LAW.), LL.D. Illum il-Hamis, 24 ta' Gunju 2021 Kawza Numru: 3 Rikors Ġuramentat Numru:- 521/2017 JVC Lawrence Gauci Bogovic detentur tal-karta tal- identita bin-numru li jirrisjedi gewwa 46, Triq il-Professur Anton Sofia Delicata Borg Johnson u Giuzeppi Gauci Bogovic detentur tal-karta tal-identita jirrisjedi bin-numru 065834(M) gewwa 48A, Triq il-Professur Antone Sofia Delicata Borg Johnson vs Lil Kummissarju tal-Artijiet Berga tal-Baviera, Ħal Farrug, Ħal Luqa u Emmanuel Dam Il-Qorti, Rat ir-rikors guramentat fejn ir-rikorrenti Giuzeppi Gauci Bogovic et ikkonferma bil-gurament u talab kif isegwi: '1). Illi preliminarjament id-Dipartiment tal-Artijiet kien ikkonceda lil awturi tal-esponenti ir-raba u razzett li jinsabu gewwa Valletta Road Kirkop b'titolu ta' qbiela u dan kif jirrizulta minn Doc A identifikat ahjar bir-riferenza L 1497/63 liema dritt ta' qbiela fuq ir-raba ndikat eventwalment gie transmess lil esponenti b'wirt. Illi dan l-istess raba u razzett kien gie debitament registrat mad-Dipartiment tal-Agrikoltura u dan kif jirrizulta minn Doc B hawn anness. Illi permezz ta' ordni ta' rekwizizzjoni li ggib in-numru L/1377/63/H il-Gvern ta' Malta ddikjara li kellu bzonn l-istess raba u in vista ta' l-istess l-awtur ta' l-esponenti u l-istess esponenti cedew it-titolu favur il-Gvern ta' Malta. Illi effettivament, il-Gvern ta' Malta ma' uzax ir-raba ghal iskop li ghalih kienet inharget l-ordni ta' rekwizizzjoni u l-esponent inizzjala l-process halli in vista tal-prassi u l-pozizzjoni legali dejjem segwita, jerga jigi ri-integrat fid-drittijiet tieghu ta' gabillott fuq l-istess raba u dan kif jirrizulta minn Dok 'C'. 5) Di piu, tul dan iz-zmien kollu, l-esponenti qatt ma hargu mir- razzett jew abbandunaw r-raba u dejjem baqghu jahdmu l-istess. 6) Illi ricentement, huma gew ghal kurrent tal-fatt illi l-intimat Emanuel Dam kien applika mad-Dipartiment tal-Artijiet u minn hemm ottjena titolu ta' qbiela fuq l-art minn wara dahar l- esponenti. 7) Illi b'dan l-istat ta' fatt l-intimata Awtorita tal-Artijiet gia Dipartiment tal-Artijiet qatt ma nfurmat lil esponenti u dan nonostante l-fatt illi huma kienu qed jikkorrispondu mal-istess intimat sabiex jergghu jigu re-integrati fid-drittijiet taghhom. 8) Illi t-titolu illi gie ottjenut mill-intimat Emanuel Dam huwa wiehed vizzjat, tenut b'qerq u b'dikjarazzjoni falza u ghaldaqstant huwa null ai fini u effetti kollha tal-ligi. 9) Illi da parte tieghu, l-intimat Emanuel Dam qed ikompli jippersisti bl-ingann tieghu u jirrifjuta milli jivvaka u jizgombra minn fuq l-art hekk akwistata minnu b'qerq u b'dikjarazzjoni falza u dan kif jirrizulta minn Doc D. 10) Illi ghad illi l-intimata Awtorita tal-Artijiet gia Dipartiment tal- Artijiet u l-istess intimat Emanuel Dam gew interpellati sabiex jirregolaw ruhhom permezz ta' ittra ufficcjali datata dsatax (19) t'April tas-sena elfejn u sbatax (2017), dawn baqghu inadempjenti. Ghaldaqstant, l-esponent umilment jitolbu lil din l-Onorabbli Qorti, prevja kull dikjarazzjoni oppurtuna; l-art propjeta ta' 1) tiddikjara illi l-esponenti u qablu l-antenati tieghu kienu jiddetjenu l-Awtorita tal-Artijiet gia Dipratiment tal-Artijiet indikata bin-numru ta' riferenza L 1497/63 b'titolu validu ta' qbiela u li filwaqt li l-esponenti qatt ma abbandunaw l-istess art u razzett fuqha, cedew biss kull dritt favur il-Gvern ta' Malta u segwitu ghal ordni moghtija bin-numru L/1377/63/H b'dan jidditjenu, jahdmu u jaghmlu uzu mill istess razzett u raba. illi baqghu 2) tiddikjara u tordna illi una volta l-Gvern ta' Malta ma kellux bzonn l-ordni l-istess art kif komunikat permezz ta L/1377/63/H kien jispetta lil intimat Awtorita tal-Artijiet gia kummissarju tal-Artijiet illi jiehu l-passi, in segwitu ghat- talba tar-rikorrenti, u jerga jibda jirrikonoxxi lil esponenti bhala gabillott mill-gdid taht l-istess titolu ta' qbiela u jinghata l-istess drittijiet li kien jibbenifika minnom qabel il- hrug tal-ordni L/1377/63/H u dan in linea mal-prassi vigenti. 3) tiddikjara illi kull dritt u titolu akwistat mill-intimat Emanuel Dam fuq l-istess art, anke jekk sar b'titolu onoruz, huwa wiehed vizzjat, tenut b'qerq u b'dikjarazzjoni falza u ghaldaqstant huwa null u bla effett. 4) tordna lil konvenut Emanuel Gladwish sabiex jizgombra u jivvaka mir-raba u razzett illi jinsabu gewwa Valletta Road, L-Iklin fi zmien qasir u perentorju. jinizzja kull procedura halli 5) tordna lil Awtorita ta' l-Artijiet gia kummissarju ta' l-Artijiet sabiex jibda minnufih jirrikonoxxi lil esponenti bhala gabillott fuq l-ghalqa u razzett mhollija lilu hekk maghrufa ahjar bin-numru L 1497/63 taht dawk id-drittijiet u kundizzjonijiet li hu u ta qabblu l-awturi tieghu kienu jidditjenu qabel il-hrug tar- rekwizizzjoni bin-numru L/1377/63H. Bl-ispejjes komprizi dawk tal-ittra ufficcjali tad-19 t'April tas-sena 2017 u nteressi legali kontra l-intimati li minn issa ngunti ghas- subizzjoni.' Rat ir-risposta guramentata tal-Kap Ezekuttiv tal-Awtorita` tal- Artijiet (gia l-Kummissarju tal-Artijiet) – Carlo Morrison Smith li eccepixxa kif isegwi: jibbazzaw l-ebda linea preliminari, r-rikorrenti ma taw indikazzjoni fir-rikors taghhom dwar taht liema dritt fil-ligi t-talbiet huma qedghin taghhom. Ghalhekk l-esponenti qieghda titlob kjarifikazzjoni ta' dan sabiex tkun f'posizzjoni li tipprepara b'mod adegwat id-difiza tieghu u dana b'riserva ukoll li tressaq kull eccezzjoni ulterjuri li tista tirrizulta mill-imsemmija kjarifika; il-pretensjonijiet u Illi, minghajr pregudizzju ghall-ewwel eccezzjoni, u in linea preliminari wkoll jekk kemm -il darba din hija azzjoni sabiex jigi mregga lura ghemil amministrattiv, l-azzjoni hija wahda fuori termine ai termini tal-artikolu 469A tal-Kap 12 tal- Ligijiet ta' Malta; Illi fil-mertu, kif ser jigi ppruvat fil-mori tal-kawza, il- pretensjonijiet tar-rikorrenti huma infondati fil-fatt u fid- dritt u dana stante li kull azzjoni mittiehda mill-Awtorita esponenti saret b'responsabbilita u skont il-ligi; Ghaldaqstant, it-talbiet maghmula mir-rikorrenti huma infondati fil-fatt u fid-dritt fil-konfront tal-esponent u ghalhekk ghandhom jigu michuda bl-ispejjez kontra l-istess rikorrenti. Salv eccezzjonijiet ulterjuri Bl-ispejjez'. Rat ir-risposta guramentata ta' Emanuel Dam li eccepixxa kif isegwi: 'Illi it-talbiet huma infondati filfatt u fid-dritt peress illi huma preskritti fi kwalunkwe kas bid-dekors ta' tletin sena kif jista' jigi ippruvat waqt it-trattazzjoni tal-kawza u dan skont l-Artiklu 2143 tal-Kodici Civili. It-talba hija infondata filfatt u fid-dritt kif tigi ippruvata tal-istess waqt Emanuel Dam li jikkonferma bil-gurament il-fatti. tal-kawza, b'dikjarazzjoni it-trattazzjoni Illi l-atturi ma jistghux jivvantaw l-ebda titlu ghax kif jinghad fit-tielet paragrafu hemm li l-awtur taghhom kien irrinunzja ghat-titlu favur il-Gvern ta' Malta. Dikjarazzjoni tal-Fatti Ir-raba u ir-razzett inkwistjoni ma kienux ghand il-familja taghna minn dejjem. Meta kont tifel zghir, ommi u missieri kellhom ghorfa fir-razzett. Minn sitta w tletin sena 'l hawn, jiena kont gejt fil-pussess tal-istess razzett u r-raba biex nahdmu jiena. Dan inghata lili minghand Wenzu Gauci Bogovic (missier Lawrence Gauci Bogovic) u huh li Karmnu Gauci Bogovic ghall-perjodu Karmnu Gauci Bogovic ma kienx jiflah fizikament biex jahdem ir- raba u Wenzu Gauci Bogovic kien il-Libja. Filfatt kont rikonoxxut mill-gvern bhala illi kont nahdem l- istess raba. Id-dokumenti ezistenti u pprovduti juru li l- familja tieghi hallset 2305.88 Ewro b'lura ghas-sena 2000. Skont jiena, ir-razzett u r-raba gew rikonoxxuti lili hames snin qabel, cioe` fis-sena 1995. L-atturi kienu digà` bghatulna xi ittri fejn semmew il- pretensjoni illi ghandhom, però` dawk kienu ittri bonarji. Issa pprezentaw din ic-citazzjoni però` bl-ebda mod ma ghandhom ragun jew korretti f'dak li qed jghidu. Kif jidher baghtu diversi ittri anke lill-Kummisarju tal-Artijiet, imma ittra ufficjali ntbaghtet fid-19 ta' April 2017.'. Rat l-affidavits, xiehda, ittri, ricevuti, kontro-ezami, dokumenti u l-provi kollha esebiti fl-atti; Rat illi fil-verbal tat-23 ta' Novembru, 2017 Dr Josephine Parry Morrison Smith b'referenza ghall-ewwel eccezzjoni tal-Awtorita' tal- Artijiet iddikjarat li dak li qed jigi mpunjat hija l-informazzjoni li nghatat lill-Awtorita` minn terza persuna stante li hija qarrieqa u skorretta, ghaldaqstant, ghaddiet sabiex cediet it-talbiet fil- tipprezenta konfront rapprezentant tal-Awtorita` biex jidher f'din il-kawza u rat id- digriet tal-Qorti moghti seduta stante fejn in vista ta' dak li gie ddikjarat il-Qorti astjeniet milli tiehu aktar konjizzjoni tat-talbiet fil-konfront tal-Awtorita' intimata; Rat illi fil-verbal tas-26 ta' Jannar, 2021 il-kawza giet differita ghal- lum ghad-decizjoni bil-fakulta' tal-partijiet li jipprezentaw noti ta' sottomissjonijiet b'termini mposti fuqhom; tal-Artijiet bir-riserva Rat illi malgrad li ghadda t-terminu hadd mill-partijiet ma ipprezenta nota ta' sottomissjonijiet; Rat l-atti kollha tal-kawza. Ikkunsidrat; Illi permezz tal-kawza odjerna r-rikorrenti Lawrence Gauci Bogovic et jippremettu li d-Dipartiment tal-Artijiet kien ikkonceda b'titolu ta' qbiela lil awturi fit-titolu taghhom raba' u razzett li jinsabu f'Valletta Road, L-Iklin liema qbiela ghadda ghandhom b'wirt. Jispjegaw li sussegwentement il-Gvern ta' Malta kien hareg ordni ta' rekwizizzjoni li ggib in-numru L/1377/63/H peress li kellu bzonn ir-raba u kien ghalhekk li l-awturi fit-titolu taghhom cedew dan it-titolu favur il-Gvern ta' Malta. Jispjegaw li effettivament il- Gvern ta' Malta ma kienx ghamel uzu mill-imsemmija raba u razzett u kien ghalhekk li da parti taghhom bdew proceduri sabiex jergghu jigu reintegrati fid-drittijiet taghhom ta' gabillotti fuq ir- raba u razzett. Isostnu li tul dan iz-zmien kollu huma qatt ma hargu mir-razzett jew abbandunaw ir-raba u dejjem baqghu jahdmu l-istess. Jissottomettu li kien biss ricentement li gew a konoxxenza li l-intimat Emanuel Dam kien applika mad- Dipartiment tal-Artijiet u kien ottjena titolu ta' qbiela fuq l-art minn wara darhom. Ir-rikorrenti ghalhekk procedew billi istitwew il-kawza odjerna kemm fil-konfront tal-intimat Emanuel Dam kif ukoll fil-konfront tal-Kummissarju tal-Artijiet. Ir-rikorrenti talbu li l-Qorti tiddikjara li huma u qabel l-antenati taghhom kienu jiddetjenu l-art msemmija b'titolu validu ta' qbiela u li huma qatt ma abbandunaw l-istess art u razzett. Jigi dikjarat u ordnat li l- Gvern ta' Malta ma kellux bzonn l-istess art u kien jispetta lill- Awtorita' tal-Artijiet gja Kummissarju tal-Artijiet li jiehu l-passi u jirrikonoxxi lill-esponenti bhala gabillott mill-gdid taht l-istess talab kjarifika sabiex titolu ta' qbiela u l-istess drittijiet li kienu jibbenefikaw minnhom. Talbu li jigi dikjarat li kull dritt u titolu akwistat mill-intimat Emanuel Dam huwa wiehed vizzjat, ottenut b'qerq u b'dikjarazzjoni falza u ghaldaqstant huwa null u bla effett u ghalhekk konsegwentament l-intimat Dam jigi zgumbrat mir- raba u mir-razzett. Finalment talbu li l-Awtorita' ta' l-Artijiet gja Kummissarju ta' l-Artijiet jigi ordnat jibda kull procedura halli jirrikonoxxi lill-esponenti bhala gabillott fuq l-ghalqa u r-razzett imhollija lilhom. Illi da parti tieghu l-Kap Ezekuttiv tal-Awtorita' tal-Artijiet permezz tar-risposta guramentata ntavolata nhar il-11 ta' Lulju, 2017 in linea preliminari eccepiet li l-atturi ma ndikawx taht liema dritt fil-ligi kienu qeghdin jibbazaw il-pretensjonijiet u t-talbiet taghhom ghalhekk tkun f'posizzjoni li tipprepara b'mod adegwat id-difiza, b'riserva li tressaq kull eccezzjoni ulterjuri. Eccepixxa wkoll bla pregudizzju ghall-ewwel eccezzjoni u in linea preliminari wkoll li jekk l- azzjoni hija sabiex terga' tigi mregga lura l-ghemil amministrattiv, l-azzjoni hija wahda fuori termine ai termini tal-Artikolu 469A tal- Kapitolu 12 tal-Ligijiet ta' Malta. Finalment fil-mertu gie eccepiet li l-pretensjonijiet tar-rikorrenti huma nfondati fil-fatt u fid-dritt saret kull stante b'responsabilita' u skont il-ligi. Min-naha tal-intimat Emanuel Dam eccepixxa li t-talbiet huma nfondati fil-fatt u fid-dritt peress li huma preskritti fi kwalunkwe kaz bid-dekors ta' tletin (30) sena ai termini tal- Artikolu 2143 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta). Eccepixxa li t-talbiet huma nfondati fil-fatt u fid-dritt kif tigi ppruvata waqt it-trattazzjoni tal-kawza, b'dikjarazzjoni tal-istess Emanuel Dam. Finalment eccepixxa li l-atturi ma jistghux azzjoni mittiehda mill-Awtorita` l-Awtorita' jivvantaw l-ebda titolu ghax kif jinghad fit-tielet paragrafu hemm li l-awtur taghhom irrinunzja ghat-titolu favur il-Gvern ta' Malta. Illi l-Qorti tirrilevat li fil-mori tal-kawza precizament fit-23 ta' Novembru, 2017 Dr Josephine Parry Morrison Smith b'referenza ghall- ewwel eccezzjoni tal-Awtorita' tal-Artijiet iddikjarat li dak li kien qed jigi mpunjat hija l-informazzjoni li nghatat lill-Awtorita' minn terza persuna stante li hija qarrieqa u skorretta u ghaldaqstant, Dr Parry Morrison Smith cediet it-talbiet fil-konfront tal-Awtorita' tal- Artijiet b'riserva li tipprezenta rapprezentant tal-Awtorita' biex jixhed f'din il-kawza. Ghalhekk in segwitu ghal tali dikjarazzjoni li l-Qorti permezz ta' digriet moghti seduta stante astjeniet milli tiehu aktar konjizzjoni tat-talbiet fil-konfront tal-Kummissarju tal- Artijiet intimat. L-ewwel eccezzjoni preliminari tal-intimat Emanuel Dam: L-intimat Emanuel Dam jeccepixxi preliminarjament li t- talbiet huma nfondati kemm fil-fatt, kif ukoll fid-dritt, peress li huma preskritti bid-dekors ta' tletin (30) sena ai termini tal- Artikolu 2143 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta). Min-naha tar-rikorrenti Lawrence Gauci Bogovic et jinsistu li tul iz-zmien, malgrad li l-awturi fit-titolu taghhom kienu cedew it-titolu favur il-Gvern, l-art u r-razzett xorta kienu fil-pussess taghhom u huma qatt ma hargu jew abbandunaw ir-raba' u razzett. Illi l-Artikolu 2143 tal-Kodici Civili (Kapitolu 16 tal-Ligijiet ta' Malta) jaqra kif isegwi: 'L-azzjonijiet kollha, reali, personali, jew misti jaqgħu bil- preskrizzjoni egħluq tletin sena, u ebda oppożizzjoni għall- preskrizzjoni ma tista' ssir minħabba n-nuqqas ta' titolu jew ta' bona fidi.' Illi l-Qorti tqis li qabel xejn ghandha tibda billi tezamina jekk effettivament l-intimat Emanuel Dam ressaqx provi bizzejjed li huwa kien fil-pussess tar-raba u razzett ghal perijodu ta' tletin (30) sena kif trid il-ligi. Illi l-intimat Emanuel Dam mar-risposta guramentata tieghu ntavolata nhar is-7 ta' Lulju, 2017 ghamel dikjarazzjoni tal-fatti dwar il-pussess tieghu fuq ir-raba u r-razzett sostna kif isegwi: Minn sitta w tletin sena 'hawn, jiena kont gejt fil-pussess tal-istess razzett u r-raba biex nahdmu jiena. Dan inghata lili minghand Wenzu Gauci Bogovic (missier Lawrence Gauci Bogovic) u huh li Karmnu Gauci Bogovic ghall-perjodu Karmnu Gauci Bogovic ma kienx jiflah fizikament biex jahdem ir- raba u Wenzu Gauci Bogovic kien il-Libja. Filfatt kont rikonoxxut mill-gvern bhala illi kont nahdem l- istess raba. Id-dokumenti ezistenti u pprovduti juru li l- familja tieghi hallset 2305.88 Ewro b'lura ghas-sena 2000. Skont jiena, ir-razzett u r-raba gew rikonoxxuti lili hames snin qabel, cioe` fis-sena 1995. Fix-xiehda tieghu moghtija bil-procedura tal-affidavit a fol. 52 et seq tal-process reggha kkonferma dak li kien qal fl-imsemmija dikjarazzjoni u qal is-segwenti: 'Gauci Bogovic anzi missierhom kien ilu li telaq l-istess raba ghaliex filfatt kien mar jahdem il-Libja u ma kienx ghadu jahdem Ir-raba qatt ma kien tal-familja Gauci Bogovic imma kien tal- Gvern u meta Lawrence Gauci Bogovic il-missier ghogbu jitlaq il- Libja ma kellu ebda interess li jibqa' jahdem l-istess raba u minn dak iz-zmien effettivament konna dhalna ahna bhala familja li hadnih u dan bil-kunsens tal-Kummissarju tal- Artijiet. Qabel konna noqghodu f'razzett faccata u l-ghorfa tar-razzett li hemm din il-kwistjoni fuq kienet f'idejn missieri. Il-Kummissarju tal-Artijiet ghaddilna l-kirja fuqna ghaliex l- istess Lawrence Gauci Bogovic il-missier kien ceda l-kirja. Mhux qabad u ghamel xi haga minn wara dahar dak li jkun. Dan ilu li sar tmienja u tletin sena u mhux il-bierah.' Illi konsegwentement l-intimat ressaq diversi provi dokumentarji fejn fost ohrajn kien hemm is-segwenti: i. 13 ta' Frar, 2001 – l-intimat Emanuel Dam kien intavola applikazzjoni u hallas l-ammont ta' hamsin lira tal-munita l-antika (Lm50) lid-Dipartiment ta' l-Artijiet (ara kopja tal-ircevuta a fol. 66 tal-process); ii. 11 ta' Mejju, 2009 – l-intimat Emanuel Dam dahal fi ftehim mat-Taqsima Proprjeta' tal-Gvern li kien ser ihallas l-ammont ta' €2305.88 rapprezentanti bilanc ta' kera ghal perijodu bejn il-15 ta' Awwissu, 2000 u l-15 ta' Awwissu, 2008 ta' raba maghrufa bhala 'Ta Gandolf' Triq Valletta, L-Iklin (ara ftehim a fol. 67 tal-process). iii. Ghadd ta' ricevuti mahruga mit-Taqsima Proprjeta' tal-Gvern fi hdan id-Dipartiment tal-Artijiet tal-kera tar-raba maghrufa bhala 'Ta Gandolf' fi Triq Valletta, L-Iklin li jvarjaw fid-dati (ara ricevuti a fol. 68 et seq tal-process). Ittra mibghuta lill-intimat Emanuel Dam mid-Dipartiment ta' l-Artijiet li permezz taghha gie nfurmat sabiex imur fid- Dipartiment tal-Agrikoltura l-Ghammieri, Iż-Żejtun jaghmel affidavit biex juri li l-art in kwistjoni kienet tassew mahduma minnu ghall- ahhar sentejn. Il-Qorti tinnota li ghalkemm l-ittra hija datata m'hemmx indikata s-sena meta giet mibghuta (a fol. 89 tal- process). v. Kopja ta' affidavit datat 16 ta' Marzu, 1999 iffirmat minn Emanuel Dam li permezz tieghu l-intimat ikkonferma li hadd hliefu ma kien jahdem l-ghalqa. Din il-Qorti tinnota li dan l- affidavit m'huwiex mahluf quddiem Kummissarju tal-Gustizzja jew persuna ohra awtorizzata li taghti l-guramenti pero' huwa biss kopja nformali ta' affidavit li effettivament minnu lanqas jirrizulta li dan gie pprezentat x'imkien peress li lanqas ma fih timbru (a fol. 90 tal-process). vi. Certifikat mahrug mid-Dipartiment ta' l-Agrikoltura datat 19 ta' Jannar, 2001 iffirmat minn Gaetano Plum Portelli – Senior Agricultural Officer fejn iccertifika li huwa mar mal-intimat fuq l- art li tidher fil-pjanta u li setgha jiccertifika li 92% tal-art tinhadem (a fol. 96 tal-process). vii. Dikjarazzjoni mill-Perit Mario Borg Hampton fejn ikkonferma kemm hemm raba baghli u kmamar fuq ir-raba maghrufa bhala 'Ta Gandolf' Mqabba (a fol. 97 tal-process). viii. Affidavit iehor datat 23 ta' Jannar, 2001 tal-intimat Emanuel Dam quddiem in-Nutar Dr Mario Giglio fejn ikkonferma li huwa kien ilu jahdem din ir-raba ghal dawn l-ahhar sittax-il (16) sena (a fol. 99 tal-process). Kopja tal-kuntratt ta' kiri tar-raba maghrufa bhala 'Ta' Gandolf, Ħal Tarxien, L-Iklin datat 11 ta' Mejju, 2009 (a fol. Minn ezami ta' dawn id-dokumenti, l-Qorti taghmel referenza partikolari ghal affidavit esebit a fol. 99 tal-process datat 23 ta' Jannar, 2001 mahluf quddiem in-Nutar Dottor Mario Giglio, dan ghaliex filwaqt li fid-dikjarazzjoni tal-fatti, fl-affidavit u fil-kontro- ezami l-intimat Emanuel Dam dejjem jirreferi li huwa dahal fir-raba hekk ghal habta tas-snin 1980 – 1981. 99 l-intimat ha l-gurament li huwa kien ilu jahdem l-art '...ghal dawn l-ahhar 16 il-sena.' Minn kalkolu semplici jirrizulta ghalhekk li l-konvenut skont dik id-dikjarazzjoni guramentata kien dahal fil-pussess tal-art fis-sena 1985. Il-Qorti tinnota li fiz- it-trapass ta' tletin (30) sena. zewg zminijiet kien hemm Madanakollu meta rinfaccjata b'inkonsistenza fiz-zmien meta effettivament il-konvenut dahal fir-raba u r-razzett, il-Qorti ma thossiex konvinta fuq bazi ta' probabilita' morali rikjesta mill-ligi li kien hemm it-trapass ta' tletin (30) sena. Dan aktar u aktar meta l- provi dokumentari juru li huwa gie rikonoxxut u nghata titolu ta' kera biss fis-sena 2009 (ara kopja tal-kuntratt ta' kera a fol. 122 et seq tal-process). Il-Qorti taghmel ukoll ghall-kontro-ezami tal- istess intimat a fol. 155 et seq. minn fejn tqis li tohrog car l- incertezza da parti tal-intimat dwar meta effettivament huwa jsostni li ha l-pussess tal-art in kwistjoni. Ghaldaqstant fid-dawl ta' dak li ghadu kif inghad, il-Qorti tqis li l- eccezzjoni tal-preskrizzjoni bit-terminu ta' dekadenza ta' tletin sena (30) ma gietx sufficjentement pruvata mill-intimat li eccepiha u ser tghaddi sabiex tichad l-istess. fuq Kunsiderazzjonijiet: Illi fil-kawza odjerna ir-rikorrenti Lawrence Gauci Bogovic et qed jitolbu li jigi dikjarat li kull dritt u titolu akkwistat mill-intimat Emanuel Dam ir-raba u r-razzett kien ottenut b'qerq u b'dikjarazzjoni falza u ghaldaqstant huwa null u bla effett. Prattikament jallegaw li d-dikjarazzjonijiet li l-konvenut Emanuel Dam ghamel sabiex permezz taghhom huwa nghata t-titolu ta' kera fuq ir-raba u r-razzett kienu qarrieqa u skorretti u dan stante li l-art kienet fil-pussess taghhom u mhux fil-pussess tal- intimat Emanuel Dam. Ir-rikorrent Lawrence Gauci Bogovic fix-xiehda tieghu moghtija bil- procedura tal-affidavit a fol. 32 tal-process jghid li l-art u r-razzett dejjem kienu fil-pussess taghhom u malgrad li l-awturi fit-titolu taghhom kienu cedew it-titolu huma xorta baqghu fil-pussess: 'Illi permezz ta' ordni ta' rekwizizzjoni li ggib in-numru L/1377/63/H il-Gvern ta' Malta ddikjara li kellu bzonn l- istess raba u in vista ta' l-istess ahna cedejna t-titolu favur il- Gvern ta' Malta. Illi effettivament, il-Gvern ta' Malta ma' uzax ir-raba ghal iskop li ghalih kienet inharget l-ordni ta' rekwizizzjoni u hawnhekk jiena u hija inizzjajna l-process halli in vista tal- prassi u l-pozizzjoni legali dejjem segwita, nergghu nigu ri- integrati fid-drittijiet taghna ta' gabillotti fuq l-istess raba u dan kif jirrizulta minn Dok 'C'. Illi tul dan iz-zmien kollu, ahna qatt ma hrigna jew abbandunajna r-razzett jew ir-raba u dejjem bqajna nahdmu l-istess.' Ir-rikorrent Giuseppi Gauci Bogovic fix-xiehda tieghu moghtija bil- procedura tal-affidavit a fol. 36 tal-process ukoll ikkonferma li huma kienu fil-pussess tal-art u qatt ma hargu jew abbandunaw r- razzett jew ir-raba u dejjem baqghu jahdmu l-istess. L-atturi ressqu bhala xhieda lil Rosaria Gauci Bogovic, Carmelo Gauci Bogovic u Thomas Gauci Bogovic – li lkoll ikkonfermaw li l-art u razzett jinhadem minnhom sal-lum. Rosaria Gauci Bogovic li tigi omm l-atturi xehdet bil- procedura tal-affidavit a fol. 37 tal-process u kkonfermat li wliedha kienu fil-pussess tal-imsemmija raba u baqghu fil-pussess jahdmuh sallum: 'Wara li ahna morna noqoghdu Birzebbugia, zewgi u aktar tard uliedna Wenzu u Giuseppi baqghu huma jokkupaw l- imsemmija raba u razzett sal-gurnata tal-lum. Jiena niftakar illi kien hemm zmien fejn il-Gvern ma kienx baqa jaccetta aktar kera ghaliex kienu qalu li kellu bzonnha, izda uliedi Giuseppi u Wenzu baqghu fil-pussess tal- imsemmija raba u baqghu jahdmuh sallum.' li wkoll L-istess xehed Carmelo Gauci Bogovic – kugin tal-atturi ikkonferma li huwa minn dejjem jiftakar lill-kugini tieghu fl- imsemmija raba u hekk ghadu sallum (a fol. 38 tal-process). 'Jiena kont immure hemm ghand iz-zijiet u l-kugini, u nista' nghid illi lill-kugin tieghi Giuseppi u huh Lawrence dejjem niftakarhom gewwa din ir-raba', jahdmu l-istess raba fuq bazi kontinwa u hekk ghadhom sal-lum. Jiena nerga nikkonferma illi dejjem lilhom rajt jahdmu l- istess raba.' Illi min-naha tal-konvenut Emanuel Dam li xehed permezz ta' affidavit a fol. 52 tal-process kif ukoll fis-seduta tat-23 ta' Ottubru, 2018 a fol. 47 tal-process jinsisti li l-art u r-razzett kienu f'idejh u dan kien inghata lilu minghand Lawrence Gauci Bogovic – missier l-atturi u Karmnu Gauci Bogovic – ziju tal-atturi. Minn dan li ghadu kif inghad jidderivi li bejn il-partijiet hemm zewg verzjonijiet totalment konfliggenti. Iz-zewg partijiet jallegaw li l-art u razzett mertu tal-kawza odjerna kienu fil-pussess taghhom u jinhadmu minnhom – haga li hija mpossibbli! F'dan l-istadju l-Qorti ma tistax ma taghmilx referenza ghall- kontro-ezami ta' Emanuel Dam li sar fis-seduta tat-8 ta' Jannar, 2021 a fol. 155 et seq tal-process fejn huma l-istess rikorrenti li tramite d-domandi li saru lill-intimat gabu l-konferma fl-atti li effettivament il-pussess tar-raba in kwistjoni kien f'idejn l-intimat Emanuel Dam ghalkemm isostnu li kien bil-permess ta' missierhom: 'Dr E Gatt: Meta mort il-Joint Office biex thallas ghedtlu lilu? Jekk kien mejjet se nmur nghidlu biex ihallas? Imma meta mbaghad mort il-Joint Office biex iddawwarha fuqek, lil tal- familja li kienu qalulek , "Isma tista' tahdmu." Ghedtilhom li se titfa' kollox fuqek? Dr E Gatt: Jigifieri int meta kien haj, Alla jaghtih il-grazzja, missieru qallek, "Tista' tahdimha." Miet missieru, kif miet missieru nzilt tigri wahdek il-Joint Office, dawwartha fuqek u m'ghedt lil hadd. Mhux hekk? Xhud: Dak harigha l-Gvern li min jahdem ir-raba jrid jirregistraha. Dr E Gatt: Mhux fuq il-Gvern qed nistaqsik jien. Fuq il- familjari. Xhud: X'irrid nghid jekk kont qed nahdmu jien! Minn warajhom inzilt hux hekk? Dr E Gatt: Imma lill-familjari m'ghedtilhom int mhux hekk? Dr E Gatt: Hallejtu jmut u nzilt wahdek iddawwarha fuqek. Dr E Gatt: Hux kif qed jghidlek jien ghamilt? Bil-gurament qieghed. Halliek tidhol hemm meta kien haj, hallejtu jmut u nzilt wahdek iddawwarha fuqek. Mhux hekk ghamilt? Dr E Gatt: Hallik mill-Gvern. Xhud: Imma jekk harigha.. Dr E Gatt: Fuq il-familjari taghhom qed nghidlek jien. Ma nvolvejthomx int. Dahluk fi hwejjighom, hallejtu jmut u mort tigri ddawwarha fuqek. Mhux hekk? Dr J Farrugia Morrison Smith: Iva jew le? Dr E Gatt: Iva jew le? Dik tal-Gvern ir-raba mhux taghhom. Dr E Gatt: Naf li tal-Gvern imma l-kirja m'ghedtilhomx lilhom x'ser taghmel. Xhud: Jekk nahdmu jien se nghidilhom ihalsuli l-kirja wkoll?'. il-process kollu ma kien minnu xejn u Illi minn din ix-xiehda johrog li dak li kienu ilhom jallegaw ir- rikorrenti li effettivament huma kienu ben konxji li l-art kienet ilha tinhadem minn u kienet fil-pussess tal-intimat Emanuel Dam. Il-Qorti tinnota ghalhekk li anki x-xiehda ta' Rosaria Gauci Bogovic, Carmelo Gauci Bogovic u Thomas Gauci Bogovic lkoll ma kellhomx mis-sewwa u dan inkixef mill-linja ta' domandi li saret mill-istess rikorrenti fil- kontro-ezami lill-intimat. A kuntrarju l-intimat baqa' konsistenti fl-insistenza tieghu li l-missier tah ir-raba biex jahdimha u hu baqa' jahdimha. Isegwi li la darba l-konvenut kien jahdem ir-raba u kien fil-pussess tar-razzett, id-dikjarazzjonijiet li huwa ghamel sabiex ottjena t-titolu ta' kera fuq ir-raba u r-razzett ma kienux qarrieqa u skorretti kif allegat mill-atturi anzi kienu ezatt in linea mas-sejha li hareg id-Dipartiment tal-Artijiet dak iz-zmien sabiex min effettivament kien qed jahdem l-art jigi rikonoxxut. Isegwi wkoll li allura skont ir-rikorrenti l-intimat kien qed jahdem l-art b'titolu ta' mera tolleranza. Din il-Qorti izda f'dan l-istadju tqis li huwa ta' rilevanza li r-rikorrenti fil-premessi taghhom stess jiddikjaraw li huma ma kellhom l-ebda titolu fuq l-art u razzett peress li cedewh favur il-Gvern. Hekk iddikjaraw fit-tielet premessa illi: Illi permezz ta' ordni ta' rekwizizzjoni li ggib in-numru L/1377/63/H il-Gvern ta' Malta ddikjara li kellu bzonn l- istess raba u in vista ta' l-istess l-awtur ta' l-esponenti u l- istess esponenti cedew it-titolu favur il-Gvern ta' Malta'. ta' Il-Qorti ghalhekk ma immaginazzjoni legali r-rikorrenti setghu qatt jaghtu r-raba u razzett b'mera tolleranza, jew javvanzaw titolu, la darba huma lanqas biss kellhom xi forma ta' rikonoxximent fuq l-art u razzett mertu tal-kawza odjerna anzi kienu cedew l-istess! Di fatti fl-atti giet ipprezentata kopja tal-ittra datata Awwissu 1973 li permezz l-atturi kienet giet taghha huwa kkonfermat il-Qorti ser itterminata tikkwota ad verbatim dak li tghid l-ittra a fol. 141 tal-process illi: in segwitu ghar-rekwizizzjoni. l-kirja ta' Ghaldaqstant fid-dawl ta' dak suespost il-Qorti ma tqisx it-talbiet tar-rikorrenti bhala gustifikati u ser tghaddi sabiex tichad l-istess u tilqa' t-tielet eccezzjoni tal-intimat stante li huwa minnu li r- rikorrenti ma kellhomx titolu fuq ir-raba u r-razzett peress li kienu rrinunzjaw ghat-titolu favur il-Gvern. Decizjoni: Ghaldaqstant ghar-ragunijiet kollha suesposti din il-Qorti taqta' u tiddeciedi din il-kawza bil-mod kif isegwi: Tastjeni milli tiehu konjizzjoni tat-talbiet fil-konfront tal- Awtorita' intimata u tilliberaha mill-osservanza tal-gudizzju; Tichad l-ewwel eccezzjoni tal-preskrizzjoni mqajjma mill- Tilqa' t-tieni u t-tielet eccezzjoni tal-intimat Emanuel Dam stante li jirrizulta li r-rikorrenti ma ghandhom l- ebda titolu fuq ir-raba u l-art mertu tal-kawza odjerna filwaqt li jirrizulta li l-art in kwistjoni ilha snin twal fil- pussess tal-intimat u hekk kienet meta giet intavolata l- applikazzjoni sabiex jigi rikonoxxut l-intimat minn dik li lllum hija l-Awtorita' tal-Artijiet; Konsegwentement tghaddi sabiex tichad it-talbiet kollha tal- Fic-cirkostanzi, l-ispejjez kollha inkluz dawk tal-Kummissarji tal- Artijiet intimat u tal-intimat Dam ghandhom jigu sopportati tal- mir-rikorrenti salv ghall-ispejjez relatati mal-eccezzjoni preskrizzjoni li ghandhom jibqghu bla taxxa bejn il-partijiet. (EUR.LAW), LL.D. 24 ta' Gunju, 2021 Karen Alazumi Deputat Registratur 24 ta' Gunju, 2021