LAW.), LL.D. Seduta ta' nhar it-Tlieta, 15 ta' Dicembru 2020 Kawza Numru: 1 Rikors Ġuramentat Numru:- 45/2015 JVC Saviour sive Salvu Tabone Forte u b'digriet tal-14 ta' Mejju 2019 l- atti gew legittimati f'isem Maria Tabone Forte, Claudine Barbara, Josepha Marquette, Ephraim Sam Tabone Forte u Franridge Tabone Forte vs Awtorita` tal-Artijiet; u Rat ir-Rikors Guramentat fejn ir-rikorrenti Failla sive Plum Portelli Tabone Forte kkonferma bil-gurament u talab kif isegwi: 'Illi l-esponenti huwa l-propjetarju ta' porzjon ta' art ta' kejl circa 2,298m2, li tmiss ma' Triq l-Ispnar, Triq tat-Torba, u Triq il-Familja Brincati li tinsab gewwa Mqabba indikata fuq il-pjanta hawn annessa u mmarkata bhala Dok A, liema art giet akkwistata permezz ta' kuntratt tal-10 ta' Dicembru 1982 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Farley-Hills illi kopja tieghu qeghda tigi hawn annessa u mmarkata bhala Dok B; Illi l-porzjon ta' art imsemmi f'paragrafi 1 hawn fuq gie mehtieg ghal skopijiet pubblici u fl-interess pubbliku, proprju sabiex ikunu jistghu jitwettqu xi xogholijiet ta' bini u twessigh ta' toroq pubblici; Illi in segwitu ghal dawn l-iskopijiet u interessi pubblici, xi Illi l-arti de quo ilha zmien twil hafna li ttiehdet minghand ir-rikorrenti u sussegwentament uzata ghall-iskopijiet kif fuq inghad, u dan minghajr ma giet segwita l-procedura ta' esproprijazzjoni ta' artijiet mill-Gvern kif jipprovdi Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta, liema procedura tinkludi, inter alia, il-hrug ta' dikjarazzjoni tal-President tar-Repubblika ta' Malta u l-pubblikazzjoni fil-Gazzetta tal-Gevrn li l-intimati naqsu li jwettqu; Illi l-anqas ma nbdew il-proceduri kontemplati fil-Ligi sabiex ir-rikorrenti jircievi l-kumpens xieraq u gust dovut lilu bhala konsegwenza tad-de facto esproprijazzjoni tal- artijiet tieghu kif hawn fuq imsemmi. Illi kkonfrontat b'dana l-impasse totali min-naha tal- awtoritajiet, permezz ta' ittra ufficjali bin-numru 192/2013 datata l-21 ta' Jannar 2013 (kopja hawn annessa u mmarkata bhala Dok C), l-esponenti interpella lill-intimati sabiex jersqu tal-art msemmija ghal kuntratt pubbliku ghax-xiri f'paragrafu 1 hawn fuq kontra kumpens gust dovut lir- rikorrenti izda l-intimati baqghu inadempjenti u ma resqux ghal tali kuntratt u wisq inqas ipproponew xi kumpens xieraq u gust lir-rikorrenti. Illi permezz ta' ittra mibghuta mill-Awtorita ghat-Trasport f'Malta datata s-17 ta' Jannar 2013 (kopja taghha hawn annessa u mmarkata bhala Dok D), ir-rikorrenti gie mgharraf illi b'referenza ghat-talba ta' kumpens il-process ta' esproprijazzjoni huwa wiehed elaborat li jehtieg ricerka profonda u ghaldaqstant l-Awtorita` tiehu zmien mhux hazin sabiex taghti l-pozizzjoni finali taghha fuq il-kwistjoni odjerna Illi gialadarba l-artijiet in kwistjoni ghadhom ma gewx legalment esproprijati mill-Gvern ta' Malta, ghandhom jittiehdu l-proceduri kollha stabbiliti fil-Kap. 88 tal-Ligijiet ta' Malta biex l-process ta' esproprijazzjoni kif kontemplat fil-Kap. 88 tal-Ligijiet ta' Malta sabiex ir-rikorrenti jithallas dak illu huwa dovut lilu. isegwu Illi kif gie spjegat hawn fuq, minn dak iz-zmien meta ttiehdu l-porzjonijiet ta' l-art de quo sa llum ma sar assolutament xejn min-naha tal-awtoritajiet sabiex jigi stabbilit prezz gust u jithallas kumpens xieraq lir-rikorrenti; Illi ghalhekk fid-dawl tas-suespost, inkisru u ghadhom qed jinkisru l-jeddijiet fondamentali tar-rikorrenti mharsa taht l- artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali u l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. ir-ragunijiet ir-rikorrenti Onorabbli Qorti joghgobha: 11.1 Tiddikjara illi t-tehid tal-propjeta` tar-rikorrenti sar bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali; 11.2 Tiddikkjara illi minhabba l-ghemil u/jew in-nuqqasijiet tal-intimati jew ta' min minnhom, inkisru jew x'aktarx jinkisru l-jeddijiet fondamentali tar-rikorrenti skont l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall-Konvezjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali; 11.3 Taghti dawk ir-rimedji xierqa u opportuni billi, inter 11.3.1 tordna lill-intimati jew min minnhom sabiex l-art li ttiehdet minghand ir-rikorrenti tigi esproprijata l- tal-Ordinanza dwar skont Akkwist ta' Art ghal Skopijiet Pubblici (Kap. 88); il-provvedimenti 11.3.2 tillikwida kumpens xieraq ghall-okkupazzjoni tal- art kemm ilha li giet okkupata, u fir-rigward tad- danni u spejjez li sofra r-rikorrenti konsegwenza tal-agir abbuziv tal-intimati; ir-Risposta Guramentata Bl-ispejjez u bl-imghax legali skont il-Ligi sad-data tal-hlas effettiv kontra l-intimati, li min issa huma ngunti in subizzjoni.'. Rat eccepixxa kif isegwi: 1. 'Illi ghal kull buon fini, id-dokument immarkat bhala 'Dok jissemma' fir-rikors D' ma promotur. Konsegwentement ghandu jigi mehmuz id-dokument rilevanti ghall-kaz u jigi sfilzat dak li gie pprezentat erronjament; jikkorrispondix ghal dak li qed tal-Kummissarju tal-Artijiet Illi minghajr pregudizzju ghall-paragrafu precedenti, fil- mertu, l-esponenti jirrespingi l-allegazzjonijiet kollha tar-rikorrenti fil-konfront tieghu bhala infondati fil-fatt u fid-dritt stante li l-ebda ghemil tal-esponent ma kiser jew illeda xi dritt fundamentali tar- rikorrenti. L-esponent isostni li ma hemm l-ebda ksur ta' dritt fondamentali kif sanciti mill-artikoli 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-ewwel artikolu ta' l-ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea; Illi l-ewwel u qabel kollox ir-rikorrenti jridu jippruvaw it- titolu fuq il-proprjeta' mertu ta' din il-kawza, li allegatament kellhom meta l-art giet esproprijata u li fuqu qed jibbazaw l- azzjoni odjerna; Illi minghajr pregudizzju, 4. l-awtorita` kompetenti li tiehu decizjonijiet dwar fejn ghandhom isiru progetti pubblici jew minn fejn ghandhom jghaddu toroq godda fil-pajjiz, u kull meta jkun hemm il-htiega li jsiru progetti jew xoghlijiet ta' din ix-xorta, hi l-awtorita` li tkun se taghmel dawn ix- xoghlijiet li jehtieg li taghmel talba mal-Kummissarju intimat sabiex iniedi l-procedura tal-esproprju; Illi mir-rekords tad-Dipartiment tal-Artijiet jirrizulta li, fic- cirkostanzi odjerni, huwa minnu li d-Dikjarazzjoni Presidenzjali u l-Avviz fil-Gazzetta tal-Gvern ghadhom ma hargux pero` dawn ma hargux ghar-raguni li qatt ma kien hemm talba apposita sabiex jinbdew il-proceduri relevanti ghall-esproprju tal-art in kwistjoni; Illi dejjem minghajr pregudizzju, il-Gvern ma jesproprjax artijiet li fuqhom inbnew toroq li saru skont l-obbligi mposti fuq min jibni, bil-provvedimenti ta' regolament 12 tar-Regolamenti tal-Legislazzjoni dwar Toroq Godda u Xoghlijiet Sussidjarja 499.57, liema regolament jipprovdi dan li gej: 'Ebda bini li jmiss ma' triq gdida f'post abitat ma jista' jinbena qabel ma t- triq tigi invellata sewwa mal-linja kif moghtija mill-Awtorita ta' Malta dwar l-Ambjent u l-Ippjanar, b'konsultazzjoni mal-Awtorita. It-tul tat- triq li ghandha tigi hekk invellata ghandu jibda minn triq li diga hemm u li tkun diga miftuha ghall-pubbliku u ghandu jibqa sejjer sal-ahhar tarf tal-faccata tal-bini li jkun se jsir'. Illi dejjem minghajr pregudizzju ghas-suespost, dato ma non concesso li din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad- drittijiet fic-cirkostanzi odjerni tar-rikorrent, dikjarazzjoni ta' ksur ghandha tkun sufficjenti; Salv eccezzjonijiet ulterjuri; Ghaldaqstant, l-esponent jitlob bir-rispett lil din l-Onorabbli Qorti joghgobha tichad il-pretensjonijiet kif dedotti fir-rikors promotur bhala infondati fil-fatt u fid-dritt stante li r-rikorrent ma sofra l- ebda ksur tad-drittijiet tal-bniedem u libertajiet fondamentali, u dan bl-ispejjez kontra l-istess rikorrenti.'. il-Protezzjoni Rat ir-Risposta Guramentata tal-Awtorita` ghat-Trasport f'Malta ossia l-Awtorita` ghal Trasport f'Malta li eccepiet kif isegwi: 'Illi f'dawn il-proceduri r-rikorrenti qieghda jallega li qed jigi mcahhad mit-tgawdija tal-possedimenti ta' xi proprjeta` tieghu bi ksur ta' l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll tad- tal-Konvenzjoni dwar Drittijiet tal-Bniedem u l-Libertajiet Fondamentali. Illi r-rikorrenti qed jippremetti illi f'xi zmien il-porzjon ta' art minnu identifikat gie mehtieg ghal skopijiet pubblici u fl-interess pubbliku, proprju sabiex ikunu jistaw jitwettqu xi xogholijiet ta' bini u twessiegh ta' toroq. Ir-rikorrenti jsostni illi ttiehdet minghandu porzjon art tal-kejl ta' cirka 2,298 metru kwadru. Isostni wkoll illi huwa ma giex ikkumpensata ghall-istess. Ghaldaqstant huwa qed jitlob lill din l- Onorabbli Qorti sabiex joghgobha: ta' Tiddikjara illi t-tehid tal-proprjeta` tar-rikorrenti sar bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Artikolu 1 l-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fondamentali; 11.2 Tiddikjara illi minhabba l-ghemil u/jew nuqqasijiet tal-intimati jew minn minnhom, inkisru jew x'aktarx ser jinkisru l-jeddijiet fondamentali tar-rikorrenti skont l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali; Taghti dawk ir-rimedji xierqa u opportuni billi, inter 11.3.1 tordna lill-intimati jew minn minnhom sabiex l-art li ttiehdet minghand ir-rikorrenti tigi esproprjata skont il-provvedimenti tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Art ghal Skopijiet Pubblici (Kap. 88); 11.3.2 tillikwida kumpens xieraq ghall-okkupazzjoni tal-art kemm ilha li giet okkupata, u fir-rigward tad-danni u spejjez li sofra r-rikorrenti konsegwenza tal-agir abbuziv tal-intimati; Bl-ispejjez u l-imghax legali skont il-ligi sad-data tal-hlas effettiv kontra l-intimati li min issa huma ngunti in subizzjoni. Illi l-esponenti umilment tikkontendi illi t-talbiet tar-rikorrenti huma nfondati fil-fatt u fid-dritt u ghandhom jigu michuda fil- konfront taghha ghar-ragunijiet segwenti: 1. ordinarji. ir-rikorrenti m'ezawriex Preliminarjament, ir-rimedji Illi l-pretensjonijiet tar-rikorrenti huma ta' natura amministrattiva u civili illi, kieku kellhom jigu milqugha, jissarrfu fi hlas ta' kumpens wara li tigi segwita l-procedura appozita skont il- Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta. il-Qrati ordinarji u mhux Illi fil-fatt it-talba principali tar-rikorrenti hija proprju sabiex l- intimati jsegwu l-procedura ta' esproprju ai termini tal-Att imsemmi u jhallsu xi danni. Illi dan ir-rimedju seta' facilment jigi mfittex fil-kuntest ta' fis-Sede proceduri quddiem Kostituzzjonali. Madanakollu, ir-rikorrenti ma ntavola ebda proceduri quddiem il-Qrati ordinarji. Illi jinghad illi persuna li toqod tittrattjeni milli tiehu passi gudizzjarji ma tistax, wara li jghalqu t-termini tar-rimedji ordinarji lilha spettanti, tittenta rimedju straordinarju bhal ma hija kawza kostituzzjonali. Illi ghalhekk, l-azzjoni tar-rikorrenti quddiem din l-Onorabbli Qorti fis-Sede Kostituzzjonali taghha mhijiex proponibbli stante illi r-rikorrenti m'uzuffruwix min-numru ta' rimedji ordinarji effettivi li kellu a dispozizzjoni tieghu, inkluz dawk pussessorji jew petitorji li sid ta' art li jkun tilef pussess taghha jista' jittenta kontra l-pussessur. Illi l-esponenti tissottometti ghalhekk illi din l-Onorabbli Qorti ghandha tastjeni milli tezercita s-setghat taghha u dan ai termini tal-Kapitolu IV tal-Kostituzzjoni (Artikolu 46(2) u taht l-Att XIV ta' l-1987 (Artikolu 4(2)). Preliminarjament, l-esponenti mhijiex il-legittimu kontradittur ghall-ilmenti tar-rikorrenti. Illi minghajr pregudizzju ghas-suespost, l-esponenti mhijiex il- legittimu kuntradittur ghall-pretensjonijiet tar-rikorrenti ghaliex anke jekk, dato ma non concesso, hija jew il-predecessur taghha l- ADT [Awtorita` dwar it-Trasport] ghamlu xi xoghlijiet fuq l-art tar-rikorrenti u ghandu ghalhekk isir xi esproprju u/jew jithallas xi kumpens, il-ligi ma taghtiha ebda dritt sabiex tesproprja hija stess b'mod dirett u/jew illi taghti xi tip ta' kumpens u/jew rimedju ghal tehid jew esproprjazzjoni ta' art. Il-proceduri ta' esproprjazzjoni u ta' hlas ta' kumpens se mai jaqghu taht ir- responsabbilita` tal-intimat l-iehor il-Kummissarju tal-Artijiet. Ghalhekk it-talbiet tar-rikorrenti ghandhom jigu michuda fil- konfront tal-Awtorita` esponenti. Preliminarjament, ir-rikorrenti jrid igib prova li huwa tassew Illi minghajr pregudizzju ghas-suespost, ghalkemm ir-rikorrenti esebixxa kuntratt ta' akkwist sabiex jindika illi huwa s-sid tal-art illi qed isostni li ttehditlu, huwa naqas milli jindika b'mod car u akkurat illi l-istess kuntratt jirreferi ghall-art in kwistjoni. Fil-fatt, ghalkemm ir-rikorrenti mar-rikors tieghu annetta wkoll pjanta, huwa bl-ebda mod ma kkonferma li din hija l-pjanta li kienet originarjament mehmuza mal-kuntratt ta' akkwist. In fatti, filwaqt li l-kuntratt mehmuz bhala "DOK B" huwa datat l-10 ta' Dicembru, 1982, il-pjanta mehmuza mar-rikors tar-rikorrenti hija datata 2012. Illi jinghad li ghandu jkun hemm prova nkonfutabbli tal-art attwalment akkwistata mir-rikorrenti u dik li allegatement ttehditlu, inkluz il-posizzjoni u l-qisien relattivi ghall-istess. Fil-mertu, l-esponenti ma' esproprjat ebda art tar-rikorrenti. Illi minghajr pregudizzju ghas-suespost, sabiex jitqies li sar xi esproprju de facto mill-esponenti, jehtieg illi jigi ppruvat meta saru x-xogholijiet li allegatament saru fuq l-art mertu ta' din il-vertenza u li l-istess tassew saru mill-esponenti u mhux minn xi entita' jew persuna ohra li fiha kienet vestita l-mansjoni guridika ta' tehid ta' art jew kostruzzjoni tat-toroq. Illi f'dan l-isfond, u b'referenza ghat-toroq in kwistjoni, jinghad is- segwenti; a) it-toroq in kwistjoni ilhom snin iffurmati u jintuzaw mill- pubbliku u dan, ex admissis, skont ir-rikors stess tar- rikorrenti; b) l-istess toroq ma gewx "mehuda" u/jew iffurmati mill- esponenti stante illi huma toroq residenzjali li qatt ma jigu ffurmati mill-esponenti imma kellhom jigu zviluppati minn min bena l-proprjetajiet li jmissu mal-istess u dan, ai termini tal-Avviz Legali numru 29 tal-2010 tal-Ligijiet ta' Malta; c) kwalunkwe xoghol li seta` sar mill-esponenti, jekk tassew dan sar, ikun sar in linja mal-funzjonijiet u l-poteri taghha fil-ligi u minghajr il-htiega ta' esproprju stante illi l- esponenti dejjem tibqa' ntitolata taghmel intervent fuq toroq residenzjali billi taghmel xoghol u/jew tasfalta l-istess fejn dawn ma jkunux qed jinzammu fi stat tajjeb (sakemm l-istess responsabbilitajiet ma jkunux gew mghoddija lill-Kunsill Lokali koncernat). Tali intervent ma jaffetwax it-titolu tas-sidien fuq l-art uzata ghall-istess toroq li, fi kwalunkwe kaz, jinholoq fuqhom dritt ta' uzu minn terzi. Tant illi meta l-esponenti taghmel xi xoghol fuq triq residenzjali hija jkollha l-jedd tirkupra kull nefqa maghmulha minnha f'dan ir-rigward minghand is- sidien tal-izviluppi adjacenti ghal dik it-triq u ma tissustiex la l-htiega li jsir esproprju u lanqas id-dritt ghal xi kumpens. Illi ghalhekk ma jistax jinghad illi l-esponenti ′′hadet′′ xi art tar- rikorrenti bi ksur ta' xi ligi nkluz l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tal-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni dwar il-Protezzjoni l-Libertajiet Fondamentali, u dan, la minn lat legali u lanqas minn lat fattwali. talba ghal-kumpens ghall- okkupazzjoni u danni teccedi il-kompetenza ta' dina l- Onorabbli Qorti. tad-Drittijiet Illi subordinatament, u minghajr pregudizzju ghas-suespost, fir- rigward tat-talba rikorrenti ghall-likwidazzjoni ta' kumpens ghall- allegata okkupazzjoni u ghad-danni, l-esponenti tirreferi ghal- paragrafu 4 ta' din ir-risposta fejn huwa car li hija qatt ma' okkupat ebda art tar-rikorrenti kif ukoll ghad-dikjarazzjoni tar- rikorrenti nniffsu fir-rikors promotur tieghu illi l-art, se mai, intuzat ghal skop u fl-interess pubbliku u umilment tissottometti illi jekk din l-Onorabbli Qorti jidhrilha li kien hemm xi ksur tad- drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, dikjarazzjoni ta' din il-Qorti f'dak is-sens ghandha tikkostitwixxi just satisfaction sufficjenti. Ghaldaqstant, l-Awtorita` esponenti titlob bir-rispett illi din l- Onorabbli Qorti joghgobha tirrespingi r-rikors odjern bl-ispejjez kontra r-rikorrenti. Salv eccezzjonijiet ulterjuri partikolarment jekk jirrizulta illi l- allegat tehid tal-art sehh qabel it-tletin [30] ta' April 1987.' ta' l-affidavits, xiehda, kuntratti, kopji Rat valutazzjoni, pjanti, dokumenti u l-provi kollha esebiti fl-atti; Rat illi fil-verbal tat-28 ta' Gunju, 2018 l-intimati gew ordnati sabiex fi zmien xahar jesebixxu nota fejn jindikaw liema partijiet mill-art in mertu tinkludi l-parti stradali u dan mill-kuntratti esebiti f'din il-kawza u rat in-nota tal-Awtorita' ghat-Transport f'Malta tas-27 ta' Lulju, 2018 fejn permezz taghha l-Qorti giet infurmata li sabiex jkun jista' jsir ezercizzju komprensiv mill- Awtorita' hemm bzonn li jigu pprezentati l-kuntratti kollha ta' akkwist u ta' bejgh relattivi tal-art in kwistjoni u li kien involut fihom ir-rikorrenti; Rat illi fis-seduta tal-21 ta' Novembru, 2019 il-partijiet gew awtorizzati jipprezentaw noti ta' sottomissjonijiet b'termini mposti fuqhom; Rat in-noti ta' sottomissjonijiet esebiti fl-atti; Rat illi fil-verbal datat 3 ta' Lulju, 2020 il-kawza giet differita ghal- lum ghad-decizjoni; Rat l-atti kollha tal-kawza. Ikkunsidrat; Illi l-kawza odjerna titratta allegat ksur tal-Artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall- Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u li d-drittijiet fundamentali tieghu gew lezi meta porzjon art proprjeta' tieghu fl- Imqabba allegatament ittiehdet ghall-skopijiet pubblici u fl- tal-Libertajiet Fundamentali. L-attur jishaq interess pubbliku, madanakollu l-ebda kumpens xieraq u gust dovut ma gie moghti lilu. L-attur jitlob ghalhekk li jigi dikjarat li t-tehid tal-proprjeta' sar bi ksur tad-drittijiet fundamentali msemmija, kif ukoll, li jigi dikjarat li minhabba dan l-ghemil u/jew nuqqasijiet jinkisru d-drittijiet jew fundamentali msemmija. Bhala rimedji l-attur jitlob li din il-Qorti tordna lill-intimati jew min minnhom, sabiex l-art li ttiehdet minghandu tigi esproprjata skont l-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Art ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta) u tillikwida kumpens xieraq ghal kemm ilha l-okkupazzjoni tal-art u danni u spejjez li l-attur sofra konsegwenza tal-agir abbuziv tal- intimati. Illi da parti tal-Kummissarju tal-Artijiet fir-risposta tieghu beda billi ssenjala 'Dok D' ma jikkorrispondix ghal dak li ssemma fir-rikors promotur b'dan li ghandu il- konvenut eccepixxa li l-allegazzjonijiet tal-attur huma nfondati kemm fil-fatt kif ukoll fid-dritt stante li d-drittijiet fundamentali allegati ma gewx lezi. Eccepixxa li l-attur ghandu jipprova t-titolu tieghu fuq il-proprjeta' mertu tal-kawza u li l-awtorita' kompetenti li tiehu decizjonijiet fejn ghandhom isiru progetti pubblici jew minn fejn ghandhom jghaddu toroq godda hija l-awtorita' li tkun ser taghmel dawk ix-xoghlijiet li da parti taghha taghmel talba mal-Kummissarju intimat sabiex iniedi l-procedura tal-esproprju. li d-Dikjarazzjoni Jissottometti Presidenzjali u l-Avviz fil-Gazzetta tal-Gvern ma hargux ghaliex qatt ma kien hemm talba appozita sabiex jinbdew il-proceduri ghall-esproprju tal-art in kwistjoni. Jeccepixxi ulterjoment li l- Gvern ma jesproprjax artijiet li fuqhom inbnew toroq li saru bhala jikkwota l-Artikolu 12 tar- obbligi mposti fuq min Regolamenti dwar Toroq Godda u Xoghlijiet f'Toroq tal- Fil-mertu, li huwa proprju ghalhekk Legislazzjoni Sussidjarja 499.57. Finalment jeccepixxi li dato ma non concesso li din l-Qorti jidrilha li kien hemm ksur tad-Drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, fic-cirkostanzi odjerni dikjarazzjoni ta' ksur ghandha tkun sufficjenti. Illi min-naha tal-Awtorita` ghat-Trasport f'Malta preliminarjament eccepiet li l-attur m'ezawriex ir-rimedji ordinarji kif ukoll li m'huwiex il-legittimu kontraddittur ghall-ilmenti tar-rikorrenti. Preliminarjament ukoll eccepiet li l-attur irid igib prova li huwa tassew is-sid ta' l-art mertu tal-kawza odjerna u li tali art tassew ittehditlu. Fil-mertu, eccepiet li hija ma esproprjat l-ebda art tal- attur. Finalment gie eccepiet li kwalsiasi talba ghall-kumpens ghall-okkupazzjoni u danni teccedi l-kompetenza ta' dina l- Onorabbli Qorti. Fatti: Illi l-attur Saviour sive Salvu Schembri jsostni li huwa l- proprjetarju ta' porzjon art fl-Imqabba ta' kejl ta' cirka 6799m5. Din l-art kienet giet akkwistata minnu b'cens annwu u perpetwu permezz ta' kuntratt datat 10 ta' Novembru, 1981 fl-atti tan-Nutar Dottor Joseph Farley-Hills (kuntratt esebit a fol. 36 et seq tal-process). Sussegwentement l-attur kien akkwista d-dirett dominju fuq l-art imsemmija pemezz ta' kuntratt datat l-10 ta' Dicembru, 1982 fl-atti tal-istess Nutar Dottor Joseph Farley-Hills (ara kuntratt esebit a fol. 5 et seq tal-process). L-attur jishaq li porzjon mill-imsemmija art tal-kejl ta' cirka 2,298m2 li tmiss ma' Triq l-Ispnar, Triq tat-Torba u Triq il-Familja Brincati kienet giet uzata ghal skopijiet pubblici u fl-interess pubbliku sabiex ikunu jistghu jitwettqu xoghlijiet ta' bini u twessieh ta' toroq pubblici u madanakollu malgrad li ghaddew il-procedura ta' snin shah minn meta din esproprjazzjoni ta' artijiet mill-Gvern kif jipprovdi l-Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta ma gietx segwita, b'dan li lanqas il-procedura sabiex l-attur jircievi kumpens ma giet segwita. Mill-atti jirrizulta li l-attur Saviour sive Salvu Tabone Forte meta akkwista l-art in kwistjoni huwa kien akkwista din l-art bit-toroq in kwistjoni gia kienu jidhru li huma skemati fuq l-istess art. L- istess attur Saviour Tabone Forte qassam l-art in kwistjoni fi plots ntizi ghall-bini ta' residenzi lkoll b'access ghal fuq it-toroq kif skemati u ghadda sabiex ibiegh dawn il-plots kif imqassma minnu stess lil terzi. Jirrizulta fil-fatt minn numru konsiderevoli ta' kuntratti esebiti fl-atti li l-attur fil-bejgh ta' dawn il-plots mexa dejjem bl- istess mod u cioe' li filwaqt li biegh il-plots kif imissu mat-toroq skemati huwa zamm il-proprjeta' tal-art li kellha tigi ffurmata fi triq kif skemata. Fil-kontro ezami tieghu fis-seduta tal-15 ta' Novembru, 2016 a fol. 'Dr Carina Bezzina k/a Bezzina Wettinger: Din l-ghalqa bnejt fuqha? Imma jien it-toroq zammejthom a favur tieghi ma bieghetx it-toroq fejn jghaddu t-toroq'. Kopja tal-kuntratti ta' bejgh gew esebiti fl-atti u huma s-segwenti: 1. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Mario Assadi datat 3 ta' April, 1985 fl-atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 249 et seq tal-process; Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Mario Assadi u martu Judy Assadi datat 7 ta' Jannar, 1994 fl-atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 252 et seq tal-process; 3. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Alfred Bezzina Heraghty datat 7 ta' Jannar, 1994 fl-atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 257 et seq tal-process; 4. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli u martu Mary Tabone Forte u Etienne u Alexandra konjugi Tabone Forte datat 25 ta' Gunju, 1998 fl-atti tan-Nutar Antoine Mion a fol. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Nazzareno Sheh Sinan u bintu Mary Sheh Sinan datat 19 ta' Jannar, 1982 fl- atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 267 et seq tal-process; 6. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Emanuel Gohil datat 11 ta' Awwissu, 1982 fl-atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 271 et seq tal-process; 7. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Raymond Ruan-Eiam u martu Carmen Ruan-Eiam datat 4 ta' Settembru, 1985 fl-atti tan-Nutar Maurice Cassar Gaffiero a fol. 274 et seq tal-process; 8. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Plum Portelli Tabone Forte u Emanuel Cera Muscat datat 25 ta' Mejju, 1983 fl-atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 278 et seq tal-process; 9. Kuntratt ta' bejgh bejn Failla sive Salvu Tabone Forte u Antoine Farr datat 5 ta' Dicembru, 1992 fl-atti tan-Nutar Mario 282 et seq tal-process; Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Anne Farr u Mary Flores Martin datat 11 ta' Gunju, 1993 fl-atti tan-Nutar Pierre Touarha a fol. 286 et seq tal-process; 11. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Joseph Flores Martin u Josephine sive Josette Farr datat 11 ta' Gunju, 1993 fl-atti tan- Nutar Pierre Touarha a fol. 291 et seq tal-process; 12. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u John Grech Bickle datat 3ta' Dicembru, 1990 fl-atti tan-Nutar Victor John Sciberras a fol. 296 et seq tal-process; 13. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore u John Grech Bickle datat 1 ta' Frar, 1989 fl-atti tan-Nutar Victor John Sciberras a fol. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u John Grech Bickle datat 2 ta' Settembru, 1991 fl-atti tan-Nutar Victor John Sciberras a fol. 301 et seq tal-process; 15. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Gio Maria sive James Mifsud Buhagiar u Edward sive Teddy Mifsud Buhagiar datat 27 ta' Settembru, 1993 fl-atti tan-Nutar Anthony Betts a fol. 303 et seq tal-process; 16. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Joseph Fenech Grima datat 30 ta' Jannar, 1993 fl-atti tan-Nutar Mario Borg Bonnici a fol. 308 et seq tal-process; 17. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore u martu Mary Tabone Forte u Saviour Flores Martin datat 16 ta' Marzu, 1995 fl-atti tan-Nutar Mario Borg Bonnici a fol. 313 et seq tal-process; Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Patrick Cassar Cardona u Sharon Bezzina Heraghty datat 27 ta' Ottubru, 1993 fl-atti tan-Nutar Anthony Betts a fol. 317 et seq tal-process; 19. Kuntratt ta' bejgh bejn Saviour Tabone Forte u Joseph Paris datat 28 ta' Gunju, 1986 fl-atti tan-Nutar Antoine Mion a fol. 323 et seq tal-process; 20. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Antoine Flores Martin datat 2 ta' Frar, 1990 fl-atti tan-Nutar Pierre Grech Bickle a fol. 327 et seq tal-process; 21. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u Joseph u Josephine, Mary u Monica ahwa Ben Saad datat 27 ta' Marzu, 1984 fl- atti tan-Nutar Nicola Odilov a fol. 347 et seq tal-process; 22. Kuntratt ta' bejgh bejn Salvatore Tabone Forte u John Grech Bickle datat 2 ta' Settembru, 1991 fl-atti tan-Nutar Victor John Sciberras a fol. 357 et seq tal-process. Jirrizulta illi fit-22 ta' Jannar, 2013 l-attur Failla sive Salvu Tabone Forte bghat ittra ufficjali tramite l-avukat tieghu Dr John L. Gauci lill-Kummissarju tal-Artijiet u l-Awtorita' ghat-Transport f'Malta fejn permezz taghha talab sabiex fi zmien hmistax jersqu fuq kuntratt pubbliku ghax-xiri tal-artijiet de quo u hlas ta' kumpens gust dovut lilu (ara ittra a fol. 14 tal-process) dan b'referenza ghall-art mehuda sabiex gew iffurmati t-toroq li jservu l-plots li biegh l-istess attur. Illi mill-atti jirrizulta li ma kien hemm l-ebda risposta da parti tal- Awtorita` tal-Artijiet ghal din l-ittra filwaqt li l-Awtorita` ghat- Trasport f'Malta rrispondiet permezz ta' ittra datata 17 ta' Lulju, 2013 fejn permezz taghha nfurmaw lill-attur li l-process ta' esproprjazzjoni huwa wiehed elaborat u jehtieg zmien sabiex l- awtorita' tiehu posizzjoni. L-Awtorita' nfurmat lill-attur li l-file relattiv jinsab ghand l-avukati ghall-parir legali u ghalhekk kienu ser ituh risposta f'qasir zmien (ara ittra a fol. 35 tal-process). Din l- ittra qatt ma giet segwita bl-ebda risposta ohra da parti tal- Awtorita' tat-Trasport kif xehed fl-atti r-rapprezentant tal-istess. Ftit aktar minn sentejn wara u cioe' fis-26 ta' Mejju, 2015 l-attur Saviour sive Salvu Schembri ntavola l-kawza odjerna. L-ewwel eccezzjoni tal-Kummissarju tal-Artijiet: Illi permezz ta' l-ewwel eccezzjoni tieghu l-Kummissarju tal- Artijiet illum l-Awtorita` tal-Artijiet eccepixxa li d-dokument immarkat bhala 'Dok D' mar-rikors promotur ma jikkorrispondix ma' dak li jissemma. Illi jirrizulta li f'wahda mill-premessi, l-attur Saviour sive Salvu referenza ghar-risposta mibghuta mill- Schembri Awtorita` ghat-Transport f'Malta datata 17 ta' Lulju, 2013 liema ittra giet esebita u mmarkata bhala Dok D. Madanakollu jekk tinghata harsa lejn l-ittra hemm esebita u mmarkata bhala 'Dok D' jirrizulta li hija ittra ufficjali mibghuta mill-attur innifsu Saviour sive Salvu Schembri b'dan li ma tikkorrispondix ma' dak iddikjarat fil-premessa. L-attur fid-deposizzjoni tieghu moghtija bil-procedura tal-affidavit a fol. 33 et seq tal-process pprezenta kopja tal-ittra li effettivament kellha tigi pprezentata mar-rikors promotur u jiddikjara li huwa pprezenta l-ittra l-hazina bi zvista. L-ittra tal-Awtorita` ghat- 35 tal- process. Ghaldaqstant bil-prezentata tal-ittra din l-eccezzjoni giet sorvolata. It-Tielet Eccezzjoni Preliminari tal-Awtorita` ghat-Transport f'Malta u t-Tielet Eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet – L-attur irid jipprova t-titolu fuq il-proprjeta' mertu ta' din il-kawza: Illi kemm l-Awtorita` ghat-Trasport f'Malta, kif ukoll l-Awtorita' tal-Artijiet, eccepew li l-attur ghandu jressaq prova nkonfutabbli tal-art akkwistata u ta' dik allegatament li ttehditlu. Illi l-attur Failla sive Plum Portelli Tabone Forte mar-rikors promotur ipprezenta kuntratt datat 10 ta' Dicembru, 1982 fl-atti tan-Nutar Joseph Farley-Hills a fol. 5 et seq tal-process fejn permezz tieghu huwa xtara u akkwista d-dirett dominju perpetwu u cens relativ gravanti l-ghalqa msejjha 'Tal-Mintna sive Mentna' fil-limiti tal- Imqabba, tal-kejl ta' cirka tliet itmiem pari ghal cirka tliet elef tliet mija u tnejn u sebghin metri kwadri (ben saad). Fil-kuntratt imsemmi referenza ssir ghal pjanta u survey sheet anness ma' kuntratt tal-10 ta' Novembru, 1981. l-attur Failla sive Plum Portelli Tabone Forte mal- Sussegwentement affidavit tieghu a fol. 33 et seq tal-process ipprezenta l-kuntratt tal- 10 ta' Novembru, 1981 a fol. 36 et seq tal-process li permezz tieghu kien ha b'titolu ta' enfitewsi perpetwa l-ghalqa msejha 'Tal-Mintna sive Mentna' fil-limiti tal-Imqabba. Mal-kuntratt hemm annessi l- pjanta u s-survey sheet li tinkludi l-art shiha li l-attur akkwista (ara pjanta u survey sheet a fol. 41 u fol. 42 tal-process). Brincati, Ħal Ghaxaq' redatta mill-Perit Mariello Ali a fol. 45 u fol. 46 tal-process, li apparti l-valutazzjoni tal-art mehuda, giet esebita wkoll pjanta li fuqha giet immarkata l-parti ta' cirka elfejn mitejn u tmienja u disghin metri kwadri (2,298m2) mill-art li ttiehdet sabiex jigu ffurmati t-toroq. Jigi nnutat li l-Perit Mariello Ali ddikjara li l-parti giet immarkata bl-isfar meta fir-realta' l-parti giet immarkata bl-ahmar. Illi kif gja nghad precedentament, l-attur biegh u trasferixxa bosta mill-art li huwa kien akkwista permezz tal-kuntratti suesposti, madanakollu huwa zamm il-proprjeta' fuq dik il-parti li llum tifforma t-toroq li jservu l-plots mibjugha principalment. L-attur Failla sive Salvu Tabone Forte kkonferma dan meta gie mistoqsi in kontro-ezami fis-seduta tal-15 ta' Novembru, 2016 a fol. 192 et seq tal-process. Illi malgrad li l-konvenuti ressqu l-eccezzjonijiet fir-rigward it- titolu tal-art da parti tar-rikorrent jirrizulta li filwaqt li r-rikorrent pprezenta provi fl-atti li l-art hija proprjeta` tieghu da parti taghhom l-Awtortijiet ntimati ma ressqu l-ebda prova sabiex tiddikjara ruhha jikkontestaw sodisfatta li tressqu provi sufficjenti tat-titolu tal-attur fuq il- proprjeta' mertu tal-kawza odjerna b'dan li ser tghaddi sabiex tichad l-eccezzjonijiet fir-rigward. L-Ewwel Eccezzjoni preliminari tal-Awtorita` ghat-Transport f'Malta – l-attur m'ezawriex ir-rimedji ordinarji: Illi permezz tal-ewwel eccezzjoni preliminari, l-Awtorita` ghat- Trasport f'Malta teccepixxi li l-attur Saviour sive Salvu Schembri m'ezawriex ir-rimedji ordinarji. Tishaq li r-rimedju mitlub seta' facilment gie mfittex fil-kuntest ta' proceduri quddiem il-Qrati Il-Qorti ghalhekk ordinarji bi procedura appozita skont il-Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta, u mhux fis-sede Kostituzzjonali li hija azzjoni straordinarja u dan anke ai termini tal-kwalifikazzjoni ta' l-Artikolu 46 (2) tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 4 (2) tal-Kapitolu 319 tal- Ligijiet ta' Malta. Fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha pprezentata fl-4 ta' Mejju, 2020 (a fol. 405 et seq tal-process) l-Awtorita' espandiet billi sahqet li permezz ta' l-Artikolu 23 sub-artikolu 1 tal-Ordinanza dwar l- Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta) gie mwaqqaf Bord ta' Arbitragg dwar Artijiet u permezz tieghu ai termini ta' l-Artikolu 25 sub-artikolu 1 (e) tal-istess Ordinanza seta' jigi ffissat ammont ta' kumpens. Fl-eventwalita' li jinqalghu kwistjonijiet quddiem il-Bord li mhux inkluzi fl-Artikolu 25, l-Artikolu 26 jipprovdi li l-Bord ghandu jirriserva li din il- kwistjoni tigi deciza mill-Prim' Awla tal-Qorti Civili. Illi da parti tal-Awtorita' tal-Artijiet ghalkemm ma ressqet l-ebda eccezzjoni formali, fin-nota ta' sottomissjonijiet taghha tressaq sezzjoni shiha dwar dan is-suggett u tindividwa r-rimedji ordinarji wara l-abrogazzjoni tal-Kap. 88 principalment bhala tnejn u cioe': i. Rimedju Ordinarju taht l-Kapitolu 552 tal-Ligijiet ta' Malta – Possibilita' ta' kontestazzjoni ta' skemar, u ii. Rimedju Ordinarju taht il-Kapitolu 573 quddiem il-Bord tal- Arbitragg dwar l-Artijiet. Illi jibda billi jinghad li t-talbiet tal-attur bazikament jitrattaw: l-jeddijiet (1) talba sabiex jigi dikjarat li t-tehid tal-proprjeta' saret bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea; u (2) talba sabiex jigi dikjarat li minhabba l-ghemil u/jew in- nuqqasijiet tal-intimati jew min minnhom inkisru jew x'aktarx ser jinkisru tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protokoll ghall- Konvenzjoni Ewropea, u (3) talba sabiex jinghata rimedju billi (i) jigi ordnat li l-art li ttiehdet tigi esproprijata skont il-provvedimenti tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal- Ligijiet ta' Malta), u, (ii) jigi likwidat kumpens xieraq ghall- okkupazzjoni tal-art kemm ilha li giet okkupata. Illi r-rimedju rikjest mill-attur Failla sive Salvu Tabone Forte m'huwiex li jiehu l-pussess lura tal-art, pero' huwa li l-art tigi esproprjata u li jigi likwidat kumpens xieraq. L-Artikolu 25 subartikolu 1(e) tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta), ikkwotat mill- intimata Awtorita' ghat-Transport f'Malta, jispecifika li l-Bord ta' Arbitragg dwar Artijiet jista: '(e) jiffissa l-ammont ta' kumpens li għandu jitħallas taħt id- disposizzjonijiet tal-Ordinanza u għal dan l-iskop jiddikjara jekk area hix art tajba għall-bini jew hix raba' inkella moxa;' Ukoll l-Artikolu 26 tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta), ukoll ikkwotat mill-intimata Awtorita' ghat-Transport f'Malta, jespandi billi jghid li jekk tinqala' xi kwistjoni li mhijiex inkluza taht is- subartikolu 1 tal-Artikolu 25, il-Bord ghandu jirriserva li dik il- kwistjoni tigi deciza mill-Prim'Awla tal-Qorti Civili. Hekk jaqra l- Artikolu 26 tal-Ordinanza dwar l-Akkwist ta' Artijiet ghal Skopijiet Pubblici (Kapitolu 88 tal-Ligijiet ta' Malta) illi: Meta, matul il-proċedimenti quddiem il-Bord, tinqala' xi kwistjoni li mhijiex inkluża taħt is-subartikolu (1) tal- artikolu 25, il-Bord għandu jirriserva li dik il-kwistjoni tiġi deċiża mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili u għandu jistabbilixxi żmien għall-partili tqajjem dik il-kwistjoni li fih tressaqha b'rikors ġuramentat quddiem l-imsemmija qorti; il-Bord għandu mbagħad jaġġorna l-proċedimenti sakemm tingħata deċiżjoni finali fuqha mill-QortiĊivili jew sakemm igħaddi l- imsemmi żmien, liema minnhom ikunl-aktar kmieni: Iżda, jekk il-parti li tqajjem dik il-kwistjoni quddiem il-Bord ma ġġibx l-azzjoni relattiva kif intqal qabel quddiem il-Qorti Ċivili, il-parti l-oħra tkun tista' ġġib l-azzjoni bl-istess mod kifintqal hawn qabel, u f'dan il-każ il-proċedimenti quddiem il-Bord ma jitkomplewx qabel ma tingħata d-deċiżjoni finali tal-QortiĊivili: Iżda wkoll – (a) ir-riserva ta' punt ta' liġi jew ta' fatt mhix ta' impediment għall-awtorità kompetenti biex tieħu pussess ta' art fiż- żmien iffissat mill-Bord; (b) l-awtorità kompetenti mhix obbligata tidħol fi kwistjoni li tinqala' bejn il-komproprjetarji; u l-awtorità kompetenti ma tbati ebda spiża żejda li ssir minħabba t-tqassim tal- kumpens bejn il-partijiet interessati f'dik l-art.' Illi din il-Qorti f'dan l-istadju taghmel referenza ghal decizjoni recenti tal-Onorabbli Qorti Kostituzzjonali li analizzat u ddecidiet eccezzjoni simili f'kawza wkoll b'mertu simili bl-ismijiet Seaview Construction Limited vs. Il-Kummissarju tal-Artijiet datata 23 ta' Novembru, 2020 fejn fil-parti rilevanti ghall-kaz odjern gie deciz kif isegwi : L-attriċi għandha raġun. L-ewwel Qorti għamlet żball ta' liġi. L-Artikolu 19 tal-Kap. 88 m'għandux x'jaqsam għall-każ in eżami għaliex l-art in kwistjoni ma ġietx akkwistata mill-Gvern għal użu u pussess taħt id-disposizzjonijiet ta' dik il-liġi. Mill-provi ma jirriżultax li l-President ta' Malta kien ħareġ dikjarazzjoni li l-art oġġett tal-kawża kienet qegħda tiġi akkwistata għall-pussess u użu. L-art. 5 tal-Kap. 88 jipprovdi kif il-Gvern jista' jakkwista art meħtieġa għal skop pubbliku, ċioe`: (a) b'xiri assolut; jew (b) għall- pussess u użu; jew (ċ) dominju pubbliku. Il-proċedura ta' akkwist titlob li fl-ewwel lok toħroġ dikjarazzjoni tal-President ta' Malta li l-art hi meħtieġa għal skop pubbliku. L-Awtorita` tal-Artijiet stess ma nvokatx dik id-disposizzjoni tal-liġi fin-nota ta' sottomissjonijiet, iżda għamlet riferenza għall- Att dwar l-Artijiet tal-Gvern (Kap. 573). Reġgħet għamlet referenza għaliha fit-tweġiba għar-rikors tal-appell kif għamlet l- konvenuta l-oħra, u enfasizzat li għall- każ kien japplika l-Kap. 88 u llum il-Kap. 573. il-kawża 20. Fis-26 kostituzzjonali. Il-Kap. 573 daħal fis-seħħ fil-25 ta' April 2017 bl- Att XVII. Għalhekk sentejn wara li bdiet il-kawża kostituzzjonali. Skond l-Artikolu 67 tal-Kap. (1) Meta art li fuqha ma tkun inħarġet l-ebda dikjarazzjoni, tkun okkupata jew amministrata minn xi awtorità kompetenti, kull min juri għas-sodisfazzjon tal-Bord tal-Arbitraġġ li huwa sid b'titolu validu ta' proprjetà fuq dik l-art jista' jitlob li dik l-art tiġi akkwistata b'xiri assolut mill-awtorità jew inkella biex dik l-art tiġi ta' Mejju 2015 ippreżentat l-attriċi mrodda lura ħielsa u franka minn kull okkupazzjoni. "(2) Din l-azzjoni għandha ssir permezz ta' rikors ippreżentat fir- Reġistru tal-Bord tal-Arbitraġġ li għandu jiġi indirizzat kontra l- awtorità li jkollha jedd ta' għoxrin jum biex twieġeb minn mindu tiġi notifikata bir-rikors. "(3) L-awtorità fit-tweġiba tagħha għandha tindika jekk il- Gvern iridx jikseb l-art b'xiri assolut jew inkella trodd lura l- art lis-sid. "(4) Jekk l-awtorità tindika fit-tweġiba tagħha li trid jikseb l-art b'xiri assolut hija għandha turi għas-sodisfazzjon tal-Bord li dik l- art hija meħtieġa għal skopijiet pubbliċi. "(5) F'każ li l-Bord tal-Arbitraġġ ikun sodisfatt li l-art hija tassew meħtieġa għal skopijiet pubbliċi huwa għandu jagħti żmien lis-sid u lill-awtorità biex jiddikjaraw kemm għandu jkun il-kumpens li għandu jitħallas għat-trasferiment tal-art. "(6) Jekk il-partijiet ma jaqblux bejniethom dwar il-kumpens li għandu jitħallas għal dik l-art, allura għandu jkun il-Bord tal- Arbitraġġ li jiffissa l-kumpens xieraq għat-trasferiment ta' dik l- art, b'dana li l-kumpens m'għandux ikun ogħla minn dak indikat mis-sid jew inqasminn dak indikat mill-awtorità. "(7) Il-valur tal-art għandu jittieħed li hu l-ammont illi l-art tista' ġġib kieku tiġi mibjugħa fis-suq minn sidha volontarjament u għandu jinħadem fuq il-valur li jkollha l-art ta' meta ġie mressaq ir-rikors skont dan l-artikolu. "(8) Flimkien mat-talba għax-xiri jew radd lura tal-art, tista' ssir ukoll talba biex il-Bord tal-Arbitraġġ jillikwida u jordna lill- awtorità tħallas id-danni materjali u d-danni morali li ġew imġarrba mis-sid għas-snin kollha li l-art kienet qed tiġi okkupata mingħajr ma nħarġet id-dikjarazzjoni. "(9) Kull persuna titlef il-jedd ta' azzjoni skont dan l-artikolu jekk hija tonqos milli tipproċedi fi żmien ħames snin minn meta jidħol fis-seħħ dan l-Att. Dan il-perjodu huwa perentorju u ma jistax jiġġedded". Dik hi d-disposizzjoni li semmiet l-Awtorita` tal-Artijiet, li ovvjament ma ssemmietx fit-tweġiba għar-rikors promotur għaliex il-liġi daħlet fis- seħħ sentejn wara li l-attriċi ippreżentat il-kawża. Madankollu f'dan il-każ kull wieħed mill-konvenuti qiegħed isostni li l-porzjonijiet tal-art oġġett tal-kawża m'għandhomx bżonn li jiġu esproprijati, u li anzi kien l-obbligu ta' min żviluppa l-art li jiftaħ it-toroq u l-istess artijiet baqgħu proprjeta' tal-privat. L-Awtorita` tal-Artijiet għamlet riferenza għall-Artikolu 20 tal- Kap. 10 filwaqt li l-konvenuta l-oħra għamlet riferenza għall-Avviż Legali 29 tal-2010. Il-proċedura kontemplata fl-Artikolu 67 tal-Kap. 573 tapplika għal dawk il-każijiet fejn jew hemm bżonn li jsir esproprju jew sabiex l-art tiġi rilaxxata lura lill-privat. Fil-fatt f'dawk il-każijiet li jsiru quddiem il-Bord tal- Arbitraġġ, fit-tweġiba l-Awtorita` għandha "(3)...… tindika jekk il-Gvern iridx jikseb l-art b'xiri asoslut jew inkellha trodd lura l-art lis-sid". Fil-każ tal-lum il- konvenuti qegħdin jikkontestaw li hemm bżonn li jsir xi esproprju u anzi jsostnu li l-art li minnha għaddejja t-triq baqgħet tal-privat. L-Awtorita` tal-Artijiet filli qalet li l-attriċi kellha rimedju taħt l-Artikolu 67 tal-Kap. 573, filli imbagħad argumentat li l-artijiet oġġett tal-kawża ma setgħu qatt jiġu esproprijati għaliex is-sidien kellhom l-obbligu li jifformawhom u t-toroq baqgħu proprjeta` tal- privat. Argumenti li m'humiex kompatibbli ma' xulxin. Jaqa' fil-kompetenza tal-ewwel Qorti li tiddetermina jekk b'dak li ġara seħħx esproprju de facto jew kontroll ta' użu ta' proprjeta` u fl- affermattiv kienx hemm proporzjonalita` fil-miżura. Materja li għandha tiġi mistħarrġa f'kawża ta' din ix-xorta. Fit-tweġiba l-Awtorita` għamlet ukoll riferenza għall-Att dwar l- Ippjanar tal-Iżvilupp (Kap. 552) u argumentat li l-attriċi kellha l-possibilta' tikkontesta l-iskemar tat-toroq. Pero` l-attriċi m'hijiex tikkontesta l-fatt li hemm toroq. Anzi l-attriċi tikkonċedi li dan sar fl-interess pubbliku iżda tippretendi li kellha tirċievi kumpens.' Jirrizulta li l-Onorabbli Qorti Kostituzzjonali wara li ghamlet il- konsiderazzjonijiet suespost ghaddiet sabiex cahdet l-eccezzjoni li r-rikorrenti ma ezawrietx ir-rimedji kollha simili ghal dik eccepita fil-kaz odjern u ordnat il-prosegwiment tar-rikors kostituzzjonali fil-mertu. Illi fil-kaz odjern jirrizulta wkoll li r-rikors gie ntavolat qabel l- introduzzjoni tal-Kap. 573 li dahal fis-sehh fil-25 ta' April, 2017 filwaqt li l-kawza ggib id-data tas-26 ta' Mejju, 2015. Ghall-kaz odjern ghal dak li hu l-Kap 573 ukoll hu ta' rilevanza l-artikolu 67 kif kwotat fl-istess decizjoni partikolarment is-sub-artikolu (3) li jindika li s-soluzzjonijiet alternattivi skont dak l-artikolu huma jew li l-Awtorita' koncernata twiegeb u tindika jekk il-Gvern iridx jikseb l-art b'xiri assolut altimenti trodd lura l-art lis-sid. Illi fil-kaz odjern il-Qorti tirrileva li l-art in kwistjoni giet iffurmata fuq perjodu ta' snin f'toroq residenzjali mis-sidien terzi li xtraw il- 'plots' li jmissu mal-istess toroq minghand ir-rikorrent stess u kien biss lejn is-sena 2006 li l-Awtorita intimata ghat-Trasport harget 'tender' sabiex it-toroq kif gia ffurmati minn terzi privati jigu asfaltati. L-asfaltar tat-toroq kien dak li skatta fir-rikorrent l-idea li dawn it-toroq li ghadhom sal-lum isejjhu lilu bhala proprjeta', gew esproprjati lilu mill-Gvern u mhux ghaliex inharget id-debita dikjarazzjoni skont il-ligi. Effettivament l-istat ta' fatt tat-toroq proprjeta' tar-rikorrent ma kienux fi stat tajjeb ghax ma kienux asfaltati, pero' gew asfaltati a spejjez tal-Istat u vantagg tar- rikorrent f'kundizzjoni ahjar milli kienu. Illi bhal fil-kaz kwotat, fil-kaz odjern iz-zewg intimati jsostnu li l- kaz odjern mhux kaz ta' esproprjazzjoni stante li jinsistu li l-art in kwistjoni ma hemmx bzonn li tigi esproprjata u wkoll jinsistu li kien l-obbligu ta' min zviluppa l-art li jiftah it-toroq. Jenfasizzaw li dawn it-toroq baqghu u ghadhom proprjeta' tal-istess rikorrent. L-Awtorita tal-Artijiet u wkoll l-Awtorita' ghat-Traspost ibbazaw l-argument taghhom abbazi ta' ligijiet varji, tal-ewwel abbazi tal- artikolu 20 tal-Kodici tal-Pulizija u tal-ahhar abbazi tal-Artikoli 12 u 13 tal-Avviz Legali 29 tal-2010. japplika Jirrizulta ghalhekk lil din il-Qorti li fil-kaz odjern perfettament ir-ragunament tal-Onorabbli Qorti Kostituzzjonali kif suespost u cioe' li la darba is-sub-artikolu 67 tal-Kap. 573 jew japplika biss f'kazijiet fejn hemm bzonn isir esproprju altrimenti l-art trid tigi rilaxxata lura lill-privat u la darba dan mhux il-kaz odjern ghaliex l-intimati jinsistu li ma hemmx bzonn li jsir esproprju ghax l-art baqghet tal-privat cioe` tar-rikorrent, allura din il-Qorti wkoll ma tistax tghaddi sabiex tilqa' l-eccezzjoni li r-rikorrent ma ezawriex ir-rimedju ordinarju provdut lilu. Huwa appuntu kif issostni l-Qorti Kostituzzjonali kompitu ta' din il-Qorti li tidhol fl-ezami tal-fatti kif sehhew u jekk dawn jikkostitwixxux esproprju de facto jew kontroll ta' uzu tal- proprjeta' u jekk iva jekk din il-mizura hiex wahda proporzjonata fit-termini tal-artikoli 37 tal-Kostituzzjoni u l-Artikolu 1 tal- Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali. Ghaldaqstant il-Qorti ser tghaddi sabiex tichad l-eccezzjoni li r- rikorrent ma ezawriex ir-rimedji ordinarji. tal-Awtorita` ghat-Trasport It-Tieni Eccezzjoni preliminari f'Malta li m'hijiex il-legittimu kontradittur ghall-ilmenti tar- rikorrenti u r-raba' eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet li m'hijiex l-awtorita' kompetenti: Illi l-Awtorita` ghat-Trasport f'Malta ssostni li l-eccezzjoni taghha hija bbazata fuq zewg binarji differenti. Fl-ewwel lok issostni li l- Awtorita' mhijiex dik l-entita' vestita bil-kompetenza illi tiehu decizjonijiet dwar esproprju u lanqas ghandha s-setgha illi tesproprja kwalunkwe art. Fit-tieni lok ssostni li ma kinitx l- Awtorita' li wittiet u ffrumat it-toroq in kwistjoni. Da parti tieghu r-rikorrent isostni li llum il-gurnata t-toroq in kwistjoni jaqghu taht id-definizzjoni ta' toroq pubblici stante li huma miftuha ghall-pubbliku u ghalhekk skont ir-rikorrent l- Awtorita' ghat-Trasport ma tistax tevadi l-obbligi taghha stante li skont il-ligi toroq pubblici jaqghu taht il-kompetenza taghha. Il-Qorti mill-atti rat li it-toroq in kwistjoni originarjament kienu jiffurmaw parti minn porzjon ferm akbar ta' art proprjeta' tar- rikorrent. Kif gia inghad dawn it-toroq kienu gia jidhru skemati fuq il-pjanta meta r-rikorrent xtara l-art in kwistjoni u dan jammettih hu stess fix-xiehda tieghu. L-istess rikorrent ppjana 'plots' ghall-bini madwar dawn it-toroq skemati u biegh l-istess 'plots' kollha jaghtu ghal fuq dawn it-toroq filwaqt li zamm il- proprjeta' tal-art li kellha tigi ffurmata f'toroq. Jirrizulta mill- provi li tul is-snin it-toroq in kwistjoni gew originarjament ffurmati ftit, ftit mill-istess terzi li xtraw minghand ir-rikorrent waqt li dawn it-terzi kienu qed jibnu l-'plots' mibjugha lilhom mir-rikorrent. Jirrizulta wkoll li sa dan l-istadju r-rikorrent ma kienx qed iqis li l-art b'xi mod ittiehditlu u ma agixxa kontra hadd lanqas fil-konfront tat-terzi. Jirrizulta li lejn is-sena 2006 l- Awtorita' ghat-Trasport f'Malta harget 'tenders' li gew esebiti fl- atti sabiex it-toroq kif gia kienu ffurmati mit-terzi jigu asfaltati u hekk sar. Huwa f'dan il-mument li r-rikorrent isostni li l-art tieghu ittehditlu u allura skont hu skatta l-obbligu tal-Awtorita' ghat- Trasport ta' Malta li tesproprja l-art in kwistjoni u r-rikorrent jigi kumpensat ghall-istess. Fil-kaz odjern ir-rikorrent allura qed jinsisti li l-Awtorita' ghat- Trasport f'Malta hija wkoll legittimu kontradittur ghaliex kienet l- istess Awtorita' li asfaltat it-toroq u skont ir-rikorrent minn dak il- mument irrendiet it-toroq pubblici. Dejjem skont ir-rikorrent kien f'dan il-mument li skatta l-obbligu tal-istess Awtorita' li tesproprja u thallas il-kumpens. Mill-atti rrizulta li l-Awtorita' ma kinitx kapaci tidentifika fuq talba ta' min kienu hargu 'tenders' sabiex jigu asfaltati t-toroq in kwistjoni. Din il-Qorti tqis li la darba jirrizulta li verament l-Awtorita ghat-Trasport f'Malta kienet l- entita' li asfaltat it-toroq in kwistjoni u wara li rat il-pretensjonijiet tar-rikorrent kif esposti fir-rikors odjern allura tqis li l-istess Awtorita' hija il-proceduri ghalkemm dan mhux neccessarjament ifisser li dak li jippretendi r-rikorrent fil-mertu huwa gustifikat. Il-Qorti ghalhekk ser tghaddi sabiex tal-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta. Illi min-naha issostni fir-raba' tiehu eccezzjoni taghha li decizjonijiet dwar fejn ghandhom isiru progetti pubblici jew minn fejn jghaddu toroq godda fil-pajjiz izda tammetti li hija l-Awtorita' kompetenti li lilha ssir it-talba minn entitajiet ohra sabiex jigi mniedi l-procedura ta' esproprju jekk ikun hemm il-htiega. Il- Qorti rat li wahda mit-talbiet tar-rikorrent odjern hija appuntu li tinghata ordni biex tinbeda l-procedura ta' esproprju li kif tammetti l-istess Awtorita' tal-Artijiet hija hi l-Awtorita' adita b'dan il-poter ghalhekk il-kompetenza u allura l-interess guridiku tal-Awtorita' fil-kaz odjern huwa evidenti. Il-Qorti ghalhekk ser tghaddi sabiex tichad ukoll din l-eccezzjoni. l-Awtorita' kompetenti l-Awtorita' tal-Artijiet it-tieni eccezzjoni Mertu: Illi fid-decizjoni tal-Onorabbli Qorti Kostituzzjonali hawn fuq kwotata inghad li f'kazijiet bhal dak odjern huwa kompitu ta' din il-Qorti li tiddetermina jekk b'dak li gara u cioe' l-formazzjoni, asflatar u l-uzu mill-pubbliku tat-toroq in kwistjoni sehhx espropjru de facto jew kontroll ta' uzu ta' proprjeta' tar-rikorrent u fl-affermattiv kienx hemm proporzjonalita' fil-mizura, dan fit- termini tal-allegat ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea tal-Libertajiet ghall-Protezzjoni Fondamentali. Illi l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta jiddisponi illi: tad-Drittijiet '(1) Ebda proprjetà ta' kull xorta li tkun ma għandu jittieħed pussess tagħha b'mod obbligatorju, u ebda nteress fi jew dritt fuq proprjetà ta' kull xorta li tkun ma għandu jiġi miksub b'mod obbligatorju, ħlief meta hemm disposizzjoni ta' liġi applikabbli għal dak it-teħid ta' pussess jew akkwist – (a) għall-ħlas ta' kumpens xieraq; (b) li tiżgura lil kull persuna li tippretendi dak il-kumpens dritt ta' aċċess lil qorti jew tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi sabiex jiġi deċiż l-interess tagħha fi jew dritt fuq il-proprjetà u l-ammont ta' kull kumpens li għalih tista' tkun intitolata, u sabiex tikseb ħlas ta' dak il-kumpens; u (ċ) li tiżgura lil kull parti fi proċeduri f'dik il-qorti jew tribunal dwar pretensjoni bħal dik dritt ta' appell mid- deċiżjoni tagħha lill-Qorti tal-Appell f'Malta: Iżda f'każijiet speċjali l-Parlament jista', jekk hekk jidhirlu xieraq li jagħmel fl-interess nazzjonali, b'liġi jistabbilixxi l- kriterji li għandhom jitħarsu, magħduda l-fatturi u ċ- ċirkostanzi l-oħra li għandhom jitqiesu, biex jiġi stabbilit il- kumpens li għandu jitħallas dwar proprjetà li jittieħed pussess tagħha jew li tiġi akkwistata b'mod obbligatorju; u f'kull każ bħal dak il-kumpens għandu jiġi iffissat u għandu jitħallas skont hekk.' (enfazi mizjuda mill-Qorti) Illi mid-dicitura ta' dan il-provvediment kostituzzjonali jirrizulta car li l-ligi riedet li tinghata interpretazzjoni wiesa ghall-oggett tat- tehid, li jista jkun kull 'interess' jew 'dritt' fi proprjeta' ta' kull xorta. Illi skont is-sentenza fl-ismijiet Vincent Hasa et -vs- Avukat Generali et deciza nhar ta' Gunju, 2016 mill-Qorti il-24 Kostituzzjonali gie rilevat illi: Jigi osservat li, ghalkemm il-kaz odjern ma jittrattax esproprijazzjoni imma jirrigwardja t-tehid ta' interess fi proprjeta` ghal skopijiet ta' kirja, dan it-tehid ta' interess tant hu rigidu u wiesa' li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir- rikorrenti bhala sidien mill-uzu u mit-tgawdija tal-proprjeta` taghhom. Ghaldaqstant din il-Qorti, filwaqt li hi konxja tal- gurisprudenza indikata mill-Avukat Generali li tghid li l- kontroll ta' uzu u tgawdija ta' proprjeta` huwa ezenti mill- applikazzjoni tal-Artikolu 37[1] tal-Kostituzzjoni, hi tal- fehma li f'dan il-kaz non si tratta semplicement ta' kontroll ta' uzu izda si tratta ta' tehid ta' interess fi proprjeta` u ghalhekk jaqa' fil-protezzjoni tal-artikolu kostituzzjonali fuq citat.' Fid-decizjoni tal-Qorti Kostituzzjonali tal-31 ta' Ottubru, 2014 fil- kawza fl-ismijiet Mary Anne Fleri Soler -vs- Tabib John Grech Bickle et illi: 'L-art. 37 tal-Kostituzzjoni iħares mhux biss kontra t-teħid tal-proprjetà sħiħa mingħajr kumpens xieraq, b'mod li tinħoloq sitwazzjoni fejn "is-sid oriġinali ġie żvestit u mneżża' minn kull dritt li għandu fuq dik il-proprjetà", iżda jrid ukoll illi "ebda interess fi jew dritt fuq proprjetà ta' kull xorta li tkun" ma jittieħed mingħajr kumpens xieraq.' Illi Ewropea jipprovdi illi: tal-Ewwel Protokoll l-Ewwel Artikolu tal-Konvenzjoni 'Kull persuna naturali jew persuna morali għandha dritt għat-tgawdija paċifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma jiġi ipprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief fl- għandu interess pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali. Iżda d-dispożizzjonijiet ta' qabel ma għandhom bl-ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu ta' proprjeta' skond l-interess ġenerali jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni.' jiżgura l-ħlas ta' Illi l-interpretazzjoni moghtija b'mod kostanti mill-Qorti Ewropea tal-Ewwel tad-Drittijiet l-Ewwel Artikolu ta' Protokoll tal-Konvenzjoni hija li: Fl-istess decizjoni l-Qorti kompliet issostni li huma tlieta (3) r- rekwiziti li ghandhom jigu sodisfatti sabiex interferenza mill-Istat titqies bhala permissibbli, billi jigi analizzat is-segwenti: i. jekk il-mizura adottata mill-Istat tkunx saret fil-kuntest ta' qafas legali; 1 Applikazzjoni numru: 35015/97 – 19th June, 2006. ii. jekk l-iskop tal-mizura jilhaqx ghan legittimu; u iii. jekk il-mizura li tkun ittiehdet zammitx bilanc proporzjonat bejn jigu rispettati d-drittijiet l-ghan socjali u fundamentali tas-sidien. i. Jekk il-mizura adottata mill-Istat saritx fil-kuntest ta' qafas legali: Fil-kawza fl-ismijiet Megally Cassar -vs- Poland (App. Nru. 31443/96, 147, ECtHR 2004-V) il-Qorti Ewropea rriteniet is-segwenti fir- rigward tal-ewwel element: Fil-kaz odjern jirrizulta li l-Awtoritjiet fil-mument li r-rikorrent xtara l-art in kwistjoni, bhala formanti parti minn porzjon ferm akbar, kienu gia mponew skema ta' kif kellhom jghaddu t-toroq fuq l-istess art u dan stante li kienet tikkonsisti f'art f'zona ntiza ghall-bini ta' residenzi. Ghalhekk ma hemmx dubju li r-rikorrent kien jaf tajjeb x'qed jixtri fil-mument tal-kuntratt u cioe' art li fuqha hemm skemati toroq mill-Awtoritajiet. Jirrizulta ghalhekk lill-Qorti li r-rikorrent facilment seta' jipprevedi li kien ser jigi mpost fuqu li parti mill-art tintuza bhala toroq u m'hijiex xi haga li giet imposta fuq is-sid bil-ligi wara li xtara. Ma hemmx dubju wkoll li l-Istat ghandu kull jedd fil-ligi li jobbliga lis-sid privat li jifforma t-triq sabiex ir-residenzi jkunu adegwatament accessibbli altrimenti l-istess privat kif ser jasal ghall-proprjeta?! Kif gia inghad l-obbligu tal-formazzjoni tat-toroq f'zoni residenzjali temani mill-artikolu 20 tal-Kap. 10 Kodici tal-Pulizija u wkoll mill- Artikoli 12 u 13 tal-Avviz Legali 29 tal-2010. Jirrizulta ghalhekk li l-ewwel element kostituttiv tal-ewwel kondizzjoni tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea huwa sosdisfatt stante li r-restrizzjoni fuq il-proprjeta' kif allegata mir- rikorrent tirrizulta li temani minn qafas legali, qafas legali li fil- principju kien gia ezistenti meta r-rikorrent xtara l-proprjeta'. ii. Jekk l-iskop tal-mizura jilhaqx ghan legittimu: linja ta' gurisprudenza tal-Qorti Ewropea mhux Illi minn necessarjament fuq il-punt ta' formazzjoni ta' toroq izda fuq restrizzjonijiet ohra mposti fuq proprjeta' privata johrog li r- restrizzjoni fuq id-dritt tal-proprjeta' tal-privat ghandu jkollha ghan socjali/skop pubbliku ezempju car huma d-decizjonijiet tal- istess Qorti dwar il-kirjiet protetti. bzonn li jigu ffurmati t-toroq sabiex ikun hemm accessibilita' adegwata ghar-residenzi li jmissu mal-istess toroq u wkoll access ghall-pubbliku in generali. Jirrizulta lil din il-Qorti li kien l-istess rikorrent mal-akkwist tal-proprjeta' in kwistjoni li rrikonoxxa l- bzonn li jigu ffurmati t-toroq altrimenti l-ghan ahhari tieghu li jqassam l-art fi 'plots' u dawn jinbieghu ghall-iskop li jinbnew residenzi ma seta' qatt jintlahaq. Fil-fatt li kieku ma ttehdux kont it-toroq skemati mir-rikorrent fit-tqassim tal-'plots' ma kienux jinhargu l-permessi ghall-izvilupp tal-'plots' in kwistjoni u l-valur tal-istess kien jaqa drastikament stante li kienu jigu bla uzu ghall- iskop ta' residenza li kienu ntizi mill-istess rikorrent. Ma hemmx dubju wkoll li la darba gew mibnija r-residenzi l-bzonn li jkun hemm toroq accessibbli ghal kulhadd mhux biss ghar-residenzi lejn l-istess binjiet sabiex dawn ikunu jistghu iservu appuntu l- iskop li ghalih inbieghu il-'plots' huwa indiskutibbli. Il-Qorti ghalhekk issib li l-ligijiet li jimponu li jigu ffurmati t-toroq ghall- iskop finali ta' uzu mill-pubbliku in generali bhal fil-kaz odjern jissodisfa ferm l-element tal-htiega tas-socjeta' in generali. iii. Jekk il-mizura zzommx bilanc proporzjonat bejn l-ghan socjali u l-htiega li jigu rispettati d-drittijiet fundamentali tas- sidien: Illi ghalkemm huwa accettat li l-Istat ghandu margini ta' apprezzament wiesa (fuq il-livell internazzjonali meta si tratta ta' sentenza tal-Qorti ta' Ix-Xewkija) jew il-Legislatura u l-Ezekuttiv (fuq il-livell domestiku, meta si tratta ta' allegazzjoni quddiem il- Qrati Maltin ta' vjolazzjoni ta' xi dritt fondamentali), hija dejjem il- Qorti u f'kawzi bhal dik odjerna hija dejjem din il-Qorti Kostituzzjonali li finalment trid tiddetermina mhux biss jekk hemmx dan l-iskop prima facie legittimu aktar 'l fuq imsemmi izda jekk, fil-kaz partikolari, ntlahaqx fil-konfront tar-rikorrent dak il- bilanc gust bejn l-interess generali u l-interess tal-privat ossia tar- rikorrent. Ghandu ghalhekk jigi ezaminat jekk, l-applikazzjoni fil- kaz konkret ta' ligi li hija maghmula prima facie "skond l-interess generali" tivvjolax il-principju tal-proporzjonalita`. Kif inghad f'kaz deciz mill-Qorti ta' Għajnsielem fl-ismijiet Hutten- Czapska v. Poland2, fejn hemm l-intervent tal-Istat, dan irid johloq bilanc bejn l-interess generali u l-interess tal-privat, u l-fatti tal-kaz partikolari iridu jigu ezaminati ghall-fini tal-ezami tal-proporzjonalita'. Fil-kaz odjern jirrizulta li l-Istat jimponi fuq is-sid privat l-obbligu li jifforma t-toroq skemati fil-proprjeta' privata stess sabiex ikun jista' jinhareg il-permess ta' zvilupp tar-residenzi koncernati. Fil- 2 Deciza nhar it-22 ta' Frar, 2005. kaz odjern jirrizulta wkoll li kien l-istess rikorrent li ex admisses ghazel li jifforma l-'plots' ntizi ghar-residenzi lkoll jaghtu ghal fuq it-toroq kif skemati mill-Gvern u grazzi ghall-istess toroq kif skemati r-rikorrent seta' jghaddi sabiex ibiegh l-istess 'plots' ovvjament a vantagg finanzjarju tieghu. F'dak il-mument tal- bejgh tal-'plots' ir-rikorrent ghazel li ma jbieghx ukoll lit-terzi dik il-parti tal-art li kien jaf ben tajjeb li kellha sservi sabiex tigi ffurmata t-triq lit-terz izda zamm l-istess art bhala proprjeta' tieghu. Mal-bejgh tal-'plots' ghal skop ta' residenza kif pjanati mill-istess rikorrent it-terzi kollha ghaddew sabiex jinhargilhom il- permess ta' zvilupp bl-obbligu fil-ligi li jiffurmaw it-triq li twassal sal-istess 'plot'. Dan bl-ebda mod ma gie kkontestat mir-rikorrent. Jirrizulta anzi li r-rikorrent halla lit-terzi komodament jiffurmaw it-toroq fil-proprjeta' tieghu minghajr ebda oggezzjoni jew talba ghal kumpens minghandhom. Huwa evidenti lil din il-Qorti li kieku r-rikorrent ma riedx li jigu ffurmati t-toroq fuq il-proprjeta' tieghu kif skemati allura l-bejgh tal-'plots' minnu ghal skop ta' residenza kien jisfuma fix-xejn u l-valur tal-proprjeta' tieghu kif gia nghad kienet tigi fix-xejn. Ma hemmx allura dubju f'mohh din il-Qorti li r-rikorrent ghamel vantagg finanzjarju ghalih nnifsu fil- fatt li mexa mal-iskema tat-toroq kif pjanati mill-Awtoritajiet fuq l- art proprjeta' tieghu. Illi jirrizulta li lejn is-sena 2006 l-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta ghaddiet sabiex kif inhu l-obbligu taghha fil-ligi tasfalta t-toroq in kwistjoni wara li dawn gia kienu gew ffurmati mit-terzi li xtraw minghand ir-rikorrent il-'plots' fejn bnew ir-residenzi taghhom. Huwa f'dan l-istadju li r-rikorrenti jsostni li allura l-art tat-toroq in kwistjoni giet effettivament esproprjata ghall-iskop pubbliku u ghandu jigi kumpensat. Isostni wkoll li l-fatt li ma giex kumpensat allura gew lezi d-drittijiet fundamentali tieghu. jistax taqbilx mal-pretensjonijiet tar-rikorrent huma accessibbli ghall-pubbliku Il-Qorti Ghalkemm huwa minnu li llum il-gurnata it-toroq in kwistjoni in proprjeta' generali u ghalhekk il-kontroll fl-uzu ta' din l-art ghar-rikorrent llum huwa limitat hafna jew kwazi xejn, l-Qorti tqis li l- imposizzjoni fuq ir-rikorrent mill-Istat li jifforma t-toroq sabiex hu stess ikun jista' jaghmel vantagg finanzjarju mill-bqija tal-art tieghu hija wahda proporzjonata u twassal ghall-ghan intiz. Ir-rikorrent ma li hu stess biegh numru konsiderevoli ta' 'plots' a vantagg finanzjarju tieghu, liema vantagg finanzjarju gie wkoll mill-fatt li kien hemm toroq skemati fuq l-art in kwistjoni u konsegwentement jargumenta li gew lezi d- drittijiet fundamentali ghall-proprjeta'. Il-proporjzon fil-kaz odjern huwa car fis-sens illi min-naha l-awtoritajiet imponew skema ta' toroq fuq il-proprjeta' tar-rikorrent filwaqt li r-rikorrent approfitta mill-istess skemar li ghamilha possibbli li huwa jqassam il- proprjeta' fi 'plots' residenzjali u jbieghom a vantagg finanzjarju tieghu. Li kieku ma kienx ghat-toroq skemati r-rikorrent ma kienx jaghmel il-vantagg finanzjaru fil-bejgh tal-proprjeta'. Il-Qorti rat li r-rikorrent fil-kaz odjern prova jhaddem mohhu a vantagg finanzjarju tieghu fejn filwaqt li biegh il-'plots' lil terzi huwa zamm il-proprjeta' tal-art fejn kellhom jghaddu t-toroq bl- ghan evidenti li jigu ffurmati. Il-Qorti tqis li mhux talli l-fatt li gew iffurmati t-toroq ma hux ta' lezjoni ghad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti anzi tqis li l-agir tar-rikorrent nnifsu huwa wiehed abbuziv u sfaccat wara li ha vantagg hu stess mill-istess art biex inbieghet il-bqija tal-proprjeta'. Se mai kien zball ta' gudizzju tar-rikorrent li la darba kien jaf li min qed jixtri minghandu bilfors kellu jifforma t- toroq skont il-ligi allura kellu f'dak il-mument jahseb hu stess jitlob kumpens lill-Gvern meta dawn sabiex jigbor ukoll il-valur tal-art ntiza ghat-triq minghand it-terz u mhux minghand il-Gvern. Din il-Qorti wkoll ma ghandhiex dubju li l-prezz li bih inbieghu l-'plots' in parte kien ukoll jinkludi l-konsiderazzjoni li l-'plots' ghandhom access fuq triq. Din il-Qorti ma ghandha l-ebda dubju mill-proporzjonalita' tal-mizura li l-Istat jimponi fuq art privata li jigu ffurmati t-toroq quddiem djar residenzjali altrimenti jekk le l-istess djar ma jkunux accessibbli. Illi l-Qorti tirrileva wkoll li l-kaz odjern mhux kaz li l-art ittiehdet minghand xi hadd terz sabiex jinqeda terz iehor u tigi ffurmata t- triq izda kien l-istess rikorrent li ppjana t-toroq kif skemati mal- 'plots' mibjugha minnu u ghalhekk il-Qorti ma tqisx li r-rikorrent ghandu xi jedd ghall-kumpens mill-Istat. Decizjoni: Ghaldaqstant ghar-ragunijiet kollha suesposti l-Qorti tghaddi sabiex taqta' u tiddeciedi l-ilment kostituzzjonali odjern kif isegwi : l-ewwel eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet Tiddikjara sorvolata; l-ewwel eccezzjoni tal-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta bl-ispejjez kontra l-istess Awtorita'; Tichad it-tielet eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet u tichad in parte it-tielet eccezzjoni tal-Awtorita' ghat-Trasport sakemm din hija nkompatibbli ma' dawk hawn fuq deciz bl- ispejjez ghandhom l- Awtoritajiet; jigu sopporati ugwalment bejn Tichad ir-raba' eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet u t-tieni eccezzjoni tal-Awtorita' ghat-Trasport f'Malta bl-ispejjez ghandhom jigu sopporati ugwalment bejn l-Awtoritajiet ; Tilqa' t-tieni u s-sitt eccezzjoni tal-Awtorita tal-Artijiet u r- raba' eccezzjoni tal-Awtorita ghat-Trasport f'Malta u stante li ma sabet l-ebda lezjoni tad-drittijiet fondamentali tar- rikorrenti taht l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l- Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll ghall-Konvenzjoni Ewropea ghall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali tghaddi sabiex tichad l-ilment kostituzzjonali u t-talbiet kollha tar-rikorrent. Bl-ispejjez kollha rimanenti kontra r-rikorrenti. (EUR.LAW), LL.D. 15 ta' Dicembru, 2020 Karen Touarha Deputat Registratur 15 ta' Dicembru, 2020