Kopja Informali ta' Sentenza Seduta tal-31 ta' Ottubru, 2014 Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Kummissarju tal-Artijiet u Avukat Generali Dan hu appell maghmul mill-intimati minn sentenza moghtija fit-18 ta' Ottubru 2013 mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili, fil-kompetenza kostituzzjonali taghha, li permezz taghha dik l-Onorabbli Qorti laqghet it-talbiet tar-rikorrenti billi: [i] sabet li l-agir tal-Kummissarju tal-Artijiet fil-konfront tal-binja u tal-gnien meritu tal-kawza odjerna jivvjola l-Artikolu 6 u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja ghad-Drittijiet Fundamentali [il- Konvenzjoni]; [ii] ordnat lill-istess Kummissarju intimat sabiex fi zmien erba' xhur jara' li tigi esproprijata l-art kollha tar-rikorrenti fl-inhawi ta' Triq Alfons Maria Galea, L-Għasri b'titolu ta' xiri assolut u jibda l-process ghall-hlas tal- kumpens adegwat u gust; u [iii] tikkundanna lill-intimati jhallsu lir-rikorrenti s- somma ta' hamsa u ghoxrin elf Euro (€25,000) bhala kumpens ghall-oltragg li garrbu r-rikorrenti bl-agir tal-Kummissarju intimat, bl-ispejjez kollha jithallsu in solidum mill-intimati. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza L-intimati appellaw minn din id-decizjoni u, ghar-ragunijiet indikati minnhom fir-rikors tal-appell taghhom, talbu r-revoka tas-sentenza tal-ewwel Qorti, bl-ispejjez taz-zewg istanzi kontra r-rikorrenti appellati. Ir-rikorrenti min-naha taghhom talbu li, ghar-ragunijiet indikati minnhom fir-risposta taghhom, l-appell jigi michud, bl-ispejjez. Il-parti konsiderazzjonijiet li wasslu lill-ewwel Qorti sabiex tasal ghad-decizjoni taghha taqra hekk: "Illi jirrizulta li f'Awwissu tal-1973, il-Gvern kien esproprja taht titolu ta' pussess u uzu l-fond numru 1, gewwa Triq Alfons Maria Galea, Il-Belt Valletta. Dan il-fond kellu gnien mieghu u l-iskop indikat kien "slum clearance" peress illi l-fond kien jidher li kien fi stat dilapitat u mhux abitabbli. Id-dikjarazzjoni tal-Gvernatur Generali giet ippubblikata fil-Gazzetta tal-Gvern tat-23 ta' Ottubru 1973. Id- Dipartiment tax-Xoghlijiet Pubblici okkupa l-proprjeta' in kwistjoni fid-9 ta' Novembru 1973. Fit-22 ta' Jannar 1974 intbaghtet ittra lir-rikorrent Igino Saliba Sciortino Cuschieri Darrie fejn dan gie nfurmat bl-esproprjazzjoni u gie mitlub jghaddi lid- dipartiment l-informazzjoni mehtiega sabiex ikun jista' jigi konkluz il-process ta' esproprju. Qabel ma l-art giet esproprjata, ir-rikorrenti kienu applikaw u inghataw permess mill-Planning Area Permits Board (datat 24 ta' Awwissu 1966) biex iwaqqghu l-fond u jibnu zewg fondi ohra u boathouses. "B'ittra tat-8 ta' Dicembru 1977, id-Dipartiment tax-Xoghlijiet Pubblici baghat jinforma lill-Kummissarju tal-Artijiet, ghal darba ohra, li hu kien okkupa l-art Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza esproprjata, pero', fit-30 ta' April 1974. Wara dan, ghal zmien twil ma sar xejn, hlief li fl-2005, id-direttur generali tad-dipartiment tal-artijiet irregistra minuta li t- titolu kellu jinqeleb ghal wiehed ta' dominju pubbliku. F'Novembru tal-2009, id- dipartiment rega' kkomunika mar-rikorrent Igino Saliba Sciortino Galea Feriol u rega' talbu informazzjoni fuq il-proprjeta'. Bdiet tigi skambjata korrispondenza, u fi Frar tal-2011, ir-rikorrenti indikaw lid-dipartiment li d-dokumenti ufficjali kienu juru li kien sar esproprju tad-dar biss, u mhux ukoll tal-gnien anness. Fil-fatt, gie indikat li l-art kollha kellha qies ta' 543 metri kwadri, fil-waqt li fil-Gazzetta tal- Gvern, ir-referenza kienet biss ghall-fond li kellu qies ta' 136 metri kwadri; ir- rikorrenti talbu li l-art kollha kellha tittiehed u li jigu kkumpensati tas-sit kollu. Id- dipartiment baqa' jirreferi ghall-esproprju kif sehh fl-1973 u talab prova tat-titolu. Fil-frattemp, pero', il-Gvern kien ha pussess tal-area kollha in kwistjoni, inkluz il- gnien proprjeta' tar-rikorrenti u kkonverta s-sit fi gnien pubbliku. Biex ghamel hekk il-Gvern waqqa' l-fond li kien hemm fuq is-sit, okkupa l-art tal-fond u l- gnien li kellu mieghu, okkupa wkoll bicca art zghira li ma tirrizultax ta' min hi u kkonverta s-sit kollu, li allura gie li kellu forma triangolari, fi gnien pubbliku. Dwar il-gnien tar-rikorrenti, li kien anness mad-dar ma sar xejn mill-gvern, pero', giet okkupata u inkorporata fil-gnien pubbliku li ghamel il-Gvern. Il-hsieb tal- Gvern hu li s-sit jibqa' gnien pubbliku. "Ikkunsidrat; "Hu car, fil-fehma ta' din il-Qorti, li l-Kummissarju tal-Art ma mexiex bil-galbu mistenni minnu biex jara li dan il-process ta' esproprju jigi konkluz a sodisfazzjon tar-rikorrenti u fi zmien qasir u ragjonevoli. Il-proprjeta' ttiehdet fl- 1973 u sal-lum, erbghin sena wara, il-kaz ghadu mhux maghluq. Il-ligi trid li l- materja ta' esproprjazzjoni tigi fi tmiemha fi zmien ragjonevolment qasir, u wara dan it-tul ta' zmien kollu, b'ebda tigbid tal-immaginazzjoni ma' dan it-trapass taz-zmien jista' jitqies bhala wiehed ragjonevolment qasir. Biex tkompli titgharraq is-sitwazzjoni, jirrizulta li l-gvern ha b'esproprju d-dar in kwistjoni, izda mhux ukoll il-gnien li kien anness mieghu; dan nonostante, okkupa l-fond, il- gnien u bicca art ohra (li ma jirrizultax car jekk hijiex tal-Gvern jew ta' terzi) u tal- kkonverta kollox esproprjazzjoni u okkupazzjoni huwa wiehed fl-interess pubbliku, pero', (i) darba l-fond twaqqa' u s-sit gie konvertit fi gnien, il-pussess tal-gvern ma kellux jibqa' taht titolu ta' pussess u uzu, izda kollu jittiehed b'titolu ta' dominju pubbliku jew l-art tinxtara; (ii) l-art tar-rikorrenti li qabel kienet gnien kellha tigi wkoll esproprjata; u (iii) il-process kollu jinghalaq fi zmien qasir bil-hlas ta' kumpens gust u adegwat. Minn dan kollu l-gvern ma ghamel xejn: is-sit in kwistjoni kkonvertih fi gnien pubbliku, izda halla lis-sidien imdendlin dan iz- zmien kollu u bla kumpens. fi gnien pubbliku. Mhemmx kwistjoni Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza "L-Ordinanza dwar l-Akkwist tal-Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kap. 88 tal- Ligijiet ta' Malta) jaghti d-dritt lill-Gvern li jista' jiehu minghand il-privat proprjeta' b'mod obbligatorju kemm b'akkwist dirett, kif ukoll b'titolu ta' pussess u uzu u b'titolu ta' dirett dominju. Fil-kaz tal-ahhar zewg titoli, il-Gvern ikun obbligat li jhallas, bhala kumpens, lis-sid li jkun gie esproprjat somma fis-sena u mhux il- hlas ta' somma ekwivalenti ghall-valur tal-immobbli li jkun ittiehed bhal meta t- titolu, li bih ikun gie akkwistat il-fond, ikun b'xiri assolut. Il-Qorti jidhrilha li meta jigi esproprjat fond biex sussegwentement jitwaqqa' u minfloku ssir triq jew anke sabiex minfloku jinbena gnien pubbliku, l-esproprju ghandu jkun b'titolu ta' xiri assolut. Meta jitwaqqa' l-fond esproprjat u minfloku jsir gnien, tispicca l- possibilita' li dan il-fond jista' xi darba jerga' jinghata lura lis-sid. Jekk tinghata somma fis-sena, din qatt ma tista' titqies li hi kumpens xieraq b'mod specjali meta, bhal fil-kaz in ezami, jinghataw ftit euro fis-sena. Il-fond esproprjat gie mwaqqa' u ghalhekk, jista' facilment jinghad, li l-istess fond ittiehed b'mod permanenti mill-pussess tar-rikorrenti u kwindi ma jistax jitqies, semplicement, li l-Istat, f'dan il-kaz, kien qed jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta'. Anke kieku l-hlas annwali offert jigi kapitalizzat bl-aktar mod vantaggjuz, il-kumpens moghti ma jista' qatt jigi kkunsidrat bhala wiehed adegwat. "Meta l-immobbli esproprjat jigi distrutt kumpens fil-forma ta' hlas ta' somma zghira annwalment ma jistax jitqies li hu bizzejjed sabiex jintlahaq il-bilanc mehtieg bejn l-interessi tal-Istat u dawk tal-individwu. L-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll anness mal-Konvenzjoni Ewropea ghad-Drittijiet tal-Bniedem, irid li meta l-Gvern jiehu proprjeta' tal-privat ghal skop pubbliku, irid jara li jinholoq bilanc bejn l-interessi generali tal-istat u l-interessi tal-privat, u dan billi lill-privat jithallas kumpens xieraq u adegwat. Darba stabbilit li t-tehid tal-proprjeta' tar- rikorrenti sar skont il-ligi u fl-interess pubbliku, huwa ormai stabbilit li l-kumpens xieraq li jinghata ghal tali tehid jista' jkun anqas mill-prezz li dik il-proprjeta' tista' ggib fis-suq liberu (ara "Schembri v Malta", deciza mill-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem fit-28 ta' Settembru 2010), pero', il-process irid jimxi b'pass li jwassal ghat-tmiem tieghu mill-aktar fis possibli. "Hu veru li ai termini tal-artikolu 19(1) tal-imsemmi Kap. 88, ir-rikorrenti setghu jitolbu lill-awtorita' kompetenti, darba li jghaddu 10 snin mit-tehid tal-proprjeta' b'titolu ta' pussess u uzu, tirregola s-sitwazzjoni tat-titolu taghha, pero', darba l- fond esproprjat twaqqa' u l-area kollha saret gnien pubbliku, il-gvern kellu hu stess jirregola l-pozizzjoni billi jipprovdi kif elenkat aktar qabel din il-Qorti f'din is-sentenza. Hu veru wkoll li r-rikorrenti setghu agixxew qabel biex jaraw li l- interessi taghhom jigu saldati fi zmien qasir. Ghal din is-sottomissjoni, din il- Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Qorti taghmel referenza ghal dak li osservat il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawza "Azzopardi noe v Kummissarju tal-Artijiet et", deciza fil-11 ta' Novembru 2011, fis-sens li gej: Huwa minnu li ma hux eskluż li jista' jkun hemm sitwazzjonijiet meta l- inattivita` tal-persuna li l-art tagħha ġiet esproprijata tittieħed in konsiderazzjoni biex wieħed jara jekk dik il-persuna kellhiex mezz xieraq ta' rimedju sabiex il- Qorti tiddeċiedi jkunx desiderabbli li tiddeklina milli teżerċita s-setgħat tagħha. Di fatti, kif anki rilevat mill-appellant Kummissarju tal-Artijiet fir-rikors tiegħu tal- appell, din il-Qorti, fir-rigward ta' lment ta' ksur tad-dritt ta' aċċess għall-Qorti, kienet iddeklinat milli ssib ksur tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni proprju għar-raguni li min kien qiegħed jilmenta ma kienx utilizza r-rimedju ordinarju li jistitwixxi proċeduri ċivili li bihom jitlob lill-Qorti tiffissa terminu qasir u perentorju li fih il- Kummssarju tal- esproprjazzjoni. Iżda f'każ bħal dak tal-llum fejn l-awtorita` pubblika kompetenti naqset milli taġixxi bid-diligenza opportuna għal żmien tant twil billi l-ewwel ħadet tmintax-il sena biex toħroġ l-Avviz għall-Ftehim u imbagħad ħadet mhux anqas minn tnax-il sena oħra sabiex ipproċediet quddiem il-Bord kompetenti, ma jkunx ġust li l-awtorita` pubblika tiġi ppremjata għall-ineffiċjenza u ibernazzjoni tagħha billi din il-Qorti tiddeklina mill-eżerċizzju tal-gurisdizzjoni kostituzzjonali tagħha, u anzi jsir impellenti li din il-Qorti tasserixxi dik il-ġurisdizzjoni sabiex issir ġustizzja mal-persuna privata mill-proprjeta` tagħha għal żmien tant twil mingħajr kumpens. jaġixxi biex l-proċedura tal-Artijiet Inoltre, din il-Qorti ma tistax ma tieħux konjizzjoni ta' dak li rriteniet il-Qorti Ewropea Dwar id-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ reċenti ta' Vassallo v. Malta u ċioe`: B'danakollu, li kieku r-rikorrent appellant aġixxa skont l-Artikolu 1078(b) x'aktarx li l-Kummissarju kien jipproċedi quddiem il-Bord xi żmien qabel l-2004 u b'hekk d-dewmien totali tal-proċeduri tal-espropriazzjoni kien x'aktarx jonqos u għalhekk dan ser jittieħed in konsiderazzjoni meta din il-Qorti tiġi biex tiddetermina r-rimedju opportun jekk hekk ikun il-każ." Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza "Dan kollu premess jghodd mutatis mutandis ghall-fatti ta' din il-kawza. "Fil-fehma tal-Qorti, il-gvern, f'dan il-kaz, irid jakkwista b'titolu ta' xiri assolut il- proprjeta' kollha tar-rikorrenti fuq is-sit in kwistjoni (il-fond 1, Triq Alfons Maria Galea, Il-Belt Valletta, u l-gnien li kien anness mieghu), u fi zmien qasir jibda l- proceduri mehtiega ta' esproprju halli jiffinalizza l-kaz mar-rikorrenti u jhallas il- kumpens opportun. tal-eccezzjonijiet relatati mal-interess tal-Avukat "Fir-rigward Generali, l-applikazzjoni tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, li din il-Qorti ghandha tastjeni milli tisma' l-kawza, u dwar l-applikazzjoni o meno tal-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-kaz, din il-Qorti terga' tirreferi ghas- sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali fil-kaz imsemmi ta' "Azzopardi noe v Kummissarju tal-Artijiet et", fejn gie deciz li l-Avukat Generali ghandu interess f'kawzi simili, li ghalkemm esproprjazzjoni li ssir taht il-Kap. 88 ma tistax tivvjola l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni tista', kif qed jigi deciz, tivvjola l-Artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll annessa mal-Konvenzjoni Ewropea, li l-artikolu 6(1) tal-istess Konvenzjoni japplika ghal dawn il-proceduri amministrattivi marbuta mat-tehid ta' proprjeta', u li, fic-cirkostanzi, ma jkunx gust li din il-Qorti tiddeklina milli tezercita l-funzjoni gudizzjarja taghha fil-kaz. Bhala motivazzjoni ghal dawn il- konkluzjonijiet, din il-Qorti tirreferi ghal dak li osservat il-Qorti Kostituzzjonali fil- kawza msemmija. Din il-Qorti zzid li, ladarba gie deciz li l-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet, imwaqqaf fl-imsemmi Kap. 88, la kien jaghti garanzija ta' tribunal indipendenti u imparzjali (ara "Grech Hardie Nugent et v Kummissarju tal-Art et", deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fl-10 ta' Lulju 2009), u lanqas illum wara l- emendi introdotti fil-ligi fl-2009, ma jaghti din il-garanzija (ara "B. Tagliaferro & Sons Ltd. v Kummissarju tal-Art et", deciza mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Mejju 2013), ma jistax jinghad li r-rikorrenti kellhom rimedju alternattiv u adegwat. "Fil-kuntest tal-ilment marbut mal-fatt li r-rikorrenti jahtu ghad-dewmien peress li naqsu li jipproducu dokumenti in sostenn tat-titolu li jippretendu li ghandhom fuq l-art in kwistjoni, din il-Qorti tirribadixxi li hu dmir tal-Kummissarju li jiehu hu dawk il-proceduri opportuni biex jassigura li l-kaz jimxi bid-debita celerita'. Fil- fatt, kif osservat il-Prim'Awla tal-Qorti Civili fil-kaz "Grech Hardie Nugent et v Kummissarju tal-Art et", deciza fl-4 ta' Frar 2000, Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza ""… … jinkombi (fuq) l-Kummissarju tal-Art li jistabbilixxi (min huma) s-sidien tal- art u li jaghmel dak kollu necessarju sabiex dawn jigu notifikati u l-proceduri jipprosegwu regolarment. Ghalhekk mhux skuzanti ghall-Kummissarju tal-Art li jghid li l-atturi naqsu li jipprovdu l-informazzjoni mehtiega dwar it-titolu taghhom. Inoltre jigi osservat li l-ligi (Kap. 88) ma tippermetti ebda skuza ghal dewmien ghad-determinazzjoni tal-kumpens xieraq billi f'kaz li s-sidien ma jkunux maghrufa jew ikunu incerti jew assenti jew minuri jew persuna inkapaci, l-artikolu 10 jiddisponi li 'il-procediment taht din l-Ordinanza jsiru kontra kuraturi li jigu mahtura kif jinghad fil-Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili." "Ghal dan id-dewmien ghandu jwiegeb ghad-danni l-istess Kummissarju tal-Art. Jigi puntwalizzat li bil-prezenti mhux qed jinghata kumpens ghall-esproprju, izda qed jinghata kumpens ghal-lezjoni tad-drittijiet fondamentali tar-rikorrenti. Ghalhekk, hu zgur li ma ghandux jinghata kumpens li jirraprezenta l-valur tal- immobbli in kwistjoni. "Il-kumpens li ser jinghata ser jigi likwidat mill-Qorti "arbitrio boni viri" u f'dan ir- rigward ser tinghata konsiderazzjoni lid-dewmien da parti tar-rikorrenti li jiehdu l-proceduri opportuni, u lill-valur tal-immobbli, kemm ghadda zmien minn meta ttiehed il-fond u ma nghata ebda kumpens xieraq, it-telf ta' tgawdija tal-fond fl- istess perjodu, il-lokalita' fejn kien jinsab il-fond, l-istat tal-istess fond u r-raguni ghalfejn ittiehed il-fond. Tenut kont ta' dawn il-konsiderazzjonijiet, il-kumpens ghandu jigi likwidat fis-somma ta' hamsa u ghoxrin elf ewro (€25,000). il-Qorti li ghandha "Din lill-intimat Kummissarju tal-Art sabiex, fi zmien erba' xhur mil-lum, jara li jibda l-proceduri halli jiehu f'idejh b'titolu ta' xiri assolut l-art kollha li ghandhom ir-rikorrenti fis-sit in kwistjoni (qabel okkupata mid-dar numru 1, fi Triq Alfonso Mario Galea, Il-Belt Valletta, u l-gnien li kien hemm fiz-zewgt ignub taghha) u sabiex jithallas il- kumpens dovut. Dan qed jigi ordnat peress li, kif intwera l-art in kwistjoni hija kollha kemm hi fil-pussess tal-gvern u saret gnien pubbliku, u giet hekk konvertita bil-hsieb li hekk tibqa'. Bid-dokumenti esebiti u l-provi, din il-Qorti hija sodisfatta li r-rikorrenti ppruvaw it-titolu u l-interess taghhom fuq l-art in kwistjoni." Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Dan hu bbazat fuq tliet aggravji: [1] li l-intimat Avukat Generali mhuwiex il-legittimu kontradittur f'dawn il-proceduri; [2] li f'dan il-kaz ma tirrizultax il- lezjoni tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni fil-konfront tar- rikorrenti; [3] li lanqas tezisti lezjoni tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni; [4] li r- rimedju moghti mill-ewwel Qorti mhuwiex wiehed gust. L-ewwel aggravju Dan hu fis-sens li f'dan il-kaz b'applikazzjoni tal-Artikolu 181B tal-Kap. 12 l-Avukat Generali mhuwiex legittimu kontradittur, u r-rapprezentanza tal- Gvern f'dan il-kaz hija vestita fil-Kummissarju tal-Artijiet biss, tenut kont li l- meritu ta' dawn il-proceduri jirrigwardja l-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici taqa' ir-responsabbilita` Kummissarju tal-Artijiet. Inoltre minn imkien fir-rikors promotur ma jirrizulta li kienet qed tigi attakkata l-kostituzzjonalita` ta' xi dispozizzjoni tal-Ordinanza. Din il-Qorti tosserva li l-Artikolu 181B tal-Kap. 12 jistipula b'mod espress min ghandu jirrapprezenta l-Gvern f'azzjonijiet gudizzjarji. jghid li l-Gvern ghandu jkun rapprezentat mill-kap tad-dipartiment tal-Gvern inkarigat mill-materja, filwaqt li jiddentifika min ghandu jirrapprezenta l-Gvern f'certu materji espressament imsemmijin fl-istess subinciz. subinciz tnejn jghid li "(2) L-Avukat Ġenerali jirrappreżenta lill-Gvern f'dawk l- Qrati tal-Gustizzja gudizzju. Kopja Informali ta' Sentenza atti u l-azzjonijiet ġudizzjarji li minħabba n-natura tat-talba ma jkunux jistgħu jiġu diretti kontra xi wieħed jew aktar mill-kapijiet tad-dipartimenti l-oħra tal- Mill-premess jirrizulta car li f'dan il-kaz l-Avukat Generali intimat m'ghandux legittimazzjoni passiva skont il-ligi, u ghaldaqstant dan l-aggravju qed jitqies bhala fondat, u dan l-intimat kellu jigi liberat mill-osservanza tal- Dan hu fis-sens li, kuntrarjament ghal dak li kkonkludiet l-ewwel Qorti, ma jirrizultax li r-rikorrenti garrbu lezjoni tad-dritt taghhom sancit bl-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. l-esproprju sar fl-interess pubbliku u skont il- provvedimenti tal-ligi, u l-interferenza tal-Istat fuq id-dritt ta' proprjeta` tar- rikorrenti ma kinitx tali li tghabbihom b'piz eccessiv u sproporzjonat. issir f'dak il-perjodu, u f'kazijiet bhal dawn l-Istat ghandu margini wiesa' ta' apprezzament. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Id-dewmien li jilmentaw minnu r-rikorrenti kien dovut ghan-nuqqas da parti taghhom li jfornu lid-dipartiment bl-informazzjoni mehtiega sabiex jigi pprovat it-titolu taghhom bhala sidien, u dan minkejja d-diversi talbiet maghmula mill-Kummissarju intimat ghal dan il-ghan. Kienet din ir-rezistenza da parti tar-rikorrenti li wasslithom ghas-sitwazzjoni li qeghdin fiha llum, u li kieku saret tali prova l-Kummissarju intimat kien ikun fil-pozizzjoni li joffri l- Inoltre, dejjem skont l-intimati, l-allegazzjoni tal-lezjoni meritu ta' dan l- aggravju kellha ssir wara li jigi stabbilit il-kumpens. Rigward l-ordni moghtija mill-ewwel Qorti lill-Kummissarju intimat sabiex dan jesproprija l-proprjeta` b'titolu ta' xiri assolut, minflok dak ta' pussess u uzu, l-appellanti jsostnu li t-titolu li bih akkwista l-proprjeta` l-Gvern huwa wiehed legittimu ai termini tal-Artikolu 5 tal-Ordinanza, u huwa fid-diskrezzjoni tal-Kummissarju li jaghzel b'liema titolu ser isir l-akkwist. Huwa biss fit-tielet proviso tal-artikolu precitat li din id-diskrezzjoni tinsab cirkoskritta fil-kazijiet fejn l-Gvern jakkwista l-art fuq rikjesta ta' terzi li jkunu qeghdin isofru pregudizzju jekk l-esproprijazzjoni ma ssirx. Ghal kuntrarju fil-kaz odjern l- esproprju ma sarx sabiex issir xi utilita` pubblika ghall-beneficcju principali ta' xi terz partikolari, izda sar fl-interess pubbliku, u cioe` sabiex isir gnien Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza F'dawn ic-cirkostanzi l-Gvern ma kienx obbligat li jakkwista b' titolu ta' xiri assolut, u l-ghazla tal-modalita` tal-akkwist taqa' fid-diskrezzjoni tal- Kummissarju tal-Artijiet. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Fl-ewwel lok, huwa opportun li jigi sottolineat li, il-fatt provat li l-akkwist il-Gvern f'dak iz-zmien, ma jezonerax lill-Kummissarju intimat mill-obbligu tieghu li jagixxi b'diligenza u bi speditezza ragjonevoli billi jezegwixxi fi zmien ragjonevoli l-proceduri li jwasslu ghall-komputazzjoni u hlas tal-kumpens xieraq dovut lir-rikorrenti. Kien jinkombi fuq l-intimat Kummissarju li la darba tnikkir jiehu dawk il-proceduri necessarji sabiex jassigura li r-rikorrenti jigu Inoltre, l-ezistenza tal-interess pubbliku ma jezonerax lill-Kummissarju mill-obbligu tieghu li jassigura li, bil-hlas fi zmien ragjonevoli tal-kumpens gust, jinzamm dak il-bilanc gust bejn l-interessi tas-socjeta` u d-dritt fundamentali tar-rikorrenti ghall-godiment pacifiku tal-proprjeta` taghhom skont l-artikolu 1 Ara wkoll Q Kost, 743/2000- Peter Frendo et v. Kummissarju tal-Artijiet et, deciz 11 Novembru 2011 – para.16, citat ukoll mill-ewwel Qorti. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza konvenzjonali fuq citat. Ghax l-principju tal-proporzjonalita` huwa inherenti fl- istruttura kollha tal-Konvenzjoni,2 u ghalhekk l-agir tal-Kummissarju f'dan il- kaz ghandu jigi ezaminat ukoll minn din l-ottika, billi jigi kkunsidrat jekk it-tehid tal-proprjeta` taghhom fis-sena 1973 minghajr ma ghadhom lanqas bdew il- proceduri ghall-komputazzjoni tal-kumpens dovut lilhom, jitfax fuqhom piz eccessiv u sproporzjonat. Din il-Qorti bhal l-ewwel Qorti hi tal-fehema li tenut kont tal-ghexieren ta' snin li ghaddew mid-data tal-ispossessament da parti tal-Kummissarju tal-art de quo minghajr dan lanqas ghadu ta bidu ghall-proceduri sabiex ir-rikorrenti jigu kumpensati ghal-privazzjoni mill-proprjeta` taghhom, fil-fatt jitfa' fuq ir- rikorrenti piz eccessiv u sproporzjonat fis-sens tal-Konvenzjoni. Kif ritenut minn din il-Qroti diversament presjeduta fil-kawza Q.Kos tal-Art ghal Skop Pubbliku "Wiehed ghandu jifhem li meta kienet originarjament promulgata l-Ordinanza tal- Dwar esproprijazzjoni, il-legislatur kien mhux biss haseb ghat-tehid immedjat tal- pussess u d-disponibilita' tal-proprjeta' biex tigi utilizzata ghall-iskop li ghalih tkun giet esproprijata, imma wkoll ghal process spedit ta' likwidazzjoni ta' kumpens dovut anke bit-twaqqif ta' tribunal kwazi gudizzjarju b' kompetenza teknika in materja. Zgur li l-Ordinanza qatt ma kienet mahsuba biex .....… il- Gvern jiehu l-art, jutilizzaha ghal ghexieren ta' snin u xi darba jhallas kumpens." il-procedura Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Ukoll gie affermat fil-gurisprudenza tal-Qorti Ewropeja li: Rigward is-sottomissjoni tal-appellanti li ghad-dewmien kienu jahtu r- rikorrenti meta dawn naqsu milli jghaddu lill-Kummissarju l-informazzjoni ewwel Qorti tghid, li, filwaqt li tali fattur ghandu lok fil-komputazzjoni tal- kumpens mhux pekunjarju dovut lir-rikorrenti ghal-lezjoni sofferta minnhom, izda min-naha l-ohra dan il-fatt ma jnaqqas xejn mill-obbligu fuq spjegat li ghandu l-Kummissarju sabiex, minkejja l-inerzja tar-rikorrenti fir-rigward, huwa jagixxi b'mod diligenti u spedit kif trid il-ligi fil-Kap. Fil-fatt fl-Artikolu 10 ta' din il-ligi l-legislatur haseb ghal kaz fejn is-sidien ma jkunux maghrufa jew ikunu incerti, billi ta lill-Kummissarju l-fakolta` li jinnomina kuraturi ghall-iskop Il-hsieb wara dan l-artikolu hu proprju intiz sabiex meta l-Gvern jiehu art tal-privat li tkun mehtiega fl-interess pubbliku, il-procedura li twassal ghall-komputazzjoni u hlas Ghaldaqstant huwa legalment insostenibbli l-argument tal-appellanti li d- Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza dewmien kien attribwibbli unikament lir-rikorrenti, u li l-Kummissarju ma pprocediex qabel ghax kien incert mit-titolu tar-rikorrenti ghall-fond de quo. Daqstant huwa insostenibbli u b'mod l-aktar manifest l-argument tal- appellanti li l-allegazzjoni tal-lezjoni meritu ta' dan l-aggravju kellha ssir wara li jigi stabbilit il-kumpens u mhux qabel. Dan l-argument jinjora dak li hu ovvju, u cioe` li l-oltragg li sofrew u qeghdin isofru r-rikorrenti jemani mill-fatt tad- dewmien esagerat, ta' circa erbghin (40) sena, li maghtulhom huma gew spossessati mill-fond taghhom, u ghalhekk privati mill-godiment pacifiku tal- Dan fih innifsu huwa bizzejjed sabiex jaghti lok ghal-lezjoni konvenzjonali in dizamina, liema lezjoni tkompli tigi perpetrata sakemm jithallas il-kumpens gust lir-rikorrenti. Dwar il-lanjanza tal-appellanti li tirrigwarda l-modalita` tal-akkwist tal- fond tar-rikorrenti, dawn jishqu fuq il-fatt li l-ligi taghti diskrezzjoni lill- Kummissarju liema modalita` jaghzel sabiex jakkwista l-proprjeta` ta' terzi fl- interess pubbliku. Huma jghidu li l-ewwel Qorti ma kellhiex bhala rimedju tordna li t-tehid ma jibqax dak ta' pussess u uzu, imma jsir b'xiri assolut. il-Qorti tosserva li d-diskrezzjoni moghtija lill-Kummissarju fl-Artikolu 5 tal- Kap. 88 ma tezonerax mill-osservanza tal-principju tal-proporzjonalita`. ezercizzju tad-diskrezzjoni tieghu l-Kummissarju ghandu jassigura li jintlahaq bilanc gust bejn l-interessi tas-socjeta` u l-interessi tar-rikorrenti. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Fir-rigward din il-Qorti tosserva li, l-Kap. ordinarju lis-sid tal-fond fejn, bhal fil-kaz in dizamina, jkunu ghaddew aktar minn 10 snin mid-data tal-proprjeta' da parti tal-awtorita' Bis-sahha tal-artikolu precitat is-sid jista' japplika lill-Bord tal- Arbitragg dwar l-Artijiet sabiex dan jordna li l-proprjeta' akkwistata b'titolu ta' pussess u uzu, tigi akkwistata b'xiri assolut jew b'dominju pubbliku, b'kumpens komputat skont l-istess Kap. 88, jew anke li l-proprjeta' tigi ritornata lilhom Issa, mill-atti ma jirrizultax li kienet saret tali talba, u ghalhekk, ghalkemm huwa minnu li kienet giet demolita mill-Gvern kostruzzjoni delapidata fuq l-art de quo qabel, ma din giet konvertita fi gnien pubbliku, ir- rikorrenti xorta wahda ghad ghandhom dan ir-rimedju disponibbli ghalihom. Ghalhekk din il-Qorti ma tarax li, fic-cirkostanzi ta' dan il-kaz, ghandha bhala rimedju tordna lill-Kummissarju kif dan ghandu juza d-diskrezzjoni tieghu li tispetta lilu bis-sahha tal-artikolu 5, salv dejjem kif fuq indikat l-obbligu tal- Kummissarju fl-ezercizzju tad-diskrezzjoni konsiderazzjoni ghall-principju tal-proporzjonalita'. aggravju huwa parzjalment fondat. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Ghaldaqstant dan l-aggravju huwa infondat limitatament ghal dak li jirrigwarda l-modalita' tal-akkwist tal-fond mill-intimat, filwaqt li huwa infondat Dan huwa dirett lejn dik il-parti tad-decizjoni fejn l-ewwel Qorti sabet vjolazzjoni tal-Artikolu 6 tal-Konvenzjoni minhabba d-dewmien ta' circa erbghin (40) sena ghall-konkluzjoni tal-procedura tal-esproprju. L-appellanti jsostnu li dan id-dewmien kien dovut ghall-fatt li, kif fuq gja` indikat, is-sidien naqsu milli jipprovdu informazzjoni lill-Kummissarju dwar it- titolu taghhom ghall-proprjeta` inkwistjoni, u dan minkejja d-diversi ittri Madankollu l-Kummissarju ha l-passi mehtiega sabiex jinhareg l-avviz ghal ftehim. Isostnu li mhuwiex gust li r-rikorrenti baqghu ma fornewx tali titolu, baqghu jistennew li jghaddi z-zmien bil-hsieb li jsibu z-zmien propizzju sabiex imbaghad idawwru l-inerzja taghhom fuq l-intimat. Fir-rigward ta' dan l-aggravju din il-Qorti, filwaqt li taghmel referenza ghal u taddotta l-konsiderazzjonijiet maghmula minnha fil-konsiderazzjoni tat- Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza tieni aggravju sa fejn applikabbli, tosserva li ghal dan l-aggravju japplika dak li osservat din il-Qorti fil-kaz Peter Frendo et v. Kummissarju tal-Artijiet3: Fil-kaz Deguara Gauci Grech v. Malta, deciza 9 Lulju 2013 il-Qorti Ewropea ghamlet din l-osservazzjoni relevanti: Ghalhekk, tenut li f'dan il-kaz ir-rikorrenti ilhom spussessati mill- proprjeta` taghhom mis-sena 1973, u tenut kont li sal-lum huma ghadhom ma hadu ebda kumpens, ghandha tirrizulta cara u manifesta l-lezjoni tal-Artikolu 6 Qrati tal-Gustizzja tal-Konvenzjoni fil-forma ta' dewmien mhux biss Kopja Informali ta' Sentenza eccessivament irragjonevoli. Ir-raba' aggravju Dan jirrigwardja r-rimedju moghti mill-ewwel Qorti. li dan ir-rimedju ma kienx wiehed gust, u semplici dikjarazzjoni ta' vjolazzjoni kienet tkun adegwata fic-cirkostanzi tal-kaz. Rigward l-impozizzjoni ta' terminu fissat mill-ewwel Qorti ghall-akkwist da parti tal-Gvern tal-proprjeta` de quo, jghidu li tali rimedju ghall-fissazzjoni ta' terminu seta' intalab quddiem il-qrati civili ordinarji, izda dan ma sarx mir- rikorrenti, u, minflok adoperaw dan ir-rimedju ordinarju li kien disponibbli ghalihom, huma bdew il-proceduri kostituzzjonali odjerni wara hafna zmien. Dwar dik il-parti tar-rimedju fejn l-ewwel Qorti ordnat li jsir esproprju b'xiri assolut, l-appellanti ghamlu referenza ghall-konsiderazzjonijiet taghhom fir-rigward fit-tieni aggravju taghhom. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza jilmentaw mill-quantum pekunjarju moghti mill-ewwel Qorti, u jishqu fuq l-inattivita` tas-sidien li kienet intiza biex jitkabbar l-ammont tal-kumpens eventwalment dovut. jaghmlu referenza ghad-decizjonijiet tal-Qorti Ewropeja fil-kazijiet Saliba v. Malta fejn il-kumpens non pekunjarju li nghata kien ta' tlett elef Euro (€3,000) u ta' Boyce Cuthbert Stephenson and others v. Malta fejn il-kumpens non pekunjarju akkordat kien ta' sitt elef Euro (€6,000). Ghalhekk l-appellanti jsostnu li l- quantum tal-kumpens fissat mill-ewwel Qorti huwa eccessiv u ghandu jitnaqqas. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Fl-ewwel lok din il-Qorti tosserva li, f'kaz bhal dak in dizamina fejn ir- rikorrenti sofrew lezjoni konvenzjonali ghal circa erbghin (40) sena stante li ilhom dan iz-zmien kollu privati mill-godiment tal-proprjeta` taghhom minghajr ma nghataw ebda kumpens, ir-rimedju suggerit mill-intimat ta' semplici dikjarazzjoni ta' vjolazzjoni, certament mhuwiex wiehed idoneju b'mod li jaghti Ghaldaqstant din il-Qorti taqbel mal-ewwel Qorti meta tat ukoll rimedju f'somma ta' flus bhala danni mhux pekjunjarji. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Hawnhekk huwa rilevanti l-fatt li qabel ma nharget id-Dikjarazzjoni tal- Gvernatur Generali fis-sena 1973, ir-rikorrenti kienu akkwistaw permess mill- Planning Area Permits Board f'Awwissu tas-sena 1966. Ghalhekk l- aspettattiva li dawn juzufruwixxu mill-proprjeta` taghhom billi jinvestu fiha Fil-fehma ta' din il-Qorti dan izid il-grad tal-lezjoni konvenzjonali in dizamina fil-konfront tar-rikorrenti li, mhux talli ttiehdilhom il- fond, imma konsegwentement gew privati mill-possibilita` reali li jizviluppaw bi qliegh il-proprjeta` taghhom, u dan apparti mill-fatt li huma ghadhom ma l-impozizzjoni fissat mill-ewwel Qorti il- Kummissarju ghandu jibda l-proceduri skont il-ligi ghall-komputazzjoni tal- lir-rikorrenti, din il-Qorti referenza ghall- konsiderazzjonijiet gja` maghmula rigward l-obbligu tad-diligenza da parti tal- Kummissarju li, wara li ha pussess tal-fond de quo, huwa kellu minghajr dewmien jibda l-proceduri sabiex ihallas il-kumpens ghall-fond mehud minnu. Jigi ribadit li l-fatt li r-rikorrenti naqsu milli jibdew proceduri quddiem il-qrati civili ordinarji ghal dan il-ghan, ghalkemm ghandu jittiehed in konsiderazzjoni fil-komputazzjoni obbligu tal-Kummissarju li jagixxi b'diligenza u minghajr dewmien inutili. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Rigward l-ilment tal-appellanti dwar ir-rimedju specifiku ordnat mill- ewwel Qorti li l-Kummissarju intimat jiehu l-fond b'xiri assolut, din il-Qorti taghmel referenza ghall-konsiderazzjonijiet premessi dwar id-diskrezzjoni tal- Kummissarji emanenti mill-Artikolu 5 fuq citat, u tirribadixxi li fic-cirkostanzi tal- kaz dan ir-rimedju huwa floku ghax huwa gust u effettiv billi jassigura li l- lezjoni sofferta u li qeghdin isofru r-rikorrenti ma tkomplix tigi perpetrata ghal tul ulterjuri ta' zmien. Wara kollox il-fattur tal-prova tat-titolu tar-rikorrenti, li l- Kummissarju ressaq bla success bhala raguni ghad-dewmien da parti tieghu li jibda l-proceduri skont il-Kap. 88, illum hija sorvolata mill-provi li ngiebu f'dawn il-proceduri u ghalhekk din il-Qorti ma tarax il-Kummissarju ghandu jithalla jiddilunga izjed fl-obbligu tieghu li jipprocedi ghall-kumpens tal-rikorrenti, liema Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel Qorti, din il-Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il-fattispecie Barra minnhekk, jekk il-Qorti Ewropeja hasset li f'certi kazijiet kellha taghti kumpens f'ammont inferjuri ghal dak li nghata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-qrati maltin tilfu l-awtonomija taghhom b'mod li bilfors kumpens li jinghata ikun f'ammont vicin dak li taghti l-Qorti Ewropeja. Fil-kaz odjern l-ewwel Qorti hadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra r-rikorrenti u deherilha li il-kumpens xieraq li ghandha taghti f'dan il-kaz ikun fl-ammont ta' hamsa u ghoxrin elf Euro Hija kkunsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jiehdu l- Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza proceduri opportuni, il-valur tal-immobbli, iz-zmien tant twil li r-rikorrenti ilhom privati mill-godiment tal-proprjeta` kumpens, l-istat tal-fond u l-ezistenza tal-fattur tal-interess pubbliku. dawn ghandu jigi senjalat il-fatt li qabel l-ispossessament tal-proprjeta` taghhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-Bord kompetenti sabiex jizviluppaw Kunsidrat il-premess din ta' revizjoni, ma tikkunsidrax li dan l-ammont huwa wiehed irragjonevoli, u ghalhekk m'hemmx lok li jigi disturbat il-gudizzju tal-ewwel Qorti fir-rigward. Ghar-ragunijiet premessi tilqa' tirrevoka dik il-parti tas-sentenza fejn l-ewwel Qorti sabet li l-Avukat Generali huwa legittimu kontradittur u kkundannatu in solidum mal-intimat l-iehor ghall- hlas tal-kumpens, u minflok, tiddikjara li l-Avukat Generali mhuwiex il-legittimu kontraddittur f'din il-kawza u tilliberah mill-osservanza tal-gudizzju; tichad l- appell ghall-kumplament u tikkonferma s-sentenza appellata. Qrati tal-Gustizzja il-fond. Kopja Informali ta' Sentenza L-ispejjez tal-ewwel istanza jkunu a karigu tal-Kummissarju tal-Artijiet, hlief dawk relatati mal-prezenza tal-Avukat Generali fil-kawza li allura ghandhom jibqghu a karigu tar-rikorrenti; l-ispejjez ta' dan l-appell ghandhom jigu sopportati mill-partijiet inkwantu ghal tliet kwarti [3/4] mill-Kummissarju intimat u r-rimanenti kwart [1/4] ikun a karigu tar-rikorrenti. Qrati tal-Gustizzja