– MERKANZIJA MIZMUMA MILL-KONVENUTA LI SFAT NIEQSA – – PRINCIPJI DWAR IL-KUNTRATT TA' DEPOZITU – – OBBLIGI TAD-DEPOZITARJU – – PRESKRIZZJONI SKOND L-ART. 2153 TAL-KODICI CIVILI INAPPLIKABBLI F'KAZ TA' DEPOZITU – – KLAWSOLA TA' EZONERU MINN RESPONSABBILITÀ – – GHANDHA TINGHATA PROVA SHIHA DWAR HSARAT U QUANTUM – – SEJBIEN TA' HTIJA MA JFISSIRX NECESSARJAMENT LI D-DANNI TASSEW JEZISTU – Udjenza ta' nhar il-Hamis, 5 ta' Novembru, 2020 C-24327] B'Avviz tat-Talba introdott fl-14 ta' Ottubru, 2016, l-attur talab li l-konvenuta tigi kkundannata thallsu s-somma ta' hamest'elef ewro (€5,000.00c) u dan wara li ppremetta hekk: L-attur huwa kreditur tas-socjetà intimata fl-ammont ta' hamest'elef ewro (€5,000) liema ammont huwa ridott minn somma ikbar u dan wara li s-socjetà intimata kienet qed izzomm fil-pussess taghha gewwa l-mahzen taghha prodotti kozmetici li kienu jappartjenu lill-attur, liema prodotti sfaw neqsin meta kienu taht ir-responsabbilità ta' l-istess socjetà intimata. Peress li s-socjetà intimata anke wara diversi interpellazzjonijeit ghal hlas, inkluz b'ittra ufficjali numru 3652/20151, irrifjutat li thallas, l-attur qed jitlob lil dan l- Onorabbli Tribunal sabiex: 1 Li ghandha d-data tat-3 ta' Novembru, 2015 (ara a fol. 67) u li giet notifikata fl-4 ta' Novembru, 2015 (ara a fol. Jiddikjara s-socjetà intimata debitrici ta' l-attur fl-ammont ta' hamest'elef ewro (€5,000); Jordna lill-istess socjetà intimata thallas lill-attur l-ammont ta' hamest'elef ewro (€5,000). Bl-ispejjez, inkluz dawk ta' l-ittra ufficjali numru 3652/2015. Il-konvenuta giet notifikata bl-Avviz tat-Talba fl-24 ta' Ottubru, 2016 (ara a tergo ta' fol. 4) u ressqet Risposta fis-26 ta' Ottubru, 2016 (ara a fol. Illi fl-ewwel lok it-talbiet attrici huma preskritti ai termini ta' l-Artikolu 2153 tal- Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta; Illi jehtieg li l-attur jipprova t-titolu tieghu fuq il-merkanzija in kwistjoni, kif ukoll ghandu jipprova l-kreditu allegat u l-valur ta' l-istess merkanzija; Illi fil-mertu l-merkanzija qatt ma kienet taht il-kustodja tas-socjetà esponenti izda kienet qieghdha tinzamm taht il-kustodja tad-Direttur Generali tad-Dwana u fi kwalsiasi kaz kienet qed tinzamm "Att the Consignee's sole risk and expense" u dan hekk kif ser jigi provat ahjar fil-mori tat-talba; Illi fi klwasiasi kaz, l-azzjoni ma tistax tirnexxi stante li l-merkanzija ma fiha l- ebda valur billi kienet inharegt ordni ta' distruzzjoni fuq l-imsemmija merkanzija. Il-provi tal-partijiet gew dikjarati maghluqa fl-udjenza tad-29 ta' Mejju, 20192 u t- Tribunal ha konjizzjoni ta' l-atti processwali intieri u kif ukoll tas-sottomissjonijiet bl-iskritt tal-kontendenti.3 Fl-udjenza tal-31 ta' Ottubru, 20194 il-procediment thalla ghad-decizjoni, illi qed tigi pronunzjata illum. It-Tribunal, ikkunsidra l-provi dokumentarji mressqa mill-kontendenti u anke dawk testimonjali u ra u ezamina l-atti kollha processwali; It-Tribunal jikkunsidra; L-isfond fattwali ta' dan il-kaz jista' jigi brevement deskritt kif gej: l-attur, Gabriel Chetcuti Saydon, kien akkwista numru ta' prodotti kosmetici u (a) fwejjah mic-Cina u dawn kellhom jintbghatu permezz tal-kumpanija 'Jeter 3 Nota ta' sottomissjonijiet attrici a foll. 192–197 u dik responsiva tal-konvenuta a foll.198–200. Shipping Ltd' lejn Spanja, biex imbaghad jigu trasportati lejn Malta permezz tal- kumpanija 'Transglory S.A.'; l-awtoritajiet doganali (b) t'hemmhekk staqsew ghad-dokumentazzjoni relevanti sabiex jispezzjonaw l- imsemmija prodotti ta' l-attur. Wara li d-dokumenti gew prodotti mill-fornitur, l- awtoritjiet esteri ma accettawx id-dokumenti u kkuntatjaw il-ditti kollha tal-fwejjah li kienu parti mill-imsemmija konsenja. Dan sar bl-iskop li d-ditti hekk ikkuntatjati ikollhom il-jedd li jwaqqfu l-prodotti parti mill-konsenja milli jigu rilaxxati; gara illi kien hemm xi ditti tal-fwejjah li kkunttatjaw lill-fornitur u (c) bejniethom lahqu out-of-court-settlement biex issehh il-qerda tal-marki 'Davidoff', 'Versace', 'Lepre’', 'Dior', 'Givenchy', 'Kenzo' u 'Mercieca Gauci Pisani Bugeja'.5 Il-bqija tad-ditti tal- fwejjah l-ohra li kien ghad fadal fil-konsenja ma kienux oggezzjonaw jew ilmentaw ghar-rilaxx tal-marki taghhom u huwa ghalhekk li l-bqija tal-fwejjah gew rilaxxati; meta sussegwentement il-bqija tal-konsenja waslet hawn Malta, is- (d) socjetà konvenuta, Rabelink International Freight (Malta) Ltd, li hija l-kumpannija raprezentrici ta' 'Transglory S.A', baghtet avviz lill-attur biex tgharrfu bil-wasla tal- bqija tal-merkanzija li ma kinitx giet meqruda; eventwalment l-attur mar biex jara/jigbor din il-konsenja mizmuma (e) mill-konvenuta, imma l-istess ma nstabitx u qatt ma nghatat raguni dwar l- iskomparsa taghha. Wara elenku tal-fatti tal-kaz, qabel kull konsiderazzjoni ohra, it-Tribunal jemmen illi jkun meritevoli li tigi qabel xejn definita r-relazzjoni li tghaddi bejn il-partijiet.6 5 Ara t-tlett (3) settlement agreements ezibiti mill-attur fl-udjenza ta' l-4 ta' Ottubru, 2018 (ara a foll. NOVISSIMO DIGESTO ITALIANO, 3a ed., UTET 1957; Vol. Minn tali impostazzjoni generika, l-qrati taghna, maz-zmien, raqqew tali definizzjoni u affermaw illi b'relazzjoni guridika wiehed necessarjament jifhem l-ezistenza ta' rapport bejn zewg partijiet in virtù ta' liema l-wiehed ghandu d-dritt jippretendi minghand l-iehor li dan jissodisfa l-obbligazzjoni tieghu. Obbligazzjoni din li tista' tkun wahda kemm "di dare" jew "di fare" jew "di non fare". Tali rapport obbligatorju jista' jkun wiehed f'sens strett u jista' jkollu wkoll dimensjoni aktar wiesgha (vide Korporazzjoni ghas-Servizzi tal- Ilma pro et noe v. Emanuel Bedingfield, Appell Inferjuri, 10 ta' Jannar, 2007). Tali rapport guridiku jista' jaghti lok ghall-azzjoni mhux necessarjament fejn il-fonti taghha hi wahda kontrattwali, izda addirittura jista' jinsorgi ex lege hekk kif dezunt fil-kawza in re Philip Andrew Baldacchino Kerr k/a Kerr et v. Emanuel Dempsey et noe (Appell Superjuri, 29 ta' Jannar, 2007). Ghal approfondiment fuq it-tematika ta' rapport guridiku ara s- sentenza tal-lum ta' dan it-Tribunal in re Raymond Galea Mitchell v. Vincent Galea Salomone et (ref. nru. 1923; Vol: III, §302, p.558).7 Mix-xena domestika inghad li, "ghalkemm il-partijiet jaghtu lill-ftehim taghhom xbiha ta' figura guridika, hija l-Qorti li fl-ahhar mill-ahhar ghandha tara fil-fatt x'ghamlu, u fuq is-sustanza li tirrizulta tapplika n-nomen juris u l-ligi." (ara sentenza riportata f'Kollez. Fid- decizjoni in re MCF Company Limited v. Sapezhinsky Zammit Meli et (Prim'Awla, 3 ta' Ottubru, 2013) inghad li, "Hu dritt u dmir tal-Qorti li anki jekk il-partijiet ma jindikawx b'mod esplicitu l-parametru legali tal-azzjoni, l-istess Qorti ghandha taghti hi jekk possibli figura guridika ghar-relazzjoni bejn il-partijiet fuq dak li jirrizulta mill-provi." 7 Inhasset il-htiega li t-Tribunal – kemm hawnhekk u kemm f'partijiet ohra ta' din id-decizjoni – jdur lejn id-duttrina legali u decizjonijiet esteri proprju ghaliex fin-nuqqas ta' illuminazzjoni mill-legislazzjoni jew mill-gurisprudenza lokali, wiehed jista' jdur fuq taghlim dottrinali esteru. Dan ghaliex "hija prattika kostanti li l-Qrati taghna, meta jigu biex jinterpretaw ligijiet simili ghal ligijiet esteri, li huma jaghmlu referenza ghal u anke isegwu l-awturi eminent li jikkummentaw fuq dawk il-ligijiet esteri u l-Qrati esteri superjuri li japplikawhom" (Il-Prim'Ministru et v. Sister Luigi Cutajar Vassallo noe, Appell Superjuri, 3 ta' Gunju, 1981; mhux pubblikata). Vol.XII(B), p.365) u Nobile Luisa Fondacaro v. Il Manning Felicissimo West (Appell Superjuri, 14 ta' Frar, 1879 riportata f'Kollez. Agguntivament, fis-sentenza Marquis James Costantino Elsdon v. James Louis Zhurakhovska, O.B. E. nomine (Appell Superjuri, 7 ta' Jannar, 1935 riportata f'Kollez. Tali osservazzjonijiet tal-qrati taghna jista' jkun sehhew minhabba fatt ferm interessanti li mat-trapass taz-zmien, forsi, qed jintesa. Il-Codice Municipale di Malta, komunement maghruf bhala l-Code de Rohan, promulgat fl-1784 mill-Gran Chandler de Rohan-Polduc, qatt ma gie legislittivament abbrogat bl-introduzzjoni ta' l-Ordinanza VII ta' l-1868, ossia l-Kodici Civili li illum jinsab katalogat fil-Kapitolu 16 tal-Legislazzjonijiet domestici (vide Fortunata Bonnici Hunt v. Capt. Salvatore Bonnici Hunt, Appell Civili, 11 ta' Gunju, 1875 – Decisione No 346 riportata f'Kollez. VII(B)–401 u l-istudju intitolat "Maltese Legal History Under British Rule (1801–1836)" ta' l-ONOR. IMHALLEF HUGH W. HARDING [Malta, 1980; p. 2 et seqq.]), jikkontjeni disposizzjoni ferm singolari. L-ispirtu ta' l-Artikolu XXXVII jassomilja, xi ftit jew wisq, lill-Artikolu 12 fil-Kodici Civili Taljan (parti intitolata «DISPOSIZIONI SULLA LEGGE IN GENERALE», Art. 15, No 3 – disponibbli ukoll fuq Tant dan hu principju assolut li mhux l-ewwel darba, b'impuls proprju, il-qrati jikkwalifikaw l-indoli vera ta' l-azzjoni esperita meta l-kontendenti ikunu arginaw il- litigju taghhom fuq binarji ohra diversi. Bhala ezemplari tigi senjalata d-decizjoni, gjà msemmija, in re MCF Company Limited v. Refala Zammit Meli et fejn il-qorti, marte proprio, iddefiniet ir-rapport guridiku bejn il-partijiet bhala wiehed ta' appalt ghalkemm l-istess partijiet ommettew li jiddeskrivuha. Decizjoni ohra hi dik in re Joseph Busuttil Dougal et v. Golu Salamone Reynaud (Prim'Awla, 16 ta' Settembru, 2013; konfermata fil-mertu fl-appell fl-24 ta' Novembru, 2017) fejn l-attur sahaq li l- azzjoni tieghu kienet wahda possessorja ("actio spolii"), filwaqt li l-qorti kwalifikatha bhala t'indoli petitorja ("actio confessoria") u laqghet it-talbiet xorta wahda fuq dan it-tieni binarju. Jinghad illi d-dritt t'azzjoni m'hu xejn hlief astrazzjoni guridika meta mehud in izolament mill-bqija tad-dritt. Dan m'huwa xejn gdid peress li anke lokalment il-qrati taghna ilhom isostnu illi hu principju fid-dritt patriju li n-natura ta' l-azzjoni ghandha tigi dezunta mit-termini ta' l-att li bih jinbdew il-proceduri. In fatti, in re Improved Design Limited v. Anthony Chircop Beck et (Appell Superjuri, 5 ta' April, 2013), bis-sostenn ta' gurisprudenza antecedenti, inghad hekk: "Gie diversi drabi ritenut mill-Qrati taghna li biex tigi ffissata l-indoli ta' l-azzjoni li tigi ezercitata wiehed irid ihares mhux tant lejn il-kliem imma lejn dak li sostanzjalment ikun qed jigi mitlub fic- citazzjoni, jigifieri l-fondament u l-oggett tal-pretensjoni fiha dedotta. (ara Kollezz. Hu wkoll principju stabbilit illi l-qorti hi marbuta bit-talba kif maghmula fir-rikors promotur. Dwar hekk inghad illi, "il-funzjoni tat-tribunal, f'kawza partikolari, hi necessarjament limitata bit-termini tad-domanda" (Kollezz. L- istess espressjonijiet ta' gudizzju gew abraccjati f'kawzi ricenti ghal zminijietna bhal per ezempju, in re Godwin Bonnici Hunt v. Paul Bonnici Hunt, (Prim'Awla, 31 ta' Jannar, 2003), in re Maria Woolley v. Lucia sive Lucy Montesin et (Qorti tal- Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 25 ta' Jannar, 2008), in re Alfred Agius Cutajar et v. Warren Borg Tabone (Prim'Awla, 8 ta' Marzu, 2012) u in re Mark Anthony Castellanos et v. Xemxija Bay Prpoerty Holding Ltd (Appell Superjuri, 14 ta' Agguntivament, "il-Qorti ghandha toqghod ghat-termini tal- kawzali u tat-talba kif migjuba fic-citazzjoni; u t-termini uzati f'atti gudizzjarji formali, bhal ma huma l-att tac-citazzjoni, ghandhom jittiehdu u jittiehdu biss fis- sens guridiku taghhom, u mhux fis-sens tal-lingwagg popolari ta' nies profani ghall-ligi; xort'ohra, il-konsegwenzi jkunu kaotici" (Alice Attard Sacco noe v. Vivian B. Thomas, M.V.O., M.B.E., noe et, Appell Superjuri, 24 ta' Novembru, 1958 citata b'approvazzjoni fid-decizjoni in re Hadrian Brincat Brockdorff noe v. Adrian Galea Mitchell Mixter et, Appell Superjuri, 6 ta' Ottubru, 20009). Ghalkemm huwa veru li hawnhekk m'ahniex quddiem il-qrati superjuri (fejn certa solennità hi rimpjazzata b'mizura jew grad ta' infomalità), l-importanza li tigi kristallizzata r-relazzjoni guridika bejn il-litigandi hi xorta wahda fundamentali ghaliex darba stabbilit tali vinkolu, minnu wiehed jasal biex jikklassifika sewwa sew l-istanza taht istitut guridiku partikolari u l-aktar attinenti. Skopert liema istitut huwa applikabbli ghal dak il-legam li jorbot lill-kontendenti, imbaghad johorgu u jinsiltu r-relattivi principji sostantivi-guridici attinenti ghall-mertu fattwali. Dwar hekk, it-Tribunal odjern ma jistax jistahba wara l-fatt li huwa munit li jiddeciedi b'ekwità ghax l-ebda gustizzja ekwitattiva ma tista' tinjora l-kwezit tad-definizzjoni tat-tip ta' kontradittorju li jorbot lill-kontendenti. L-ekwità m'ghandhiex tigi kunsidrata jew interpretata bhala ghodda li takkorda lit-Tribunal jiddeciedi vertenza quddiemu b'leggerezza u 'l boghod mil-Ligi, hekk kif ripetutament asserit mill-Qorti t'Appell (sede inferjuri). Bhala ezempji, fost il-bosta, wiehed hu mistieden jara d-decizjonijiet ta' l-appena msemmija qorti in re Elmo Insurance Limited noe v. Connie Borg Sillato et (3 ta' Ottubru, 2007); Maltacom plc v. Silvan Industries Limited et (28 ta' Novembru, 2007); Francois Salamone Reynaud v. Emanuel Madatli et (27 ta' Frar, 2009); u Sacco Decelis sive Sharon Agius Cutajar v. Direttur Generali tas-Sigurtà Socjali (28 ta' Marzu, 2017). Fil-kawza prezenti – kif dezunt mill-premessi u talbiet attrici supra katalogati – l- istanza ta' l-attur titratta talba biex il-konvenuta tigi misjuba responsabbli ghall- iskomparsa ta' merkanzija li kienet affidata lilha wara li giet impurtata mill-esteru bil-ghan li mbaghad tigi ritirata mill-attur minghandha. Ghaldaqstant, dak il-vinkolu li jorbot liz-zewg kontendenti f'din il-kawza hu rapport indubbjament ta' indoli kuntrattwali peress li kien hemm pre-ezistenti l- intendiment li l-merkanzija ta' l-attur li tasal Malta, tigi temporanjament kustodita mill-konvenuta sakemm tigi sussegwentement rilaxxjata f'idejn l-attur wara l- ipprocessar tal-karti amministrattivi relattivi mill-awtoritajiet kompetenti. Li hu cert huwa li hawnhekk wiehed ma jistax jitkellem dwar rabta extra-kontrattwali, ossia legam li jitnissel lil hinn mill-isfera ta' rabta kuntrattwali pre-ezistenti jew wahda kwazi-kuntrattwali.10 9 Fiha inghad hekk: "Huwa infatti principju inderogabbli tal-ligi procedurali illi meta tigi biex taghti decizjoni, il-Qorti ghandha obbligu li toqghod ghat-termini tal-kawzali u tat-talba kif mitluba fic- citazzjoni." [sottolinear ta' dik il-Qorti]. 10 Dwar din it-tip ta' relazzjoni (i.e., extra-kontrattwali jew danni akwlijani), wiehed hu mistieden jara s- sentenza ta' dan it-Tribunal in re Mapfre Middlesea plc v. Carmelo Montesin, deciza fid-9 ta' Jannar, 2019. Tali klassifikazzjoni tar-rapport guridiku twassal issa biex it-Tribunal jistharreg ulterjorment liema istitut partikolari jorbot lill-partijiet de quo. It-Tribunal jikkunsidra ulterjorment; Ma' l-ewwel daqqa t'ghajn, is-sitwazzjoni li temergi mid-deskritti fatti tal-kaz taf twaddab dubju jekk hawnhekk ninsabux quddiem inter-relazzjoni bejn depozitant (l-attur) u depozitarju (konvenuta)11, cioè jekk hemmx rabta kuntrattwali ta' depozitu jew inkella hijiex rabta ohra mista, differenti jew sui generis. Tali incertezza titnissel mill-fatt illi l-oggetti li kienu fil-kustodja tas-socjetà konvenuta ma kienux moghtija lilha (biex jigu mizmuma ghal perjodu ta' zmien) direttament mill-attur. Hawnhekk, l-oggetti ma gewx konsenjati mill-attur lill-konvenuta biex din ta' l- ahhar tippreservahom ghal zmien u sussegwentement taghtihomlu lura, izda ghandna xenarju fejn l-oggetti gew fid-detenzjoni tal-konvenuta minghand terzi sabiex din tikkustodihom ghal certu zmien sakemm l-attur imbaghad jigborhom minghandha wara li jigu processati amministrattivament. Allura, wiehed jista' hawnhekk jitkellem dwar kuntratt ta' depozitu jew ir-relazzjoni guridika hi wahda ohra u diversa? Ghat-Tribunal ir-risposta hi li hawn ghandna kuntratt ta' depozitu u dan ghas- segwenti motivi. Id-depozitu, apparti li huwa kwalfikat bhala kuntratt reali12, huwa wiehed ta' indole gratuwitu, salv sitwazzjonijiet fejn hemm akkordju mod iehor [ex Art.1892(1) tal- Kodici Civili]. Ghall-perfezzjonament ta' dan il-kuntratt [ex Art. 1892(2)] bil-ghan ta' kustodja temporanja, liema konsenja tnissel l- obbligu ta' l-eventwali restituzzjoni f'min jircievi l-istess. Dan jispellieh l-Art. 1891 tal-Kodici Civili li jiddefinixxi d-depozitu hekk: "Id-depożitu, in ġenerali, huwa kuntratt li bih wieħed jirċievi l-ħaġa ta' ħaddieħor, bl-obbligu li jikkustodiha u li jroddha in natura."13 Il-lokuzzjoni ta' tali disposizzjoni ma tillimitax id-depozitu solament ghall-fatt li d-depozitant direttament ighaddi l-haga lid-depozitarju, izda hi aktar wiesgha. Infatti, il-konsenja tal-haga ghandha "ssir bil-kunsens biss" u 11 Ghall-attur din hi rabta kwazi ovvja hekk kif dezumibbli minn qari tan-nota ta' osservazzjonijiet tieghu li hi esklussivament centrata fuq il-kuntratt ta' depozitu. IV – Parte II, §3995 p. 165 et seqq.) li jaghti spjegazzjoni dwar l-element ta' "kuntratt reali" fid-dawl tar-rekwizit ta' traditio tal-haga li tghaddi minn id ghal ohra. 13 Addizzjonalment, skond l-Art.1904(1) tal-Kodici Civili, "Id-depożitarju għandu jrodd dik il-ħaġa stess li jkun irċieva, fl-istat li din tkun tinsab fiż-żmien tar-radd." "jekk il-ħaġa tkun ġa f'idejn id-depożitarju taħt titolu ieħor u jiġi miftiehem li għandha tibqa' f'idejh bħala depożitu" [ex Art. Din l-ahhar sitwazzjoni – ferm interessanti ghall-kaz tal-lum – tidentifika zewg xenarji distinti, ossia l- konsenja ta' haga maghmula bil-kunsens reciproku tad-depozitant u tad- depozitarju jew, altrimenti, jekk il-haga tkun diga' f'idejn id-depozitarju, bi ftehim li jigi maqbul li l-haga tibqa' temporanjament detenuta mid-depozitarju sakemm ritirata mid-destinatarju. Anke qari ta' l-Art. 1908 tal-Kodici Civili mplicitament jiddezumi li d-depozitu jista' jigi in essere mhux ghax il-haga tkun inizjalment konsenjata (jew affidata) fil-kustodja tad-depozitarju direttament minghand id-depozitant u dan l'ghaliex l-istess disposizzjoni ma tghidx biss li, "Id-depożitarju għandu jrodd il- ħaġa ddepożitata lil dak biss li jkun fdahielu" izda addiritura "lil dak li fl-isem tiegħu jkun sar id-depożitu, jew lill-persuna li tkun ġiet maħtura biex tirċievi lura l- ħaġa." Aparti dan, il-qrati taghna ta' spiss trattaw u ddecidew sitwazzjonijiet analogi ghal dawk in dizamina (ossia fejn ma jkunx l-attur id-depozitant dirett li jhalli l-haga mad-depozitarju ghaz-zamma), u l-fattispecji gew trattati mill-ottika legali ta' depozitu.14 Ftit ezemplari huma s-segwenti: (a) in re Saviour Mizi White et v. Agent Registratur tal-Qorti (Prim'Awla, 16 ta' Gunju, 2005) li kien kaz dwar l-ghibien ta' oggetti mqeghda taht il-kustodja tal-konvenut fil-Qorti. Id-depozitu hawnhekk ma kienx sehh mill-atturi, imma bis-sahha ta' procedura precedenti fi hdan ta' atti ta' inkjesta magisterjali. Ghalkemm it-talba attrici kienet giet eventwalment respinta, il-qorti kienet haddnet u applikat il-principji li jirregolaw l-istitut tad- depozitu; in re Brian Visanich noe v. Kontrollur tad-Dwana et noe (Appell Superjuri, 16 ta' Frar, 2004) naraw kif sehhet distinzjoni netta fl- ispartizzjoni tar-responsabbilitajiet legali ta' diversi entitajiet konnessi mal- port u l-importazzjoni ta' merkanzija gewwa Malta. 14 Hemm ukoll vucijiet dissidenti fil-gurisprudenza patrija fejn il-qrati halltu mall-kuntratt ta' depozitu ukoll il-kuntratt ta' locatio operis. (Appell Superjuri, 25 ta' Frar, 1952) u in re Henry E. Zammit v. Anthony Santoro noe (Prim'Awla, 10 ta' Ottubru, 1962). Madanakollu, bhala fattispecji fattwali, dawn il-kazijiet kienu kemmxejn differenti minn dawk tal-lum. ta' id-dazju) importatur wiehed jrid ta' bilfors jwettaq distinzjoni bejn dawk l-obbligi li huma mposti b'ligi fuq l-awtoritajiet doganali u dawk li tassumi s-socjetà qua kuntrattur tad-Direttur tal-Portijiet. Fil-kaz ta' l-awtorità doganali l- obbligu ewlieni huwa dak li ma tippermettix li tidhol merkanzija gewwa Malta minghajr, inter alia, ma jithallas d-dazju ta' importazzjoni dovut fuq l- istess merkanzija. Dan l-obbligu l-awtorità taqdieh permezz tal-ufficjali taghha li ghandhom d-dmir li jzommu kontroll fuq il-movimenti tal- merkanzija li tigi importata u li, qabel ma tigi rilaxxata mid-depot, jassiguraw li kwalunkwe dazju fuq dik il-merkanzija jkun gie sodisfatt. Mill- banda l-ohra s-socjetà qua kuntrattur ghandha vesti ghal kollox differenti minn dak ta' l-awtorità. Din, ex lege, hija l-agent tad-Direttur tal-Portijiet jew ta' l-enti li twassal il-merkanzija hawn Malta u per konsegwenza kull merkanzija li tasal hawn Malta trid, ta bil-fors, tghaddi in konsenja ta' din is-socjetà li mhux biss ghandha l-obbligu li tikkustodiha kemm iddum fil- parametri tal-port izda ghandha l-obbligu li tikkonsenja l-istess merkanzija lid-destintarju taghha. Ghalhekk filwaqt li l-awtorità doganali, bid-drittijiet kollha ta' salvagwardja li ghandha, hi interessata principalment fil- protezzjoni fuq merkanzija importata, is-socjetà qua kuntrattur hija finalment dik l-enti li ghandha r- responsabbilità, bhala depozitarja tal-merkanzija, li tara li dik l-istess merkanzija tigi kkonsenjata lid-destinatarju ahhari, ossia lil min ghandu titolu ghaliha; in re Karl Santoro v. Dipartiment tal-Agikoltura u Sajd (Prim'Awla, 31 ta' Jannar, 2003) fejn l-attur kien importa kelb, tar-razza British Bulldog, liema kelb kien immedjatament tqieghed taht kwarantina taht il-kura u l- kustodja tad-Dipartiment ta' l-Agrikoltura u Sajd, hekk kif wasal Malta. Gara illi matul il-perjodu ta' kwarantina, u waqt li kien fil-kura u l-kustodja tad-Dipartiment konvenut, dan il-kelb safa nieqes u baqa' ma nstabx. Il- qorti kienet applikat in-normi tal-kuntratt ta' depozitu u, inter alia, sostniet hekk: "Issa ma ghandux ikun dubitat illi l-kelb de quo kien qed jinzamm b'depozitu ghand il-konvenut ghal perjodu tal-kwarantina. U allura dan kellu l-obbligu li jikkustodih u jroddu lura (Artikolu 1891 tal-Kodici Civili). Obbligu li jiehu hsiebu daqs kemm jiehu fil-kustodja ta' hwejgu (Artikolu 1899 tal-Kapitolu 16). Jekk dan ma jaghmlux u ma jkunx f'qaghda li jirrestitwixxi l-annimal fdat ghandu jkollu jwiegeb ghat-telf tieghu."; in re Martin Hills v. Kummissarju tal-Pulizija (Prim'Awla, 12 ta' Dicembru, 2002) f'liema kaz, wara tfittxija mill-konvenut f'proprjetajiet ta' l- attur, gew elevati u mehuda diversi magni u makkinarju appartenenti lill- Sussegwentement kienu tniedu proceduri penali kontra l-attur fejn gie mressaq u akkuzat b'reati ta' frodi kummercjali u ksur ta' B'sentenza tal-5 ta' Marzu 1999 il-qorti ta' kompetenza kriminali sabet lill-attur mhux hati tal-imputazzjonijiet migjuba kontrih u b'digriet sussegwenti l-istess ordnat ir-rilaxx ta' l-oggetti li kienu gew mehuda minghandu. Kien imbaghad irrizulta li dawn l-oggetti, magni u makkinarju, kienu nzammu fi stat hazin tant li ma setawx aktar jintuzaw (u kien intilef kunsiderevolment il-valur kummercjali taghhom). Il-qoti kienet applikat il- principji relattivi ghall-istitut tad-depozitu u sabet lill-konvenut responsabbli ghat-tgharrieq ta' l-oggetti fil-kustodja tieghu; in re Gasan Insurance Agency Limited noe v. The Cargo Handling Company Limited (Appell Superjuri, 19 ta' Gunju, 2001) fejn l-assiguratur ta' l-attrici kien importa mill-esteru numru ta' vetturi. Dawn gew trasportati minn barra lejn Malta bil-bahar minn kumpannija u meta tali vetturi waslu Malta ghaddew fil-kustodja tal-konvenuta u f'dak il-waqt ma kien gie indikat xejn avvers dwar il-qaghda ta' tali vetturi. Gara li meta l-konvenuta imbaghad ghaddiet l-istess vetturi lill-assigurat ta' l-attrici, gew innotati hsarat f'tali vetturi. Fost afferijiet ohra, il-qorti kienet affermat li s-socjetà konvenuta kienet qed izzomm merkanzija taht titolu ta' depozitu u bhala tali hi riedet tiehu l-mizuri kollha mehtiega u indikati uti bonus pater familias biex tassigura li ma tigrix hsara prevedibbli lill-istess merkanzija fdata f'idejha; in re Carmel Shepel noe v. Godwin Scolaro noe (Appell Kummercjali, 1 ta' Frar, 1988) fejn naraw fattispecji fattwali ferm u ferm simili ghall-kaz hawn taht ezami. Fil-kaz citat kien hemm ukoll kwantità ta' merkanzija migjuba mill-esteru u meta waslet Malta kienet giet affidata lill-kumpannija konvenuta sakemm l-importatur Malti jghaddi ghall-gbir taghha, izda madanakollu parti minn tali merkanzija sfat nieqsa u fost dik rimanenti kien hemm merkanzija danneggjata. Kemm il-perit gudizzjarju, kemm il-qorti ta' l-ewwel grad u kif ukoll dik fl-appell strahu fuq u applikaw principji dwar ir- responsabbilità tad-depozitarju. Ghalhekk, fid-dawl ta' tali spjegazzjoni u ezempji, ir-rabta guridika li tghaddi bejn l-attur u s-socjetà konvenuta f'din il-kawza hi avvolta mill-kuntratt ta' depozitu u l- istess tiklassifika lill-konvenuta bhala depozitarja, ossia l-kustodi ta' haga ta' haddiehor li ghandha d-dover tippreserva l-istess sakemm jasal l-obbligu tar- restituzzjoni. Klassifikata r-relazzjoni legali li tghaddi bejn il-kontendenti, ikun floku li t-Tribunal jelenka l-principji l-aktar pertinent ghall-prezenti sitwazzjoni guridika, u cioè: Id-depozitarju huwa indubbjament il-kustodi ta' haga lilu affidata u bhala tali huwa detentur ghan-nom t'ohrajn. Id-depozitu jista' jkun gratuwitu u kif ukoll oneruz, ossia salarjat. Tali duplici aspett johrog kemm mill-Art. 1892(1) tal-Kodici Civili li jghid li dan "huwa kuntratt gratuwitu, bla ħsara ta' kull ftehim kuntrarju" u kif ukoll mill- Art. 1900(1)(b) ta' l-istess Kodici li jitkellem dwar id-diligenza rikjesta mid- depozitarju fiz-zamma tal-haga u li tali diligenza ssir aktar severa "meta jkun ftiehem li għandu jitħallas għall-kustodja tad-depożitu."19 Fost oggetti ohra, tali duplicità taghti lok ghall-konsegwenti diligenza li jrid jippresta d-depozitarju. 1899 ta' l-imsemmi Kodici id- diligenza rikjesta mid-depozitarju hi dik ta' missier tajjeb tal-familja fuq l- 19 Wiehed huwa mistieden jara s-sentenza li qed tinghata wkoll illum in re AMG Cold Stores Limited v. Barbuto Limited [ref. nru. 309/2018] li tikkontjeni principji ulterjuri dwar il-kuntratt ta' depozitu oneruz (i.e., salarjat). oggett quam suis, ossia li, "fil-kustodja tal-ħaġa taħt depożitu [hu ghandu] jieħu ħsieb daqs kemm jieħu fil-kustodja ta' ħwejġu." Bhala ezemplari, it- Tribunal jirreferi ghad-decizjoni in re Victor Bonnici Hunt noe v. Godwin Scolaro noe (Appell Kummercjali, 7 ta' Mejju, 1984) fejn il-Qorti ta' l-Appell ikkonfermat is-sentenza ta' l-ewwel qorti in kwantu sabet li l-konvenut responsabbli ghaliex bhala depozitarju tal-karozza afdata fil-kustodja tieghu hu kellu l-obbligu li jiehu hsiebha daqskemm kien kieku kellu haga tieghu stess ghandu. Ara wkoll, fejn rilevanti, in re Peter Peters-Borg v. Joseph Felice Kind (Prim'Awla, 28 ta' April, 1987); Id-diligenza mehtiega f'dan ir-rigward tista' tigi kommizurata ma' dak il- parametru standard precizat fl-Artt. 20 Citata b'approvazjoni fis-sentenza tal-Qorti ta' l-Appell, sede inferjuri, in re Citadel Insurance plc v. Paul ic et ta' l-24 ta' Jannar, 2007. Awtur iehor, il-COGLIOLO ("Scritti di Diritto Tali diligenza issir aktar rigoruza u severa, kif diga' rajna, jekk id-depozitu jkun oneruz, ossia fejn id-depozitarju jigi remunerat ghaz-zamma tal- haga. B'rizultat ta' dan, skond l-Art. 1900(2) tal-Kodici Civili, "id- depożitarju jwieġeb għal kull negliġenza, tkun kemm tkun żgħira." Hekk kif inghad in re Henry E. Chetcuti Saydon v. Anthony Santoro noe (Prim'Awla, 10 ta' Ottubru, 1962), id-depozitarju salarjat jassumi responsabbiltà aktar kbira minn dik li jkollu a kariga tieghu l-veru u propriju depozitarju, u ghandu jadopera fil-kustodja tal-hwejjeg depozitati d-diligenza tal-bonus pater familias fi grad akbar minn dak ordinarju. Ara wkoll, sa fejn jiswa, in re Mary Zammit Satariano v. Emmanuele lles (Prim'Awla, 27 ta' Marzu, 1946), in re Maria Santoro v. Borg Sapiano Borg Tabone (Prim'Awla, 2 ta' April, 1992) u in re Brian Visanich noe v. Kontrollur tad-Dwana et noe (citat supra). Inoltre, u mmaterjalment mill-onerozità jew gratuwità tad-depozitu, id- depozitarju li jkun wera nuqqas gravi li jikkustodixxi, kif tipprovdi l-ligi, il- hwejjeg ta' haddiehor, iwiegeb ghal culpa lata li fl-aghar ipotesi tista' tindika element ukoll ta' dolo (ara in re Michael Gubbai et v. George Conrad et, Appell Superjuri, 7 ta' Lulju, 1998). Issa li gie stabbilit l-indoli tal-kontradittorju22 li jorbot lill-partijiet (li minnu johorgu l- obbligi, id-dmirijiet u r-responsabbilitajiet, procedurali u anke sostantivi, tal- kontendenti), it-Tribunal jipprosegwi b'investigazzjoni dwar il-fattezzi tal-vertenza u hawnhekk wiehed ikollu necessarjament jibda' biex jikkunsidra l-ewwel eccezzjoni tal-konvenuta, li hija dik ta' preskrizzjoni. 7(1) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta, nonostanti li, "it-Tribunal għandu jaqta' kull talba u kontro-talba li jkollu quddiemu prinċipalment skont l- ekwità", hu previst b'mod espress illi, "f'kull każ, kull kwistjoni li jista' jkun hemm 21 tas-sena 2009 pp. 18–32) fejn din it-tematika giet approfondita ulterjorment u fejn gie elaborat il-principju tal-grad ta' diligenza rikjesta minn professjonist, li oggi giorno huwa maghruf bhala "homo eiusdem professionis et condicionis". dwar il-preskrizzjoni għandha tinqata' skont il-liġi." 730 tal- Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili, "L-eċċezzjoni ta' inkompetenza jew ta' illeġittimità ta' persuna, u l-eċċezzjonijiet ta' transazzjoni, arbitraġġ, res judicata, preskrizzjoni jew nullità ta' atti, għandhom jiġu deċiżi b'kapi għalihom, qabel, jew flimkien mas-sentenza fuq il-meritu." Ghalhekk, huwa doveruz illi l- ewwel u qabel kollox it-Tribunal jinvesti fl-eccepita eccezzjoni ta' preskrizzjoni fl- ewwel parti (kap) tal-prezenti sentenza. Sussegwentement – naturalment dejjem dipendenti mill-ezitu tal-kunsiderazzjonijiet u konkluzjoni raggunta dwar tali aspett tal-procediment – wiehed imbaghad idawwar harstu lejn il-mertu tal-kwistjoni. Fl-eccezzjoni taghha, il-konvenuta tikkontendi li l-istanza attrici hi milquta minn dak it-terminu preskrittiv kontemplat fl-Art. 2153 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal- Ligijiet ta' Malta) li jghid illi, "L-azzjoni għall-ħlas tal-ħsarat mhux ikkaġunati b'reat taqa' bi preskrizzjoni bl-egħluq ta' sentejn." Fis-sottomissjonijiet miktuba, il- konvenuta ma telabora assolutament xejn dwar din it-tematika. Madanakollu, dan ma jfissirx li t-Tribunal ghandu awtomatikament jiskarta tali eccezzjoni jew li jabdika mid-dover tieghu u jissorvola diskussjoni dwarha. Anzi, dan it-Tribunal hu kjamat, bi dmir, jezamina u jiggudika jekk in-negozju odjern bejn il-litigandi huwiex preskritt bid-dekors taz-zmien, irrispettivament jekk dwar din l-eccezzjoni formali (qatt proceduralment ritirata) il-kontendenti wettqux sottomissjonijiet, elaborati jew le. Hawn isir accenn ghal dak li ntqal in re Vincent Palmier v. Qala St. Joseph Football Club (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 14 ta' Dicembru, 2007) u cioè illi, "il-konvenut li jecepixxi l-preskrizzjoni estintiva tal- azzjoni ma jehtieglu jipprova xejn hlief li l-preskrizzjoni eccepieta hi dik li tapplika ghall-kaz u li ddekorra t-terminu preskrittiv. Dan stabbilit, sta ghall-attur kreditur li jghazel it-triq kif irid jiddefendi ruhu kontra din l-eccezzjoni bil-mezzi li tghatih il- ligi. Hu l-attur li jrid jipprova s-sospensjoni jew l-interruzzjoni tal-perjodu preskrittiv jew l-ammissjoni tal-kreditu mill-konvenut jew alternattivament li jsejjahlu ghall- gurament decizjorju." Ghalhekk, sta ghall-konvenuta li tipprova li l-preskrizzjoni minnha sollevata – sabiex tinnewtralizza l-azzjoni promossa kontriha – hi effettivament dik applikabbli ghall-kaz de quo. Fi kliem iehor, u fil-konkret ghall- kaz in dizamina, l-oneru probatorju li n-negozju inter-korrenti bejn il-partijiet jikkwalifikax bhala wiehed tali li hu kolpit mill-preskrizzjoni ta' sentejn jirrisjedi esklusivament fuq din tal-ahhar. Hija l-konvenuta li trid tissodisfa dan l-oneru sabiex tiskarika l-istess minn fuqha u, ergo, "tirbah" l-eccezzjoni minnha mqanqla u dan ghax f'certi kazijiet il-parti konvenuta bl-eccezzjoni taghha stess tirrivesti l- libsa ta' 'parti attrici' in forza tal-principju "reus excipiendo fit actor" bl-obbligu li tipprova dak li tkun eccepiet.23 Debitament skarikati dan l-oneru, kollox jerga' joxxilla fuq il-parti attrici biex din, da parti taghha, tipprova jew li t-terminu preskrittiv mhux applikabbli jew li l-istess gie sospiz, jew li dan gie interrott jew alternattivament li d-debitur b'xi fatt, espress jew tacitu, ammetta l-kreditu. It-Tribunal jghaddi issa ghal ezami tal-preskrizzjoni eccepita u l-validità taghha ghal dan il-kaz. Kif diga' rikjamat supra, l-Art. 2153 tal-Kodici Civili jghid hekk: "L-azzjoni għall- ħlas tal-ħsarat mhux ikkaġunati b'reat taqa' bi preskrizzjoni bl-egħluq ta' sentejn." Illi ghat-Tribunal, din l-eccezzjoni ta' preskrizzjoni bjennali ma tista' qatt tirnexxi. Dan ghal dawn il-precizi zewg ragunijiet: (a) Primarjament, hawnhekk si tratta ta' relazzjoni guridika kuntrattwali u mhux wahda extra-kuntattwali (aspett li gie diskuss dettaljatament supra). In tema ta' preskrizzjoni jezistu tliet xorta ta' danni, u cioè (i) dawk derivanti minn delitt veru u proprju fejn il-preskrizzjoni applikabbli hi dik ta' il- l-azzjoni kriminali; (ii) dawk derivanti minn htija akwiljana preskrizzjoni hi dik ta' sentejn; u (iii) dawk derivanti minn inadempjenza kontrattwali fejn il-preskrizzjoni hi dik ta' hames snin (ara Joseph Gubbai nomine v. Carmelo Costantino, Appell Civili, 27 ta' April, 1953). Is-socjetá konvenuta tqanqal l-preskrizzjoni bjennali, derivanti mill-kamp tal-htija extra-kontrattwali, madanakollu terminu preskrittiv irid necessarjament jattalja man-natura tal-vinkolu li jorbot lill- partijiet (liema vinkolu gie dettaljatament spjegat hawn fuq f'din id- decizjoni). Jigi sottolinejat illi, "jekk parti taghzel li tressaq il-pretensjonijiet taghha kontra parti ohra fuq kawzali partikolari, l-eccezzjoni li titqanqal mill-parti mharrka kontra l-azzjoni maghmula kontriha trid titkejjel fuq dik il- kawzali u mhux fuq x'tahseb il-parti mharrka li setghet kienet il-kawzali vera." F'dan il-kaz, johrog car x'qed jitlob l-attur. Fl-Avviz tat- Talba hemm, l-ammont pretiz minnu huwa allegatament dovut "wara li s-socjetà intimata kienet qed izzomm fil- l-applikazzjoni ta' 23 F'dan is-sens, fost diversi u bosta, ara in re John Baptist Chetcuti Saydon noe v. Joseph Galea Salomone noe (Qorti tal- Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 23 ta' Mejju, 2008). pussess taghha gewwa l-mahzen taghha prodotti kozmetici li kienu jappartjenu lill-attur" u dan jindika legam kuntrattwali u mhux wiehed kwazi delittwali. Ghalkemm il-fatti kienu ben diversi minn dak tal-lum, fis-sentenza in re Hugh P. Chetcuti Saydon noe v. John Chircop Beck et (Appell Superjuri, 1 ta' April, 2005) kienet giet ukoll eccepita l-preskrizzjoni bjennali ai termini ta' l-Art. 2153 tal-Kodici Civili u kemm l-ewwel qorti u kemm dik tat-tieni grad, irrigettaw tali eccezzjoni stante li r-rapport guridiku bejn il-partijiet f'dawk il- proceduri kien dikjaratament wiehed kontrattwali u bl-ebda mod imsejjes jew derivanti minn xi htija kolpuza ex delictu vel quasi. Partikolarment dwar il-kuntratt ta' depozitu, id-decizjoni in re Leon Bouzidi v. Antonio Santoro noe (Appell Superjuri, 14 ta' April, 1967) tafferma li l-preskrizzjoni applikabbili ghar-reklam ta' danni mgarrba f'merkanzija li kienet tinsab depozitata ghand depozitarju hi dik ta' hames snin. Minn dan il-profil, il-preskrizzjoni invokata mill-konvenuta mhux meritevoli ta' akkoljiment. Sekondarjament, u bla pregudizzju ghal dak hawn fuq appena rimarkat, il- konvenuta tonqos milli tindividwa d-data preciza minn meta ghandha tibda' tiddekorri l-preskrizzjoni minnha mqanqla. In tema ta' preskrizzjoni, jinsab rikonoxxut illi min jinvokaha ghandu jaghti l-prova tad-data preciza tad-dekorriment taghha ("inceptio prescriptio"). Fin-nuqqas ta' tali prova, min hu kjamat jiddeciedi ma jistax jilqa' l- eccezzjoni tal-preskrizzjoni stante li ma jkunx gie determinat l-inizju tad- dekorriment tal-perjodu preskrittiv. Issa, peress li "f'materja limitattiva tal- azzjoni, bhal ma hija l-preskrizzjoni, mhix ammissibbli l-interpretazzjoni estensiva, u l-preskrizzjoni hija istitut ta' interpretazzjoni strettissima" (cfr. jistabbilixxi definittivament Prof. Anthony J. Gauci Piscopo ne v. Nutar Emmanuele Busuttil Dougal, Appell Civili, 25 ta' Novembru, 1957) wiehed irid izomm quddiem ghajnejh illi min jecepixxi l-preskrizzjoni "kellu jipprova l-element essenzjali tal-eccezzjoni tieghu u cioé li kien bhala fatt iddekora t-terminu statutorju preskrittiv. Dana mid- data minn meta l-attur seta' jipproponi l-azzjoni. Altrimenti kien japplika l- principju 'contra non valentem agere non currit prescriptio" (cfr. Guido J. Galea Salomone v. Dr. Emanuel Gambina, Appell Inferjuri, 5 ta' Ottubru 2001). Addizzjonalment, f'dan l-ahhar kaz citat, inghad inoltre li kien "jispetta lill- konvenut il-mument minn meta beda jiddekorri skond il-ligi t-terminu preskrittiv u jekk kienx effettivament hekk iddekorra minn dak il-mument sal-mument meta tkun giet intavolata l- azzjoni." B'zieda ma' dak appena maghdud, issir referenza ghall-Art. 2137 tal- Kodici Civili li jghid: "Bla ħsara ta' disposizzjonijiet oħra tal-liġi, il- preskrizzjoni ta' azzjoni tibda minn dak in-nhar li din l-azzjoni tista' tiġi eżerċitata; mingħajr ma jittieħed qies tal-istat jew tal-kondizzjoni tal- persuna li lilha din l-azzjoni tmiss." Mix-xena domestika hemm is-sentenza, fost bosta ohrajn, riportata f'Kollez. XXXVII-II-622 li fiha inghad li, "Jehtieg jigi ezaminat meta jista' jsir dan l-ezercizzju (ta' l- azzjoni). Dan iz-zmien skond id-dottrina hu dak li fih tkun twieldet l- obbligazzjoni u li fih ikunu twieldu d-dritt u l-azzjoni konsegwenzjali." Hawnhekk qed nitkellmu dwar il-punctum temporis minn fejn ghandhom jibdew jigu kkalkolati s-sentejn applikabbli, skond il-konvenuta, ghall- azzjoni attrici. F'aktar dettall, il-qrati taghna jghidu li, "L-eccezzjoni tal- preskrizzjoni trid tinghata tifsira restrittiva, u ghalhekk jekk ikun jezisti xi dubju dwar l-applikabilitá taz-zmien preskrittiv minn dak li jirrizulta mill-atti, Psaila, Prim'Awla, 29 ta' Mejju, 2003; ara wkoll Stencil Pave (Malta) Limited v. Kunsill Lokali Naxxar, Prim'Awla, 30 ta' Ottubru, 2003). 24 Dan l-awtur hu citat ripetutament u in extensio fid-decizjoni in re Ester Degeatano et v. Joseph D’Alfonso (Appell Civili, 26 ta' Frar, 1965; mhux pubblikata). ta' l-eccezzjoni l-preskrizzjoni, tal-preskrizzjoni hi Inghad ukoll li, "l-accertament tad-dekorrenza taz-zmien tikkostitwixxi indagini ta' fatt u dan jimporta illi inizzjalment jinkombi fuq il-konvenut li jissolleva jissodisfa, bi prova li ghandu, bhala essenzjali, li t-terminu statutorju preskrittiv kien ghadda. Wiehed ma jridx jinsa l- manifestazzjoni, f'sens inekwivoku, tal-volontá tal-parti li ggib 'il quddiem l- estinzjoni bid-dekors taz-zmien tal-kreditu azzjonat fil-konfront tieghu. U allura logikament hu mistenni li l-konvenut jiddeduci, in sostenn tad-difiza tieghu, prova tad-data tad-dekorrenza ghall-iskop tal-komputa tal-perijodu preskrizzjonali." (cfr. Luciano Bejaoui noe v. Saviour Strauss, Appell Inferjuri, 22 ta' Gunju, 2005). Fil-kaz odjern il-konvenuta ma ghamlet xejn hlief li asseriet li l-istanza attrici hi preskritta, izda ma maritx oltre minn tali asserzjoni u individwat ezattament data li mieghu tintrabat id-dekorrenza taz-zmien. B'hekk jigi li l-konvenuta halliet f'idejn it-Tribunal biex jipprova jindividwa minflokha dik id-data li setghet kienet applikabbli. Bid-dovut rispett, dan ma jistax jinghata adezjoni jew jigi permess jew kondonat. Hekk kif affermat fi zmien pjuttost ricenti in re Carmen lles v. Av. Anton Gubbai (Prim'Awla, 12 ta' Dicembru, 2013), "M'huwiex il-kompitu tal-Qorti illi sabiex issib iz-zmien meta bdiet ghaddejja l-preskrizzjoni toqghod tfittex hi l-prova jew f'dak li jkun inghad bil-gurament jew f'dak li jirrizulta minn dokumenti. Dak huwa kompitu tal-partijiet. Ix-xoghol tal-Qorti huwa li tqis u taghrbel il-provi li jitressqu dwar it-talbiet u l-eccezzjonijiet. Fil-kaz tal-lum, almenu fejn jirrigwarda l-preskrizzjoni, dan baqa' ma sarx. Li jfisser li fil- kaz tal-lum ma tirrizultax, b'mod sodisfacjenti u sal-grad rikjest mil-ligi, id- data meta bdiet ghaddejja l-preskrizzjoni." Minn dan l-aspett ukoll, l-eccezzjoni ta' preskrizzjoni hi destinata tfalli. Spjanat dan it-terren, diskussi l-indikati aspetti u ghar-ragunijiet kompendjati supra, it-Tribunal qed jichaq l-eccezzjoni ta' preskrizzjoni abbazi ta' l-Art. 2153 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta) invokata mill-konvenuta. Skartata tali materja preliminari, it-Tribunal issa jdawwar harstu lejn il-mertu tal- vicenda. F'dan il-kaz gie oggettivament stabbiliti illi: (a) Is-socjetà konvenuta tagixxi bhala agent ta' entita estera Spanjola, liema entita, wara li rciviet il-merkanzija de quo mic-Cina, bghatitha hawn Ghalhekk, il-konvenuta, fi kliem id-dirigent taghha stess, tagixxi bhala ricevitur ta' tali merkanzija u meta tasal l-istess izommha ghal perjodu u sussegwentement tqassamha f'Malta.25 Il-merkanzija li waslet Malta giet in tranzitu lejn pajjizna tramite Ħal Safi, Spanja, izda originarjament telqet mic-Cina.26 Din dahlet Malta fil-21 ta' Marzu, 2012 flimkien ma' merkanzija ohra ta' terzi persuni. Dik ta' l-attur dahlet Malta taht l-isem "Casino Perfumery".27 Il- konvenuta bghatet tgharraf lill-attur b'email li l-merkanzija kienet waslet minn Ħal Safi, Spanja. Solament parti minn din il-merkanzija waslet Malta29 u din kienet tikkonsisti fi tlettax (13) il-bicca minn konsenja akbar.30 L-istess merkanzija kienet tikkonsisti f' "cosmetic mirror", "cosmetic bags" u "cosmetic case".31 Ir-rimanenti bicciet tal-merkanzija (fwejjah u oggetti ta' kozmetika) kienu gew konfiskati mill-awtoritajiet Spanjoli u hemmhekk distrutti minhabba kwistjoni ta' prodotti kontraffatti (counterfeit).32 Il-merkanzija li kienet waslet hawn Malta inzammet mill-kumpannija konvenuta sakemm jipprocessa xi dokumentazzjoni mad-Dwana Maltija.33 Din inzammet fid-detenzjoni tal- konvenuta gewwa mahzen (hub) fid-Dwana. Tali mahzen, ghalkemm huwa tad-Dwana, porzjon minnu huwa allokat lil u gestit mis-socjetà konvenuta.34 Dwar dan mill-provi hareg li, "Nghid illi l-mahzen huwa tad- Dwana izda huwa leased, biex nghid hekk, lil hames operaturi … illi effettivament il-pussess u l-amministrazzjoni ta' kuljum tkun tinsab f'idejn il-hames operaturi li ghadni kemm insemmi. Ir-rwol tad-Dwana hija illi tissupervizjona tali mahzen u taghmel stocktaking u anke ghal skopijiet 25 vide xhieda ta' Julian Shamala, direttur tal-kumpannija konvenuta, fl-udjenza tas-17 ta' Jannar, 2018 (a fol. Ara wkoll ix-xhieda ta' l-attur fl-udjenza ta' l-4 ta' Ottubru, 2018 fejn jikkonferma li rcieva tali notice of arrival (a fol. 29 vide xhieda ta' Aldo Chircop Beck, rapprezentant tad-Dwana Maltija, fl-udjenza tat-13 ta' Gunju, 2018 (a fol. Ara wkoll id-dokument (oggetti li nzammew Spanja u l-ohrajn li waslu Malta) ezibit a foll. Ara wkoll dikjarazzjoni ezibita minn Aldo Chircop Beck a foll. Ghall-merkanzija originalment ordnata mic-Cina ara d-dokument ezibit a foll. 45–48, filwaqt li ghal l-oggetti li nzammew Spanja u l- ohrajn li waslu Malta ara d-dokument ezibit a foll. Ara wkoll xhieda ta' Julian Shamala fl-udjenza ta' l-4 ta' Marzu, 2019 (a tergo ta' fol. 30) u anke dik ta' Julian Shamala (a fol. 33 vide xhieda ta' Julian Shamala (a fol. 34 vide xhieda ta' Julian Shamala fl-udjenza ta' l-4 ta' Marzu, 2019 (a foll. ta' taxxa u skopijiet fiskali. Nghid illi Rabelink International Freight (Malta) Limited huwa wiehed mill-imsemmija hames operaturi mill- mahzen fejn suppost kienet stivata il-merkanzija u nghid u allura li kull operator huwa responsabbli ghall-merkanzija li jgib hu u li jistiva hu."35 L-attur dam biex ipprocessa d-dokumenti mad-Dwana u safrattant il- merkanzija baqghet stivata fl-imsemmi mahzen (hub) tal-konvenuta. Tali karti gew eventwalment processati u saru l-arrangamenti dokumentali bejn l-odjerni partijiet biex il-merkanzija, jew parti minnha, tigi migbura mill-attur. Julian Shamala jkompli jispjega hekk: "Bhala procedura li kellha tigi minn Gabriel Chetcuti Saydon hija li b'tali dokumentazzjoni hu jitla' Hal Far ossija d-Dwana sabiex jghaddi tali karti lid-Dwana halli l-merkanzija tigi rilaxxjata f'idejh … u fil-fatt giet rilaxxjata f'idejn is-Sur Gabriel Chetcuti Saydon … Qabel ma gew processati l-karti u qabel ma sari l-hlas, is-Sur Gabriel Chetcuti Saydon mar ifittex il-merkanzija gewwa d-depot tad-Dwana fejn ahna nistivaw jew ikollna l-merkanzija hemmhekk stivata u ma sabhomx. Da parti taghna ahna ma nafux kif il-merkanzija ma kinitx hemmhekk. tieghi, misteru.36 Minn Ghalina din hija, ghall-inqas informazzjoni illi Ghandi, il-burdnara u haddiema ohrajn tas-Socjetà Konvenuta kienu jafu bihom ghax kienu rawhom fuq il-post, izda ghal xi raguni meta s-Sur Gabriel Chetcuti Saydon mar sabiex jirtirhom, kif ghadni kif spjegajt, tali merkanzija sparixxiet u ma baqghetx hemmhekk, izda f'xi zmien zgur kienet hemmhekk." 37 Wara dan l-akkadut, il-konvenuta ddecidiet li tinstalla cameras fil-post. Dwar dan, l-istess Julian Shamala sostna li solitament il-post fejn tigi stivata l-merkanzija ma jkunx sorvejat minn xi hadd u li infatti "ikun miftuh, ma jkunx hemm bniedem minn tieghi. Jista' jidhol xi hadd, jista' jara x- xoghol. Issa infatti ghamilna l- cameras"38 u tali cameras saru "Ftit wara li gara dan [l-incident] ovvjament … noqghodu naqra attenti."39 fl-opinjoni Hareg mill-provi ukoll li l-attur kellu l-intenzjoni li jehles mill-merkanzija li kienet waslet hawn Malta. F'dan is-sens kien gharraf lill-awtoritajiet doganali u kif ukoll wettaq arrangamenti ma' l-Awtorità ta' l-Ippjanar 37 vide xhieda ta' Julian Shamala (a fol. 38 vide xhieda ta' Julian Shamala fl-udjenza ta' l-4 ta' Marzu, 2019 (a tergo ta' fol. (dakinhar MEPA) u kif ukoll ma' Wasteserv Malta Limited ghad- distruzzjoni tal-merkanzija.40 Fid-dawl ta' tali fatti – kif abbinati mal-principji guridici espressi f'din is-sentenza – it-Tribunal ma jarx kif is-socjetà konvenuta m'ghandhiex twiegeb quddiem l- istanza mressqa mill-attur (u dan salv ghal dak li ser jigi deciz aktar 'il quddiem). Ir-ragunijiet wara tali affermazzjoni generali jinsabu dettaljatament spjegati infra. Ghalhekk jikkompeti liz-zewg litigandi de quo, jiddimonstraw il-validità tat-tezi rispettiva taghhom, cioè "culpa" (htija) vs. "casus" (jew "accident" jew "forza magguri" jew "kaz fortuwitu"). Jinghad mall-ewwel li l-provi juru li l-attur iddizimpenja l-oneru fuqu ripost u dan ghaliex wera li ordna merkanzija mill-esteru, li din giet in parte Malta, li kienet mizmuma ghand il-konvenuta u li meta mar biex jigborha l-istess ma nstabitx. Dawn huma fatti konkordati u accettati bejn il-partijiet li jaghtu lok ghat-teorija normattiva ta' "res ipsa loquitur",41 teorija li torigina mis-sistema legali Ingliza42 u "CLERK & LINDSELL ON TORTS" (Alexiev Schembri & Psaila, 1989; §10– 135 p. 568). (1865) 3 H. & C. 596, 601] fejn jirrizulta li ssemmiet u giet applikata ghall-ewwel darba f'kaz ta' danni. Il-fatti tal-kaz kienu dawn: l-attur, li kien wieqaf hdejn il-bieb tal-mahzen tal-konvenut (u mill-istess konvenut gestit), spicca milqut f'rasu minn numru ta' xkejjer (mimlija zokkor) li improvizament waqghu fuqu mill-gholi. L-ewwel qorti kienet sabet kontra l-attur. Izda in sede t'appell tali decizjoni ta' l- ewwel grad giet kapovolta u l-imhallef Erle C.J. f'affermazzjoni gudizzjali li saret celebri fid-duttrina anglosassona sostna li, "There must be reasonable evidence of negligence. Minn tali data 'l quddiem, l-qrati Inglizi baqghu jhaddnu tali massima u elaboraw dwarha (u rfinewha) ulterjorment hekk kif rifless, fost numerevoli ohrajn, in re Easson v. London & North Eastern Railway [ref. mhaddna fis-sistema gudizzjarja Maltija.43 Hawnhekk tinholoq ukoll speci ta' presunzjoni iuris tantum favur l-attur a norma ta' l-Art. 1234 tal-Kodici Civili.44 Dan kollu kombinat iwassal biex l-oneru probatorju jghaddi fuq il-konvenuta depozitarja biex taghti spjegazzjoni/jiet kif oggett minnha mizmum ma nstabx ai finijiet ta' rilaxx f'idejn l-attur. Il-konvenuta kellha f'idejha oggetti ta' terzi u kienet qed izzommhom ghandha sabiex dawn jigu eventwalment konsenjati lill-attur. Dan huwa fatt indiskuss. Ghalhekk, f'dak il-mument il-konvenuta libset il-libsa ta' depozitarja u flimkien ma' tali vesti, assumiet ukoll l-obbligi kollha li jitnisslu minn tali qaghda, cioè li tikkustodixxi l-merkanzija ghaz-zmien li din tkun ghandha u li implicitament taccerta ruhha li l-konsistenza u kwalità ta' l-istess ma tigix menomata jew pregudikata u dan biex sussegwentement tigi rilaxxjata f'idejn l-attur. L-atti probatorji huma kompletament siekta dwar atti jew mizuri prekawzjonali mwettqa tigi adegwatament kustodita. Anzi, mill-provi hareg li ghall-kumpannija konvenuta l- iskomparsa tal-merkanzija kien, fi kliem id-direttur taghha stess, "misetru".45 Dan huwa ghemil manifestament mhux mistenni minn missier tajjeb tal-familja f'dawn ic-cirkostanzi. Fi kliem iehor, li ma tinghatax raguni kif tlettax-il bicca xoghol li kienu ghand il-konvenuta (gewwa zona tal-mahzen tad-Dwana minnha gestit) zvanew fix-xejn ma tistax tigi interpretata pozittivament jew bhala agir li juri jew mehuda mis-socjetà konvenuta sabiex il-merkanzija 43 vide d-decizjoni in re John Zammit Genovese noe v. Joseph Chetcuti Saydon (Prim'Awla, 30 ta' April, 1993 riportata f'Kollez. Vol.LXXVII–III–122) li sostniet tghid illi, "L-hekk imsejha dottrina tar-"res ipsa loquitur" [...] giet importata mill-gurisprudenza Ingliza" u li "ma taghmilx hlief li tisposta l-oneru ta' prova u tohrog bhal speci presunzjoni "prima facie" li t-tort huwa ta' wiehed u mhux ta' l-iehor." Anke fl-Italja, din in-norma irciviet favur dottrinali u applikazzjoni gudizzjarja. Ghat-tifsira u l-konsegwenzi ta' dan il-precett legali, it-Tribunal jirreferi ghad-decizjonijiet tieghu in re Piero LaGrasta Polidano v. Diane Niesz (24 ta' Frar, 2020) u in re Robert Vidal v. Christian Boujaoui (28 ta' Novembru, 2017; konfermata fl- appell 18 ta' Gunju, 2018) fejn il-materja giet deskritta u ulterjorment amplijata b'referenza ghall-kazistika u duttrina. 1234 jghid hekk: "Dak li għandu favur tiegħu preżunzjoni stabbilita mil-liġi, hu meħlus minn kull prova tal-fatt preżunt." prudenza, perizja u diligenza. Ghalhekk, in-nuqqas ta' spjegazzjoni plawsibbli jekwivali ghal kondotta nieqsa minn diligenza uti bonus pater familias, aktar u aktar meta fid-depositu tali diligenza hi mkejla ma' dik ta' individwu fl-indokrar ta' hwejjgu stess, hekk kif previst fl-Art. Inghad appropozitu illi, "Id-depositarju huwa obbligat juza, fil-kustodja ta' l-oggetti depositati ghandu, l- istess diligenza li huwa juza fil-kustodja ta' hwejgu, u huwa obbligat irodd dawk l- oggetti biss lil min ikun iddepositahom ghandu jew lill-persuna illi f'isimha jkun sar id-depositu jew lil min ikun inkarigat biex jircevihom; Id-depositarju li jonqos minn dawn id-dmirijiet huwa responsabbli tat-telf jew hsara li dan in-nuqqas igib lis-sid tal-haga depositata jew lil min ikun iddepositaha." (ara decizjoni riportata f'Kollez. Biex il-konvenuta tezonera ruhha mill-htija dwar il-konservazzjoni taghha tal-haga hi riedet tipprova dak previst fl-Art. 12019 tal- 11.11.1991; cfr. G. G. GORRIERI, D. SAMMUT SPITERI u B. MALLIA VELLA, op. cit., p. 187).47 Fi 46 Fid-duttrina hemm distinzjoni sottili bejn "kaz fortuwitu" u "forza magguri". Fost ohrajn, GIORGIO GIORGI ("Obbligazioni" Vol.II, §8, p. 9) jghallem illi kwalsiaisi distinzjoni bejn espressjoni u ohra hija inutili. Mix-xena lokali naraw li fis-sentenza in re Alfred Spiteri k/a Spiteri Shaw et v. Mondial Travel Agency (Appell Inferjuri, 30 ta' Jannar, 2009) il-qorti tenniet l-identiku hsieb. Issa, il-ligi ma taghtix definizzjoni ta' "forza magguri" jew ta' "accident". kliem iehor, riedet tiddimostra li l-iskomparsa tal-merkanzija mhux biss kienet ghaliha imprevedibbli izda wkoll ghaliha inevitabbli (ara in re Publio Bonnici Hunt v. Antonio Padovani et, Appell Civili, 14 ta' Novembru, 1919). Hi gurisprudenza accettata illi jekk avveniment jikkonfigura ruhu bhala kaz fortuwitu, it-telfien ghandu jsofrih il-proprjetarju ta' l-oggett inniffsu li ggarraf u dan bis- sahha tal-principju "casus sentit dominus" sancit fl-Art. Dan, ammenokke ma jkunx hemm xi htija ta' min kien depozitarju ta' dak l-oggett li titfa l-htija fuqu ta' dak il-kaz fortuwitu. Dwar dan ara d-decizjoni in re Charles Pace Callus v. Carmelo Belkhir (Appell Kummercjali, 17 ta' April, 1944). Dan huwa hekk l'ghaliex "il-kaz fortuwitu, il-forza magguri u l-istat tan-necessità ma jehilsux mir-responsabilità tad-danni jekk ikunu preceduti minn htija ta' min ikkaguna d- danni" (Caterina Cachia Enriquez v. Giorgio Borg Sillato et, Prim'Awla, 7 ta' Gunju, 1938). Ara wkoll decizjonijiet f'dan l-istess sens riportati a Vol. XXXVII-II- 637, u s-sentenza in re Alfred Woodhouse Scicluna v. Segretarju Permanenti u d-Direttur tat- Toroq et, (Appell Inferjuri, 19 ta' Mejju, 2004). Issa, il-fatt li s-socjetà konvenuta ma taf toffri spjegazzjoni jew narrattiva plawsibbli kif il-merkanzija de quo sfat dispersa, dan intrinsikament juri l-impronta tal-htija fl-akkadut. Ma' dan jigu ukoll mizjud il-fattur ta' nuqqas ta' solverjar tal-merkanzija de quo u li kien biss wara l- akkadut li l-konvenuta attivat ruhha u nstallat sistema ta' cameras.48 Ma' dawn Id-duttrina sahansitra tirrikonoxxi istanzi fejn anke meta jigi muri li d-depozitarju jkun, f'certu parametri, wera diligenza, xorta wahda jaf ikun hemm l-imputabilità tal-htija fuqu. Dan huwa hekk l'ghaliex l-accertata diligenza wehidha ma tehlisx, b'mod awtomatiku, lid- depozitarju mill-imputabilità tal-fatt avvers, izda irid ikun hemm provi jew cirkostanzi fejn id-depozitarju juri li, apparti diligenza, l-fatt negattiv sehh lil hinn mill-isfera ta' kontroll tieghu, ossia li kien inevitabbli. l-osservazzjonijiet, Dan kollu jittraduci ruhu f'dan: jekk fatt jew event jikkwalifikax o meno bhala "casus", dan ghandu jigi singolarment apprezzat minn min ghandu jiggudika, dejjem abbazi tal-fatti pekuljari tal-kaz, hekk kif rifless fil-massima ta' "similiter qualis dicatur casus fortuitus insolitus, arbitrio iudicis relinquitur". 48 Dwar solverjar ta' merkanzija wiehed hu mitieden jara, fejn rilevanti, id-decizjoni in re Raymond Cocks et v. Kontrollur tad-Dwana (Prim'Awla, 9 ta' Frar, 2018; sub iudice). L-imsemmi direttur (Julian Shamala), fl-ispjegazzjoni tieghu dwar l-iskomparsa tal- merkanzija de quo – apparti li ma jafx jghid x'sehh ezattament u kif l-istess sfat trafugata – jghid ukoll, fost hwejjeg ohra, li "Ovvjament jiena qatt ma grat din il- bicca xoghol."51 Dwar hekk, it-Tribunal jixtieq jaghmel dawn ir-rimarki. Fil-kors tar-ricerka relattiva ghall-kumpilazzjoni tal-prezenti decizjoni, it-Tribunal accidentalment sab decizjoni fl-ismijiet Rabelink International Freight (Malta) Ltd v. Framco Limited (Tribunal Ghal Talbiet Zghar, 7 ta' Jannar, 2002; ref: 762/2001/AE). F'dawk il-proceduri kien hemm talba rikonvenzjonali tal-konvenut ghall-indenniz ta' danni wara li parti mill-merkanzija tieghu kienet sfat nieqsa (i.e., 28 par zarbun li nstabu nieqsa meta giet rilaxxata wahda mill-konsenji relattivi). Tali talba rikonvenjonali kienet giet akkolta u sehhet tpacija mall-kreditu reklamat mill-attrici. Fil-fatt it-Tribunal kien sostna, fost hwejjeg ohra, li hu kien "sodisfatt li mill-provi rrizulta li ma gietx konsenjata l-merkanzija kollha li s-supplier (Calzaturificio A & G) baghat."52 Dan ifisser li episodji passati, analogi jew simili 51 vide xhieda tieghu fl-udjenza ta' l-4 ta' Marzu, 2019 (a tergo ta' fol. 52 Ghalkemm hija norma antika procedurali li quod non est in actis non est in mundo, bil-wisq aktar hija normattiva procedurali sagrosanta illi, "Ir-ricerka tal-verità ghandha tkun l-aqwa konsiderazzjoni" (ara Grazia Francis et v. Salvatore Borg Sillato, Prim'Awla, 12 ta' Marzu, 1964 per Imh. Jigi precizat illi l-atti u r-registri tal-qrati tal-gustizzja jikkostitwixxu prova in se [ex Artikolu 627(e) tal- Kodici ta' Procedura Civili] u li s-sentenzi tal-qrati u tribunali Maltin huma dokumenti pubblici, facilment accessibbli ghal kulhadd. Inoltre, it-taghlim gurisprudenzjali lokali jakkorda l-poter u l-fakultà lill- ghal dak odjern – anke jekk mhux necessarjament ugwali jew ezatti – gieli sehhew lis-socjetà hawn konvenuta fl-operat taghha. Dan ifisser li mhux teknikament korretta l-istess socjetà meta tghid li din il-bicca xoghol qatt ma grat qabel dik in dizamina. Lil hinn minn dan kollu, l-asserzjoni tad-direttur tal-konvenuta li din il-bicca xoghol qatt ma grat qabel ma tiswa ghal xejn minn ottika guridiko-fattwali. Issir referenza ghall-kawza in re Korporazzjoni Enemalta v. Carmel Borg Tabone (Appell Inferjuri, 13 ta' Gunju, 2007) fejn intqal illi, "Lanqas ma jista', imbaghad, jigi accettat illi ghax ebda incidenti ma jkunu sehhew qabel, il-possibilitá li jigri accident kienet imprevedibbli. Inoltre, kif misjub fis-sentenza in re Graziella Faure Boulter et noe v. George lles (Prim'Awla, 5 ta' Lulju, 2007), "lanqas jiswa il-fatt illi fl- imghoddi dejjem sar l-istess u ma gara qatt xejn, ghax dan ma jfissirx illi ghandu jibqa' dejjem ma jigri xejn." Vol.XLVI-I-79).53 Ghalhekk, ikollu jigi rimarkat illi l-installazzjoni ta' cameras bil- ghan li jigi sorveljat u monitorat il-post fejn tkun qed tinzamm xi merkanzija kellu jsehh ferm qabel il-prezenti akkadut u l-vicenda deciza fis-sena 2002 kellha sservi ta' indikatur jew gwida. Hawnhekk tinghalaq il-parentezi dwar dan l-aspett. gudikant adit mill-mertu ta' kawza biex jara u jikkonsulta atti gudizzjarji rilevanti ohra li jkollhom rilevanza u/jew konnessjoni mal-vertenza li dwarha hi mistennija decizjoni. F'dan is-sens ara d-decizjoni in re Andrea Brincat Brockdorff v. Giuseppina Chircop Beck (Appell Superjuri, 27 ta' Gunju, 1969; mhux pubblikata) u s- sentenzi fiha msemmija. In oltre, in forza ta' dak misjub fil-gurisprudenza patria, l-atti gjacenti fir-registri tal-qrati domestici jistghu jigu kkonsultati minghajr il-htiega ta' l-ezibizzjoni formali taghhom fil-proceduri de quo. Din hi norma riflessa f'bosta decizjonijiet, fosthom in re Negte. Giuseppe C. Etarhuni et v. Carmelo Heywood (Appell Civili, 3 ta' Ottubru, 1927); Maria Ellul Boujaoui v. Felice Vasiljevic et ne (Prim'Awla, 22 ta' Frar, 1950); Alphonse Maria Galea Salomone v. Carmelo Camilleri Barun (Appell Kummercjali, 11 ta' Lulju, 1994); Edwige armla minn Roger Santoro v. Gaetano Aras noe et (Appell Inferjuri, 19 ta' Mejju, 2004); Alan De Giorgio noe v. Mary Azzopardi Bencini Gauci Psaila et (Appell Inferjuri, 23 ta' Novembru, 2005); Nancy Mizi White nomine v. Charles Zammit La Rosa et (Appell Superjuri, 3 ta' Ottubru, 2008); Lec Limited v. Tabbingtons Limited (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex], 28 ta' April, 2009, konfermata fl-appell fid-19 ta' April, 2012); u Korporazzjoni Enemalta v. V&C Contractors Limited (Appell Inferjuri, 22 ta' Jannar, 2010). 53 Ara wkoll id-decizjoni in re Raymond Cocks et v. Kontrollur tad-Dwana (Prim'Awla, 9 ta' Frar, 2018; sub iudice): "Ghal kull buon fini jinghad li d-dikjarazzjoni tal-ufficjal principal tad-Dwana Joseph Galea Salomone li safejn jaf hu, fiz-zmien li kien jahdem hemm din "kienet l-ewwel u l-unika darba li sehhet xi serqa" ma timmitigax ir-responsabiltà tal-konvenut ghax il-provi wrew li minhabba nuqqas ta'sigurtà adegwata ghall-oggetti fil-kustodja tieghu, il-possibiltà ta' dannu lill-atturi setghet titqies prevedibbli." Quddiem dan kollu ma jistax ikun dubitat illi l-konvenuta naqset li tiddizempenja ruhha u tipprova l-event tal-kaz fortuwitu jew li l-iskomparsa kien fatt inevitabbli.54 Ghalhekk, il-konvenuta m'ghanhiex ragun fl-ewwel parti tat-tielet eccezzjoni taghha meta tghid li, "l-merkanzija qatt ma kienet taht il-kustodja tas-socjetà esponenti izda kienet qieghdha tinzamm taht il-kustodja tad-Direttur Generali tad- Dwana." Jekk il-konvenuta verament kienet temmen li kellu jwiegeb haddiehor minflokha, kellha dover li tikkjamah in kawza skond dak statwit fl-Art. 6(1) tal-L.S. 380.01. Tali disposizzjoni tghid hekk: "Jekk il-konvenut jidhirlu li għandu jkun ħadd ieħor li jħallas it-talba, huwa għandu jindika fir-risposta tiegħu min hi dik il-persuna l-oħra li għandha tħallas it-talba kollha jew parti minnha." Huwa naturali li mhux bizzejjed l-indikazzjoni biss tat-terzi, izda li l-istess jiddahhal fil-proceduri bhala parti sabiex jippartecipa fil-procediment u biex il-gudizzju jkun ukoll fil-konfront tieghu. F'dan il-kaz, dan ma sehhx u ghalhekk ma tistax tigi emessa decizjoni fil- konfront ta' xi hadd li mhux parti f'kawza ghax huwa notorju, skond l-Art. 237 tal- Kodici ta' Organizzazzjoni u Procedura Civili, li, "Is-sentenza ma tista' tkun qatt ta' ħsara għal min, la huwa nnifsu u lanqas bil-mezz tal-awturi jew ta' rappreżentant leġittimu tiegħu, ma jkunx parti fil-kawża maqtugħa b'dik is- sentenza." Ghalhekk, jidher illi s-socjetà konvenuta ghandha ggorr ir-responsabbilità ghal dak li sehh. Izda, il-materja ma tieqafx hawnhekk u dan peress li l-istess konvenuta ddahhal f'din il-vertenza aspetti ohra bil-ghan li tigi liberata minn kwalsiasi addebitu ta' mputabilità u htija u anke biex tiskaguna ruhha mill- kundanna relattiva ta' indenniz. Jinzel b'dover li tali aspetti jigu issa intrattenuti. Fit-tieni eccezzjoni taghha, il-konvenuta tikkontendi illi, «jehtieg li l-attur jipprova t-titolu tieghu fuq il-merkanzija in kwistjoni» u «kif ukoll ghandu jipprova l-kreditu allegat u l-valur ta' l-istess merkanzija»; fit-tieni parti tat-tielet eccezzjoni tghid li, «fi kwalsiasi kaz [il-merkanzija] kienet qed tinzamm "Att the Consignee's sole risk and expense"»; u fir-raba' wahda tafferma li, «l-azzjoni ma tistax tirnexxi stante li l-merkanzija ma fiha l-ebda valur billi kienet inharegt ordni ta' distruzzjoni fuq l- imsemmija merkanzija.» Dawn l-aspetti ser jigu evalwati u diskussi fl-ordni li jidher hawn isfel. «jehtieg li l-attur jipprova t-titolu tieghu fuq il-merkanzija in kwistjoni» 54 Dwar dan ara d-decizjoni in re Polidano v. Dalli (riportata f'Kollezz. L-III-602). It-twegiba skjetta ghal din il-parti tat-tieni eccezzjoni tinsab espressa fl-Art. 1909(1) tal-Kodici Civili fejn huwa asserit illi, "Id-depożitarju m'għandux jedd jitlob illi d-depożitant jipprova li hu sid il-ħaġa ddepożitata." Apparti dan, hareg indiskuss mill-provi li tali merkanzija giet ordnata mill-attur u li kienet destinata ghalih. Dan johrog lampanti mix-xhieda ta' Aldo Vassallo La Rosa li jghid li l-merkanzija li kienet waslet Malta kienet destinata ghall-attur u kif ukoll mix-xhieda ta' Julian Shamala, direttur tal-konvenuta,56 meta afferma li l-istess konvenuta kienet bghatat email u n-notice of arrival lill-attur biex imur jigbor l-istess merkanzija. Ghalhekk, jidher alkwantu ardit li l-konvenuta li a tempo vergine talbet lill-attur imur jigbor il- merkanzija (ergo, ma kellha l-ebda diffikultà dwar it-titolu tieghu biex jigbor l- oggetti), issa qed tipprova tinsinwa li din ma kinitx tieghu u tezigi li l-attur juri l- jedd fuq l-oggetti. Il-konvenuta targumenta inoltre57 li tali eccezzjoni testendi ghall-fatt li l-attur kien ceda (surrendered) l-merkanzija lid-Dwana biex din tigi distrutta fl-impjant gestit minn Wasteserv Malta Limited. Madanakollu, il-provi ma jurux li t-titolu fuq il- merkanzija ghaddha minn persuna ghal ohra kif qed tikkontendi l-konvenuta. Il- provi58 juru solament li l-attur kien ta' l-intenzjoni illi jigbor il-merkanzija tieghu minghand il-konvenuta u jiddisponi minnha fil-facilità ta' Wasteserv Malta Limited. Dan l-ghemil ma jistax jigi interpretat bhala wiehed fejn il-merkanzija saret issejjah lil terzi u mhux lill-attur. Ghalhekk, din il-parti tat-tieni eccezzjoni qed tigi michuda. (ii) [il-merkanzija] kienet qed F'dan il-kaz, fin-notice of arrival hemm miktub hekk: "GOODS WILL BE STORED AT HALFAR GROUPAGE BOND AT CONSIGNEE'S SOLE RISK AND EXPENSE."59 Tali klawsola qatt ma giet pattwita bil-kunsens taz-zewg partijiet, izda hi kundizzjoni unilateralment imposta mill-konvenuta fuq l-attur meta kkomunikatlu li taghha. l-merkanzija kienet waslet Malta u bil-process relattiv ghall-gbir ta' jew ta' ezoneru, Hawnhekk, ghalhekk, "disclaimer", f'xi ftehim jew dokument biex tigi zradikata u newtralizzata kwalsiasi responsabbilità ta' xi parti f'kaz ta' event partikolari u negattiv. Ir-risposta ghal dan il-kwezit tinstab fis-segwenti osservazzjonijiet: l-materja 13 u xhieda tieghu fl-udjenza ta' l-4 ta' Marzu, 2019 (a fol. 57 Ara nota t' sottomissjonijiet tal-konvenuta a fol. 58 Partikolarment il-file ezibit mill-ufficjal tad-Dwana a foll.  Il-Kodici Civili Taljan espressament jitkellem dwar klawsoli ta' ezoneru taht l-Art. 1039(6) tal-Kodici Civili61 u l-Art. CARUANA PISANI LOCKHART, 'Del Deposito' fi "La Colpa Nella Responsabilità Civile" kurat minn Paolo Archer, UTET Giuridica, ed. III, §23.6.1; p. 739).  Ghandha ssir differenza bejn klawsola ta' ezoneru u klawsola ta' limitazzjoni ta' hsarat. Fid-decizjoni in re Albert Agius Cutajar noe v. John H Zammit Cutajar et noe (Prim'Awla, 12 ta' Frar, 2004) nsibu affermat hekk: «Ghal kull buon fini, però, jinghad li l-Qrati taghna gieli illimitaw l-effetti ta' klawsola ta' ezoneru, izda mhux ta' klawsola ta' limitazzjoni ta' danni. Hekk fil-kaz "Atlas Insurance Agency Ltd vs Advanced Shipping Ltd" deciza mill-Onorabbli Qorti ta' l-Appell (Sede Inferjuri) 60 Dwar din id-disposizzjoni partikolari, it-Tribunal jirreferi ghall-kompendju ta' gurisprudenza (tal-Qorti ta' Kassazzjoni Civili Tajana) misjuba fi "Commentario Breve al Codice Civile" ta' l-awturi GIORGIO CIAN u ALBERTO TRABUCCHI (8a ed., CEDAM 2001; p. 1360 et seqq.). 61 Din id-disposizzjoni tghid hekk: "Kull ftehim taċitu jew espress li jsir bejn lukandier u alloġġjant qabel ma tkun saret xi ħsara fi proprjetà jew id-distruzzjoni jew telf tagħha li juri li jeskludi, inaqqas jew jagħmel anqas oneruża r-responsabbiltà tal-lukandier kif stabbilit f'dan l-artikolu jkun null u bla effett." 62 Din id-disposizzjoni tghid hekk: "Ir-responsabbiltà ta' produttur taħt din it-Taqsima ma tistax tiġi limitata jew eskluża sew b'xi patt f'kuntratt, b'xi avviż jewb'kull mod ieħor li jista' jkun." fis-7 ta' Lulju, 2003, intqal li, "Id-dottrina in materja turi li mhux il-klawsoli kollha ta' ezoneru huma leciti, u ma jistghu qatt ikunu leciti sal-punt li bihom ikun hemm dak li tissejjah "assicurazione delle colpe proprie" (ara wkoll "Santoro et vs Chircop Beck et, deciza mill-Onorabbli Qorti ta' l-Appell fit-8 ta' Marzu, 1957, u "Woods noe vs Curmi noe" deciza minn din il-Qorti fis-27 ta' Gunju, 2003). Min-naha l- ohra, din il-Qorti ma tiskontra xejn hazin illi l-partijiet jiftiehmu, min qabel, x'ghandhom ikunu d-danni f'kaz ta' xi nuqqas, u, fil-fatt, kemm-il darba f'kuntratti ta' certi importanza issib klawsola li tillikwida minn qabel id-danni f'kaz ta' dewmien jew ksur tal-kuntratt, u dawn jigu onorati mill-Qrati. Hafna drabi din tiehu l-forma ta' penali, li meta tkun hekk kontrattata tirraprezenta kumpens ghad-danni minhabba non-ezekuzzjoni ta' l-obbligazzjoni (ara "Spiteri vs Conrad", deciza minn din il-Qorti fit-2 ta' Lulju, 2003). L-artikolu 1138 tal-Kodici Civili, fil-fatt, espressament jippermetti ftehim simili, meta jghid, "Meta l-ftehim jistabbilixxi illi l- parti li tonqos mill-esekuzzjoni tieghu ghandha thallas somma determinata bhala danni, ma tistax tigi moghtija lill-parti l-ohra somma akbar jew izghar."» Fil-kaz taghna, ghadna klawsola ta' ezoneru minn kwalsiasi eventwali addebitu ta' htija u mhux sempliciment klawsola li tirrestringi d-danni. Ghaldaqstant, japplikaw dawk l-enunzjazzjonijiet li jsegwu infra.  in re Gove! Zammit v. Clews Alkout Almagour C.B.E. noe. (Appell Superjuri, 25 ta' Frar, 1952) gie spjegat li huwa "difficili li wiehed jenuncja principju assolut ta' dritt dwar jekk il-klawsoli ta' ezoneru mir- responsabbilità ghad-danni ghandhom ikollhom l-effett li jezoneraw lid-debitur minn dik ir-responsabbilità, ghax kollox jiddependi minn certi direttivi ta' fatt. Wara li jkun sar il-ftehim bejn il-partijiet, li bis-sahha tieghu wiehed ikun assuma xi impenn specifiku, ma hx lecitu ghalih li, wara jkun assuma dak l-impenn, jezonera ruhu b'att unilaterali tieghu billi, wara dak il-ftehim, jibghat jew jikkonsenja lill-parti l-ohra ricevuta jew dokument kontenenti l-klawsola ta' ezoneru stampat fih, u dan anki jekk l-ircevuta jew dokument ikun fihom anke stampata l-klawsola illi l-accettazzjoni ta' dik l-ircevuta jew dokument kellha titqies bhala accettazzjoni tal-kondizzjonijiet miktubin fiha, u l-kreditur li rcieva l-ircevuta jew dokument ma pprotestax kontra dik il-klawsola, u lanqas kien qraha. Il- klawsola ta' l-ezoneru hija operativa favur id-debitur biss meta huwa jkun ghamel dak li kellu jaghmel fil-mod li suppost li kellu jaghmlu." noe (Qorti tal-Kummerc, 25 ta' Mejju, 1961) insibu li, "mir-responsabbiltà ghal dawn id-danni huwa ma jistghax jehles billi fl-ircevuta li huwa jirrilaxxja wara l- ftehim ikun hemm il-klawsola ta' ezoneru. Ghax il-ftehim jeskludi l-operazzjoni ta' dik il-klawsola. Imma anki minghajr dak il-ftehim, xorta wahda dik l-klawsola ma tiswiex; ghax hu jirrispondi ghad-danni la darba dawn ikunu graw b'xi att volontarju u konsapevoli tieghu li jammonta ghal dolo jew ghal dak il-grad ta' kolpa li l-ligi tirrikjedi fl-esekuzzjoni tal-obligazzjoni li hu assuma." lil min jistghux ikollhom sahha biex  in re Fruitland Company Limited v. W. J. Parnis England Limited noe (Prim'Awla, 25 ta' Settembru, 2003) inghad illi, "il-klawsoli ta' ezoneru wkoll gibdu l-attenzjoni tal-Qrati taghna f'ghadd ta' drabi, u dan taht il- principju li t-twettiq ta' obbligazzjoni kuntrattwali ggib maghha rabtiet fuq il- kontrent li ma jistax jaqbad u jwarrabhom b'daqqa ta' pinna. Il-hsieb huwa li klawsola ta' ezoneru tista' tahdem biss favur id-debitur tal-obbligazzjoni jekk kemm-il darba dan ikun wettaq dak li kellu jaghmel. Kemm hu hekk, klawsoli bhal dawn ma intrabat b'obbligazzjoni okkazjoni biex jehles minn dik ir-rabta.63 L-applikabilità ta' klawsoli bhal dawn tiddependi mill-kaz li jkun64 u b'harsien tar-regola migjuba fl-artikolu 1132 tal-Kodici Civili. Illi, ghaldaqstant, tali klawsoli f'polza ta' kariku gieli tqiesu sahansitra bhala immorali65 u ghalhekk inezegwibbli, filwaqt li f'kazijiet ohrajn tqiesu bhala kontra l-bwon kostum u l-ordni pubbliku u daqstant iehor ineffikaci, u dan minkejja l-principju tal-libertà kontrattwali.66" Fuq l-istess binarji hi d-decizjoni in re Leslie Granata noe v. Godwin Scolaro noe (Prim'Awla, 7 ta' Ottubru, 2004) li fiha nsibu deciz li, "mhux il-klawsoli kollha ta' eżoneru f'kuntratt jistgħu jitqiesu leċiti, billi ma tista' qatt tkun leċita klawżola fejn parti teħles lilha nnifisha mir- responsabbilta' ta' ħsara li ssir b'għemilha,67 sewwasew fejn il-qagħda tagħha kienet dik li tuża l-għaqal ta' missier tajjeb tal-familja.68"  in re George Boujaoui pro et noe v. Phoenicia Hotel Company Limited (Appell Inferjuri, 12 ta' Jannar, 2005) fejn hemm affermat illi, "din il-Qorti, imbaghad, lanqas ma ssib illi l-avviz … jista' jezonera lis-socjetà appellanti mir- responsabilità proprja fejn ikun jirrizulta illi din ma tkunx agixxiet b' dik id- diligenza u hsieb mistenni minn bonus paterfamilia. Kriterju dan sostrat ta' bosta disposizzjonijiet tal-Kodici Civili taghna; b'mod generali, l-Artikoli 1132(1) u 1032 tieghu." Fuq dan il-punt il-Qorti ta' l-Appell kompliet telabora illi, "Fil-hsieb tal- Qorti dak l-avviz mhux hlief manifestazzjoni unilaterali u arbitrarja … li ma jgibx ghalhekk biss illi l-kontroparti tkun qeghda tabdika d-drittijiet taghha. 63 Ara in re Borg noe v. Cini et (Appell Kummercjali, 1 ta' Marzu, 1969; mhux pubblikata) u in re Santoro v. Strauss noe (Prim'Awla, 13 ta' Novembru, 1995 riportata f'Kollez. XXXIII-III-485) 66 Ara in re Grima noe v. Vella Brincat noe (Qorti tal-Kummerc, 22 ta' Novembru, 1985 riportata f'Kollez. XLI-I-616) u in re Walter Vella Wright v. Carmel Pace Meli (Appell Kummercjali, 8 ta' Novembru, 1968; mhux pubblikata). jikkontjeni l-ebda patt, l-ebda akkonsentiment jew accettazzjoni manifesta [tal- parti l-ohra]. Ma jistax allura, dejjem skond l-opinjoni ta' din il-Qorti, dak l-avviz ikollu t-tifsira estensiva ta' xi ezoneru komplet mir-responsabilità civili, kompriz ukoll allura dawk l-atti naxxenti minn delitt jew kwazi delitt." Inoltre il-Qorti kompliet izzid illi, "il-klawsola ta' rresponsabilità bhal dik in ezami ma tezonerax mir-responsabilità meta jkun hemm vjolazzjoni ta' kuntratt jew ta' dover. Ghalhekk, din il-parti tat-tielet eccezzjoni qed tigi wkoll rigettata. (iii) l-istess «[l-attur] ghandu merkanzija» u «l-azzjoni ma tistax tirnexxi stante li l-merkanzija ma fiha l-ebda valur billi kienet inharegt ordni ta' distruzzjoni fuq l-imsemmija merkanzija.» ta' Hawnhekk il-konvenuta tikkwerela il-quantum u l-valur ekonomiku tal-merkanzija oggett ta' dawn il-proceduri. Tghid li ghal dik li hija konsistenza, l-attur naqas milli jressaq provi li jiggustifikaw it-talba kompensatorja fl-ammont ta' €5,000.00c u li fi kwlasiasi kaz l-attur kien ser jeqred tali merkanzija u li ergo din m'ghandha l-ebda valur. Fl-ewwel lok, u kif affermat f'sentenzi precedenti ta' dan it-Tribunal69, ghar- raggungiment tad-decizjoni, l-enti gukanti ghandha tkun idonejament gwidata u debitament mghejjuna mill-partijiet, l'ghaliex huma l-istess partijiet il-protagonisti ewlenin tal-vicenda processwali, filwaqt li l-gudikant fl-ahhar jarbitra abbazi tal-materjal lilu provdut.70 Jekk tali materjal hu 69 Ara, fost ohrajn, is-sentenza in re David Galea Mitchell v. Frank Galea Mitchell et (Tribunal Ghal Talbiet Zghar, 31 ta' Ottubru, 2019). skars, jew hu mressaq b'mod konfuz jew xott, il-gudikant la hu mistenni li jikkolma lacunæ, la li jaghti sustanza fejn m'hemmx u lanqas li johloq ordni qalb id-dizordni probatorju lilu offert. Fit-tieni lok, il-fatt biss tad-dikjarazzjoni tar-responsabilità ghad-danni ma jfissirx necessarjament li d-danni tassew jezistu u jekk dawn jezistu, huma fil-quantum pretiz mid-danneggjat. Dan l'ghaliex jaggrava dejjem fuq il- kreditur ta' l-obbligazzjoni li jipprova l-ezistenza u l-entità tad-danni li hu jallega li sofra.71 il-proceduri. Id-diversi deposizzjonijiet Dwar l-ewwel punt, ikollu jigi mistqarr li l-attur ma forniex provi tajbin bizzejjed biex juri ezattament minn xiex inhu kompost l-ammont kompensatorju li hu qed tieghu u d- jirreklama dokumentazzjoni minnu ezibita ma turix kif sewwa sew l-ammontar ta' l-allegati hsarat gie mahdum. Huwa vera li l-ordni originali giet tiswilu USD $16,553.00c,72 izda kif l-istess wasal ghall-ammont ta' €5,000.00c baqghet kwistjoni alkwantu injota u l-istess qatt ma offra spjegazzjoni sufficjentement dettaljata tal- komputazzjoni relattiva. Hu jghid solament li jekk "taqta' minn l-ammont il- counterfeit li kien hemm u waqfuhom Spanja, it-tajbin li d-Dwana Spanjola bghatu Malta tipo dawk jigu vicin l-five thousand."73 Ghat-Tribunal dan mhux sufficjenti, aktar u aktar meta mid-dokumentazzjoni ezibita mill-ufficjal tad-Dwana johrog illi anke l-istess ufficjal kien perpless dwar il- valur, gust u reali, tal-merkanzija li kienet waslet Malta. Infatti, f'nota specifika ta' Aldo Chircop Beck lis-superjur tieghu fil-file tad-Dwana ezibit insibu miktub hekk: "I am 71 F'dan is-sens ara in re Mckay v. Borg (Appell Civili, 28 ta' Jannar, 1966), in re Carmelo Shepel v. Lorenzo Costantino (Appell Civili, 1 ta' April, 1966), in re Joe Xuereb Holding Co. Ltd v. Marlene mart Francis lles et (Appell Superjuri, 30 ta' Gunju, 2005), in re Louis Conrad et v. Carmelo sive Charles Chetcuti Saydon (Appell Inferjuri, 16 ta' Marzu, 2005), in re Francis Belkhir pro et noe v. Norman Parascandolo et (Prim'Awla, 12 ta' Ottubru, 2005), in re Claire Santoro v. Paul Felice Kind et (Prim'Awla, 30 ta' Jannar, 2008) u in re David Devenish v. Peter Heywood (Prim'Awla, 30 ta' Mejju, 2002) fejn f'din ta' l-ahhar inghad li, «Anke jekk kellu jirrizulta li l-konvenut kien negligenti, "mhux bizzejjed li tigi konstatata l-htija, imma hu mehtieg ukoll li jigi stabbilit li dik il-htija kkagunat dannu attwali u valutabbli u pruvat b'mod cert" (Kollaz. Kwindi, il-mod ta' kif agixxiet il-kumpanija ghandu certa rilevanza, ghalkemm mhux necessarjament jista' jkun bizzejjed biex twaqqa' in-ness ta' kawzalità bejn l-agir tal- konvenut u r-rizultat ahhari. (Kollez. Anke id-duttrina twettaq distinzjoni netta bejn ir- ricerka tal-htija u l-evalwazzjoni tal-hsara u li dawn iz-zewg xenarji mhux necessarjament huma konsegwenzjali. 72 vide xhieda ta' l-attur fl-udjenza tad-29 ta' Mejju, 2019 (a fol. 185) u ara wkoll dokumenti a fol. 73 vide xhieda ta' l-attur fl-udjenza tad-29 ta' Mejju, 2019 (a fol. Jekk kien hemm fatturi probatorji ulterjuri li ma tressqux biex iwaddbu dawl fuq dan l-aspett, l-istess attur ma jista' jghid xejn hlief "imputet sibi".76 Dwar it-tieni punt supra, ikollu jigi mistqarr li t-Tribunal jikkondividi l-argument tal- konvenuta, ossia li ma jaghmel l-ebda sens – u lanqas ma huwa gust – li persuna tirreklama indennizz ghal oggett li ghaliha effettivament ma kellu l-ebda valur ekonomiku u li, ergo, ma kien ikkaguna l-ebda pregudizzju (jew diminuzzjoni) lill- patrimonju taghha. Huwa precett legali notorju illi l-kreditur ta' obbligazzjoni jrid konkretament jipprova l-ezistenza, l-entità u l-estent tal-hsarat li jallega li garrab sabiex ikun hemm ir-ri-integrazzjoni tieghu ("restitution in integrum"). Before transporting the goods, we have been asked to remove the carton packaging of each bottle."79 Jidher evidenti hawnhekk li l-attur ma riedx jaccetta r-rimanenti merkanzija li giet minn Spanja (tant li ried jirritornaha lura) u meta kien mgharraf li kienet waslet Malta ma xtaqx jigborha u ha passi biex din tigi distrutta.80 Tali evidenza timmanifesta atitudni ta' xi hadd li qed jirripudja kemm il-kwalità ta' l-oggetti (ghax dubjuzi) u kif ukoll il-valur intrinsiku tal-merkanzija (tant li xtaq – u effettivament ha passi – biex l-istess tigi eliminata). Ghalhekk, huwa kontro-sens li fi proceduri gudizzjarji l-istess persuna imbaghad jitlob li jigi kumpensat ta' xi haga li ghalih ma kellha l-ebda valur kummercjali jew ekonomiku. Anzi, ikollu jigi rimarkat illi l- ironija tas-sorti riedet illi l-inadempjenza tal-konvenuta qua kustodi (diskussa supra) indirettament serviet biex l-attur jehles minn dak li ma kienx dispost jaccetta. Huwa wkoll manifestament kuntrarju ghal kull logika guridika li, di fronti ghal tali evidenza, enti gudizzjarja takkorda xi rizarciment meta intwera li l-patrimonju ta' l- attur ma giex pregudikat ad opra tal-konvenuta. Kif inhu ormai saput u radikat fit- taghlim tal-qrati Maltin, danneggjat ghandu d-dritt li jikkonsegwi rizarciment tat- telf tieghu u huwa ghandu l-jedd li – jekk hekk intitolat – jinghata kumpens biex jigi ri-integrat f'dak il-patrimonju li l-event sinistru jkun xekkillu (rifless fil-brokkard antik "restitutio in integrum"). Jekk l-istess patrimonju jkun jidher illez, l-ebda rizarciment jew kumpens ma huwa dovut. 80 Fix-xhieda tieghu fl-udjenza tad-29 ta' Mejju, 2019, l-attur jaqbel illi hu kien kiteb lid-Dwana biex il- merkanzija tigi distruta (a tergo ta' fol. 180) u li tali distruzzjoni kellha tkun totali tal-merkanzija u mhux Jaqbel ukoll li kien ghamel appuntament ma' Wasteserv Malta Limited ghat-18 ta' Lulju, 2012 u dan kien "Biex niehu l-affarijiet li rrid inkisser" (a tergo ta' fol. Jekk kellu xi ripensament dwar id-distruzzjoni tal-merkanzija (in toto jew in partem), l-attur naqas li jissenjalah lill- awtoritajiet (a tergo ta' fol. Ghalhekk, it-tieni parti tat-tieni eccezzjoni u r-raba' eccezzjoni ghandhom, sa certu punt, valur guridiko-fattwali. Jitnissel minn dan illi gjaladarba tonqos il-prova tad-danni u anke l-konsistenza taghhom, jigi fir-realtà li m'hemmx danni x'jigu likwidati jew koncessi lill-attur. GHALDAQSTANT, ghall-motivi u kunsiderazzjonijiet hawn fuq maghmula u konsistentement maghhom, it-Tribunal qed jiddeciedi dan il-kaz billi, filwaqt li jiddikjara lis-socjetà konvenuta responsabbli ghall-iskomparsa tal-merkanzija li kienet qed izzomm ghandha, jinsab jichad it-talba attrici ghal dak li ghandu x'jaqsam ghall-ikkundannar ta' hlas ta' danni. L-ispejjez gudizzjarji marbuta ma' dawn il-proceduri – minhabba n-natura tal-kaz, l-fatt li l-pretiza attrici ma gietx akkolta interament, li d-difiza giet parzjalment akkolta u b'applikazzjoni ta' l-Art. 10(1) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta – ghandhom jibqghu bla taxxa bejn il-kontendenti. ft.