– KONSENJA TA' UNIFORMIJIET "MADE TO MEASURE" – – TALBA GHALL-HLAS GHAS-SERVIZZ MOGHTI – – KORREZZJONI EX OFFICIO SKOND L-ART. 175 TAL-KAP. 12 TAL-LIGIJIET TA' MALTA – – PRESKRIZZJONI SKOND L-ART. 2148(A) TAL-KODIVI CIVILI – – ART. 2160 TAL-KODICI CIVILI: ONERU FUQ IL-PARTI KONVENUTA – – UNIFORMIJIET KONSENJATI TARDIVAMENT U MHUX SKOND IS-SENGHA U L-ARTI – – ADEMPIMENT U INADEMPIMENT – – NUQQASIJIET TAZ-ZEWG PARTIJIET – Udjenza ta' nhar il-Hamis, 5 ta' Novembru, 2020 BTI UNIFORMS LIMITED [C-15035] VERSUS WASTESERV MALTA LIMITED1 [C-305660] B'Avviz tat-Talba introdott fit-2 ta' Novembru, 2018, is-socjetà attrici, apparti l- ispejjez tal-prezenti proceduri u l-imghaxijiet, talbet li s-socjetà konvenuta tigi kkundannata thallas is-somma ta' tlett elef, erbgha mija u wiehed u ghoxrin ewro u sitta u sebghin centezmu (€3,421.76c) u dan wara li ppremettiet hekk: Illi s-socjeta' attrici BTI Uniforms Ltd (C-15035) bieghet u kkonsenjat lis-socjeta intimata Wasteserv Malta Limited (C-305660) uniformijiet fuq medda ta' snin; Illi s-socjeta intimata naqset milli thallas l-ammont ta' tlett elef, erba' mija u wiehed u ghoxrin ewro u sitta u sebghin centezmu (€3,421.76) dovut lis-socjeta rikorrenti in konnessjoni ma' dan l-istess bejgh; Illi s-socjeta intimata giet interpellata diversi taghmel dan imma baqghet inadempjenti; 11 L-isem tal-kumpannija mharrka fl-okkju tal-procediment gie korrett mit-Tribunal marte proprio ghar- ragunijiet imfissra aktar tard f'din is-sentenza. Ghaldaqstant, is-socjeta rikorrenti umilment titlob lil dan l-Onorabbli Tribunal joghgbu; 1. Jiddikjara li s-socjeta intimata debitrici fl-ammont ta' tlett elef, erba' mija u wiehed u ghoxrin ewro u sitta u sebghin centezmu (€3,421.76), konsistenti fil-bilanc pendenti dovut fil-bejgh u konsinja ta' uniformijiet lis-socjeta intimata; Is-socjetà konvenuta ressqet Risposta fit-18 ta' Dicembru, 2018 (a fol. Illi in linea preliminari l-azzjoni attrici hija kolpita bil-preskrizzjoni a tenur tal-artikolu 2148(a) tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta. Illi subordinatament u minghajr pregudizzju t-talbiet attrici huma nfondati fil-fatt u fid-dritt stante li l-uniformijiet ma gewx ikkonsenjati skond l-arti u s-sengha. Illi di piu' l-azzjoni attrici ma tistax tirnexxi peress illi l-konsenja ma saritx fiz-zmien stipulat fil- kuntratt. Salv eccezzjonijiet ulterjuri Il-provi tal-partijiet gew dikjarati maghluqa fl-udjenza tat-3 ta' Dicembru, 2019 (a fol. 79) u fl-udjenza tal-5 ta' Frar, 2020 (a fol. 81) – wara li d-difensuri tal- kontendenti trattaw il-kaz – il-procediment odjern thalla ghad-decizjoni, illi qed tigi moghtija illum. It-Tribunal, ikkunsidra l-provi dokumentarji mressqa mill-kontendenti u anke dawk testimonjali u ra u ezamina l-atti kollha processwali; It-Tribunal jikkunsidra; Ghal dak li jirrigward l-aspetti fattwali tal-kontiza, dawn jistghu jigu deskritti hekk: fit-2 ta' Frar, 2016 il-partijiet iffirmaw skrittura privata permezz ta' liema is-socjetà attrici obbligat ruhha li thit u tikkonsenja lis-socjetà konvenuta numru ta' to measure" ghall-impjegati specifikati mill- uniformijiet maghmula "made konvenuta, skont il-kuluri u d-dizinni maghzul mill-istess socjetà konvenuta, liema uniformijiet kellhom jigu konsenjati entro sitt gimghat wara li l-attrici tkun irceviet istruzzjonijiet appoziti mill-konvenuta ghal tali ghan.2 Tali ftehim kien rizultat ta' ooerta li l-attrici kienet ssottomettiet lill-konvenuta3 wara li fl-14 ta' Gunju, 2015 tas-socjetà attrici kienet giet kienet harget sejha ghall-offerti, u s-sejha l-aktar wahda vantaggjuza.4 Dawn l-uniformijiet gew ikkonsidrata bhala effettivament ikkonsenjati mill-attrici lill-konvenuta fl-10 ta' Mejju, 2016,5 izda s- socjetà attrici baqghat ma rcevitx pagament ghalihom, peress illi s-socjetà konvenuta sostniet illi apparti l-fatt li l-uniformijiet gew konsenjati tardivament, l- istess uniformijiet ma kienux gew maghmula skond l-arti u s-sengha l'ghaliex il- qisien taghhom ma kienux tajbin ghall-impjegati li ghalihom kienu gew maghmula u mehjuta.6 Dawk huma, in breve, il-fatti u d-divergenzi sottomessi ghall-iskrutinju ta' dan it- Tribunal. Izda qabel ma jsehhu kunsiderazzjonijiet in relazzjoni ma' din il-vertenza, hemm aspett procedurali li jehtieg jigi indirizzat u radrizzat. It-Tribunal jinnota li isem is-socjetà konvenuta fl-okkju ta' dawn il-proceduri, hekk kif imnizzel fl-Avviz tat-Talba (li huwa l-att gudizzjarju li jwelled u jaghti lok ghall- procediment), jaqra "Wasterserv Malta Limited". L-isem korrett ta' din is-socjetà ghandu jkun "Wasteserv Malta Limited". Infatti, fir-Risposta ta' l-istess socjetà isimha huwa mnizzel korrett u anke l-verbali tal-kawza jidhru bl-isem gust u korrett. Hadd mill-partijiet, formalment, ma talab korrezzjoni f'dan is-sens matul il- procediment u jidher apparenti li z-zieda ta' l-ittra «r» f'nofs isem il-konvenuta kienet semplici zvista.7 Tali error innocent jista' jigi awtomatikament rettifikat u sanat minn dan it-Tribunal ex offcio u dan in virtù tat-tielet sub-inciz ta' l-Art. 175(3) tal-Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta. Dan jaqra hekk: "Il-qorti tista', sa dakinhar li tagħti s-sentenza u taqta' l-kawża, tordna minn jeddha li tissewwa kull omissjoni jew żball ġudizzjarju jew amministrattiv f'att ġudizzjarju."8 4 vide l-affidavit ta' Alan Glynn (a fol. 7) u x-xhieda ta' Martin Ali Melyan, moghtija waqt is-seduta tal-11 ta' Frar, 2019 (a tergo ta' fol. 6 vide x-xhieda ta' Martin Ali Melyan, moghtija waqt is-seduta tal-15 ta' Ottubru, 2019 (a foll. 7 Issir referenza ghas-sentenzi, fost ohrajn, in re Il-Pulizija v. Josephine Jechev (Appell Kriminali Inferjuri, 25 ta' Jannar, 2007); Il-Pulizija v. Kingsley Zarb Bezzina (Appell Kriminali Inferjuri, 27 ta' Settembru, 2007); Il-Pulizija v. Mario Pace Ross (Appell Kriminali Inferjuri, 31 ta' Lulju, 2008); Il- Pulizija v. Raymond Ciappara (Appell Kriminali Inferjuri, 15 ta' Jannar, 2009); u The Police v. Mohamed Alessandro Bonnici Bellotti (Appell Kriminali Inferjuri, 18 ta' Dicembru, 2017) li lkoll jikkontemplaw l- aspett ta' "lapsus calami" u/jew "lapsus computetri" meta jsehh zball ta' kitba jew ta' typing (dattilografu) f'atti gudizzjarji. 8 Ghall-applikabilità ta' l-Art. 175 fi procedimenti quddiem it-Tribunal Ghal Talbiet Zghar wiehed hu mistieden jara l-provvediment (digriet) moghti fil-11 ta’ Lulju, 2019 minn dan it-Tribunal kif presjedut in 549/2018) u kif ukoll il-provvediment (digriet) moghti fil-5 ta’ Ghalhekk, it-Tribunal jinsab ex ufficio jordna l-korrezzjoni ta' l-atti ta' din il-kawza u kif ukoll tal-okkju relattiv u dan sabiex kull referenza ghal «Wasterserv Malta Limited» ghandha tigi sostitwita b'referenza ghas-socjetà «Wasteserv Malta Limited». Tali korrezzjoni ghandha tapplika kull fejn mehtieg fl-atti ta' dawn il- proceduri. Indirizzat dan l-aspett, wiehed issa jdawwar harstu lejn il-vertenza u l-ewwel u qabel kollox wiehed ghandu jqis il-materja ta' preskrizzjoni mqanqla mill- konvenuta. Dan qed jigi puntwalizzat peress skond l-Art. 7(1) tal-Kapitolu 380 tal- Ligijiet ta' Malta, nonostanti li, "it-Tribunal għandu jaqta' kull talba u kontro-talba li jkollu quddiemu prinċipalment skont l-ekwità", hu previst b'mod espress illi, "f'kull każ, kull kwistjoni li jista' jkun hemm dwar il-preskrizzjoni għandha tinqata' skont il-liġi." 730 tal-Kodici ta' Procedura Civili, "L-eċċezzjoni ta' inkompetenza jew ta' illeġittimità ta' persuna, u l-eċċezzjonijiet ta' transazzjoni, arbitraġġ, res judicata, preskrizzjoni jew nullità ta' atti, għandhom jiġu deċiżi b'kapi għalihom, qabel, jew flimkien mas-sentenza fuq il-meritu." Ghalhekk, huwa doveruz illi in primis it-Tribunal jinvesti fl-eccepita eccezzjoni tal-preskrizzjoni fl- ewwel parti (kap) tal-prezenti sentenza. Sussegwentement – u naturalment dejjem dipendenti mill-ezitu tal-kunsiderazzjonijiet u konkluzjoni raggunta dwar tali materja – wiehed imbaghad idawwar l-attenzjoni lejn il-mertu tal-kwistjoni. Is-socjetà kovenuta tikkontendi li l-istanza attrici hi milquta minn dak it-terminu preskrittiv kontemplat fil-paragrafu (a) ta' l-Art. 2148 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta) li jghid illi, "l-azzjonijiet tal-ħajjata, skrapar, mastrudaxxi, bennejja, bajjada, ħaddieda, arġentieri, arluġġara u ta' persuni oħra li jaħdmu sengħa jew arti mekkanika, għall-prezz tal-opri jew tax-xogħlijiet tagħhom, jew tal-materjal li jfornu" jaqghu bi preskrizzjoni bl-gheluq ta' tmintax (18)-il xahar. F'dan l-istadju tal-procediment, dan it-Tribunal hu kjamat, bi dmir, jezamina u jiggudika jekk l-isemmi artikolu japplikax ghan-negozju odjern bejn il-litigandi u sussegwentement – stabbilit dan l-ewwel punt u dipendenti minnu – jekk l-attur intavolatx il-kawza fi zmien utili o meno u jekk kienx hemm xi fattur sospensiv jew interruttiv ta' tali zmien. Hawn isir accenn ghal dak li ntqal in re Vincent Odoh v. Qala St. Joseph Football Club (Qorti tal-Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 14 ta' Dicembru, 2007) u cioè illi, "il-konvenut li jecepixxi l-preskrizzjoni estintiva tal-azzjoni ma jehtieglu jipprova xejn hlief li l-preskrizzjoni eccepieta hi dik li tapplika ghall-kaz u li ddekorra t-terminu preskrittiv. stabbilit, sta ghall-attur kreditur li jghazel it-triq kif irid jiddefendi ruhu kontra din l- eccezzjoni bil-mezzi li tghatih il-ligi. Hu l-attur li jrid jipprova s-sospensjoni jew l- interruzzjoni tal-perjodu preskrittiv jew l-ammissjoni tal-kreditu mill-konvenut jew alternattivament li jsejjahlu ghall-gurament decizjorju." Ghalhekk, sta ghall- konvenut li jipprova li l-preskrizzjoni minnu sollevata – sabiex jinnewtralizza l- azzjoni promossa kontrih – hi effettivament dik applikabbli ghall-kaz de quo. Fi kliem iehor, u fil-konkret ghall-kaz in dizamina, l-oneru probatorju dwar l- applikabbilita ta' l-Art. 2148(a) tal-Kodici Civili ghan-negozju konkluz bejn il- partijiet jirrisjedi esklusivament fuq il-parti mharrka. Huwa l-konvenut li jrid jissodisfa dan l-oneru sabiex jiskarika l-istess minn fuqu u, ergo, "jirbah" l- eccezzjoni minnu mqanqla u dan ghax f'certi kazijiet il-konvenut, bl-eccezzjoni tieghu stess, jirrivesti l-libsa ta' 'attur' in forza tal-principju "reus excipiendo fit actor" bl-obbligu li jipprova dak li jkun eccepixxa.9 Apparti dan, illum-il gurnata l-konvenut irid jissodisfa ingredjent iehor meta jeccepixxi certu preskrizzjonijiet partikolari, ossia hemm rekwizit iehor li jrid jigi debitament (u ritwalment) skarikat mill-istess konvenut. Dan ir-rekwizit jinsab previst fl-Art. 2160(1) tal-Kodici Civili li jghid hekk: "Il-preskrizzjonijiet imsemmija fl-artikoli 2147, 2148, 2149, 2156 u 2157, m'għandhomx effett jekk il-partijiet li jeċċepuhom, ma jagħtux ġurament minn jeddhom waqt il-kawża li mhumiex debituri, jew li ma jiftakrux jekk il-ħaġa ġietx imħallsa." Tali disposizzjoni giet emendata permezz ta' l-Att I ta' l-2017, li dahal fis-sehh fit-13 ta' Jannar, 2017 u l-emenda relattiva hi krucjali. Qabel dakinhar id-disposizzjoni kienet tikkontempla l-possibilità fejn l-attur jaghti l-gurament decizorju lill-konvenut. Infatti, qabel, l- istess disposizzjoni kienet tghid li, "Il-preskrizzjonijiet imsemmija fl-artikoli 2147, 2148, 2149, 2156 u 2157 m'ghandhomx effett jekk il-partijiet li jeccepuhom, meta jinghata lilhom il-gurament, ma jistqarrux li mhumiex debituri, jew li ma jiftakarx jekk il-haga gietx imhallsa". Bl-emenda li saret bl-Att I ta' l-2017 il-legislatur nehha l-onus minn fuq il-parti attrici u impona fuq il-konvenut l-obbligu li jiehu l- gurament di sua sponte.10 Fin-nuqqas li jaghmel hekk, il-konvenut ma jkunx jista' jiehu beneficcju mill-preskrizzjonijiet il-qosra msemmija fl-Art. Ghalhekk, qabel kien l-attur li kellu jsejjah lill-konvenut u lilu jiddifferilu l-gurament decizjorju, filwaqt li fil-prezent l-oneru jinsab fuq il-parti konvenuta li bil-gurament taghha tistqarr li mhux debitur jew li m'ghandux rikollezzjoni tal-hlas.11 9 F'dan is-sens, fost diversi u bosta, ara in re John Baptist Pace Ross noe v. Joseph Sortino noe (Qorti tal- Magistrati [Ghawdex] Gurisdizzjoni Superjuri, 23 ta' Mejju, 2008). 10 Kif ritenut sa zmien recenti in re Direttur tar-Registru Pubbliku v. HSBC Bank Malta plc (Appell Superjuri, 27 ta' Settembru, 2019), «Kif inhi l-liġi llum, wara dawk l-emendi, il-ġurament jittieħed "minn jeddhom" minn min iressaq l-eċċezzjoni waqt li, kif kienet fiż-żmien relevanti, il-liġi kienet tghid illi hija l- parti li kontra tagħha titressaq l-eċezzjoni li setgħet tfittex li twaqqa' l-eċċezzjoni billi tagħti l-ġurament lill-parti l-oħra.» 11 F'dan is-sens ara in re Bottega del Marmista Ltd v. Paul Tonna et (Appell Inferjuri, 26 ta' Jannar, 2018) u ddecizjoni in re Automated Revenue Management Limited pro et noe v. Topcar Limited (Qorti tal-Magistrati [Malta], 17 ta' Jannar, 2018) li fiha inghad hekk: "Il-liġi għalhekk daret ċirku tond ghal dak li kienet oriġinarjament – jew kważi; ghaliex ix-xelta ghall-ghoti tal-gurament [...] tnehhiet minn idejn il-kreditur u saret tassattiva. Din hija bidla radikali. Billi huwa l-debitur-konvenut li jrid jixhed, din il-Qorti hija tal-fehma li dan ghandu jsir biss wara li jintemmu l-provi tal-kreditur-attur li allura jkollu kull opportunità jressaq il-provi dwar l-ezistenza tal-kreditu, u kwalunkwe sospensjoni jew interruzzjoni tal- Debitament skarikati dawn l-oneri, kollox jerga' joxxilla fuq l-attur sabiex dan, da parti tieghu, jipprova jew li t-terminu preskrittiv mhux applikabbli jew li l-istess gie sospiz, jew li dan gie interrott jew alternattivament li d-debitur b'xi fatt, espress jew tacitu, ammetta l-kreditu. F'dan l-istadju, ghalhekk, qabel ma t-Tribunal jintrattjeni studju biex jara jekk il- preskrizzjoni skond l-Art. 2148(a) tal-Kodici Civili tistax tigi akkolta jew le, wiehed irid necessarjament jara jekk f'dan il-kaz il-konvenut mexiex konformement ma' dak specifikat fl-Art. 2160(1) tal-Kodici Civili, ossia jekk waqt dawn il-proceduri, minn rajh u bil-gurament, il-konvenut stqarrx li m'huwiex debitur, jew li ma jiftakarx jekk il-haga gietx imhallsa. Mix-xhieda ta' Martin Ali Melyan, Head of Procurement tas-socjetà konvenuta, ma jirrizultax illi huwa cahad li l-istess konvenuta hija debitrici tas-socjetà attrici jew li ma jiftakarx jekk l-ammont li qieghed jigi reklamat thallasx. Meta gie prodott biex jixhed waqt is-seduta tal-11 ta' Frar, 2019 huwa sempliciment sostna li s-socjetà konvenuta kienet ordnat minghand dik attrici numru ta' uniformijiet u li dawn kienu gew konsenjati fl-10 ta' Mejju, 2016 (a foll. 17–18) u li kienet irceviet interpellazzjoni ghall-hlas permezz ta' ittra ufficjali f'Ottubru 2018 (a fol. 18), filwaqt illi fix-xhieda moghtija minnu fis-seduta tal-15 ta' Ottubru, 2019 huwa ddeskriva kif l-uniformijiet forniti mill-attrici ma kienux accettabli ghal dik konvenuta peress illi, allegatament, kellhom numru ta' difetti (a foll. Fil-fehma ta' dan it-Tribunal din ix-xhieda m'hijiex bizzejjed sabiex jigi sodisfatt l- oneru impost mill-imsemmi Art. Dan ikkonsidrat illi x-xhud ikkonferma illi l-merkanzija ordnata kienet giet konsenjata mis-socjetà attrici u accettata mis- socjetà konvenuta u, kif ukoll, li qatt ma giet imhallsa minhabba ragunijiet dwar il- kwalità tal-prodott konsenjat. Ghalhekk, implicitament, il-kreditu vantat mill-attrici effettivament jezisti, independentement mill-fatt jekk ghandux jigi mhallas jew imqar ridott minhabba kwistjonijiet ta' kwalità. Minn dan, per konsegwenza, isegwi illi l-konvenuta ma tistax tavalla ruhha mill-preskrizzjoni eccepita minnha skond l-Art. 2148(a) tal-Kodici Civili purament ghax dak previst bhala kundizzjoni sine qua non taht l-Art. 2160(1) ta' l-istess Kodici ma giex skrupolozament imhares. perjodu tal-preskrizzjoni. Il-Qorti hija tal-fehma li l-gurament baqa' deciżorju fis-sens biss li jimpunja l- kreditu pretiż iżda mhux ukoll is-sospensjoni jew l-interruzzjoni tal-perjodu tal-preskrizzjoni. jkun ippregudikat il-kreditur li ebda prova ma jkollu disponibbli jekk id-debitur jaghżel li jifruwixxi ruhu mill-gurament. Din żgur ma kinitx l-intenzjoni tal-leġislatur. Bir-rispett kollu lejn il-Leġislatur, kien ikun hafna ahjar li kieku l-gurament deciżorju baqa' jigi deferit lid-debitur a xelta tal-kreditur, kif kienet il-ligi originarjament u ghal sekli shah." Skartata u deciza tali materja preliminari, it-Tribunal issa jdawwar harstu lejn il- mertu tal-kontiza. Kif intqal aktar qabel, l-attrici qed titlob hlas minghand il-konvenuta ghal numru ta' uniformijiet minnha maghmula u forniti lill-konvenuta skond it-termini tal-ftehim konkluz bejniethom tat-2 ta' Frar, 2016 (a fol. Il-konvenuta min-naha taghha ma ticchadx illi l-uniformijiet ordnati minnha gew kollha konsenjati, izda tikkontendi li t-talba attrici ghandha tigi michuda ghaliex l-uniformijiet forniti lilha ma kienux skond l-arti u s-sengha, u ghaliex kienu gew forniti tard. It-Tribunal josserva illi bl-eccezzjoni ta' nuqqas ta' kwalità fil-merkanzija fornita u l-konsenja tardiva moghtija mill-konvenuta, l-oneru probatorju jaqa' fuq l-istess konvenuta li tressaq provi sodisfacjenti ta' dawn l-eccezzjonijiet taghha, u dan fid- dawl tar-regola "reus in excipiendo fit actor"12 li mbaghad trid tigi mhaddma fid- dawl tan-norma ritwali artikolata taht l-Art. 562 tal-Kodici ta' Procedura Civili li jghid illi, "l-obbligu tal-prova ta' fatt imiss dejjem lil min jallegah." In aggunta ma' dan, it-Tribunal jirrileva illi ghalkemm huwa minnu li dan it- Tribunal mhux marbut bir-regola dwar l-ahjar prova [kif kontemplat taht l-Art. 9(2)(b) Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta] – u ghalhekk jista' jitgharraf b'kull mod li jidhirlu xieraq dwar il-mertu tal-kawza – madanakollu dan ma jiddispensax lill- parti interessata milli tadduci provi idoneji in sostenn tat-tezi taghha (vide Emanuel Guazzo et v. Anna Zammit Galea et, Appell Inferjuri, 27 ta' Frar, 2009). Fil- kawza in re George Ovbiagele noe v. Anton Pace Ross et (Appell Inferjuri, 21 ta' Frar, 2017) gie osservat li, "Statements generici m'humiex provi sufficjenti, u l- ekwità ma tistax taghmel tajjeb ghan-nuqqas ta' provi." Sa zmien pjuttost ricenti, id-decizjoni in re Middlesea Insurance plc v. Waldorf Auto Services Co Ltd et (Appell Inferjuri, 17 ta' Novembru, 2017) ittenni tghid illi, "għalkemm it-Tribunal għandu jiddeċiedi l-kawżi quddiemu prinċipalment abbażi tal-ekwità, ovvjament il- kawżi quddiemu xorta għandhom jiġu deċiżi a bażi tal-provi li kull parti tkun ressqet." L-istess identiku kliem hu misjub fid-decizjoni in re A.l.M. Enterprises Limited v. U.C.I.M. Co Ltd et (Appell Inferjuri, 17 ta' Novembru, 2017). Mix-xena domestika, fost numerevoli decizjonijiet, ara dik in re Joseph Wilkins v. Philip Ritchie (Appell Inferjuri, 12 ta' April, 2007) sostniet hekk: "ir-regola tradizzjonali tal-piz tal- provi timponi a kariku tal-parti li tallega fatt l-oneru li ggib ilprova ta' l-ezistenza tieghu. Tali oneru hu ugwalment spartit bejn il-kontendenti, sija fuq l-attur li jsostni l-fatti favorevoli li jikkostitwixxu l-bazi tad- dritt azzjonat minnu ('actori incumbit probatio'), sija fuq il-konvenut ghas-sostenn tal-fatt migjub minnu biex jikkontrasta l-pretiza tal-attur ('reus in excipiendo fit actor')." Kif diversi drabi ritenut f'xi sentenzi ta' dan it-Tribunal, m'ghandux ikun skontat il- hsieb li «Ghandi ragun, u min ser jismani u jiggudikani ghandu tabilors jintebah!» Tali ragunament, wahdu, ma jaghtix lok, u lanqas ma jwassal, ghas-sitwazzjoni li l-gudikant ser jirrikoxxi tali posizzjoni b'mod awtomatiku. Dan hu proprju l'ghaliex il-verità processwali – aktar iva milli le – ta' spiss hi ferm diversa minn dik rejali. Dan m'hu xejn gdid izda hu kuncett antikissimu, hekk kif rifless fil-massima ta' "quod non est in actis, non est in mundo."13 Allura hi mehtiega certa kollaborazzjoni da parti tal-parti (attur u/jew konvenut) mal-patrocinatur taghha u ta' dan ta' l-ahhar ma' l-enti gudikanti sabiex iz-zewg veritajiet jikkombacjaw u jigu sinkronizzati. Dan isehh permezz tal-provi li jitressqu f'litigju u dan ghax huma l-provi li jfasslu kawza u jaghtuha l-fattezzi pekuljari u specjali taghha.14 13 Agguntivament, fid-decizjoni in re Audrey Savage et v. Mark Anthony Savage (Prim'Awla, 11 ta' Gunju, 2015) inghad hekk: "bħalma jiġri f'każijiet bħal dawn, il-verżjonijiet tal-partijiet u ta' dawk li setgħu nvoluti magħhom ikunu tabilfors miżgħuda b'doża qawwija ta' apprezzament suġġettiv ta' dak li jkun ġara. Il-Qorti tifhem li kull parti jkollha t-tendenza li tpinġi lilha nnifisha bħala l-vittma u l-parti l- oħra bħala l-ħatja, u dan jgħodd ukoll għall-verżjonijiet li jagħtu dawk il-persuni l-oħrajn li jkunu b'xi mod involuti fl-episodju. Huwa d-dmir tal-Qorti li tgħarbel minn fost dawn il-verżjonijiet kollha u minn provi indipendenti li jistgħu jirriżultaw il-fatti essenzjali li jistgħu jgħinuha tasal biex issib x'kien li tassew ġara u kif imxew l-affarijiet." 14 Insibu ritenut illi hemm tlett aspetti (jew ilwieni) tal-funzjoni ta' «prova» u cioè, "prima di tutto ha il significato di designare ciò che serve per confermare un'ipotesi sul fatto [...] Skond awturi ohra, il- provi jistghu jkunu ta' zewg tipologiji generali, ossia dawk imsejjha «precostituite» u dawk largament denominati «costituende». Ta' l-ewwel huma dawk il-provi l-ezistenza ta' liema hi antecedenti ghall- process gudizzjarju (per ez. provi dokumentali), mentri dawk ta' l-ahhar jitwieldu, jevolvu jew isehhu fil- kors tal-procediment gudizzjarju (per ez. provi orali). Huma l-istess provi li jwasslu ghas-success ta' min iressaq istanza quddiem il- qrati (attur) jew ghall-akkoljiment tal-linja difensjonali ta' min jiddefendi ruhu ghaliha (konvenut). Huma l-provi l-qalb ta' kull kontradittorju15 u huma l-istess provi li jaghtu direzzjoni partikolari lill-ezitu jew l-izvolta tal-procediment. Jekk il- Ligi hi s-sinsla u l-procediment huwa l-iskeletru, il-provi (ossia, l-evidenza) huma l-muskolatura u n-nervituri li jintergraw kollox flimkien. F'dan ir-rigward, u sabiex ma jsehhx dilungar, it-Tribunal jirreferi ghall-osservazzjonijiet tieghu in materja fid-decizjoni in re Anthony curry v. Joseph Malani (ref. nru. 163/2017) li qed tinghata llum stess. In sostenn ta' l-eccezzjonijiet taghha, il-konvenuta produciet lil Martin Ali Melyan sabiex jispjega kif l-uniformijiet konsenjata mill-attrici ma kienux ta' kwalita tajba ghaliex il-qisien ta' hafna mill-uniformijiet ma' kienux tajbin. Huwa xehed li ai termini tal-ftehim tat-2 ta' Frar 2016 is-socjetà attrici kellha tiehu l-qisien tal- impjegati tas-socjetà konvenuta (li kellhom bzonn l-uniformijiet ordnati minnha) u tipproduci dawn l-uniformijiet skond il-qisien mehuda u bil-kulur u fl-istil maghzula mill-konvenuta, imbaghad tikkonsenjahom (konsenja sehhet fl-10 ta' Mejju 2016).16 Casha, xehed ukoll illi hafna minn dawn l-uniformijiet ma kinux tal-qies tajjeb – uhud kienu kbar, mentri uhud kienu zghar u addirittura uhud kienu twal wisq. Ghalhekk, dawn l-uniformijiet kienu ntbghatu lura, izda s-socjetà attrici m'accettathomx u li peress li l-impjegati li ghalihom kienu ntizi kellhom jibdew ix- xoghol tordna uniformijiet ohra minghand haddiehor (a fol. Huwa xehed in kontro-ezami li kienu accetaw il- konsenja ta' l-uniformijiet minkejja li kienu inataw tard ghaliex kellhom bzonnhom urgentement (a fol. Waqt id-deposizzjoni tieghu ix-xhud prezenta set ta' li de visu huma ritratti evidentement ta' qies zbaljat (a foll. Minn naha taghha l-attrici prezentat affidavit ta' Alan Glynn, flimkien ma' numru ta' dokumenti li jinkludu kopja tal-korrispondenza skambjata bejn il-partijiet (ara fol. F'dan l-affidavit Glynn jghid illi l-konvenuta kienet ikkontestat il- merkanzija supplita lilha aktar minn sitt simghat wara li kienet ircevieta, u li filwaqt li s-socjetà attrici kienet cahdet l-allegazzjonijiet maghmula mill-konvenuta dwar il-qisien ta' l-uniformijiet, kienet informatha illi jekk hemm xi uniformijiet b'qisien mhux korretti jew tajbin ghall-impjegat li ghalih/a kienu ntizi, dawn l-impjegati kellhom jintbghatu l-fabbrika tas-socjetà attrici sabiex isiru l-alterazzjonijiet il-konvenuta kienet kostretta l-uniformijiet konsenjati, necessarji (a fol. Skond l-istess xhud, l-ebda impjegat tal-konvenuta ma mar il-fabbrika ghal alterazzjonijiet ta' l-uniformi, u l-ebda uniformi ma qatt giet ritornata lura (a foll. It-Tribunal jinnota illi dan ix-xhud ma giex kontro- ezaminat mis-socjetà konvenuta. Flimkien ma' dan l-affidavit giet ezibita ittra datata 17 ta' Gunju, 2016 (a fol. 50) mibghuta mill-konvenuta lill-attrici fejn dik ta' l-ewwel informat lil din ta' l-ahhar li minhabba d-dewmien fil-konsenja ta' l-uniformijiet u minhabba l-fatt li dawn kienu f'qisien wisq kbar ghall-impjegati taghha, hija kienet qed tinkancella l-kuntratt ta' bejn il-partijiet u tippretendi l-hlas ta' €471.19c rapprezentanti penali ai termini tal- istess kuntratt. Giet esebita wkoll l-ittra datata 1 ta' Lulju, 2016 (a fol. 51) mibghuta mill-attrici in replika ghal dik appena msemmija supra, permezz ta' liema l-attrici, filwaqt li cahdet l-allegazzjonijiet tal-konvenuta u esprimiet is-sorpriza taghha ghall-fatt illi din l-ittra kienet intbghatet hamsin gurnata wara laqgha li kienet sehhet bejn il- partijiet fil-11 ta' Mejju 2016, informat lis-socjetà konvenuta illi l-impjegati li kellhom uniformi li ma kienetx tigihom kellhom izuru l-fabbrika ta' l-attrici biex isiru l-alterazzjonijiet mehtiega. Din l-ittra – li s-socjetà konvenuta qatt ma cahdet li rceviet – tikkorrobora x-xhieda ta' Alan Glynn li l-attrici kienet effettivament offriet li taghmel l-alterazzjonijiet mehtiega u tinnewtralizza l-allegazzjoni ta' Martin Ali Melyan. Fir-rigward tad-dewmien fil-konsenja ta' l-uniformijiet ordnati, it-Tribunal ra illi l- kuntratt li (kien) jirregola l-inter-relazzjoni bejn il-partijiet jistipula fih innifsu x'ghandha tkun il-konsegwenza ghal tali nuqqas, u din il-konsegwenza m'hijiex in-nuqqas ta' pagament ghall-uniformijiet konsenjati. L-istess kuntratt jistipula wkoll fil-klawsola §9 illi s-socjetà konvenuta kellha d-dritt li tikkancela in toto jew in partem il-kuntratt, "if the same Ghalhekk, l-eccezzjoni relattiva tal-konvenuta li tirrezisti l-pagament fuq il-bazi tad-dewmien fil-konsenja ta' l-uniformijiet ma tistax tirnexxi. Dan peress illi r- rimedji moghtija lilha skond il-kuntratt ghal dewmien fil-konsenja huma jew (i) l- imposizzjoni ta' penali kontra s-socjetà attrici;17 jew (ii) it-terminazzjoni, totali jew parzjali, tal-kuntratt. L-ebda wahda minn dawn l-alternattivi ma giet moghtija bhala eccezzjoni specifika mis-socjetà konvenuta. Dan apparti illi, galadarba hi accettat dawn l-uniformijiet minkejja l-konsenja tardiva, il-konvenuta ma tistax imbaghad tippretendi li ma thallasx ghall-merkanzija lilha supplita ghaliex giet konsenjata tard. Fir-rigward ta' l-eccezzjoni li titkellem dwar il-kwalità ta' l-uniformijiet, jirrizulta oggettivament illi numru minn dawn l-uniformijiet ma kienx ta' qies tajjeb ghall- impjegat li ghalih kienu intizi,18 minkejja l-fatt li s-socjeta attrici kienet hadet il-qies ta' dawn l-impjegati u intrabtet li tforni uniformijiet maghmula ghall-qies ta' kull impjegat specifikat mis-socjeta konvenuta. Kien dmir implicitu – u certament ma kien hemm l-ebda htiega li jigi spellut car u tond fil-kuntratt – illi dmir l-attrici kien li tippresta servizz idoneju u tajjeb, ossia li tforni abbiljament ta' kwalità xierqa u l- fotografiji ezibiti in atti huma turija oggettiva u indiskussa kif f'dan ir-rigward certu uniformijiet huma assai mankanti. Però, jirrizulta wkoll li s-socjetà konvenuta qatt ma tat lill-attrici taghmel alterazzjonijiet f'dawn l-uniformijiet. Ghalhekk, huwa car li l-partijiet kienu digà prevedew il- possibilità li jkun hemm il-htiega li jsiru modifiki u/jew alterazzjonijiet fl-uniformijiet mehjuta mill-attrici, u nkludew il-valur ta' dawn l-alterazzjonijiet fil-kuntratt ta' bejniethom. 17 Il-konvenuta f'dan il-kaz ma ressqitx eccezzjoni ta' tpacija, jew talba rikonvenzjonali u lanqas talba distinta ad hoc dwar il-kwistjoni tal-penali li tallega hi a beneficcju taghha skond il-kuntratt. Ghal dak li jiswa, wiehed huwa mistieden jara l-kummenti relattivi ta' dan it-Tribunal fis-sentenza in re Dottor Jean Karl Portelli O'Toole v. Ministru ghas-Sahha (ref. nru. 119/2018) moghtija lum stess bla htiega li jigu hawnhekk ripetuti. 19 Ghalkemm, ghal xi raguni li ma gietx spjegata, l-attrici qed titlob il-hlas tas-somma ta' €3,421.76c f'dawn il-proceduri. lill-impjegati tal-konvenuta taghha sabiex Kif diga' rimarkat, irrizulta mill-provi illi s-socjetà attrici kienet talbet lil dik konvenuta sabiex tibghat lil dawk l-impjegati taghha li kellhom bzonn xi alterazzjonijiet fl-uniformi fil-fabbrika ta' l-attrici sabiex isehhu l-alterazzjonijiet mehtiega.20 Dan filfatt ma giex kontestat mis-socjetà konvenuta. Kienet ghazla libera l- alterazzjonijiet necessarji fl-uniformijiet, u ghalhekk f'dan ir-rigward ma tistax timputa htija lejn l-attrici galadarba minn naha taghha l-istess attrici ma kinitx irrifjutat li taghmel l-alterazzjonijiet jew ir-rettifiki necessarji. Madanakollu, kunsidrat il-fatt li l-adempiment ta' l-attrici ma kienx ezattament konkordi ma' l-obbligi kuntrattwali taghha (kif wiehed kien jistenna), wiehed certament ma jistax jistenna li l-istess attrici tippretendi, jew addirittura tezigi, l- adempiment tempestiv u perfett min-naha tal-parti konvenuta ghal dak li jirrigwarda hlas. Ix-xenarju fattwali tal-prezenti kontiza juri kif entrambi l-partijiet kellhom in-nuqqasijiet rispettivi taghhom – fuq naha ghandek parti li qed tistenna prodott idoneju u fil-hin, izda tircivieh tardivament u b'xi mankanzi fih (i.e., il-parti konvenuta), filwaqt li fuq in-naha l-ohra ghandek parti li wettqet prestazzjoni u provdiet servizz illi tieghu – ghalkemm mhux totalment perfett – tistenna li tigi rimborsata.21 Ghalhekk, kunsidrat kollox, u in forza ta' dik il-gustizzja ekwitattiva rivestita f'dan it-Tribunal, l-istess jemmen li t-talba attrici m'ghandhiex tigi akkolta fl-ammont mitlub. Kif gjà puntwalizzat, ic-cifra ta' €3,141.30c kienet tikkontempla l-kumpens ghal prestazzjoni ta' servizz komplet u shih da parti ta' l-attrici versu l-konvenuta, u kien jinkludi hlas ghall-alterazzjonijiet li ma setghux isiru peress li s-socjetà konvenuta naqset milli tibghat lill-impjegati koncernati ghand is-socjetà attrici kif fuq imfisser. Fil-fehma ta' dan it-Tribunal, ikun ferm ingust li xi hadd – anke jekk teknikament wera xi nuqqasijiet – jigi kundannat ghall-adempiment shih meta l- parti l-ohra wriet li hija wkoll kienet kolpevoli ta' certi nuqqasijiet u erruri li ma jistghux jissejhu negligibbli.22 Ghalhekk, fid-diskrezzjoni ekwittativa ta' dan it-Tribunal u fuq bazi arbitrio boni viri, jinhass gust illi s-socjetà attrici ghandha tircievi s-somma ta' elfejn ewro (€2,000.00c) ghas-servizzi taghha, li maghhom ghandha tizdied it-Taxxa Fuq il- Valur Mizjud biex b'hekk l-ammont komplessiv ikun ta' elfejn, tlett mija u sittin 20 vide l-ittra mibghuta mill-attrici datata 1 ta' Lulju 2016 (a fol. 21 F'dan ir-rigward issir referenza ghall-osservazzjonijiet pertinenti misjuba fis-sentenza ta' dan it-Tribunal in re Impel Communications Co. Ltd v. Gerard Perez et (Tribunal ghal Talbiet Zghar, 15 ta' Ottubru, 22 L-istess ragunament u l-identiku hsieb gie addottat fid-decizjoni in re Isaac Stevens. v. Carmen 572/2018) li qed tigi pronunzjata lum ukoll minn dan it-Tribunal. GHALDAQSTANT, ghall-motivi u konsiderazzjonijiet hawn fuq maghmula u konsistentement maghhom, it-Tribunal qed jiddeciedi dan il-kaz billi, filwaqt li jichad l-ewwel eccezzjoni ta' preskrizzjoni tal-konvenuta, jichad ukoll il-bqija ta' l- eccezzjonijiet taghha, u qed jilqa' it-talbiet tas-socjetà attrici, izda limitatament ghas-somma globali ta' elfejn, tlett mija u sittin ewro (€2,360.00c), li fiha tinkludi t- Taxxa Fuq il-Valur Mizjud (i.e, €360.00c). Konsegwentement jikkundanna lill- konvenuta thallas lill-attrici l-ammont komplessiv ta' elfejn, tlett mija u sittin ewro (€2,360.00c), bl-imghax annwu bir-rata ta' 8% dekorribbli solament fuq l-ammont ta' €2,000.00c (u mhux €2,360.00c23) mid-data ta' din is-sentenza sad-data tal- pagament effettiv u finali. L-ispejjez gudizzjarji marbuta ma' dawn il-proceduri – minhabba n-natura tal-kaz, l-fatt li l-pretiza attrici ma gietx akkolta fl-ammont originarjament propost u wkoll b'applikazzjoni ta' l-Art. 10(1) tal-Kapitolu 380 tal-Ligijiet ta' Malta – ghandhom jibqghu bla taxxa bejn il-partijiet, ossia li kull parti ghandha tissaporti l-ispjjez proprji. ft. 23 Peress li ma jistghux jghaddu imghaxijiet fuq l-ammont ta' import fiskali ta' €360 stante li huma bhala VAT.