Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ART 12(2) KAP 158 TAL-LIGIJIET TA' MALTA ART 37 TAL-KOSTITUZZJONI TA' MALTA L-EWWEL ARTIKLU TAL-EWWEL PROTOKOLL TAL-KONVENZJONI EWROPEA RIMEDJI PEKUNJARJI U NON PEKUNJARJI ATT XXVII TAL-2018 Seduta ta' nhar il-Hamis, 29 ta' Novembru 2018 Kawza Numru : 3 Rikors Kostituzzjonali Numru : 12/2018/LSO Brian Hassan (KI 510357M) vs u Generali (K.I.324383M) u 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Maria (K.I.981448M) Zammit Rat ir-rikors guramentat ta' Brian Hassan (KI 981448M) datat 12 ta' Frar 2018 fejn bir-rispett u Brian Hassan (KI 981448M) bil-gurament tieghu ddikjara u kkonferma:- Illi huwa l-uniku proprjetarju tal-fond ossia Flat 1, 188, 1. Davline, Triq Franceso Buhagiar, San Pawl il-Baħar li l-mejjet missieru Gaetano Hassan bhala l-antekawza tieghu kien ikkonceda b'titolu temporanja ghall- ta' sub-emfitewsi perjodu ta' 17-il sena mill-1 ta' Awwissu 1973 lil certu Francis D'alfonso bis-sub-cens annwu u temporanju ta' Lm100 fis-sena u dan skont kuntratt tal-11 ta' Lulju 1973 fl- atti tan-Nutar Dottor Angelo Fero’ li qed jigi anness u mmarkat bhala "Dokument A". Illi sussegwentement l-istess Francis D'alfonso biegh u ittrasferixxa s-subutili dominju temporanju u l-benefikati ghaz-zmien li kien fadal mis-sbatax-il sena li kienu bdew jghaddu mill-11 ta' Lulju 1973 tal-istess Flat 1, 188, Davline, Triq Francesco Buhagiar, San Pawl il-Baħar lil Gerald Vasiljevic versu l-prezz ta' Lm300 u dan skont kuntratt tal-31 ta' Jannar 1974 fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Fero’ li qed jigi anness u mmarkat bhala "Dokument B". 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi sussegwentement Gerald Vasiljevic biegh u ittrasferixxa s-subutili dominju temporanju ghaz-zmien li kien ghad fadal mis-sbatax-il sena li kienu bdew jghaddu mill-11 ta' Lulju 1973 tal-istess Flat 1, 188, Davline, Triq Francesco Buhagiar, San Pawl il-Baħar lill-intimat George Debattista Grech u dan permezz ta' kuntratt tat-12 ta' Gunju 1978 fl-atti tan- Nutar Dottor Joseph Cristiano li qed jigi anness u mmarkat bhala "Dokument C". Illi din il-koncessjoni emfitewtika temporanja tal-11 ta' Lulju 1973 tan-Nutar Dottor Angelo Fero’, dokument A anness, kellha tiskadi fil-31 ta' Lulju 1990. Illi ai termini tal-hdax-il klawzola tal-kuntratt fuq imsemmi Dokument A l-intimati Zammit fit-terminazzjoni tas-subenfitewzi kellhom jirrilaxxjaw il-fond zgumbrat minn kull inkwilin u kellhom jirritornaw ic-cavetta lis- subkoncedent. Illi ai termini tal-Att XXIII tal-1979 l-intimati Zammit ppretendew li huma jistghu jibqghu jghixu fil-fond bhala residenza ordinarja taghhom billi jhallsu kera doppja ta' Lm200 fis-sena u dan ghal perjodu ta' 15-il sena u cioe` sat-31 ta' Lulju 2005. Illi fl-1 ta' Awwissu 2005, il-kera tal-fond imsemmi sar Lm299.98 fis-sena ekwivalenti ghal €698.78 fis-sena u dan ai termini tal-Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta u rega' zdied ai 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. termini tal-Att X tal-2009 fl-1 ta' Jannar 2013 u kull tliet snin sussegwenti skont ir-rata ta' inflazzjoni. Illi Gaetano Hassan miet fit-18 ta' Lulju 2011 u skont zewg testmenti unica charta wiehed tal-20 ta' Jannar 1977 fl-atti tan-Nutar Dottor Victor Mamo u iehor addizzjonali tal-31 ta' Ottubru 2003 fl-atti tan-Nutar Dottor Maria Cassar Mockridge, Dokument D anness, il-wirt tieghu ddevolva fuq uliedu David Hassan, Pauline Kiernan u Brian Hassan f'porzjonijiet ugwali bejniethom u dan minbarra u xi prelegati fi proprjeta' lil kull wiehed u wahda rninn uliedu. Illi ai termini tat-testment addizzjonali tal-31 ta' Ottubru 2003 Dokument D il-fond mertu ta' din il-kawza ossia Flat 1, 188, Davline, Triq Franceso Buhagiar, San Pawl il-Baħar ddevolva fuq l-attur Brian Hassan b'titolu ta' prelegat liema prelegat gie debitament denunzjat lill-Kummissarju tat- Taxxi Interni permezz ta' dikjarazzjoni causa mortis tal-24 ta' Awwissu 2012 fl-atti tan-Nutar Dottor Maria Cassar Mockridge li tigi annessa u mmarkata bhala kopja "Dokument E". Illi ai termini tal-Att X tal-2009, il-kera tal-fond suppost zdiedet fl-1 ta' Jannar 2013 ossia fl-1 ta' Awwissu 2013, liema kera kellha tkun ta' €838 fis-sena, u kellha terga' tizdied fl-1 ta' Awwissu 2016 ghal €855.30 u tibqa' hekk tizdied kull tliet snin. Illi dan il-fond ma kienx fond dekontrollat kif jirrizulta mid-Dokument "F" anness. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi effettivament qabel ma dahal fis-sehh l-Att XXIII ta' l-1979, galadarba l-fond ma kienx fond dekontrollat, kien soggett ghar-rekwizizzjoni u l-fair rent u ghalhekk il- konsulent legali tal-antekawza tar-rikorrent kien ta parir lil missier ir-rikorrent biex jaghtu b'koncessjoni emfitewtika temporanja l-fond imsemmi lill-intimati Zammit ghax b'hekk id-dispozizzjonijiet tar-'Rent Restrictions (Dwelling Houses) Ordinance 1944' ma jkunux japplikaw. Illi kieku missier ir-rikorrenti kera l-fond lill-intimati Zammit, kien japplika l-fair rent li ma kien fair rent xejn il- kumpens li huwa seta' jircievi bhala kera kien dak kif stabbilit fl-4 ta' Awwissu 1914 oltre li l-fond in kwistjoni kien ikun soggett ghar-rekwizizzjoni. Illi missier l-esponenti Gaetano Hassan ried jipprotegi l-proprjeta' tieghu sabiex fit-terminazzjoni tal-koncessjoni emfitewtika temporanja jerga' jiehu lura hwejgu minghajr okkupazzjoni. Illi bid-dhul fis-sehh ta' l-Att XXIII ta' l-1979, din is- sitwazzjoni tbiddlet radikalment u l-intimati gew moghtija d- dritt li jibqghu jghixu fil-fond basta b'kera irrizorja li ma tirriflettix is-suq u l-anqas izzomm bilanc bejn id-drittijiet tas-sid u dawk tal-inkwilin u dan stante li l-intimati kienu cittadini Maltin u li juzaw il-fond bhala residenza ordinarja taghhom, bl-unika awment permessibbli fil-kera jkun dak skont ir-rata ta' inflazzjoni kif determinata mill-Awtoritajiet Governattivi. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ghalhekk ir-rikorrenti 16. gie spossessatat mid-dritt ta' uzu tal-proprjeta' tieghu, wara li skada t-terminu lokatizju u ghalhekk gie assoggettat ghal relazzjoni forzata ta' sid u inkwilin ghal perijodu indefinit u ghalhekk intilef il-bilanc bejn l-interessi ta' l-inkwilini u dawk tas-sid, minkejja ta' koncessjoni emfitewtika temporanja, dokument A. ir-rikorrenti gie mcahhad mit- 17. tgawdija tal-proprjeta' tieghu, minghajr ma gie moghti kumpens xieraq ghat-tehid tal-pussess ta' l-istess fond, minkejja l-kuntratti ta' koncessjoni emfitewtika temporanja miftehma bejn l-antekawza tal-attur u l-intimati Debattista Grech u dan qabel id-dhul in vigore tal-Att XXIII ta' l-1979 u infatti l- unika awment possibbli kien li tithallas iz-zieda fil-kera skont ir-rata ta' l-inflazzjoni pero' qatt iktar mid-dopju tal- kera wara l-gheluq tal-perijodu emfitewtiku temporanju. Illi b'dan il-mod, Illi fil-fatt, il-valur lokatizzju ta' l-istess fond, dak iz- zmien ossija ta' Lulju 1990 u kull 15-il sena sussegwenti kien ferm oghla minn dak moghti lilhom bl-Att XXIII ta' l-1979 li jigi pruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza. Illi in oltre' r-rikorrenti kellu bzonn dan il-fond biex imur jabita fih huwa u membri tal-familja tieghu u minhabba l-impossibbilita' taghhom biex jiehdu lura l-pussess tal-fond ossia li jergghu jiehdu lura l-fond proprjeta' taghhom minhabba l-bzonnijiet taghhom u minhabba li kien skada t- terminu lokatizju, id-dispozizzjonijiet ta' l-Att XXIII qieghed 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ukoll jilledi d-drittijiet taghhom ta' proprjeta', kif protetti mill- Kostituzzjoni ta' Malta u mill-Konvenzjoni Ewropea. l-principju illi skont tal-legalita' tal-provvedimenti Illi huwa ghalhekk gie pprivat mill-proprjeta' tieghu stante il-principji stabbiliti mill-Konvenzjoni l- illi Ewropea, applikazzjoni domestika, ghandhom ikunu sufficjentement accessibbli, precizi u li wiehed ghandu jistenna fi stat demokratiku fl-applikazzjoni taghhom - vide Ruscica vs. Poland (GC) no. 31443/96, 147, ECHR 2004-V u Saliba vs. Malta, no. 4251/02, 31, 8 November, 2005 u Gatt Scicluna Cinena vs. Malta — Applikazzjoni Nru. 47045/06 deciza fl-15 ta' Settembru, 2009. jippresupponi tal-ligi Illi fic-cirkostanzi, meta l-antekawza tar-rikorrent ftiehem fuq koncessjoni emfitewtika temporanja ta' fond mhux dekontrollat, huwa qatt ma kellu jippretendi illi b'legislazzjoni ta' l-Att XXIII ta' l-1979, il-Gvern ta' Malta kellu jghaddi Ligi li juzurpalu d-dritt tieghu ta' liberu trasferiment ta' proprjeta' mhux skont il-ftehim raggunt u jaghti dritt ghar-renova tal-lokazzjoni lill-inkwilini mhux taht kondizzjonijiet gusti billi jimponilu li jircievi kera rrizorja mhux skont is-suq u li ma tirriflettix il-valur lokatizju tal- fond, liema ligi ghalhekk ma krejatx bilanc tar-rekwizit tal- principju ta' proporzjonalita`. Illi principju massimu li ghandu jigi segwit, hu li l- individwu m'ghandux jigi assoggettat ghal legislazzjoni li huwa ma setax jipprevedi li ggib toqol u telf ezagerat ukoll fil-kumpens li ghandu jircievi ghat-tehid effettiv tal-proprjeta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ihallsu kumpens biex Illi konsegwentement a tenur ta' l-Artikolu 41 tal- Konvenzjoni Ewropea, galadarba kien hemm ksur ta' l- Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjon Ewropea, l- intimati ghandhom ikun hemm sodisfazzjon gust lir-rikorrenti ghal hsara minnu sofferta. Illi ghalhekk ir-rikorrent huwa ntitolat ghal kumpens minhabba t-telf fil-kontroll, uzu u tgawdija tal-proprjeta' tieghu minn meta huwa ma setax jiehu lura l-proprjeta' tieghu minhabba l-legislazzjoni intavolata bl-Att XXIII ta' l- 1979 u dan mill-31 ta' Lulju, 1990 - Vide Ali Farag vs. The United Kingdom (GC) no. 35605/97, 40, ECHR 2002-IV; Abela Garrett and White vs. The United Kingdom - Nos. 42949/98 u 53134/99, 52, deciza fl-10 ta' Mejju 2007; Akkus vs. Turkey - deciza fid-9 ta' Lulju, 1997, Reports 1997-IV, 35; Micallef Briggs vs. Ukraine - No. 5596/03, 22 ta' Novembru, 2005, 30, unpublished; Prodan vs. Moldova - No. 49806/99, 73, ECHR 2004-III (extracts); Caruana Gatt vs. Malta - No. 31122/05, 20, deciza 17 ta' Lulju, 2008; u Zammit and Attard Cassar vs MALTA deciza fit-30a' Lulju 2015 mill-Qprti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. l-piz Illi barra minn hekk il-Prim Awla tal-Qorti Civili, Sede Kostituzzjonali fil-kawza "Rose Ellul Martin vs Avukat Generali et" deciza fil-25 ta' Frar 2016 u kkonfermata mill- Qorti Kostituzzjonali fil-11 ta' Lulju 2016 iddecidiet illi f'kaz simili bhal dan meta giet iffirmata koncessjoni emfitewtika temporanja s-sidien ma setghu qatt eccessiv li kienu ser ikomplu jerfghu mat-trapass ta' kwazi 37 sena. Isegwi ghalhekk illi l-attui rikorrenti ma jistax jigi kkunsidrat illi rrinunzja inkondizzjonatament b'mod indefinit u perpetwu ghad-dritt ta' tgawdija tal-proprjeta' taghhom, b'sagrificcju lejn l-interess generali socjali li fir-realta' tali interess m'ghadux ireggi tul il-milja taz-zmien. Illi r-rikorrent ihoss illi fir-rigward tieghu gie miksur l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, kif ukoll l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropea u konsegwentement ghandu jithallas kumpens a tenur ta' l- Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea (vide Pullicino vs MALTA no. 50570/13 deciza mill-Qorti Ewropea ghad- Drittijiet tal-Bniedem fit-30 ta' Jannar 2018), stante illi huwa gie pprivat, minghajr ma nghata kumpens gust ghat- tgawdija tal-proprjeta' tieghu u cioe' tal-fond Flat 1, 188, Davline, Triq Francesco Buhagiar, San Pawl il-Baħar minhabba d- dispozizzjonijiet ta' l-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979. Illi huwa ghandu jircievi sia danni pekunjarji kif ukoll non pekunjarji f'ammonti sodisfacenti ghat-telf tieghu kif gie deciz fil-kawza "Albert Pullicino vs MALTA deciza mill- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ir-rikorrrenti jitolbu bir-rispett Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fit-30 ta' Jannar 2018. Ghaldaqstant l- Onorabbli Qorti prevja kwalsiasi dikjarazzjoni necessarja u l-intimati opportuna u ghar-ragunijiet premessi ghaliex m'ghandhiex: 1. Tiddikjara u tiddeciedi illi fil-konfront tar-rikorrent l- operazzjonijiet ta' l-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, u bl-operazzjonijiet tal-Ligijiet vigenti qeghdin jaghtu dritt ta' rilokazzjoni lill- intimati u jirrenduha impossibbli lir-rikorrenti li jirriprendu l- pussess tal-proprjeta' taghhom. Konsegwentement tiddikjara u tiddeciedi illi qed jigu vjolati d-drittijiet tieghu ghat-tgawdija tal-proprjeta' tieghu Flat 1, 188, Davline, Triq Franceso Buhagiar, San Pawl il-Baħar, bi vjolazzjoni ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l- tal-Konvenzjoni Ewwel Artikolu Ewropea (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta) u b'hekk taghtih ir-rimedji li jidhrilha xierqa fis-sitwazzjoni inkluz l-izgumbrament tal-intimati mill-fond. Tiddikjara u tiddeciedi illi l-intimati huma responsabbli ghal kumpens u danni sofferti mir-rikorrent b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet ta' l-Att XXIII ta' l-1979 li ma kreawx bilanc gust bejn id-drittijiet tas-sid u dak ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal- l-Ewwel Protokoll ta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ta' proprjeta' in kwistjoni ai termini ta' l-Artikolu 41 tal- Konvenzjoni Ewropea. Tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir- rikorrenti, ai tal-Konvenzjoni Ewropea. Tikkundanna lill-intimati jhallsu l-istess kumpens u 5. danni likwidati ai termini ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea u ai termini tal-kuntratt tal-11 ta' Lulju 1973 fl-atti tan-Nutar Dottor Angelo Fero’, Dokument A. Bl-ispejjez, komprizi dawk ta' l-ittra ufficjali tat-22 ta' Jannar 2018 li kopja taghha qed tigi esebita u mmarkata bhala Dokument "G" u bl-ingunzjoni ta' l-intimati ghas-subizzjoni. Rat li din ir-rikors gie appuntat ghas-seduta tat-22 ta' Marzu 2018. Rat ir-risposta tal-Avukat Generali datata 8 ta' Marzu 2018 a fol 43 tal-process fejn bir-rispett Dr Peter Borg Delicata, Avukat n-natura kkonferma Generali guramentata tar-rikors in risposta: 1. Illi l-lanjanza tar-rikorrent hija fis-sens illi bit- thaddim tad-dispozizzjonijiet tal-artikolu 12 tal-Kap. 158 tal- Ligijiet ta' Malta fil-konfront taghha qed jigi miksur l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta kif ukoll l-ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea tad-Drittijiet tal- Bniedem u dan billi huwa qed jigi mcahhad mit-tgawdija tal- bil-gurament 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. l-allegazzjonijiet u proprjeta' senjatament il-fond 188, Davline, Flat 1, Triq Francesco Buhagiar, San Pawl il-Baħar, minghajr ma qed jinghata kumpens adegwat; 2. Illi in linea preliminari ir-rikorrent irid igib prova tat-titolu tieghu fuq il-proprjeta' in kwistjoni. F'dan ir-rigward jinghad ukoll illi r-rikorrent ma jistax jilmenta dwar perjodi qabel ma Brian Hassan kellu titolu fuq il-proprjeta' in kwistjoni; 3. Subordinament u minghajr pregudizzju ghas-suespost fil-mertu l- pretensjonijiet kollha tar-rikorrent bhala infondati fil-fatt u fid-dritt u dan ghas-segwenti ragunijiet li qeghdin jigu avvanzati minghajr pregudizzju ghal xulxin; 4. Illi l-esponent jecepixxi l-inapplikabilita` tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u dan peress illi dan l-artikolu japplika biss f'kaz ta' tehid forzuz tal-proprjeta'. Illi sabiex wiehed ikun jista' jitkellem fuq tehid forzuz jew obbligatorju, persuna trid tigi zvestita minn kull dritt li ghandha fuq dik il-proprjeta'. Pero' certament li fil-kaz odjern tali zvestiment ma sehhx u dan peress illi bit-thaddim tal-artikolu 12 tal-Kap. 158 tal- Ligijiet ta' Malta, ir-rikorrenti ma tilfux id-drittijiet proprjetarji ut sic fuq il-fond in kwistjoni. Il-mizura msemmija fil-ligi li qed jattakkaw ir-rikorrenti, ghalkemm tinkwadra ruhha taht kontroll ta' uzu, madankollu din certament ma twassalx ghal deprivazzjoni totali tal-proprjeta'. Isegwi ghalhekk li l- ilment tar-rikorrenti ma jinkwadrax fil-parametri tal-artikolu jigi tal-Kostituzzjoni u konsegwentement ghandu 37 michud; 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi safejn l-ilment tar-rikorrenti huwa msejjes fuq l- tal-Konvenzjoni tal-ewwel protokoll ewwel artikolu Ewropea, l-esponent jirreleva li skont il-proviso ta' dan l- istess artikolu, l-Istat ghandu kull jedd li jghaddi dawk il- ligijiet li jidhirlu xierqa biex jikkontrolla l-uzu tal-proprjeta' skont l-interess generali. Illi hija gurisprudenza kostanti tal- Qorti ta' Strassburgu li l-Istat igawdi minn diskrezzjoni wiesgha sabiex fl-interess generali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk il-mizuri mehtiega ghall-harsien tal-interess generali; 6. Illi tali diskrezzjoni tal-legislatur ma' ghandhiex titbiddel sakemm din ma tkunx manifestament minghajr bazi ragjonevoli. Kif spjegat fis-suespost l-esponent jishaq li fil- kaz odjern hemm bazi l- promulgazzjoni tal-legislazzjoni li tinsab taht skrutinju fil- kawza odjerna; 7. Illi dejjem minghajr pregudizzju ghas-suespost, ma hemm ebda ksur tal-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u dan peress illi dak li gara fil-kaz odjern huwa li l-Istat tramite l-artikolu 12 irregola sitwazzjoni ta' natura socjali fl-ambitu tal-gid komuni b'dana pero' li baqghu impregudikati d-drittijiet tas- sidien qua proprjetarji tal-fond in kwistjoni; 8. Illi fir-rapport tal-Kummissjoni fil-kaz Connie Debattista Grech et vs Malta (applikazzjoni numru 68451/9) tat-12 ta' Jannar 1991 gie osservat illi: "the Court has found no violation of 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Fil-fehma tal-esponent mizuri socjali implimentati sabiex jipprovdu akkomodazzjoni lill-persuni fil-bzonn certament jaqghu fil-kappa tal-interess generali. Illi l-artikolu 12 tal- Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta huwa mahsub biex jipprotegi persuni milli jigu mkeccija mid-dar ta' abitazzjoni taghhom f'gheluq it-terminu koncess lilhom fil-kuntratt ta' enfitewsi jew sub-enfitewsi u dan taht kondizzjonijiet riveduti li jinkludu l-awment tal-ammont imhallas lis-sid li jizdied ukoll kull tliet snin skont l-gholi tal-hajja. Isegwi li dan l-artikolu ma jistax jigi klassifikat bhala wiehed mhux legittimu jew mhux fl-interess generali; 9. Illi stabbilit li l-artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta ghandu ghanijiet legittimi u huwa fl-interess generali bil-konsegwenza li ma hemm xejn hazin taht il-Konvenzjoni Ewropea, li l-ligi nostrana tiddisponi li fl-gheluq tas-sub- enfitewsi l-okkupant li jkun qed juza' l-fond bhala r- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ta' kera ir-rikorrenti qeghdin tikser residenza tieghu ghandu jithalla fid-dar taht titolu ta' kera. Ifisser b'hekk jitolbu il-Konvenzjoni dikjarazzjoni gudizzjarja Ewropea, li l-kirja favur l-intimati konjugi Debattista Grech ghandha tigi mwaqqfa u li l-intimati huma responsabbli ghal allegati danni, tali talbiet mhumiex misthoqqa; Illi inoltre dwar l-ilment tal-allegata sproporzjon fil- 10. kera, jigi rilevat li bis-sahha tal-Att X tal-2009 kif emendat bl-Att V tal-2010, senjatament l-artikolu 38(4)(A), il-valur tal-kera beda joghla kull tliet snin skont l-artikolu 1531C tal- Kodici Civili (Kap 16 tal-Ligijiet ta' Malta). Fil-kaz tar- jippercepixxi rikorrent, mhuwiex kera daqstant sproporzjonata tenut kont tal-fatt li interess generali fejn f'cirkostanzi bhal dawn, legittimu, ma ghandux bilfors isir paragun mal-valur odjern tal-proprjeta' fis-suq hieles kif pretiz mir-rikorrent. Dan ukoll peress li l-fond mhuwiex xi wiehed gdid, li l-ispiza biex inbena saret hafna snin ilu u li s-sidien ma kienux legalment obbligati jinvestu fih meta dan kien moghti lill- enfitewta taht titolu ta' sub-cens temporanju. Di piu' l- obbligi ta' manutenzjoni da parti tas-sid huma llum ukoll ferm limitati; 11. Illi l-Qorti Ewropea stess fil-gurisprudenza taghha fosthom fil-kaz ta' Amato Gauci v Malta1 (App Nru 47045/06 Deciz 15/09/2009) rrikonoxxiet li "State control over levels of 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi ghalhekk anke jekk fil-kaz odjern jirrizulta li l-kera dovuta lir-rikorrenti hija inferjuri ghall-valur lokatizju fis-suq kieku l-inkwilin kellu jigi zgumbrat u l-fond jinkera mill-gdid, dan it-tnaqqis huwa kontro-bilancjat bil-margini wiesgha tal- Istat li jillegisla fil-kuntest ta' mizuri socjali u mill-htiega socjali ta' dawk il-mizuri; 13. Illi fl-umli fehma tal-esponent fil-kaz odjern din l- Onorabbli Qorti m'ghandhiex tevalwa din il-ligi fil-kuntest principalment ta' spekulazzjoni tal-proprjeta' imma ghandha tiskrutinja u tapplika l-ligi fil-qafas aktar wiesgha u cioe' mill-aspett ta' proporzjonalita' fid-dawl tar-realta' ekonomika u socjali tal-pajjiz in generali; 14. Illi jsegwi ghalhekk li meta wiehed jizen dan fl-assjem kollu, il-konkluzjoni hija li anke dina l-parti tal-ilment tar- rikorrenti dwar in-nuqqas ta' propozjonalita' ma huwiex gustifikat ghaliex ma hemm ebda ksur tal-ewwel artikolu tal-ewwel protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u kwindi kull talba ghall-kumpens prospettata mir-rikorrenti mhijiex misthoqqa; Illi minkejja li f'kazijiet ohra kontra l-Istat Malti fejn 15. tal-ewwel saret artikolu tal-Konvenzjoni Ewropea bbazata fuq it-thaddim tal-artikolu 12 tal-Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta, il-Qorti Ewropea kienet waslet ghall-konkluzjoni li tal-Ewwel Protokoll tad-dispozizzjonijiet ta' ksur lanjanza 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. kien hemm sproporzjonalita' u tqassim mhux xieraq tal- pizijiet u l-beneficcji, jigi rilevat li tali gurisprudenza hija limitata ghall-fattispecie u ghac-cirkostanzi partikolari ta' dawk lill-istess Qorti il-kazijiet. Huwa importanti: "The Court Ewropea rrikonoxxiet principju Illi dejjem minghajr pregudizzju ghas-suespost, dato ma non concesso li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, fatt li qed jigi kontestat, l-esponent jirrileva li fic-cirkostanzi tal- kaz, dikjarazzjoni ta' ksur hija sufficjenti u ma hemmx lok ghar-rimedji ohra mitluba mir-rikorrenti; 17. Salv eccezzjonijiet ulterjuri Ghaldaqstant fid-dawl tas-suespost jirrizulta li ma hemm ebda lezjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti u din l- Onorabbli Qorti ghandha tichad il-pretensjonijiet u t-talbiet kollha bhala infondati fil-fatt u fid-dritt u dan bl-ispejjez kontra l-istess rikorrent. Rat ir-risposta ta' George u Maria Assunta konjugi Debattista Grech datata 14 ta' Marzu 2018 a fol 49 tal-process fejn bir-rispett George Debattista Grech ikkonferma bil-gurament is-segwenti: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Il-Fatti Relattivi Ghall-Kaz 1. Illi r-rikorrenti huwa iben Gaetano Hassan li kien ikkonceda l-fond Flat 1, Davline, Triq Francesco Buhagiar, San Pawl il-Baħar, b'sub-emfitewsi temporanja ghal perijodu ta' sbatax-il sena li bdew jiddekorru mill-1 ta' Awwissu 1973 lil Francis D'alfonso, b'sub-cens anwu ta' Lm100 fis-sena; Illi s-subcens annwu u temporanju gie trasferit minn Francis D'alfonso lil Gerald Vasiljevic; Illi Gerald Vasiljevic biegh u ttrasferixxa s-subutile dominju temporanju ghaz-zmien li kien ghad fadal favur l- intimati; Illi fil-fatt l-intimati ilhom jirrisjedu fil-fond fuq imsemmi tul sebgha u tletin sena ta' zwieg u ghadhom jirrisjedu hemmhekk sal-lum; 5. Illi huma ma kienux involuti fid-decizjoni dwar kemm kellu jkun il-valur tas-subcens temporanju; 6. Illi meta skada l-perijodu ta' cens temporanju, dan inqeleb ghal kera a bazi tal-Att XXIII tal-1979; 7. Illi tul il-perijodu lokatizzju, l-intimati hadu hsieb il-fond imsemmi u ghamlu xoghol tant hu hekk illi tejbu l- kundizzjoni tal-fond, liema xoghlijiet saru ghas-spejjez taghhom; 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi huma pensjonanti u m'ghandhomx mezzi sufficienti sabiex isibu akkomodazzjoni alternattiva xierqa; L-eccezzjonijiet 1. Illi preliminarjament, ir-rikorrenti ghandu jgib prova tat- titolu tieghu fuq il-fond de quo u kemm ilu sid tal-fond in kwistjoni u dan tenut kont tal-fatt illi huwa qed jaghmel il- pretenzjonijiet tieghu bhala sid tal-fond, meta jidher li effettivament huwa kien qed igawdi l-fond de quo b'titolu ta' cens; 2. Illi minghajr pregudizzju ghall premess, l-esponenti qed jokkupaw il-fond taht titolu validu fil-ligi, b'kera ghola mill-kera minima stabbilita mill-Gvern taht il-Ligijiet tal-Kera u ghalhekk m'humiex qed jippregudikaw id-drittijiet tar- rikorrenti b'ebda mod; 3. Illi l-intimati ma jahtu bl-ebda mod ma' dak li jipprovdi l-artikolu 12 tal-Kapitolu 158 tal-Ligijiet ta' Malta. Illi l-kera li bhalissa huma jhallsu lir-rikorrent hija kumpens xieraq tenut kont tal-istat tal-fond mertu tal- kawza; 5. Illi inoltre, in kwantu ghall-fatt li t-talba tar-rikorrenti hija wkoll ibbazata fuq allegat ksur tal-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' Protokoll 1 tal-Kapitolu 319, jigi rilevat li ma hemm ebda ksur tal-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' Protokoll 1 tal-Kapitolu 319 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. billi I-artikolu 12 tal-Kapitolu 158 ma jikkostitixxix tehid forzuz jew obbligatorju ta' proprjeta' jew possedimenti. Se mai huwa biss kontroll ta' uzu ta' proprjeta' fil-parametri kemm tal-Kostituzzjoni kif ukoll taht il-Kapitolu 319. Kull kaz ghandu jigi ezaminat mill-fattipsecie partikolari tieghu. Illi d-dispozizzjonijiet taht il-Kapitolu 158 in kwistjoni huma mizuri ta' natura socjali fl-ambitu tal-gid komuni. L- esponenti ma ghamlu assolutament xejn hazin billi avvalaw ruhhom mid-dispozizzjonijiet tal-ligi li kienu fis-sehh meta sar il-kuntratt enfitewtiku; 7. Illi kwantu ghal ilment msejjes fuq l-artikolu 1 Protokoll 1, jigi rilevat li l-lstat igawdi minn diskrezzjoni wiesgha biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta` skont l-interess generali u sabiex anke jigu ndirizzati l-htigijiet socjali. ll-mizuri taht l- artikolu 12 tal-Kap 158 huma mizuri ta' natura socjali ta' mmirati biex persuni ma abitazzjoni taghhom. B'hekk dan I-artikolu fih innifsu ma jistax jigi kklassifikat bhala wiehed mhux legittimu jew mhux ta' interess generali. Illi f' cirkostanzi simili huwa maghruf u accettat illi fil- kuntest ta' akkomodazzjoni socjali, l-livelli tal-kera ma jistghux jitpoggew fuq l-istess keffa tal-valur fuq is-suq hieles. L-istat igawdi margini wiesgha taht dan l-aspett. Illi fl-iskrutinju tal-ligi u applikazzjoni tal-istess ghal fattispecie tal-kaz, il-valur tal-kera m'ghandux jitqies mill- binarju spekulattiv izda ghandu jitqies fil-kuntest partikolari 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. tal-margini wiesgha ta' tal-kaz apprezzament li l-istat igawdi f'mizuri tal-interess generali partikolarment dawk relatati ma' social housing, tenut kont tal-fatt ukoll l-intimati huma penzjonanti b'mezzi finanzjarji limitati, li ilhom ighixu fl-appartament mertu tal- kawza tul il-hajja matrimonjali taghhom; 10. Illi r-rikorrenti qed jilmenta li l-ammont ta' kera ma jirriflettix il-valur tas-suq. Ghalkemm dan huwa kkontestat, anke kieku, dan ma jfissirx necessarjament li l-artikolu 12 ghandu jitnehha in toto jew li l-esponenti ghandhom jigu zgumbrati. Galadarba l-iskop, htiega u legittimita` tal- artikolu 12 tal-Kap. 158 huma rikonoxxuti, dan m'ghandux jigi newtralizzat bl-izgumbrament tal-esponenti. Ghandha wkoll tinghata kunsiderazzjoni tal-fatt illi l-inkwilini qed juzufruwixxu mill-protezzjoni u beneficcju tal-ligi ghax m'ghandhomx mezzi sabiex jipprovdu ghalihom innfushom b'mod indipendenti, akkomodazzjoni xierqa u li kieku kellha tintlaqa` t-talba tar-rikorrenti ghall-izgumbrament tal- inkwilini, ikun qed jinholoq zbilanc kontra l-intimati. Illi, minghajr pregudizzju ghall-premess u in linea sussidjarja u fil-mertu, tul il-lokazzjoni, l-intimati ghamlu diversi spejjez fil-fond mertu tal-kawza bil-konsegwenza illi l-fond gie ammeljorat u ghalhekk, jekk din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li ghandha tistabilixxi l-valur lokatizzju tal-fond skont l-andament tas-suq illum, dawn l-ammeljoramenti m'ghandhomx jittiehdu in konsiderazzjoni; 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. jekk sussudjarja, il-Qorti ssib l-esponenti m'ghandux Illi finalment, minghajr pregudizzju ghall-premess u in ibati konsegwenza talli mexa ma' dak li huwa permess lilu skont il-ligi u tar-rikorrenti huwa ggustifikat u jinghata xi rimedju, dan m'ghandux jkun leziv ghal esponenti izda ghandu jingarr mill-lstat. Bl-ispejjez. Rat il-verbali kollha tas-seduti mizmuma quddiem il-Qorti kif hekk presjeduta inkluz dak tas-seduta tal-Tlieta, 10 ta' Lulju 2018 fejn meta ssejhet il-kawza dehru d-difensuri tal- partijiet, prezenti l-attur u l-konvenuti. Dr Claudette Cassar Ruggier ddikjarat li mhix ser tinsisti li jitla' l-Perit Galea St John biex jixhed viva voce. Xehed bil-gurament tieghu Brian Hassan, liema xhieda giet registrata fuq is-sistema eletronika. Dr Edward Portelli Attard rriseva li jipprezenta l-att 'causa mortis' tal-wirt ta' missier ir-rikorrent. L-intimati ddikjaraw li ghalqu l-provi taghhom. Ir-rikorrent kellu jesebixxi l-kuntratt ta' 'causa mortis', jew kuntratt li seta' sar ma' missier ir-rikorrent fi zmien ghoxrin (20) jum minn dan il-verbal. Fil-mori tad- differiment il-partijiet gew awtorizzati jipprezentaw noti ta' sottomissjonijiet, jibda r-rikorrent li kellu sal-20 ta' Lulju 2018 u l-intimati kellhom sal-15 ta' Settembru 2018, u d- difensuri qablu li l-kawza tibqa' ghas-sentenza. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet ta' Brian Hassan datata 17 ta' Lulju 2018 a fol 144 tral-process 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. KONSIDERAZZJONIJIET Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tal-Avukat Generali datata 7 ta' Awwissu 2018 a fol 167 tal-process. Rat in-nota ta' sottomissjonijiet ta' George u Maria Assunta kojnugi Debattista Grech datata 13 ta' Settembru 2018 a fol 179 tal- process. Hadet konjizzjoni tal-provi prodotti. Permezz tar-rikors odjern, ir-rikorrent qed jilmenta li qed isofri lezjoni fid-drittijiet fondamentali tieghu ghat-tgawdija tal-proprjeta` tieghu bl-applikazzjoni tal-Artikolu 12 tal- Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif emmendat bl-Att XXIII ta' l-1979 li qed jaghti dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati George u Maria Assunta, konjugi Debattista Grech fuq l-appartament deskritt fir-rikors promotur, u dan bi ksur tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta, aktar 'il quddiem imsejjah "Il- Kostituzzjoni" u tal-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem - l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta, "Il-Konvenzjoni". Konsegwentement ukoll qed jitlob li jinghata dawk ir-rimedji li din il-Qorti jidhrilha li huma xierqa ghal din il-vjolazzjoni inkluz l-izgumbrament tal-intimati konjugi Debattista Grech, kif ukoll li jigi likwidat kumpens u danni ghal tali lezjoni ai termini tal- artikolu 41 tal-Konvenzjoni. imsejjah 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi l-Avukat Generali rribatta in linea preliminari li r- rikorrent ghand jaghti prova ta' titlu u li l-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni mhuwiex applikabbli ghal kaz odjern stante li l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni japplika biss f'kaz ta' tehid forzuz ta' proprjeta`. Referebbilment ghall-Ewwel artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, l-Istat ghandu l-jedd jghaddi ligijiet biex jikkontrolla l-uzu tal- proprjeta` skont l-interess generali. Ghalhekk, qed jigi eccepit tal- l-ebda ksur Kostituzzjoni u tal-Ewwel artikolu tal-ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea, stante li l-artikolu 12 tal-Kap 158 hu mahsub biex jipprotegi lill-inkwilini milli jigu mkeccija mid-dar ta' abitazzjoni taghhom. Inoltre, riferibbilment ghall- allegat sproporzjon fir-rata ta' kera percepita, l-artikolu 38(4)(A) tal-Att X tal-2009 u l-artikolu 1531C tal-kap 16 jipprovdu ghall-awment prejodiku f'dawn ir-rati u li kull kaz ghandu jigi ezaminat skont il-fattispecie partikolari tieghu. L-intimati George u Maria Assunta Debattista Grech eccepew li l- attur irid igib prova tat-titolu; u li huma qed jokkupaw il-fond taht titolu validu fil-Ligi, b'hekk ma jahtux ghal dak li jipprovdi l-artikolu 12 tal-Kap 158. Sostnew li l-kera taghhom hi kumpens xieraq tenut kont tal-istat tal-fond. Gie eccepit li m'hemm l-ebda ksur tal-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni u tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea, stante li l-ebda tehid forzuz ta' proprjeta` ma sehh f'dan il-kaz. Dwar il-livelli tal-kera, gie eccepit li dawn ma jistghux jitqiesu fl-istess keffa tal-valur fuq is-suq hieles, u l-Istat igawdi margini wiesgha fuq dan l- aspett. Dwar l-ilment li l-kera ma tirriflettix il-valur tas-suq, 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. dan ma jfissirx li l-intimati ghandhom jigu zgumbrati stante li huma qed juzufruwixxu ruhhom mill-protezzjoni u milll- beneficcju tal-ligi, b'hekk l-intimati m'ghandhomx ibatu konsegwenzi talli mxew skont il-ligi, b'mod li jekk jinstab li hemm lezjoni tad-drittijiet tal-attur, dan ghandu jingarr mill- Istat. Fatti: Jirrizulta li Gaetano Hassan, missier l-attur, kien ikkonceda l- imsemmi fond b' titolu ta' sub enfitewsi temporanja ghall- perjodu ta' sbatax-il sena mill-1 ta' Awwissu 1973, lil Francis D'alfonso kif jidher f'Dok A. In segwitu, Francis D'alfonso biegh u ttrasferixxa is-subutile dominju lil Gerald Vasiljevic ghaz-zmien li kien fadal mis-sbatax-il sena skont kuntratt datat 31 ta' Jannar 1974 esebit bhala Dok B. Sussegwentement Gerald Vasiljevic biegh u ttrasferixxa is- subutile dominju temporanju ghaz-zmien li kien ghad fadal lill-intimat George Debattista Grech permezz ta' kuntratt datat 12 ta' Gunju 1978, esebit bhala Dok C. Jirrizulta li Gaetano Hassan miet fit-18 ta' Lulju 2011 u skont zewg testmenti unica charta, datati 20 ta' Jannar 1977 u iehor addizzjonali datat 31 ta' Ottubru 2003, l-wirt tieghu iddevolva fuq uliedu David, Pauline u Brian ahwa Hassan. Permezz tat-testment addizzjonali, il-fond in mertu gie mholli lir-rikorrent b'titolu ta' prelegat. Jirrizulta mid-dikjarazzjoni causa mortis (Dok E) li l-wirt ta' Gaetano Hassan gie debitament denunzjat, kif ukoll mid- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ta' sub-cens pagabbli dikjarazzjoni causa mortis (fol 139) gie denunzjat il-wirt ta' Lwiza sive Louisa Hassan, li mietet fit-23 ta' Dicembru 2007. Fiz-zewg denunzji saret ukoll l-immissjoni fil-pussess favur ir-rikorrent tal-prelegat tal-appartament in mertu. il- Jirrizulta koncessjoni subenfitewtika u cioe`, fil-31 ta' Lulju 1990 kien ta' Lm100 fis-sena. Din ir-rata zdiedet ai termini tal-Att XXIII tal-1979, u sussegwentement skont id-disposizzjonijiet tal- Att X tal-2009, liema kera kellha tibqa' tizdied kull tliet snin. Jirrizulta li l-konjugi Zammit hallsu s-subcens u l-kera sakemm Brian Hassan ma accettax aktar il-hlas, u konsegwentement bdew jiddepozitaw il-kera taht l-awtorita' tal-Qorti kompetenti ghall-iskadenzi mill-1 ta' Frar 2018 sat- 30 ta' April 2018 u ghall-iskadenzi mill-1 ta' Mejju 2018 sal- 31 ta' Lulju 2018. Ir-rikorrent ipproceda bil-kaz odjern fejn jilmenta li d-drittijiet fondamentali tieghu gew lezi billi qed jigi spussessat u svestit mid-dritt li jgawdi l-propjeta` mertu tal-vertenza in ezami. Provi: Brian Hassan xehed permezz ta' affidavit (fol 54-58) u qal li hu akkwista l-fond Flat 1, 188, Davline, Triq Francesco Buhagiar Birkirkara b'titolu ta' prelegat mill-wirt ta' missieru Gaetano Hassan, skont zewg testmenti wiehed datat 20 ta' Jannar 1977, u iehor addizzjonali datat 31 ta' Ottubru 2003, immarkat bhala Dok D. Sostna li dan il-prelegat gie denunzjat permezz ta' dikjarazzjoni causa mortis esebita Dok E. Qal li missieru kien ikkonceda l-imsemmi fond 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. b'cens temporanju ghal perjodu ta' sbatax-il sena mill-1 ta' Awwissu 1973 lil Francis D'alfonso skont kuntratt datat 11 ta' Lulju 1973 Dok A. Sussegwentement, Francis D'alfonso biegh u ttrasferixxa is-subutli dominju temporanju u l- benefikati ghaz-zmien li fadal tal-imsemmi fond lil Gerald Vasiljevic permezz kuntratt datat 31 ta' Jannar 1974, Dok B. In segwitu, Gerlad Vasiljevic biegh u ttrasferixxa is-subutile dominju temporanju ghaz-zmien li kien ghad fadal tal- imsemmi fond permezz ta' kuntratt datat 12 ta' Gunju 1978 esebit bhala Dok C. Qal li l-koncessjoni enfitwtika kif indikat f'Dok A kellha tiskadi fil-31 ta' Lulju 1990, izda minkejja din l-iskadenza, l-intimati Zammit baqghu fil-fond in kwistjoni ghax ippretendew li ai termini tal-Att XXIII tal- 1979 setghu jibqghu ighixu fil-fond bhala r-residenza ordinaraja taghhom, billi jhallsu kera doppja ta' Lm200 fis- sena ghal perjodu ta' hmistax-il sena u cioe` sal-31 ta' Lulju 2005. Missieru miet fit-18 ta' Lulju 2011. Zied ighid li l- kera tal-fond in kwistjoni, regghet zdiedet fl-1 ta' Jannar 2013 u fl-1 ta' Awwissu 2013 u baqghet tizdied kull tliet snin. Spjega, li kif hu diga semma fir-rikors promotur, l- imsemmi fond ma kienx dekontrollat. Izda, minkejja l- iskadenza tal-koncessjoni enfitewtika, is-successuri ta' Francis D'alfonso, minflok taw lura l-fond fl-1990, komplew jokkupawh sal-lum, u cioe` ghal tmienja u ghoxrin sena ohra, wara l-iskadenza tac-cens. Ghalhekk, sostna li jhoss li gie spussessat mid-dritt ta' uzu ta' proprjeta` tieghu wara li skada t-terminu tal-koncessjoni fl-1990. Qal li d-dritt fundamentali tieghu gie lez ghax il-ligi tal-1979 ma tistax tibqa' torbot ghal dan iz-zmien kollu, b'mod li ntilef il-bilanc 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. bejn l-interessi tas-sid. Missieru ma riedx jintrabat ghal dan iz-zmien kollu. Qal li ghandu 49 sena u jkollu bzonn dhul mill-appartament sabiex ikun jista' jiflah ghall-pizijiet finanzjarju jekk ikollu bzonn jidhol f'dar ta' residenza biex jkompli jghix fl-istess kondizzjonijiet li jgawdi llum. Oltre dan, ghandu tifla disabilitata li ghandha bzonn kura medika u assistenza. B'hekk qed jipprocedi kontra l-Gvern u kontra l-intimati biex jithallas ghad-danni tal-kirjiet li sofra matul is-snin, fejn inghata parir minghand il-perit tieghu li ta' dan il-fond ghandu jircievi llum €950 fix-xahar. In kontro-ezami qal, li n-nofs indiviz tal-imsemmi fond li jidher ipprezentata jirraprezenta s-sehem ta' ommu, sussegwentement miet missieru u kien hemm in-nofs l-iehor fir-rigward tal-wirt ta' missieru, dan jirrizulta mit-testment tal-genituri. Ipprometta li jesebixxi kopja tal-causa mortis ta' missieru. George Debattista Grech xehed permezz ta' affidavit (fol 106-107) u qal li r-ragel ta' ohtu Gerald Vasiljevic kien ittrasferixxa l- perjodu rimanenti ta' sub cens temporanju ta' sbatax-il sena favur tieghu, b'hekk l-appartament in kwistjoni sar id- dar matrimonjali tieghu u ta' martu Maria Assunta u ghadu hekk sal-lum. Spjega li matul il-perjodu li c-cens gie konvertit f'kera dejjem hemm ghexu u dejjem hallas puntwalment kemm is-sub cens u kemm il-kera dovuta. Semma li wara l-mewt ta' Gaetano Hassan l-kera beda 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. jirceviha Brian Hassan u baqa' sejjer hekk sa Novembru 2017, u qatt ma kellu problemi. Zied ighid li mill-1 ta' Awwissu 1990 beda jhallas Lm50 kull tliet xhur, u mill-1 ta' Awwissu 2012 sal-31 ta' Lulju 2014, beda jhallas l-ammont ta' Lm175 kull tlett xhur. Qal li meta Brian Hassan qallu li mhux ser jaccetta aktar kera, hu beda jiddepozita l-kera l- Qorti mill-1 ta' Frar 2018 sat-30 ta' April 2018 u wkoll ghall- iskadenza ta' bejn l-1 ta' Mejju 2018 sal-31 ta' Lulju 2018. Zied ighid li hu kien biddel ukoll l-aperturi tal-hadid ghal ohrajn tal-aluminium, u biddel ukoll il-kamra tal-banju fl- imsemmi fond. Rapport tal-Perit Godwin Galea St John B'digriet ta' din il-Qorti tat-28 ta' Marzu 2018, gie nominat il-Perit Ghigo Galea St John bhala perit arkitett (fol 61) u r-rapport tieghu jinsab esebit a fol 67 et sequens tal-process. Deskrizzjoni tal-fond: Il-Perit nominat ikkonkluda li l-fond ghandu kejl ta' circa mitt metri kwadri, inbena madwar erbghin sena ilu, jinsab f'kundizzjoni tajba u abitabbli. Illi gie sostnut ukoll, li stante li l-binja tinsab f'zona fejn hemm permess ta' bini gholi ta' tliet sulari, seta' jinbena sular iehor fuq dak ezistenti, ghalkemm is-sular irtirat ikun limitat. Illi l-kera attwali tal- fond in kwistjoni hi ta' €732 fis-sena. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi wara li ta deskrizzjoni tal-fond, il-Perit Galea St John ta stima tal- valur lokatizju tal-imsemmi fond, mill-31 ta' Lulju 1990 u kull hames snin sussegwenti. Il-Perit Galea St John spjega fir-rapport tieghu, li l-valutazzjoni saret billi l-fond gie meqjus bhala wiehed vakanti, u tenut kont taz-zmien li ghandu l-fond u l-ispejjez li saru fih, kif ukoll wara li gie kkunsidrat li l-arja sovrastanti l-blokk tista' tigi zviluppata. Il-valutazzjoni ghall-bejgh tal-imsemmi fond illum hu ta' €160,000 filwaqt li l-valur lokatizju kkalkulat abbazi tal- 'initial yield' ta' 4% ekwivalenti ghal (€6,400) sitt elef u erba' mitt ewro fis-sena. Valutazzjoni u valuri lokatizji ghas-snin 1990 sa 2015. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. 1990 €22,500 3% €675.00 Fuq domandi in eskussjoni maghmula da parti tal-intimati konjugi Zammit, il-Perit Godwin Galea St John wiegeb li l-fond gie valutat fl-istat ta' dakinhar tal-access, bil-potenzjal ta' zvilupp, bhala fattur li jrid jigi ikkunsidrat. Wiegeb li hi haga ovvja li jekk jista' jizdied l-gholi, l-arja zviluppabbli ta' fuq l- appartament ghandha valur, stante li l-possibilita` ta' zieda fil-binja dejjem izzid il-valur tal-proprjeta`. Spjega li d- deskrizzjoni tal-fond hija cara kif indikata f'paragarafu erbgha (4) tar-relazzjoni tieghu. Qal li ma kienx infurmat x'benefikati ghamlu l-inkwilini fil-fond mertu tal-vertenza, u fin-nuqqas ta' ordni tal-Qorti, biex jaghmel stima ta' tali benefikati, ma kienx kompitu tieghu li jaghmel dan. Il-fattur tal-benefikati gol-fond li gie referut ghalihom, wiegeb li m'ghandhom l-ebda effett fuq il-valur tas-suq tal-fond in kwistjoni. L-Avukat Generali esebixxa rapport ex parte tal-Perit Paul Mangion Mizzi (fol 125 tal-process) fejn stabilixxa r-rata ta' kera ghall-appartament fis-sena 2015 ghal €783.80 fis-sena ghal kull metru kwadru u l-valur kurrenti, ikkalkolat li jizdied bir-rata ta' 25%, ghall €979.75 fis-sena ghal kull metru kwadru. Issottometta wkoll li l-valur prezenti tas-sit huwa ta' €114,000. Huwa kkalkula li l-kera attwali hija ta' €3,140 fis-sena ghall- appartament, bir-rata ta' 2.5% fuq il-valur tenut kont li l- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. tikkonsidra tghaddi biex ghamara kienet kollha tal-inkwilin u saru benefikati wkoll mill-inkwilin." Ma ntalbitx in-nomina ta' periti perizjuri. Prova ta' Titlu Illi l-intimati kollha ssollevaw din l-eccezzjoni. In linea gurisprudenzjali kif inghad fis-sentenza fl-ismijiet Robert Bogdanovic vs Avukat Lagana’ et, deciza fis-7 ta' Frar 2017, din il-Qorti diversament presjeduta :- "Illi biex wieħed l-eccezzjonijiet taħt ikun f`qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu tal-Kostituzzjoni m`għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika." (Kost. Huwa biżżejjed, għall-finijiet ta` jista` jieqaf għall-pretensjonijiet dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih ta` ħaddieħor. Imbagħad, għall-finijiet tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l- pussess tal-ħaġa li tkun." Hekk ukoll fil-kaz Victor Ellis et vs Avukat Generali et - (QK - deciza fil-5 ta' Lulju 2011) gie ritenut: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. "Din il-Qorti tirrileva li din l-azzjoni mhix wahda rei vindicatoria, u kwindi mhux mehtieg il-prova diabolica ta' titolu originali. Hu bizzejjed li r-rikorrenti juru interess guridiku fl-ezitu ta' din il-kawza." Illi mid-dokumenti esebiti jirrizulta li r-rikorrent, flimkien ma' hutu, kien il-werriet universali tal-genituri tieghu, Gaetano u Louisa konjugi Hassan. B'testment addizzjonali l-genituri tieghu hallew l-appartament in mertu favur ir-rikorrent b'titolu ta' prelegat. Jirrizulta mid-dikjarazzjonijiet causa mortis esebiti li l-immissjoni fil-pussess favur ir-rikorrent saret debitament. Ghaldaqstant dan premess, din il-Qorti hija soddisfatta li r- rikorrent gab il-prova li huwa s-sid tal-fond in mertu ghall- fini tat-talbiet odjerni. Applikabilita' tal-Artiklu 37 tal-Kostituzzjoni Din l-eccezzjoni wkoll giet issollevata mill-intimati kollha billi rribadew li l-provvedimenti tal-Kap 158 ma jikkostitwixxux izda tehid kontroll ta' uzu ta' proprjeta` fil-parametri tal-Kostituzzjoni u tal-Konvenzjoni Ewropea u ghalhekk l-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni mhux applikabbli. L-artikolu kostituzzjonali fuq citat jiddisponi li :- forzuz tal-proprjeta` "Ebda proprjeta` ta' kull xorta li tkun ma ghandu jittiehed pussess taghha b'mod obbligatorju, u ebda interess fi jew 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li tkun ma ghandu jigi miksub, b'mod obligatorju hlief meta jkun hemm dispozizzjoni tal-ligi applikabbli ghal dak it-tehid ta' pussess jew akkwist: " (a) ghall-hlas ta' kumpens xieraq, -omissis-." Mid-dicitura ta' dan il-provvediment kostituzzjonali jirrizulta car li l-ligi riedet li tinghata interpretazzjoni wiesgha ghall- oggett tat-tehid, li jista' jkun kull "interess" jew "dritt" fi proprjeta` "ta' kull xorta" mobbli u immobbli. Meta l-"kontroll ta' uzu ta' proprjeta`" jolqot interess mhux bilfors li jrid ikun in re. Il-Qorti Kostituzzjonali fil-kaz Vincent Tanti Cassar v Avukat Generali et. - deciz fl-24 ta' Gunju 2016 irribadiet:- Jigi osservat li, ghalkemm il-kaz odjern ma jittrattax esproprijazzjoni imma jirrigwardja t-tehid ta' interess fi proprjeta` ghal skopijiet ta' kirja, dan it-tehid ta' interess tant hu rigidu u wiesa' li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir- rikorrenti bhala sidien mill-uzu u mit-tgawdija tal-proprjeta` taghhom. Ghaldaqstant din il-Qorti, filwaqt li hi konxja tal- gurisprudenza indikata mill-Avukat Generali li tghid li l- kontroll ta' uzu u tgawdija ta' proprjeta` huwa ezenti mill- applikazzjoni tal-Artikolu 37[1] tal-Kostituzzjoni, hi tal- fehma li f'dan il-kaz non si tratta semplicement ta' kontroll ta' uzu izda si tratta ta' tehid ta' interess fi proprjeta` u ghalhekk jaqa' fil-protezzjoni tal-artikolu kostituzzjonali fuq 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. (Ara wkoll Ian Peter Vassallo La Rosa et vs Avukat Generali et, Kost 24/06/2016 u Rose Ellul Martin vs Avukat Generali, 11/07/2016 - ghalkemm f'din ta' l-ahhar il-pronunzjament tal-Qorti saret obiter fil-mankanza ta' appell fuq dak il-punt; u l-aktar recentement - Anthony Lateo v Avukat Generali et - PA (Kost) MCH - dec. fid-9 ta' Ottubru 2017). Il-Qorti Kostituzzjonali fil-kaz ta' Rose Ellul Martin v Avukat Generali fuq citat, fejn ikkonfermat is-sentenza ta' din il- Qorti, irribadiet: "Inċidentalment – u, billi ma sar ebda appell mill-attriċi fuq dan il-punt, dan qiegħed jingħad biss biex jiġi evitat kull ekwivoku u ma jinħolqux preċedenti ħżiena – din il-qorti tosserva illi ma kinitx għalkollox korretta l-ewwel qorti meta qalet illi l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ma jolqotx każ bħal dak tallum ta' "kontroll ta' użu ta' proprjetà". Meta l-"kontroll ta' użu ta' proprjetà" jolqot, bħal fil-każ tallum, interess – li mhux bilfors ikun in re – fil-proprjetà dak il-kontroll ta' użu jista' wkoll, jekk ma jkunx b'kumpens, għal skop xieraq, u proporzjonat għal dak l-iskop, ikun bi ksur tal-art. 37 tal- Kostituzzjoni. Naturalment, dan ma jibdilx id-deċiżjoni tal- ewwel qorti dwar l-art. 37 billi ma sarx appell minn dik il- parti il-Qorti). Jigi jirrigwarda rammentat koncessjoni enfitewtika temporanja li giet konvertita ghall- kirja bl-effett tal-Att XXIII tal-1979 fejn l-enfitewsi giet ikkuntrattata wara s-sena 1979. ta' Rose Ellul Martin kien ta' din 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi kif irriteniet il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawza fl-ismijiet Mary Anne Trigg vs Tabib John Pullicino et. datata l-31 ta' Ottubru, 2014: "L-artiklu 37 tal-Kostituzzjoni jhares mhux biss kontra t- tehid tal-jusproprjeta` shiha minghajr kumpens xieraq, b'mod li tinholoq sitwazzjoni fejn 'is-sid originali gie zvestit u mnezza` minn kull dritt li ghandu fuq dik il-proprjeta`', izda jrid ukoll illi 'ebda interess ..… jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li tkun' ma ittiehed minghajr kumpens xieraq." Applikati l-principji sucitati ghall-kaz odjern, din il-Qorti hi tal-Kostituzzjoni huwa tal-fehma applikabbli ghall-kaz odjern. Kif jirrizulta mis-sentenzi tal- Qorti Ewropea ta' Santa Luċija, Ta' Kerċem u mis-sentenzi tal-oghla Qorti Kostituzzjonali tal-pajjiz, l-Att XXIII tal-1979 holqot forced landlord-tenant relationship ghall-zmien indefinit li twassal ghad-deprivazzjoni kwazi assoluta tad-drittijiet tas-sid u li taghmilha kwazi impossibbli ghas-sid li jirriprendi l-pussess tal-proprjeta' tieghu fi zmien prevedibbli u definittiv. taqbilx mal-linja Din gurisprudenzjali li ssostni li hemm biss telf ta' kontroll ta' uzu f'kazijiet bhal dak odjern, billi l-jeddijiet jusproprjetarji importanti fis-sustanza taghhom bdew jissarrfu biss f'jedd residwali determinat minn mizuri kompletament 'il hinn mill-kontroll tas-sid u kwindi jgibu fix-xejn id-dritt tad-dominju fuq proprjeta' privata. il-Qorti 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Fid-dawl tal-premess tichad l-eccezzjoni sollevata fuq dan il-punt. FIL-MERTU Il-Qorti ser tittratta flimkien l-eccezzjonijiet tal-intimati kollha fuq il-mertu. Jeddijiet sanciti bl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l- Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. L-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni huwa gja citat supra. tal-Ewwel Protokoll L-Artikolu 1 Ewropea jipprovdi hekk: "Kull persuna naturali jew persuna morali ghandha dritt tal-Konvenzjoni ghat-tgawdija pacifika tal-possedimenti taghha. Hadd ma ghandu jigi ipprivat mill-possedimenti tieghu hlief fl-interess pubbliku u bla hsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-ligi u bil- principji generali tal-ligi internazzjonali. Izda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma ghandhom b'ebda mod inaqqsu id-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-ligijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-uzu ta' proprjeta' skont l-interess generali jew jew biex kontribuzzjonijiet ohra jew pieni". ta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Rigward l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll l-interpretazzjoni moghtija mill-Qorti Ewropea ghal dan l-Artikolu hu ormai kostanti fis-sens li : "1. 1 Tlieta huma r-rekwiziti li ghandhom jigu sodisfatti sabiex interferenza mill-Istat tkun wahda permissibli ai termini tal- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u cioe`: (a) Il-mizura mehuda mill-Istat tkun saret taht qafas (b) L-iskop tal-mizura jkun wiehed ghal ghan legittimu; u (c) Il-mizura mehuda zammet bilanc gust u proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d-drittijiet fundamentali tas-sidien; jirrigwarda il-Qorti Ghal dak Ewropea rriteniet: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. (Ruscica v. Poland [GC], no. 31443/96, § 147, ECtHR 2004-V); Ara wkoll Amato Cinena v. Malta, (QEDB No. 47045/06, § 53, 15 September 2009). Principju ta' Legalita' Illi r-rikorrent ittratta l-principju ta' legalita', fin-nota ta' sottomissjonijiet tieghu. Illi fil-kaz in disamina, din il-Qorti taqbel mar-rikorrent li l- awtur fit-titlu tieghu ma setax jipprevedi li l-Istat kien ser jillegisla retroattivament biex jindahal fir-rabta guridika stabbilita bejnu u bejn is-sub-koncedent u addirittura jikkonverti l-kuntratt ta' enfitewsi f'wiehed ta' kera indefinit. Multo magis meta din il-Qorti taqbel li s-sidien f'dawk iz- zminijiet, u missier ir-rikorrent b'mod partikolari, dahlu f'kuntratt ta' cens jew subcens proprju biex jeskludu kirjiet kontrollati kif previst mill-qafas legali vigenti. Illi ghalhekk fic-cirkostanzi tqies li l-artikolu 12(2) tal- Kap 158 jledi l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- Kovenzjoni billi huwa lesiv tal-principju ta' legalita` li huwa element kostituttiv tal-ewwel kondizzjoni li ghandha tigi soddisfatta skont il-principji assodati fuq enuncjati. Illi dwar it-tieni element, ma hemmx dubju li l-Att XXIII ta' l- 1979 gie ppromulgat biex jissoddisfa ghan socjali legittimu. ta' trid Madanakollu din Santa Luċija, Ta' Kerċem (Q.E.D.B.) sabet li l-ghan socjali naqas mat- il-Qorti 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. trapass tal-ghexieren ta' snin (kwazi 40 sena) u sahansitra esprimiet id-dubju dwar jekk l-ghan socjali ghadux jezisti fil- gurnata tallum. Dan ser jigi diskuss iktar 'il quddiem. Ikkonsidrat li dwar l-interess socjali, il-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem irriteniet, fil-każ ta' James v. Ir-Renju Unit (21 ta' Frar 1985) li: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Ma hemmx dubju li l-margini ta' apprezzament tal-Istat huma wiesa' hafna specjalment meta si ta' akkomodazzjoni ghall-iskop ta' residenza2. Hadd mill- partijiet ma kkontesta dan it-tieni element u din il-Qorti m'ghandhiex dubju li meta gie ppromulgat kellu ghan socjali legittimu. Ghalhekk din il-Qorti ssib li l-Att tal-1979 mhuwiex lesiv ta' dan it-tieni element ghalkemm l-element tal-htiega tal- apprezzament tal-element ta' proporzjonalita`. Hekk kif gie ribadit mill-Qorti Ewropea, fil-kaz Pullicino v Malta deciz fit-30 ta' Jannar 20183 : rilevanza ghall-fini 2 Ara ad ezempju d-distinzjoni applikata mill-QEDB fis-sentenza recenti Chattaway and Others v Malta - 23 ta' Ottubru 2018 No.. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. L-element ta' Proporzjonalita' ta' Inoltre, wiesgha kemm hi wiesgha apprezzament li ghandu l-Istat (fuq il-livell internazzjonali meta si tratta ta' sentenza tal-Qorti ta' Santa Luċija, Ta' Kerċem) jew il- Legislatura u l-Ezekuttiv (fuq il-livell domestiku), "meta si l-margini tratta ta' allegazzjoni quddiem il-Qrati Maltin ta' vjolazzjoni ta' xi dritt fondamentali, hija dejjem il-Qorti – u f'kawzi bhal dik de quo, hija dejjem din il-Qorti Kostituzzjonali – li trid finalment tiddetermina mhux biss jekk hemmx dan l-iskop prima facie legittimu aktar 'l fuq imsemmi izda jekk, fil-kaz konkret, intlahaqx fil-konfront tar-rikorrent dak il-bilanc gust bejn l-interess generali u l-interess tal-privat ossia tar- rikorrent. Fi kliem l- applikazzjoni fil-kaz konkret ta' ligi li hija maghmula prima facie "skont l-interess generali" tivvjolax il-principju tal- ta' proporzjonalita`. Kif Santa Luċija, Ta' Kerċem aktar kmieni s-sena li ghaddiet - Hutten- Czapska v. Poland4 - fejn hemm l-intervent tal-Istat, dan jinghad jekk, 4 Fuq citat 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. irid johloq bilanc bejn l-interess generali u l-interess tal-privat, u l-fattispeci partikolari tal-kaz) irid jigi ezaminat ghall-fini ta' tali determinazzjoni." (Enfasi ta' din il-Qorti.) Dik il-Qorti kompliet hekk f'paragrafu 105: (Ara wkoll Residual Limited (C24807) vs Kummissarju ta' l-Artijiet - Q.K. 19 ta' Ottubru 2011). Aktar recentement fil-kaz Debattista Grech and Attard Cassar vs il-principji Malta5 il-Qorti Ewropea 5 App.No.1046/12) -EctHR - 30 ta' Lulju 2015. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. enunzjati fi skorta ta' sentenzi precedenti dwar kontroll ta' kiri ta' djar u irriteniet hekk: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Applikazzjoni ta' dawn il-principji ghall-artikolu 12(2) tal-Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta id-disposizzjoni Illi l-ilment tar-rikorrenti jikkoncerna l-Ordinanza tal-1959 dwar it-Tnehhija tad-Djar mill-Kontroll (Kap. 158 tal- Ligijiet ta' Malta) kif emmendat bl-Att XXIII tas-sena 1979 li u, senjatament, permezz tal-istess, persuna li qed jokkupa fond b'titolu ta' enfitewsi temporanja jista' jikkonverti t-titlu tieghu f'wiehed ta' kiri mat-terminazzjoni tal-perjodu tal-enfitewsi purke' qed jokkupa l-fond bhala r-residenza ordinarja tieghu u huwa cittadin Malti. (1) Minkejja kull ħaġa li tinsab fil-Kodiċi Ċivili jew f'xi liġi oħra, id-disposizzjonijiet li ġejjin ta' dan l-artikolu u tal- artikolu 12A għandu jkollhom effett dwar il-kuntratti kollha ta' enfitewsi temporanja li jkunu saru fi kwalunkwe żmien. (2) Meta dar ta' abitazzjoni tkun ingħatat b'enfitewsi temporanja - (a) għal perijodu ta' mhux iżjed minn tletin sena, jekk il- kuntratt ikun sar qabel il-21 ta' Ġunju, 1979, jew (b) għal kull perijodu ieħor, jekk il-kuntratt ikun sar wara l- imsemija data, u fit-tmiem xi enfitewsi bħal dik l-enfitewta jkun ċittadin ta' Malta u jkun jokkupa d-dar bħala residenza 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. retroattivament ghal dawk ordinarja tiegħu l-enfitewta jkollu jedd li jibqa' jokkupa id- dar b'kera mingħand il-padrun dirett .....". Permezz ta' din l-Ordinanza, kif hekk emendata, sidien direttarji gew milquta il- koncessjonijiet enfitewtici temporanji li gew ikkuntrattati qabel il-21 ta' Gunju 1979 u diversi huma s-sentenzi tal- oghla istituzzjoni kostituzzjonali ta' dan il-pajjiz, u anke tal- Qorti Ewropea, li kkonsidrat tali bhala ksur tad-drittijiet fondamentali taghhom kif sanciti bl-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Kazijiet simili ghal dak in ezami kienu diga' mertu ta' kawzi ohra. F'dan il-kuntest issir per ezempju riferenza ghas- sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali fil-kawzi:- i. Cedric Carabott Scicluna et nomine vs Avukat Generali (Rikors numru 34/2010/1), 25 ta' Ottubru 2013; Albert Pullicino et vs Onor Prim Ministru (14/2010/1), 22 ta' Frar 2013; iv. Rose Ellul Martin v Avukat Generali et - deciza minn din il- Qorti fil-25 ta' Frar 2016 kif ikkonfermata fis-sustanza mill- Qorti Kostituzzjonali fil-11 ta' Lulju 2016 u f'sentenzi sussegwenti mill-istess Qorti Kostituzzjonali, liema kaz jirrigwarda koncessjoni enfitewtika moghtija addirittura wara d-dhul fis-sehh tal-Att XXIII tal-1979. Huwa fatt li l-Artikolu 12 tal-Kap. 158, li dahal fis-sehh bl- Att XXIII tal-1979, kellu bhala ghan 'a legitimate social aim'. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Madankollu l-piz sabiex jintlehaq dan l-ghan ma kellux jintrefa' kollu mis-sid in kwantu kellu jigi zgurat bilanc xieraq bejn il-htigijiet tal-interess generali tal-komunita' (ir- realta' socio-ekonomika tal-pajjiz in generali) u l-htiega ghall-protezzjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Hu assodat kemm fil-gurisprudenza tal-Qrati taghna, kif ukoll fis-sentenzi ta' Strasbourg, li l-artikolu 12(2) Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta imsemmija huwa leziv tad-drittijiet fondamentali tas-sidien kif garantiti bl-Ewwel artikolu tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Il-Qrati kienu unanimi fil- hsieb tas-snin mill- introduzzjoni tal-emendi legali bl-Att XXIII tal-1979, diversi disposizzjonijiet ta' din il-ligi tant holqu sproporzjon bejn id- drittijiet tal-privat u l-interessi u htigijiet socjali generali li giet iddikjarata leziva ta' dawk id-drittijiet. Illi fis-sentenza appena citata fil-kaz ta' Amato Cinena vs Malta (642177/06), gie ritenut mill-ECtHR hekk:- 6 Q.K. (14/2010/1), 22 ta' Frar 2013. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Hekk ukoll fis-sentenza Albert Pullicino et vs Purver. Prim' Ministru et,7 il-Qorti Kostituzzjonali irribadiet: "[36] Din il-Qorti tosserva li l-Att XXIII tas-sena 1979 li ta' temporanju ghal jipprovdi ghall-konverzjoni wiehed fid-dritt konvenzjonali tar-rikorrenti ghat-tgawdija tal-proprjeta` 'forced taghhom, stante jikkostitwixxi ndhil tieghu nholqot li permezz lokazzjoni isofru deprivazzjoni landlord-tenant relationship' ghal zmien indefenit, b'mod li tal-proprjeta` r-rikorrenti qeghdin taghhom, stante li ma jistghux juzawha biex jabitaw fiha, kif ukoll qed isofru telf finanzjarju sostanzjali bil-kera baxx iffissat mil-ligi". Illi fil-kaz Dr Cedric Carabott Scicluna noe v Avukat Generali et8, il- Qorti Kostituzzjonali kkonfermat tal-ewwel il-Qorti kif diversament Qorti. F'dik presjeduta kienet irrikonoxxiet ukoll li:- is-sentenza, din is-sentenza 7 (14/2010/1), 22 ta' Frar 2013. 8 Q.K.(33/2010/1) 25 ta' Ottubru 2013. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. igawdi minn marġni Dik il-Qorti irribadiet hekk: fuq is-suq. "Ġaladarba l-artikolu 12(2) tal-Kap. 158 jipprovdi:- i. għall-hlas ta' kera baxxa ħafna li ma tirriflettix il-valur tal- proprjeta` il-provvediment ma jissalvagwardjax l-interessi tas-sid, inkluż dak li jagħmlu l- qligħ mill-proprjeta` tagħhom; ii. għall-awment ta' kera kull ħmistax-il sena biss; iii. għall-mod kif jiġi kkalkolat awment fil-kera, cioè bbażat biss fuq l-indiċi ta' inflazzjoni u ma jistax jaqbeż id-doppju tal-kera li kien jitħallas, mingħajr ma wieħed jikkunsidra l- valur tal-proprjeta` bħala fattur rilevanti; il- il-partijiet ma jekk iv. għall-fatt kondizzjonijiet tal-kirja, eskluż dawk li huma regolati mil-liġi, allura l-uniku rimedju li għandu s-sid hu li jirreferi l-każ quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera; v. għal stat ta' inċertezza għar-rigward ta' meta s-sid ser ikollu dritt jieħu lura l-pussess ta' ħwejgu. Għaddew diġa iktar minn għoxrin (20) sena minn meta skadiet l-enfitewsi. Inċertezza li teżisti minkejja li t-tifsira ta' inkwilina ġiet ristretta wara l-emendi li saru bl-Att X tal-2009. jaqblux dwar 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. vi. għal nuqqas ta' garanziji proċedurali sabiex is-sid ikun jista' jieħu lura l-pussess ta' ħwejġu f'każijiet fejn ikollu bzonn il-proprjeta` per eżempju għall-użu personali tiegħu jew ta' membri tal-familja, jew fejn iċ-ċenswalist ma jimmeritax li jingħata protezzjoni: il-qorti ser tiddikjara li dan il-provvediment imur kontra d- dritt fundamentali tar-rikorrenti kif protett fl-artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Dan hu provvediment li għadu kif kien meta ġie introdott fl-1979, u hu altru milli evidenti li l-piż finanzjarju għadu sal-lum mixħut kollu fuq dawk is-sidien privati li huma milquta minn dan il-provvediment." (enfasi ta' din il-Qorti). Il-Qorti Kostituzzjonali kkonfermat din is-sentenza f'dawn it- termini : L-ewwel qorti għarfet illi l-Att XXIII tal-1979 [li bis- saħħa tiegħu daħal l-art. 12, fost oħrajn, fil-Kap. 158] kien legali in kwantu l-għan tiegħu kien 'a legitimate social policy' iżda kompliet tosserva illi l-piż biex jintlaħaq dan il- għan ma għandux jintefa' kollu fuq is-sid għax 'irid jiġi sodisfatt ta' proporzjonalita'. L-ewwel qorti mbagħad kompliet b'eżami dettaljat u meqjus tal-fatturi li wassluha biex tgħid illi l-element tal-proporzjonalita huwa għal kollox nieqes, u din il-qorti, meta tqis il-fatturi kollha relevanti, ma tistax ma taqbilx ma' din il-konklużjoni. Illi l- kera mhux bilfors ikun daqskemm jagħti s-suq ma jfissirx illi jista' leġittimament jkun hekk baxx illi ma jkollu ebda relazzjoni ta' xejn ma' dik li l-Avukat Ġenerali jsejħilha r- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Meta mbagħad tqis ukoll illi l-kera jiżdied biss kull ħmistax-il sena, illi jista' jibqa' jiġġedded għal żmien indefinit, illi ma hemm ebda rimedju biex is-sid ikun jista' jieħu lura ħwejġu – ukoll jekk is-sid stess jiġi fi bżonn ta' social housing – ma tistax tasal għal konklużjoni oħra ħlief dik li waslet għaliha l-ewwel qorti." Principji applikati ghall-fattispecie partikolari ta' dan il- kaz Illi il-koncessjoni subenfitewtika kellha tispicca fis-sena 1990. Bl-applikazzjoni tal-artikolu 12(2) tal-Kap 158, din il-kirja ghadha vigenti sallum u l-kera imhallsa hija regolata bl-istess ligi minflok mill-forzi tas-suq hieles u tal-liberta' kontrattwali. Din il-Qorti hija konvinta li l-isfond ekonomiku socjali li seta' jimmotiva l-Istat Malti fis-sena 1979 m'ghadux daqshekk impellenti llum u s-sitwazzjoni zgur inbidlet mat-trapass taz-zminijiet kif anke rikonoxxut mill-Istat Malti permezz ta' tibdiliet li ddahhlu fil-Ligijiet li jirregolaw l-kirjiet. Infatti l-kirjiet gew liberalizzati fis-sena 1995 meta giet introdotta emenda9 li tipprovdi: "Id-disposizzjonijiet tal-artikolu 12 ma għandhomx japplikaw għal kuntratt ta' enfitewsi temporanja li jsir fl-1 ta' Gunju, 1995 jew wara dik id-data".10 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Mizura li fiha nfisha turi li l-htigijiet tal-interess generali li kien jezisti fl-1979 naqas drastikament. (Sottolinear ta' din il-Qorti). Dak li kien bzonnjuz iktar minn tletin sena ilu ma jfissirx li baqa' gustifikat illum il-gurnata. Izda minkejja din il-liberalizzazzjoni, il-legislatur kompla johloq distinzjoni bejn dawk is-sidien milquta bl-operat restrittiv tal-ligi tal-1979 u dawk li kellhom id-disposizzjoni shiha tal-proprjeta` taghhom fis-sena 1995, minghajr l-ebda raguni li tista' tkompli tiggustifika l-imposizzjoni ta' dan il-piz fuq sidien li kienu ilhom ibaghtu minn din is-sitwazzjoni. L-intimat Avukat Generali ma gab l-ebda prova biex jiggustifika ghaliex din id-distinzjoni baqghet treggi anke fil- konfront ta' dawk l-inkwilini li jokkupaw proprjeta' ta' terzi privati b'rilokazzjoni wara l-iskadenza tal-perjodu originali sena enfitewtiku sussegwentement ghall-1 ta' Gunju 1995. rilokatizju ta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. is-sitwazzjoni In effetti qabel l-introduzzjoni tal-emendi tal-Att XXIII tal- 1979, id-djar kienu regolati jew bil-ligi tal-kontroll tal-kera, jew altrimenti kienu dekontrollati u setghu jinghataw b'cens sabiex is-sidien jevitaw il-periklu reali tar-rekwizizzjoni. Madanakollu b'emendi tar- regolamentazzjoni introdotta retroattivament fil-1979 baqghet ma gietx sanata ghas-sidien direttarji jew sub fil-kaz odjern. Ghalhekk direttarji bhal ma hu sitwazzjoni li fiha nnifisiha kienet mahsuba biex tindirizza qaghda ekonomika temporanja ta' inkwilini, fl-interess socjali tal-kollettivita', giet ipperpetwata f'ingustizzja sistemika imposta fuq ftit sidien li kellhom l-isfortuna li jistriehu fuq aspettattiva li d-drittijiet vestiti taghhom ma jigux mittiefsa. Illi l-fond ma kienx li peress dektontrollat, u dwar dan ma hemmx kontestatzzjoni, missieru ghazel li jikkoncedi l-fond b'subcens proprju biex jevita rabta kkontrollata mal-okkupant. Din il-Qorti hija konvinta li sidien f'dawk iz-zminijiet qatt ma setghu jipprevedu ligi, addirittura forzat permezz retroattiva, li svestiethom mill-effetti tal-liberta kontrattwali u mir-rabta li hija ligi bejn il-kontraenti. Mhux biss, imma l- istess inkwilini odjerni dahlu fil-kuntratt ta' subenfitewsi temporanja b'ghajnejhom miftuhin u stipulaw minn jeddhom id-diversi kondizzjonijiet stabbiliti fil-kuntratt u fil-ligi li tirregola l-istitut ta' cens u subcens, senjatament, li mat- terminazzjoni tal-perjodu pattwit, kellhom iroddu lura l-fond flimkien mal-benefikati kollha bil-pussess vakanti u (artikolu 1521 tal-Kodici Civili). ta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi l-ligi regghet giet riveduta bl-Att X tal-2009 li jemenda l-Kodici Civili u fl-Artikolu 39(4A)11 jipprovdi:- "(4A) Mill-ewwel hlas tal-kera dovut wara l-1 ta' Jannar 2010 iz-zieda fil-kera minhabba l-inflazzjoni ta' djar ta' abitazzjoni li huma suggetti ghall-kera li tinholoq bl-artikoli 5, 12 jew 12A tal-Ordinanza li Tnehhi l-Kontroll tad-Djar ghandha minkejja d-disposizzjonijiet tal-artikoli 5(3)(c) u 12(2)(i) regolata esklussivament bl-artikolu 1531C tal-Kodici Civili". tal-imsemmija Ordinanza, Skont l-Artikolu 1531C tal-Kodici Civili l-kera ghandha tizdied kull tliet snin: "[....] b'mod proporzjonali ghall-mod li bih ikun zdied l-indici tal-inflazzjoni skont l-Artikolu 13 tal-Ordinanza li Tnehhi l- Kontroll tad-Djar; l-ewwel awment isir fid-data tal-ewwel hlas tal-kera dovut wara l-1 ta' Jannar 2013". Ghalhekk il-kera, f'kaz bhal dak in ezami, hi rivedibbli kull tliet snin u mhux iktar kull hmistax-il sena. Izda kif gie osservat fil-kaz fuq citat Dr Cedric Carabott Scicluna noe vs Avukat Generali: 'Il-fatt li l-kera hi rivedibbli kull tliet snin m'hijiex mizura li tat lok biex jinholoq il-bilanc xieraq li ssemma hawn fuq. Dan iktar u iktar meta hu fatt maghruf li hu s-suq li jirregola l- 11 Introdott bl-Att V tal-2010.19 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ta' kera ma li ghall-finijiet fis-sena 1973 mill-awtur kera u mhux l-indici ta' inflazzjoni li hemm fl-Iskeda tal-Kap. Ligi l-ebda konsiderazzjoni per ezempju ghal-lokalita' fejn jinsab il- fond, id-daqs tal-fond u l-kundizzjoni tieghu." Ikkonsidrat li aktar ma ghadda z-zmien, akbar sar il-piz li intrefa' mis-sid fil-kaz odjern. Tqis li meta gie koncess is- tar- subcens originarjament rikorrent, u allura giet stabbilita r-rata ta' cens pagabbli bejn il-kontraenti, l-aspettattiva tad-direttarji certament ma kenitx konformi ma dak kollu li sehh wara. Kuntratt li gie konkluz legalment johloq stat ta' ligi bejn il-partijiet (pacta sunt servanda). Minnflok, il-ligi tal-1979 imponiet fuq is- sidien sitwazzjoni l- kontraent sid mhux biss fil-quantum tac-cens, imma anke fil-kondizzjonijiet sostantivi l- incertezza marbuta mad-dritt taghhom ghar-ripresa forced - gustament karatterizzata bhala a pussess landlord-tenant relationship. ta' zbilanc pregudizjevoli kontra tal-kera ad ezempju, Illi din il-Qorti tifhem li r-rata originarjament pattwita kienet tirrifletti l-valur fuq is-suq fiz-zmien tal-koncessjoni originali. Fil-kaz odjern kien ta' Lm100 fis-sena. Fl-gheluq tal-perjodu koncess, l-intimati konjugi Debattista Grech baqghu jokkupaw il-fond b'titolu ta' kera b'dan li l-kera rdoppjat ghal Lm200 ossia 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. €465.87 fis-sena, li gie sussegwentement awmentat wara hmistax (15) -il sena, u cioe` fis-sena 2005, ghal €698.78 fis-sena, imbaghad ghall-€732 fis-sena u attwalment ir-rata hija stabbilita fl-ammont ta' €748 fis-sena skont kif jirrizulta mill-affidavit tal-intimat George Debattista Grech. Illi paragun mal-valur lokatizju tal-fond stabbilit mill-Perit Tekniku iwassal ghall-konkluzjoni palesi li r-rata ta' kera stabbilita b'applikazzjoni tal-qafas legali vigenti hija ferm inferjuri ghal valur fuq is-suq tal-fond u d-distakk ser jkompli jikber mat-trapass taz-zmien. Illi huwa illum assodat fil-gurisprudenza nostrana, kif ukoll mill-gurisprudenza tal-Qorti ta' Santa Luċija, Ta' Kerċem, li l-kirja baxxa mhuwiex l-uniku fattur li ghandha tikkonsidra l-Qorti biex tfittex l-element ta' proporzjonalita', izda wkoll u b'mod partikolari l-incertezza dwar meta r-rikorrenti ser jakkwistaw lura l-pussess tal-proprjeta` taghhom, flimkien man-nuqqas ta' protezzjoni li l-ligi tipprovdi lir-rikorrenti bhala sidien. Fil-kaz odjern jirrizulta fattur iehor partikolari ghas-sid li xehed fl-affidavit li ghandu tifla dizabilitata mentalment u fizikament. Esprima l-htiega li jipprovdi ghall-kura taghha fil-futur kif ukoll l-aspettattiva tieghu li xi darba jkollu l-mezzi biex ihallas ghall-kura u residenza f'dar ta' anzjani meta javvanza fl-eta'. Dawn huma kollha ragunijiet u aspettattivi validi f'socjeta` demokratika moderna. Meta c-cens gie kkonvertit lanqas haseb biex il-legislatur jinvestiga l-htigiet tal-inkwilini, li setghu kienu sinjuruni minn darhom, u wisq inqas tas-sidien, li setghu kien proprjetarji 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. zghar minghajr aktar kapital u bi dhul baxx. Kollox ma' kollox dawn il-konsiderazzjonijiet jaghmlu l-Att XXIII tal- 1979 ligi ingusta ghal kollox fil-konfront tas-sid privat specjalment meta fil-1995 biex l-Istat ghadda jilliberalizza s-suq minghajr restrizzjonijiet ghal dak li jirrigwarda cnus godda. Dan kollu wassal lill-Qrati taghna u ta' Santa Luċija, Ta' Kerċem sabiex isibu li l-piz socjali u finanzjarju qieghed jingarr b'mod predominanti, jekk mhux unikament mis-sidien (sottolinear ta' din il-Qorti). Dan m'ghandux ikun, ghaliex is-sidien m'ghandhomx jerfghu wahedhom il-piz li tigi provduta akkomodazzjoni socjali, liema obbligu jispetta lill-Istat li llum irid iwiegeb ghal dan in-nuqqas. Hija opportuna l-osservazzjoni maghmula minn din il-Qorti fil-kawza numru Carmelo Borg Delicata et v. Awtorita` tad-Djar deciza fid-29 ta' Jannar 2016: "Huwa minnu wkoll illi biex jitqies proporzjonat il-kera mhux bilfors ikun daqs il-kera li jista' jikseb is-sid f'suq hieles ghalkemm ukoll ma ghandux ikun sproporzjonat meta mqabbel ma' hekk. Madankollu huwa minnu wkoll illi s-sid ghandu wkoll il-jedd li jaghmel qligh fuq hwejjgu........Meta tqis ukoll id-disposizzjonijiet tal-ligi li fiz-zmien relevanti kienu jolqtu l-Bord li Jirregola l-Kera meta dan jigi biex jistma' l-kera xieraq ta' fond urban [Art4(1)(b) – Kap. 69], il- possibilita' li s-sidien jiksbu kera tassew xieraq b' rikors lil dak il-bord kienet wahda remota." [para.41] 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. L-Att XXVII tal-2018 Illi fil-mori ta' dawn il-proceduri dahhlu fis-sehh emendi godda ghall-Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta permezz tal-Att XXVII tal-2018. Dawn dahhlu fis-sehh b'effett mill-1 ta' Awwissu 2018 u permezz tal-istess gie introdott artikolu gdid, l-artikolu 12B li jirregola kirjiet mahluqa minn enfitewsi bis-sahha tal-ligijiet gja vigenti. Illi l-Avukat Generali, fin-nota ta' sottomissjonijet risponsiva tieghu irrileva: "Illi l-esponenti jissottometti wkoll illi bl-introduzzjoni tal-Att XXVII tal-2018, ir-rikorrent ghandu l-possibilita' illi jibda jircievi kera f'ammont li jlahhaq sa tnejn fil-mija (2%) fis- sena tal-valur liberu u frank tas-suq miftuh tad-dar ta' abitazzjoni u hemm ukoll il-possibilita' ukoll illi r-rikorrent jitlob illi jigu stabbiliti kundizzjonijiet godda fir-rigward tal- kera jekk hekk jixtieq. L-esponent jissottometti wkoll illi jekk sid il-kera, f'dan il-kaz ir-rikorrent, jiddeciedi illi jiftah procedimenti ghal dan il-ghan (quddiem il-Bord tal-Kera), il- Bord huwa obbligat illi jwettaq it-test tal-mezzi tal-kerrej biex jigi stabbilit jekk il-kerrej jissodisfax il-kriterji biex ikompli fil-kirja. " Illi dan l-argument ma giex trattat quddiem din il-Qorti u id-disposizzjonijiet l-ghanjiet u dwar diskussjoni dwar sostantivi tal-Att XXVII tal-2018 jesorbitaw mill-mertu tat- talbiet odjerni stante li huma bbazati fuq l-artikolu 12 tal- Kap 158 tal-Ligijiet ta' Malta. Huwa wisq evidenti li s- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. sentenza odjerna hija cirskosritta bit-talbiet u bl- eccezzjonijiet sollevati u decizjoni fuq l-artikolu 12B introdott bl-Att XXVII tal-2018 tkun ultra petita. Dak sollevat mill-intimat fin-nota ta' sottomissjonijiet tieghu mhuwiex ser jigi indirizzat in kwantu ma tressaqx formalment bhala eccezzjoni ulterjuri. Illi din il-Qorti taccenna wkoll ghall-White Paper ippubblikat recentement mis-Segretarju ghall-Akkomodazzjoni Socjali intitolat Rental as a Housing Alternative. F'dan insibu l- espressjoni l-aktar recenti tal-ghanijiet tal-Istat rigward is- suq tal-kera. Ta' rilevanza s-segwenti silta: 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Jidher manifest li d-distinzjoni bejn is-sidien milquta bl-Att XXIII tal-1979 u sidien ohrajn ta' proprjetajiet mikrija jew offruti ghall-kera ser titkompla billi r-relazzjoni forzata baqghet imposta fuq l-ewwel kategorija u ser tibqa' liberalizzata ghall-bqija. tal-1979, permezz Illi din il-Qorti tqies li l-vjolazzjoni subita mir-rikorrent b'effett tal-Att XXIII introdotti b'effett retroattiv, li ma kienu xejn prevedibbli, qed tkompli sal-gurnata tallum. Tqies ukoll li huwa l-valur reali u fuq is- suq li ghandu jittiehed in konsiderazzjoni ghall-fini tal- kumpens minghajr tnaqqis stante dak li ntqal rigward l- ghibien tal-htiega socjali mat-trapass tas-snin, kif jixhdu l- ammendi tal-Att XXXI tal-1995 u l-White Paper recenti. Inoltre billi hija l-ligi stess li tikser id-drittijiet u l-libertajiet fondamentali tar-rikorrenti u kwindi r-rimedju irid ikun li tali disposizzjoni tal-ligi ma jinghatax effett kif ser jirrizulta aktar 'il quddiem. Dan ifisser li ghandu jinhall il-vinkolu kreat minn disposizzjoni anti-Kostituzzjonali u anti-Konvenzjonali u kwindi l-inkwilin ma jibqalux locus standi biex jiddetta kondizzjonijiet. Mhuwiex id-dover tas-sid li jkompli jerfa' l- piz tal-problema socjali li jistghu ikollhom l-inkwilini, billi dan jispetta lill-Istat Malti. Illi ghal dawn il-motivi il-Qorti ser tirrespingi l-eccezzjonijiet kollha fil-mertu sollevati mill-intimati billi tqis li l-ilment tar- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. rikorrenti hu gustifikat taht l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni kif ukoll taht l-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni. Rimedju Ir-rikorrent qed jitlob oltre dikjarazzjoni ta' lezjoni tad- drittijiet fondamentali tieghu: 1) 2) Konvenzjoni. L-artikolu 41 tal-Konvenzjoni jiddisponi: "Jekk il-Qorti ssib li kien hemm ksur tal-Konvenzjoni jew l-izgumbrament tal-inkwilin; u kumpens u danni ai termini tal-artikolu 41 tal- tippermetti biss tal-Protokolli tagħha, u jekk il-liġi interna tal-Parti Għolja riparazzjoni Kontraenti kkonċernata parzjali, il-Qorti għandha tagħti s-soddisfazzjon xierqa lil parti leża jekk ikun neċessarju." Illi r-rimedju mitlub mir-rikorrenti huwa dak li jigi dikjarat li l- intimati Zammit m'ghandhomx il-jedd li jibqghu jokkupaw il- fond mertu tal-kawza u jigu zgumbrati mill-fond; kif ukoll tali sabiex din vjolazzjoni. tiffissa kumpens xieraq ghal il-Qorti Illi fil-kaz odjern il-Qorti taqbel li dikjarazzjoni ta' ksur mhijiex soddisfacenti in vista tal-fatt li skont ir-rapport peritali, r-rikorrent qed isofri telf pekunjarju konsiderevoli u 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ser ikompli jsofri telf jekk tkompli tigi applikata l-ligi sakemm il-fond jintradd lura. Ghaldaqstant taqbel mar-rikorrent li dikjarazzjoni ta' ksur mhijiex idonea bhala rimedju gust. Kumpens Pekunjarju u non-pekunjarju Ikkonsidrat li l-Qrati taghna dejjem irritenew li l-kumpens li jista` jinghata fi procediment ta` natura kostituzzjonali mhuwiex ekwivalenti ghal danni civili li jigu likwidati mill- qrati ordinarji (ara : QK : Philip Borg Delicata pro et noe vs Direttur tal-Akkomodazzjoni Socjali et deciza fis-17 ta` Dicembru 2010; Victor Ellis et vs Avukat Generali et deciza fil-5 ta` Lulju 2011; u Ian Peter Vassallo La Rosa et vs Avukat Generali et deciza fl-24 ta` Gunju 2016). Fid-decizjoni ta` Maria Stella sive Estelle Gera et vs Avukat Generali et deciza fit-30 ta` Settembru 2016, il- Qorti Kostituzzjonali kompliet tippreciza illi r-"rimedju li il-qorti huwa kumpens ghall-ksur taghti din tad-dritt fondamentali u mhux danni civili ghal opportunita` mitlufa." Illi izda l-istess Qorti Kostituzzjonali fil-kaz ta' Raymond Pullicino Borg Costanzi et (deciz fit-22 ta' Frar 2013) irriteniet: "46. Issa ghalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti wara sejba ta` lezjoni tad-drittijiet necessarjament ma` fondamentali ma likwidazzjoni ta` danni civili attwali sofferti, ma jfissirx li d- danni materjali ghandhom jigu injorati ghall-finijiet tal- ezercizzju odjern. Il-Qorti trid tqis il-fatturi kollha rilevanti 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ghall-kaz odjern sabiex tasal ghad-determinazzjoni tal- quantum. Dawn huma (1) it-tul ta` zmien li ilha ssehh il- vjolazzjoni konsidrat ukoll fid-dawl tat-tul taz-zmien li r- rikorrenti damu sabiex resqu l-proceduri odjerni biex jirrivendikaw id-drittijiet kostituzzjonali taghhom; (2) il-grad ta` sproporzjon relatat mal-introjtu li qed jigi percepit ma` dak li jista` jigi percepit fis-suq hieles, konsidrat ukoll l-ghan id-danni materjali sofferti mir- socjali rikorrenti konsidrat ukoll l-ispejjez sostanzjali li ghamlu l- intimati Borg Cesareo sabiex jirrendu l-fond abitabbli u (4) l-ordni li ser taghti din il-Qorti dwar l-ezenzjoni f`dan il-kaz mill- effetti legali tal-Artikolu 5 tal-Kap 158". Fis-sentenza Cassar vs Malta deciz fit-30 ta' Jannar 201812 l-Qorti Ewropea irribadiet: "4. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Il-Qorti Ewropea imbaghad ikkonkludiet billi ikkundannat lill-Gvern Malti sabiex ihallas lir-rikorrenti f'dik il-kawza 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. €170,000 bhala kumpens pekunjarju u €3,000 kumpens non-pekunjarju. Ikkonsidrat li r-rikorrent wiret il-fond mal-mewt tal-genituri tieghu, rispettivament fit-18 ta' Lulju 201113 u fit-23 ta' Dicembru 2007.14 Bhala werriet ir-rikorrent dahal fiz- zarbun tal-genituri tieghu u permezz tal-prelegat, sar padrun assolut. Gie immess fil-pussess fis-sena 2012. Hawnhekk il-Qorti ser tirreferi ghal dak eccepit mill-intimati li l-genituri tar-rikorrent kienu jaccettaw il-kera minghajr riserva u l-istess ir-rikorrent. Dwar l-accettazzjoni tal-kera, li din ma l-gurisprudenza tammontax ghal tad-drittijiet fondamentali spettanti lis-sid. Is-sid f'dan il-kaz ma kellux alternattiva hlief li jaccetta l-kera.15 Il-Qorti tqies li r-rikorrent u l-awturi fit-titlu tieghu ilhom mis- sena 1990 (kwazi tletin sena) ma jiehdu kumpens gust ghall-proprjeta' taghhom. Kwindi ser tikkalkula l-kumpens pekunjarju mid-data tal-koncessjoni enfitewtika, cioe`, mis-sena 1990. Il-Qorti Kostituzzjonali f'Borg vs Carabott Scicluna citat supra, wara li qieset li: fir-rigward hija konkordi inkondizzjonata tat-terminazzjoni rinunzja Rose Ellul Martin v Avukat Generali moghtija minn din il-Qorti fil-25 ta' Frar 2016 u kkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. "l-ghan principali tal-proceduri odjerni u ta' dak mitlub mir- rikorrenti, li huwa dak li jigi determinat jekk ir-rikorrenti sofrewx lezjoni tad-dritt fundamentali taghhom, u fil-kaz affermattiv, "… tiffissa kumpens xieraq ghal tali vjolazzjoni stante li r-rikorrenti baqghu dawn is-snin kollha [mill-1 ta' Dicembru 1998 sallum] minghajr il-pussess u t-tgawdija tal- proprjeta` taghhom" u taghti dawk ir-rimedji li l-Qorti jidhrilha xierqa inkluz li jiehdu lura l-pussess tal-fond proprjeta` taghhom...". Ikkonsidrat li: "Din id-diskrepanza ta' 18% bejn il-kera fis-suq hieles u l- kera attwalment percepita mir-rikorrenti, timmilita favur ir- rikorrenti fil-komputazzjoni tal-kumpens ghax hija fattur relevanti hafna fil-komputazzjoni tal-estent tal-vjolazzjoni." Izda dik il-Qorti kkonsidrat ukoll il-fattur li r-rikorrenti damu milli jipprevalu ruhhom mir-rimedju kostituzzjonali kif ukoll ikkonsidrat ir-rimedju li kien ser jinghata b'dak il-gudizzju, li permezz tieghu l-intimati ma jistghux ikomplu aktar jistriehu fuq l-Att XXIII.1979 biex jibqghu jokkupaw il-fond de quo. Din il-Qorti ma taqbilx li ghandu jkun hemm tnaqqis dwar id-dewmien. Dwar id-dewmien inghad fis-sentenza tal-Qorti Ewropea fil- kaz fl-ismijiet "Apap Bologna vs Malta" deciza fit-30 ta' Novembru 2016, kondiviza minn din il-Qorti:- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Illi fic-cirkostanzi kollha l-Qorti ser tasal biex tillikwida ammont ta' kumpens u danni tenut kont partikolarment tas- segwenti fatturi :- - it-telf materjali sopportata mis-sid specjalment mis-sena 2008 'il hawn, naxxenti mid-distakk bejn il-kera pagabbli u dak li r-rikorrenti u l-awtur taghha fit-titlu setghu jiksbu fuq is-suq hieles; - li l-vjolazzjoni subita hu effett dirett tal-ligi li ddahhlet permezz tal-ATT XXIII tal-1979; - ir-rimedju li ser jigi provvdut dwar l-inkwilinat vigenti; - il-konsiderazzjonijiet imfissra ante dwar l-izbilanc li dejjem qed jizdied bejn l-interess generali u d-drittijiet privati u n- nuqqas tal-Istat li jindirizza din id-diskrepanza sabiex jevita 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. li ligijiet li huma strutturalment lezivi tad-drittijiet tas-sidien ikomplu jitfghu piz fuq il-privat; - l-incertezza li ghadha tezisti dwar meta s-sid jista' jiehu lura l-fond; - in-nuqqas ta' "procedural and other safeguards ensuring Illi skont il-valuri stmati fil-prospett tal-Perit Tekniku il- rendita' mill-valur lokatizju fuq is-suq kellu jammonta ghal circa €51,700 ghas-snin 1990 sa 2018. Il-kera attwalment imhallsa kienet tammonta ghall-circa €15,500 kwazi 30% tal-valur lokatizju reali. Illi huwa minnu li l-inkwilini setghu ghamlu benefikati fil- fond. Inoltre l-Perit Buhagiar, il-Perit ex parte tal-Avukat Generali, wasal ghall-valuri inferjuri ghal dak tal-Perit tal- Qorti. Madanakollu ma saritx talba ghan-nomina ta' periti perizjuri fuq ir-rapport tal-Perit Tekniku u din il-Qorti ma nghatat l-ebda raguni ghaliex ghandha tiskarta r-rapport tieghu. Min-naha l-ohra, fost il-fatturi li l-Perit Buhagiar ikkonsidra kien hemm il-fatt li l-ghamara kienet tappartjeni lill-inkwilini u li huma setghu ghamlu benefikati fil-fond. Dawn iz-zewg fatturi huma ghal kollox irrilevanti ghall- konsiderazzjonijiet li ghandha taghmel din il-Qorti llum. L- ta' intimati konjugi Zammit akkwistaw 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. l-provi u s- li qieset bir-reqqa subenfitewsi u bl-obbligu li l-benefikati jakkrexxu mal-fond favur is-sid. Ghaldaqstant wara sottomissjonijiet kollha, din il-Qorti qed tillikwida l-kumpens fl-ammont ta' €35,000 (id-differenza ghall-incirca bejn il- kera imhallsa u l-kera stabbilita mill-perit tekniku) tenut kont it-telf subit fil-valur lokatizju reali bl-operat tal-Att XXIII tal- l- 1979 mis-sena 1990 sallum, anke, u minkejja il- tal-2010. Dan applikazzjoni kumpens ghandu jithallas mill-Intimat l-Avukat Generali flimkien mal-imghaxijiet bir-rata ta' tmienja fil-mija (8%) fis- sena sad-data tal-pagament effettiv. Ghar-ragunijet fuq spjegati din il-Qorti assolutament mhix tal-fehma li ghandu jkun hemm xi tnaqqis minhabba xi ghan "socjali" ghal-ligi tal-1979 li, fil-fehma taghha, illum il-gurnata ma jezistix izjed fil-kwadru ta' dik il-ligi specjalment fl-isfond tal-White Paper promulgat recentement mill-Gvern ta' Malta. Huwa evidenti li dan l-ammont m'ghandux jithallas mill- intimati Zammit li, wara kollox qeghdin jokkupaw il-fond bis- sahha ta' ligi maghmula mill-Kamra tar-Rapprezentanti u ghalhekk tilqa' l-eccezzjoni taghhom f'dan is-sens. Danni Non Pekunjarji Ikkonsidrat li d-diskrezzjoni dwar il-quantum tal-kumpens moghti tibqa' dejjem f'idejn il-Qrati taghna u fic-cirkostanzi attwali din il-Qorti ma jidhrilhiex li ghandha tiddipartixxi wisq mil-linja kwazi kostanti mehuda mill-Qrati taghna. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Minn rassenja tal-gurisprudenza tal-Qrati taghna, sallum il- kumpens non-pekunjarju likwidat mill-Qrati taghna dejjem kien fil-limiti ta' bejn €5,000 (vide ad ez. (PA (Kost) (JZM) - 28 ta' Settembru 2017). tal-ligijiet Illi imsemmija personalment meta akkwista l-proprjeta' in assolut. Ghalhekk fid-dawl tal-premess tqies li l-ammont ta' €3,000 huwa kumpens gust ghad-danni non-pekunjarji. Rimedji ulterjuri - Zgumbrament Ir-rikorrenti qed titlob l-izgumbrament tal-intimati konjugi Zammit. Ghal dak li jikkoncerna rimedju, il-Qorti tosserva:- Galadarba l-Artikolu 12(2) tal-Ordinanza li Tnehhi l-Kontroll tad-Djar jikser id-dritt fundamentali tar-rikorrenti protett bl- 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Artikolu (1) tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, u bl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni, dak il-provvediment ghandu jitqies li hu bla effett. Infatti l-artikolu 6 tal-Kostituzzjoni jghid car li "jekk xi ligi ohra tkun inkonsistenti ma' din il-Kostituzzjoni, din il- Kostituzzjoni ghandha tipprevali u l-ligi l-ohra ghandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett.". Similment l-Artikolu 3(2) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea jipprovdi: tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali, "Fejn ikun hemm ligi ordinarja li tkun inkonsistenti mad- Drittijiet l- imsemmija Drittijiet u Libertajiet Fundamentali ghandhom jipprevalu, u dik il-ligi ordinarja ghandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett". Ghalhekk galadarba sabet ksur tal-Kostituzzjoni u tal- Konvenzjoni ma tistax tħalli illi bis-saħħa tal-art. 12(2) tal- Kap. 158, ta' inkwilinat stante li jekk tagħmel hekk tkun qiegħda tħalli li jingħata effett lil-liġi wkoll meta tkun inkonsistenti mal- Kostituzzjoni u mal-Konvenzjoni. Hekk ad ezempju fil-kaz fl-ismijiet Dr. Cedric Carabott Scicluna et v. L-Avukat Generali et, deciza fil-31 ta' Jannar 2014, gie ritenut mill-Qorti Kostituzzjonali: jgawdu mill-jeddijiet 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. "40. ..… jekk tordna biss il-hlas ta' danni u thalli illi l-ligi jkompli jkollha effett [bejn il-partijiet], il-qorti tkun qieghda effettivament tippermetti li jkompli jtul fiz-zmien stat ta' anti kostituzzjonalita`..… Flok ittemm stat ta' ksur tad-drittijiet fondamentali, il-Qorti tkun qieghda tippermetti li jitkompla bil-kondizzjoni tal-hlas tad-danni, meta dak li jridu l-ligijiet li jharsu d-drittijiet fondamentali hu li dawk id-drittijiet jitharsu tassew, u mhux ikomplu jinkisru basta jithallsu danni, bhallikieku licenza ghall-ksur tad-danni huwa kontinwat tad-drittijiet fondamentali." Illi l-Qorti Kostituzzjonali fil-kaz succitat ta' Raymond Pullicino Borg Costanzi et kkonfermat ukoll is-sentenza tal- ewwel Qorti fejn iddecidiet li l-intimati f'dak il-kaz, il-konjugi Tabone ma setghux jibqghu jistriehu fuq id-dispozizzjonijiet tal-Artikolu 5 tal-Kap. Sabet li: "Kieku ma ghamlitx hekk il-Qorti ma kenitx tkun timxi kif irid l-Artikolu 6 tal- Kostituzzjoni li jghid li ligi ordinarja safejn inkonsistenti mal- Kostituzzjoni ghandha tkun "bla effett". Illi aktar recentement, il-Qrati hekk kif gie deciz fil-kaz Robert Bogdanovic vs Avukat Generali (PA (Kost) (JRM) - 7 ta' Frar 2017) fejn gie ribadit: "Illi, min-naħa l-oħra, sejbien ta' ksur ta' jedd fundamentali jitlob l-għoti ta' rimedju effettiv, kemm fil-prattika u kif ukoll fil-liġi, b'mod li l-għoti waħdu ta' kumpens jista' ma jitqiesx bħala rimedju tajjeb biżżejjed. F'każijiet ta' dawn l-aħħar żmien, il-Qorti fi Santa Luċija, Ta' Kerċem qieset li r-rimedju tat-tneħħija tal-okkupant minn post kien ir-rimedju effettiv li messu 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. ngħata, u li għat-tbatija li ġġarrab il-parti mneħħija jrid jagħmel tajjeb l-Istat Malti16"; "Illi, kif ingħad aktar qabel, ladarba fil-każ tallum hemm kirja li għadha fis-seħħ fiż-żmien "konvenzjonali" tagħha, il- kwestjoni tat-tneħħija mill-post tal-intimati Ganado tkun tfisser li b'dak il-kuntratt u mingħajru, il-jeddijiet pattwiti tagħhom ikunu nġabu fix-xejn. Jixraq li l-kwestjoni tas-siwi u ż-żamma fis-seħħ ta' dak il-kuntratt jitqiesu għalhekk mit- tribunal xieraq f'azzjoni apposta". Illi l-posizzjoni legalment korretta skont il-Kap. 319 u l- Kostituzzjonali hija, li jekk din il-ligi tinkiser, kif effettivament irrizulta f'din is-sentenza, r-rimedju mahsub taht il-Kap. 319 huwa dak provdut permezz tal-artikolu 3(2) tal-istess ligi, jigifieri li din il-qorti tiddikjara li dik il-ligi, "safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett." Similment jipprovdi l-artikolu 6 tal-Kostituzzjoni. Inoltre jekk il-Qorti tordna biss il-hlas ta' kumpens u thalli li l-ligi tkompli jkollha effett, il-qorti tkun qieghda effettivament tippermetti li jkompli tul iz-zmien l-istat ta' ksur bil-htiega li r-rikorrenti jifthu kawza kostituzzjonali perjodikament biex jiehdu l-kumpens ghall-ksur li ser ikomplu jgarrbu jew ghall- izgumbrament tal-inkwilini. F'dan il-kuntest, id-dmir tal-qorti huwa li tara li ligi li ma tharisx dak il-bilanc tkun meqjusa nulla u bla effett. (Ara f'dan is-sens sentenza citata tal-Qorti 16 Ara Q.E.D.B. 30.8.2016 fil-kawża fl-ismijiet Apap Bologna vs Malta (Applik. Nru. 46931/12) §§ 76 sa 91 (każ li jirrigwarda Ordni ta' Rekwiżizzjoni) 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. fuq jinkombix Kostituzzjonali tal-31 ta' Jannar, 2014 fil-kawza fl-ismijiet Dr Cedric Carabott Scicluna et vs L-Avukat Generali et). Illi l-intimati ssottomettew li huma anzjani u li m'ghandhomx mezzi biex jikru fuq is-suq hieles. Gew esebiti dokumenti li juru l-ammont li jippercepixxu f'pensjoni u din il-Qorti m'ghandhiex dubbju li b'din il-pensjoni ma jifilhux ghall-kera stmata mill-Perit Tekniku. r- Madanakollu ma responsabbilita' ghall-qaghda li l-inkwilini jinsabu fiha, imma fuq l-Istat jekk mhux ukoll fuq il-familjari stretti tal- id-disposizzjonijiet tenuti intimati rilevanti tal-Kodici Civili. Illi din il-Qorti hija tal-fehma li ghandha poteri wiesgha li jinkludu l-izgumbrament tal-inkwilini li dejjem jibqalghom il- jedd li jitolbu rimedju jew kontra l-Istat, jew kontra s-sid jekk ikun hemm cirkostanzi ta' titlu li mhumiex koperti b' din is- sentenza meta ssir res judicata. Hekk kien l-apprezzament tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-kaz Apap Il-Fontana v Malta succitat: "6. responsabbli skont 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. il-Qorti Illi din l-osservazzjonijiet. taqbel ma' dawn Madanakollu l-Qorti Ewropea qatt ma marret oltre u ordnat hi stess bhala rimedju l-izgumbrament tal-inkwilin billi halliet f'idejn il-Qrati nazzjonali. Illi ghalhekk fic-cirkostanzi, din il-Qorti ser tkompli ssegwi l- linja kostanti addottata mill-Qorti Kostituzzjonali nostrana. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. t-talbiet kollha Ghaldaqstant ser tordna li l-intimati konjugi Zammit ma jistghux jibqghu jinvokaw l-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal- Ligijiet ta' Malta sabiex jiggustifikaw li ghandhom ikomplu jabitaw fil-fond tar-rikorrent. Dan ifisser li ma jistghux jistriehu aktar fuq il-jedd taghhom ta' kera mahluq b'effett tal-artiklu 12 tal-Att XXIII tal-1979. Illi ghal dawn il-motivi kollha din il-Qorti ser tghaddi biex tal- tilqa' l- izgumbrament eccezzjonijiet kollha tal-intimati stante li huma infondati fil- fatt u fid-dritt, salv ghall-eccezzjonijiet tal-intimati Zammit li kwalsiasi rimedju ordnat ghandu jingarr mill-Istat. Illi ghalhekk ghal dawn il-motivi, din il-Qorti, taqta' u tiddeciedi, billi filwaqt li tichad l-eccezzjonijiet kollha sollevati mill-Avukat Generali u mill-intimati konjugi Debattista Grech ghajr li r-rimedji ordnati ghandhom jingarru mill-Istat, tiddisponi mit-talbiet skont dan li gej: 1. Tilqa' l-ewwel talba u tiddikjara u tiddeciedi illi fil- konfront tar-rikorrent l-operazzjonijiet ta' l-Artikolu 12 tal- Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta kif emendat bl-Att XXIII ta' l- 1979, u bl-operazzjonijiet tal-Ligijiet vigenti qeghdin jaghtu dritt ta' rilokazzjoni lill-intimati konjugi Debattista Grech u jirrenduha impossibbli lir-rikorrenti li jirriprendu l-pussess tal-proprjeta' taghhom. 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Konsegwentement tilqa' t-tieni talba u tiddikjara u tiddeciedi illi qed jigu vjolati d-drittijiet tieghu ghat-tgawdija tal-proprjeta' tieghu Flat 1, 188, Davline, fi Triq Franceso Buhagiar, San Pawl il-Baħar, bi vjolazzjoni ta' l-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropea (l-Ewwel Skeda tal- Kap. 319 tal-Ligijiet ta' Malta). Dan stante li sabet li gie lez il-principju ta' legalita' u li ma inzammx bilanc gust u proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d- drittijiet fundamentali tas-sidien. Ghaldaqstant tiddikjara ukoll li l-intimati George u Maria Assunta konjugi Debattista Grech ma jistghux jinqdew bit-titlu ta' kera mahluqa bl-Artikolu 12 tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta sabiex ikomplu jabitaw fil- fond imsemmi. Tilqa' t-tielet talba u tiddikjara u tiddeciedi illi l-intimat Avukat Generali hu responsabbli ghal kumpens u danni sofferti mir-rikorrent b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet ta' l-Att XXIII ta' l-1979 li ma kreawx bilanc gust bejn id-drittijiet tas-sid u dak ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni ai termini ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea. Tilqa' r-raba' talba u tillikwida l-istess kumpens u danni kif sofferti mir-rikorrent, ai termini ta' l-Artikolu 41 tal- Konvenzjoni Ewropea, fl-ammont ta' hamsa u tletin elf ewro (€35,000) tlett elef ewro (€3,000) f'kumpens non-pekunjarju. f'kumpens pekunjarju u ta' 29 ta' Novembru 2018. Rikors Kostituzzjonali Nru: 12/2018/LSO. Tilqa' Generali sabiex ihallas lir-rikorrent l-ammonti hekk likwidati in linea ta' danni pekunjarji u non-pekunjarji, flimkien mal- imghaxijiet legali bir-rata ta' tmienja fil-mija (8%) fis-sena millum sad-data tal-hlas effettiv. Il-Qorti tordna wkoll lir-Reġistratur Qrati Civili u Tribunali sabiex f'kaz li din is-sentenza tghaddi in gudikat, jibgħat kopja ta' din is-sentenza lill-Ispeaker tal-Kamra tar-Deputati kif igħid u jrid l-Art. 242 tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili L-ispejjez gudizzjarji kollha - komprizi dawk ta' l-ittra ufficjali tat-8 ta' Gunju 2017 - jithallsu mill-Avukat Generali. 29 ta' Novembru 2018 Josette Bileci Deputat Registratur 29 ta' Novembru 2018 29 ta' Novembru 2018.