QORTI TAL-APPELL IMHALLFIN S.T.O. PRIM IMHALLEF JOSEPH AZZOPARDI ONOR. Seduta ta' nhar it-Tlieta 13 ta' Novembru 2018 Joseph O'Dea u martu Pauline O'Dea u Angelo Pisani u martu Maria Victoria sive Victoria Pisani v. Kummissarju tal-Artijiet u, b'digriet tal-24 ta' Mejju 2017, l-atti gew assunti mill-Awtorita` tal-Artijiet Rat ir-rikors ipprezentat minn Joseph O'Dea et fl-1 ta' Novembru, 2017, "Illi permezz ta' sentenza fuq imsemmija, l-Bord illikwida l-kumpens spettanti ghall-esponenti ghat-tehid ta' art il-Gharghur ta' kejl ta' 547m2 indikata fl-Avviz Numru 701 mahrug u ppublikat fil-Gazzetta tal-Gvern tas-7 ta Lulju 2010 versu l-prezz ta €136,750. "Il-Bord ordna wkoll illi jithallsu l-interessi dovuta minn meta l-art giet de facto esproprijata mill-Awtoritajiet sad-data ta' bejgh assolut ai termini tal-Artikolu 12(3) tal-Kap 88. "Illi sal-lum il-kuntratt li permezz tieghu jsir il-hlas tal-compensation rights tal-esponenti ghadu ma giex effetwat. "Illi apparti dan qam disgwit dwar il-kalkolu tal-interessi. "Illi a tenur tal-imsemmija sentenza, l-interessi ghandhom ikunu skond it-Tielet skeda tal-Kap. 88 u dan billi jittiehed l-average price ta' bejn l- ammont offrut fl-intimazzioni gudizzjarja (Notice to Treat) u l-ammont likwidat mill-Bord u kif kkonfermat mill-Qorti tal-Appell fuq il-medda ta' zmien bejn meta l-art fizikament ittiehdet sad-data tat-trasferiment tal- proprjeta`. "Il-problema hija li l-Kummissarju tal-Artijiet qed itenni illi d-data tat- trasferiment tal-proprjetà hija d-data tal-pubblikazzjoni fil-Gazzetta tal- Gvern u li ghalhekk mis-7 ta' Luliu 2010 'il quddiem huwa jsostni li m'ghandu jhallas ebda interessi. "L-esponenti ma jaqblux ma dan l-argument u jsostnu li hemm tlett alternattivi: "jew jithallsu l-interessi skond l-imsemmija skeda li jigu kalkulati sa dakinhar li jsir il-hlas effettiv u l-kuntratt pubbliku rikjest mill- ligi biex l-esponenti jircievu l-compensation rights (li skond il- Kap. 88 dawn huma konsiderati bhala dritt immobiljari) "jew alternattivament, jekk il-verzioni tal-Kummissarju tal- Artijiet hija korretta, dan ifisser illi mid-data tal-akkwist tal- proprieta cioe mis-7 ta Lulju 2010, skatta l-obbligu tal-hlas tal- prezz u ghalhekk minn dakinhar japplika l-Kodici Civili u anke l-Late Payments Directive li jfisser li l-interessi fuq l-ammont kollu likwidat mill-Bord ikun soggett ghall-interessi ta' mill-inqas 8% fis-sena jekk mhux iktar taht il-Late Payments Directive u l- argument huwa sorrett dan multo magis mid-data tas-sentenza tal-Bord tat-22 ta' Mejju 2013 'il quddiem. "Illi f'kull eventwalita dawn l-interessi jkunu fuq l-ammont KOLLU li gie stabbilit mil-Bord bhala rapprezentanti l-prezz gust fis-sentenza fuq citata "Ghaldaqstant l-esponenti jitolbu bir-rispett li dan il-Bord joghgbu: "i) Jiffssa l-gurnata, hin u lok ghall-pubblikazzjoni tal-kuntratt sabiex l-esponenti jircievu l-compensation rights flimkien mal-interessi kif determinati minn dan il-Bord: "ii) Taghti kjarifika fid-dawl tal-premess u tordna li l-interessi jithallsu fuq l-Att indikat mid-data tat-tehid fiziku tal-art sad- data tal-hlas effettiv tal-kumpens u dan fid-dawl tal-premess bir-rata mekkanizmu u fuq l-ammont kif jidhirlu xieraq. "Bl-ispejjez kontra l-intimati". Rat ir-risposta tal-Awtorita` tal-Artijiet tat-22 ta' Novembru, 2017, li permezz taghha nghad: il-ftehim ried "4.1 Illi preliminarjament huwa ferm importanti li wiehed jifhem x'kienu r-ramifikazzjonijiet konsegwenti minn 'avviz ghall-ftehim' jew 'notice to treat' qabel dahlu fis-sehh emendi ta' l-2002; "4.2 Illi fil-fatt, qabel ma gew introdotti dawn emendi ta' l-2002, fl-ewwel lok kien mehtieg avviz ghall-ftehim li kellu jigi notifikat lis-sid b'att gudizzjarju u li jkun fih l-ammont tal-kumpens migjub fl-istima mdahhla ma l-istess avviz. (Ara l-Artikolu 12 (1) tal-Kap 88 qabel emendi ta' ta' 2002). trasferiment, f'liema punt ix-xiri assolut tal-art ikun gie trasferit lill-Gvern ta' Malta; "4.3 Illi bl-emendi tal-2002 il-kuncett ta' 'avviz ghall-ftehim' jew 'notice to treat' segwit b'kuntratt biex art tigi trasferita lill-gvern gie abbandunat u invece 'hekk kif kienet issir id- Dikjarazzjoni mill-President skont l- Ordinanza li xi art ghandha tkun akkwistata bix-xiri assolut taghha, il- proprjeta assoluta ta' dik l-art li dwarha tkun tirreferixxi d-dikjarazzjoni kellha … minghajr ebda assikurazzjoni jew formalita ohra, tkun trasferita lejn u tkun akkwistata mill-awtorita kompetenti libera u franka minn kull piz, ipoteka jew privilegg u bil-pertinenzi kollha taghha..." (L- Artikolu 22 (8) ta Kap 88). Bis-sahha ta' dan l-Artikolu id-data tat- trasferiment tat-titolu b' xiri assolut il-Gvern ta Malta bdiet allura tikkoincidi mad-data tad-Dikjarazzjoni tal-President. "4.4 Illi allura tibqa' l-kwestjoni kif ghandu jinhadem l-imghax fuq il- kumpens dovut – it-twegiba insibuha fl-Artikolu 12 (3) tal-Kap 88 (ta' wara l-emendi tal-2002). Dan l-artikolu fil-fatt jahseb ghal zewg sitwazzjonijiet - fejn ikun 'inhareg avviz ghall ftehim taht Ordinanza' u fejn le; "4.5 Illi meta ma jkunx inhareg avviz ghall-ftehim taht l-Ordinanza essenzjalment it-trasferimenti kollha li saru permezz ta' Dikjarazzjoni tal- President mahruga wara l-2002 - l-Artikolu 12(3) irid li l-imghax jinhadem hekk kif gej: Bla pregudizziu ghad-disposizzionijiet tal-artikolu 22(3), mghax semplici bir-rata ta' hamsa fil-mija fis-sena ghandu jibqa' ghaddej fuq il- valur tal-art mahdum skont l-lskeda 2 u ghaz-zmien hemm indikat favur kull min ghandu jedd ghall-kumpens dwar xi art miksuba bix-xiri assolut taghha taht din l-Ordinanza."" "4.6 Illi minn dan il-bran jikkonsewgi li meta ma jkunx inhareg avviz ghall-ftehim l-imghax ghandu jinhadem skont skeda 2. Din l-imsemmija skeda tipprovdi s-segwenti: "[(A + B) /2] x [5/100] x [C/365] ""A" hu valur tal-art fil-mument li ttiehed pussess fiziku taghha mill- awtorità kompetenti; ""B" hu l-valur tal-art fid-data meta t-titolu b'xiri assolut tal-art gie trasferit lill-Gvern ta' Malta, allura il-valur fid-data tad-Dikjarazzjoni tal- President (Ara 4.3 supra) ""C" hu n-numru ta' granet li ghaddew bejn id-data ta' "A" u dik ta' "B". Illi applikati dawn il-principji ghall-kaz in disamina jirrizulta dan li gej: "5.1 Illi f'dan il-kaz id-data meta l-art ittiehed il-pussess fiziku taghha mill-awtorità kompetenti hi s-sena 1990; "5.2 Illi f'dan il-kaz ma inhareg ebda avviz ghall-ftehim izda ix-xiri assolut tad- lill-Gvern Dikjarazzjoni tal-President li harget wara l-emendi ta' l-2002; "5.3 l- Ordinanza, ossija d-data meta t-titolu b'xiri assolut tal-art gie trasferit lill-Gvern ta' Malta kif irid l-Artikolu 22(8) tal-Kap 88 hi s-sena 2010; "5.4 Illi biex wiehed jasal ghall-imghax dovut, wiehed ghalhekk ghandu japplika l-formola li nsibu fl-lskeda 2 tal-Kap 88, cioe' "[(A+B) /2] X [5 / 100] X [C/365] ""A" hu l-valur tal-art fil-mument li ttiehed il-pussess fiziku taghha mill- awtorità kompetenti - f'dan il kaz fis-sena 1990 ""B" hu l-valur tal-art fid-data meta t-titolu b'xiri assolut tal-art gie trasferit lill-Gvern ta' Malta allura id-data tad-Dikjarazzjoni tal-President f'dan il-kaz fis-sena 2010 (Ara 4.3 supra) ""C" hu n-numru ta' granet li ghaddew bejn id-data ta' "A" u dik ta "B" "5.5 Illi l-imghax dovut irid allura jinhadem abbazi ta' dak hawn fuq citat. tad-Dikjarazzjoni mill-President skont ta' Malta mad-data fil-fatt, "5.6 Illi darba dan l-mghax jigi komputat kif trid il-ligi, ma jistax imbaghad wiehed jinvoka imghax addizzjonali mhux specifikatament kontemplat fil-ligi; "6 Illi ghalhekk l-Awtorita' esponenti qieghda titlob bir-rispett lil dan l- Onorabbli Bord sabiex: "6.1 Jiddikjara fl-ewwel lok li kwalunkwe imghax dovut ghandu jkun mahdum kif sovra indikat; "6.2 Jiddikjara in oltre li kwalunke imghax mhux mahsub kif hawn fuq indikat ma jista' qatt ikun dovut. "Salv eccezzjonijiet ulterjuri permessi mil-ligi. "Bl-ispejjez kontra l-atturi ingunti in subizzjoni." Rat is-sentenza tal-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet tal-14 ta' Marzu, 2018, li in forza taghha ddecieda l-kawza fis-sens illi: "Jiddikjara illi l-Imghax ghandu jigi kkalkulat a tenur ta' Skeda 2 ta' l- istess Kap 88, illum abolit, b'dan illi valur 'A' ghandu jkun dak offrut fid- Dikjarazzjoni tal-President ta' Malta datata 8 ta' Gunju 2010, il-valur 'B' ghandu jkun dak stabbilit minn dana il-Bord fis-sentenza tieghu tat-22 ta' Mejju 2013 u il-valur 'C' ghandu jkun in-numru ta' granet illi jkunu ghaddew mid-data tal-pussess attwali tal-art, ossija l-21 ta' Lulju 2010 sad-data tal-hlas effettiv. "Il-Bord jordna illi l-kuntratt isir sa mhux aktar tard mit-18 ta' Gunju 2018. "L-ispejjez tal-proceduri odjerni ghandhom ikunu a kariku tal-Awtorita' tal-Artijiet." il-Bord tieghu wara is-segwenti konsiderazzjonijiet: "Jirrizulta, mhux kkontestat, illi fit-8 ta' Gunju 2010, b'Dikjarazzjoni tal- President ta' Malta u ppubblikata permezz ta' Avviz Nru 701 fil- Gazzetta tal-Gvern tas-7 ta' Lulju 2010, giet dikjarat illi l-art gewwa l- Gharghur meritu tal-kawza deciza fit 22 ta' Mejju 2013 kienet mehtiega ghal skop pubbliku u ghalhekk kienet ser tinxtara b'xiri assolut ghall- kumpens ta' sitt elef, erbgha mija u disgha u ghoxrin Euro u sebgha centezmi (€6,429.07). "Jirrizulta illi, eventwalment, permezz ta' sentenza datata 22 ta' Mejju 2013 u kkonfermata fl-Appell fis 26 ta' Mejju 2017, il-kumpens xieraq ghax-xiri assolut tal-art gie stabbili fl-ammont ta' €136,750 oltre l- imghax legali ai termini tal-artikolu 12 (3) tal-Kap 88. "Ikkunsidra "Jirrizulta illi l-kwistjoni regghet ingiebet quddiem dana il-Bord, peress illi l-partijiet ma qablux dwar kif ghandu jithaddem l-imghax fuq il- kumpens kkalkulat mill-Bord. "Jirrizulta, di fatti, illi r-rikorrent qieghed jikkontendi illi l-imghax ghandu jibqa ghaddej sa dakinhar illi jsir il-pubblikazzjoni tal-kuntratt, filwaqt illi l-intimat jikkontendi illi l-imghax ghandu jieqaf hekk kif issir id- Dikjarazzjoni tal-President ta' Malta. "Jirrizulta illi dina l-kwistjoni tolqot proceduri illi nbdew taht l-Kap 88, ossija l-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal-Skopijiet Pubblici, liema Kap illum il-gurnata gie revokat u rimpjazzat bil-Kap 573, u ghalhekk l-ezami illi ser ikollha taghmel il-Qorti hija wahda storika sabiex jigi stabbilit il-hsieb tal-Legislatur wara l-emendi li dwarhom il- partijiet mhux qed jaqblu, u dana ta' Ligi illum defunta. "Ikkunsidra "Is-sitwazzjoni dwar il-posizzjoni tal-imghax fil-Kap 88, illum abolit, kien dak stabbilit bl-Att XI tal-2002, fejn, fost affarjiet ohra, kien gie abolit il- kuncett tal-"Avviz ghall-Ftehim", kif ukoll dak sussegwenti, kif stabbilit bl-Att I tal-2006 u Att III tal-2006. "L-Att XI tal-2002 kien gie diskuss fid-dettall, fil-laqgha Nru 148 u 149 tal-Kumitat Permanenti ghall-Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligi illi nzammu rispettivament fis-17 u 19 ta' Gunju 2002 "L-Att Nru I tal-2006, li sussegwentement emenda, fost affarjiet ohra, l- Artikolu 12 (3) tal-Kap 88, kien gie diskuss fid-dettall meta l-Kamra tar- Rappresentanti ddiskutietu fl-laqghat Plenarja taghha Nri 335 u 336 li nzammew fis-7 ta' Dicembru 2005 u fit-12 ta' Dicembru 2005 rispettivament, kif ukoll fil-laqgha Nru 65 tal-Kumitat Permanenti ghall- Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligi illi nzammet fis-16 ta' Jannar 2006. "L-Att Nru III tal-2006, illi ghamel emendi ghall-zbalji u nuqqasijiet li kien hemm u fl-Att Nru I tal-2006, gie diskuss fil-qasir fil-laqgha Nru 67 tal- Kumitati Permanenti ghall-Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligi, illi saret fl-Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2006. "Ikkunsidra "Meta kienu qed jiddiskutu l-abbozz illi wassal ghall-Att Nru XI tal-2002, Dr Tonio Busuttil Risiott, illi kien qieghed jippresenta l-abbozz ta' ligi fil-Kumitat Permanenti ghall-Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligijiet kellu dan x'jghid fis-seduta tas-17 ta' Gunju 2002, dwar is-sistema l-gdida illi kienu ser jimplimetaw: ""Jiġifieri hawnhekk il-gvern se jieħu l-vantaġġ li se nsemmi imma se jieħu dan l-iżvantaġġ li bilfors kellna nagħmluh, li ma jistax joħroġ id- dikjarazzjoni tal-President jekk ma jkollux f'idejh il-flus ta' kemm hu jidhirlu li huma dovuti. Dawk il-flus li jinħarġu għar-rigward ta' proprjeta` aktar milli għar-rigward ta' persuna – jiġifieri jekk għandek plot, se niddeposita somma għar-rigward tagħha, hi ta' min hi - is-sidien ikunu jistgħu jirtiraw dik is-somma u fl-istess waqt jattakkaw u jikkontestaw li jridu somma ikbar. ""Jiġifieri aħna m'aħniex se ngħidulhom li biex jirtiraw il-flus, iridu jirtirawhom a saldu,kif ngħidu aħna l-avukati, jiġifieri mhux in full and final settlement, naturalment iridu jipprovaw lid-dipartiment li huma ntitolati għal dawk il-flus u jistgħu jedħudhom – naturalment bl-interessi wkoll - u jmorru quddiem il-land arbitration board. Anzi għall-ewwel darba l-kawża mhux se issir iktar mill-ministeru ta' l-artijiet imma l- individwu stess ikun jista' imur hu quddiem il-land arbitration board. B'hekk innaqsu dik il-kritika ġustifikata, fl-opinjoni tiegħi, li l-gvern jista' idum biex imur quddiem il-land arbitration board. ""Issa hemm ċerti termini li jridu jiġu osservati u allura l-individwu stess li ma jaqbilx mas-somma li se tiġi depożitata fil-kont bankarju, jista' imur hu stess quddiem il-Land Arbitration Board. Il-vantaġġ pero`li se jieħu l- gvern hu li fil-mument li jpoġġi l-flus ġewwa l-kont bankarju, jsir is-sid ta' dik il-proprjeta` u dan jagħmlu mingħajr kuntratt billi jirreġistra dik l-art fir-reġistru ta' l-artijiet u kwalunkwe piż li jista' ikun hemm fuq dik l-art jiġi eliminat ukoll. ""Nixtieq ngħid li tant jgħaddi żmien bejn il-ħruġ tad-dikjarazzjoni tal- President u l-ħlas,li l-interessi li jkollna nħallsu jkunu akbar mill-kapital, anzi jkun hemm każijiet fejn dawn ikunu akbar mis-somma li tkun dovuta. Dan issa se jispiċċa għax fl-abbozz hemm indikat li l-flus iridu jmorru in an interest bearer account, qed ngħidu li se nżommu r-rata tal- lum, li hija ta' 5%, li din tista' tiġi aġġustata kemm-il darba l-Land Arbitration Board jagħtik aktar u allura tkun trid tinħadem fuq is-somma sħiħa u mhux fuq is-somma li jkun offrielek il-gvern u sadanittant fuq is- somma oriġinali jkunu għaddejjin l-interessi"". "Il-Bord josserva illi huwa ta' rilevanza kbira huwa dak illi jghid Dr Tonio Busuttil Risiott dwar l-kumpens u imghax stabbiliti fl-Artikolu 22 (2) tal-Kap 88, meta huwa jghid is-segwenti: ""Mela artikolu 22 (1) tibqa' kif inhi, f'artikolu 22(2) qed ngħidu kemm se jkunu flus kif ukoll is-site plan, fi żmien ħmistax-il ġurnata jridu jitpoġġew il-flus f'kont bankarju li jrendi l-interessi, lil min irid 5% se nagħtuh u dawn ikunu mill-mument li toħroġ id-dikjarazzjoni tal-President sa meta l-kumpens jitħallas u l-imgħax jitħallas mhux fuq l-ammont li jiddeċiedi l- Lands Department imma mill-ammont li jiġi deċiż mill-Lands Arbitration Board, retroattiva, jiġifieri jekk minn Lm100 jagħmilha Lm1,000, jien "Ikkunsidra inħallas 5% fuq il-Lm1,000, retroattiva mid-dikjarazzjoni tal-President sas-sentenza"". tal-2002 gie approvat mill-Kamra "Wara tar- Rappresentanti u eventwalment dahal fis-sehh fil 5 ta' Marzu 2003, qamu varji diffikultajiet ohra li wasslu sabiex jigi ppresentat Abbozz Nru 58 li eventwalment sal Att Nru 1 tal-2006. "Fis-7 ta' Dicembru 2005, hekk kif Dr Tonio Busuttil Risiott, dak iz-zmien Vici Prim Ministru u Ministru tal-Ġustizzja u l-Intern, kien qieghed jaghmel l- introduzzjoni illi eventwalment saret Att Nru 1 tal-2006, kellu dan xi jghid dwar is- sitwazzjoni illi kien hemm qabel l-Att Nru 1: tar-Rappresentanti ghall-Att fil-Kamra ""Bl-emendi li ntroduċejna fl-2002 konna għidna li se nagħmlu sistema ġdida billi għall-futur tispiċċa n-notice to treat pero' fid-Dikjarazzjoni tal- President irid ikun hemm indikat l-ammont ta' kumpens li l-Lands jidhirlu li għandu jitħallas u dawk il-flus iridu jiġu depożitati f'isem dik l-art f'kont bankarju. Fil-fatt hemm arranġament bejn il-lands u wieħed mill-banek f'Malta li jżomm dawk il-flus li jirrendu l-interessi fuqhom. Malli jiġri hekk allura jispiċċa l-bżonn ta' avviż għall-ftehim u tispiċċa l-problema li l- valur ikompli jogħla għax ma tafx min huma s-sidien. Fl-istess ħin m'għadx hemm is-sitwazzjoni fejn jekk l-individwu ma jaċċettax il- kumpens tal-gvern irid imur il-qorti u sadanittant ma jieħu xejn. Is-sid jista' jieħu l-flus li hemm depożitati fil-bank u jikkontesta l-qorti li għandu dritt għal iktar. Ħafna nies jaċċettaw dak li joffri l-gvern imma hemm min ma jaċċettax, u issa lil ma jaċċettax mhux se nagħmlulu bħal qabel, jiġifieri qisna qed inpoġġulu karrotta u ngħidulu li jekk ma jaċċettax kemm nagħtuh allura ma jieħu xejn. Forsi hawn min jistaqsi: Allura l- gvern m'għandux vantaġġ? B'din is-sistema l-ġdida l-gvern kellu l- vantaġġ li jiffriża l-proprjeta' għax malli toħroġ id-dikjarazzjoni tal- President jiġi ffriżat il-valur tal-proprjeta'. "".… ""Bl-emendi ta' l-2002 li ġew fis-seħħ fil-5 ta' Marzu 2003 lanqas jista' joħroġ l-avviż għall-ftehim u allura l-valur ta' dik il-proprjeta' jibqa tiela'. Għalhekk fl-ewwel emenda li qed nagħmlu se ngħidu li fejn ħarġet dikjarazzjoni tal-President qabel il-5 ta' Marzu 2003 - jiġifieri qabel ma daħlu fis-seħħ l-emendi l-ġodda fejn neħħejna l-avviż għall-ftehim - se niffriżaw il-valur tal-proprjeta' għall-valur ta' l-1 ta' Jannar 2005, mingħajr preġudizzji għall-interessi bil-5% li hemm provduti f'artiklu 12 ta' l- Ordinanza. Jiġifieri jekk proprjeta' ttieħdet fl-1995, għadha ma ħarġitx in-notice to treat u dik il-persuna għadha ma tħallsitx, allura l-valur se jiġi ffriżat għal dak ta' l-1 ta' Jannar 2005 u jgħaddu l-interessi ta' 5% mill-mument ta' meta ttieħdet il-proprjeta' għax skond il-liġi l-mument li l-lands department jieħu in konsiderazzjoni m'huwiex dak meta ħarġet id-dikjarazzjoni tal-President imma fil-mument li daħal il-gvern ġewwa l- post"". "Dwar is-sitwazzjoni tal-imghaxijiet, l-istess Dr Busuttil Risiott kellu dan x'jghid: ""Jiena naħseb li huwa ġust li jsir hekk anke għax illum l-interessi ta' 5% huma interessi tajbin għal min jaf x'qed jiġri fis-swieq finanzjarji f'Malta u barra minn Malta u mill-banda l-oħra se nevitaw il-ħtieġa ta' avviż għall- ftehim. Issa jista' jkun hemm xi ħadd li jistaqsi jekk huwiex fair li niffriżaw il-proprjeta' mingħajr ma nakkwistawha. "".… ""Mr Speaker, nixtieq issa niġi lura għall-argument jekk huwiex fair li qed tiffriża l-proprjeta' u m'initx qed tħallas. Kif kienet il-liġi fl-antik kien possibbli li toħroġ notice to treat, tiffriża l-proprjeta', imbagħad tħallas għaxar snin wara. Li qed nagħmlu hawnhekk huwa li qed inneħħu l- ħtieġa tal-gvern li joħroġ notice to treat - u dik neħħejniha fl-2002 - pero' se niffriżaw il-proprjeta' u dan l-iffriżar jintitolak għal interessi ta' 5% minn issa 'l quddiem. ""Dan qed nagħmluh fl-interess pubbliku biex ma jkollniex emoraġiji tal- finanzi tal-gvern u sabiex inħarsu l-interessi tas-soċjeta'. Wara kollox hawn min mar tajjeb bl-esproprijazzjonijiet għax illum qed jitħallas 5% interessi, li diġa' huwa ammont tajjeb, u ġieli qed inħallsu bil-prezzijiet tal-lum dak li ħadna għaxar snin ilu"". "Fid-diskors ta' l-eghluq illi ghamel l-istess Dr Tonio Busuttil Risiott fil-Kamra tar- Rappresentanti, din id-darba fis-seduta tat-12 ta' Dicembru 2005, Dr Busuttil Risiott, illi kien qieghed jippilota dana l-Att, kellu dan xi jghid dwar is- sitwazzjoni vigenti qabel l-introduzzjoni tal-Att XI tal-2002 kif kien jinhadem l-imghax: ""Il-gvern, b'mod amministrattiv, kien iħallas u għadu jħallas sal-lum 5% fuq il-kumpens mid-data li tkun ħarġet id-dikjarazzjoni tal-president sal- mument li jsir il-kuntratt u l-kumpens jitħallas. Fl-2002 konna għamilna provvediment fil-liġi fejn il-kwestjoni ta' l-interessi jew tad-danni għall- okkupazzjoni ma baqgħetx titħallas b'mod amministrattiv biss, imma ddaħħlet klawsola fil-liġi fejn simple interest of 5% għandu jitħallas fuq il-kumpens. Issa dawn il-5% se jiġu kkalkolati fuq is-somma tal-kumpens dovut fil-mument li ttieħdet il-proprjeta`? Se jiġu kkalkolati fuq l-ammont tal-kumpens dovut minn meta tkun ħarġet in-notice to treat u ġie ffriżat il-valur tal-proprjeta` jew inkella se jiġu kkalkolati meta se tagħmel il- kuntratt? ""Sur President, qiegħed ngħid hekk għaliex jista' jkun li sadanittant laħqu għaddew għaxar snin minn fuq dik il-proprjeta` u dak li qabel kien iqum Lm10,000, illum se jkollok tħallas Lm20,000 tiegħu. Mela l-5% fuq liema ammont se jitħallsu? Se jitħallsu għal għaxar snin fuq Lm10,000, fejn jista' jkun li s-sid jgħid li dan m'huwiex ġust minħabba li llum il- proprjeta` tiegħu ġiet tqum Lm20,000, jew inkella se jitħallsu 5% b'lura għal għaxar snin fuq Lm20,000, fejn wieħed jista' jargumenta wkoll li għaxar snin ilu dik il-propjreta` ma kenitx tqum dak l-ammont? ""Għalhekk naħseb li tkun xi ħaġa tajba li wara li ngħaddu mill-istadju tas-second reading u niġu għall-istadju ta' kumitat, neżaminaw il- possibilita` li noħolqu formula ġusta kemm għall-individwu kif ukoll għall- gvern. B'hekk la l-individwu ma jitħallas bl-ammont il-baxx u lanqas il- gvern ma jħallas l-interessi fuq l-ammont għoli. Għalhekk irridu nipprovaw insibu t-triq tan-nofs li biha dawn l-interessi jitħallsu, pero` ma jitħallsux aktar milli suppost. ""Anke għaliex li tħallas interessi ta' 5% fuq l-ammont tal-lum retroattivament għal 20 jew 30 sena ilu, se jrendi investiment tajjeb ħafna. Kważi kważi dak li jkun, jibda jirringrazzja lill-Bambin li ma ħallsuhx dakinhar għaliex illum il-ġurnata huwa diffiċli li ssib investiment, ħlief fix-shares, li jagħtik return ta' aktar minn 5%"". "Waqt id-diskussjoni li saret fil-laqgha Nru 65 tal-Kumitat Permanenti ghall-Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligi illi nzammet fis-16 ta' Jannar 2006 in konnessjoni mal-emenda illi dahhlet l-Artikolu 12 (3) flimkien ma' l-ewwel proviso li kien hemm qabel ma gie abolit l-Kap 88 recentement, Dr Tonio Busuttil Risiott qal is-segwenti meta kien qed jispjega l- hsieb wara tali Artikolu 12 (3): ""Infakkar lill-kumitat li f'dik il-liġi konna neħħejna n-notice to treat. Issa n-notice to treat spiċċat u baqgħet teżisti biss għan-notice to treat li laħqu ħarġu. Għal dawk li ma ħarġux biddilna s-sistema kompletament u għedna li ma joħorġux iktar notice to treat u malli l-gvern jesproprja, awtomatikament jakkwista l-proprjeta' u jrid ipoġġi l-flus bilfors ġo kont bankarju. Jiġifieri llum lanqas tista' tesproprja jekk ma tpoġġix il-flus ġo kont bankarju. B'dan il-mod qed nevitaw il-problema li nqalgħet gvern wara ieħor li kulħadd jieħu mbagħad naraw wara. Fin-nota marġinali pero' baqgħet tidher x'għandu jkun fih l-avviż għall-ftehim li llum m'għadux jeżisti u issa qed nemendawha biex tkun tirrifletti l-kontenut ta' l-artiklu. ""Issa magħha pero' se nżidu emenda li tolqot l-imgħaxijiet. Sal-lum fl- artiklu 12, subartiklu 3, li kien ġie ntrodott fl-2002 ukoll, għedna li l-gvern huwa obbligat li jħallas dak li konna ngħidulu 'damages for occupation' ħalli jħallas l-individwu mhux biss ta' l-art, imma tal-fatt li għal żmien twil hu kien jokkupa dik l-art u ma ħallsux. Issa din qabel l-2002 ma kenitx fil-liġi imma kienet prattika amminstrattiva. Jiġifieri d-dipartiment mingħajr ma kien obbligat li jagħmel hekk bil-liġi, kien iħallas 5% fuq il- kumpens dovut għal kull sena li l-gvern kien fil-pussess ta' dik l-art. Mela per eżempju, jekk jien l-art ħadtha fl-1990 u għaxar snin wara ħallastek Lm20,000 tagħha, inħallsek Lm20,000 u 5% fuq l-Lm20,000 għal għaxar snin. Dik kienet il-prattika amministrattiva. Fl-2002 għedna is it fair li jista' jiġi ministru ieħor u jaqbad u jgħid li minn għada spiċċat ma nħallsu xejn? Minħabba f'hekk allura daħħalna subartiklu ġdid li kien jgħid hekk: ""Il-problema li qamet hi li ejja nassumu li meta ħadniha, l-art kienet tqum Lm10,000, u għaddew għaxar snin u issa dik l-art ġiet tqum Huwa ġust li l-gvern iħallas 5% fuq l-Lm20,000 għal għaxar snin meta f'ċertu żmien l-art ma kenitx tqum Lm20,000? Li jien inħallsek bil-prezz tal-lum u mhux bil-prezz ta' meta ħadthielek, tagħmel sens, imma li jien inħallas l-interessi wkoll retroattivament b'lura bil-valur tal- lum ma tagħmilx sens. ""Li qegħdin nipproponu huma żewġ affarijiet. Fejn laħqet ħarġet in- notice to treat u stabbiliet u ffriżat il-prezz, dak inħallsu 5% fuq il-valur fin-notice to treat. Fejn ma ħarġitx in-notice to treat kif huma l- maġġoranza ta' l-expropriations - u ma ħarġitx in-notice to treat għaliex id-dipartiment ma kienx jaf lis-sidien min huma, u issa dik solvejniha bis- sistema l-ġdida - nieħdu l-valur ta' meta l-gvern ħadha, nieħdu wkoll il- valur tal-lum, għaliex ladarba ma ħarġitx in-notice to treat il-valur se jogħla, u nagħmlu division by two. Mela fil-każ li semmejt jekk kienet tqum Lm10,000 u llum ġiet tqum Lm20,000, nagħtuk 5% għal għaxar snin fuq Lm15,000. Jien naħseb li dan huwa mod fair. L-ideali hu li kieku tagħmel il-valur kull sena għal għaxar snin u taħdimha bil-5% fuq kull darba u toħroġ average tagħmel division by ten imma din tant tirrikjedi xogħol, u tant tirrikjedi spejjeż, li speċjalment meta wieħed iqis li sa' l- 2002 lanqas provvediment legali ma kien hemm fuq l-interessi, naħseb li hija sistema ġusta li naqbdu u ngħidu division by two"". "Ikkunsidra "Jirrizulta illi fl-1 ta' Frar 2006, il-Bill 58 giet approvata mill-Kamra tar- Rappresentanti u eventwalment ippubblikata bhala Att 1 tal-2006. "Jirrizulta, madanakollu, illi l-Att 1 tal-2006 kellu xi zbalji fih u ghalhekk, fil-Laqgha Nru 67 tal-Kumitati Permanenti ghall-Kunsiderazzjoni ta' Abbozzi ta' Ligi, illi saret fl-Erbgħa, 22 ta' Marzu, 2006, waqt illi kienu qed jiddiskutu l-Ligi sabiex tirratifika l-Konvenzjoni ta' Ruma tal-1980 fuq obbligazzjonijiet kuntrattwali, li eventwalment sar Att III tal-2006, il- Gvern introduca it-tieni proviso illi kien hemm fl-Artikolu 12 (3) kif ukoll emenda l-Iskeda 2 u zied l-Iskeda 3. "Fid-diskussjoni qasira illi kien hemm dwar tali emendi, Dr Carmelo Ellul Mercer Gauci Piscopo, dak iz-zmien Segretarju Parlamentari fil-Ministeru tal- Gustizzja u Intern, kellu dan xi jghid: ""Mr. Chairman, kif taf li aħna fil-bidu tas-sena għaddejna l-liġi minn dan il-kumitat dwar akkwist ta' artijiet għal skopijiet pubbliċi. Minn dakinhar skoprejna li għamilna xi żbalji li se nikkoreġuhom issa billi ndaħħluhom bħala klawsoli ġodda f'dan l-abbozz. ""Fl-ewwel f'artiklu partikolari daħħalna l-kelma "qliegħ" meta kellna ndaħħlu l-kelma "dħul", imbagħad il-formola kif tinħadem ġiet A – B over 2 mentri, kif kienet oriġinarjament kellha tkun A + B over 2. ""Issa rriżulta wkoll li bi svista m'għamilniex ukoll l-istess tip ta' formola għall-każ fejn fis-subartiklu 3 ta' l-artiklu 12 kellu jidħol is-segwenti proviso li jgħid hekk: ""Iżda meta jinħareġ Avviż għall-Ftehim taħt din l-Ordinanza, u l-persuna li jkollha jedd għall-kumpens tkun għażlet li ma taċċettax il-prezz offrut fl- avviż, imgħax sempliċi bir-rata ta' ħamsa fil-mija fis-sena għandu jibqa' għaddej fuq il-valur ta' l-art maħdum skond Skeda 3 li tinsab f'din l- Ordinanza u għaż-żmien hemm indikat favur kull min għandu jekk għall- kumpens dwar xi art miksuba bix-xiri assolut tagħha taħt din l- Ordinanza"". ""Din qed nagħmluha għax, kif ġiet, kienu se jiġu penalizzati dawk in- nies li joħorġilhom l-avviż u l-avviż ma jaċċettawhx u allura kif għamilniha ma jiddikorrix imgħax a favur tagħhom. Issa hawnhekk qegħdin ngħidu li jiddikorri imgħax bil-5% mod normali, imbagħad daħħalna l-formola fejn minflok A u B għamilna P u Q u flok C għamilna R, jiġifieri għandek l-istess forom ta' mekkaniżmu jaħdmu għaliha"". "Ikkunsidra "Mill-qari ta' tali diskussjonijiet, jidher illi l-Gvern tal-gurnata, sa minn meta kien qieghed jimplimenta l-Att XI tas-sena 2002, fehem illi kien hemm prassi amministrattiva illi jithallas imghax ta' hamsa fil-mija (5%), li kien jigi kkalkolat mid-data illi l-Gvern jiehu pussess tal-art sad-data tal-kuntratt finali, prassi dettata kemm mis-sens komun u minn element ta' gustizzja fil-prattika. "Minn tali qari jirrizulta wkoll illi l-Gvern, fl-2002, kien fehem illi l-imghax tal-hamsa fil-mija kellu id- Dikjarazzjoni tal-President, izda kellu jibqa ghaddej sakemm ikun hemm decizjoni tal-Bord. "Dana jirrizulta bl-aktar mod car fi kliem il-legislatur fis-17 ta' Gunju 2002 meta Dr Tonio Busuttil Risiott qal dawn il-kliem: jiddekorri mhux biss sa meta ssir ""f'artikolu 22(2) qed ngħidu kemm se jkunu flus kif ukoll is-site plan, fi żmien ħmistax-il ġurnata jridu jitpoġġew il-flus f'kont bankarju li jrendi l- interessi, lil min irid 5% se nagħtuh u dawn ikunu mill-mument li toħroġ id-dikjarazzjoni tal-President sa meta l-kumpens jitħallas u l-imgħax jitħallas mhux fuq l-ammont li jiddeċiedi l-Lands Department imma mill- ammont li jiġi deċiż mill-Lands Arbitration Board, retroattiva, jiġifieri jekk minn Lm100 jagħmilha Lm1,000, jien inħallas 5% fuq il-Lm1,000, retroattiva mid-dikjarazzjoni tal-President sas-sentenza"". "Finalment, mill-qari ta' tali diskissjonijiet, jirrizulta illi l-Gvern tal-gurnata kien ha hsieb illi jirriduci l-impatt tal-imghax gravanti fuqu illi kellu jhallas minn dakinhar illi ssir id-Dikjarazzjoni tal-President ta' Malta sa meta eventwalment jithallas l-ammont dovut billi, huwa stess, jiddeposita l- flus go kont bankarju bil-ghan illi s-somma minnu gia offruta tkun tista trendi imghax li eventwalment jintradd lis-sid meta jiehu tali flejjes. "Dana jirrizulta bl-aktar mod car fi kliem il-legislatur meta ried jevita illi l-Gvern jhallas imghax meta, waqt id-Diskussjoni fil-Kamra tar- Rappresentanti illi sar fis-7 ta' Dicembru 2005, intqal is-segwenti dwar is-sistema implimentata fis-sena 2002: ""Bl-emendi li ntroduċejna fl-2002 konna għidna li se nagħmlu sistema ġdida billi għall-futur tispiċċa n-notice to treat pero' fid-dikjarazzjoni tal- President irid ikun hemm indikat l-ammont ta' kumpens li l-lands jidhirlu li għandu jitħallas u dawk il-flus iridu jiġu depożitati f'isem dik l-art f'kont bankarju. Fil-fatt hemm arranġament bejn il-lands u wieħed mill-banek f'Malta li jżomm dawk il-flus li jirrendu l-interessi fuqhom"" "Ghalhekk, ma ghandu jkun hemm ebda dubju illi l-hsieb tal-Legislatur, meta ghamel l-Att XI tas-sena 2002 u l-atti sussegwenti Att I u Att III tas-sena 2006, kien illi l-imghax jithallas lis-sid bil-percentagg ta' hames fil-mija sakemm isir il-hlas effettiv wara decizjoni tal-Bord u mhux sa dakinhar tad-Dikjarazzjoni tal-President ta' Malta. "Ikkunsidra "Il-Bord, f'dana l-istadju, jaghmel referenza ghas-sentenza tal-Prim Awla tal-Qorti Civili (Sede Kostituzzjonali), deciza fit-23 ta' Mejju 2016, Rik Nru 25/2004 JPG fl-ismijiet 'Emidio u Catherine konjugi Betts tal-Artijiet et', u kkonfermata mill-Qorti et vs Kummissarju Kostituzzjonali fil 25 ta' Novembru 2016. "Jirrizulta illi, fil-kaz odjern, ir-rikorrent kien thallas imghax mid-data tat- tehid ta' l-art sad-data tal-kuntratt u mhux id-data tad-Dikjarazzjoni tal- President ta' Malta kif tikkontendi l-Awtorita fil-kaz odjern, izda, f'dak il- kaz, ir-rikorrent kien qieghed jikkontendi li peress li, a tenur tal-Iskeda 2 tal-Kap 88, l-imghax kellu jithaddem fuq l-'average' tal-valur stabbilit meta ttiehed il-pussess w il-valur stabbilit mill-Bord, huwa kien attwalment qed jinghata imghax anqas minn dak illi kellu dritt ghalih stante illi "Il-Qorti tal-Prim Istanza, dwar l-argument illi r-rikorrent kien ser jithallas sad-data tal-kuntratt fuq l-'average' kif fuq spjegat, kellha dan xi tghid: ""Il-Qorti tifhem illi qabel id-dhul tal-ligi lamentata, cioe' qabel 2006 il- prassi kienet illi l-Gvern jakkorda imghax ta' 5% fuq il-valur stmat mill- Bord u dana 'l ghaliex dawn kienu l-interessi moghtija mill-banek f'Malta fuq semplici saving accounts. ""Ir-realta' bankarja illum il-gurnata hija radikalment diversa u saving accounts ordinarji fil-banek ta' Malta jippercepixxu 0.03% sa 0.18% f'interssi, u dawn l-interessi baxxi ilhom in-norma ghal diversi snin. Din hija realta' izda hija realta' internazzjonali. Ghalhekk il-Qorti tifhem li fl-assenza tal-emendi ta' 2006, ir-rikorrenti ma tantx kienu ser jippercepixxu minn "interessi" fuq il-valur tal- art stmat. ""Illi apparti dana kollu, l-Qorti tqis illi l-fattur l-aktar kardinali ghar-ricerka tal-quantum tal-interessi bhala parti mill-kuncett tal-kumpens xieraq, huwa l-istima moghti lill-artijiet esproprijati u d-data ta' din l-istima. Il- Qorti taghraf illi l-istima tal-artijiet, kienet wahda moghtija f'2005. Ma kienitx stima tal-art maghmula fil-mument tat-tehid tal-istess u cioe' finanzjara mhux biss ghal Malta stima ta'1983. Dan ifisser il-beneficcju tal-awment fil-valur tal-proprjeta' mill-1983 sa 2005 gia inghata lir-rikorrenti. Il-Qorti kienet tifhem il- preokupazzjoni tar-rikorrenti kieku l-valur tal-artijiet esproprijati kien fuq stima ta' 1983 fejn allura l-ammont tal-imghax dovut kien jassumi importanza massima. In fatti l-insenjament moghti fis-sentenza Gialanze vs Italy huwa proprju f'dan is-sens: ""Meta pero, l-istima tal-artijiet esproprijati hija dik tal-2005 u xorta wahda gie stabbiliet l-imghax mid-data tat-tehid tal-art, sad-data tal- kuntratt skond l-Iskeda III tal-Kapitolu 88 f'ammont ta' €1,292,816.78, il- Qorti tqis illi l-istima tal-imghax bhala parti mill-kumpens xieraq", huwa ugwalment xieraq"". "Mill-assjem tal-qari taz-zewgt sentenzi fuq citati, jirrizulta ben car illi il- fatt li jithallas imghax sad-data tal-kuntratt fuq l-'average' ta' bejn il-valur stabbilit mill-Awtorita' u l-valur stabbilit mill-Bord kien meqjus bhala "kumpens xieraq", u ghalhekk, a contrariu sensu, kwalsiasi imghax illi mhux kkalkolat kif stabbilit f'dawna s-sentenzi ma jistax jitqies bhala "kumpens xieraq". "Ikkunsidrat "Jirrizulta, mill-provi prodotti, illi ghalkemm ir-rikorrent jikkontendi illi l- art ittiehdet fis-sena 1989, ma giebet ebda tip ta' prova sabiex tissustanzja tali allegazzjonijiet, u ghalhekk il-Bord ikollu jikkunsidra d- data meta ttiehedet il-proprjeta bhala dik stabbilita fl-Artikolu 12 (2) tal- Kap 88. "Jirrizulta illi l-pubblikazzjoni tal-Avviz Nru 701 sehhet fis 7 ta' Lulju 2010, u ghalhekk il-pussess, ai termini tal-Artikolu 12 (2) ghandu jitqies bhala li sehh gimghatejn wara tali pubblikazzjoni, ossija fil 21 ta' Lulju 2010. "Jirrizulta wkoll illi, fil-kaz odjern, ma sar ebda Avviz ta' Ftehim, stante illi l-art ttiehdet wara illi sahhlu fis-sehh l-emendi tas-sena 2002, u ghalhekk, fil-kaz odjern, ghal dak illi jirrigwarda imghax, japplika dak pprovdut fl-artikolu 12 (3), u hux dawk fil-provisos sussegwenti ghal tali subartikolu. Li japplikaw BISS jekk hemm Avviz ghall-Ftehim. "Jirrizulta, ghalhekk, illi l-imghax ghandu jigi kkalkolat ai termini ta' Skeda Nru 2." Rat ir-rikors tal-appell tal-Awtorita` tal-Artijiet li permezz tieghu u ghar- ragunijiet hemm imsemmija, talbet li din il-Qorti tannulla s-sentenza appellata tal-Bord tal-14 ta' Marzu, 2018, u/jew terga' tirrinvija l-atti quddiem il-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet, sabiex tinghata sentenza skont il-ligi, bl-ispejjez taz-zewg istanzi kontra l-appellati. Rat ir-risposta tal-appell u appell incidentali mressqa minn Joseph O'Dea et fejn talbu li din il-Qorti tichad in parti l-appell interpost mill-Awtorita` tal- Artijiet u tilqa' l-appell incidentali interpost minnhom u konsegwentement tvarja s-sentenza appellata billi: "i. fl-ewwel lok tipprovdi li dwar l-interessi QABEL ma ghadda t-titolu mal-pubblikazzjoni tal-avviz Presidenzjali fil-Gazzetta tal-Gvern fis-7 ta' Lulju 2010, l-interessi jigi kkalkolati permezz tal-mekkanizmu indikat fl- Iskeda 2 tal-Kap. 88 b'dan illi "a) huwa l-valur tal-art fid-data tat-tehid fiziku, kalkolat billi tigi applikata l-indici ta' inflazzjoni fuq il-prezz stabbilit mill-Bord bejn is-sena ta' meta ghadda t-titolu u s-sena meta ttiehed il-pussess fiziku; "b) huwa l-prezz stabbilit mill-Bord "c) huwa z-zmien bejn A u B "L-interessi jkunu bil-5%. "ii. Fit-tieni lok tipprovdi li l-interessi li jiddekorru WARA li ghadda t-titolu mal-Publikazzjoni tal-Avviz Presidenzjali fil-Gazzetta tal-Gvern fis-7 ta' "Lulju 2010, l-interessi jigu kkalkolati hekk: "a) ghal dak li jirrigwarda l-perjodu, l-interessi jiddekorru mid-data tal- pubblikazzjoni fil-Gazzetta tal-Gvern, "b) l-interessi jibqghu jiddekorru sad-data tal-hlas tal-prezz intier u f'dan l-aspett biss tigi konfermata s-sentenza appellata, "c) li l-imghax jigi kkalkulat fuq il-prezz likwidat mill-Bord tal-Arbitragg dwar l-Artijiet kif fuq inghad "d) li r-rata tkun bir-rata ta' 8% fis-sena a bazi tad-dispozizzjonijiet imsemmija tal-Kodici Civili. "iii. Fit-tielet lok tipprefiggi data, hin u lok godda sabiex jigi publikat l-att opportun fl-eventwalita li jkun lahaq ddekorra t-terminu moghti mill- Bord. "Bl-ispejjez taz-zewg istanzi kontra l-Awtorità intimata." Rat ir-risposta tal-Awtorita` tal-Artijiet ghall-appell incidentali, li permezz taghha filwaqt li zammet ferm it-talbiet taghha fl-appell principali, talbet li din il-Qorti tichad l-appell incidentali fl-intier tieghu bl-ispejjez. Semghet lid-difensuri tal-partijiet jitrattaw l-appell rispettiv taghhom u rat Rat l-atti kollha tal-kawza; Ikkonsidrat: Illi dan il-kaz jitratta l-komputazzjoni ta' interessi, wara li permezz ta' sentenza tal-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet tat-22 ta' Mejju, 2013, gie wara l-esproprju ta' bicca art il-Gharghur tal-kejl ta' 547 metru kwadru, huwa ta' €136,750. Wara li l-Kummissarju tal-Artijiet appella minn dik is- sentenza tal-Bord, il-Qorti tal-Appell, permezz tas-sentenza taghha tas- 26 ta' Mejju, 2017, cahdet l-appell tal-istess Kummissarju u kkonfermat li l-kumpens dovut ghall-esproprju tal-art in kwistjoni, kellu jkun dak determinat mill-Bord. Izda minkejja dan kollu, baqa' ma sarx il-kuntratt pubbliku bejn il-kontendenti fil-kawza. Jirrizulta li nqala' dizgwid bejniethom, dwar sa meta ghandhom jibqghu jiddekorru l-imghaxijiet; kif ukoll dwar ir-rata ta' imghax li ghandha tigi applikata, f'kaz li l-imghaxijiet jibqghu ghaddejjin sad-data tal-kuntratt. Dan wassal ghall-proceduri in Il-mertu ta' din il-kawza huwa simili ghal kawzi1 ohra li qeghdin Ladarba kemm l-aggravju fl-appell principali, kif ukoll dak fl-appell incidentali jittrattaw aspetti differenti ta' kif ghandu jigi kkalkulat l-imghax, l-istess aggravji ser jigu trattati f'daqqa. F'dan il-kaz jirrizulta li permezz ta' Avviz Numru 701, fil-Gazzetta tal- Gvern tas-7 ta' Lulju, 2010, giet ippubblikata d-Dikjarazzjoni Presidenzjali li permezz taghha, l-art bil-kejl ta' 547 metru kwadru stmata mill- Kummissarju tal-Artijiet, bil-valur ta' €6,429.07, giet ufficjalment esproprjata. Mill-ittra ufficjali mibghuta lir-rikorrenti jirrizulta li, l- Kummissarju tal-Artijiet kien qieghed joffri din is-somma lir-rikorrenti Il-periti teknici appuntati mill-Bord, wara li hadu konsiderazzjoni ta' diversi fatturi, fosthom li l-art in kwistjoni, tmiss mal-limiti ta' zvilupp 1 Rikors Numru 14/2015/1 u Rikors Numru 24/2009/1. skont il-Pjan Lokali fejn in-naha l-ohra tat-triq huwa moghti ghall-izvilupp residenzjali ta' id-disposizzjonijiet Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kap. 88) u partikolarment l-Artikolu 18, stmaw l-art in kwistjoni bil-valur ta' €136,750, liema ammont kien adottat mill-Bord. konjugi O'Dea u konjugi Pisani, kif stabbilit mill-Bord, huwa ta' €136,750. Hemm qbil bejn il-kontendenti fil-kawza, li l-imghax ghandu jigi komputat skont Skeda 2 tal-Kap. Matul is-snin, kien hemm diversi emendi sostanzjali fil-ligi in kwistjoni, kif spjegat mill-Bord, inkluz tal-Artikolu 22 tal-Kap. 88, permezz tal-Att XI tas- Fost l-emendi importanti wiehed isib li fi zmien hmistax-il gurnata mill-pubblikazzjoni tad-Dikjarazzjoni tal-President fil-Gazzetta tal-Gvern, il-Gvern kellu jiddepozita f'kont bankarju li jirrendi l-imghax, l- ammont ta' flus li jkun qieghed jigi offrut bhala kumpens kif indikat fid- Dikjarazzjoni tal-President. Dik is-somma tista' tingibed liberalment, ma' kull imghax li jingema' fuqha mill-persuna jew persuni li jkollhom jedd ghal dak il-kumpens, jekk issir il-prova tal-jedd li jkollhom, ghas-sodisfazzjon tal-Kummisarju tal-Artijiet (Artikolu 22(3) tal-Kap. Il-gbid ta' tali somma, inkluz l-imghax li jista' jingema' ma jippregudikax l-jedd tal- persuna li jfittex kumpens oghla quddiem il-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet (Artikolu 22(5) tal-Kap. Emenda ohra importanti hija dik li kif tinhareg id-Dikjarazzjoni tal- President, il-proprjeta` assoluta ta' dik l-art tghaddi minnufih f'idejn il-Kummissarju intimat (Artikolu 22(8) tal-Kap. 88), u mhux wara li jigi ffirmat il-kuntratt bejn il-partijiet, kif kien jigri qabel. li permezz tas-sentenza tal-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet, jigi determinat il-prezz misthoqq ghal tali esproprju, l-ghan ahhari wara l-pubblikazzjoni tal-kuntratt, huwa li jithallas il-kumpens misthoqq, hekk kif determinat mill- F'dan il-kaz, permezz tas-sentenza tal-Bord tat-22 ta' Mejju, 2013, kif konfermata minn din il-Qorti fis-26 ta' Mejju, 2017, il-kumpens dovut lir-rikorrenti ghal din il-proprjeta`, kien fl-ammont ta' €136,750. F'dan il-kuntest, rilevanti huma l-emendi li sehhew permezz tal-Att I u l- Att III tas-sena 2006, li permezz taghhom, dik il-prassi tad-Dipartiment tal-Artijiet, fejn qabel is-sidien ta' art esproprjata kienu jithallsu mghax bir- rata ta' 5% fuq il-kumpens dovut lilhom, kif stabbilit mill-Bord u dan mid- data tal-okkupazzjoni, sa dakinhar tal-hlas effettiv, minflokha dahlu zewg xenarji differenti ta' kif jinhadmu l-imghaxijiet. Dan kif jirrizulta mill-Iskeda 2 (applikabbli fejn ma jkun hemm ebda avviz ghall-ftehim bhall-kaz odjern) u mill-Iskeda 3 (applikabbli f'dawk il-kazijiet fejn ikun inhareg avviz ghall-ftehim) tal-istess Kap. 88. L-Artikolu 12(3) marbut ma' Skeda 2, irid li l-imghax jinhadem hekk kif gej: Bla pregudizzju ghad-disposizzjonijiet tal-artikolu 22; mghax semplici bir-rata ta' hamsa fil-mija fis-sena ghandu jibqa' ghaddej fuq il- valur tal-art mahdum skont l-lskeda 2 u ghaz-zmien hemm indikat favur kull min ghandu jedd ghall-kumpens dwar xi art miksuba bix-xiri assolut taghha taht din l-Ordinanza." (sottolinjar ta' din il-Qorti)". Mentri Skeda 2 tal-Kap. 88 tipprovdi s-segwenti formula matematika dwar kif jigi komputat l-imghax: "[(A + B) /2)] x [5/100] x [C/365] "fejn "A" hu valur tal-art fil-mument li ttiehed pussess taghha mill- awtorità kompetenti; ""B" hu l-valur tal-art fid-data meta t-titolu b'xiri assolut tal-art gie trasferit lill-Gvern ta' Malta; u ""C" hu n-numru ta' granet li ghaddew bejn id-data ta' "A" u dik ta' "B"". Minn ezami ta' din l-iskeda, huwa tassew evidenti li kemm l-Awtorita` ghandhom ragun meta jikkontendu li l-Bord kien zbaljat, meta fis- sentenza ddecieda li f'dan il-kaz "A" ghandu jkun il-valur stabbilit fid- Dikjarazzjoni tal-President ta' Malta fit-8 ta' Gunju, 2010. Lanqas ir- rikorrenti appellanti incidentalment m'ghandhom ragun meta jsostnu li ghal dan il-valur kellu jittiehed il-valur tal-art fl-1990. Dan jinghad peress li ghalkemm fir-rikors promotur taghhom tal-2010 sahqu li l-awtoritajiet hadu din l-art ghoxrin sena qabel (li tigi fl-1990), huma ma ressqu ebda provi fir-rigward tali pussess. Isegwi li fin-nuqqas ta' provi in atti, dwar meta l-Gvern dahal fil-proprjeta` in kwistjoni, ghamel sew il-Bord li qies li l-Gvern dahal fl-istess art fil-21 ta' Lulju, 2010, cioe` erbatax-il jum wara l-pubblikazzjoni fil-Gazzetta tal-Gvern, wara kollox hekk jipprovdi l-Artikolu 12(1) u (2) tal-Kap. 88 tal-Ligijiet ta' Malta. Ghalhekk dan ifisser li l-valur li jrid jintuza minflok l-ittra A, meta tigi adoperata l- formula applikabbli, huwa identiku ghall-valur iddeterminat mill-Bord ta' Imiss li jigi trattat il-valur B, u f'dan ir-rigward, kemm minn qari ta' dak li tipprovdi l-iskeda, kif ukoll mill-argumenti mressqa mill-kontendenti fil- kawza, jirrizulta pacifiku li, l-valur li ghandu jigi adoperat f'dan il-kaz, huwa l-ammont determinat mill-Bord bhala l-valur tal-art tas-socjeta` rikorrenti meta ghadda t-titolu b'xiri assolut tal-art lill-Gvern, f'dan il-kaz fl-2010, ossia l-ammont ta' €136,750, kif determinat mill-Bord. wkoll li r-rata applikabbli ghall-fini ta' dan l-ezercizzju hija dik ta' 5%. Il-kwezit li jmiss li jigi ndirizzat huwa dak dwar l-ahhar parti tal-formola applikabbli, jigifieri C. Iz-zewg kontendenti fil-kawza, ghalkemm a bazi ta' ragunament differenti, jishqu li l-Bord zbalja meta ddecieda li z-zmien li fih kellu jigi komputat dan l-imghax b'din ir-rata, kellu jibqa' sejjer sad- tikkontendi li l-imghax kif mahsub taht Skeda 2, kellu jieqaf mal- pubblikazzjoni tad-Dikjarazzjoni Presidenzjali, r-rikorrenti f'dan il-kaz jikkontendu li, ghalkemm il-Bord iddecieda li l-pussess ittiehed fil-21 ta' Lulju, 2010, huma jishqu li l-pussess ittiehed ghoxrin sena qabel u t-titolu tal-proprjeta` ghadda f'idejn il-Gvern, fis-7 ta' Lulju, 2010, u jsostnu li l-ligi applikabbli kienet tikkontempla li l-imghax bil-5% kellu jiddekorri sa dakinhar li ghadda t-titolu tal-proprjeta` lill-Gvern, f'dan il-kaz fis-7 ta' B'dan illi, ir-rikorrenti appellanti incidentalment jippretendu li wara dik il-gurnata ma kellhiex tibqa' tapplika l-iskeda 2 u lanqas li r-rata ta' imghax tkun bil-5 %, izda fil-fehma taghhom, wara li ghadda t-titolu tal- art f'idejn il-Gvern, kellha tigi adoperata r-rata ta' 8% a bazi tal-Artikoli 1047(1) u 1139 tal-Kodici Civili (Kap. 16 tal-Ligijiet ta' Malta) u dan sad- data tal-hlas tal-prezz intier. Jibda billi jigi osservat li, kif gustament rilevat miz-zewg appellanti, l-Bord zbalja meta minkejja li l-ligi tistipula b'mod car li ghall-fini tal- komputazzjoni ta' imghax skont Skeda 2, "C" hu n-numru ta' granet li ghaddew bejn id-data ta' "A" u dik ta' "B", iddecieda li dan it-terminu jibqa' Ladarba kif inghad qabel, skont il-ligi, "A" huwa ekwiparat mad-data meta l-Gvern ha l-pussess tal-art f'dan il- kaz, fil-21 ta' Lulju, 2010, u "B" huwa ekwiparat mal-gurnata meta l-Gvern akkwista t-titolu ta' xiri assolut fuq l-art, cioe` fis-7 ta' Lulju, 2010 (skont l- Artikolu 22(8) tal-Kap. 88), il-konkluzjoni tal-Bord li l-imghax skont Skeda 2 jibqa' jiddekorri sal-hlas effettiv mhix sostnuta bil-ligi in kwistjoni. Ladarba l-kliem tal-ligi huwa car, li bl-ebda mod ma jista' jhalli xi dubju dwar it-tifsir tieghu f'mohh il-qarrej, ma hemmx lok li tinghata ebda interpretazzjoni. Kwindi ghalkemm xi kultant il-Qrati taghna jikkonsultaw id-dibattiti, parlamentari sabiex jaraw x'kien il-hsieb tal-legislatur u jistabilixxu r-ratio legis, sabiex jaghtu interpretazzjoni korretta tal- provvedimenti tal-ligi, gie kostantament deciz li l-Qrati taghna jirrikorru ghal fonti simili ta' interpretazzjoni meta l-ligi ma tkunx espressa b'mod Filwaqt li huwa minnu li ezami tad-dibattiti kif citati estensivament mill-Bord, tabilhaqq jindika li l-hsieb tal-legislatur kien li l-imghax kellu jibqa' jiddekorri sad-data tal-hlas effettiv, dak il-hsieb ma giex rifless ad hoc fl-iskeda 2 tal-ligi. Il-Qrati huma marbuta li japplikaw il-ligi u ma jistghux jaghtu interpretazzjoni hekk liberali tal-artikoli tal-ligi. mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili, fis-sentenza taghha tal-31 ta' Jannar, 2003, "Sa recentement gie rimarkat illi l-Qrati jridu japplikaw u jinterpretaw il- ligijiet tal-pajjiz kif promulgati mill-Parlament u ma ghandhom l-ebda diskrezzjoni la li jaddotawhom b'mod approssimattiv skond li jidhrilhom li hu gust u ekwu fic-cirkostanzi u wisq anqas li jissanzjonaw proceduri li l-ligijiet tal-pajjiz ma jippermettix li jigu mprovvizati f'dawk ic- cirkostanzi, bil-konsegwenza li jigu newtralizzati u emaskulati proceduri ohra espressament provvduti bil-ligi. ("Kummissarju tat-Taxxa fuq il- Valur Mizud –vs-George Facciol", Appell, 6 ta' Ottubru, 2000)." Kwindi sa fejn l-aggravju, kemm dak fl-appell principali, kif ukoll f'dak incidentali jattakkaw is-sentenza tal-Bord f'dan is-sens, ghandhom ragun. Kwindi ghall-finijiet tal-komputazzjoni tal-imghax taht Skeda 2, l-imghax bir-rata ta' 5% f'dan il-kaz ma ddekorriex, ladarba l-pussess ittiehed fil-21 ta' Lulju, 2010 gimghatejn biss wara li t-titolu tal-proprjeta` ghadda f'idejn il-Gvern, fis-7 ta' Lulju, 2010. Madankollu din il-Qorti ma taqbilx mal-Awtorita`, fejn fl-appell principali taghha tikkontendi li l-imghax ghandu jieqaf hemm, mad-dikjarazzjoni tat- generalis, donnu l-Awtorita` tinsa provvediment iehor importanti fil-ligi specjali in kwistjoni, cioe` l-Artikolu 22(10) tal-Kap. Dan l-artikolu jipprovdi li, meta jkun gie stabbilit kumpens li ghandu jithallas dwar art li tkun giet akkwistata bix-xiri assolut taghha, inter alia b'decizjoni tal-Bord, flimkien mal-imghaxijiet fuqha skont l-Artikolu 12(3) ghandha tithallas lill- persuna li jkollha l-jedd mill-Kummissarju intimat, mhux aktar tard minn tliet xhur mid-data meta dak il-kumpens ikun gie stabbilit. l-kumpens dovut lir-rikorrenti gie stabbilit l-ewwel mill-Bord fit-22 ta' Mejju, 2013 u finalment permezz tas-sentenza ta' din il-Qorti tas-26 ta' Mejju, twettaq il-hlas fi zmien tliet xhur mid-data tas-sentenza. Ghalkemm it-tieni skeda tal-Kap. 88 ma tipprovdix specifikatament ghall- hlas ta' imghax wara d-Dikjarazzjoni tal-President fil-Gazzetta tal-Gvern, l-istess Kap. 88 jimponi terminu fuq il-Gvern sabiex iwettaq il-hlas dovut wara li l-kumpens ikun stabbilit. Dan in-nuqqas tal-Awtorita` li twettaq l- obbligu taghha mpost bil-ligi, ghandu jwassal ghal konsegwenza ovvja, dak li thallas ghall-hsara konsegwenti dan in-nuqqas. Wara kollox jibqa' vigenti l-principju li kull persuna ghandha thallas ghall-hsara li tigri bi htija Jekk kemm-il darba, l-Awtorita` riedet taqdi l-obbligu taghha b'mod tempestiv hija setghet jew tipprocedi bil-kuntratt, thallas il-prezz u taghmel rizerva ghall-kwistjoni ta' imghax jew setghet ukoll tiddepozita l- prezz il-Qorti, sabiex tehles mill-obbligu taghha naxxenti mill-istess ligi. Dan qieghed jinghad ukoll a bazi tal-principji generali tal-ligi civili naxxenti mill-Artikoli 1047 u 1139 tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta. L-Artikolu 1047 jipprovdi li l-hsara li tikkonsisti f'li ttellef lil persuna l-uzu tal-flus taghha, tissewwa bil-hlas tal-imghaxijiet, li jithallsu bir-rata ta' 8% fis-sena. l-Artikolu 1139 jipprovdi li fejn l-obbligazzjoni jkollha biss bhala oggett il- hlas ta' somma flus determinata, id-danni li jigu mid-dewmien tal- esekuzzjoni ta' dik l-obbligazzjoni, jkunu jikkonsistu biss fl-imghaxijiet fuq Inoltre l-kreditur m'ghandux ghalfejn jipprova li bata xi telf minhabba d-dewmien (Artikolu 1140 tal-Kodici Civili). Applikati dawn il-principji ghall-kaz in ezami, jirrizulta li wara l-hrug tad- Dikjarazzjoni Presidenzjali fil-Gazzetta tal-Gvern, ir-rikorrenti appellanti incidentalment, interpellaw gudizzjarjament lill-Kummissarju tal-Artijiet ghall-hlas tas-somma ta' €290,000 permezz tar-rikors promotur taghhom tat-28 ta' Settembru, 2010. Il-Bord tal-Arbitragg dwar Artijiet ma laqax it- talba tar-rikorrenti, izda wara process gudizzjarju giet likwidata s-somma dovuta lilhom fl-ammont ta' €136,750. permezz tas-sentenza tal-Bord tat-22 ta' Mejju, 2013, li giet ikkonfermata wkoll fl-appell. L-obbligazzjoni ta' hlas tal-Awtorita` hija ta' natura civili u mhux wahda kummercjali, kwindi l-imghax bir-rata ta' 8%, ghandu jibda' jiddekorri mid-data tal-ewwel sentenza (li giet ikkonfermata fl-appell) u mhux mid-data tal-pubblikazzjoni tal-Gazzetta tal-Gvern jew mid-data tar- rikors promotur, kif qeghdin jippretendu r-rikorrenti, u dan sakemm isir il- Isegwi li kemm l-appell principali, kif ukoll dak incidentali jimmeritaw li jintlaqghu, izda limitatament kif appena spjegat. Ghaldaqstant, ghar-ragunjiet premessi, tilqa' kemm l-appell principali, kif ukoll l-appell incidentali, limitament sa fejn kompatibbli ma' dak li nghad f'din is-sentenza u tirriforma s-sentenza appellata fl-ismijiet premessi u filwaqt li tikkonferma s-sentenza tal-Bord, limitament sa fejn iddikjara bhala applikabbli ghall-kaz, ghall-fini tal-komputazzjoni tal-imghaxijiet, Skeda 2 tal-Kap. 88, izda peress li d-data meta l-Gvern ha l-pussess tal- art u d-data meta sehh it-trasferiment tal-art favur il-Gvern kif provdut fil- ligi, saru fl-istess perjodu, ma hemm ebda imghax x'jigi komputat taht l- B'dan illi r-rikorrenti ghandhom id-dritt li jithallsu wkoll l-imghax wara s- sentenza tal-Bord tat-22 ta' Mejju, 2013, li ghandu jiddekorri fuq l-ammont stabbilit mill-Bord, bir-rata ta' 8% minn dik id-data sad-data tal-hlas Il-Qorti tordna wkoll li l-kuntratt relattiv ghandu jsir sa mhux aktar tard mit- Minhabba n-natura tal-kaz, l-ispejjez jibqghu bla taxxa bejn il-partijiet. 13 ta' Frar, 2019. Joseph Betts Prim Imhallef Deputat Registratur rm