FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI (Sede Kostituzzjonali) IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. FAHMY GAAD LL.D. ILLUM, L-Imsida, 15 ta' Novembru, 2018 Roderick SPALDING vs AVUKAT ĠENERALI u Kummissarju tal-Pulizija Kawża Numru 12 (Kost.) Rat ir-Rikors imressaq fit-12 ta' Frar, 2016, li bih u għar-raġunijiet hemm imsemmija, ir-rikorrent talab li din il-Qorti (i) ssib li huwa ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq kemm taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni tar- Repubblika ta' Malta (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kostituzzjoni") u l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Konvenzjoni") ladarba fiż-żmien ta stqarrija lill-Pulizija, hu ma tħalliex ikun mgħejjun minn avukat tal-fiduċja tiegħu u l-liġi ma kenitx tipprovdi u la għall-aċċess għal avukat tal-fiduċja 15 ta' Novembru, 2018 tiegħu u lanqas li l-persuna investigata u miżmuma mill-Pulizija tingħata l-jedd għall-għajnuna ta' avukat imqabbad minnha u kif ukoll minħabba li l-liġi ma kinitx tagħtih ukoll aċċess għall-'file' tal-Pulizija; u (ii) li tagħtih dawk ir- rimedji effettivi u xierqa fiċ-ċirkostanzi; Rat id-degriet tagħha tat-18 ta' April, 2014, li bih appuntat ir- Rikors għas-smigħ tat-22 ta' Mejju, 2014, u ordnat li ssir in-notifika wkoll lill- intimati; Rat it-Tweġiba mressqa mill-intimati fl-1 ta' Marzu, 2016, li biha laqgħu għall-azzjoni attriċi fil-mertu billi qalu li t-talbiet tar-rikorrent ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex ma jwasslu għall-ebda ksur tal-jeddijiet tiegħu. Il-fatt waħdu li persuna li tkun interrogata bla ma jkollha l-għajnuna ta' avukat ma jġibx ksur tal-jedd tagħha għal smigħ xieraq. Fil-każ tar-rikorrent, ma jirriżultax li hu kien imġiegħel jagħmel l-isqarrija, u, qabel ma għażel li jagħmilha, kien imwissi li dak li kien se jgħid sata' jintuża b'xhieda kontrih jekk ikollu każ quddiem xi qorti. Żiedu jgħidu li r-rikorrent tant fehem dik it-twissija li, matul l-istqarrija, wera li kien jaf x'għandu jwieġeb u meta ma għandux iwieġeb u baqa' sieket. Qalu wkoll li din ma kinitx l-ewwel darba li r-rikorrent kien f'din il-qagħda li jagħmel stqarrija lill-Pulizija. Minbarra dan, jgħidu li r- rikorrent ma qajjem qatt il-kwestjoni taċ-ċirkostanzi marbuta mat-teħid tal- istqarrija waqt li kien miexi kontrih il-każ quddiem il-Qorti tal-Maġistrati. Ladarba fiż-żmien li r-rikorrent ta l-istqarrija l-liġi ma kinitx tippermetti li persuna arrestata tkun mgħejjuna minn avukat, għaldaqstant ir-rikorrent ma jistax jilminta minn ksur ta' xi jedd tiegħu fil-liġi. Temmew jgħidu li, jekk kemm-il darba l-Qorti kellha ssib li r-rikorrent tabilħaqq ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq minħabba f'dak li ġara, ir-rimedju għandu jkun sempliċi dikjarazzjoni ta' tali ksur; Rat il-provi dokumentali mressqa mir-rikorrent; Semgħet ix-xhieda mressqa mill-intimati u kif ukoll rat il-provi Rat id-degriet tagħha tas-6 ta' Diċembru, 20161, li bih iddikjarat magħluq l-istadju tal-ġbir tal-provi u tat lill-partijiet żmien biex iressqu s- sottomissjonijiet tagħhom bil-miktub; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mir-rikorrent fid-9 ta' 1 Paġ. 151 tal-proċess 2 Paġġ. 161 sa 174 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-intimati fis-17 ta' Mejju, 20173, bi tweġiba għal dik tar-rikorrent; Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degrieti tagħha li bihom ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni ta' lment ta' ksur ta' jedd fundamentali għal smigħ xieraq. Ir-rikorrent jilminta li ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq fi proċeduri li ttieħdu kontrih quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali marbuta ma' traffikar ta' droga, u dan minħabba li fl-ebda waqt matul l-interrogazzjoni li kienet qiegħda tagħmillu l- Pulizija sakemm dam arrestat ma kien ingħata l-opportunità li jkellem avukat jew li jkun mgħejjun minn avukat tal-għażla tiegħu. Jgħid li, minħabba f'hekk, huwa nstab ħati minn dik il-Qorti tal-akkużi mressqa kontrih u issa li appella mis-sentenza, iqis li l-istqarrija li għamel u li ntużat mill-Prosekuzzjoni bħala prova kontrih se ġġiblu ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq; Illli l-intimati Avukat Ġenerali u Kummissarju tal-Pulizija laqgħu għall-azzjoni attriċi billi qalu li t-talbiet tar-rikorrent ma jmisshomx jintlaqgħu għaliex ma jwasslu għall-ebda ksur tal-jeddijiet tiegħu. Il-fatt waħdu li persuna li tkun interrogata bla ma jkollha l-għajnuna ta' avukat ma jġibx ksur tal-jedd tagħha għal smigħ xieraq. Fil-każ tar-rikorrent, ma jirriżultax li hu kien imġiegħel jagħmel l-isqarrija, u, qabel ma għażel li jagħmilha, kien imwissi li dak li kien se jgħid sata' jintuża b'xhieda kontrih jekk ikollu każ quddiem xi qorti. Żiedu jgħidu li r-rikorrent tant fehem dik it-twissija li, matul l-istqarrija, wera li kien jaf x'għandu jwieġeb u meta ma għandux iwieġeb u baqa' sieket. Qalu wkoll li din ma kinitx l-ewwel darba li r-rikorrent kien f'din il-qagħda li jagħmel stqarrija lill-Pulizija. Minbarra dan, jgħidu li r-rikorrent ma qajjem qatt il-kwestjoni taċ-ċirkostanzi marbuta mat-teħid tal-istqarrija waqt li kien miexi kontrih il-każ quddiem il-Qorti tal-Maġistrati. Ladarba fiż-żmien li r-rikorrent ta l-istqarrija l-liġi ma kinitx tippermetti li persuna arrestata tkun mgħejjuna minn avukat, għaldaqstant ir-rikorrent ma jistax jilminta minn ksur ta' xi jedd tiegħu fil-liġi. Temmew jgħidu li, jekk kemm-il darba l-Qorti kellha ssib li r- rikorrent tabilħaqq ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq minħabba f'dak li ġara, ir-rimedju għandu jkun sempliċi dikjarazzjoni ta' tali ksur; 3 Paġġ. 176 sa 184 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 Illi mill-fatti li joħorġu mill-atti tal-kawża jirriżulta li fil-lejl ta' bejn id-disgħa (9) u l-għaxra (10) ta' Mejju tal-2008, ir-rikorrent u persuna oħra li kienet miegħu kienu arrestati fi stabbiliment kummerċjali wara li nstabu xi pilloli 'ecstacy' fuq il-persuna li kienet mar-rikorrent. Dak il-ħin, ir-rikorrent qal li l-pilloli kienu tiegħu u kien fi ħsiebu jikkunsmahom hu, u li kien tahom imqartsin lill-persuna l-oħra biex iżżommhomlu bla ma kienet taf x'kienu; Illi r-rikorrent inżamm arrestat u ttieħed fid-Depot tal-Kwartieri Ġenerali tal-Pulizija. Fl-10 ta' Mejju, 2008, ir-rikorrent ta stqarrija lill-Pulizija4. Huwa għażel li jiffirmaha u kif ukoll it-twissija li seta' ma jwieġeb xejn minn dak li kien mistoqsi u li kulma jwieġeb seta' jinġieb bi prova. Meta r-rikorrent ta l-istqarrija ma kienx preżenti avukat u lanqas tkellem ma' xi avukat matul il- ħin kollu li nżamm arrestat. Dwar il-ħin li ttieħdet l-istqarrija hemm provi ma jaqblux mogħtija mill-istess xhud: dan qed jingħad minħabba li l-ħin indikat fl- istqarrija huwa "1.45". L-Ispettur li quddiemu saret kien xehed kemm quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali (fejn qal li l- stqarrija ħadha fl-10 ta' Mejju, 2006, fis-sagħtejn neqsin kwart ta' filgħodu5), filwaqt li quddiem din il-Qorti qal li l-istqarrija ttieħdet fl-10 ta' Mejju, 2006, wara nofsinhar, u wara li ta lir-rikorrent żmien biex jistrieħ qabel jibda jinterrogah6; Illi l-intimat Avukat Ġenerali ordna lill-Pulizija Eżekuttiva biex tmexxi l-proċeduri kontra r-rikorrent għall-finijiet tal-artikolu 120A(2) tal- Kapitolu 31 tal-Liġijiet ta' Malta quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali; Illi fl-20 ta' April, 20097 il-Pulizija Eżekuttiva ħarġet it-taħrika kontra r-rikorrent u xlietu bi traffikar u wkoll b'pussess ta' mediċina ristretta u psikotropika u b'reċidività; Illi b'sentenza mogħtija fil-11 ta' Diċembru, 20138, il-Qorti tal- Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali sabet lir-rikorrent ħati tal-akkużi kollha miġjuba kontrih u ikkundannatu għal disa' (9) xhur priġunerija u għall-ħlas ta' multa ta' elf u ħames mitt euro (€ 1,500). Ta' min jgħid li, f'biċċa sewwa mill-kunsiderazzjonijiet li għamlet dik il-Qorti fis-sentenza mogħtija minnha, stħarrġet il-pożizzjoni 'kostituzzjonali' tal-akkużat dwar 4 Dok f'paġġ. 28 – 9 tal-proċess 5 Xhieda tiegħu tat-23.3.2011 f'paġ. 30 – 2 tal-proċess. Din ix-xhieda taqbel max-xhieda mogħtija minn PC760 quddiem l-istess Qorti dakinhar ukoll, ara Dok "AG2" f'paġġ. 140 – 1 tal-proċess 6 Xhieda tiegħu tat-18.10.2016, f'paġġ. 134 – 5 tal-proċess 7 Dok "AG1" f'paġ. 139 tal-proċess 8 Dok "KP", f'paġġ. 153 – 8 tal-proċess 15 ta' Novembru, 2018 stqarrija mogħtija bla ma kien mgħejjun minn avukat, u dan fid-dawl ta' xi deċiżjonijiet li kienu ngħataw mill-Qorti Kostituzzjonali f'dawk iż-żminijiet9 ; Illi r-rikorrent ressaq appell mill-imsemmija sentenza u, fil-mori tal-appell imsemmi, fetaħ din il-kawża fit-12 ta' Frar tal-2016; Illi għal dak li jirrigwarda l-aspetti ta' dritt marbutin mal-kawża din il-Qorti tibda biex tgħid li l-ilment imressaq mir-rikorrent dwar il-ksur tal-jedd fundamentali allegat minnu jirrigwarda n-nuqqas tal-liġi li, fiż-żmien li huwa ta l-istqarrija tiegħu ma kellux u ma kienx jingħata li jkollu avukat biex jgħinu jew jagħtih parir. Ir-rikorrent jilminta wkoll li l-liġi dak iż-żmien lanqas kienet tagħti lill-persuna arrestata jedd ta' aċċess għat-tagħrif li l-Pulizija jkollha dwaru fil-waqt li jkun qiegħed jagħti l-istqarrija; Illi l-Qorti tirrileva li dan huwa każ fejn il-proċess imniedi kontra r- rikorrent għadu ma ntemmx. Għalkemm huwa minnu li ngħatat sentenza minn Qorti tal-ewwel grad li sabitu ħati tal-akkużi miġjuba kontrih, ir-rikorrent appella minn dik is-sentenza u, safejn taf din il-Qorti (u ma ġietx mgħarrfa mod ieħor minn l-ebda waħda mill-partijiet sa ma qiegħda tingħata din is-sentenza) sallum il-proċeduri f'dak il-grad għadhom għaddejjin. Għalhekk, sallum ma għad hemm l-ebda sentenza kontrih li saret ġudikat; Illi l-Qorti tqis l-ilment tar-rikorrent fil-mertu jissawwar kemm fuq l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll fuq l-artiklu 6(3)(ċ) tal- Konvenzjoni; Illi għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni, għandu jingħad li, fil-partijiet tiegħu rilevanti għal dan il-każ, dak l-artikolu jipprovdi li: "(1) Kull meta xi ħadd ikun akkużat b'reat kriminali huwa għandu, kemm-il darba l-akkuża ma tiġix irtirata, jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli minn qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi. … (5) Kull min jiġi akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm jiġi pruvat jew ikun wieġeb li huwa ħati: Iżda ebda ħaġa li hemm fi jew magħmula skond l-awtorità ta' xi liġi ma titqies li tkun inkonsistenti ma' jew bi ksur ta' dan is-subartikolu safejn dik il-liġi timponi fuq xi persuna akkużata kif intqal qabel il-piż tal-prova ta' fatti partikolari. (6) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali - … (ċ) għandu jitħalla jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' rappreżentant legali u min ma jkunx jista' jħallas għal rappreżentanza legali hekk kif tkun meħtieġa raġonevolment miċ- ċirkostanzi tal-każ tiegħu jkollu dritt li jkollu dik ir-rappreżentanza bi spejjeż 9 Issemmew is-sentenzi Charles Steven Cricchiola vs Avukat Mc Kenna (8.10.2012) u Carboni Jardim vs Jesmond Grech Bickle (App. 18.4.2013) u Kost 31.5.2013 fil-kawża fl-ismijiet John ‘Amodio vs Zurgani. Prim Ministru et 15 ta' Novembru, 2018 pubbliċi; … (10) Ebda persuna li tgħaddi proċeduri għal reat kriminali ma għandha tkun obbligata li tixhed fil-proċeduri kontra tagħha"; Illi l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni ta' Malta jagħmilha ċara li l-jedd ta' smigħ xieraq fil-qafas ta' proċeduri kriminali jiddependi minn (a) akkuża li (b) tkun qegħda tinstama' minn Qorti indipendenti u imparzjali mwaqqfa b'liġi. Dan l-artikolu ġie mfisser mill-Qrati tagħna bħala li japplika biss fejn ikun inbeda proċediment quddiem qorti li, fl-għeluq ta' dak il-proċediment, tista' tasal biex tagħti deċiżjoni li tiddetermina l-ħtija jew in-nuqqas ta' ħtija tal- persuna akkużata. Għalhekk, tqies li d-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni la jgħoddu dwar proċeduri quddiem il-Qorti Kriminali bħala Qorti Inkwirenti10 u lanqas għal proċeduri quddiem il-Qorti Kriminali bħala Qorti Istruttorja11; Illi fid-dawl taċ-ċirkostanzi li fuqhom ir-rikorrent jibni l-każ tiegħu tal-lum, għandu joħroġ ċar li dawn jirreferu għal qagħda li kienet teżisti qabel ma r-rikorrent kien imqar tressaq quddiem qorti biex iwieġeb għal akkuża magħmula kontrih. F'każ bħal dak, id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni ma jkunux għadhom bdew jgħoddu12. Madankollu, wieħed jista' jgħid li fil-fatt il-Pulizija nqdiet bl-istqarrija wara li ressqet lir-rikorrent quddiem il-Qorti ta' Ġudikatura Kriminali u l-fatt li dik l-istqarrija tagħmel parti mill-inkartament taf tiġbed fuqha l-istħarriġ tal-ilment tar-rikorrent mil-lenti tal- artikolu 39 tal-Kostituzzjoni wkoll jekk kemm-il darba dik l-istqarrija kellha titħalla f'dak l-inkartament f'każ li l-proċediment jitwassal għall-ħruġ formali ta' Att ta' Akkuża13. Minbarra dan, ħareġ ukoll li fost il-kunsiderazzjonijiet magħmulin mill-Qorti tal-Maġistrati (Malta) bħala Qorti ta' Ġudikatura Kriminali fis-sentenza tagħha tal-11 ta' Diċembru, 2013, saru bosta li jirrigwardaw is-siwi tal-istqarrja li ta r-rikorrent lill-Pulizija mill-aspett kostituzzjonali tagħha. Dan juri li dik il-Qorti ma qisitx biss l-aspetti tal- implikazzjonijiet ta' ksur ta' dritt fundamentali marbutin ma' stqarrija meħuda bla ma l-persuna tkun mgħejjuna minn avukat, imma qieset ukoll x'qal ir- rikorrent f'dik l-istqarrija u mhux eskluż li qisitha bħala prova li setgħet tikkunsidraha biex tara jekk hu kienx ħati jew le tal-akkużi li tressqu kontrih; Illi, minħabba f'hekk il-kwestjoni dwar jekk l-għemil tal-istqarrija fiċ-ċirkostanzi li fihom saret twassalx għall-ksur tal-jedd tar-rikorrent kif imħares taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni, tiddependi għal kollox minn jekk dik l-istqarrija titħalliex fl-inkartament jew jekk tqisitx diġà minn xi Qorti li kellha tiddeċiedi dwar il-ħtija jew le tar-rikorrent. Ladarba ħareġ li l-istqarrija tqiegħdet fl-atti tal-proċediment u ladarba jidher li l-Qorti tal-Maġistrati setgħet 10 P.A. (Kost.) 17.1.2002 fil-kawża fl-ismijiet Karl Heinrich Cricchiola vs l-Avukat Ġenerali et 11 Kost. 16.10.2002 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Cassar Bonaci et vs Ministru tal-Ġustizzja et 12 Kost. 13.2.2017 fl-atti tar-Riferenza Kostituzzjonali fl-ismijiet Il-Pulizija (Spett. Graziella Cricchiola) vs Philip Sambugaro 13 Ara, f'dan ir-rigward, Kost. 24.6.2016 fil-kawża fl-ismijiet Malcolm Zammit Pace vs Avukat Ġenerali et §§ 8 – 9 15 ta' Novembru, 2018 qieset dik l-istqarrija bħala waħda mill-provi li ressqet il-Prosekuzzjoni fil-każ tagħha kontra r-rikorrent, jiġi b'hekk li seħħ ksur tal-jedd għal smigħ xieraq tal- istess rikorrent taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni; Illi għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur taħt l-artikolu 6 tal- Konvenzjoni, fil-partijiet rilevanti tiegħu għal dan il-każ, dan jipprovdi li: "(1) Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u ta' l-obbligi tiegħu jew ta' xi akkuża kriminali kontra tiegħu, kulħadd huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi. .. ..; (2) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu jiġi meqjus li jkun innoċenti sakemm ma jiġix pruvat ħati skond il-liġi; (3) Kull min ikun akkużat b'reat kriminali għandu d-drittijiet minimi li ġejjin … (ċ) li jiddefendi ruħu personalment jew permezz ta' assistenza legali magħżula minnu stess jew, jekk ma jkollux mezzi biżżejjed li jħallas l-assistenza legali, din għandha tingħata lilu b'xejn meta l- interessi tal-ġustizzja jeħtieġu hekk"; Illi normalment, l-imsemmi artikolu jinqara flimkien mal-artikolu 6(1) tal-istess Konvenzjoni. Illi f'dan ir-rigward, għalhekk, jidher ċar li l-applikabilità tal- ħarsien tal-jedd għal smigħ xieraq taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni hija usa' minn dik mogħtija għall-istess jedd taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni. Dan ukoll għaliex l-effetti tal-artikolu tal-Konvenzjoni jistgħu jiddaħħlu fis-seħħ dwar stħarriġ ta' lment ta' ksur ta' jedd għal smigħ xieraq sa minn qabel mal- każ jitressaq għal smigħ quddiem qorti, jekk kemm-il darba jintwera li l- proċediment x'aktarx ikun serjament kompromess b'xi nuqqas ta' tħaris fi stadju bikri ta' xi wieħed mid-dispożizzjonijiet ta' dak l-artikolu; Illi llum il-ġurnata jidher li ma għad fadal l-ebda dubju li, għall- finijiet tal-artikolu 6(3) tal-Konvenzjoni, l-jedd li wieħed ikun mgħejjun minn avukat magħżul minnu nnifsu jew imqabbad għalih b'xejn meta ma jkollux minn fejn iħallas avukat, jibda jgħodd sa minn qabel is-smigħ proprju tal-każ kriminali. Jidher li din it-tifsira ħarġet mill-fatt li ladarba l-ħarsien tal-jedd ta' 15 ta' Novembru, 2018 smigħ xieraq fejn jidħol it-tul taż-żmien ta' kawża taħt l-artikolu 6(1) jgħodd f'kull stadju tal-proċediment15, ma jistax jonqos li l-istess firxa tal-artikolu 6 ma tkunx tgħodd ukoll għal dawk il-garanziji minimi li l-persuna suġġetta għall- proċediment kriminali għandha jedd tgawdi taħt is-sub-artikolu (3) tal-imsemmi artikolu. Jidher li l-jedd li persuna tkun mgħejjuna minn avukat imqar waqt il- fażi tal-interrogazzjoni huwa b'rispett għad-dritt li l-ebda persuna ma għandha titħalla jew tkun imġiegħla tinkrimina lilha nnifisha16; Illi maż-żmien, it-tħaddim mogħti lil dan is-sub-artikolu fejn jidħol il-jedd ta' għajnuna ta' avukat ukoll fil-waqt li l-persuna tkun għadha miżmuma mqar b'suspett ta' twettiq ta' reat jew waqt l-istħarriġ tal-istess reat, u qabel ma jkunu nħarġu kontra tagħha akkużi speċifiċi, twessa' biex jinkludi l-waqt fejn dik il-persuna tkun intalbet u tkun tat stqarrija lill-Pulizija u dan biex jingħata ħarsien "prattiku u effettiv" lill-imsemmi jedd17. Dan il-jedd tal-preżenza ta' avukat sa minn dak il-waqt bikri tal-"proċediment" ma jistax jiċċaħħad jekk mhux għal "raġunijiet tajbin"18 jew jekk il-persuna suspettata nnifisha tirrifjuta li tkun mgħejjuna minn avukat19. Illi, fin-nuqqas ta' rinunzja bħal din, jaqa' fuq l-awtorità pubblika li turi kemm li kien hemm raġuni tajba biex iċċaħħad lil persuna milli tkun mgħejjuna minn avukat u kif ukoll li dik il-persuna tassew u mingħajr theddid irrinunzjat għal dak il-jedd. Din il-kwestjoni wkoll kienet mistħarrġa b'reqqa mill-ogħla Qorti tagħna u din il-Qorti ma jidhrilhiex li għandha għalfejn terġa' toqgħod ittenni dak li ingħad minn dik il-Qorti aktar milli tirreferi għas-sentenza relativa21; Illi jidher li fejn – bħalma kienet il-qagħda f'Malta fiż-żmien rilevanti għall-każ tar-rikorrent – il-liġi ma kinitx tagħti lil persuna miżmuma jew interrogata mill-Pulizija li tikkonsulta ma' jew tkun mgħejjuna minn avukat tal-fiduċja tagħha, qabel ma tħalli stqarrija, kienet biżżejjed biex twassal għal sejbien ta' ksur tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni22. Minbarra dan, jidher ukoll li dawk il-prinċipji jgħoddu wkoll fejn il-proċediment 15 Q.E.D.B. 24.11.1993 fil-kawża fl-ismijiet Imbrioscia vs Svizzera (Applik. Nru. 13972/88) § 36 16 Q.E.D.B. 12.1.2016 fil-kawża fl-ismijiet Borġ vs Malta (Applik. Nru. 37537/13) §§ 56 – 58 17 Q.E.D.B. (GC) 27.11.2008 fil-kawża fl-ismijiet Salduz vs Turkija (Applik. Nru. 36391/02) § 55 li qalbet is-sentenza mogħtija mit-Tieni Sezzjoni fl-26.4.2007 li ma kinitx sabet ksur tal-art. 6(3)(ċ) tal-Konvenzjoni 18 Q.E.D.B. (GC) 25.1.1996 fil-kawża fl-ismijiet Murray vs Renju Unit (Applik. Nru. 18731/91) § 63 19 Q.E.D.B. 23.2.2010 fil-kawża fl-ismijiet Nnam Deezua vs Turkija (Applik. Nru. 27503/04) § 51 20 Q.E.D.B. 15.9.2011 fil-kawża fl-ismijiet Hollis vs Ukrajina (Applik. 2.3.2018 fil-kawża fl-ismijiet Dominic Grech Bickle vs Avukat Mc Kenna 22 Q.E.D.B. 2.4.2015 fil-kawża fl-ismijiet Chircop Zahra vs Malta (Applik. 15 ta' Novembru, 2018 kriminali ma jkunx għadu ntemm (għalkemm, f'dak il-każ, jridu jidħlu kunsiderazzjonijiet oħrajn marbuta mar-rimedjabilità tempestiva tal-użu li jista' jew ma jistax isir minn stqarrija mogħtija f'ċirkostanzi bħal dawk). F'dak ir- rigward il-fatt waħdu li fl-imsemmi proċediment intużat l-istqarrija li r-rikorrent kien ta lill-Pulizija bla ma kien ingħata l-opportunità li jikkonsulta ma' avukat tal-għażla tiegħu taf iġġib magħha s-sejbien awtomatiku ta' ksur tal-jedd tar- rikorrent dwar smigħ xieraq bi ksur tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 6(3)(ċ) tal- Konvenzjoni jekk kemm-il darba dik l-istqarrija ntużat fil-proċediment bħala prova kontra min għamilha; Illi ma jirriżultax li, fil-każ tar-rikorrent, kien hemm xi raġunijiet hekk serji u partikolari (li l-QEDB tiġborhom taħt il-kliem 'compelling reasons'23) li jċaħħdu lir-rikorrent milli jkun mgħejjun minn avukat waqt li kien interrogat u waqt li kien qed jagħti l-istqarrija. Ir-raġuni waħdanija li dan ma sarx jidher li kienet li, dak iż-żmien, il-liġi fis-seħħ ma kinitx tħalli li persuna fil-qagħda tar-rikorrent setgħet titlob dik l-għajnuna. Ladarba huwa hekk, jiġi li dik iċ-ċaħda u dak in-nuqqas fil-liġi (li, fis-sewwa, jrid jingħad li kienet diġà għaddiet minn kull stadju fil-Parlament sa minn snin qabel imma ma nġabitx fis-seħħ) iwasslu biex ikollu jinstab li jkun hemm ksur tal-jedd kif imħares taħt dan is-sub-inċiż partikolari tal-artikolu 6 tal-Konvenzjoni li kieku dik l-istqarrija titħalla tintuża bħala prova kontra r-rikorrent; Illi, meta jitqiesu ċ-ċirkostanzi kollha fattwali tal-każ fid-dawl tal- kunsiderazzjonijiet li għadhom kemm saru, il-Qorti tasal għall-fehma li r- rikorrent ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq kemm taħt l-artikolu 39 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni; Illi għar-rigward tal-kwestjoni li r-rikorrent ma tħalliex ikun jaf x'kellha dwaru l-Pulizija fil-'file' tagħha, ir-rikorrent jgħid li dan il-ksur tal- istess jedd tiegħu għal smigħ xieraq joħroġ miċ-ċaħda li jitħalla jikkonsulta ma' avukat waqt li kien qed ikun interrogat; Illi, min-naħa l-oħra, l-intimati wkoll jitkellmu mill-anqas dwar dan l-ilment u jgħidu biss li mill-provi ħareġ li l-Ispettur li interroga lir-rikorrent (u lill-persuna li kienet miegħu u li fuq il-persuna tagħha nstabu l-pilloli) kien għarrfu b'dak li kien jaf u ma ħbielu xejn minn dak li, sa dak il-ħin, il-Pulizija kienet taf dwaru. Iżidu jgħidu wkoll li mhuwiex stabbilit il-jedd fil-liġi tal- aċċess għall-'Police file' u għalhekk ma jistax ikun li seħħ ksur tal-jeddijiet tar- rikorrent f'dan ir-rigward; 23 Cfr Borġ vs Malta § 57 u ara wkoll Q.E.D.B. (GC) 13.9.2016 fil-kawża fl-ismijiet Errebsy et vs Renju Unit (Applik. 15 ta' Novembru, 2018 Illi l-Qorti tagħraf li dak li jilminta minnu r-rikorrent f'dan ir- rigward ma kienx hemm dwaru xi dispożizzjoni tal-liġi fis-seħħ meta ġara l-każ tiegħu24. Madankollu, ilu żmien magħruf li l-jedd ta' aċċess għal tagħrif li jista' jxejjen jew idgħajjef il-ħtija tal-persuna mixlija jimxi id f'id mal-jeddijiet imħarsin taħt l-artikolu 6(3)(ċ) tal-Konvenzjoni. Minn dan jidher li dan l-aċċess għandu jiċċaħħad biss f'ċirkostanzi eċċezzjonali26; Illi madankollu l-Qorti tqis li l-imsemmija regola tgħodd fil-qafas ta' proċedura mnedija quddiem qorti. Dan jidher li huwa l-każ jekk wieħed jara t-taqsima "E" tal-Ittra Bi Drittijiet27 li, għar-rigward tal-aċċess għad- dokumenti, tagħraf bejn l-istadju li bniedem ikun inżamm b'arrest (f'liema każ, l-aċċess ikun għal dawk id-dokumenti meħtieġa għall-kontestazzjoni tal-arrest jew detenzjoni) u dak fejn il-każ ikun tressaq quddiem qorti (f'liema każ l- aċċess huwa dwar kull prova materjali favur jew kontra l-akkużat); Illi r-rikorrent ma fissirx kif in-nuqqas ta' aċċess għal dokumenti li seta' kellha f'idejha l-Pulizija fil-waqt li kienet qiegħda tinterrogah (u ma jidhirx li f'dawk iċ-ċirkostanzi l-Pulizija kellha xi dokumenti, ladarba l- istqarrija ttieħdet ftit ħin biss wara li r-rikorrent kien arrestat) ġablu ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq. Il-Qorti terġa' ttenni li ladarba l-proċeduri kontra r- rikorrent għadhom għaddejjin, il-jedd li jaċċedi għal dawk id-dokumenti, jekk hemm, u li jħejji kif jixraq id-difiża tiegħu għadu mhux mittiefes. Minbarra dan, minħabba l-kunsiderazzjonijiet li saru qabel (u l-provvediment li ser jintgħamel fil-parti dispożittiva ta' din is-sentenza dwar l-istqarrija magħmula mir-rikorrent), ir-rikorrent ma jista' jilminta minn l-ebda ħsara marbuta man- nuqqas ta' aċċess għall-'file' tal-Pulizija fl-istadju li kien interrogat għaliex dawk iċ-ċirkostanzi mhumiex se jkunu meħtieġa għat-tħejjija xierqa tad-difiża tiegħu jekk kemm-il darba l-proċeduri kontrih jitkomplew28; Illi dan jingħad lil hinn mill-fatt li biex wieħed iqis jekk iċ-ċaħda għall-aċċess ta' dokumentazzjoni ġabitx magħha ksur tal-jedd għal smigħ xieraq 24 Id-dispożizzjonijiet rilevanti ddaħħlu fit-Titolu VI tal-Ewwel Taqsima tat-Tieni Ktieb tal-Kap 9 bis-saħħa tal-Att IV tal-2014 (li daħal fis- seħħ fit-18 ta' Marzu, 2014) fl-artt. 310 26 Q.E.D.B. 11.1.2011 fil-kawża fl-ismijiet McKeown vs Renju Unit (Applik. Nru. 6684/05) §§ 40 – 47 27 Li tikkostitwixxi t-Taqsima I tal-Iskeda "E" tal-Kap 9 li ddaħħlet ukoll bis-saħħa tal-Att IV tal-2014 28 Kost.13.2.2017 fl-atti tar-Riferenza fl-ismijiet Il-Pulizija (Spett. M Bottone) vs Clayton Baldwin §§ 20 – 23 15 ta' Novembru, 2018 ta' dak li jkun, irid jitqies fil-qafas tal-proċediment kollu li jkun u mhux biss b'riferenza għal episodju wieħed maqtugħ għalih29; Illi fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti ma ssibx li r- rikorrent ġarrab ksur tal-jedd tiegħu għal smigħ xieraq taħt din il-kawżali; Illi jifdal li l-Qorti tqis ir-rimedju li jixraq jingħata lir-rikorrent għall-finijiet tat-tieni talba tiegħu. Mill-kunsiderazzjonijiet magħmula aktar 'il fuq, jidher li l-provvediment l-aktar xieraq ikun dak li ma jħallix l-istqarrija magħmula mir-rikorrent tagħmel parti aktar mill-atti proċesswali tal-każ tiegħu, ladarba din ingħatat f'kundizzjonijiet li llum jitqiesu bħala leżivi tal-jedd tiegħu taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni. Tqis ukoll li, mingħajr it-tneħħija tal-istess stqarrija mill-atti, il-possibilità li l-Qorti li quddiemha għadu qiegħed jinstema' l-każ tar-rikorrent tinqeda biha jew tiġbed xi fehma minn dak li jissemma fiha, tista' ġġib ukoll ksur tal-jedd tar-rikorrent imħares taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni. Il-Qorti jidhrilha li t-tneħħija mill-atti tal-imsemmija stqarrija tkun rimedju xieraq u effettiv biex jitneħħa għal kollox kull biża' ta' ksur tal- jeddijiet li dwarhom ir-rikorrent ressaq din il-kawża; Illi l-Qorti żżid tgħid li llum il-ġurnata jidher li l-Qrati ta' kompetenza kriminali saru jagħrfu l-implikazzjonijiet 'kostituzzjonali' marbuta ma' stqarrijiet li jkunu ttieħdu minn persuna li ma tkunx ingħatat għajnuna minn avukat, u jidher li dawk il-Qrati huma sensittivi ħafna li x-xogħol tagħhom iwettquh sewwa u b'ħarsien tal-jeddijiet fundamentali tal-persuni akkużati li jitressqu quddiemhom. Dan jidher ukoll li sar fil-każ tar-rikorrent, fejn il-Qorti tal-Maġistrati mxiet mal-ġurisprudenza tal-Qorti Kostituzzjonali (għall-anqas safejn kienet aġġornata sa dak iż-żmien) biex tqis jekk kellhiex jew le tinqeda bl-istqarrija tar-rikorrent bħala prova ammissibbli. L-istess jista' jingħad issa, tal-Appell fl-istadju Kriminali. Din il-Qorti għandha għax tifhem li dik il-Qorti (u ma hemmx dubju li d-difiża se tressaq sottomissjonijiet f'dan ir-rigward ukoll) se tqis l-aspetti kollha marbuta mal-jedd fundamentali ta' smigħ xieraq meta tqis l-appell imressaq quddiemha; l-proċeduri il-Qorti Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l- kawża billi: Tilqa' limitatament l-ewwel talba attriċi billi ssib li l-jedd għal smigħ xieraq tar-rikorrent, kemm taħt il-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt il- Konvenzjoni, jinkiser jekk kemm-il darba jsir użu mill-istqarrija li r-rikorrent ta bla ma kien mgħejjun minn avukat; imma tiċħad l-istess talba għall-bqija, billi 29 P.A. Kost LSO 27.2.2018 fil-kawża fl-ismijiet Graziella ‘Amodio vs Avukat Ġenerali (appellata) 15 ta' Novembru, 2018 ma jirriżulta l-ebda ksur tal-jeddijiet tar-rikorrent u la taħt l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni u lanqas taħt l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni biċ-ċaħda lir-rikorrent tal-aċċess għall-'file' tal-Pulizija; Tipprovdi dwar it-tieni talba attriċi billi tordna li ma jista' jsir l- ebda użu mill-istqarrija tar-rikorrent u li din titneħħa mill-atti proċesswali tal- każ li qiegħed jitmexxa kontrih quddiem il-Qorti ta' kompetenza kriminali, bħalma trid titneħħa wkoll kull xhieda mogħtija matul dak il-proċediment li ssemmi l-kontenut tal-istess stqarrija; u Tordna li, fiċ-ċirkostanzi u bi tħaddim tar-regola miġjuba fl- artikolu 223(3) tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta, kull parti tħallas l-ispejjeż tagħha fil-kawża. Moqrija Zurgani. Joseph R. Pickard LL.D., Imħallef 15 ta' Novembru, 2018 15 ta' Novembru, 2018