Kopja Informali ta' Sentenza QORTI TAL-MAGISTRATI Seduta ta' l-10 ta' Dicembru, 2014 Citazzjoni Numru. vs George Formosa, u b'digriet tat-13 ta' Novembru 1997, ġie kjamat fil-kawża ir-Reġistratur tal-Artijiet Rat iċ-Ċitazzjoni li permezz tagħha l-attur, wara li ppremetta : Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Illi l-attur huwa l-proprejtarju ta' porzjon art fil-kuntrada "Ta' Trqi Seguna", magħrufa wkoll bħala "Ta' Noni", tal-kejl ta' madwar nofs tomna pari għal ħames mija u tnejn u sittin metri kwadri (526m.k.) li tmiss mill-punent ma Triq Seguna, nofsinhar ma beni ta' Francesca Needham u ma beni oħrajn u mit-Tramuntana ma beni tal-werrieta ta' Karmenu Gauci u oħrajn liema art ġiet akkwistata mill-attur permezz ta' Kuntratt ta' xiri tat-tnax ta' Mejju tal-elf disa' mija u tnejn u sebgħin (12.05.1972) (Dok. Illi l-konvenut riċentament qabad u mingħajr il-kunsens tal-attur okkupa parti minn din l-art; Illi l-konvenut qiegħed jippretendi li din l-art saret tiegħu bil- preskrizzjoni akwisittiva minħabba pussess liema fatt huwa għal kollox inveritier; Illi minkejja diversi interpellazzjonijiet da parti tal-attur il-konvenut qed jirrifjuta li jiżgombra minn din l-art. Talab lill-konvenut jgħid għaliex m'għandhiex din il-Qorti: Taqta' u tiddeċidi li l-art fuq deskritta hija proprjeta' esklussiva tal- Tiddeċidi wkoll li l-konvenut qed jokkupa din l-art mingħajr ebda titolu validu fil-liġi; Konsegwentament ukoll tikkundanna lill-konvenut sabiex fi żmien qasir u perentorju li jiġi lilu ffissat minn din il-Qorti huwa jiżgombra minn din l-art. Bl-ispejjeż inklużi dawk tal-ittra uffiċċjali spedita f'Novembru 1993 u b'riserva għall-azzjoni għad-danni. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Il-konvenut huwa mħarrek għas-subizzjoni li għaliha minn issa qiegħed jiġi nġunt. Rat id-Dikjarazzjoni tal-fatti tal-attur debitament maħlufa minnu. Rat in-Nota tal-Eċċezzjonijiet tal-konvenut li eċċepixxa: Illi preliminarjament in nuqqas ta' integrita tal-ġudizzju stante illi l- attur qiegħed jaddivjeni għal din il-kawża mingħajr l-intervent ta' martu dwar art illi tifforma parti mill-komunjoni tal-akkwisti tiegħu u ta' martu; u għaldaqstant l-esponenti għandu jiġi liberat mill- osservanza tal-ġudizzju; Illi d-domandi attriċi huma totalment infondati fid-dritt u fil-fatt għaliex l-art de quo assolutament ma hix tal-attur iżda hija tal- konvenut aċċipjenti; Illi din hi kawża "rei vendicatoria" u bħala tali jinkombi fuq l-attur l-oneru illi jipprova oltre kull dubbju illi l-art hija tiegħu, b'mod illi l-attur irid f'din il-kawża qabel xejnn iġib provi soddisfaċenti illi l- art reklamata hija fil-fatt tiegħu, u mbagħad għandu jiġi ndagat it- jiġi deċiż min hul- titolu proprjetarju tal-art de quo; tal-konvenut sabiex fl-aħħarnett Illi l-art de quo hija lllum oġġett ta' ċertifikat ta' titolu possessorju rilaxxjat lill-esponenti mir-Reġistratur tal-Artijiet numru 225503083, u għaldaqstant ma hux leċitu lill-attur illi hu jipprova b'xi mod jimpunja dan il-pussess da parti tal-esponenti; Illi ġaladarba jirriżulta illi l-art reklamata hija fil-fatt proprjeta' tal- eċċipjenti, t-tieni u t-tielet talba tal-attur għandhom ukoll jiġu miċħuda bl-ispejje' kontra l-istess attur; Salvi eċċezzjonjiet ulterjuri fid-dritt u fil-fatt. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Rat id-Dikjarazzjoni tal-fatti tal-konvenut maħlufa minnu. Rat id-digriet tagħha tat-13 ta' Novembu 1997 fejn ordnat il-kjamata fil- kawża tar-Reġistratur tal-Artijiet. Rat in-Nota tal-Eċċezzjonijiet tar-Reġistratur tal-Artijiet li eċċepixxa: Illi huwa ma ngħata assolutament ebda indikazzjoni tas-sit jew tan- numru ta' l-applikazzjoni li saret miegħu u qabel ma jingħata din l- informazzjoni huwa jibqa' fl-impossibilita' li jikkummenta dwar il- mertu; Ill għalhekk il-kjamata tiegħu fil-kawża, f'dan l-istadju, saret Subordinatament u mingħajr preġudizzju għall-premess, illi huwa estraneju għal-litiġju ta' bejn il-partijiet u m'għandux ibati spejjeż; Salvi eċċezzjonijiet oħra. id-Dikjarazzjoni Rat ikkonfermata bil-ġurament ta' Frederick Busuttil Dougal. tal-istess Reġistratur tal-Artijiet Rat id-digriet tagħha tas-17 ta' Frar 2000 fejn ordnat l-allegazzjoni tal- atti tal-kawża fl-ismijiet: "George Formosa vs. Emanuel Ben Mabrouk" (Ċitaz. nru.62/1993). Rat il-verbal tal-konvenut tat-22 ta' Mejju 2001 fejn qal li mhux ser jinsisti fuq l-eċċezzjoni preliminari tiegħu. Rat id-digriet tagħha tal-30 ta' Novembru 2010 fejn l-A.I.C. Shawn Farrugia Roberts ġie nominat bħala perit tekniku sabiex "iħejji l-pjanti ta' l-art Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza akkwistata mill-attur Emanuel Ben Mabrouk bid-diversi kuntratti tal-akkwist tiegħu, kif ukoll fuq l-istess pjanta jindika l-art mertu ta' din il-kawża." 1 Rat ir-relazzjoni tal-istess perit tekniku ppresentata fl-20 ta' Marzu 2013 u maħlufa minnu fil-21 ta' Marzu 2013. Rat in-Noti tal-Osservazzjonijiet rispettivi tal-kontendenti. Rat id-digriet tagħha tad-29 ta' Ottubru 2014 fejn ħalliet il-kawża għal- lum għas-sentenza. Rat l-atti l-oħra kollha tal-kawża u ta' dawk annessi, inklużi l-verbali tax-xhieda mismugħa u d-dokumenti esebiti. Ikkunsidrat: Illi permezz tal-kawża presenti l-attur talab li tingħata dikjarazzjoni li l- art deskritta fiċ-Ċitazzjoni, li allegatament parti minnha hija pposseduta mill-konvenut, kienet kollha tappartjeni lilu, u li l-konvenut ma kellu ebda jeddijiet fuqha. Konsegwentement talab l-iżgumbrament tiegħu mill-istess art. M'hemmx kontestazzjoni li s-soċjeta' attriċi qed teżerċita l-azzjoni rivendikatoria. L-eċċezzjoni preliminari tal-konvenut, kif rajna, ġiet irtirata. Il-kjamat fil-kawża jirrimetti ruhu għad-decizjoni tal-Qorti. 199 tal-process Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Dwar l-azzjoni rivendikatorja l-Pacifici Mazzoni jfisser illi: Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Fl-applikazzjoni ta' dawn il-prinċipji dottrinali, nsibu l-qrati tagħna jispjegaw illi: ".… L-attur fl-azzjoni rivendikatorja jrid jipprova d-dominju, ossija l-proprjeta' fih, tal-ħaġa li jrid jirrivendika. Mhux biżżejjed li hu talvolta jipprova li l-ħaġa mhix tal-konvenut, imma jeħtieġ li juri pożittivament li hi tiegħu nnifsu – 'melior est conditio possidentis'. Ġie dejjem ritenut mill-Qrati Tagħna, fuq l-istregwa tal-prinċipji ammessi universalment mid-dottrina u l-ġurisprudenza, bażata fuq liġijiet bħal tagħna, illi dik il-prova li hi eżatta mir-rivendikant hemm bżonn li tkun kompleta u konklużiva, b'mod li, kif ntqal fis-sentenza 'Fenech ta' Marzu 1935,Kollez.Vol.XXIX.II.488). 'kwalunkwe dubbju, anki l- iċken, għandu jmur favur il-pussessur konvenut'. Kompla f'dik is-sentenza jingħad illi 'anki jekk il-Qorti ma tkunx affattu sodisfatta mid-dritt tal-konvenut, hi għandha tilliberaħ jekk ir-rivendikant ma jagħtix prova tad-dominju tiegħu li tkun eżenti mill-anqas dubbju (ara wkoll fl-istess sens Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza Hekk ukoll ingħad illi: "Rekwiżiti għall-eżerċizzju ta' l-azzjoni rivendikatorja huma li l-attur jipprova d-dominju tal-ħaġa akkwistata leġittimament u li l-konvenut ikun qed jippossediha. l-azzjoni tal-provi jiddependi mill- Ir-regolament atteġġjament difenzjonali prexelt mill-konvenut; in quanto jekk hu jeċċepixxi li hu għandu titolu fuq il-ħaġa rivendikata aktar mill-attur, il-piż tal-prova jaqa' fuqu u jekk ma jilħaqx din il- prova jissokombi fl-eċċezzjoni tiegħu; jekk għall-kuntrarju huwa jittrinċjarja ruħu wara l-barriera ta' pussess, jinkombi lill-attur li jipprova d-dominju tiegħu u huwa anke jekk ma jipprovax it-titolu tal-pussess, iżda jiddemonstra l-mankanza ta' titolu ta' l-attur, għandu jissuċċedi fl-eċċezzjoni tiegħu".4 jirriżulta Jidher evidenti għalhekk illi l-pussess fil-konvenut huwa element essenzjali għal kawża ta' rivendika. Fil-każ in eżami, għalkemm fin- Nota tal-Osservazzjonijiet tiegħu l-konvenut isostni li huwa qed jibbaża d-difiża tiegħu fuq il-pussess u allura jispetta qabel xejn li l-attur jipprova t-titolu tiegħu, inekwivokament min-Nota tal- Eċċezzjonijiet ntavolata minnu, li huwa ssottometta li għandu l- proprjeta' tal-art kontestata. Infatti hemmhekk jinsisti testwalment li: "l- art de quo assolutament ma hix tal-attur iżda hija tal-konvenut eċċipjenti."5 Dan jirrepetieh fid-Dikjarazzjoni tal-Fatti ġuramentata tiegħu. Għalhekk, a bażi tal-ġurisprudenza hawn fuq ċitata, l-oneru tal- prova għandu jiġi invertit u jmiss l-ewwel lill-konvenut li jipprova t- titolu tiegħu. 3 Appell Civili:Giuseppe Pecorella v.Brincat:17.11.1958;Kollez.vol.XLII.pt.I.p.575 4 Giuseppi Nomoko vs John Micallef Stafrace:P.A.16.5.1963 5 Ara t-tieni eċċezzjoni tal-konvenut a fol.12 Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza L-art in kontestazzjoni hija dik mmarkata bl-ittra "A" fuq il-pjanta redatta mill-A.I.C. Saviour Farrugia Roberts u esebita mill-attur fl-udjenza tas-16 ta' Ġunju 1995.6 Tidher ukoll bbordurata bl-aħmar fuq il-pjanta redatta mill-A.I.C. Teddie Tovchegrechko Borg u ppresentata mal-affidavit tal-konvenut tal- 14 ta' Mejju 2008.7 Il-perit tekniku l-A.I.C Shawn Farrugia Roberts immarkaha bl- ittra "B" u bil-kulur aħdar fuq il-pjanta redatta minnu u annessa mar- relazzjoni tiegħu. Huwa stabilixxa li din l-art tkejjel 117 m.k.8 L-attur isostni li din l-art tifforma parti ntegrali mill-art li huwa kien xtara permezz ta' kuntratt in atti Nutar Giuseppe Ben Mabrouk tat-12 ta' Mejju 1972, għalkemm hija maqtugħa mill-kumplament tal-art tiegħu bil- ħitan.9 Ma kienitx ġiet f'idejh mill-ewwel malli akkwistaha, billi din il- parti kienet għadha f'idejn ċertu Zammit Freeman Schiavone, u kellu jagħtih il- flus biex joħroġlu minnha. Kien jużaha biss biex jarmi fiha l-iskart tas- serer li kellu fil-kumplament tal-art tiegħu. Il-konvenut daħallu fiha meta ġie biex jiżviluppa biċċa art li kellu ma' ġenbha,10 u anke qaċċatlu siġra taż-żebbuġ li kien hemm fiha. Hawnhekk il-konvenut beda jinsisti li din l-art kienet tiegħu u għalhekk l-attur kien kostrett jagħmel il- kawża presenti.11 Imma kif rajna, jinkombi fl-ewwel lok lill-konvenut li jipprova sodisfaċentement illi jeżistu r-rekwiżiti kollha li trid il-liġi għal din il- preskrizzjoni. F'każ biss li jirnexxi f'din il-prova, jiġi mbagħad eżaminat it-titolu tal-attur, u kemm il-darba jirriżulta li dan għandu titolu tajjeb ukoll, ikun jibqa' biss li jiġi eżaminat min mill-kontendenti għandu l- ahjar titolu. Għalkemm l-attur fiċ-Ċitazzjoni tiegħu jgħid li l-konvenut x'aktarx qed jippretendi li l-art in kontestazzjoni saret tiegħu bil-preskrizzjoni akkwiżittiva, l-konvenut jagħmilha ċara fid-Dikjarazzjoni ġuramentata 6 A fol.54 7 A fol.153 8 A fol.224 9 Ara kopja ta' dan il-kuntratt esebita bħala "Dok.A" flimkien mac-citazzjoni, a fol. 5 - 8, u ritratt Dok.GG 3 a fol. 152 10 Ara ritratt Dok.GG 5 a fol.154 11 Ara deposizzjoni tiegħu a fol. Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza tiegħu annessa man-Nota tal-Eċċezzjonijiet li: "...lanqas hu veru illi l- esponenti qiegħed jippretendi li din l-art saret tiegħu bil-preskrizzjoni akkwiżittiva."12 Għalhekk biex jissupera dan l-ostakolu l-konvenut irid jipprova li huwa akkwista l-istess art b'xi kuntratt jew b'wirt. Fil-każ in eżami, infatti, l-konvenut jissottometti li din l-art ġiet għandu b'wirt. Il-konvenut jgħid13 li din l-art kienet tappartjeni lin-nanna tiegħu Giovanna Sciberras Drago, u kienet ġiet imniżżla fid-denunzja tas-suċċessjoni tagħha. F'din id-denunzja, li saret fit-12 ta' Settembru 1960 kien ġie dikjarat li fl-epoka tal-mewt tagħha kellha: "1⁄2 nofs sigħan raba ta' Saguna fil-limiti ta' Ix-Xagħra, Punent werrieta Gorg Azzopardi; Tramuntana mal-beni ta' Ganni Galea, Lvant Gusep Boulter."14 Il-konvenut imbagħad wiret lit-tifla tagħha Marianna Boulter,15 u f'denunzja addizzjonali li għamel huwa stess, iddikjara li din kellha wkoll (i) "Il-biċċa raba' msejħa 'ta' Saguna' limiti Sannat Għawdex tal-kejl ta' circa 139.75 m.k., konfinanti tramuntana, punent u nofsinhar ma' beni ta' George Park" u (ii): " Il-biċċa raba' msejħa 'ta' Saguna' limiti Sannat, Għawdex, tal-kejl ta' circa 113.75 m.k., konfinanti tramuntana ma' beni ta' George Formosa, nofsinhar ma' beni ta' Leli Ben Mabrouk, u punent ma' beni ta' Dun Cavallo Ghigo Busuttil Dougal."17 Ma jgħidx liema waħda minn dawn tiġi dik in kwistjoni. Jidher pero' li din tista' tkun biss it-tieni waħda, billi din għandha riħ imiss ma' beni ta' Leli Ben Mabrouk (x'aktarx l-attur). il-konvenut akkwista Jirriżulta wkoll li wara li applika biex jirreġistra din l-art fir-Reġistru tal- Artijiet, ta' Settembru 1993,18 u ċioe' ftit xhur qabel ma ġiet intavolata din il- kawża.19 Dan iċ-ċertifikat inħareġ fuq dak li kien iddikjara l-konvenut tas-sid u bħala provenjenza. restrizzjonijiet" tniżżel: titolu possessorju fuqha fl-10 fil-parti ntestata "Dettalji 12 Ara paragafu (3) tad-Dikjarazzjoni, a fol. 13 13 Ara affidavit tiegħu esebit bħala Dok.GG a fol.145 -147 14 Ara denunzja a fol. 29 - 32 15 Ara kopja tat-testment tagħha esebita bħala Dok.D a fol.33 - 34 17 Ara kopja ta' din id-denunzja a fol. 35 - 36 19 Fit-28 ta' Dicembru 1993 Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza "George Formosa, bin John, Karta ta' Identita Numru 18950(G) wara l-mewt ta' Marianna Boulter, li ġrat fl-14 ta' Novembru 1982 it-testment riċevut min- Nutar Michael Sharpe fil-5 ta' Frar 1981 u d-Denunzja Addizzjonali li saret fil- 15 ta' Novembru 1991."20 Kif ikkonferma r-rappresentant tar-Reġistratur tal-Artijiet, dan iċ- ċertifikat kien jagħti lill-konvenut titolu assolut kemm il-darba ma jkunx ġie kontestat fi żmien għaxar snin minn meta jkun inħareġ.21 Għalhekk ma jista' jkun tal-ebda riljev għall-konvenut ġialadarba l-attur għamillu din il-kawża proprju biex jirrivendika l-art de quo. Id-denunzja tan-nanna tal-konvenut ma tikkostitwixxi l-ebda prova li tirreferi għall-art in kwistjoni. Ibda biex, tirreferi għal sigħan raba, u ċioe' circa 375 m.k., meta l-art in kwistjoni tkejjel biss 117 m.k. L-anqas mill-irjiħat ma jista' jiġi stabilit li hija l-istess art. It-testment indikat ta' Marianna Boulter, mingħajr ir-riċerki testamentarji relattivi, lanqas m'hu prova konklussiva li dan kien l-aħħar testament tagħha. Ma hemm xejn x'juri li din l-art, jekk tassew kienet tappartjeni lil Giovanna Sciberras Drago, intirtet, tal-inqas f'parti minnha minn bintha Marianna, meta ma ġie esebit l-ebda testment tagħha jew xi kuntratt ta' diviżjoni bejn l-aħwa, li skont id-denunzja ta' l-istess Giovanna Sciberras Drago, kienu sitta.22 Terġa' l-fatt li din l-art issemmiet biss f'denunzja addizzjonali ta' Marianna Haber li saret fl-1991, meta din mietet fl- 1982,23 jagħti x'wieħed jaħseb li saret appuntu biex issaħħah it-teżi tal- konvenut, li ma tantx kellu fuq x'hiex jibbaża l-pretensjoni tiegħu. 110 - 113 22 Ara kopja ta' din id-denunzja a fol.30 23 Ara data tal-mewt indikata f'din id-denunzja, a fol.148 Qrati tal-Gustizzja Kopja Informali ta' Sentenza F'tali ċirkostanzi għalhekk, billi ma ġiex ippruvat sodisfaċentement illi l- konvenut tassew akkwista l-art in kwistjoni b'wirt, huwa ma rnexxilhux jegħleb l-ewwel ostakolu impost f'kawża bħal din sabiex l-attur ma jirnexxix fit-talbiet tiegħu, u jkun eżercizzju żejjed li jiġi ndagat ukoll it- titolu tiegħu. Ma jistgħax jingħad li l-kjamat fil-kawża iddaħħal inutilment fil-kawża, ir-Reġistratur tal-Artijiet, ġialadarba kien hemm u dan għaliex kontestazzjoni dwar it-titolu pretiż mill-konvenut, irid jimxi fuq dak li jiġi deċiż mill-Qorti f'dan ir-rigward. Għal dawn il-motivi tiddeċidi l-kawża billi, filwaqt illi tiċħad l- eċċezzjonijiet tal-konvenut, tilqa' t-talbiet attriċi u: Taqta' u tiddeċidi li l-art deskritta fiċ-Ċitazzjoni hija proprjeta' esklussiva tal-attur; Tiddikjara wkoll li l-konvenut qed jokkupa din l-art mingħajr ebda titolu validu fil-liġi; u konsegwentement Tikkundanna lill-konvenut sabiex żmien tliet (3) xhur jiżgombra minn din l-art. Bl-ispejjeż, inklużi dawk tal-ittra uffiċċjali mibgħuta f'Novembru 1993 u tal-kjamat fil-kawża, kontra l-konvenut. Qrati tal-Gustizzja