FIL-PRIM'AWLA TAL-QORTI ĊIVILI (Sede Kostituzzjonali) IMĦALLEF ONOR. JOSEPH R. SCIBERRAS HERRERA LL.D. ILLUM, il-Ħamis, 8 ta' Novembru, 2018 Kawża Numru 7(Kost.) Lawrence MUSCAT AZZOPARDI u martu Susan Battistino u wliedhom Alison Battistino, Brenda Pace Gouder Battistino u Jacob Battistino; u b'degriet tat-30 ta' Diċembru, 2015, l-atti tal-kawża għaddew fil-persuna tar-rikorrenti Susan Battistino minħabba l-mewt tar-rikorrent Lawrence Battistino fil-mori tal-kawża vs IT-TABIB PRINĊIPALI TAL-GVERN (SAĦĦA PUBBLIKA); il- Kummissarju tal-Pulizija; Awtorità dwar is-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax- Xogħol u l-Avukat Ġenerali Il-Qorti: Reġgħet rat ir-Rikors imressaq fis-7 ta' Ottubru, 2013, li bih u għar-raġunijiet hemm imfissra r-rikorrenti talbu li din il-Qorti ssib li, fir-rigward ta' kull wieħed u kull waħda minnhom, (i) seħħ ksur tal-jedd fundamentali tagħhom 8 ta' Novembru, 2018 għall-ħarsien tal-ħajja u li ħajjithom ma titqegħidx f'perikolu bla bżonn, għall- finijiet tal-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni tar-Repubblika ta' Malta (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Kostituzzjoni") u kif ukoll l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni tal-Libertajiet tad-Drittijiet (Ewropeja) għall-Protezzjoni Fundamentali (aktar 'il quddiem imsejħa "il-Konvenzjoni"); (ii) seħħ ksur tal- jedd fundamentali tagħhom li ma jkunux suġġetti għal trattament inuman u degradanti, għall-finijiet tal-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni u tal-artikolu 3 tal- Konvenzjoni; (iii) seħħ ksur tal-jedd fundamentali tagħhom għall-ħarsien tal- ħajja privata tagħhom u tal-familja ta' l-individwu, għall-finijiet tal-artikolu 8 tal-Konvenzjoni, f'dak li għandu x'jaqsam mal-kwalità tal-ħajja tagħhom; (iv) seħħ ksur tal-jedd fundamentali tagħhom għall-ħarsien tal-ħajja privata tagħhom u tal-familja ta' l-individwu, għall-finijiet tal-artikolu 8 tal-Konvenzjoni, f'dak li għandu x'jaqsam mad-dritt tagħhom li jkunu nfurmati dwar il-perikli marbuta ma' (l-użu ta') l-asbestos; (v) tikkwantifika kumpens xieraq bħala rimedju għall-ksur tal-jeddijiet fundamentali mġarrbin minnhom jew min minnhom, u tillikwida l-kumpens meħtieġ, filwaqt li tikkundanna lil min fost l- intimati huwa responsabbli għall-ħlas ta' dak il-kumpens lilhom; (vi) issib li l- intimati, jew min minnhom, responsabbli għall-irtirar qabel waqtu mix-xogħol tar-rikorrenti Lawrence Battistino, minħabba li ntlaqat bil-marda tal-kanċer bl- asbestos; u (vii) tillikwida somma bħala risarċiment għat-telf minħabba l-irtirar mix-xogħol qabel waqtu tar-rikorrent Lawrence Battistino, u tikkundanna lill- intimati, jew lil min minnhom, għall-ħlas lilu tas-somma hekk likwidata; Rat id-degriet tagħha tad-9 ta' Ottubru, 2013, li bih qiegħdet il-kawża għas- smigħ għall-31 ta' Ottubru, 2013; it-Tweġiba mressqa mill-intimati Tabib Ewlieni Rat tal-Gvern (Saħħa Pubblika), Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali fil-25 ta' Ottubru, 2013, li biha laqgħu għall-azzjoni tar-rikorrenti billi, b'mod preliminari, qalu li (a) r- rikorrenti Susan Battistino u wliedha Alison, Brenda Pace Gouder u Jacob, aħwa Battistino mhumiex attivament leġittimati biex iressqu din il-kawża għaliex ħadd minnhom ma kien personalment il-vittma tal-ksur tal-jeddijiet minnhom imsemmija fir-rikors promotur; li, (b) fid-dawl tal-pretensjonijiet għall-ħlas ta' kumpens, ir-rikorrenti Lawrence Battistino naqas li jdur għar-rimedji ġudizzjarji ordinarji qabel fetaħ din il-kawża ta' ksur ta' jeddijiet fundamentali, u għalhekk din il-Qorti jmissha tqis li tagħżel li ma twettaqx is-setgħat tagħha li tisma' din il-kawża, għall-finijiet tal-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u tal- proviso tal-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; li (ċ) l-ebda wieħed mit-tliet intimati eċċipjenti ma huwa l-leġittimu kontradittur tal-azzjoni tar-rikorrenti, ladarba l-ebda wieħed minnhom ma qiegħed lir-rikorrent Lawrence Battistino f'kuntatt mal-asbestos jew ma kellu xi responsabbiltà għall- iżvilupp jew it-twettiq tal-istrateġija biex tittejjeb u titmexxa 'l quddiem is- saħħa pubblika, filwaqt li l-Kapitolu 466 tal-Liġijiet ta' Malta jirregola l- 8 ta' Novembru, 2018 ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mat-Tarzna ta' Malta; u (d) li għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur tad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni, għall-finijiet tal- artikolu 7 tal-imsemmi Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta, l-azzjoni attriċi ma tistax tistħarreġ dak li ġara qabel it-30 ta' April, 1987. Fil-mertu, laqgħu billi qalu li r-rikorrenti jridu juru li r-rikorrent Lawrence Battistino tassew kien espost għall- asbestos waqt il-qadi tax-xogħol tiegħu u li kien minħabba f'hekk li ntlaqat mill-marda terminali tiegħu u mhux minħabba ċirkostanzi oħrajn li ma għandhomx x'jaqsmu max-xogħol tiegħu. Huma jiċħdu li bil-ħsieb b'xi mod qiegħdu l-ħajja tar-rikorrenti f'periklu jew ċaħħduhom mill-jedd għal ħajjithom u għalhekk jisħqu li, safejn l-azzjoni attriċi tintrabat ma' ksur tal-artikolu 33 tal- Kostituzzjoni jew l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni, it-talbiet attriċi ma għandhomx jintlaqgħu. Bl-istess mod, jiċħdu li huma taw xi trattament inuman jew degradanti lir-rikorrenti jew lil min minnhom, u dan safejn l-azzjoni attriċi hija msejsa fuq ksur tal-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni jew tal-artikolu 3 tal- Konvenzjoni. Dwar l-ilment tar-rikorrenti li ċ-ċirkostanzi tal-kundizzjoni tar- rikorrent Lawrence Battistino ġabitilhom ksur tal-jedd tagħhom għall-privatezza u t-tgawdija tal-familja skond l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni, l-intimati jgħidu li lanqas ir-rikors promotur ma jgħid kif inhu li l-intimati b'xi mod indaħlu fil- ħajja privata jew familjari tr-rikorrenti u l-istess intimati jiċħdu li qatt indaħlu għaliex lir-rikorrenti lanqas biss jafuhom u l-fatt li r-rikorrent Lawrence Battistino intlaqat minn marda terminali ma jfissirx li kien hemm indħil fil-ħajja privata tiegħu min-naħa tagħhom. Temmew jgħidu li, min-naħa tiegħu, il-Gvern Malti ħa l-miżuri kollha meħtieġa, magħduda bdil fil-liġi, biex jindirizza l-problema tal-asbestos kanċeroġinu fit-tarzna u t-tmexxija tat-tarzna ħadet miżuri minnufih biex tagħti lill-ħaddiema tagħha tagħmir protettiv biex jitħarsu mill-periklu. Wara li l-asbestos kien, għal bosta snin, meqjus bħala materjal imfittex mill- industrija fid-dinja kollha għall-kwalitajiet tiegħu biex jinsula, malli saret xjentifikament magħrufa l-ħsara li jagħmel għal saħħet il-bniedem, twaqqaf l- użu tiegħu u bil-mod il-mod tnedew miżuri biex in-nies jitħarsu mill-perikli li jġib miegħu jekk ikollhom kuntatt ma' dak il-materjal; leġittima il-kontradittriċi tal-azzjoni billi hija ma Rat it-Tweġiba mressqa mill-intimata Awtorità dwar is-Saħħa u s-Sigurtà fuq il- Post tax-Xogħol fit-28 ta' Ottubru, 2013, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqgħet għall-azzjoni tar-rikorrenti billi, b'mod preliminari qalet li (a) titqies mhijiex responsabbli tal-ebda lment imressaq mir-rikorrenti, ma għandha l-ebda rabta ġuridika magħhom u lanqas biss tissemma f'xi parti mir-rikors promotur; (b) wħud mir-rikorrenti lanqas għandhom il-leġittimazzjoni attiva biex jiftħu u jmexxu 'l quddiem il-kawża billi ma jikkwalifikawx bħala "vittmi" għall-finijiet tal-artikolu 34 tal-Konvenzjoni; u (ċ) billi r-rikorrent Lawrence Battistino naqas li jieħu r-rimedji ġudizzjarji ordinarji li jfittex għad-danni qabel ma fetaħ din il- kawża ta' rimedju partikolari, u għalhekk il-Qorti jmissha tqis jekk għandhiex twettaq is-setgħat tagħha, kif irid il-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u tista' 8 ta' Novembru, 2018 tal-artikolu 4(2) tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Fil-mertu, laqgħet billi qalet li r-rikorrenti ma ġarrbu l-ebda ksur tal-jeddijiet tagħhom skond l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u lanqas skond l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni safejn tidħol l- istess Awtorità billi hija ma għamlet xejn bil-ħsieb biex ir-rikorrent Lawrence Battistino seta' għadda milli għadda billi tikkawżalu l-mewt jew li tqegħedlu ħajtu f'periklu. Bl-istess mod, tiċħad li r-rikorrenti ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom taħt l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni jew l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni b'xi għemil tagħha. Fl-aħħarnett, ċaħdet ukoll li hija b'xi mod ikkawżat ksur tal-jedd tar- rikorrenti taħt l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni billi hija bl-ebda mod ma kellha xi rabta kuntrattwali jew mod ieħor li minħabba fiha esponiet lir-rikorrent Lawrence Battistino għal xogħol f'ambjenti fejn hemm l-asbestos; Rat il-verbal magħmul mill-għaref difensur tar-rikorrenti waqt is-smigħ tal-31 ta' Ottubru, 20131; Rat id-degriet tagħha tal-31 ta' Ottubru, 2013, li bih ordnat li, qabel kull ħaġa oħra, kellha tisma' u taqta' dwar l-ewwel u t-tieni eċċezzjonijiet preliminari tal- intimati Tipo Ewlieni, Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali, u t-tieni u t-tielet eċċezzjonijiet tal-Awtorità intimata, u tat żmien lill-partijiet biex iressqu s-sottomissjonijiet dwarhom bil-miktub; Rat is-sentenza preliminari tagħha tal-15 ta' April, 20142, li biha u għar- raġunijiet hemm imsemmija, ċaħdet l-eċċezzjoni preliminari li r-rikorrenti qraba tar-rikorrent Lawrence Battistino ma kellhomx il-leġittimazzjoni attiva fil-kawża, imma laqgħet l-eċċezzjoni preliminari tal-istess intimati li r-rikorrenti ma kinux inqdew bir-rimedji ordinarji li setgħu irrikorrew għalihom qabel ma fetħu din il- kawża u għalhekk għażlet li ma twettaqx is-setgħat kostituzzjonali tagħha li tisma' l-kawża; Rat is-sentenza mogħtija mill-Qorti Kostituzzjonali fid-29 ta' Mejju, 2015, li biha u għar-raġunijiet hemm imfissra, laqgħet l-appell tar-rikorrenti u reġgħet bagħtet l-atti lil din il-Qorti biex tisma' l-każ fil-mertu; Rat id-degriet tagħha tat-2 ta' Ġunju, 20163, li bih ħatret lill-Avukat Maria Dolores Caruana Turner bħala Assistent Ġudizzjarju biex tisma' l-provi li kien għad fadlilhom iressqu l-partijiet; Rat in-Nota Ulterjuri mressqa mill-Awtorità intimata fl-20 ta' Jannar, 2017, li biha ressqet eċċezzjoni ulterjuri tan-nuqqas ta' interess ġuridiku fir-rikorrenti; 1 Paġ. 61 tal-proċess 2 Paġġ. 101 sa 120 tal-proċess 3 Paġ. 856 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Rat in-Nota Ulterjuri mressqa mill-intimati Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika), Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali fit-23 ta' Jannar, 2017, li biha ressqu eċċezzjoni ulterjuri tan-nuqqas ta' interess fir-rikorrenti biex ikomplu jmexxu 'l quddiem din il-kawża; Rat ix-xhieda mressqa mill-partijiet, magħduda dik dokumentali; Rat in-Nota mressqa mir-rikorrenti fit-2 ta' Marzu, 20174, li biha ċedew l-atti tal-kawża fil-konfront tal-Awtorità intimata; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mir-rikorrenti fil-15 ta' Mejju, 20175, flimkien mad-dokument mehmuż magħha; Rat in-Nota ta' Sottomissjonijiet imressqa mill-intimati Tabib Prinċipali tal- Gvern, Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali fid-29 ta' Mejju, 20176, bi tweġiba għal dik tar-rikorrenti; Rat id-degriet tagħha tal-1 ta' Ġunju, 2017, li bih u fuq talba tal-avukat difensur tar-rikorrenti, tat lill-istess rikorrenti żmien biex iressqu Nota ta' Riferenzi bi tweġiba għan-Nota ta' Sottomissjonijiet tal-intimati u kif ukoll smigħ ieħor għat-trattazzjoni ulterjuri; Rat in-Nota ta' Riferenzi mressqa mir-rikorrenti fis-16 ta' Ġunju, 20177; Semgħet is-sottomissjonijiet ulterjuri tal-avukati tal-partijiet; Rat l-atti kollha tal-kawża; Rat id-degriet tagħha tas-6 ta' Lulju, 2017, li bih ħalliet il-kawża għas-sentenza; Ikkunsidrat: Illi din hija azzjoni dwar ilment ta' ksur ta' għadd ta' jeddijiet fundamentali. Ir- rikorrenti huma familja: ir-rikorrent Lawrence Battistino kien jaħdem fit-Tarzna ta' Malta u, wara li ntemm l-impieg tiegħu, sar jaf li hu marid b'kanċer ("malignant mesothelioma"). Ir-rikorrenti jgħidu li dan ġarrbu minħabba li kien espost għall-asbestos waqt il-qadi ta' xogħlu fit-tarzna. Jgħidu li, minħabba li l- awtoritajiet naqsu li jagħtu lir-rikorrent Lawrence Battistino ħarsien u tagħrif 4 Paġ. 1103 tal-proċess 5 Paġġ. 1107 sa 1114 tal-proċess 6 Paġġ. 1162 sa 1181 tal-proċess 7 Paġġ. 1185 – 6 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 f'waqtu biex jilqa' għall-ħsara li ġġib l-espożizzjoni tal-asbestos, ġarrab l- imsemmija marda li ġabitlu ħsara li ma tgħaddix u li laqtitlu b'mod sħiħ, qawwi u effettiv il-kwalita` ta' ħajjet ir-rikorrenti kollha, u mhux biss tal-vittma diretta Lawrence Battistino. Għalhekk, qegħdin jitolbu li l-Qorti ssib li huma lkoll ġarrbu ksur tal-jeddijiet fundamentali tagħhom dwar ħarsien għal ħajja u ħarsien li ħajjithom ma titqegħidx f'periklu, dwar ħarsien minn trattament disuman jew degradanti, u dwar il-jedd tagħhom għar-rispett tal-ħajja privata tagħhom u tal- familja. Jitolbu r-rimedju xieraq tal-kumpens u l-likwidazzjoni tad-danni minħabba t-temm qabel waqtu mill-impieg tar-rikorrent Lawrence Battistino; Illi l-intimati Tabib Prinċipali (Saħħa Pubblika), Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali laqgħu għall-azzjoni tar-rikorrenti billi, b'mod preliminari, qalu li (a) r-rikorrenti Susan Battistino u wliedha Alison, Brenda Pace Gouder u Jacob, aħwa Battistino mhumiex attivament leġittimati biex iressqu din il-kawża għaliex ħadd minnhom ma kien personalment il-vittma tal-ksur tal-jeddijiet minnhom imsemmija fir-rikors promotur; li, (b) fid-dawl tal-pretensjonijiet għall-ħlas ta' kumpens, ir-rikorrenti Lawrence Battistino naqas li jdur għar-rimedji ġudizzjarji ordinarji qabel fetaħ din il-kawża ta' ksur ta' jeddijiet fundamentali, u għalhekk din il-Qorti jmissha tqis li tagħżel li ma twettaqx is-setgħat tagħha li tisma' din il-kawża, għall-finijiet tal-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u tal- proviso tal-artikolu 4(2) tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; li (ċ) l-ebda wieħed mit-tliet intimati eċċipjenti ma huwa l-leġittimu kontradittur tal-azzjoni tar-rikorrenti, ladarba l-ebda wieħed minnhom ma qiegħed lir-rikorrent Lawrence Battistino f'kuntatt mal-asbestos jew ma kellu xi responsabbiltà għall- iżvilupp jew it-twettiq tal-istrateġija biex tittejjeb u titmexxa 'l quddiem is- saħħa pubblika, filwaqt li l-Kapitolu 466 tal-Liġijiet ta' Malta jirregola l- ħwejjeġ li għandhom x'jaqsmu mat-Tarzna ta' Malta; u (d) li għal dak li jirrigwarda l-allegat ksur tad-dispożizzjonijiet tal-Konvenzjoni, għall-finijiet tal- artikolu 7 tal-imsemmi Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta, l-azzjoni attriċi ma tistax tistħarreġ dak li ġara qabel it-30 ta' April, 1987. Fil-mertu, laqgħu billi qalu li r-rikorrenti jridu juru li r-rikorrent Lawrence Battistino tassew kien espost għall- asbestos waqt il-qadi tax-xogħol tiegħu u li kien minħabba f'hekk li ntlaqat mill-marda terminali tiegħu u mhux minħabba ċirkostanzi oħrajn li ma għandhomx x'jaqsmu max-xogħol tiegħu. Huma jiċħdu li bil-ħsieb b'xi mod qiegħdu l-ħajja tar-rikorrenti f'periklu jew ċaħħduhom mill-jedd għal ħajjithom u għalhekk jisħqu li, safejn l-azzjoni attriċi tintrabat ma' ksur tal-artikolu 33 tal- Kostituzzjoni jew l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni, it-talbiet attriċi ma għandhomx jintlaqgħu. Bl-istess mod, jiċħdu li huma taw xi trattament inuman jew degradanti lir-rikorrenti jew lil min minnhom, u dan safejn l-azzjoni attriċi hija msejsa fuq ksur tal-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni jew tal-artikolu 3 tal- Konvenzjoni. Dwar l-ilment tar-rikorrenti li ċ-ċirkostanzi tal-kundizzjoni tar- rikorrent Lawrence Battistino ġabitilhom ksur tal-jedd tagħhom għall-privatezza u t-tgawdija tal-familja skond l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni, l-intimati jgħidu li 8 ta' Novembru, 2018 lanqas ir-rikors promotur ma jgħid kif inhu li l-intimati b'xi mod indaħlu fil- ħajja privata jew familjari tr-rikorrenti u l-istess intimati jiċħdu li qatt indaħlu għaliex lir-rikorrenti lanqas biss jafuhom u l-fatt li r-rikorrent Lawrence Battistino intlaqat minn marda terminali ma jfissirx li kien hemm indħil fil-ħajja privata tiegħu min-naħa tagħhom. Temmew jgħidu li, min-naħa tiegħu, il-Gvern Malti ħa l-miżuri kollha meħtieġa, magħduda bdil fil-liġi, biex jindirizza l-problema tal-asbestos kanċeroġinu fit-tarzna u t-tmexxija tat-tarzna ħadet miżuri minnufih biex tagħti lill-ħaddiema tagħha tagħmir protettiv biex jitħarsu mill-periklu. Wara li l-asbestos kien, għal bosta snin, meqjus bħala materjal imfittex mill- industrija fid-dinja kollha għall-kwalitajiet tiegħu biex jinsula, malli saret xjentifikament magħrufa l-ħsara li jagħmel għal saħħet il-bniedem, twaqqaf l- użu tiegħu u bil-mod il-mod tnedew miżuri biex in-nies jitħarsu mill-perikli li jġib miegħu jekk ikollhom kuntatt ma' dak il-materjal; Illi, min-naħa l-oħra, l-intimata Awtorità dwar is-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax-Xogħol laqgħet għall-azzjoni tar-rikorrenti billi, b'mod preliminari qalet li (a) mhijiex il-kontradittriċi leġittima tal-azzjoni billi hija ma tista' titqies responsabbli tal-ebda lment imressaq mir-rikorrenti, ma għandha l-ebda rabta ġuridika magħhom u lanqas biss tissemma f'xi parti mir-rikors promotur; (b) wħud mir-rikorrenti lanqas għandhom il-leġittimazzjoni attiva biex jiftħu u jmexxu 'l quddiem il-kawża billi ma jikkwalifikawx bħala "vittmi" għall-finijiet tal-artikolu 34 tal-Konvenzjoni; u (ċ) billi r-rikorrent Lawrence Battistino naqas li jieħu r-rimedji ġudizzjarji ordinarji li jfittex għad-danni qabel ma fetaħ din il- kawża ta' rimedju partikolari, u għalhekk il-Qorti jmissha tqis jekk għandhiex twettaq is-setgħat tagħha, kif irid il-proviso tal-artikolu 46(2) tal-Kostituzzjoni u tal-artikolu 4(2) tal-Kap 319 tal-Liġijiet ta' Malta. Fil-mertu, laqgħet billi qalet li r-rikorrenti ma ġarrbu l-ebda ksur tal-jeddijiet tagħhom skond l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u lanqas skond l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni safejn tidħol l- istess Awtorità billi hija ma għamlet xejn bil-ħsieb biex ir-rikorrent Lawrence Battistino seta' għadda milli għadda billi tikkawżalu l-mewt jew li tqegħedlu ħajtu f'periklu. Bl-istess mod, tiċħad li r-rikorrenti ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom taħt l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni jew l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni b'xi għemil tagħha. Fl-aħħarnett, ċaħdet ukoll li hija b'xi mod ikkawżat ksur tal-jedd tar- rikorrenti taħt l-artikolu 8 tal-Konvenzjoni billi hija bl-ebda mod ma kellha xi rabta kuntrattwali jew mod ieħor li minħabba fiha esponiet lir-rikorrent Lawrence Battistino għal xogħol f'ambjenti fejn hemm l-asbestos; Illi b'sentenza mogħtija mill-Qorti Kostituzzjonali fid-29 ta' Mejju, 2015 (li irriformat sentenza preliminari mogħtija minn din il-Qorti fil-15 ta' April, 2014) kienet maqtugħa l-kwestjoni marbuta mal-ewwel żewġ eċċezzjonijiet preliminari mqajma mill-intimati u t-tieni u t-tielet eċċezzjonijiet preliminari mqajma mill-Awtorità intimata; 8 ta' Novembru, 2018 Illi, bħala fatti rilevanti li joħorġu mill-atti tal-kawża jirriżulta li r-rikorrent Lawrence Battistino twieled f'Marzu tal-1957. Sa minn Novembru tal-1976 daħal jaħdem it-Tarzna ta' Malta, wara sentejn apprendistat8, bħala "labourer" u, wara l-bdil li sar fl-2003, kien jaħdem ma' Malta Shipyards Limited bħala "pattern maker". L-impieg tiegħu ntemm f'Settembru tal-20089, meta l-azjenda bidlet l- idejn fil-proċess ta' privatiżżazzjoni. Huwa kien talab biex jieħu sehem f'waħda mill-erba' (4) skemi ta' rtirar kmieni mill-impieg mal-Malta Shipyards u t-talba tiegħu ntlaqgħet f'Settembru tal-200810 u b'riħet l-imsemmija skema kien ingħata ħlas ta' tmienja u għoxrin elf mitejn u disgħa u disgħin euro (€ 28,299)11, flimkien ma' somma oħra ta' tlitt elef sitt mija u sitta u erbgħin euro (€ 3,646)12 biex tagħmel tajjeb għad-differenza bejn il-ħlas dovut lilu taħt l- iskema li kienet tgħodd għalih – Skema "B" – u l-ftehim li kien intlaħaq bejn il- Union u l-azjenda ftit tal-jiem qabel13; Illi wara li għamel ftit anqas minn xahrejn impjegat ma' ditta privata, fl-1 ta' Lulju, 2009, ir-rikorrent sar persuna li tħaddem lilha nnifisha14; Illi r-rikorrent Lawrence Battistino kien miżżewweġ lir-rikorrenti Susan Battistino u lkoll għandhom maġġorenni15; tliet ulied ħajjin, it-tliet rikorrenti li huma l-oħrajn, Illi fil-bidu tal-2013, wara li għal xi żmien intebaħ u kien jilmenta minn qtugħ ta' nifs u wġigħ bejn il-kustilji, iddaħħal l-isptar għal osservazzjoni u, wara li saru l-interventi u l-aċċertamenti meħtieġa, ħareġ li kien milqut minn "mesothelioma"16; Illi fis-7 ta' Ottubru, 2013, r-rikorrenti fetħu din il-kawża; Illi r-rikorrent Lawrence Battistino miet testatat fl-età ta' sebgħa u ħamsin (57) sena fl-Isptar Mater Dei fis-27 ta' Diċembru, 201417, u l-wirt tiegħu hu regolat b'testment "unica charta" tas-17 ta' April, 2007. Il-kawża tal-mewt tiegħu kienet "mesothelioma with metastasis"; Illi l-kunsiderazzjonijiet ta' natura legali marbutin mal-każ imressaq mir- tad- rikorrenti dispożizzjonijiet li jirrigwardawhom. Il-każ tar-rikorrenti jinbena fuq ksur ta' 8 Ara affidavit tiegħu Dok "AFF2", f'paġ. 34 tal-proċess 9 Ara Dok "C1", f'paġ. 19 tal-proċess 10 Dok "CT3", f'paġġ. 904 – 5 tal-proċess 11 Dok "CT1", f'paġġ. 900 – 1 tal-proċess 12 Dok "CT2", f'paġġ. 902 – 3 tal-proċess 13 Dok "FK1" f'paġġ. 962 – 8 tal-proċess 14 Ara d-dokti f'paġġ., 160 sa 172 tal-proċess 15 Affidavit tar-rikorrenti Maria Susan Battistino f'paġġ. 149 – 151 tal-proċess 16 Ara Dok "RM1", f'paġġ. 6 – 10 tal-proċess 17 Dok "A", f'paġ. 126 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 tliet jeddijiet fundamentali tagħhom: (i) dak dwar il-ħarsien għad-dritt għall- ħajja kemm taħt l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt l-artikolu 2 tal- Konvenzjoni; (ii) dak dwar ħarsien minn trattament inuman jew degradanti, kemm taħt l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt l-artikolu 3 tal- Konvenzjoni; u (iii) u dak dwar il-ħarsien tal-ħajja privata u tal-familja taħt l- artikolu 8 tal-Konvenzjoni; Illi qabel ma tgħaddi biex tqis dawn il-kawżali, il-Qorti jidhrilha xieraq li tqis l- eċċezzjonijiet preliminari li dwarhom għadha ma ngħatat l-ebda deċiżjoni u kif ukoll l-eċċezzjoni ulterjuri mqajma mill-intimati Tabib Ewlieni (Saħħa Pubblika), Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali; Illi wkoll, ladarba r-rikorrenti ċedew l-atti tal-kawża fil-konfront tal-Awtorità intimata, mhijiex sejra tqis aktar l-ilmenti tagħhom kontriha u lanqas l- eċċezzjonijiet tagħha; Illi l-Qorti sejra qabel xejn tqis l-eċċezzjoni ulterjuri tal-intimati Tabib Prinċipali (Saħħa Pubblika), Kummissarju tal-Pulizija u Avukat Ġenerali għaliex, jekk kemm-il darba kellha tintlaqa', ma jkunx hemm għalfejn li l-Qorti tgħaddi biex tqis l-eċċezzjonijiet preliminari l-oħrajn u wisq anqas l-azzjoni attriċi fil-mertu; Illi bl-imsemmija eċċezzjoni ulterjuri l-intimati jridu li l-Qorti ssib li jonqos fir- rikorrenti l-interess ġuridiku meħtieġ biex imexxu 'l quddiem din l-azzjoni tagħhom, ladarba meta r-rikorrent Lawrence Battistino kien aċċetta li jirtira mill- impieg minn ma' Malta Shipyards, huwa ntrabat li jieħu ħlas għas-saldu ta' kull pretensjoni li seta' kellu b'rabta mal-impieg tiegħu. B'dan il-mod, jgħidu li huwa ġie li irrinunzja għal din l-azzjoni tiegħu wkoll; Illi l-intimati jsejsu din l-eċċezzjoni fuq dikjarazzjoni li r-rikorrent Lawrence Battistino kien iffirma fis-16 ta' Settembru tal-200818, li biha kien laqa' l-kumpens maħdum skond l-Iskema ta' Irtirar Kmieni li daħal għaliha meta l-Malta Shipyards kienet qiegħda fil-proċess li tgħaddi għand operaturi oħrajn. F'dik id-dikjarazzjoni kien hemm miktub ".. .. kull somma ta' flus illi titħallas skond l-iskema tkun finali u jiena ma għandi jedd għal ebda pretensjoni, dritt jew kumpens ieħor in konnessjoni ma' l-impieg tiegħi u mat-terminazzjoni tiegħu (inkluż kwalunkwe dritt għal notice u bonus għal servizz) ħlief biss għall-paga sad-data tat-terminazzjoni ta' l-impieg, il-pensjoni ma' l-egħluq is-56 sena, ħlas għal-leave pendenti u l-bonus statutorju pro rata"; Illi r-rikorrenti ma ressqu l-ebda sottomissjoni dwar din l-eċċezzjoni; 18 Ara Dok "CT1", f'paġ. 901 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Illi l-Qorti ma jidhrilhiex li l-eċċezzjoni hija tajba. Fl-ewwel lok, din l- eċċezzjoni tintlaqat bil-ġudikat maħluq bis-sentenza tal-Qorti Kostituzzjonali tad-29 ta' Mejju, 2015, safejn sabet li r-rikorrenti għandhom il-leġittimazzjoni attiva biex imexxu 'l quddiem din il-kawża. Jekk għandhom leġittimazzjoni attiva, jfisser li għandhom interess ġuridiku li jmexxu 'l quddiem il-kawża. Fit- tieni lok, il-ftehim li sar bejn il-Gvern u l-General Workers' Union dwar il- Privatiżżazzjoni tat-Tarzna fil-5 ta' Settembru, 2008, kien jagħmilha ċara li, minkejja l-iskemi ta' rtirar qabel il-waqt tal-ħaddiema tal-Malta Shipyards, kellhom jibqgħu bla ħsara l-kumpensi mogħtija lill-ħaddiema f'kawżi li seta' kellhom minħabba mard jew danni f'saħħithom kawżati, fost l-oħrajn, mill- kuntatt mal-asbestos19. Fil-fehma ta' din il-Qorti, dak il-ftehim kien jixhed li l- fatt li ħaddiem seta' aċċetta kumpens minħabba li jirtira mix-xogħol qabel il- waqt ma kienx jagħlaqlu t-triq għal xi jedd ta' kumpens marbut ma' kundizzjoni ta' saħħa jew mard li seta' ġarrab minn jew minħabba l-impieg tiegħu ma' Malta Shipyards jew, qabel, mat-Tarzna ta' Malta. Id-dikjarazzjoni li ffirma r- rikorrent Battistino trid tinqara fil-qafas tal-imsemmi ftehim; Illi fit-tielet lok, id-dikjarazzjoni nnifisha ffirmata mir-rikorrent Lawrence Battistino tagħmilha ċara li l-ħlas għas-saldu kienet minnha nnifisha tinkludi fiha eċċezzjonijiet u li r-rinunzja kienet biss waħda li tidher li hija strettament marbuta ma' ħlasijiet jew allowances li l-ħaddiem seta' kien għadu jippretendi sakemm kien dam impjegat. Il-Qorti tqis li ċ-ċirkostanzi maħluqa mill-kawża tallum ma kienu qatt maħsuba fid-dikjarazzjoni iffirmata mir-rikorrent Battistino jew mill-ħaddiema l-oħrajn kollha li setgħu iffirmaw waħda bħalha. Huwa prinċipju aċċettat li r-rinunzja għal dritt trid tkun waħda univoka, ċara u espressa, u l-ebda ħaġa msemmija fid-dikjarazzjoni li ffirma r-rikorrent Battistino ma tilħaq dak il-grad mistenni mil-liġi biex iwassal lill-Qorti tara li naqas l- interess fl-istess rikorrent li jressaq din il-kawża. B'żieda ma' dan kollu, u kif se' jissemma' aktar 'il quddiem b'rabta mas-sitt talba attriċi, il-Qorti ma tarax kif ir-rikorrent Lawrence Battistino seta' qatt irrinunzja fl-2008 għal xi tip ta' azzjoni minħabba l-marda terminal tiegħu jekk, sa bosta snin wara li ffirma dik id-dikjarazzjoni, ma kienx għadu mqar għaddhielu minn moħħu li kien intlaqat mill-effetti ta' dik il-marda. Din hija tabilħaqq, fil-fehma tal-Qorti, ċirkostanza li tneħħi kull possibilità ta' rinunzja espressa dwar l-azzjoni tallum; Illi, fil-ħames lok, jekk wieħed kellu jasal b'xi tiġbida biex iqis li Battistino kien irrinunzja għall-azzjoni tallum, wieħed ma jifhimx kif dik id-dikjarazzjoni tista' torbot ukoll lir-rikorrenti l-oħrajn li ma' dik id-dikjarazzjoni ma daħlu f'xejn; 19 Klawsola 8 tal-imsemmi ftehim Dok "FK1", f'paġġ. 965 – 6 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Illi għalhekk, il-Qorti mhijiex sejra tilqa' l-eċċezzjoni ulterjuri tal-intimati u ma ssibx li hija tajba għaliex tqis li r-rikorrenti għandhom interess attwali u ġuridiku biex jistgħu jibqgħu jmexxu 'l quddiem din il-kawża; Illi bit-tielet eċċezzjoni preliminari tagħhom l-intimati jgħidu li l-ebda wieħed minnhom ma huwa l-kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi. Huma jisħqu li fid-dawl tal-għamla ta' azzjoni li r-rikorrent fetħu – jiġifieri waħda ta' lment ta' ksur ta' jedd fundamentali – il-kontradittur leġittimu jrid ikun il-kap tad- dipartiment tal-Gvern li taħt is-setgħat tiegħu taqa' l-kwestjoni li minnha joħroġ l-ilment u dan kif jitlob l-artikolu 181B tal-Kapitolu 12 tal-Liġijiet ta' Malta. Huma jgħidu li l-ilmenti tar-rikorrenti jippuntaw is-swaba' lejn min kien iħaddem lir-rikorrent Lawrence Battistino u għalhekk lejn l-ebda wieħed mill- intimati. Imbagħad isemmu l-artikolu 3 tal-Kapitolu 466 tal-Liġijiet ta' Malta u jgħidu li l-kawża messha tressqet kontra dik il-persuna li kellha tkun indikata mill-Gvern għall-għanijiet ta' dak l-artikolu; Illi r-rikorrenti lanqas dwar din l-eċċezzjoni ma ressqu xi sottomissjoni; Illi l-Qorti tqis li l-kwestjoni ta' min imissu jwieġeb għal ilment ta' ksur ta' jedd fundamentali hija ħaġa meħtieġa u serja. tidħol f'konsiderazzjonijiet mirquma, il-Qorti ssib li din il-kawża ġġib xebh ma' oħrajn bħalha li kellhom ilmenti wkoll minn ħaddiema jew qrabathom li kienu fl-istess ċirkostanzi tar-rikorrent Lawrence Battistino. F'uħud minn dawk il-kawżi wkoll tqajmet eċċezzjoni dwar min kellu jkun il-kontradittur leġittimu ta' azzjoni bħal din; toqgħod Illi l-Qorti rat il-provi mressqa u ssib mill-ewwel li ma ntweriex kif l-intimat Kummissarju tal-Pulizija jista' b'xi mod jitqies bħala l-kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi. Xhieda mressqin mill-intimati nfushom urew li l-Pulizija qatt ma ddaħħlu f'dan il-każ u lanqas f'każijiet oħrajn ma saru mal-Pulizija rapporti dwar kuntatt ma' asbestos jew biex il-Pulizija jistħarrġu xi lment bħal dan fl- imkien tat-Tarzna u fl-inħawi tal-madwar20. Ir-rikorrenti lanqas ma wrew kif l- istess Kummissarju tal-Pulizija jmissu jwieġeb għal xi wieħed mill-ilmenti mressqin minnhom; Illi dwar iż-żewġ intimati l-oħrajn il-Qorti tifhimha mod ieħor. Jidhrilha li l- intimat Tabib Ewlieni tal-Gvern ma jistax iwarrab minn fuqu r-responsabbiltà li jilqa' għal uħud mill-premessi tar-rikors li bih ir-rikorrenti fetħu din il-kawża. Hawnhekk il-Qorti tirreferi għal dawk il-premessi li fihom ir-rikorrenti jixlu lill- awtoritajiet sanitarji f'Malta b'nuqqas ta' twissijiet u teħid ta' prekawzjonijiet fuq livell nazzjonali dwar ir-riskji ta' kuntatt mal-asbestos jew l-għabra tiegħu u 20 Xhieda ta' WPS M'Grace Monaco u Loredana Woods: Larrard f'paġġ. 922 – 7 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 dan kemm minn min ikun waqt ix-xogħol u kemm b'ħarsien tas-soċjetà in ġenerali. Dawn ix-xiljiet jirrigwardaw lill-intimat Tipo Livingston u mhux lill- Avukat Mercieca Hounsell. Minbarra dan, l-azzjoni attriċi trid tinftiehem fil-qafas tax- xilja li l-awtoritajiet kompetenti f'Malta naqsu li jieħdu l-miżuri xierqa u f'waqthom biex saħħet in-nies titħares mill-perikli ta' mard, u dan lil hinn minn jekk dawn l-awtoritajiet kinux marbuta f'xi rabta kuntrattwali ta' mpieg mal- istess nies jew mod ieħor. F'dan ir-rigward, uħud mill-premessi li fuqhom jinbena l-każ tar-rikorrenti juru li l-intimat Tipo Costa kien l-awtorità li kellha d-dmir li tagħti pariri lill-Gvern dwar il-miżuri xierqa li messhom ittieħdu (kemm amministrattivi u kif ukoll leġislattivi) biex saħħet il-persuni titħares kif jixraq. Għalhekk, l-imsemmija eċċezzjoni safejn tirrigwarda lill- intimat Tabib Prinċipali ma hijiex tajba21; Illi għal dak li jirrigwarda lill-intimat Avukat Ġenerali, jgħoddu l-istess konsiderazzjonijiet. Uħud mill-premessi tar-rikors promotur huma xiljiet li jippuntaw lejn il-Gvern ta' Malta in ġenerali u fuq medda ta' snin, liema xiljiet ma jweġibx għalihom l-intimat Tipo Livingston. Dan jingħad b'mod partikolari dwar xi responsabbiltà li tista' tirriżulta minn min kien iħaddem lir-rikorrent Grech u li llum irid iwieġeb għalih il-Gvern ta' Malta. Għalhekk, il-Qorti ssib li l-Avukat Ġenerali wkoll huwa kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi; Illi għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti ssib li l-eċċezzjoni hija tajba biss safejn tirrigwarda lill-intimat Kummissarju tal-Pulizija imma mhix tajba safejn tirrigwarda liż-żewġ intimati l-oħrajn it-Tabib Prinċipali (Saħħa Pubblika) u lill- Avukat Ġenerali. Għalhekk, sejra teħles lill-intimat Kummissarju tal-Pulizija mill-ħarsien tal-ġudizzju u tqis liż-żewġ intimati l-oħrajn bħala kontraditturi leġittimi tal-azzjoni attriċi; Illi r-raba' eċċezzjoni preliminari tgħid li din il-Qorti ma tistax tisma' u tqis l- ilmenti tar-rikorrenti safejn dawn imorru lura għal qabel it-30 ta' April tal-1987 kif jitlob l-artikolu 7 tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta; Illi dwar din l-eċċezzjoni, ir-rikorrenti ressqu Nota ta' Riferenzi biex iwaqqgħu l-eċċezzjoni; Illi l-imsemmi artikolu 7 jipprovdi li "L-ebda ksur ta' l-Artikoli 2 sa 18 (inklużi) tal-Konvenzjoni jew ta' l-Artikoli 1 sa 3 (inklużi) ta' l-Ewwel Protokoll jew ta' l-Artikoli 1 sa 5 (inklużi) tas-Seba' Protokoll li jsir qabel l-1 ta' April, 2002 ma għandu jagħti lok għal xi azzjoni taħt l-artikolu 4 ta' dan l-Att"; P.A. Kost JZM 15.9.2015 fil-kawża fl-ismijiet Mary Grace Di Bartolo et vs Tabib Costa tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et (mhix appellata) 8 ta' Novembru, 2018 Illi fuq is-saħħa ta' hekk, l-intimati jgħidu li ladarba r-rikorrent beda jaħdem fit- tarzna qabel l-1987, dan ifisser li l-Qorti hija miżmuma mil-liġi li tqis ksur ta' xi jedd fundamentali mħares mill-Konvenzjoni għaż-żmien li l-ksur seta' ġara qabel dik id-data. Huma jisħqu li, minkejja kull tifsira li tista' tingħata minn xi awtorità oħra, id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 7 huma tassattivi u jridu jitfissru kif inhuma; Illi l-Qorti tibda biex tgħid li, fid-dawl taċ-ċirkostanzi partikolari tal-każ, din l- eċċezzjoni għandha siwi x'aktarx akkademiku. Fl-ewwel lok, il-Qorti tqis li wħud mill-ilmenti tar-rikorrenti jissejsu wkoll fuq id-dispożizzjonijiet relattivi tal-Kostituzzjoni, li għalihom l-imsemmi artikolu ma jgħoddx. Safejn, imbagħad, l-azzjoni attriċi tirrigwarda ksur ta' artikoli mħarsa fil-Konvenzjoni dak l-artikolu jrid jinftiehem ukoll kif ġie mfisser mill-Q.E.D.B. u li mhux bilfors jingħata t-tifsira li qari mad-daqqa ta' għajn tiegħu tagħti 'l wieħed x'jifhem22. Dan jingħad b'mod partikolari fejn ksur ta' jedd fundamentali jitqies bħala għemil kontinwat jew imtenni. Hawnhekk wieħed qiegħed jitkellem fuq ksur ta' jedd fundamentali li jittenna u mhux biss tal-effetti mtennija ta' ksur li kien sar b'għemil wieħed ta' darba23; Illi, fit-tieni lok, fil-każ tar-rikorrent Lawrence Battistino, ir-rabta tiegħu mal- impieg u mal-kuntatt mal-asbestos mhux qiegħed jingħad li ntemmet qabel it-30 ta' April, 1987. Ir-rikorrenti jgħidu li Battistino baqa' jintbagħat jagħmel xogħol abbord li jlaqqgħu ma' ambjenti bl-asbestos sa kważi ftit żmien qabel ma irtira mit-tarzna fl-2008. Ma hemmx dubju għalhekk, li jekk sejjer joħroġ mill-provi li, wkoll wara l-1987, ir-rikorrent baqa' suġġett għal dawk il-kundizzjonijiet, il- fatt li seta' beda 'jitniġġes' bl-asbestos qabel dakinhar, iżda baqa' jsibhom ma' wiċċu wara dakinhar, ma jnaqqas xejn mill-istħarriġ li l-Qorti trid tagħmel u lanqas ma jwaqqaf lill-Qorti milli tista' ssib li seħħ ksur tal-artikoli tal- Konvenzjoni li fuqhom ir-rikorrenti jsejsu l-ilmenti tagħhom24. Fit-tielet lok, dawn iċ-ċirkostanzi ma kinux ta' xkiel biex il-Q.E.D.B. tistħarreġ ilmenti ta' din l-għamla li nġabu quddiemha minn Malta f'każijiet bħal dan tallum25. Dan ifisser, għalhekk, li jista' jagħti l-każ li t-tħaddim tal-artikolu 7 tal-Kapitolu 319 tal-Liġijiet ta' Malta jaf iwassal biex din il-Qorti tiċħad li tqis l-ilment bil- konsegwenza li l-parti mġarrba jkollha tirrikorri għal azzjoni u ksib ta' rimedju quddiem il-Q.E.D.B.; Illi għalhekk il-Qorti ssib li l-imsemmija eċċezzjoni mhijiex sejra tilqagħha bħala raġuni tajba biex ma tistħarriġx ukoll l-ilmenti tar-rikorrenti safejn dawn jinbnew fuq dispożizzjonijiet partikolari tal-Konvenzjoni; 22 Ara, f'dan ir-rigward b'eżempju, Q.E.D.B. 8.4.2008 fil-kawża fl-ismijiet Theodoulou Wettinger et vs Malta (Applik. Nru. 15091/06) § 54 u Q.E.D.B. 5.4.2011 fil-kawża fl-ismijiet Gera Lawson Boyce Cuthbert Xi vs Malta (Applik. 30.10.2015 fil-kawża fl-ismijiet John Cekic et vs Tipo Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et §§ 36 u 41 24 ibid §§44 25 Q.E.D.B. 24.7.2014 fil-kawża fl-ismijiet Amarikwa Obi et vs Malta (Applik. 8 ta' Novembru, 2018 Illi l-Qorti sejra tgħaddi biex tqis l-ilmenti fil-mertu tat-talbiet attriċi u l- eċċezzjonijiet fil-mertu dwarhom; Illi l-ewwel kawżali tal-azzjoni tar-rikorrenti hija li huma ġarrbu ksur tal-jedd ta' ħarsien tad-dritt għall-ħajja (l-ewwel talba attriċi). Huma jibnu dan l- ilment kemm fuq dak li jipprovdi l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll l- artikolu 2 tal-Konvenzjoni; Illi għal dan l-ilment, l-intimati jilqgħu billi jgħidu li huma ma għamlu l-ebda ħaġa bi ħsieb li jġibu l-mewt tar-rikorrent Grech u lanqas kienu b'xi mod jaħtu għal dik il-mewt. Iżidu jgħidu wkoll li jaqa' fuq ir-rikorrenti li juru b'mod tajjeb biżżejjed li l-marda (u issa wkoll il-mewt) tar-rikorrent ġrat minħabba l- kuntatt li huwa kellu mal-asbestos u l-għabra tiegħu fuq il-post tax-xogħol u li ma seħħewx b'xi kawża oħra; Illi, safejn rilevanti għall-każ tallum, l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni jipprovdi li "(1) Ħadd ma jista' jiġi pprivat mill-ħajja tiegħu intenzjonalment ħlief fl- esekuzzjoni tas-sentenza ta' qorti dwar reat kriminali skond il-liġi ta' Malta li tiegħu jkun ġie misjub ħati." L-artikolu 2 tal-Konvenzjoni jipprovdi li "(1) Id- dritt għall-ħajja ta' kulħadd għandu jiġi protett b'liġi. Ħadd ma għandu jiġi privat mill-ħajja tiegħu intenzjonalment ħlief fl-esekuzzjoni tas-sentenza ta' qorti wara li jiġi misjub ħati ta' delitt li dwaru tkun provduta mil-liġi din il- piena"; Illi għalkemm mad-daqqa t'għajn jidher li t-termini tal-artikolu tal-Konvenzjoni huma usa' minn dawk tal-Kostituzzjoni, ma għandux ikun hemm dubju li t-tnejn li huma ndaqs iħarsu l-jedd għall-ħajja u jistgħu u għandhom jitfissru l-istess26. Għalhekk, il-Qorti sejra tqis l-ilment tar-rikorrenti taħt iż-żewġ dispożizzjonijiet flimkien. F'dan ir-rigward, mhijiex se tilqa' s-sottomissjoni tal-intimati li l- artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni jmisshom jitqiesu kull wieħed għal rasu27; Illi l-artikoli msemmija taħt din il-kawżali jitkellmu dwar il-ħarsien tal-persuna fil-ħajja tiegħu, li huwa meqjus bħala l-ogħla jedd għaliex jolqot il-qalba tat- tgawdija tal-jeddijiet li persuna jista' jkollha u li tista' tgawdihom biss u sakemm għadha ħajja. Huma artikoli li joħolqu kemm obbligazzjoni 'passiva' fuq l-iStat (fis-sens li ma għandu jagħmel xejn biex iġarrab il-ħajja ta' persuna) u kif ukoll obbligazzjoni 'pożittiva' li jwettaq miżuri ta' fejda li jħarsu l-ħajjiet tal-persuni u jinkorporaw ir-regola tal-proporzjonalità stretta28 li tfisser li jaqa' LSO 15.1.2015 fil-kawża fl-ismijiet Jane Francalanza vs Avukat Mercieca Hounsell et 27 §§ 45 – 8 tan-Nota ta' Sottomissjonijiet f'paġ. 1170 tal-proċess 28 Ara. Q.E.D.B. (GC) 24.3.2011 fil-kawża fl-ismijiet Gauci Hill & Manara vs Italja (Applik. Nru. 23458/02) §§ 176 u 209 8 ta' Novembru, 2018 fuq l-iStat dmir qawwi li jħares b'mod effettiv dak il-jedd u li l-eċċezzjonijiet għalih iridu jkunu eċċezzjonali u preskritti mil-liġi b'mod ċar. Huwa stabbilit li dawn l-obbligazzjonijiet 'pożittivi' jgħoddu wkoll fil-qasam tas-saħħa pubblika u tas-sigurtà pubblika, bl-iStat iwieġeb kemm għal għemejjel jew nuqqasijiet ta' miżuri f'waqthom u ta' fejda f'dan ir-rigward29. Minħabba f'hekk, jidħol fis- seħħ l-aspett 'proċedurali' tal-obbligu tal-iStat li jħares ħajjet in-nies u li dan l- obbligu huwa maqtugħ għalih u awtonomu mill-obbligazzjoni sostantiva li taqa' fuq l-iStat f'każ ta' ksur tal-artikolu 2; Illi huwa aċċettat ukoll li l-imsemmi artikolu tal-Konvenzjoni jgħodd ukoll fejn, għalkemm ma jkunx hemm telf tal-ħajja, jirriżultaw ċirkostanzi fejn ħajjet il- persuna tkun f'periklu imminenti jew inevitabbli30; Illi f'din il-kawża l-intimati jisħqu li r-rikorrenti ma ġarrbu l-ebda ksur tal-jedd tagħhom taħt dawn l-artikoli minħabba li huma (l-intimati) ma għamlu xejn b'rieda ("xjentement") biex ir-rikorrent Lawrence Battistino ġralu li ġralu. Il-Qorti ma taqbilx ma' dan l-argument. Mit-tifsir li ngħata hawn fuq tal-firxa ta' responsabbiltà li l-artikoli relattivi jitfgħu fuq l-iStat, joħroġ ċar li ksur tal-jedd għall-ħarsien tal-ħajja jista' jiġri wkoll fejn l-istess Stat jonqos li jieħu miżuri ta' ħarsien xierqa u f'waqthom li jkunu ta' ġid għal dak il-ħarsien31. Dan mela jfisser li t-tħaddim tal-artikoli msemmija jgħodd ukoll meta jkun hemm nuqqasijiet min-naħa tal-awtorità pubblika li ma humiex tabilfors għemejjel pre- meditati jew bil-ħsieb speċifiku li jeqirdu l-ħajja jew is-saħħa ta' dak li jkun. Dan ġie mfisser li jgħodd ukoll fejn l-iStat messu kien jaf li tenħtieġ miżura ta' ħarsien u naqas li jagħmel dan f'waqtu jew b'mod xieraq32; Illi għalhekk, filwaqt li bħala regola l-prova li seħħ ksur tal-artikoli msemmija taqa' fuq min jallegaha u li dan jagħmlu fi grad xieraq ta' ċertezza, jista' jiġri li jkun jaqa' fuq l-iStat li juri li kien ħa l-miżuri xierqa biex jevita li jseħħ tali ksur ladarba l-persuna mġarrba jseħħilha turi li sabet lilha nnifisha f'qagħda li tipperikola ħajjitha jew saħħitha33; Illi l-intimati jressqu l-argument li r-rikorrenti naqsu li jippruvaw – kif inhu mistenni minnhom – li r-rikorrent laqqat il-marda minħabba x-xogħol tiegħu fit- tarzna. Jgħidu wkoll li l-każ tar-rikorrenti ma jirnexxix billi joqogħdu jiċċitaw sentenza mogħtija mill-Q.E.D.B. bħallikieku din kienet teħles lil kulħadd mill- obbligu li jipprova l-każ tiegħu. Iressqu l-argument l-ieħor li ukoll jekk wieħed kellu, għall-grazzja tal-argument, jaċċetta li l-iStat naqas fil-konfront tar- rikorrent Lawrence Battistino, żgur ma jistax jingħad li r-rikorrenti l-oħrajn 29 Q.E.D.B. 13.9.2011 fil-kawża fl-ismijiet Trezpalko vs Polonja (Applik. Nru. 25124/09) § 23 30 Q.E.D.B. 9.11.2010 fil-kawża fl-ismijiet Krivova vs Ukrajna (Applik. JZM 31.1.2017 fil-kawża fl-ismijiet M'Grace Di Bartolo et vs Tabib Costa tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et (mhix appellata) 32 Ara P.A. Kost. 8 ta' Novembru, 2018 seħħilhom juru kif naqas lilhom b'mod li ġabilhom ksur tal-jedd tagħhom għall- ħarsien tal-ħajja; Illi mill-provi mressqa fl-atti tal-kawża, joħroġ li r-rikorrent kien għal żmien twil mogħti jagħmel xogħol fit-tarzna li ġabu f'kuntatt mal-asbestos jew l- għabra tiegħu. Jirriżulta wkoll li r-rikorrent kien persuna b'saħħitha u ma kienx ipejjep. Tressqu xhieda li kienu jaħdmu miegħu li lkoll qalu li r-rikorrent kien jaħdem f'dawk il-kundizzjonijiet li wkoll kienu mqegħdin fihom ħaddiema oħrajn u li, fil-biċċa l-kbira minnhom, kienu wkoll mardu bil-konsegwenzi tal- kuntatt mal-asbestos. Jirriżulta wkoll li l-ordni lil ħaddiema biex jagħmlu xogħol li jġibhom f'kuntatt mal-asbestos kienet waħda sistematika u li min jirrifjuta li jidħol għaliha kienu saħansitra jittieħdu miżuri kontrih mis-superjuri tiegħu. Kien ukoll laħaq għadda ċertu żmien sewwa minn mindu r-rikorrent Lawrence Battistino daħal jaħdem it-tarzna, li kien jintbagħat jagħmel xogħol li jġibu f'kuntatt ma' dak il-materja bla ma kien jingħata lbies, ilqugħ jew tagħmir xieraq li seta' jħarsu mill-perikli ta' dak il-kuntatt jew mill-għabra li tidħol fl- imnifsejn; Illi ħareġ mill-provi wkoll li ilu żmien magħruf fl-oqsma tax-Xjenza u l- Mediċina xi ħsara jġib għas-saħħa tal-bniedem l-asbestos jew l-għabra tiegħu meta tidħol fil-ġisem man-nifs. Daqstant ieħor, sa minn żmien qabel ma r- rikorrent Battistino daħal jaħdem fit-tarzna, kien magħruf ukoll li l-fdalijiet tal- asbestos li jidħlu fil-ġisem ma jitneħħewx u jibqgħu imqabbda fir-rita ta' organi vitali fil-bniedem li jwasslu għall-marda terminali tal-kanċer. Ħareġ ukoll li, minkejja dan l-għarfien, damu ma ttieħdu miżuri effettivi ta' prekawzjoni mill- awtoritajiet kemm biex jitwaqqaf il-kuntatt mal-materjal u kif ukoll biex saru liġijiet u regolamenti li jikkontrollaw l-użu tal-materjal u l-periklu tal-kuntatt miegħu; Illi mill-istess provi (li l-intimati bl-ebda mod ma merew) ħareġ ukoll li r- rikorrent Lawrence Battistino ħakmitu marda li hija marbuta sfiq ma' l-effetti tal- kuntatt mal-asbestos jew l-għabra tiegħu34. Hija marda li sallum għaliha ma hemmx fejqan u lanqas kura u spiċċat biex, f'medda ta' ftit aktar minn sena u nofs, barmet lill-istess rikorrent li ħalliena ftit xhur wara li fetaħ din il-kawża, kif jidher sewwa mill-kawża tal-mewt tiegħu imsemmija fiċ-Ċertifikat tal-Mewt tiegħu. Mill-ħafna provi mressqa f'din il-kawża, ħareġ ukoll li, sakemm dam jiflaħ, ir-rikorrent Battistino ma ħadimx f'impiegi li setgħu ġabulu dik il-marda u lanqas kien imdaħħal f'attività li ġabitu f'kuntatt ma' dak il-materjal perikoluż; Illi huwa minnu, kif jirrilevaw l-intimati, li r-rikorrent intebaħ bil-marda li ħakmitu xi snin wara li kien temm l-impieg tiegħu mit-tarzna, imma l-Qorti hija 34 Ara d-dokti "LB1" sa "LB3" f'paġġ. 248 sa 855 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 tal-fehma li dan ma jaqtax ir-rabta kawżali bejn il-kundizzjonijiet li kien jitqiegħed fihom waqt ix-xogħol tiegħu u l-effetti li wasslu biex, fl-aħħar, il- marda turi s-sintomi tagħha u toħroġ fid-dieher bl-effetti terminali li ġabet magħha; Illi meta jinġabru dawn il-kunsiderazzjonijiet flimkien, il-Qorti ssib li toħroġ ċara l-qagħda fejn ir-rikorrent Lawrence Battistino u bosta oħrajn bħalu kienu mqiegħdin b'mod sistematiku u għal tul ta' żmien f'kuntatt mal-asbestos jew mal-għabra tiegħu u li dan kien qiegħed iġibilhom ħsara li ma titreġġax lura f'saħħithom bil-mod il-mod. Dan kollu kien qiegħed iseħħ meta l-awtoritajiet f'Malta kienu jafu dwar l-effetti perikolużi ta' dan il-materjal fuq saħħet il- bniedem u li, minkejja dan l-għarfien, ma tnedewx miżuri b'serjetà u f'waqthom li setgħu jrażżnu l-ħsara li kienet qiegħda tiġri, jgħarrfu lin-nies b'mod effettiv b'dik il-ħsara jew iħarsu lil dawk milquta milli jintlaqtu b'effetti hekk radikali f'saħħithom35; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti ssib li r-rikorrenti seħħilhom jippruvaw fi grad xieraq kemm li dak li ġralu r-rikorrent Lawrence Battistino kellu rabta diretta mal- kundizzjonijiet tax-xogħol li kien suġġett għalihom b'kuntatt mal-asbestos jew l-għabra tiegħu u kif ukoll li l-intimati, bħala rappreżentanti l-awtorità pubblika, naqsu li jimxu b'għaqal u f'waqtu biex iħarsu lir-rikorrent u lil min kien bħalu bil-għan li jiskansawh milli jiġi fiex ġie; Illi l-Qorti ma jidhrilhiex li għandha għalfejn toqgħod tidħol f'eżami b'reqqa ulterjuri ta' kunsiderazzjonijiet marbuta ma' dawn il-provi, għaliex bħall-każ imressaq mir-rikorrenti tressqu bosta oħrajn fil-Qrati Maltin u lkoll kienu jirrigwardaw ħaddiema li kienu jaħdmu fl-istess post tax-xogħol li fih kien jaħdem ir-rikorrent, bejn wieħed u ieħor fl-istess żminijiet u li wkoll bħalu nħakmu mill-marda li laqtet lilu36. Minbarra dan, il-Q.E.D.B. ukoll sabet ksur tal-jedd dwar il-ħajja f'ċirkostanzi li jixbhu 'l dawk tal-każ tar-rikorrenti Grech u li wkoll kien tressaq quddiemha kemm fejn il-persuna li ressqet l-ilment kienet intlaqtet mill-marda u kif ukoll fejn il-persuna kienet mietet b'riżultat tal- istess marda37; Illi għalhekk il-Qorti tqis li s-sottomissjonijiet magħmula mill-intimati f'dan ir- rigward ma jistgħux jintlaqgħu għaliex ma huwiex minnu li r-rikorrenti naqsu li jippruvaw ix-xiljiet tagħhom jew li straħu biss fuq sottomissjonijiet fl-arja; Illi, bl-istess mod, il-Qorti ma ssibx li għandha taċċetta s-sottomissjoni li r- rikorrenti l-oħrajn ma ġarrbux ksur tal-jedd imħares bl-artikolu 33 tal- 35 P.A. Kost AF 2.10.2018 fil-kawża fl-ismijiet Edmond Zammit Gabriele et vs Tabib Costa tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et (appellata) 36 Ara, b'eżempju, P.A. Kost. MCH 27.6.2017 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Di Bartolo et vs Tabib Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et u Kost. 5.10.2018 fil-kawża fl-ismijiet Emanuela Vella Carbonaro et vs Tipo Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et 37 Q.E.D.B. 24.7.2014 fil-kawża fl-ismijiet Amarikwa Obi et vs Malta (Applik. Nru. 60908/11) §§ 81, 101, 105, 110 u 113 8 ta' Novembru, 2018 Kostituzzjoni jew l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni. Ladarba r-rikorrent Lawrence Battistino miet b'riżultat tal-marda li ħakmitu u fid-dawl tal-fehmiet murija fis- sentenza preliminari li tat din il-Qorti fil-15 ta' April, 2014 (u li, minn dan l- aspett, kienet konfermata mill-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza tagħha tad-29 ta' Mejju, 2015), ladarba r-rikorrenti mart u wlied l-istess Lawrence Battistino għandhom leġittimazzjoni attiva in kwantu qrabatu, allura huma wkoll jistgħu jitqiesu li ġarrbu ksur tal-jedd li ġarrab l-imsemmi Lawrence Braddick-Southgate; Illi fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet, il-Qorti tasal għall-fehma li r- rikorrenti tassew ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom għall-ħarsien tad-dritt għall-ħajja kif imħares kemm taħt l-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll taħt l-artikolu 2 tal-Konvenzjoni; Illi għalhekk il-Qorti sejra tilqa' l-ewwel talba attriċi għaliex tirriżulta mistħoqqa u ippruvata kif imiss u tiċħad l-eċċezzjonijiet fil-mertu (is-sitt u d- disa' eċċezzjonijiet) mqajmin kontra dik it-talba; Illi għar-rigward tal-ilment tar-rikorrenti li huma ġarrbu ksur tal-jedd tagħhom li ma jingħatawx trattament inuman jew degradanti (it-tieni talba attriċi) huma jagħmluha ċara li jsejsu dan l-ilment tagħhom kemm fuq is-saħħa tal- artikolu 36 tal-Kostituzzjoni u kif ukoll tal-artikolu 3 tal-Konvenzjoni; Illi l-intimati jilqgħu għal dan l-ilment billi fis-seba' eċċezzjoni tagħhom jiċħdu li huma b'xi mod issuġġettaw lir-rikorrenti għal xi trattament bħal dan. Iżidu jgħidu li lanqas ir-rikorrenti ma taw l-iċken ħjiel ta' x'kien jikkonsisti t- trattament ħażin li jgħidu li ġarrbu; Illi l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni jgħid li "(1) Ħadd ma għandu jkun assoġġettat għal piena jew trattament inuman jew degradanti. (2) Ebda ħaġa li hemm fi jew magħmula skond l-awtorità ta' xi liġi ma titqies li tkun inkonsistenti ma' jew bi ksur ta' dan l-artikolu safejn il-liġi in kwestjoni tawtoriżża l-għoti ta' xi deskrizzjoni ta' piena li kienet legali f'Malta minnufih qabel il-ġurnata stabilita. ...". Min-naħa l-oħra, l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni jgħid li "Ħadd ma għandu jkun assoġġettat għal tortura jew għal trattament jew piena inumana jew degradanti"; Illi xieraq jingħad li l-imsemmija dispożizzjonijiet jinqdew bi kliem li juri li l- projbizzjoni li xiħadd jittratta lil xiħadd ieħor b'mod inuman jew degradanti hija waħda assoluta (hija mfissra bħala "an unqualified prohibition"39) u li ma 38 Ara, f'dan ir-rigward, Q.E.D.B. 24.7.2014 fil-kawża fl-ismijiet Brincat et vs Malta (Applik. 8 ta' Novembru, 2018 tħallix eċċezzjonijiet jew tiġbid40. Huma dispożizzjonijiet li jitfgħu fuq l-Istat ukoll obbligazzjoni pożittiva li jaraw li l-jedd jitħares u mhux biss waħda fejn l- Istat jirrimedja wara li jkun hemm ksur tiegħu. Huwa wkoll minħabba f'hekk li huwa mistenni li l-imġiba li minnha wieħed jilminta trid tkun ta' qawwa jew qilla ta' ċerta gravità u li tkun ippruvata fi grad għoli daqskemm xieraq skond in-natura tal-proċediment li jkun. Huwa aċċettat ukoll li t-'tortura', it- 'trattament inuman' u t-'trattament li jbaxxi' 'l dak li jkun huma kunċetti li jirkbu fuq xulxin u mhumiex maqtugħin għal kollox minn xulxin, ladarba huma mġiba mhux xierqa fuq xiħadd li hija differenti minħabba l-grad ta' severità li tintuża, b'tal-ewwel tikkostitwixxi l-għamla l-aktar ħarxa ta' mġiba u tal-aħħar l-għamla l-inqas kiefra; Illi kemm dan huwa tabilħaqq hekk, bil-kliem "trattament degradanti" wieħed jifhem "treatment that humiliates or debases … Degrading treatment in the sense of article 3 is conduct that 'grossly humiliates', although causing less suffering than torture. Kull trattament inuman huwa minnu nnifsu wieħed ukoll degradanti, iżda mhux kull trattament degradanti jsir trattament inuman42, liema trattament "covers at least such treatment as deliberately causes severe mental and physical suffering"43; Illi mġiba li twassal lil persuna biex tagħmel xi ħaġa kontra r-rieda jew kontra l- kuxjenza tagħha tista' wkoll titqies bħala trattament degradanti. F'xi każijiet tqies li, flimkien ma' dawn il-kriterji, jkun irid jintwera wkoll li min ikun wettaq l-għemil degradanti jkun għamel dan bil-fehma jew l-intenzjoni li jżeblaħ, iċekken jew jumilja 'l vittma, imma jidher li jkun iżjed għaqli li wieħed iqis it- trattament li jkun ingħata fiċ-ċirkostanzi konkreti tal-persuna li tkun għaddiet minn dak it-trattament u tal-każ li fih ikun iġġarrab44, għalkemm ma tiddependix lanqas għal kollox fuq dak li suġġettivament tħoss il-persuna mġarrba45; Illi biex iseħħ ksur tal-artikolu 3, it-trattament degradanti jrid jintwera li "gravement ibaxxi lil dak li jkun quddiem ħaddieħor .… u jidher li llum hu il- ġeneralment komminazzjonijiet tad-dispożizzjonijiet fuq ċitati46, jeħtieġ ċertu grad ta' gravità"47, li mingħajru ma jkunx jista' jingħad li seħħ ksur ta' dak il-jedd48. li biex aċċettat jaqa' taħt 40 Kemm hu hekk, ara art. 19.2.2008 fil-kawża fl-ismijiet Meinrad Deidun vs Kummissarju tal-Pulizija et 43 K Reid A Practitioner's Guide to the European Convention on Human Rights (3rd Edit., 2008) §IIB – 416, paġ. 6.12.1989 fil-kawża fl-ismijiet Bourke vs Kummissarju tal-Pulizija (Kollez. Vol: LXXIII.i.239) 45 P.A. (Kost.) TM 19.10.2007 fil-kawża fl-ismijiet Lawrence Hafiz Saadallah vs BONANNO-Micallef k/a Micallef Cini. Prim Ministru et (konfermata fil-Qorti Kostituzzjonali fit- 12.2.2008) 46 F'dan il-każ, jiġifieri l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni 47 Kost. 20.7.1977 fil-kawża fl-ismijiet Ġużeppa Tanti Mangion vs Segretarju tad-Djar et (Deċ. II, Għ.S.L., paġ. 8 ta' Novembru, 2018 Għalhekk, biex trattament jitqies li jkun degradanti, irid jintwera li jmur lil hinn minn sempliċi inkonvenjenza jew disaġju49; Illi b'żieda ma' dan, huwa miżmum ukoll li minħabba li 'trattament degradanti u inuman' huma konċetti astratti, biex tassew jista' jingħad li seħħew iridu "jikkonkretiżżaw neċessarjament f'xi fatt jew fatti materjali" li jkunu ta' ċerta gravità50 li jitkejlu fuq l-effett li tali trattament ħalla fuq il-persuna li kienet suġġetta għalih51. Illi għal dak li jirrigwarda l-piż tal-prova ta' ksur tal-artikolu 3, jidher li jaqa' fuq min jilminta mill-ksur tal-imsemmi jedd li jressaq prova lil hinn mid-dubju raġonevoli li tabilħaqq ikun seħħ ksur ta' l-imsemmi artikolu53. Irid jingħad li din mhijiex fehma li magħha jaqbel kulħadd54. Illi l-qies ta' jekk trattament jaqax fil-parametri tal-artikolu 3 irid isir b'riferenza għaċ-ċirkostanzi kollha tal-każ li jkun fil-qafas tiegħu, magħduda l-mod ta' kif jingħata, it-tul tiegħu, l-effetti fiżiċi u morali li jħallu fuq il-persuna hekk trattata, u ċirkostanzi oħrajn bħas-sess, l-eta` u s-saħħa tal-vittma. Trattament jitqies bħala inuman meta tal-anqas iġib fuq il-vittma tbatija fiżika jew psikika "intensa" mqar jekk mhux akkompanjata bi ġrieħi li jidhru fuq il-ġisem, u jekk "iqajjem f'dak li jkun sentimenti ta' biża', angoxxia u sens ta' inferjorità li jumiljaw u jiddenigraw lil dak li jkun saħansitra sakemm possibilment jabbattu r-reżistenza fiżika jew morali tiegħu"56. L-istħarriġ li trid tagħmel il-Qorti dwar jekk it-trattament mogħti jiksirx l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni (jew l-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni) huwa marbut maż-żmien li l-każ ikun qiegħed quddiemha biex tqis l-ilment57; 48 Q.E.D.B. 6.10.2015 fil-kawża fl-ismijiet Mifsud vs Zammit Cordina (Applik. 18.11.1989 fil-kawża fl-ismijiet Testa vs Attard noe et (Kollez. 8.5.2001 fil-kawża fl-ismijiet Shepel vs Micallef k/a Micallef Cini. Prim Ministru et (Kollez. 5.4.1991 fil-kawża fl-ismijiet Balani vs Kummissarju tal-Pulizija et (Kollez. When Judges Dissent (2008), f'paġġ. 241 – 3 55 Q.E.D.B. 12.4.2005 fil-kawża fl-ismijiet Gili et vs Harmsworth u Russja (Applik. 31.10.2014 fil-kawża fl-ismijiet Paul Vella Carbonaro vs Id-Direttur tal-Ħabs et 57 Kost. 22.2.2013 fil-kawża fl-ismijiet Zammit Giuliano Dakova et vs Ministru tal-Ġustizzja u l-Intern et 8 ta' Novembru, 2018 Illi l-Q.E.D.B. semmiet u senslet ukoll prinċipji dwar il-qies ta' trattament inuman jew degradanti jew ta' tortura f'kawżi li tressqu quddiemha kontra Malta, kemm fejn jolqtu l-kundizzjonijiet ta' persuni miżmuma f'faċilità korrettiva58 u kif ukoll fil-każ ta' immigranti jew rifuġjati matul iż-żamma tagħhom f'Malta59. Sallum60, il-Qorti ma sabitx riferenzi ta' każijiet ta' trattament inuman jew degradanti fejn jidħlu l-kundizzjonijiet li wieħed jintalab jaħdem taħthom bħala impjegat li, x'aktarx, iqajmu kwestjonijiet ta' ksur ta' jedd ieħor maħsub taħt il-Konvenzjoni, imma mhux dak li fuqu jistrieħu r- rikorrenti f'din il-kawża; Illi mill-provi mressqa mir-rikorrenti ħareġ ċar li l-kundizzjonijiet li taħthom kienu jaħdmu hu u sħabu ma kinux mill-aqwa u kienu jġibu magħhom ċerti riskji mhux traskurabbli għal saħħithom. Jidher ukoll li kien hemm il-biżgħa li, jekk wieħed jitkellem jew jiġbed l-attenzjoni tal-awtoritajiet jew tas-superjuri, kien jikxef lilu nnifsu għal miżuri dixxiplinari jew sanzjonijiet oħrajn. Din il- qagħda kienet tqarreb lejn dak li l-liġi tqis bħala vittimiżżazzjoni u t-tħaris li jingħata mill-istess liġi lil min iġarrabha. Tressqet xhieda li turi li r-rikorrent u sħabu kienu jittrattawhom b'ċerta herra; Illi l-Qorti qieset b'reqqa l-provi mressqa quddiemha u wkoll il-fatturi u ċ- ċirkostanzi kollha marbutin mal-każ. Madankollu, ma jidhrilhiex li t-trattament li ngħata r-rikorrent Lawrence Battistino kien wieħed li jista' jitqies bħala degradanti jew inuman, kif imfisser u maħsub skond il-konsiderazzjonijiet li ssemmew qabel. Huwa minnu li l-kundizzjonijiet tal-impieg li fih tqiegħdu r- rikorrent u sħabu ma kinux dejjem tajbin, imma, kif ingħad, dan waħdu ma jwassalx għal dak il-grad ta' tbatija li jnissel trattament li jikser id- dispożizzjonijiet imsemmija tal-liġi; Illi f'dan ir-rigward, il-Qorti taqbel mas-sottomissjoni tal-intimati61 li l-gravità, it-tbatija, l-inċertezza u l-uġigħ li ġabet magħha l-aħħar marda tar-rikorrent Battistino, minkejja l-qilla tagħha, ma kinitx tikkostitwixxi trattament inuman jew degradanti kif tifhmu l-liġi. Żgur ukoll li r-rikorrenti ma wrewx kif l-intimati jistgħu jitqiesu ħatja li taw lir-rikorrenti, jew lil min minnhom, u b'rieda li jagħmlulhom ħsara xi trattament li jsejjes dan l-ilment tagħhom; Illi l-Qorti tinnota wkoll li r-rikorrenti ma ressqu l-ebda sottomissjoni f'dan ir- rigward lanqas fis-sottomissjonijiet tagħhom tal-għeluq. Iżżid tgħid ukoll li, sa minn meta r-rikorrent beda jħoss is-sintomi tal-marda li ħakmitu, ingħata t- trattament u l-attenzjoni medika li ċ-ċirkostanzi kienu jippermettu u li dan sar 58 Q.E.D.B. 29.10.2015 fil-kawża fl-ismijiet Story et vs Malta (Applik. Nru. 56854/13) §§ 104 – 6, 115, 119 – 121 u 126 59 Q.E.D.B. 26.11.2015 fil-kawża fl-ismijiet Borg Mercieca Jama vs Malta (Applik. Nru. 10290/13) §§ 26 – 9 u Q.E.D.B. 12.1.2016 fil-kawża fl-ismijiet Moxamed Ismaaciil et vs Malta (Applik. Nru. 52160/13) §§ 78 – 83 60 Fil-kawża fl-ismijiet Mario Balani vs Joseph Bedingfield noe et maqtugħa mill-Qorti Kostituzzjonali fis-7.3.1994 (Kollez. Vol: LXXVIII.i.48) il-kwestjoni dwar it-trattament degradanti u inuman fuq il-post tax-xogħol ma kenitx indirizzata 61 Nota ta' Sottomissjonijiet §§80 – 1 f'paġ. 1177 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 f'istituzzjonijiet tal-iStat. Min-naħa l-oħra, in-natura strettament personali tal- jedd imħares fl-artikolu 36 tal-Kostituzzjoni u l-artikolu 3 tal-Konvenzjoni, ma 'jintiritx' mill-qraba tiegħu, u għalhekk sakemm ir-rikorrenti ma wrewx kif huma nfushom ġarrbu tali trattament, il-Qorti ma tistax issib li ġarrbu ksur ta' dak il-jedd62; Illi għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti ma ssibx li t-tieni talba attriċi hija mistħoqqa u mhux se tilqagħha filwaqt li ser tilqa' s-seba' eċċezzjoni tal- intimati; Illi jifdal l-ilment ta' ksur tal-jedd għall-ħajja privata u l-familja li r-rikorrenti jressquh taħt żewġ talbiet (it-tielet u r-raba' talbiet attriċi) taħt l-artikolu 8 tal- Konvenzjoni. Fl-ewwel minn dawk iż-żewġ talbiet, ir-rikorrenti jridu li l-Qorti ssib li ġarrbu ksur tal-jedd għar-rispett għall-ħajja privata tagħhom "f'dak li għandu x'jaqsam mal-kwalità tal-ħajja tar-rikorrenti" filwaqt li fit-tieni talba jridu li l-Qorti ssib li ġarrbu ksur tal-jedd għar-rispett għall-ħajja privata "f'dak li għandu x'jaqsam mad-dritt li r-rikorrenti jkunu infurmati dwar il-perikli marbutin mal-asbestos"; Illi l-intimati jwarrbu dawn it-talbiet (fit-tmien eċċezzjoni) billi jgħidu li mkien ma jitfisser kif u b'liema mod l-iStat indaħal fil-ħajja privata tar-rikorrenti, jew ta' min minnhom, jew kif il-fatt li r-rikorrent kien intlaqat minn marda kiefra jissarraf f'indħil bħal dan; Illi l-Qorti tqis li fid-dawl tal-fatt li qieset l-ilment tar-rikorrenti dwar il-ksur tal- jedd għall-ħarsien tal-ħajja u sabet li dak l-ilment kien mistħoqq, u ladarba wkoll ġara li, fiż-żmien li kienet miexja din il-kawża, miet ir-rikorrent Lawrence Battistino, ma huwiex il-każ li tistħarreġ dawn iż-żewġ talbiet. Jidher li, f'każijiet fejn persuni milquta mill-marda li ħakmet lir-rikorrent mietu minħabba fiha, il-kunsiderazzjonijiet dwar il-ksur tal-jedd tagħhom għall- ħarsien tal-ħajja jixorbu fihom kunsiderazzjonijiet ta' lment ta' ksur għad-dritt imħares fl-artikolu 8 tal-Konvenzjoni63; Illi għalhekk, il-Qorti sejra tastjeni milli tqis dawn iż-żewġ talbiet attriċi u l- eċċezzjoni fil-mertu dwarhom minħabba l-kunsiderazzjonijiet u s-sejba ta' ksur ta' jedd fundamentali magħmula taħt l-ewwel talba attriċi; Illi ladarba l-Qorti sejra tilqa' l-ewwel talba jeħtieġ li tgħaddi biex tqis il-ħames talba attriċi. Biha r-rikorrenti jitolbu li l-Qorti tikkwantifika l-kumpens xeraq bħala rimedju għall-ksur stabbilit tal-jeddijiet tagħhom; 8 ta' Novembru, 2018 Illi fis-sottomissjonijiet tagħhom, l-intimati jgħidu li r-rimedji li tista' u jmissha tagħti din il-Qorti f'każ li ssib li jkun inkiser xi jedd fundamentali bħal dawk li dwarhom jilmintaw ir-rikorrenti għandhom ikunu rimedji ta' "kumpens għall- ksur tad-dritt fundamentali u mhux danni ċivili għall-opportunità mitlufa" u jwarrbu għal kollox id- dispożizzjonijiet tal-kumpens minn azzjonijiet imsejsa fuq id-delitt jew il- kważi-delitt taħt il-Kodiċi Ċivili u fuq il-kejl li s-soltu jitħaddem f'kawżi għad- danni mressqa taħt dawk id-dispożizzjonijiet quddiem il-Qrati ta' kompetenza ċivili; tar-rikorrenti msejsa il-pretensjonijiet fuq Illi l-Qorti tagħraf li l-għoti ta' rimedju għal sejbien ta' ksur ta' jedd fundamentali jrid ikun kompatibbli mal-għamla ta' azzjoni li taħtha r-rimedju jintalab. L-ewwel u l-aqwa rimedju jixraq ikun it-twaqqif tal-ksur li jkun jew il- prevenzjoni ta' ksur li hemm il-biżgħa li jista' jseħħ. Iżda fejn ikun seħħ ksur diġà jew fejn ir-rimedju ma jistax jitwettaq billi jitreġġa' lura l-għemil li jkun ġab tali ksur, irid jingħata kumpens li jneħħi l-effetti tal-ksur u jagħti r- "restitutio in integrum" kemm jista' jkun daqslikieku l-ksur ma seħħx64. Ġieli f'xi każijiet, dikjarazzjoni ta' ksur ta' jedd fundamentali titqies biżżejjed. Imma f'każ ta' ksur ta' wħud mill-jeddijiet – bħall-jeddijiet għall-ħarsien paċifiku u t- tgawdija tal-possedimenti, jew fil-każ ta' ksur ta' jedd għall-ħelsien mill-arrest arbitrarju jew illegali – il-kumpens fi flus ikun ir-rimedju l-aktar xieraq li jista' jingħata, għalkemm dan xorta waħda jrid jitqies minn każ għal każ. Il-Qorti temmen li dan jgħodd ukoll għall-każ li għandha quddiemha fejn il-ħsara li seħħet minħabba l-ksur ta' jedd fundamentali li l-Qorti sabet li seħħ – u li wassal għall-mewt tar-rikorrent – ma tistax titreġġa' lura; Illi l-Qorti tqis li ġie stabbilit li hemm tliet (3) "kriterji ċentrali u kumulattivi"65 li jħarsu l-għamla ta' rimedju li jmissu jingħata f'każ ta' sejbien ta' ksur ta' jedd fundamentali u fejn l-għoti ta' kumpens ikun ir-rimedju xieraq għal tali ksur. Dawn il-kriterji huma: (i) li s-sistema ġuridika ordinarja ma tagħtix rimedju xieraq; (ii) li jkun hemm rabta kawżali bejn il-ksur tal-jedd u t-telf li dwaru jintalab il-kumpens; u (iii) l-aktar f'każijiet fejn titressaq talba għall-ħlas ta' danni mhux pekunjarji (danni morali), irid jirriżulta grad xieraq ta' gravità tat- telf innifsu. Fil-każ ta' dan l-aħħar kriterju, tqies li, f'kawżi fejn jidħlu l-ansjetà u t-tbatija li ma jkunux ta' "gravità eċċezzjonali, m'hijiex ir-regola li jingħata kumpens għad-dann mhux pekunjarji"66; Illi, fid-dawl ta' dawn il-kunsiderazzjonijiet u wkoll ta' dak li qieset il-Q.E.D.B. fil-każ fuq imsemmi li tressaq quddiemha minn Malta, jingħad li fejn joħroġ 5.7.2011 fil-kawża fl-ismijiet Victor Hafiz Saadallah et vs Avukat Mercieca Hounsell et paġ. 5.10.2018 fil-kawża fl-ismijiet Anthony Di Bartolo et vs Tabib Costa tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et § 15 66 Ara Kost. 5.10.2018 fil-kawża fl-ismijiet Emanuela Vella Carbonaro et vs Tabib Costa tal-Gvern (Saħħa Pubblika) et § 21 8 ta' Novembru, 2018 ksur tal-artikolu 2 jew 3 tal-Konvenzjoni għandu dejjem jingħata kumpens bħala ħlas ta' danni mhux pekunjarji bħala rimedju67; Illi b'rabta mal-każ li l-Qorti għandha quddiemha llum, iridu jitqiesu wkoll fatturi u ċirkostanzi oħrajn li jistgħu jgħinu biex ikun determinat l-ammont xieraq ta' kumpens u biex, kemm jista' jkun, jintuża kejl konsistenti f'kawżi li jixxiebhu. Fost dawn il-kriterji, wieħed isib (a) it-tul taż-żmien tal-marda li laqtet lir-rikorrent qabel ġie nieqes, (b) l-ansjetà u t-tbatija li ġarrbu l-familjari (ukoll rikorrenti f'dan il-każ) matul l-imsemmija marda, u (ċ) l-età tal-persuna milquta mill-marda, b'mod li aktar ma l-persuna tkun għadha żgħira fl-età, akbar ikun l-ammont ta' kumpens li jingħata bħala dannu morali; Illi fil-każ tallum, ir-rikorrent Lawrence Battistino miet ta' sebgħa u ħamsin (57) sena u madwar sena u ħdax-il xahar wara li feġġew l-ewwel sintomi tal-marda terminali tiegħu. Dak iż-żmien kien qiegħed jaħdem għal rasu. Sakemm bdew l-ewwel sintomi tal-marda, kien għadu f'saħħtu u jagħmel xogħol li jitlob saħħa u tqandil. Kellu familja bi tliet (3) ulied li kienu għadhom kemm bdew il-ħajja u bdew bil-mod il-mod jieħdu l-istat tagħhom. Ir-rabtiet tal-familja kienu qawwija, kif jidher mill-affidavit-intervista tiegħu68 u mix-xhieda mogħtija mir- rikorrenti l-oħrajn69. Il-ftit xhur li qatta' jissielet mas-sintomi progressivi tal- marda ħalliet tabilfors effett trawmatiku fuq martu r-rikorrenti Susan Battistino u t- tliet uliedu, u xejn anqas fuq ir-rikorrent Lawrence Battistino li, kif stqarr fix- xhieda tiegħu, il-ħolma waħdanija tiegħu kienet li jara 'l ulied uliedu u jkollu l- opportunità l-'homework'. Sfortunatament dik il-ħolma ma laħaqx wettaqha u dawk l-aktar qrib ta' madwaru ma laħqux tawh dak is-sudisfazzjon; jilgħab magħhom jgħinhom jagħmlu Illi wara li ħadet qies ta' dan kollu il-Qorti jidhrilha li għandha tillikwida kumpens mhux pekunjarju dovut lir-rikorrenti f'ishma ndaqs bejniethom fis- somma ta' tletin elf euro (€30,000) u liema somma trid titħallas mill-intimat Tipo Prinċipali tal-Gvern (Saħħa Pubblika) u l-intimat Avukat Ġenerali flimkien u solidalment bejniethom; Illi għalhekk, il-Qorti sejra tilqa' l-ħames talba attriċi; Illi għar-rigward tas-sitt talba attriċi r-rikorrenti jridu li din il-Qorti ssib li l- intimati jaħtu għall-irtirar qabel waqtu tar-rikorrent Lawrence Battistino mill- impieg u dan minħabba li kien intlaqat mill-marda terminali wara li kien espost għall-asbestos; 5.10.2018 fil-kawża fl-ismijiet Maria Rosaria Bourke et vs Tabib Costa (Saħħa Pubblika) et § 16 68 Dok "AFF1" f'paġġ. 20 sa 33 tal-proċess 69 Paġġ 149 sa 193 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Illi dwar din it-talba, l-intimati jgħidu l-pretensjoni tar-rikorrenti f'dan ir- rigward hija għal kollox barra minn postha u ma jmisshiex tintlaqa' wkoll għaliex jirriżulta b'mod ċar li r-rikorrent ma spiċċax mix-xogħol tiegħu fit- tarzna minħabba l-kuntatt tiegħu mal-asbestos u l-marda li ġabet magħha. Fuq kollox, jgħidu wkoll li l-kwantifikazzjoni tal-pretensjoni magħmula mir- rikorrenti fin-Nota tagħhom bħala danni materjali (pekunjarji) ma jmisshiex tintlaqa' f'istanza bħal din fejn l-azzjoni tkun imsejsa fuq allegat ksur ta' jedd fundamentali; ta' Sottomissjonijiet Illi l-Qorti tibda biex tqis li, minn dak li joħroġ mill-atti tal-kawża, r-rikorrent Lawrence Battistino kien impjegat ma' Malta Shipyards sal-2008 u kien matul dak iż-żmien fl-impieg li kellu jagħmel ħafna xogħol li ġabu f'kuntatt mal-asbestos. Dan issemma aktar qabel f'din is-sentenza u ntwera wkoll li l-istess rikorrent kien, safejn jista', jirreżisti ordnijiet minn ta' fuqu biex jagħmel xogħol li sata' jġibu f'kuntatt ma' dak il-materjal jew l-għabra li toħroġ minnu meta jitqatta' jew jinħadem70. Madankollu, għall-finijiet ta' din it-talba speċifika, il-Qorti tqis ukoll li l-ebda wieħed mill-intimati ma kien il-prinċipal tal-imsemmi rikorrent u r-rikorrenti ma wrewx fuq liema raġuni qegħdin jallegaw li l-intimati huma responsabbli għall-irtirar qabel waqtu mill-impieg min-naħa tar-rikorrent. Mhux hekk biss, imma meta f'Settembru tal-2008 ir-rikorrent Lawrence Battistino talab li jidħol fi skema tal-irtirar kmieni mix-xogħol ma kienx għadu qatt għaddielu minn moħħu li kien intlaqat mill-marda qerrieda li ħakmitu għaliex huwa nnifsu xehed li ma kienx qabel Jannar tal-2013 li ntebaħ b'xi sintomi u li kellu konferma tagħhom bl-ewwel eżamijiet mediċi li għamlulu wara dakinhar71. Minbarra dan, l-irtirar kmieni mix-xogħol tal-ħaddiema kollha ta' Malta Shipyards, magħdud dak tar-rikorrent Lawrence Battistino, seħħ minħabba li l-azjenda kienet ser tagħlaq u tgħaddi f'idejn operaturi oħrajn barranin. Għalhekk, kemm ir-rikorrent Lawrence Battistino u kif ukoll l-impjegati l-oħrajn kollha ta' Malta Shipyards kellhom itemmu qabel waqtu l-impieg tagħhom u dan seħħ lil hinn minn jekk kinux milquta mill-effetti ta' xogħol f'kuntatt mal- asbestos jew le jew jekk saħħithom kinitx diġà milquta minn dak il-kuntatt; Illi, fil-fehma tal-Qorti, kien dan it-tibdil li kienet għaddejja minnu Malta Shipyards li wassal għat-temm qabel waqtu tal-impieg ta' Lawrence Battistino u mhux il-kundizzjoni li laqtitu mill-kuntatt tiegħu mal-asbestos u l-għabra tiegħu. Ir-rikorrenti ma ressqu l-ebda prova oħra li tista' tibdel din il-fehma. Il-Qorti jkollha tqis ukoll din it-talba fit-termini li fihom hija mfassla; Illi għalhekk il-Qorti mhijiex sejra tilqa' s-sitt talba attriċi ladarba ma nġabux provi tajbin biżżejjed mir-rikorrenti biex tista' tilqagħha; 70 Affidavit tiegħu f'paġġ. 20 – 1 tal-proċess 71 Ara d-Dokti. "RM1"u "RM2" f'paġġ. 6 sa 13 u l-affidavit tiegħu Dok "AFF1" f'paġġ. 22 – 3 u 25 – 6 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Illi ladarba s-sitt talba mhix sejra tintlaqa', lanqas is-seba' talba attriċi ma tista' tintlaqa' minħabba li din hija marbuta mat-talba ta' qabilha u tiddependi minnha. Il-pretensjonijiet tar-rikorrenti dwar likwidazzjoni ta' kumpens għal danni reali72 ma jistgħux lanqas jitqiesu f'din l-istanza u jibqa' bla mittiefes il- jedd tagħhom li jressqu dawn il-pretensjonijiet fi proċeduri oħrajn jekk ikun il- każ; Għal dawn ir-raġunijiet, il-Qorti qiegħda taqta' u tiddeċiedi l-kawża billi: Tastjeni milli tqis aktar l-azzjoni attriċi fil-konfront tal-Awtorità intimata, ladarba r-rikorrenti ċedew l-atti tal-kawża kontra tagħha; Teħles lill-intimat Kummissarju tal-Pulizija mill-ħarsien tal-Ġudizzju, billi ma huwiex il-kontradittur leġittimu tal-azzjoni attriċi, bi spejjeż għar-rikorrenti; Tiċħad l-eċċezzjoni ulterjuri mressqa mill-intimati billi ssib li l-interess ġurdiku baqa' attwali u bla mittiefes matul iż-żmien kollu li baqgħet tinstema' l- kawża; Tilqa' l-ewwel talba attriċi u ssib li r-rikorrenti ġarrbu ksur tal-jedd għall- ħarsien tal-ħajja tal-persuna tar-rikorrent Lawrence Battistino u li ħajtu ma titqiegħedx f'periklu bla bżonn, għall-finijiet tal-artikolu 33 tal-Kostituzzjoni u tal-artikolu 2 tal-Konvenzjoni; Tiċħad it-tieni talba attriċi billi ma ntweriex li r-rikorrenti jew xiħadd minnhom ingħata xi trattament inuman jew degradanti; Tastjeni milli tqis it-tielet u r-raba' talbiet attriċi billi dawn jinġabru taħt il- kunsiderazzjonijiet magħmulin fl-ewwel talba; Tilqa' l-ħames talba u tillikwida s-somma ta' tletin elf euro (€ 30,000) bħala kumpens mhux pekunjarju għar-rikorrenti lkoll flimkien u f'ishma ndaqs għall- ksur imġarrab minnhom kif fuq ingħad, liema ħlas għandu jsir lilhom mill- intimati Tabib Prinċipali (Saħħa Pubblika) u l-Avukat Ġenerali, flimkien u solidalment bejniethom; Tiċħad is-sitt talba attriċi billi ma jirriżultax li r-rikorrent temm l-impieg tiegħu qabel il-waqt minħabba l-marda li ħakmitu; Tiċħad is-seba' talba attriċi billi din hija konsegwenzjali għat-talba ta' qabilha; u 72 Ara Nota ta' Sottomissjonijiet Taqsima§§ 12 sa 29 f'paġġ. 1110 – 4 tal-proċess 8 ta' Novembru, 2018 Tordna li l-intimati Tabib Prinċipali (Saħħa Pubblika) u l-Avukat Ġenerali jħallsu flimkien u solidalment bejniethom l-ispejjeż tal-kawża marbutin mal- ewwel u mal-ħames talbiet attriċi u kif ukoll dawk marbuta mal-eċċezzjonijiet miċħuda, filwaqt l-ispejjeż marbuta mal-intimati jħallsu Kummissarju tal-Pulizija u l-Awtorità dwar is-Saħħa u s-Sigurtà fuq il-Post tax- Xogħol; l-ispejjeż tas-sentenza preliminari jitħallsu kif ordnat mill-Qorti Kostituzzjonali fis-sentenza tagħha tad-29 ta' Mejju, 2015. Moqrija Micallef k/a Micallef Cini. Joseph R. Melyan LL.D., Imħallef 8 ta' Novembru, 2018 Geraldine Tonsi Deputat Registratur 8 ta' Novembru, 2018 8 ta' Novembru, 2018