Ċiv. QORTI TAL-APPELL IMĦALLFIN S.T.O. PRIM IMĦALLEF JOSEPH AZZOPARDI ONOR. IMĦALLEF TONIO MALLIA Seduta ta' nhar it-Tlieta, 29 ta' Ottubru, 2019 Numru 8 Ċitazzjoni numru 710/05 SM Maria Conċetta sive Mari armla ta' Colin Mifsud Cassar f'isimha u f'isem binha Tristan Mifsud Cassar u kif ukoll Michelle Mifsud Cassar v. Joseph Reynolds. u b'digriet tat-23 ta' Ottubru, 2018, stante l-mewt ta' Joseph Reynolds. l-Qorti ordnat it-trasfużjoni tal-ġudizzju f'isem martu Antoinette Reynolds.; u Vincent Reynolds. Dan huwa appell imressaq mill-attriċi proprio u nomine minn sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-3 ta' Diċembru, 2013, (minn issa 'l hemm imsejħa "s-sentenza appellata"), li biha u għar- raġunijiet hemm imfissra, laqgħet l-eċċezzjoni preliminari tal-preskrizzjoni Ċiv. tas-sentejn imqajma mill-intimati u b'hekk ċaħdet fil-mertu t-talbiet attriċi dwar il-likwidazzjoni u l-ħlas ta' danni pretiżi mill-atturi minħabba l-ħruġ kontrihom ta' mandat kawtelatorju matul is-smigħ ta' kawża; L-ewwel Qorti waslet għad-deċiżjoni tagħha billi ikkunsidrat kif ġej: jistghu "11.0. sintetikament riassunti bil-mod segwenti: "11.1. Illi l-origini tas-saga gudizzjarja riskontrata taf l-origini taghha ghall-kawza li missier l-attrici u l-konvenuti odjerni kienu intavolaw fl- 1983 kontra l-attrici odjerna u zewgha, illum mejjet, (ara fol 6); "11.2. Illi l-eventwali kawza introdotta kontra l-attrici odjerna u zewgha indikata fil-paragrafu precedenti kienet biex dawn ihallsu lil missier l- attrici odjerna l-valur intrinsiku ta' oggetti tad-deheb u oggetti ohra prezzjuzi valutati komplessivament fl-ammont ta' hamest elef Lira Maltin, (LM5,000.00); "11.3. Illi dik il-procedura kienet mehtiega biex missier l-attrici odjerna jithallas tal-oggetti de quo li kien ikkonsenjalha bl-intiza li dawn kellhom ihallsuh meta jbieghuhom; "11.4. Illi meta missier l-attrici odjerna intavola l-kawza fuq riferita, ghalkemm agixxa f'isem il-komunjoni tal-akkwisti, dak iz-zmien ma kienx hemm il-htiega li martu tippartecipa bhala ko-attrici fl-istess kawza; "11.5. Illi l-kawza hekk introdotta minn missier l-attrici fl-1983 fuq riferita, (ara paragrafu numru hdax punt wiehed, (11.1.), aktar qabel), kienet deciza fil-21 ta' Marzu, 2005, u l-ezitu kien favur l-attrici odjerna u zewgha, (ara fol 6); "11.6. Illi tul il-procedura fuq hekk riferita inhargu wkoll il-mandati meritu ta' din il-procedura; "Ikkonsidrat: "12.0. Illi f'dan ir-rigward, preliminarjament waqt li atturi qed jitolbu d- danni, il-konvenuti qed jecepixxu l-preskrizzjoni, (ara paragrafu numru tnejn punt tlieta, (2.3), aktar qabel); "12.1. Illi l-artikli tal-Kodici Civili citati mill-konvenuti huma is-segwenti: Ċiv. L-artiklu 2153 u "12.1.2. L-artiklu 2156 (d) u (f); "12.2. Illi l-artiklu 2153 tal-Kap 16 jghid is-segwenti: "L-azzjoni ghall-hlas preskrizzjoni bl-eghluq ta' sentejn"; tal-hsarat mhux taqa' bi Illi l-artiklu 2156 tal-Kap 16 jistabbilixxi li l-azzjonijiet hawn elenkati jaqghu bi preskrizzjoni bl-eghluq ta' hames (5) snin: "(d) "L-azzjonijiet ghall-hlas ta' imghaxijiet ta' somom mehuda b'self jew taht titolu iehor, u in generali, ta' dak kollu li jithallas bis-sena jew kull tant zmien iehor aqsar minn sena"; (f) "L-azzjoni ghall-hlas ta' kull kreditu iehor li gej minn operazzjonijiet kummercjali jew minn hwejjeg ohra, meta l-kreditu ma jkunx jaqa', skont din il-ligi jew ligijiet ohra, taht preskrizzjoni aqsar, jew ma jkunx jirrizulta minn att pubbliku"; Illi nonostante dak rilevat fin-nota tal-eccezzjonijiet, (ara fol 36), l-istess konvenuti irrinunzjaw ghall-eccezzjoni sollevata taht l- artiklu 2156 fuq citata, (ara fol 276); "Ikkonsidrat: "13.0. Illi fir-rigward tal-artiklu 2153 tal-Kap 16 fuq citat ghandu jinghad is-segwenti: "13.1. Illi l-kontendenti jaqblu li ai termini tal-artiklu 2137 tal-Kap 16, il- preskrizzjoni tal-azzjoni tibda minn dak inhar li tkun tista' tigi ezercitata l-azzjoni; "13.2. Illi fejn il-kontendenti ma jaqblux hu rigward id-data minn meta jibda jghodd il-perjodu in dizamina; "13.3. Illi f'dan ir-rigward: "13.3.1. L-atturi jsostnu li l-punctum temporis ghandu jkun il-21 ta' Marzu, 2005 – id-data tas-sentenza Reynolds. vs Mifsud Cassar, (ara paragrafu numru wiehed punt wiehed, (1.1), aktar qabel); "13.3.2. Illi l-konvenuti jsostnu s-segwenti: "13.3.2.i. In kwantu ghad-danni ikkagunati imhabba l-impediment ta' partenza 1856/83: dan ghandu jibda mis-7 ta' Dicembru, 1983, meta inhareg; "13.3.2.ii. In kwantu ghad-danni ikkagunati minhabba n-nuqqas ta' possibilita` ta' uzu ta' xi deheb li kellu jigi depozitat biex tinhareg Ċiv. garanzija bankarja: dan ghandu jibda mid-data tal-istess impediment tas-safar cioe`, is-7 ta' Dicembru, 1983. "Ikkonsidrat: "14. Illi fir-rigward taqbel mal-kontenzjoni tal-konvenuti li jiccitaw il- kawza fl-ismijiet L-Avukat Dottor Louis Abela Grech Sant’ Angelo nomine vs Angelo Pitcher nomine, tal-Prim'Awla tal-Qorti Civili, datata t-3 ta' Lulju, 2003, li tistabbilixxi: "Ghar-rigward ta' kull terminu ta' preskrizzjoni, jinghad in linea ta' principju li z-zmien jibda jghodd minn dak inhar tal-incident u mhux mid- data li fih il-persuna sar jaf li sofra danni; id-data li taghti bidu ghall- preskrizzjoni hi, allura, determinabbli oggettivament u tibda tiddekorri mill-fatt tal-hsara, (ara Stevanovic vs D’alessandro, deciza mill-Onorabbli Qorti tal-Appell fit-22 ta' Gunju, 1900, (Vol. XVII.1.15), u Coleiro Kingswell vs Galea Brevers, deciza minn din il-Qorti fis-7 ta' Mejju, 1999)"; Illi in effetti, l-istess artiklu 2137 fuq riferit, (ara paragrafu numru tlettax punt wiehed, (13.1), aktar qabel), jistabbilixxi bi kjarezza li: " … il-preskrizzjoni ta' azzjoni tibda minn dak inhar li din l-azzjoni tista' tigi ezercitata ..."; Illi ghalhekk l-impossibilita` li wiehed jagixxi trid tkun wahda indipendenti mill-volonta` tieghu, estranea minnu u impossibilita` li ma jkunx jista' jirrimwovi, (ara Lapira vs C&A Company Limited tat-2 ta' Gunju, 2003, tal-Qorti ta' l-Appell); "Ikkonsidrat: "17. Illi tenut kont tas-suespost ghandu jkun pacifiku li la l-mandati ta' sekwestru u t'impediment ta' safar kienu inoltrati fl-1983, allura l-attrici setghet tirribattihom immedjatament u mhux thalli jghaddi dan iz-zmien kollu, (tnejn u ghoxrin (22) sena), biex tindirizzhom; "18. Illi di piu`, ghandu jigi wkoll sottolineat li l-istess attrici ghandha d- dover li timminimizza d-danni riskontrati u mhux thallihom jakkumulaw fis-silenzju biex tiskatta sorpriza procedurali meta jidhrilha li jkun opportun; "19.0. Illi in vista tal-premess din il-qorti hi sodisfatta li l-konvenuti ippruvaw l-eccezzjoni taghhom tal-preskrizzjoni tal-azzjoni odjerna a bazi tal-artiklu 2153 tal-Kap 16. . . "; Fir-Rikors tal-Appell imressaq minnhom fl-20 ta' Diċembru, 2013, l-atturi (minn issa 'l hemm imsejħin "l-appellanti") lmentaw li l-ewwel Qorti qieset biss dwar l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni bla ma daħlet biex tqis il- Ċiv. Għalhekk talbu li din il-Qorti tħassar is-sentenza appellata billi tiċħad l-imsemmija eċċezzjoni, u jekk ikun il-każ tgħaddi biex tiddeċiedi l- mertu u tilqa' t-talbiet tagħhom jew,inkella li tibgħat l-atti lura lill-ewwel Qorti biex tiddeċiedi l-mertu, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-intimati; Fir-Risposta tal-Appell imressqa minnhom fid-9 ta' Jannar, 2014, l- intimati (minn issa 'l hemm imsejħin "l-appellati") saħqu li s-sentenza appellata jixraq tkun konfermata u li l-appell imressaq minnha jkun miċħud bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-appellanti; Semgħet it-trattazzjoni tal-appell waqt is-smigħ tat-22 ta' Jannar, Rat l-atti kollha tal-kawża, magħduda dawk taż-żewġ Mandati kawtelatorji li fuqhom l-appellanti ressqu l-kawża tagħhom; Rat li l-appell tħalla għas-sentenza; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni ta' danni mġarrba minħabba l-ħruġ ta' Mandati L-appellanti jgħidu li l-Mandati nħarġu b'mod fieragħ u Ċiv. danni minħabba f'hekk; sempliċement biex idejjaqhom u jippretendu li l-appellati jħallsuhom id- Illi għal dik l-azzjoni, l-appellati laqgħu, fost l-oħrajn, billi qajmu l- eċċezzjoni tal-preskrizzjoni tal-azzjoni attriċi. Fil-mertu, ikkontestaw ukoll is-siwi tal-azzjoni billi qalu li l-Mandati nħarġu b'jedd li tagħtihom il-liġi biex iħarsu l-pretensjonijiet li kjellhom kontra l-appellanti u żewġha f'kawża miftuħa minn missierhom. Għalkemm l-appellati kienu qajmu l- preskrizzjoni kemm taħt l-artikolu 2153 u kif ukoll taħt l-artikolu 2156(d) u (f) tal-Kodiċi Ċivili, huma kienu irrinunzjaw għall-imsemmija eċċezzjoni safejn tirrigwarda ż-żmien maħsub fl-artikolu 2156, u żammew sħiħa l- eċċezzjoni tagħhom dwar l-artikolu 2153 tal-Kodiċi; Illi l-ewwel Qorti laqgħet dik l-eċċezzjoni u sabet li l-azzjoni tal- appellanti kienet waqgħet għaliex saret wara ż-żmien; Illi din il-Qorti jidhrilha li, biex tqis sewwa l-appell imressaq quddiemha, jkun xieraq li tislet il-qafas kronoliġiku li fih ġraw l-episodji marbuta mal-kwestjoni mertu tal-każ. Fis-7 ta' Diċembru, 1983, missier l-appellanti Shires talab u kiseb il-ħruġ ta' Mandat ta' Impediment tas- Safar1 kontra l-imsemmija appellanti u żewġha in kawtela ta' pretensjoni ta' ħamest elef Lira Maltin (Lm 5,000). Fil-21 ta' Diċembru, missier l- 1856/83, Dok "B", f'paġġ. 13 – 4 tal-proċess Ċiv. appellanti fetaħ kawża kontra l-appellanti u żewġha. Fis-16 ta' Lulju, 1984, l-appellanti u żewġha ressqu b'Ċedola ta' Depositu2 b'garanzija bankarja għas-somma indikata fil-Mandat mehmuża magħha3. ingħatat l-imsemmija garanzija, l-appellanti u żewġha rahnu oġġetti ta' ħaġar u metall prezzjuż mal-Bank li kienu stmati li jiswew sebat elef mija Dakinhar li tressqet iċ-Ċedola, l- appellanti u żewġha talbu u kisbu l-ħruġ ta' Kontro-Mandat għall-Mandat ta' Impediment tas-Safar5; Illi fil-21 ta' Marzu, 19916, l-appellanti u żewġha interpellaw lill- appellati u lil ommhom b'ittra uffiċjali sabiex jersqu għal-likwidazzjoni u l- ħlas tad-danni li ġarrbu minħabba l-ħruġ kontrihom tal-Mandat ta' Impediment tas-Safar u l-ħruġ tal-garanzija bankarja. ġudizzjarju, tissemma ittra uffiċjali oħra li l-appellanti u żewġha jgħidu li kienu bagħtu f'April tal-1989. Fil-21 ta' Lulju, 19997, l-appellanti u żewġha talbu lill-Qorti jitħallew jiżbankaw il-garanzija bankarja li kienu iddepożitaw biex seta' jinħareġ il-Kontro-Mandat. It-talba tagħhom intlaqgħet b'degriet tat-28 ta' Settembru, 19998. Meta l-appellanti u żewġha talbu lill-Bank iroddilhom lura l-oġġetti mirhuna miegħu, l-oġġetti ma nstabux. 2 Dok "D1", f'paġ. 16 tal-proċess 3 Dok "D2" f'paġ. 17 tal-proċess 4 Dokti "E1" u "E2", f'paġġ. 21 – 2 tal-proċess 5 Dok "D3", f'paġġ. 18 – 20 tal-proċess 6 Dok "VB12", f'paġ. 163 tal-proċess 7 Dok "VB10", f'paġ 158 tal-proċess 8 Dok "MS1", f'paġ. 43 tal-proċess il-Bank kien aċċetta li jagħti kumpens bil-ħlas ta' somma flus miftehma lill- Ċiv. appellanti u lil żewġha; Illi fid-19 ta' Novembru, 19999, l-appellati talbu u kisbu l-ħruġ ta' Mandat ta' Sekwestru kawtelatorju kontra l-appellanti u żewġha għas- somma ta' ħamest elef Lira Maltin (Lm 5,000) u b'ħarsien tal- pretensjonijiet tal-kawża li kien fetaħ missierhom li, sadattant, kien miet f'Lulju tal-1984 u huma assumew l-atti tal-kawża minfloku bħala werrieta tiegħu. Meta nħareġ il-Mandat, il-Bank sekwestratarju bagħat jgħarraf li fil-kont tal-eżekutati intimati (l-miżżewġin Shires) kien hemm biss is- somma ta' sitt Liri Maltin u tletin ċenteżmi (Lm 6.30). minħabba li l-ftehim bejn il-miżżewġin Shires u l-istess Bank dwar il- kumpens fuq imsemmi ma kienx għadu ġie finaliżżat (il-ftehim kien iffirmat fis-17 ta' Diċembru, 199910, meta ġew biex jitħallsu s-somma miftehma, il-Bank żamm is-somma ta' LM 5,073 minħabba l-Mandat ta' Sekwestru li kien laħaq inħareġ. Fl-14 ta' Diċembru, 199911, appellanti u żewġha kienu ressqu talba għat-tħassir tal-imsemmi Mandat, iżda l-Qorti ma laqgħethiex b'degriet mogħti fis-17 ta' Marzu, 2000. Is-sentenza fil-kawża miftuħa minn missier l-appellanti ngħatat mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil- 21 ta' Marzu, 200512. Fit-22 ta' April, 200513, l- appellanti (li sadattant kienet romlot) ġibdet il-bilanċ kollu li kien għad 5061/99 Dok "VB11", f'paġġ. 159 sa 161 tal-proċess 10 Dok "MM4" f'paġġ. 169 – 170 tal-proċess 11 Dok "MS3", f'paġġ. 45 – 6 tal-proċess 12 Dok "A", f'paġġ. 6 sa 12 tal-proċess 13 Dok "MM7", f'paġ. 173 tal-proċess Ċiv. hemm miżmum fil-kont tagħha mal-Bank, ladarba l-effetti tal-Mandat ta' Din il-kawża nfetħet fl-4 ta' Awwissu, 2005; Illi l-aggravju ewlieni tal-appellanti mis-sentenza appellata ġej mill-fatt li huma ma jaqblux mal-ewwel Qorti dwar meta beda miexi ż- żmien biex huma setgħu jiftħu l-kawża tagħhom għad-danni minħabba l- Mandati maħruġa kontrihom. Filwaqt li jaqblu li ż-żmien preskrittiv jibda għaddej minn dakinhar li l-jedd ta' azzjoni jibda miexi14, huma jisħqu li l- kawża tallum ma setgħux jiftħuha qabel ma ngħatat is-sentenza fil-kawża li nfetħet kontra tagħhom u meta għaddiet f'ġudikat; Illi, min-naħa tagħhom, l-appellati jwarrbu dak l-argument u jgħidu li jekk tabilħaqq li l-appellanti kienu tal-fehma li l-Mandati kontrihom kienu nħarġu b'abbuż u b'mod fieragħ u biex jagħmlilhom ħsara, kien messhom mexxew mill-ewwel, ladarba d-danni ġarrbuhom minħabba l-istess Mandati u mhux minħabba l-kawża; Illi ma għandu jkun hemm l-ebda dubju li l-azzjoni mibdija mill- appellanti hija dik maħsuba tal-Kodiċi Organiżżazzjoni u Proċedura Ċivili. Għalkemm din l-azzjoni hija miftuħa biss għal min ikun inħareġ kontrih Mandat kawtelatorju15, jista' jingħad li l-bażi ta' azzjoni bħal dik hija t-tħaddim tal-prinċipju ġenerali tar- 2137 tal-Kap 16 15 Art. 836(1) tal-Kap 12 Ċiv. responsabbiltà għad-danni akwiljani16. Dak il-prinċipju jrid li kull min iġib ħsara lil kull ħaddieħor b'għemil jew b'nuqqas li għalih iwieġeb, irid jagħmel tajjeb għal dik il-ħsara17. Il-liġi ma tagħrafx jekk il-persuna mġarrba kinitx fil-ħsieb jew fil-mira tal-persuna li tkun għamilitilha dik il- ħsara18: il-kriterju huwa r-rabta bejn l-għemil u l-ħsara li dak l-għemil ikun ġab fuq il-persuna jew ħwejjiġha; Illi fil-fehma tal-Qorti jekk għandu jgħodd xi żmien preskrittiv f'azzjoni bħal dik li għandha quddiemha llum, dan huwa ż-żmien ta' sentejn maħsub fl-artikolu 2153 tal-Kodiċi Ċivili. Minn daqshekk, l-ewwel Qorti ħaddmet id-dispożizzjoni t-tajba u, fis-sewwa, lanqas l-appellanti ma jgħidu li dak ma kienx iż-żmien utli li kellu jitqies biex ikejjel is-siwi tal- eċċezzjoni tal-preskrizzjoni mqajma mill-appellati. Jingħad ukoll li ż- żmien imsemmi huwa wieħed ta' preskrizzjoni u mhux ta' dekadenza; Illi l-kwestjoni, għalhekk, tintrabat l-aspett tal-punctum temporis, jiġifieri maż-żmien meta l-appellanti setgħu jiftħu l-kawża tagħhom għad- Kif ingħad, l-artikolu 2137 tal-Kodiċi Ċivili jgħid li l-preskrizzjoni tibda tgħaddi minn meta l-azzjoni tkun setgħet issir bla ma jittieħed qies tal-istat jew tal-kundizzjoni tal-persuna li lilha dik l-azzjoni Il-ħarsien ta' din ir-regola hi waħda bażika, tant li jinsab mgħallem 16 P.A. RCP 31.5.2000 fil-kawża fl-ismijiet Cammast Ltd vs Joseph E. Carbone et (mhix appellata) u P.A. RCP 30.5.2002 fl-atti tar-rikors fl-ismijiet Yorkie Clothing Industry Ltd. vs Dr. Lillian Dimech Consiglio Elgabaei (mhix appellata) 17 Art. 1031 tal-Kap 16 18 Art. 1033 tal-Kap 16 Ċiv. ineħħi19; illi l-impossibilità li wieħed jaġixxi trid tkun impossibilità indipendenti mir- rieda ta' dak li jkun, dovuta għal kawża 'l barra minnu li huwa ma setax Illi dan il-prinċipju jinbena fuq il-massima li actione non natae non L-awturi Kephart-Cassar Vella u Canovari f'dan ir-rigward U band'oħra jżidu jgħidu illi "La prescrizione Illi hu x'inhu l-għajn tal-preskrizzjoni invokata mill-parti mħarrka, jaqa' dejjem fuq il-Qorti li tqis minn liema data tali preskrizzjoni bdiet għaddejja, u l-eċċezzjoni m'għandhiex tintlaqa' jekk mill-provi mressqin jew mill-atti tal-proċess dik id-data ma tkunx tista' tiġi stabilita22. Min-naħa l-oħra, ladarba tkun stabbilita d-data li minnha 'l quddiem tnisslet il-ħsara u beda għaddej iż-żmien preskrittiv, iċ-ċirkostanza dwar jekk il-parti mġarrba kenitx taf jew le li dik il-ġrajja seħħet ma tkunx rilevanti biex il- 15.2.1965 fil-kawża fl-ismijiet Sarlo et noe vs Ciantar Galea (Kollez. 21 Op. cit. §393-bis, paġ 306 22 App. Ċiv 5.4.1993 fil-kawża fl-ismijiiet ‘Apap vs Giorgina Dimech Consiglio et (Kollez. Ċiv. Qorti tqis jekk dak iż-żmien għaddiex jew għalaqx. Dan jingħad għaliex, fid-dawl tat-tagħlim imsemmi hawn fuq, "Hu risaput illi d-dies a quo tal- preskrizzjoni jibda jgħodd minn meta ssir il-ħsara, u mhux minn meta dak li jkun jinduna bil-ħsara. Fil-kawża Pitcher v Giglio, deċiża mill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili fil-31 ta' Ottubru, 1959, intqal illi: "il-preskrizzjoni tibda tgħaddi u timxi mill-jum li fih ikun ġara l-fatt illeċitu li minnu jidderiva d- dannu, u mhux mill-jum meta l-parti leża tiġi taf bih". It-test huwa wieħed oġġettiv u mhux dipendenti fuq meta l-vittma jkun komdu li jinduna bil- ħsara. Din il-Qorti, Sede Inferjuri, fil-kawża Graham v. Stivala, deċiża fil-11 ta' Ġunju, 2010, qalet: ".....… jibda biex jiġi reġistrat illi kif jinghad fl- Artikolu 9985 Kodiċi Ċivili, "bla ħsara ta' disposizzjonijiet oħra tal-liġi, il- preskrizzjoni ta' azzjoni tibda minn dak in-nhar li din l-azzjoni tista' tigi ezerċitata, mingħajr ma jittieħed qies tal-istat jew tal-kundizzjoni tal- persuna li lilha din l-azzjoni tmiss". Hu spjegat mill-Qorti tal-Appell Supejuri illi "t-test li trid il-liġi allura kien dak oġġettiv, dipendenti mill-fatti li minnhom joriġina d-dritt tal-attur li jaġixxi, mhux it-test soġġettiv għall- persuna tal-attur u ċioe` jekk din kenitx jew le f'kundizzjoni li taġixxi, tkun xi tkun ir-raġuni" ("Galea Bason Farrugia Naudi -vs-Anthony Giglio", 6 ta' Ottubru, Evidentement, imbagħad, "iż-żmien hu dak li fih tkun twieldet l- obbligazzjoni, u li fih ikunu twieldu d-dritt u l-azzjoni konsegwenzjali" ("Joseph Crucetta -vs- Prof. Joseph Wilson", Prim' Awla, Qorti Ċivili, 9 ta' Jannar 1953")23"; Ċiv. 31.10.2014 fil-kawża fl-ismijiet Mizzi Estates Ltd vs Frank Micallef Camilleri et Ċiv. Illi, minkejja dan, tibqa' dejjem tgħodd ir-regola li l-parti li tqanqal l- eċċezzjoni tal-preskrizzjoni trid tippruvaha kif imiss u li, f'każ ta' dubju, dan imur kontra l-istess parti eċċipjenti; Illi tajjeb jingħad ukoll l-jedd li wieħed jipproċedi għad-danni mġarrba minħabba l-ħruġ ta' Mandat ma jitnissilx – kif jgħidu l-appellanti – dejjem u bilfors hekk kif tinqata' l-kawża li dwar il-pretensjonijiet tagħha jkun inħareġ tali Mandat. Kif ingħad bosta drabi f'dan ir-rigward, il-fatt waħdu li persuna tkun bdiet proċedura (magħduda magħha l-ħruġ ta' Mandati biex jikkawtelaw dik l-azzjoni) li, wara l-istħarriġ tal-Qorti, ma tiġix milqugħa, ma jfissirx b'daqshekk biss li kull proċedura kienet saret b'abbuż tad-dritt li tirrikorri lejn il-Qorti24; Illi, ġeneralment, l-abbuż mill-proċedura ġudizzjarja jitqies biss f'każijiet eċċezzjonali li, x'aktarx, jintrabtu mal-qerq tal-persuna li tkun irrikorriet għaliha jew mal-frugħa tal-pretensjoni nfisha25. element ta' aġir fieragħ fi proċedura ġudizzjarja, dan normalment jixhed l-abbuż tal-proċess ġudizzjarju26. F'dan ir-rigward ingħad li għalkemm ir- raġunijiet li għalihom min ikun talab u kiseb il-ħruġ ta' Mandat kawtelatorju jista' jinsab ħati għad-danni ma jintrabtux biss mal-erba' ċirkostanzi 24.1.1895 fil-kawża fl-ismijiet Moon vs Friggieri noe (Kollez. Vol: XV.34) u P.A. JZM 8.1.2013 fil-kawża fl-ismijiet Joseph Azobu vs Frans Azobu (mhix appellata) 25 App. Ċiv. 10.1.1955 fil-kawża fl-ismijiet Dimech Consiglio vs Theuma Carabez (Kollez. Ċiv. 26.1.1926 fil-kawża fl-ismijiet Parretti vs Xuereb Zhang (Kollez.Vol: XXVI.i.405) Ċiv. msemmija fl-artikolu 836(8), taħt ir-regoli ġenerali tar-responsabbiltà jrid jintwera li tali persuna tkun mexxiet b'imprudenza, traskuraġni jew nuqqas ta' ħsieb ta' missier tajjeb tal-familja27. Huwa magħruf ukoll li Mandat kawtelatorju jinħareġ bir-responsabbiltà ta' min ikun talbu u jista' hekk jintalab bil-ħsieb li jqiegħed fiż-żgur il-jeddijiet tagħha mingħajr ma huwa meħtieġ li qabel ikun hemm deċiżjoni28; Illi wara li għamlet dawn il-kunsiderazzjonijiet u qieset iċ-ċirkostanzi fattwali fil-qafas kronoloġiku fuq imsemmi, din il-Qorti tasal għall-fehma li l-aggravju tal-appellanti mhuwiex tajjeb u l-azzjoni tagħhom tabilħaqq waqgħet biż-żmien preskrittiv li jgħodd għall-għamla ta' kawża tagħhom. Dan jingħad għal aktar minn raġuni waħda. Fl-ewwel lok, fejn jirrigwarda l-Mandat ta' Impediment tas-Safar u l-garanzija maħruġa biex seta' jitneħħa, joħroġ ċar li l-appellanti kienu jafu li għandhom jedd biex imexxu għal xi danni li jgħidu li ġarrbu – fost l-ilmenti ewlenin kien hemm dik li żewġ l-appellanti kien tilef opportunità ta' xogħol barra minn Malta bi ħlas sostanzjali minħabba li ma setax jitlaq minn Malta – lil hinn minn x'kien se' jkun l-eżitu tal-kawża li l-Mandat inħareġ biex jikkawtela. dik l-għamla ta' Mandat tneħħiet mis-sistema proċedurali Malti fl-1995: minkejja dan, l-appellanti u żewġha ma ċċaqalqux qabel erba' (4) snin wara (u minn tal-anqas wara li kienu għaddew ħmistax-il sena minn mindu kisbu l-ħruġ tal-Kontro-Mandat relattiv) biex iġibu fix-xejn xi effetti 27 P.A. TM 18.9.2002 fil-kawża fl-ismijiet John Chomarat vs Port Cottonera Ltd. 829 tal-Kap 12 Ċiv. li seta' kien għad fadal b'riħet dak il-Mandat. Fit-tielet lok, mill-atti jidher li kemm fl-1989 u kif ukoll fl-1991, l-appellanti u żewġha kienu interpellaw lill-appellati b'ittra uffiċjali biex jersqu għal-likwidazzjoni u l-ħlas tad-danni sewwasew minħabba l-ħruġ ta' dak il-Mandat. Dan jixhed li huma kienu jagħarfu li l-jedd tagħhom li jipproċedu għad-danni ma kienx jiddependi mill-eżitu tal-kawża miftuħa, imma mill-ġrajja tat-tiġrib tad-danni nfushom. Fir-raba' lok, filwaqt li dik l-ittra uffiċjali setgħet serviet biex tikser iż-żmien preskrittiv29, ma ntweriex li wara l-1991, l-appellanti tennew dik il- proċedura u żammew ħaj iż-żmien li fih setgħu fetħu l-kawża; Illi bl-istess mod, mill-atti tal-kawża, ma ħarġet l-ebda ħjiel ta' prova li l-appellati kienu b'xi mod jew irrinunzjaw għaż-żmien preskrittiv li kien miexi favurihom u wisq anqas li kien hemm xi raġuni oħra li setgħet issospendiet jew kisret il-mixja ta' dak iż-żmien. Lanqas ma nġabet xi prova min-naħa tal-appellanti li kienu miżmuma minn xi ċirkostanza jew raġuni partikolari milli jmexxu 'l quddiem l-azzjoni minħabba xiħaġa lil hinn mir-rieda tagħhom; Illi dak li ngħad dwar il-Mandat ta' Impediment tas-Safar jista' jgħodd ukoll fil-biċċa l-kbira għall-Mandat l-ieħor kawtelatorju. Għalkemm dakinhar li nħareġ, il-Bank sekwestratarju iddikjara li fil-kont bankarju tal- appellanti u żewġha kien hemm biss ftit aktar minn sitt Liri Maltin (Lm 6) 2128 tal-Kap 16 Ċiv. fil-kont, l-appellanti kienet taf li jekk tassew kienet qiegħda ġġarrab danni minħabba l-ħruġ tal-istess Mandat, dan kien jagħtiha kull jedd li tipproċedi biex tfittex għad-danni. Għall-kuntrarju, meta hi u żewġha nedew il- proċeduri f'Diċembru tal-1999 biex jitolbu t-tħassir tal-Mandat, lanqas biss talbu l-impożizzjoni tal-penali fuq l-eżekutanti (minkejja li allegaw li l- Mandat kien inħareġ b'mod "malizzjuż, frivolu u vessatorju"). Hemmhekk kienu semmew ir-riżerva għad-drittijiet tagħhom taħt l-artikolu 836(9) tal- istess Kodiċi ta' Proċedura. Dan ukoll, fil-fehma tal-Qorti, juri li l- appellanti u żewġha kienu jafu bil-jedd tagħhom li jmexxu għad-danni u dan sa minn bosta snin qabel ma nqatgħet il-kawża. Fir-rigward ta' dan il-Mandat kawtelatorju, mbagħad, ma ntweriex li l-appellanti u żewġha kienu mexxew kontra l-appellati bil-ħruġ ta' ittra ġudizzjarja bħalma kienu għamlu fil-każ tal-Mandat l-ieħor. Dan il-fatt ifisser li l-appellanti u żewġha lanqas ittantaw iwaqqfu jew jiksru ż-żmien preskrittiv li kien miexi kontrihom biex ifittxu għal xi dannu mġarrab minnhom minħabba dak il- Illi għalhekk, dan kollu juri li meta l-appellanti fetħu l-kawża tallum, kien ilu li għadda ż-żmien meta messhom fetħuha u għalhekk is-sentenza appellata kienet waħda mistħoqqa; Ċiv. Illi fid-dawl ta' din il-konklużjoni, il-Qorti ma għandhiex għalfejn tgħaddi biex tistħarreġ xi aspetti fil-mertu tal-aggravju tal-appellanti, ladarba dawn jippreżumu li l-azzjoni tagħhom trid tkun inbdiet f'waqtha; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-appell Tiċħad l-appell tal-appellanti u tikkonferma għal kollox is-sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fit-3 ta' Diċembru, 2013, fil-kawża fl-ismijiet premessi, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-appellanti. Joseph R. Farrugia Naudi Howes Tonio Cefai Howes Joseph Borg k/a Borg Bonaci Prim Howes Deputat Reġistratur rm