IMĦALLEF GIANNINO CARUANA DEMAJO ONOR. Seduta ta' nhar il-Ġimgħa 25 ta' Novembru 2016 Numru 7 Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Partit Nazzjonalista; Claudette Hallett; u Frederick Fitzgerald Kummissjoni Elettorali; u b'dikriet tat-22 ta' Mejju 2013 issejjaħ fil-kawża l-Avukat Ġenerali; u b'dikriet tal-11 ta' Lulju 2013 issejħu fil-kawża l-Onorevoli Edward Salem Rashed, Joe ‘Schembri Cocchiara u Dr Justyne Ciscaldi, u Edwin Ager Dimech; u b'dikriet tat-8 ta' Ġunju 2015 issejjaħ fil-kawża l-Partit Laburista tal-konvenuti Kummissjoni Elettorali, Avukat Ġenerali, Edward Salem Rashed, Joe ‘Schembri Cocchiara u Justyne Ciscaldi, u Partit Laburista, u appell inċidentali tal-atturi Partit Nazzjonalista, Claudette Hallett u Frededick Fitzgerald, u ta' Edwin Ager Dimech, imsejjaħ fil-kawża, minn sentenza mogħtija fis-26 ta' Mejju 2016 mill- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil-kompetenza tagħha kostituzzjonali li sabet ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni għall-Pro- tezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem u tal-Libertajiet Fondamentali ["l- Ewwel Protokoll"]1 minħabba irregolaritajiet li l-atturi jgħidu li seħħew waqt l-għadd tal-voti fl-elezzjoni ġenerali tal-2013, u tat rimedju għal dakil-ksur. Il-fatti relevanti huma dawn: Il-Partit Nazzjonalista kien wieħed mill- partiti politiċi li ressaq kandidati għall-elezzjoni ġenerali tad-9 ta' Marzu 2013, fosthom l-attriċi Claudette Hallett u l-attur Frederick Fitzgerald [flimkien "id-Deputati Nazzjonalisti"]. L-attriċi Claudette Hallett, li kienet kandidata tal-Partit Nazzjonali- sta fuq it-tmien distrett, kienet eliminata fil-ħmistax-il għadd u flokha ġie elett il-konvenut Edward Salem Rashed, kandidat tal-Partit Laburista fuq l-istess distrett, u għalhekk ma ġietx eletta minn dak id-distrett għalkemm eventwalment ġiet eletta taħt il-mekkaniżmu tal-art. 52 tal- Kostituzzjoni2. L-atturi jgħidu illi dan ġara għax waqt l-għadd tal-voti ġie bi żball imwarrab pakkett ta' ħamsin (50) vot fejn l-istess attriċi kienet ingħatat l-ewwel preferenza. Li kieku dak il-pakkett ma Il-Partijiet Għolja Kontraenti jobbligaw ruħhom li jżommu elezzjonijiet liberi f'intervalli xierqa b'votazzjoni sigrieta, taħt kundizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura. 52. … … … jekk jiġri li … … … l-proporzjon li n-numru ta' kandidati eletti akkreditati lill-partit li jkollu minoranza jkun jirrappreżenta fil-konfront tan-numru totali ta' membri eletti tal-Kamra tad-Deputati jkun inqas mill-proporzjon li n-numru ta' voti akkreditati lill-kandidati kollha tiegħu fl-ewwel għadd tal-voti kollha jkun jirrappreżenta fil-konfront tat-total ta' voti akkreditati fl-istess l-ewwel għadd mill-voti kollha lill-kandidati kollha tal-partiti kollha li jkollhom il-kandidati tagħhom eletti, in-numru tal-kandidati eletti tal- partit li jkollu minoranza għandu jiżdied b'numru ta' kandidati addizzjonali … … ... Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et twarrabx, mit-tmien distrett kienet tiġi eletta l-attriċi Claudette Hallett flok il-konvenut Edward Salem Rashed. L-attur Frederick Fitzgerald, kandidat tal-Partit Nazzjonalista fuq it- tlettax-il distrett, ukoll kien eliminat mal-għaxar għadd u floku ġiet eletta l-konvenuta Justyne Ciscaldi kandidata tal-Partit Laburista fuq l-istess distrett b'differenza ta' disa' voti. L-attur Frederick Fitzgerald għalhekk ma ġiex elett mid-distrett tiegħu għalkemm eventwalment hu wkoll ġie elett taħt il-mekkaniżmu tal-art. 52 tal-Kostituzzjoni. Fil-każ tal-attur Frederick Fitzgerald ġara li fit-tmien għadd tal-voti, meta ġew trasferiti l-voti ta' Paul Hallett, kandidat ieħor tal-Partit Nazzjonalista, instab li kien hemm għaxar voti nieqsa. Meta rat hekk il-Kummissjoni Elettorali, flok fittxet li ssib il-voti nieqsa u tikkorreġi l- iżball, qieset dawn il-voti nieqsa bħala voti mhux trasferibbli u baqgħet għaddejja bil-għadd tal-voti. L-atturi jgħidu illi b'hekk il- Kummissjoni Elettorali "injorat ir-rieda tal-votanti f'dawk il-poloz u konsegwentement minflok ġie dikjarat elett [Frederick Fitzgerald] ġiet dikjarata eletta kandidata oħra fuq id-distrett, Dr Justyne Ciscaldi, L-atturi jgħidu illi b'dak li ġara ġarrbu preġudizzju mhux biss l-atturi Deputati Nazzjonalisti, għax ma ġewx eletti mid-distrett tagħhom bil- voti li huma kisbu, iżda ġarrab preġudizzju wkoll il-Partit Nazzjonali- sta għax f'ismu ġew eletti żewġ kandidati anqas milli kellhom jiġu eletti u għalhekk – wara l-elezzjoni ta' kandidati addizzjonali kif irid l- 52 tal-Kostituzzjoni – fil-Kamra tad-Deputati l-Partit Nazzjonalista Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 ġie li għandu disa' siġġijiet anqas mill-Partit Laburista meta d-differ- enza kellha tkun ta' seba' siġġijiet. Igħidu wkoll l-atturi illi r-riżultat ma jirriflettix ix-xewqa u l-għażla tal- taż-żewġ distretti fejn kienu kandidati l-atturi Deputati Nazzjonalisti. Dan, fil-fehma tal-atturi, wassal biex "ġie vjolat id-dritt għal elezzjoni- jiet liberi taħt kundizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura u dan mhux biss għaliex ġew dikjarati eletti kandidati li ma kinux eletti skont ir-rieda tal-eletturi kif espressa fil-poloz tal-vot tagħhom iżda anke għaliex ma ġietx rispettata r-rieda tal-eletturi fit-tħaddim tal-formula ta' rappreżent- azzjoni proporzjonali bejn in-numru ta' deputati u l-voti miġjuba minn Għalhekk l-atturi fetħu din il-kawża u talbu illi l-qorti: »1. tiddikjara li l-mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tmien distrett … … … tmur kontra l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; »2. tiddikjara li l-mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tlettax-il distrett … … … tmur kontra l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; »3. tiddikjara li l-mankanzi fuq premessi wasslu sabiex ċaħħdu lill- Partit Nazzjonalista milli jkollu wieħed jew żewġ kandidati eletti skont ir-rieda tal-votanti u dan bi ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall- Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; »4. tiddikjara li l-mankanzi fuq premessi wasslu sabiex taw riżultat skorrett fuq ir-rappreżentanza proporzjonali skont ix-xewqa tal-elettur b'tali mod li effettwaw l-implimentazzjoni tal-artikolu 52 tal-Kostituzz- joni u b'hekk id-distakk bejn in-numru tad-deputati mal-partit fil-gvern u dawk mal-partit fl-opposizzjoni huwa żbaljat, u dan bi ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; jiġu »5. tordna l-iżbalji magħmula mill-Kummissjoni Elettorali b'tali mod billi (1) r-riżultat elettorali jiġi korrett bin-numru ta' deputati eletti fil-Parlament li jirrifletti rappreżentanza proporzjonali skont l-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u biex id-distakk ta' siġġijiet jinżel Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et għal seba' siġġijiet kif tipprovdi l-Kostituzzjoni kontra d-distakk ta' disa' siġġijiet kif wassal l-istess żball; (2) li l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura tiġi rispettata u dan ukoll billi (A) Claudette Hallett tiġi dikjarata li ġiet eletta skont id-disposizzjonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali; u (B) Frederick Fitzgerald jiġi dikjarat li ġie elett skont id-disposizzijonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali.; »6. tagħti dawk ir-rimedji ulterjuri li jidhrilha xierqa u opportuni.« L-ewwel qorti iddeċidiet hekk: »1. tilqa' l-ewwel talba u tiddikjara li l-mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tmien distrett hija leżiva tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall- Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; »2. tilqa' t-tieni talba fil-konfront tal-Partit Nazzjonalista biss u tid- dikjara li l-mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tlettax-il distrett hija leżiva tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta Malta; »3. tilqa' t-tielet talba fis-sens li tiddikjara li l-mankanzi fuq premessi wasslu sabiex ċaħħdu lill-Partit Nazzjonalista milli jkollu lil Claudette Hallett bħala kandidata eletta bil-kwota skont ir-rieda tal-votanti u dan bi ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta Malta; »4. tilqa' r-raba' talba u tiddikjara li l-mankanzi fuq premessi wasslu sabiex taw riżultat skorrett fuq ir-rappreżentanza proporzjonali skont ix-xewqa tal-elettur b'tali mod li effettwaw l-implimentazzjoni tal- artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u b'hekk id-distakk bejn in-numru tad- deputati mal-partit fil-gvern u dawk mal-partit fl-opposizzjoni huwa żbaljat, u kellu jkun ta' 38 deputat għall-Partit Laburista u 31 deputat għall-Partit Nazzjonalista u dan bi ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal- Liġijiet ta' Malta; »5. tilqa' l-ħames talba limitatament billi tordna lill-Kummissjoni Elettorali tikkorreġi r-riżultat elettorali fis-sens li d-distakk ta' siġġijiet bejn il-partiti jinżel għal seba' siġġijiet kontra d-distakk ta' disa' siġġijiet kif wassal l-istess żball. Għaldaqstant tordna wkoll lill-Kummissjoni Elettorali sabiex tiddikjara bħala eletti biex jimlew żewġ postijiet addizzjonali, żewġ kandidati tal-Partit Nazzjonalista li ġew akkreditati mill-Kummissjoni Elettorali bl-ogħla, jew bin-numru ta' voti li jmiss l- aktar għoli mingħajr ma jkunu ġew eletti, irrispettivament mid-distrett minn fejn inkiseb dan l-ogħla numru ta' voti jew ta' voti li jmiss l-aktar għoli, a tenur tal-artikolu 52(1) tal-Kostituzzjoni ta' Malta u dana kollu fi żmien xahar mil-lum; »6. tilqa' s-sitt talba fis-sens fuq imfisser u fir-rigward tal-Onorevoli Claudette Hallett tiddikjara li l-mankanzi surriferiti fit-tmien distrett wasslu sabiex ġiet imċaħħda mid-dritt tagħha li tiġi eletta bil-kwota skont ir-rieda tal-votanti. Inoltre tordna lill-Kummissjoni Elettorali sabiex tagħmel dawk ir-regolamenti meħtieġa li eċċezzjonalment jipprevedu li jerġgħu jinfetħu l-għadd ta' voti li ġà ngħalqu. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »Stante l-importanza tal-kwistjonijiet legali mqajma f'din il-vertenza, kull parti tbati l-ispejjeż rispettivi tagħha.« Ir-raġunijiet li wasslu lill-ewwel qorti għal din id-deċiżjoni, safejn huma relevanti għall-meritu tal-appell, ġew imfissra hekk fis-sentenza »Illi r-rikorrenti jilmentaw li sofrew leżjoni fid-drittijiet fondamentali tagħhom kif sanċiti fit-termini tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea għall-Protezzjoni tad-Drittijiet tal-Bniedem – Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta, 'il quddiem imsejjah "Il-Konvenzjoni". Huma qed jitolbu dikjarazzjoni u rimedji effettivi billi jsostnu li kien hemm mankanza fil-proċess elettorali fl-elezzjonijiet ġenerali tad-9 ta' Marzu 2013, kemm fit-tmien distrett u fit-tlettax-il distrett, u li dawn il- mankanzi wasslu sabiex ċaħħdu lill-Partit Nazzjonalista milli jkollu wieħed jew żewġ kandidati eletti skont ir-rieda tal-votanti. Igħidu wkoll li tali mankanzi taw riżultat skorrett, b'mod li effetwa l-implimentazzjoni tal-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni ta' Malta. »Illi l-intimati u l-kjamati in kawża eccetto Edwin Ager Dimech issollevaw eċċezzjonijiet preliminari oltre eċċezzjonijiet sostantivi. Il-Kummissjoni Elettorali eċċepiet li:- i) mhix il-leġittimu kontradittur f'dawn il-proċeduri filwaqt li l-intimati u l-kjamati in kawża salv Edwin Ager Dimech eċċipew ukoll:- ii) in-nuqqas ta' ġurisdizzjoni ta' din il-qorti; iii) ir-rikorrenti kellhom rimedji oħra disponibbli għalihom: iv) li l-azzjoni odjerna hija perenta billi ġiet preżentata fuori termine; v) in-nuqqas ta' interess ġuridiku ta' Claudette Hallett u ta' Frederick Fitzgerald; filwaqt li b'żjieda ma' dawn l-Avukat Ġenerali eċċepixxa wkoll vi) in kwantu li l- eżitu ta' dawn il-proċeduri jimpinġi direttament fuq id-drittijiet ta' persuni oħra eletti fil-Parlament, il-proċeduri ma jistgħux jipproċedu 'l quddiem mingħajr ma il-membri parlamentari l-oħra li jkunu parti fil-proċeduri odjerni. l-opportunità lil dawk tingħata »Illi l-kjamat in kawża Edwin Ager Dimech eċċepixxa imbagħad li l-iżbalji in mertu wasslu sabiex hu qed jistenna li jiġi dikjarat elett f'każ li l-iżball jiġi rettifikat. »Illi fil-mertu ġie eċċepit li fl-elezzjonijiet ġenerali tad-9 ta' Marzu 2013 l-Istat Malti b'rispett sħiħ lejn il-prinċipju tad-demokrazija osserva rigorożament l-obbligu tiegħu għal finijiet tal-artikolu 3 tal-Ewwel Proto- koll tal-Konvenzjoni Ewropea għax żamm elezzjoni libera f'intervall xieraq b'votazzjoni sigrieta, taħt kundizzjonijiet li żguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura. Ġie eċċepit mill- Kummissjoni Elettorali li ma kien hemm l-ebda leżjoni tad-dritt protett mill-artikolu 3 billi huwa importanti li l-komposizzjoni aħħarija tal-Kamra tad-Deputati tirrifletti fis-sustanza l-proporzjonijiet li l-partiti ġabu fuq l- ewwel għadd u dan indipendentement mill-ħdim tal-mekkaniżmi legali kontemplati biex dan il-persentaġġ jiġi rispettat. Għalhekk fis-sustanza ma kien hemm l-ebda leżjoni tad-dritt lamentat. »Il-fatti kif jirriżultaw huma s-segwenti: »Irriżulta li waqt il-proċess tal-għadd tal-voti fl-elezzjonijiet ġenerali tad-9 ta' Marzu 2013 saru żbalji konsistenti f'pakkett ta' ħamsin (50) Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et vot, bl-unijiet tal-kandidata tal-Partit Nazzjonalista Claudette Hallett fuq it-tmien distrett li ġie mqiegħed mal-voti tal-kandidat tal-PN Dr Michael Spiteri Bailey. Irriżulta wkoll li fit-tlettax-il distrett kien hemm numru ta' voti, inqas minn għaxra, li ġew impoġġija f'pakkett skorrett, u ma ġewx konteġġjati. … … ... »Claudette Hallett ma ġietx eletta bi tmien voti biss, u l-Kummissjoni Elettorali mal-ħmistax-il għadd iddikjarat li kien elett Edward Salem Rashed, kandidat tal-Partit Laburista, minflokha. Frederick Fitzgerald wkoll kien wieħed mill-kandidati fi ħdan il-Partit Nazzjonalista. Hu kkandida ruħu fuq it-tlettax-il distrett, hu ma ġiex elett b'disa' (9) voti biss u l- Kummissjoni Elettorali mal-għaxar għadd iddikjarat li kien elett kandi- dat ieħor, Dr Justyne Ciscaldi mill-Partit Laburista, minfloku. »Irriżulta wkoll li saru oġġezzjonijiet għal dawn l-iżbalji waqt il-proċess tal-għadd tal-voti, u sussegwentement ġew istitwiti proċeduri quddiem il-Qorti Kostituzzjonali f'żewġ kawżi separati, u cioè Frederick Debrincat- pardi v. Kummissjoni Elettorali, u Claudette Hallett v. Kummissjoni Elettorali, liema kawżi ġew deċiżi fit-13 ta' Marzu 2013. »Fil-kawżi msemmija l-Qorti Kostituzzjonali ddeċiediet li l-atturi ma kellhomx interess ġuridiku biex imexxu l-azzjoni, u ħelset lill-Kum- missjoni mill-ħarsien tal-ġudizzju. »Illi l-Partit Nazzjonalista kien wieħed mill-partiti politiċi li ressaq kandidati għall-elezzjoni ġenerali li seħħet fid-9 ta' Marzu 2013 u li skont ir-riżultat maħruġ mill-Kummissjoni Elettorali huwa ġie immarkat bl-ewwel preferenza fuq mija tnejn u tletin elf, erba' mija sitta u għoxrin (132,426) polza tal-voti mixħuta mill-votanti fuq firxa ta' tlettax-il distrett filwaqt li l-Partit Laburista ġab riżultat ta' 167,533 vot. »Illi konsegwentement ġiet applikata l-proċedura hekk imsejħa tar- ripeskaġġ tal-voti stabbilita bl-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni ta' Malta lill- Partit Nazzjonalista bħala l-partit li għandu minoranza parlamentari. Il- Partit Nazzjonalista ġie assenjat erba' siġġijiet addizzjonali li missew fost oħrajn lir-rikorrenti Claudette Hallett u Frederick Fitzgerald. »Ir-rizultat finali huwa distakk ta' disa' siġġijiet fil-Parlament bejn il-PL (39) u l-PN (30). »Ikun utili f'dan l-istadju li l-qorti tislet minn din ix-xiehda l-fatti ta' rilevanza li mhumiex in kontestazzjoni. Minn dak li ikkonstatat jirriżultaw is-segwenti fatti li ma hemmx kontestazzjoni dwarhom: li l-proċess tal-għadd tal-voti fl-elezzjoni ġenerali tad-9 ta' Marzu 2013 tmexxiet [recte il-proċess … tmexxa] b'mod trasparenti, fejn il-partiti u l-kandidati kienu preżenti, tramite l-aġenti u delegati, f'kull stadju tal-għadd tal-voti u setgħu jirreklamaw id-diskrepanzi li rriżultaw mal-Kum- missjoni Elettorali f'kull fażi tal-proċess; lanqas hija in kontestazzjoni l-indipendenza u l-imparzjali- tà tal-Kummissjoni Elettorali u li l-elezzjoni ġenerali kienet elezzjoni nadifa, ħielsa minn prattiċi korrotti (u ndħil barrani); li l-unijiet tal-pakkett ta' ħamsin vot u tal-għaxar voti ġew akkreditati lill-Partit Nazzjonalista; Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 li għal dak li jirrigwarda l-pakkett ta' ħamsin (50) vot li kienu miġbura fi sleeve jew band bl-isem ta' Michael Spiteri Bailey, dawn kienu jappartjenu lil Claudette Hallett; Claudette Hallett kienet għadha ma ġietx elimi- nata bħala kandidata meta nstabu; »• dan il-pakkett instab meta fl-14-il count bdew jitqassmu l- voti ta' Michael Spiteri Bailey; li saret protesta mill-kandidata u r-rappreżentanti tal-Partit Nazzjonalista iżda l-Kummissjoni Elettorali iddeċidiet li ma tistax skont il-liġi tiftaħ mill-ġdid għadd li jkun diġà magħluq u ppubblikat u għalhekk iddeċidiet li tkompli bl- għadd tal-voti; »• dawn il-50 vot ma ġewx magħdudin mal-voti ta' Claudette Hallett jew imnaqqsa mill-voti ta' Michael Spiteri Bailey iżda ġew magħdudin man-non transferable votes; »• b'riżultat ta' dan ġie elett l-Onor. Dr Edward Salem Rashed bi 3,688 vot mentri Claudette Hallett spiċċat b'3,680 vot – distakk ta' 8 voti biss; »• sussegwentement Dr Salem Rashed ċeda s-siġġu tiegħu fid- distrett u ġie elett l-Onor. fit-tlettax-il distrett meta kien qiegħed isir it-tmien għadd tal-kandidat Paul Hallett sabiex jiġu trasferiti l-voti tiegħu nstab li kien hemm għaxar (10) voti neqsin billi minflok 678 kien hemm 668. Dawn il-voti baqgħu ma nstabux u l- Kummissjoni Elettorali iddeċidiet billi b'mod fittizju żiedet l- ammont ta' non transferable votes għal 45 fejn fil-verità kien hemm biss 35 non transferable votes; f'dan id-distrett ġiet eletta l-Onor. Dr Justyne Ciscaldi bi 3,966 vot filwaqt li l-Onor. Frederick Fitzgerald spiċċa b'3,957 vot – distakk ta' 9 voti; fit-8 distrett il-Partit Nazzjonalista kellu jtella' tliet kandidati u mhux tnejn filwaqt li fit-13-il distrett, jekk il-voti kienu jmissu lill-Onor. Frederick Fitzgerald, ukoll kien itella' tliet kandidati eletti; ir-riżultat finali kien ta' 39 siġġu għall-Partit Laburista u 26 siġġu għall-Partit Nazzjonalista bbażat fuq first count votes u bl-applikazzjoni tas-sistema tas-single transferable vote. Bl-applikazzjoni tal-mekkaniżmu tal-artikolu 52 tal- Kostituzzjoni, ir-riżultat finali hu ta' 39 siġġu għall-PL u 30 siġġu għall-PN – distakk ta' disa' siġġijiet; ir-rikorrenti l-Onor. Frederick Fitzgerald u l-Onor. Claud- ette Hallett irrikorrew għall-Qorti Kostituzzjonali b'żewġ rikorsi separati li ġew deċiżi nhar it-13 ta' Marzu 2013; ir-rikorrenti l-Onor. Frederick Fitzgerald ma ġewx eletti bil-kwota imma bl-operazzjoni tal-mekkaniżmu ta' ripeskaġġ stipulat fl-artikolu 52 tal- Kostituzzjoni u l-artikolu 23 tat-Tlettax-il Skeda tal-Kap 354; Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »• ma jirriżultax li hemm kontestazzjoni dwar il-posizzjoni tal- kjamat in kawża Edwin Ager Dimech billi jirriżulta li f'każ li l- Onor. Claudette Hallett tkun ġiet eletta direttament kien jibbenefika Edwin Ager Dimech mir-raba' siġġu miżjud jekk bit- tħaddim tal-mekkanizmu tal-artikolu 52 ikun xorta jagħti riżultat ta' 4 siġġijiet żejda għall-partit rikorrent; »Illi issa ser tgħaddi biex tindirizza l-eċċezzjonijet sollevati. Dawn tqajmu mill-intimati u mill-kjamati in kawża kollha eccetto Edwin Ager Dimech għalkemm jistgħu jirraffiguraw f'ordni differenti fir-risposti rispettivi tal-intimati u kjamati in kawża. Jingħad li l-kjamat in kawża Edwin Ager Dimech essenzjalment qabel mar-rikors promotur u mat-talbiet imressqa u għalhekk ma jqajjem l-ebda waħda mill-eċċezzjonijiet li ser jiġu hawn trattati u deċiżi. »I Eċċezzjonijiet dwar in-nuqqas ta' integrità tal-ġudizzju »Illi tibda biex tissenjala li diversi mill-intimati eċċipew li l-ġudizzju f'din l-azzjoni ma kienx integru. Dan ġie sanat bil-kjamat in kawża tal- Avukat Ġenerali, u tal-Onor. Edward Salem Rashed, Joe Montfort, Dr Justyne Ciscaldi u Edwin Ager Dimech, u fl-aħħar nett b'digriet ta' din il- qorti kif attwalment presjeduta bil-kjamat in kawża tal-Partit Laburista kif fuq premess. »Għalhekk din l-eċċezzjoni hija sorvolata u l-qorti ser tastjeni milli tieħu aktar konjizzjoni tagħha. »II Eċċezzjoni ta' nuqqas ta' ġurisdizzjoni ta' din il-qorti »Ikkonsidrat li jekk din l-eċċezzjoni tintlaqa' tidderimi l-kwistjoni kollha u twassal għal-liberatorja fuq il-mertu. Għalhekk ikun utili li din il-qorti tiddisponi minn din l-eċċezzjoni l-ewwel, u f'każ li ma tintlaqax tin- dirizza l-eċċezzjonijiet preliminari rimanenti. »Illi l-eċċezzjoni għandha tiġi indirizzata fuq żewġ binarji li huma mnisġin ma' xulxin: »i. Il-ġurisdizzjoni ta' din il-qorti sabiex tiehu konjizzjoni tat-talbiet u l- eċċezzjonijiet kif ifformulati; Il-ġurisdizzjoni ta' din il-qorti biex tiehu konjizzjoni tat-talbiet fil- mertu in kwantu jirrigwardaw il-validità o meno ta' elezzjoni tad- deputati għall-Parlament u biex tagħti r-rimedji mitluba, materja li, skont l-eċċipjenti, hija fdata esklussivament lill-Qorti Kostituzzjonali mill-ogħla liġi tal-pajjiż – il-Kostituzzjoni ta' Malta. i. Il-ġurisdizzjoni ta' din il-qorti sabiex tieħu konjizzjoni tat-talbiet u l- eċċezzjonijiet kif ifformulati »Illi huwa paċifiku fil-ġurisprudenza tal-qrati tagħna li huma l-premessi u t-talbiet li jirradikaw il-kompetenza tal-qorti. »Illi fil-kawża odjerna r-rikorrenti qegħdin jallegaw vjolazzjoni tad-dritt- ijiet fundamentali tagħhom kif sanċiti fl-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea (Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta) stante mankanzi fil-proċess elettorali fuq it-tmien u t-tlettax-il distrett u talbu wkoll rimedju għal tali allegata leżjoni. »Illi fil-materja tad-drittijiet konvenzjonali, inkuż dawk invokati, jirriżulta mingħajr ombra ta' dubbju li l-kompetenza ta' din il-qorti hija radikata fermament fid-disposizzjoni tal-artikolu 4(1) u (2) tal-Kap. 319 tal-Liġi- jiet ta' Malta skont liema l-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għandha ġurisdizz- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 joni oriġinali sabiex tisma' u tiddeċiedi kull talba magħmula minn persuna li tallega xi wieħed mid-drittijiet tal-bniedem u libertajiet fonda- mentali li jkun ġie, jew ikun x'aktarx ser jiġi, miksur dwarha. »Jiġi rilevat ġà f'dan l-istadju li l-artikolu 4(1) tal-Kap. 319 ikompli hekk: "bla ħsara għal kull azzjoni oħra dwar l-istess ħaġa li tkun tista' ssir legalment, titlob lill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għal rimedju." »Inoltre l-artikolu 4(2) jiddisponi li din il-qorti, sabiex twettaq jew tiżgura t-twettiq tad-drittijiet u libertajiet invokati, "tista' tagħmel dawk l-ordni- jiet, toħroġ dawk l-atti u tagħti dawk id-direttivi li tqis xierqa" għal din il- finalità. »Illi fid-dawl tal-premess, din il-qorti ma ssib l-ebda diffikoltà li tasser- ixxi l-ġurisdizzjoni tagħha biex tieħu konjizzjoni tal-azzjoni odjerna in kwantu hija ippernjata fuq allegat ksur ta' dritt konvenzjonali naxxenti mit-tielet artikolu tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni (P1-A3) li tin- kwadra perfettament fl-ambitu tal-ġurisdizzjoni oriġinali tagħha kif maħsub mil-leġislatur Malti fl-artikoli fuq ċitati, art. 4(1) u (2) tal-Kap. »Għalhekk l-eċċezzjoni f'dan is-sens hija respinta. Il-ġurisdizzjoni ta' din il-qorti biex tieħu konjizzjoni tat-talbiet fil- mertu »Ikkonsidrat li P1-A3 tal-Konvenzjoni jiddisponi hekk: "Il-Partijiet Għolja Kontraenti jobbligaw ruħhom li jżommu elezz- jonijiet liberi f'intervalli xierqa b'votazzjoni sigrieta, taħt kundizz- jonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl- għażla tal-leġislatura." »Illi l-argument tal-intimati hu mibni fuq it-teżi li l-validità u r-regolarità ta' elezzjonijiet ta' membri tal-Parlament Malti hija materja riservata mill-Kostituzzjoni fil-kompetenza esklussiva tal-Qorti Kostituzzjonali u għalhekk il-Prim'Awla ma għandhiex kompetenza f'din il-materja. Inoltre jgħidu li r-rimedji mitluba, in kwantu jirrigwardaw il-kom- posizzjoni tal-Parlament, il-validità tal-elezzjoni, u l-elezzjoni tal- membri tal-Kamra tad-Deputati, jew it-tħassir ta' elezzjoni jew tal- elezzjoni ta' xi membri tal-Kamra teżorbita kompletament mill-funzjoni- jiet u mill-poteri tal-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili. »L-intimati, in sostenn tat-teżi tagħhom, jinvokaw is-supremazija tal- Kostituzzjoni u partikolarment l-artikoli 95(2)(a), (b), art. 56 u art. 63 tal-Kostituzzjoni u l-artikoli 115(1) u 117 tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali (Kap. 354). »Ir-rikorrenti u l-kjamat in kawża Edwin Ager Dimech irribattew li b'din il- kawża qed jintalab li jiġu sindakati nuqqasijiet li seħħew fil-proċess elettorali fit-termini tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea u mhux fil-konfront ta' xi regola preskritta f'xi liġi elettorali. It- talbiet tagħhom huma mmirati sabiex jiġi deċiż jekk in-nuqqasijiet humiex tali li jammontaw għall-ksur ta' dak l-artikolu. Jgħidu li l-ilment jindirizza id- diskrezzjoni u s-setgħa tagħha b'tali mod li vvjolat l-obbligu tal-istat sabiex iżomm u jmexxi elezzjonijiet b'rispett għar-rieda tal-votant skont il-Konvenzjoni. il-Kummissjoni Elettorali eżerċitatx l-kwistjoni jekk Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »Ikkonsidrat li l-Kostituzzjoni tagħna hija l-liġi suprema tal-pajjiż u l- leġislatur Malti, għal raġunijiet storiċi, iddeċieda li jifformola dan il- prinċipju b'mod espress fl-artikolu 6 tal-Kostituzzjoni skont liema il- Kostituzzjoni tipprevali fuq kull liġi ohra tant li tali liġi tkun bla effett "safejn tkun inkonsistenti". »Illi wkoll il-Konvenzjoni Ewropea tokkupa posizzjoni speċjali fil- ġerarkija tal-liġijiet tagħna. Din il-posizzjoni hija kristallizata fl-artikolu 3 tal-Kap 319 li jiddisponi: (1) Id-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali għand- hom isiru, u jkunu esegwibbli bħala, parti mil-Liġi ta' Malta. »"(2) Fejn ikun hemm xi liġi ordinarja li tkun inkonsistenti mad- Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali, l-imsemmija Dritt- ijiet u Libertajiet Fundamentali għandhom jipprevalu, u dik il-liġi ordinarja għandha, safejn tkun inkonsistenti, tkun bla effett." »Fid-definizzjoni ta' "liġi ordinarja" hija eskluża l-Kostituzzjoni (art. 2 tal-Kap. »Il-kompetenza tal-Qorti Kostituzzjonali fil-materja ta' elezzjonijiet fil- pajjiż temani mill-artikoli segwenti:- »L-artikolu 56 tal-Kostituzzjoni jirregola l-votazzjoni u elezzjoni tal- membri tal-Kamra tad-Deputati li "għandhom jiġu eletti fuq il-prinċipju tar-rappreżentanza proporzjonali permezz ta' vot singlu trasferibbli ...". Din l-elezzjoni għandha "tkun ħielsa minn attijiet illegali jew ta' korruzz- joni u ndħil barrani" (art. 56(1) u 2). »Huwa d-dmir tal-Kummissjoni Elettorali mwaqqfa taht l-istess Kostit- uzzjoni li tissospendi elezzjoni tal-membri tal-Kamra jew fid-distretti kollha jew f'xi wieħed jew aktar minnhom, jekk ikollha "raġuni xierqa li temmen li jkunu saru attijiet illegali jew ta' korruzzjoni jew reati oħra li għandhom x'jaqsmu mal-elezzjonijiet, jew kien hemm indħil barrani, u dawk l-attijiet, reati jew indħil ikunu pprevalew b'mod hekk estensiv jew ikunu ta' dik ix-xorta li raġonevolment ikunu mistennija li jkollhom effett fuq ir-riżultat tal-elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'xi wieħed jew iktar minnhom". F'tali każ il-Kummissjoni għandha tirreferi l-kwistjoni lill-Qorti Kostituzzjonali. »Mhux biss imma kull votant li jista' jivvota f'dik l-elezzjoni għandu l- jedd li jirrikorri lejn il-Qorti Kostituzzjonali u jirreferi din il-kwistjoni jekk jeżistu tali ċirkostanzi u l-elezzjonijiet ma ġewx sospiżi, mhux aktar tard minn tlett ijiem wara l-pubblikazzjoni tar-riżultat uffiċjali tal- elezzjoni (artiklu 56 (3), (4) u (5) tal-Kostituzzjoni). »L-artikolu 63 tal-Kostituzzjoni jiddisponi li: Kull kwistjoni jekk - »"(a) xi persuna tkunx ġiet eletta validament bħala mem- bru tal-Kamra tad-Deputati; »"għandha tiġi mressqa quddiem u deċiża mill-Qorti Kostituzzjon- ali skont id-disposizzjonijiet ta' xi liġi li għal dak iż-żmien tkun isseħħ f'Malta." »Bl-artikolu 95(2)(a) tal-Kostituzzjoni, il-Qorti Kostituzzjonali għandha ġurisdizzjoni originali inter alia [dwar]:- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »"(a) dawk il-kwistjonijiet li huma msemmija fl-artikolu 63 tal- Kostituzzjoni; »"(b) kull ħaġa riferita lilha skont l-artikolu 56 ta' din il- Kostituzzjoni u kull ħaġa riferita lilha skont kull liġi dwar l- elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati;" »Inoltre l-Qorti Kostituzzjonali tisma' appelli minn deċiżjonijiet tal- Prim'Awla tal-Qorti Ċivili skont l-artikolu 46 tal-Kostituzzjoni (art. 95(2)(ċ) tal-Kostituzzjoni) u skont l-artikolu 3(4) tal-Kap. 319 "b'żieda mal-ġurisdizzjoni mogħtija lilha mill-artikolu 95 tal-Kostituzzjoni". »Il-kwistjoni ta' kompetenza hija riflessa wkoll fil-Kap. 354 tal-Liġijiet ta' Malta fejn, fl-artikolu 115, jinsab dispost li: (1) Il-kwistjonijiet kollha dwar il-jedd ta' persuna li tkun jew li tibqa' Membru tal-Kamra għandhom jinġiebu quddiem il-Qorti Kostituzzjonali u jiġu deċiżi minn din il-qorti....;" »u fl-artikolu 117 hemm li: Minkejja kull disposizzjoni oħra ta' dan l-Att li biha d- deċiżjoni tal-Kummissjoni tiġi stabbilita bħala waħda finali u/jew li minnha ma jista' jsir ebda appell, dik id-disposizzjoni ma għand- hiex teskludi applikazzjoni quddiem il-Qorti Kostituzzjonali minn persuna li taġixxi biex tħassar elezzjoni, sew f'xi distrett wieħed biss jew fid-distretti kollha." »Il-kompetenza ta' din il-qorti f'din l-azzjoni tqajmet fis-sede ta' appell quddiem il-Qorti Kostituzzjonali edotta mill-appell minn din il-qorti kif diversament presjeduta. Fis-sentenza tagħha tad-29 ta' Mejju 2015 osservat li:- Għalkemm ċertament hemm elementi komuni fi kwistjonijiet taħt l-art. 63 tal-Kostituzzjoni u dawk taħt l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll, ma għandhomx l-istess firxa, għax ma tistax teskludi a priori illi persuna tista' tkun validament eletta taħt il-liġijiet elettorali u xorta ma jkunx tħares il-jedd taħt l-art. Dan ikompli jindika illi l- ġurisdizzjoni tal-Qorti Kostituzzjonali taħt l-art. 63 tal-Kostituzzjoni ma teskludix dik tal-Prim'Awla taħt il-Kap. »"- omissis- Dan jista' jkun minnu iżda fl-aħjar ipotezi għall-appellanti jista' se mai jolqot ir-rimedju li jista' jingħata, fis-sens illi r-rimedju taħt il-Kap. 319 ma jistax ikun dak illi titħassar l-elezzjoni ta' deputat, sabiex ma tiġix mhedda ċ-ċertezza fi żmien qasir li trid il- Kostituzzjoni. Li jista' jingħata rimedju bla ma titħassar l-elezzjoni ta' deputat jixhduh sentenzi mogħtija mill-Qorti Ewropea tad- Drittijiet tal-Bniedem. »Minn dan kollu premess din il-qorti tislet is-segwenti kostatazzjonijiet: Liġi ordinarja (bħal ma hi l-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali – Kap. 354) tista' tiġi dikjarata bħala mhux konformi mal-Konvenzjoni u sussegwentement tkun "bla effett" minkejja li mhix inkonsistenti mal- Kostituzzjoni ta' Malta. Q.E.D.B. 7 ta' Frar 2008, rik. Q.E.D.B. 8 ta' April 2010, rik. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Li l-firxa tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll hija differenti mid- disposizzjoni tal-Kostituzzjoni applikabbli għall-Elezzjonijet Ġenerali. Hija illogika u ta' kontrasens li wiehed jargumenta li l-applikazzjoni tal-Protokoll hija eskluza a priori meta Malta stess irratifikat dan il- Protokoll bħala parti mil-liġi tagħna mingħajr riserva. Tali argument ikun irendi bla sens ir-ratifika tal-Gvern Malti u jinnewtralizza dritt mogħti liċ-ċittadin Malti. Li kieku l-leġislatur Malti ried iżomm il- kompetenza esklussiva ta' elezzjonijiet ġenerali (jew distrettwali) fi ħdan il-Qorti Kostituzzjonali bl-applikazzjoni biss tal- artikoli kostituzzjonali ċitati, allura ma kienx jirratifika t-tielet artikolu ta' dan il-Protokoll jew kien jagħmel ir-riservi appożiti. Huwa assodat li l- Konvenzjoni Ewropea toffri liċ-ċittadin rimedji u protezzjoni addizz- jonali għad-drittijiet u libertajiet fondamentali garantiti fil-Kostituzzjoni tagħna. Difatti tagħna hija mogħnija b'sentenzi fejn gew rikonoxxuti u applikati d-drittijiet konvenzjonali flimkien u addizzjonalment għal dawk kostituzzjonali. l-ġurisprudenza fil-materja jirreferi ukoll għall-operat Ir-rikors promotur tal-Kummissjoni Elettorali, senjatament għad-deċiżjoni li ma jerġax jiftaħ għadd li ġà ngħalaq, u li jgħodd il-voti tal-kandidat Claudette Hallett u l-voti mitlufa mal-voti mhux trasferibbli, u għar-responsabbilità tal-istess Kummissjoni fit-treġija u fis-superviżjoni tal-elezzjonijiet. Dan l-aġir ġab konsegwenzi serji fuq ir-riżultat finali tal-elezzjoni f'Malta – kwistjoni li ser tiġi trattata fil-konsiderazzjonijiet fil-mertu tal-każ. F'ebda mument qed jiġu allegati li saru corrupt practices, illegalitajiet gravi jew indħil barrani li huwa x-xenarju kkontemplat bl-artikolu 56 tal-Kostituzzjoni. Dan kollu jimpinġi fuq l-obbligu (pożittiv) tal-istat tramite wkoll l-aġenziji tiegħu biex jiżgura u jiggarantixxi d-drittijiet konvenzjonali taċ-ċittadin Malti. Lanqas m'hi, din l-azzjoni, l-actio popolaris permessa mill- Kostituzzjoni jew l-azzjoni kontemplata mill-Kostituzzjoni li tista' tiġi promossa mill-Kummissjoni Elettorali stess. jirreferi wkoll għad-drittijiet soġġettivi Ir-rikors promotur tal- kandidati Claudette Hallett u Frederick Fitzgerald li mhux biss jiġu eletti, imma li jieħdu posthom in forza tal-elezzjoni diretta tagħhom. Dawn id-drittijiet jidħlu fl-ambitu tat-tielet artikolu tal-Ewwel Protokoll imma ma jimplikawx neċessarjament il-corrupt practices jew illegalita- jiet previsti mill-Kostituzzjoni. Inoltre joħroġ mir-risposta tal-kjamat in kawża Edwin Ager Dimech li hemm kwistjoni wkoll dwar id-dritt soġġettiv tiegħu li jiġi elett b'effett tat-tħaddim tal-mekkaniżmu prospettat mill- Kostituzzjoni. Ir-rikors promotur huwa wkoll ippernjat fuq id-dritt allegat li r- riżultat elettorali għandu jirrispetta finalment ir-rieda tal-elettorat kemm fl-elezzjoni tal-membri li għalihom ivvota, imma wkoll fit-tħaddim tal- mekkaniżmu ta' ripeskaġġ, stabbilit mill-Kostituzzjoni stess. Ġie allegat li dak li seħħ ma rriflettiex fir-riżultat aħħari tiegħu x-xewqat tal-votanti fit-8 u fit-13-il distretti, u l-mekkanizmu tal-artikolu 52 ma pproduċiex ir- riżultat maħsub in kwantu wieħed jew tnejn mir-rikorrenti kandidati kellhom jiġu eletti bil-kwota, u in kwantu d-distakk bejn il-partijiet kien ikun inqas minn 9 siġġijiet. Kif osservat il-Qorti Kostituzzjonali, il-partiti politiċi m'għandhomx locus standi fl-azzjoni kontemplata fl-artikolu 56(5) tal-Kostituzzjoni li Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 tispetta lil "kull persuna li għandha dritt għall-vot f'dik l-elezzjoni". B'hekk kompliet:- »"Bl-interpretazzjoni li jridu l-konvenuti appellanti, partiti politiċi ma jkollhomx rimedju ġudizzjarju f'materja elettorali minkejja l-interess li wara kollox jinsistu li għandhom uħud mill-appellanti stess fl- aggravju – li nqisuh aktar 'il quddiem – dwar in-nuqqas ta' integrità tal-ġudizzju għax il-Partit Laburista ma kienx parti fil-kawża quddiem l-ewwel qorti." Għal dak li jirrigwarda r-rimedji applikabbli, l-art 4(2) tal-Kap. 319 ma jorbotx idejn il-qorti li tista' tagħti kull forma ta' rimedju "li tqis xierqa sabiex twettaq, jew tiżgura t-twettiq, tad-Drittijiet tal-Bniedem u Liberta- jiet Fundamentali li għat-tgawdija tagħhom tkun intitolata dik il- persuna". Anke jekk huma imposti limitazzjonijiet kostituzzjonali, kif jargumentaw l-intimati u l-kjamati in kawża, b'dan ma jfissirx li din il- qorti m'għandhiex poter diskrezzjonali li tagħti rimedji oħra xierqa, inkluż b'dikjarazzjoni ta' vjolazzjoni tad-drittijiet u libertajiet in mertu. »Għal dawn ir-raġunijiet din il-qorti hija tal-fehma konsiderata li din il- qorti, bis-saħħa tal-ġurisdizzjoni oriġinali tagħha fil-materja tad-drittijiet u libertajiet fondamentali, għandha l-ġurisdizzjoni biex tiddieċiedi din l- azzjoni, kif hekk promossa abbażi tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea. Għaldaqstant qed tiċħad din l-eċċezzjoni tal- intimati u tal-kjamati in kawża eccetto Edwin Ager Dimech. » V. Ir-rikorrenti kellhom rimedji oħra effettivi disponibbli għalihom »Hu sottomess li r-rikorrenti jew min minnhom ma utilizzawx ir-rimedji previsti mil-liġijiet elettorali tempestivament, imma aġixxew wara li l- għadd in kwistjoni kien ingħalaq. Isegwi għalhekk li la mezzi xierqa ta' rimedju għall-ksur allegat kienu disponibbli favur ir-rikorrenti skont liġi oħra ordinarja, anke jekk huma ma użawhomx, ma jistgħux issa jadixxu quddiem il-qrati fil-vesti straordinarja tagħhom sabiex ifittxu lill- istat jew il-kummissjoni intimata għal xi ksur tad-drittijiet tagħhom. »Din l-eċċezzjoni qed tigi ssollevata ai termini tal-proviso għall-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 (li huwa riflessjoni tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzz- joni). »Illi minn eżami akkurat tal-proviso premess ma jirriżultax li l-leġislatur ried li jistabbilixxi bħala prinċipju assolut fil-liġi kostituzzjonali tagħna li qabel ma persuna tadixxi lil din il-qorti fil-ġurisdizzjoni kostituzzjonali tagħha għandha dejjem u tassattivament teżawrixxi r-rimedji kollha disponibbli skont il-liġi ordinarja, inklużi dawk ir-rimedji li ma jkunux raġjonevolment mistennija li jkunu effettivi u aċċessibbli. »Illi l-intimati jissottolinejaw li l-liġi elettorali toffri rimedji opportuni lir- rikorrenti purkè dawn jintużaw tempestivament. Il-proċess tal-għadd tal-voti fih innifsu huwa strutturat sabiex jisgura trasparenza f'kull fażi tal-għadd, kif ukoll komunikazzjoni sħiħa bejn il-Kummissjoni Elettorali u l-kandidati, l-aġenti u d-delegati meta jinqala' xi żball. Kull kandidat jew kull persuna li tidher għalih jista' jitlob lill-kummissjoni biex terġa' teżamina u tgħodd il-poloz kollha jew polza li jkunu tlestew f'dak l- għadd. Kull kandidat jista' wkoll jirrikorri lill-Qorti Kostituzzjonali għar- rimedju opportun. L-intimati jsostnu li dawn ir-rimedji huma effettivi u Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et għalhekk qed jitolbu lil din il-qorti sabiex tiddeklina milli teżerċita d- diskrezzjoni tagħha taht il-proviso msemmi. »Ikkonsidrat li r-regolamenti 14 u 16 tat-Tlettax-il Skeda tal-Kap. 354 joffru rimedju effettiv iżda jistgħu jiġu eżerċitati biss f'terminu perent- orju kif hemm stabbilit. Għar-rigward tad-dritt li kandidat jitlob recount, il-liġi stess ma tippermettix li kandidat jitlob recount ta' għadd ta' voti li jkun ġà ngħalaq. »Illi fil-każ odjern, il-qorti hija soddisfatta li l-kandidati ma ħallewx l- opportunità tgħaddi inutilment u kapriċċożament, imma ma setgħux, fiċ-ċirkostanzi partikolari għal dan il-kaz, jindunaw bid-diskrepanzi li seħħew fl-għadd preċedenti. »Illi dan jirriżulta mid-diversi testimonjanzi f'din il-kawża. Ir-rikorrenti affermaw li ma setgħux jindunaw bl-iżbalji meta saru sabiex iressqu protesta tempestivament. … … ... »Huwa minnu li l-kummissjoni hija obbligata bil-liġi biex tassigura li l- proċess jkun jidher sew mill-kandidati u mill-aġenti u tagħmel kap hawnhekk għan-nota ta' sottomissjonijiet tal-kjamati in kawża li għamlet rassenja tad-diversi disposizzjonijiet li jirregolaw il-proċess u l- obbligi tal-kummissjoni fit-twettiq tar-responsabbilitajiet tagħha. »Iżda dan ma jbiddilx dak li seħħ fil-każ odjern u huma dawn il-fatti li għandhom jiġu valutati minn din il-qorti. »Illi fid-dawl tax-xiehda li ngħatat, din il-qorti tista' biss tikkonkludi li r- rikorrenti ma setgħux jindunaw bl-iżball waqt l-għadd li fih saru, u kien inutili għalihom li jipprotestaw l-iżbalji avverati għaliex l-kummissjoni ma setgħetx tordna li jerġgħu jinfetħu counts li ġà ġew magħluqa. Għaldaqstant għal dak li seħħ f'dan il-każ ma kellhomx rimedju effettiv disponibbli għalihom. »Illi huwa minnu li l-Kostituzzjoni u l-liġi ordinarja jipprovdu għar- rimedju ta' aċċess ġudizzjarju. Iżda kwantu għall-Partit Nazzjonalista, riferibbilment għar-rikors lejn il-Qorti Kostituzzjonali, ġà ġie osservat li partit politiku m'għandux locus standi biex iressaq tali rikors. Huwa minnu li l-kandidati Hallett u Fitzgerald utilizzaw dan ir-rimedju iżda l-Qorti Kostituzzjonali ma indirizzatx il-mertu tal-lanjanza tagħhom. »Għalhekk il-qorti hi tal-fehma li m'għandhiex tirrifjuta li teżerċita s- setgħat tagħha a tenur tal-artiklu 4(2) tal-Kapitolu 319 u konsegwente- ment tiċħad din l-eċċezzjoni. »VI In-nuqqas ta' interess ġuridiku tar-rikorrenti kollha »L-eċċezzjoni hija mfissra fis-sens li r-rikorrenti membri parlamentari l- Onor. Claudette Hallett u l-Onor. Frederick Fitzgerald m'għandhomx interess ġuridiku fil-proċeduri odjerni kif diġà ġie deċiż mill-Qorti Kostituzzjonali fit-13 ta' Marzu 2013. »Intimament konnessa ma' din l-eċċezzjoni hija dik tar-res judicata sollevata mill-Partit Laburista fil-konfront tar-rikorrenti membri parla- mentari, b'riferenza għall-proċeduri deċiżi mill-Qorti Kostituzzjonali fit- 13 ta' Marzu 2013, li ser tiġi trattata in segwitu. »Illi r-rikorrenti fir-rikors odjern jikkonsistu f'kandidati għall-elezzjoni kif ukoll f'partit politiku. L-interess ġuridiku tagħhom mhuwiex l-istess. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »L-interess tal-kandidati l-Onor. »Ġie premess li ż-żewġ kandidati għall-elezzjoni, Claudette Hallett u Frederick Sammut Jurcik, soffrew preġudizzju billi ma ġewx dikjarati eletti fuq il-voti oriġinali mogħtija lilhom u minflok ġew dikjarati eletti bil- mekkaniżmu stabbilit bl-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni. »Skont l-intimati u l-kjamati in kawża, ladarba ir-rikorrenti membri rreferew il-każ tagħhom lill-Qorti Kostituzzjonali, li tat deċiżjoni, anzi, iżjed minn hekk, iddikjarat li ma kellhomx iżjed interess ġuridiku fir- rikors tagħhom, hija [sic] mankanti l-interess tagħhom f'din l-azzjoni. »Illi l-Qorti Kostituzzjonali, fit-13 ta' Marzu 2013, fiz-żewġ rikorsi separati msemmija, iddeċidiet li d-deċiżjoni tagħha ma kienet ser tagħmel tar-rikorrenti u l-ebda differenza għall-posizzjoni għalhekk kien karenti l-interess rikjest mil-liġi:- »"F'kull każ, iżda, l-attur sejjer jiġi elett bis-saħħa tal-art. 52(1) tal- Kostituzzjoni u għalhekk ma huwa sejjer iġarrab ebda preġudizzju. Tassew illi l-attur jilmenta illi għandu interess illi jiġi elett bħala deputat 'oriġinali' mid-distrett tiegħu u mhux bħala deputat 'add- izzjonali'. Dan iżda ma huwiex interess ġuridiku għax taħt il-liġi s- siġġijiet 'addizzjonali' għandhom l-istess siwi u privileġġi bħal dawk 'oriġinali.' »u lliberat lill-Kummissjoni Elettorali mill-osservanza tal-ġudizzju. »Ikkonsidrat li r-rikorsi imsemmija gew intavolati quddiem il-Qorti Kostituzzjonali a tenur tal-artikolu 16(1) tat-Tlettax-il Skeda tal-Kap. 354 tal-Liġijet ta' Malta fuq kwistjoni ta' trasferiment ta' voti filwaqt li l- azzjoni odjerna hija mibnija fuq dritt konvenzjonali. Għalhekk l-interess ġuridiku f'din l-azzjoni jissusisti jekk ir-rikorrenti jitqiesu li huma "vittmi" ai fini tal-artikolu 34 tal-Konvenzjoni Ewropea. »Ikkonsidrat iżda li l-kunċett ta' vittma huwa kunċett awtonomu li jingħata interpretazzjoni mill-Qorti Ewropea indipendentement mill- interpretazzjoni mogħtija fil-liġi domestika. … … ... »Illi għal dak li jirrigwarda t-tielet artikolu tal-Ewwel Protokoll, il-Qorti Ewropea, ġà fis-sena 1987 fil-każ Mathieu-Burgio and Clerfayt v. Belgium5 irriteniet li d-drittijiet garantiti b'dak l-artikolu jinkludu wkoll drittijiet soġġettivi ta' parteċipazzjoni fil-proċess elettorali -: "the 'right to vote' and the 'right to stand for election to the legislature'". »Illi fil-fehma konsiderata ta' din il-qorti, l-interess ġuridiku tar-rikorrenti kandidati mhix limitata [sic] għall-interess li jiġu eletti, imma anke li "kull vot tiegħu jigi magħdud għalih u mhux jintrema" (nota sottom. tar- rikorrenti). Dwar dan jirriżulta mill-provi li l-voti ta' Claudette Hallett kif ukoll l-għaxar voti mitlufa fit-13 distrett ġew magħduda mal-voti mhux trasferibbli u effettivament intremew, ġew skartati u ma ġewx imfittxija. Q.E.D.B. 2 ta' Marzu 1987, § 51, rik. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »Illi inoltre l-interess tagħhom huwa fir-rimedju mitlub fir-rikors fejn qed jitolbu li b'rispett lejn il-prinċipju ta' demokrazija effettiva u r-rieda tal- elettorat jigu dikjarati eletti direttament skont is-suffraġju elettorali li vvotalhom u mhux bl-applikazzjoni tal-mekkaniżmu ta' ripeskaġġ. »L-interess ġuridiku tal-Partit Nazzjonalista »Il-Partit Nazzjonalista, bħala partit politiku, ippremetta li sofra pre- ġudizzju għaliex bl-iżball tal-Kummissjoni Elettorali ġew dikjarati eletti kandidati tal-Partit Laburista minnflok kandidati tal-Partit Nazzjonalista fiz-żewġ distretti elettorali. Mhux biss, iżda konsegwentement il-Partit Nazzjonalista minħabba dan l-iżball ġie dikjarat li eleġġa biss sitta u għoxrin (26) deputat fil-Parlament Malti meta fil-verità Claudette Hallett u/jew Frederick Fitzgerald kellhom jingħaddu mal-membri eletti fit-Tmien u fit-Tlettax-il Distretti f'isem il-Partit Nazzjonalista. »Illi ġie premess ukoll li l-Partit Nazzjonalista sofra preġudizzju billi, meta ġiet applikata l-proċedura maħsuba f'artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u nħadmet il-formula hemm provduta, ir-rappreżentanza parlamentari tal-Partit Nazzjonalista ddgħajfet għaliex id-differenza bejn in-numru ta' deputati għall-partit fl-opposizzjoni u dak għall-partit fil-gvern safa ta' disgħa (9) u mhux ta' sebgħa (7) kif kellu jkun altrimenti. »Illi hija l-fehma konsiderata ta' din il-qorti li l-Partit Nazzjonalista indubbjament għandu l-interess ġuridiku li jipproponi din l-azzjoni. Dan ġie rikonoxxut mill-Qorti Kostituzzjonali fl-appell intavolat inter alia, mill-Partit Laburista, mis-sentenza ppronunzjata minn din il-qorti … … … tal-5 ta' Frar 2015, u fejn konsegwentement dik is-sentenza ġiet imħassra fuq punt proċedurali stante li l-ġudizzju ma kienx integru. »Fis-sentenza tagħha, il-Qorti Kostituzzjonali ikkonkludiet li : Fil-fatt, kontra dak li jingħad fit-tweġiba tal-atturi, ma jistax jingħad illi s-sentenza appellata ma tolqotx l-interess ġuridiku tal- Partit Laburista. Hekk kif il-leġittimazzjoni attiva tal-Partit Nazzjon- alista hija msejsa fuq l-interess illi għandu jkollu aktar siġġijiet biex id-distakk bejnu u l-partit l-ieħor ikun ta' seba' siġġijiet flok disgħa, hekk ukoll il-leġittimazzjoni tal-Partit Laburista hija msejsa fuq l- interess li d-distakk ta' disa' siġġijiet li għandu fuq il-partit l-ieħor ma jonqosx għal sebgħa. L-interessi taż-żewġ partiti huma identiċi għalkemm opposti għal xulxin, u daqskemm għandu interess ġuridiku wieħed daqstant għandu l-ieħor." »Il-qorti taqbel ma' dak hawn fuq imfisser u hi tal-fehma li l-interess ġuridiku tar-rikorrenti kollha jissussisti għall-fini ta' din l-azzjoni kon- venzjonali. »Għalhekk din l-eċċezzjoni qed tiġi miċħuda. »Illi l-Partit Laburista ssottometta li r-rikors promotur ġie intavolat "biex jirraġġira l-konsegwenzi tal-prinċipju ta' res judicata stante li fil-każijiet taż-żewġ kandidati l-Qorti Kostituzzjonali diġà iddeċidiet b'mod li ma kienx favorevoli għalihom". »Ikkonsidrat li ż-żewġ azzjonijiet imsemmija ġew intavolati a bażi tar- regolament 16(1) tat-13-il Skeda tal-Kap 354 tal-Liġijiet ta' Malta filwaqt li l-azzjoni odjerna għandha bħala l-bażi ġuridika tagħha d- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 drittijiet garantiti fil-Konvenzjoni Ewropea. Il-causa ġuridika hija distinta u indipendenti minn dik li kienet il-bażi tal-azzjoni taż-żewġ kandidati fil-proċeduri anteċedenti, u, kif ġie ġà kkostatat, il-firxa tad-dritt invokat f'dawk l-azzjonijiet u f'din attwali hija differenti. Inoltre l-Qorti Kostituzz- jonali ma ppronunzjatx ruħha fuq d-dritt sostantiv invokat imma għaddiet biex illiberat lill-Kummissjoni Elettorali mill-osservanza tal- ġudizzju billi laqgħet eċċezzjoni proċedurali ta' nuqqas ta' interess ġuridiku. Din l-eċċezzjoni ma ntlaqgħetx f'dawn il-proċeduri u għalhekk ma jistax jingħad li hemm riżoluzzjoni definittiva minn qorti fuq l-istess kawżali bħal dik li tat lok għall-azzjoni odjerna. »Illi għalhekk din l-eċċezzjoni qed tiġi miċħuda. »Konsiderazzjonijiet fil-mertu »L-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea kif inkor- porat fil-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta jiddisponi li: jżommu »"Il-Partijiet Għolja Kontraenti elezzjonijiet liberi f'intervalli xierqa b'votazzjoni sigrieta, taħt kun- dizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl- għażla tal-leġislatura." jobbligaw ruħhom »[Il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem] fil-kaz ta' MathieuDebattista GrechMuscat Camilleri and Padovani Ginies v. Cassar Overend, fissret in-natura tad-drittijiet garantiti f'dawn it-termini: »Din it-tifsira hija ormai assodata fil-ġurisprudenza tal-Qorti f'Stras- bourg. »… … … din il-qorti, wara li eżaminat il-provi, tikkonkludi li huwa ppruvat:- »Fit-Tmien Distrett: »1. li fit-tmien distrett pakkett sħiħ ta' ħamsin unijiet ġew allokati erronjament lill-Michael Spiteri Bailey; »2. li dawn kienu indiskuttibilment voti li ngħataw mill-elettorat lil Claudette Hallett; »3. li nstabu meta nfetħu l-voti ta' Michael Spiteri Bailey sabiex isir il-proċess ta' trasferiment tal-voti; Q.E.D.B. 2 ta' Marzu 1987, rik. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »4. li minnkejja li kollox kien ċar, baqgħu ma ġewx assenjati lil Claudette Hallett skont ir-rieda tal-elettorat; »5. li minnkejja dan kollu magħruf, dawn il-voti ntremew billi ġew magħduda mal-voti mhux trasferibbli; »6. li minħabba dan kollu l-Partit Nazzjonalista ġie mċaħħad milli jkollu tliet kandidati minflok tnejn f'dak id-distrett; »7. li Claudette Hallett ġiet imċaħħda milli tkun eletta bil-kwota; »8. li wara li nħadmet il-formola, Edwin Ager Dimech ġie eskluż mill- Parlament inġustament; »9. li dak li seħħ fil-voti ta' Claudette Hallett kien magħruf lill- Kummissjoni Elettorali u fil-kuntest storiku, reali u politiku tal- elezzjonijiet f'dan il-pajjiż numerikament żgħir, l-impatt ta' din is- sitwazzjoni fuq ir-riżultat aħħari ta' numru ta' membri eletti u tas- siġġijiet kien prevedibbli għall-Kummissjoni Elettorali. »1. li għaxar voti sparixxew malli beda jsir it-trasferiment ta' voti tal- kandidat tal-PN Paul Hallett fit-tmien għadd; »2. li dawn baqgħu ma nstabux; »3. li ma jirriżultax li saret tfittxija jew indaġni f'dan l-għejbien; »4. li sakemm beda t-tmien count, l-għadd preċedenti kien ġie irri- konċiljat; »5. li iżda ma hemmx provi sal-grad rikjest mil-liġi li dawn il-voti kienu ser imissu lil Frederick Fitzgerald u għalhekk lanqas jirriżulta li l-Partit [Nazzjonalista] seta' jtella' t-tielet kandidat minn dan id-distrett. »Illi l-fatt li jsiru żbalji ma jassolvix lill-Kummissjoni Elettorali mid-dmir- ijiet tagħha ta' treġija korretta tal-proċess sħiħ elettorali. Multo magis f'elezzjoni ġenerali meta r-rieda tal-elettorat tingħata vuċi diretta fl- għażla tal-leġislatura hu [sic] li tirrapreżenta l-espressjoni demokratika tas-saħħa tal-poplu biex iżżomm ir-riedni kontra abbuż ta' poter. Il- Kummissjoni Elettorali f'dawn iż-żewġ distretti naqas fid-dmirijiet tiegħu [sic] ta' treġija tal-proċess elettorali billi ħalla li jsiru dawn l- iżbalji li fil-kuntest ta' pajjiż numerikament żgħir, fejn l-istorja tgħallimna li numru żgħir ta' voti jagħmel id-differenza, jitqiesu grossolani. Fir- rigward tal-għaxar voti, anke jekk hu minnu li dan in-numru, kif intqal fix-xiehda, hu wieħed insinifikanti komparat mal-voti kollha f'dak id- distrett, dan ma jbiddel xejn mill-fatt li l-voti sparixxew. Voti ma jisparixxux waħidhom b'kumbinazzjoni, u f'ammont li jwaqqa' l-elezz- joni ta' kandidat bil-kwota. Dan l-akkadut huwa suspettuż fl-agħar ipotezi, u inaċċettabbli fl-aħjar ipoteżi. Dawn il-voti kellhom jinstabu. »Illi għalhekk il-qorti ssib li saru mankanzi fiż-żewġ distretti elettorali, iżda, għal dak li jirrigwarda r-rimedji mitluba, l-impatt jirriżulta biss fuq ir-rikorrenti Claudette Hallett u mhux fuq Frederick Fitzgerald billi ma hemmx provi sal-grad rikjest bil-liġi li l-voti tat-13-il distrett kienu jmissu lilu. »Fil-każ odjern il-qorti hija soddisfatta li l-kandidati, delegati u aġenti tagħhom ma setgħux jindunaw bl-iżbalji meta saru. In effett lanqas il- Kummissjoni Elettorali ma ndunat bl-iżbalji tempestivament. Iżda l- Kummissjoni, tramite l-aġenti tagħha, kellha tinduna b'dawn il- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 mankanzi meta hija l-entità vestita bir-responsabilità sħiħa tat-treġija tal-proċess elettorali u għandha s-sistemi kollha biex tassigura li tali żbalji ma jfeġġux. »Minn apprezzament ta' dak li ġara, din il-qorti tosserva li fiż-żewġ każijiet, fl-aħħar analiżi, voti validi ma ġewx trasferiti skont kif previst mill-istess regolamenti elettorali. Fil-każ ta' Claudette Hallett, ma hemm l-ebda dubbju li l-voti kienu first preference votes mogħtija lilha. Mhux biss ma ġewx trasferiti lilha bl-applikazzjoni tal-prinċipju ta' single transferable vote li huwa l-pedament tas-sistema elettorali tagħna, imma saħansitra 'intremew'. Dan il-fatt waħdu, għal din il-qorti, jaqbeż il-limitu tas-sempliċi żball inkonsegwenzjali u uman prospettat mill-intimati. Seta' kien hemm żball fl-allokazzjoni oriġinali ta' dan il- pakkett ta' voti lil Michael Spiteri Bailey, senjatament meta ġew marbuta b'sleeve mitkuba addirittura a mano b'ismu minflok bl-isem tal- kandidata Hallett. Iżda ma kienx hemm superviżjoni xierqa u responsabbli mill-Kummissjoni Elettorali kif iridu l-Kostituzzjoni, liġi elettorali u l-Konvenzjoni. Sussegwentement kien b'deċiżjoni tal-istess kummissjoni li dawn il-voti 'intremew' billi tpoġġew fil-limbu tal-voti mhux trasferibbli. Dan l-aġir imur kontra l-ispirtu stess tal-Kostituzzjoni, tal-liġi elettorali tagħna, u tal-Konvenzjoni, u baqa' ma ġiex rettifikat. »Huwa minnu li mix-xiehda irriżulta li l-Kummissjoni Elettorali ħadet id- deċiżjoni li l-voti jmorru man-non transferable votes b'konsultazzjoni u saħansitra qbil mad-delegati tal-partiti iżda dan ma jbiddilx il-fatt li r- responsabilità aħħarija taqa' fuq spallejn il-Kummissjoni Elettorali, u fuq l-istat, biex jiġi żgurat riżultat li jirrispekkja r-rieda tal-poplu fil-limiti tal-Konvenzjoni. Ir-responsabilità fl-aħħar mill-aħħar hija tal-istat tra- mite l-kummissjoni u d-deċiżjoni aħħarija hi tal-Kummissjoni Elettorali. »Hawnhekk ġie sottomess li l-Partit Nazzjonalista kien fil-gvern fi żmien l-elezzjoni in mertu. Iżda l-Partit Laburista qed jikkonfondi partit politiku ma' gvern u dan l-argument lanqas jimmerita li jiġi approfondit. »Illi d-differenza bejn il-voti ta' Edward Salem Rashed li gie elett (3,688) u dawk ta' Claudette Hallett (3,680) kienu ta' tmien (8) voti, u dana minkejja li l-kummissjoni kienet konxja li kien hemm ħamsin vot ta' Hallett li ma ġewx ikkalkolati mal-voti tagħha. Il-kummissjoni ma ħadet ebda azzjoni ulterjuri u ddikjarat lil Edward Salem Rashed elett. »Illi ġie allegat li l-kandidati ma segwewx il-proċedura ikkontemplata bit-tlettax-il Skeda tal-Kap. 354 u li l-Kummissjoni Elettorali hija bil-liġi impeduta milli tmur lura fl-għadd tal-voti fejn l-għadd ġà ingħalaq. Din il-qorti ma taqbilx mat-teżi tar-rikorrenti li l-kummissjoni setgħet sua sponte tiftaħ il-counts preċedenti. Dan joħroġ minn qari tad-dis- posizzjonijiet rilevanti tat-Tlettax-il Skeda tal-Kap. 354, partikolarment ir-regolament numru 147 ma jippermettux lill-Kummissjoni li terġa' tiftaħ għadd ta' voti li hu ġà magħluq. … … ... Kull kandidat, jew il-persuna li tidher floku, jista', wara kull għadd li jkun sar, jitlob lill-Kummissjoni sabiex terġa' teżamina u tgħodd il-poloz kollha jew polza li jkunu tlestew f'dak il-għadd, u l-Kummissjoni għandha minnufih teżamina u tgħodd mill-ġdid dawn il-poloz skont ma jiġi mitlub mingħajr ma tagħmel ebda tibdil fit-taqsim tal-poloz li jkun hemm f'dawk il-mazzi, ħlief meta jkun meħtieġ li jsir dan it-tibdil minħabba xi żball li jinsab fil-għadd li jkun reġa' sar. Il-Kummissjoni tista' wkoll skont il-fehma tagħha terġa' tgħodd il-poloz għal darba jew iżjed, kull meta ma tkunx żgura mill- għadd ta' qabel; għalkemm b'dan kollu il-Kummissjoni ma hijiex fid-dmir li tgħodd mill- ġdid il-poloz għal iktar minn darba." Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »Hu eskluż għalhekk li bl-applikazzjoni tar-regolamenti elettorali jista' jintalab lill-Kummissjoni Elettorali li jsir għadd mill-ġdid ta' għadd li jkun ġà ġie magħluq. Huwa minnu li dan seħħ waqt elezzjoni lokali f'Haż Żebbuġ fejn il-kummissjoni ordnat li l-għadd tal-voti jerġa' jibda mill- bidu nett. Iżda din il-qorti hi tal-fehma li dan mhuwiex permess mir- regolamenti attwali għalkemm dan ma jillimitax il-poteri tal-Qorti Kostituzzjonali li tista' tħassar elezzjoni u tordna li l-poloz kollha jew parti minnhom jerġgħu jiġu magħdudin sabiex jaraw sewwa r-riżultat tal-elezzjoni (regolament 15 tat-13-il Skeda u l-artikolu 56(3), (4) u (5) tal-Kostituzzjoni). L-istess regolament 15 jipprovdi kif isir dan il- proċess. »Iżda l-azzjoni odjerna ġiet istitwita b'forza tal-garanziji sanċiti fil- Konvenzjoni Ewropea. Ġà fil-każ ta' Calleja v. Kummissjoni8, il-Qorti Kostituzzjonali asseriet il-kompetenza tagħha fejn "rikors seta' biss isir meta jkun ġà ġie materjalment jirriżulta provat li kien hemm irregolarità fil-għadd jew fit-trasferiment tal-voti li jiġġustifikaw l-intervent ta' din il- qorti bħala l-aħħar rimedju biex jiġi assigurat proċess elettorali nadif, liberu u, sa fejn hu possibbli, ħieles minn kull żball kif rikjest mil-liġi u mir-regolamenti b'mod li sewwa jkun jirrifletti l-volontà popolari". Jiġi notat li din il-kawża kienet tirrigwarda elezzjoni każwali – dawn il- prinċipji japplikaw multo magis f'elezzjoni ġenerali. »Inoltre, f'din il-kompetenza, lanqas hu meħtieġ li l-applikant ikun segwa l-proċeduri ta' kontestazzjoni stabbiliti fil-liġi elettorali. Difatti l- jinvoka r- Partit Nazzjonalista mhuwiex kandidat u ma setax regolamenti msemmija. Konklużjoni tal-qorti – sejba ta' responsabilità »Fid-dawl tal-premess l-aċċertamenti li qed isiru f'din l-istanza jmorru ben oltre sempliċi żball f'għadd partikolari għaliex jindirizzaw id-drittijiet garantiti mill-Konvenzjoni anke fid-dawl tal-ispirtu tal-Konvenzjoni u tal-istess Kostituzzjoni ta' Malta. Sar ħafna diskors dwar l-ħtieġa ta' ċertezza f'elezzjonijiet, u n-neċessità tat-terminu qasir għar-reviżjoni tar-riżultati, u li l-kaz odjern jikkonċerna żbalji u mhux corrupt practices. Izda hu daqstant fondamentali għad-demokrazija fil-pajjiż, li tispira l-liġi fondamentali tagħna, li r-rieda tal-elettorat tiġi rispettata u li ma jsirux żbalji ta' tali portata li jirrovexxjaw jew li jimminaw ir-rieda espressa tal-votant. Dan mhuwiex eżerċizzju li jitħalla fl-astratt imma jissarraf fi drittijiet reali. »Illi din il-qorti għandha tassigura li tigi rispettata d-demokrazija effett- iva li hija l-pedament tad-demokrazija mħaddna fil-Kostituzzjoni tagħna u garantita kemm mill-Kostituzzjoni kif ukoll mill-Konvenzjoni Ewropea. Fil-kaz odjern kien hemm falliment fis-sistema tal-proċess elettorali li ma jindirizzax l-iżbalji li seħħew u ma joffrix rimedju billi seħħew f'counts antecedenti. Difatti l-Kummissjoni Elettorali ma setgħetx tirrimedja l-iżbalji bl-applikazzjoni tan-normi in vigore imma kellha tirrikorri għal finzjonijiet billi ddikjarat, bħala voti non trasferibbli, voti li kienu validi u kellhom jiġu rispettati, u, inoltre, ipprovat tirrimedja voti mitlufa b'sempliċi reconciliation exercise fittizju. Għalkemm kienet qed isegwi "legitimate aim" fid-deċiżjoni tagħha, l-effett ta' tali deċiż- jonijiet, u tan-nuqqas ta' sorveljanza f'mumenti kruċjali tal-proċess tal- għadd, kellhom effett sproporzjonat fuq ir-riżultat aħħari tal-elezzjoni 20 ta' Ottubru 1998. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 kif imfisser fis-sistema elettorali tagħna msejjes ukoll fuq ir-rappreżent- anza tal-partiti politiċi fil-Parlament. »Dawn il-mankanzi, flimkien mal-mankanzi fis-sorveljanza tal-proċess, interferixxa [sic] fl-espressjoni ħielsa tar-rieda tal-elettorat fl-elezzjoni ġenerali tal-2013. »Għal dawn il-motivi kollha l-qorti ser tilqa' l-ewwel u t-tieni talbiet in kwantu li sabet li hemm mankanzi fit-tmien u fit-tlettax-il distretti elettorali li jwasslu għall-vjolazzjoni tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. »Tilqa' t-tielet talba fis-sens li l-mankanzi msemmija wasslu sabiex ċaħħdu lill-Partit Nazzjonalista milli jkollu kandidat elett skont ir-rieda tal-votanti fit-tmien distrett iżda mhux fit-tlettax-il distrett, ukoll bi ksur tal-artikolu Konvenzjonali ċċitat. »Fir-rigward tal-Onor. Claudette Hallett, dawn il-mankanzi wasslu sabiex ġiet imċaħħda mid-dritt tagħha li tiġi eletta bil-kwota skont ir- rieda tal-votanti. »Tiddikjara li l-intimat Kummissjoni Elettorali flimkien mal-Avukat Ġenerali għall-Istat Malti huma responsabbli għall-ksur tal-imsemmi artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea. »Ir-raba' talba »L-impatt fuq id-distribuzzjoni tas-siġġijiet fil-Kamra tad-Deputati »Konsegwenza ulterjuri tal-mankanzi misjuba hija li bis-sistema mate- matika sanċita bl-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni ta' Malta (ripeskaġġ) id- differenza ta' deputati fil-Parlament bejn il-Gvern u l-Opposizzjoni hija skorretta billi għandha tkun ta' seba' deputati u mhux disgħa kif inhi qiegħda llum. … … ... »Il-Partit Laburista saħaq li t-teżi tar-rikorrenti ma tirrispettax dan il- prinċipju billi d-distakk bejn il-voti li ġabu ż-żewġ partiti fl-aħħar elezzjoni diġà mhux rifless proporzjonalment fin-numru attwali ta' allokazzjoni ta' siġġijiet parlamentari. »Illi dan l-argument mhuwiex korrett għaliex is-sistema tagħna hija intrinsikament marbuta mal-formola ta' siġġijiet stabbilita bl-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni. Din il-formola hija tassattiva. Il-mekkaniżmu ġie introdott fil-Kostituzzjoni għar-ragunijiet politiċi u storiċi li jagħmlu parti mill-mixja ta' dan il-pajjiż lejn demokrazija effettiva u li mhux il-lok li l-qorti tidħol fihom. ta' allokazzjoni »Inoltre kif tinħadem din il-formola hija mfissra bl-eżatt fl-artiklu 52 tal- Kostituzzjoni u fir-regolament 23 tat-Tlettax-il Skeda tal-Kap. »Il-Professur Anton Fava Naudi, lecturer l-Università ta' Malta fil-mate- matika, spjega kif tinħadem il-formula matematika tar-ripeskaġġ skont artikolu 52 tal-Kostituzzjoni b'riferenza għar-riżultat ottjenut fl-aħħar elezzjoni ġenerali. In-numru ta' siġġijiet dikjarati mill-kummissjoni fl- aħħar elezzjoni bl-applikazzjoni tas-single transferable vote kien ta' 39 (PL) u 26 (PN). Bir-ratio votes to seats skont il-mekkaniżmu formo- latiku (li mhix soġġetta għall-interpretazzjoni) ir-riżultat finali (dak attwali) hu ta' 39 siġġu (PL) u 30 siġġu (PN) – distakk ta' disa' siġġijiet. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »Billi din il-Qorti … laqgħet it-teżi li l-Partit Nazzjonalista kellu jtella' tliet (3) kandidati fit-tmien distrett biss, japplika t-tieni xenarju kkalkolat mix-xhud. Il-first count votes dejjem baqgħu l-istess iżda l-partiti kellhom jispiċċaw bi 38 siġġu (PL) u 27 siġġu (PN). »Il-qorti ser tipproduċi l-workings tal-Professur Fava Naudi bħala parti minn din is-sentenza. Il-formola tinħadem hekk: Votes PN/l-inqas ratio »Għalhekk filwaqt li l-Partit Nazzjonalista xorta għandu jingħata 4 siġġijiet żejda, id-distakk finali bejn il-partiti għandu jkun ta' seba' siġġijiet u mhux disa' siġġijiet. »Dan xehdu l-istess Prof. Anthony Fava Naudi, fejn qal li mill-kalkoli li għamel hu, minħabba l-kwistjoni fil-każ odjern il-Partit Nazzjonalista kellu jingħata żewġ siġġijiet oħra. »Konsegwenza oħra tirriżulta mix-xiehda tal-Maġġur Ferando Catania: "Kieku telgħet Claudette (Hallett) kienet tinqala' mill-erbgħa (4) ..., għax kienet tkun eletta, u mat-tlieta l-oħra li huma Frederick (Fitzgerald), Carmelo (Gilson D'amico) u Paula (Gilson D'amico) kien jidħol Edward Ager Dimech u kienet tiġi thirty eight (38) thirty one (31)." »Għaldaqstant għal dawn il-motivi tilqa' r-raba' talba u tiddikjara li l- mankanzi li nstabu fil-proċess elettorali taw riżultat skorrett fuq ir- rappreżentanza proporzjonali skont ir-rieda tal-elettorat b'mod li effettwaw l-implimentazzjoni tal-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u b'hekk il- Partit Nazzjonalista kellu jtella' 31 kandidati filwaqt li l-Partit Laburista kellu jtella' 28 kandidati – distakk ta' 7 siġġijiet u mhux 9 siġġijiet fil- Kamra tad-Deputati, u dan bi ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal- Konvenzjoni Ewropea. Il-ħames talba – rimedju »Illi r-rikorrenti qed jitolbu li din il-qorti tordna li jiġu indirizzati l-iżbalji magħmula mill-Kummissjoni Elettorali b'tali mod billi (1) r-riżultat Dan jinħadem billi in-numru ta' voti miġjuba mill-partit jiġi diviż bin-numru ta' siġġijiet biex joħroġ ir-ratio. Imbagħad l-inqas ratio jittieħed bħala l-bażi tal-formola. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 elettorali jiġi korrett bin-numru ta' deputati eletti fil-Parlament li jirrifletti rappreżentanza proporzjonali skont l-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u biex id-distakk ta' siġġijiet jinżel għal seba' siġġijiet kif tipprovdi l- Kostituzzjoni kontra d-distakk ta' disa' siġġijiet kif wassal l-istess żball; (2) li l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġislatura tiġi rispettata u dan ukoll billi (A) Claudette Hallett tiġi dikjarata li ġiet eletta skont id-disposizzjonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali; u (B) Frederick Fitzgerald jiġi dikjarat li ġie elett skont id-disposizzijonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali. Waqt li hemm qbil li din il-qorti tista' tagħti rimedju limitatament għall-dikjarazzjoni ta' leżjoni, l-intimati u l-kjamati in kawża, eccetto Edwin Ager Dimech, mingħajr preġudizzju għall-eċċezzjonijiet preċedenti tagħhom, irribattew li r-rimedji l-oħra mitluba pależament jeżorbitaw mill-funzjoni u mill-poter ta' din il-qorti. »Sottomissjonijiet »Il-Kummissjoni Elettorali ssottomettiet li l-funzjoni elettiva tispetta lill- poplu u la l-qorti u lanqas l-kummissjoni ma jistgħu jippretendu li jis- supplixxu xi nuqqas billi jgħaddu għan-nomina huma ta' membri tal- Parlament: "hija suffiċjenti dik il-kostatazzjoni (li hemm ksur) u ma hux leċitu li wiehed jintrometti ruħu fil-funzjoni rappreżentattiva billi jippre- tendi li għandu poter jaltera l-komposizzjoni tal-Parlament. Din il- komposizzjoni tista' tiġi alterata biss mill-poplu f'elezzjoni ħielsa in rispett tal-artikolu 3". Għaldaqstant jargumentaw li r-rimedji li huma a disposizzjoni ta' din il-qorti huma dawk li jindirizzaw is-sistema elettorali u limitatament għal dik is-sistema. »Illi l-Avukat Ġenerali ssottometta li l-kompitu ta' din il-qorti huwa li tanalizza l-kompatibilità tal-proċess elettorali li minnu qed jilmentaw ir- rikorrenti mal-Konvenzjoni Ewropea u li l-iskop tal-Konvenzjoni Ewro- pea huwa sabiex jiġu stabbiliti standards u s-sejbien ta' vjolazzjoni ta' dawn l-istandards huwa rimedju ewlieni. L-allokazzjoni ta' aktar siġġijiet qatt ma jista' ikun rimedju ġust u kostituzzonjali peress li tali tibdil jimpinġi fuq il-Kostituzzjoni li tista' tinbidel biss bil-mod hemm prevvist u "jeżorbita l-mansjonijiet tal-ġudikatura". »Il-kjamati in kawża (eccetto Edwin Salem Rashed [recte, Ager Dimech) issotto- mettew li jekk tilqa' t-talba għar-rimedju kif proposta, din il-qorti tkun qed tibdel arbitrarjament il-komposizzjoni tal-Parlament u possibbil- ment taffettwa l-jeddijiet ta' terzi li mhumiex parti f'din il-kawża f'każ li tassenja xi voti lil xi kandidat u mhux lil ieħor. Inoltre dak li jridu r- rikorrenti li, jwassal għal preċedent perikoluż kontrarjament għal dak li trid il-Kostituzzjoni, ir-riżultat elettorali jibqa' inċert għal xhur u snin bir-riperkussjonijiet legali u kostituzzjonali serji dwar il-legittimità tal-leġislatura u l-liġijiet kollha li tkun għamlet. jista' »Il-Partit Laburista ssottometta li l-qrati mhumiex aditi minn liġijiet ordinarji bħal ma huwa l-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta biex jintromettu fil-komposizzjoni tal-Kamra tad-Deputati. Din hija materja li taqa' fil- forum politiku f'sens istituzzjonali u mhux partiġjan għaliex huwa l- poplu li jista' jinċidi fuq tali komposizzjoni. Ikun preċedent perikoluż ħafna li qorti li mhix kostituzzjonali u li hija ta' prim'istanza tintrometti ruħha f'dan il-kamp. Tant huwa minnu dan li anke l-istess deċiżjonijiet tal-Qorti Ewropea, anke fejn sabu li hemm ilment fondat, dejjem taw kumpens u qatt ma intromettew fil-komposizzjoni tal-Parlament. »Illi l-qorti hija ferm konxja li din il-kawża hija bla preċedent f'pajjiżna. Għalkemm kien hemm diversi sentenzi tal-Qorti Kostituzzjonali adita Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et fit-termini tal-artikolu 95 tal-Kostituzzjoni, u tal-artikoli rilevanti tal-Kap. 354, din hija l-ewwel vertenza fejn il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili fil- ġurisdizzjoni kostituzzjonali tagħha bħala qorti tal-ewwel istanza, hija adita biex tiddeċiedi, mhux fit-termini tal-Kostituzzjoni jew tal-liġi elettorali, imma fit-termini tal-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta. »Illi bħala l-ewwel ħsibijiet tagħha, tikkonsidra li huwa minnu li Kap. 319 hija liġi ordinarja vis-à-vis il-Kostituzzjoni, imma lanqas hija ġerarkiment fl-istess grad bħal-liġijiet ordinarji oħra billi tipprevali fuq dawk il-liġijiet f'każ ta' inkonsistenza. Isegwi għalhekk li fejn il-liġi elettorali ma tipprovdix rimedji effettivi u adegwati sabiex dak li seħħ f'din il-kawża jiġi indirizzat, dik il-liġi titqies li tikkozza mal-Konvenzjoni u tiġi rimedjata anke bis-saħħa tal-poteri mogħtija lil din il-qorti. Il-qorti tifhem li lanqas għandu jkun hemm il-ħtieġa li tordna reviżjoni tal-liġi elettorali u r-regolamenti relattivi billi temmen li l-Kummissjoni Elettorali tieħu nota ta' din is-sentenza u tgħaddi regolamenti appożiti sabiex każijiet simili ma jerġgħux jirrepetu ruħhom. Fost l-emendi li għandhom jiġu kkonsidrati huma d-dritt tal-partiti politiċi li jingħataw aċċess lill- Qorti Kostituzzjonali, aċċess li sallum huwa riżervat għall-persuni li jistgħu jivvotaw f'dik l-elezzjoni. Lanqas hu l-kompitu ta' din il-qorti biex tissostitwixxi d-diskrezzjoni tagħha għal dik tal-Kummissjoni Elettorali fl-istudju u tfassil ta' emendi mistħoqqa. »Ikkonsidrat ukoll li, kontrarjament għal dak allegat mill-intimati, il- Kostituzzjoni ma tillimita s-setgħat tal-organu ġudizzjarju b'ebda mod u għalhekk din il-qorti ma taqbilx mat-teżi, kif impostata, li huwa l- elettorat biss li għandu l-poter li jaltera l-komposizzjoni fil-Parlament. Anzi l-Kostituzzjoni u l-liġi elettorali jipprovdu għal rimedji ġudizzjarji f'każijiet ta' offiżi fil-proċess elettorali (electoral offences). Dawn ir- rimedji huma espressament vestiti fil-Qorti Kostituzzjonali iżda dan ma jalterax il-fatt li huma rimedji ġudizzjarji, fejn il-qorti għandha poteri l- aktar ampji. Skont l-artikolu 56(5) tal-Kostituzzjoni l-Qorti Kostituzz- jonali jkollha s-setgħa li tannulla l-elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'wieħed jew aktar minnhom, għal kull waħda mir-raġunijiet imsemmija f'dawk is-subartikoli, u li tagħti dawk id-direttivi u ordnijiet u li tagħti dawk ir-rimedji jew provvedimenti oħra li jidhrilha xierqa fiċ- ċirkostanzi u b'mod partikolari biex tiżgura li elezzjoni ħielsa, minflok dik li tkun ġiet annullata, issir mill-aktar fis possibbli. Dawn is-setgħat huma "bla ħsara għal kull setgħat oħra" li għandha l-qorti. »Għalhekk meta, bħal ma ġara fil-każ odjern, l-elettorat tkellem, u l- voti tal-elettorat ma ssarfux skont is-sistema elettorali viġenti tagħna f'rappreżentanza kif trid il-Kostituzzjoni, r-rimedju mitlub mir-rikorrenti mhuwiex ser ifisser xi użurpazzjoni u straripament tar-rieda tal-poplu imma jservi biex iwettaq u jirrispetta dik ir-rieda b'mod effettiv. »Inoltre din il-qorti ma taqbilx mat-teżi li d-dritt garantit mill-artikolu 3 jindirizza biss is-sistemi elettorali. Huwa paċifiku ormai li tali dritt jinkorpora drittijiet soġġettivi li huma d-dritt għall-vot u d-dritt "to stand for election". Din il-qorti temmen li hija diffiċli għall-Qorti Ewropea li tintrometti direttament fl-elezzjonijiet nazzjonali u jista' ikun għal din ir- raguni li r-rimedji offruti huma ta' natura ta' kumpens pekunjarju anke għal non pecuniary damages. Imma din il-limitazzjoni ma tapplikax għal din il-qorti li taġixxi fl-ambitu nazzjonali bħala waħda mill-organi tal-istat u għandha funzjonijiet derivattivi mill-Kostituzzjoni stess biex tagħti effett lid-disposizzjonijiet u lill-prinċipji fondamentali li jispiraw il- Konvenzjoni. Fost dawn il-prinċipji hemm dik tad-demokrazija effettiva. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »Ikkonsidrat ukoll li din il-qorti hija adita fit-termini tal-Kap. 319 tal- Liġijiet ta' Malta li tapplika l-Konvenzjoni Ewropea bħala parti mil-liġijiet tagħna. Il-qorti terġa' tagħmel riferenza għall-artikolu 63 flimkien mal- artikolu 95(2)(a) tal-Kostituzzjoni fejn hija l-Qorti Kostituzzjonali li għandha ġurisdizzjoni originali f'kull kwistjoni jekk persuna tkunx ġiet eletta validament bħala membru tal-Kamra tad-Deputati u f'kull ħaġa riferita lilha skont l-artikolu 56 tal-istess Kostituzzjoni u skont kull liġi dwar l-elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati. Dawn l-artikoli, flimkien mal-artikolu 117 tal-Kap. 354, jirreferu għall-kompetenza oriġinali tal-Qorti Kostituzzjonali. »Illi din il-qorti ġà stabbiliet il-kompetenza tagħha f'din l-azzjoni u għaldaqstant għandha l-obbligu bħala organu tal-istat li tagħti rimedju effettiv fejn tinsab leżjoni tad-drittijiet u libertajiet fondamentali. Għandha s-setgħat li tagħti dawk l-ordnijiet, toħroġ dawk l-atti u tagħti dawk id-direttivi li tqis xierqa sabiex twettaq, jew tiżgura t-twettiq tad- li għat-tgawdija tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali Drittijiet tagħhom tkun intitolata dik il-persuna (art 4(2) tal-Kap. »Konklużjonijiet dwar ir-rimedju applikabbli »Il-qorti tagħmel żewġ konsiderazzjonijiet ewlenija: Ir-rimedju ġudizzjarju għar-reviżjoni mill-Kummissjoni Elettorali ma setax jiġi utilizzat mir-rikorrenti skont l-liġi ordinarja (artikolu 16(1) tat- Tlettax-il Skeda tal-Kap. 354) billi ma kienx permess mir-regolament 14 li jerga' jsir recount fil-fatti konkreti ta' dan il-każ. F'dan ir-rigward, għalhekk, l-istess liġi elettorali u l-proċess elettorali falla l-ispirtu u t- test tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll billi wassal għal riżultati li preveddibilment kienu jew seta' kienu anomali u kontrarji għar-rieda espressa tal-elettorat. Fil-każ ta' partiti politiċi lanqas għandhom locus standi quddiem il- Qorti Kostituzzjonali. Ir-riferenza għall-partiti politiċi ddaħħlet fil- Kostituzzjoni bl-emendi introdotti għall-artikolu 52 bl-Att IV tal-1987 mingħajr, iżda, xi riflessjoni fl-artikolu 56 jew fit-Tlettax-il Skeda li jirregolaw id-dritt għall-aċċess ġudizzjarju. Fil-fehma tal-qorti din hija lacuna li għandha tiġi indirizzata. »Ikkonsidrat li huwa minnu li l-qrati tagħna, u anke l-Qorti Ewropea, ġieli ippronunzjaw ruħhom fis-sens li dikjarazzjoni ta' leżjoni hija biż- żejjed bħala just satisfaction. Iżda l-qorti mhix tal-fehma li għandha tieqaf hawn. Sa fejn hu possibbli għandha tiżgura li d-drittijiet leżi jissarrfu f'rimedji prattiċi u effettivi, kif trid id-demokrazija reali u ħajja mfissra fil-Kostituzzjoni u fil-liġi. »Illi din il-qorti hija ben konxja li l-apprezzament tagħha mhuwiex wieħed illimitat imma huwa arġinat bil-konsiderazzjoni taċ-ċertezza u stabbilità li huma prinċipji gwida fil-materja elettorali. Dan gie aċċennat mill-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza tagħha tad-29 ta' Mejju 2015 fejn irrimarkat li "fl-aħjar ipoteżi għall-appellanti jista' se mai jolqot ir- rimedju li jista' jingħata, fis-sens illi r-rimedju taħt il-Kap. 319 ma jistax ikun dak illi titħassar l-elezzjoni ta' deputat, sabiex ma tiġix mhedda ċ- ċertezza fi żmien qasir li trid il-Kostituzzjoni. Li jista' jingħata rimedju bla ma titħassar l-elezzjoni ta' deputat jixhduh sentenzi mogħtija mill- Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem. »Madanakollu l-qorti hi tal-fehma li s-sanar tal-mankanzi mhuwiex ser ihedded iċ-ċertezza tal-elezzjoni. Kollox jiġi valutat fil-kuntest tiegħu, u rimedju effettiv u prattiku mhuwiex ser jirrovexxja l-maġġoranza bejn il- partiti fil-Kamra tad-Deputati, jew joħloq inċertezza f'dak li jirrigwarda l- validità tal-liġijiet promulgati mil-leġislatura attwali. »Inoltre l-argument li jista' jinħoloq preċedent perikoluż għandu l-valur tiegħu iżda l-qorti tifhem li l-Kummissjoni Elettorali u l-Parlament għandhom jieħdu miżuri effettivi sabiex il-preċedent fattwali maħluq b'din il-kawġa jigu indirizzati [recte, il-preċedent … jiġi indirizzat] mill- aktar fis. B'hekk il-perikolu aċċennat, jekk hu reali, jiġi imwarrab mil- legislatur. »Dikjarazzjoni ta' leżjoni fil-każ tal-Onor. »Madanakollu din il-qorti hi tal-fehma li fil-każ tal-Onor. Claudette Hallett dikjarazzjoni li kellha tiġi eletta bil-kwota u mhux bis-sistema ta' ripeskaġġ għandha tkun soddisfaċjenti biżżejjed. Kwalsiasi rimedju li ser jingħata mhu ser ibiddel xejn mill-istat attwali tagħha ta' membru tal-Kamra tad-Deputati u hi tgawdi l-istess privileġġi u drittijiet bħal kull membru ieħor. »Rimedji oħra »Inoltre din il-qorti taqbel li rimedju li jolqot membri ġà eletti jesorbita mill-kompetenza tagħha u saħansitra jista' jimmina l-legalità tal-operat tal-Parlament sallum kif ukoll joħloq proprju dak l-istat ta' inċertezza li l-leġislatur tagħna, ġustament, jrid jevita. Kien ikun ben altru li kieku l- Kostituzzjoni tagħna ma tipprovdix għall-aċċess għall-ogħla organu ġudizzjarju tal-pajjiż. Madanakollu ma hemm xejn li jiċċirkoskrivi l- awtorità ta' din il-qorti sabiex tagħti rimedji u ordnijiet oħra prattiċi u ġusti biex id-distakk jiġi indirizzat u dan billi tordna li tiġi applikata l- formola studjata tal-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni. »Hi tal-fehma li dan ir-rimedju huwa l-aktar prattikabbli, u ma jirrap- preżentax theddida għaċ-ċertezza fil-governanza attwali tal-pajjiż billi l-membri li ġew eletti jibqgħu jokkupaw posthom fil-Parlament.« Il-qorti mbagħad għaddiet biex tagħti r-rimedji msemmija fuq12. Minn din is-sentenza appellaw: l-Avukat Ġenerali b'rikors tad-9 ta' Ġunju 2016; l-imsejħa fil-kawża Justyne Ciscaldi, Joe Peresso u Edward Salem Rashed [flimkien "id-Deputati Laburisti"] b'rikors tal- 14 ta' Ġunju 2016; il-Kummissjoni Elettorali b'rikors ukoll tal-14 ta' Q.E.D.B. 7 ta' Frar 2008, rik. Q.E.D.B. 8 ta' April 2010, rik. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Ġunju 2016; u l-Partit Laburista b'rikors tal-15 ta' Ġunju 2016. Partit Nazzjonalista wieġeb għal kull appell, u ressaq ukoll appell inċidentali, b'erba' tweġibiet ippreżentati fit-22 ta' Ġunju 2016. Għall- inċidentali tal-Partit Nazzjonalista wieġbu l-Kummissjoni Elettorali fit-23 ta' Ġunju 2016, il-Partit Laburista fit-30 ta' Ġunju 2016 u fil-31 t'Awissu 2016, l-Avukat Ġenerali fl-4 ta' Lulju 2016 u d- Deputati Laburisti fis-7 ta' Lulju 2016. Fil-qosor, l-aggravji tal-appellanti ewlenin huma dawn: L-aggravji tal-Avukat Ġenerali huma illi: i. mhux kull żball fil-għadd tal-voti jwassal għal ksur tal-art. 3 tal- Ewwel Protokoll; l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewropea ["Kap. 319"] ma kellux jiġi interpretat li jipprevali fuq il-Kostituzzjoni; fis-sentenza appellata "r-rimedju li tagħti l-Kostituzzjoni lanqas tqies li jikkostitwixxi rimedju ordinarju effettiv għall-fini tal- Konvenzjoni u tal-artikolu 3"; iv. ukoll jekk kien hemm nuqqasijiet fil-proċess elettorali fit-tlittax-il distrett, il-Partit Nazzjonalista ma ġarrab ebda preġudizzju għax xorta ngħata siġġijiet żejda bis-saħħa tal-art. 52 tal- Kostituzzjoni; Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et ladarba ngħata siġġijiet żejda, il-Partit Nazzjonalista ma fadallu ebda interess ġuridiku li jilmenta dwar in-nuqqasijiet fil-proċess vi. hija żbaljata l-interpretazzjoni illi l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll "jagħti xi dritt lill-partiti jeleġġu lill-kandidati tagħhom li kellhom aktar voti minn kandidati oħra"; vii. "il-partiti rappreżentati fil-Kamra xorta ngħataw numru ta' siġġijiet illi huwa fil-konfront ta' xulxin fi proporzjon eżatt mal- ammont ta' voti miksuba minnhom"; viii. meta laqgħet il-ħames talba ("billi tordna lill-Kummissjoni Elettorali tikkorreġi r-riżultat elettorali fis-sens li d-distakk ta' siġġijiet bejn il-partiti jinżel għal seba' siġġijiet kontra d-distakk ta' disa' siġġijiet") l-ewwel qorti kisret il-Kostituzzjoni għax tat rimedju li hu "ultra vires il-ġurisdizzjoni kostituzzjonali tal-qorti"; l-ewwel qorti żbaljat ukoll meta laqgħet is-sitt talba (li "fir- rigward tal-Onorevoli Claudette Hallett tiddikjara li l-man- kanzi surriferiti fit-tmien distrett wasslu sabiex ġiet imċaħħda mid-dritt tagħha li tiġi eletta bil-kwota skont ir-rieda tal-votanti") għax "l-artikolu 3 ma jagħti dritt lil ebda kandidat li jiġi elett". L-aggravji tad-Deputati Laburisti huma illi: dawk li l-ewwel qorti sejħitilhom "fatti mhux kontestati" ma humiex kollha korretti; il-ġudizzju ma huwiex integru minħabba n-nuqqas ta' taħrik tal- kandidati kollha li ikkontestaw fuq it-tmien distrett; Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 l-ewwel qorti ma kellhiex ġurisdizzjoni; l-atturi kellhom "disponibbli għalihom rimedji ordinarji u kost- ituzzjonali effettivi" u għalhekk l-ewwel qorti kellha tagħżel li ma tinqediex bis-setgħat tagħha taħt il-Kap. l-atturi ma għandhomx interess ġuridiku fl-azzjoni; is-sentenzi ta' din il-qorti tat-13 ta' Marzu 2013 fl-ismijiet Frederick Fitzgerald v. Kummissjoni Elettorali, u Claudette Hallett v. Kummissjoni Elettorali huma ġudikat li jorbot lill- partijiet; vii. ma kienx hemm ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll; viii. ir-riżultat tal-elezzjoni kien "proporzjonalment ġust"; il-konklużjoni tal-ewwel qorti dwar x'ġara fil-għadd tal-voti tat- tmien distrett ma kinitx korretta; u ir-rimedju li tat l-ewwel qorti ma kienx wieħed xieraq. L-aggravji tal-Kummissjoni Elettorali huma illi: l-ewwel qorti ma kellhiex ġurisdizzjoni; l-ewwel qorti kellha f'kull każ tagħżel li ma teżerċitax din il- ġurisdizzjoni; l-ewwel qorti ma interpretatx sew l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll; u iv. hija s-sentenza appellata li tikser l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll. L-aggravji tal-Partit Laburista huma illi: Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et l-ewwel qorti ma kellhiex ġurisdizzjoni għax ġurisdizzjoni fuq il- materja meritu tal-kawża tallum tmiss biss lill-Qorti Kostituzz- l-atturi kellhom rimedji xierqa oħra u għalhekk l-ewwel qorti kellha tagħżel li ma tinqediex bis-setgħa tagħha taħt il-Kap. l-atturi ma għandhomx interess ġuridiku; iv. ma kienx hemm ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll; u ir-rimedju mogħti mill-ewwel qorti ma kienx wieħed li setgħet jonali; tagħti. L-aggravji ta' nuqqas ta' ġurisdizzjoni, disponibilità ta' rimedji oħra, nuqqas ta' interess ġuridiku, nuqqas ta' integrità tal-ġudizzju u res iudicata huma aggravji li jolqtu l-proċeduri b'mod perentorju u għal- hekk il-qorti sejra tqis dawn l-aggravji qabel ma tqis l-aggravji fil- Ġurisdizzjoni L-aggravju ta' nuqqas ta' ġurisdizzjoni ressquh l-appellanti ewlenin kollha ħlief l-Avukat Ġenerali. L-appellanti Deputati Laburisti jgħidu illi l-Kap. 319 ma jegħlibx il- Kostitiuzzjoni u għalhekk il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili, ukoll fil-kompet- enza kostituzzjonali tagħha, ma tistax ikollha ġurisdizzjoni fuq materja, bħal ma hija dik ta' validità ta' elezzjonijiet, li l-Kostituzzjoni tħalli fil-kompetenza tal-Qorti Kostituzzjonali biss. Ikomplu jgħidu illi: Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »… … … il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili setgħet tiddeċiedi dwar il-ksur tal- artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, iżda ma setgħetx tiddeċiedi dwar il-validità tal-elezzjoni ta' membri tal-Parla- ment, jew b'xi mod tikkwalifika pożittivament jew negattivament l- elezzjoni ta' xi membru tal-Parlament. Lanqas ma setgħet tordna lill- Kummissjoni Elettorali tiddikjara kandidati oħra eletti bħala membri tal- Parlament. L-artikolu 63 tal-Kostituzzjoni jipprovdi b'mod mill-aktar ċar li kwistjonijiet dwar il-validità tal-elezzjoni ta' persuna bħala membru tal-Parlament, jew jekk għandux jispiċċa minn membru tal-Parlament, għandhom jiġu deċiżi biss mill-Qorti Kostituzzjonali. »L-ewwel qorti għalhekk ma kellhiex ġurisdizzjoni biex tittratta t-talba biex tiddikjara li r-riżultat tal-elezzjoni tat-9 ta' Marzu 2013 kien skorrett skond il-Kostituzzjoni u skond il-liġijiet elettorali, u biex tordna li dan ir- riżultat elettorali jiġi korrett bin-numru ta' deputati eletti fil-Parlament, jew li b'xi mod ieħor tesprimi ruħha fuq il-validità tal-elezzjoni u l-jedd ta' deputati li jkunu jew li jibqgħu membri tal-Parlament. Din hija materja ta' kompetenza esklussiva ta' din il-Qorti Kostituzzjonali, li filfatt diġà kellha opportunità tikkunsidra u tiddetermina b'mod finali l- ilmenti tar-rikorrenti, billi caħdet l-istess u kkonfermat ir-riżultat tal- elezzjoni kif pubblikat mill-Kummissioni Elettorali.« Il-Kummissjoni Elettorali, wara li osservat illi l-Kap. 319 huwa "liġi ordinarja [u] ma jistax jivvinkola u huwa soġġett għall-Kostituzzjoni" »Issa ma hemm l-ebda dubbju li l-kwistjoni in diskussjoni hija l-kom- posizzjoni tal-Parlament malti, u dik hija kwistjoni riservata lill-Qorti Kostituzzjonali u mhux lill-Prim'Awla. U hemm anke sens u loġika f'dan; għaliex il-Kostituzzjoni ma riditx li qorti presjeduta minn imħallef wieħed biss tkun tista' tindaħal f'materja tant vitali u essenzjali għal ħajja demokratika tal-pajjiż – il-komposizzjoni tal-Parlament tiġi deter- minata mill-poplu f'elezzjonijiet ħielsa u mhux mill-qrati.« Il-Partit Laburista jtenni l-argumenti mressqa mill-appellanti l-oħra u jinsisti wkoll fuq l-argument imsejjes fuq l-art. 56 tal-Kostituzzjoni. »Illi fil-proċeduri odjerni, r-rikorrenti qiegħdin jakkampaw l-ilment tagħhom mal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Fl-istess nifs li r- rikorrenti jsejsu u jakkampaw l-azzjoni tagħhom ma' dan l-artikolu, li indubbjament hu mahsub biex jassikura elezzjonijiet li huma free and fair, huma b'mod kontradittorju jaqblu li l-elezzjoni dibattuta kienet ħielsa minn prattiċi illegali. Illi jirriżulta wkoll li dak li talbu r-rikorrenti hu li l-ewwel onorabbli qorti tbierek u tapprova straripament ta' poteri li ma jappartjenulhiex. L-esponenti jirrilevaw f'dan ir-rigward li mingħajr Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et il-provvedimenti l-ġurisdizzjoni mogħtija 319 tal-Liġijiet ta' Malta huwa liġi ordinarja, lill- tiegħu u Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (sede kostituzzjonali) permezz tiegħu ma jistgħux jieħdu preċedenza fuq il-provvedimenti tal-Kostituzzjoni, li hija l-ogħla liġi tal-pajjiż. B'enfasi tal-esponenti, dan ifisser li la l-Kost- ituzzjoni u cioè l-liġi suprema tal-pajjiż akkordat ġurisdizzjoni speċifika u speċjali lill-Qorti Kostituzzjonali, li taħt l-artikolu 56 (3) u (5) tal- Kostituzzjoni għandha s-setgħa hi li tindaga u tagħti rimedji (ara l-art. 56 (5) tal-Kostituzzjoni) fl-istess parametri hekk kif maħsub mill-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll, legalment mhux korrett li qorti oħra, li fil-każ odjern hija l-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili (sede kostituzzjonali), ikollha l- ġurisdizzjoni dwar l-istess materja. »Illi l-artikolu 56(2), (3) u (5) tal-Kostituzzjoni jaħseb għall-istess xenar- ju li jemerġi mill-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewro- pea. U jagħti ġurisdizzjoni speċifika u speċjali, u għalhekk ukoll esklussiva lill-Qorti Kostituzzjonali biex tieħu konjizzjoni ta' leżjoni arġinata f'dawn il-parametri. Illi għalhekk jekk ir-rikorrenti riedu jip- promwovu Iment li l-jeddijiet akkordati lilhom bis-saħħa tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea ġew leżi, huma kellhom, skont kif previst bis-saħħa tal-liġi suprema ossia l-Kostituzzjoni ta' Malta, jirrikorru quddiem il-Qorti Kostituzzjonali skont l-artikolu 56(5) tal-Kostituzzjoni.« L-azzjoni tallum tressqet taħt l-art. 4 tal-Kap. (1) Kull persuna li tallega li xi wieħed mid-Drittijiet tal-Bniedem u Libertajiet Fundamentali jkun ġie, ikun qed jiġi jew ikun x'aktarx ser jiġi miksur dwarha … … … tista', bla ħsara għal kull azzjoni oħra dwar l- istess ħaġa li tkun tista' ssir legalment, titlob lill-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għal rimedju. »(2) Il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili għandu jkollha ġurisdizzjoni oriġinali li tisma' u tiddeċiedi kull talba magħmula minn xi persuna skont is- subartikolu (1) … … ...« Il-kawża saret biex tintalab dikjarazzjoni li seħħ ksur tal-art. 3 tal- Ewwel Protokoll u biex jingħata rimedju għal dak il-ksur. L-art. 4 tal- Kap. 319 jagħti dritt ta' azzjoni lil min jagħmel talba għal dikjarazzjoni ta' ksur ta' dak l-artikolu u għar-rimedju relativ, u jgħid ukoll illi kawża bħal dik għandha ssir, fl-ewwel grad, quddiem il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili bi dritt ta' appell quddiem il-Qorti Kostituzzjonali. leġislatur ma riedx li jingħata dak id-dritt ta' azzjoni dwar l-art. 3 tal- Ewwel Protokolll ma kienx jinkorpora dak l-artikolu fost l-artikoli tal- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Konvenzjoni Ewropea li saru parti mil-liġi domestika u li dwarhom ingħata dritt ta' azzjoni bis-saħħa tal-Kap. jammettuh l-appellanti stess meta jistqarru illi "il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili setgħet tiddeċiedi dwar il-ksur tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea". Dan ma huwiex f'konflitt mad-disposizzjonijiet tal-art. 63 tal-Kostituzz- joni li jiddefinixxi l-ġurisdizzjoni tal-Qorti Kostituzzjonali f'materja »Kull kwistjoni jekk – »(a) xi persuna tkunx ġiet eletta validament bħala membru tal- »(b) xi membru tal-Kamra jkunx ivvaka l-post tiegħu fiha jew ikunx meħtieġ, skond id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) tal-artikolu 55 ta' din il-Kostituzzjoni, li jtemm milli jaqdi l-funzjonijiet tiegħu bħala membru; jew »(ċ) xi persuna tkunx ġiet eletta validament bħala Speaker minn fost persuni li ma jkunux membri tal-Kamra u, wara li tkun ġiet hekk eletta, tkunx ivvakat il-kariga ta' Speaker, »għandha tiġi mressqa quddiem u deċiża mill-Qorti Kostituzzjonali skond id-disposizzjonijiet ta' xi liġi li għal dak iż-żmien tkun isseħħ f'Malta.« Kif osservat din il-qorti fis-sentenza tagħha tad-29 ta' Mejju 2015 f'din il-kawża, għalkemm ċertament hemm elementi komuni fi kwistjonijiet taħt l-art. 63 tal-Kostituzzjoni u dawk taħt l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll, ma għandhomx l-istess firxa, għax ma tistax teskludi a priori illi membru jista' jkun validament elett taħt il-liġijiet elettorali u xorta ma jkunx tħares il-jedd taħt l-art. Dan ikompli jindika illi l-ġurisdizzjoni tal-Qorti Kostituzzjonali taħt l-art. 63 tal-Kostituzzjoni ma teskludix dik tal-Prim'Awla taħt il-Kap. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et L-istess jingħad dwar l-art. 56 tal-Kostituzzjoni, li fil-partijiet relevanti jgħid hekk: (3) Ikun id-dmir tal-Kummissjoni Elettorali li tissospendi l-elezz- joni, jew fid-distretti elettorali kollha jew f'xi wieħed jew iktar minn dawk id-distretti, jekk ikollha raġuni xierqa li temmen li jkunu saru attijiet illegali jew ta' korruzzjoni jew reati oħra li għandhom x'jaqsmu mal- elezzjonijiet jew kien hemm indħil barrani u dawk l-attijiet, reati jew indħil ikunu pprevalew b'mod hekk estensiv jew ikunu ta' dik ix-xorta li raġonevolment ikunu mistennija li jkollhom effett fuq ir-riżultat tal- elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'xi wieħed jew iktar minn- hom. »(4) F'kull każ meta elezzjoni tiġi sospiża taħt is-subartikolu (3) ta' dan l-artikolu, il-Kummissjonarju Elettorali Prinċipali għandu minnufih jirriferi l-kwistjoni lill-Qorti Kostituzzjonali għad-deċiżjoni tagħha. »(5) Meta tkun teżisti xi waħda mir-raġunijiet li fuqha tista' tiġi sospiża elezzjoni taħt is-subartikolu (3) ta' dan l-artikolu u l-elezzjoni ma tkunx ġiet sospiża, jew jekk attijiet illegali jew ta' korruzzjoni jew reati oħra jew indħil barrani kif imsemmija f'dak is-subartikolu jistgħu raġon- evolment jitqiesu li kellhom effett fuq ir-riżultat ta' elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'wieħed jew aktar minnhom, kull persuna li għandha l-jedd għall-vot f'dik l-elezzjoni tista', mhux aktar tard minn tlett ijiem wara l-pubblikazzjoni tar-riżultat uffiċjali tal-elezzjoni, tirreferi l-kwistjoni lill-Qorti Kostituzzjonali għad-deċiżjoni tagħha. »(6) Kull riferenza lill-Qorti Kostituzzjonali taħt jew is-subartikolu (4) jew is-subartikolu (5) ta' dan l-artikolu għandha ssir u għandha tiġi deċiża minn dik il-Qorti skont kull liġi li f'dak iż-żmien tkun isseħħ f'Malta. Fuq kull riferenza bħal dik il-Qorti jkollha, bla ħsara għal kull setgħat oħra, is-setgħa li tannulla l-elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'wieħed jew aktar minnhom, għal kull waħda mir-raġunijiet imsemmija f'dawk is-subartikoli, u li tagħti dawk id-direttivi u ordnijiet u li tagħti dawk ir-rimedji jew provvedimenti oħra li jidhrilha xierqa fiċ- ċirkostanzi u b'mod partikolari biex tiżgura li elezzjoni ħielsa, minflok dik li tkun ġiet annullata, issir mill-aktar fis possibbli.« F'dan il-każ ukoll, ma tistax teskludi a priori illi għalkemm ma jkunux seħħew "attijiet illegali jew ta' korruzzjoni jew reati oħra li għandhom x'jaqsmu mal-elezzjonijiet jew … indħil barrani" xorta ma jkunx tħares il-jedd taħt l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll. Ma hux qed jingħad f'dan l- istadju li hekk seħħ fil-każ tallum, i.e. li seħħ ksur tal-art. 3; li qiegħed jingħad hu illi ma tistax tiġi eskluża a priori l-ġurisdizzjoni tal-qorti biex tistħarreġ dwar jekk seħħx dak il-ksur jew le. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 L-argumenti l-oħra tal-appellanti dwar ġurisdizzjoni esklużiva tal-Qorti Kostituzzjonali f'materja ta' validità ta' elezzjonijiet jolqtu x'aktarx ir- rimedju li jista' jingħata milli l-ġurisdizzjoni tal-qorti biex tisma' l- kawża, u l-qorti sejra tqis dawk l-argumenti meta tasal biex tqis l- aggravji dwar ir-rimedju13. L-aggravju ta' nuqqas ta' ġurisdizzjoni huwa għalhekk miċħud. Rimedji taħt il-liġi ordinarja L-appellanti jgħidu wkoll illi l-ewwel qorti kellha, kif igħid il-proviso għall-art. 4(2) tal-Kap. 319, "tirrifjuta li teżerċita s-setgħat tagħha" taħt dik il-liġi għax l-atturi kellhom rimedji oħra taħt il-liġi ordinarja. kaw id-disposizzjonijiet tal-liġi li fil-fehma tagħhom jagħtu dak ir- rimedju, fosthom il-Kostituzzjoni (li jqisuha "liġi ordinarja" għall-għan- ijiet tal-aggravju) u l-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali [Kap. 354]. Waqt illi taħt il-Konvenzjoni l-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem ma għandhiex is-setgħa illi tqis allegazzjoni dwar ksur ta' drittijiet fondamentali qabel ma min iressaq l-ilment ikun inqeda bir-rimedji kollha li tagħtih il-liġi domestika14, taħt l-Att dwar il-Konvenzjoni Ewro- pea il-Prim'Awla tal-Qorti Ċivili "tista', jekk tqis li jkun desiderabbli li hekk tagħmel, tirrifjuta li teżerċita s-setgħat tagħha … f'kull każ meta tkun sodisfatta li mezzi xierqa ta' rimedju għall-ksur allegat huma jew kienu disponibbli … skont xi liġi oħra". Huwa għalhekk imħolli fid-dis- L-art. 35.1 tal-Konvenzjoni jgħid hekk: "Il-Qorti tista' tittratta kwistjoni biss wara li r-rimedji nazzjonali kollha jkunu ġew eżawriti, skont ir-regoli generalment rikonoxxuti tal-liġi internazzjonali … … … " Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et krezzjoni tal-Prim'Awla – dejjem fil-parametri stabiliti fil-ġuris- prudenża – li tagħżel "li teżerċita s-setgħat tagħha" wkoll meta min iressaq l-ilment ikollu jew kellu mezzi oħra ta' rimedju, u meta l- Prim'Awla tagħżel li tinqeda bis-setgħat kostituzzjonali tagħha l-Qorti Kostituzzjonali bħala regola ma tiddisturbax dik l-għażla ħlief meta tkun manifestament ħażina jew meta hekk ikun meħtieġ biex il- proċeduri kostituzzjonali ma jiġux trivjalizzati15. Din il-qorti tapprezza illi jkun ta' ostakolu għall-effiċjenza tal-ġustizzja, u jwassal ukoll għal trivjalizzazzjoni tad-drittijiet fondamentali, jekk il- Prim'Awla wisq faċilment tagħżel li tinqeda bis-setgħat tagħha taħt il- Kap. 319 meta manifestament min iressaq il-kawża taħt dik il-liġi jkollu rimedji tajba u xierqa taħt il-liġi ordinarja. Madankollu, fil-każ tallum l-ilment tal-atturi huwa wieħed gravi li serjament jolqot il-ħajja demokratika tal-pajjiż u ma kienx xieraq li jitwarrab b'setgħa dis- krezzjonali tal-qorti biex hekk iħalli f'dubju jekk dak l-ilment huwiex ġustifikat jew le. Barra minn hekk, il-qorti tifhem ukoll illi fiċ-ċirkostanzi tal-każ tallum ikun aktar xieraq illi l-aggravju dwar rimedju ordinarju ma jintlaqax, u illi l-appell jinstema' wkoll fil-meritu, partikolarment għax ma jkunx għaqli illi meta hemm sentenza ta' qorti ta' ġurisdizzjoni kostituzz- jonali li tgħid illi seħħ ksur ta' drittijiet fondamentali f'materja importanti u delikata bħal ma hija dik tallum, dik is-sentenza titħassar mhux għal raġunijiet ta' meritu iżda minħabba punt proċedurali 7 ta' Marzu 1994. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 diskrezzjonali, b'mod illi d-deċiżjoni li sabet ksur ta' drittijiet tibqa' mdendla, biex ngħidu hekk, fuq il-kwistjoni. Ladarba ġà hemm deċiżjoni ġudizzjarja li toħloq għallinqas dubju prima facie li seħħ ksur ta' dritt fondamentali, ikun aktar għaqli li dak id-dubju jew jiġi konfermat jew jitneħħa. L-aggravju dwar rimedji ordinarji huwa għalhekk miċħud. Nuqqas ta' interess ġuridiku L-aggravju ta' nuqqas ta' interess ġuridiku jolqot kemm l-interess tal- Partit Nazzjonalista u kemm l-interess tad-Deputati Nazzjonalisti. Dwar l-interess tal-atturi Deputati Nazzjonalisti, id-Deputati Laburisti msejħa fil-kawża fissru l-aggravju hekk: »Claudette Hallett u Frederick Fitzgerald diġà ressqu l-ilment tagħ- hom quddiem il-Qorti [Kostituzzjonali], għaliex dehrilhom li "rċevew riżultat li ma jirriflettix l-għażla fil-konfront tagħhom espressa mill- votanti". Huma jippretendu li ma ġewx eletti bil-voti li ngħatawlhom u li "ma ġewx dikjarati eletti għab-bażi tal-voti mogħtija lilhom mill-votanti huwa preġudizzju fih innifsu u huwa preġudizzju reali". »Dan huwa l-istess ilment li ressqu u ġie deċiż finalment mill-Qorti Kostituzzjonali fil-kawżi li l-istess Claudette Hallett u Frederick Fitzgerald għamlu immedjatament kif ingħalaq l-għadd tal-voti tal- elezzjoni ġenerali. »L-istess raġunijiet li ġabet il-Qorti Kostituzzjonali japplikaw ukoll fil- kawża preżenti. Illum iż-żewġ rikorrenti huma membri tal-Parlament u ma għandhom ebda interess ġuridiku biex jipproponu din il-kawża li l- finalità tagħha fir-rigward tagħhom hija l-istess bħal dik li diġà għamlu u li ġiet deċiża kontra tagħhom mill-Qorti Kostituzzjonali.« Ressaq l-istess aggravju l-Partit Laburista li fisser l-aggravju hekk: »It-tielet aggravju jikkonsisti filli r-rikorrenti m'għandhomx interess ġuridiku fit-talbiet u ilmenti kif promossi bir-rikors promotur. La ma kellhomx interess ġuridiku fiż-żewġ proċeduri (525 u 526 tal-2013) ġà ttentati minnhom, għaliex ma sofrew ebda preġudizzju, qajla jista' jingħad li għall-fini ta' din il-proċedura rradikaw xi interess ġuridiku Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et ġdid, għaliex il-lanjanza ta' ksur ta' jedd fundamentali bilfors trid tkun allaċċjata mal-preġudizzju li l-vittma ta' dik il-lanjanza tallega li sofriet. U hawn diġà kellna l-Qorti Kostituzzjonali li ddeċidiet li Hallett u Fitzgerald ma sofrew ebda preġudizzju, ħlief possibiliment għall- orgolju tagħhom li jiġu eletti bħala deputati "oriġinali" u mhux "addizzjonali".« Il-Partit Nazzjonalista wieġeb hekk: »L-esponenti jaqblu mal-ewwel qorti u jżidu li … … … d-deċiżjoni tal- ewwel qorti kienet ser tagħmel differenza għall-posizzjoni ta' Claudette Celestino u Frederick Fitzgerald u dan għaliex l-ewwel qorti kieku riedet, wara li tilqa' l-ewwel żewġ talbiet tar-rikorrenti, setgħet iddikjarat lil Claudette Hallett u lil Frederick Fitzgerald eletti da sua sponte u l- konsegwenza ta' dan imbagħad kien ikun li l-mekkaniżmu korrettiv li jinsab fil-Kostituzzjoni jrid jiġi fis-seħħ biex jagħmel tajjeb għas-siġġijiet nieqsa li jirriżulta li jkollu l-Partit Nazzjonalista wara tali dikjarazzjoni. B'hekk jekk Claudette Hallett u Frederick Fitzgerald ħassu li l- volontà tal-elettorat ma ġiex rifless [recte, il-volontà … ma ġietx riflessa] minħabba l-fatt li huma ma ġewx iddikjarati eletti da sua sponte, allura kellhom kull jedd u interess li jipproċedu taħt l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea.« Il-qorti taqbel mal-appellanti illi l-atturi Hallett u Fitzgerald ma ġarrbu ebda preġudizzju bil-fatt li ġew eletti bil-proċedura taħt l-art. 52 tal-Kostituzzjoni flok ġew eletti direttament mid-distretti fejn ikkontestaw, għax dan il-fatt ma jolqotx id-dmirjiet, setgħat u privileġġi tagħhom bħala membri tal-Parlament. Fil-fatt il-preġudizzju ġarrbu mhux il-kandidati iżda l-Partit Nazzjonalista għax, kif sejrin naraw aktar 'il quddiem16, għall-Partit Nazzjonalista jagħmel differ- enza jekk, qabel jingħata s-siġġijiet "addizzjonali" taħt l-art. 52 tal- Kostituzzjoni, kisibx sitta u għoxrin (26) jew sebgħa u għoxrin (27) siġġu. Safejn jolqot l-interess tal-atturi Deputati Nazzjonalisti, għalhekk, l- aggravju għandu jintlaqa' u din il-konklużjoni tolqot id-deċiżjoni tal- ewwel qorti fejn "fir-rigward tal-Onorevoli Claudette Hallett tid- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 dikjara li l-mankanzi surriferiti fit-tmien distrett wasslu sabiex ġiet imċaħħda mid-dritt tagħha li tiġi eletta bil-kwota skont ir-rieda tal- Għalhekk l-atturi Deputati Nazzjonalisti għandhom jinħarġu mill- kawża minħabba nuqqas ta' leġittimazzjoni attiva u l-konvenuti jinħelsu mill-ħarsien tal-ġudizzju dwar dawk iż-żewġ atturi. Dwar l-interess ġuridiku tal-Partit Nazzjonalista, l-Avukat Ġenerali »… … ...ladarba I-Partit Nazzjonalista ġie kompensat b'siġġijiet add- izzjonali biex tiġi riflessa r-rieda tal-elettorat l-istess partit ma għandu ebda interess ġuridiku illi jkompli jillanja dwar l-iżball in kwistjoni u ċertament ma għandux bażi ġuridika biex jippretendi siġġijiet aktar mis-saħħa elettorali tiegħu, kif fil-fatt ikun jirriżulta kieku s-sentenza appellata kellha tiġi esegwita.« Dwar l-istess aggravju d-Deputati Laburisti imsejħa fil-kawża jgħidu hekk: »Lanqas il-Partit Nazzjonalista ma għandu l-interess ġuridiku meħtieġ biex jipprosegwi b'din l-azzjoni. Ladarba l-kwistjoni tal-kandidati eletti mit-tmien distrett u mit-tlettax-il distrett fir-rigward tal-persuni diretta- ment involuti ġiet finalment deċiża skond il-Kostituzzjoni u l-liġijiet elettorali, il-kwistjoni ma tistax terġa' tinfetaħ anke jekk il-Partit Nazzjonalista qed jargumenta li għandu interess li jagħmel dan biex tiġi rispettata l-proporzjonalità stretta bejn il-partiti rappreżentati fil- Parlament. »F'dan ir-rigward però, il-Partit Nazzjonalista ma bata ebda pre- ġudizzju. Wara li żdiedu b'erbgħa l-membri parlamentari minn fost il- kandidati tal-Partit Nazzjonalista, is-sitwazzjoni preżenti hija waħda ta' proporzjonalità preċiża skond l-ewwel preferenza tal-voti. Ir-riżultat attwali huwa fis-sustanza, fl-ispirtu u fl-iskop tal-liġijiet applikabbli u għalhekk il-Partit Nazzjonalista ma jistax ikollu interess ġuridiku, dirett u attwali li jibdel dak li diġà huwa proporzjonali. »F'kull każ ukoll, kif anke jammetti l-Partit Nazzjonalista fin-nota ta' sottomissjonijiet tiegħu, l-interess allegat minnu huwa biss wieħed ipotetiku għaliex, fl-aħħar mill-aħħar, iridu jinfetħu l-voti kollha fid- distretti partikolari sabiex jiġi aċċertat mingħajr dubju raġonevoli li ma sarux żbalji oħra li jaffettwaw ir-riżultat.« Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Il-qorti tosserva li hemm differenza bejn li parti tallega ksur ta' dritt soġġettiv tagħha u li parti tagħmel il-prova tal-ksur ta' dak id-dritt. Għall-għanijiet tal-interess ġuridiku huwa biżżejjed li parti turi li tippretendi dritt vestit fiha li tgħid li nkisrilha; jekk imbagħad tagħmilx il-prova meħtieġa tal-eżistenza tad-dritt u tal-ksur tiegħu hija kwistjoni ta' meritu mhux ta' interess ġuridiku u leġittimazzjoni attiva. Fil-każ tallum il-Partit Nazzjonalista qiegħed jivvanta dritt soġġettiv taħt l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll li jgħid illi nkiser għax l-inċidenti msemmija fuq fl-għadd tal-voti ċaħħduh minn numru akbar ta' Jekk tassew hu hekk il-Partit Nazzjonalista ġarrab pre- ġudizzju li jagħtih leġittimazzjoni attiva biex imexxi bl-azzjoni tallum. L-argument tal-Avukat Ġenerali li "I-Partit Nazzjonalista ġie kom- pensat b'siġġijiet addizzjonali biex tiġi riflessa r-rieda tal-elettorat" ma jxejjinx l-interess tal-Partit Nazzjonalista, li qiegħed igħid illi kellu jingħata aktar siġġijiet mill-erba' "addizzjonali" li ġà ngħata. L-istess jingħad għall-argument tad-Deputati Laburisti illi "is-sitwazzjoni pre- żenti hija waħda ta' proporzjonalità preċiża skond l-ewwel preferenza tal-voti": dik hija kwistjoni ta' meritu mhux ta' interess ġuridiku u leġittimazzjoni attiva. Lanqas ma huwa konklużiv l-argument tal-istess appellanti illi "Ladarba l-kwistjoni tal-kandidati eletti mit-tmien distrett u mit-tlettax-il distrett fir-rigward tal-persuni direttament involuti ġiet finalment deċiża skond il-Kostituzzjoni u l-liġijiet elettorali il-kwistjoni ma tistax Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 terġa' tinfetaħ"; dik tkun kwistjoni ta' res iudicata u rimedju xieraq, mhux ta' interess ġuridiku u leġittimazzjoni attiva. Daqstant ieħor skorrett l-argument illi għax jista' jkun hemm żbalji oħra li ma nafux bihom l-interess "huwa biss wieħed ipotetiku". l-fatt illi f'dan il-każ ma jidhirx kontestat li tassew seħħew żbalji, ma hemm xejn xi jżomm lil min jidhirlu li kien hemm żbalji oħra li laqtu ħażin id-dritt tiegħu taħt l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll milli jiftaħ hu ukoll kawża bħal din tallum. Il-fatt li jista' jkun hemm ħaddieħor li jallega li seħħew żbalji oħra li ma nafux bihom ma jfissirx illi l-atturi tallum ma għandhomx interess fil-kawża li fetħu. L-aggravju ta' nuqqas ta' interess huwa għalhekk miċħud. Integrità tal-ġudizzju Aggravju ieħor huwa dak ta' nuqqas ta' integrità tal-ġudizzju billi hemm persuni oħra interessati li ma humiex parti fil-kawża. Dan l- aggravju ġie mfisser hekk mid-Deputati Laburisti: »Fis-sentenza tagħha l-ewwel qorti tgħid li n-nuqqas tal-integrità tal- ġudizzju ġie sanat bil-kjamata fil-kawża tad-diversi intimati, bl-aħħar kjamat fil-kawża jkun il-Partit Laburista wara d-deċiżjoni tal-Qorti Kostituzzjonali. B'danakollu, bid-deċiżjoni tagħha dwar ir-riżultat fuq it- tmien distrett u anke dwar il-komposizzjoni tad-deputati fil-Parlament, huwa ċar li ġew [milquta] mhux biss id-drittijiet tal-Partit Laburista, illum kjamat fil-kawża, iżda ġew affettwati wkoll id-drittijiet tal-kandidati kollha li kkontestaw l-elezzjoni fuq it-tmien distrett. B'hekk is-sentenza tal-ewwel qorti affettwat id-drittijiet u l-interessi tagħhom bla ma invol- viethom fil-proċeduri. Konsiderazzjoni differenti ta' voti fl-ewwel għadd titlob bilfors li jerġa' jinfetaħ dak l-għadd biex jiġi aċċertat li ma hemmx voti oħra magħduda ħażin, u tiġi eliminata l-possibiltà li pakkett ta' 50 vot ta' Michael Kareem Camilleri ingħaddu bi żball ma' ta' Claudette Hallett. L- għadd mill-ġdid mill-ewwel għadd 'l isfel bilfors jaffettwa l-kandidati kollha f'dak id-distrett.« Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Persuna jkollha interess li tkun parti f'kawża – u għalhekk in-nuqqas tagħha jwassal għal nuqqas ta' integrità – jekk id-deċiżjoni tolqot ħażin id-drittijiet tagħha. Is-sentenza appellata ma laqtet ħażin id-dritt ta' ħadd li ma huwiex parti f'din il-kawża, għax ma tgħidx li ġew eletti persuni li ma kellhomx jiġu eletti u li ma humiex ġà parti fil-kawża. Barra minn hekk, jekk deputati jew kandidati oħra għandhom interess għax igħidu li hemm "voti oħra magħduda ħażin" u ntlaqtu ħażin minħabba f'hekk, ma hemm xejn li jżommhom milli jiftħu kawża huma, iżda l-interess tagħhom ikun differenti mill-interess fil-kawża tallum għax ikun dwar żbalji oħra mhux dwar l-iżbalji li minħabba fihom infetħet il-kawża tallum. L-interess tagħhom għalhekk iħarsuh f'kawża oħra mhux f'din tallum. L-aggravju ta' nuqqas ta' integrità huwa għalhekk miċħud. Aggravju preliminari ieħor huwa dak ta' res iudicata, li ġie mfisser hekk mid-Deputati Borg Millo: » L-ewwel qorti ċaħdet l-eċċezzjoni tal-ġudikat għaliex dehrilha li l-firxa ta' dritt invokat fiż-żewġ azzjonijiet hija differenti. Dan l-argument għamlitu minkejja li hija stess ikkonċediet li "il-ġudikat ma jiġix nieqes minħabba d-diversità ta' motivi tal-causa petendi". »L-esponenti jidhrilhom li s-sentenzi fl-ismijiet Claudette Hallett v. Kummissjoni Elettorali u Frederick Fitzgerald et v. Kummissjoni Elettorali jikkostitwixxu ġudikat fil-konfront tar-rikorrenti Buttigieg u Azzopardi. L-azzjoni preżenti saret bl-istess ilmenti u bl-istess finalità, anke jekk ipprovaw jagħtuha bixra differenti. U l-Qorti Kostituzzjonali diġà spjegat li, in kwantu kandidati, Buttigieg u Azzopardi ma seta' jkollhom ebda interess ġuridiku iehor għajr l-elezzjoni tagħhom bħala membri tal-Parlament, u dan l-iskop illum laħquh. »Ir-rikorrenti Buttigieg u Azzopardi ma jistgħux jerġgħu jitolbu li din il- qorti tordna li jiġi aġġustat ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali biex jiġu dikjarati eletti skond id-disposizzjonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Ġenerali. Din il-kwistjoni diġà ġiet deċiża finalment mill-Qorti Kostituzz- jonali.« Il-qorti tosserva qabel xejn illi l-aggravju jolqot biss lid-Deputati Nazzjonalisti u mhux ukoll lill-Partit Nazzjonalista billi l-partit ma kienx parti fil-kawżi fuq imsemmija. Tosserva wkoll illi safejn l- aggravju jolqot dik il-parti tal-ħames talba tal-atturi illi d-Deputati Nazzjonalisti jiġu dikjarati li ġew eletti "skont id-disposizzjonijiet tal- Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali", ġà ngħad, fuq17, illi l-istess Deputati Nazzjonalisti ma għandhomx interess ġuridiku f'dik il-parti tat-talba u għalhekk ma jibqax meħtieġ li naraw jekk dik il-parti tat-talba għandhiex taqa' wkoll minħabba r-res iudicata. Safejn l-aggravju tal-appellanti huwa msejjes fuq l-argument illi "r- rikorrenti Buttigieg u Azzopardi ma jistgħux jerġgħu jitolbu li din il- qorti tordna li jiġi aġġustat ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali biex jiġu dikjarati eletti skond id-disposizzjonijiet tal-Att dwar l-Elezzjonijiet Ġenerali", dak l-aggravju relativament għat-talbiet l-oħra huwa msejjes fuq premessa ħażina, għax dawk it-talbiet jolqtu r-riżultat finali tal-elezzjoni u jekk dan huwiex bi ksur ta' dak li jrid l-art. 3 tal- Ewwel Protokoll, u mhux jekk id-Deputati Nazzjonalisti għandhomx jitqiesu eletti mid-distretti rispettivi tagħhom. Il-fatt illi d-Deputati Nazzjonalisti xorta ġew eletti bis-saħħa tal-art. 52 tal-Kostituzzjoni mhux bilfors ifisser illi r-riżultat finali huwa konformi ma' dak li jrid l- 3 tal-Ewwel Protokoll. Dan l-aggravju huwa għalhekk miċħud. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Proporzjonalità ta' voti ma' siġġijiet Billi wħud mill-aggravji tal-appellanti ewlenin huma msejsa fuq il- premessa illi, minkejja l-iżbalji fil-għadd tal-voti, xorta l-proporzjon bejn in-numru ta' siġġijiet li għandu kull partit jirrifletti l-proporzjon bejn in-numru ta' voti li kiseb kull partit fl-ewwl għadd, il-qorti sejra, qabel tqis dawk l-aggravji, tara jekk din il-premessa ta' fatt hijiex Kif sejjer jidher aktar 'il quddiem18, l-argument matematiku dwar il- proporzjonalità jiddependi fuq jekk, qabel ma jingħata s-siġġijiet "addizzjonali" bis-saħħa tal-art. 52 tal-Kostituzzjoni, il-Partit Nazzjon- alista kisibx sitta u għoxrin (26) jew sebgħa u għoxrin (27) siġġu. L-ewwel qorti qalet illi l-Partit Nazzjonalista kellu jtella' sebgħa u għoxrin (27) siġġu għax l-attriċi Claudette Hallett kellha tiġi eletta mit-tmien distrett, u mhux il-kandidat tal-Partit Laburista li ġie elett L-appellanti ma jaqblux ma' din il-konklużjoni, u d-Deputati Laburisti jfissru r-raġuni hekk: »Mhux minnu dak li ddikjarat l-ewwel qorti li kieku ġabet ħamsin vot ieħor Claudette Hallett kienet tiġi eletta bil-kwota. Bil-voti li ġabet Claudette Hallett, anke b'dawk li wirtet, ma setgħetx tilħaq il-kwota distrettwali. Dan l-argument, abbraċċjat ukoll mill-ewwel qorti, la huwa korrett legalment, u lanqas fattwalment, u huwa intiż biss bħala argu- ment emottiv u b'għanijiet politiċi.« Filwaqt li huwa minnu li l-ewwel Qorti qalet ħażin li Claudette Hallett kienet tiġi eletta bil-kwota għax li kellha tgħid kien li tiġi eletta mid-distrett u mhux bis-saħħa tal-Artikolu 52 tal-Kostituzzjoni, Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 madankollu dan l-iżball ma għandu ebda effett prattiku għax li hu relevanti hu li xorta, bil-kwota jew mingħajrha, kienet titla' mid- Fil-fatt kandidat jista' jiġi elett mid-distrett għalkemm ma jilħaqx il- Billi jonqsu l-voti mhux trasferibbli, jista' jiġri – kif fil-fatt ġara fit-tmien distrett – illi wara li jkunu eletti l-ewwel erba' kandidati fid-distrett, il-proċess jasal sal-għadd fejn ikunu eliminati l- kandidati l-oħrajn kollha ħlief tnejn li, fost il-kandidati mhux eletti, ikunu ġabu jew wirtu l-akbar għadd ta' voti mingħajr ma iżda jilħqu l- F'dak il-każ jiġi eliminat il-kandidat bl-inqas voti u jiġi elett il- kandidat li jkun fadal, għalkemm ma jkunx wiret biżżejjed biex jilħaq il-kwota għax ikun hemm voti mhux trasferibbli. Sewwa qalet għalhekk l-ewwel qorti illi mingħajr l-iżball fit-tmien distrett il-Partit Nazzjonalista kien ikollu sebgħa u għoxrin (27) siġġu, u mhux sitta u għoxrin (26), qabel ma jiżdidulu s-siġġijiet addizzjonali 52 tal-Kostituzzjoni. Naturalment, dan qiegħed jingħad, f'dan l-istadju, mingħajr preġudizzju għall-kwistjoni jekk dan il-fatt iwassalx għal ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll. Inċidentalment, ir-raġuni għala l-ħamsin (50) vot, meta nstabu, ma tqisux fost il-voti ta' Claudette Hallett kienet illi ma jistax jinfetaħ għadd magħluq, u ma jistax jinfetaħ għadd magħluq għax dan jista' jwassal għal riżultat differenti minħabba l-element ta' każwalità fit- trasferiment ta' voti. Dan l-argument iżda huwa ħażin fil-kuntest ta' dawn il-ħamsin (50) vot. L-element ta' każwalità jqum fit-trasferiment Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et tal-voti "żejda" ta' kandidati li jaqbżu l-kwota. Il-voti "żejda" jittieħdu mingħand il-kandidat biex jibqa' elett b'voti daqs il-kwota, u ż-żejda jitqassmu skond il-preferenza li jkun imiss. Billi iżda dawn il-voti żejda jittieħdu kif jinzerta, u mhux bi proporzjon mal-preferenzi li jkun imiss, jista' jiġri jekk it-tqassim isir mill-ġdid illi jittieħdu skedi oħra bi preferenzi oħra u r-riżultat ikun differenti. Għalhekk ma huwiex permess illi għadd jinfetaħ mill-ġdid. Fil-każ tal-ħamsin (50) vot ta' Claudette Hallett, iżda, ma sar ebda tqassim ta' voti minn tagħha għax ma qabżitx il-kwota u, meta nstab l-iżball, ma kinitx għadha ġiet eliminata u ebda vot tagħha ma kien Għalhekk ma kien jibdel xejn mir-riżultat ta' kull għadd preċedenti li kieku dawk il-ħamsin (50) vot, flok tqiesu mhux trasfer- ibbli, ingħataw lura lilha; kien jinbidel biss ir-riżultat tal-ħmistax-il għadd – li sa dak il-waqt kien għadu ma ngħalaqx – billi tiġi eletta hi flok il-kandidat li ġie elett minn dak id-distrett. Għalhekk ma kien hemm ebda raġuni loġikament valida għala l-iżball ma ssewwiex meta nstab. Ngħaddu issa għall-argument tal-proporzjonalità. L-Avukat Ġenerali fisser dan l-argument hekk: »Huwa ċar illi kieku ż-żewġ deputati konċernati telgħu l-Partit Nazzjon- alista kien jirċievi inqas kumpens ta' siġġijiet bil-mekkaniżmu tal- artikolu 52 milli irċieva għax il-proporzjon ta' voti għal-siġġijiet para- gonat ma' dak tal-Partit Laburista kien ikun differenti minn dak li jirriżulta mis-sitwazzjoni li fiha attwalment intervjena l-mekkaniżmu tal- artikolu 52 tal-Kostituzzjoni.« Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 L-istess argument iressquh l-appellanti l-oħra, li jgħidu illi hemm proporzjonalità bejn it-tqassim tas-siġġijiet li hemm illum u l-voti li kisbu ż-żewġ partiti li huma parti f'din il-kawża. anti qegħdin igħidu illi, li kieku l-Partit Nazzjonalista tella' sebgħa u għoxrin (27) siġġu u l-Partit Laburista tmienja u tletin (38), il-Partit Nazzjonalista kien jingħata biss żewġ (2) siġġijiet żejda, mhux erbgħa (4), u d-distakk bejn il-partiti xorta jibqa' ta' disa' (9) siġġijiet. Il-Partit Laburista kiseb mija u sebgħa u sittin elf, ħames mija u tlieta u tletin (167,533) vot fl-ewwel għadd u tella' disgħa u tletin (39) siġġu waqt illi l-Partit Nazzjonalista kiseb mija u tnejn u tletin elf, erba' mija u sitta u għoxrin (132,426) vot u tella' sitta u għoxrin (26) siġġu. ifisser illi kull wieħed mid-disgħa u tletin (39) siġġu tal-Partit Laburista "jiswa" erbat elef, mitejn u sitta u disgħin (4,296) vot, sal-eqreb vot sħiħ19, waqt li kull siġġu tal-Partit Nazzjonalista "jiswa" ħamest elef u tlieta u disgħin (5,093) vot, sal-eqreb vot sħiħ20. Biex kull siġġu tal-Partit Nazzjonalista jiġi jiswa erbat elef, mitejn u sitta u disgħin (4,296) vot, daqs kull siġġu tal-Partit Laburista, il-Partit Nazzjonalista kellu jtella' wieħed u tletin (31) siġġu, sal-eqreb siġġu sħiħ21, i.e. ħames (5) siġġijiet aktar mis-sitta u għoxrin (26) li tella' qabel ma tqis il-mekkaniżmu tal-art. 52 tal-Kostituzzjoni. Iżda jekk il-Partit Nazzjonalista jkollu wieħed u tletin (31) siġġu u l- Partit Laburista disgħa u tletin (39), in-numru ta' siġġijiet fil-Parlament Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et jiġi biż-żewġ, bi ksur tal-Kostituzzjoni. Għalhekk kellu jingħata jew erba' (4) jew sitt (6) siġġijiet, mhux ħamsa (5). Billi l-kalkolu mate- matiku jagħti lill-Partit Nazzjonalista tletin punt deċimali tmienja tlieta (30.83) siġġu, i.e. erba' punt tmienja tlieta (4.83) siġġijiet addizzjonali fuq is-sitta u għoxrin (26) siġġu li ġà kellu, u erbgħa punt tmienja tlieta (4.83) huwa eqreb ta' erbgħa (4) milli ta' sitta (6), il-Kummiss- joni Elettorali korrettement żiedet erba' (4) siġġijiet biex żammet l- eqreb proporzjonalità bil-mekkaniżmu li trid il-Kostituzzjoni. Dan kollu iżda fl-ipotesi li r-riżultat qabel is-siġġijiet addizzjonali jagħti disgħa u tletin (39) siġġu lill-Partit Laburista u sitta u għoxrin (26) siġġu lill-Partit Nazzjonalista. Is-sentenza appellata iżda tgħid – u rajna illi qalet sew22 – illi r-riżultat korrett kellu jkun tmienja u tletin (38) siġġu lill-Partit Laburista u sebgħa u għoxrin (27) lill-Partit Nazzjonalista. Il-kalkoli għalhekk għandhom jiġu hekk: Kull siġġu tal-Partit Laburista jkun jiswa erbat elef, erba' mija u disa' (4,409) voti, sal-eqreb vot sħiħ23, waqt li kull siġġu tal-Partit Nazzjon- alista jiswa erbat elef, disa' mija u ħames (4,905) voti sal-eqreb vot sħiħ24. Biex kull siġġu tal-Partit Nazzjonalista jiġi jiswa erbat elef, erba' mija u disa' (4,409) voti, daqs kull siġġu tal-Partit Laburista, il-Partit Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Nazzjonalista kellu jtella' tletin (30) siġġu, sal-eqreb siġġu sħiħ25, i.e. tliet (3) siġġijiet aktar mis-sebgħa u għoxrin (27) li jkun tella'. Iżda jekk il-Partit Nazzjonalista jkollu tletin (30) siġġu u l-Partit Labur- ista tmienja u tletin (38), in-numru ta' siġġijiet fil-Parlament jiġi biż- żewġ, bi ksur tal-Kostituzzjoni. Għalhekk il-Partit Nazzjonalista jkollu jingħata jew żewġ (2) jew erba' (4) siġġijiet, mhux tlieta (3). Billi l- kalkolu matematiku jagħti lill-Partit Nazzjonalista tletin punt deċimali żero erbgħa (30.04) siġġu26, i.e. tlieta punt żero erbgħa (3.04) siġġi- jiet addizzjonali mas-sebgħa u għoxrin (27) li ġà jkollu f'din l-ipotesi, u tlieta punt żero erbgħa (3.04) huwa eqreb ta' erbgħa (4) milli ta' tnejn (2), il-Partit Nazzjonalista xorta jkollu jingħata erba' (4) siġġijiet b'żjieda mas-sebgħa u għoxrin (27) biex tinżamm l-eqreb proporzjon- alità bil-mekkaniżmu li trid il-Kostituzzjoni. Fi kliem ieħor, biex tinżamm proporzjonalità korretta bil-mekkaniżmu li trid il-Kostituzzjoni fl-ipotesi li l-Partit Nazzjonalista kiseb sebgħa u għoxrin (27) siġġu, il-Partit Nazzjonalista jrid ikollu wieħed u tletin (31) siġġu u l-Partit Laburista tmienja u tletin (38) – differenza ta' seba' (7) siġġijiet. Dan ifisser illi, billi n-numru ta' siġġijiet li għandu llum il-Partit Laburista huwa ta' disgħa u tletin (39) u mhux tmienja u tletin (38) u ma hemmx kontestazzjoni li dawn għandhom jonqsu, il- Fil-fatt billi fir-realtà l-Partit Laburista għandu 39 siġġu mhux 38 kemm suppost ikollu f'din l-ipotesi, kull siġġu tal-Partit Laburista jiswa 167,533 ÷ 39 = 4,295.72. Dan jfisser illi biex tinżamm proporzjonalità l-Partit Nazzjonalista għandu jkollu 132,426 ÷ 4,296 = 30.83 siġġu u jkollu jingħata 3.83 siġġu addizzjonali, mhux 3.04. Dan ma jagħmilx differenza għan-numru ta' siġġijiet addizzjonali, li jkunu xorta 4 (għax kemm 3.83 u kemm 3.04 huma eqreb ta' 4 milli ta' 2), iżda n-nuqqas ta' proporzjonalità jekk ma jsirx l-aġġustament ikun akbar. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Partit Nazzjonalista jrid ikollu tnejn u tletin (32) siġġu u jkollu jingħata żewġ (2) siġġijiet oħra mat-tletin (30) li għandu llum biex tinżamm il- proporzjonalità u biex fil-Parlament ikun hemm numru bil-fard ta' siġġijiet kif trid il-Kostituzzjoni. Ifisser ukoll illi kull argument imsejjes fuq il-premessa illi r-riżultat li hemm illum iżomm proporzjonalità bejn il-voti u s-siġġijiet li kisbu ż-żewġ partiti huwa żbaljat. naturalment, bla preġudizzju għall-kwistjoni jekk, bir-riżultat li hemm illum, hemmx ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll, ħaġa li ngħaddu issa biex inqisuha. L-art. 3 tal-Ewwel Protokoll Ngħaddu għalhekk għall-meritu ewlieni ta' din il-kawża, viz. jekk kienx hemm ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll: »Il-Partijiet Għolja Kontraenti jobbligaw ruħhom li jżommu elezzjonijiet liberi f'intervalli xierqa b'votazzjoni sigrieta, taħt kundizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġis- latura« Il-konvenuti appellanti kollha jgħidu illi ma kienx hemm ksur ta' dan l- L-Avukat Ġenerali jgħid hekk: »In kwantu laqgħet l-ewwel talba fir-rikors promotur tar-rikorrenti u ddikjarat illi "I-mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tmien distrett hija leżiva tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea" l- ewwel onorabbli qorti ma tatx l-importanza u l-konsiderazzjoni li jixirqilhom id-disposizzjonijiet tal-Kostituzzjoni ta' Malta li jipprovdu s- tal- salvagwardji neċessarji sabiex kif Kostituzzjoni "L-elezzjoni tal-membri tal-Kamra tad-Deputati għandha tkun ħielsa minn attijiet illegali jew ta' korruzzjoni u ndħil barrani". »L-inċident li ta lok għall-"mankanza" mertu ta' din il-kawza kien jikkonsisti fl-ispustjar ta' pakkett ta' ħamsin vot illi għad li ngħaddu mal- voti tal-ewwet għadd li kiseb il-Partit Nazzjonalista tqiegħdu ħażin mal- pakkett ta' voti ta' kandidat żbaljat tal-istess partit b'mod illi l-kandidata li ġew attribwiti lilha dawk il-voti mill-votanti fl-ewwel għadd tilfithom. lnzerta wkoll illi kieku dik it-kandidata żammet dawk il-voti kienet tkun hi li kienet tiġi eletta għall-ħames siġġu fit-tmien distrett minflok il- Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 kandidat tal-Partit Laburista li fil-fatt ġie elett għal dak is-siġġu. Dik il- kandidata hija r-rikorrenti Claudette Hallett li madankollu ġiet eletta fil-Parlament xorta. »L-ewwel onorabbli qorti tidher illi applikat interpretazzjoni stretta ħafna, u fis-sottomissjoni tal-esponent bir-rispett kollu żbaljata, tal- artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll (l-artikolu 3) b'mod illi tidher li bbażat ruħha fuq il-konklużjoni minnha mistqarra … … … fis-sens li "l- prinċipju ta' demokrazija effettiva jfisser ukoll li l-proċess elettorali jrid jitwettaq skont il-liġi, u irregolarità fil-proċess jista' wkoll iwassal għall- ksur ta' dan l-artikolu". L-esponent jissottometti illi fis-sentenza appellata l-applikazzjoni ta' din l-istqarrija pjuttost ġenerika saret b'mod allargat wisq u allura skorrett. »… … … [L]i wieħed irid jara huwa l-assjem kollu tal-libertà u tal- ġustizzja tal-elezzjoni u wieħed ma jistax jiġġudika elezzjoni sħiħa biss abbażi ta' żewġ żbalji fl-għadd. »Dan huwa dak li naqset li tagħmel is-sentenza appellata li minflok ma eżaminat l-elezzjoni globalment iffokat fuq żewġ inċidenti partikolari, qisha assumiet li kien hemm xi mala fede jew non kuranza esaġerata, u għaddiet biex tiċċensura lill-Kummissjoni Elettorali talli naqset fid- dmirijiet tagħha "ta' treġġija tal-proċess elettorali billi ħalla li jsiru dawn l-iżbalji". »L-iżball ġie ammess iżda dan ma jfissirx illi l-elezzjoni ma baqgħetx free and fair bi ksur tal-artikolu 3 u dan b'mod partikolari għax ir-riżultat aħħari tal-elezzjoni huwa, in konformità mal-artikolu 52 tal-Kostituzz- joni, perfettament proporzjonat għall-ammont ta' voti li ġabu ż-żewġ partiti. … … … [L]-għan aħħari tad-dritt elettorali Malti huwa illi l- ammont ta' siġġijiet fil-Parlament ikun jirrifletti l-perċentwali ta' voti li jkunu ġabu l-partiti li eleġġew deputati fil-Kamra. Fl-elezzjoni ta' Marzu 2013 dak l-għan intleħaq perfettament. »llli l-proporzjon ta' voti tal-partiti li jeleġġu deputati jiġi kalkolat abbażi tal-ewwel għadd tal-voti illi huwa meqjus bħala dak l-għadd illi jirrifletti l-ewwel għażla tal-elettorat u li fil-fatt jiddetermina l-elezzjoni. B'dan it- tibdil kostituzzjonali favur il-proporzjonalità s-sistema tal-elezzjonijiet f'Malta evolva minn wieħed strett ta' vot uniku trasferibbli bażat fuq distretti għal wieħed imħallat fejn kemm is-sitwazzjoni fid-distretti kif ukoll is-sitwazzjoni fil-pajjiż kollu f'daqqa jittieħdu in konsiderazzjoni b'mod però li jipprevalu l-maġġoranza u l-proporzjon tal-perċentaġġ tal-voti fuq bazi nazzjonali. »Għalhekk l-impatt tal-komposizzjoni tad-distretti u anke ta' żbalji bħal dawk in kwistjoni li jistgħu jittieħdu fl-għadd tat-voti ta' distretti parti- kolari naqas drastikament għax l-elezzjoni li tirriftetti r-rieda tal- elettorat hija determinata b'għadd wieħed mal-pajjiż kollu u l-vot uniku trasferibbli baqa' rilevanti biss in kwantu għall-għażla tal-kandidati eletti li ma jiġux eletti mal-ewwel għadd. »Għalhekk l-artikolu 3 ma jikkonċernahx il-"micro-management" tal- elezzjoni iżda li jirrikjedi huwa li jsiru elezzjonijiet liberi fejn il-poplu jkun jista' jesprimi l-opinjoni tiegħu dwar l-għażla tal-leġislatura fil-libertà. Dak l-artikolu huwa dirett lejn l-eliminazzjoni tal-orkestrar tal-proċessi elettorali normalment assoċjat ma pajjiżi fejn ma jkunx hemm rispett Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et għall-istat tad-dritt, u postu fil-Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea jsaħħaħ il-ħtieġa illi kull Stat Membru tal-Kunsill tal-Ewropa jrid iħaddan u jħaddem sistema demokratika. »L-artikolu 3 mkien ma jsemmi xi dritt illi min iġib maġġoranza ta' voti jiggverna, kif jistipula l-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni ta' Malta, jew id-dritt ta' xi kandidat illi jekk iġib voti aktar minn kandidat kompetitur jiġi elett hu. L-artikolu 3 ma jidħolx f'dawn il-kwistjonijiet u fl-inċidenti tal- ġestjoni tal-elezzjonijiet diment illi l-elezzjonijiet kienu elezzjonijiet liberi taħt kundizzjonijiet li jizguraw l-espressjoni libera tal-opinjoni tal- poplu fl-għażla ta l-leġislatura. »ll-ħtieġa tal-espressjoni libera timplika illi l-proċess elettorali ma jkunx kontaminat iżda ċertament ma timplikax l-assenza totali ta' żbalji jew ta' avvenimenti inċidentali li jwasslu lil min ikollu iżjed voti biex ma jiġix elett. Dan għax l-artikolu 3 huwa dwar il-metodu tal-elezzjoni mhux dwar ir-riżultat. »lssa jekk wieħed jara l-liġijiet elettorali Maltin, inkluża l-Kostituzzjoni, wieħed mill-ewwel jinduna illi dawn huma miżgħuda b'mekkaniżmi ta' bilanċ intiżi biex jiżguraw illi l-elezzjoni tkun libera u illi l-poplu jesprimi l-għażla tiegħu fl-elezzjoni tal-leġislatura b'mod ħieles. »Dawn il-mekkaniżmi ta' bilanċ jikkulminaw fir-rikors għall-Qorti Kostit- uzzjonali provdut bl-artikolu 55(5) tal-Kostituzzjoni li jagħti lil kull persuna li għandha dritt għall-vot id-dritt li tadixxi lil dik il-qorti biex anke tannulla elezzjoni in toto jew in parte. lżda anke hawn il-leġislatur kostituzzjonali applika l-prinċipju tal-proporzjonalità u tar-raġone- volezza billi pprovda illi biex atti ta' korruzzjoni jew reati oħra jew indħil barrani jkunu jistgħu jagħtu lok għal rimedju taħt dak l-artikolu dawn iridu jkunu tali illi "jistgħu raġonevolment jitqiesu li kellhom effett fuq ir- riżuttat ta' elezzjoni". »F'dan il-każ iż-żewġ żbalji ċitati ma kellhom l-ebda effett fuq "ir- rizultat ta' elezzjoni" għax il-partit elett biex jifforma gvern kien fil-fatt il- partit maġġoritarju b'numru ta' siġġijiet fil-Parlament illi jirrispekkja preċiż il-proporzjonalità tal-perċentaġġ tal-voti tiegħu vis-à-vis l-voti miksuba mill-partit fl-opposizzjoni u anke l-kandidati li ppretendew illi kellhom jiġu eletti kieku ma seħħewx dawk l-iżbalji ġew eletti xorta tramite s-sistema rimedjali tal-allokazzjoni ta' siġġijiet addizzjonali wkoll lill-partit ta' minoranza kif provdut fl-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni. »Għalhekk ċertu diskors illi nsibu fis-sentenza appellata bħal per eżempju dak fis-sens illi "Fil-każ odjern kien hemm falliment fis- sistema tal-proċess etettorali li ma jindirizzax u ma joffrix rimedju" huwa diskors illi fil-fatt qed jaqbad ma' inċidenti żgħar u jkabbarhom sal-punt tal-konvinċiment (mhux ġustifikat) illi l-elezzjoni ta' Marzu 2013 ma kinitx waħda libera. Abbażi ta' dan ir-raġunament esaġerat jinqabeż il-foss u jiġi konkluż illi seħħet vjolazzjoni tal-artikolu 3.« Id-Deputati Laburisti fissru l-istess aggravju hekk: »L-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea jimponi obbligu fuq l-Istat li jassigura li (i) jinżammu elezzjonijiet ħielsa; (ii) f'intervalli xierqa; (iii) b'votazzjoni sigrieta; (iv) li twassal għal għażla ħielsa tal-legislatura. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 »Ħadd mir-rikorrenti ma allega li l-elezzjoni tad-9 ta' Marzu 2013 ma kinitx elezzjoni ħielsa, jew li l-vot ma kienx sigriet jew li l-leġislatura li ġiet eletta biex tmexxi l-pajjiż ma tirriflettix l-għażla tal-poplu. Ħadd ma allega li s-sistema elettorali Malti mhuwiex demokratiku. Anke ż-żmien tal-elezzjoni, waqt li huwa maqbul bil-Kostituzzjoni, ingħażel ukoll mill- gvern immexxi mill-Partit Nazzjonalista. Huwa veru li l-partit fil-gvern u l-gvern in kwantu l-eżekuttiv tal-pajjiż huma legalment distinti, iżda ma nistgħux nagħalqu għajnejna għall-fatt li l-istess nies li kienu jmexxu l- Partit Nazzjonalista kienu l-istess nies li jmexxu l-gvern fi żmien l- elezzjoni. Kienu huma li ħatru l-Kumissjoni Elettorali u kellhom ukoll kontroll fuq l-istaff u l-makkinarju kollu tal-istat. Żgur li jekk kien hemm xi nuqqas tekniku, ir-rikorrenti ma jistgħux jattribwuh ħlief lilhom infushom. F'kull każ kwalunkwe nuqqas li seta' kien hemm ma affettwax il-prinċipji għal elezzjoni ħielsa enunċjati bl-artikolu 3 tal- Ewwel Protokoll. »Dawn l-istess prinċipji huma integrati wkoll fil-Kostituzzjoni ta' Malta u regolati bl-Att dwar l-Elezzjonjiet Ġenerali. »L-artikoIu 3 tal-Ewwel Protokoll jitkellem fuq il-prinċipji f'sistemi demokratiċi u la jimponi sistema ta' gvern partikolari u wisq inqas ma huwa intiż biex jidħol fl-implimentazzjoni ta' dik is-sisterna sakemm tkun bażata fuq il-prinċipji ġenerali msemmija. Żgur li ma huwiex intiż biex jintalab għadd mill-ġdid tal-voti jew biex jintalab li l-qorti teleġġi hi d-deputati tal-Parlament. »Dawn il-prinċipji l-ewwel qorti qablet dwarhom. L-istess qorti ċċitat ġurisprudenza fis-sens li mhemmx regoli assoluti kif jintlaħqu l-għan- ijiet ta' dan l-artikolu … … ... Id-Deputati Laburisti hawn jiċċitaw sentenzi tal-Qorti Ewropea li jgħidu illi l-istat għandu diskrezzjoni wiesgħa fl-għażla tas-sistema elettorali u illi l-art. 3 tal-Ewwel Protokoll ma jimponix regoli assoluti għax is-sistema elettorali ta' kull pajjiż għandu jitqies fil-kuntest tal- evoluzzjoni storika tal-pajjiż li jkun. Ikomplu hekk: »Fil-każ ta' Malta, m'hemmx dubju li r-regoli li nsibu fil-Kostituzzjoni u fil-liġijiet elettorali huma riżultat ta' evoluzzjoni storika u politika twila. Dawn ir-regoli sabu l-kunsens tal-forzi politiċi kollha fil-pajjiż. Tant hu hekk, kif diġà ngħad aktar 'il fuq, li l-Partit Nazzjonalista li f'din il-kawża qiegħed jilmenta Ii ġie preġudikat bil-mod kif tħaddmet is-sistema, kien l-istess partit li mexxa u ħaddem l-elezzjoni li llum qed jilmenta mir- riżultat tagħha. Kien ukoll Prim'Ministru Nazzjonalista li rrakkomanda lill-President tar-Repubblika, wara konsultazzjoni mal-Kap tal-Oppos- izzjoni, il-ħatra tal-Kummissjoni Elettorali li mexxiet l-elezzjoni. »Anqas ma huwa l-każ li kien hemm xi arbitrarjetà fl-applikazzjoni tar- regolamenti. Dawn ir-regoli japplikaw għal kulħadd l-istess u ma kinux intiżi biex jiffavorixxu naħa jew oħra; anzi huma maħsuba biex iwasslu għal riżultat ċert u bla dewmien bla bżonn. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et »Il-Kummissjoni Elettorali applikat il-liġijiet u r-regolamenti għal kul- ħadd l-istess. Il-kandidati kollha, flimkien mal-aġenti tagħhom, kellhom possibiltà jikkontrollaw il-proċess elettorali. Il-partiti kollha kienu rap- preżentati, u kellhom il-mezzi u l-opportunità jikkontrollaw pass pass il- proċess elettorali kollu. U hekk sar. Xejn ma kien arbitrarju. Ħadd mhu jallega li kien hemm xi qerq, iżda sfortunatament żbalji jsiru dejjem. Żgur li kieku wieħed kellu jiftaħ il-poloz kollha mill-ġdid ser isib żbalji oħra kemm favur naħa kemm favur l-oħra. Tant hu hekk li meta jintalab recount kemm-il darba l-għadd mill-ġdid iġib riżultat differenti. »Il-leġislatur fl-għaqal tiegħu ried li ladarba għadd jiġi dikjarat magħluq ma jkunx aktar possibbli li jerġa' jinfetaħ. Dan fl-interess taċ-ċertezza u tal-ispeditezza. Anke biex jiġi kontestat ir-riżultat, il-Kostituzzjoni trid li dan isir biss sa tlett ijiem mir-riżultat. L-iskop taċ-ċertezza u tal-ispedit- ezza huwa għan leġittimu fit-termini tal-ġurisprudenza tal-Qorti Ewro- pea. Huwa wkoll mezz meqjus u proporzjonali għall-għan li jrid jint- laħaq meta wieħed iqis il-possibiltà ta' kontroll u kontestazzjoni maħsuba fl-istess liġijiet elettorali, u fl-interess tat-tħaddim tas-sistema demokratiku. »Is-sistema Maltija u r-regoli elettorali għalhekk jissodisfaw għal kollox il-kriterji stabbiliti taħt l-artikolu 3 għall-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea.« L-istess aggravju ressqitu wkoll il-Kummissjoni Elettorali, li fissritu hekk: »… … … [I]l-ħsieb tal-artikolu [3 tal-Ewwel Protokoll] qatt ma kien li jissalvagwardja minn dak li ġara fl-aħħar elezzjoni, jew li jagħti rimedju minn żbalji fl-għadd tal-voti. Dak li jaħseb biex jipproteġi l-artikolu huwa li jkun hemm elezzjoni ħielsa u verament rappresentativa; mhux li xi sistema taħdem matematikament korrett jew li ma jsirux żbalji fl- għadd tal-voti. lssa ma hemm l-ebda dubbju, lanqas avanzat mir- rikorrenti, li l-elezzjoni li għaddiet kienet waħda ħielsa u li tat riżultat rappresentativ in larga misura tar-rieda tal-poplu. Il-qorti għalhekk kellha tieqaf hemm u mhux tidħol fil-kwistjoni jekk xi voti ġew involontarjament ommessi mill-għadd bi żball tipprova tirradrizza s- sitwazzjoni billi teleġġi persuni oħra għall-Parlament. Dan mhux dak li trid tissalvagwardja il-liġi. »Naturalment biex l-esponent jagħmel is-sottomissjoni tiegħu ċara, l- artikolu in kwistjoni jista' jkun rilevanti fil-każ fejn li l-iżbalji fl-għadd jidhru li kienu intenzjonati u maħsuba u mhux biss żbalji umani (bħal ma ħafna drabi jiġri). F'dak il-każ wieħed jista' jitkellem dwar pervers- joni tar-rieda tal-poplu: l-esponent jiddistingwi bejn żball fil-kors tal- għadd, biex ngħid hekk, involontarju, li ma jaqax fl-ambitu tal-artikolu in kwistjoni, u l-għadd ħażin tal-voti b'mod pervers biex tiġi stultifikata l-intenzjoni tal-elettur li jaqa' fil-ambitu tal-artikolu; imma dwar dan ma hemm l-ebda prova assoluta anzi jidher li l-persuni kollha involuti jaqblu li l-iżball kien wieħed ġenwin u mhux magħmul b'ebda intenzjoni, ħażina jew tajba; għalhekk dak li donnha implikat l-ewwel onorabbli qorti mhux korrett u lanqas ma huwa provat. Bir-rispett kollu l-kawżi ma jiġux deċiżi fuq suspett imma fuq il-provi. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Il-Partit Laburista wkoll ressaq dan l-aggravju u fissru hekk: »Biex wieħed ikun perfettament onest il-qorti lanqas ikkonkludiet li kien hemm żball li sar intenzjonalment imma biss addombrat dubbju; huwa fl-interess evidenti tal-kummissjoni appellanti li dak id-dubbju jiġi epurat u mneħħi u fil-fatt fil-proċess kollu ma hemm l-ebda prova tiegħu; anzi l-kummissjoni meta ġiet mgħarrfa bl-iżball għamlet dak li setgħet fl-ambitu tal-liġi biex telimina l-effetti tiegħu jew timminimizza- hom. Dwar dan anke l-ewwel onorabbli qorti taqbel billi ikkonkludiet li skond il-liġi maltija jekk għadd ikun ingħalaq ma jistax jiġi miftuħ mill- ġdid ħlief mill-qorti fuq rikors appositu. Kull ma sar wara li l-iżball ġie għall-konjizzjoni tagħha jirriżulta li sar kemm jista' jkun bil-ko- operazzjoni tal-kummissjoni kollha u tad-delegati tal-partiti; dan jixduh il-mod miftuħ b'liema ġew kondotti l-affarijiet kollha. Għalhekk l- esponent jissottometti bir-rispett li l-artikolu in kwistjoni mhux maħsub biex jagħti protezzjoni minn żball ta' dan it-tip. »ln partikolari l-esponent iżid li jekk tislet il-prinċipji li jemerġu għall- interpretazzjoni tal-artikolu in kwistjoni mid-diversi sentenzi ċitati mill- ewwel onorabbli qorti joħroġ ċar li l-ħsieb wara l-artikolu huwa li jissalvagwardja elezzjoni verament ħielsa u demokratika u mhux li jidħol fil-kwisjtoni ta' kif għandhom jiġu radrizzati żbalji bħal dak li ġara f'dan l-għadd.« »… … … [G]ħall-fini tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, ir-riżultat jirrifletti kjarament u mingħajr ebda ombra ta' dubju r-rieda tal-poplu għal din il-leġislatura; bħal ma hu konfermat ukoll li l- partit rikorrent ħa ħsieb, fiż-żmien li kien fil-gvern, li jkun konformi mal- obbligu li jorganizza elezzjonijiet liberi f'intervalli xierqa b'votazzjoni sigrieta, taħt kundizzjonijiet li jiżguraw l-espressjoni Iibera tal-opinjoni taI-poplu fl-għażla tal-leġisIatura. »llli l-esponenti jirrelevaw ukoll li fil-każ tal-għadd tat-voti saru żbalji konsistenti f'pakkett ta' ħamsin vot fuq it-tmien distrett li ma ġiex korretternent allokat lill-Onorevoli Claudette Hallett, kif ukoll li fl- għadd tal-voti fit-tlettax-il distrett kien hemm numru ta' voti, inqas minn għaxra, li setgħu ġew distribwiti f'pakkett skorrett u għalhekk ma ġewx konteġġjati sewwa. Dato ma non concesso li dan seta' effettwa r- riżultat elettorali in kwantu jirrigwarda l-kandidati ut singulis l-effett li tali żbalji seta' kellhom fuq ir-riżultat finali jibqa' wieħed mhux biss kimeriku iżda, ai fini ta' dak li jrid jevita l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, ma għandhom ebda valur jew rilevanza. »llli f'dan l-istadju l-ewwel onorabbli qorti injorat argument important- issimu fuq l-allokazzjoni ta' siġġijiet. L-eżerċizziu tal-allokazzjoni ta' żewġ siġġijiet wara eżami matematiku tal-akkadut huwa wieħed totoloġiku meta jiġi kkunsidrat li r-riflessjoni ta' siġġijiet propozjonali fuq l-ammont ta' voti akkwiżiti minn partit politiku għandhom ikunu kalkolati fuq l-ewwel preferenzi u mhux fuq is-sistema tal-wirt u ripeskaġġ ta' voti, u dan kif tassattivament tirrekjedi l-Kostituzzjoni. F'dan ir-rigward il-Professur Anthony Fava Naudi f'passaġġ minnhom kjarament qal li meta tieħu in konsiderazzjoni l-ammont tal-ewwel preferenzi miksubin mill-Partit Laburista, dan il-partit dejjem jibqagħlu d-dritt ta' disa' (9) siġġijiet distakk. Dan ifisser li jekk kif qalet l-ewwel sentenza għandhom ikunu allokati żewġ siġġijiet lill-Partit Nazzjon- Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et alista biex id-distakk bejn dak il-partit u l-partit appellant jinżel għal seba' (7) siġġijiet, ser jiġi leż, b'effett tas-sentenza tal-qorti, il-jedd li l- Partit Laburista għandu naxxenti mill-provvedimenti Kostituzzjonali li l- ammont ta' voti miksuba jrid isib riflessjoni fl-ammonti ta' siġġiiiet fil- Parlament. U ikun seħħ spropożitu legali li sentenza tal-Prim'Awla fil- ġurisdizzjoni kostituzzjonali tagħha tkun illediet il-jeddijiet kostituzzjon- ali ta' partit politiku, apparti li tkun ikkozzat mal-provvedimenti tal- Kostituzzjoni. »llli inoltre hemm ukoll argument matematiku ieħor li ma tteħidx in konsiderazzjoni. Fl-aħħar elezzjoni, il-Partit Laburtista rebaħ bi tlettax- il (13) siġġu (39-26) imma l-Kummissjoni Elettorali (KE) kellha talloka lill-Partit Nazzjonalista erba' (4) siġġijiet oħra bit-tħaddim tal-mekkan- iżmu kontemplat fil-Kostituzzjoni, bir-riżultat finali jkun ta' 39-30 siġġu. Dan ifisser li kieku fl-2013, kif suppost, Justyne Ciscaldi u Joe ‘Schembri Cocchiara ma telgħux, kieku d-distakk tas-siġġijiet kien ikun ta' disgħa (9) – 37-28, u kwindi ma kienx ikun hemm ilment mill-Partit Nazzjonalista għaliex kien ikun sodisfatt bir-riżultat. Dan ifisser li s- sitwazzjoni diġà ġiet indirizzata mill-Kummissjoni Elettorali u kwindi jekk il-Partit Nazzjonalista jingħata żewġ (2) siġġijiet oħra tkun qiegħda tinħoloq sitwazzjoni li tmur kontra riżultat ġust u reali għax ikun hemm b'maġġoranza ta' seba' (7) siġġijiet, li żgur ma tirriflettix ir-riżultat elettorali. U tkun hawn li tqum il-vera leżjoni. »llli l-esponenti jsostnu li … … … l-eżerċizzju kellu jieqaf mal-kon- siderazzjoni li l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tat-Konvenzjoni Ewropea inkorporata fil-Kapitotu 319 tal-Liġijiet ta' Malta m'huwiex applikabbli għas-sitwazzjoni li kellha quddiemha l-ewwel qorti. Li kieku l-ewwel onorabbli qorti għamlet eżami profond ta' dan l-argument, ma kienx ikollha għalfejn tidħol dwar persentaġġi, matematika u sistema ta' ripeskaġġ ta' voti. lr-raġuni hija waħda sempliċi u ċara, anke mill-istat ta' sentenzi ċitati mill-istess qorti fis-sentenza tagħha, fost oħrajn dik ta' Grosaru v. Rumanija27 li tittratta l-element ta' arbitrarjetà fl-elimin- azzjoni ta' kandidat, meta f'dan il-każ ma kelna ebda element ta' arbitrarjetà iżda żball involut u uman, li bħalhom jitwettqu f'kull elezzjoni u anke ammess li kien hekk mill-Onor. Chris Dalipi fix-xiehda tiegħu. Fuq kollox, żball de minimis li umilment jiġi sottomess li r- rikorrenti appellati qed jippruvaw jikkapitalizzaw kemm jifilħu minnu. »llli f'dan ir-rigward, l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tat-Konvenzjoni Ewropea ma jorbotx ruħu ma' sistema ta' votazzjoni partikolari jew mal-produzzjoni ta' riżultat li bilfors irid ikun mikroskopikament pro- porzjonali, jew jipproduċi riżultat bla ebda żball uman. L-artikolu jipproteġi ż-żamma u l-organizazzjoni ta' elezzjonijiet ħielsa u liberi, free and fair, minn prattiċi korrotti jew illegali. F'dan il-każ ma kien hemm xejn minn dan kollu. Saħansitra l-metodu użat fil-konteġġ tal- voti u l-"kundizzjonijiet" li taħthom isir il-proċess kien wieħed li mhux biss ilu jintuża għal snin twal, imma li jissodisfa pjenament l-obbligi li l- istat għandu taħt l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll. Di fatti tajjeb li jiġi osservat li fix-xiehda tiegħu l-Onor. Chris Dalipi jikkonferma li dak li seħħ u li jifforma l-bażi tal-lamentela tar-rikorrenti kien biss żball uman. Jirrikonoxxi univokament li dawn l-iżbalji ma sarux intenzjonalment, riflessjoni li għandha wkoll valur ġuridiku importanti fuq jekk l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea hux applikabbli jew le. Q.E.D.B. 2 ta' Marzu 2010; rik. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Difatti wieħed mill-elementi li jridu jiġu ppruvati biex dan l-artikolu u l- artikolu 56 tal-Kostituzzjoni jiġu applikabbli huwa dak tal-prattiċi korrotti u illegali. »llli hija wkoll abberrazzjoni istituzzjonali, jekk mhux ironija wkoll, kif l- istess partit politiku li kien fil-gvern qabel, u li allura taħt il-ħarsien tiegħu ġiet miżmuma u organizzata l-elezzjoni mertu tal-kawża odjerna u numru ta' elezzjonijiet preċedenti li ġew kondotti bl-istess sistema, issa qed jilmenta li lleda huwa stess il-jeddijiet li għandu naxxenti mill- artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, u konseg- wenzjalment irid li jkun allokat aktar siġġijiet abbażi tal-fatt li dawn l- istess elezzjonijiet la kienu ħielsa u lanqas liberi. »llli b'konsegwenza ta' dan u b'mod għal kollox legalment inkongruwu, skont ir-rikorrenti l-"aggressur" u wkoll il-"vittma" fil-proċeduri odjerni huma l-istess persuna li intavolaw il-kawża odjerna. Tajjeb jew ħażin, il-Kummissjoni Elettorali ai termini tal-artikolu 60(3) tal-Kostituzzjoni taqa' taħt id-dekasteru tal-Prim'Ministru tant li tiġi maħtura mill- President fuq parir tal-Prim'Ministru, li fir-realtà l-President ma jistax jirrifuta. ll-Prim'Ministru fi żmien l-elezzjoni meritu ta' din il-kawża kien il-Kap tal-Partit Nazzjonalista, u kien ukoll rikorrent fil-kawża odjerna in rappreżentanza tal-Partit Nazzjonalista. il-komposizzjoni aħħarija tal-Konvenzjoni Ewropea, »llli huwa ta' importanza li jiġi rilevat li, ai fini tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal- Kamra tad-Deputati tirrifletti l-ammont ta' voti li l-partiti ġabu fuq l- ewwel għadd. Dan indipendentement mit-tħaddim tal-mekkaniżmi legali kontemplati għall-aħjar organizazzjoni tal-elezzjonijiet ġenerali, ikkunsidrati wkoll l-imperfezzjonijiet umani li jinsabu f'kull sistema elettorali demokratika, u dan sabiex ikun aċċertat li, f'sens politiku aktar milli legali, ir-rieda tal-poplu tkun tassew ġiet rispettata fl-għażla tal-leġislatura. Għalhekk, ma kien hemm ebda tad-dritt lamentat, u n-nuqqas ta' korrettezza assoluta riskontrata f'dan il-każ ma kellha assolutament l-ebda effett fuq il-komposizzjoni aħħarija tal- Kamra tad-Deputati, u kif din tirrifletti l-ammont ta' voti li l-partiti ġabu fuq l-ewwel għadd. leżjoni »llli biex jingħata eżempju ta' x'ġara fl-elezzjonijiet tal-1996, dakinhar minkejja li l-Partit Laburista kellu daqstant voti biex ikollu tliet (3) siġġijiet vantaġġ, fil-fatt spiċċa b'siġġu wieħed vantaġġ biss, però hu inkontestat li dik l-elezzjoni kienet fil-fatt tissodisfa r-rekwiżiti tal- artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, għaliex kienet elezzjoni ħielsa minn prattiċi korrotti u illegali, u, di più, ir-rieda tal- elettorat irriflettiet ruħha fl-għażla tal-leġislatura. U jekk kien hemm eżempju konkret ta' "preġudizzju" li partit seta' sofra bit-tħaddim tas- sistema etettorali, kien b'konsegwenza ta' dak ir-riżultat. lmma dan assolutament ma kienx jissarraf filli l-partit esponent sofra leżjoni tal- jeddijiet naxxenti mill-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll, hawn dibattut »llli jekk is-sentenza tal-ewwel onorabbli qorti tiġi konfermata, l- eżekuzzjoni ta' dik is-sentenza tissarraf f'riżultat li l-komposizzjoni aħħarija tal-Kamra tad-Deputati ma tibqax tirrifletti l-ammont ta' voti li l- partiti ġabu fuq l-ewwel għadd. U din tkun konsegwenza serja, anke għaliex xprunata jew maħluqa minn qorti li proprju għandha tħares milli jseħħ hekk. »llli għalhekk l-esponenti jenfasizzaw li huwa ben ċar li l-parametri legali tal-protezzjoni akkordata taħt l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal- Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Konvenzjoni Ewropea jikkontemplaw sitwazzjoni fejn ikollok xi politiku li jrid jibqa' ggranfat mal-poter, billi ma jirrispettax il-prinċipji bażiċi tad- demokrazija li jiggarantixxu elezzjonijiet ħielsa u liberi, u mhux għaċ- ċirkostanza dibattuta f'din il-kawża. llli din kellha tkun il-prova li kellhom iressqu l-appellati għas-sodisfazzjon tal-qorti, fis-sens li l- elezzjoni ġenerali tat-8 ta' Marzu 2013 ma kinitx waħda ħielsa jew li ma wasslitx sabiex f'Malta jiġi elett gvern li jirrappreżenta r-rieda tal- poplu kif espress fl-ewwel għadd tal-voti għaliex l-elezzjoni kienet waħda manipulata u aprijoristikament imfassla biex iċċaħħad lill- elettorat milli jara u jkollu l-leġislatura tal-għażla tiegħu. Prova li qatt ma nġabet u qatt ma tista' tinġieb għaliex ma kienx il-każ, anzi li r- rikorrenti stess jeskluduha. »llli għaldaqstant, hekk kif joħroġ ben ċar mill-provi prodotti, is-sistema elettorali Maltija kif ġiet organizzata, regolata u mħaddma fl-elezzjoni tal-2013 u dawk preċedenti għaliha kienet pjenament konformi mal- prinċipji emerġenti mill-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Sabiex japplikaw dawk il-provvedimenti tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni kien ikun meħtieġ xenarju u eżitu kompletament differenti u cioè xenarju li jimplika li l-elezzjoni ma kinitx verament ħielsa u/jew li ma kinitx ser twassal biex ikun hemm eżitu rappreżentattiv fid-distri- buzzjoni tal-voti, liema xenarju ma kellu xejn x'jaqsam mal-każ odjern, u wisq anqas mat-talbiet tar-rikorrenti, anzi hu eskluż. »llli dak li talbu r-rikorrenti issa appellati fir-rikors promotur kien rimedju għall-iżbalji umani li, tenut kont tal-ammont kbir ta' voti involuti, huma kważi inevitabbti fiċ-ċirkostanzi. Żbalji umani li ma wasslux sabiex jiġi pervers ir-riżultat elettorali komplessiv, kif lanqas wasslu sabiex ir- rieda ħielsa tal-espressjoni u x-xewqa tal-poplu hekk kif riflessa fil-vot tiegħu, ma tiġix rispettata.« Ġà rajna28 illi huwa żbaljat li tgħid illi "r-riżultat aħħari tal-elezzjoni huwa, in konformità mal-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni, perfettament proporzjonat għall-ammont ta' voti li ġabu ż-żewġ partiti" u għalhekk safejn imsejjes fuq dak l-argument l-aggravju huwa ħażin. maħduma fuq juru wkoll illi l-"argument matematiku ieħor" imsemmi mill-Partit Laburista fir-rikors tiegħu huwa żbaljat. Lanqas ma huwa r-relevanti l-fatt, imsemmi mid-Deputati Laburisti u mill-Partit Laburista, illi meta saret l-elezzjoni l-gvern kien immexxi mill-Partit Nazzjonalista, għax l-elezzjoni titmexxa mhux mill-gvern Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 jew mill-partit fil-gvern iżda mill-Kummissjoni Elettorali li hija awtorità mwaqqfa mill-Kostituzzjoni u hija awtorità indipendenti. Il-qorti tgħid ukoll illi taqbel mal-appellanti illi l-iżbalji li saru kienu żbalji ġenwini għax ma hemm ebda prova li kienu intenzjonati, u għalhekk huwa forsi xi ftit iebes aktar milli meħtieġ il-kumment tal- ewwel qorti fis-sentenza appellata illi dak li ġara "huwa suspettuż fl- agħar ipotezi" u "jaqbeż il-limitu tas-sempliċi żball inkonsegwenzjali u uman", għalkemm, kif rajna, kellha raġun tgħid illi l-iżball ma kienx "inkonsegwenzjali" għax ħalla konsegwenzi serji u apprezzabbli fil- għadd tas-siġġijiet. Madankollu, dan ma jfissirx illi awtomatikament ma setax kien hemm ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll għax ma huwiex neċessarjament u f'kull każ meħtieġ illi jkun hemm għemil doluż biex ikun hemm ksur ta' dak l-artikolu. L-appellanti effettivament jistrieħu fuq interpretazzjoni x'aktarx "mini- malista" tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll. Dan iżda ma huwiex l-atteġġ- jament tal-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem fl-interpretazzjoni ta' dan u ta' bosta artikoli oħra tal-Konvenzjoni. Kif sewwa osservat l- ewwel qorti, il-Qorti Ewropea, ġà fl-1987, fil-każ ta' Mathieu-Muscat Camilleri and Padovani Ginies v. il-Belġju29 – wieħed mill-ewwel każijiet fejn kien 3 tal-Ewwel Protokoll – qalet hekk: Q.E.D.B. 2 ta' Marzu 1987, rik. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Jidher ċar illi l-Qorti Ewropea tiffavorixxi interpretazzjoni li twessa' mhux tirrestrinġi d-dritt. Ma huwiex xieraq u lanqas kompatibbli mal- ġurisprudenza ewropea illi artikolu "of prime importance in the l-portata tiegħu b'interpretazzjoni minimalista. Il-Qorti Ewropea tagħti importanza wkoll lill-kuntest "storiku u politiku" tal-pajjiż li jkun, b'mod illi fatturi "anomali" jew prima facie irregolari jistgħu jkunu aċċettabbli fil-kuntest ta' ċerti sistemi iżda mhux ta' oħrajn. Fil-każ ta' Saccomanno u oħrajn v. l-Italja30, il-qorti osservat L-istess ingħad fil-każ ta' Podkolzina v. il-Latvja31: Q.E.D.B. 9 ta' April 2002, rik. Q.E.D.B. 13 ta' Marzu 2012, rik. 11583/2008 u oħrajn. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Eżempju ta' dan huwa s-sistema elettorali ta' first past the post fir- Renju Unit, li faċilment iwassal għal ħafna voti moħlija u nuqqas gravi ta' proporzjonalità, iżda fil-kuntest tal-evoluzzjoni politika tar-Renju Unit dan il-fatt ma nstabx li kien bi ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll: Fi kliem ieħor, fil-pajjiżi li adottaw is-sistema first past the post, kien b'"għażla ħielsa tal-poplu" kif riflessa fil-leġislazzjoni tal-pajjiż illi Partit Liberali u oħrajn v. Ir-Renju Unit, deċiżjoni tal-Kummissjoni, 18 ta' Diċembru 1980, rik. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 għandu jintuża dak is-sistema. Fil-kuntest ta' Malta, iżda, fejn tingħata importanza kbira lill-ħarsien tal-proporzjonalità, kif tixhed ir- regolamentazzjoni skruplożament dettaljata tal-mekkaniżmi maħsuba biex jiggarantixxu riżultat proporzjonali bejn il-partiti rappreżentati fil- Parlament, l-eżitu ta' kawża bħal dik x'aktarx kien ikun differenti għax l-għażla tal-poplu kif riflessa fil-Kostituzzjoni u fil-liġijiet elettorali hija illi jkun hemm proporzjonalità bejn voti u siġġijiet. Għalhekk ma hux korrett li jingħad li l-Artikolu 3 tal-Protokoll huwa biss dwar il-metodu tal-elezzjoni u mhux dwar ir-riżultat għaliex kif rajna l-Qorti Ewropea tagħti importanza wkoll lill-kuntest "storiku u politiku" tal-pajjiż b'tali mod li, jekk il-proporzjonalità bejn il-preferenzi tal-votant u l-membri eletti jkun fattur ewlieni u determinanti tas- sistema elettorali in kwistjoni, nuqqas fit-tħaddim ta' dik is-sistema li jipproduċi riżultat li ma jirrispekkjax dak il-fattur ewlieni jista' jammonta għall-ksur tal-Artikolu 3 tal-Protokoll. Dan ma jfissirx li żball wieħed jew aktar jew kull irregolarità proċedurali tammonta neċessarjament għall-vjolazzjoni tal-Artikolu 3 imsemmi għaliex dan jiddependi mill-kwalità u l-entità tal-iżball u mill- konsegwenzi tal-istess u fuq jekk dawn jinċidux fuq elementi fondamentali tas-sistema elettorali in kwistjoni b'mod li r-riżultat jonqos milli jiżgura fil-konkret l-espressjoni libera tal-opinjoni tal- poplu fl-għażla tal-leġislatura skont il-liġijiet tal-pajjiż. F'dan il-kontest huwa relevanti li tinnota li l-atturi fil-kawża tallum ma humiex qegħdin ifittxu li jimpunjaw il-liġijiet elettorali bħala inkom- Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et patibbli mal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll; anzi, qegħdin ifittxu dikjar- azzjoni ta' ksur ta' dak l-artikolu appuntu għax l-elezzjoni ma tatx ir- riżultat li dawk il-liġijiet – prodott ta' proċess demokratiku u espressjoni ta' għażla tal-poplu – huma maħsuba li jiggarantixxu. Wara kollox il-ħsieb tal-Artikolu 3 hu li l-elezzjoni jiddeċidiha min jivvota u mhux min jgħodd il-voti. If-riżultat li għalih jimmira s-sistema elettorali tal-pajjiż ma ġiex imħares fir-riżultat tat-tmien distrett (bla ħsara, għalissa, għall- kwistjoni dwar it-tlittax-il distrett, li hija l-meritu tal-appell inċidentali tal-atturi u ta' Edwin Ager Dimech) għax l-elettorat ta' dak id-distrett ried li l-Partit Nazzjonalista jtella' tliet siġġijiet, mhux tnejn, minn dak id- Ir-riżultat mhux mixtieq iżda ma kienx limitat għar-riżultat tat- tmien distrett għax, kif rajna, wassal għal riżultat globali fejn il-Partit Laburista kiseb maġġoranza ta' żewġ siġġijiet aktar milli kellu jikseb bir-riżultat mixtieq mill-elettorat. Għal dawn ir-raġunijiet din il-qorti taqbel mal-ewwel qorti illi kien hemm ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll għax minħabba żball aċċertat li baqa' ma ġiex korrett ir-riżultat tal-elezzjoni naqas li jikkonforma ma' fattur ewlieni u determinanti tas-sistema elettorali demokratikament magħżul għal Malta u cioé ta' proporzjonalità bejn il-preferenzi espressi mill-elettorat u n-numru ta' siġġijiet allokati lill-partiti rispettivi. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 Ngħaddu għalhekk għall-kwistjoni dwar ir-rimedju xieraq għal dan il- Il-qorti tibda biex tgħid illi taqbel mal-appellanti illi d-disposizzjonijiet tal-Kap. 319 ma jegħelbux lil dawk tal-Kostituzzjoni u għalhekk f'każ ta' konflitt hija l-Kostituzzjoni li għandha tipprevali. Fil-fatt l-atturi ma humiex qegħdin ifittxu li jimpunjaw id-disposizzjonijiet tal-Kost- ituzzjoni dwar tqassim ta' siġġijiet fil-Parlament iżda anzi qegħdin ifittxu riżultat li jkun aktar jaqbel ma' dawk id-disposizzjonijiet. L-appellanti iżda jgħidu illi r-rimedju mogħti mill-ewwel qorti jikser il- Kostituzzjoni u għalhekk ma huwiex rimedju li jista' jingħata. L-Avukat Ġenerali jgħid illi r-rimedju mogħti mill-ewwel qorti mhux biss ma kienx wieħed xieraq iżda wkoll jikser il-Kostituzzjoni. biex igħid illi l-Kostituzzjoni hija ġerarkikament ogħla mill-Kap. għalhekk fejn hemm konflitt għandha tipprevali l-Kostituzzjoni: »L-artikolu 2 tal-Kap. 319 huwa ċar fis-sens illi: »"'liġi ordinarja' tfisser kull dokument li għandu s-saħħa ta' liġi u kull regola ta' liġi mhux miktuba, minbarra l-Kostituzzjoni ta' Malta." »Dan ifisser illi l-Kostituzzjoni stess ma tistax tiġi sindakata mill-qrati dwar jekk hijiex konformi mal-Konvenzjoni. Dan jagħmel ukoll sens legali u loġiku peress illi l-Qrati Maltin huma qrati illi l-eżistenza u l- garanziji tagħhom huma bażati fil-Kostituzzjoni u allura jekk jidde- leġittimaw lill-istess Kostituzzjoni jkunu fil-fatt qegħdin indirettament jiddeleġittimaw lilhom infushom. Dan apparti l-fatt illi l-Kostituzzjoni hija l-liġi fondamentali tal-istat u ma jista' jkun hemm allura ebda liġi oħra applikabbli fl-istat li tkun suprema għall-Kostituzzjoni stess ħlief jekk il- Kostituzzjoni nfisha tippermetti dan, f'liema każ is-supremazija tkun ġejja mill-Kostituzzjoni u mhux minn dik il-liġi. »F'dan il-kuntest l-esponent jissottometti illi l-ewwel onorabbli qorti ma setgħetx impliċitament issib illi r-rimedju provdut mill-Kostituzzjoni (art. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et 56) kontra l-abbużi fl-elezzjonijiet (atti ta' korruzzjoni, reati oħra u ndħil barrani) huma karenti fir-rigward tal-ottemperanza mal-Konvenzjoni. »Dak l-eżerċizzju, se mai, tista' tagħmlu biss il-Qorti Ewropeja tad- Drittijiet tal-Bniedem li għaliha kull persuna preżenti f'Malta għandu dritt ta' aċċess iżda ma jistax isir fil-qafas kostituzzjonali u legali domestiku fejn talba biex isir tali eserċizzju bażat fuq il-Konvenzjoni biss tkun affetta minn nuqqas ta' ġurisdizzjoni.« Imbagħad kompla fisser l-aggravju hekk: » Il-qorti … … … ordnat lill-Kummissjoni Elettorali sabiex tiddikjara bħala eletti biex jimlew żewġ postijiet addizzjonali żewġ kandidati tal- Partit Nazzjonalista li ġew akkreditati mill-Kummissjoni Elettorali bl- ogħola jew bin-numru ta' voti li jmiss l-aktar għoli mingħajr ma jkunu ġew eletti, irrispettivament mid-distrett minn fejn inkiseb dan l-ogħola numru ta' voti jew ta' voti li jmiss l-aktar għoli, u dan "a tenur tal- artikolu 52(1) tal-Kostituzzjoni ta' Malta u dana kollu fi żmien xahar mil- lum". »Dan it-tip ta' eżerċizzju ma jaqax fil-poteri tal-qorti li tkun qiegħda tagħti rimedju skont il-Kap. 319 għax il-Kap. 319 huwa liġi ordinarja li ma japplikax għall-Kostituzzjoni u għalhekk ċertament li ma tistax abbażi tiegħu tiġi de iure jew de facto emendata jew stultifikata l- Kostituzzjoni. »ll-mod kif jigi elett il-Parlament huwa ukoll materja Kostituzzjonali li ma tistax tiġi mibdula mingħajr ma tinbidel il-Kostituzzjoni u biss abbażi tal-poter diskrezzjonali tal-qorti taħt il-Kap. Huwa inawdit illi qorti li tkun qed tagħti rimedju taħt liġi ordinarja tbiddel proċess kostituzzjonali. »L-esponent isostni illi anke l-Qorti Kostituzzjonali li tkun qed tagħti rimedju taħt l-artikolu 46 tal-Kostituzzjoni hija wkoll tenuta illi tirrispetta s-separazzjoni tar-poteri u l-ugwaljanza tal-artikoli kostituzzjonali multo magis qorti li tkun qed tagħti rimedju taħt il-Kap. »Għalhekk ir-rimedju mogħti fis-sentenza appellata, apparti li hu għal kollox barra minn loku u sproporzjonat għax ir-rappreżentanza tal- partiti fil-Parlament hija diġà in proporzjon mal-voti li ġabu in relazzjoni ma' xulxin, huwa wkoll ultra vires il-ġurisdizzjoni kostituzzjonali tal-qorti speċjalment meta qed tieħu konjizzjoni ta' rikors taħt il-Kap. »Għandu jingħad ukoll illi rimedju illi permezz tiegħu l-qorti li ma tkunx il-Qorti Kostituzzjonali li tkun qed taġixxi taħt l-artikolu 55 tal-Kostit- uzzjoni tħassar elezzjoni jew timbarka fuq tqassim mill-ġdid ta' siġġijiet fil-Kamra jmur kontra l-prinċipju fondamentali tal-Kostituzzjon li huwa s-separazzjoni tal-poteri. »ll-vjolazzjoni tas-separazzjoni tal-poteri tmur espressament kontra l- istat tad-dritt illi huwa fondamentali għall-Konvenzjoni u għall-Kunsill tal-Ewropa. »Punt ieħor li donnu ġie sorvolat fis-sentenza appellata huwa l- punctum temporis li fih iż-żewġ siġġijiet ġodda għandhom jitqiesu li żdiedu fil-Kamra u l-effett li dan jista' jkollu fuq il-legittimità ta' dak li Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 wettqet il-Kamra minn April 2013. Dan huwa punt ta' serjetà kbira li ma jistax ma jiġix meqjus. »Huwa konformi mal-istat tad-dritt illi leġislatura eletta b'mandat ċar titqiegħed fid-dubbju in kwantu għal-legittimità tagħha minħabba żewġ żbalji li del resto ġew rimedjati tramite l-Kostituzzjoni stess? »Għall-esponent ir-risposta hija manifestament 'le' u n-nuqqas ta' konsiderazzjoni ta' kif "rimedju" jista' jiddeleġittima Parlament elett demokratikament tikkostitwixxi forsi l-akbar lakuna fis-sentenza appell- ata liema lakuna turi l-iskorrettezza ta' dik is-sentenza u l-periklu tal- avventuriżmu f'dawn it-tipi ta' rimedji li kostituzzjonalment huwa vera- ment logħob man-nar. »Għaldaqstant l-esponenti jissottometti illi r-rimedju mogħti taħt il- ħames talba m'huwiex meqjus u għandu fi kwalunkwe każ jiġi revokat.« Dwar ir-rimedju, id-Deputati Laburisti jargumentaw hekk: »… … ...il-qorti ma kellhiex tindaħal fit-tħaddim tas-sistema billi tippre- tendi li tassumi poteri perikolużi li tindaħal fil-komposizzjoni tal-leġis- latura u t-tħaddim tal-liġijiet elettorali, meta din hija materja riservata għall-Kummissjoni Elettorali u l-Qorti Kostituzzjonali. »Dak li għamlet l-ewwel qorti joħloq preċedent perikoluż. Il-qorti ma għandhiex ġurisdizzjoni tużurpa l-poteri tal-Qorti Kostituzzjonali u tissindika l-proċess elettorali biex tapplika dak li hija jidhrilha kellha tkun il-proċedura korretta li trid il-Kostituzzjoni fl-artikoli 52 u 56, u li tissostitwixxi l-fehma jew id-diskrezzjoni tagħha għal dik tal-Kummiss- joni Elettorali bi ksur tal-artikolu 60(9) tal-Kostituzzjoni u saħansitra tasal li tibdel il-komposizzjoni tad-deputati fil-Parlament. »… … … L-esponenti ma jaqblux li kien hemm lok għal xi rimedju limitat għal dikjarazzjoni ta' leżjoni. L-esponenti kienu konsistenti fis- sottomissjoniet tagħhom li ma kien hemm ebda ksur tal-artikolu 3 tal- Ewwel Protokoll u għalhekk ma hemm lok għal ebda rimedju. F'kull każ il-qorti ma kellha ebda poter li tivvinta rimedju u biex tirranġa 'żball' tordna lill-Kummissjoni Elettorali tagħmel dak li bir-regoli maqbula u stabbiliti bil-Kostituzzjoni u bil-liġijiet elettorali m'għandhiex dritt tagħmel. Huwa preċedent perikoluż li l-qorti tarroga fuqha nnifisha d- dritt li tibdel il-komposizzjoni tal-Parlament. Ma setgħetx u m'għand- hiex poter li tordna lill-Kummissjoni Elettorali teleġġi żewġ deputati oħra. Huwa ndħil seiju fil-funzjonijiet leġislativi li l-qorti tarroga fuqha poteri leġislativi b'mod indirett billi tordna lill-kummissjoni biex tagħmel regolamenti biex tkun tista' tiftaħ l-għadd tal-voti li diġà ngħalqu.« Il-Kummissjoni Elettorali fissret hekk l-aggravju dwar ir-rimedju mogħti mill-ewwel qorti: »… … … [M]a hijiex fil-mansjoni tal-qorti, u ċertament mhux tal- Prim'Awla, li tiddeċidi min għandhom ikunu r-rappreżentanti tal-poplu. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Dik hija mansjoni li tispetta esklużivament lill-poplu u meta tiġi eżercitata f'każijiet rarissimi mill-Kamra tad-Deputati tiġi eżercitata fir- rispett ta' dak l-element ta' rappreżentatività. Dak però li qiegħed jiġri bir-rimedju li qalet li tagħti l-ewwel onorabbli qorti hija li dik l-għażla għaddiet f'idejn il-qrati u f'idejn il-kummissjoni. Dan mhux ammissibili għaliex iwassal direttament għal vjolazzjoni iktar serja ta' dak prefiss mill-artikolu 3 tal-Konvenzjoni Ewropea li tipprefiġġi li l-għażla tad- deputati għandha tkun permezz ta' elezzjonijiet ħielsa u mhux permezz ta' deċiżjonijiet meħuda mill-qrati.« Il-Partit Laburista qal hekk dwar ir-rimedju: »… … … [J]ekk gratia argomenti dina l-onorabbli qorti tħoss li r- rikorrenti għandhom ilment fondat, huwa inkonċepibbli li jiġi akkordat ir-rimedju li ngħata mill-ewwel qorti. Il-qrati ma humiex aditi minn liġijiet ordinarji bħal ma huwa l-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta, li jintromettu fil- komposizzjoni tal-Kamra tad-Deputati. Ikun preċedent perikoluż ħafna li qorti, li ma hix dik Kostituzzjonali u li hija ta' prim'istanza, lil hinn mill- proċedura ad hoc maħsuba fil-liġi tintrometti ruħha f'dan il-kamp bil- mod kif qed ikun pretiż, meta kjarament m'għandhiex il-kompetenza li tagħmel dan. »Illi minkejja s-setgħat aktar wiesa' tal-qorti fil-ġurisdizzjoni kostituzz- jonali tagħha, xorta għandu jipprevali l-prinċipju enunċjat fis-sentenza fl-ismijiet Reginald Tonna pro et noe v. Awtorità Dwar il-Mediċini et (ċitaz. nru 594/2007) deċiża fl-10 ta' Lulju 2012, li: "r-rikorrenti kellu kull dritt li jiltob li l-qorti tissindika l-operat dwar il- ħruġ ta' liċenzja fil-parametri oġġettivi elenkati mil-liġi. Il-qorti għandha l-obbligu tissindika l-għemil amministrativ biex tevalwa jekk kienx ultra vires u jekk ġewx osservati r-regolamenti kollha u l-kriterji li joħorġu mil-liġi. lrid isir l-istħarriġ ġudizzjarju u l-qorti għandha ġurisdizzjoni tistħarreġ il-validità tal-għemil amministrativ u f'xi każijiet tiddikiara għemil null, invalidu u mingħair effett (may enquire into the validity of any administrative act). lżda l-qorti m'għandhiex il-mansjoni li tevalwa hi stess l-applikazzjoni u tiddeċiedi fuqha minħabba li jekk tagħmel dan tkun qed tużurpa l- funzjoniiiet amministrativi. Ċertament tali deċiżjoni trid tittieħed mal-kriterji kollha stabbiliti fil-liġi u ċertament mhux applikabbli freezes amministrativi f'dan l-istadju. Il-kompetenza tal-qorti hija limitata biex tordna li tittieħed deċiżjoni u biex tħassar deċiżjoni, iżda mhux biex hi stess tieħu d-deċiżjoni ftok l-awtorità kom- petenti. Jibqa' f'idejn is-Supretendent tas-Saħħa d-diskrezzjoni li jieħu d-deċiżjoni." »llli għalhekk l-ewwel onorabbli qorti, filwaqt li kellha s-setgħa li tagħti rimedju xieraq (ġaladarba rriskontrat leżjoni tal-artikolu msemmi mir- rikorrenti), ma setgħetx tarroga għaliha s-setgħa li żżid żewġ siġġijiet ma' dawk li ottjena l-partit rikorrent, u tikkonverti lilha nnifisha f'Kummissjoni Elettorali u tagħti r-rimedju li tat. »llli l-ewwel qorti ġġustifikat is-setgħa tagħha li tista' żżid mas-siġġijiet ottjenuti minn partit politiku b'dan il-mod fis-sentenza appellata: »"Skont l-artikolu 56(5) tal-Kostituzzjoni l-Qorti Kostituzzjonali jkollha s-setgħa li tannulla l-elezzjoni, fid-distretti elettorali kollha jew f'wieħed jew aktar minnhom, għal kull waħda mir-raġunijiet Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 imsemmija f'dawk is-subartikoti, u li tagħti dawk id-direttivi u ordnijiet u li tagħti dawk ir-rimedji jew provvedimenti oħra Ii jidhrilha xierqa fiċ-ċirkostanzi u b'mod partikolari biex tiżgura li elezzjoni ħielsa, minflok dik li tkun ġiet annullata, issir mill-aktar fis possibbli. Dawn is-setgħat huma 'bla ħsara għal kull setgħat oħra' li għandha l-qorti." »B'hekk il-qorti interpretat il-parti tal-art. 56(5) tal-Kostituzzjoni li taqra "bla ħsara għal kull setgħat oħra" bħala li tirradikalha s-setgħa li żżid siġġijiet ma' dawk ottjenuti minn partit politiku. Din hi konklużjoni, bid- dovut rigward, li hi non sequitur. Dan għaliex is-setgħa primarja li għandha l-Qorti Kostituzzjonali skont dak l-artikolu hi li "tiżgura li elezzjoni ħielsa, minflok dik li tkun ġiet annullata, issir mill-aktar fis possibbli", u r-rimedji l-oħra li tista' tagħti huma anċillari għal dik is- setgħa prinċipali. Hu ikun mill-aktar kontro-sens, kieku wieħed kellu jabbraċċja r-raġunament li waslet għalih l-ewwel onorabbli qorti, li l- Qorti Kostituzzjonali skont dan l-artikolu tannulla elezzjoni, tagħti rimedji biex jiġi żgurat li ssir elezzjoni ħielsa minflok dik annullata, u fl- istess waqt talloka numru ta' siġġijiet lil partit politiku. X'elezzjoni ħielsa mill-ġdid tkun dik, jekk tkun kundizzjonata a priori minn numru ta' siġġijiet li l-qorti tagħti minn qabel issir dik l-elezzjoni ħielsa lil partit politiku, meta huwa biss I-elettorat li għandu dik is-setgħa, bis-saħħa tal-vot tiegħu? B'kull dovut rigward lejn I-ewwel qorti, din il-konklużjoni tammonta għal spropożitu enormi – u dan l-ispropożitu l-qorti daħlet fih għaliex injorat dak li kellu jkun evidenti għaliha, u cioè li l-art. 56(5) tal-Kostituzzjoni, b'mod analogu għall-art. 3 tal-Ewwel Protokoll, jirregola sitwazzjoni fejn elezzjoni ma tkunx just and fair, u għalhekk jipprovdi għat-tħassir tagħha u sabiex issir elezzjoni ħielsa mill-ġdid. U għalhekk il-frażi "bla ħsara għal kull setgħat oħra", moqrija fil-kuntest ta' dan l-artikolu, teskludi li qatt qorti tista' talloka siġġijiet lil partit politiku, għaliex dan ir-rimedju jikkozza ma' elezzjoni annullata u ma' elezzjoni ħielsa li trid issir mill-ġdid, li huma r-rimedji prinċipali li jemerġu minn dan l-artikolu meta jkun hemm corrupt practice involuta.« Il-qorti tosserva illi rimedju għall-ksur ta' dritt fondamentali għandu jkun wieħed effettiv fis-sens illi ma jħallix illi jitkompla jseħħ il-ksur tad-dritt ukoll wara li jkun ingħata r-rimedju. Tassew illi jista' jkun hemm ċirkostanzi fejn dikjarazzjoni ta' ksur titqies rimedju biżżejjed, iżda mhux f'każijiet fejn il-konsegwenzi tal-ksur ikomplu joħolqu pre- ġudizzju għall-vittma. Huwa minnu wkoll illi rimedju jista' jkun biss wieħed pekunjarju, fejn il-ħlas ta' flus jagħmel tajjeb għall-ksur. ir-rimedju jkun xieraq meta ma jkunx hemm mezzi oħra kif tagħmel tajjeb għall-ksur għax għal ċerti ħsarat ma tistax treġġa' lura l-arloġġ. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Madankollu, rimedju li jwaqqaf darba għal dejjem l-istat ta' ksur ta' dritt, b'mod li l-vittma ta' ksur jingħata restitutio in integrum u ma jibqax aktar ibati l-konsegwenzi, huwa, fejn possibbli, preferibbli. Dak li qalet il-Qorti Ewropea dwar rimedju xieraq meta dik il-qorti ssib ksur tal-Konvenzjoni jgħodd ukoll meta tkun qorti domestika li ssib dak il-ksur: Fil-każ tallum – fejn il-ksur huwa kawżat minn nuqqas ta' żewġ siġġijiet – l-aktar rimedju ovvju u effettiv huwa r-rimedju li tat l-ewwel qorti, viz. illi dawk is-siġġijiet jingħataw lil min jistħoqqu mingħajr iżda ma titħassar l-elezzjoni ta' min ġie elett "bi żball"; rimedju ieħor iħalli l-vjolazzjoni fis-seħħ u għalhekk ma jkunx rimedju biżżejjed. Il-qorti taqbel illi rimedju li jikser il-Kostituzzjoni ma jistax jingħata, ukoll jekk dak ir-rimedju jkun wieħed xieraq u meħtieġ biex jagħmel tajjeb għal ksur ta' dritt imħares taħt il-Konvenzjoni. Madankollu, ħad-dingli Volkov v. L-Ukrajna, Q.E.D.B. 9 ta' Jannar 2013, rik. Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 disposizzjonijiet tal-Konvenzjoni, safejn inkorporati fil-liġi domestika bis-saħħa tal-Kap. 319, ma għandhomx faċilment jiġu interpretati bħala inkompatibbli mal-Kostituzzjoni fejn interpretazzjoni oħra hija Safejn possibbli, id-disposizzjonijiet tal-Kostituzzjoni u dawk tal-Konvenzjoni għandhom jiġu interpretati fuq il-premessa li huma kompatibbli ma' xulxin, ukoll biex tiġi evitata l-ħtieġa, imsemmija mill-Avukat Ġenerali, ta' rikors quddiem il-Qorti Ewropea tad-Drittijiet tal-Bniedem li jista' jwassal biex il-pajjiż jinstab ħati ta' ksur ta' drittijiet fondamentali f'forum internazzjonali, li ma tkunx ħaġa xierqa u li fejn jista' jkun għandha tiġi evitata. Is-supremazija tal-Kostituzzjoni ma twassalx għall-konsegwenza illi, kif igħid l-Avukat Ġenerali, "l-ewwel … qorti ma setgħetx impliċita- ment issib illi r-rimedju provdut mill-Kostituzzjoni (art. abbużi fl-elezzjonijiet (atti ta' korruzzjoni, reati oħra u ndħil barrani) huma karenti fir-rigward tal-ottemperanza mal-Konvenzjoni". Il-fatt illi l-garanziji li tagħti l-Konvenzjoni, safejn inkorporata fil-Kap. huma aktar minn dawk li tagħti l-Kostituzzjoni ma jfissirx illi l- Kostituzzjoni u l-Konvenzjoni huma inkompatibbli ma' xulxin. Jista' leġittimament jiġri illi għemil ma jkunx bi ksur ta' dritt mogħti mill- Kostituzzjoni iżda bi ksur ta' dritt taħt il-Konvenzjoni, u vice versa: ma jfissirx b'hekk illi d-dritt taħt il-Konvenzjoni huwa illeċitu għax mhux garantit ukoll taħt il-Kostituzzjoni. Dwar l-argument tal-Avukat Ġenerali fuq il-punctum temporis, huwa minnu illi, għalkemm id-differenza ta' seba' siġġijiet flok disgħa kellha Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et sseħħ sa mill-bidu tal-leġislatura, ir-rimedju ma jistax jingħata ex tunc bla ma joħloq dubji dwar il-validità ta' dak li sar mil-leġislatura bejn l- elezzjoni u llum, li, kif sewwa josserva l-Avukat Ġenerali, ma tkunx ħaġa xierqa u forsi wkoll kontra ċ-ċertezza fi żmien qasir li trid il- Kostituzzjoni. Madankollu, il-fatt illi r-rimedju sejjer jingħata b'seħħ millum flok b'seħħ ex tunc ikompli jiggrava se mai il-leżjoni li ġarrbu l- atturi u għalhekk ma għandux iwassal biex il-leżjoni titħalla tiggrava aktar billi r-rimedju ma jingħata qatt flok jingħata tard. L-argument tal-Avukat Ġenerali kien forsi jkollu aktar forza li kieku l- ewwel qorti ħassret l-elezzjoni tal-kandidat li ġie elett flok il-kandidat li kellu jiġi elett mit-tmien distrett, għax dan kien jolqot iċ-ċertezza li trid il-Kostituzzjoni billi joħloq dubju dwar il-validità ta' dak li jkun sar fil-Parlament bis-saħħa tal-vot tad-deputat li l-elezzjoni tiegħu tit- ħassar. Iżda l-ewwel qorti – x'aktarx għall-istess raġunijiet illi immotivaw il-preokkupazzjoni tal-Avukat Ġenerali – ma tatx dak ir- rimedju, u din kienet għażla meqjusa u għaqlija. Ir-rimedju mogħti, iżda, li ma jolqotx il-validità ta' dak kollu li għamlet il-leġislatura sallum, huwa rimedju proporzjonat u wkoll fl-istess ħin effettiv. Lanqas ma huwa f'konflitt mal-art. 63 tal-Kostituzzjoni għax ma jagħtix deċiżjonijiet dwar materji mħollija fil-kompetenza tal-Qorti Kostituzzjonali bħala qorti tal-ewwel grad: ma jolqotx il-validità tal- elezzjoni ta' min ġie elett bħala membru tal-Kamra tad-Deputati (para. (a)), ma jagħtix deċiżjoni dwar jekk membru ivvakax, jew għandux jivvaka, l-post tiegħu jew għandux ikun meħtieġ li jtemm Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 milli jaqdi l-funzjonijiet tiegħu bħala membru (para. (b)), u ma jagħtix deċiżjoni dwar il-validità tal-elezzjoni għal Speaker (para. (ċ)). L-argument dwar is-separazzjoni tal-poteri huwa korrett fejn jolqot id- deċiżjoni tal-ewwel qorti li tordna lill-Kummissjoni Elettorali "sabiex tagħmel dawk ir-regolamenti meħtieġa li eċċezzjonalment jipprevedu li jerġgħu jinfetħu l-għadd ta' voti li ġà ngħalqu". L-ewwel qorti kellha tagħti rimedju għall-każ li kellha quddiemha u mhux taħseb għal każijiet ipotetiċi li jistgħu jinqalgħu 'il quddiem billi tordna li ssir leġislazzjoni; sewwa jgħidu l-appellanti li dik il-parti tad-deċiżjoni Għall-bqija iżda, l-argument tal-appellanti ma huwiex korrett. Bir- rimedu li tat, l-ewwel qorti ma ħaditx għaliha setgħat leġislativi jew esekutivi iżda biss – bħal ma wara kollox tagħmel qorti b'ġuris- dizzjoni kostituzzjonali kull meta ssib ksur ta' dritt fondamentali – żammet milli jitkompla l-istat ta' illegalità kawżat minn dak il-ksur. Lanqas ma hija qiegħda l-qorti tissostitwixxi d-diskrezzjoni tagħha għal dik ta' xi awtorità oħra jew dik tal-elettorat; qiegħda anzi tara li jingħata effett lir-riżultat li lejh jimmira is-sistema elettorali Malti; ma hijiex qiegħda tieħu deċiżjoni għal ħaddieħor: qiegħda biss tara li titħares u titwettaq id-deċiżjoni meħuda mill-votanti. Lanqas ma huwa korrett l-argument tal-Partit Laburista illi s-setgħa li għandha l-qorti huwa biss li tħassar l-elezzjoni. Bla ma ngħidu wkoll li dak ir-rimedju, f'dan l-istadju, ikun wisq radikali u x'aktarx imur kontra ċ-ċertezza fi żmien qasir li trid il-Kostituzzjoni, dak huwa r-rimedju Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et applikabbli fiċ-ċirkostanzi li jaħseb għalihom l-art. 56 tal-Kostituzzjoni, li ma humiex neċessarjament iċ-ċirkostanzi li fihom ikun hemm ksur 3 tal-Ewwel Protokoll. Fiċ-ċirkostanzi tal-każ tallum, ir-rimedju mogħti mill-ewwel qorti kien aktar proporzjonat, anqas radikali u fl- istess ħin kien xieraq u biżżejjed; fi kliem ieħor kien rimedju meqjus u għaqli fiċ-ċirkostanzi tal-każ tallum għax huwa rimedju tajjeb u biżżejjed u fl-istess ħin ma joħloqx dubji dwar il-validità ta' dak li sar fil-Parlament sallum. L-aggravju dwar ir-rimedju – ħlief għal dak illi jingħad fil-paragrafu 113 supra dwar l-ordni lill-Kummissjoni elettorali biex tagħmel regolamenti – huwa għalhekk miċħud. L-appell inċidentali Ngħaddu issa għall-appell inċidentali tal-atturi u tal-konvenut imsejjaħ fil-kawża Edwin Ager Dimech minn dik il-parti tas-sentenza li ċaħdet l-ilmenti tal-atturi dwar dak li ġara fit-tlittax-il distrett. L-atturi fissru l-appell inċidentali hekk: fil-konfront » Illi fis-sentenza tagħha l-ewwel qorti iddeċidiet billi laqgħet it-tieni ta' talba Frederick Fitzgerald, kif ukoll laqgħet it-talba numerata 5 limitatament għar-rikorrenti kollha ħlief fir-rigward ta' Fitzgerald filwaqt li laqgħet il- kumplament tat-talbiet kollha. tal-Partit Nazzjonalista u mhux fil-konfront irriżulta b'mod ampju tal-Partit »IIIi mill-provi Nazzjonalista mitlufa fuq it-Tiettax-il Distrett kienu finalment misjuba mill-Kummissioni Elettorali. Dan ġie ikkonfermat mill-Kummissarju Elettorali il-Maġġur Vanni Catania fix-xiehda tiegħu fejn ikkonferma: l-għaxar votl »"Biss meta ġew biex il-voti jiġu ssiljati xi ħadd ra pakkett b'għaxar (10) voti, qal 'mela hemm huma l-għaxra (10)' ... »"Jigifieri l-istaff, meta tispiċċa election in a division il-voti kollha jiġu ssiljati b'kandidat, kandidat bil-dik tagħhom. Mela waqt li qegħdin jissiljawhom sabu pakkett ta' għaxra, imma dak il-pakkett ma ġiex eżaminat, jiġifieri ma nistgħux ngħidu jekk hemmx tnejn Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 (2), wieħed (1), xejn ta' Frederick u li jaffettwa r-riżultat, ma nistgħux ngħiduh." »Illi din il-mankanza wasslet biex tat minoranza distrettwali lill-Partit Nazzjonalista meta x-xewqa tal-eletturi kienet li kemm fil-bidu tal- għadd, sal-aħħar għadd (magħdudin dawn il-voti) il-maġġoranza distrettwali, bħal-fil-kaz tat-tmien distrett, kienet favur il-Partit Nazzjon- alista. »llli għalhekk, mill-provi prodotti jirriżulta li x-xewqat tal-elettur u l- espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu Għawdxi fl-għażla ta' min jirrappreżentah fit-tlettax-il distrett ġie vjolat id-dritt tagħhom kif espress f'artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll tal-Konvenzjoni Ewropea, kif abbraċċjat ukoll fil-Kap. 319 tal-Liġijiet ta' Malta. »llli għar-raġunijiet suesposti l-esponenti umliment jissottomettu li mill- provi prodotti mir-rikorrenti jeżistu l-elementi kollha sabiex din il-qorti tilqa' t-tieini talba tagħhom fir-rikors promotur mhux limitatament fil- konfront tal-Partit Nazzjonalista u taqleb id-deċiżjoni tal-ewwel qorti billi tiddikjara li l-mankanzi fil-proċess elettorali fuq it-tlettax-il distrett imorru kontra l-artikolu 3 tal-Ewwel Protokol għall-Konvenzjoni Ewro- pea kif inkorporata f'Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta, u konsegwente- ment titqa' t-talba kollha kontenuta fil-ħames talba tar-rikorrenti, tordna li jiġu indirizzati l-iżbalji magħmula mill-Kummissjoni Elettorali b'tali mod billi (1) r-riżultat elettorali jiġi korrett bin-numru ta' deputati eletti fil-Parlament li jirrifletti rappreżentanza proporzjonali skont l-artikolu 52 tal-Kostituzzjoni u biex id-distakk ta' siġġijiet jinżel għal seba' siġġijiet kif tipprovdi il-Kostituzzjoni kontra d-distakk ta' disa' siġġijiet kif wassal l-istess żball; (2) li l-espressjoni libera tal-opinjoni tal-poplu fl-għażla tal-leġistatura tiġi rispettata u dan ukoll billi … … … Frederick Fitzgerald jiġi dikjarat li ġie elett skont id-disposizzjonijiet tal-Att dwar l- Elezzjonijiet Ġenerali.« Safejn f'dan l-aggravju qiegħed jintalab illi "d-distakk ta' siġġijiet jinżel għal seba' siġġijiet", ġà rajna illi s-sentenza appellata ġà tat dak ir- rimedju u f'hekk sejra tiġi konfermata, indipendentement mill-appell inċidentali. Għall-bqija, iżda, l-appell inċidentali ma jistax jintlaqa', għal bosta raġunijiet. L-ewwelnett, kif qalet is-sentenza appellata u kif jidher ukoll mix- xiehda tal-Maġġur Vanni Catania riprodotta fl-appell inċidentali, ma hemmx xiehda konklużiva illi l-għaxar voti "mitlufa" kienu tassew ta' Huwa minnu illi ladarba kienu voti bl-ewwel preferenza lil kandidati tal-Partit Nazzjonalista x'aktarx illi l-biċċa l- Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et kbira kienet sejra tintiret minn Frederick Fitzgerald bħala l-aħħar kandidat tal-Partit Nazzjonalista li baqa' "mdendel", iżda mhux bilfors ikun hekk għax jista' jkun li wħud mill-voti ma jkunux trasferibbli jew ukoll jistgħu jintirtu minn kandidat ta' partit ieħor. Ma tistax tgħid għalhekk li dawk l-għaxar (10) voti mitlufa kienu sejrin jagħmlu differenza għar-riżultat tal-aħħar għadd. It-tieni raġuni hija illi l-elezzjoni tal-kandidati mid-distretti tiddependi mir-riżultat tal-aħħar għadd, mhux tal-ewwel għadd. Ir-riżultat tal- ewwel għadd għandu importanza għan-numru ta' kandidati miżjuda taħt l-art 52 tal-Kostituzzjoni, mhux għall-kandidati eletti mid-distretti, u għall-għanijiet tal-art. 52 l-għaxar (10) voti tqiesu fost il-voti tal- Partit Nazzjonalista. Fl-aħħarnett, f'kull każ dawn l-għaxar (10) voti ma kinux sejrin jagħmlu differenza għar-riżultat finali għax ma jwasslux għal aktar siġġijiet addizzjonali għall-Partit Nazzjonalista. Fil-fatt, li kieku l-Partit Nazzjonalista tella' tliet (3) siġġijiet flok tnejn (2) mit-tlittax-il distrett ukoll (u mhux biss fit-tmien distrett), ir-riżultat qabel ma jingħataw is- siġġijiet żejda taħt l-art. 52 kien ikun sebgħa u tletin (37) siġġu għall- Partit Laburista u tmienja u għoxrin (28) għall-Partit Nazzjonalista. Dan ikun ifisser illi kull siġġu tal-Partit Laburista jkun jiswa erbat elef, ħames mija u tmienja u għoxrin (4,528) vot, sal-eqreb vot sħiħ34, Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 waqt li kull siġġu tal-Partit Nazzjonalista jiswa erbat elef, seba' mija u tletin (4,730) vot sal-eqreb vot sħiħ35. Biex kull siġġu tal-Partit Nazzjonalista jiġi jiswa erbat elef, ħames mija u tmienja u għoxrin (4,528) vot, daqs kull siġġu tal-Partit Labu- rista, il-Partit Nazzjonalista kellu jtella' disgħa u għoxrin (29) siġġu, sal-eqreb siġġu sħiħ36, i.e. siġġu wieħed (1) aktar mit-tmienja u għoxrin (28) li jkun tella' fl-ewwel għadd. Iżda jekk il-Partit Nazzjonalista jkollu disgħa u għoxrin (29) siġġu u l- Partit Laburista sebgħa u tletin (37), in-numru ta' siġġijiet fil-Parla- ment jiġi biż-żewġ, bi ksur tal-Kostituzzjoni. Għalhekk il-Partit Nazz- jonalista jkollu jingħata jew żewġ (2) siġġijiet jew xejn, mhux wieħed. Billi l-kalkolu matematiku jagħti lill-Partit Nazzjonalista disgħa u għoxrin punt deċimali tnejn ħamsa (29.25) siġġu, i.e. wieħed punt tnejn ħamsa (1.25) siġġijiet addizzjonali mat-tmienja u għoxrin (28) li ġà jkollu f'din l-ipotesi, u wieħed punt tnejn ħamsa (1.25) huwa eqreb ta' tnejn (2) milli ta' xejn, il-Partit Nazzjonalista jkollu jingħata żewġ (2) siġġijiet b'żjieda mat-tmienja u għoxrin (28) biex jiġi bi tletin (30) siġġu u d-differenza bejn il-partiti tiġi ta' seba' siġġijiet – daqskemm sejra tkun bis-saħħa tas-sentenza appellata. Għalhekk jonqos l- interess tal-Partit Nazzjonalista fl-appell inċidentali, u jonqos ukoll l- interess ta' Frederick Fitzgerald billi f'kull każ huwa ġà elett bħala membru tal-Parlament. Partit Nazzjonalista et v. Kummissjoni Elettorali et Għal dawn ir-raġunijiet l-appell inċidentali huwa miċħud. Il-qorti għalhekk tiddisponi mill-appelli ewlenin u mill-appell inċidentali billi tirriforma s-sentenza appellata: tiddikjara li l-atturi deputati Nazzjonalisti ma għandhomx interess ġuridiku fl-azzjoni; tħassar is-sentenza fejn laqgħet it-tieni talba u iddikjarat illi "l- mankanza fil-proċess elettorali fuq it-tlettax-il distrett hija leżiva tal-artikolu 3 tal-Ewwel Protokoll għall-Konvenzjoni Ewropea" u tiddikjara, minflok, li l-proċess elettorali fit-tlittax-il distrett ma wassalx għal ksur tal-art. 3 tal-Ewwel Protokoll; tħassarha fejn laqgħet is-sitt talba billi iddikjarat "fir-rigward tal- Onorevoli Claudette Hallett … li l-mankanzi … fit-tmien distrett wasslu sabiex ġiet imċaħħda mid-dritt tagħha li tiġi eletta bil-kwota skont ir-rieda tal-votanti" u billi ordnat "lill- Kummissjoni Elettorali sabiex tagħmel dawk ir-regolamenti meħtieġa li eċċezzjonalment jipprevedu li jerġgħu jinfetħu l- għadd ta' voti li ġà ngħalqu"; u tikkonfermaha fil-bqija b'dan iżda illi ż-żmien mogħti mill-ewwel qorti meta laqgħet il-ħames talba jibda għaddej millum u b'dan ukoll illi ż-żjieda ta' żewġ siġġijiet fil-Parlament tkun bla ħsara għall-validità ta' dak kollu li sar mill-Parlament sallum. Id-deputati Nazzjonalisti jħallsu l-ispejjeż relattivi għat-talbiet tagħhom. Għall-bqija l-ispejjeż tal-ewwel grad jibqgħu kif deċiżi mill- ewwel qorti L-ispejjeż tal-appelli ewlenin jinqasmu hekk: ħames Rikors kostituzzjonali numru 26/2013 ishma minn sitta (5/6) tal-ispejjeż ta' kull appell ewlieni tħallashom il- parti li ressqet dak l-appell u sehem wieħed minn sitta (1/6) iħallsuh l- atturi u l-konvenut imsejjaħ fil-kawża Edwin Ager Dimech; l-ispejjeż tal- appell inċidentali jħallsuhom l-atturi u l-konvenut imsejjaħ fil-kawża Giannino Ciscaldi Camilleri Flores Shaw Noel Lipp Shaw Silvio Gaffarena President Deputat Reġistratur df