QORTI TAL-APPELL IMHALLFIN S.T.O. PRIM IMHALLEF MARK CHETCUTI ONOR. Seduta ta' nhar l-Erbgha, 30 ta' Gunju, 2021. Raymond Coshia v. Industrial Projects Services Limited (C 32346) u b'digriet tal-20 ta' Lulju, 2009, gie kjamat fil-kawza s-Segretarjat ghat-Turizmu fi hdan l-Ufficcju tal-Prim Ministru, permezz tas-Segretarju Permanenti (Informazzjoni, Turizmu u Zvilupp Sostenibbli), is-Sur Peter Camilleri Farrugia, u/jew tad-Direttur Turizmu, is-Sur Francis Nappa Licari Rat ir-rikors guramentat tal-attur Raymond Coshia tat-28 ta' Lulju, 2008, li permezz tieghu nghad hekk: Illi f'incident li sehh nhar l-4 ta' Lulju, tas-sena 2005, waqt il-hin 2. tax-xoghol u matul il-qadi tad-doveri tieghu gewwa Xatt ir-Risq, Marsaxlokk, ir-rikorrent sofra disabilita` permanenti kif ser jigi ppruvat fil- mori ta' dan ir-rikors; 3. Illi l-incident in kwistjoni sehh unikament b'tort, negligenza u nuqqas ta' osservazzjoni tar-regolamenti opportuni da parti tas- Socjeta` intimata u ghalhekk s-Socjeta` intimata hija unikament reponsabbli ghad-danni sofferti mir-rikorrent u dan kif ser jigi ppruvat fil-mori ta' dan ir-rikors; Illi ghalkemm s-Socjeta` intimata giet debitament interpellata 4. sabiex tersaq ghal-likwidazzjoni u hlas tad-danni sofferti mir-rikorrent (Dokument RZ1 anness), sal-lum baqghet inadempjenti; GHALDAQSTANT IR-RIKORRENT JITLOB bir-rispett li din l- Onorabbli Qorti joghgobha: (1) Tiddikjara u tiddeciedi illi s-socjeta` intimata hija unikament responsabbli ghall-incident li sehh nhar l-4 ta' Lulju, 2005 fuq il- post tax-xoghol, f'liema incident ir-rikorrent Raymond Coshia sofra disabilita` permanenti; li tigi hekk likwidata minn din l-Onorabbli Qorti. "Bl-imghax, bl-ispejjez u bir-riserva ta' kull dritt u azzjoni fil-ligi, bl- ingunzjoni tas-socjeta` intimata minn issa in subizzjoni". Rat ir-risposta guramentata tas-socjeta` konvenuta Industrial Projects Services Limited tal-31 ta' Ottubru, 2008, li permezz taghha gie Illi fl-ewwel lok fiz-zmien ta' l-allegat incident, ir-rikorrent kien qed "1. jaghti s-servizzi tieghu lill-Ministeru ghat-Turizmu u l-Kultura (Sezzjoni Oil Pollution Response Module) u ghal dan il-ghan s-socjeta` intimate mhix il-legittimu kontradittur izda ghandu jigi kjamat in kawza l-Ministeru msemmi; 2. Illi minghajr pregudizzju ghas-suespost, l-allegata dizabilita` permanenti li sofra r-rikorrent trid tigi ppruvata ghas-sodisfazzjon tal- Qorti; Illi minghajr pregudizzju u fi kwalunkwe kaz, ma huwiex minnu illi 3. s-socjeta` intimate hija responsabbli ghal xi danni allegatament sofferti mir-rikorrenti, tant illi ma kinitx is-socjeta` esponenti illi kienet qed tipprovdi l-post tax-xoghol lir-rikorrent fil-mument ta' l-allegat incident; 4. Illi wkoll minghajr pregudizzju ghas-suespost u fi kwalunkwe kaz, ir-rikorrent kien fil-mument ta' l-incident munit bl-attrezzaturi kollha necessarji ghall-ahjar protezzjoni tieghu fuq il-post tax-xoghol. "Bl-ispejjez kontra l-istess rikorrenti." Salv eccezzjonijiet ulterjuri. ir-risposta guramentata tal-kjamati fil-kawza Segretarju Permanenti (Informazzjoni, Turizmu u Zvilupp Sostenibbli) u d-Direttur (Turizmu) tas-27 ta' Lulju, 2010, li permezz taghha gie eccepit: Illi preliminarjament ukoll, ir-rikorrent ghandu jiddikjara x'inhu l- Illi preliminarjament in-nuqqas ta' notifika tal-Avukat Ġenerali bl- "1. atti, u ghalhekk l-ebda termini ghar-risposta ghadu ma beda jiddekorri, u dan ai termini tal-artikolu 181B(3) tal-Kap 12 tal-Ligijiet ta' Malta. 2. indirizz tieghu tar-residenza. Illi preliminarjament ukoll u minghajr pregudizzju ghas-suespost, 3. l-azzjoni hija preskritta kemm fir-rigward tal-attur kif ukoll fir-rigward tal- konvenut, ai termini tal-artiklu 2153 tal-Kodici Ċivili. Illi preliminarjament u minghajr pregudizzju ghas-suespost, 4. jinghad ukoll li r-rikors guramentat ma jaghmel ebda referenza ghall- kjamati fil-kawza jew ghal xi nuqqas attribwibbli lilhom u ghalhekk m'hemmx lok li l-esponenti jkunu kjamati fil-kawza. Illi preliminarjament izda minghajr pregudizzju ghal dak li ga inghad, jinghad ukoll li huwa bizzejjed li jkun mghajjat fil-kawza s- Segretarju Permanenti msemmi peress li d-Direttur (Turizmu) hu subaltern tal-istess Segretarju Permanenti. Illi fil-mertu jinghad li r-rikorrent fiz-zmien tal-incident, kien impjegat tal-intimat Industrial Projects Services Limited u qatt ma kien impjegat tal-esponenti. Illi mbaghad rigward l-incident li sehh fl-4 ta' Lulju 2005, l- 7. esponenti ma jwiegbu ghall-ebda danni fil-konfront tar-rikorrent jew tal- konvenut l-iehor, stante li ma kien hemm ebda negligenza, imperizja jew nuqqas ta' tharis ta' regolamenti mill-esponenti. Jinghad ukoll li l- esponenti dejjem ipprovdew a safe system of work lir-rikorrent u lill- haddiema kollha, kif se jkun ippruvat. Jinghad ukoll li fil-ligi taghna ma tezisti l-ebda forma ta' 'strict liability' fir-rigward ta' incidenti fuq il-lant tax-xoghol.1 8. Illi l-esponenti jsostnu li dan l-incident sehh jew sforz negligenza, imperizja jew nuqqas ta' tharis ta' regolamenti mir-rikorrent innifsu jew inkella kien 'casus' sfortunat. Pero` certament li dan l-incident ma sehhx tort tal-esponenti. "Ghaldaqstant l-esponenti jitolbu bir-rispett li din l-Onorabbli Qorti joghgobha tichad it-talbiet tar-rikorrent fil-konfront taghhom bl-ispejjez kontrih". Rat is-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Civili tas-26 ta' Mejju, 2016, li permezz taghha l-kawza giet deciza fis-sens illi, laqghet l-eccezzjoni mhix il-legittimu kontradittur fil-procedura odjerna u ghaldaqstant giet illiberata mill-osservanza tal-gudizzju. Inoltre, laqghet l-eccezzjoni preliminari tal-kjamati in kawza rigwardanti l-Artikolu 2153 tal-Kap. ghalhekk iddikjarat l-azzjoni attrici fil-konfront tal-kjamati in kawza hija preskritta u ghaldaqstant illiberat ukoll lill-kjamati in kawza mill- osservanza tal-gudizzju. Bl-ispejjez tal-kawza jibqghu a karigu tal-attur. Peress li l-Qorti laqghet iz-zewg eccezzjonijiet ta' natura preliminari, astjeniet milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-procedura. Dik il-Qorti tat is-sentenza taghha wara li ghamlet is-segwenti konsiderazzjonijiet: 1 Ara Francis Agius Gatt vs Segretarju tal-Ufficcju tal-President tar-Repubblika Qorti tal- Appell 29.5.2009. Illi l-azzjoni odjerna tirrigwarda risarciment ta' danni allegatament subiti mir-rikorrenti meta fl-4 ta' Lulju, 2005, dan zelaq hu u tielgha fuq id-dghajsa bl-isem "Monka" u gie bejn id-dghajsa u l-magna, (ara foll 78), waqt li kien qieghed jaqdi dmirijietu f'Xatt ir-Risq, St Peter's, Ħaż-Żabbar; "18. Illi fil-gurnata tal-incident ir-rikorrenti, ghalkemm kien impjegat mas-socjeta` intimata Industrial Projects Services Limited, kien gie foll 68), assenjat, ("deployed") mall-Ministeru specifikatament mal-Oil Pollution Response Module, (ara foll 69); "19. Illi l-mansjoni ezercitata mir-rikorrenti fi hdan l-istess struttura indikata fil-paragrafu precedenti kienet li jigbor l-iskart u zjut li jkun hemm fil-bahar, (ara foll 78); "20. Illi l-incident in dizamina sehh meta biex jespleta d-doveri tieghu r-rikorrenti qabez fil-gverta tad-dghajsa precedentement indikata, (ara paragrafu numru sbatax, (17.), aktar qabel), u zelaq, (ara foll 78), u spicca b'idu mibruma tahtu, (ara foll 78); "21. Illi fil-mument tal-incident in dizamina jirrizulta li r-rikorrenti kien liebes l-ingwanti, "safety shoes", "overall" u l-"kit" protettiv kollu inkluz il-"helmet" u "visors", (ara foll 78 u 70), li kienu pprovduti lilhu appozitament mis-socjeta` li maghha kien assenjat, (ara foll 70); "Ikkunsidrat: "22. Illi f'dan ir-rigward hu ormai stabbilit dak sintetikament sindakat mill-Prim' Awla tal-Qorti Civili fil-kawza fl-ismijiet Francis Ehrhardt vs. Sammy Tonna nomine datata d-9 ta' Dicembru, 2012, li: "F'azzjoni bhal din l-attur jehtieglu jipprova l-fatt dannuz, l-imputabilita` ta' dan il-fatt ghal minn ikun ikkagunalu d-danni, u l-event dannuz emergenti minn dan l-istess fatt"; Dik rigwardanti l-legittimu kontradittur, (ara paragrafu "Ikkunsidrat: "23.0. Illi epurat dan il-principju hu issa ghaqli qabel xejn jigu indirizzati r-risposti ta' natura preliminari sollevati rispettivament mis- socjeta` intimata u mill-kjamati in kawza, senjatament: "23.1. numru erbgha punt tlieta, (4.3.), aktar qabel); "23.2. Il-preskrizzjoni ai termini tal-artiklu 2153 tal-Kap 16 tal- Ligijiet ta' Malta, (ara paragrafu numru tmienja punt tlieta, (8.3.), aktar qabel); "Ikkunsidrat: "24.0. L-eccezzjoni dwar il-Legittimu Kontradittur: Illi s-socjeta` intimata Industrial Projects Services Limited issostni li hi estranea ghall-procedura in dizamina stante li dakinhar tal- incident ir-rikorrenti kien assenjat biex jippresta s-servizzi tieghu lill- Ministeru ghat-Turizmu u l-Kultura, (ara foll 69); "24.2. Illi f'dan ir-rigward ghalhekk irid jigi stabbilit min mill-intimati kellu d-dover li jizgura li l-ambjent lavorattiv tar-rikorrenti fil-mument tal- incident kien fi stat ragjonevoli ta' sikurezza kif statutorjament rikjest; "24.3. Illi f'dan ir-rigward il-Prim' Awla tal-Qorti Civili, fl-ismijiet Benjamin Vella Wright vs. Meli Bugeja & Company Limited, datata t-18 ta' Jannar, 2008, issosstni s-segwenti: ".… meta l-ambjent tax-xoghol qieghed taht il-kontroll tieghu, minn jaghti x-xoghol ghandu dmir illi jaghmel dak li hu ragonevolment mehtieg u prattiku biex jelimina jew, ghallinqas, inaqqas il-perikoli u r-riskji ghal dawk li hu jqabbad biex jaghmlu xoghol fl-interess tieghu f'dak l- ambjent. Il-kriterju ghalhekk, fil-fehma ta' din il-qorti, huwa jekk il-post tax-xoghol huwiex taht il-kontroll ta' minn jaghti x-xoghol"; lill-istess rikorrenti dak Illi tipprovdi ghas-sigurta` u inkolumita` tar- rikorrenti Illi fid-dawl tas-suespost id-dover fuq riferit jinkombi fuq minn ikollu l-kontroll tal-ambjent fejn ikun qieghed isir ix-xoghol fejn isehh l-incident li ghalhekk ikun ukoll il-legittimu kontradittur biex jirrispondi ghat-talbiet fir-rigward; "24.5. Illi fil-kaz in dizamina allura, ghandu jkun pacifiku li hu d-dover tas-socjeta` fejn ir-rikorrenti gie assenjat li jahdem, senjatament kif rapprezentata mill-kjamati in kawza: "24.5.1. maghha assenjat; "24.5.2. necessarju biex tassigura l-istess sigurta` u inkolumita`; "24.5.3. statutorjament imposti fir-rigward; "25. Illi in effetti jirrizulta assodat li l-kjamati in kawza pprovdew dak kollu necessarju biex jintlahqu dawn l-ghanijiet, (ara foll 70); "26. Illi di piu`, jirrizulta wkoll mill-istess analizi tal-provi prodotti li l-post tax-xoghol fejn sehh l-incident kien ghalhekk esklussivament taht il- kontroll tal-kjamati in kawza u li s-socjeta` intimata Industrial Projects Services Limited tirrizulta ghal kollox estranea ghall-akkadut; "27.0. Kien id-dmir tal-kjamati in kawza li jeffettwaw ir-"risk Illi konsegwentement: Takkolji din l-eccezzjoni preliminari tas-socjeta` intimata; Tiddikjara ghalhekk li l-istess socjeta` intimata mhiex il- Kien id-dmir tal-istess kjamati in kawza li jidentifikaw il- "27.2. perikoli involuti; Kien finalment ukoll id-dmir tal-istess kjamati in kawza li "27.3. jaghmlu dak ragonevolment mehtieg minnhom biex jeliminaw, jew ghallanqas, inaqqsu l-perikoli riskontrati; "DECIDE: "28.0. Illi in vista tal-premess din il-qorti hi sodisfatta li s-socjeta` intimata Industrial Projects Services Limited ipprovat din l-eccezzjoni preliminari minnha sollevata, u konsegwentement: "28.1. "28.2. legittimu kontradittur fil-procedura odjerna; "28.3. osservanza tal-gudizzju; "Ikkunsidrat: "29.0. "29.1. tal-artiklu 2153 tal-Kap 16 tal-Ligijiet fuq citati; "29.2. "L-azzjoni ghall-hlas tal-hsarat mhux ikkagunati b'reat taqa` bi preskrizzjoni tal-eghluq ta' sentejn; "29.3. Illi fil-qosor jinghad li l-preskrizzjoni biennali indirizzata fl- imsemmi artiklu hi intiza li tindirizza l-htija Akwiljana, liema htija r- rikorrenti qieghed jaddebita lill-kjamati in kawza; "29.4. Illi kif ritenut mill-Qorti tal-Appell Kummercjali fil-kawza fl- ismijiet John Farrugia Attard et vs. Negozjant Joseph Bouvet proprio et nomine, datata s-26 ta' Frar, 1960: Illi l-kjamati in kawza ssollevaw il-preskrizzjoni ai termini Illi l-imsemmi artiklu jistipula s-segwenti: L-eccezzjoni dwar il-Preskrizzjoni: intimata mill- "… hu in kolpa min ma juzax il-prudenza, diligenza u attenzjoni tal-bonus pater familias. Hu imprexxindibbilment rikjest, pero`, sabiex ikun hemm lok ghad-danni li jkun hemm in-ness ta' kawzalita` bejn il-fatt kolpevoli u l-konsegwenza dannuza (Coen, voce Danni, para. 115)", (L-Alfabett tal-Kodici Civili Volum 'D', Philip Muscat Spiteri, imhallef emeritus, p. 6); Illi l-incident in dizamina sehh fl-4 ta' Lulju, 2005, (ara foll Illi n-notifika rilevanti ghall-procedura odjerna lill-kjamati in Illi mill-perkors temporanju rilevanti kif jirrizulta mill-atti "29.5. esposti, jirrizulta sentitikament is-segwenti: "29.5.1. 1); "29.5.2. kawza giet effettwata fid-9 ta' Lulju, 2010, (ara foll 89); "29.6. Illi ghalhekk il-perjodu ta' sentejn (2) kif ikkontemplat fl- artiklu 2153 tal-Kap 16 fuq gia` riferit jirrizulta li kien abbundantement issuperat; "29.7. Illi kif ritenut mill-Prim' Awla tal-Qorti Civili fil-kawza fl- ismijiet Korporazzjoni ghas-Servizz ta' l-Ilma vs. Oil and Construction International Limited, datata t-28 t'April, 2004: "In linea generali huwa dottrinalment ritenut illi l-preskrizzjoni hi definita bhala mod ta' estinzjoni tad-dritt fejn il-fondament hu rikondott gharrinunzja tacita da parti tat-titolar tad-dritt. Abbinat ma' din it-tifsira jinghad ukoll illi l-esigenza tal-preskrizzjoni hi dik li tigi assigurata c- certezza tar-rapporti giuridici"; Takkolji tal-kjamati Illi konsegwentement: Tiddikjara ghalhekk li l-azzjoni odjerna inoltrata mir- "29.8 Illi in vista tal-premess din il-qorti hi sodisfatta li l-perjodu preskrittiv sollevat mill-kjamati in kawza jirrizulta debitament ampjament issuperat; "DECIDE: "30.0. "30.1. l-eccezzjoni preliminari rigwardanti l-artiklu 2153 tal-Kap 16 fuq riferit; "30.2. rikorrenti fil-konfront tal-kjamati in kawza hi preskritta; "30.3. Illi ghaldaqstant, tillibera lill-kjamati in kawza fuq indikata mill- osservanza tal-gudizzju; "DECIDE in oltre: "31. Illi in vista tas-suespost tiddikjara ukoll finalment li l-ispejjez ta' din il-kawza huma a karigu tar-rikorrenti; "DECIDE finalment: "32. Illi finalment, epurati z-zewg eccezzjonijiet ta' natura preliminari sollevati mill-intimati fuq indikati rispettivament, (ara paragrafu numru tlieta u ghoxrin, (23.), aktar qabel), in vista tal-istess, tastjeni milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-procedura." Rat ir-rikors tal-appell tal-attur Raymond Coshia, li permezz tieghu talab lil din il-Qorti, tirrevoka, thassar u tannulla d-decizjoni tal-Prim'Awla tal-Qorti Civili datata 26 ta' Mejju, 2016, fil-kawza fl-ismijiet premessi, billi tilqa' t-talbiet attrici u konsegwentement tichad l-eccezzjonijiet sollevati mill-appellati, bl-ispejjez taz-zewg istanzi kontra l-appellati jew min Rat ir-risposta tal-appell tas-socjeta` Industrial Projects Services Limited, li permezz taghha u ghar-ragunijiet hemm imsemmija nghad li s- sentenza tal-ewwel Qorti ghandha tigi kkonfermata. Rat in-nota tas-Segretarju Permanenti (Informazzjoni, Turizmu u Zvilupp Sostenibbli) u d-Direttur (Turizmu), li permezz taghha gie rilevat li peress li fid-deher l-appellant mhux qed jappella mill-kap tas-sentenza fejn l-ewwel Qorti laqghet l-ewwel eccezzjoni preliminari tal-kjamati in kawza, rigwardanti l-Artikolu 2153 tal-Kodici Civili, fejn l-azzjoni tal-attur fil-konfront taghhom giet dikjarata bhala preskritta u helset lill-kjamati in kawza mill-osservanza tal-gudizzju, bl-ispejjez kontra Ghalhekk m'ghandhomx iressqu twegiba a tenur tal-Artikolu 144 tal-Kap. 12 tal-Ligijiet ta' Malta. Semghet lid-difensuri tal-partijiet jitrattaw l-appell in ezami, li baqa' differit ghas-sentenza. Rat l-atti kollha tal-kawza; Ikkonsidrat: Illi din il-kawza hija dwar incident fuq il-post tax-xoghol, fejn l-attur impjegat, ressaq kawza fil-konfront konvenuta Industrial Projects Services Limited, wara l-incident li sehh nhar l-4 ta' Lulju, 2005, hekk kif kien tiela' abbord id-dghajsa MV Monka, huwa zelaq, bil-konsegwenza li waqa' u wegga' spalltu u baqa' jsofri minn Huwa jikkontendi li l-incident sehh b'tort, negligenza u nuqqas ta' osservazzjoni tar-regolamenti opportuni da parti Kwindi l-attur talab lill-Qorti sabiex tiddikjara lis- socjeta` konvenuta unikament responsabbli ghall-incident li sehh fejn huwa sofra dizabilita` permanenti, kif ukoll il-likwidazzjoni u l-kundanna ghall-hlas ta' danni, bl-imghax u bl-ispejjez. Is-socjeta` konvenuta cahdet ir-responsabbilita` ghall-incident in kwistjoni, peress li fl-ewwel lok teccepixxi li mhix il-legittimu kontradittur ghall-akkadut, gialadarba l-attur kien qieghed jaghti s-servizzi tieghu lis- Sezzjoni tal-Oil Pollution Response Module, fi hdan il-Ministeru ghat- Teccepixxi wkoll li l-allegata dizabilita` permanenti ghandha tigi ppruvata, u fi kwalunkwe kaz hija mhix responsabbli ghad-danni allegatament imgarrba mill-attur u li l-attur kien munit bl-attrezzaturi kollha mehtiega ghall-ahjar protezzjoni tieghu fuq il-post tax-xoghol, fil-mument Fuq talba tas-socjeta` konvenuta, gew imsejha fil-kawza s- Segretarju Permanenti (Informazzjoni, Turizmu u Zvilupp Sostenibbli) u d-Direttur (Turizmu), li fost affarijiet ohra eccepew b'mod preliminari li l- azzjoni tal-attur hija preskritta fil-konfront taghhom a tenur tal-Artikolu referenza ghal xi nuqqas attribwibbli lilhom, kif ukoll li fiz-zmien tal- incident l-attur kien impjegat mas-socjeta` konvenuta u mhux maghhom. Fir-rigward tal-incident innifsu, isostnu li ma kien hemm l-ebda nuqqas da parti taghhom peress li pprovdew a safe system of work u li fil-ligi taghna ma jezistix kuncett ta' strict liability. Kwindi l-incident sehh jew sforz negligenza, imperizja jew nuqqas ta' tharis ta' regolamenti da parti tal- attur innifsu jew casus sfortunat, izda mhux tort taghhom. L-ewwel Qorti ddecidiet il-kawza billi, filwaqt li laqghet l-eccezzjoni preliminari tas-socjeta` konvenuta fis-sens li mhix il-legittimu kontradittur u ghalhekk illiberata mill-osservanza tal-gudizzju, laqghet ukoll l- eccezzjoni preliminari tal-imsejha fil-kawza, fis-sens li l-azzjoni attrici hija preskritta fil-konfront taghhom a tenur tal-Artikolu 2153 tal-Kodici Civili. Kwindi astjeniet milli tiehu konjizzjoni ulterjuri tal-procedura odjerna, bl- ispejjez kontra l-attur. L-attur hassu aggravat bl-imsemmija sentenza u ghalhekk interpona appell minnha. L-aggravji tieghu huma tnejn (i) li l-ewwel Qorti kienet zbaljata meta ddikjarat li s-socjeta` konvenuta mhix il-legittimu kontradittur u lliberata mill-osservanza tal-gudizzju; u (ii) peress li l-ewwel Qorti ddikjarat is-socjeta` konvenuta li mhix il-legittimu kontradittur, allura naqset milli tidhol fil-mertu tal-kawza u li konsegwentement tillikwida d- Ghandu jinghad mal-ewwel li, ghalkemm fit-talbiet tar-rikors tal- appell l-attur appellant jitlob li jigu michuda l-eccezzjonijiet sollevati mill- appellati, kif gustament osservat fin-nota tal-imsejha fil-kawza, mill-korp tar-rikors tal-appell jirrizulta li, l-attur appellant m'huwiex qieghed jappella mill-kap tas-sentenza fejn l-azzjoni fil-konfront taghhom giet dikjarata Kwindi llum-il gurnata, dak il-kap tas-sentenza jinsab accertat bhala gudikat u ma hemmx lok li din il-Qorti tinoltra ruhha fil-mertu ta' dik l-eccezzjoni. Isegwi li din il-Qorti ghandha tiddetermina l-appell limitatament fit-termini tal-aggravji mressqa mill-attur appellant. Fir-rigward tal-ewwel aggravju, l-attur appellant jilmenta li l-ewwel Qorti zbaljat meta waslet ghall-konkluzjoni li l-post fejn sehh l-incident effettivament kien taht il-kontroll tal-kjamati in kawza u li s-socjeta` konvenuta hija estranja ghall-akkadut. l-kjamati in kawza jitfghu r-responsabbilita` fuq xulxin, b'dan illi l-kjamati in kwaza jghidu li l-attur ma kienx impjegat taghhom, filwaqt li s-socjeta` konvenuta targumenta li l-attur kien qieghed jippresta s-servizzi tieghu lill- Madankollu, l-attur appellant jirrileva li huwa dejjem baqa' mpjegat mas-socjeta` konvenuta, kwindi r-relazzjoni guridika ta' impieg, dejjem baqghet bejnu u bejn is-socjeta` konvenuta Industrial Projects Services Limited (minn hawn 'il quddiem imsejha IPSL). l-IPSL, bhala principal, kellha d-dover li tassigura ruhha li l-post fejn tibghat lill-impjegati taghha huwa wiehed sigur u taccerta ruhha li tiehu kontroll tal-istess post tax-xoghol fejn tibghat lill-impjegati taghha. jislet diversi siltiet mix-xhieda prodotta in atti, sabiex jishaq li huwa kien u baqa' haddiem impjegat mal-IPSL, kwindi din is-socjeta` konvenuta, kellha r-responsabbiltajiet ta' min ihaddem. Jaghmel referenza ghall- gurisprudenza estensiva dwar id-dover ta' min ihaddem li jipprovdi a safe kkonkludiet li s-socjeta` appellata IPSL ma kellha l-ebda forma ta' responsabbilita` u li m'hijiex il-legittimu kontradittur. Jishaq li s-socjeta` IPSL ma kellhiex tfarfar ir-responsabbilita` fuq il-kjamati in kawza, u ma setghet qatt tinheba wara l-fatt li kienu l-kjamati in kawza li qeghdin igawdu mis-servizzi tieghu, peress li jibqa' l-obbligu tal-principal li jassigura s-sahha u s-sigurta` tal-haddiema tieghu fuq il-post tax-xoghol. Jigi osservat li, ghalkemm il-kuntratt tal-impieg tal-attur mhux esebit fl-atti tal-kawza, m'huwiex ikkontestat li l-attur appellant huwa mpjegat tas-socjeta` konvenuta appellata IPSL. Mix-xhieda ta' Joe Clarke, Executive Chairman mal-IPSL, jirrizulta li s-socjeta` konvenuta: "tassorbi fiha dawk in-nies kollha li jigu minn entitajiet tal-Gvern li jkunu bhala surplus pool u fejn ikun hemm il-htiega inharrguhom u mbaghad naghtuhom deployment ma' kumpaniji ohra tal-Gvern." Inoltre jispjega li "meta nghid deployment infisser li l-haddiem tal-IPSL jibqa' haddiem tal-IPSL, jibqa' jiehu l-paga mill-IPSL, jigifieri l-IPSL jibqa' jkollha d-dritt fuq dak il-haddiem u anke titfghu f'postijiet differenti u taghtih trasferimenti skont il-htiega tas-servizz. Issa d-dover min-naha tal-kumpanija fejn ahna we deploy il-persuna, f'dan il-kaz il-Malta Tourism Authority, huwa li jipprovdu skeda ta' xoghol lill-haddiema, jghidulna l-mod ta' kif hadem biex jithallas, jipprovdu s-safety equipment lill-haddiem jekk ikun il-kaz li ghandu bzonn dan l-equipment, jipprovdu wkoll ix-xoghol ta' supervision fuq kull haddiem, jiddixxiplinaw il-haddiem..." kontro-ezami dwar jekk hemmx dokument bil-miktub li jsostni dak li xehed, ix-xhud jghid li hemm ftehim bejn il-Gvern u d-Dockyard jew Shipbuilding li jipprovdi li wara d-deployment l-IPSL tidhol biss f'kaz fejn dokument m'huwiex esebit in atti. Fir-risposta tal-appell ukoll issir referenza ghal dan il-ftehim li suppost jinsab esebit in atti, madankollu Fi kwalunkwe kaz, din il-Qorti fil-fatt taqbel mal-ewwel aggravju tal- Il-fatt li l-attur kien deployed ma' entita` tal-Gvern, ma jehlisx lis-socjeta` appellata IPSL mill-obbligi taghha ta' min ihaddem. Hekk kif jigi pattwit kuntratt ta' impieg, jiskattaw l-effetti ta' diversi ligijiet, fosthom dawk dwar is-sahha u s-sigurta` fuq il-post tax-xoghol. F'ghajnejn il-ligi, IPSL tibqa' responsabbli ghas-sahha u sigurta` tal- Ir-responsabbiltajiet tas-socjeta` konvenuta appellata IPSL huma dawk naxxenti mir-relazzjoni kuntrattwali taghha mal-attur u ghalhekk din il-Qorti ma tistax tara kif inghad mill-ewwel Qorti li din mhix Fil-fatt jirrizulta mill-provi in atti li r-rapprezentant tas-socjeta` konvenuta IPSL xehed li fejn ikun hemm bzonn, iharrgu lill- haddiema taghhom, ghalkemm mill-provi ma jirrizultax x'tip ta' tahrig seta' il-principji applikabbli fil-kaz tal-eccezzjoni legittimu kontradittur hija tassew relevanti s-sentenza ta' din il-Qorti tal-5 ta' Ottubru 2001 fil-kawza fl-ismijiet Frankie Ryan v. Jason Xi, sentenza spiss iccitata fil-gurisprudenza sussegwenti: jekk il-persuna citata "Din il-Qorti allura tikkonsidra illi biex tistabilixxi jekk parti in kawza kienetx jew le legittimu kontradittur tal-parti l-ohra, kellha bilfors tivverifika prima fil-gudizzju kienetx materjalment parti fin-negozju li, skond l-attur, holoq ir-relazzjoni guridika li minnha twieldet l-azzjoni fit-termini proposti. Jekk dan in-ness jigi stabbilit, il-persuna citata setghet titqies li kienet persuna idoneja biex tirrispondi ghat-talbiet attrici, inkwantu dawn ikunu jaddebitawlha obbligazzjoni li kienet mitluba tissodisfa dan inkwantu il-premessi ghaliha, jekk provati, setghu iwasslu ghall-kundanna mitluba f'kaz li jinstab li l-istess konvenut ma jkollux eccezzjonijiet validi fil-ligi x'jopponi ghaliha. Dan naturalment ma jfissirx li jekk il-Qorti tiddeciedi – kif iddecidiet korrettement f'dan il-kaz - illi l-konvenut kien gie sewwa citat inkwantu jkun stabbilit li l-interess guridiku tieghu fil-mertu kif propost mill-attur illi hu kellu necessarjament l-persuna responsabbli biex tirrispondi ghat-talbiet attrici kif proposti. Kif lanqas ifisser li l-istess konvenut ma jkollux eccezzjonijiet validi fil-mertu, fosthom dik li t-talbiet attrici kellhom fil-fatt ikunu diretti lejn haddiehor jew lejn haddiehor ukoll inkwantu dan ikun involut fl-istess negozju u li allura seta' jigi wkoll citat bhala legittimu kontradittur fil-kawza. Id-dikjarazzjoni tal-Qorti li parti in kawza tkun legittimu kontradittur lanqas ma kienet tfisser li l-Qorti ma setghetx, fil-konsiderazzjoni ta' l- eccezzjonijiet opposti ghat-talbiet, tasal ghall-konkluzzjoni li l-konvenut – dikjarat prima facie legittimu kontradittur - kien wara t-trattazzjoni tal- kawza lilu addebitati mill-attur fl-azzjoni minnu tentata. Konsidrata f'dawn it-termini, is-sentenza preliminari, li cahdet l- eccezzjoni tal-konvenut li hu ma kienx il-legittimu kontradittur ta' l-attur, tirrizulta wahda gusta, inkwantu l-fatti kif jirrizultaw fl-ezami limitat li l- taghmel, kienu pjenament ewwel Qorti necessarjament kellha jiggustifikaw l-konkluzzjoni li l-konvenut appellant kellu ghalxiex jirrispondi ghat-talbiet attrici billi dawn kienu adegwatament jistabilixxu li hu kien intrometta ruhu fin-negozju li minnu originat l-azzjoni. kontestazzjoni dwar l-import ta' dak in-negozju u sa fejn dan kien jitfa' xi responsabilita' fuq il-konvenut appellant, hu propju l-mertu tal-kawza li ghad irid jigi epurat u deciz. F'dan ir-rigward il-jeddijiet ta' kull parti in kawza kienu u ghadhom impregudikati kif ghadhom impregudikati l- eccezzjonijiet l-ohra kollha avanzati mill-istess konvenut appellant li dwarhom l-ewwel Qorti ghad trid tiddelibera." (enfasi ta' din il-Qorti). Applikati dawn il-kriterji ghall-kaz in ezami, ghalkemm dan il-kaz ma kienx jitratta negozju, huwa ritenut li tezisti r-relazzjoni guridika mehtiega sabiex jirrizulta n-ness mehtieg bejn dak mitlub mill-attur u dak li potenzjalment is-socjeta` konvenuta ntalbet tirrispondi ghalih. Skont l-Artikolu 1033 tal-Kodici Civili, kull min bil-hsieb, jew minghajr hsieb li jaghmel deni, ghax ikun irid jew b'nuqqas ta' diligenza, ta' prudenza, jew ta' hsieb, jaghmel jew jonqos li jaghmel xi haga li biha jikser xi dmir impost mil-ligi, huwa obbligat li jhallas ghall-hsara li tigri minhabba f'hekk. Kif inghad drabi ohra, l-obbligi kemm ta' min ihaddem, kif ukoll tal-haddiem huma rizultanti mil-ligi li tindirizza din il- materja. Ghalhekk ai termini tal-provvediment tal-Artikolu 6(2) tal-Kap. 424 (Att dwar l-Awtorita` ghas-Sahha u s-Sigurta` fuq il-Post tax-Xoghol), wiehed isib fost affarijiet ohra, il-mizuri li ghandhom jittiehdu minn min ihaddem sabiex jevita dannu fiziku, korriment jew mewt fuq il-post tax- xoghol, li ghandhom jittiehdu fuq il-bazi ta' dawn il-principji generali ta' prevenzjoni: "(a) li jiġi evitat riskju; (b) l-identifikazzjoni ta' perikli assoċjati max-xogħol; (c) l-evalwazzjoni ta' dawk ir-riskji li ma jistgħux jiġu evitati; (d) il-kontroll mill-bidu ta' dawk ir-riskji li ma jistgħux jiġu evitati; (e) li jittieħdu l-miżuri neċessarji kollha biex jirriduċu r-riskju kemm ikun raġonevolment prattiku, inkluż li jitbiddel dak li huwa perikoluż b'dak li ma jkunx perikoluż jew li jkun inqas perikoluż;..." dover li jipprovdi post tax-xoghol li ma jkunx ta' perikolu u riskju ghas- sahha tal-haddiem. Fis-sentenza taghha tal-20 ta' April, 2007, il- Prim'Awla tal-Qorti Civili, fil-kawza fl-ismijiet Mayer Scicluna v. TN Waterproofing Limited, li kienet tinvolvi kaz fejn is-socjeta` konvenuta tibghat lill-haddiema taghha fuq diversi lantijiet tax-xoghol, qalet hekk: "Din il-Qorti mhux l-ewwel darba li rrimarkat fuq id-dover ta` min ihaddem biex jipprovdi "a safe system of work" ghall-impjegati tieghu. F`dan il-kaz, l-incident ma sehhx fil-fabbrika jew fil-kwartieri ta` min ihaddem, izda fuq sit ta` terzi. Il-principju, pero`, jibqa` wiehed u l-istess. Meta min ihaddem jibghat lill-haddiema tieghu jahdmu fuq sit, dak is-sit ghandu jitqies bhala estensjoni tal-post tax- xoghol ta` min ihaddem. Meta haddiem jintbaghat mill-imghallem tieghu biex iwettaq xoghol fuq sit, dak is-sit ghandu jitqies bhala l-"fabbrika" ta` min ikun qed ihaddem in-nies, u hekk jibqa` jitqies sakemm ix-xoghol jitlesta u l-haddiema jkunu telqu minn fuq dak is-sit. Min ihaddem ghandu jiehu taht il-kontroll tieghu s-sit fejn ikun se jibghat il-haddiema tieghu u jivverifika hu li dak is-sit mhux konducenti ghal perikli ghas-sahha tal-haddiema tieghu. Huma dover ta` min ihaddem li jispezzjona l-post, jevaljuwa r-riskji ix-xogholijiet involuti u mehtiega biex inehhi kull riskju ta` periklu; jekk l-imprenditur ma jkunx irid jikkoopera, allura min ihaddem ghandu jirrifjuta jesegwixxi x-xoghol u jesponi l-haddiema tieghu ghal perikli. Kif tajjeb osservat l-Onorabbli Qorti tal-Appell fil-kawza "Azzopardi Arena vs Aufieri Al Jolsi", deciza fl-14 ta` Mejju, 2004, "huwa daqstant importanti fil-kuntest ta` responsabbilita` li l-ambjent kollu fejn jahdmu l-impjegati jkun tali li jwarrab l-ickenn possibilita` ta` infortunji fuq ix- xoghol. Dan l-obbligu huwa generalment rikonoxxut bhala dmir tal- employer li jipprovdi 'a safe place of work'". F`dan il-kaz, is-socjeta` konvenuta m`ghamlet ebda spezzjoni tas-sit, izda meta inghatat il-kuntratt, baghtet il-haddiema taghha fuq is-sit minghajr konsiderazzjoni jekk is-sit kienx jew le hieles mill-periklu; hi baghtet il-haddiema taghha meta kienet fl-ghama dwar is-sigurta` tas- sit, u bghatithom biex ifendu ghar-rashom. Kif osservat din il-Qorti fil- kawza "Gauci vs Korporazzjoni Enemalta", deciza fl-10 ta` Ottubru, 2006, qabel ma jintbaghat haddiem jahdem fuq sit, minn ihaddem ghandu obbligu "li taghmel ezami jew spezzjoni semplici sabiex tara min qabel li l-post u l-ambjent fejn ikun ser isir ix-xoghol huwa wiehed Jekk mhux dejjem ikun possibbli li s-sit jigi invistat qabel ma jintbaghtu l-haddiema, min ihaddem ghandu, mal-haddiema tieghu, jibghat supervisor tal-esperjenza biex jara li s-sit fejn ikun se jahdmu l- haddiema ikun safe. Hu presumibbli li f`sit ta` kostruzzjoni jkun hemm debris u imbarazz mixhud 'l hawn u 'l hinn, u hu obbligu ta` min ihaddem biex jaghmel tajjeb ghal dik l-aljenazzjoni tal-attenzjoni, prudenza u ghaqal, li jaqghu fiha l-haddiema u li hafna drabi hi indotta mill-istess natura tal-attivita` industrijali ("Cini Sarreo vs Teeling noe", deciza mill- Onorabbli Qorti tal-Appell fis-7 ta` Dicembru, 1994). Din is-silta qieghda tigi riprodotta sabiex jinghata ezempju prattiku tad- doveri ta' min ihaddem fil-konfront ta' haddiema li jintbghatu fuq lant tax- xoghol li ma jkunx taht il-kontroll ta' min ihaddem u mhux sabiex tigi stabbilita xi responsabbilita` fil-kaz in ezami, materja li ghad trid tigi determinata mill-ewwel Qorti. Applikati l-istess kriterji ghall-kaz in ezami, hekk ukoll f'dan il-kaz is-socjeta` konvenuta IPSL kellha d-dover taghha li tassikura li l-lant tax- xoghol assenjat lill-impjegat taghha kien wiehed sigur u ghalhekk hija legittimu kontradittur u ghandha twiegeb ghall-akkadut f'kaz li jigi determinat is-sehem taghha fir-responsabbilita` ghall-incident, materja li Fin-nuqqas ta' prova li s-socjeta` konvenuta IPSL ghaddiet id-doveri taghha li tassigura ruhha dwar is-sahha u s- sigurta` tal-haddiema taghha, rizultanti mil-ligi, lis-sezzjoni li maghha kien assenjat l-attur, hija ma tistax tehles mir-responsabbiltajiet ta' min Kwindi jkun xieraq li l-atti jintbghatu lura lill-ewwel Qorti sabiex b'rispett ghall-principju tad-doppio esame jigu determinati t-talbiet attrici fil-mertu, peress li sa dan l-istadju l-ewwel Qorti esprimiet ruhha biss fir- rigward tal-eccezzjonijiet preliminari. Ovvjament ghandu jigi mistharreg ukoll jekk l-attur appellant kellux sehem fir-responsabbilita` ghall-incident li garrab, punt imqanqal mis-socjeta` konvenuta fir-risposta tal-appell taghha, li ghad irid jigi determinat ukoll flimkien mal-mertu quddiem l- Fir-risposta tas-socjeta` konvenuta appellata ssir enfasi wkoll ghall- fatt li l-attur kien jirraporta ghax-xoghol mal-Oil Pollution Response Module u l-fatt li l-lanca fejn sehh l-incident kienet proprjeta` tal-istess sezzjoni. Ghalkemm m'huwiex ikkontestat li s-sezzjoni li maghha kien assenjat l-attur, kienet ipprovdietu bit-taghmir protettiv mehtieg, mix- xhieda ta' Anthony Lamb, konsulent fi hdan is-sezzjoni li maghha kien assenjat l-attur, jirrizulta li fuq il-lanca fejn kellu jahdem l-attur kien ikun hemm debris li jittella' mill-bahar li jkun jizloq u ghalkemm il-haddiema jipprovduhom b'safety shoes ma setax jghid jekk dawn kinux bizzejjed. Izda jibqa' l-fatt li kienet is-socjeta` konvenuta IPSL li baghtet lill-attur appellant jahdem mas-sezzjoni tat-tindif mit-tniggiz taz-zejt, kwindi kellha l-obbligu li tizgura li l-ambjent tax-xoghol ikun hieles mill-periklu u li t- taghmir ipprovdut lill-haddiema, ikun wiehed adegwat. Dan ma jfissirx li dawk l-entitajiet tal-Gvern li maghhom kien assenjat l-attur, li kellhom kontroll shih tal-ambjent fejn kien jahdem l-attur ma kellhomx ukoll ir-responsabbiltajiet taghhom. 6(1) tal-Att dwar l-Awtorita` ghas-Sahha u s-Sigurta` fuq il-Post tax- Xoghol (Kap. 424 tal-Ligijiet ta' Malta) jipprovdi wkoll li: (1) Min iħaddem għandu dejjem jiżgura s-saħħa u s-sigurtà tal- persuni kollha li jistgħu jiġu affettwati bix-xogħol li jkun qiegħed isir għal dik il-persuna li tħaddem: Iżda meta fit-twettiq ta' dak hawn aktar qabel imsemmi, min iħaddem jagħmel użu minn servizzi jew persuni kompetenti minn barra, min iħaddem ma jkunx meħlus mid-dmirijiet applikabbli li joħorġu minn dan l-Att u mir-regolamenti magħmulin taħt dan l- Att: Iżda wkoll l-obbligi tal-ħaddiema fil-qasam tas-saħħa u tas-sigurtà fuq il-postijiet tax-xogħol ma għandhomx jaffettwaw il-prinċipju tar-responsabbiltà ta' min iħaddem." Hekk ukoll fil-Legislazzjoni Sussidjarja 424.18 (Regolamenti dwar Dispozizzjonijiet Generali dwar is-Sahha u s-Sigurta ̀ fuq il-Post tax- Xoghol, li fit-tifsir taht regolament 2, inter alia jinghad: "haddiem temporanju" tinkludi kwalunkwe haddiem taht kuntratt ta' impjieg ta' terminu fiss u, jew kull haddiem li ghandu relazzjoni ta' impjieg temporanja ma' min ihaddem, inkluz: … "(b) haddiem li jkollu relazzjoni ta' impjieg temporanja ma' min ihaddem li jkollu impriza ta' impjieg temporanju, u fejn il-haddiem ikun assenjat xoghol taht jew ghall-impriza u, jew stabbiliment li jaghmel uzu mis- servizzi tieghu;" (Ara bhala rifless fuq din il-materja s-sentenza ta' din il-Qorti tat-13 ta' Lulju, 2020, fil-kawza fl-ismijiet John Bouvet v. Camray Limited et). Dan qieghed jigi pprecizat ghall-fini ta' min huwa l-legittimu kontradittur f'din il-kawza, konsidrat l-eccezzjonijiet moghtija mis-socjeta` konvenuta IPSL u mill-imsejha fil-kawza. Izda jibqa' l-fatt li l-azzjoni attrici fil-konfront tal-kjamati in kawza giet dikjarata preskritta u llum tikkostitwixxi gudikat. Dan iwassal ghat-tieni aggravju, dak fejn l-attur appellant jilmenta l-ewwel Qorti naqset milli fil-mertu ewwel Qorti ma dahlitx fil-mertu tar-responsabbilta` ghall-incident, wisq inqas dahlet fuq il-materja tal-likwidazzjoni ta' danni, kwindi kif inghad qabel, huwa ritenut li mhux il-kaz li din il-Qorti tikkonsidra dawn l-ilmenti hi, ghaliex b'hekk ikun qieghed jintilef il-beneficcju tad-doppio esame. Ghalhekk sejra tibghat l-atti lura lill-ewwel Qorti sabiex hija tikkonsidra u tiddeciedi l-kwistjoni tar-responsabbilita` ghall-incident, u jekk ikun il-kaz tghaddi sabiex tillikwida d-danni dovuti. Ghaldaqstant, ghal dawn ir-ragunijiet, din il-Qorti taqta' u tiddeciedi l- appell tal-attur appellant billi tilqghu in parte u filwaqt li tirrevoka u thassar dik il-parti tas-sentenza fejn l-ewwel Qorti laqghet l-eccezzjoni preliminari tas-socjeta` konvenuta IPSL u ddikjarat li hija mhix il-legittimu kontradittur u giet illiberata mill-osservanza tal-gudizzju, u minflok tichad l-ewwel eccezzjoni tas-socjeta` konvenuta. Kwindi tirrimetti l-atti lura lill-ewwel Qorti, sabiex tiddetermina l-mertu tal-kawza. Bl-ispejjez kollha sa dan l-istadju tal-kaz, jithallsu mis-socjeta` konvenuta Deputat Registratur rm