liġijiet tal-kera Ksur tal-Art. Malta u l-1 Art. tal-1 Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropeja FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI Sede Kostituzzjonali ILLUM 15 ta' Diċembru, 2020. 743223M); Victoria Musumeci (K.I. 532189M); Joanna Cristiano Mifsud oe (K.I. 859691M); Nicola ayers (K.I. 741417M) Avukat Ġenerali li bi provvediment tal-05.03.2020 ġie sostitwit bl-Avukat tal-Istat Philip Cristiano Mifsud (K.I. 079155M) Rat ir-Rikors Kostituzzjonali li permezz tiegħu ir-rikorrenti wara li ppremettew Huma proprjetarji tal-fond 276 ġja` 73, Bwieraq Street, Tal-Pieta', provenjenti lilhom mill-wirt tal-mejta Susanna Cristiano Mifsud oe, li da parti tagħha kienet akkwistatu bis-saħħa ta' kuntratt ta' divizjoni tal-5 ta' Diċembru 1981 fl-atti tan-Nutar Nicola Sammut Micallef li kopja tiegħu annessa u mmarkata bħala "Dokument 1A". B'kuntratt ta' konċessjoni emfitewtika temporanja tal-15 ta' Jannar 1982 fl- atti tan-Nutar Joseph Faenza, "Dokument A" anness, l-antekawża tar- rikorrenti, Susanna Cristiano Mifsud oe, kienet ikkoċediet il-fond in kwistjoni lil ċertu Joseph Genovese għal perijodu ta' 21 sena versu ċens annwu u temporanju ta' Lm55 fis-sena. Sussegwentement, u ċioe fl-1 ta' Frar 1988, skond kuntratt fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Faure, "Dokument B" anness, l-imsemmi Joseph Genovese biegħ u ttrasferixxa z-zmien li kien għad fadal mill-konċessjoni fuq referita ta' 21 sena lil Carmelo Nelson. tad-9 L-imsemmi Carmelo Nelson, da parti ta' Ottubru 1990 fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Faure, li kopja tiegħu annessa u mmarkata bħala "Dokument C", biegħ u ttrasferixxa ż-żmien li kien għad fadal mill-konċessjoni fuq referita ta' 21 sena lill-intimat Philip Cristiano Mifsud. tiegħu, b'kuntratt Din il-konċessjoni enfitewtika temporanja skadiet fl-14 ta' Jannar 2003. L-intimat Cristiano Mifsud ppretenda li jibqa' jgħix fil-fond in kwistjoni taħt titolu ta' kera stante li huwa kien cittadin Malti u ordinarjament residenti fil-fond in kwistjoni, u jhallas kera ta' Lm110 fis-sena li reġgħu ogħlew fl-14 ta' Jannar 2013 ai termini tal-Att X tal-2009 għal €324.35, u reġgħu ogħlew fl-14 ta' Jannar 2016 għal €332.06c, u issa reġgħu ogħlew għal €342.71c. L-antekawża tar-rikorrenti fuq pariri legali li kienet ħadet biex tipproteġi lill- proprjeta` tagħha minn rekwiżizzjoni u/jew minn okkupazzjoni perpetwa ma kellhiex triq oħra ħlief li tikkonċedi b'titolu ta' enfitewsi temporanja l-fond imsemmi u dan stante illi ġialdarba l-fond ma kienx dekontrollat u/jew dekontrollabbli kif jirriżulta mid-"Dokument D" anness, oltre li kien soġġett għar-rekwizizzjoni kien soġġett wkoll għall-'fair rent' ossia d- disposizzjonijiet tal-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta u tal-Ordinanza XVI tal- 1944 li huma marbutin mal-kera li l-fond seta' jġib fl-4 ta' Awwissu 1914. Dan kien assolutament inaċċettabbli għall-antekawża tar-rikorrenti u għalhekk l-unika mod biex tipprotegi l-proprjeta` tagħha mir-rekwizizzjoni u mill-'fair rent' kien illi tikkonċedih lil Joseph Genovese b'titolu ta' enfitewsi temporanja kif fil-fatt għamlet. L-antekawża tar-rikorrenti ma kellha l-ebda għazla oħra biex tgawdi ħwejjiġha u tipproteġi l-istess kif fuq ingħad, salv li tbiegħ l-istess fond, ħaġa li hija ma riditx tagħmel għax riedet tibqa' tgawdi hwejjigħa. L-antekawża tar-rikorrenti u r-rikorrenti ġew imċaħħda mit-tgawdija tal- proprjeta` tagħhom mingħajr ma ġew mogħtija kumpens xieraq għat-teħid ta' l-istess fond b'mod sfurzat u mhux skond il-pattijiet kuntrattwali minnhom raġġunti. Infatti, l-unika kumpens li ġie offrut kien li jitħallas iż- żieda fir-rata ta' inflazzjoni li ma setgħet qatt teċċedi d-doppju kif stabbilit fil-kuntratt oriġinali, meta fil-fatt il-valur lokatizju ta' l-istess fond, dak iż- żmien u iktar illum, kien ferm iżjed mill-kera annwali ta' Lm110.00c fis- sena u minkejja dan r-rikorrenti għadhom jirċievu biss €342.71c fis-sena li jitħallsu mill-intimat Spiteri liema kera bl-emendi ta' l-Att X tat- 2009 u tal- Att XXVII tal-2018 huma xorta lezivi tad-drittijiet fundamentali tar- rikorrenti stante li ma jzommux il-proporzjon bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin billi jirċievu kera ġusta fis-suq. L-Att XXIII tal-1979 ippriva lill-antekawża tar-rikorrenti, mill-proprjeta` tagħha minkejja li hija ħadet ħsieb biex tassigura li dan ma jsirx oltre li l- istess liġi qed tilledi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti ta' proprjeta` kif protetti mill-Kostituzzjoni u mill-Konvenzjoni Ewropeja stante li hija mhux qed tirċievi l-kumpens adegwat u dan qed jikkawża sproporzjon bejn id- drittijiet tas-sidien u dawk tal-inkwilin Spiteri. B'sentenza deċiża mill-Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-15 ta' Settembru, 2009, fl-applikazzjoni numru 47045/06 fl-ismijiet Amato Turban v. Malta, ġie deċiż illi f'każ simili bħal dan ir-rikorrenti għandhom dritt jitolbu wkoll barra dikjarazzjoni ta' ksur tad-drittijiet fundamentali tagħhom, d-danni li huma u l-antekawża minnhom sofrew minħabba din it- tali leżjoni tad-drittijiet fundamentali kif protetti mill-istess Kostituzzjoni u mill-Konvenzjoni Ewropeja. Ir-rikorrenti għandhom jircievu danni kemm pekunjarji kif ukoll non pekunjarji f'ammonti sodisfacenti għat-telf tagħhom kif ġie deċiż fil-kawża Albert Dougall v Malta deċiża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fit-30 ta' Jannar 2018. tal-Ewwel Artikolu Kif ġie deċiż reċentement mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fil-11 ta' Diċembru 2018 (Rikors nru. 22456/15) fil-kawża fl- ismijiet Franco Xi and Others v Malta l-imsemmija Qorti ikkonfermat illi l-insenjament kollu li saret referenza għalih supra jgħodd wkoll għal dawk il-kazijiet fejn il-konċessjoni enfitewtika temporanja ingħatat wara d-dħul fis-seħħ tal-Att XXIII tal-1979, kif ġara fil-kaz odjern, u l-istess Qorti sabet illi f'każ simili għal dak ta' llum wkoll teżisti tal-Konvenzjoni vjolazzjoni Ewropea u dan għar-ragunijiet sentenza u konsegwentement kkundannat lill-Istat Malti jhallas €22,000 bħala Danni pekunjarji, €4,500 bħala danni non pekunjarji u €9,000 oltre kull taxxa pagabbli bħala spejjeż legali lir-rikorrenti. Illi ai termini tas-sentenza fuq msemmija, tal-Bniedem l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali iddeċidiet illi f'kaz fejn ma jistax jkun hemm restitutio in integrum, ossia li l-fond jiġi mogħti lura battal lir-rikorrenti, d-danni minnhom sofferti għandhom jigu kalkulati fuq id-differenza bejn dak li tkun effettivament tal-konċessjoni enfitewtika rciviet temporanja sal-preżentata tar-rikors odjern u dak li suppost rċiviet skond ir- rata tas-suq fl-istess perijodu. iż-żmien mit-terminazzjoni tal-Ewwel Protokol imsemmija Illi l-kawża odjerna qegħdha tiġi limitata għall-effetti tagħha sal-31 ta' Diċembru 2018 wara liema perijodu r-rikorrenti ser jipprocedu b'kawża quddiem il-Bord tal-Kera a tenur tal-Att XXVII tal-2018, pero jippretendu li nel frattemp huma għandhom jirċievu d-danni kemm pekunjarji u kemm non-pekunjarji ai termini wkoll tal-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea li huma u l-antekawża minnhom sofrew tul iż-żmien mit-terminazzjoni tal- konċessjoni enfitewtika temporanja sal-31 ta' Diċembru 2018, b'riserva għal kull azzjoni oħra biex l-Att XXVII tal-2018 jiġi dikjarat wkoll li jilledi d-drittijiet kostituzzjonali u fundamentali tar-rikorrenti kif protetti mill- Kostituzzjoni ta' Malta u mill-Konvenzjoni Ewropea. Talbu lil din il-Qorti sabiex: Tiddikjara u Tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjonijiet ta' l-Artikolu 12 partikolarment l-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, u bl-operazzjonijiet tal-Liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimat Philip Cristiano Mifsud u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-fond proprjeta` tagħhom 276 ġja 73, Bwieraq Street, Tal-Pieta'. Konsegwentement Tiddikjara u Tiddeċiedi illi qed jiġu vjolati d-drittijiet tar-rikorrenti għat-tgawdija tal-proprjeta` 276 ġja 73, Bwieraq Street, Tal-Pieta' bi vjolazzjoni ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l- Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u b'hekk tagħti lir-rikorrenti ir- rimedji kollha li jidhrulha xierqa fis-sitwazzjoni. Tiddikjara u Tiddeċiedi illi l-intimat Avukat Ġenerali huwa responsabbli għal-kumpens u Danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza ta' l- operazzjonijietta' l-Att XXIII ta' l-1979 li ma kreawx bilanċ ġust bejn id- drittijiet tas-sidien u dawk ta' l-inkwilini, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta` in kwistjoni ai termini ta' l- Konvenzjoni Ewropeja u tal-Liġi. Tillikwida l-istess kumpens u Danni pekunjarji u non pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti ai termini tal-liġi. Tikkundanna lill-intimat Avukat Ġenerali jħallas l-istess kumpens u Danni hekk likwidati u ai termini tal-Liġi. Bl-ispejjeż kollha, komprizi dawk ta' l-ittra uffiċjali 2266/2019 tat-18 ta' Ġunju 2019. Rat ir-Risposta tal-Avukat tal-Istat li permezz tagħha eċċepixxa illi: Ir-rikorrenti għandhom iġibu prova tat-titolu tagħha relattivgħall fond mertu tal-kawża. Ġaladarba r-rikorrenti qed jilmentaw mill-kera li qed jirċievu huma għandhom rimedju ordinarju ai termini tal-artikolu 12B (2) tal-Kap 158 fejn jistgħu jagħmlu rikors quddiem il-Bord tal-Kera sabiex il-kera tiġi riveduta. L-improponibilita` tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u dan peress li dana l- artikolu japplika biss f'każ ta' teħid forżuz tal-proprjeta`. Illi sabiex wieħed ikun jista' jitkellem fuq teħid forzuż jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita minn kull dritt li għandha fuq dik il-proprjeta` bħal meta jkun hemm ordni ta' esproprijazzjoni permezz ta' akkwist b'titolu ta' xiri assolut. Pero' ċertament li fil-każ odjern tali żvestiment ma jsirx u dan peress li bit-tħaddim tal-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, ir- rikorrenti ma tilfux għal kollox il-jeddijiet kollha fuq il-ġid in kwistjoni. Il- miżura msemmija fil-liġi li qed jattakaw ir-rikorrenti, għalkemm tinkwadra ruħha taħt kontroll ta' użu, madankollu din ċertament ma twassalx għal deprivazzjoni totali tal-proprjeta`. Isewgi għalhekk li l-ilment tar-rikorrenti ma tal-Kostituzzjoni u konsegwentement għandu jiġi miċħud. fil-parametri jinkwadrax Safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, l-esponenti jirrilevaw li skont il- proviso ta' dan l-istess artikolu, l-Istat għandu kull jedd li jgħaddi dawk il- liġijiet li jidhirlu xierqa biex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta` skont l- interess ġenerali. Illi hija ġurisprudenza kostanti tal-Qorti ta' Ħal Balzan li l-Istat igawdi minn diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieg fl-interess ġenerali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk il-mizuri meħtieġa għall-ħarsien tal-interess ġenerali. Miżuri soċjali implimentati sabiex jipprovdu akkomodazzjoni lill-persuni fil-bżonn ċertament jaqgħu fil-kappa tal-interess ġenerali. Illi l-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta introdott permezz tal-Att numru XVIII tal-2007 huwa maħsub biex jipproteġi persuni milli jiġu mkeċċija mid-dar ta' abitazzjoni tagħhom f'għeluq it-terminu konċess lilhom fil-kuntratt tal- enfitewzi jew sub-enfitewżi. Isegwi li dan l-artikolu ma jistax jiġi kklassifikat bħala wieħed mhux leġittimu jew mhux fl-interess ġenerali. Għalhekk meta wieħed iqis li l-introduzzjoni ta' dan l-artikolu sar bi skop li l-Gvern jimplimenta l-politika tiegħu soċjali u ekonomika fil-qasam tal- akkomodazzjoni, l-esponenti ma jarawx li l-Artikolu 12 għandu jitqies li jmur kontra d-drittijiet tal-bniedem kif imħares bil-Konvenzjoni Ewropea; Bl-emendi introdotti permezz tal-Att X tal-2009 il-valur tal-kera beda jogħla kull tlett snin skont l-Artikolu 1531C tal-Kodici Ċivili (Kap. 16 tal- Liġijiet ta' Malta). Fil-każ tar-rikorrenti, stante li meta jkun hemm preżenti għanijiet leġittimi meħuda fl-interess pubbliku, bħalma huwa f'dan il-każ, il-kumpens dovut lis-sidien minħabba ndħil fit-tgawdija ta' ġidhom, jista' jkun inqas mill-valur sħiħ tas-suq; Meta wieħed jiġi biex ikejjel il-proporzjonalita' wieħed irid iqis ukoll li l- protezzjoni tal-kera taħt l-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta mhijiex perpetwa u kif ukoll li t-tiswijiet kollha li jolqtu l-post imissu biss lill-okkupant u mhux lis-sid. L-artikolu 12B tal-Kap 158 ġie introdott proprju sabiex kwalunkwe sproporzjon li jista' jkun hemm bejn il-valur fis-suq tal-fond u l-kera li qed titħallas mill-inkwilin jiġi bilanċjat b`rimedju quddiem il-Bord tal-Kera għal-revizjoni fil-kera u fil-kundizzjonijiet. Jingħad ukoll li b`din il-liġi l- ġdida l-inkwilin jista jiġi ordnat li joħroġ mill-fond kemm-il darba ma jissodisfax il-kriterji tad-dħul u tal-kapital tat-test tal-mezzi. Isegwi għalhekk li meta wieħed jiżen dan fl-assjem kollu, il-konkluzjoni hija li l-ilment tar-rikorrenti dwar in-nuqqas ta' proporzjonalita` ma huwiex ġustifikat għaliex ma hemm l-ebda ksur tal-ewwel artikolu tal-ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u kwindi kull talba għal kumpens prospettata mir-rikorrenti mhijiex mistħoqqa. Rat ir-Risposta ta' Philip Cristiano Mifsud li permezz tagħha eċċepixxa illi: 1 L-azzjoni odjerna ma tista qatt tirnexxi kontra l-esponenti u għalhekk huwa ma huwiex il-leġittimu kontradittur. Dan jingħad minħabba individwu fil-kapaċita' personali tiegħu ma jistgħu jkun qatt soġġett jew misjub ħati ta' lezjonijiet ta' natura kontituzzjonali minħabba l-fatt li minnha nnifisha kawża ta' natura konstituzzjonali tirregola r-relazzjoni bejn l-individwu u l- istat u mhux l-individwi bejniethom. L-azzjoni tar-rikorrenti hija intempestiva u dan għaliex l-atturi kellhom a disposizzjoni tagħhom rimedji ordnarji oħra taħt il-kompetenza tal-Bord tal- Kera. Jinħass xieraq li la darba r-rikorrenti qegħdin jilmentaw li ġew imkasbra fil-jedd ta' ġidhom huma għandhom jipprovaw it-titolu tagħhom fuq il-fond numru 276 ġja 73, fi Triq Bwieraq, Tal-Pieta'; L-ilmenti konstituzzjonali u konvenzjonali mqanqla mir-rikorrenti ma humiex ġustifikati, għaliex is-sitwazzjoni li qed jilmentaw minnha r- rikorrenti ħolquha huma stess (i.e. kienet self imposed). Safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, għandu jingħad, li skond il- proviso ta' dan l-istess artikolu, l-istat għandu kull jedd li jwettaq dawk il- liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta` skont l-interess ġenerali. L-artikolu 12 tal-kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta għandu għanijiet leġittimi u huwa fl-interess ġenerali, b'dana li ma hemm xejn ħazin taħt il- Konvenzjoni Ewropea li l-liġi Maltija tiddisponi li f'għeluq enfitewsi temporanja l-okkupant li jkun qed juża' dik id-dar bħala residenza tiegħu għandu jitħalla fid-dar taħt titolu ta' kera, illi għalhekk it-talbiet tar- rikorrenti f'dan is-sens ma humiex mistħoqqa. 7. |Fi kwalunkwe każ, l-esponenti ottempera ruħu mal-liġijiet viġenti, u għaldaqstant ma tista' qatt tiġi attribwita l-ebda ħtija jew nuqqas da parti tiegħu, u dan fil-pessima ipotesi li jkun hemm akkoljiment tat-talbiet attriċi. Ma jidhirx li r-rikrorenti oġġezzjonaw mill-ewwel għall-ammont tal-kera meta kienet ġiet ikkonvertita l-konċessjoni emfitewtika. Illi għalhekk dan jegħleb kull allegazzjoni li b'xi mod jew ieħor l-antekawża tar-rikorrenti kienet sfurzata tagħti b'titolu ta' emfitewsi temporanja l-proprjeta` in kwistjoni. Dan joħloq fl-esponenti l-kunċett hekk imsejjaħ 'legitimate expectatons' u b'hekk kull talba tar-rikorrenti, qabel ma tiġi evalwata u trattata għandha tittieħed biss wara konsiderazzoni mistħoqqa għad-drittijiet akkwistati mill- esponenti. Ir-relazzjoni bejn l-antekawża tar-rikrorenti u l-esponenti kienet waħda kuntrattwali u volotarja u għalhekk ma tistax tiġi leġġerment disturbata u jiġi osservat il-prinċipju pacta sunt servanda. Id-dikjarazzjonijiet mitluba mir-rikorrenti fl-ewwel talba tagħhom u għalhekk l-eventwali ripresa tal-pussess tal-fond kontra d-drittijiet li jgawdi l-esponenti hija waħda estrema u mhux applikabbli fil-każ odjern. Rat li b'verbal tagħha tal-10 ta' Settembru 2019 ħatret lill-Perit Elena Beck Borg Schembri sabiex tagħmel stima tal-valur lokatizzju tal-fond de quo fis-suq mill-14 ta' Jannar 2003 u kull ħames snin sussegwenti sal-31 ta' Diċembru 2018.1 Rat ir-relazzjoni tal-Perit tekniku minnha maħtura ppreżentat fit-3 ta' Ottubru 2019 u t-tweġibiet tagħha għad-domandi in eskussjoni. Rat in-noti ta' sottomissjonijiet ippreżentati mir-rikorrenti u mill-Avukat tal-Istat. Rat l-atti kollha tal-każ; Ikkunsidrat: Din il-kawża hija dwar il-fond 276 ġja` 73, Bwieraq Street, Tal-Pieta' li l-atturi wirtu mingħand zijithom Susanna Cristiano Mifsud oe permezz ta' testment fl-atti tan-Nutar Joseph Faenza tas-26 ta' Ottubru 19992 u testment ieħor fl-atti tan- Nutar Dottor Francis Butler tas-27 ta' Ottubru 2004, li kienet akkwistatu permezz ta' kuntratt ta' diviżjoni fil-5 ta' Diċembru 1981 fl-atti tan-Nutar Nicola Ben Moussa ta' kuntratt ta' konċessjoni emfitewtika temporanja datata 15 ta' Jannar 1982 fl-atti tan-Nutar Joseph Faenza, zijithom Susanna Cristiano Mifsud oe ikkonċediet il-fond in kwistjoni lil Joseph Genovese għal perjodu ta' 21 sena versu ċens annwu u temporanju ta' Lm55 fis-sena li kellha tiskadi fl-14 ta' Jannar Permezz ta' kuntratt tal-1 ta' Frar 1988 fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Faure, Joseph Genovese biegħ u ttrasferixxa ż-żmien li kien għad fadal mill-konċessjoni ta' 21 sena lil Carmelo Nelson.5 B'kuntratt tad-9 ta' Ottubru 1990 fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Faure, Sant biegħ u ttrasferixxa ż-żmien li kien għad fadal mill- konċessjoni ta' 21 sena lill-konvenut Philip Cristiano Mifsud. Spiteri baqa' jirrisjedi fil-fond in kwistjoni u jħallas kera ta' Lm110 fis-sena li fl- 14 ta' Jannar 2013 ai termini tal-Att X tal-2009 għoliet għal €324.35 u fl-14 ta' Jannar 2016 reġgħet għoliet għal €332.06. Fil-preżent hi €342.71. jsostnu illi d-dħul fis-seħħ tal-Att XXIII tal-1979 fisser li l-konvenut Spiteri ngħata d-dritt li jibqa' jgħix fil-fond in kwistjoni b'kera li ma tirriflettix il-valur lokatizzju tal-fond fis-suq u huma bħala proprjetarji ġew mċaħħdin milli jieħdu pussess ta' ġidhom. Din is-sitwazzjoni wasslet biex ġew mċaħħda mit-tgawdija tal-proprjeta` tagħhom mingħajr ma ngħataw kumpens xieraq. Ikkunsidrat: L-ewwel eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat u t-tielet eċċezzjoni tal-konvenut Spiteri: prova tat-titlu tar-rikorrenti: Ir-rikorrenti ġabu provi tajbin dwar it-titlu tagħhom. Mid-dokumenti esibiti li r- rikorrenti esebew, juru li tassew għandhom dritt ta' proprjeta` fuq il-fond mertu ta' din il-kawża. Biex wieħed ikun f'qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni m`għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika7. Huwa biżżejjed, għall-finijiet ta` dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih jista` jieqaf għall-pretensjonijiet ta` ħaddiehor. Imbagħad, għall-finijiet tal-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l- pussess tal-ħaġa li tkun8. Illi fil-każ in eżami l-atturi Cristiano Mifsud oe urew il-provenjenza tat-titolu tagħhom u ppreżentaw diversi dokumenti pubbliċi, bħal testmenti u denunzji li huma prova tal-kontenut tagħhom. L-intimat Spiteri bl-ebda mod ma kkontesta t- titolu tal-atturi jew li ma kienx iħallas il-kera lilhom. 6 Dok D a fol 38 7 Ian Peter Vella Szijj v Avukat Ġenerali 27.3.2015 Qorti Kostituzjonali; fl-istess sens Robert Mersey v Avukat Generali 07.02.2017 Prim'Awla (Sede Kostituzzjonali) 8 Robert Mersey v Avukat Ġenerali - 07.02.2017 Prim'Awla sede Kostituzzjonali Illi l-Qorti tinstab sodisfatta mill-prova tat-titolu li l-atturi jgawdu fuq din il- proprjetà u għalhekk din l-eċċezzjoni mhix sostenibbli. L-ewwel u s-seba' eċċezzjoni ta' Philip Cristiano Mifsud: mhux il-leġittimu kontradittur u ma tistax tiġi attribwita ħtija lilu ġalalarba ottempera ruħu mal-liġijiet viġenti: L-intimat Spiteri eċċepixxa li ma kiser l-ebda dritt fundamentali u għalhekk ma jistax jiġi kkundannat iħallas xi danni. Din l-eċċezzjoni titqajjem ta' sikwit f'kawża kostituzzjonali. B'danakollu, huwa xorta waħda huwa leġittimu Dan peress illi llum il-ġurnata l-leġittimu kontradittur f'kawża "kostituzzjonali" mhux ristrett għal dak li allegatament ikun ikkommetta ksur ta' jedd fundamentali tal-bniedem. Jingħarfu kategoriji differenti ta' persuni li jistgħu jitqiesu bħala leġittimi kuntraditturi f'azzjonijiet kostituzzjonali, prinċipalment: (a) dawk li jridu jwieġbu direttament jew indirettament għall-egħmil li jikser id- dritt fundamentali ta' persuna. (b) dawk li jridu jagħmlu tajjeb (billi jipprovdu r-rimedju xieraq) għan- nuqqasijiet jew l-egħmejjel li bihom ħaddieħor jikser xi jedd fundamentali ta' xi ħadd. (ċ) dawk il-partijiet kollha li jkunu f'kawża meta kwistjoni ta' xejra kostituzzjonali jew konvenzjonali tqum waqt is-smigħ ta' xi kawża f'qorti. (d) ma' dawn, u dejjem jekk ikollhom interess fil-kawża, fi żmien iktar riċenti, bdew jiddaħħlu persuni oħrajn bil-għan li jagħmlu sħiħ il-ġudizzju u jagħmluh rappreżentattiv ta' kull interess involut fil-kwistjoni.9 Il-Qorti Kostituzzjonali10 qalet li "dawn il-kategoriji ma humiex neċessarjament eżawrjenti u ma jistgħux 9 Michael Sammut Caligari v Benny Petrou Prim'Awla 30.11.2006 10 Partit Nazzjonalista et v Kummissjoni Elettorali et. 29 ta` Mejju 2015 jitqiesu illi jeskludu kategoriji oħra." Proprju f`każijiet li jikkonċernaw l-istess materja bħal dik in diżamina, il-Qorti Kostituzzjonali11 irriteniet hekk: "Biex ġudizzju jkun integru jeħtieġ li, għall-aħjar ġudizzju tal-Qorti, jipparteċipaw fih dawk kollha li huma nteressati fil-kawża. B`hekk tiġi assigurata kemm jista` jkun l-effikaċita` tal-ġudizzju inkwantu dan jorbot biss lil dawk li jkunu parteċipi fih, kif ukoll jiġi rispettat il-prinċipju tal- ekonomija tal-ġudizzju sabiex ma jkunx hemm bżonn ta` ripetizzjoni ta` proċeduri kontra l-persuni kollha interessati fid-diversi kawżi billi dawn ma jkunux ħadu parti f`ġudizzju wieħed. Il-ġudizzju jibqa` integru mill- mument li jieħdu parti fih dawk li jkollhom id-dritt, u dawk li kontra tagħhom dak l-istess dritt jikkompeti"12. Dan il-ħsieb ġie ripetut fi Bradshaw v Avukat Generali:13 "Din il-Qorti tosserva li, għalkemm taqbel mat-teżi li, ladarba l-każin aġixxa skont il-liġi, allura m`għandux legalment jirrispondi għall- inkostituzzjonalita` tal-liġi applikata minnu jew jeħel spejjeż tal-kawża, iżda mill-banda l-oħra, il-proċeduri odjerni neċessarjament jaffetwaw lill-każin stante li dan hu parti fir-rapport ġuridiku li huwa regolat b`liġi li l-kostituzzjonalita` tagħha qed tiġi attakkata. Għaldaqstant il- preżenza tiegħu f`dawn ilproċeduri hija neċessarja għall-finijiet tal- integrita` tal-ġudizzju. Il-każin bħala inkwilin tal-fond għandu interess ġuridiku f`din il-kawża peress li l-meritu jikkonċerna lilu direttament".14 Azzopardi v Prim Ministru15 iċċitat lil Borg v Avukat Ġenerali u applikat l- istess prinċipji għall-każ li kellha quddiemha li kien jikkonċerna inkwilin ta' "Fil-każ in eżami, l-ilment tar-rikorrenti huwa dirett lejn iċ-ċaħda tad-dritt tagħha ta` użu u tgawdija tal-proprjeta` tagħha in kwantu li dan hu b`effett talartikolu 12(2)(b)(i) tal-Kap 158 u tal-liġijiet viġenti. Fost ir-rimedji mitluba hemm wkoll dak tal-iżgumbrament tal-intimat Carmel Annandale. Għalhekk filwaqt li taqbel li l-intimat m`għandux legalment jirrispondi għall-inkostituzzjonalita` tal-liġi msemmija, jew anke li jeħel spejjeż tal- kawża, iżda mill-banda l-oħra, il-proċeduri odjerni neċessarjament jaffetwawh stante li dan hu parti fir-rapport ġuridiku li huwa regolat b`liġi 11 ad eżempju fil-każ fl-ismijiet Raymond Dougall Urbas et. v AG et (22 ta` Frar 2013) 12 hawhekk il-Qorti ċċitat lil jikkompeti (App.Ċiv Joseph Beck v Francis Fenech Adami [2000] Vol.LXXXIVII.42;App. C. Zahra Dedomenico v Zahra Dedomenico 15.01.1992) 13 mill-istess Qorti Kostituzzjonali fil-każ fl-ismijiet Sam Brockwell et v l-AG et. (6 ta` Frar 2015) 14 il-Qorti hawnhekk iċċitat: (ara wkoll Cedric Zammit Giuliano nomine v Avukat Generali et. -Q.K. 31 ta` Jannar 2014; Perit Joseph Barbara v On.Prim`Ministru -Q.K. 31 ta` Jannar 2014) 15 Josephine Battistino pro et noe et v L-Onorevoli Prim Ministru et (Rik Kost 85/14) deċiża fit-28 ta' Settembru 2017 li l-kostituzzjonalita` tagħha qed tiġi attakkata. Għaldaqstant il-preżenza tiegħu f`dawn il-proċeduri hija neċessarja għallfinijiet tal-integrita` tal- ġudizzju. L-intimat bħala inkwilin tal-fond għandu interess ġuridiku f`din il-kawża peress li l-mertu jikkonċerna lilu direttament. Għal din ir-raġuni huwa għandu jkun parteċipi fil-ġudizzju u għalhekk huwa leġittimu kuntradittur." Din il-Qorti tosserva li, għalkemm taqbel mas-seba' eċċezzjoni tal-inkwilin li, ġaladarba hu aġixxa skont il-liġi, allura m'għandux legalment jirrispondi għall- inkostituzzjonalita` tal-liġi jew jeħel spejjeż tal-kawża, u li huwa l-Istat li huwa finalment responsabbli; mill-banda l-oħra, dawn il-proċeduri bilfors jaffettwaw lill-intimat billi hu parti fir-rapport ġuridiku li huwa regolat b'ligi li l- kostituzzjonalita` tagħha qed tigi attakkata. Għaldaqstant il-preżenza tiegħu f'dawn il-proċeduri hija meħtieġa għall-finijiet tal-integrita` tal-ġudizzju. L- inkwilin tal-fond in kwistjoni għandu nteress ġuridiku f'din il-kawża peress li l- meritu jolqtu direttament. 16 Għal din ir-raguni l-intimat għandu jkun parteċipi fil- ġudizzju u għalhekk huwa leġittimu kuntradittur. It-tieni u s-seba' eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat u t-tieni eċċezzjoni tal-konvenut Spiteri: disponibilita` ta' rimedju alternattiv Illi l-Avukat tal-Istat u l-konvenut Spiteri permezz tat-tieni u s-seba' eċċezzjonijiet rispettivi tagħhom, jissottomettu li r-rikorrenti kellhom rimedju disponibbli taħt il-liġi ordinarja (Art. 12B(2) Kap 158) li jiffakoltizza li l-kera togħla bi 2% tal-valur kummerċjali tas-sid (recte: sit). Dan l-Artiklu ġie miżjud permezz tal-Att XXVII.2018.4. Tabilħaqq tajjeb jew ħażin dan l-artiklu jipprova joħloq bilanċ bejn l-inkwilin u sid-il kera, u fil-każijiet hemm imsemmija jista' jwassal saħansitra għat-tmiem tal-kirja. Il-konvenuti jeċċepixxu li r-rikorrenti ma 16 Evelyn Meilag et v Avukat Ġenerali et, Kost 13/07/2018; Sam Brockwell et v Avukat Ġenerali et, Kost 06/02/2015 u Raymond Dougall Urbas v Avukat Ġenerali, Kost 22/02/2013); Margaret Monaco v Avukat Ġenerali 27.06.2019 Qorti Civili Prim'Awla Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali per Onor Imħallef (Issa Prim Imħallef) Mark Borg Zarb jistgħux aktar jilmentaw mill-fatt li l-kirja ma tistax togħla b'mod proporzjonat. Dan għaliex skont l-artikolu 12B(2) tal-Kap. 158 huma jistgħu jitolbu lill-Bord li jirregola l-Kera, li l-kera tiġi miżjuda għal ammont li ma jaqbiżx it-tnejn fil-mija fis-sena tal-valur ħieles tas-suq miftuħ tad-dar ta' abitazzjoni fl-1 ta' Jannar tas- sena li matulha tiġi mressqa t-talba għaż-żieda fil-kera. F'dan ir-rigward, il-Qorti tqis li jkun ta' siwi li tagħmel riferiment għal dak li ġie deċiż fis-sentenza fl-ismijiet Grech et v. It-Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et17, fejn ġew stabbiliti s-segwenti prinċipji: "Illi kif ingħad għadd ta' drabi, l-eżistenza ta' rimedju ieħor lill-parti li tressaq azzjoni ta' allegat ksur ta' jedd fondamentali taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Konvenzjoni għandha tirriżulta lill-Qorti bħala stat ta' fatt attwali u oġġettiv, u d-diskrezzjoni li tista' twettaq il-Qorti biex ma teżerċitax is-setgħat tagħha 'jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel' minħabba l-eżistenza ta' rimedju ieħor hija deċiżjoni fuq tali stat ta' fatt. Kemm hu hekk, huwa biss meta jew jekk jirriżulta lill-Qorti bħala fatt li (kien) jeżisti rimedju ieħor effettiv lir-rikorrent li l-Qorti tista' tiddelibera jekk għandhiex twarrab milli teżerċita s-setgħat tagħha li tisma' l-ilment imressaq quddiemha.18 F'każ li ma jirriżultax li kien hemm rimedju ieħor xieraq, il-Qorti trid tieħu konjizzjoni tal-ilment, u f'każ li kien hemm rimedju ieħor, il-Qorti xorta waħda jibqgħalha s-setgħa li tiddeċiedi li ma ċċedix l-eżerċizzju tassetgħa tagħha." "Illi ma jrid bl-ebda mod jintesa li d-diskrezzjoni li l-Qorti għandha f'dan ir-rigward trid titwettaq b'mod korrett u mmirata lejn l-iskop li l-leġislatur ried li jilħaq biha: jiġifieri, li filwaqt li ma jitħallewx li jsiru kawżi kostituzzjonali bla bżonn, minnaħa l-oħra ma jiġrix li, minħabba tħaddim 'liberali' tad-diskrezzjoni, persuna tinżamm milli tmexxi 'l quddiem azzjoni bħal din meta jkun jidher li l-każ huwa wieħed serju li jimplika t-telf jew tnaqqir ta' jedd fondamentali għal dik il-persuna (enfasi tal-Qorti). Kif ingħad b'għaqal f'dan ir-rigward, din id-diskrezzjoni għandha dejjem tiġi wżata fl-aħjar interess tal-amministrazzjoni tal- ġustizzja biex, min-naħa l-waħda, il-Qrati ta' indoli kostituzzjonali ma jsibux ma' wiċċhom kawżi li messhom jew setgħu tressqu quddiem Qrati oħrajn kompetenti jew li dwarhom messhom jew setgħu jfittxu rimedji 31.5.1999 fil-kawża fl-ismijiet Zahra v Awtorità tal-Ippjanar (Kollez. oħrajn effettivi, u biex, min-naħa l-oħra, persuna ma tiġix imċaħħda mir- rimedji li għandha jedd tfittex taħt il-Kostituzzjoni jew taħt il-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta19 lil min ġenwinament ifittex rimedju kostituzzjonali."20 L-ilment ewlieni tar-rikorrenti hu li l-mod kif l-operazzjonijiet ta' l-Artikolu 12 partikolarment l-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta kif emendat bl- Att XXIII ta' l-1979, u bl-operazzjonijiet tal-Liġijiet viġenti qegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimat, jammonta għal ksur tal-jeddijiet ta' proprjetà tagħhom, kif protetti bl-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea, u kien għalhekk li huma istitwew il- proċeduri odjerni. Ċertament li jekk il-ħsieb tal-intimati kien li dawn l-ilmenti setgħu jiġu indirizzati mill-Bord li Jirregola l-Kera, dan mhuwiex korrett, partikolarment minħabba li l-Bord għandu funzjonijiet u poteri speċifiċi fir- rigward tal-ordnijiet li jista' jagħti, speċjalment fejn is-sidien jagħmlu talba għall- awment tal-kera jew għar-ripreża tal-fond tagħhom. F'dan il-każ ir-rikorrenti qegħdin jilmentaw li bil-liġijiet viġenti qabel il-promulgazzjoni tal-Att XXVII tal-2018, il-kera li huma setgħu jitolbu mingħand l-intimati qatt ma setgħet tkun waħda li tikkompara mal-prezzijiet tal-kera fis-suq ħieles, u lanqas ma setgħu jitolbu li dan il-fond jintradd lura lilhom għajr f'dawk is-sitwazzjonijiet speċifiċi kkontemplati fil-Kap. 69 tal-Liġijiet ta' Malta. Inoltre f'deċiżjoni fl-ismijiet Ian Peter Vella Szijj et v Avukat Ġenerali et21, il-Qorti kienet osservat li l-Bord tal-Kera hu marbut li jiffissa l-kera skont il-liġi, liema kera hija baxxa meta komparata mal-kera fis-suq u li r-ripreża tal-fond mikri kienet remota. Dawn l-eċċezzjonijiet għalhekk sejrin jiġu miċħuda. 27.2.2003 fil-kawża fl-ismijiet John Faure v Awtorità tal-Ippjanar et. 31.10.2003 fil-kawża fl-ismijiet Mediterranean Film Studios Limited v Korporazzjoni għall-Iżvilupp ta' Malta et. 21 P.A. (Kost.), 27.03.2015. It-tielet eċċezzjonijiet tal-Avukat tal-Istat: m'hemmx deprivazzjoni ta' proprjeta`; semmai ta' użu biss, u kwindi m'hemmx ksur tal-Art. 37 tal-Kostituzzjoni. L-Avukat tal-Istat qiegħed jallega li l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ma ġiex miksur peress li dan l-artikolu japplika biss f'każ ta' teħid forzuż tal-proprjeta`. Tabilħaqq, bil-ħolqien ta' titlu ta' lokazzjoni, ma ttieħed l-ebda dritt proprjetarju (in rem) mir-rikorrenti, iżda ġie biss ikkontrollat l-użu tiegħu. F'dan ir-rigward, il-Qrati tagħna ġibdu żewġ linji ġurisprudenzjali22: dik li teżenta l-liġijiet għall-kontroll ta' użu u tgawdija ta' proprjeta` mill-applikazzjoni tal- Artiklu 37(1) tal-Kostituzzjoni23, u dik iktar prevalenti u riċenti li "meta l- 'kontroll ta' użu ta' proprjetà' jolqot, bħal fil-każ tallum, interess – li mhux bilfors ikun in rem – fil-proprjetà dak il-kontroll ta' użu jista' wkoll, jekk ma jkunx b'kumpens, għal skop xieraq, u proporzjonat għal dak l-iskop, ikun bi ksur tal- 37 tal-Kostituzzjoni."24 Fost il-ġurisprudenza li taddotta l-ewwel linja ta' ħsieb, Longhorn Mersey v Giuseppe Spiteri Fondacaro, 30.11.2001 Qorti Kostituzzjonali rriteniet, wara analiżi akkurata tat-test tal-Kostituzzjoni, li f'każijiet bħal dawn m'hemmx teħid ta' proprjeta` jew ta' xi jedd fuqha taħt xi forma jew oħra iżda ta' limitazzjoni tal- użu tagħha. Limitazzjoni li l-istess Qorti dehrilha li tista' tkun koperta fl-Art.1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenjoni dwar it-Drittijiet tal-Bniedem imma ma jidhirx li hi nkwadrata fil-parametri tal-Art. Din is-sentenza ġiet applikata għall-każijiet fejn ċens temporanju ġie kkonvertit f'wieħed perpetwu – ara Josephine Borg Tran v Avukat Ġenerali 07.12.2009 Qorti Kostituzzjonali. 22 kif ikkummentat din il-Qorti, ippreseduta mill-Onor. Imħallef Toni Sortino, in re: Joseph Ejjebli v Avukat Ġenerali 21.10.2019 Prim'Awla (Sede Kostituzzjonali) 23 5 (ara wkoll Benjamin Dare et v l-Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata 24 Rose Beck v Avukat Ġenerali et, Qorti Kostituzzjonali, 11 ta' Lulju 2016; ara Joseph Leyland v Avukat Ġenerali et, Qorti Ċivili (Sede Kostituzzjonali), 30 ta'Ottubru 2018 kif konfermata fis-sostanza tagħha mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Mejju 2019 u l-każistika hemm kwotata. F'każ ieħor ta' perpetwazzjoni taċ-ċens – John Borg Tran v Provinċjal Alfred Genovese noe 11.11.2011 il-Qorti Kostituzzjonali rriġettat din l-interpretazzjoni dejjqa għar-raġuni li t-teħid għal dejjem tal-utli dominju kien tneħħija ta' parti sostanzjali tad-dritt ta' proprjeta`. Wara s-sentenza ta' Josephine Borg Tran, l-Art. 37 bdiet tingħata nterpretazzjoni wiesa anke f'każijiet fejn iddaħħlet kera (u allura dritt personali, u mhux proprjetarju) għeluq iċ-ċens temporanju. Cassar 31.10.2014 il-Qorti Kostituzzjonali qalet li skont Art. 37 ma jista' jitneħħa "ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li jkun"; filwaqt li f'Vincent Tesi v Avukat Generali 24.06.2016 il-Qorti Kostituzzjonali qalet li t-teħid ta' proprjeta` għal skopijiet ta' kirja huwa t-teħid ta' "interess (li) tant hu riġidu u wiesa li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir-rikorrenti bħala sidien mill-użu u mit-tgawdija tal-proprjeta` tagħhom". Interpretazzjoni li ġiet approvata sa riċentement mill-istess Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza Rebecca Din il-Qorti ma tarax għaliex m'għandhiex isegwi din it-tieni linja, anke għaliex hija waħda iktar raġonevoli u ekwitattiva. Għalhekk it-tielet eċċezzjoni tal-Avukat tal-Istat mhix sejra tiġi milqugħa. L-eċċezzjonijiet ta' ndħil permessibbli bħala miżura soċjali Illi permezz tar-raba', il-ħames, is-sitta u t-tmien eċċezzjoni, l-Avukat tal-Istat flimkien mal-ħames u s-sitt eċċezzjoni tal-konvenut Spiteri, jeċċepixxu li l-liġi hi ta' natura soċjali fl-interess tal-ġid komuni. Dawn l-eċċezzjonijiet huma lkoll validi fihom infushom, iżda soġġetti għall-prinċipju tal-proporzjonalita` u jirrigwardaw il-fatt li m'hemmx ksur tal-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropeja billi l-liġi in kwistjoni hija waħda li tipprovdi miżuri soċjali biex tipprovdi akkomodazzjoni affordabbli liċ-ċittadini u din hija limitazzjoni ġusta fuq il-jeddijiet proprjetarji, u di piu` proporzjonali. Il-ġurisprudenza tal-Qorti ta' Ħal Balzan stabbiliet tlett indaġnijiet li jridu jsiru biex jiġi stabbilit jekk l-indħil tal-Istat huwiex permessibbli a tenur tal-ewwel artiklu talewwel protokoll tal- Konvenzjoni Ewropeja: (1) il-miżura tkun saret taħt qafas legali (2) l-iskop tagħha kien leġittimu (3) iżżomm bilanċ ġust u proporzjonat bejn l-għan soċjali u l-ħtieġa li jiġu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien; Dwar il-legalita` tal-miżura m'hemmx dubbju billi ttieħdet taħt l-Art. 12 tal-Kapitolu 158 tal-Liġijiet ta' Dwar l-iskop lanqas hemm dubbju billi huwa li jassigura li ċ-ċittadini jkollhom saqaf fuq rashom. Bilanċ bejn tgawdija tal-proprjeta` u l-interess pubbliku L-Ewwel Artiklu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni jaqra hekk: tal-possedimenti "Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat-tgawdija jiġi pprivat paċifika fl-interess pubbliku u bla ħsara millpossedimenti talkundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali." tagħha. Ħadd ma għandu tiegħu ħlief M'hemmx dubbju li l-liġi in kwistjoni ddaħħlet fl-interess pubbliku li kulħadd ikollu saqaf fuq rasu. B'danakollu, il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropeja tal- Jeddijiet tal-Bniedem daħħlet il-kunċett ta' bilanċ bejn it-tgawdija tal-proprjeta` u l-interess pubbliku: Illi fid-deċiżjoni mogħtija fl-ismijiet Vincent Tesi noe et v Avukat Ġenerali et26 intqal li: l-miżura għandha għan "… din il-Qorti tosserva illi l-miżura leġislattiva tal-Istat li tirregola l-użu tal-proprjetà tar-rikorrenti tissodisfa r-rekwiżit tal-legalità stante li toħroġ milliġi u preċiżament mid-dispożizzjonijiet tal-Kap. Huwa paċifiku wkoll id- dispożizzjonijiet huma intiżi sabiex jipprovdu għall-akkomodazzjoni soċjali fejn l-Istati Membri għandhom marġini ta' diskrezzjoni wiesgħa, iżda mill-banda jirriżulta manifest li hemm ksur tal-prinċipju ta' proporzjonalità naxxenti mid-differenza kbira li teżisti bejn l-ammont tal- kera perċepit mir-rikorrenti ta' €4,277.80 fis-sena u min-naħa l-oħra l-valur lokatizju fis-suq ħieles flammont annwu ta' €159,350 kif stabbilit mill- perit ġudizzjarju. leġittimu "Għaldaqstant din il-Qorti taqbel mal-konklużjoni raġġunta mill-Ewwel Qorti li din id-diskrepanza fil-kera perċepita mir-rikorrenti skont il-ftehim lokatizju, liema kera tinsab protetta bil-liġi speċjali tal-kera fuq indikata, u dik potenzjalment perċepibbli fis-suq ħieles jimponu fuq ir-rikorrenti piż eċċessiv u sproporzjonat. Dan joħloq żbilanċ inġust u manifest bejn linteressi tas-soċjetà in ġenerali u d-dritt tal-proprjetà tar-rikorrenti; "Rigward l-emendi bl-Att X tal-2009, din il-Qorti tosserva li dawn l- emendi għall-Kodiċi Ċivili ma jistgħux ikunu ta' konfort għas-sitwazzjoni 25 Attard & Zammit Cassar v Malta, Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem 30.07.2015 26 Qorti Kostituzzjonali 24.06.2016 tarrikorrenti in kwantu dawn ilhom żmien twil jissubixxu l-leżjoni tad-dritt fundamentali tagħhom. ... "Barra minn hekk il-fatt li r-rikorrenti naqsu milli jadixxu lill-Bord biex jiksbu awment fil-kera m'għandux jimmilita kontra tagħhom stante li l- kriterji riġidi li bihom huwa marbut il-Bord fil-komputazzjoni tal-awment filkera ma jippermettux awment li jkun proporzjonat fiċ-ċirkostanzi tal- każ." Il-Qorti tqis li l-intervent leġiżlattiv li wassal biex ir-rikorrenti ilhom imċaħħda mill-proprjetà tagħhom għal diversi snin, u biex ikun hemm kontrolli fir-rigward kemm tal-introjtu li r-rikorrenti qua sidien jistgħu jipperċepixxu mill-kirja ta' din il-proprjetà, kif ukoll fir-rigward tar-ripreża tal-istess fond, jammontaw għal ksur tad-dritt ta' protezzjoni ta' proprjetà privata kif maħsuba fl-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni. Inoltre l-Qorti hija tal-fehma wkoll li r-rikorrenti qua sidien għal snin twal ġarrew waħedhom piż soċjali bil-proprjetà tagħhom mingħajr ma ġew megħjuna jagħmlu dan mill-Istat, li minkejja li min-naħa waħda ħa ħsieb jilleġiżla għall-ħtiġijiet soċjali fil-pajjiż bl-introduzzjoni ta' liġijiet bħalma huwa l-Kap. tal-Liġijiet ta' Malta sabiex jiġi assigurat li persuni bħall-intimati jkollhom dar fejn jgħixu, madanakollu naqas milli bl-istess mod jaħseb biex jissalvagwardja l- jeddijiet tas-sidien, b'mod li nħoloq żbilanċ bejn il-jeddijiet tas-sidien min-naħa l-waħda u l-interess ġenerali min-naħa l-oħra. M'għandu qatt ikun li individwi privati jintalbu jġorru waħedhom il-piż ta' miżuri soċjali intiżi biex jipproteġu u jħarsu ċittadini oħra, sakemm ma jiġux ikkumpensati għal dan b'mod xieraq.27 Ir-raba', it-tmien, d-disa' u l-għaxar eċċezzjoni tal-konvenut Spiteri:- imputat Illi l-intimat Spiteri jissottometti li l-kuntratt ta' ċens in kwistjoni sar fil-1982 u allura wara l-1979 meta ġiet introdotta l-liġi in kwistjoni. L-intimat Spiteri jkompli jissottometti li allura l-konverżjoni enfitewtika ma kinitx waħda imposta fuq ir-rikorrenti b'mod obbligatorju iżda kienet konsegwenza naturali tal-għażla tar-rikorrenti stess, u allura konsegwentement ma jistgħux issa r-rikorrenti jilmentaw li b'riżultat tal-applikazzjoni tal-Att XXIII tal-1979 qed jiġu mċaħħda mill-użu tal-proprjetà tagħhom fit-termini tal-Konvenzjoni Ewropea u tal- Kostituzzjoni ta' Malta. Ir-rikorrenti jwieġbu għal dan billi jisħqu li l-fond ma kienx iddekontrollat u għalhekk kien hemm il-periklu li jekk il-fond ma jingħatax b'ċens, kien jiġi rrekwiżizzjonat u għalhekk l-antekawża tagħhom kellha għażla bejn li tidħol f'dan il-periklu inkella tidħol taħt ir-reġim tal-liġi tal-1979 – għażla, fil-fehma tar-rikorrenti, irriżorja. Il-Qorti ma tistax ma taqbilx mal-fehma tar-rikorrenti. Huwa fatt notorju li dak iż-żmien ir-rekwiżizzjoni ta' proprjeta` mill-Gvern ma kinitx xi fantasija jew possibilita` remota anzi kienet parti mill-ħajja ta' kull sid ta' proprjeta` immobiljari, u kienet tfisser li l-proprjeta` tiġi okkupata minn terzi għal żmien indefinit u b'kumpens irriżorju mill-Gvern. Dan apparti li fiż-żmien rilevanti qajla seta' kien jista' jiġi antiċipat li l-valur ta-suq tal-proprjeta` u tal- kirjiet kien sejjer jitla' b'mod fenomenali. Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fil-11 ta' Diċembru 2018 (Rikors nru. 92214/15) fil- kawża fl-ismijiet Franco Xi and Others v Malta sabet ksur tal-Ewwel Protokoll ukoll f'każ ta' konċessjoni enfitewtika temporanja li ngħatat wara d- dħul fis-seħħ tal-Att XXIII tal-1979. L-eċċezzjonijiet imsemmija għalhekk huma wkoll mingħajr bażi. Likwidazzjoni ta' kumpens Il-lanjanza prinċipali tar-rikorrenti hi li l-ammont ta' kera li llum il-ġurnata qed jirċievu mingħand l-intimat tammonta għal €342.71 fis-sena, liema ammont jista' jitqies li hu irriżorju meta wieħed jikkonsidra l-ammont ta' kera li l-atturi potenzjalment jistgħu jirċievu li kieku dan il-fond qiegħed jinkera fis-suq ħieles tal-proprjetà. Din il-Qorti ma taqbilx mar-rikorrenti f'dan ir-rigward. Kif inhu paċifikament stabbilit, il-proporzjon m'għandux ikun mal-valur tal-kirjiet fis-suq ħieles, imma mal-valur tagħhom tenut kont tal-interess soċjali. Ġaladarba l-obbligu tal-Istat huwa li jżomm bilanċ bejn l-interess privat ta' massimazzjoni tal-isfruttament tal- proprjeta` privata u l-ħtieġa tal-Istat li jipprovdi l-akkomodazzjoni soċjali, loġikament il-kumpens li tipprovdi Qorti f'sede kostituzzjonali m'għandux ikun allaċċjat mas-suq ħieles, imma jrid ikun ittemperat skont dan il-bilanċ. Skont l-istima magħmula mill-perit tekniku, l-valur fis-suq miftuħ tal-fond de quo huwa ta' €350,000. Il-perit ikkalkulat li l-valur lokatizju ta' kull sena għas-snin 2003 sa 2018 tela' minn €3,600 fis-sena 2003 għal €18,000 fis-sena 2018. skond ir-rikorrenti, fl-istess perjodu rċevew kera annwali ta' Lm110 (€256.23) sa 2012; €324.35 sa 2015 u €332.06 sa 2018.28 Illum huwa stabbilit li r-rimedju li tista' tagħti din il-Qorti huwa kumpens għall- ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għal opportunita` mitlufa. kliem ieħor ma tistax tillikwida l-ammont ta' kumpens billi tikkalkula d- differenza bejn il-kera fis-suq ħieles u l-kera mħallsa. Biex tasal għal dan, il-Qorti jeħtiġilha tqis għadd ta' fatturi, fosthom it-telf effettiv li jkun ġarrab is-sid, l-għan soċjali maħsub mil-liġi, il-grad ta' sproporzjon fit-tqabbil bejn id-dħul attwali li qiegħed jirċievi rrikorrent mad-dħul li jista' jinkiseb fis-suq ħieles, id-danni materjali li l-parti rikorrenti tista' tipprova li ġarrbet u wkoll l-effetti tal-ordni li l-Qorti tista' tagħti dwar jekk l-okkupant jistax jibqa' jistrieħ aktar fuq it-tħaddim tal-liġi attakkata. Minn kif wieħed jista' jara, dawn il-kriterji huma firxa sħiħa li trid titqies f'kull każ għalih u jiddependu ħafna miċ-ċirkostanzi partikolari ta' kull każ.29 Minn din il-qagħda, l-Qorti tikkonkludi li l-liġijiet viġenti imponew fuq l- atturi piż sproporzjonat u eċċessiv għal ħafna snin, u li l-Istat naqas milli jibbilanċja l-interess ġenerali ma' l-interess tagħhom. Illi bħala konsegwenza tal-fatt li l-istat kiser id-drittijiet tal-atturi kif sanċiti mill- artikolu 1 tal-Ewwel Protokol ta' Konvenzjoni Ewropeja, l-istat għandu jħallas danni morali kif ukoll danni pekunjarji. Il-Qorti qiegħda tistabbilixxi li l-intimat Avukat tal-Istat għandu jħallas lir- rikorrenti kumpens pekunjarju li jammonta għal sitta u għoxrin elf Ewro Id-dannu morali ġej minn ksur tal-jedd ta' proprjetà huwa anqas gravi minn dak ġej minn ksur ta' jeddijiet marbuta mal-ħajja jew mal-personalità, u għalhekk il- Qorti sejra tillikwidahom fis-somma ta' elfejn elef euro (€2,000) biex jagħmlu tajjeb għall-frustrazzjoni u l-istat ta' inċertezza mpost fuq ir-rikorrenti. din is-sentenza; Għal dawn il-motivi, l-Qorti taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: (1) Tiċħad l-eċċezzjonijiet kollha tal-intimati safejn m'humiex kompatibbli ma' (2) Tiċħad l-ewwel talba in kwantu bl-introduzzjoni tal-artikolu 12B tal-Kap. fl-2018 mhux impossibbli ghas-sid li jirriprendi lura l-fond billi hemm rimedju ordinarju disponibbli skont l-istess artikolu. (3) Tilqa' t-tieni talba billi tiddikjara illi fil-konfront tar-rikorrenti l-operazzjoni 29 Ara fost l–oħrajn: Cassar v Malta 30.01.2018 (App. Nru. 50570/13 Qorti Ewropeja tad-Drittijiet tal-Bniedem; J&C Properties Limited v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 09.07.2019; Robert Mersey v Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali), 07.02.2017; Brian Monaco v L-Avukat Ġenerali et P.A. (Ġurisdizzjoni Kostituzzjonali) 29.11.2018: Matthew Sammut Micallef v Arthur Cannao_ 30.10.2019; Raymond Dougall Shoeb et v Avukat Ġenerali et 29.04.2016 Qorti Kostituzzjonali taI-Artikolu 12(2) tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII tal- 1979 sal-introduzzjoni tal-artikolu 12B tal-Kap. 158 ġew leżi d-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea fit- tgawdija tal-proprjeta` taghhom 276 ġja` 73 Bwieraq Street, Tal-Pieta'. (4) Tilqa' t-tielet, u r-raba' talba billi tillikwida l-kumpens pekunjarju u non pekunjarju dovut lir-rikorrenti mill-14 ta' Jannar 2003 u dan sal-2018 meta daħal 158. fl-ammont ta' €28,000. (5) Tilqa' l-ħames talba billi tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat ihallas il- kumpens hekk likwidat lir-rikorrenti. Bl-ispejjeż uffiċjali ta' Ġunju 2019 kontra l-intimat Avukat tal-Istat.