Kopja Informali ta' Sentenza IMHALLEF JACQUELINE PADOVANI GRIMA Seduta tas-7 ta' Novembru, 2014 Citazzjoni Numru. tal-identita' numru 682101M Grezzju Caruana Portelli karta tal-identita' numru 97526M Mary Caruana Cacciattolo karta tal-identita' numru 038600M Il-Qorti : Rat ir-rikors guramentat tal-atturi tal-24 ta' Jannar 2007, illi jaqra hekk: "Illi il-partijiet kollha huma l-unici ulied tal-mejtin Joseph u Carmela konjugi Joseph Caruana Portelli miet fit-2 ta' Settembru 2000 fil-waqt li Carmela Caruana Portelli mietet fis-27 ta' Lulju 1996 kif jirrizulta mill-annessi zewg certifikati tal-mewt markatai A u B; Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Illi Joseph u Carmela Caruana Portelli mietu testati - huma ghamlu testment fl-atti tan- Nutar Charles Liddle Pughe tal-20 ta' Gunju 1996 - Dok C Dan kien l-ahhar testment kif jirrizulta mill-annessi certifikati Dok D, E, F u G. Illi l-atturi irrinunzjaw ghall-eredita' taghhom kif jirrizulta minn noti li qed jigu annessi bhala Dok H1 u H2. Illi id-disposizzjonijiet tat-testment fuq citat iledu il-legittima li kienet tispetta lill- atturi ai termini tal-Art 616 tal-Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta. Illi interpellata sabiex tersaq ghall-likwidazzjoni u hlas tal-legittima spettanti lill- atturi, il-konvenuta baqghet inadempjenti Dok I u Dok J huma itrri interpellatorji. Illi l-atturi jixtiequ jiehdu il-legittima taghhom u ghalhekk bdew dawn il- Ghaldaqstant l-esponenti jitolbu bir-rispett lil dina l-Onorabbli Qorti joghgobha: Tistabilixxi u tillikwida l-komunjoni tal-akkwisti gia ezistenti bejn Joseph u Carmela konjugi Caruana Portelli billi tigi dikjarata konsistenti fil-beni u sustanzi illi jirrizultaw tul il-kawza kif ukoll tillikwida il-beni parafernali taz-zewg konjugi 2. taqsam il-komunjoni hekk formata u likwidata f'zewg porzjonijiet u tassenja wahda lill-assi partikolari ta' Joseph Caruana Portelli u l-ohra lill-assi partikolari ta' 3. tifforma u tillikwida l-assi partikolari tal-imsemmi Joseph Caruana Portelli billi jigi dikjarat li jikkonsisti f nofs il-ko-akkwisti u f'dawk il-beni parafernali tieghu u sustanzi kollha li jirrizultaw tul il-kors tal-kawza; 4. tifforma u tillikwida l-assi partikolari tal-imsemmija Carmela Caruana Portelli billi jigi dikjarat li jikkonsisti f nofs il-ko-akkwisti u f'dawk il-beni parafernali taghha u sustanzi kollha li jirrizultaw tul il-kors tal-kawza; Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza 5. tillikwida favur kull wiehed mill-atturi il-legittima li jmisshom skond il-ligi bhala legittimarji in specie jew b'mod iehor mill-eredita' tal-genituri taghhom Joseph u Carmela Caruana Portelli anke billi jigu komprizi fl-istess assijiet, il-prelegati imhollija u dak kollu li jidhol fil-formazzjoni tal-imsemmija eredita' skond il-ligi billi tigi dikjarata l-konvenuta bhala unika eredi peress li l-atturi irrinunzjaw ghall-kwota ereditarja taghhom b' riserva ghall-legittima. 6. tikkundanna lill-konvenuta thallas lill-atturi dak kollu li jmisshom bhala legittimarji in specie jew b' mod iehor billi jigi ordnat il-bejgh taht l-awtorita' tal- Qorti, tal-beni formanti parti mill-ereditajiet fuq imsemmija, biex f' kaz li ma jistax isir mod iehor, jigi sodisfatt il-legittima taghhom mir-rikavat tal-istess Bl-ispejjez inkluzi dawk ta' zewg ittri bonarji u spejjez gudizzjarji ohra kontra l- konvenuta li minn issa hi ingunta sabiex tidher ghas-subizzjoni." Rat il-lista tax-xhieda ndikati mis-socjeta' rikorrenti u l-elenku ta' dokumenti esebiti mar- Rat li l-atti tar-rikors promotur, d-digriet u l-avviz tas-smiegh gew debitament lill-intimata Rat ir-risposta guramentata tal-intimata Michaelina Mercieca Minuti tad-9 ta'Marzu 2007 (a fol. skond il-ligi; 25) li taqra hekk: "Fl-ewwel lok, in kwantu tirrigwardja l-eredita' tal-mejta Carmela Caruana Portelli, it-talba attrici ghal-likwidazzjoni u l-hlas tal-legittima hija preskritta u ghalhekk ghandha tigi michuda bl-ispejjez kontra l-istess atturi. F'kull kaz, ir-rinunzji tal-atturi ghall-ereditajiet tal-genituri taghhom Carmela Caruana Portelli u Joseph Caruana Portelli huma nulli u bla effett billi, wara mewt tal-istess genituri l-atturi ghamlu atti ta' eredi, billi fost ohrajn, hadu u zammew fil-pussess taghhom hwejjeg Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza IIli f' kull kaz u minghajr pregudizzju ghas-sueccepit, ghall-finijiet ta' komputazzjoni jekk ikun il-kaz, il-beni tal-imsemmija genituri ghandhom jigu valutati bil-valur taghhom fid-data tal-mewt rispettiva taghhom. Illi minghajr pregudizzju ukoll, fil-komputazzjoni tal-assi ereditarju tal-istess genituri, ghandhom jitnaqqsu l-ammonti kollha dovuti minnhom lill-eccepjenti Michelina Mercieca Minuti b'kumpens ghas-servigi rezi minnha lilhom. Illi minghajr pregudizzju ghas-sueccepit. l-atturi ghandhom jitqiesu li rcevew akkont tal-legittima li tista' tkun dovuta lilhom mill-wirt tal-istess genituri il-valur fid-data tat-talba taghhom ta' dak kollu li huma hadu minghand l-istess genituri b'donazzjoni, kemm direttament kemm indirettament, inkluz il-frottijiet u l-imghaxijiet tal-istess mid-data tal-mewt rispettiva taghhom." Rat id-dikjarazzjoni mahlufa tal-konvenuta Michaelina Mercieca Minuti tad-9 ta' Marzu 2007 (a Rat id-digriet tat-22 t'Ottubru 2007 fejn il-Qorti kif diversament preseduta innominat lil Dr. Yvette Micallef Trevisan bhala Assistent Gudizzjarju (a fol.49 et seq); Rat id-digriet tad-9 ta'Lulju 2010 fejn il-Qorti kif diversament preseduta innominat lil Perit Rat ir-relazzjoni tal-Perit Alan Demanuele Farrugia pprezentata fis-17 ta'Novembru 2010 u mahluf Rat r-risposti in eskussjoni tal-Perit Alan Demanuele Farrugia tas-16 ta Marzu 2012 ( vide fol 160 ); Rat id–dokumenti ezebiti u l-atti kollha tal-kaz; Rat n-nota ta osservazzjonijiet tal-atturi tal-14 ta Mejju 2013 –vide fol 166 et seq-; Rat n-nota ta osservazzjonijiet tal-intimata tat-23 ta Settembru 2013; Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Rat n-nota ta osservazzjonijiet ulterjuri tal-atturi tas-7 ta Ottubru 2013; Rat d-degriet tal –STO il-Prim'Imhallef datat 20 ta Marzu 2014 li permezz tieghu il-kawza odjerna giet trasferita quddiem din il-Qorti kif preseduta; Semghet it-trattazzjoni tal-partijiet; Ikkonsidrat: Din il-kawza tirrigwarda talba da parti tal-atturi ghall-likwidazzjoni tal-komunjoni tal- akkwisti gia esistenti bejn l-geneturi taghhom Carmela u Joseph Caruana Portelli, u l-beni paraferfnali taghhom sabiex b'hekk wiehed jista jasal ghall likwidazzjoni tal-legittima spettanti lill-atturi, liema porzjon ghandu jithallas lill kull wiehed mill-attur mill-intimata. Minn naha taghha, l-intimata ssollevat diversi eccezzjonijiet li ser jigu ezaminati minn din l-Qorti aktar il-quddiem. Ikkonsidrat: Illi mill-provi prodotti mill-atturi jirrizulta ill Carmela Caruana Portelli, omm il-kontendenti, mietet fis- 27 ta Lulju 1996, waqt li il-missier Joseph Caruana Portelli miet fil-2 ta Settembru 2000 – Vide certifikati tal-mewt Dok.A Dok.B a fol 4 u 5 . Il-konjugi Caruana Portelli mietu testati kif jidher minn Dok.C, testment datat 20 ta' Gunju 1996, fl-atti sa Dok G fol 9 sa 12), dan kien l-ahhar testment tal-konjugi Caruana Portelli. Jirrizulta illi l-atturi rrinunzjaw ghall-eredita tal-geneturi taghhom –vide Dok H1 a fol 13 u Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza L-atturi jikkontendu illi t-testment datat 20 ta' Gunju 1996 dok.C jilledi l-legittima spettanti lilhom skond Artiklu 616 tal Kodici Civili, u li l-intimata interpellata biex tersaq ghall- likwidazzjoni u hlas tal-istess, naqset milli taghmel dan. Illi mill-affidavit ta l-attur Angelo Caruana Portelli (vide fol 32 et seq.), jirrizulta illi l-assi kollha t' ommu, Carmela Caruana Portelli, ghaddew ghand il-missier Joseph Caruana Portelli bhala uzufrutwarju. Angelo Caruana Portelli cahad li huwa accetta xi haga mill-wirt tal geneturi tieghu jew li ghamel xi att Ghar-regward tar-raba li kien f'isemm il-missier, Angelo Caruana Portelli xhed illi tali raba kien gie divis mill-missier fuq is-subien meta kienet ghadha hajja l-omm u li nqaleb f'ismu u f'isem hutu fl-Ghammieri, meta il-missier wasal ghall-pensjoni. Fl-affidavit ulterjuri tieghu, a fol 43, Grezzju Caruana Portelli nnega li hu jew hutu approprjaw irwiehom minn xi ghodda ta missierhom u kkonferma li t-tank tal-ilma kien ttaqqab u gie mormi fl-Israp yard flimkien mal-morsa u chainblock.Il-mutur tal-marka Talamayan kien bieghu li certu Picarelli, waqt li kien partat it-trukk ma karrozza. Huwa xhed illi r-raba tal- missier kien nqaleb fuq isem l-ulied subien fil-12 ta Frar 1980 meta il-missier ghalaq sittin Fil-fatt hu u hutu kien gia jhallsu il-qbiela li missierhom imbaghad kien jghaddi lill Dan gie pienament konfermat mix-xhieda ta Grezzju Caruana Portelli(a fol 33) u Mary Caruana Cacciattolo (a fol 34) u Emmanuel Caruana Portelli (a fol35), u fl-affidavit ulterjuri taghhom a fol. L-atturi ezebew Dok.1, ftiehem datat 19 ta Awissu 1996, li permezz tieghu, Joseph Caruana Portelli ghadda r-raba lil uliedu Anglu, Grezzju u Emanuel Caruana Portelli ( vide fol 56); Dok 2(a) sa 2 (f), sitt ricevuti; Dok 3, 4, 5 kotba tar-raba ta Emmanuel Caruana Portelli, Grezzju Caruana Portelli u Angelo Caruana Portelli Mary Caruana Cacciattolo, a fol 70, xhedet illi meta l-genituri taghha kien rredigu t-testment taghhom, dan sar fil-presenza ta l-intimata Michelina Mercieca Minuti . 74 et seq. u Grezzju Caruana Portelli a fol. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Angelo Caruana Portelli kompla jghid illi l-fond 66 Spadaro Street Zabbar gie smat mill- atturi fl- ammont ta mitt elf lira Maltin (Lm100,000), waqt li l- garage fi trieq In-Naxxar gie smat erbghin elf liri Maltin (Lm 40,000).D-dar fi trieq Sant'Antnin Zabbar giet smata fl-ammont ta' hamsa u ghoxrin elf liri Maltin (Lm25,000). L-atturi ma nkarigaw ebda perit sabiex jhejji Il-flus f'akkonti bankarji Emmuel Caruana Portelli kkonferma x-xhieda ta ohtu Mary Caruana Cacciattolo meta stqarr illi gie impedit milli jacceda ghad-dar tal-geneturi tieghu meta dawn kienu qed jirredigu t-testment taghhom. (vide L-atturi ezebew d-dokumenti li jidhru minn fol 87 sa 97. ghar-rasu jgor id-demel ghall-bdiewa u kien jiehu hsieb 39 il-tomna r-raba. Hija sostniet illi tul-hajtu missierha kien xtara ghodda u apparat uwzat fil biedja li in segwitu tal-mewt ta Dawn kien jinkludu trakk , mutur tal-hart, pompa tal-ilma u tal-bexx, pajpijiet tal-ilma bil-friefet, manek tal-ilma, u chainblock. Michelina Mercieca Minuti xhedet illi r-raba fuq imsemmi kien dar fuq hutha s-subien wara il- mewt tal-omm. Hija sostniet li hadd minn hutha ma ghaddielha sehma mill-ghodda tar-raba li Fl-affidavit ulterjuri taghha (vide fol 105 et seq.), Michelina Mercieca Minuti sostnet illi hija kienet l-ewwel li zzewget u marret tghix Ħaż-Zebbug (Malta) u sussegwentement hi u zewgha xtraw dar f'Haz-Zabbar vicin tad-dar tal-geneturi taghha. Hija ddikjarat illi hija kienet l-aktar wahda mill-ulied li kienet hadet hsieb tal-geneturi u dan minghajr ma ghandu jiftiehem illi hutha b'xi modd abbandunaw lill geneturi taghhom. Hija spjegat illi kienet taghmel il-facendi tad-dar, u cioe il-hasil tal hwejjeg, tal-art u tal-hgieg waqt li taghmel ukoll il-qadi, bhal xiri ta' medicinali. Michelina Mercieca Minuti tisqarr illi meta tal-irham ghall-qabar t'ommha. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Apparti dawn il-flus, Michelina Mercieca Minuti ssostni illi ma tafx li l-geneturi taghha kellhom xi flus il-bank. Hija sostniet illi missierha kien jghix bil-pensjoni u kien jirrikiedi xi ghoxrin lira (Lm20) kull xahar ghall-medicini. Azzopardi xhedet illi fis-sena 1996, hija kienet talbet lil missierha jmur jghix maghha izda dan ma xtaqx jibdel l-ambient li fih kien derha u talabha tirrisiedi mieghu bil-familija taghha. Gara ghalhekk illi kien jehtieg li jsiru diversi xogholijiet inklus bdil tal-eletriku, tal-kmamar tal-banju, u xogholijiet strutturali li gew kwantifikati ghall madwar hamest elef liri Maltin Mercieca Minuti xhedet illi l-atturi kienu taw zewg stimi cioe wahda ghad-dar 66 Spadaro Street u L-intimata sostniet illi d-dar u il-garage kienu jinfdu u minn dejjem hekk kienu, ghalhekk kellhom jigu konsiderati bhala haga wahda. L-intimata Mercieca Minuti xhedet illi apparti d-dar residenzjali, missierha kellu il-fond numru 27, Triq San Antnin , L-Isla. Hija xhedet illi kienet kisbet stima minn ghand il-perit taghha Randolph Martini taz-zewg proprietajiet u ezebiet Dok.MA2 u MA3. Ghar-regward d-deheb, l-intimata xhedet illi ma kien hemm ebda deheb in segwitu tal-mewt ta missierha, il-ghaliex ommha kienet tatha id-deheb kollu taghha xi gimghatejn qabel ma Di pui, dan id-deheb kien jiswa ferm anqas minn dak stmat mill-atturi u kien anqas minn-nofs il-valur smat. kien mikri lil certu Debattista li kienet mietet xi sentejn wara il-mewt ta missierha. Taf li kien mikri b'xi Lm5.50 fis-sena. Hija xhedet illi qatt ma rcieviet il-kera ghan-nom tal-geneturi Il-fond kien vojt izda bint Schembri Cachia kienet zammitu f'idejha ghalkemm qatt ma rrisjediet fil-fond. L-intimata xhedet illi malli dahlet tghix f'dar missierha hija kienet thallas il-kont tad-dawl u ilma. Kkonfermat illi il-qbiela tar-raba tal-missier kienet ghaddiet fuq hutha s-subien li bdew jhallsu il-bqiela lil Kurja imbaghad lill Joint Office. Hija sostniet illi l-genituri taghha ma kellhom ebda flejjes il-banek, li kien hemm xi Lm1000 li missierha kien nefaq f'lapida fuq il-qabar ta ommha. Hija kompliet tiddikjara illi l-geneturi Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza geneturi taghha. kellhom ukoll qabar u li l-arja fuq il-garage numru 68 Triq Spadar Zabbar ma kienitx tal- Carmelo Mercieca Minuti, r-ragel tal-intimata fl-affidavit tieghu a fol 108, xhed illi: "Jiena r-ragel tal-konvenuta Michaelina Mercieca Minuti. jien u l-mara konna noqghodu f'darna Haz- Zabbar ukoll. sena kienet mardet sew omm il-mara. Sa dak in-nhar il-mara tieghi kienet dejjem taghmel mal-genituri taghha f'darhom. qalulna li nra kienx hemm aktar tama ghal omm il-mara, zewgha Joseph Caruana Portelli kien talabna nmorru noqghodu mieghu biex ma jibqax assigurani li jekk immorru nghixu mieghu, kien lest jiktibilna dar fil- wirt bi hlas talli konna diga' ghamilna ma martu u talli konna niehdu hsieb tieghu ukoll." Huwa xhed illi missier il-mara tieghu kien qallu li kien lest li jhallilhom d-dar bil-garage mill-ghatba 'l-gewwa talli kienu hadu hsieb lill martu u kienu lesti jindokraw lilu ukoll. Kienu jafu b'dan l-ahwa Emmanuel u Angelo. Carmelo Mercieca Minuti xhed illi wara li bdew jirresiedu fid-dar 66 Triq Spadaro, kien wettqu diversi xogholijiet inklus tqieghed ta'membrane , bdil tal sistema tal-luce eletrika, kostruzzjoni ta tarag fuq l-parti ta gewwa tad-dar, bdil tal-aperturi u bdil tal-kmamar tal- Azzopardi xhed illi huwa kien johrog lill Joseph Caruana Portelli ta spiss anzi ta kull jum u kien jiehu Illi fir-relazzjoni tieghu l-Perit Alan Demanuele Farrugia hejja diversi stimi tal-propjeta mertu tal -każ odjern u cioe' stima tal -proprjeta' għas -sena 1996, ohra għas -sena 2000 u kif ukoll fil-preżent, u dana ghar -rigward ta' : 1. dar residenzjali 66, Triq Spadaro, L-Isla. Garaxx : 68, Triq Spadaro, L-Isla. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Dar : 8, Triq Sant' Antnin, L-Isla. Qabar : Ċimiterju, L-Isla. FIL- PREŻENT Qabar : Ċimiterju, Ikkonsidrat: Fir-rigward tal-ewwel eccezzjoni tal-konvenuta, dwar il-preskrizzjoni tal-legittima fil-kaz tal- eredita' ta' Carmela Caruana Portelli, il-konvenuta issottomettiet illi Carmela Caruana Portelli mietet fis-27 ta' Lulju 1996; filwaqt li Joseph Caruana Portelli miet fit-2 ta' Settembru 2000. Din il-kawza giet prezentata fl-24 ta' Jannar 2007 . Ghalhekk l-konvenuta irritjeniet li t-talba tal-atturi ghall-hlas tal-legittima dwar dak il-wirt kienet preskritta bit-trapass ta' ghaxar (10) snin. Il-Qorti rat u ezaminat l-art. 845(1) tal-Kodici Civili jipprovdi li: successjoni' . 'L-azzjoni biex jintalab wirt, jew legat, jew is-sehem rizervat [legittima], sew fis-successjonijiet b'testment kemm ukoll f'dawk ta' ghaxar snin mill-ftuh Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Il-Qorti taghraf li skond l-art. 2122(d), il-preskrizzjoni timxi (u ghalhekk mhix sospiza) kontra kull persuna li ma tidholx fl-eccezzjonijiet imsemmija fl-art. ta'Dicembru 2003. Il-konvenuta issostni li l-atturi ma kellhom l-ebda impediment legali biex jirrinunzjaw ghall- wirt tal-omm, u jitolbu l-legittima, fi zmien ghaxar snin mill-mewt taghha u iccitat is-sentenza jistghu jissalvagwardjaw il-posizzjoni taghhom billi jirrinunzjaw ghall-wirt bir-rizerva tad-dritt ghall-legittima u jaghmlu talba fi zmien ghaxar snin mill-ftuh tas-successjoni sabiex kull sehem minn dak il- legat li jeccedi l-parti disponibbli mit-testatur a termini ta' l-artikolu 614 tal-Kap. 16, jigi mnaqqas sabiex tibqa' salvagwardata l-legittima' Ikkonsidrat: Din il-Qorti taghraf illi il-perjodu ta' preskrizzjoni indikat mill-konvenuta ma bediex jidekorri qabel il-mewt ta' Joseph Caruana Portelli fit-2 ta' Settembru 2000, stante li kien hemm l-uzufrutt moghti minn Carmen Caruana Portelli, omm il-partijiet, lil missier cioe' Joseph Caruana Portelli permezz tat-testment anness bhala Dok C. Dan l-uzufrutt fil-fatt jissospendi l-perjodu ta' preskrizzjoni li ma jibdiex jiddekorri kontra l-atturi fir-rigward tal-eredita' ta' Carmen Caruana Portelli. Fil-fatt din il-preskrizzjoni naxxenti mill-Art 845 tal-Kap 16 hija ta' natura akkwizittiva - ghalhekk il-pussess irid ikun wiehed legali u animo domini. Tali pussess ma jista qatt jezisti meta huwa bazat fuq l-uzufrutt li jkun qed igawdi il-konjugi superstiti bhal ma hu il-kaz Onor Fenech Salerno Mercieca Minuti fil-5 ta' Dicembru 2003 dik il-Qorti ghamlet referenza Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza estensiva ghas-sentenza tal-Qorti ta' l-Appell deciza fil-15 ta' Dicembru,1939 fl-ismijiet "Hu evidenti illi icto oculi ghaddew iktar minn ghaxar snin sakemm l-atturi pproponew din il-kawza li hija kawza ghall-likwidazzjoni u hlas tal-legittima u kwindi jidher primafacie li din l-eccezzjoni hija sostenibbli. Madankollu ezami approfondit ta' diversi sentenza li kellhom opportunita' jiddeciedu dwar kawzi simili u anke tal-principji legali involuti jindika li l-kwistjoni mhijiex daqshekk semplici. Dan jirrizulta mill-fatt li zewg l-imsemmija Maria Gemma Borg Buontempo kien igawdi l-uzufrutt ai termini tat-testment unica carta li kienu Sentenza interessanti u mimlija gherf legali inghatat mill-Qorti ta' l- Appell fil-15 ta'Dicembru, 1939 fil-kawza fl-ismijiet"Alberto Wawoczny - minn din is-sentenza ghaliex thoss li huma applikabbli ghall kaz in Fost hwejjeg ohra din is-sentenza tghid hekk: "Hu indubitat li l-preskrizzjoni ...fuq imsemmija hija fin-natura taghha akkwisittiva ghaliex minhabba dak iz-zmien ,il-possessur tal- eredita' jew tal-legat ikun akkwista d-dritt fuq l-eredita' jew fuq il- hwejjeg li jikkomponu l-legat u ghalhekk ikun jista jirrespingi d-dritt ta' min jigi l' quddiem li ghal dan id- disposizzjoni ghandha natura Ghalhekk dan il-pussesur kellhu jipposjedi b'pussess tajjeb li jista' jippreskrivi u skond l-artiklu (dak iz-zmien 1882 - illum 2118) mhux tajjeb ghal dan il-fini il-pussess tal-uzufruttwarju ghaliex dan ikun qieghed jipposjedi mhux animo domini izda semplicement ghall-fini li jgawdi l-haga, jiehu l-frutti waqt il-hajja tieghu izda n-nuda propieta' tibqa' ghand haddiehor. Infatti l-fondament ta' kull preskrizzjoni akkwizittiva huwa dak li tevita l-kontestatazzjonijiet Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza peress illi kull min ikun qed jipposjedi ikun mhux b' titolu prekarju animu li qieghed jipposjedi titulo propietatis u ghalhekk qed jaghmel att ta'dominju. Jekk dak l-istat ta' affarijiet baqa' jsehh ghaz-zmien li trid il-ligi u l-veru proprjetarju ma' giex il-quddiem, allura tkun operat ruhha l-usucopione favur dak il-possessur. qeghdin jipposjedu prekariament, bhala uzufruttwarji ikun evidenti li huma qeghdin izommu l-haga ghan-nom ta' haddiehor u ghall fini ta-dirtt prekarju taghhom; ghalhekk l-artiklu 1885 (illum 2121) jghid "Meta dawn jigu applikati ghal dan il-kaz ir-rizultat ikun l-istess. Wara l-mewt ta' Maria Gemma BORG COSTANZI Cuschieri Valentine, zewgha beda jgawdi l- Kwindi mill-1988 sal-mewt tieghu li grat fl-2002 ma' kien hemm ebda perjodu preskrittiv ghaddej ghas-semplici raguni li l-pussess esistenti kien wiehed prekarju. Ghal dawn il-mottivi l-Qorti qieghdha tichad l-ewwel eccezzjoni tal-konvenuti bl-ispejjez ta' din Imbaghad il-Qorti fis-sentenza Joseph BORG COSTANZICuschieri Valentine et v David BORG COSTANZICuschieri Valentine et ghaddiet biex applikat dawn il-principji ghall-kaz partikolari: L-istess gie ritenut fis-sentenza deciza fis-26 ta' Gunju 2005 fl-ismijiet Ignazia Farrugia Briffa vs Joseph Cauchi et deciza mill-Imhallef Dr. J.R. Aquilina Calleja fejn fiha l-Onorabbli Qorti "Jista jkun tassew minnu li Rozina Degabriele ma setghetx titlob l- immissjoni fil-pussess tal-legat qabel ma jkun intemm l-uzufrutt Dan jinghad fid-dawl tal-principju li fejn hemm xi hjiel Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza ta' dubju dwar l-interpretazzjoni u l-estent ta' legat, tali dubju jmur favur il- legatarju...." Ghalhekk din il-Qorti tqis illi l-presekrizzjoni taht l-Art 845 tal-Kap 16 ma tistax tibda tiddekorri u tghaddi hlief mill-gurnata li jittiehed "pussess separat u esklussiv". Ghalhekk, gialadarba kien ghadu qed jigi godat l-uzufrutt da parti tal-missier Joseph Caruana Portelli, din il- preskrizzjoni fir-rigward tal-legittima tal-omm qatt ma setghetx tibda tidekorri. Ghar-rigward tal- legittima tal-missier , l-ghaxar snin mid-data tal-ftuh tas-successjoni kienu ghadhom ma iddekorrewx, stante li, il-missier miet fit-2 ta' Settembru 2000 u dawn il- proceduri infetfu fl-24 ta'Jannar 2007. Ghaldaqstant il-Qorti tichad l-ecezzjoni ta'preskrizzjoni sollevata mill-konvenuta. Ghar-rigward tat-tieni eccezzjoni u cioe' li r-rinunzja tal-eredita li ghamlu l-atturi ma kienitx valida stante li l-atturi ghamlu atti da eredi jew hadu pussess tal-eredita', din il-Qorti tqis illi il-konvenuta ma intavolat ebda kontro-talba biex ixxejjen in-noti ta' rinunzji ghall-eredita' tal- genituri mill-atturi. Di piu' ma ngabu ebda provi illi l-atturi fil-fatt ghamlu atti da eredi. Din il-Qorti pero tqis illi ghandha tikonsidera l-valur tal-koncessjoni illi saret permezz tal- kuntratt bejn l-ulied is-subien u l-missier Joseph Caruana Portelli data 19 t'Awwissu 1996 Dok.1 a Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza fol.56 illi bis-sahha tieghu Guzeppi Caruana Portelli ikkonceda favur tlett mill-atturi cioe' Angelo, Emmanuel u Grazio Caruana Portelli, ftit anqas minn erbghin tomna raba' , u dana sabiex jigu kwantifikati l-assi li kienu jappartienu lil konjugi Caruana Portelli. Ghal dan il-ghan hija qed tilqa' l- hames eccezzjoni tal-konvenuta 'l ghaliex il-koncessjoni tal-qbiela, bhal donazzjoni ghandha valur intrinsiku, li ma tistghax tigi injorata. In vista tan-nuqqas ta' prova kontrarja, il-Qorti qed tilqa' l-istima tar-raba koncessa lill-ahwa Angelo, Emmanuel u Grazio Caruana Portelli li giet Ghaldaqstant il-Qorti tichad it-tieni eccezzjoni tal-konvenuta waqt illi tilqa' l-hames eccezzjoni taghha. Il-Qorti tghaddi biex tezamina t-tielet eccezzjoni tal-konvenuta fis-sens li ghall-iskop tal- komputazzjoni tal-legittima, l-assi tal-eredita ghandhom jitqiesu bil-valur tad-data tal-mewt rispettiva tal-genituri. Il-ligi dwar din il-materja hi is-segwenti : Fil-waqt li sabiex jigi stabbilit jekk il-legittima portio gietx infratta wiehed irid jiehu il- valur tal-assi fid-data tal-ftuh tas-successjoni, la darba jigi stabbilit li il-legittima fil-fatt tkun giet infratta u li l-attur ikun jisthoqqlu li jiehu il-legittima tieghu, allura tali legittima ghandha tihallas skond il-valuri l-aktar qrib id-data tal-hlas tal-istess legittima. deciza mill-Prim Awla tal-Qorti Civili fis-26 ta' Ottubru 2009 per Rourke Duca Joseph "Fuq dawn il-valuri l-Qorti se tadotta l-istima tal-espert tekniku ghaliex billi huwa car li l-Qorti se tordna hlas ta' somma likwida kif intqal fis-sentenza "Emilia Maria Agius Scicluna vs Eleonora Debattista Grech et" (deciza fl-14 ta' Dicembru 1973 mill-Qorti tal-Appell li ghamlet (Appell Civili - l0 ta' Dicembru 1973) jekk il-legittima ma gietx sodisfatta u trottandosi ta' beni in-natura (mhux flus) ikkonvertiet ruhha, il-kazijiet fejn dan hu konstentit mill-ligi fi dritt ta' kreditu fi Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza flus, id-dritt tal-legittimarju ghandu bhala oggett 'un bene reale 'u l- 'aestimatio rei 'ghandha tkun riferita ghal-Zmien tal-konverzjoni, u cioe' z-zmien l-iktar qrib possibbli ghall-pronunzja gudizzjali u tenut kont ghalhekk ta'xi sopravenuta zvalutazzjoni monetarja. bhala eccezzjoni ghar-regola li ghar-rikostruzzjoni tal-patrimonju tal-mejjet bilfors wiehed irid jirriporta ruhu ghall-valuri fiz-zmien tal-apertura tas-successjoni ("Liddle vs Gabriel supra"). Izda l-Qorti tal-Appell fil-kaz fuq indikat iccitat is-sentenza bl-ismijiet Concetta Liddle vs Giuseppe Gabriel u qalet li: "[Ghar-]rijunjoni fittizja tal-assi ereditarju in kwantu diretta ghar- rikostruzzjoni tal-patrimonju kollu tad-decujus (li l-ligi tikkonsidra bhala ta'riferiment ghad-determinazzjoni b'rifless, ta' dik indisponibbli, anki biex talvolta dik li tidher kwistjoni centrali f'dan il-kaz - tigi affermata jew eskluza l-ezistenza tal-lezjoni tal- legittima) bilfors wiehed irid jirriporta ruhu ghall-valuri fiz-zmien tal- apertura tas-successjoni. tenut kont naturalment f'dan ir-rigward tad- disposizzjonijiet rilevanti tal-ligi relattivi ghall-kollazzjoni ... [I]zda jekk il-legittima ma gietx sodisfatta, trattandosi ta' beni in natura (mhux flus), ikkonvertiet ruhha, fil-kazijiet fejn dan hu konsentit mil-ligi, fi dritt ta' kreditu fi flus, id-dritt tal-legittimarju ghandha bhala oggett 'un konverzjoni'.' Ghaldaqstant il-Qorti tilqa' it-tielet eccezzjoni parzjalment u tghaddi ghal-komputazzjoni tal- Il-Qorti tghaddi biex tikkonsidera l-komputazzjoni tal-assi tad-decujus u r-raba' eccezzjoni tal- konvenuta li permezz taghha hija talbet illi f'tali komputazzjoni kellhom jitnaqqsu is-servigi rezi minnha lil genituri taghha. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza mill-Prim Awla tal-Qorti Civili fis-26 ta' Ottubru 2009 per Rourke Imhallef Joseph Mercieca Minuti (Citaz 1254/2002) fejn hemm ukoll il-konvenuti kienu qed jitolbu li mill-assi tad- decujus, ghall-iskop tal-komputazzjoni tal-legittima ghandhom jigu imnaqqsa bhal dejn is- servigi li kienu dovuti lil wahda minn nisa tal-atturi. F' dan il-kaz il-Qorti qalet hekk: "Rigward is-servigi resi minn Sylvana BORG COSTANZICuschieri Valentine, il-Qorti tal-Appell f deciza fis-26 ta' Gunju 2009) qalet illi f kawzi simili, (il-Qorti) ghandha dejjem il-poter jekk dan il-legat huwiex sproporzjonat ghas-servigi prestati mill-legatarju, u dan sabiex jigi zgurat li d-decujus m'eccediex il-kwota disponibbli tal-beni tieghu u b'mod li seta' allura illeda l-legittima dovuta lill-werrieta. F'dan il- il-persuna kumpensata mit-testatur izda mill-werrieta. ghalkemm ma hemm ebda dubju li l-imsemmrja Sylvana BORG COSTANZICuschieri Valentine rrendiet servigi lid-decuji specjalment lill-missier il-partijiet, l-iskop car tal-konvenuti u werrieta kien li jnaqqru mill-legittima spettanti lill-atturi. Il-Qorti thoss li meta t-testaturi hallew il-legat tad-dar residenzjali taghhom (cioe' l-iktar proprjeta' li tiswa flus) lill- konvenut David VELLA DEMARCOAlzeniCuschieri Valentine kienu qed jaghmlu dan biex jikkumpensaw anke lil martu ta' dawn is-servigi. Ghalhekk il-Qorti thoss li dik l- iskrittura illi fiha l-konvenuti ddikjaraw li ghandhom jaghtu erbat acta ghall-atturi u ghalhekk ma hijiex se tigi mnaqqsa bhala dejn tal-assi ereditarji. Illi ghaldaqstant sabiex issir ir-rikostruzzjoni fittizja tal-assi ereditarji, z-zmien tal-istima ghandha tkun dik tal-apertura tas-successjoni, u ghar-rikorstruzzjoni tal-assi ereditarji ghandu L-Artikolu 620 tal-Kapitolu 16 qabel id-dhul fis-sehh tal-att XVIII tas-sena 2004 kien Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza (1) il-legittima ghandha tinghata fi proprjeta' shiha, u testatur ma jista' jghabbiha b'ebda piz jew kondizzjoni. (2) Il-legittima tinqies fuq l-assi kollu. wara li jitnaqqsu d-djun ta' l- assi u l- ispejjez tal-funerali. (3) Fl-assi jidhol dak kollu li minnu t-testatur, b'titolu gratuwitu, ukoll f'kontemplazzjoni ta' zwieg, ikun iddispona favur ta' xi hadd, minbarra l-ispejjez ta' l-edukazzjoni tal-tfal jew dixxendenti ohra. (4) Dak li jmissu l-legittima ghandu jaqta' minnha dak kollu li jkun ha minghand it-testatur u li jkun suggett ghall-kollazzjoni taht id- disposizzjonijiet ta' l-artikoli 913 sad-938. Is-sehem tal-legittima tal-atturi, skond l-Artikolu 616 tal-Kodici Civili, hija nofs il-proprjeta' tal-genituri diviza b'hamsa, stante illi il-genituri Caruana Portelli kellhom hamest it-tfal. Illi ghalhekk il-legittima f'dan il-kaz hija (1⁄2 ÷ 5). Borg Olivier tinhadem ir-rikostruzzjoni tal-massa ereditarja, z- zmien tal-valutazzjoni irid ikun dak l-aktar vicin tal-apertura tas-successjoni. L-omm mietet fis-27 ta'Lulju 1996 u ghaldaqstant l-valur tal-proprejta' hija dik kif tidher fl- jista jsir 'l ghaliex l-atturi qeghdin jitolbu ghas-sehem taghhom tal-legittima wara li rrinunzjaw ghat-testment tal-genituri. Dan ifisser illi t-testment taz-zewg genituri u l-assi kollha hemmhekk indikati jakkumulaw a favur il-konvenuta. Il-Qorti taghmel accenn ukoll ghal-fatt illi d-dar konjugali bil-garage adjacenti tirraprezenta l-akbar valur tal-proprjeta' li tifforma il-massa ereditarja tal-konjugi Caruana Portelli u l-ghan ewlieni tal-istess konjugi Caruana Portelli kien illi din id-dar kellha tithalla lil konvenuta minhabba dak kollu li ghamlet mal-genituri taghha. Illi ghaldaqstant ebda komputazzjoni ulterjuri ghas-servigi ma tista' tigi mnaqqsa fil- komputazzjoni tal-massa ereditarja. Altrimenti dan ikun ifisser illi mhux talli il-konvenuta tkun ippremjata kif imiss, ghal dak kollu li ghamlet mal-genituri izda il-Qorti tkun qed tippremja doppjament ghal servigi permezz ta'double computing. L-anqas ma jista' jigi konsiderat xi valur tal-koncessjoni tar-raba 'l ghaliex dan sar wara il-mewt tal-omm. Ghaldaqstant is-somma ta' €112, 625 tirapprezenta l-liwkidazzjoni tal-komunjoni tal-akkwisti eziztenti bejn Joseph u Carmela Caruana Portelli, jew il-massa ereditarja ta'Carmela Caruana Portelli liema Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza somma trid tigi diviza fi tnejn imbaghad f'hamsa ghal-komputazzjoni tal-legittima tal-atturi Illi nofs l-valur tal-proprjeta' ta' Joseph Caruana Portelli illi miet fis-sena 2000, gie stmat mill-Perit 145, stima tas-sena 6545. Kif fuq intqal ma jista' jitnaqqas ebda somma ghas-servigi prestati mill-konvenuta lil-genituri Illi ghalhekk is-somma ta' €124,854.5 ghandha tigi diviza bejn tnejn imbaghad bejn hamsa u minnu jitnaqqas il-valur tas-sehem tal-koncessjoni tar-raba' tal-missier Joseph Caruana Portelli ghal kull wiehed mill-atturi subien. Din il-Qorti tibda biex tiddikjara illi kwalunkwe xogholijiet illi l-konvenuta dehrilha illi kellha taghmel ghal-konvenjenza u htiegijiet tal-familja taghha, sabiex hija tibda tirrisjedi fid-dar tal- genituri taghha, minflok ma tkompli tghix f'darha, b'ebda modd ma jistghu jitqiesu bhala "dejn" tal-massa ereditarja, fil-kakolu fittizzju ghall-massa ereditarja li minnha trid tigi individwalizzata l-legittima tal-atturi. Dawn l-emeljorazzjonijiet saru biex tgawdi minnhom l- konvenuta u l-familja taghha. Illi ghar-rigward tal-hames eccezzjoni din il-Qorti diga trattatt din l-eccezzjoni u tqis illi l- koncessjoni ta' disgha u tletin tomna raba' lil ulied maskili cioe' Angelo, Grezzju u Emanuel Caruana Portelli ghandha valur ta' €17,550 u din il-koncessjoni ta' raba, bhala donazzjoni, ma tistghax tigi injorata ghalhekk tilqa' din il-hames eccezzjoni. Ghaldaqstant il-massa ereditarja ta'Joseph Caruana Portelli hija fl-ammont ta' €249,709 ÷ 2 = Minn din il-legittima ta' kull wild, ghandu jitnaqqas dak kollu illi l-wild ikun ha minghand it- testatur (Artikolu 620(4) tal-Kapitolu 16). Illi din il-Qorti rat u ezaminat ix-xhieda fil-process dwar l-ingenji u l-apparat tal-biedja li allegatament gew approprijati lill-atturi maskili. Apparti l-fatt illi dawn jidhru li gew mibjigha mill-missier f'hajjtu, ebda valur ma gie sottomess wisq anqas pprovat. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza tad-deheb waqt illi l-atturi stmaw dan id-deheb elf lira Maltin ( Lm1,000), il-konvenuta tghid illi dan id-deheb kien jiswa ferm anqas mill-istima moghtija minn hutha. fatt illi ebda lista tal-oggetti tad-deheb, jew almenu xi ritratti li juru dawn l-oggetti tad-deheb ma tista' tasal ghall-ebda stima,u taghraf illi l-atturi ma pprovawx sodisfacentement dan il- L-atturi b'eccezzjoni ta' Mary Caruana Cacciattolo inghataw il-koncessjoni raba, disgha u tletin (39) – il- tomna b'valur ta' €17,550 (€450 per tomna raba'). Ghaldaqstant din is-somma ta' €17,550 ghanda tigi diviza bejn tlieta €17,550 ÷ 3 = €5,850 u titnaqqas mis-sehem tal-ahwa atturi Ghaldaqstant il-legittima tal-atturi mill-massa ereditarja tal-proprjeta' tal-missier hija fl- ammont ta': il-legittima ta' Angelo Caruana Portelli hija €6,635.45 il-legittima ta' Emmanuel Caruana Portelli hija €6,635.45 il-legittima ta' Grezzju Caruana Portelli hija €6,635.45 il-legittima ta' Mary Caruana Cacciattolo hija €12,485.45 Ma din il-legittima trid tigi maghduda il-legittima spettanti mill-massa ereditarja tal-omma u il-legittima ta' Angelo Caruana Portelli hija €11,262.50+ €6,635.45 = €17,897.95 il-legittima ta' Emmanuel Caruana Portelli hija €11,262.50+ €6,635.45 = €17,897.95 il-legittima ta' Grezzju Caruana Portelli hija €11,262.50+ €6,635.45 = €17,897.95 il-legittima ta' Mary Caruana Cacciattolo hija €11,262.50+ €12,485.45= €23,747.95 Ghaldaqstant it-total huwa f'ammont ta' : €77,441.80 Dak illi din il-Qorti trid tqis huwa jekk il-legittima hekk fuq indikata ta' kull wiehed mill- atturi, teccediex 1⁄4 tal-valur tad-dar 8 Triq Sant Antnin Zabbar, hekk kif stmata fis-sena 2000 - Illi ghaldaqstant l-Qorti tqis illi l-legittima tal-atturi kollha ma gietx rispettata. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Issa fuq skorta tas-sentenzi fuq indikati, gia la darba l-Qorti stabbilit lesjoni tal-porzjon riservat, ghal skopijiet tal-konversjoni, l-legittima tal-atturi trid tigi valutata' bi prezz 145 tal- Il-valur tal-proprjeta' fil-present kienet €376,000. Ghal kalkoli tal-legittima tal-atturi b'dan il-valur, is-somma ghandha tigi diviza fi tnejn imbaghad b'hamsa. Minn din is-somma irid jitnaqqas il-valur ta'koncessjoni ta' disgha u tletin (39) –il tomna raba ghal kull wiehed mill-atturi maskili. Ghaldaqstant ghal-atturi maskili, l-konverzjoni tal-legittima hija €37,600 - €5,850 = wiehed u tletin elf seba' mija u hamsin Ewro (€31,750) , waqt li dik spettanti lil Mary Caruana Cacciattolo hija ta' sebgha u tletin elf u sitt mitt Ewro (€37,600). Ghal dawn il-mottivi l-Qorti taqta' u tiddeciedi billi tichad l-ewwel u t-tieni u r-raba eccezzjoni, tilqa' t-tielet eccezzjoni parzjalment, tilqa' l-hames eccezzjoni parzjalment, tilqa' t-talbiet tal-atturi u b'referenza ghall-ewwel talba tistabilixxi l-komunjoni tal-akkwisti gia ezistenti bejn il-konjugi Caruana Portelli fil-beni immobbli indikati u stmati ghas-sena 1996 illi jidhru a 145 tal-process u tillikwida s-sehem ta' Carmela Caruana Portelli tal-istess komunjoni tal-akkwisti f'ammont ta' €112,625; tilqa' t-tieni talba attrici, taqsam il-komunjoni tal-akkwisti f'nofs il- proprjetajiet immobbli indikati a fol. 145 tal-process u tassenja nofs l-imsemmija proprjetajiet immobbli lil Joseph Caruana Portelli; tilqa' t-tielet talba u tifforma u tillikwida l-assi ta' Joseph Caruana Portelli, tiddikjara illi dawn jikkonsistu f'nofs il-beni immobbli bi stima tas-sena 2000 indikati f'a fol. 145 tal-process u tillikwida dawn l-assi f'ammont ta' €124,854.5; tilqa' il-hames talba, tiddikjara lil konvenuta unika eredi in vista tar-rinunzja tal-kwota ereditarja tal-atturi b'riserva tal-legittima li qed tigi likwidata kif ser jinghad : il-legittima ta' Angelo Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Emmanuel Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Grezzju Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Mary Caruana Cacciattolo hija €37,600 Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Tilqa' s-sitt talba u tordna lil konvenuta thallas lill-atturi il-legittima hekk likwidata u cioe' : il-legittima ta' Angelo Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Emmanuel Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Grezzju Caruana Portelli hija €31,750 il-legittima ta' Mary Caruana Cacciattolo hija €37,600 u dan permezz tal-bejgh taht l-Awtorita' ta' din il-Qorti tad-dar 8 Triq Sant Antnin Zabbar u bi hlas ulterjuri ta' €5,500 lil kull wiehed minn Angelo Emanuel u Grezzju Caruana Portelli u bi hlas ulterjuri ta' €11,350 lil Mary Caruana Cacciattolo biex jigu sodisfatti l-kwoti tal-legittima tal-atturi kif fuq Fic-cirkostanzi l-Qorti taghraf li jkun ghaqli u gust illi l-ispejjez jibqghu bla taxxa bejn il- partijiet. Qrati tal-Gustizzja