Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM l-appell intavolat mis-soċjetà kjamata fil-kawża huwa irritu u null, u dan proprju ma jottemporax ruħu mad-dispożizzjonijiet tas-subartikoli (2) u (3) tal-artikolu 8 tal-Kap. MALTA QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE FENECH MAGRIN Seduta tas-16 ta' Ġunju, 2021 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Elmo Insurance Limited (C 3500) kif surrogata fid-drittijiet tal-Assigurat tagħha Joseph Busuttil Stevens u l-istess Joseph Busuttil Stevens (K.I. nru 080065M) vs. Kunsill Lokali Pembroke, Kunsill Lokali San Giljan, Awtorità tat-Trasport f'Malta u b'digriet tal-11 ta' Dicembru 2017 ġie kjamat in kawża l- konsorzju bl-isem Environmental Landscaping Consortium Limited Dan huwa appell magħmul mis-soċjetà kjamata fil-kawża Environmental Landscaping Consortium Limited [minn issa 'l quddiem "is-soċjetà kjamata fil- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM kawża"] mis-deċiżjoni mogħtija fid-19 ta' Novembru, 2019, [minn issa 'l quddiem "id-deċiżjoni appellata"], mit-Tribunal għal Talbiet Żgħar [minn issa 'I quddiem "it-Tribunal"], li permezz tagħha ddeċieda t-talba tar-rikorrenti s- soċjetà Elmo Insurance Limited (C 3500) kif surrogata fid-drittijiet tal- assikurat tagħha Joseph Busuttil Stevens u l-istess Joseph Busuttil Stevens (K.I. nru 080065M), [minn issa 'l quddiem "l-appellati"], fil-konfront tal-intimati l- Kunsill Lokali Pembroke, il-Kunsill Lokali San Ġiljan, l-Awtorità għat-Trasport f'Malta [minn issa 'l quddiem flimkien "l-intimati"], u anki fil-konfront tal- istess soċjetà kjamata fil-kawża, kif ġej: Jilqa' l-eċċezzjoni preliminari sollevata mill-Awtorità għat-Trasport f'Malta, mill-Kunsill Lokali ta' Pembroke u mill-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan u jiddikjara li dawn mhumiex leġittimu kontraditturi fil-konfront tat-talba attriċi; l-eċċezzjonijiet Jiċħad Environmental Landscaping Consortium Limited; tal-kumpannija kjamata Jilqa' t-talba tal-atturi u jiddikjara Environmental responsabbli għall-akkadut sinistru subit mill-atturi; lill-kumpannija kjamata in kawza, Limited, bħala unikament lill-istess kjamata Jikkundanna in kawża, Environmental Landscaping Consortium Limited tħallas lill-atturi in linea ta' danni s-somma fl-ammont komplessiv ta' tmien mija, sitta u għoxrin Euro u tlieta u disgħin ċenteżmi (€826.93ċ). L-ispejjeż kollha ta' dawn il-proċeduri għandhom ikunu a karigu tal-kjamata in kawża, Environmental Landscaping Consortium Limited, inklużi l-ispejjeż tal-ittra uffiċjali maħruġa fil-25 ta' Ottubru, 2016, bl-imgħax legali fuq l-ammont ta' €826.93ċ mill-20 ta' Lulju, 2017 (data tal-preżenti sejħa ġudizzjarja) sad-data tal- pagament effettiv u finali." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Fatti Il-fatti ta' dan l-appell jirrigwardaw pretensjoni għall-ħlas tas-somma ta' tmien mija u sitta u għoxrin Euro u tlieta u disgħin ċenteżmu (€826.93), kif magħmula mill-appellati fil-konfront tal-intimati u tas-soċjetà kjamata fil- Din is-somma tirrappreżenta d-danni sofferti mill-appellat Joseph Busuttil Stevens, kif assikurat mis-soċjetà appellata, fejn din għamlet tajjeb għas- somma ta' €626.93, filwaqt li d-danni rimanenti fis-somma ta' €200.00 batihom l-imsemmi appellat, kollox riżultat tal-ħsara li sofriet il-vettura tal- appellat hekk kif waqa' zokk fuqha waqt li kienet qegħda tinstaq minn Darren Busuttil Stevens fi Triq il-Profs. L-appellati istitwew il-proċeduri odjerni permezz tal-preżentata ta' Avviż tat-Talba fl-20 ta' Lulju, 2017 quddiem it-Tribunal, fejn talbu sabiex l-intimati jew min minnhom jinżammu unikament responsabbli għad-danni subiti minnhom riżultat ta' dak l-akkadut, u dan flimkien mal-ispejjeż tal-ittra uffiċjali tal-25 ta' Ottubru, 2016 u bl-imgħax legali b'effett minn dik id-data kontra l- imsemmija intimati. L-intimata l-Awtorità għat-Trasport wieġbet fil-21 ta' Awwissu, 2017, fejn eċċepiet preliminarjament li hija ma kinitx il-leġittima kontradittriċi, u fil- mertu li l-pretensjonijiet u l-allegazzjonijiet tal-appellati fil-konfront tagħha kienu infondati fil-fatt u fid-dritt. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM 5. L-intimat il-Kunsill Lokali San Ġiljan wieġeb fl-24 ta' Awwissu, 2017 u huwa eċċepixxa wkoll preliminarjament li mhux il-leġittimu kontradittur. Fil- mertu eċċepixxa li t-talbiet tal-appellati kienu infondati fil-fatt u fid-dritt. Wara li t-Tribunal waqt is-seduta tal-11 ta' Diċembru, 2017 fuq rikors tiegħu tal-21 ta' Novembru, 2017 fejn kien iddikjarah kontumaċi, awtorizza lill- istess sabiex iressaq ir-risposta tiegħu fit-terminu ta' tmintax-il jum skont il-liġi. B'hekk l-intimat il-Kunsill Lokali Pembroke wieġeb fit-12 ta' Diċembru, 2017 fejn eċċepixxa fl-ewwel lok li huwa ma kienx il-leġittimu kontradittur, u fil- mertu li t-talbiet tal-appellati kienu infondati fil-fatt u fid-dritt. Waqt l-istess seduta, it-Tribunal laqa' t-talba għall-kjamata fil-kawża tas- soċjetà Environmental Landscaping Consortium Limited, liema soċjetà kjamata fil-kawża wieġbet fit-2 ta' Marzu, 2018 li hija ma kellha bl-ebda mod tinżamm responsabbli għad-danni allegatament sofferti, iżda wkoll u mingħajr preġudizzju, li tali danni kellhom jiġu ppruvati. Id-Deċiżjoni Appellata It-Tribunal wasal għas-sentenza appellata wara li għamel is-segwenti konsiderazzjonijiet rilevanti għal dan l-appell: "It-Tribunal jikkunsidra; Il-fatti ta' dan l-inċident jistgħu jiġu brevement deskritti hekk kif isegwi. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 4 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Dakinhar tal-4 ta' Mejju, 2016 Darren Busuttil Stevens, konduċent tal-vettura bin-numru ta' reġistrazzjoni TAXI 039M, proprjetà tal-attur Joseph Busuttil Stevens u assikurata mas- soċjetà attriċi, kien għaddej isuq fi 'Triq Profs. Walter Pace' ġewwa Il-Mellieha (fn. 4 Hawnhekk qed tiġi senjalata l-lokalità ta' Il-Mellieha peress li r-Rapport tal-Pulizija jindika tali lokalità (ara a fol. Jekk l-imsemmija triq taqax jew le fl-imsemmija lokalità, din hi materja li ser tiġi diskussa aktar 'l isfel fil-preżenti deċiżjoni) għal ħabta tal-12:50 ta' wara nofsinhar. (fn. 5 Ara rapport tal-Pulizija eżibit a fol. Hu kien għaddej f'tali triq, ġej mid-direzzjoni tal-pelican lights li jagħtu għall-ground ta' L-Isla u sejjer fid-direzzjoni tal-lukanda Corinthia San Ġorġ. Abbord miegħu, dakinhar kellu żewġ turisti bħala passiġġieri. Meta kien għaddej hekk isuq, siġra (jew fergħa jew xi pjanta simili) li kienet imħawwla fuq ix-xellug tiegħu, ossia f'dik is-side verge (fn. Ara fotografiji eżibiti a fol. 68 għall- imsemmija side verge.) li tifred 'Triq Profs. Walter Pace' u 'Triq Manwel Decelis' (li huma toroq parallelli għal xulxin (fn. 7 Ara aerial view eżibita a fol. 69 ta' l-atti.)), inqalgħet u waqgħet għal fuq 'Triq Profs. Walter Pace', eżattament meta kien għaddej Darren Busuttil Stevens. (fn. 8 Tali siġra tidher fil-fotografija eżibita a fol. 59 tal-atti. Konsegwenti għal din il-waqgħa, is-siġra (jew fergħa jew xi pjanta simili) laqtet il-vettura bin-numru ta' reġistrazzjoni TAXI 039M, misjuqa minn Darren Busuttil Stevens, u kkaġunat danni fl-istess. (fn. 9 Ara fotografiji eżibiti a fol. 60-62 għall-ħsarat fuq il-vettura.) Ġjaladarba l-vettura kienet koperta b'polza fully comprehensive, l-assikrazzjoni attrici ħallset għad-danni riportati fl-ammont ta' €626.93ċ u ġiet surrogata fil- jeddijiet tal-assigurat, filwaqt li Joseph Busuttil Stevens, qua assigurat, ħallas l-excess payment fl-ammont ta' €200.00ċ. (fn. 10 Dwar dan ara d-dokumentazzjoni relattiva u rilevanti eżibita minn George Fitzgerald Vucinovic fl-udjenza tal-4 ta' Ottubru, 2018 (a fol. 97 et seq.) u kif ukoll id-deposizzjoni ta' Darren Busuttil Stevens fl-udjenza tal-25 ta' April, 2018 (a fol. Fl-isfond ta' dawn l-avvenimenti, l-assikurazzjoni tal- vettura u l-istess assikurat, atturi f'dan il-proċediment, jikkontendu li l-konvenuti, jew xi wieħed minnhom, huwa passabbli għar-riżarċiment tad-danni (fl-ammont globali ta' €826.93c) minħabba dan l-akkadut. (fn. 11 Għal dik li hi kompetenza tal- qrati ordinarji biex jieħdu konjizzjoni ta' kawzi bħal dik de quo, it-Tribunal jagħmel referenza, inter alia, għad-deċiżjoni in re Argus Insurance Agencies Ltd noe et v. Sindku u Segretarju Ezekuttiv tal-Kunsill Lokali Naxxar et (Appell Inferjuri, 29 ta' Lulju, 2016) u d-deċiżjoni in re Argus Insurance Agencies Ltd pro et noe v. Sindku u Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Segretarju Eżekuttiv tal-Kunsill Lokali Qrendi (Tribunal Għal Talbiet Żgħar, 6 ta' Ġunju, 2018, konfermata in toto fl-appell fil-25 ta' Jannar, 2019). Il-konvenuti kollha rrispondew, b'mod individwali u separat, għal din l-allegazzjoni ta' responsabbilità u konsegwenti pretiża ta' ħlas ta' danni, billi kollha rreżistew għall-istanza attriċi, b'xi uħud iweħħlu fl-ieħor. In via preliminari, iż-żewġ Kunsill Lokali konvenuti u l-Awtorità mħarrka sostnew illi huma ma kienux il-leġittimi kontraditturi ġjaladarba l-inċident de quo seħħ f'żona u fi triq li ma taqax taħt ir- responsabbilità rispettiva tagħhom u li għalhekk huma ma kienux tenuti jirrispondu għall-ebda tip ta' ħtija u li, għalhekk, ma kellhomx jikkumpensaw lill-atturi. Il- kumpannija kjamata in kawża issostni li l-istess inċident ma ġarax minħabba xi għemil kolpevoli tagħha u li, għalhekk, hi ma setgħetx twieġeb għad-dannu allegat u ammont reklamat. Fid-dawl tal-linja difensjonali tal-konvenuti, preliminarjament jeħtieġ li jsir eżerċizzju biex jiġi stabbilit min mill-erbgħa entitajiet hawn ċitati in gudizio hija dik effettivament u realment responsabbli għall-ġestjoni, viġilar u manutenzjoni tal- parti tat-triq inkwistjoni ('Triq Profs. Sussegwentement, stabbilit dan l-aspett preliminari tal-vertenza, ikun, naturalment, isegwi li jiġi mistħarreġ l- istadju tar-responsabbilità (fis-sens ta' ħtija) għall-inċident mertu tal-vertenza u, jekk stabbilita tali ħtija, il-konsegwenti kundanna għar-riżarċiment (jekk ikun il-każ). It-Tribunal ser jibda jittratta l-kweżit tar-responsabbilità ġestjonali bis-segwenti osservazzjonijiet introduttivi għat-tematika. B'riflessjoni ġenerika jintqal illi fil-liġi Ingliża nsibu Att leġislattiv, ossia The Highways Act 1980, li jippreskrivi għar-rigward tar-responsabbilità – f'sens ampju u mhux limitatament għall-akkaduti sinistri – fil-konfront tat-toroq. 12 Silta meħuda minn "Clerk & Lindsell on Torts" [18th ed., Galea Farrugia & Gili (2000)], §7–209, p. 420.) Inoltre, tali responsabbilità tinkludi l- ġestjoni u l-manutenzjoni tal-istess toroq li hi mitfugħha fuq spallejn l-Awtorità u/jew l-Awtoritajiet hemm deżinjati. Dan hu stabbilit f'disposizzjoni oħra li tgħid illi l- Awtorità konċernata tista' tkun responsabbli versu persuna jekk din tal-aħħar tkun ġarrbet, "… physical injury to person or property while using the highway when it was in a dangerous condition due to want of repair and maintenance." Dan l- jippreskrivi wkoll għal ċertu eċċezzjonijiet għall-imsemmija imsemmi Att responsabbilità u jistabbilixxi numru ta' difiżi li l-Awtorità tista' tissolleva b'suċċess a sua discolpa. (fn. 13 Bħal per eżempju, Section 58(2) ta' The Highways Act 1980.) Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Issa, fl-ordinament ġuridiku Malti ma nsibu xejn minn dan b'mod speċifiku. (fn. Ministru tal-Intern (Prim' Awla, 17 ta' Marzu, 2004)) The Highway Code Malti (fn. 15 Fin-natura tagħhom, ir-regoli hemm stabbiliti huma ta' sempliċi gwida ta' kondotta u fil-komportament prudenzjali waqt is-sewqan (fil- każ ta' sewwieqa) u/jew meta fit-triq (fil-każ tal-pedestrians) u mhux legalment vinkolanti għal min huma ndirizzati, a differenza, per eżempju, tal-"Codice della Strada" Taljan illi hu leġislazzjoni vera u proprja. Dwar dan ara s-sentenza in re Richard Saliba Galea v. Francois Spiteri k/a Spiteri Shaw (Appell Ċivili, 16 ta' Lulju, 1986; mhux pubblikata)) jirregola biss il-kondotta tal-utenti tat-triq (fn. 16 B'eżemplari, fost il- bosta fih misjuba, wieħed jirreferi għar-Regolament numru 187 li jirrikmanda kalma u l-użu tal-prudenza waqt is-sewqan u r-Regolament numru 216 li jitkellem dwar sewqan attent u bil-galbu u dwar ir-rispett lejn awtisti oħra. Addizzjonalment, ai termini tar-Regolament numru 12 tal-Kodiċi għat-"Traffiku fit-Triq" (edizzjoni Settembru, 2011) hemm rakkomandat illi, "It-triq hija l-post fejn il-veru manjieri ta' ndividwu, kemm jekk ikun isuq vettura bil-mutur u kemm jekk ikun pedestrian, jitqiegħdu għall-prova. Uri kortesija fit-triq. Rari tinqala' disgrazzja illi ma tkunx ikkaġunata jew li ma ssirx, direttament jew indirettament, minħabba nuqqas ta' kortesija fit-toroq.") – kemm sewwieqa u kemm pedestrians – iżda huwa sieket fil- konfront tar-responsabbilità għall-ġestjoni, sorveljanza u manutenzjoni tat-toroq tal-pajjiż. Hekk kif ser fl-ordinament patriju nsibu diversi infra, leġislazzjonijiet li jfasslu u jiddelegaw diversi kompetenzi fuq numru differenti ta' entitajiet li jistgħu jew li ma jistgħux ikunu idoneji. Kollox jiddependi mill-fattispeċji tal-każ, tal-akwata, tan-natura tat-triq, eċċ. Għalhekk, f'dan l-ambitu, rikors jittieħed għal dawk il-prinċipji ta' applikazzjoni ġenerali li joħorġu mill-kamp tal-liġi privata hekk kif delinejati prinċipalment fil-Kodiċi Ċivili, minn dawk id-dicta illi jemerġu mill-ġurisprudenza lokali u anke minn kwalsiasi liġi oħra ta' natura partikolari jew speċjali li sservi sabiex tirregola tali sitwazzjoni. (fn. 17 vide Patrick Spice et noe v. Il-Ministru tal-Edikazzjoni u Risorsi Umani (Prim' Awla, 20 ta' Ottubru, 2005)) jintwera jiġi stabbilit fuq min taqa' r- Qabel ma tinstab ħtija għall-akkadut, responsabbilità ta' ġestjoni, ta' sorveljanza u ta' manutenzjoni tat-triq de quo fejn seħħ l-inċident lamentat mill-atturi u li seħħ minħabba siġra miżrugħa f'side verge li spiċċat biex waqgħet għal fuq karozza li f'dak il-mument kienet qed titranżita l- imsemmija triq. Għalhekk, mit-tematika ġenerika tar-responsabbilità ġestjonali tat-toroq, it-Tribunal issa l-istħarriġ tiegħu għall-kweżit tar-responsabbilità iraqqaq superviżiva u ġestjonali tat-triq mertu ta' dan il-każ. jgħaddi biex Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Dwar dan l-aspett partikolari li jeħtieġ li jiġi definit, ossia min mill-konvenuti għandu jwieġeb di fronti għall-istanza u pretiża attriċi, it-Tribunal josserva dan. B'din il-massima wieħed jifhem illi l-proċess, min-naħa, u l- partijiet għalih, min-naħa l-oħra, huma żewġ ingredjenti organiċi u simultanji li għandhom jikkoeżistu viċendevolment u fl-istess mument. Mhux biss hu importanti li jkun hemm proċess li javvolġi lill-partijiet, iżda li tali proċess ikun instawrat bejn il- partijiet idoneji, peress li huma l-partijiet li joħolqu l-kontradittorju, (fn. Riflessjoni ta' dan it- tagħlim hu mħaddan mill-qrati tagħna in re Mary Magdalene Vella Degiovanni et v. Robert Mokaddem. et (Appell Ċivili, 13 ta' Ġunju 1980) fejn ingħad: "il-litis konsorzju bejn dawk kollha li huma parteċipi hu neċessarju" u anke in re Tanti v. Alford (Appell Ċivili, 3 ta' April 1964) fejn ingħad: "Evidentement, id-dikjarazzjoni ta' dik l-istess domanda mitluba kienet tolqot is-sidien kollha, kompriż dak li ma ssemmiex fl-okkju tal-kawża għaliex anke dan kien leġittimu kontradittur. Kif inhu sew magħruf biex ġudizzju jkun integru hu neċessarju l-presenza tal-interessati kollha." L-istess ħsieb ġie abbraċċjat sa riċenti ħafna in re Karin Godfrey Cauchi et v. L-Avukat Susan Lena Micallef-Grimaud et (Prim' Awla, 14 ta' Novembru, 2017)) li hu l-proċess ġudizzjarju. (fn. 19 Dan hu s-sens tan-nozzjonijiet ta' «leġittimazzjoni attiva» (għall-attur) u «leġittimazzjoni passiva» (għall-konvenut) kodifikati fl-Art. 780 tal-Kapitolu 12 tal- Liġijiet ta' Malta). 20 F'dan l- istadju t-Tribunal jippreċiża illi ser issir referenza għad-duttrina u awturi esteri peress illi fin-nuqqas tal-luminazzjoni mil-leġislazzjoni jew mill-ġurisprudenza lokali, wieħed jista' jdur fuq tagħlim dottrinali barrani. Dan 'l għaliex "hija prattika kostanti Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM li l-Qrati tagħna, meta jiġu biex jinterpretaw liġijiet simili għal liġijiet esteri, li huma jagħmlu referenza għal u anke isegwu l-awturi eminenti li jikkummentaw fuq dawk il-liġijiet esteri u l-Qrati esteri superjuri li japplikawhom" (Il-Prim Ministru et v. Sister Luigi Sutherns noe, Appell Superjuri, 3 ta' Gunju, 1981; mhux pubbikata). Vol.XII(B), p.365) u Frendo Luisa Konietzny v. Il Marchese Felicissimo Demajo Albanese (Appell Superjuri, 14 ta' Frar, 1879 riportata f'Kollez. Aġġuntivament, fis-sentenza Marquis James Crosson Portelli Bezzina v. James Louis Alshalsh, O.B.E. nomine (Appell Superjuri, 7 ta' Jannar, 1935 riportata f'Kollez. Vol.XXIX(A)-I-43 a p.47) ġie ritenut illi t-tagħlim leġislattiv u dottrinali tal-Italja u anke ta' Franza, "are among the recognised sources of our own general Jurisprudence"). Din mhux nozzjoni ġdida jew fenominu ġuridiku modern, iżda hu wieħed antikament rikonoxxut. L-istess identiku tagħlim ġie wkoll abbraċjat fis- sentenza in re Kavallier Lawrence D'Souza noe et v. Marcel Houghton noe (Appell Superjuri, 13 ta' Mejju, 1992; mhux pubblikata). Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM It-Tribunal igħaddi issa biex jindividwa min mill-imħarrkin f'din il-kawża għandu jwieħeb għall-azzjoni attriċi. It-triq fejn seħħ l-inċident hija 'Triq Profs. Walter Pace', apparentement ġewwa l- lokalità ta' Il-Mellieha. Ta' għajnuna jkun li fl-ewwel lok niddefinixxu jekk l- imsemmija triq hijiex waħda arterjali u/jew waħda distributorja. Id-distinzjoni bejn dawn iż-żewġ deżinjazzjonijiet hija li toroq arterjali ġeneralment ikunu dual carriageway, jiġifieri toroq li jkunu wiesgħa biżżejjed biex ikun hemm żewġ lanes għat-traffiku fuq kull naħa tat-triq. Dawn it-tip ta' toroq jingħaqdu ma' toroq oħra li jkunu ta' grad differenti. In-network tat-toroq arterji jintużaw minn karozzi tal-linja fuq rotot twal iżda m'għandhomx jintużaw għall-parkeġġ ta' karozzi jew biex ikun hemm aċċess dirett għal proprjetajiet l-oħra, toroq distributorji iservu biex jagħtu aċċess għat-toroq arterji. Toroq distributorji għalhekk jintużaw primarjament għal traffiku lokali jew distrettwali. Il-biċċa l-kbira tar-rotot tal-karozzi tal-linja jużaw it-toroq distributorji. Dawn it-toroq iservu wkoll ta' aċċess għal xi proprjetajiet. Normalment toroq distributorji jkollhom carriageway waħda. Il- parkeġġ f'dawn it-toroq distributorji għandu jkun kemm jista' jkun ristrett. (fn. 21 vide decizjoni arbitrali mogħtija fiċ-ċentru Malti tal-Arbitraġġ in re GasanMamo Insurance Limited pro et noe et v. Kunsill Lokali Attard et mogħtija fil-11 ta' Frar, 2008 [ref. M786/2006] fejn hemm senjalata din id-deskrizzjoni u ara wkoll deċiżjoni in re Elizabeth Rodwell et v. Awtorità għat-Trasport f'Malta (Qorti tal-Maġistrati [Malta], 3 ta' Diċembru, 2014). Min-naħa L-Awtorità għat-Trasport f'Malta eżebiet dokumentazzjoni illi turi li 'Triq Profs. Walter Pace' mhijiex triq arterjali u lanqas waħda distributorja. F'dan is-sens hi eżebiet lista ta' toroq arterjali u distributorji f'Malta li tagħhom hija responsabbli l- istess Awtorità u f'tali lista m'hemmx il-lokalità ta' Il-Mellieha elenkata (aħseb u ara 'Triq Profs. Fl-istess lista, għalkemm hemm indikata l-lokalità ta' San Ġiljan, 'Triq Profs. Walter Pace' mhijiex menzjonata. Rappreżentant ta' din l- Awtorità xehed ukoll illi, "Mir-riċerka li għamilt jirriżulta li din it-triq ma hijiex arterjali u distributorja u għaldaqstant ma taqax taħt is-setgħa ta' Transport Malta" (fn. 166) u "La darba t-triq ma tkun arterjali u distributorja allura l-awtorità ma jkollhiex kif hemm fil-fatt fuq l-estratt li mill-avviż legali l-manutenzjoni ma taqax taht il-kompetenza tal-awtorità." (fn. Ara wkoll deposizzjoni ta' Dr. Daniel Coppola fl-udjenza tat-23 ta' Jannar, 2019, senjatament a tergo ta' fol. Dan ir-rappreżentant għamel ukoll referenza għall-Kapitolu 363 tal-Liġijiet ta' Malta intitolata "Att Dwar Gvern Lokali". (fn. 25 a tergo ta' fol. 166) Fost ħwejjeġ oħra, din il-leġislazzjoni tidentifika l-konfini tal-lokalitajiet kollha madwar Malta u Għawdex. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM B'riferiment għat-Tieni Skeda fit-test tal-Liġi Maltija (għax it-test Ingliż jirreferi għal- liġi bit-test Malti għar-rigward tal-mapep tal-lokalitajiet u l-konfini tagħhom) il- mappa tal-konfini tal-lokalità ta' Il-Mellieha (fn. 26 website link fid-09.11.2019: http://justiceservices.gov.mt/MediaCenter/PDFs/Kap%20363/46%20p_broke.pdf) ma turi l-ebda triq arterjali u lanqas waħda distributorja ġewwa l-istess konfini. L- istess jista' jingħad għal-lokalità ta' Ħad-Dingli (fn. 27 website link fid-09.11.2019 : http://justiceservices.gov.mt/MediaCenter/PDFs/Kap%20363/52%20sgiljan.pdf), eccetto għal triq waħda li m'għandha xejn x'taqsam mal-mertu tal-preżenti vertenza. Minn dak fuq espress joħroġ illi 'Triq Profs. Walter Pace' mhijiex triq arterjali u lanqas mhi waħda distributorja. Issa, min hu responsabbli għaż-żamma (manteniment) ta' toroq arterjali u oħrajn distributorji? Is-sub-paragrafi (b) u (j) tal-Art. 7 tal-"Att dwar l-Awtorità ghat-Trasport f'Malta" (Kapitolu 499 tal-Liġijiet ta' Malta) jipprovdu kif ġej dwar is-setgħat u l-funzjonijiet tagħha fir-rigward ta' toroq: "Mingħajr preġudizzju għas-setgħat u funzjonijiet mogħtija lill-Awtorità permezz tal-artikolu 6, l-Awtorità għandu jkollha s-setgħat u l- funzjonijiet li ġejjin speċifikament b'konnessjoni mat-toroq u ferroviji u t-trasport stradali u bil-ferrovija: ...… (b) li tokkupa, tippjana, tiddisinja, tibni, tibni mill-ġdid, tamministra, tagħmel manutenzjoni, issewwi u tirrestawra toroq u li tipprovdi jew tiżgura jew tmexxi 'l quddiem provdiment għal dan kollu u wkoll li tipprovdi jew tiżgura provdiment ta' servizzi għal dawk l-għanijiet u timmaniġġa u tikkontrolla kull xogħol meħtieġ, inkluż l-ippjanar u l-ipprogrammar relattiv u l-ippjanar u l- ipprogrammar għall-bini u l-formazzjoni mill-ġdid ta' toroq eżistenti: Iżda meta l- manutenzjoni ta' xi triq tkun taqa' taħt ir-responsabbiltà ta' Kunsill Lokali skont l-Att dwar Kunsilli Lokali, il-manutenzjoni ta' dik it-triq ma għandhiex tkun, fil-qies ta' dik ir-responsabbiltà, il-funzjoni tal-Awtorità sakemm ma jkunx intlaħaq ftehim dwar dak bejn il-Kunsill Lokali u l-Awtorità … … (j) li tippjana, tiddisinja, tirregola u tawtorizza s-sinjali jew tabelli tat-traffiku fit-toroq, marki fit-toroq u miżuri għall- ikkalmar tat-traffiku, l-istallazzjoni ta' apparat għall-kontroll tat-traffiku u apparat relatat li jaħdem bid-dawl, il-kostruzzjoni ta' stoffi fit-toroq, u l-istallazzjoni ta' cameras tal-veloċità u faċilitajiet oħra tat-traffiku fit-toroq għal skopijiet ta' immaniġġar u kontroll tat-traffiku." Skont ir-Regolament 2 tal-Avviz Legali 29 tal-2010 kif emendat ("Regolmenti tal- 2010 dwar Toroq Ġodda u Xogħlijiet f'Toroq") (fn. 28 Liġi Sussidjarja 499.57 tal- Liġijiet ta' Malta),"triq lokali" hi magħmula tfisser "triq pubblika li ma tkunx triq Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM arterjali jew triq distributorja." Inoltre, "manutenzjoni ta' rutina f'toroq" tfisser, skont dan l-Avviz Legali, "azzjonijiet li jittieħdu fuq bażi regolari biex triq, triq abitata jew pont jinżammu fi stat sigur u tajjeb għall-użu, azzjonijiet li jittieħdu biex fejn possibbli triq ma titħalliex tiddeterjora, u azzjonijiet li jittieħdu biex il-wiċċ ta' triq u l-ġnub tagħha jinġiebu lura fi stat tajjeb; hi tinkludi, iżda mhijiex limitata għal, mili ta' ħofor ...". Ir-Regolament 3(1) ta' dan l-Avviż Legali jistabbilixxi li, "L-Awtorità għandha tipprovdi, jew hi stess jew permezz ta' impriża, u fejn ikun adatt l-Ippjanar, għall- b'konsultazzjoni mal-Awtorità ta' Malta dwar kostruzzjoni, kostruzzjoni mill-ġdid, titjib, immaniġġar, manutenzjoni u klassifikazzjoni ta' toroq: Iżda fejn triq la tkun triq arterjali lanqas triq distributorja, il-manteniment, it-titjib u l-manutenzjoni tagħha għandu jipprovdi għalihom il-Kunsill Lokali adatt skont l-artikolu 33 tal-Att dwar il- Kunsilli Lokali." tiġdid, manteniment, twessiegħ, Minn dawn is-siltiet leġislattivi, jidher li l-Awtorità konvenuta hija responsabbli għat- toroq klassifikabbli bħala arterjali u distributorji. Ġjaladarba 'Triq Profs. Walter Pace' mhijiex la triq arterjali u lanqas waħda distributorja, jiddixxendi li l- Awtorità konvenuta ma tweġibx għaż-żamma ta' tali toroq hekk klassifikabbli, iżda – hekk kif dispost fl-aħħar ċitata disposizzjoni tal-Avviz Legali – "il-manteniment, it- titjib u l-manutenzjoni" ta' toroq li mhux arterjali u distributorji "għandu jipprovdi għalihom il-Kunsill Lokali adatt skont l-artikolu 33 tal-Att dwar il-Kunsilli Lokali." Mela allura, jidher li l-ewwel eċċezzjoni tal-Awtorità konvenuta hi meritevoli t'akkoljiment stante li, kif eċċepit minnha, "it-triq fejn seħħ l-allegat inċident ma taqax taħt il-kompetenza tal-Awtorità esponenti." l-Awtorità konvenuta mix-xenarju ta' responsabbilità għal dak Skartata li jikkonċerna ż-żamma (ossia, setgħa ġestjonali jew amministrattiva) ta' 'Triq Profs. Walter Pace', jifdal li l-attenzjoni ddur fuq il-konvenuti l-oħra, u ċioè fuq iż-żewġ Kunsill Lokali konvenuti u fuq il-kumpannija kjamata in kawża. Wieħed jibda biex jindividwa f'liema konfini territorjali ta' liema mill-Kunsill konvenut 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' u dan fid-dawl tal-eċċezzjonijiet minnhom stess imqanqla dwar dan l-aspett. Dan l-aspett kien wieħed ferm kumbattut bejn l-imsemmija kunsilli. L-eċċezzjonijiet tagħhom, inter alia, jitkellmu li ż-żona speċifika fejn seħħ l-inċident taqa' fil-parti tal-kunsill l-ieħor u mhux f'dak proprju. Tali dibattitu tkompla fil-kors tal-proċeduri, fejn issejjħu xhieda li preżentaw numru ta' dokumenti. It-Tribunal ikollu jistqarr li dan l-aseptt tal-proċediment, għall-bidu, ħabbtu mhux ftit. Dan huwa hekk 'l għaliex il-provi eżibiti mill-Kunsilli Lokali konvenuti dehru, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM prima facie, totalment diverġenti dwar l-istess aspett tal-vertenza. Lil hinn mill- fehma tax-xhieda prodotti mill-imsemmija partijiet, il-provi dokumentarji mressqa – li wieħed jistenna li jkunu ta' natura sobrija u oġġettiva – mad-daqqa t'għajn juru xenarju alkwantu konfuż jekk 'Triq Profs. Walter Pace' tirrijentra fil-konfini ta' lokalità jew f'ta' oħra. Madanakollu, minn eżami aktar akkurat, tali konfużjoni tisparixxi. Hemm provi (imressqa mill-Kunsill Lokali ta' Pembroke) li juru li 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' fil-perimetru territorjali ta' Ħad-Dingli. Hawnhekk issir referenza għas- segwenti provi: id-dokumentazzjoni ezibita minn Savio Livingston, rappreżentant tal-Kummissjoni Elettorali, li quddiem dan it-Tribunal (fn. 29 vide deposizzjoni tal-udjenza tal- 21 ta' Novembru, 2018 a fol. 122-126) offra spjegazzjoni dwar il-konfini bejn lokalità u oħra u kif ukoll, abbażi ta' dokumentazzjoni (fn. 128, u "Dok. SB3" (mappa ta' Ħad-Dingli) a fol. 129 u "Dok: SB.4" (mappa ta' Il-Mellieha) a fol. 130) ikkonferma li 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' entro l-konfini tal-lokalità ta' Ħad-Dingli; id-dokumetazzjoni eżibita minn Dr. Daniel Coppola, rappreżentant tad- Dipartiment tal-Gvern Lokali, in konġunta mad-deposizzjoni tiegħu (fn. 31 vide deposizzjoni tal-udjenza tal-23 ta' Jannar, 2019 a fol. 135-149), li tindika illi 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' ġewwa l-lokalità ta' Ħad-Dingli; (fn. id-deposizzjoni ta' Kevin Livingston, Segretarju Eżekuttiv tal-Kunsill Lokali ta' Pembroke (fn. 33 vide deposizzjoni tal-udjenza tat-23 ta' Jannar, 2019 a fol. 159-163), illi, fid-dawl tad-deposizzjonijiet ta' Savio Livingston u ta' Dr. Daniel Coppola u d-dokumenti minnhom ezibita, jindika li 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' ġewwa l-lokalità ta' Ħad-Dingli. li Imbagħad hemm provi oħra (imressqa mill-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan) apparentement juru li 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' fil-perimetru territorjali ta' Il-Mellieha. Hawnhekk issir referenza ghas-segwenti provi: id-deposizzjoni ta' Paul Godfrey, Segretarju Eżekuttiv tal-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan (fn. 34 vide deposizzjoni tal-udjenza tal-11 ta' Frar, 2019 a fol. 174- 181) illi eżebixxa dokumentazzjoni simili għal dik prodotta minn Savio Livingston u ta' Dr. Daniel Coppola, iżda li turi illi 'Triq Profs. Walter Pace' taqa' ġewwa l- lokalità ta' Il-Mellieha. (fn. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Iżda din id-diskordja hi purament waħda superfiċjali, peress li eżami aktar diliġenti u akkurat tad-dokumenti jirriżolvi l-kweżit b'mod definittiv. Għalhekk, minn eżami olistiku u komparattiv tal-pjanti u tal-mapep kollha tal-konfini tal-lokalitajiet ta' Il-Mellieha u ta' Ħad-Dingli u kif joħroġ mil-leġislazzjonijiet speċifiċi, jirriżulta għal dan it-Tribunal illi 'Triq Profs. Walter Pace', senjatament fejn seħħ is-sinistru mertu ta' dawn il-proċeduri, tirrijentra fil-konfini tal-lokalità ta' Ħad-Dingli. Stabbilit li din il-parti ta' 'Triq Profs. Walter Pace' tirrijentra fil-konfini tal-lokalità ta' Ħad-Dingli, hija konsegwenzjali l-liberazzjoni mill-osservanza tal-ġudizzju tal- Kunsill Lokali ta' Pembroke peress li qed nitkellmu fuq oġġett (jew aħjar, parti minnu) li ma jirrijentrax fil-perimetru ġestjonali tiegħu. Għalhekk il-preżenti diverbju jissokta fil-konfront tar-rimanenti żewġ imħarrka, ossia l-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan u l-kumpannija kjamata in kawża, Environmental Landscaping Consortium Limited. Hawnehkk it-tematika hija din: min minn dawn iż-żewġ konvenuti kellu d-dover jew id-dmir jew l-obbligu ta' ġestjoni u ta' manutenzjoni tas-siġra jew pjanta miżrugħa f'side verge li spiċċat biex waqgħet għal fuq l-imsemmija żona tat-triq? Ta' bilfors li hawnhekk wieħed jrid jeżamina l-funzjoni u s-setgħat ta' dawn iż-żewg rimanenti konvenuti. It-Tribunal ikompli jikkunsidra; Huwa naturali, u kif ukoll mistenni, li kwalsiasi Kunsill Lokali hu vestit b'dover ġenerali li jieħu ħsieb l-oġġetti li jaqgħu fil-konfini territorjali tiegħu. L-Art. 2 tal-"Att dwar il-Kunsilli Lokali" (Kapitolu 363 tal-Liġijiet ta' Malta) jiddefinixxi "triq" bħala "tinkludi kull triq, sqaq, misraħ, pont, xatt il-baħar, moll, jew post ieħor ta' passaġġ jew aċċess pubbliku." L-ewwel sub-inċiż tal-Art. 33 tal-appena msemmi Kapitolu li, "Bla ħsara għas-subartikolu (2) u għad- disposizzjonijiet ta' kull liġi oħra li tkun isseħħ fiż-żmien, il-funzjonijiet ta' kull Kunsill Lokali jkunu … (a) li tipprovdi, fir-rigward ta' kwalunkwe triq, għajr triq li r- responsabbiltà fir-rigward tagħha hija vestita f'Infrastruttura Malta skont it-termini tal-Att tal-2018 dwar jew kwalunkwe regolamenti magħmula taħtha, iż-żamma u l-manutenzjoni, jew it-titjib tal-istess, u li tipprovvdi u żżomm sinjali stradali u marki stradali adegwati, skont standards nazzjonali u internazzjonali: Iżda l-manutenzjoni relatata ma' kwalunkwe triq imsemmija f'dan il-paragrafu, tinkludi t-tiswija tal-irqajja' u l-kisi mill-ġdid tal-wiċċ tagħha, iżda ma tinkludix ir-rikostruzzjoni tagħha; … (b) fir-rigward ta' kwalunkwe triq, li tipprovdi l-knis, tindif u qtugħ ta' ħaxix ħażin, tindif ta' sinjali stradali u dwal l-Aġenzija għal Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM stradali, il-ġbir u t-tneħħija ta' kull skart, iż-żamma tal-indafa u l-manutenzjoni u ż- żamma tal-konvenjenzi pubbliċi kollha, tal-bramel taż-żibel u ta' reċipjenti oħra għad-depożitu temporanju u għall-ġbir ta' skart u li taċċerta li dawn huma kollha aċċessibbli għal kulħadd, inklużi persuni li jagħmlu użu mis-siġġu tar-roti; … (ċ) li jipprovdi li jsiru, jinżammu fi stat tajjeb u manutenzjoni ta' playgrounds tat-tfal, ġonna pubbliċi u ċentri oħra, ta' sport, kultura jew divertiment ieħor, u bħala parti minn skema nazzjonali biex jamministra libreriji lokali u tara li dawn ikunu, sa fejn hu possibbli, aċċessibbli għal kulħadd, inklużi persuni li jużaw siġġu tar-roti; … (q) li ħarsu l-ambjent naturali u urban tal-lokalità u jieħdu l-passi kollha neċessarji sabiex jassiguraw użu aktar effiċjenti tal-enerġija, immaniġġar tajjeb tal-iskart u inizjattivi għat-tħaris tal-klima; … (z) li jipprovdi għal dawk ix-xogħlijiet, oġġetti, ħwejjeġ u servizzi l-oħra kollha li mhumiex esklużi mill-kompetenza ta' Kunsill b'xi liġi li tkun fiż-żmien isseħħ u li ma jkunux mogħtija lil xi awtorità oħra." jippreċeduha (antecedentibus) u dawk Minn dan l-elenku – salv fejn espressament specifikat mod iehor – joħroġ id-dmir ġenerali tal-Kunsill Lokali li bħala bonus pater familias jindokra u jieħu ħsieb l- affarijiet li jirrijentraw ġewwa l-parametri tal-lokalità. Għalkemm side verges, ossia soft areas, bħal kif għandna fil-każ tagħna, mhumiex espressament annoverati, minn qari olistiku tal-poteri, tad-doveri u tal-funzjonijiet ta' Kunsill Lokali, (fn. 43 It- Tribunal ifakkar il-massima ta' "ex antecedentibus et consequentibus fit optima interpretatio", u cioè illi kwalsiasi interpretazzjoni ta' disposizzjoni tal-liġi hija l-aħjar ottenuta (optima interpretatio) meta kkunsidrata fl-isfond tal-ligi sħiħa u tad- disposizzjonijiet jiġu warajha (consequentibus). Riflessjoni ta' dan, fost oħrajn, jinsab rakkjuż fis-sentenza in re Negte. Giuseppe Dalli Vassallo Livingston noe et (Appell Kummerċjali, 21 ta' Ġunju, 1871). Għalhekk, disposizzjoni m'għandiex tinqara u tiġi nterpretata li tabbraċċjha stante li, "Naturalment wieħed ma jistgħax iwarrab minn quddiem għajnejh il-kontest kollu tal-liġi inkwistjoni u liġijiet oħra li jistgħu jkunu rilevanti: «tota lege perspecta»" (Grazio Calvagna v. Vivian Coutts: Santoc noe, Appell Superjuri, 25 ta' April, 1969; mhux pubblikata). Dan ir-raġunament irribadietu s-sentenza fl-ismijiet L. & A. Camilleri Limited v. Kummissarju tat-Taxxa fuq il-Valur Mizjud (Appell Superjuri, 5 ta' Ottubru, 2001; mhux pubblikata) fejn intqal illi, "filwaqt illi l-kelma tal-liġi kien jeħtieġ li tiġi rispettata fl-applikazzjoni tagħha, dan ma jfissirx illi s- sinnifikat letterali tal-kelma waħdu kien dak li kellu jwassal għal interpretazzjoni ġusta taghha. Anke l-kelma tal-liġi kellha tiġi interpretata fl-isfond tas-sens kollu tad- disposizzjoni taħt eżami u kif din tinkwadra fl-ispirtu tal-leġislazzjoni sħiħa. Prinċipji dawn li japplikaw fl-interpretazzjoni ta' kull disposizzjoni ta' dritt ..." (ara wkoll Mary lontananza mill-kuntest sħiħ tal-leġislazzjoni Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Anne Livingston et v. Kummissarju tat-Taxxi Interni, Appell Inferjuri, 9 ta' April, 2010), wieħed ma jistax jargumenta li dawn huma awtomatikament esklużi mis-setgħat ta' viġilanza, ta' superviżjoni u ta' ġestjoni tal-istess Kunsill (dejjem salv fejn l-istess oġġett huwa eskluż mis-setgħa ġestjonali tiegħu). B'mod ampju jiġi arguwit illi hekk kif Kunsill Lokali għandu d-dmir li jindokra triq fil-lokalità tiegħu, huwa naturali li bħala bonus pater familias ukoll jippresta attenzjoni għal oġġetti aċċessorji, adjaġenti u/jew fil-viċinanzi li jinċidu fuq il-ħaga prinċipali. Dan iwassal lit-Tribunal idawwar ħarstu għall-applikazzjoni ta' "accessorium sequitur principale". F'dan ir-rigward għandu jingħad illi bil-kelma "accessorium" (minn "accessio") wieħed għandu jifhem ħaġa li qegħda taġġunġi ruħha ma' oħra u l-liġi, senjatament fl-Art. 574 tal-Kodiċi Ċivili, tiskjarixxi dan il-kunċett billi tagħtina idea dwar il-funzjoni tal-oġġett aċċessorju fil-konfront tal-oġġett prinċipali b'dan il-kliem: "Titqies parti prinċipali dik li magħha l-oħra tkun ġiet imgħaqqda biss għall-użu, għat-tiżjin, jew sabiex tagħmilha kompluta." F'dan is-sens, u sa fejn rilevanti, wieħed jirreferi għad-deċiżjoni in re Alfred Anastasi noe v. Anthony Cutajar Paris, O.b.e. noe (Prim'Awla, 15 ta' April, 1964). tal-prinċipju Aktar kmieni rajna li s-side verge f'parti ta' 'Triq Profs. Walter Pace' li fiha seħħ is-sinistru lamentat taqa' fil-parametri ġestjonali tal-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan. Bħala konsegwenza, dik iż-żona hi, ġeneralment, responsabbilità tal-istess Kunsill Lokali li jivviġila fuqha u, jekk ikun hemm ħtieġa, jattiva ruħhu sabiex jieħu ħsiebha. tali taqa' iż-żona Dik tirresponsabilizzah. tal-imsemmi Kunsill Lokali u bħala fil-kustodja Sitwazzjoni pjuttost analoga għal dik in eżami ġiet trattata fil-kawża in re Fogg Insurance Agencies Limited v. L-Awtorità għat-Trasport f'Malta et (Appell Inferjuri, 21 ta' Ottubru, 2016). F'dak il-każ ukoll kienet waqgħet fergħa ta' siġra fi triq (ġewwa l-lokalità tal-Birgu) li kkawżat ħsara fuq vettura (li kienet ipparkjata). Il-qorti tat-tieni grad kienet iddeċidiet dak il-każ billi sabet li l-Kunsill Lokali tal-Birgu kellu jwieġeb għall-ħsara sofferta. Il-brani minn tali sentenza li jinteressawna għall-każ preżenti huma dawn: "Hu essenzjali li siġar li hemm fit-toroq, minn żmien għal żmien jiġu eżaminati biex minnhom jitneħħew dawk il-partijiet li fihom ħsara, jew li huma mejta, morda jkunu ta' periklu. Sfortunatament f'pajjiżna tonqos kultura ta' saħħa u sigurtà. Hu essenzjali li jiġi ppjanat programm ta' spezzjoni li jassigura li s-siġar f'postijiet pubbliċi huma spezzjonati kemm hu neċessarju. Spezzjoni li għandha ssir minn persuni li jifhmu fil- qasam tas-siġar u dan għandu jwassal biex isir risk assessment. Il-Kunsill kellu l- obbligu li jieħu passi raġonevoli biex inaqqas ir-riskji. Hu proprju għalhekk li hemm il-bżonn li minn żmien għal żmien issir spezzjoni minn persuna li tifhem f'dan il- li minħabba d-daqs tal-frieghi Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM qasam, bħal arborist. Hu evidenti li fil-każ in eżami dan l-eżerċizzju ma kienx qiegħed isir mill-Kunsill [ … … … ] L-inċident seħħ mhux minħabba każ fortuwitu iżda minħabba li l-Kunsill baqa' passiv u ma kien qiegħed jagħmel l-ebda xogħol ta' manutenzjoni fis-sigar." Sa hawnhekk, ir-responsabbilità ittendi tinklina lejn u taqa' fuq il-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan. Iżda kull każ għandu l-fattezzi singolari u l-aspetti pekuljari tiegħu "u element fattwali wieħed jista' jkun biżżejjed biex jagħmel id-differenza minn każ għall-ieħor." (C. Fino & Sons Limited v. Mario Vassallo La Rosa et, Appell Inferjuri, 13 ta' Gunju, 2007). (fn. 44 F'dan is-sens wieħed jirrikjama t-tagħlim ġurisprudenzjali li jgħid li hu ius receptum illi "kull każ għandu fattispeċi pekuljari għalih u ma jkunx ġust illi l-mertu tiegħu ma jkunx eżaminat a se stante u deċiż fuq il-fatti ottenuti. Fil- kontinġenzi żvarjati tal-ħajja, ċ-ċirkustanzi individwali ta' kull każ ma jistgħux jiġu injorati jew evalwati b'mod irriġidit u nflessibbli." (Andrew Gambina v. Direttur tas- Sigurtà Soċjali, Appell Inferjuri, 1 ta' Novembru, 2006). Fuq l-istess stregwa kienet id-deċiżjoni in re Loris Saguna pro et noe v. John Williams (Appell Inferjuri, 9 ta' Mejju, 2007) fejn intqal illi, "Tajjeb dejjem, però, li jinżamm in mira illi kull każ għandu l- fattispeċi pekuljari tiegħu u dawn iridu jiġu mistħarrġa fuq il-meriti jew id-demeriti tagħhom" u dik in re Maria Victoria Attard Parnis v. Direttur tas-Sigurtà Socjali (Appell Inferjuri, 23 ta' Ottubru, 2009) fejn hemm imtenni li, "Kull każ għandu l-istorja tiegħu u jrid per konsegwenza jiġi eżaminat fil-kwadru tal-fattispeċi pekuljari tiegħu.") Dan qed jiġi hekk puntwalizzat għax fid-dinamika tal-preżenti każ tidħol enti oħra, ossia l-kumpannija kjamata in kawza, "Environmental Landscaping Consortium Limited", li apprentement hi responsabilizzata li tissorvejla u tmanti zoni partikolari rijentranti fil-konfini ta' ċertu Kunsilli Lokali, inkluż dak ta' Ħad-Dingli. Għalhekk, ikun floku illi hawnhekk tiġi individwata l-funzjoni tal-kumpannija kjamata in kawża, Environmental Landscaping Consortium Limited. L-imsemmija kumpannija taġixxi bħala speċi ta' sub-kuntrattur (jew lunga manus) ta' Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP). B'mod wiesgħa, hija din tal-aħħar li tagħti struzzjonijiet lil dik tal-ewwel x'għandu jseħħ f'żoni partikolari madwar Malta u Għawdex. (fn. 188, tergo ta' fol. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM 48 link fid-09.11.2019: http://www.elcmalta.com/About.html [enfazi tat- website Tribunal]) Dik hi informazzjoni fid-dominju pubbliku li tagħti skeletru t'informazzjoni ġenerali tar-rwoli bażiċi taż-żewġ entitajiet. It-Tribunal issa jdawwar l-attenzjoni tiegħu għal dak li ħareġ mill-provi mressqa f'dan il-każ (bl-informazzjoni fuq deskritta tinżamm fis-sottofond): Xogħol il-kumpannija Environmental Landscaping Consortium Limited hija li "tieħu ħsieb l-embellishments ta' roundabouts u postijiet pubbliċi" (fn. Bħala klijenti tagħha, apparti l-Gvern Ċentrali, hemm ukoll Kunsilli Lokali. (fn. 50 a tergo ta' fol. 187) Il-Kunsill Lokali ta' Pembroke qatt ma kien klijent ta' Environmental Landscaping Consortium Limited iżda f'xi żmien dak ta' Ħad-Dingli kellu relazzjoni kuntrattwali magħha. (fn. 188) Edgar Livingston sostna li aktarx (iżda ma kienx in diżamina Environmental mija fil-mija ċert) fiż-żmien tal-inċident Landscaping Consortium Limited kellha relazzjoni kuntrattwali mal-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan (a fol. 192) Għalkemm mistieden jagħmel verifiki, dan l- aspett tal-vertenza baqa' mhux debitament indirizzat (ara speċifikatament a tergo ta' fol. Limited hekk kif espressament Dwar is-side verge matul u biswit 'Triq Profs. Walter Pace' din kienet taqa' fil-mansjonijiet ta' Malta and Embellishment Landscaping Projects li tagħha huma sub-kuntratturi Environmental Landscaping (MELP), Consortium sostna Edgar Livingston (rappreżentant tagħha). (fn. Dwar tali side verge l- kjamata in kawża Environmental Landscaping Consortium Limited qatt ma ingħatat struzzjonijiet dwar manutenzjoni mingħand Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP). San Lawrenz Edgar Livingston sostna li għalkemm ma jingħatawx struzzjonijiet ad hoc u partikolari dwar liema żoni jeħtieġu attenzjoni u manutenzjoni, il-kumpannija Environmental Landscaping Consortium Limited għandha ċertu poteri ta' inizjattiva proprja biex tattiva ruhha u "jekk inti qed tara siġra l-bush hija sproporzjonata m'hemmx għalfejn jgħidilna l-MELP." (fn. 190) Sostna wkoll li għal dak li jikkonċerna trimming ta' siġar u veġetazzjoni simili m'hemmx ħtieġa li l-kumpannija Environmental Landscaping Consortium Limited tingħata xi Qrati tal-Ġustizzja Paġna 19 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM ix-xhud ġie rappreżentant ordni speċifika mingħand Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP). (fn. 54 a tergo ta' fol. 55 Għalkemm fil-verbal tal-udjenza tat-3 ta' Ġunju, 2019 dan indikat bħala rappreżentant ta' Environmental Landscaping Consortium Limited, fil-verità hu rappreżentant ta' Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) hekk kif minnu stess dikjarat (a fol. 206) u kif indikat fit-tażrika a fol. 203) sostna li ż-żona tat-triq mertu tal-kawża hija assenjata lir-responsabilitajiet tal-imsejjħa fil- kawża Environmental Landscaping Consortium Limited (fn. 208) u li normalment, meta Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) tara li żona partikolari teħtieġ tiġi indirizzata, ġestita jew mantnuta hi tissenjala dan lil Environmental Landscaping Consortium Limited li min- naħa tagħhom huma mistennija jattivaw ruħhom. (fn. 57 a tergo ta' fol. Qal li mir-riċerki li wettaq, ma kien jidher xejn anomalu jew allarmanti fis-side verge mertu tal-vertenza odjerna. (fn. 212) Sostna wkoll li Environmental Landscaping Consortium Limited għandha responsabilità ġenerali u dmir ta' ongoing maintenance u m'hemmx ħtieġa li tistenna struzzjonijiet speċifiċi ta' Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP). (fn. 59 a tergo ta' fol. 214 u a tergo ta' fol. 216) Qal li s-side verge, ossia soft area, matul u biswit 'Triq Profs. Walter Ganado' (li tiġi bejn l-appena msemmija triq u 'Triq Manwel Decelis) taqa' fil-mansjonijiet ta' Environmental Landscaping Consortium Limited. (fn. 215 u a tergo ta' fol. 215) Dr. Ronald Matthews., general manager tal-imsejjħa fil-kawza Environmental Landscaping Consortium Limited, sostna li "Mela din it-triq partikolari għal ħafna ħafna żmien kienet a contentious area, gray area, għax kien hemm kwistjoni bejn il-kunsilli jekk din taqax taħt Il-Mellieha u jekk taqax taħt Ħad-Dingli, u din baqgħet għaddejja snin. Issa aħna bdejna fit-2002. Sa fejn naf jien din ġiet riżolta proprju f'dawn l-aħħar snin illi din ħa jeħodha l-Gvern u jassenjaha lilna. Ovvjament din il-parti tat-triq illi qabel li kienet ħafna minnhom … ħafna minn l-affarijiet illi hemm imħawlin hemmhekk kienu għamluhom in-nies privati, għax din kien hemm din il-kwistjoni allura bdew jieħdu ħsiebha n-nies li joqgħodu fid-dintorni, ġiet assenjata u qiegħda parti llum minn dawk l-areas li aħna suppost nagħmlu l-maintenance tagħhom." (fn. 61 a tergo ta' fol. 219) Sostna li dwar is-siġra mertu ta' dan il-każ huma ma kellhomx ordnijiet mingħand il-Malta and Qrati tal-Ġustizzja Paġna 20 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM ta' manteniment normali 62 a tergo ta' fol. 219) Sostna li s-siġra inkwistjoni ma tħawwlitx minn Environmental Landscaping Consortium Limited iżda aktarx minn xi ħadd privatament. (fn. Bħala setgħa, l-Environmental Landscaping Consortium Limited ma tiddeċidix li tiżra' jew li taqla' siġar, peress li dik hija kompetenza tal- Environment and Resources Authroity (ERA). (fn. 220) F'żoni bħal dawk in diżamina, l-Environmental Landscaping Consortium Limited għandha poter ta' manteniment straordinarju. (fn. 65 a tergo ta' fol. 220) Irribadixxa li jekk ikun hemm sitwazzjoni ta' veġetazzjoni perikolanti huma jirrappurtaw lil Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) u jistennew struzzjonijiet mingħandha sabiex jintervjenu. (fn. 223 u a tergo ta' fol. 223) B'riferiment għal din is-siġra in specie, Dr. Ronald Matthews. sostna illi, "L-ELC kienet responsabbli tal-manutenzjoni tas-soft area partikolari, però mhux ta' din is-siġra u ta' affarijiet imħawlin privatament min-nies" (fn. 67 a tergo ta' fol. 224) u illi, "Jekk hemm xi ħaġa li ma hijiex f'postha dik hija ma hijiex ir-responsabbiltà ta' l-ELC. Però aħna meta ninnotatw xi ħaġa li mhix f'postha normalment ninformaw lill-monitoring board" (fn. 68 ibid) imħħawla u sottolinea hemmhekk. (fn. inkwistjoni mhux suppost kienet iżda mhux li s-siġra Mill-kumpless tal-provi kollha a disposizzjoni ta' dan it-Tribunal kif imressqa, jirriżulta indiskuss illi l-Environmental Landscaping Consortium Limited għandha konnessjoni diretta maż-żona partikolari fejn kienet, tajjeb jew ħażin, miżrugħa s- sigra li eventwalment waqgħet fuq 'Triq Profs. Mill-elenku appena magħmul joħroġ l-obbligu ġenerali ta' Environmental Landscaping Consortium Limited illi tispezzjona ż-żoni li jaqgħu fil-kompetenza tagħha, li tissenjala u tirrapporta ċertu sitwazzjonijiet lil Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) u li tindirizza ċertu sitwazzjonijiet li ma humiex minnha kunsidrati straordinarji. Ħaġa li toħroġ ċara hija li l-Environmental Landscaping Consortium Limited hija l-kustodi ta' dawn iż- żoni partikolari sparsi f'Malta u f'Għawdex u li l-addetti tagħha jispezzjonawhom b'animu ta' sorveljanza, ta' viġilanza u ta' manutenzjoni. Jissorveljaw u jivviġilaw sabiex sitwazzjonijiet anomali jiġu rrappurtati lil Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) [biex jingħataw struzzjonijiet speċifiċi x'għandu jseħħ] u anke sabiex, fejn huwa ta' kompetenza ta' Environmental Landscaping Consortium Limited, jaqbdu u jindirizzaw is-sitwazzjoni in virtù tal-poter ta' istanzi, saħansitra tieħu l-inizjattiva li, f'ċerti Qrati tal-Ġustizzja Paġna 21 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM ongoing maintenance [bla ebda ħtieġa ta' ordnijiet speċifici mill-Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP)]. Għat-Tribunal, fix-xenarju kif raffigurat f'dan il-każ, ir-rwol ta' Environmental Landscaping Consortium Limited kien analogu ħafna ghal dak ta' kustodi ta' oġġett partikolari, ossia ta' kustodi ta' żoni speċifiċi madwar Malta u Għawdex biex il- veġetazzjoni f'tali żoni speċifiċi jiġu sorveljati, jiġu ġestiti u mantenuti u biex kwalsiasi pekuljarità jew anormalità tiġi rappurtata lil Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) ħalli eventwalment tittieħed deċiżjoni mill-istess u tingħata ordni lil Environmental Landscaping Consortium Limited sabiex tieħu azzjoni. Fl-aħħar tal-ġurnata, il-viġilanza fuq tali żoni hija ta' Environmental Landscaping Consortium Limited hekk kif impliċitu fix-xhieda ta' Dr. Ronald Matthews. illi sostna li l-Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) m'għadhomx il-manpower idoneju sabiex jispezzjonaw kull żona sparsa mal-gżejjer Maltin. Mela allura, l-ispezzjoni taqa' bi dmir fuq Environmental Landscaping Consortium Limited u r-riżultat ta' tali spezzjoni taf twassal, skont iċ-ċirkostanzi tal- każ u kif rajna supra, jew għad-domanda tal-istess Environmental Landscaping Consortium Limited mingħand il-Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) sabiex tiġi radrizzata xi sitwazzjoni straordinarja jew taf twassal ukoll biex Environmental Landscaping Consortium Limited taqbad u tirranġa dak li ma jkunx jirrikjedi ordni jew awtrizzazzjoni speċifika a priori, hekk kif sostnew Edgar Livingston u Christian Alford (ara supra). illi din iż-żona tat-triq fejn seħħ Stabbilit għalhekk l-inċident taqa' fir- responsabbilità ġenerali ta' Environmental Landscaping Consortium Limited, bla dubju din il-kumpannija kienet soġġetta għall-istess obbligi tad-depożitarju għal dik li hija kustodja u konservazzjoni tal-ħaġa fdata lilu. Li jfisser illi, la dik il-parti tat-triq kienet fid-disponibilità tagħha, u allura soġġetta għal viġilanza u superviżjoni tagħha, kien impellenti fuq l-imsemmija kumpannija li hi żżomm kontroll kontinwu u effikaċi biex timpedixxi l-ħolqien ta' kawżi ta' perikolu għal terzi. Jikkonsegwi illi l-indikata kumpannija kellha, u għandha, b'dover, l-obbligu ġenerali li taċċerta li dik il-parti tat-triq, apparti li fiha nnifisha tkun fi stat tajjeb ta' manutenzjoni, tkun ukoll ħielsa minn minn affarijiet anormali jew insidji (fn. 70 Għall-kunċett ta' "insidja" ara l-partijiet rilevanti fid-deċiżjoni in re Argus Insurance Agencies Ltd pro et noe v. Sindku u Segretarju Ezekuttiv tal-Kunsill Lokali Qrendi (ċitata diġà supra) li jistgħu jeżistu jew eventwalment jiżviluppaw fiha li jafu jipperikolaw it-transitu fuq 'Triq Profs. Walter Pace' jew fuq 'Triq Manwel Decelis'. It-Tribunal jikkunsidra ulterjorment; Qrati tal-Ġustizzja Paġna 22 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Taħt l-Artikolu 2051 tal-Kodiċi Ċivili Taljan il-leġislatur jitkellem speċifikatament fuq danni subiti minn ħaġa jew oġġett li jinsab fil-kustodja ta' xi ħadd (ossia, "danno cagionato da cosa in custodia"). Issa, taħt il-liġi patria ma nsibux artikolu speċifiku dwar hekk. Madanakollu, l-Artikoli 1031, 1032 u 1033 tal-Kodiċi Ċivili – il-fondament tal-kolpa akwiljana fis-sistema Maltija – huma ampji bizzejjed biex jabbraċċjaw tali prinċipju u, allura, jirrendu l-istess preċett ġuridiku applikabbli mutatis mutandi. Taħt l-artikolu Taljan jidħlu varjetà kbira ta' xenarji, iżda għal finijiet tagħna, is- segwenti senjalazzjonijiet huma suffiċjenti. Għalhekk, kien dmir Environmental Landscaping Consortium Limited li tieħu ħsieb tindokra ż-żona tat-triq inkwistjoni u tiskonġuraha minn kwalsiasi insidji jew perikli għall-utenti ta' 'Triq Profs. Walter Pace' (jew ta' 'Triq Manwel Hannaford). Kien jispetta lill-istess Environmental Landscaping Consortium Limited li tara li kull oġġett taħt il-kontroll tagħha jkun fi stat tajjeb ta' konservazzjoni u kien ukoll dmir tagħha li tivviġila fuq iż-żona sabiex iżommha ħielsa minn ostakoli, kemm apparenti u kif ukoll dawk li jafu jimmaterjalizzaw. Kif ritenut fid-deċiżjoni fuq imsemmija in re Joseph Cameron vs. Kunsill Lokali Iklin (Appell Inferjuri, 22 ta' Novembru, 2006), "Hu prinċipju konsolidat kemm fid- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 23 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM dottrina kif ukoll f'ġurisprudenza affermata, illi l-entitajiet pubbliċi li lilhom hi affidata ċerta mansjoni huma, bħal kull ċittadin privat, marbuta li josservaw, fil- kors tal-attivitajiet tagħhom, il-prudenza, diliġenza u ħsieb ta' missier tajjeb tal- familja dettata mir-regola fl-Artikolu 1032(1) tal-Kodiċi Ċivili. Regola din ta' korrettezza, bon sens u ta' żvolgiment għaqli f'kull parti tal-operat, kemm jekk si tratta minn eżekuzzjoni ta' xogħlijiet, manutenzjoni ta' opri pubbliċi, viġilanza u kontroll. L-enti pubblika li ma tosservax dan titqies fi ħtija li jkollha allura tissubixxi l-konsegwenzi ta' dak sanċit fl-artikolu 1031 tal-Kodiċi Ċivili. Eżattament fl- istess sens hija s-sentenza in re Hugh P. Zammit et noe v. Direttur tat-Toroq et (Appell Inferjuri, 23 ta' Jannar, 2004). Fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet, jinżel naturali li f'dan il-każ, u minħabba d- deskritti ċirkostanzi, il-Kunsill Lokali ta' San Ġiljan ukoll mhuwiex il-kontradittur leġittimu di fronti għall-istanza attriċi, iżda hija s-soċjetà imsejjħa fil-proċeduri, Environmental Landscaping Consortium Limited, li għandha twieġeb għall-istess. It-Tribunal jikkunsidra addizzjonalment; Bil-wisq naturali l-istħarriġ ta' dan it-Tribunal għandu jiffoka fuq l-għemil taż-żewġ partijiet involuti, ossia kemm fuq l-aġir tas-sewwieq Darren Busuttil Stevens u kif ukoll fuq l-għemil tal-kjamata in kawża. Dan hu proprju hekk għaliex jinżel bi dmir fuq min għandu jiġġudika illi jesplora u jeżamina sew il-fattur ta' kontributorjetá, stante illi l-kunċett tal-kolpa ma hu xejn ħlief astrazzjoni ġuridika unika, li tieħu diversi forom, saħansitra dik tal-kontributorjetá. (fn. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 24 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM 72 Din it-tematika ġiet approfondita minn dan it-Tribunal, kif presjedut, fid-deċiżjoni in re John Etim Grech v. Socjetà Muzikali Santa Marija Qrendi (Tribunal Għal Talbiet Żgħar, 31 ta' Ottubru, 2019) u hawnhekk issir referenza għall-partijiet rilevanti fiha) L-ewwel sejra tiġi trattata l-kondotta ta' Darren Busuttil Stevens, sewwieq tal-vettura bin-numru ta' reġistrazzjoni TAXI 039M. Invarjabilment dejjem nsibu nvokata n-nozzjon ta' "proper lookout" meta tkun qed tiġi eżaminata l-kondotta ta' sewwieq ta' vettura. U dan hekk għandu jkun għax trid tiġi eżaminata tali kondotta sabiex min qed jiġġudika jkollu stampa ċara għal dak li wassal biex ġara l-event sinistru stante li jista' jagħti l-każ li tali sinistru jkun seħħ parzjalment, interament jew, addirittura aġjevolat, b'xi nuqqas tas-sewwieq stess. Rigward dan l-ingredjent komportamentali rikjest mis-sewwieqa ta' vetturi nsibu ġurisprudenza ampja. Ormai din in-nozzjon tinsab konsolidata f'numru ta' ġudikati tal-qrati tagħna, kemm fis-sede penali (fn. Nru: 177/2002]) kif ukoll f'dawk ċivili. (fn. Ċiv. Ċiv. Nru: 1036/81]; Dott. Remigio Attard Parnis Calvagna noe v. Thomas Zammit Laferla et [(26.11.1987) Vol:LXXI-III-722]) Fil-kawża in re Untours Insurance Agents Limited pro et noe v. Etienne Coppola et (Prim'Awla, 29 ta' Jannar, 2004) ġew spjegati ż-żewg regoli kardinali tas-sewqan, ossia li hija regola ġenerali, fi kwestjonijiet ta' stħarriġ ta' responsabbilità, li kull sewwieq irid iħares żewġ regoli ewlenin, jiġifieri [a] li jirregola s-sewqan tiegħu skont il- konfigurazzjoni tat-triq, il-ħin u l-kundizzjonijiet atmosferiċi), u [b] li jżomm attenzjoni ("proper lookout") dwar dak li jkun qiegħed iseħħ fil-qrib jew huwa mistenni li jseħħ minnufih. (fn. 75 vide s-sentenza għall-ġurisprudenza ulterjuri). Kif osservat fis-sentenza in re Richard Cauchi v. Rook Construction Limited et (Prim'Awla, 3 ta' Ottubru, 2003) hu "dmir ta' driver li jżomm dik li komunement tissejjaħ 'a reasonable careful look-out', liema dmir iġib miegħu li d-driver jara dak li jkun raġonevolment viżibbli." iċ-ċirkostanzi kollha tal-inħawi (magħduda magħhom Minn ezami ta' dak sostnut minn Darren Busuttil Stevens, (fn 76 Ara deposizzjoni tiegħu fl-udjenza tal-25 ta' April, 2018 (a fol. 48-49) u fl-udjenza tas-6 ta' Ġunju, 2018 (a Qrati tal-Ġustizzja Paġna 25 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM imprudenti dakinhar tal-akkadut. 52-53) it-Tribunal ma jara l-ebda prova li tindika kif tali sewwieq kien, b'xi mod jew manjiera, traskurat Il-waqgħa improvviża ta' siġra (jew fergħa/zokk minnha) jew ta' xi oġġett ieħor simili minn side verge fuq it-triq tranżitata għal fuq il-karozza misjuqa minnu mhijiex xi ħaġa li sewwieq jista' qatt raġonevolment jistenna, ibassar jew jipprevedi. Wara kollox, kif affermat fis-sentenza in re Francis Caruana Pulls ne vs. Carmelo Crosson (Appell Ċivili, 24 ta' April, 1964), (fn. Vol.XLVII(F)-I-258) "Il-prevedibilità trid tkun ta' probabilitajiet raġonevoli u mhux ta' possibilitajiet remotissimi u inverosimili." It-Tribunal ma jirravviża l-ebda komportament sfrontat jew traskurat fis-sewqan ta' Darren Busuttil Stevens jew xi grad ta' imprudenza li hu ċensurabbli. Mill-provi akkwiziti, kollox jindika sewqan solerti u garbat, mingħajr atteġġjamenti jew eċċessi negliġenti da parti tal-imsemmi sewwieq (bħal nagħtu każ, għal dak li hi veloċità elevata jew xi manuvra ażżardata). Ma jirriżultax lanqas li l-vettura misjuqa minn Darren Busuttil Stevens laqtet ic-cint tas-side verge inkwistjoni u li per konsegwenza tqaċċtet xi siġra jew pjanta miżrugħa u din waqgħet fuq il-vettura. Lanqas ma jirriżulta li s-siġra jew pjanta kienet ġjà waqgħet fuq 'Triq Profs. Walter Pace' u li wara għadda Darren Busuttil Stevens u baqa' dieħel fiha. Li kieku kien hekk, u kif sostna l-istess sewwieq, id-danni kienu jkunu fil-parti frontali ta' taħt tal- vettura u mhux fil-parti ta' fuq tal-windshield tal-istess vettura. (fn. Għaldaqstant ma jirriżulta xejn barra minn postu fis-sewqan ta' Darren Busuttil Stevens u għalhekk ma hemm l-ebda tip ta' ħtija li għandha tiġi akkollata fuqu għall-akkadut dannuż de quo. L-istess raġunament, iżda, ma jistax jiġi applikat fir-rigward ta' Environmental Landscaping Consortium Limited u dan 'l għaliex, kif aċċennat aktar kmieni, hemm diversi fatturi li jissottolinejaw ir-responsabbilità li tinkombi fuqha bħala dik l-enti li kellha l-kontroll, il-viġilanza, is-superviżjoni u l-manutenzjoni ta' dawk is-siti fit- toroq lokali li huma ta' kompetenza tagħha – is-side verge (u l-veġetazzjoni miżrugħa fiha) bejn 'Triq Profs. Walter Pace' u 'Triq Manwel Decelis' tkun waħda minnhom. Kif affermat fid-deċiżjoni in re Fogg Insurance Agencies Limited v. L-Awtorità għat-Trasport f'Malta et (ċitata supra), u b'self minnha, dan it-Tribunal jirrileva illi essenzjalment, siġar, pjanti jew veġetazzjoni oħra li hemm fit-toroq jew ai margini tagħha, minn żmien għal żmien, jeħtieġu jiġu sorveljati u eżaminati ħalli minnhom jitneħħew dawk il-partijiet li għandhom ħsara, jew li huma mejta, morda jew li Qrati tal-Ġustizzja Paġna 26 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM minħabba d-daqs tal-friegħi jafu jkunu ta' periklu. L-imsejjħa fil-kawża kellha tfassal programm ta' spezzjoni li jassigura li s-siġar jew pjanti f'postijiet bħal dawk in diżamina (anke jekk mhux imwaħħlin minnha) jiġu neċessarjament spezzjonati minn persuni li jifhmu fil-qasam tas-siġar et similia. L-Environmental Landscaping Consortium Limited kellha obbligu ġenerali ta' sorveljar u, għalhekk, kellha tieħu l-passi idoneji u l-miżuri raġonevoli biex kwalsiasi riskju jitnaqqas. Dan qed jingħad, aktar u aktar jekk, fid-dawl ta' dak li asserixxa Dr. Ronald Matthews., u ċioè li tali siġar jew pjanti (bħal dik li waqgħet f'dan il-każ) mhux suppost kienu miżrugħa fiż-zona. Hu proprju għalhekk li kien hemm il-bżonn (u għad hemm ħtieġa) li minn żmien għal żmien issir spezzjoni minn persuni li huma versati f'dan is-settur (bħal arboristi), sabiex dak li mhux suppost huwa eżistenti fis-sit inkwistjoni jitneħħa u dak li jeħtieġ jiġi mantenut issirlu l-ħidma appożita fuqu. Mill-atti probatorji, jidher evidenti li fil-każ preżenti dan l-eżerċizzju ma kienx qiegħed isir minn Environmental Landscaping Consortium Limited. Jekk tali eżerċizzju seħħ, allura l-istess Environmental Landscaping Consortium Limited ma intebħitx bis-siġra jew bil-pjanta li mhux suppost kienet hemmhekk. Jekk sar tali eżerċizzju u Environmental Landscaping Consortium Limited intebħet b'dan kollu, ma jidhirx li din ġibdet l-attenzjoni tal-Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP) jew tal-Environment and Resources Authority (ERA). Dan kollu jindika ċertu passività u ċertu inerzja ta' Environmental Landscaping Consortium Limited. Jekk Environmental Landscaping Consortium Limited kienet temmen li ma kellha x'taqsam xejn maż-żona u li l-poteri fuq l-istess żona kienu primarjament u/jew esklussivament tal-Malta and Embellishment Landscaping Projects (MELP), kien missha sejjħitha fil-kawża odjerna biex tiġi riċerkata r-responsabbilità relattiva u tikkonsegwi l-kundanna. Għalhekk, jekk il-kumpannija Environmental Landscaping Consortium Limited kienet temmen illi kien hemm lok fejn oħrajn jiġu kjamati jipparteċipaw fil-ġudizzju biex jirrispondu, il-lokuzzjonijiet tal-Art.6(1) tar-Regoli Dwar Tribunal Għal Talbiet Żgħar (Liġi Sussidjarja 380.01), l-Art. 961 tal-Kodiċi ta' Proċedura Ċivili (Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta) u tal-Art. 1050(2) tal-Kodiċi Ċivili (Kapitolu 16 tal-Liġijiet ta' Malta) huma ampji biżżejjed biex jagħtuha l-fakoltá tagħmel hekk. Madanakollu l-kumpannija kjamata in kawża għażlet sempliċiment li tipprova tisposta l-ħtija fuq xi ħadd li mhux parteċipi fil-proċediment odjern u li tippersisti bl-allegazzjoni u sottomissjonijiet li kienet Malta and Embellishment Landscaping Qrati tal-Ġustizzja Paġna 27 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Projects (MELP) l-enti li kellha verament twieġeb. Environmental Landscaping Consortium Limited għażlet din l-istrateġija legali, iżda kif magħruf, l-ebda parti mit-tort – in toto jew in partem – ma tista' tigi addossata fuq xi ħadd li mhux parti fil-kawża. In fatti, "il-konvenut ma jistax jaddebita l-ebda ħtija fuq terz meta jonqos li jsejjaħ lil tali persuna fil-kawza. Id-difiża tat-terz injot mhiex sostenibbli għaliex il-kawża hija bejn il-kontendenti u l-ebda parti mit-tort ma tista' tiġi addebitata lil xi ħadd li ma hux fil-kawża" (Anthony Cauchi noe v. Paul Vassallo La Rosa, Prim'Awla tal-21 ta' Frar, 1994; mhux pubblikata). L-istess hemm sostnut fil-kawżi Victor Cutajar Paris pro et noe et v. Nazareno Decesare et (Appell Ċivili, 9 ta' Diċembru, 1968; mhux pubblikata); Angelo sylla v. Joseph Cutajar Paris (Prim'Awla tas-17 ta' April, 1991; mhux pubblikata); u Paul Scardino pro et noe et v. Tancred Apap Brown (Prim'Awla, 27 ta' Jannar, 1997; mhux pubblikata). Għalhekk, kuntrarjament għal dak eċċepit fl-ewwel eċċezzjoni u għall- affermazzjonijiet tal-kjamata in kawża, in-nuqqas ta' sorveljanza u manutenzjoni adegwata da parti tagħha mfissra supra wassal għall-waqgħa tas-siġra (jew fergħa/zokk minnha) jew tal-pjanta inkwistjoni għal fuq 'Triq Profs. Walter Pace', bil-konsegwenza il-karozza bin-numru ta' li baqgħet nieżla fuq reġistrazzjoni TAXI 039M eżatt meta kienet għaddejja miż-żona. Dan kollu kombinat, wassal għall-akkadut dannuż soffert mis-sewwieq assikurat mas-soċjetà assikuratriċi attriċi. L-Art. 1031 tal-Kodiċi Ċivili jiddisponi li, "kull wieħed iwieġeb għall-ħsara li tiġri bi ħtija tiegħu." Sabiex tirnexxi tali azzjoni hemm bżonn jikkonkorru tlett rekwiżiti, ossia (i) il-prova tad-dannu mġarrab inkombenti fuq min jallegah; (ii) il-kondotta doluża jew kolpuża (kommissiva u/jew ommissiva) tal-konvenut; u (iii) in-ness kawżattiv bejn tali danni u tali kondotta (fn. 79 F'dan is-sens ara, fost ohrajn, is- in re George Thomas Campbell v. Joseph Alford noe (Appell sentenzi Kummerċjali, 2 ta' Marzu, 1962) u in re Francis Etim Grech v. Sammy Petrovic nomine (Prim'Awla, 9 ta' Diċembru, 2002). Rigward l-ewwel rekwiżit, dan ġie ampjament pruvat li l-proprjetarju tal-vettura (u l-assigurazzjoni attriċi in forza tas-surroga (fn. 80 Ara deposizzjoni ta' George Fitzgerald Vucinovic fl-udjenza tal-4 ta' Ottubru, 2018 (a fol. 92-95) u d-dokumenti relattivi minnu eżibiti. Tali surroga ma sservix ta' novazzjoni li toħloq obbligazzjoni ġdida iżda hi waħda fejn id-drittijiet tal-persuna assikurata jiġu kontinwati fil- persuna tal-assikurazzjoni. Fis-sentenza in re Capitano Joseph L. Luck nomine v. Giuseppe Sant Cassia et nè (Qorti tal-Kummerċ, 25 ta' Novembru, 1929) li tgħid illi d- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 28 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM tagħha. Fid-deċiżjoni in re Untours Insurance Agents Limited noe v. Salvatore Manicolo (Appell Inferjuri, 20 ta' April, 2005) tgħid li, "l-assigurazzjoni tissubentra fl-identika posizzjoni, sostanzjali u proċesswali, tad-danneġġjat di fronte għad-danneġġjant." Fil-kawża in re Eboh George et noe v. Phoenica Hotel Company Ltd (Appell Inferjuri, 12 ta' Jannar, 2005) ingħad hekk: "Fil-każ ta' assigurazzjoni li tħallas lill-assigurat tagħha ai termini ta' polza ta' assigurazzjoni il- materja tas-surrogazzjoni tiffigura fl-ipotesi kontemplata taħt is-subparagrafu (ċ) tal-artikolu 1166 li tippreskrivi l-akkoljiment tas-surroga ipso jure favur dak li kien obbligat ma' oħrajn jew għall-oħrajn għall-ħlas tad-dejn u kellu interess iħallsu." 96-116.) ssubixxa dannu patrimonjali, cioè fil-vettura tiegħu. Tali aspett ma ġiex kontradett fil-kors tal-kawża u l-atturi ressqu provi adegwati f'dan is-sens. (fn. It-tieni rekwiżit jieħu l-forma ta' kondotta kolpuża omissiva fil-każ odjern stante li l- kjamata in kawza naqset fid-doveri tagħha ta' sorveljanza, manutezjoni, eċċ., kif fuq diskuss. Issa, l-Kodiċi Ċivili huwa silenzjuż għar-rigward ta' x'inhi l-kolpa. B'mod aktar dettaljat l-awturi ANDREA ST.JOHN u PIERO BENALLAL ("Manuale di Diritto Privato", 17a ed., Giuffrè 2004; §423, p. 659) joffru deskrizzjoni aktar mirquma, li tenfasizza b'mod partikolari fuq il-komportament tad-danneġġjant. Inoltre, l-kolpa tista' tkun kommissiva (kondotta pożittiva) oppure omissiva Qrati tal-Ġustizzja Paġna 29 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Ma hemmx bżonn ta' bilfors li jkun hemm l-infrazzjoni ta' norma mperattiva ta' dritt (liġi skritta) sabiex wieħed jiġi ritenut ħati ta' għemil traskurat/negliġenti. Dan ma hux xejn ħlief rikjam għall-prinċipju ta' "neminem lædere". (fn. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 30 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM Ma jistax jonqos li f'din l-ekwazzjoni jinserixxi ruħhu l-parametru standard ta' dik id-diligenza li jippreciza l-Art. is-senjalazzjonijiet, Magħmula dawn l-kumpannija Environmental Landscaping Consortium Limited "non ha adeguato la propria condotta al livello di diligenza, o di prudenza richiesti" fil-qadi tad-dmirijiet u funzjonijiet tagħha. l-istess kumpannija setgħat taġixxi, li "diversamente, in base alle regole che vanno osservate dalla persona «normale» ed accorta", ossia li hi setgħat tipprevjeni (u anke tipprevedi l-potenzjalità ta' incidenti xejn remoti) l-insidja jew perikolozità insita f'siġar jew pjanti li mhux suppost ikunu miżrugħa jew ta' oħrajn li kienu jeħtieġu żabra jew t'oħrajn li kienu neċessitanti manutenzjoni. L-indikati omissjonijiet, jekwivalu għal kondotta kolpuża li ma tistax tiġi eskluza stante illi l-kumpannija kjamata in kawża kienet f'posizzjoni li tevita d-dannu kkaġunat għax hi "aveva il dovere di prevedere." It-tielet rekwiżit imsemmi jitkellem dwar il-causal nexus bejn il-kondotta tad- danneġġjant u d-danni subiti. In-nuqqas ta' viġilanza u sorveljanza adegwata wassal għad-deterjorament ta' siġra (jew parti minnha) jew ta' pjanta miżrugħa f'side verge. Din spiccat biex waqgħet orrizzontalment fuq triq pubblika meta minnha kien għaddej traffiku. Il-waqgħa ta' tali siġra jew pjanta spiċċat biex laqtet Qrati tal-Ġustizzja Paġna 31 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM jeżisti l-imsemmi ness kawżattiv bejn il-vettura misjuqa minn Darren Busuttil Stevens u kkaġunat ħsarat lill-istess vettura. Għalhekk, il-kondotta omissiva ta' Environmental Landscaping Consortium Limited u d-danni subiti, ness kawżattiv illi – hekk kif diġà ntqal – mhux interrot u/jew mmarkat b'xi għemil kontributorju tas- sewwieq tal-vettura. Għal dak li jikkonċerna quantum ta' ħsarat, minn eżami akkurat ta' dak imressaq mill-atturi – u kif ukoll mgħejjun b'dak imfisser fil-parti rilevanti tal-Art. 9(2)(b) tal- Kapitolu 380 tal-Liġijiet ta' Malta – it-Tribunal jemmen li d-dannu ġie pruvat għal dak li hi konsistenza, kwalità u kwantità tiegħu u ma għandux raġuni 'l għaliex għandu jiddiskosta ruħhu minn tali riżultanzi, anke 'l ghaliex il-kontro-provi jew l- argumenti relattivi ma jnisslu l-ebda dubju f'dan it-Tribunal." Is-soċjetà kjamata fil-kawża ħassitha aggravata bis-sentenza appellata u għalhekk fit-3 ta' Diċembru, 2019 interponiet appell fejn talbet lil din il-Qorti sabiex tirrevoka dik is-sentenza, filwaqt li tilqa' l-eċċezzjonijiet tagħha, bl- ispejjeż kontra l-appellati. Tgħid illi dawn huma l-aggravji tagħha: (i) l- apprezzament żbaljat li għamel it-Tribunal tal-provi miġjuba quddiemu meta laqa' t-talbiet attriċi fil-konfront tagħha; (ii) it-Tribunal applika u interpreta ħażin il-liġi; (iii) fid-dawl ta' dak li hija ssottomettiet meta spjegat l-aggravji l- oħra, is-soċjetà appellanta m'għandhiex tbati l-ispejjeż. L-intimata Awtorità għat-Trasport f'Malta wieġbet fit-23 ta' Diċembru, 2019 fejn fl-ewwel lok issottomettiet in-nullità tal-appell stante li ma kienx sar id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 8 tal-Kap. Fil-mertu mbagħad issottomettiet li s-sentenza appellata hija waħda ġusta u għalhekk timmerita konferma għal dawk ir-raġunijiet li tispjega fir-risposta tagħha. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 32 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM 11. L-intimat il-Kunsill Lokali Prembroke intavola r-risposta tiegħu fil-21 ta' Jannar, 2020 fejn filwaqt li huwa wkoll issottometta li s-sentenza appellata hija ġusta, u dan kemm fil-fatt kif ukoll fid-dritt u għalhekk timmerita konferma, jgħid li l-appell jonqos milli josserva d-dispożizzjonijiet tas-subartikolu 8(2) tal- Kap. 380 u għalhekk kellu jiġi ddikjarat irritwali, invalidu u/jew null. Anki l-intimat il-Kunsill Lokali San Ġiljan fir-risposta tiegħu tat-28 ta' Jannar, 2020 isostni li l-appell interpost mis-soċjet kjamata fil-kawża huwa null stante li għal dawk ir-raġunijiet li jfisser fl-imsemmija risposta tiegħu, l-appell inkwistjoni ma jottemporax ruħu mad-dettami tal-artikolu 8 tal-Kap. Inkwantu għall-mertu, l-intimat il-Kunsill Lokali San Ġiljan jagħti r-raġunijiet għaliex l-aggravji ma jistgħux jirnexxu, u għalhekk jitlob sabiex l-appell jiġi miċħud. L-appellati għażlu li ma jweġbux. Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Din il-Qorti tgħid li l-appell intavolat mis-soċjetà kjamata fil-kawża huwa tassew irritu u null, u dan proprju għaliex kif qegħdin isostnu l-intimati, ma jottemporax ruħu mad-dispożizzjonijiet tas-subartikoli (2) u (3) tal-artikolu 8 tal-Kap. Dan l-artikolu tal-liġi jiddisponi kif ġej: "(2) Indipendentement mill-ammont tat-talba, jista' dejjem isir appell fil-każijiet li ġejjin: (a) fuq kull ħaġa li jkollha x'taqsam mal-ġurisdizzjoni tat-Tribunal; Qrati tal-Ġustizzja Paġna 33 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM (b) fuq kull kwistjoni ta' preskrizzjoni; (ċ) fuq kull nuqqas ta' tħaris tad-disposizzjonijiet tal-artikolu 7(2); (d) meta t-Tribunal ikun b'mod gravi mar kontra d-dettami tal-imparzjalità u tal-ekwità skont il-liġi u dik l-azzjoni tkun ippreġudikat il-jeddijiet ta' min jappella. (3) Ikun hemm ukoll dritt ta' appell fil-każijiet kollha fejn l-ammont inkwistjoni, kalkolat skont id-disposizzjonijiet tal-artikolu 3(2), jaqbeż elf u ħames mitt euro (€1,500)." Din il-Qorti tibda billi tosserva li ċertament l-appell mhux konformi ma' dak li jiddisponi għalih s-subartikolu 8(3) tal-Kap. 360, għaliex l-ammont li s- soċjetà kjamata fil-kawża ġiet ikkundannata tħallas permezz tas-sentenza appellata huwa ta' €826.93, u għalhekk inqas mill-minimu li jitlob dan is- subartikolu tal-liġi. Meta mbagħad din il-Qorti kkunsidrat l-aggravji kollha li s-soċjetà kjamata fil-kawża qiegħda tressaq quddiemha, huwa ċar li l-appell ma jolqot l- ebda wieħed mill-każijiet kontemplati mis-subartikolu 8(2) tal-Kap. Għaldaqstant din il-Qorti ma tistax tieħu konjizzjoni tal-appell odjern. Għar-raġunijiet premessi l-Qorti qiegħda tastjeni milli tieħu konjizzjoni tal- appell intavolat mis-soċjetà kjamata fil-kawża, filwaqt li tiddikjarah irritu u Qrati tal-Ġustizzja Paġna 34 minn 35 Appell Inferjuri Numru 320/2017/1 LM L-ispejjeż tal-ewwel istanza għandhom jitħallsu kif deċiżi mit-Tribunal, u dawk tal-appell odjern għandhom ikunu a karigu tal-imsemmija soċjetà kjamata fil-kawża. Onor. Dr Lawrence Poulton LL.D. ill Rosemarie Handy Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 35 minn 35