QORTI ĊIVILI PRIM'AWLA SEDE KOSTITUZZJONALI ONOR. IMĦALLEF ROBERT G. MANGION SEDUTA TAL-15 TA' LULJU 2021 George Cherrett (K.I. 48836M), Emma Cherrett (K.I. 51964M) f'isimha proprju U f'isem u ghan-nom ta' bintha assenti Maria Awtorizzata skond prokura tas-16 ta' Ottubru Camenzuli (K.I. 381114M), Isabelle Dye (K.I. 34183M) Avukat tal-Istat Rat ir-rikors ġuramentat tar-rikorrenti ippreżentat fl-10 t'Ottubru, 2019 li permezz tiegħu ppremettew u talbu is-segwenti: Illi r-rikorrenti huma proprjetarji tal-fond dekontrollat 'Springfield', Fl 1, 10, Triq l-Ghollieq, In-Naxxar, u dan in kwantu ghal 9 minn 16- il parti indiviza proprjetà ta' George Cherrett; 4 minn 16-il parti indiviza proprjetà ta' Emma Cherrett; u parti minn sittax-il parti indiviza kull wahda l-ahwa Perit Althea Cherrett, Maria Cherrett u Isabelle Dye. Illi l-fond in kwistjoni kien gie mibni minn certu Jacob sive James tieghu mar-rikorrenti Emma Cherrett, fuq plot li huma kienu xtraw minghand il-Perit Lawrence Farrugia Bozac per forza ta' att pubbliku ppublikat minn Nutar Dottor George Pecorella Muscat Catania fil-25 ta' Novembru 1968, li kopja tieghu hija hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument A". Illi l-imsemmi Paul Cherrett, li kien proprjetarju ta' nofs indiviz mill-fond de quo, miet fil-15 ta' Dicembru 1986, u in forza tat-testment tieghu fl-atti tan-Nutar Dottor Carmelo Rotin tat-8 ta' Lulju 1983, li kopja tieghu hija hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument B" huwa ma' Giorgina nee Pecorella) lir-rikorrenti George Cherrett, u lill-uliedu lill-Kummissarju tat-Taxxi Interni skond Denunzja Nru. 242/87 li giet sottomessa fis-27 ta' Jannar 1987, kif jirrizulta minn kopja tal-istess li qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument C". Illi huh Jacob sive James sive Gakbu Cherrett, li kien proprjetarju tan-nofs indiviz l-iehor mill-fond de quo, miet fis-17 ta' Lulju 1991, u mill-ahhar testment tieghu tas-7 ta' Ottubru 1985 fl-atti tan-Nutar Dottor Antoine Hyrszko li kopja tieghu qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala Illi Maria Cherrett mietet fl-24 ta' Jannar 1995 u s-sehem ta' nofs Cherrett ddevolva fuq neputiha r-rikorrenti George Cherrett, u dan skond l-ahhar testment taghha tas-7 ta' Ottubru 1985 fl-atti tan-Nutar Dottor Antoine Hyrszko, li kopja tieghu qed tigi hawn annessa u mmarkata Illi l-wirt tal-imsemmija Maria Cherrett gie debitament dikjarat lill-Kummissarju tat-Taxxi Interni skond dikjarazzjoni causa mortis tal-21 ta' Lulju 1995 fl-atti tan-Nutar Dottor Remigio Camilleri Haber Sciberras Borg, li kopja taghha qed tigi hawn annessa u mmarkata bhala "Dokument F". Illi l-intimat Schembri Sultana sive Emanuel Cakebread jippretendi li huwa ghandu dritt ta' rilokazzjoni perpetwa ghall-fond in kwistjoni abbazi tal- Att XXIII tal-1979. Illi originarjament l-kera pagabbli kienet ta' Lm130.00 fis-sena pagabbli kull sitt xhur, liema kera a tenur tal-Ligi matul is-snin awmentat skond id-disposizzjonijiet tal-XXIII tal-1979 u llum tithallas bir-rata ta' Lm400.00 fis-sena, liema kera skond l-Att X tal-2009 kellha tkompli tigi awmentata darba kull tlett snin skond l-indici tal-inflazzjoni, u dan b'effett mill-1 ta' Jannar 2013, liema awmenti pero' mhux talli qatt ma thallsu talli ghal numru ta' snin ma kienet qed tithallas l'ebda kera da parti tal-intimat Fenech, kif jirrizulta minn kopja ta' sentenza tal-Qorti tal-Appell (Sede Inferjuri) tas-16 ta' Marzu 2016, Appell Nru. 46/08AE fl-ismijiet George Bianco Galea bid-dhul fis-sehh tal-Att XXIII ta' l-1979 fil-21 ta' Ġunju, 1979, id-drittijiet patrimonjali tar-rikorrenti tbiddlu radikalment b'tali mod illi l- proprjeta' in kwistjoni ma setgħet tittieħed lura qatt minn idejn l-intimat Fenech, u dan minkejja li kienet proprjeta' dekontrollata kif jirrizulta mic-certifikat ta' dekontroll li jgib applikazzjoni nru. kopja Illi effettivament qabel ma dahal fis-seħħ l-Att XXIII ta' l-1979, in vista tal-fatt illi l-fond kien dekontrollat, dan ma kienx soġġett għar- rekwiżizzjoni u l-lokazzjoni ta' l-intimat Fenech kellha tigi terminata wara l-iskadenza tal-perijodu lokatizju originali. Illi bid-dħul fis-seħħ ta' l-Att XXIII ta' l-1979, din is-sitwazzjoni tbiddlet radikalment u l-intimat Fenech ġie mogħti d-dritt li jibqa' jgħix fil- fond ad eternum basta li jkun ċittadin Maltin u li juża l-fond bħala residenza ordinarja tieghu, bl-unika awment permessibli fil-kera jkun dak skond ir- rata ta' inflazzjoni kif determinata mill-Awtoritajiet Governattivi. Illi għalhekk, effettivament, bid-dhul fis-sehh tal-Att XXIII tal-1979 ir-rikorrenti ġew spossessati mid-dritt ta' użu tal-proprjeta' tagħhom, u għalhekk ġew assoġġettati għal relazzjoni forzata ta' sid u inkwilin għal Kawza ta' hekk intilef il-bilanċ bejn l-interessi ta' l- inkwilin u dawk tas-sidien, minkejja l-fatt li suppost dan ma kellux jigri stante illi l-fond in kwistjoni kien wiehed dekontrollat. Illi b'dan il-mod, ir-rikorrenti ġew mċaħħda mit-tgawdija tal- proprjeta' tagħhom, mingħajr ma ġew mogħtija kumpens xieraq għat-tehid tal-pussess ta' l-istess fond, u infatti l-unika kumpens li ġew offruti kien li jitħallsu żieda fil-kera skond r-rata ta' l-inflazzjoni pero' qatt iktar mid- doppju darba kull hmistax-il sena. Illi fil-fatt, il-valur lokatizzju ta' l-istess fond fl-1979, kif ukoll ħmistax-il sena wara sad-data ta' llum, kien ferm ogħla minn dak mogħti lilhom bl-Att XXIII ta' l-1979. Illi huma għalhekk ġew privati mill-proprjeta' tagħhom stante illi skond il-prinċipji stabbiliti mill-Konvenzjoni Ewropeja, l-prinċipju tal- legalita' jippresupponi illi l-applikazzjoni tal-provvedimenti tal-liġi domestika, għandhom ikunu suffiċjentement aċċessibli, preċiżi u li wieħed għandu jistenna fi stat demokratiku fl-applikazzjoni tagħhom – vide Malta – Applikazzjoni No. 47045/06 deċiża fl-15 ta' Settembru, 2009. Illi fiċ-ċirkostanzi, meta r-rikorrenti kienu dahlu fi ftehim ta' kera rigwardanti l-fond taghhom huma qatt ma kellhom jippretendu illi b'leġislazzjoni ta' l-Att XXIII ta' l-1979, il-Gvern ta' Malta kellu jgħaddi Liġi jużurpalhom ta' ta' proprjeta' mhux skond il-ftehim raġġunt u jagħti dritt għar-renova tal- lokazzjoni lill-inkwilini mhux taħt kondizzjonijiet ġusti billi jimponilhom li jirċievu kera irriżorja mhux skond is-suq u li ma tirriflettix il-valur lokatizju tal-fond, liema liġi għalhekk ma krejatx bilanċ tar-rekwiżit tal- prinċipju ta' proporzjonalita. Illi prinċipju massimu li għandu jiġi segwit, hu li l-individwu m'għandux jiġi assoġġettat għal leġislazzjoni li huwa ma setax jipprevedi li ġġib toqol u telf eżaġerat ukoll fil-kumpens li għandu jirċievi għat-tehid effettiv tal-proprjeta' tiegħu kif ġara f'dan il-każ. – Vide Sporrong and deċiza fit-28 ta' Settembru, 1995, 33, Series A no. 315 – B u Illi konsegwentement a tenur ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja, gialadarba kien hemm ksur ta' l-Artikolu 1 ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja, l-intimat Avukat Generali għandu jhallas kumpens biex ikun hemm sodisfazzjon ġust lir-rikorrenti għal ħsara Illi għalhekk ir-rikorrenti huma ntitolati għal kumpens minħabba t- telf fil-kontroll, użu u tgawdija tal-proprjeta' tagħhom minn meta huma ma setgħux jieħdu l-proprjeta' tagħhom minħabba l-leġislazzjoni intavolata bl-Att XXIII ta' l-1979 u dan mill-1 ta' Settembru, 1984 – Vide 53134/99, 52, deċiża fl-10 ta' Mejju, 2007; Akkus vs. Turkey – deċiza fid-9 ta' Lulju, 1997, Reports 1997-IV, 35; Bartolo Galea vs. Ukraine – No. 5596/03, 22 ta' Novembru, 2005, 30, unpublished; Prodan vs. Malta – No. 31122/05, 20, deċiża 17 ta' Lulju, 2008. Illi r-rikorrenti iħossu illi fir-rigward tagħhom ġie miksur l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, kif ukoll l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel tal-Konvenzjoni Ewropeja u konsegwentement għandhom jitħallsu kumpens a tenur ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja, stante illi huma ġew privati, mingħajr ma ngħataw kumpens ġust għat- tgawdija tal-proprjeta' tagħhom minħabba d-disposizzjonijiet ta' l- Artikolu 5 tal-Kap. 158 tal-Liġijiet ta' Malta, kif emendat bl-Att XXIII ta' Illi r-rikorrenti ghandhom jircievu sia danni pekunjarji kif ukoll non "Albert Abela Spearing vs SPITERI SACCO deciza mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fit-30 ta' Jannar 2018. Illi kif gie deciz recentement mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fil-11 ta' Dicembru 2018 (Rikors nru. imsemmija Qorti ikkonfermat anke f'kazijiet fejn koncessjoni enfitewtika temporanja (jew lokazzjoni f'dan il-kaz) tkun dahlet fis-sehh wara l- promulgazzjoni tal-Att XXIII tal-1979, l-istess Qorti sabet illi anke sahansitra f'tali kaz, wkoll tezisti vjolazzjoni tal-Ewwel Artikolu tal- Ewwel Protokol tal-Konvenzjoni Ewropea u dan ghar-ragunijiet imsemmija fl-istess sentenza, u konsegwentement kkundannat lill-Istat pekunjarji u €9,000 oltre kull taxxa pagabbli bhala spejjez legali lir- Illi ai termini tas-sentenza fuq msemmija, l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem iddecidiet illi f'kaz fejn ma jistax jkun hemm restitutio in integrum, ossia li l-fond jigi moghti lura battal lir- rikorrenti, d-danni minnhom sofferti ghandhom jigu kalkulati fuq id- differenza bejn dak li jkunu effettivament rcevew ir-rikorrenti tul iz- zmien mit-terminazzjoni tal-koncessjoni enfitewtika temporanja (jew mill-iskadenza tat-terminu lokatizju originali) sal-prezentata tar- rikors odjern u dak li suppost rcevew skond ir-rata tas-suq fl-istess Illi b'sentenza ohra deciza mill-Qorti Ewropea ghad-Drittijiet Fundamentali tal-Bniedem fis-27 ta' Awwissu 2019, (Application no. 55747/16) fl-ismijiet Lindsay Jr vs Malta, l-imsemmija Qorti ammoniet lill-Qorti Kostituzzjonali Maltija talli qieghda b'mod kontinwu tabdika mir-responsabbilta' izgumbrament tal-inkwilini f'kazijiet simili ghal dak odjern, minkejja li fl- istess nifs ssib illi hemm lezjoni tad-drittijiet fundamentali tal-bniedem. Illi l-kawza odjerna qeghdha tigi limitata sal-31 ta' Dicembru 2018 wara liema perijodu r-rikorrenti ser jipprocedu b'kawza quddiem il-Bord tal-Kera a tenur tal-Att XXVII tal-2018, pero jippretendu illi nel frattemp huma ghandhom jircievu d-danni kemm pekunjarji u kemm non- pekunjarji ai termini tal-Ligi li huma sofrew tul iz-zmien mid-dhul fis-sehh tal-Att XXIII tal-1979 sal-31 ta' Dicembru 2018, b'riserva ghal kull azzjoni ohra biex l-Att XXVII tal-2018 jigi dikjarat wkoll li jilledi d-drittijiet Kostituzzjonali u fundamentali tar-rikorrenti kif protetti mill- Kostituzzjoni ta' Malta u mill-Konvenzjoni Ewropea. Għaldaqstant ir-rikorrrenti jitolbu bil-qima lil din l-Onorabbli Qorti prevja kwalsiasi dikjarazzjoni neċessarja u opportuna u għar- raġunijiet premessi jgħidu l-intimati għaliex m'għandhiex: Tiddikjara u Tiddeċiedi illi fil-konfront tar-rikorrenti l-fatti suesposti flimkien mal-operazzjonijiet tad-disposizzjonijiet tal-Kap. 158 tal-Ligijiet ta' Malta, kif emendat bl-Att XXIII ta' l-1979, partikolarment l-Artikolu 5 tal-istess Kap. 158, u bl-operazzjonijiet tal-Liġijiet viġenti, qiegħdin jagħtu dritt ta' rilokazzjoni indefinita lill-intimat Schembri Sultana sive Emanuel Cakebread ghall-fond 10, 'Springfield', Fl 1, Triq l-Ghollieq, In-Naxxar, proprjeta' tal-istess rikorrenti, u jirrenduha impossibli lir-rikorrenti li jirriprendu l- pussess tal-proprjeta' tagħhom minkejja li din hija proprjeta' dekontrollata. Konsegwentement Tiddikjara u Tiddeċiedi illi gew u jiġu vjolati d-drittijiet tar-rikorrenti għat-tgawdija tal-proprjeta' tagħhom 10, 'Springfield', Fl 1, Triq l-Ghollieq, In-Naxxar bi vjolazzjoni ta' l- Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, u l-Ewwel Artikolu ta' l-Ewwel Protocol tal-Konvenzjoni Ewropeja (l-Ewwel Skeda tal-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta) u b'hekk tagħtihom ir-rimedji kollha li jidhrulha xierqa u opportuni fis-sitwazzjoni. Tiddikjara u Tiddeċiedi illi l-intimat Avukat Generali huwa responsabbli għall-kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza ta' l-operazzjonijiet ta' l-Att XXIII ta' l-1979 u ligijiet ohra vigenti li ma kkreawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sidien u dawk ta' l-inkwilin, stante illi ma jirriflettux is-suq u lanqas il-valur lokatizju tal-proprjeta' in kwistjoni ai termini ta' l-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropeja. Tillikwida l-istess kumpens u danni pekunjarji u non-pekunjarji kif sofferti mir-rikorrenti. danni hekk likwidati, l-imghax legali sad-data tal-effettiv pagament. Bl-ispejjeż, u bl-inġunzjoni ta' l-intimati minn issa għas-subizzjoni. Rat ir-risposta tal-Avukat tal-Istat ippreżentata fil-5 ta' Novembru, 2019, fejn jingħad kif ġej: Illi fl-ewwel lok, ir-rikorrenti jrid jġibu prova tal-kirja mogħtija lil Manweli Fenech u li din il-kirja hija tabilħaqq regolata mill-artikolu 5 tal- Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta; Illi bla ħsara għall-premess, dwar l-ewwel talba tar-rikorrenti, jissokta jingħad li mhux minnu li l-artikolu 5 tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta jagħmilha impossibli għalihom li jieħdu lura l-post f'idejhom minħabba l-obbligu tat-tiġdid. Qari kontestwali tal-artikolu 5 mat-tifsira ta' kerrej kif misjuba fl-artikolu 2 tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta, juri li t-tiġdid tal-kirja favur il-kerrej hija miżura temporanja u mhux indefinita. Minbarra dan, illum bl-artikolu 12B tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta żdiedet ċirkostanza oħra meta s-sid jista' jitlob li jieħu lura l-post u ma jġeddidx il-kirja; Illi t-tieni talba tar-rikorrenti sa fejn mibnija fuq l-artikolu 37 tal- Kostituzzjoni ta' Malta wkoll ma tistax tintlaqa' minħabba li skont l- artikolu 37(2)(f) tal-Kostituzzjoni, ebda ħaġa f'dan l-artikolu m'għandha tinftiehem li tolqot l-għemil jew ħdim ta' xi liġi sa fejn din tkun tipprovdi għat-teħid ta' pussess jew akkwist ta' proprjetà, li sseħħ fil-kuntest ta' kirja; Illi lil hinn minn dan, it-tieni talba xorta mhijiex siewja għaliex kemm taħt il-Kostituzzjoni ta' Malta u kif ukoll taħt il-Konvenzjoni Ewropea, l-Istat għandu kull jedd li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu ta' proprjetà skont l-interess ġenerali. is-sens huwa magħruf fil-ġurisprudenza li l-Istat igawdi minn diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u sabiex jistabilixxi liema huma dawk il-miżuri meħtieġa għal ħarsien tal-interess ġenerali; Illi fil-fehma tal-esponent miżuri soċjali implimentati biex jipprovdu dar ta' abitazzjoni lin-nies fil-bżonn jaqgħu fil-kappa tal-interess ġenerali. Taħt dan il-profil l-artikoli tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta mdaħħla fis-sistema legali permezz tal-Att XXXIII tal-1979, li huma maħsuba biex jipproteġu persuni milli jiġu mkeċċija mid-dar tal-abitazzjoni tagħhom f'għeluq it-terminu konċess lilhom fil-kuntratt tal-enfitewsi, ma jistgħux jiġu klassifikati li mhumiex leġittimi jew mhux fl-interess ġenerali. Għalhekk meta wieħed iqis li l-emendi tal-1979 kienu ġew introdotti bi skop li l-Gvern tal-ġurnata jimplimenta l-politika tiegħu soċjali u ekonomika fil-qasam tal-akkomodazzjoni, l-esponent ma jarax li dawn l- artikoli għandhom jitqiesu li jmorru kontra d-drittijiet tal-bniedem kif imħarsin bil-Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni Ewropea; Illi dwar l-ilment marbut mal-isproporzjon fil-kera qabel id-dħul tal- Att XXVII tal-2018, jissokta jingħad, li bl-artikolu 39(4A) tal-Att X tal- 2009, il-valur tal-kera ma kinitx togħla biss kull ħmistax-il sena skont l- artikolu 5(3)(ċ) tal-Kap 158 tal-Liġijiet ta' Malta iżda kull tlett snin skont l-artikolu 1531Ċ tal-Kap 16 tal-Liġijiet ta' Malta; Illi hawnhekk wieħed ma jridx jinsa li meta jkun hemm preżenti għanijiet leġittimi meħuda fl-interess pubbliku, bħalma hawn f'dan il-każ, il-kumpens dovut lis-sidien minħabba l-indħil fit-tgawdija ta' ġidhom, jiġbed lejh ammont li jkun ferm inqas mill-valur sħiħ tas-suq; Illi għalhekk meta wieħed jiżen dan kollu, il-konklużjoni hija li anke t-tieni talba tar-rikorrenti mhix siewja għaliex ma hemm l-ebda ksur tal- liġi u b'hekk kull talba għal kumpens magħmula minnhom mhix mistħoqqha; Illi ladarba ma hemmx ksur kostituzzjonali jew konvenzjonali, ma jistgħux jintlaqgħu t-tlitt talbiet l-oħra tar-rikorrenti dwar ir-responsabbilità u l-ħlas tal-kumpens; Għaldaqstant fid-dawl ta' dan kollu l-esponent umilment jitlob lil din l- Onorabbli Qorti jogħġobha tiċħad it-talbiet kollha tar-rikorrenti bl-ispejjeż kontra tagħhom; Rat ir-risposta ta' Manweli sive Emanuel Cakebread ippreżentata fl-20 t'Ottubru 2020 fejn jeċċepixxu illi m'humiex il-leġittimi kontraditturi; illi huma dejjem ottemperaw ruħhom mal-liġi; illi hija l-liġi li tatih id-dritt li dwaru r-rikorrenti intavolaw dawn il-proċeduri; illi hemm proċeduri pendenti quddiem il-Bord Li Jirregola l-Kera sabiex inter alia isir it-test tal- mezzi tal-intimat Fenech bil-possibilita' li jiġi żgumbrat; illi huwa dejjem ħares l-obbligi tiegħu skond il-liġi; illi huwa m'għandux ibati spejjeż in konnessjoni ma' dawn il-proċeduri. Rat l-atti tal-kawża; Rat il-provi prodotti mill-partijiet; Rat illi fl-20 t'Ottubru 2020 il-Qorti nnominat bħala Perit Tekniku lil Perit Elena Russo Bonsfield, sabiex tistabbilixxi l-valur lokatizzju fis-suq tal-fond mertu tal-kawża mis-sena 1984 sad-data tal-preżentata ta' dawn il-proċeduri, f'intervalli ta' ħames snin kull wieħed; Rat ir-Rapport tal-Perit Tekniku Elena Russo Bonsfield ippreżentat fil-5 ta' Novembru 2020 u maħluf fis-16 ta' Frar 20211; 1 Paġna 81 et seq tal-proċess. Rat il-provi mressqa mill-partijiet; Rat in-nota ta' sottomissjonijiet tar-rikorrent ippreżentata fit-22 ta' Frar 20212, in-nota ta' sottomissjonijiet tal-intimat Fenech ippreżentata fit-30 t'April 20213 kif ukoll in-nota ta' sottomissjonijiet tal-Avukat tal-Istat ippreżentata fl-10 ta' Mejju 20214; Rat illi l-kawża tħalliet għal-lum għas-sentenza. Ikkunsidrat; Fatti pertinenti għal każ Fil-25 ta' Novembru 1968 Paul u Jacob sive James aħwa Cherrett, awturi tar-rikorrenti, permezz ta' kuntratt ta' xiri fl-atti tan-Nutar Dr. George Pecorella Van De Wakker xtraw biċċa art fi Triq l-Għollieq In-Naxxar li fuqha l- imsemmija aħwa bnew żewġ appartamenti sovrastanti ħanut. Cherrett miet fil-15 ta' Diċembru 1986 u bis-saħħa ta' testment fl-atti tan-Nutar Carmelo Rotin tat-8 ta' Lulju 1983, George, Althea u Isabella aħwa Cherrett ġew dikjarati eredi universali fi kwoti ndaqs bejniethom. Jacob sive James Cherrett miet fis-17 ta' Lulju 1991 u in forza ta' testment tas-7 t'Ottubru 1985 fl-atti tan-Nutar Antoine Hyrszko, oħtu Maria Cherrett wirtet il-ġid tiegħu inkluż in-nofs indiviż tal-fond fuq imsemmi. Maria Cherrett mietet fl-24 ta' Jannar 1995 u l-imsemmi sehem ddevolva fuq in-neputi tagħha George Cherrett. Il-proprjetà Springfield, Fl 1 u Fl 2, Fi Triq l-Għollieq Santa Venera ġiet dekontrollata fis-6 ta' Mejju 1988. F'xi żmien wieħed minn dawn l- appartamenti, proprju Flat 1, ġie mikri lill-intimat Manweli Fenech u l- istess għadu jirrisjedi f'dan il-fond bħala r-residenza ordinarja tiegħu sal- 2 Paġna 102 et seq tal-proċess. 3 Paġna 111 et seqtal-proċess. 4 Paġna 114 et seq tal-proċess. lum il-ġurnata. Il-kirja oriġinali kienet ta' mija u tletin Lira Maltin (Lm130) fis-sena u bdiet togħla sabiex illum il-kirja li titħallas hija l-ekwivalenti ta' erba' mitt Lira Maltin (Lm400) fis-sena u liema somma tawmenta kull tlett snin bis-saħħa tal-Att X tal-2009. Fid-10 t'Ottubru 2019 ir-rikorrenti għaddew sabiex istitwew il-proċedura odjerna fejn sostanzjalment qegħdin jilmentaw li bl-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 ġew imċaħħda mit-tgawdija tal-proprjetà tagħhom stante li ma jistgħux skonthom jirriprendu l-pussess tal-proprjetà tagħhom, kif ukoll għal raġuni ta' sproporzjon u dan minħabba li l-valur lokatizzju tal-fond de quo huwa wieħed baxx meta mqabbel mas-suq libera u dan b'effett sal-31 ta' Diċembru 2018. Ikkunsidrat; L-ewwel eċċezzjoni tal-intimat Fenech: m'huwiex leġittimu kontradittur L-intimat Fenech eċċepixxa li m'huwiex il-leġittimu kontradittur għar- rimedji kostituzzjonali. Dwar dan il-punt, din il-Qorti tibda billi tagħmel referenza għas-sentenza mogħtija mill-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża fl- ismijiet Joseph Xuereb Fiorini vs. DEIDUN-Martini. Prim Ministru et deċiża fis-7 ta' Diċembru 1990: "F'kawżi ta' natura kostituzzjonali bbażati fuq id-drittijiet fundamentali, il-leġittimi kontraditturi ta' dawk l-azzjonijiet jinqasmu fi tliet kategoriji. L-ewwel kategorija tikkomprendi dak li huwa allegat li huma, direttament jew indirittament, responsabbli għall-kummissjoni jew omissjoni ta' xi fatt li jikser xi dritt fundamentali protett mil-liġi. Fit-tieni kategorija huma dawk li ghall-omissjonijiet kummissjonijiet tal-persuni jistgħu responsabbli biex jagħtu jew jiffornixxu r-rimedji li s-sentenza, li takkolji l-lament tal-ksur ta' dritt fundamentali, tissanzjona. kategorija mbagħad hemm dawk il-partijiet kollha li jkunu in kawża meta l-kwistjoni kostituzzjonali tinqala' fuq jew waqt xi proċedura ġudizzjarja." Fid-dawl tas-sentenza suċċitata il-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza Partit Nazzjonalista et vs. Kummissjoni Elettorali et (Rik Kost 26/2013) deċiża fid-29 ta` Mejju 2015 eleborat li "Dawn il-kategoriji ma humiex neċessarjament eżawrjenti u ma jistgħux jitqisu illi jeskludu kategoriji oħra." Huwa aċċettat fil-ġurisprudenza tagħna f`kawżi ta' kostituzzjonali u/jew konvenzjonali huwa l-Istat illi għandu jwieġeb għall- vjolazzjoni ta' drittijiet fondamentali billi huwa l-Istat illi għandu l-obbligu illi jassigura illi l-liġijiet ma joħolqux żbilanċ inġust bejn id-drittijiet tal- persuna u l-obbligi tal-Istat. Fil-kawża tal-lum, ir-rikorrenti qegħdin jilmentaw mill-fatt illi d-dispożizzjonijiet tal-Kapitolu 158 qegħdin joħolqu relazzjoni furzata għad-detriment tagħhom vis-à-vis l-intimat Fenech bħala inkwilin. Għalhekk qegħdin jitolbu dikjarazzjoni illi d- dispożizzjonijiet tal-Kapitolu 158, partikularment l-Artikolu 5, kisru fiż- żmien mertu tal-kawża il-jeddijiet fondamentali tagħhom bħala propjetarji kif huma mħarsa bl-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta u l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad- Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fondamentali. L-Avukat tal-Istat huwa r-rappreżentant tal-Istat. Jekk ir-rikorrenti iseħħilhom jipprovaw l-allegat ksur tad-drittijiet fondamentali tagħhom, u bħala rimedju jingħataw kumpens (sew jekk pekunarju sew jekk ikun morali) huwa l-Istat illi għandu jagħmel tajjeb għall-ħlas tal-kumpens. leżjoni lamentata mir-rikorrenti fil-kawża odjerna m'hijiex diretta kontra l- L-intimat Fenech kien imħarrek għaliex għandu interess fil-kawża, billi l-provvediment li sejra tagħti l-Qorti jista' jolqot lilu direttament, bħall-okkupazzjoni futura tiegħu tal-fond de quo fejn jirrisjedi. Proċeduri tax-xorta tal-lum jinvolvu żewġ aspetti: i) ir- responsabbiltà għall-vjolazzjoni; u ii) l-persuna li trid twieġeb. Dawn iż- żewġ aspetti mhux neċessarjament ikunu konnessi għaliex waqt li l- vjolazzjoni tista' tkun twettqet mill-Istat, ir-rimedju jista' jolqot persuna li ma tkunx l-Istat. Għalhekk mhux biss l-Istat għandu jiġi mħarrek tramite r- rappreżentant leġittimu tiegħu, iżda kull persuna li għandha interess ġuridiku fil-mertu tal-kawża. Għalkemm f'kawżi kostituzzjonali bħal dik odjerna l-Istat neċessarjament irid ikun parti mill-proċeduri l-għaliex huwa proprju l-istess Stat li jirrispondi għal ksur ta' drittijiet fundamentali tal-bniedem, dan ma jeskludix il-ħtieġa tal-preżenza ta' terzi fil-kawża, in kwantu l-eżitu tal- istess proċeduri jista' jimpinġi fuq id-drittijiet tagħhom ukoll. Għal dawn ir-raġunijiet l-ewwel eċċezzjoni tal-intimat Fenech qiegħda tiġi respinta. Ikkunsidrat; It-tieni eċċezzjoni tal-intimat Fenech: prova tat-titolu L-ewwel eċċezzjoni tal-intimat Fenech hija fis-sens li r-rikorrenti jeħtiġilhom iġibu prova tat-titolu tagħhom fuq il-proprjetà in kwistjoni. ġurisprudenza hija waħda kopjuża f'dan ir-rigward. Fis-sentenza li tat fis- 7 ta' Frar 2017 fil-kawża Robert Failla vs. Avukat Generali et (Rik. 50/2015JRM) din il-Qorti diversament presjeduta iddikjarat illi: "Illi biex wieħed ikun f`qagħda li juri li ġarrab ksur tal-jedd fundamentali tiegħu taħt l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni [u bl-istess ħsieb tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokol] m`għandux għalfejn jipprova titolu assolut u lanqas wieħed oriġinali bħallikieku l-azzjoni dwar ksur ta` jedd fundamentali kienet waħda ta` rivendika (Kost. 27.3.2015 fil- kawża fl-ismijiet Ian Peter Muscat Azzopardi et vs Avukat Ġenerali et). biżżejjed, għall-finijiet ta` dak l-artikolu, li wieħed juri li għandu jedd fil-ħaġa li tkun li bih jista` jieqaf għall-pretensjonijiet ta` ħaddieħor. Imbagħad, għall-finijiet tal-Ewwel Protokoll Konvenzjoni, huwa biżżejjed li l-persuna turi li kellha l-pussess tal-ħaġa li tkun." Ir-rikorrenti ppreżentaw il-kuntratti u atti kollha relattivi li juru li huma l- propjetarji tal-fond mertu tal-kawża. L-intimat Fenech fl-ebda stadju tal- proċedura ma ikkontesta l-awtentiċita ta' dawn l-istess atti. Lanqas ma għamel osservazzjonijiet ulterjuri dwar din l-eċċezzjoni fin-nota ta' sottomissjonijiet minnu ppreżentata. Din il-Qorti hija sodisfatta mill-provi miġjuba illi r-rikorrenti huma l-propjetarji tal-fond mertu de quo, liema jikkonferixxi fuqhom l-interess ġuridiku neċessarju sabiex jistitwixxu l-kawża odjerna. Għaldaqstant it-tieni eċċezzjoni tal-intimat Fenech qegħda tiġi respinta. Ikkunsidrat; L-ewwel talba: Impossibilità li jirriprendu l-pussess tal-proprjetà Fl-ewwel talba tagħhom ir-rikorrenti qegħdin jitolbu dikjarazzjoni mill- Qorti li fil-konfront tagħhom l-applikazzjoni tal-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 kif emendat bl-Att XXIII tal-1979, u bl-applikazzjoni tal-liġijiet viġenti fiż-żmien sal-promulgazzjoni tal-Att XXVII tal-2018, taw id-dritt ta' rilokazzjoni lill-intimat Fenech għal fond mertu ta' dawn il-proċeduri u irrenduwhom impossibbli bħala s-sidien li jirriprendu l-pussess tal- proprjetà tagħhom minkejja li l-fond kien dekontrollat. L-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 kif emendat bl-Att XXIII tal-1979 u Atti sussegwenti jipprovdi hekk - (1) Bla ħsara għad-disposizzjonijiet li ġejjin ta' dan l-artikolu u tal- artikolu 6, id-disposizzjonijiet tal-Ordinanzi dwar il-Kera ma għandhom jgħoddu għal ebda dar ta' abitazzjoni mneħħija mill-kontroll mill- ġurnata li fiha d-dar tkun reġistrata skont id-disposizzjonijiet tal-artikolu (2) Meta fit-tmiem ta' kirja ta' dar ta' abitazzjoni mneħħija mill-kontroll (sew jekk dak iż-żmien ikun skont il-ftehim, legali, skont l-użu jew xort'oħra) il-kerrej ikun ċittadin ta' Malta u jkun jokkupa d-dar bħala r- residenza ordinarja tiegħu, id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (3) għandu jkollhom effett u d-disposizzjonijiet tal-Ordinanza li tirregola t- Tiġdid tal-Kiri ta' Bini għandhom japplikaw ukoll iżda biss safejn dawn ma jkunux inkonsistenti mal-imsemmija disposizzjonijiet ta' dan l- (3) Id-disposizzjonijiet imsemmija fis-subartikolu (2) huma: (a) Ikun kontra l-liġi li sid il-kera ta' dar ta' abitazzjoni jirrifjuta li jġedded il-kirja ħlief f'xi waħda miċ-ċirkostanzi msemmija fil- paragrafu (b), u jkun kontra l-liġi wkoll li dan jgħolli l-kera, jew jimponi kondizzjonijiet ġodda għat-tiġdid tal-kirja, ħlief kif provdut fil-paragrafi (ċ) u (d). (b) Sid il-kera jista' biss jirrifjuta li jġedded il-kirja, u jista' biss jieħu lura l-pussess tad-dar, meta tintemm il-kirja, jekk juri għas- sodisfazzjon tal-Bord, b'rikors biex jieħu lura l-pussess, li matul iż- żmien tal-kirja, il- kerrej kien naqas li jħallas il-kera dovut minnu għal żewġ skadenzi jew iktar fi żmien ħmistax-il ġurnata minn dak in-nhar li sid il-kera jkun talbu biex iħallas, jew għax ikun għamel ħafna ħsara fid-dar, jew għax xort'oħra jkun naqas milli jħares il- kondizzjonijiet tal-kirja jew l-obbligi tiegħu taħtha, jew għax ikun uża l-fond xort'oħra milli prinċipalment bħala r-residenza ordinarja tiegħu. (ċ) Il-kera li għandu jitħallas taħt l-istess kirja wara d-data tal-ewwel tiġdid tal-kirja li jsir bis-saħħa ta' dan is-subartikolu jista' jiżdied minn sid il-kera, meta jsir dak it-tiġdid u wara t-tmiem ta' kull ħmistax-il sena li tiġi wara sakemm il-kirja tibqa' favur l-istess kerrej, b'daqstant mill-kera li kien jitħallas minnufih qabel dak it- tiġdid jew qabel ma jibda kull perijodu sussegwenti ta' ħmistax-il sena, li jkun ammont li ma jeċċedix l-imsemmi kera, li jirrappreżenta bi proporzjon għal dak il-kera ż-żieda fl-inflazzjoni mis-sena li l-kera li għandu jiżdied kien l-aħħar stabbilit. (d) Meta, fid-data jew qabel id-data ta' xi tiġdid ta' kirja ta' dar ta' abitazzjoni, sid il-kera jippreżenta fir-Reġistru tal-Bord, ċertifikat, iffirmat minn arkitett u inġinier ċivili u li jkun aċċettat bħala jaqbel mal-fatti mill-kerrej jew ikun ġie hekk dikjarat mill-Bord fuq rikors li jsir minn sid il-kera fejn jitlob dik id-dikjarazzjoni, li juri li d-dar tkun fi stat tajjeb ta'tiswija, it-tiswijiet kollha u l-manutenzjoni kollha għandhom minn hemm 'il quddiem, u sakemm tibqa' l-kirja favur l- istess kerrej, ikunu r-responsabbiltà tal-kerrej. (4) Id-disposizzjonijiet li ġejjin ta' dan is-subartikolu għandu jkollhom effett dwar il-kirjiet ta' djar ta' abitazzjoni mneħħija mill-kontroll meta l-kerrej ikun ċittadin ta' Malta. L-imsemmija disposizzjonijiet huma: (a) Meta l-kirja ta' dar ta' abitazzjoni mneħħija mill-kontroll tkun ġiet imġedda kif provdut fis-subartikolu (3) jew taħt l-artikolu 12(3), jew tkun saret taħt is-subartikolu (2) tal-imsemmi artikolu, ikun kontra l-liġi li sid il-kera ta' xi dar bħal dik jitlob mingħand xi ċittadin ta' Malta, taħt kirja li ssir wara, kera li jkun ogħla mill-ammont li kien ikollu jitħallas bħala kera kieku l-kerrej li favur tiegħu l-kirja tkun għall-ewwel darba hekk ġiet imġedda jew tkun hekk saret, baqa' l-kerrej ta' dik id-dar; u kull ammont akbar li jitħallas ikun jista' jinġabar lura mingħand sid il-kera. (b) Ikun kontra l-liġi li sid il-kera jitlob il-ħlas ta' kera li jkun suġġett għal tibdil f'xi żmien qabel ma tintemm il-kirja, sew jekk it-tibdil ikun minħabba żieda sew jekk ikun minħabba tnaqqis f'dak il-kera; u meta l-kirja ta' dar ta' abitazzjoni mneħħija mill-kontroll issir suġġetta għal dak it-tibdil il-kera li għandu jitħallas dwar dik il-kirja għandu, minkejja ftehim kuntrarju, ikun l-inqas rata li għandha titħallas għal xi parti taż-żmien tal-kirja, u kull ammont li jitħallas żejjed jista' jinġabar lura mingħand sid il-kera. (ċ) Ikun kontra l-liġi li sid il-kera jimponi kondizzjoni li teħtieġ li t- tiswijiet ta' dar ta' abitazzjoni jkunu responsabbiltà tal-kerrej kemm- il darba l-kirja ma tkunx bil-miktub u ċertifikat kif imsemmi fis- subartikolu (3)(d) ma jkunx anness mal-att tal-kirja. (d) Meta d-dar ta' abitazzjoni tinkera bl-għamara – (i) jekk il-kirja ssir qabel il-21 ta' Ġunju, 1979, il-kerrej ikollu jedd, f'kull żmien li ma jkunx qabel sena wara l-imsemmija data, li jitlob li, b'effett mill-egħluq ta' sitt xhur wara d-data ta' dik it- talba, il-kirja tibqa' biss dwar il-bini u li hu jħallas biss dik il-parti tal-kera li tkun tirreferi għall-bini kif jista' jiġi miftiehem bejnu u bejn sid il-kera, jew jekk ma jkunx hemm ftehim bħal dak, kif il- Bord jista' jistabbilixxi fuq rikors li jsir minn xi wieħed minnhom; (ii) jekk il-kirja ssir wara l-imsemmija data, il-kirja għandha tiddistingwi bejn il-parti tal-kera miftehma dwar id-dar u l-parti miftehma dwar l-għamara u oġġetti oħra tad-dar; u l-kerrej ikollu jedd, f'kull żmien li ma jkunx qabel sena mid-data li fiha jkun għall-ewwel darba okkupa d-dar mikrija, jitlob ix-xoljiment tal- kirja tal-għamara u tal-oġġetti l-oħra tad-dar, u b'effett minn meta jgħaddu sitt xhur wara d-data tat-talba jkollu jedd għax-xoljiment ta' dik il-kirja u li jħallas biss il-kera miftiehem dwar id-dar; (iv) il-jeddijiet mogħtija bid-disposizzjonijiet ta'qabel ta' dan il- paragrafu jkunu japplikaw ukoll, mutatis mutandis, dwar kull ftehim li jirreferi għal għamara jew oġġetti oħra tad-dar meta dak il-ftehim ikun hekk marbut mal-kirja ta' dar ta'abitazzjoni mneħħija mill-kontroll li għaliha japplika dan is-subartikolu li l- imsemmija kirja ma kenitx issir kieku ma sarx ukoll l-imsemmi (5) Bla ħsara għal kull ftehim li jkun sar qabel il-21 ta' Ġunju, 1979, u bla ħsara għall-jeddijiet li kerrej jista' jkollu dritt għalihom skont dan l- artikolu wara l-imsemmija data, id-disposizzjonijiet tas-subartikoli (2) u (3) għandhom japplikaw ukoll għalkemm iż-żmien tal-kirja jkun għalaq qabel dik id-data jekk il-kerrej ikun għadu jokkupa d-dar bħala r-residenza ordinarja tiegħu f'dik id-data." Jeħtieġ li jiġi deliberat il-pretensjoni tar-rikorrenti li fiż-żmien rilevanti huma qegħedin fl-impossibilità li jirriprendu l-fond mertu tal-kawża. Fil- fehma tal-Qorti, għalkemm huwa minnu li r-rikorrenti kienu rinfaċċjati b'diffikultà notevoli sabiex jirriprendu l-fond proprjetà tagħhom, però dan mhux neċessarjament iwassal għall-konklużjoni li r-rikorrenti kienu fl- impossibilità li jirriprendu ħwejjiġhom. Qabel tgħaddi sabiex tagħmel referenza għall-ġurisprudenza rilevanti, l- Qorti tgħid illi dak li ngħad fid-deċiżjonijiet rigwardanti l-Artikolu 12 tal- Kapitolu 158 jista' jiġi estiż sabiex jgħodd mutatis mutandis ukoll għall- Artikolu 5 tal-istess Kapitolu.5 Il-Qorti tibda sabiex tagħmel referenza għas-sentenza Robert Failla vs. Avukat Ġenerali et (Rik Kost 50/2015 JRM) deċiża mill-Qorti Ċivili (sede Kostituzzjonali) fis-7 ta' Frar 20176 fejn ingħad: "Illi, madankollu, safejn l-ewwel talba tar-rikorrent, kif imfassla, torbot il-ksur imġarrab minnu mal-fatt li d-dispożizzjonijiet tal-artikolu 12 tal- Kap 158 "jirrenduha impossibbli lir-rikorrenti li jirriprendi l-pussess tal- proprjeta` tiegħu" din il-Qorti diġa qalet aktar qabel li dan ma jidhirx li huwa l-każ. Huwa tabilħaqq iżjed iebes u diffiċli li r-rikorrent iseħħlu 5 Ara John Edward Camoin et vs. Mario Celeste et (Rik Kost 126/2019 JZM) deċiża mill- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (sede Kostituzzjonali) fid-29 t'Ottubru 2020. jneħħi lill-intimati Ganado mill-post – l-aktar minħabba l-ftehim tal- kirja li għadu għaddej – iżda l-liġi ma tagħlaqx il-bieb lilu biex jingħata dak ir-rimedju u l-proċedura u l-aċċess għal tribunal indipendenti u imparzjali biex jilħaq dak il-għan huwa disponibbli lilu bħalma huwa disponibbli għal kull sid ieħor ta` post mikri bħala residenza protetta jew Dan il-punt jingħad b`aktar qawwa fid-dawl tal-effetti li din il-Qorti tqis li jinħalaq bis-sejbien tal-ksur tal-artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll meta meqjus l-artikolu 12 tal-Ordinanza. Għalhekk, il-Qorti ma ssibx li tassew jeżisti ksur tal-jedd fundamentali tar-rikorrent taħt l- ewwel talba tiegħu għar-raġuni li huwa jagħti f`dik it-talba." Fil-kawża fl-ismijiet Raymond Abela Spearing Persian et vs. Avukat Ġenerali et (Rik Kost 1/2012 JRM) deċiża fil-11 ta' Frar 2015 din il-Qorti diversament preseduta kunsidrat is-segwenti: "Illi l-qorti lanqas taqbel mas-sottomissjoni tar-rikorrenti li, bil-liġi kif inhi, l-appartament ma jistgħu qatt joħduh lura f'idejhom u li għalhekk b'dak li ġara itteħdilhom darba għal dejjem il-pussess tal-appartament. Jista' jagħti l-każ li l-mod kif l-appartament jiġi lura għand ir-rikorrenti jitlob il-prova ta' ċirkostanzi oħra min-naħa tagħhom, u hu żgur li ma huwiex daqshekk awtomatiku daqs kif kien li kieku l-ligi ma nbidlitx; izda ma jistax jingħad li ntemmilhom il-jedd li jieħdu l-post lura jew li dan sejjer jibqa' għand l-intimati Tabone, jgħaddi kemm jgħaddi żmien. Il-qorti jidhrilha li biex wieħed jara sewwa x'inhi l-qagħda legali li tħares ir-rabta preżenti ta' bejn il-partijiet fuq l-appartament, wieħed irid iqis id-dispożizzjonijiet kollha relattivi tal-liġi u mhux biss dawk tal- artikolu 5 tal-Kap 158. Fiċ-ċirkostanzi tal-lum, ma jistax jingħad li l- argument tar-rikorrenti huwa wieħed tajjeb." F'sentenza tas-27 ta' Marzu 2020, il-Qorti Kostituzzjonali fl-ismijiet "Huwa minnu illi, ukoll taħt l-art. 12 tal-Kap. 158, u bla ma tqis ukoll l- 12B, ma kienx għal kollox "impossibbli" li s-sid jieħu lura l- imsemmija. Ikkunsidrat; proprjetà, għalkemm kien x'aktarx diffiċli u kien hemm inċertezza dwar Għalhekk kien ikun aħjar li kieku, flok espremiet ruħha f'termini assoluti ta' impossibilità, l-ewwel qorti esprimiet ruħha f'termini aktar Għalhekk l-aggravju sejjer jintlaqa' fis-sens illi l-parti tas- sentenza appellata fejn jingħad "li jagħmilha impossibbli għar-rikorrenti li jirriprendu pussess tal-proprjetà tagħhom" tinbidel hekk: "li jagħmilha diffiċli u ħaġa x'aktarx inċerta għall-atturi li jieħdu lura l-pussess tal- proprjetà tagħhom"." Il-Qorti taqbel mal-ġurisprudenza appena ċitata u għall-istess raġunijiet ser tgħaddi sabiex ma tilqax l-ewwel talba kif impostata u minflok tiddikjara illi bit-tħaddim tal-Artikolu 5 ir-rilokazzjoni sfurzata fuq ir-rikorrenti tal- intimat Fenech għamluha fiż-żmien rilevanti diffiċli u ħaġa x'aktarx inċerta għar-rikorrenti jieħdu tal-proprjetà tagħhom fuq Leżjoni tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni Ferm il-premess jeħtieġ issa li l-lanjanza tar-rikorrenti tiġi deliberata fid- dawl tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni. It-tieni talba tar-rikorrenti hija marbuta mal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ta' Malta li jipprovdi s- segwenti: (1) Ebda proprjetà ta` kull xorta li tkun ma għandu jittieħed pussess tagħha b`mod obbligatorju, u ebda nteress fi jew dritt fuq proprjetà ta` kull xorta li tkun ma għandu jiġi miksub b`mod obbligatorju, ħlief meta hemm disposizzjoni ta` liġi applikabbli għal dak itteħid ta` pussess jew akkwist – (a) għall-ħlas ta` kumpens xieraq; (b) li tiżgura lil kull persuna li tippretendi dak il-kumpens dritt ta` aċċess lil qorti jew tribunal indipendenti u imparzjali mwaqqaf b`liġi sabiex jiġi deċiż l-interess tagħha fi jew dritt fuq il-proprjetà u l- ammont ta` kull kumpens li għalih tista` tkun intitolata, u sabiex tikseb ħlas ta` dak il-kumpens; u (c) li tiżgura lil kull parti fi proċeduri f`dik il-qorti jew tribunal dwar pretensjoni bħal dik dritt ta` appell mid-deċiżjoni tagħha lill-Qorti Iżda f`każijiet speċjali l-Parlament jista`, jekk hekk jidhirlu xieraq li jagħmel fl-interess nazzjonali, b`liġi jistabbilixxi l-kriterji li għandhom jitħarsu, magħduda l-fatturi u ċ-ċirkostanzi l-oħra li għandhom jitqiesu, biex jiġi stabbilit il-kumpens li għandu jitħallas dwar proprjetà li jittieħed pussess tagħha jew li tiġi akkwistata b`mod obbligatorju; u f`kull każ bħal dak il-kumpens għandu jiġi iffissat u għandu jitħallas (2) Ebda ħaġa f`dan l-artikolu ma għandha tiftiehem li tolqot l-egħmil jew ħdim ta` xi liġi safejn tipprovdi għat-teħid ta` pussess jew akkwist ta` proprjetà – (a) bi ħlas ta` xi taxxa, rata jew drittijiet; (b) bħala penali għal, jew bħala konsegwenza ta`, ksur tal-liġi, sew jekk bi proċeduri ċivili jew wara dikjarazzjoni ta` ħtija ta` reat (c) wara l-attentat ta` tneħħija tal-proprjetà barra minn jew ġewwa Malta bi ksur ta` xi liġi; (d) bħala teħid ta` kampjun għall-finijiet ta` xi liġi; (e) meta l-proprjetà tikkonsisti f`annimal meta jiġi misjub f`art ħaddieħor jew mitluf; (f) bħala inċidentali għal kirja, liċenza, privileġġ jew ipoteka, mortgage, dritt, bill of sale, pleġġ jew kuntratt ieħor; (g) bħala l-għoti jew l-amministrazzjoni ta` proprjetà għan-nom u għab-benefiċċju tal-persuna ntitolata għall-interess benefiċjarju fiha, proprjetà fi trust, proprjetà tal-għadu jew il-proprjetà ta` persuni dikjarati falluti b`sentenza jew xort`oħra dikjarati falluti jew insolventi, persuni ta` moħħ marid, persuni mejta, jew għaqdiet korporati jew mhux korporati fil-kors ta` stralċ jew likwidazzjoni; (h) fl-esekuzzjoni ta` sentenzi jew ordnijiet ta` qrati; (i) minħabba li tkun fi stat perikoluż jew ta` ħsara għas-saħħa tan- (j) bħala konsegwenza ta` xi liġi dwar il-preskrizzjoni ta` azzjonijiet, preskrizzjoni akkwiżittiva, art abbandunata, teżor misjub, manumorta jew id-drittijiet ta` suċċessjoni kompetenti lill-Gvern ta` (k) għal dak iż-żmien biss sakemm ikun meħtieġ għall-finijiet ta` xi eżami, investigazzjoni, kawża jew inkjesta jew, fil-każ ta` art, l- Malta; jew egħmil fuqha – (i) ta` xogħol ta` konservazzjoni ta` ħamrija jew il-konservazzjoni ta` risorsi naturali oħra ta` kull xorta jew ta` rikostruzzjoni ta` ħsara tal-gwerra; jew (ii) ta` żvilupp jew titjib agrikolu li s-sid jew okkupant tal-art ikun ġie mitlub, u jkun mingħajr skuża raġonevoli u legali rrofta jew naqas li jagħmel. (3) Ebda ħaġa f`dan l-artikolu ma għandha tiftiehem li tolqot l-egħmil jew ħdim ta` xi liġi safejn tipprovdi għall-għoti lill-Gvern tal-proprjetà ta` xi minerali, ilma jew antikitajiet ta` taħt l-art. (4) Ebda ħaġa f`dan l-artikolu ma għandha tiftiehem li tolqot l-egħmil jew ħdim ta` xi liġi għat-teħid ta` pussess obbligatorju fl-interess pubbliku ta` xi proprjetà, jew l-akkwist obbligatorju fl-interess pubbliku u ta` xi interess fi jew dritt fuq proprjetà, meta dik il-proprjetà, interess jew dritt huwa miżmum minn għaqda korporata li hija mwaqqfa għal skopijiet pubbliċi minn xi liġi u li fiha ebda flejjes ma ġew investiti barra minn flejjes provduti minn xi leġislatura f`Malta. L-intimat Avukat tal-Istat jeċċepixxi li dan l-artikolu japplika biss meta jkun hemm teħid forzuz tal-proprjetà. Isostni li sabiex wieħed jista' jitkellem dwar teħid forzuz jew obbligatorju, persuna trid tiġi żvestita minn kull dritt li għandha fuq dik il-proprjetà, li mhux il-każ odjern fejn bit- tħaddim tal-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158, ir-rikorrenti ma tilfux għal kollox id-drittijiet tagħhom fuq il-proprjetà in kwistjoni. L-intimat Avukat tal-Istat isostni li l-miżura msemmija fil-liġi li qed tiġi attakkata mir-rikorrenti, hija biss kontroll fl-użu u fit-tgawdija tal-proprjetà għaldaqstant tali miżura ma twassalx għal deprivazzjoni totali tal-propjetà. Ilment identiku għal dak odjern diġà ġie trattat minn din il-Qorti diversament preseduta fil-każ Angela sive Gina Zammit Carbone vs. L-Onorevoli "Applikat dan l-artikolu ghall-kaz in ezami, huwa ritenut illi t-tehid tal- pussess tal-appartament sar b'mod obbligatorju fuq is-sid in kwantu l- kera fuq il-proprjeta taghha giet imposta permezz tal-ligi tas-sena 2007 u ghalhekk saret kontra r-rieda taghha. Certament ma jistax jinghad li l- kirja hija rizultat ta' ftehim bejn is-sid u l-okkupant, anzi kif inghad mir- rikorrenti hija qatt ma accettat hlas wara li skada c-cens. Ghalhekk ghalkemm f'dan il-kaz wiehed ma jistax jitkellem dwar esproprjazzjoni, il-kera kienet imposta fuq ir-rikorrenti, li ma nghatat ebda ghazla. Inoltre l-konsiderazzjonijiet li saru qabel dwar in-nuqqas ta' kumpens xieraq, li kellu jinghata lir-rikorrenti fil-forma ta' kera hekk kif stipulata fil-ligi, meta kkumparata ma' dak li setghet iggib fis-suq, ghandhom japplikaw fl-analizi ta' dan l-artikolu wkoll." Kif irriteniet il-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża fl-ismijiet Mary Anne Wallis vs. Tabib John Abela Spearing et (Rik Nru 33/2007), deċiża fil-31 ta' "L-artiklu 37 tal-Kostituzzjoni jhares mhux biss kontra t-tehid tal- proprjeta shiha minghajr kumpens xieraq, b'mod li tinholoq sitwazzjoni fejn "is-sid originali gie zvestit u mnezza minn kull dritt li ghandu fuq dik il-proprjeta", izda jrid ukoll illi "ebda interess fi jew dritt fuq proprjeta` ta' kull xorta li tkun" ma jittiehed minghajr kumpens xieraq" Mill-kliem tal-provvediment kostituzzjonali in eżami huwa evidenti illi l- leġislatur ried li tingħata interpetazzjoni wiesgħa għall-oġġett ta' teħid li jista' jkun "interess" jew "dritt" fi proprjetà "ta' kull xorta." Dan qiegħed jingħad ukoll fuq l-iskorta ta' dak li ntqal fis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali tal-24 ta' Ġunju 2016 fil-kawża fl-ismijiet Vincent Pughe "Jigi osservat li, ghalkemm il-kaz odjern ma jittrattax esproprijazzjoni imma jirrigwardja t-tehid ta' interess fi proprjeta ghal skopijiet ta' kirja, dan it-tehid ta' interess tant hu rigidu u wiesa' li fil-prattika jservi sabiex jippriva lir-rikorrenti bhala sidien mill-uzu u mit-tgawdija tal-proprjeta` Dan il-ħsieb reġa' ġie affermat mill-Qorti Kostituzzjonali fil-kawża Rose Russo vs. Avukat Ġenerali et (Rik Nru 25/2013) tal-11 ta' Lulju 2016: "Din il-qorti tosserva illi ma kinitx għal kollox korretta l-ewwel qorti meta qalet illi l-artikolu 37 tal-Kostituzzjoni ma jolqotx każ bħal dak tal-lum ta' "kontroll ta' użu ta' proprjetà". Meta l-"kontroll ta' użu ta' proprjetà" jolqot, bħal fil-każ tal-lum, interess – li mhux bilfors ikun in re – fil-proprjetà dak il-kontroll ta' użu jista' wkoll, jekk ma jkunx b'kumpens, għal skop xieraq, u proporzjonat għal dak l-iskop, ikun bi ksur tal-art. 37 tal-Kostituzzjoni." Għaldaqstant din il-Qorti, filwaqt li hi konsapevoli tal-ġurisprudenza indikata mill-Avukat tal-Istat li tgħid li l-kontroll ta' użu u tgawdija ta' proprjetà huwa eżenti mill-applikazzjoni Kostituzzjoni, hi tal-fehma li f'dan il-każ non si tratta sempliċiment ta' kontroll ta' użu7 iżda si tratta ta' limitazzjoni fit-tgawdija tal-proprjetà u għalhekk jaqa' fil-protezzjoni tal-artikolu kostituzzjonali fuq ċitat. Din il- Qorti tikkondividi mal-konklużjonijiet tal-Qorti Kostituzzjonali fil-kawżi appena ċitati. Il-kontroll ta' użu tal-proprjetà previst mill-Artikoli 5 għandu jiġi kkunsidrat ukoll taħt l-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni.8 7 Ara Michael Mc Donnell noe vs. Awtorità tad-Djar et (Rik Nru 104/2014) deċiża mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (sede Kostituzzjonali) fis-6 t'Ottubru 2016. 8 Ara Paul Rapa et vs. Joseph Silvio et (Rik Kost 31/2018) deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fis-27 ta' Jannar 2021; Il-Mellieha Salvatore sive Salvino Testaferrata Sayer traci et vs. Onor Prim Ministru et (Rik Kost 493/1994/2) deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fis-17 ta' Marzu 2021. Mill-provi miġbura jirriżulta sodisfaċentement illi b'effett tal-Att XXIII tal-1979 ir-rikorrenti ġew assoġġettat matul il-perijodu mertu tal-kawża għal relazzjoni ta' sid u inkwilin.. Issib illi d-dritt u l-interess kif fuq spjegat obbligatorju mingħajr ħlas ta' kumpens xieraq. Għaldaqstant issib li hemm ksur tal-Artikolu 37 tal-Kostituzzjoni fil- Konvenzjoni Ewropeja It-tieni talba: Leżjoni tal-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal- It-tieni talba tar-rikorrenti tagħmel referenza ukoll għall-Artikolu 1 tal- Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Dan l-artikolu jipprovdi li "Kull persuna naturali jew persuna morali għandha d-dritt għat-tgawdija pacifika tal-possedimenti tagħha. Ħadd ma għandu jiġi pprivat mill-possedimenti tiegħu ħlief fl-interess pubbliku u bla ħsara tal-kundizzjonijiet provduti bil-liġi u bil-prinċipji ġenerali tal-liġi internazzjonali. Iżda d-disposizzjonijiet ta' qabel ma għandhom b'ebda mod inaqqsu d-dritt ta' Stat li jwettaq dawk il-liġijiet li jidhrulu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà skond l-interess ġenerali jew biex jiżgura l-ħlas ta' taxxi jew kontribuzzjonijiet oħra jew pieni." Ir-rikorrenti isostnu li l-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 iċaħħadhom mid-dritt tagħhom għat-tgawdija tal-possediment kif protett bl-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni. Min-naħa l-oħra l-intimat Avukat tal-Istat, fl- eċċezzjonijiet tiegħu jeċċepixxi li l-Istat għandu kull dritt li jgħaddi dawk il-liġijiet li jidhirlu xierqa biex jikkontrolla l-użu tal-proprjetà skont l- interess ġenerali u jgawdi minn diskrezzjoni wiesgħa sabiex jidentifika x'inhu meħtieġ fl-interess ġenerali u sabiex jistabbilixxi liema huma dawk il-miżuri soċjali meħtieġa għall-ħarsien tal-interess ġenerali. L-Avukat tal- Istat jinsisti li ma hemm ebda ksur tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrent peress illi dak li ġara fil-każ odjern huwa li l-Istat irregolarizza tramite l- Artikolu 5 sitwazzjoni ta' natura soċjali fl-ambitu tal-ġid komuni b'dana però li baqgħu impreġudikati d-drittijiet tas-sid qua propjetarju tal-fond in kwistjoni. L-Avukat tal-Istat jispjega li l-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 huwa maħsub biex jipproteġi persuni milli jiġu mkeċċija mid-dar ta' abitazzjoni tagħhom f'għeluq it-terminu konċess lilhom. Jikkonkludi l-imsemmi intimat li dan l-artikolu ma jistax jiġi klassifikat bħala wieħed mhux leġittimu. Rigward l-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll l-interpretazzjoni mogħtija mill- Qorti Ewropea għal dan l-Artikolu hu ormai kostanti fis-sens li: Nru. 35014/97) deċiża fid-19 ta' Ġunju 2006. Dwar l-interess pubbliku, il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil- każ ta' James v. Ir-Renju Unit (21 ta' Frar 1985) spjegat: tirrikonoxxi l-Istat għandu marġni wesgħin ta' apprezzament fil-leġislazzjoni li jippromulga sabiex itaffi l-problemi ta' akkomodazzjoni soċjali10, b'dan li l-interess tal-individwu għandu jiġi salvagwardat. Il-Qorti tqies li l-iskop pubbliku/soċjali m'għandux ikun l- unika konsiderazzjoni fiċ-ċirkostanzi u d-diskrezzjoni tal-Istat jipromulga dawk il-liġijiet li jidhirlu xierqa għall-kontroll tal-użu tal- proprjetà m'għandhiex tkun mingħajr xkiel. Il-Qorti tikkonsidra li għandu jitqies mhux biss li s-sid qiegħed jiġi mċaħħad mill-godiment tal-proprjetà tiegħu iżda wkoll aktar importanti l-estent taċ-ċaħda tiegħu minn dak il- Skont il-ġurisprudenza tal-Qorti Ewropea, il-kontroll fuq il-kera u r- restrizzjonijiet fuq it-tmiem ta' kuntratt ta' kera jikkostitwixxu kontroll fuq l-użu tal-proprjetà tal-individwu a tenur tat-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal-Ewwel Protokoll, u għalhekk il-każ għandu jiġi kunsidrat taħt it-tieni paragrafu tal-Artikolu 1 tal-istess Protokoll. Iżda sabiex ma jitqisx lesiv tad-drittijiet fundamentali tas-sidien tali indħil jeħtieġ li jilħaq bilanċ bejn l-interess ġenerali tal-komunità u l-protezzjoni tad-drittijiet fondamentali Is-silta li ssegwi tiġbor fiha l-eżerċizzju sħiħ li għandha tagħmel il-Qorti qabel ma tiddikjara seħħitx leżjoni jew le: 10 Angela sive Gina Zammit Carbone vs. L-Onorevoli Prim Ministru et (Rik Nru 15/2008) deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fis-7 ta' Diċembru 2012; ara wkoll Josephine Rapa pro et noe vs. L-Onor. Prim Ministru deċiża mill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (sede Kostituzzjonali) fit-28 ta' Settembru 2017 fejn fiha hemm diversi ġurisprudenza oħra kwotata. Hu obbligu tal-Istat li joħloq bilanċ ġust bejn l-interess taċ-ċittadin li jkollu fejn jgħammar u l-interess tas-sid li jieħu gwadann ġust mill-proprjetà tiegħu. Din hi l-motivazzjoni ewlenija tad-deċiżjoni fil-każ Amato ‘Apap Mangion v. Malta, deċiża mill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fil-15 ta' Settembru 2009, meta osservat li fejn l-istat joħloq sistema ta' "forced landlord–tenant relationship for an indefinate time", irid jiġi assigurat li lis-sid jingħata kumpens li mhux "manifestly unreasonable", kumpens li mhux neċessarjament ikun daqs dak li joffri s-suq, imma lanqas ma għandu jwassal li jagħti lis-sid "only a minimal profit". Ikkunsidrat; Valur Lokatizju. Sabiex tistabbilixxi l-valur lokatizzju fis-suq tal-fond mertu tal-kawża fiż- żmien rilevanti, il-Perit Tekniku Elena Russo Bonsfield addottat il-comparison Tgħid li hija tal-opinjoni li wara li ħadet konjizzjoni tal-atti u tenut kont il-binja, il-pożizzjoni tagħha u d-daqs tagħha, il-valur tal-proprjetà fis- suq liberu fis-sena 2019 kien ta' mija u ħamsa u disgħin elf Ewro Nru. 37121/15, deċiża 23 ta' Ottubru 2018. Nru. 1046/12, deċiża 30 ta' Lulju 2015. (€195,000) filwaqt li l-valur lokatizzju annwali bejn is-sena 2014 u 2019 kien ta' ħamest elef u erbgħa mitt Ewro (€5,400). Mill-atti jirriżulta li -kirja bdiet fis-sena 700642, fejn il-kirja kienet ta' Lm130, filwaqt li l-kirja llum il-ġurnata hija disgħa mija, wieħed u tletin Ewro u ħamsa u sebgħin ċenteżmu (€931.75), b'awment kull tlett snin. Id-distakk kbir bejn l-istima tal-valur lokatizzju preżentat mill-Perit Tekniku Elena Russo Bonsfield u dak li effettivament jitħallas huwa notevoli. Dan iwassal lill-Qorti għall-konklużjoni li fil-kawża odjerna r-rikorrenti qua sidien, sas-sena 2018, ġarrew piż eċċessiv bil-mod fuq spjegat. Jekk is-sidien għadhomx qegħdin iġorru piż eċċessiv m'huwiex mertu ta' din il- kawża in vista li r-rikorrenti qegħdin jillimitaw l-effett ta' din il-kawża sal- aħħar tas-sena 2018. F'dan l-isfond il-Qorti sejra tirreferi għas-sitt eċċezzjoni tal-Avukat tal- Istat fejn ġiet eċċepiet li bis-saħħa tal-Artikolu 1531Ċ tal-Kodiċi Ċivili, il- kirja bdiet tiżdied kull tlett snin. Huwa minnu li l-ammont ta' kera, f'każ bħal dan in eżami, ir-rata hija rivedibbli kull tlett snin u mhux iktar kull ħmistax-il sena. Dan magħdud pero', il-fatt li l-kera hi rivedibbli kull tlett snin m'hijiex miżura li tat lok biex jinħoloq il-bilanċ xieraq. Dan iktar u iktar meta hu fatt magħruf li hu s-suq li jirregola l-kera u mhux l-indiċi ta' inflazzjoni li hemm fl-Iskeda tal-Kapitolu 158, liġi li għall-finijiet ta' kera ma tagħti konsiderazzjoni per eżempju għal-lokalità fejn jinsab il-fond, id-daqs tal- fond u l-kundizzjoni tiegħu. Fil-fehma tal-Qorti tirriżulta disparità notevoli bejn ir-rati tal-kera imħallas u dawk potenzjali. Anke jekk il-kumpens mhux bilfors ikun daqs kemm irendi s-suq ħieles, xorta jirriżulta li hemm qabża kbira bejn il-valur 12 Affidavit tal-intimat Manweli Fenech – paġna 78 tal-proċess. lokatizzju skont is-suq ħieles kif indikati mill-perit tekniku u dak imħallas mill-intimat Fenech skont il-liġi viġenti fiż-żmien rilevanti. Għalhekk ċertament li r-rata dettata mill-liġi ma tista' titqies li hija kompatibbli mar-realtà soċjali f'Malta fiż-żmien rilevanti. In oltre kemm fir-risposta kif ukoll fin-nota ta' sottomissjonijiet finali tiegħu l-Avukat tal-Istat jissottometti li bid-dħul tal-Artikolu 12B tal- Kapitolu 158 is-sid għandu mezz jikseb kera xierqa u jagħmel sottomissjonijiet ulterjuri fir-rigward. Din il-Qorti però hija tal-fehma li nonostante l-iżviluppi riċenti fil-ġurisprudenza tal-QEDB dwar l-Artikolu 12B tal-Kapitolu 15813, din il-Qorti tikkonsidra li l-Artikolu 12B tal- Kapitolu 158 qatt ma kien jifforma parti minn dawn il-proċeduri tant li r- rikorrent mhux talli ma ressaq l-ebda ilment dwar l-Artikolu 12B tant li l- effett ta' din l-azzjoni ġiet limitata sal-31 ta' Diċembru 2018. Ikkunsidrat; Hekk kif l-Istat għandu dritt jesproprja art fl-interess pubbliku, basta joffri kumpens ġust għal dak it-teħid, hekk ukoll jekk, fl-interess nazzjonali, iħoss li jrid jintervjeni fl-użu li jsir minn proprjetà ta' terzi, irid jiġi assigurat li ċ-ċittadin privat qua sid ma jiġix ippreġudikat, u li jingħata kumpens xieraq għall-użu impost. L-aspett soċjali ta' liġi għandu l-importanza u r-rilevanza tiegħuj iżda fejn ser jiġu aġevolati sezzjoni mill-popolazzjoni f'sitwazzjoni partikolari, għandu jiġi assigurat li ma tbagħtix sezzjoni oħra tal-popolazzjoni. tqum il-ħtieġa ta' bilanċ ġust bejn l-interessi taċ-ċittadin qua inkwilin u d- drittijiet taċ-ċittadin qua sid. Jinkombi fuq l-iStat li jwaqqaf u jżomm fis-seħħ mekkaniżmu li f'ċirkostanzi bħal dawk tal-każ odjern jinżamm bilanċ bejn l-interessi u d- 83 deċiża mill-QEDB fil-25 ta' Marzu 2021. drittijiet tal-partijiet involuti. Dan l-għan ma intlaħaqx fil-każ mertu tal- kawża odjerna għaliex kif rajna, il-kumpens li s-sidien kienu qegħdin jirċievu fiż-żmien rilevanti sabiex l-intimat Fenech jibqa' joqgħod fid-dar proprjetà tar-rikorrenti kontra r-rieda tal-istess sidien huwa baxx wisq. Isegwi għalhekk li l-liġi, b'mod partikolari l-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158, ma pprovdiet l-ebda rimedju effettiv kontra l-ilment ġustifikat tar- Fid-dawl ta' dan kollu, il-Qorti tqis illi r-rikorrenti seħħilhom jippruvaw sodisfaċentement illi sofrew leżjoni fid-dritt tagħhom ta' proprjetà kif protett fl-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. Ikkunsidrat; It-tielet, ir-raba' u l-ħames talba: Kumpens Ir-rikorrenti qegħdin f'din l-azzjoni jitolbu kumpens u danni pekunjarji u non pekunjarji ai termini tal-Artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea. Dan l- artikolu jipprovdi li "Jekk il-Qorti ssib li kien hemm ksur tal-Konvenzjoni jew tal-Protokolli taghha, u jekk il-ligi interna tal-Parti Gholja Kontraenti kkoncernata tippermetti biss riparazzjoni parzjali, il-Qorti ghandha taghti s- soddisfazzjon xierqa lil-parti leza jekk ikun necessarju." Dan l-artikolu m'huwiex inkorporat fil-liġi domestika ta' Malta bħal l- artikoli l-oħra tal-Konvenzjoni. Għalhekk ma jistax jiġi nvokat mir- rikorrenti favur tagħhom. Madankollu, r-rikorrenti xorta sejrin jingħataw rimedju għall-vjolazzjoni tad-drittijiet fundamentali tagħhom. Kif ingħad Generali et (Rik 15/2014) deċiża fit-30 ta' Settembru 2016: Il-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal- Libertajiet Fondamentali u l-Protokolli magħmula taħtha huma parti mil-liġi domestika ta' Malta safejn huma inkorporati fl-Att dwar il- Konvenzjoni Ewropea [Kap. 319] u sewwa jgħidu l-Avukat Ġenerali u l-konvenuti Azzopardi illi l-art. 41 tal-Konvenzjoni ma ġiex hekk Barra minn hekk, huwa ovvju illi dak l-artikolu huwa indirizzat lill-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem u mhux lill-qrati domestiċi. Ċertament it-talbiet saru ħażin safejn saru "ai termini tal- artikolu 41 tal-Konvenzjoni Ewropea". Għalkemm iżda l-Avukat Ġenerali u l-konvenuti Azzopardi għandhom raġun igħidu illi t-tielet, ir-raba' u l-ħames talbiet saru ħażin, dan ma Rikors kostituzzjonali numru 15/2014 għandux iwassal għall- konsegwenza li ma jingħata ebda rimedju għall-ksur tad-drittijiet tal- Ma hemm ebda dubju però li in vista tal-fatt li r-rikorrenti sofrew piż sproporzjonat meta kienu mċaħħda mit-tgawdija tal-proprjetà tagħhom kawża tal-applikazzjoni tal-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158, huma għandhom jingħataw rimedju xieraq. Fil-każ Raymond Abela Spearing Persian et vs. Avukat Ġenerali et deċiża fid-29 ta' April 2016, il-Qorti ikkunsidrat li "Dwar il-quantum tal-kumpens dovut issir referenza ghas-sentenza ta` Artijiet et deciza fil-31 ta` Ottubru 2014, fejn f` materja ta` komputazzjoni ta` kumpens ghal lezjoni ta` dritt fondamentali sancit fl- artikolu konvenzjonali fuq citat gie osservat: "Rigward il-quantum tal-kumpens stabbilit mill-ewwel qorti, din il- Qorti tosserva fl-ewwel lok li kull kaz ghandu jigi trattat u deciz fuq il-fattispecie tieghu. Barra minn hekk, jekk il-Qorti Ewropeja hasset li f`certi kazijiet kellha taghti kumpens f`ammont inferjuri ghal dak li nghata lir-rikorrenti mill-ewwel Qorti, ma jfissirx li allura l-Qrati jinghata ikun f`ammont vicin dak li taghti l-Qorti Ewropeja. Fil-kaz odjern l-ewwel Qorti hadet in konsiderazzjoni l-fatturi kollha li jimmilitaw kemm favur kif ukoll kontra rrikorrenti u deherilha li l- kumpens xieraq li ghandha taghti f` dan il-kaz ikun fl-ammont ta` Hija kkonsidrat id-dewmien da parti tar-rikorrenti li jiehdu l-proceduri opportuni, il-valur tal- immobbli, iz-zmien tant twil li rrikorrenti ilhom privati mill- godiment tal-proprjeta` taghhom minghajr ma nghata ebda kumpens, l-istat tal-fond u l-ezistenza tal-fattur tal-interess pubbliku. ghandu jigi senjalat il-fatt li qabel l-ispossessament tal-proprjeta` taghhom ir-rikorrenti kellhom permess mill-Bord kompetenti sabiex jizviluppaw il-fond."" Issa għalkemm, huwa minnu illi l-valur tal-kumpens akkordat mill-Qorti ta' leżjoni tad-drittijiet fundamentali ma neċessarjament ma' likwidazzjoni ta' danni ċivili attwali sofferti, ma jfissirx li d-danni materjali għandhom jiġu injorati għall-finijiet tal- eżerċizzju odjern. Fil-fatt dwar id-danni pekunjarji l-Qorti Kostituzzjonali fid-deċiżjoni mogħtija minnha fit-18 ta' Frar 2016 fl-ismijiet Walter Beeston Pace et vs. Chairman tal-Awtorità tad-Djar (Rik Kost 54/2009) irriteniet illi għalkemm hemm distinzjoni bejn il-kunċett ta' kumpens għal ksur ta' dritt fundamentali protett mill-Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni u l-kunċett ta' danni ċivili: "għandu jingħad li l-estenzjoni tad-danni pekunjarji li tkun sofriet persuna taffettwa l-estenzjoni tal-ksur tad-dritt fundamentali tagħha wkoll, u għalhekk dawn ma jistgħux ma jittieħdux in kunsiderazzjoni. Kif spjegat l-ewwel Qorti m'hemm xejn fil-liġi li jipprojbixxi lill-Qorti milli tillikwida somma għad-danni pekunjarji li tkun sofriet persuna b'riżultat ta' leżjoni ta' dritt fundamentali." Meħudin dawn il-prinċipji ġurisprudenzjali, il-Qorti sejra tieħu diversi fatturi ewlenin in konsiderazzjoni fil-likwidazzjoni tal-kumpens, fosthom: Il-limitazzjoni tal-kawża għall-effetti tagħha sal-31 ta' Diċembru suq ħieles; Id-diskrepanza sostanzjali li hemm bejn il-kera li r-rikorrenti rċievew mingħand l-intimat Fenech kawża tal-limitazzjonijiet fil-quantum massimu tal-kera mposta u l-kera li l-fond kellu potenzjal jattira fis- L-għan soċjali ntiż li jintlaħaq mil-liġi mpunjata u ċioe sabiex jipprovdi akkomodazzjoni adegwata fil-kuntest ta' social housing; It-trapass taż-żmien li matulu r-rikorrenti kienu kostretti jissubixxu sproporzjon fid-drittijiet fundamentali tagħhom għat-tgawdija tal- proprjetà tenut kont ukoll però li taħt il-liġi kif issa emendata, id-dritt li tintiret l-kirja huwa severament limitat u għalhekk ma għadx hemm is-sitwazzjoni ta' qabel li l-kirja setgħet tibqa' tiġġedded bla limitu taż- żmien; L-inerzja da parti tal-Istat, li matul is-snin baqa' passiv għall-ħtieġa ta' intervent leġislattiv effettiv sabiex joħloq bilanċ proporzjonat bejn il- piżijiet u d-drittijiet tas-sidien ta' dawn il-fondi; L-ordni li ser tagħti din il-Qorti dwar l-eżenzjoni f`dan il-każ mill- effetti legali tal-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158; u Il-fatt li r-rikorrenti saru sidien uniċi tal-fond de quo fis-sena 1995. Ġie stmat mill-perit tekniku illi l-valur lokatizju fis-sena 1996 kien ta' €1,850.00; fis-sena 2002 kien €2,550.00; fis-sena 2008 kien ta' €3,350.00 u fis-sena 2014 kien ta' €5,400.00. Il-Qorti Kostitzzjonali fis-sentenzi tagħha mogħtija riċentement14 adottat il-linji gwida li tat il-QEDB fil-kawża Cauchi v. Malta (Appl Nru 14013/19) fil-25 ta' Marzu 2021: 14 Ara Joseph Unus Camilleri et vs. Avukat Ġenerali et (Rik Kost 202/2019), Joseph Camilleri Haber vs. Albert Edward Failla et (Rik Kost 187/2019), Maria Dolores Dye pro et noe vs. Avukat Generali et (Rik Kost 7/2018) u Martha Grixti Cachia et vs. Avukat Generali et (Rik Kost 124/2018) ilkoll deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali fit-30 ta' Ġunju 2021. L-istess sentenza tkompli tgħid li Mis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali ġia imsemmija jidher li ż-żieda tal-ħamsa fil-mija (5%) mhux qiegħda tiġi applikata mill-Qrati nostrani u dan għar-raġunijiet li ġew spjegati mill-Qorti Kostituzzjonali fis- 187/2019) mogħtija fit-30 ta' Ġunju 2021: "Fl-ewwel lok id-deċiżjoni ta' din il-Qorti m'hijiex bażata fuq l- Artikolu 41 tal-Konvenzjoni. Fit-tieni lok il-Qorti m'hijiex tal-fehma li dik iż-żieda hi ġustifikata meta tikkunsidra li kieku s-sid kien qiegħed jirċievi kera b'rata suq miftuħ, kien ser ikollu jħallas it-taxxa ta' qligħ fuq dik is-somma. Madankollu peress li bis-sentenza s-sid ser jirċievi kumpens għall-ħsara minħabba li ġarrab ksur ta' dritt fundamentali, dik is-somma m'hijiex taxxabbli. qiegħed igawdi minn benefiċċju mhux żgħir." Għaldaqstant skont il-linji gwida tal-QEDB sabiex jiġi ffissat kumpens pekunarju ġust għal-leżjoni tad-dritt fundamentali tas-sid, l-istima tal- kera tal-fond fis-suq miftuħ għandha titnaqqas: (a) bejn wieħed u ieħor b'30% għall-iskop leġittimu tal-liġi speċjali; (b) b'20% ġialadarba ma teżisti l-ebda garanzija li l-fond kien ser ikun mikri matul il-perjodu kollu in eżami; u (c) bil-valur tal-kera pagabbli skont il-liġi matul dak il-perjodu (mhux il-kera aċċettata mis-sidien). Il-Qorti ħatret lil Perit Elena Russo Bonsfield sabiex tistabbilixxi l-valur lokatizzju fis-suq tal-fond mertu tal-kawża. Rilevanti huma l-valuri mogħtija għall-perijodu mis-sena 1995 sas-sena 2018. F'dak il-perijodu il-valur lokatizzju komplessiv huwa ta' € 61,600 Mis-somma ta' €61,600 għandu jitnaqqas fiċ-ċirkostanzi tal-każ 20% għall-iskop leġittimu tal-liġi speċjali li għalhekk is-somma tonqos għal €49,280; li minnu jrid jerġa' jonqos 20% peress li r-rikorrenti ma tat l- ebda garanzija li l-fond kien ser ikun mikri matul il-perjodu kollu in eżami u għalhekk il-kumpens niżel għal €39,424.00. Ma jirriżultax ċar mill-atti x'kera tħallset komplessivament fil-perijodu rilevanti u għalhekk il-Qorti sejra arbitrio boni viri tistabbilixxi dan l-ammont fis- somma ta' €2,000.00 li jniżżlu l-ammont ta' kupens pekunjarju għas- somma ta' €37,424.00 li qed tiġi arrotondata għas-somma ta' €37,500; Magħhom din il-Qorti sejra żżid is-somma non-pekunjarja fl-ammont ta' għaxart elef (€10,000). Spejjeż tal-kawża Il-Qorti hija tal-fehma li l-intimat Avukat tal-Istat, responsabbli għall- miżura leġislattiva li fiċ-ċirkostanzi tal-każ waslet għal-leżjoni tad-drittijiet fundamentali tar-rikorrenti, għandu jħallas l-ispejjeż tal-proċeduri iżda għandu jkun hemm temperament inkwantu l-ewwel talba ma ġietx akkolta bil-mod kif ġiet impostata filwaqt li l-perizja intalbet għall-perijodu li jeċċedi dak li kien neċessarjament rilevanti għall-mertu tal-kawża. Fl-istess waqt l-ispejjeż tal-intimat Fenech, għandhom jitħallsu mill-istess Fenech stante li l-eċċezzjonijiet minnu sollevati ġew respinti. Għal dawn il-motivi l-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi filwaqt li tiddisponi mill-eċċezzjonijiet sollevati mill-intimat Avukat tal-Istat u l- intimat Fenech konformement ma' dak hawn fuq deċiż, Tiċħad l-ewwel talba tar-rikorrenti kif impostata u minflok tiddikjara illi r-rilokazzjoni sfurzata fuq ir-rikorrenti tal-inkwilin Fenech kienu fiż-żmien rilevanti fuq imsemmi kienu jagħmluha diffiċli u ħaġa x'aktarx inċerta għar-rikorrenti li jieħdu lura l- pussess tal-proprjetà tagħhom fuq imsemmija; Tilqa' t-tieni talba u tiddikjara u tiddeċiedi illi bl-operazzjonijiet tal-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 kif emendat bl-Att XXIII tal-1979, sal-31 ta' Diċembru 2018, ġew vjolati d-drittijiet tar-rikorrent għat- tgawdija tal-proprjetà tagħhom u ċioe il-fond Springfield, Fl 1, Triq l-Għollieq, In-Naxxar bi vjolazzjoni tal-Artikolu 37 Tal- Kostituzzjoni ta' Malta u l-Ewwel Artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni (l-Ewwel Skeda tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Tiddikjara u tordna illi l-intimat Fenech ma jibqax jistrieħ fuq il- protezzjoni offruta lilu s'issa mill-Artikolu 5 tal-Kapitolu 158 sabiex jibqa' jokkupa l-fond Springfield, Fl 1, Triq l-Għollieq, Iż-Żejtun t-tielet talba rikorrenti stante li din hija msejsa fuq l- Artikolu 41 tal-Konvenzjoni iżda tgħaddi sabiex tiddikjara u tiddeċiedi illi l-intimat l-Avukat tal-Istat huwa responsabbli għall- ħlas ta' kumpens u danni sofferti mir-rikorrenti b'konsegwenza tal- operazzjonijiet tal-Att XXIII ta' l-1979 li ma krejawx bilanċ ġust bejn id-drittijiet tas-sid u dawk ta' l-inkwilin; Tilqa r-raba' talba u tillikwida d-danni pekunjarji fis-somma ta' sebgħa u tletin elf u ħames mitt ewro (€37,500) u d-danni non pekunjarji fis-somma ta' għaxart elef ewro (€10,000); Tikkundanna lill-intimat Avukat tal-Istat iħallas lir-rikorrenti s- somma komplessiva ta' sebgħa u erbgħin elf u ħames mitt ewro (€47,500) rappreżentanti d-danni pekunjarji u non-pekunjarji fuq Filwaqt li l-intimat Fenech għar-raġunijiet fuq mogħtija għandu jħallas l- ispejjeż tiegħu, ir-rikorrenti għandhom iħallsu kwint (1/5) tar-rimanenti spejjeż filwaqt li l-intimat Avukat tal-Istat għandu jħallas erba' kwinti (4/5) tar-rimanenti spejjeż. Imħallef 15 ta' Lulju 2021 Deputat Reġistratur