IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO Aġent President Seduta ta' nhar il-Ħamis 26 ta' Novembru 2020. Numru 1 Rikors maħluf numru 1143/2017 MCH Emanuel Vidolich; u Duncan, Dione, Simon u Vanessa mart Edwin Vasiljevic aħwa Vidolich; u b'dikriet tal-24 ta' Mejju 2018, wara l-mewt ta' Emanuel Vidolich, il- kawża tkompliet f'isem l-atturi l-oħra bħala werrieta tiegħu Is-soċjetà Allwares Limited, John Seddon Migliore, Joseph Anthony Seddon Migliore f'ismu proprju u bħala mandatarju tal- assenti Ronald Seddon Migliore, u n-Nutar Anthony Seddon Migliore Dan huwa appell tal-atturi minn sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili tat-13 ta' Ġunju 2018 li ċaħdet talba tagħhom għal dikjarazzjoni li ma jiswiex dikriet ta' deżerzjoni ta' appell mogħti minn din il-qorti f'kawża Rikors maħluf numru 1143/2017 oħra li fiha huma kienu konvenuti u appellanti. Il-fatti relevanti huma L-atturi kienu konvenuti f'kawża1 mibdija mill-konvenuti tallum kontri- Il-kawża nqatgħet kontra l-atturi – konvenuti f'dik il-kawża – b'sentenza mogħtija mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-11 ta' Ġunju Appellaw, u l-appell ġie appuntat għall-14 ta' Frar 2017. iżda bir-rikors tal-appell ma kinux ġew notifikati l-konvenuti tallum – atturi f'dik il-kawża – li kontra tagħhom kien sar l-appell, il-Qorti tal- Appell tat żmien kif irid l-art. 963(3) tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili biex issir in-notifika u iddifferiet is-smigħ għall-14 ta' Billi sal-14 ta' Marzu 2017 kienu għadhom ma ġewx notifikati l-konvenuti tallum kollha, ħlief is-soċjetà Allwares Limited li kienet laqgħet in-notifika u wieġbet għall-appell, ingħata dikriet li jgħid hekk: »Peress li I-appell baqa' ma ġiex notifikat lill-appellati fiż-żmien konċess mill-qorti fl-aħħar tal-14 ta' Frar 2017, filwaqt li tosserva wkoll li minkejja riferti negattivi Ii jirrisalu għat-2 ta' Lulju 2013 baqgħu ma tteħdux miżuri għan-notifika tal-appell qabel Diċembru 2016, u cioè tliet snin wara, il-qorti tiddikjara l-appell deżert.« B'rikors tas-17 ta' Marzu 2017 l-atturi talbu lill-qorti tħassar contrario imperio d-dikriet ta' deżerzjoni iżda din it-talba ġiet miċħuda b'dikriet tal-10 ta' Ottubru 2017. Billi dehrilhom illi "ma kienx permissibbli għall-onorabbli Qorti tal- Appell Ii tqajjem hi I-kwistjoni tad-deżerzjoni meta din ma kinitx tqajjmet mill-partijiet u Ii timponi terminu tassattiv fuq I-esponenti Ii Allwares Ltd et v. Emanuel Vidolich et, ċitazzjoni numru 1049/2005. kien fatali għall-appell tagħhom meta I-liġi stess ma tipprovdi għal ebda terminu sabiex jitwettaq dak ikkontemplat fl-artikolu 963 [tal- Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili]", u illi "d-dikriet moghti … fl-14 ta' Marzu 2014 … tad-deżerzjoni tal-appell tal-esponenti kien wieħed irritu u null u mhux skond il-liġi u anke vjolattiv tad-dritt tagħhom għal smigħ xieraq kif protett mill-Konvenzjoni Ewropea u mill-Kostituzzjoni", l-atturi talbu illi l-qorti "tiddikjara irritu u null id-dikriet tad-deżerzjoni mogħti mill-Qorti tal-Appell fl-14 ta' Marzu 2017 fil- kawża fl-ismijiet inversi billi fil-fatti u fiċ-ċirkostanzi fuq esposti mhux skond il-liġi". Il-konvenuti ressqu dawn l-eċċezzjonijiet: Preliminarjament, l-azzjoni attriċi hija nulla, inammissibbli u irritwali, in kwantu d-digriet impunjat, li ġie mogħti mill-Qorti taI-Appell, ma jistax jiġi impunjat permezz ta' azzjoni bħal din. Preliminarjament ukoll, u bla preġudizzju għall-premess, l-azzjoni attriċi hija monka u ma tistax tirnexxi, in kwantu l-atturi ma jistgħux jitolbu r-revoka tad-dikriet tal-14 ta' Marzu 2017 mingħajr ma jitolbu wkoll ir-revoka tad-dikriet tal-10 ta' Ottubru 2017. Fil-meritu u dejjem mingħajr ebda preġudizzju għall-premess, it- talbiet attriċi huma komunkwe infondati fil-fatt u fid-dritt, billi d-dikriet impunjat huwa skond il-liġi u ġust fiċ-ċirkostanzi tal-każ, u għalhekk m'hemmx lok li jiġi revokat.« L-ewwel qorti laqgħet l-eċċezzjonijiet tal-konvenuti, u ċaħdet it-talbiet tal-atturi bl-ispejjeż kontrihom, għal raġunijiet li fissrithom hekk: »L-atturi f'din il-kawża jilmentaw li, fl-ewwel seduta tal-14 ta' Frar 2017 quddiem il-Qorti tal-Appell, ħadd ma qajjem il-kwistjoni tad-deżerzjoni tal-appell u li din ġiet imqajma mill-istess qorti ex ufficio. Fin-nota tagħhom jagħmlu referenza għal żewġ sentenzi tal-Qorti tal-Appell fejn jingħad li l-eċċezzjoni tad-deżerzjoni ma tistax tingħata effett mill-qorti sua sponte jekk din ma tingħatax bħala eċċezzjoni (Angela Gregory et v. Joanne Gregory et, 24/06/2016 u Sacco Vasiljevic et v. Michael Hicklin et, 27/06/2016). Jagħmlu referenza għall-artikolu 732(2) tal- Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili sabiex isostnu l-piż li kellu fuq is-setgħa tal-qorti fil-każijiet ta' deżerzjoni. Inoltre jingħad li bl- inseriment tas-sub-artikolu (3) għall-artikolu 963 tal-Kodiċi ta' Organ- Rikors maħluf numru 1143/2017 izzazzjoni u Proċedura Ċivili (Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta) il-leġislatur wera l-intendiment ċar li s-sanzjoni tad-deżerzjoni għandha tiġi evitata meta raġjonevolment possibbli sabiex jiġu salvati l-kawżi. Jisħqu li ma ġie impost ebda terminu tassattiv għall-għeluq tal-proċeduri bil-miktub, tant li dan is-subartikolu jitkellem dwar l-għeluq "kemm jista' jkun malajr". »Jibda billi jiġi osservat illi, kif rilevat mill-konvenuti, tirriżulta ġuris- prudenza wkoll li d-deżerzjoni tista' titqajjem mhux biss bħala eċċezzjoni mill-kontro-parti iżda tista' tiġi sollevata wkoll mill-qorti ex ufficio (ara s-sentenza ‘Surname & Vasiljevic noe v. W.J. Maurin Bartolo Parnis noe et, App 08/06/2004 u l-ġurisprudenza estensiva hemm ċitata). Jirrilevaw ukoll li għalkemm l-artikolu 732(2) tal-Kap. 12 jip- provdi għar-rinunzja tal-eċċezzjoni tad-deżerzjoni, jekk ma tingħatax qabel kull eċċezzjoni perentorja oħra, din tikseb relevanza kieku l-parti li ma ġietx notifikata (f'dan il-każ l-aħwa Spiteri Debono) dehru quddiem il-qorti u ma ssollevawx l-eċċezzjoni tad-deżerzjoni minnufih u dan kif jipprovdi l-artikolu 963(4) tal-Kap. 12 tal-Liġijiet ta' Malta. »Din il-qorti ma taqbilx mal-ewwel argument imressaq mill-atturi f'din il- kawża. Għalkemm huwa minnu li hadd mill-partijiet ma qajjem il- kwistjoni ta' deżerzjoni quddiem il-Qorti tal-Appell, huwa ritenut li l- artikolu 963 tal-Kap. 12 hija disposizzjoni ta' ordni pubbliku (ara f'dan is-sens is-sentenza L-Avukat Dr Renzo Munro Briffa Wilson et noe v. Ir- Registrtur tal-Qorti et, PA 30/06/2015). Kwindi għalkemm ħadd mill- appellati ma qajjimha formalment, din il-kwistjoni setgħet ċertament titqajjem ex ufficio mill-Qorti tal-Appell. Inoltre minn qari tal-artikolu 963 tal-Kap. 12 jirrizulta tabilhaqq ċar illi: »"(1) … il-proċedura bil-miktub, f'kull kawża, għandha tiġi magħ- luqa, fil-qorti tal-ewwel grad, fiż-żmien perentorju ta' sitt xhur, u, fil-qorti fi grad ta' appell, fiż-żmien perentorju ta' sena. »"(2) Fil-qorti tal-ewwel grad, iż-żmien jibda għaddej minn dak in- nhar tal-preżentata tar-rikors ġuramentat, u, fil-qorti fi grad ta' appell, minn dak in-nhar tal-preżentata tar-rikors tal-appell għat- tħassir jew tibdil tas-sentenza appellata. jekk »"(3) Jekk, ukoll iż-żminijiet perentorji ikunu għaddew msemmijin fis-subartikolu (1), jinsab li l-proċeduri bil-miktub f'kawża m'humiex magħluqa, il-qorti għandha għal darba waħda biss tagħti dawk l-ordnijiet li jidhrilha xierqa sabiex l-istess proċeduri jingħalqu kemm jista' jkun malajr u sabiex jiġi evitat illi l- kawża tmur deżerta min]abba f'xi nuqqas ta' notifika jew min]abba f'xi nuqqas ta' twettiq ta' xi proċedura jew formalità. »"(3A) Id-deżerzjoni ta' kawża għandha tiġi dikjarata b'digriet mogħti fil-qorti bil-miftuħ jekk, wara li jkunu ngħataw l-ordnijiet imsemmijin fis-subartikolu (3), il-proċeduri bil-miktub jibqgħu ma jingħalqux." »Għalhekk, kuntrarjament għal dak li jingħad mill-atturi, mhux talli jirriżulta t-terminu tassattiv ta' sena li fih għandhom jingħalqu l- proċeduri bil-miktub, taħt is-sub-artikolu (1) tal-artikolu 963, talli fil-każ li l-qorti tagħti konċessjoni sabiex jingħalqu l-istess proċeduri bil- miktub, dan huwa permess għal darba waħda biss. »Għandu jingħad ukoll li ċ-ċirkostanzi tal-kawzi ċitati mill-atturi kienu totalment differenti minn dawk in eżami, peress li fil-kawża Angela Gregory et v. Joanne Gregory et il-proċess ta' notifika kien ferm aktar ikkumplikat peress li kien jinvolvi l-ħatra ta' kuraturi deputati, filwaqt li fil-każ Pietru Vasiljevic et v. Michael Hicklin et l-eċċezzjoni tad-deżerzjoni kienet miċħuda peress li, għalkemm in-notifika tar-rikors tal-appell sar wara t-terminu ta' sena kif imsemmi fl-artikolu 963(1), saret qabel ma ngħataw ordnijiet mill-qorti kif kontemplat fl-artikolu 963(3). jiġu paragunati ma' dawk fil-każ in eżami. li ċ-ċirkostanzi il-kawżi ma jistgħux Ħ' Attard »L-atturi jilmentaw ukoll li l-Qorti tal-Appell injorat l-iskop u l-animu wara l-inseriment tas-sub-artikolu (3) għall-artikolu 963 tal-Kap. 12 tal- Liġijiet ta' Malta. Isostnu li qabel l-emendi li seħħew permezz tal-Att VIII tas-sena 2007, il-qorti ma kellha ebda mezz kif tevita d-deżerzjoni, iżda s-sitwazzjoni nbidlet bl-introduzzjoni tas-subartikolu (3) tal-artikolu 963, peress li l-intenzjoni wara tali emendi kien li jingħata mezz lill- qrati kif tiġi evitata d-deżerzjoni u kwindi l-qorti kellha tagħti oppor- tunità effettiva lill-parti sabiex il-parti tingħata smigħ xieraq, tant li ma ġie impost ebda terminu ulterjuri li fih għandhom jingħalqu l-proċeduri bil-miktub. Dan, jingħad mill-atturi, sar bl-intenzjoni ċara li jiġu salvati l- kawżi mill-effett tad-deżerzjoni. Isegwi li meta fil-każ in eżami l-Qorti tal-Appell tat lill-atturi xahar żmien sabiex issir in-notifika, dan ma kienx żmien biżżejjed sabiex issir in-notifika u għalhekk ma segwietx l- ispirtu tal-emendi tal-artikolu 963(3). »Fil-fehma ta' din il-qorti huwa minnu li l-emenda legislattiva tagħti lill- qorti l-fakoltà li permezz ta' ordni jiġi estiż it-terminu sabiex il-proċeduri bil-miktub jingħalqu kemm jista' jkun malajr sabiex jiġi evitat li l-kawża tmur deżerta, iżda dan għal darba waħda biss. Wara li tingħata dik l- ordni mill-qorti, hija ma jifdlilha ebda diskrezzjoni sabiex twarrab id- deżerzjoni tal-appelli. Fil-fatt is-sub-artikolu (5) tal-artikolu 963 jip- provdi li meta, minkejja l-ordnijiet mogħtija mill-qorti skont is-sub- artikolu (3), il-proċeduri bil-miktub jibqgħu mhux magħluqa, il-kawża quddiem il-qorti tat-tieni grad għandha titqies bħala kawża deżerta. It- terminoloġija adoperata hija ċertament waħda mandatorja u mhux waħda fakoltattiva, dan fil-fehma ta' din il-qorti, sabiex jiġi enfasizzat il- ħtieġa li l-proċeduri jsiru bl-ispeditizza meħtieġa sabiex tiġi deċiża kawża fi żmien raġonevoli. Minn eżami tal-atti tal-kawża 1049/2005 jirrizulta li l-Qorti tal-Appell imxiet strettament fuq il-parametri tal- provvediment tal-artikolu 963 tal-Kap. »Għandu jingħad li l-atturi konvenjentement jiskartaw il-fatt li l-appell tagħhom ġie ppreżentat fis-27 ta' Ġunju 2013 u sakemm dehru quddiem il-Qorti tal-Appell fl-14 ta' Frar 2017 għaddew kważi erba' snin, li matulhom sar tentattiv wieħed biss da parti tal-atturi għan- notifika. Dan iż-żmien (li altru milli kien suffiċjenti sabiex issir in- notifika) ma jiġix ikkunsidrat mill-atturi bħala relevanti, anzi addirittura jippretendu li ma kellux jiġi kkunsidrat mill-Qorti tal-Appell fil-konsider- azzjonijiet tagħha tal-każ in eżami! Ċertament l-atturi mhumiex korretti f'dan l-argument. Jiġi osservat li kif ingħad mill-Qorti Kostituzzjonali fis- sentenza tagħha tat-30 ta' Ottubru 2009 fil-kawża fl-ismijiet Paul Falzon Caruana et v. l-Avukat Ġenerali et, li inter alia eżaminat il-kwistjoni ta' deżerzjoni, iżda f'ċirkostanzi differenti, fejn kien ritenut illi r-regoli tal- proċedura huma intiżi sabiex jissalvagwardjaw l-interessi tal-konten- denti fil-kawża. Kwindi mhux imħolli li persuna tilmenta bi preġudizzju, kemm-il darba dawk l-istess regoli ma jigux osservati, u kull konseg- wenza effett ta' dak in-nuqqas trid tbatiha hi altrimenti jkun hemm inċertezza fil-proċeduri legali. Hekk ukoll fis-sentenza tagħha tal-10 ta' Rikors maħluf numru 1143/2017 Marzu 2014 fil-kawża fl-ismijiet Gernot Muscat Fenech et v. The Attorney General et, il-Qorti Kostituzzjonali qalet ukoll: »Applikati dawn il-prinċipji għall-każ in eżami, f'għajnejn din il-qorti ma hemm ebda dubju li t-traskuraġni da parti tal-atturi riskontrata mill- Qorti tal-Appell fil-kawża li ġġib referenza 1049/2005 tirriulta ċara, u ladarba kien in-nuqqas tal-atturi (appellanti f'dik il-kawża) Ii wassal għad-deżerzjoni tal-appell tagħhom imputet sibi. L-argument tal-atturi dwar il-fatt li deher Leonard Rossitto għan-nom tas-soċjeta Allwares Limited fl-ewwel dehra quddiem il-Qorti tal-Appell kienet indikażzjoni li ma kienx ser ikollhom problema bin-notifiki u li l-Qorti tal-Appell kienet ser tikkonċedi l-fakoltà li ssir in-notifika permezz tal-affissjoni u l- pubblikazzjoni seduta stante, mhumiex għajr supposizzjonijiet u konġetturi, li ftit jagħtu fejda għas-sitwazzjoni tal-atturi meta wieħed jikkonsidra l-inerzja tagħhom fuq medda konsiderevoli ta' żmien. »In kwantu għall-eċċezzjoni tal-konvenuti fejn jingħad minnhom li l- azzjoni attriċi hija inamissibbli in kwantu d-digriet mogħti mill-Qorti tal- Appell ma jistax jiġi impunjat permezz tal-azzjoni odjerna, jinħass opportun li ssir referenza għal dak ritenut mill-qrati tagħna fis-sens illi: »"hemm tliet xorta ta' digrieti, cioè dawk definittivi, dawk inter- lokutorji, u dawk (it-tielet kategorija) li la huma definittivi u lanqas interlokutorji, u li filwaqt li għall-ewwel u għat-tieni kategorija hemm appell kif ikkontemplat fil-Kodiċi ta' Organizazzjoni u Proċedura Ċivili, għat-tielet kategorija ma hemmx dritt ta' appell quddiem il-Qorti tal-Appell (J. Said Pace noe v. E. Ellul noe, Appell Kummerċjali 26 ta' Gunju 1987, Vol. LXXI pġ. 390; Dougall v. Gabaretta, 10 ta' Awissu 1953, Vol. »Dawn id-deċiżjonijiet jispjegaw illi d-digrieti tat-tielet kategorija jistgħu jiġu impunjati "permezz ta' ċitazzjoni in kontradittorju tal-kontroparti fil- qorti li tkun emanat id-digriet u s-sentenza li tingata fuq din iċ- ċitazzjoni tista' eventwalment tiġi appellata quddiem il-Qorti tal-Appell" (ara per eżempju l-Qorti tal-Appell fis-sentenza tagħha tat-12 ta' Lulju 2005 fil-kawża fl-ismijiet Ronald Chircop Bray et v. Paul Hicklin). »Huwa risaput illi digriet interlokutorju huwa dak li permezz tiegħu tiġi deċiża xi kwistjoni li tirregola l-andament tal-kawża waqt li din tkun għadha miexja. Dan huwa digrieti li ma jikkostitwiex ġudikat għall-qorti li tkun ippronunzjatu u konsegwentement jista' jkun soġġett għar- revoka contrario imperio tal-istess qorti – (ara sentenza tal-Qorti tal- Appell tal-4 ta'Diċembru 1998 fil-kawża fl-ismijiet Emanuel Ambrogio v. Perit Fredriċk Qoul et). Min-naħa l-oħra digriet definittiv itemm kontroversja bejn il-kontendenti. »Applikati dawn il-prinċipji għall-kawża in eżami, din il-qorti tqis li d- digriet tal-14 ta' Marzu 2017, attakkat mill-atturi f'din il-kawża, huwa wieħed interlokutorju, in kwantu kien intiż li jirregola l-andament tal- kawża u mhux il-mertu tal-appell li kien hemm pendenti quddiem il- Qorti tal-Appell. It-tali digriet seta' jiġi kkontestat ai termini tal-artikolu 229(4) tal-Kap. 12 fejn dik l-istess qorti tintalab li tikkonsidra mill-ġdid id-deċiżjoni tagħha. Fil-fatt l-atturi odjerni, appellanti f'dik il-kawża, hekk għamlu meta permezz tar-rikors tagħhom tas-17 ta' Marzu 2017 talbu r-revoka contrario imperio tal-imsemmi digriet tal-14 ta' Marzu 2017. »Huwa ritenut ukoll li, kif ġustament rilevat mill-konvenuti fit-tieni eċċezzjoni tagħhom, l-azzjoni attriċi ma tistax tirnexxi anqas, in kwantu titlob biss ir-revoka tad-digriet tal-14 ta' Marzu 2017, mingħajr ma jintalab ukoll ir-revoka tad-digriet tal-10 ta' Ottubru 2017. Min-naħa l- oħra din il-qorti tqis li d-digriet tal-Qorti tal-Appell tal-10 ta' Ottubru 2017 bħala wieħed finali, peress li għandu min-natura ta' sentenza definittiva, in kwantu għalaq il-proċedura sħiħa (ara f'dan is-sens is- sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali tas-16 ta' Ottubru 2006 fil-kawża fl- ismijiet Mario Bonanno Camilleri Flores et v. Il-Prim'Ministru et). Dan jingħad ukoll peress li minn eżami tal-artikolu 963(6) tal-Kap. 12 jingħad li: »"(6) Bid-deżerzjoni ta' kawża fil-qorti tal-ewwel grad il-proċedi- ment jispiċċa iżda ma jispiċċax il-jedd għall-azzjoni. Fil-qorti fi grad ta' appell, bid-deżerzjoni jispiċċa l-appell, u s-sentenza appellata ssir ġudikat." »Kwindi bil-provvediment tal-Qorti tal-Appell tal-10 ta' Ottubru 2017 is- sentenza tal-Prim'Istanza tal-11 ta' Ġunju 2013 issa saret waħda finali, peress li għaddiet in ġudikat. Permezz tal-azzjoni odjerna l-atturi qegħdin donnhom iressqu appell ulterjuri mid-digriet tal-14 ta' Marzu 2017 mogħti mill-Qorti tal-Appell. Huwa ritenut li din l-azzjoni da parti tal-atturi tipprova tistultifika s-sistema ġudizzjarja in kwantu taqleb l- ordni ġerarkiku tal-Qrati ta' taħt fuq, kif jgħidu l-Inglizi "turning the system on its head", bir-riżultat li tinħoloq dik id-diżordni fl-ammin- istrazzjoni tal-ġustizzja li hija proprju l-antitesi ta' kull prinċipju mhux biss tal-ġustizzja imma anki ta' kull sempliċi regola tad-dritt (ara f'dan is-sens is-sentenza Agius et v. Portelli ċitata qabel). L-azzjoni odjerna tittanta tattakka l-finalità ta' sentenza li għaddiet in ġudikat. Għal dawn ir-raġunijiet ukoll din il-qorti tqis l-azzjoni attriċi bħala irrita u nulla safejn tattakka digriet finali tal-Qorti tal-Appell quddiem din il-qorti fil- kompetenza ċivili. Iżda peress li l-atturi jallegaw ukoll ksur ta' drittijiet fundamentali, huwa opportun li tiġi trattata wkoll tali allegazzjoni. »Għalhekk imiss li jiġi trattat l-ilment tal-atturi sa fejn jargumentaw li d- digriet tad-deżerzjoni wassal li l-appell tagħhom ma nstemax fil-mertu, biċ-ċaħda konsegwenzjali tad-dritt tagħhom li l-appell jingħata smigħ xieraq kif iridu l-artikolu 6 tal-Konvenzjoni Ewropea u l-artikolu 39 tal- Kostituzzjoni. L-artikolu 39(2) tal-Kostituzzjoni jipprovdi li: »"Kull qorti jew awtorità ohra mwaqqfa b'liġi għad-deċiżjoni dwar l- eżistenza jew l-estensjonijiet ta' drittijiet jew obbliġi ċivili għandha tkun indipendenti u imparzjali; u meta l-proċeduri għal deċiżjoni bħal dik huma mibdija minn xi persuna quddiem qorti jew awtorità oħra ġudikanti bħal dik, il-każ għandu jiġi mogħti smigħ xieraq għeluq żmien raġonevoli." »Min-naħa l-ohra, l-artikolu 6(1) tal-Konvenzjoni inter alia jipprovdi li: »"Fid-deċiżjoni tad-drittijiet ċivili u l-obbligi tiegħu … kulħadd huwa intitolat għal smigħ imparzjali u pubbliku fi żmien raġonevoli minn tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b'liġi ..." »Huwa indubitat li l-atturi li ppreżentaw l-appell tagħhom quddiem il- Qorti tal-Appell kellhom kull dritt għal smigħ xieraq, kif sanċit fil-liġi, Rikors maħluf numru 1143/2017 iżda fuq in-naħa l-oħra ta' dan id-dritt jeżistu wkoll obbligi da parti tal- appellanti (atturi f'din il-kawża) li jassiguraw li jottempraw ruħhom mar- regoli tal-proċedura; wara kollox il-kontraparti wkoll għandha dritt għal smigħ xieraq fi żmien raġonevoli. L-artikoli tal-liġi appena ċitati ma jagħtux dritt t'appell per se, iżda ladarba dan id-dritt jirriżulta mil-liġi, inkluż l-obbligu tagħhom bħala appellanti f'dik il-kawża li jagħalqu l- proċeduri bil-miktub fl-istadju tal-appell fi żmien sena kif provdut fl- istess liġi, jew mogħtija l-opportunità mill-Qorti tal-Appell li jagħalqu dawk il-proċeduri kemm jista' jkun malajr. Kwindi huwa ritenut illi f'każ fejn jirriżulta li kienu l-atturi stess li kienu responsabbli għal nuqqas fl- osservanza tal-proċedura, fejn f'dan il-każ irriżulta li l-atturi, bħala appellanti fil-kawża l-oħra, baqgħu inadempjenti għal madwar erba' snin sħaħ, f'liema perjodu sar tentattiv wiehed biss ta' notifika lill- appellati, mingħajr ma ngħatat ebda spjegazzjoni għal tali inattività, ma jistgħux issa jilmentaw minn ksur ta' dritt ta' smigħ xieraq. Huwa għalhekk ritenut li hemm limitazzjonijiet għal dan il-jedd, u dan b'rispett ukoll għall-partijiet l-oħra fil-kawża. »Minn eżami tal-fatti kif żvolgew fil-proċeduri quddiem il-Qorti tal- Appell, li jġibu referenza 1049/2005, din il-qorti ma tirriskontra ebda leżjoni tad-drittijiet tal-atturi. Il-liġi m'għandhiex tippremja in non kuranza, in-negliġenza u l-inerzja ta' persuna appellanti f'kawża sabiex tieħu l-passi kollha meħtieġa ħalli tottempra ruħha mad- disposittiv tal-liġi u tieħu ħsieb li tinnotifika l-kontroparti bir-rikors tal- appell tagħha, sabiex ikunu jistgħu jingħalqu l-proċeduri bil-miktub, fiż- żmien opportun. Mhux meqjus aċċettabbli li l-atturi jilmentaw minn ċaħda ta' dritt meta huma stess naqsu milli, fi kliem il-Qorti tal-Appell, jadoperaw l-għodda pprovduti fil-liġi sabiex jinnotifikaw lill-kontro-parti. L-atturi jippruvaw jiġġustifikaw in-nuqqas ta' notifika tar-rikors tal- appell lill-appellati billi jgħidu li ġew żgwidati peress li l-atturi appellati oriġinarjament kienu taw indirizz wieħed u, filwaqt li ċertu atti ġudizzjarji ġew notifikati, oħrajn, bħar-rikors għall-appell, baqa' mhux notifikat. Iżda din mhix raġuni valida li tiġġustifika l-inerzja tagħhom għal tul ta' żmien konsiderevoli. Wara kollox, kif osservat mill-Qorti tal- Appell, kien hemm rimedji fil-liġi li baqgħu ma ġewx adoperati mill- appellanti (atturi f'din il-kawża). »Kif kellha okkażjoni tosserva din il-qorti, l-iskop tal-liġi hu li jkun hemm konformità u kjarezza fir-regoli ta' proċedura u li ħadd, kemm mill-awtoritajiet u kemm minn dawk kolpiti minnhom, ma jabbuża mill- proċedura li altrimenti tista' tissarraf f'inġustizzja li twassal għal ksur ta' xi dritt fondamentali tal-individwu. F'dan is-sens kienet is-sentenza mogħtija minn din il-qorti fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha fid-19 ta' Gunju 2013 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Hristov v. L-Avukat Generali, fejn ingħad ukoll li l-garanzija tal-artikolu 6 hija intiża għall- aċċess effettiv għal qorti u equality of arms. Dik is-sentenza kienet ikkonfermata mill-Qorti Kostituzzjonali fil-31 ta' Jannar 2014. Il-Qorti Kostituzzjonali ziedet ukoll: »"Il-prinċipju tal-equality of arms ma jfissirx li parti tista', l-ewwel tinjora r-regoli ta' proċedura, u mbagħad tistieden lill-qorti li, minkejja dan, tmur kontra dawn l-istess regoli. Dan il-prinċipju jfisser li kull parti għandha tingħata opportunità ndaqs li tressaq il- kawża tagħha; iżda dan ma jfissirx li parti tista' taġixxi in oltraġġ għar-regola tal-proċedura u xorta tippretendi l-indulġenza tal-qorti biex tressaq il-provi tagħha fil-kumdità tagħha. Id-dritt tas-smigħ xieraq hu konċess fit-termini tar-regoli tal-liġijiet tal-proċedura, u jekk dawn jigu injorati mill-parti, għal xi nuqqas, imputet sibi." »F'dik il-kawża saret referenza wkoll għas-sentenza tal-Qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem deċiża fis-17 ta' Lulju, 2012, fil-kawża fl- ismijiet Muscat v. Malta fejn ingħad: »Inoltre fis-sentenza tal-qorti Ewropea għad-Drittijiet tal-Bniedem deċiza fid-9 ta' Diċembru, 2014, fil-kawża fl-ismijiet Muscat Fenech vs Malta ngħad ukoll: »Applikati dawn l-istess prinċipji għall-każ in eżami, din il-qorti ssib li l- pretensjoni attriċi fis-sens li d-deċiżjoni ta' deżerzjoni tal-Qorti tal- Appell, kienet vjolattiva tad-dritt tagħhom għall-smigħ xieraq, kif protett mill-Konvenzjoni Ewropea u mill-Kostituzzjoni, ma ġietx pruvata. »Il-qorti fl-aħħar tagħmel referenza għal sottomissjoni magħmula waqt it-trattazzjoni verbali tad-difensuri tal-partijiet. L-atturi qed jilmentaw illi kien l-obbligu tar-Reġistratur tal-Qrati li jinfurmahom tul il-pendenza mindu ġie mdaħħal l-appell bin-nuqqas ta' notifika pożittiva għal xi att li jkun preżentat. Id-difensur tal-atturi ma jissostanzjax oltre dan l- argument. Din il-qorti tqis illi hu d-dover sagrosant tal-parti li issegwi l- atti li tkun ressqet hi u taċċerta ruħha li qed tottempera ruħha mal-liġi. L-artikolu 152(2) tal-Kap. 12 jistabilixxi biss dover fuq ir-reġistratur li jinforma lill-avukat tal-parti bin-nuqqas ta' notifika tal-avviż tas-smigħ f'terminu hemm stabbilit u xejn aktar. Il-liġi ma tgħid xejn dwar xi dover tar-Reġistratur tal-Qrati li jinforma lil parti fuq riferta għal notifika ta' rikorsi ta' appell. Hu minnu li hemm sistema li kull att preżentat jiġi mgħarraf lill-avukat jew prokuratur legali li jkun preżentah b'sms però din mhix liġi jew proċedura li tistabilixxi xi obbligu fuq ir-reġistratur u hi mezz biss ta' kommunikazzjoni faċli biex l-avukat jew il-prokuratur legali jkollu indikazzjoni ta' x'qed isir mill-atti preżentati. Rikors maħluf numru 1143/2017 jibqa' l-obbligu tal-parti li jsegwi b'mod responsabbli l-atti tiegħu u ma jistax jiskolpa ruħu jekk ikun naqas bla raġuni valida fil-liġi. »Għalhekk il-qorti taqta' u tiddeċiedi billi filwaqt li tilqa' l-eċċezzjonijiet tas-soċjetà konvenuta tiċħad it-talbiet attriċi. Spejjeż għall-atturi in solidum bejniethom.« L-atturi appellaw b'rikors tat-2 ta' Lulju 2018 li għalih il-konvenuti wieġbu fl-24 ta' Lulju 2018. Billi l-konvenuti ressqu eċċezzjoni ta' invalidità tal-appell, għax sar quddiem din il-qorti meta l-art. 34 tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili jgħid illi kellu jsir quddiem il-Qorti tal-Appell, il-qorti sejra tibda billi tqis din l-eċċezzjoni għax, jekk tintlaqa', l-appell quddiem din il-qorti jieqaf hawn. L-art. 34 igħid hekk: Ħlief meta jkun hemm provdut mod ieħor f'dan il-Kodiċi jew f'kull liġi oħra, mis-sentenzi tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili jista' jsir appell lill- Qorti tal-Appell: »Iżda fil-każijiet fejn kawża li tkun inbdiet permezz ta' rikors ġuramentat, u fejn ebda deċiżjoni espliċita ma tkun intalbet u ngħatat dwar l-interpretazzjoni tal-Kostituzzjoni skont l-artikolu 95(2)(d) 2 tal- imsemmija Kostituzzjoni, tkun ġiet deċiża mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili b'sentenza li fiha jkunu ġew diskussi u deċiżi punti ta' liġi dwar drittijiet fondamentali tal-bniedem jew referenzi għall-Kostituzzjoni bħala parti mill-meritu tal-kawża, il-Qorti tal-Appell għandha xorta waħda titqies li hija kompetenti u li għandha ġurisdizzjoni biex tiddeċiedi appell minn tali sentenza tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili.« Fir-rikors maħluf li bih inbdiet il-kawża ma ntalbet u ngħatat ebda deċiżjoni dwar l-interpretazzjoni tal-Kostituzzjoni taħt 95(2)(d); dak li ntalab kien dikjarazzjoni ta' nullità tad-dikriet ta' deżerzjoni. Dan ifisser illi, għalkemm fis-sentenza appellata "ġew "appelli minn deċiżjonijiet ta' xi qorti ta' ġurisdizzjoni oriġinali f'Malta fuq kwistjonijiet dwar interpretazzjoni ta' din il-Kostituzzjoni li ma jkunux dawk li jistgħu jaqgħu taħt l- artikolu 46 ta' din il-Kostituzzjoni"; il-kawżi li jaqgħu taħt l-art. 46 huma dawk dwar drittijiet fondamentali. diskussi u deċiżi punti ta' liġi dwar drittijiet fondamentali tal-bniedem" l-appell sar ħażin quddiem din il-qorti, u kellu jsir quddiem il-Qorti tal- 46 igħid hekk: L-atturi iżda jgħidu illi l-art. 46 tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Pro- ċedura Ċivili jgħid espressament illi d-disposizzjonijiet tal-art. jnaqqsux il-kompetenza ta' din il-qorti biex tisma' dan l-appell. L-art. Id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 34 … ikunu bla ħsara għad-dis- pożizzjonijiet tas-subartikolu (4) tal-artikolu 46 u tas-subartikolu (2) tal- artikolu 95 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u tas-subartikolu (4) tal-artikolu 4 tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea.« L-art. 46(4) tal-Kostituzzjoni u l-art. 4(4) tal-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea [Kap. 319] jirregolaw appelli minn kawżi "miġjuba quddiem il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili skont dan l-artikolu", i.e. kawżi mibdija taħt l-art. 46 tal-Kostituzzjoni jew taħt l-art. 4 tal-Kap. huma kawżi li jkunu saru espressament biex il-Prim'Awla tagħti deċiżjoni dwar drittijiet fundamentali, i.e. kawżi li jkunu nbdew quddiem il-Prim'Awla fil-kompetenza kostituzzjonali tagħha, jew li jkunu kawżi mibgħuta quddiem il-Prim'Awla b'referenza minn qorti oħra. Il-kawża tallum ma hijiex kawża bħal dawk għax inbdiet quddiem il-Prim'Awla fil-kompetenza ordinarja u mhux dik kost- ituzzjonali tagħha, u lanqas ma hija kawża li ntbagħtet b'referenza minn xi qorti oħra. Dan l-appell lanqas ma jintlaqat bl-art. 95(2) tal-Kostituzzjoni – speċifikament is-sub-para. (ċ) tiegħu – għax, għar-raġuni mogħtija Rikors maħluf numru 1143/2017 fil-paragrafu ta' qabel dan, ma huwiex appell minn deċiżjoni tal- Prim'Awla "skond l-artikolu 46 ta' din il-Kostituzzjoni". L-appell għalhekk huwa regolat bl-art. 34 li, kif imfisser fuq, jagħti kompetenza biex tisimgħu mhux lil din il-qorti iżda lill-Qorti tal-Appell. Dan ma jfisirx illi l-appell ma jiswiex iżda, kif igħid u jrid l-art. tal-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili, għandu jintbagħat quddiem il-qorti kompetenti biex tisimgħu. Il-qorti għalhekk tordna li l-atti jintbagħtu quddiem il-Qorti tal-Appell sabiex l-appell jinstema' quddiem dik il-qorti. Dwar l-ispejjeż ikun hemm deċiżjoni fis-sentenza finali. Joseph R. Stivala Grieco Falanga Anthony Hughes Grieco Falanga Giannino Houlton Steer Aġent President Deputat Reġistratur gr