ghal go fih jammonta ghall-uzu fil-qies tal-proprjeta` komuni. Fl-isqaq ma sar ebda xoghol id- destinazzjoni, l-istat u l-konsistenza tieghu, u kwindi dak li sar ghandu jitqies bhala uzu fil-qies li l-konvenuti qed jaghmlu mill-oggett in komun. F`dan il-konvenuti m`ghandhomx jigu ordnati jnehhu x-xogholijiet li ghamlu. Dan ma jfissirx, pero`, li l-konvenuti akkwistaw xi dritt li jhallu l-aperturi u l-katusi fejn huma; dan jistghu jaghmluh diment li l-isqaq jibqa` in komun, ghax f`kaz ta` bejgh jew qasma ta` l-isqaq, jekk dak l-isqaq jigi jappartjeni lil xi hadd li mhux il- konvenuti, ix-xoghlijiet meritu ta` din il-kawza jridu jitnehhew. Din il-Qorti, fil-kawza Sultana nomine v. Sant Antoncich et nomine, deciza fis-17 ta` Marzu, 1969, osservat, in segwitu ghall-bejgh maghmul mill-koproprjetarju, illi: "Jekk imbaghad il-haga mibjugha tibqa` fil-kwota tal-bejjiegh, il-bejgh hu pjenament effikaci; jekk tigi assenjata ikun ineffikaci u l-kondivident li lilu tkun messet ikun jista` jirrevendikaha minghand ix-xerrej. Billi l- ideali hu effett tikkonkretizza ruhha fil-kwota reali li tohrog mill- istess divizjoni, il-kondivident jitqies bhallikieku kien proprjetarju ta` din il-kwota reali sa mill-bidu tal-komunjoni u d-divizjoni `serve a dare forma Prim Awla tal-Qorti Civili fl-14 ta` Gunju, 1967, saret riferenza ghall-kummenti ta` l-awturi Taljani, in kwantu l-Artikolu 495 tal-Kodici Civili huwa 679 tal-Kodici Taljan tal-1865. Il-kumment generali huwa li ghal fini ta` dan il- provvediment m`ghandhiex issir distinzjoni bejn l- aljenazzjoni ta` kwota intellettwali u dik ta` kwota lill-kondivident tad-divizjoni il-bejgh il- komuni. kundizzjoni implicita li dik il-kwota tigi assenjata lill-bejjiegh meta ssir il-qasma. B`hekk ilbejgh ikun ineffikaci biss jekk meta ssir il-qasma l-oggett aljenat jigi assenjat lil xi koproprjetarju iehor. L-istess jghodd ghal kaz ta` holqien ta` servitu` li hu wkoll dritt reali. F`kaz li l-isqaq jigi jappartjeni lill-konvenuti li taw lok ghall-holqien tieghu, l- aperturi u l-katusi jistghu jibqghu fejn huma; pero`, jekk l-isqaq jigi assenjat lill-kondividenti ohra, allura il-"holqien" ta` servitu` jkun inefikaci u jkunu jridu jitnehhew. Kwindi mhux il-kaz li l-aperturi u l-katusi ma setghux jinfethu ghal go l-isqaq in kwistjoni, izda li f`dan l-istadju, ix-xoghlijiet li saru ghandhom jitqiesu bhala uzu legittimu ta` l-oggett in komun, b`dan li meta issir qasma jew bejgh b`licitazzjoni ta` l-isqaq, il-partijiet ikollhom l-opportunita` li jirregolaw ruhhom." Fuq l-istess linja kienet id-decizjoni moghtija mill-Qorti tal-Magistrati (Ghawdex) Gurisdizzjoni Superjuri fit-28 ta` Ottubru 2011 fil-kawza: Philip Saccasan vs Joseph Sloan et. Dan premess il-Qorti tqis illi fil-kaz tal-lum dan it-terrazzin sar sabiex biex jaghti ghal fuq partijiet komuni konsistenti minn rampa tal-garaxxijiet tal-partijiet u parti mis-side curtilage li minnu jaccedu l-partijiet ghad-djar taghhom. Minn ezami taz-zewg kuntratti ta` akkwist tal-partijiet, ma tirrizultax referenza li ishma indivizi minn tali rampa u mill-parti ta` din is-side curtilage gew akkwistati mill-kontendenti. Madanakollu, jidher li hemm qbil li dawn l-ambjenti huma partijiet komuni li huma accessibbli miz-zewg partijiet u li huma pjenament vizibbli mit-triq filwaqt li jinsabu fuq il-parti ta` quddiem tal-blokka sabiex jaghtu access mit-triq ghall-istess proprjetajiet tal-kontendenti. Fil-fehma tal-qorti, tenut ta` dawn il-fatti, l-ilment ta` l-attur dwar dan it-terrazzin huwa infondat iktar u iktar meta tqis li min ikun ghaddej mit-triq m`ghandu l-ebda diffikulta biex ihares ghal gewwa r-rampa tal-garaxxijiet u l-parti tas-side curtilage. It-terrazzini tat-tielet u tar-raba` sular Il-periti gudizzjarji jaghmlu l-osservazzjoni illi dawn it-terrazzini huma rtirati lura mis-side curtilage proprjeta` ta` l-attur u mill-partijiet komuni (ossija mir-rampa tal-garaxxijiet u l-parti ta` quddiem tas-side curtilage) hlief ghal dik il-parti tal-bejt fil-livell tar-raba` sular (fejn hemm it- tankijiet ta` l-ilma) . Kien rilevat illi bejn dan il-bejt u l-bitha u s-side curtilage, hemm hajt baxx gholi biss nofs metru u ghalhekk minn fuq dan il-bejt wiehed jista` jittawwal ghall-bitha u side curtilage ta` l-attur. Din il-Qorti hija tal-fehma li ghandha tadotta l-mizura rimedjali elenkata fil-punt 11.14 tar-rapport peritali ossija illi il- hitan jigu alzati ghall-gholi ta` 1.8 metri mill-livell tal-istess bejt. Riferibbilment ghal-lmenti ta` l-attur dwar drenaggi, pedamenti u partijiet komuni, il-Qorti tinnota li l-attur ma qal xejn dwarhom la fin-nota ta` sottomissjonijiet tieghu u lanqas fis-sottomissjonijiet orali. Il-Qorti ma ssib ebda raguni ghaliex m`ghandhiex taghmel taghha l-konkluzjonijiet tal-periti gudizzjarji. Ghar-ragunijiet kollha premessi, il-Qorti qeghda tipprovdi dwar it-talbiet u dwar l-eccezzjonijiet, billi taqta` u tiddeciedi hekk:- Tilqa` l-ewwel eccezzjoni preliminari tal-konvenuta Awtorita` tal-Ippjanar, tiddikjara illi l-Awtorita` tal-Ippjanar mhijiex il- legittima kontradittur tal-attur, u ghalhekk qeghda tilliberaha mill- osservanza tal-gudizzju. Tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-ewwel eccezzjoni tal-konvenut Fabian Moore in vista tad-digriet taghha tad-29 ta` Awissu 2017. Tilqa` parzjalment l-eccezzjonijiet l-ohra tal-konvenut Fabian Mejlak` l-ewwel talba tal-attur parzjalment u safejn din tirrigwarda z-zewg aperturi godda li fetah u ghamel il-konvenut Fabian Moore bi hgieg fiss fl-ghamla ta` L fil-kantunieri tat-tieni u tat- tielet sular tal-bini tieghu, u fil-parti tal-bejt fil-livell tar-raba` sular tal-bini tieghu, fejn hemm it-tankijiet ta` l-ilma, liema twieqi jidhru fir-ritratti 15 u 16 fid-Dok ASR. Tichad il-bqija ta` l-ewwel talba tal-attur. Tichad it-tieni, it-tielet, ir-raba`, il-hames u s-sitt talbiet attrici. Tilqa` s-seba` talba tal-attur parzjalment billi tordna l-gheluq u l-imbarrar taz-zewgt itwieqi fl-ghamla ta` L sitwati fit-tieni u t-tielet sular tal-bini tal-konvenut. Tordna illi l-hitan tal-parti tal-bejt fil- livell tar-raba` sular tal-bini tal-konvenut jigu alzati sal-gholi ta` metru punt tmienja centimetri (1.8 metri) mil-livell tal-istess bejt. Tordna li dan ix-xoghol kollu jsir mill-konvenut spejjez tieghu fi zmien tlitt xhur mil-lum taht is-supervizjoni tal-Perit Ivan A. Serra illi l-Qorti qeghda tahtar ghal dan l-iskop. Tichad il-bqija tas-seba` talba tal-attur. Riferibbilment ghat-tmien talba tal-attur, tordna illi fil-kaz illi l-konvenut jonqos milli jezegwixxi spejjez tieghu x-xogholijiet fuq riferiti fiz-zmien lilu prefiss, allura qeghda tawtorizza lill-attur sabiex jezegwixxi hu dawk ix-xogholijiet a spejjez tal-konvenut taht is-supervizjoni tal- Perit Ivan A. Serra illi l-Qorti qeghda tahtar ghal dan l-iskop. Tordna lill-attur sabiex ihallas l-ispejjez kollha tal-konvenuta Awtorita` tal-Ippjanar. Tordna illi l-ispejjez kollha relatati mas-sorveljanza mill- Perit Ivan A. Serra tax-xogholijiet li qeghdin jigu ordnati bis-sahha ta` din is-sentenza ghandhom jithallsu mill-konvenut Fabian Moore. Tordna li l-ispejjez l-ohra ta` din il-kawza ghandhom jithallsu in kwantu ghal nofs mill-attur u in kwantu ghal nofs mill-konvenut Fabian Moore.