IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO Aġent President IMĦALLEF TONIO MALLIA Seduta ta' nhar it-Tnejn 14 ta' Diċembru 2015 Numru Rikors kostituzzjonali numru 33/2014 LSO L-Avukat Ġenerali, il-Ministru għall- Intern u Sigurtà Nazzjonali u l- Onorevoli Prim' Ministru Dan huwa appell tal-attur konvenuti minn sentenza mogħtija fil- ta' Jannar 2015 mill-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili kkundannathom iħallsu lill-attriċi s-somma ta' ħamest elef euro (€5,000) "bħala kumpens non-pekunjarju" minħabba l-ksur tal- 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta ["il-Kostituzzjoni"] u l-Art.2 tal- Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fondamentali ["il-Konvenzjoni"] bil-mewt tan-neputi tagħha waqt li dan kien miżmum fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin ["il-Faċilità"]. Il-fatti relevanti huma dawn: Carlos Borg Galea, awtur u neputi tal-attriċi, miet fit-22 ta' Frar 1995 waqt li kien miżmum fil-Faċilità. Dak iż-żmien Carlos Borg Galea, li kellu ħamsa u għoxrin sena, kien qiegħed jingħata trattament mediku billi, fost ħwejjeġ oħra, kien jingħata dożi ta' methadone, minħabba dipendenza fuq droga. Il-kawża tal-mewt kienet œdema pulmonari wara illi impjegat tal-Faċilità aċċidentalment tah doża ta' methadone li kienet id-doppju ta' kemm kellu jingħata. Fit-12 ta' Mejju 1995 Vincent Borg Galea, missier Carlos, fetaħ kawża ċivili fl-ismijiet Vincent Borg Galea v. Direttur tal-Ħabs u Ministru tal-Intern li biha talab dikjarazzjoni ta' responsabilità tal- konvenuti għall-mewt ta' ibnu, u likwidazzjoni u ħlas ta' danni. Waqt is-smigħ tal-kawża Vincent Borg Galea miet u l-kawża tkompliet fl-isem ta' Jane Mifsud Taliana, l-attriċi tallum. B'sentenza tas-6 ta' Ottubru 2010 il-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili iddeċidiet hekk: ""… … … issib lill-konvenuti responsabbli għall-event tad-deċess tad-detenut Carlos Borg Galea, tillikwida d-danni riżarċitorji fl- ammont ta' tlieta u ħamsin elf erba' mija u sebgħa u disgħin euro u ħamsin ċenteżmu (€53,497.50), u tikkundanna lill-konvenuti jħallsu s-somma hekk likwidata in linea ta' danni, bl-interessi mid-data ta' din is-sentenza. L-ispejjeż ġudizzjarji kollha jitbatew mill-konvenuti." B'sentenza tal-1 ta' April 2014 il-Qorti tal-Appell irriformat is- sentenza tal-ewwel Qorti billi kkonfermata dwar id-dikjarazzjoni ta' responsabilità iżda naqqset id-danni għal tmienja u tletin elf, mitejn u tlettax-il euro (€38,213). Fis-6 ta' Mejju 2014, imbagħad, l-attriċi fetħet il-kawża tallum u talbet illi l-Qorti: "1. tiddikjara Ii minħabba li l-Istat ma ħejjiex sistema ta' kura adegwata ġewwa l-ħabs kif ukoll minħabba li kien l-Istat stess li b'negliġenza kkawża l-mewt ta' Carlos Schroeder fit-22 ta' Frar 1995 waqt li inkarċerat ġewwa l-Faċilità Korrettiva ta' Kordin ġie leż id-dritt fundamentali ta' Carlos Borg Galea għal protezzjoni tal- ħajja hekk kif sanċit fl-artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea u l- artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta; "2.tiddikjara li l-fatt li l-artikoli 1045 u 1046 tal-Kapitolu 16 tal- Liġijiet ta' Malta ma jagħtux lok għal kumpens morali jew danni non-pekunjarji fiċ-ċirkostanzi odjerni jilledi d-dritt fundamentali tal-esponenti hekk kif sanċit tal-Konvenjoni Ewropea; "3.taghti dawk ir-rimedji li jidhrilha xierqa għat-twettieq ta' dawn id-drittijiet tiffissa fondamentali kumpens dovut bħala danni morali." imsemmija, fuq Bis-sentenza tal-15 ta' Jannar 2015 li minnha sar dan l-appell l- ewwel Qorti, wara li ċaħdet l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti illi l- attriċi ġà ngħatat rimedju xieraq mill-qrati ordinarji, illi l-attriċi ma għandhiex locus standi bħal vittma, u illi l-Prim' Ministru ma huwiex kontradittur leġittimu, laqgħet l-eċċezzjoni illi l-Art. 13 tal- Konvenzjoni ma jagħtix "dritt ġenerali jew assolut" għal danni morali, u ċaħdet l-eċċezzjonijiet fil-meritu, qatgħet il-kawża hekk: "1)tilqa' l-ewwel talba u tiddikjara Ii minħabba li l-Istat ma ħejjiex sistema ta' kura adegwata ġewwa l-Faċilità Korrettiva ta' Kordin kif ukoll minħabba li kien l-Istat stess li b'negliġenza kkawża l- mewt ta' Carlos Borg Galea fit-22 ta' Frar 1995 waqt li kien inkarċerat ġewwa id-dritt fundamentali ta' Carlos Borg Galea għal protezzjoni tal-ħajja hekk l-imsemmija Faċilità ġie kif sanċit fl-artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea u l-artikolu 33 tal- Kostituzjoni ta' Malta; "2)tiċhad it-tieni talba; "3)tilqa' it-tielet talba u tikkundanna lill-intimati sabiex iħallsu lir- rikorrenti s-somma ta' ħamest elef euro (€5,000) bħala kumpens non-pekunjarju għad-drittijiet leżi: "L-ispejjeż jitħallsu mill-intimati." Il-konsiderazzjonijiet li wasslu lill-ewwel Qorti għal din id- deċiżjoni ġew imfissra hekk fis-sentenza appellata: "Illi permezz tar-rikors odjern, ir-rikorrenti Jane Mifsud Taliana, li hija l- unika eredi titlob dikjarazzjoni ġudizzjarja u rimedji effettivi għall-allegat leżjoni tad-drittijiet fundamentali tan-neputi tagħha l-imsemmi Carlos Borg Galea, li miet fit-22 ta' Frar 1995 waqt li kien inkarċerat ġewwa l-Faċilità Korrettiva ta' Kordin. Ir-rikorrenti qed tinvoka l-protezzjoni tal- artikolu 2 tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fundamentali [aktar 'il quddiem imsejħa "il-Konvenzjoni"] u l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni tar- Repubblika ta' Malta [aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kostituzzjoni"]. Inoltre r-rikorrenti qed tilmenta li l-artikoli 1045 u 1046 tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta huma leżivi tal-artikolu 13 tal-Konvenzjoni Ewropea billi ma jagħtux lok għall-kumpens morali jew danni non-pekunjarji u talbet li jiġi akkordat rimedju effettiv fosthom kumpens dovut bħala danni morali. L-intimati l-Avukat Ġenerali, il-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali u issollevaw diversi eċċezzjonijiet, kemm ta' natura proċedurali kif ukoll fil-mertu. Huma eċċipew in linea preliminari li l-proċeduri odjerni huma pernjati fuq l-istess episodju fattwali li kien il-mertu trattat fi proċeduri ċivili għad-danni akwiljani fil-każ fl-ismijiet Vincent Borg Galea v. Direttur Ġenerali tal-Ħabs et deċiż mill-Onorabbli Qorti tal-Appell fl-1 ta' April 2014. Sewwa sew isostnu li r- rikorrenti ġà ġiet soddisfatta b'rimedju xieraq, effikaċi u effettiv konsistenti fl-ammont ta' danni likwidati mill-Qorti tal-Appell bħala kumpens pekunjarju. Eċċipew r-rikorrenti m'għandhiex locus standi f'dawn il-proċeduri bħala "il vittma" ai fini tat-talbiet odjerni. Fit-tielet lok igħidu li l-Onorabbli Prim' Ministru mhuwiex il-leġittimu kontradittur f'dawn il-proċeduri ai termini tal-artikolu 181B tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta u li għandu konsegwentement tal- jiġi ġudizzju. Kwantu għall-eċċezzjonijiet fil-mertu jirrespinġu l-alleg- azzjoni li l-Istat kien leżiv tal-artikoli invokati mir-rikorrenti u inoltre li, kontrarjament għal-lanjanza tar-rikorrenti, l-artikolu 13 tal-Konvenzjoni ma jagħtix garanzija ta' xi dritt ġenerali jew assolut għal danni morali imma biss jirrikjedi li għandu jingħata rimedju effettiv f'każ tad-dritt leż. Dan ifisser, skont l-intimati, li l- artikolu 1045 u 1046 tal-Kodiċi Ċivili ta' Malta huma pjenament liberat mill-osservanza kompatibbli mar-rekwiżiti tal-Konvenzjoni billi jagħtu rimedju effettiv. "Riferibbilment għat-tieni eċċezzjoni preliminari dwar l-istatus tar- rikorrenti ta' vittma, l-istess intimati, fin-nota ta' sottomissjonijiet tagħhom ikkonċedew li Jane Mifsud Taliana, bħala eredi ta' Carlos Borg Galea, tista' tiġi kkonsidrata bħala vittma indiretta fid-dawl tal- każistika l-aktar akkolta tal-Qorti Ewropea (Cefai and Others v. United Kingdom1, Riklin-Dingli v. Turkey2). Għalhekk iddikjaraw li mhumiex qed jinsistu aktar dwar din l-eċċezzjoni. "Riżultanzi Fattwali "Ma hemmx kontestazzjoni dwar il-fatti kif jemerġu mill-atti proċesswali tal-każ surriferit fl-ismijiet Vincent Borg Galea v Direttur Ġenerali tal-Ħabs et. Dawn l-atti ġew allegati mal-atti ta' din il- kawża u għandhom jitqiesu bħala parti integrali tal-proċess odjern. Din il-Qorti tagħmel riferenza sħiħa għall-aċċertamenti u konklużjonijiet tal-On. Qorti tal-Appell, li kkonfermat, għajr għall- quantum tad-danni, is-sentenza tal-Prim' Awla tal-Qorti Ċivili. "Għall-kompletezza ser tiċċita brani mis-sentenza tal-Qorti tal- Appell li jidhrilha huma l-aktar rilevanti għall-każ tallum. Fis- sentenza msemmija nstab li: "Fi kliem il-Qorti: ""Carlos Borg Galea miet waqt id-detenzjoni tiegħu minħabba pulmonary œdema kompatibbli ma' fatal methadone poisoning. Fil-fatt, jum qabel ma d-detenut miet, l-assistenta tal-psikjatra tal-Faċilità Korrettiva kienet amministrat doza ta' 40cc methadone minflok dik ta' 20cc preċedentement mogħtija lilu. Is-Sur Borg Galea kien taħt il-kura tat-tobba peress illi kellu l- dipendenza konvenuti wara li qieset li fil-Faċilità Korrettiva 'ma kienx hemm sistema ta' amministrazzjoni ta' kura għad-detenuti tossiko- dipendenti, u kollox kien jimxi fuq bażi sporadika'." L-ewwel Qorti sabet kontra fuq ""Mill-atti joħroġ li t-trattament ta' persuni tossiko-dipendenti, fiż-żmien tad-deċess tas-Sur Chetcuti, ma kienx isir b'dik l- attenzjoni u kura li trattament bħal dak jirrikjedi. Ma kienx hemm struttura li tirregola l-għoti u t-teħid ta' methadone u jidher li kollox kien isir b'mod amateurish u sporadiku. Ma kienx hemm nurses kwalifikati u l-assistenta tal-psikjatra tal-Faċilità lanqas kellha stħarriġ f'dan il-kamp … … … Kien hemm kollass totali tas-sistema eżistenti (jekk dak li kien jeżisti tista' ssejjaħlu "sistema"), u jidher li ħadd fl-awtortità ma kien interessat jirranġa s-sitwazzjoni."" "F'dawk il-proċeduri ġew nominati esperti mediċi. Mir-rapport tat- tliet esperti mediċi rigwardanti l-proċedura adoperata fl-epoka in kwistjoni, u li għalih tagħmel ampja referenza l-Qorti tal- prim'istanza ġew ikkonstatati: lil detenuti ""nuqqasijiet serji tossiko-dipendenti, u qari waħdu tar-rapport ma jistax ma jitfax dell ikrah fuq min kien responsabbli. L-għoti ta' methadone fl-amministrazzjoni 2 ta' Settembru 1998, rik. 27 ta' Settembru 1995, rik. mhix xi ħaġa li għandha ssir bla kontroll u mingħajr analiżi sew ta' x'ingħata u x'ittieħed fil-passat mill-pazjent, u l-file ta' dan (jekk kien hemm) jinżamm b'ċerta attenzjoni u metikolożament, biex id-detenut jiġi trattat bħala pazjent u mhux bħala numru … … … Persuna li għandha bżonn attenzjoni medika trid tingħata l-istess livell ta' kura, tkun fejn tkun rikoverata, u l-fatt li f'ħabs ikun hemm ċertu restrizzjonijiet fuq il-libertà tad-detenuti ma jfissirx li l-assistenza medika tista' tkun f'livell anqas milli jingħata fi sptarijiet pubbliċi. Persuna detenuta fil-Faċilità Korrettiva taħt ordni ta' Qorti titqiegħed taħt il-kustodja tal-awtoritajiet governattivi kompetenti, u hu d-dmir ta' dawn li jaġixxu uti bonus paterfamilias, u, jekk detenut ikun b'xi mod "marid", jassiguraw li dan jingħata kura bid-diliġenza kollha opportuna … … ...; f'dan il-każ, però, in-nuqqasijiet fl- istruttura kienu inġenti u ilhom jiġu pprattikati. Kulħadd kien jimxi fuq dak li kien jiġri qabel, u la l-Ministru u lanqas id- Direttur ma dehrilhom li kellhom jeżaminaw sistema li, kellu jkun ċar, kienet inadegwata." ta' kundanna inkondizzjonata inġenti misjuba "Il-Qorti tal-Appell, b'konferma tas-sentenza tal-ewwel Qorti, ma kellha l-ebda esitazzjoni biex issib kemm lill-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali kif ukoll id-Direttur tal-Ħabs responsabbli għall-akkadut. … … … "Kliem il-Qorti tal-Appell, b'konferma tas-sejbien tal-ewwel Qorti, tan-nuqqasijiet huma kliem sistematiċi u ta' detenuti tossikodipendenti fil-Faċilità Korrettiva ta' Kordin. Ir-rikorrenti takkampa fuq dawn in-nuqqasijiet inkonfutabbli meta issostni li l- Istat naqas mill-obbligu li jħares u jipproteġi l-ħajja ta' Carlos Borg Galea b'leżjoni tal-obbligazzjonijiet imposti bl-artikolu 2 tal- Konvenzjoni u bl-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni. Hi ssostni li l-att leżiv kien wiehed dirett, cioè, is-somministrazzjoni tad-doża fatali ta' methadone minn aġent tal-Istat, kif ukoll indirett in kwantu li l- Istat Malti naqas mill-obbligazzjoni pożittiva inerenti fl-artikolu 2, li tħares il-ħajja tad-detenut Chetcuti billi naqset li tipprovdi sistemi u strutturi adegwati għall-kura tiegħu. "Konsiderazzjonijiet Dwar l-Eċċezzjonijiet Sollevati "Eċċezzjonijiet Preliminari "I. Ir-rikorrenti ġà ottjeniet rimedju xieraq, effikaċi u effettiv. "Din l-eċċezzjoni qed tiġi sollevata ai termini tal-proviso għall- artikoli 46(2) tal-Kostituzzjoni u 4(2) tal-Kapitolu 319 li permezz tal-istess l-intimati qed jistiednu lil din il-Qorti biex tiddeklina milli tezerċita s-setgħat kostituzzjonali tagħha. "… … … "Illi issa fil-każ in eżami r-rikorrenti indubbjament kellha toroq legali oħra disponibbli għaliha għall-investigazzjoni tal-akkadut, għad-dikjarazzjoni tar-respnsabbilità u għar-rizarċiment għad- danni. Kontrarjament għal dak li jokkorri f'ħafna proċedimenti kostituzzjonali, ir-rikorrenti ġà segwiet dawn il-proċeduri ordinarji b'suċċess tant li otteniet il-kundanna tal-organi tal-Istat involuti għall-mewt kolpuż ta' Carlos Borg Galea kif ukoll otteniet kumpens għad-danni materjali pekunjarji (damnum emergens u lucrum cessans) fl-ammont mhux negliġibbli ta' tmienja u tletin elf, mitejn u tlettax-il euro (€38,213). "Madanakollu t-talbiet odjerni, imsejsin fuq allegat leżjoni tal- Konvenzjoni u tal-Kostituzzjoni, imorru oltre s-sempliċi kumpens pekunjarju in kwantu li jimmiraw preċiżament għall-kumpens għad-danni morali, liema danni morali mhumiex ikkontemplati fil- liġi ċivili tagħna u jeżorbitaw minn dak prefiss bl-artikolu 1045 u 1046 tal-Kodiċi Ċivili. "Fil-mori ta' din il-kawża ngħatat sentenza mill-Qorti Ewropea fil- każ Brincat and others v. Malta, deċiża fl-24 ta' Lulju 2014 fejn il- Qorti Ewropea kellha l-opportunità li tindirizza kwistjonijiet simili għal dawk sollevati fil-każ tallum, partikolarment it-tip ta' rimedji aċċessibbli għall-vittmi ta' leżjoni ta' drittijiet fondamentali fl- ordinament ġuridiku Malti. F'din id-deċiżjoni, il-Qorti Ewropea esprimiet ruħha dwar ir-rimedju għad-danni morali f'każ ta' leżjoni tal-artikolu 2 tal-Konvenzjoni. "Dawk il-proċeduri ġew istitwiti wara li l-Qorti Kostituzzjonali ta' Malta laqgħet l-eċċezzjoni tal-intimati fil-kawża Joseph Wubbels et v. Policy Manager tal-Malta Shipyards et – deċiż fil-11 ta' April 2011 billi rrietniet hekk: ""Din il-Qorti però, bħall-ewwel Qorti, hija tal-fehma li billi r- rikorrenti kienu qed jitolbu riżarċiment ta' danni, l-azzjoni taħt il- tagħtihom rimedju sħiħ għall-ilment liġi ordinarja kienet tagħhom. Ir-rikorrenti m'għandhom ebda dritt għal danni morali taħt il-liġi ordinarja u l-Konvenzjoni Ewropea ma tagħti ebda dritt ġenerali jew assolut għal danni morali f'każijiet bħal dawn". "Il-Qorti Kostituzzjonali ikkonfermat id-deċiżjoni tal-ewwel Qorti u għażlet li ma teżerċitax id-diskrezzjoni tagħha taħt il-proviso premess. Tajjeb li jiġi affermat li, kontrarjament għall-każ odjern, ir-rikorrenti f'dik il-kawża għażlu li jieħdu t-triq kostituzzjonali mill- ewwel mingħajr ma ittentaw kawża ċivili proprju għaliex kienu qed jimmiraw ukoll għad-danni morali. "Il-Qorti Ewropea ma kenitx tal-istess fehma u irriteniet: li kkonsidrat l-element diskrezzjonali "u, wara ikkonkludiet li: "… … … "Fl-isfond tal-interpretazzjoni kostanti tal-ġurisprudenza tagħna f'dawn l-aħħar deċenni dwar it-tip ta' rimedju sanċit bl-artikoli 1033, 1045 u 1046 tal-Kap. 16, din il-Qorti hi tal-fehma li dawn leżjoni tagħha ta' allegata tal-Kostituzzjoni, hi fil-kompetenza kostituzzjonali id-disposizzjonijiet jeskludu rimedju ordinarju għad-danni morali u r-rikorrenti ma kellhiex triq oħra għajr ir-rimedju kostituzzjonali u konvenzjonali biex titlob rimedju simili. "Għal dawn il-motivi, meta l-Qorti tiġi biex tapplika l-prinċipji hawn fuq imfissra għall-każ li għandha quddiemha ssib li ma ngħatatx raġunijiet tajbin biżżejjed biex tagħżel li ma twettaqx is- setgħat speċjali jew konvenzjonali tagħha. "Għalhekk billi r-rikorrenti qed titlob preċisament rimedju non- tal- pekunjarju Kovenzjoni u fil-fehma konsiderata ta' din il-Qorti li r-rikorrenti ma kellhiex, fl-istat attwali tal-liġi tagħna, rimedju ordinarju effettiv għad-danni msemmija u għaldaqstant din l-eċċezzjoni qed tiġi miċħuda. "It-Tieni Eċċezzjoni Preliminari - Il-Prim' Ministru mhuwiex il- Leġittimu Kontradittur u għandu jiġi liberat mill-osservanza tal- ġudizzju. "L-intimati jinvokaw l-artikolu 181B tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta u jgħidu li l-Avukat Ġenerali huwa l-legittimu kontradittur f'dawn il-proċeduri u mhux il-Prim' Ministru. "L-intimati jissottomettu li l-Prim' Ministru mhuwiex responsabbli għall-mansjoni ġornaljera tal-amministazzjoni tal-ħabs li dwarha huwa indirizzat l-ewwel parti tal-ilment tar-rikorrenti. Rigward it- talba konċernanti l-liġi sostantiva (artikoli 1045 u 1046 tal-Kap. 16) jissottomettu li filwaqt li l-Prim' Ministru huwa l-persuna li normalment jistiga l-bidu tal-proċess leġislativ, huwa l-Parlament li finalment jippromulga l-liġijiet. Għalhekk isostnu li huwa l- Avukat Ġenerali l-leġittimu kontradittur f'dawn il-proċeduri a tenur tal-artikolu 181B(2) tal-Kap. 12 billi l-Parlament m'għandux personalità ġuridika biex jirrapreżenta lilu nnifsu fil-qrati. "… … … "Ikkonsidrat li filwaqt li l-ilment tal-intimati huwa f'waqtu fir- rigward tal-ewwel talba tar-rikorrenti, l-istess ma jistax jingħad għat-tieni talba fejn ir-rikorrenti qed timpunja disposizzjonijiet tal- liġi bħala leżivi tad-drittijiet fondamentali tagħha. F'dan ir-rigward għalhekk, l-intimat l-Onorevoli Prim' Ministru jkollu locus standi fil-kawża mqar b'riferenza għal dik it-talba. "Għaldaqstant anke din l-eċċezzjoni qed tiġi miċħuda. "Konsiderazzjonijiet fil-Mertu. Kostituzzjoni. "Ir-rikorrenti tikkontendi li l-Istat ma osservax l-obbligazzjonijiet imposti taħt l-artikoli in eżami, sew peress li kienet impjegata statali li ssomministrat id-doża fatali lil Carlos Borg Galea, u sew peress li ma kienx hemm sistema adegwata ta' protezzjoni fil- ħabs għat-trattament ta' detenuti tossico-dipendenti. B'hekk, tissottometti, din il-Qorti għandha ssib li l-Istat ta' Malta kiser mhux biss l-obbligu li ma jkunx il-kaġun dirett ta' mewt ta' Chetcuti, iżda anke l-obbligazzjonijiet pożittivi inerenti fl-artikolu imsemmi li jipproteġi l-ħajja tal-individwu permezz ta' strutturi tal-Konvenzjoni u adegwati għat-tħaris tiegħu. Tikkontendi li l-obbligu tal-Istat kien wieħed aktar onerus ġaladarba Carlos Borg Galea kien dipendenti fuq l-Istat minħabba li kien detenut fil-ħabs, u kien aktar vulnerabbli minħabba d-dipendenza tiegħu fuq id-droga. "… … … "Riferibbilment għall-artikolu 2 tal-Konvenzjoni, hu paċifiku li dan l-artikolu jħaddan aspetti kemm sostantivi kif ukoll proċedurali. Minnbarra dan, il-Qorti Ewropea rrikonoxxiet li dan l-artikolu jimponi mhux biss obbligu li l-Istat ma jipprivax persuna arbitrarjament mill-ħajja iżda li l-Istat għandu jieħu dawk il- azzjonijiet jew miżuri pożittivi raġonevolment mitluba biex tiġi żgurata l-protezzjoni għall-ħajja (positive obligations). "...… … "L-intimati jissottomettu li l-artikolu 2 u l-artikolu 33 għandhom jinqraw ad litteram u japplikaw biss għall-privazzjoni intenzjonali tal-ħajja. Igħidu li għalkemm huwa minnu li l-awtoritajiet tal-ħabs ma vviġilawx uti bonus paterfamilias fuq is-saħħa tal-priġunier Carlos Borg Galea, "però ma rriżultax li n-nuqqas da parti tal- l-Istat intenzjonat" u għalhekk awtoritajiet kien wieħed m'għandux jitqies li lleda l-jeddijiet sanċiti b'dawk l-artikoli. "Il-Qorti ma taqbilx ma' din l-interpretazzjoni li ma ssibx konfort fil-każistika tal-Qorti Ewropea … … … fejn jinsab ritenut li l- artikolu 2 jimponi obbligazzjoni pożittiva sostantiva u anke proċedurali fuq l-Istat. "… … … "Applikati dawn il-prinċipji għall-każ odjern, il-Qorti tagħraf li Carlos Borg Galea kien tal-Istat Malti meta ġiet somministrata doża fatali ta' methadone u dan bħala trattament għat-tossico-dipendenza tiegħu. L-eżistenza ta' ness kawżali bejn is-somministrar tad-doża fil-kuntest tan-nuqqasijiet inġenti fis-sistema adoperata fil-ħabs u l-mewt ta' Chetcuti huma kkonfermati mill-Qorti tal-Appell li sabet, inoltre, lid-Direttur tal- Ħabs u lill-ministru responsabbli għall-akkadut. "Din l-azzjoni da parti tal-impjegata tal-Istat ma tistax, iżda, titqies li kienet waħda intenzjonali u ċertament ma tressqux provi Il-mewt tad-detenut kien ir-riżultat ta' sensiela ta' omissonijiet fl-istruttura responsabbli għall-kura tad-detenut. il-Qorti m'għandha l-ebda dubbju li l-mewt ta' Carlos Borg Galea seta' ġie evitat bil-kura u attenzjoni adegwata tad-dirigenti tal- ħabs u mill-ministru responsabbli li kellhom obbligu li jdaħħlu sistema effettiva għall-protezzjoni tiegħu tenut kont il-posizzjoni vulnerabbli tiegħu. Għaldaqstant tikkondividi l-kundanna tan- nuqqasijiet misjuba li ġiet espressa mill-qrati ċivili. "L-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni "Ir-rikorrenti qed tallega ksur ta' dan l-artikolu flimkien mal- artikolu 2 tal-Konvenzjoni. Il-kliem tal-artikolu 33 mhuwiex eżattament l-istess bħat-test tal-artikolu 2. L-artikolu 2 jibda bis- il-prinċipju assolut mhuwiex rispekkjat fl-artikolu 33 li jinkorpora biss it-tieni frażi tal-artikolu 2. Wieħed jista' jirraġuna li din il-frażi fil-kustodja tilqa' il-Qorti ser talba billi ssib tħalliet barra appożitament u għalhekk l-artikolu 33 jitkellem biss dwar indħil dirett mill-Istat. "Iżda dan l-artikolu għandu jingħata l-istess applikazzjoni bħall- artikolu 2 tal-Konvenzjoni għal diversi raġunijiet. L-ewwel nett hu paċifiku li r-responsabbilità ġuridika temani mhux biss fuq att pożittiv u dirett, imma anke minn att ta' omissjoni fejn persuna tonqos milli tagħmel dak li hu mistenni raġonevolment minnha. Att ta' omissjoni jista' jkun leżiv daqs att ta' kommissjoni. "Inoltre, l-obbligazzjoni sanċita bl-artikolu 33 hija waħda essenzjalment tal-protezzjoni tal-ħajja minn azzjonijiet illegali u arbitrarji tal-Istat. Dan jirrikjedi li l-Istat għandu jkun marbut mhux biss milli jindaħal fit-tgawdija ta' tali dritt imma anke li jieħu mizuri pożittivi biex jassigura t-tħaris tad-dritt; altrimenti dan l-artikolu ikun wieħed dgħajjef u ineffettiv. "Għaldaqstant u fid-dawl ta' dawn il-konsiderazzjonijiet kollha, din lill-intimati responsabbli għall-ksur tal-artikolu 2 tal-Konvenzjoni u tal- artikolu 33 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. "Leżjoni tal-artikolu 13 tal-Konvenzjoni "… … … "It-Tielet Talba - Rimedji Xierqa "Ikkonsidrat li r-rikorrenti ġà ottjeniet kumpens mill-Qorti tal- Appell ta' Malta fl-ammont ta' tmienja u tletin elf, mitejn u tlettax- il euro (€38,213) rappreżentanti danni pekunjarji (damnum emergens u lucrum cessans). "Din il-Qorti għandha diskrezzjoni wiesgħa fl-apprezzament tar- rimedju li għandu jiġi ordnat, dejjem fil-perspettiva tal-fatti tal-każ in ezami. "Ikkonsidrat li Carlos Borg Galea miet intortament fl-età zagħżugħa ta' 25 sena. Dan kollu kien il-bażi tal-mekkanizmu adoperat mill- qrati civili fil-kalkolu tad-danni materjali. "Ikkonsidrat iżda li r-rikorrenti mhix omm id-decujus u l-istatus tagħha quddiem din il-Qorti illum tidderiva mill-fatt li hija l-eredi ta' Vincent Borg Galea, missier Carlos, li miet fil-mori tal-proċeduri ċivili. Ma jirriżultax li kienet dipendenti tad-decujus u lanqas li kien hemm xi affinità affettiva bejnha u bejn iż-żagħżugħ għajr għar-rabta familjari li teżisti bejn zija u neputi. Mkien mhu qed jiġi allegat li hi soffriet trawma u xi tbatija emotiva riżultanti mill-mewt tan-neputi tagħha. "Il-Qorti, wara li rat l-ammonti likwidati mill-Qorti Ewropea favur ġenituri tad-decujus (GBP 20,000 fil-każ ta' Paul and Audrey Pelinku v. UK3 u €25,000 fil-kaz ta' Borg Olivier v. Russia4), u favur l-armel, tfal u l-aħwa tad-decujus (€20,000 bejniethom fil- kollha fuq enunċjati, għandha tillikwida l-ammont ta' ħamest elef euro (€5,000) għad-danni non-pekunjarji sofferti mir-rikorrenti.« 14 ta' Marzu 2002, rik. 14 ta' Diċembru 2006, rik 4353/2003. 18 ta' Settembru 2014, rik. Il-konvenuti appellaw minn din is-sentenza b'rikors tat-30 ta' Jannar 2015 li għalih l-attriċi wieġbet fis-16 ta' Frar 2015. L- aggravji tal-appell huma: i. illi l-attriċi ngħatat rimedju tajjeb u biżżejjed fil-proċeduri ċivili; ii. illi l-Prim' Ministru ma huwiex kontradittur leġittimu; iii. illi ma kienx hemm ksur tal-Art. 33 tal- Kostituzzjoni u tal-Art. 2 tal-Konvenzjoni; iv. illi l-attriċi ma kellhiex tingħata r-rimedju li tatha l-ewwel Qorti; u v. illi l- konvenuti ma kellhomx ibatu spejjeż. Billi t-tieni aggravju – dak dwar il-leġittimità passiva tal-Prim' Ministru – tolqot l-identità tal-partijiet fil-kawża, il-Qorti sejra tibda billi tqis dak l-aggravju. Dan l-aggravju huwa msejjes fuq l-Art. 181B tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili. Fit-tweġiba tagħha l-attriċi fissret illi ħarrket ukoll lill-Prim' Ministru għax "intalbet dikjarazjoni li mhux biss xi tħaddim ta' liġi, iżda liġi partikolari kienet qiegħda tammonta għal vjolazzjoni. hemm integrità ta' ġudizzju għajr bil-preżenza tal-appellant Prim' Il-Qorti tosserva illi konvenut f'din il-kawża la huwa l-Prim' Ministru u lanqas ma huma l-Avukat Ġenerali jew il-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali: il-konvenut huwa l-Gvern ta' Malta, u l-persuni mħarrka huma mħarrka bħala rappreżentanti tal-Gvern ta' Malta għax huwa l-Gvern ta' Malta li jirrappreżenta lill-Istat ta' Malta quddiem il-qrati. Ladarba din hija kawża kontra l-Gvern ta' Malta, u l-uffiċjali li jidhru f'isem il-Gvern ta' Malta f'azzjonijiet ġudizzjarji, irrispettivament min-natura tal-azzjoni, huma dawk u dawk biss imsemmija fl-Art. 181B tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili, li fosthom ma hemmx il-Prim' Ministru, il-Prim' Ministru kien manifestament imħarrek ħażin. L-istess konsiderazzjonijiet jgħoddu għall-Ministru għall-Intern u Sigurtà Nazzjonali, iżda ma tressaq ebda aggravju dwar dan. L-aggravju dwar il-leġittimità passiva tal-Prim' Ministru għalhekk sejjer jintlaqa', u jinħeles mill-ħarsien Ngħaddu għalhekk għall-ewwel aggravju, dak li jgħid illi l-attriċi ngħatat rimedju tajjeb u biżżejjed fil-proċeduri ċivili, li ġie mfisser ġudizzju. hekk mill-konvenuti: "Illi dwar din l-eċċezzjoni l-ewwel onorabbli Qorti ddeċidiet li għalkemm ir-rikorrenti utilizzat rimedji ordinarji permezz tal- proċeduri ċivili fl-ismijiet Vincent Borg Galea et vs Direttur Ġenerali tal-Ħabs et (Appell Ċivili Nru 608/1995) u permezz tagħhom ħadet riżarċiment mhux negliġibbli ta' tmienja u tletin elf, mitejn u tlettax-il-euro (€38,213) dan ir-rimedju kien ikopri biss danni pekunjarji u ma kienx effettiv u effikaċi sabiex jinkludi d-danni morali Ii r-rikorrenti kienet qed tfittex permezz tal-proċeduri kostituzzjonali. L-ewwel Qorti għamlet referenza ampja għas- sentenza Wubbels and others v. Malta deċiża f'Lulju 2014 f'dan il- kuntest. "Illi l-esponenti ma jaqblux ma' dawn il-konstatazzjonijiet. Anke jekk ben konxji tas-sentenza ta' Wubbels and others, liema sentenza esponiet veduta differenti minn dik espressa mill-qrati nostrali dwar l-eżawriment tar-rimedju ordinarju, l-esponenti jibqgħu riżarċiment kumplessiv għat-telf ta' ħajja ta' Carlos Borg Galea, tali riżarċiment kien mhux biss jinkorpora fih rimedju għan-nuqqas ħolistiku tal- Istat li jopera sistema adegwata ta' kura għal dawk id-detenuti fil- Faċilità Korrettiva ta' Kordin li kellhom problemi ta' dipendenza r-rikorrenti ngħatat fuq id-droga, iżda wkoll rimedju li jagħmel tajjeb għat-telf komplessiv tal-ħajja ta' Carlos Borg Galea bil-konsegwenzi kollha li ġġib magħha fosthom iċ-"changes and chances of life" u l- working years expectancy". "Illi effettivament fil-każ odjern, meta l-qrati ċivili akkordaw id- danni fil-kawża ċivili li tikkonċerna l-mewt ta' Carlos Borg Galea, huma kienu qegħdin jieħdu in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li ta' Borg Galea minħabba n- mhux biss wasslu għall-mewt nuqqasijiet tal-Istat imma wkoll l-elementi l-oħra kollha f'ħajtu Ii d-decujus kien kostrett ma jgawdix stante l-mewt bikrija tiegħu. "Illi kuntrarjament għal dak li qalet l-ewwel onorabbli Qorti, fil- fehma umli tal-esponenti, dan ifisser għalhekk li għalkemm danni morali m'humhiex speċifikatament imsemmija fil-liġi però I-mod kif jiġu kalkulati u likwidati d-danni f'każijiet bħal dak odjern ikunu qegħdin jinkorporaw id-danni morali minkejja n-nuqqas ta' riferenza speċifika għalihom. Wara kollox id-danni mogħtija fil- kawża ċivili li intavolaw l-eredi ta' Carlos Borg Galea bħal per eżempiu d-danni għat-telf ta' qligħ futur u għaċ-changes and chances of life ġew akkordati minkejia li ma kien hemm ebda prova ta' telf attwalment soffert. Dawn id-danni għalhekk ġew mogħtija fuq bażi ta' telf t'opportunitajiet li fil-prattika jissarrfu "in a veiled form of moral compensation". "Illi fil-fehma tal-esponenti, qari akkurat tal-mertu tal-kawża ċivili fI-ismiiiet Vincent Borg Galea v. Direttur Ġenerali et, flimkien mal- kunsiderazzjonijiet u l-konklużjonijiet ta' dawk il-qrati kellu jikkonvinċi lill-ewwel onorabbli Qorti Ii r-rikorrenti odjerna kellha rimedju ordinarju effikaċi u effettiv għall-ilment tagħha – azzjoni li wasslet għad-determinazzjoni ta' responsabbiltà u likwidazzioni ta' danni inkluż dawk intrinsikament morali. "IlIi għaldaqstant u fid-dawl tas-suespost din l-eċċezzjoni kellha tintlaqa' u mhux tiġi miċħuda u għalhekk I-esponenti jitolbu lil din il-Qorti sabiex tilqa' dan l-ewwel aggravju tagħhom." "Illi fl-ewwel lok talba għal dikjarazzjoni ta' leżjoni ta' drittijiet fundamentali ma tista' qatt tiġi promossa quddiem il-qrati ordinarji. Huwa ben risaput li l-unika mezzi disponibbli għal persuna sabiex titlob dikjarazzjoni f'dan is-sens jinstabu fl- artikolu 46 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. Dan jista' jintalab kemm bl- utilizzar ta' kawza ad hoc a tenur tal-artikolu 46(2) tal- Kostituzzjoni nostrana jew permezz ta' talba ta' referenza taħt is- subartikolu sussegwenti. Mkien però ma jirriżulta li xi Qorti ordinarja għandha kompetenza li tinvestiga vjolazzjonljiet ta' din in-natura. Għalhekk biss, anke minn ottika ta' talba dikjaratorja sic et sempliciter, l-esponenti ma kellhiex rimedju iehor. "Illi fit-tieni lok – u hawnhekk issir referenza għat-talba speċifika għal danni morali – l-appellata tirrrbatti billi terġa' tagħmel referenza għas-sentenzi miġjuba quddiem l-ewwel onorabbli Qorti. L-appellata ma tistax taqbel mas-sottomissjonijiet tal- L-attriċi wieġbet hekk: appellanti li l-artikolu 1045 jew l-artikolu 1046 tal-Kapitolu 16 tal- Liġijiet ta' Malta jinkludu fihom xi forma ta' danni morali. L- evoluzzjoni ta' dawn l-artikoli sa mill-Ordinanza nru VII tas-sena 1868 juri li mkien qatt ma daħħal dan it-tip ta' rimedju. L-unika varjanzi li kien hemm matul dan l-aħħar seklu u nofs kien l- ammont li seta' jiġi likwidat. … … … "Illi kif ġie diġà umilment sottomess, meta l-liġi riedet takkorda fid-dritt ordinarju għamlet hekk danni mhux pekunjarji espressament. … … ..." Qabel ma tqis il-meritu tal-aggravju l-Qorti sejra tagħmel xi osservazzjonijiet ta' natura ġenerali dwar id-danni non-pekunjarji taħt il-liġi ordinarja. Qabel xejn għandu jingħad illi l-Art. 1045 u 1046 tal-Kodiċi Ċivili, li fuqhom huwa msejjes l-argument illi ma jingħatawx danni non- pekunjarji taħt il-liġi ordinarja, għax dawk l-artikoli jaħsbu biss għal damnum emergens u lucrum cessans, jinsabu fit-tieni Sub- sub-titolu (§II) tas-Sub-titolu tnejn (II) tat-Titolu erbgħa (IV) tat- tieni (II) Taqsima tat-tieni Ktieb tal-Kodiċi Ċivili: Fuq id-Delitti u Kważi-delitti. Għalhekk jolqtu biss id-danni ex delicto u mhux dawk minn għejjun oħra ta' obbligazzjonijiet. Issa fil-każ tallum Carlos Borg Galea kien taħt il-kustodja tad- Direttur tal-Ħabs u għalhekk ir-relazzjoni bejniethom aktar għandha min-natura ta' relazzjoni kuntrattwali jew, għall-inqas, billi ma kinitx kunsenswali, ex lege, milli relazzjoni ex lege Għalhekk, is-saħħa tal-argument imsejjes fuq l-Art. u 1046 jonqos ħafna. Tassew illi, bi ftit eċċezzjonijiet, il-ġurisprudenza tgħid illi l-qrati ta' ġurisdizzjoni ċivili ma jagħtux danni non-pekunjarji jew morali. Dan ma hux għax hemm disposizzjoni tal-liġi positiva tivvjeta d-danni morali iżda għax il-qrati, influwenzati x'aktarx mis-sentiment favor debitoris, adottaw interpretazzjoni x'aktarx stretta u riġida tal-Art. 1045 tal-Kodiċi Ċivili. Madankollu, il-liġi ċivili ma għandhiex tiġi interpretata in vacuo bħallikieku fl-interpretazzjoni tal-liġi ċivili ta' ġurisdizzjoni ċivili ma għandhomx iqisu wkoll il-prinċipji kostituzzjonali u d-drittijiet fondamentali. Tassew illi, fejn hemm konflitt irrikonċiljabbli bejn il-liġi ċivili u dik kostituzzjonali jew il- Konvenzjoni, huma l-qrati ta' ġurisidizzjoni kostituzzjonali li għandhom is-setgħa li jgħidu illi dik id-disposizzjoni tal-liġi ċivili għandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett bejn il-partijiet fil-kawża. Fejn, iżda, hija possibbli "interpretazzjoni konformi" mal-Kostituzzjoni jew tal-Konvenzjoni, il-qrati ta' ġurisdizzjoni ċivili għandhom, bla ma b'hekk ikunu qegħdin jusurpaw setgħat li ma humiex tagħhom, jinterpretaw il-liġi ċivili ordinarja b'mod "konformi" mal-Kostituzzjoni u mal-Konvenzjoni flok jagħżlu inter- pretazzjoni li toħloq konflitt u hekk joħolqu sitwazzjoni anti- kostituzzjonali tista' tiġi rimedjata biss wara kawża kostituzzjonali u jqiegħdu wkoll lill-istat Malti fi stat ta' ksur tal- obbligi Internazzjonali tiegħu taħt il-Konvenzjoni. Ngħaddu issa għall-meritu proprju tal-aggravju: l-attriċi ngħatat rimedju tajjeb u biżżejjed bid-danni likwidati favur l-awtur tagħha fil-kawża ċivili? Fl-ewwel agrument tagħha kontra l-aggravju l-attriċi tgħid illi "talba għal dikjarazzjoni ta' leżjoni ta' drittijiet fundamentali ma tista' qatt tiġi promossa quddiem il-qrati ordinarji" u illi "l-unika mezzi disponibbli għal persuna sabiex titlob dikjarazzjoni f'dan is-sens jinstabu fl-Artikolu 46 tal-Kostituzzjoni ta' Malta". Dan huwa minnu, iżda xorta tibqa' l-kwistjoni jekk dik id- dikjarazzjoni hijiex meħtieġa jew jekk ingħatax ġà rimedju xieraq u biżżejjed mill-qrati ta' ġurisdizzjoni ċivili. Din il-Qorti hija tal-fehma illi d-dikjarazzjoni tal-Prim' Awla tal- Qorti Ċivili, konfermata mill-Qorti tal-Appell in re Vincent Borg Galea v. Direttur tal-Ħabs u Ministru tal-Intern, b'termini x'aktarx qawwija u enfatiċi illi kienu n-nuqqasijiet tal-awtoritajiet li wasslu, kemm direttament kif ukoll indirettament, għall-mewt ta' Carlos Borg Galea, huma ta' sodisfazzjoni biżżejjed għall-attriċi mingħajr ħtieġa ta' dikjarazzjoni ulterjuri ta' ksur ta' jeddijiet fondamentali. Il-fatt li l-istess dikjarazzjoni terġa' tingħata minn din il-Qorti ma jżid xejn. Iżda l-attriċi ma hijiex qiegħda titlob biss dikjarazzjoni ta' ksur ta' drittijiet fondamentali iżda wkoll il-ħlas ta' danni non-pekunjarji b'żieda mad-danni likwidati fil-kawża ċivili. Hawn ukoll tqum il- kwistjoni jekk humiex meħtieġa d-danni non-pekunjarji, b'żieda ma' dawk pekunjarji, biex ikun ingħata rimedju xieraq u biżżejjed. Il-Qorti tosserva illi f'dan il-każ ma kienx hemm dipendenza tal- attriċi fuq il-mejjet, u ma kien hemm ebda affinità affettiva bejniethom għajr dik familjari li, iżda, ma kinitx waħda qawwija fl- effetti tagħha. L-attriċi ma wrietx illi ġarrbet tbatija u sofferenza kbira minħabba ċ-ċirkostanzi relevanti mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-każ Paul u Audry Pelinku v. ir-Renju Unit6. Kull ma wriet l-attriċi hu li hi daħlet fiż-żarbun ta' missier Carlos Borg Galea bħala werriet tieghu La wriet li kellha relazzjoni affettiva u effetiva man- neputi taghha u lanqas ressqet xiehda li qatt uriet interess f'Carlos Borg Galea waqt li kien il-ħabs, imqar permezz ta' xi żjara, telefonata jew korrispondenza. Il-fatt li, bħala regola, f'każijiet xierqa, jista' jkun hemm jedd għal danni morali jew non-pekunjarji f'każijiet bħal dan tallum ma jfissirx li bilfors, f'kull każ, dawk id-danni għandhom jingħataw, bla ma tqis kemm tkun qawwija jew dgħajfa r-rabta bejn il-mejjet u min jitlob id-danni. Il-mewt ta' persuna, aktar u aktar meta l- mewt tkun traġika u li setgħet ġiet evitata, iġġib niket għal kulħadd; iżda biex min iħalli warajh il-mejjet ikollu jedd għal danni morali huwa meħtieġ illi tintwera tbatija u sofferenza fi grad illi ma ntweriex fil-każ tallum. Fiċ-ċirkostanzi ta' dan il-każ, il- Qorti tifhem illi l-kumpens "mhux negliġibbli", kif definit mill- ewwel Qorti, ta' tmienja u tletin elf, mitejn u tlettax-il euro (€38,213) ġà likwidat mill-qrati ċivili huwa rimedju xieraq u biżżejjed għal kull forma ta' dannu li setgħet ġarrbet l-attriċi minħabba l-mewt ta' Carlos Borg Galea. Dan l-aggravju, għalhekk, għandu jintlaqa', u ma jibqax meħtieġ illi l-Qorti tqis l-aggravji l-oħra tal-konvenuti. Il-Qorti għalhekk taqta' tirriforma s-sentenza appellata: tħassarha fejn ċaħdet l-eċċezzjoni ta' nuqqas ta' leġittimazzjoni passiva tal-Prim' Ministru u, minflok, teħles lill- Prim' Ministru mill-ħarsien tal-ġudizzju; tikkonfermaha fejn ċaħdet it-tieni talba u tħassarha fil-bqija. L-ispejjeż, kemm tal- ewwel grad u kemm tal-appell, tħallashom l-attriċi. Giannino Borg Padovani Ginies Gat Aġent President Deputat Registratur mb Tonio Van Buren Mallia Cortis NoelCuschieri Cortis