Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM huwa ċar li l-ħlas ta' debitu jew parti minnu, anki minn terzi, jammonta għal interruzzjoni tal-perijodu preskrittiv eċċepit, u għalhekk bl-aġir tagħhom stess l-appellanti ħolqu sitwazzjoni fejn huma ma jistgħux jeċċepixxu li l-pretensjonijiet tal- appellati ġew preskritti bit-trapass taż-żmien, għaliex kienu huma stess li ppreżentaw ċedoli ta' depożitu taħt l-awtorità tal-Qorti bħala prova li fiż-żmien rilevanti, sar ħlas tal-kera jew ta' parti minnu, anki jekk jirriżulta li dan il-ħlas sar minn terzi ̶ il-fatt li għall-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1989 u t-30 ta' Ġunju, 1997, l-appellati bħala sidien aċċettaw il-kera bir-rata ta' LM10 kuljum, minflok bir-rata ta' LM15 kuljum, dan ma jfissirx perὸ li dawn b'xi mod irrinunzjaw għar-rata ta' kera ogħla kif stipulat fil-ftehim QORTI TAL-APPELL (Kompetenza Inferjuri) ONOR. IMĦALLEF LAWRENCE MINTOFF Seduta tal-4 ta' Ġunju, 2021 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Alfred Borg Alamango (K.I. 661337M) u Silvana mart l-istess Alfred Borg Alamango (K.I. 623139M) ("l-appellanti") Qrati tal-Ġustizzja Paġna 1 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Dan huwa appell magħmul mill-intimati Alfred Borg Alamango u martu Silvana Borg Alamango, hawnhekk "l-appellanti", minn deċiżjoni tal-Bord li Jirregola l-Kera (minn issa 'l quddiem "il-Bord"), tas-16 ta' Settembru, 2020 (minn issa 'l quddiem "is- li permezz tagħha l-Bord ċaħad l-eċċezzjoni tal- preskrizzjoni tal-intimati, u ordna lill-istess intimati jħallsu lir-rikorrenti, hawnhekk "l-appellati", s-somma ta' €177,944 bħala arretrati ta' kera tal-fond magħruf bl-isem 'All Saints Bar and Restaurant', fi Triq il-Qawra, Ħal Ghaxaq (minn issa 'l quddiem "il-fond"), bl-imgħax mid-data tal-ittra uffiċjali tat-2 ta' Mejju, 2011, u bl-ispejjeż legali. Fl-ewwel rikors tagħhom tal-14 ta' Lulju, 2011, ir-rikorrenti spjegaw li huma jikru lill-intimati l-fond, bil-kera ta' €40.18 kuljum, pagabbli kull tliet xhur bil-quddiem, jiġifieri fl-1 ta' Jannar, fl-1 ta' April, fl-1 ta' Lulju u fl-1 ta' Ottubru ta' kull sena, liema kirja daħlet fis-seħħ fit-2 ta' Lulju, 1981 meta ġie ffirmat kuntratt fl-atti tan-Nutar George Gera. Ir-rikorrenti spjegaw li l-klawsola numru 9 ta' dan il-kuntratt ta' lokazzjoni tipprovdi illi: Qrati tal-Ġustizzja Paġna 2 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Ir-rikorrenti spjegaw li l-intimati ilhom morużi fil-ħlas tal-kera mill- iskadenza tal-1 ta' Lulju, 1997 u b'hekk sal-1 ta' April, 2011 dawn kellhom jagħtu arretrati fl-ammont ta' €181,512.02. Żiedu jgħidu li minkejja li bagħtu ittra uffiċjali lill-intimati, li permezz tagħha talbuhom iħallsu l-arretrati ta' kera jirregolarizzaw il-pożizzjoni tagħhom, dawn baqgħu inadempjenti. rikorrenti qalu li għalhekk, bl-applikazzjoni tal-klawsola numru 9 tal-kuntratt ta' lokazzjoni, hemm lok għat-terminazzjoni konsegwentement l-intimati għandhom jiġu żgumbrati minn dan il-fond, kif ukoll li l-intimati jiġu kkundannati jħallsu l-arretrati ta' kera lilhom dovuti. Ir-rikorrenti talbu lill-Bord (i) jiddikjara li l-intimati naqsu mill-obbligi tagħhom naxxenti mill-imsemmi kuntratt ta' lokazzjoni, stante li huma morużi fil-ħlas tal-kera dovuta minnhom lir-rikorrenti; (ii) jawtorizza lir-rikorrenti jirriprendu l-fond mikri lill-intimati; u jipprefiġġi terminu qasir u perentorju għall-iżgumbrament tal-intimati mill-fond, kif ukoll jikkundanna lill-intimati jħallsu lir-rikorrenti s-somma ta' €181,512.02 rappreżentanti l-iskadenzi ta' kera li għalqu u saru dovuti bejn l-1 ta' Lulju, 1997 u l-1 ta' April, 2011. L-intimati wieġbu li t-talbiet tar-rikorrenti għandhom jiġu miċħuda għaliex huma mhumiex morużi fil-ħlas tal-kera u ma jistgħu qatt ikunu dikjarati Qrati tal-Ġustizzja Paġna 3 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM morużi fil-ħlas tal-kera għaliex huma mhumiex l-inkwilini tal-fond inkwistjoni. L-intimati qalu li tul il-perijodu fejn ir-rikorrenti jallegaw li ma sarx ħlas tal- kera, ma kinux huma l-inkwilini tal-fond. B'riferiment għat-talba għall- iżgumbrament mill-fond, l-intimati jgħidu li l-Bord għandu jissindika jekk l- inkwilin preżenti hux moruż fit-termini tal-liġi. Qalu li f'każ li dawn l- eċċezzjonijiet ma jiġux milqugħa, l-ammont mitlub mir-rikorrenti huwa ir-rikorrenti ppreżentaw kopja tal- kuntratt tat-2 ta' Lulju, 1981 fl-atti tan-Nutar George Gera, li permezz tiegħu l-fond inkwistjoni ngħata b'titolu ta' lokazzjoni, flimkien ma' kopja tal-ittra uffiċjali tat-2 ta' Mejju, 2011 li ntbagħtet lill-intimati u li permezz tagħha huma ġew interpellati jersqu għall-ħlas tal-kera dovuta minnhom. Quddiem il-Bord l-intimat Alfred Borg Alamango xehed li kien hu li fforma l- kumpannija All Saints Co. Ltd. flimkien ma' żewġ azzjonisti oħra. Qal li fl-1998 huwa ttrasferixxa l-parti l-kbira tal-ishma tiegħu, u rrinunzja għall-kariga tiegħu ta' managing director tal-kumpannija, liema kariga huwa kien jokkupa sa Qal li s-soċjetà All Saints Co. Ltd. kienet l-inkwilina tal-fond u fl-1 ta' Ġunju, 1998 huwa ttrasferixxa l-ishma kollha tiegħu lil ċertu Charles Farrugia Cremona li sar managing director tas-soċjetà All Saints Co. Ltd. Qal li r- rikorrenti ġew mgħarrfa b'dawn il-kambjamenti. B'riferiment għall-kuntratt ta' kera, ix-xhud qal li minkejja li l-kirja kienet saret favur tiegħu personalment, il- kirja fir-realtà kienet favur tiegħu, ta' ħuh u ta' ċertu Ronald Ashatani li jiġi ħatnu, minkejja li dan mhux rifless fit-test tal-kuntratt. Qal li meta saret kawża kontra tiegħu personalment għall-ħlas tal-arretrati ta' kera, huwa kien iddepożita l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 4 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Ix-xhud qal li huwa jaf li fil-kuntratt ta' kera hemm kundizzjoni li tgħid li f'każ ta' sullokazzjoni jew assenjazzjoni tal-kirja, irid isir ħlas ta' rigal lis- Charles Farrugia Cremona xehed li huwa azzjonist u direttur tas-soċjetà All Saints Co. Ltd., li tiġġestixxi l-ħanut All Saints Bar & Restaurant, li huwa mikri lill-istess kumpannija. Qal li hu s-sidien tal-fond ma jafhomx, u qatt ma kellimhom, u sa fejn jaf hu, qatt ma rċieva xi talba mingħandhom sabiex iħallas il-kera. Qal li kien hemm żmien meta huwa kien jiddepożita l-kera taħt l- awtorità tal-Qorti, u l-ftehim li huwa kellu mal-intimat Alfred Borg Alamango kien li meta s-soċjetà All Saints Co. Ltd tkun rikonoxxuta bħala inkwilina, huma jirregolarizzaw ruħhom. Ix-xhud ikkonkluda billi qal li sal-ġurnata preżenti għad m'hemm l-ebda irċevuta maħruġa mis-sidien f'isem All Saints Co. Ltd. Ir-rikorrenti ppreżentaw kopja ta' ittra uffiċjali mibgħuta lill-intimati Testa u lil All Saints Co. Ltd Bar & Restaurant fil-31 ta' Jannar, 2002, li permezz tagħha lill-intimati jersqu għal-likwidazzjoni tal-ħlas għall- okkupazzjoni illegali tagħhom tal-fond, u wissewhom li fin-nuqqas ta' adempiment mat-talbiet tagħhom, kienu ser jipproċedu kontra tagħhom skont il-liġi. Il-Bord ta deċiżjoni parzjali dwar l-ewwel eċċezzjoni tal-intimati fis-16 ta' Marzu, 2015, li permezz tagħha l-intimati insistew li huma mhumiex leġittimi ikkonsidra li mill-provi ma jirriżultax assenjazzjoni jew trasferiment tal-kirja, u minkejja jistgħu jittrasferixxu din il-kirja jew jissullokaw il-fond mertu ta' dawn il-proċeduri, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 5 minn 29 huma qatt ma ssodisfaw il-kundizzjonijiet imposti sabiex jista' jitqies li saret sullokazzjoni jew assenjazzjoni tal-kirja, u għalhekk din l-eċċezzjoni ġiet Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM miċħuda. Quddiem il-Bord xehed ukoll Frank Labada, li qal li huwa miżżewweġ lil waħda mit-tfal ta' Beatrice Bartolo Burlo’. Qal li meta miet missier ir-rikorrenti, ulied Beatrice Bartolo Burlo’ kienu għadhom żgħar u għalhekk kien hu li beda jieħu ħsieb id-dokumenti kollha tal-familja, u għalhekk jaf l-affarijiet di xjenza proprja. li l-fond kien inkera lil Alfred Borg Alamango, b'effett mill-1 ta' Lulju, 1997, bir-rata ta' ħmistax-il Lira Maltija kuljum (pari għal €34.94) sal-31 ta' Diċembru, 2009, u wara dakinhar ir-rata ta' kera ġiet riveduta għal €40.18, u wara Jannar tal- 2010, il-kera żdiedet skont l-emendi introdotti fil-Kodiċi Ċivili. Qal li r-rikorrenti dejjem interpellaw lill-intimati sabiex jersqu għall-ħlas tal-kera permezz ta' ittri uffiċjali. Ir-rikorrenti ppreżentaw kopji ta' erba' sentenzi fir-rigward ta' pendenzi li kienu involuti fihom il-partijiet. Permezz tas-sentenza fl-ismijiet Beatrice Bartolo Burlo’ armla minn Joseph et vs Alfred Borg Alamango et1, ġie deċiż illi t-talbiet tar- rikorrenti għandhom jiġu milqugħa u għalhekk l-intimati għandhom iħallsu s- somma ta' LM14,620 rappreżentanti arretrati ta' kera fir-rigward tal- istabbiliment 'All Saints Bar & Restaurant' għall-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1993 u t-30 ta' Ġunju, 1997, flimkien mas-somma ta' LM2,488 rappreżentanti l-imgħax legali fuq dawn l-iskadenzi. Permezz ta' sentenza oħra fl-istess ismijiet2, il-Qorti ddeċidiet li l-intimati huma l-leġittimi kontraditturi tal- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 6 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM pretensjonijiet tar-rikorrenti, u ddikjarat li l-ftehim kien wieħed ta' kirja ta' post kummerċjali, iżda mhux kirja ta' avvjament u għalhekk l-intimati kellhom titolu ta' lokazzjoni. Imma l-Qorti Ċivili ċaħdet it-talbiet tar-rikorrenti għall- iżgumbrament tal-intimati mill-fond, stante d-deċiżjoni li l-intimati għandhom titolu validu fuq il-fond. Din id-deċiżjoni ġiet ikkonfermata mill-Qorti tal-Appell b'sentenza mogħtija fl-1 ta' Frar, 2008. Ir-rikorrenti ppreżentaw ukoll kopja ta' sentenza mogħtija fid-19 ta' Jannar, 2010 rigward rikors ippreżentat mill- intimati in segwitu għall-ħruġ ta' mandat ta' sekwestru li ntalab mir-rikorrenti, wara li l-konjuġi Testa ma qablux mal-komputazzjoni tal-imgħax li saret mir- F'dan il-każ il-Qorti laqgħet it-talba tal-intimati parzjalment u rrevokat il-mandat ta' sekwestru limitatament għas-somma komplessiva ta' L-intimat Alfred Borg Alamango xehed li huwa kien iddepożita l-flus tal-kera taħt l- awtorità tal-Qorti wara li r-rikorrenti ma bdewx jaċċettaw il-kera depożitata minnu għaliex riedu li l-intimati jiżgumbraw mill-fond. Qal li l-kwistjoni li kien baqa' pendenti kienet dwar l-imgħaxijiet dovuti. Qal ukoll li huwa kien iddepożita l-ekwivalenti ta' sitt xhur kera taħt l-awtorità tal-Qorti, u wara dawk is-sitt xhur, il-kera kellha tibda titħallas minn All Saints Co. Ltd. L-intimati ppreżentaw kopja ta' ftehim privat bid-data tas-27 ta' Marzu, 1998 bejn min- naħa l-waħda Alfred Borg Alamango u min-naħa l-oħra All Saints Company Limited kif rappreżentata minn William Mc Kenna, li permezz tagħha l-kirja tal-fond mertu ta' dawn il-proċeduri ġiet assenjata lil All Saints Company Limited. L-intimat f'xhieda ulterjuri, spjega li fis-sena 1991 missier ir-rikorrenti kien fetaħ kawża għaliex ried il-fond lura, iżda dik il-kawża ġiet ċeduta fl-1997. Qal li meta l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 7 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM kawża ġiet ċeduta, huwa kien talab lill-avukat tiegħu jara x'pendenzi kien hemm, u kien anki offra li jixtri l-fond f'każ li r-rikorrenti kienu interessati jbigħu. Qal li dak iż-żmien ir-rikorrenti rrispondew li huma ma kinux interessati jbigħu l-fond, u riedu l-kera fi żmien jumejn. Qal li huwa kien ħareġ ċekk għall- ħlas tal-kera, liema ċekk ir-rikorrenti baqgħu ma sarrfux għal sitt xhur. Qal li fl- 1997 kien hemm problemi ta' mard fil-familja u għalhekk kien iddeċieda li jwelli l-fond. Qal li l-ewwel ħaġa li għamel kienet li staqsa lill-familja tar- rikorrenti jekk kinux interessati li jieħdu lura l-fond huma, bil-patt li jħallsu għall-miljoramenti li saru fil-fond mill-intimati, iżda dawn irrifjutaw. għalhekk huwa fittex lil terzi sabiex jara jekk dawn xtaqux li l-kirja tiġi assenjata Qal li r-restaurant kien ġestit minnu u mir-raġel ta' oħtu bi ftehim ta' sħubija, u għalhekk kien hemm ftehim li tiġi ffurmata kumpannija bl-isem 'All Saints Company Limited', li minnha huwa kellu sehem ta' 5%. Qal li r-rikorrenti ġew infurmati b'dak li kien seħħ, u l-esponenti ta' All Saints Company Limited kienu ħadu ħsieb jibagħtu d-dokumenti kollha flimkien mar-rigal lir-rikorrenti, għalkemm dawn dejjem ċaħdu li r-rigal tħallas. Qal ukoll li r-rikorrenti bagħtu diversi ittri fuq medda ta' snin, li fihom baqgħu jinsistu li l-intimati għandhom jiżgumbraw mill-fond. Qal li r-rikorrenti lilu qatt ma avviċinawh għall-ħlas tal- kera u lanqas ma talbuh kopji tal-permessi relattivi, u bdew jinsistu għall-ħlas tal-arretrati tal-kera minkejja li dawn kienu ddepożitati taħt l-awtorità tal- Fid-deċiżjoni mogħtija mill-Bord li Jirregola l-Kera fl-14 ta' Diċembru, 2018, il-Bord ikkonsidra li l-intimati ddikjaraw li huma ma kinux għadhom inkwilini tal-fond wara l-1998, u fil-fatt illum m'għadhomx jokkupawh. ikkonsidra wkoll li minkejja dan, l-intimati baqgħu jħallsu l-kera sal-31 ta' Qrati tal-Ġustizzja Paġna 8 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Il-Bord ikkonsidra li matul dawn is-snin, l-intimat naqqas l- involviment tiegħu fis-soċjetà All Saints Co. Ltd., li llum tokkupa l-fond, b'mod li huwa ma kien għad fadallu l-ebda konnessjoni magħha, la bħala direttur, la bħala azzjonist u lanqas bħala sid. Il-Bord qies ukoll li l-kera kienet qiegħda tiġi rifjutata mis-sidien, u miċ-ċedoli ta' depożitu ppreżentati, jirriżulta li d-depożiti kienu qegħdin isiru minn All Saints Co. Ltd. Il-Bord ikkonsidra li din id- dikjarazzjoni ma ġietx kontradetta mir-rikorrenti, li ma ġabu l-ebda prova sabiex isostnu t-talbiet tagħhom, u għaldaqstant ikkonkluda li ma jistax jintqal li b'xi mod l-intimati huma morużi fil-ħlas tal-kera. Il-Bord għalhekk ikkonkluda li t-tieni u t-tielet talbiet tar-rikorrenti ma jreġux u ma jistgħux jiġu milqugħa. Ir-rikorrenti appellaw minn dik id-deċiżjoni permezz ta' rikors tal-appell ippreżentat minnhom fl-20 ta' Diċembru, 2018, fejn qalu li huma ħassewhom aggravati kemm bid-deċiżjoni parzjali mogħtija mill-Bord kif ukoll bid-deċiżjoni mogħtija fl-14 ta' Diċembru, 2018. Qalu li mill-provi kellu jirriżulta li l-uniku rapport lokatizju eżistenti huwa dak bejn ir-rikorrenti u l-intimati. spjegaw li huma ħassewhom aggravati wkoll għaliex il-Bord ikkonsidra li l- intimati ppreżentaw għadd ta' ċedoli ta' depożitu taħt l-awtorità tal-Qorti għaliex il-kera kienet qiegħda tiġi rifjutata mis-sidien. Ir-rikorrenti qalu li l-linja difensjonali tal-intimati qatt ma kienet li huma mhumiex morużi għaliex ħallsu l-kera, imma li huma mhumiex morużi fil-ħlas tal-kera għaliex huma mhumiex l-inkwilini tal-fond. Ir-rikorrenti żiedu jgħidu li ċ-ċedoli ta' depożitu jissemmew fid-deċiżjoni appellata, huma ċedoli li saru mis-soċjetà All Saints Bar & Restaurant Co. Ltd f'isimha proprju, peress li din is-soċjetà kienet tippretendi li din il-kirja kienet ġiet assenjata lilha mill-intimati Testa. rikorrenti spjegaw li dawn iċ-ċedoli qatt ma ġew żbankati minnhom għaliex Qrati tal-Ġustizzja Paġna 9 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM huma qatt ma rrikonoxxew lil All Saints Bar & Restaurant Co. Ltd bħala l- inkwilina minflok il-konjuġi Testa. Ir-rikorrenti qalu li għalhekk il-Bord kien żbaljat meta qies li l-intimati, appellati f'dawk il-proċeduri, mhumiex morużi fil- ħlas tal-kera għaliex huma kienu ddepożitaw il-kera taħt l-awtorità tal-Qorti. rikorrenti qalu wkoll li l-konklużjonijiet tal-Bord huma żbaljati għal raġuni oħra, għaliex iċ-ċedoli ta' depożitu li ġew ippreżentati ma jkoprux l-iskadenzi kollha li tagħhom ir-rikorrenti qegħdin jippretendu ħlas. Ir-rikorrenti spjegaw li huma qegħdin jippretendu ħlas ta' sitta u ħamsin (56) skadenza, għal total ta' Ir-rikorrenti spjegaw li ċ-ċedoli ta' depożitu ppreżentati jkopru b'kollox seba' (7) skadenzi, u huma saltwarji u mingħajr ordni kronoloġika. rikorrenti għal darb'oħra ċċitaw il-klawsola numru 9 tal-kuntratt ta' lokazzjoni, u saħqu li huma intitolati jinsistu għat-terminazzjoni tal-lokazzjoni bil- konsegwenti żgumbrament tal-intimati mill-fond. diversament preseduta, tat deċiżjoni fl-4 ta' Ottubru, 2019, fejn wara li kkonsidrat li ġie ppruvat li kien hemm diversi skadenzi ta' kera li ma tħallsux, minkejja l-interpellazzjoni tat-3 ta' Mejju, 2011, il-Qorti qalet li s-sidien għandhom jedd jinvokaw il-klawsola 9 tal-kuntratt ta' lokazzjoni. kkonsidrat li mit-tweġiba mogħtija mill-intimati, dawn mhumiex jippretendu li l-azzjoni għall-ħlas tal-kera hija kollha preskritta, iżda jgħidu biss li l-ammont mitlub huwa preskritt fil-maġġior parti tiegħu. Intqal ukoll li ladarba ġiet ippreżentata ittra uffiċjali fit-2 ta' Mejju, 2011, li biha r-rikorrenti interpellaw lill-intimati jħallsu l-kera għall-perijodu mill-1 ta' Lulju, 1997 sal-1 ta' April, 2011, m'hemmx dubju li l-azzjoni għall-ħlas tal-kera għall-perijodu bejn it-2 ta' Mejju, 2006 u l-1 ta' April, 2011 mhijiex preskritta. Il-Qorti kkonsidrat ukoll li l- ittra uffiċjali serviet biex il-perijodu ta' preskrizzjoni kien interrott għall- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 10 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM imsemmi perijodu. Il-Qorti qieset li fir-rigward tal-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1997 u l-1 ta' Mejju, 2006, irid jiġi determinat jekk kienx hemm interruzzjoni jew rinunzja għall-preskrizzjoni da parti tal-intimati. Qieset ukoll li f'dan il-każ għandu jkun il-Bord li jiddeċiedi jekk l-azzjoni tar-rikorrenti hijiex preskritta fir- rigward tat-talba tagħhom għall-ħlas ta' kera mill-1 ta' Lulju, 1997 sal-1 ta' Mejju, 2006, u għal dan il-għan bagħtet l-atti lura quddiem il-Bord sabiex ikun il-Bord li jiddeċiedi dwar din l-eċċezzjoni. Il-Qorti tal-Appell għalhekk iddeċidiet li l-Bord li JIrregola l-Kera għandu jiddeċiedi dwar l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni fir-rigward tal-perijodu ta' qabel it-2 ta' Mejju, 2006, u wara jistabbilixxi l- ammont ta' kera li għandu jitħallas mill-intimati. Permezz tas-sentenza appellata mogħtija fis-16 ta' Settembru, 2020, il- Bord ċaħad l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni sollevata mill-intimati, u konsegwentement ordnalhom iħallsu s-somma ta' mija u sebgħa u sebgħin elf, disa' mija u erbgħa u erbgħin Euro (€177,944), bl-imgħax mid-data tal-ittra uffiċjali ta' Mejju, 2011, u dan wara li għamel is-segwenti konsiderazzjonijiet: "Ikkunsidra: Dan il-Bord jibda bl-osservazzjoni li l-prinċipji ġenerali li jirregolaw ir-rinunzja għall- preskrizzjoni jinsabu enunċjati fl-artikolu 2109 et seq. tal-Kodiċi Ċivili. Skont l- artikolu 2109(1), ir-rinunzja għall-preskrizzjoni tista' tkun espressa jew taċita filwaqt illi s-subinċiż (2) tal-istess Artikolu jiddisponi illi r-rinunzja taċita tiġi minn fatt li jissoponi l-abbandun tal-jedd akkwistat. L-artikolu 2133 jkompli jipprovdi illi l- preskrizzjoni tinkiser jekk id-debitur jew il-pussessur jagħraf il-jedd tal-parti li kontra Qrati tal-Ġustizzja Paġna 11 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM tagħha dik il-preskrizzjoni kienet bdiet miexja, filwaqt illi skont l-artikolu 2134, il- presrizzjoni tinkiser ukoll bi ħlas akkont tad-dejn, magħmul mid-debitur innifsu jew minn wieħed li jkun jidher għalih. Fis-sentenza mogħtija minn din il-Qorti fit-30 ta' Mejju, 1952 fil-kawża fl-ismijiet Carmelo Mc Kenna v. Brigadier John Sant Angelo Xuereb Xerri De Caro nomine, ingħad hekk: "Illi r-rikonjizzjoni interruttiva għar-rinunzja għall-preskrizzjoni kompjuta tista' tkun diretta u espressa, b'dikjarazzjoni formali tal-volontà li jiġi rikonoxxut id- dritt; tista' tkun diretta u taċita, b'fatti li fihom infushom immedjatament juru dik il-volontà; u tista' tkun indiretta jew preżunta, dedotta minn fatti konkludenti l- eżistenza u l-eżerċizzju tad-dritt. Ir-rinunzja taċita hi kwistjoni tal-volontà preżunta tad-debitur, u kwindi ma hemmx rinunzja jekk hu jesprimi ruħhu b'mod li jimmanifesta pjuttost l-intenzjoni li ma jirrikonoxxix id-dritt." inkompatibbli mal-volontà tal-preskriventi jikkontesta Fis-sentenza Joseph Gera nomine et v. Sunny Camilleri Vella et, deċiża fit-28 ta' April, 2004, din il -Qorti fil -kompetenza inferjuri tagħha irriteniet hekk: - għall-iskop tal-interruzzjoni "Għall-preċiżazzjoni tal- preskrizzjoni hi konfigurabbli mill-ko-eżistenza ta' dawn ir-rekwiżiti, jiġifieri, (a) il-volontarjetà; (b) ix-xjenza tad-debitu fil-konvenut; (ċ) l-inekwivoċità u (d) l- esternazzjoni ta' dikjarazzjonijiet u minn kwalunkwe fatt ieħor li jimplika ammissjoni, ad exemplum, il-wegħda tal-ħlas, xi rikjesta biex jingħata dilazzjoni tal-pagament, u l-ħlas akkont (Kollez. tar-rikonoxximent permezz Illi d-debitur jitqies irrinunzja għall-preskrizzjoni meta jagħraf b'mod inekwivoku l-jedd pretiż mill-kreditur tiegħu. B'danakollu, huwa evidenti li l-għarfien tad-dejn iservi biex ikun hemm interruzzjoni taż-żmien għall-preskrizzjoni li tkun ġia' ddekorriet kontra l-kreditur, u mhux rinunzja għall-preskrizzjoni għall-futur. ir-rinunzja għall-preskrizzjoni li ssir permezz ta' rikonoxximent jew Għalhekk għarfien tad-dejn, hija effikaċji għall-preskrizzjoni ġia kompjuta u sservi bħala interruzzjoni taż-żmien li jkun qiegħed jiddekorri kontra l-kreditur, b'mod li ż-żmien għall-preskrizzjoni jerġa' jibda jiddekorri mill-ġdid minn dakinhar tal-interruzzjoni li tkun seħħet bir-rikonoxximent tad-debitur. Dan huwa espressament rikonoxxut mid- dispożizzjonijiet tal-artikolu 2108 tal-Kodiċi Ċivili li jipprovdi hekk: "Ma tistax issir minn qabel rinunzja bil-quddiem tal-preskrizzjoni … Tista' ssir rinunzja għall-preskrizzjoni ġia akkwistata." Qrati tal-Ġustizzja Paġna 12 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Fi kliem ieħor, ir-rikonoxximent da parti tad-debitur li jissodisfa r-rekwiżiti tal-Liġi kif imfissrin fil-ġurisprudenza fuq ċitata, jopera bħala rinunzja tal-preskrizzjoni ġia kompjuta u mhux b'mod indefinittiv u ġenerali għall-preskrizzjoni li tista' fil-futur isseħħ bit-trapass ta' perijodu ieħor ta' preskrizzjoni. Għalhekk, f'każ li l-kreditur jonqos milli jaġixxi ġudizzjarjament jew jonqos milli jikseb altrimenti interruzzjoni oħra tal-preskrizzjoni fi żmien utili wara l-aħħar rikonoxximent tal-jedd tiegħu u jgħaddi t-terminu għall-preskrizzjoni tal-azzjoni, dak l-aħħar rikonoxximent ma jibqax jiswa, sakemm naturalment id-debitur ma jammettix mill-ġdid. Għalhekk, is- siwi tar-rikonoxximent tad-dejn bħala rinunzja għall-preksrizzjoni huwa limitat għaż- żmien ġja dekors. Kif osservat din il-Qorti fil-kawża fl-ismijiet Anthony Haj Moussa v. Joseph Gera Scheiber:- Fis-sentenza fl-ismijiet Austin Persian v. Lother Baker (fn. 1 Appell Ċivili Nru. 544/03 deċiża mill-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) fid-9 ta' Frar, 2005) ingħad illi r- rikonoxximent stabbilit mill-artikolu 2133 jimmanifesta ruħhu jew permezz ta' xi dikjarazzjoni espliċita jew bi kwalsiasi fatt ieħor li jimplika l-ammissjoni tal-eżistenza tad-dritt, bħalma huma l-wegħda tal-ħlas, talba għal dilazzjoni tal-pagament, il-ħlas akkont, l-annotazzjoni tad-debitu f'denunzja tas-suċċessjoni jew f'forma ta' entrata fl-accounts." Ikkunsidra: Illi permezz ta' ittra uffiċjali preżentata fil-31 ta' Jannar, 2002 l-atturi interpellaw lill- konvenuti u lil All Saints Co. Limited Bar and Restaurant sabiex jersqu għal- likwidazzjoni ta' ħlas għall-okkupazzjoni illegali. Il-Bord jinnota li din l-ittra uffiċjali ma tinterrompix il-preskrizzjoni stante li l-konvenuti ma ġewx interpellati jħallsu arretrati ta' kera. Illi permezz ta' ittra uffiċjali oħra ppreżentata fis-7 ta' Diċembru, 2006 l-atturi interpellaw lill-konvenuti u lil All Saints Co. Limited Bar and Restaurant għal darb'oħra sabiex jersqu għal-likwidazzjoni ta' ħlas għall-okkupazzjoni illegali. L- istess bħal dik preċedenti, il-Bord jinnota li din l-ittra uffiċjali ma tinterrompix il- preskrizzjoni ġialadarba l-konvenuti ma ġewx interpellati jħallsu arretrati ta' kera. Illi fl-20 ta' Mejju, 1998 sidien tal-kera kienu ppreżentaw kawża kontra l-konvenuti fl-ismijiet Beatrice Bartolo Burlo’ et vs Alfred Borg Alamango et, Ċitazzjoni Numru 557/1998 fejn Qrati tal-Ġustizzja Paġna 13 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM talbu lill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili sabiex tiddikjara li l-kirja kienet ta' azjenda kummerċjali u li l-konvenuti ma kienx għad għandhom jedd li jibqgħu jokkupaw minħabba li fit-30 ta' Ġunju, 2007 skadew it-tmien snin di rispetto, liema kawża ġiet deċiża mill-Qorti tal-Appell Sede Superjuri fejn ikkonkludiet li l-kirja ma kinitx ta' azjenda kummerċjali iżda ta' fond. Illi l-Bord jinnota li f'dawn il-proċeduri, l-atturi naqsu milli jagħmlu interpellazzjoni għall-ħlas u għalhekk ebda att f'dawn il- proċeduri ma jista' jitqies li interrompa l-preskrizzjoni. Illi fil-każ odjern, filwaqt li l-atturi tennew li l-preżentata taċ-ċedoli ta' depożitu jammonta għal rinunzja tal-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni, il-konvenuti rrispondew li ċ- ċedoli ta' depożitu ġew preżentati mhux minnhom iżda minn 'All Saints Bar & Restaurant Company Limited' f'isimha proprja. Dan il-Bord ser jagħmel referenza għas-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili kif diversament presjedut fl-ismijiet Carmelo Mckay vs Joseph Almari et, liema sentenza ġiet deċiża nhar il-11 ta' Ġunju, 2018 fejn intqal: "Il-kawża għall-iżgumbrament ma tinterrompix lanqas tissospendi t-terminu għal dak li jirrigwarda l-ħlas tal-kera billi tali talba tirrigwarda biss l-iżgumbrament tal-inkwilin mill-fond u mhux il-ħlasijiet ta' kera dovut salv eventwali sentenza tal-Qorti. Lanqas jirriżulta mill-atti illi l- konvenut iddepożita l-kera fil-Qorti li turi rinunzja għall-preskrizzjoni." (sottolinear tal-Bord). il-preskrizzjoni u Il-Bord jinnota li minkejja li ċ-ċedoli ta' Depożitu ġew preżentati minn 'All Saints Bar & Restaurant Company Limited' kontra l-atturi, il-konvenut permezz ta' nota fl-atti tal-Proċess, ippreżentaw kopji ta' dawn iċ-ċedoli sabiex jipprovaw li effettivament sar parti mill-ħlas li qiegħed jintalab permezz ta' din il-kawża. Il-Bord jirrileva li din tammonta għal rinunzja għall-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni sollevata mill-konvenuti għax anke minkejja l-fatt li ċ-ċedoli ma sarux minnhom iżda minn 'All Saints Bar & Restaurant Company Limited', il-konvenuti qegħdin jammettu u jirrikonoxxu li kellhom u għandhom x'jagħtu lill-istess atturi. Ikkonsidra; Illi dan il-Bord ma huwiex sejjer jieħu konjizzjoni tal-ħlas magħmul minn All Saints Bar and Restaurant sabiex jasal għall-ammont dovut lill-atturi u dan stante li kif ġie deċiż permezz ta' sentenza ta' dan il-Bord tas-16 ta' Marzu, 2015 l-istess soċjetà ma għandha ebda relazzjoni ġuridika mal-atturi. Dan anke joħroġ ċar mid-diċitura tar-raba' eċċezzjoni li tistipula li "4. Illi mingħajr preġudizzju għas-suespost u f'każ li f'pessima ipotesi dawn ir-risposti preċedenti ma Qrati tal-Ġustizzja Paġna 14 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM jiġux milqugħa, l-ammont kif mitlub huwa fil-maġġor parti tiegħu preskritt bi preskrizzjoni ta' ħames snin", permezz ta' liema, il-konvenuti qegħdin jirrikonoxxu li hemm ħlasijiet dovuti rappreżentanti kera. Ulterjorment, dan il-Bord jinnota li skont il-kuntratt ta' kera fl-atti tan-Nutar George Gera tat-2 ta' Lulju, 1981, il-partijiet ftiehmu s-segwenti: Konsegwentement il-kera dovuta mill-intimati qed tiġi kalkolata hekk: Ġranet Kirja dovut għal kull Ġurnata – LM 15 Kirja dovut għal kull Ġurnata - € 34.95 1997 (mill-1 ta' Lulju, 1997) 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 (mill-1 ta' 022 376 636 454 627 840 988 379 955 158 230 243 422 (sa 31 ta' Diċembru, 15 17.25 (awment ta' 15% a Qrati tal-Ġustizzja Paġna 15 minn 29 2011 (sa ta' April, 2011) Total Decide Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM tenur tal- artikolu 1531D 17.25 Għaldaqstant, dan il-Bord qiegħed jaqta' u jiddeċiedi billi filwaqt li jiċħad l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni tal-intimati, jordna l-istess intimati jħallsu s-somma ta' mija u sebgħa u sebgħin elf u disa' mija u erbgħa u erbgħin euro (€177,944) bl-imgħax mid- data tal-ittra uffiċjali tat-2 ta' Mejju, 2011. Bl-ispejjeż tal-preżenti proċedura u tal-atti kollha relattivi kontra l-intimati." L-appellanti ressqu l-appell tagħhom minn din id-deċiżjoni fit-28 ta' Settembru, 2020, fejn talbu lil din il-Qorti sabiex, "… tirrevoka s-sentenza mogħtija mill-Bord li Jirregola l-Kera fis-16 ta' Settembru, 2020 billi tilqa' l-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni kwinkwennali ai termini tal-artikolu l-eċċezzjoni tal- 2156(ċ) u (f) tal-Kap. 16 tal-Liġijiet ta' Malta, rigwardanti preskrizzjoni fir-rigward tal-perijodu ta' qabel it-2 ta' Mejju, 2006 u wara, u tiċħad it- talbiet attriċi. Bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi kontra l-appellati." L-appellanti spjegaw li huma ħassew ruħhom aggravati bid-deċiżjoni appellata għaliex qalu li jekk il-Bord ikkonkluda li l-ittri uffiċjali tal-31 ta' Qrati tal-Ġustizzja Paġna 16 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Jannar, 2002 u tas-7 ta' Diċembru, 2006 ma interrompewx il-preskrizzjoni stante li l-intimati ma ġewx interpellati jħallsu l-arretrati tal-kera, kif setgħu ċ- ċedoli ddepożitati minn terzi, f'dan il-każ minn All Saints Company Limited, li m'għandha x'taqsam xejn mal-appellanti, iżda hija soċjetà ġestita minn terzi u amministrata minn Charles Farrugia Cremona, servew biex jinterrompu preskrizzjoni. L-appellanti spjegaw li ċ-ċedoli esebiti huma prova li d-debitu huwa ta' terzi u mhux tagħhom, u qalu li depożitu li sar minn terzi ma jistax jinfliġġi fuqhom l-obbligu ta' ħlas, meta ma kinux huma li għamlu dan id- depożitu, iżda terzi. L-appellanti qalu li huma qatt ma ammettew li għandhom jagħtu xi kera, u dejjem ċaħdu li din il-kirja hija tagħhom. Qalu wkoll li għalhekk il-konklużjoni li ċ-ċedoli jinterrompu l-preskrizzjoni hija assolutament mingħajr bażi legali, għaliex dan kien depożitu li sar minn terzi u li qatt ma seta' jinterrompi l-preskrizzjoni fil-konfront tagħhom. L-appellanti qalu li huma jsostnu l-eċċezzjoni tagħhom li kull ammont ta' flus mitlub bejn il-perijodu qabel it-2 ta' Mejju, 2006 u wara, huwa preskritt ai termini tal-artikolu 2156(ċ) u (f) tal-Kap. L-appellanti qalu li huma ma ressqu l-ebda rinunzja għall-preskrizzjoni, la b'mod espress u lanqas b'mod taċitu, u huma qatt m'għarfu l-jedd pretiż mill- Qalu li għall-kuntrarju, huma dejjem sostnew li d-debitu mhux tagħhom, u li l-inkwilinat kien għadda fuq All Saints Company Limited u Charles Raimondo wkoll li huma qatt ma ħallsu jew irrikonoxxew li jista' jkollhom xi obbligu li jħallsu l-kera kif dispost bl-artikolu 2134 tal-Kap. L- appellanti qalu li ladarba l-Qorti sabet li ma kienx hemm interpellazzjoni u interruzzjoni għall-preskrizzjoni, din ma setgħetx tikkundannahom iħallsu l- Qrati tal-Ġustizzja Paġna 17 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM kera għall-perijodu ta' qabel it-2 ta' Mejju, 2006 u wara, u għalhekk il- kundanna għall-ħlas għandha tiġi rtirata. It-tieni aggravju tal-appellanti huwa fis-sens li l-ammont pretiż mill- appellati, u dan l-aggravju tqajjem b'mod sussidjarju għall-ewwel aggravju, u f'każ biss li din il-Qorti ma tilqax l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni mogħtija, huwa esaġerat u mhux dovut. Spjegaw ai termini tal-iskrittura tat-2 ta' Lulju, 1981 fl- atti tan-Nutar George Gera, il-kirja kienet għal tmien snin di fermo u tmien snin di rispetto, u l-kera kienet ta' LM10 kuljum, bejn l-1 ta' Lulju, 1981 u t-30 ta' Ġunju, 1997. L-appellanti qalu li fil-perijodu di rispetto, is-sidien aċċettaw ħlas bl-LM10 kuljum kif mitlub minnhom, u kif konfermat u deċiż bis-sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (Ċit. Nru 963/98 JRM) fl-ismijiet Beatrice Bartolo Burlo’ vs. Alfred Borg Alamango, deċiża fil-31 ta' Mejju, 2005. Qalu li konsegwenza ta' hekk, u bla preġudizzju għall-eċċezzjoni ta' preskrizzjoni ai termini tal-artikolu 2156(ċ) u (f) tal-Kap. 16, ir-rikorrenti ma jistgħu qatt jitolbu ħlas tal-kera sal-1 ta' Jannar, 2010 b'rata ogħla minn LM10 kuljum, u dan ai termini tal-Kap. 69 tal- Liġijiet ta' Malta. L-appellanti qalu li bl-introduzzjoni tal-Att X tal-2009, (art. 1531D(1) tal-Kap. 16), il-kera li setgħet kienet dovuta mill-1 ta' Jannar, 2010 kellha tiżdied bi 15% fis-sena b'żieda fuq l-LM10 kuljum mill-1 ta' Jannar, 2014, u wara dan il-perijodu l-kera kellha tiżdied b'5% fis-sena, sakemm ma jkunx veljanti l-Property Price Index. L-appellanti qalu li konsegwenza ta' dan, ir-rata li biha trid tiġi kalkolata l-kera mill-1 ta' Lulju, 2011 hija ta' €30.81, u għalhekk l-ammont dovut huwa ferm anqas minn dak mitlub. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 18 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM L-appellanti qalu li ai termini tal-Kap. 69, il-kera tal-fond ma tistax tiżdied jekk mhux mill-Bord li Jirregola l-Kera, u ladarba s-sidien tal-fond tul il- perijodu di rispetto aċċettaw kera bl-LM10 kuljum, ma jistgħux jippretendu li l- kera sal-1 ta' Jannar, 2010 tiġi kalkulata bir-rata ta' LM15 kuljum. Qalu li l- awment tal-kera wara l-31 ta' Diċembru, 2009 kellu jiskatta bl-LM10 kuljum u Ir-Risposta tal-Appell Fir-risposta tal-appell tagħhom, l-appellati qalu li d-deċiżjoni tal-Bord hija ġusta u timmerita konferma. B'riferiment għall-ewwel aggravju tal- appellanti, l-appellati qalu li l-komportament tal-appellanti waqt il-proċeduri, u l-provi mressqa minnhom, jammontaw għal rinunzja għall-eċċezzjoni tal- preskrizzjoni. Qalu li minkejja li ċ-ċedoli ta' depożitu ġew ippreżentati mis- soċjetà All Saints Bar & Restaurant Company Limited, dawn ġew ippreżentati sabiex jiġi ppruvat li effettivament sar parti mill-ħlas li qiegħed jintalab permezz ta' dawn il-proċeduri, b'mod li għalhekk l-appellanti qegħdin jirrikonoxxu li kellhom jagħtu lill-appellati. L-appellati qalu li fl-udjenza tal-Bord tal-10 ta' Novembru, 2016, l-appellant Alfred Borg Alamango nnifsu xehed li hemm kera L-appellati qalu jammonta għal rinunzja tal-preskrizzjoni. Qalu li fil-paragrafu 19 tar-rikors tal- appell tagħhom, l-appellanti jgħidu li l-ammont mitlub huwa esaġerat u mhux dovut, u fil-paragrafu 25 l-appellanti jsostnu li l-ammont talvolta dovut huwa Qrati tal-Ġustizzja Paġna 19 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM ferm anqas minn dak mitlub. L-appellati qalu li minn dak premess għandu jirriżulta li l-ewwel aggravju mressaq mill-appellanti huwa insostenibbli u għandu jiġi miċħud. B'riferiment għat-tieni aggravju, l-appellati jgħidu li l- appellanti huma żbaljati fis-sottomissjonijiet tagħhom. L-appellati għamlu riferiment għall-kuntratt lokatizju, fejn hemm stipulat li l-kirja saret għal perijodu ta' tmien snin di fermo u għal tmien snin di rispetto, u l-klawsola 2 tal- kuntratt tistipula wkoll li l-kera għandha tammonta għal LM10 kull jum għal perijodu ta' tmien snin di fermo b'effett mill-1 ta' Lulju, 1981. Żiedu jgħidu li klawsola 3 tal-kuntratt tistipula li f'każ li l-inkwilin jagħżel li jġedded il-kirja għat-tieni perijodu ta' tmien snin di rispetto, il-kera għandha togħla għal LM15 kull jum għat-tmien snin ta' wara. Qalu li huwa fatt li għall-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1989 u t-30 ta' Ġunju, 1997, huma bħala sidien aċċettaw il-kera bir-rata ta' LM10 kull jum, minflok bir-rata ta' LM15 kull jum. Qalu li dan iżda ma jfissirx li huma rrinunzjaw għar-rata ta' kera ogħla għall-prosegwiment tal-kirja wara t-30 ta' Ġunju, 1997. L-appellati qalu li mill-atti proċesswali ma jirriżultaw l-ebda indizji ċari u assoluti li huma riedu jirrinunzjaw għall-kera ta' LM15 kull jum għall-prosegwiment tal-kirja wara t-30 ta' Ġunju, 1997, u għalhekk isegwi li wara l-1 ta' Lulju, 1997, meta l-kirja bdiet tiġġedded favur l-appellanti ai termini tal-Kap. 69, il-kera dovuta mill-appellanti lis-sidien kienet ta' LM15 kull jum, liema ammont ta' kera kien stipulat u miftiehem bil-kuntratt ta' lokazzjoni. L-appellati qalu li minn dan isegwi li l-awmenti ta' kera li daħlu fis- seħħ bl-Att X tal-2010, għandhom bħala punt ta' tluq, kera ta' LM15 (ekwivalenti għal €34.94) kull jum, u dan ma jikser l-ebda dispożizzjoni tal-liġi. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 20 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Finalment l-appellati qalu li għal xi raġuni l-appellanti qegħdin jitolbu lill- Qorti tilqa' l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni kwinkwennali fir-rigward tal-perijodu ta' qabel it-2 ta' Mejju, 2006 u wara. L-appellati fakkru li kienet din l-istess Qorti li bid-deċiżjoni tagħha tal-4 ta' Ottubru, 2019 ċaħdet l-eċċezzjoni tagħhom tal-preskrizzjoni għall-perijodu bejn it-2 ta' Mejju, 2006 u l-1 ta' April, Konsiderazzjonijiet ta' din il-Qorti Il-Qorti sejra tgħaddi sabiex tikkonsidra l-aggravji sollevati mill- appellanti, fid-dawl tal-konsiderazzjonijiet tal-Bord fid-deċiżjoni appellata, u tas-sottomissjonijiet magħmula mill-appellati fir-risposta tagħhom, wara li qieset wkoll l-eżitu tad-diversi proċeduri legali tul snin twal ta' litiġji li kienu involuti fihom il-partijiet fil-kawża. Kollox beda meta l-appellati krew il-fond bl- isem 'All Saints Bar & Restaurant' lill-appellanti permezz ta' kuntratt fl-atti tan- Nutar George Gera tat-2 ta' Lulju, 1981. Dan il-ftehim ta' kera kien jistipula li l-kirja saret għal tmien snin di fermo, bil-kera ta' LM10 kull jum, u għal tmien snin di rispetto, bil-kera ta' LM15 kull jum. Klawsola oħra tal-kuntratt kienet tgħid li f'każ li l-inkwilin jonqos milli jħallas il-kera dovuta fi żmien tliet xhur minn meta din ikollha titħallas, jew inkella l-inkwilin jaqa' moruż f'żewġ skadenzi tal-kera, jew jekk l-inkwilin jikser xi waħda mill-kundizzjonijiet ta' dan il-ftehim, u jibqa' hekk moruż jew fi stat ta' ksur tal-kundizzjoni sa żmien xahar min-notifika ta' ittra uffiċjali, il-kirja tiġi tterminata. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 21 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Il-Qorti kkonsidrat li l-appellati istitwew proċeduri quddiem il-Bord li Jirregola l-Kera wara li l-appellanti kienu ilhom morużi fil-ħlas tal-kera mill-1 ta' Lulju, 1997 sal-1 ta' April, 2011, u għalhekk l-appellanti kellhom jagħtu €181,512.02 f'arretrati ta' kera. Fil-proċeduri quddiem il-Bord li nfetħu mill- appellati, wara li ppremettew li l-appellanti kienu morużi fil-ħlas tal-kera, talbu li jiġi dikjarat li l-kirja ġiet itterminata u li l-intimati jiġu żgumbrati mill-fond, filwaqt li talbu wkoll il-ħlas tal-arretrati tal-kera dovuti lilhom. intimati f'dawk il-proċeduri, qalu li huma mhumiex morużi fil-ħlas tal-kera għaliex huma mhumiex inkwilini tal-fond, u fi kwalunkwe każ it-talba tal- appellati għall-ħlas tal-arretrati ta' kera kienet preskritta bl-applikazzjoni tal- preskrizzjoni kwinkennali. Il-Qorti kkonsidrat li skont il-ftehim bejn il-partijiet, il-kirja inkwistjoni setgħet tiġi ttrasferita jew assenjata, u l-fond seta' jiġi sullokat, bil-kundizzjoni li jsir ħlas ta' rigal lis-sidien, l-appellati f'dawn il-proċeduri. minkejja li l-appellant Alfred Borg Alamango xehed li kien sar ftehim bejnu u s-soċjetà All Saints Company Limited, li permezz tiegħu l-kirja inkwistjoni ġiet assenjata lil din il-kumpannija, dan il-ftehim qatt ma ġie aċċettat jew rikonoxxut mill- Fix-xhieda li ta quddiem il-Bord, l-appellant qal li minkejja li kopja ta' dan il-ftehim u dokumenti rilevanti oħra ngħataw lill-appellati bħala s-sidien, dawn dejjem ċaħdu li huma qatt aċċettaw xi forma ta' rigal għall- assenzjazzjoni tal-kirja. Dwar dan xehed ukoll Charles Farrugia Cremona, wieħed mill-azzjonisti ewlenin tas-soċjetà All Saints Company Limited, li xehed li din il- kumpannija qatt ma ġiet rikonoxxuta bħala konsegwenza ta' hekk m'hemm l-ebda irċevuta għall-ħlas tal-kera maħruġa Qrati tal-Ġustizzja Paġna 22 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Kien in vista ta' dawn il-konsiderazzjonijiet li l-Bord qies li l-appellanti huma leġittimi kontraditturi f'dawn il-proċeduri, u li ma kien hemm l-ebda assenjazzjoni jew sullokazzjoni tal-kirja da parti tal- L-appellati dejjem ħadu l-pożizzjoni li ma jirrikonoxxux lill-kumpannija All Saints Company Limited bħala inkwilina tal-fond, u għalhekk iċ-ċedoli ta' depożitu li saru minnha, li permezz tagħhom iddepożitat parti mill-kera dovuta lill-appellati, baqgħu ma ġewx żbankati minnhom. L-appellati tul dawn is-snin kollha baqgħu jippretendu li l-ħlas tal-kera dovuta għandu jsir mill-appellanti, u minn ħadd aktar, għaliex ir-relazzjoni ġuridika li għandhom l-appellati, hija bejnhom u l-appellanti. Din il-Qorti tal-Appell diversament preseduta ikkonstatat3 li hemm prova li kien hemm diversi skadenzi ta' kera li ma sarx ħlas tagħhom da parti tal-appellanti, u dan minkejja d-diversi interpellanzi għall-ħlas da parti tal- Dan fl-istess waqt li l-appellati baqgħu jinsistu li parti sostanzjali mill- kera mitluba hija preskritta bit-trapass ta' ħames snin. Wara li l-Qorti tal- Appell tat id-deċiżjoni tagħha u stabbiliet li l-intimati, l-appellanti f'din l- istanza, għandhom jiġu żgumbrati mill-fond, din iddeċidiet li l-atti għandhom jiġu rimessi lura quddiem il-Bord sabiex dan jiddeċiedi dwar il-kwistjoni tal- preskrizzjoni fir-rigward tal-arretrati ta' kera ta' qabel is-sena 2006. Il-Qorti tal- Appell, bid-deċiżjoni tagħha, stabbiliet li l-kera dovuta bejn it-2 ta' Mejju, 2006 u l-1 ta' April, 2011 mhijiex preskritta, iżda talbet lill-Bord jeżamina jekk setax kien hemm interruzzjoni tal-preskrizzjoni rigward il-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, Qrati tal-Ġustizzja Paġna 23 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM quddiem din il-Qorti. 1997 u l-1 ta' Mejju, 2006. Huwa minn dik id-deċiżjoni tal-Bord li sar l-appell Il-Bord fid-deċiżjoni tiegħu kkonsidra li r-rinunzja għall-preskrizzjoni tista' tkun espressa jew taċita, u li rinunzja taċita tista' tiġi deżunta minn fatt li jissoponi l-abbandun tal-jedd akkwistat. Il-Bord ikkonsidra wkoll li jista' jkun hemm ksur tal-preskrizzjoni bi ħlas akkont tad-dejn, u d-debitur jitqies li rrinunzja għall-preskrizzjoni meta jagħraf il-jedd pretiż mill-kreditur tiegħu. Imma f'dan il-każ l-Bord ikkonsidra li l-ittra uffiċjali mibgħuta fil-31 ta' Jannar, 2002 lill-appellanti u lil All Saints Company Limited sabiex jersqu għal- likwidazzjoni tal-ħlas għall-okkupazzjoni illegali minnhom tal-fond, ma servietx biex tinterrompi l-preskrizzjoni, għaliex permezz ta' dik l-ittra l-appellanti ma ntalbux iħallsu l-arretrati ta' kera dovuti. Il-Bord qies li l-istess jista' jingħad fir- rigward tal-ittra uffiċjali ppreżentata fis-7 ta' Diċembru, 2006. Bord ikkonsidra li l-preżentata taċ-ċedoli ta' depożitu serva biex jinterrompi l- preskrizzjoni, u dan minkejja li ċ-ċedoli ġew ippreżentati minn All Saints Bar & ppreżentaw dawn iċ-ċedoli bħala prova li sar parti mill-ħlas, ifisser li huma qegħdin jammettu u jirrikonoxxu li kellhom u għad għandhom jagħtu lill- Il-Qorti tirrileva li l-appellanti kienu żbaljati meta fir-rikors tal-appell tagħhom sostnew li l-arretrati ta' kera għall-perijodu ta' qabel it-2 ta' Mejju, 2006 u wara, huma milquta mill-preskrizzjoni kwinkwennali. Il-kwistjoni dwar jekk il-kirjiet għall-perijodu bejn it-2 ta' Mejju, 2006 u l-1 ta' April, 2011 humiex preskritti, diġà ġiet deċiża b'mod finali minn din il-Qorti kif diversament Qrati tal-Ġustizzja Paġna 24 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM preseduta permezz tas-sentenza tal-4 ta' Ottubru, 2019 fl-ismijiet Beatrice Bartolo Burlo’ et vs. Alfred Borg Alamango et, fejn il-Qorti ċaħdet l-eċċezzjoni tal-preskrizzjoni għall-perijodu ta' ħames snin bejn it-2 ta' Mejju, 2006 u l-1 ta' April, 2011. segwitu għal dik id-deċiżjoni, l-atti ntbagħtu lura quddiem il-Bord sabiex dan jiddeċiedi dwar jekk mill-provi jirriżultax li l-ammont pretiż mill-appellati hux preskritt fir-rigward tal-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1997 u t-2 ta' Mejju, 2006, u għall-ebda perijodu ieħor. Kull aggravju jew eċċezzjoni mressqa minn xi wieħed mill-partijiet fir-rigward ta' xi perijodu ieħor ta' żmien, assolutament m'għandu x'jaqsam xejn mal-mertu ta' dan l-appell. Hekk kif ġie ppreċiżat dan il-punt, il-Qorti sejra tgħaddi sabiex tikkonsidra l- aggravji sollevati mill-appellanti. L-ewwel aggravju: dwar l-interruzzjoni tal-preskrizzjoni L-appellanti jgħidu li l-Bord fid-deċiżjoni tiegħu kkonsidra li l-ittri uffiċjali mibgħuta lilhom fil-31 ta' Jannar, 2002 u fis-7 ta' Diċembru, 2006 ma jinterrompux il-preskrizzjoni, iżda minkejja dan ikkonkluda li ċ-ċedoli ta' depożitu ppreżentati minn All Saints Company Limited servew biex jinterrompu l-preskrizzjoni. Saħqu li dawn iċ-ċedoli huma l-prova meħtieġa li dan mhux debitu tagħhom imma ta' terzi, u huma min-naħa tagħhom qatt ma ammettew li l-kirja hija tagħhom. Żiedu jgħidu li huma min-naħa tagħhom qatt ma qalu li kienu qegħdin jirrinunzjaw għall-preskrizzjoni, iżda qalu biss li d- debitu mhux tagħhom, imma ta' All Saints Company Limited. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 25 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Il-Qorti hawnhekk tagħmel riferiment għas-sentenza fl-ismijiet Raymond Depares Scerri għan-nom u in rappreżentanza tas-soċjetà Ray Camilleri Marble Works Limited vs. Anthony Felice personalment u għan-nom u in rappreżentanza tas-soċjetà TSC Construction Limited4, fejn il-Qorti għamlet is- segwenti konsiderazzjonijiet: "Kwantu għall-ewwel aspett ta' dak sostenut mill-konvenut wieħed neċessarjament jifhem illi dak li qed jippretendi l-konvenut hu l-fatt illi ġialadarba ċ-cheque inħareġ mis-soċjetà tiegħu u mhux minnu personalment allura dan l-istess cheque ma jservix ta' interruzzjoni fil-każ tal-ammont pretiż mingħandu personalment. Evidentement, il-konvenut meta jgħid jew jaħseb dan donnu qed jinsa dak dispost fl-artikolu 1148(2) tal-Kodiċi Ċivili fir-rigward ta' ħlas li jsir minn terza persuna biex tissodisfa d- debitu ta' min hu obbligat għal ħlas. (ara Kollez. Konsegwentement, dak iċ-cheque maħruġ mill-kumpannija biex jissodisfa wkoll dik il-parti tal-kreditu dovuta minnha personalment għandha wkoll titqies bħala rikonoxximent u allura ta' interruzzjoni; Kwantu għat-tieni aspett huwa qabel xejn paċifiku kemm fid-dottrina kif ukoll fil- ġurisprudenza illi r-rikonjizzjoni tad-debitu tista' tkun preżunta jew indiretta dedotta minn fatt konkludenti, inkompatibbli mal-fatt tal-kontestazzjoni tad-dritt tal- kreditur (Pugliese, "Prescrizione Acquisitiva", para. Dippju lanqas ma hu meħtieġ li r-rikonjizzjoni tkun tal-kwantità kollha dovuta (Fadda, "Giurisprudenza Kod. Ċiv. 46) u tista' tirrigwarda wkoll kreditu illikwidu bħal fil- każ li d-debitur jipprometti li jħallas jekk id-dejn tiegħu jiġi ppruvat. Il-Qorti tqis li ladarba l-appellanti ppreżentaw kopji taċ-ċedoli ta' depożitu li saru mill-kumpannija All Saints Company Limited in sostenn tal- pretensjoni tagħhom li l-arretrati dovuti tħallsu, dawn ħolqu sitwazzjoni li mhix kompatibbli mal-pożizzjoni l-oħra li ħadu f'din il-kawża li l-ammont pretiż mill- appellati huwa preskritt. Huwa ċar li l-ħlas ta' debitu jew parti minnu, anki Qrati tal-Ġustizzja Paġna 26 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM minn terzi, jammonta għal interruzzjoni tal-perijodu preskrittiv eċċepit, u għalhekk bl-aġir tagħhom stess l-appellanti ħolqu sitwazzjoni fejn huma ma jistgħux jeċċepixxu li l-pretensjonijiet tal-appellati ġew preskritti bit-trapass taż-żmien, għaliex kienu huma stess li ppreżentaw ċedoli ta' depożitu taħt l- awtorità tal-Qorti bħala prova li fiż-żmien rilevanti, sar ħlas tal-kera jew ta' parti minnu, anki jekk jirriżulta li dan il-ħlas sar minn terzi. Għaldaqstant tqis illi l-ewwel aggravju mhux ġustifikat, u tiċħdu. l-ammont mitlub hu esaġerat u mhux dovut Permezz tat-tieni aggravju tagħhom, l-appellanti jgħidu li f'kull każ l- ammont ta' kera likwidat mill-Bord huwa esaġerat u ma jirriflettix dak li huwa realment dovut bħala kera tal-fond. Jgħidu li tul it-tmien snin tal-kirja di rispetto, is-sidien tal-fond baqgħu jaċċettaw kera bl-għaxar Liri Maltin (LM10) kull jum, u għalhekk il-komputazzjoni ta' kwalsiasi arretrati dovuti għandha tinħadem b'din ir-rata. Il-Qorti kkonsidrat li l-ftehim bejn il-partijiet kien jistipula li għat-tmien snin tal-kirja di rispetto, l-kera kellha togħla għal LM15 kull jum, u minn imkien ma jirriżulta li s-sidien tal-fond irrinunzjaw għal din il- kera b'rata ogħla. Huwa minnu li kien hemm aċċettazzjoni tal-kera bl-LM10 kull jum mis-sidien għal xi żmien, iżda din l-aċċettazzjoni bl-ebda mod ma tammonta għal rinunzja tal-jedd li s-sidien jibdew jirċievu l-ammont sħiħ kif wara kollox kienu ikkuntrattaw bejniethom il-partijiet. Qrati tal-Ġustizzja Paġna 27 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM Hawnhekk il-Qorti tagħmel riferiment għas-sentenza fl-ismijiet Mark Al Zeyani vs. Emanuel u Jane konjuġi Vella5, fejn inkiteb illi: "Fl-ewwel lok, jiġi osservat li jinsab ritenut fil-ġurisprudenza patria li, "il-prinċipju kardinali li jirregola l-istatut tal-kuntratti jibqa' dejjem li l-vinkolu kontrattwali għandu jiġi rispettat u li hi l-volontà tal-kontraenti kif espressa fil-konvenzjoni li (għandha) tipprevali u tiġi osservata, Pacta sunt servanda. Ċiv. Gloria Bartolo Galea et vs l-Arkitett Anthony Marsh Micallef Musu’ deċiża 5 ta' Ottubru, 1998). Meta l-kliem tal- konvenzjoni, meħud fis-sens li għandu skont l-użu fiż-żmien tal-kuntratt, hu ċar, ma hemmx lok għal interpretazzjoni (art. 1002) u l-interpretu għandu joqgħod għal dawn il-kliem u mhux jirrikorri għal konġetturi. Fejn is-sinifikat tal-konvenzjoni jkun ċar u fejn il-fatti li jkunu jwasslu għal dak il-ftehim kif ukoll il-fatti sussegwenti ma jpoġġux fid-dubju l-volontà tal-kontraenti, mhux leċitu għall-ġudikant li jagħti lil dik l-iskrittura sinifikat divers minn dak liberalment espress mill-kontraenti (App. John Almari et vs Michael Almari De Gaetano noe, deċiża 28 ta' Frar, 1997; App. Ċiv. Ċiv. Il-Qorti tagħmel riferiment ukoll għal dak li qalet il-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) kif diversament preseduta fis-sentenza fl-ismijiet Henry Zammit Magrin vs. "Ir-rinunzji huma di stretto diritto u għandhom jirriżultaw minn fatti assolutament inkonċiljabbli mal-konservazzjoni tad-dritt u li juru l-volontà preċiża tar-rinunzjant." Il-Qorti tqis li l-kliem użat fil-ftehim maqbul bejn il-partijiet huwa preċiż, fejn stipulaw bl-aktar mod ċar li għat-tmien snin di rispetto l-kera kellha tkun ta' LM15 kull jum, u l-appellati mkien ma rrinunzjaw għal dan id-dritt tagħhom. Klawsola 3 tal-kuntratt tistipula li f'każ li l-inkwilin jagħżel li jġedded il-kirja għat-tieni perijodu ta' tmien snin di rispetto, il-kera għandha togħla għal LM15 Qrati tal-Ġustizzja Paġna 28 minn 29 Appell Inferjuri Numru 74/2011/2 LM kull jum għat-tmien snin ta' wara. Il-fatt li għall-perijodu bejn l-1 ta' Lulju, 1989 u t-30 ta' Ġunju, 1997, l-appellati bħala sidien aċċettaw il-kera bir-rata ta' LM10 kull jum, minflok bir-rata ta' LM15 kull jum, dan ma jfissirx perὸ li dawn b'xi mod irrinunzjaw għar-rata ta' kera ogħla kif stipulat fil-ftehim. Il-Qorti tqis li mill-atti proċesswali ma jirriżultaw l-ebda indizji ċari u assoluti li l-appellati rrinunzjaw għall-kera ta' LM15 kull jum għall-prosegwiment tal-kirja wara t-30 ta' Ġunju, 1997, u għalhekk isegwi li wara l-1 ta' Lulju, 1997, meta l-kirja bdiet tiġġedded favur l-appellanti ai termini tal-Kap. 69, il-kera dovuta mill- appellanti lis-sidien kienet ta' LM15 kull jum, liema ammont ta' kera kien stipulat u miftiehem bil-kuntratt ta' lokazzjoni. Jirriżulta għalhekk li l- komputazzjoni tal-arretrati ta' kera li għamel il-Bord hija korrretta u għandha tiġi kkonfermata. Għaldaqstant tqis li dan it-tieni aggravju ukoll mhux mistħoqq u qed tiċħdu. Għar-raġunijiet premessi, din il-Qorti qiegħda tiddeċiedi dwar l-appell tal- appellanti billi tiċħdu, filwaqt li tikkonferma d-deċiżjoni appellata fl-intier tagħha, bl-ispejjeż taż-żewġ istanzi a karigu tal-istess appellanti. Onor. Dr Lawrence Ramallah LL.D. Imħallef Rosemarie Cucciardi Deputat Reġistratur Qrati tal-Ġustizzja Paġna 29 minn 29