13 KODIĊI TAL-KUMMERĊ Biex jemenda u jikkonsolida l-liġijiet dwar il-Kummerċ. L-ORDlNANZI XIII tal-1857, XV, XVI, XVII, XVIII u XIX tal-1858 u II tal-1898, u l-ATTI XIV u XXIX tal-1933** * Ara l-Proklama Nru. XXI tat-2 ta’ Ottubru, 1857. kif emendati bl-Ordinanzi: III tal-1863, VII tal-1868, V tal-1904; bl-Atti: XV tal-1924, XXX ta’ l-1927, XII tal-1929; bl-Ordinanzi: XXX tal-1931, XXXVII tal-1939 u VII tal-1941-ikkonsolidati. Il-Kodiċi ġie sussegwentement emendat bl-Ordinanzi: XVIII tal-1944, XIII tal-1946, Xu XXV tal-1962; bl-Avviżi Legali 4 tal-1963 u 46 tal-1965; bl-Atti: XXXI tal-1966, XI u XLVI tal-1973; bl-Att LVIII tal-1974; bl-Avviż Legali 148 tal-1975; bl-Atti: XXII ta' l-1976, XLIX tal-1981, IXu XVI tal-1982, XIII tal-1983, XXXVII tal-1988, VIII u XXXIII tal-1990, XXIV tal-1995, XVI tal-2000, XXXI tal-2002, IX tal-2003 u XXII tal-2005; bl-Avviżi Legali 233 tal-2005, 181 tal-2006 u 407 tal-2007; bl-Atti II u XIII tal-2008, u XXI II tal-2009; u bl-Avviżi Legali 272 tal-2012 u 13 tal-2014. <margin>*** Ara l-Proklama Nru. XXI tat-2 ta’ Ottubru, 1857. Ara <margin >*** Ara l-Proklama Nru. XXI tat-2 ta’ Ottubru, 1857.*** Ara l-Proklama Nru. XXI tat-2 ta’ Ottubru, 1857.** <footer >** Ara l-Att Nru. V tal-1927 li ġiemħolli barra taħt l-Ordinanza tal-1936 dwar ir-Reviżjoni tal-Liġijiet Statutarji u n-Notifikazzjoni tal-Gvern Nru. 266 tat-18 ta’ Lulju, 1933.</footer> Ara l-Proklama Nru. XXI tat-2 ta’ Ottubru, 1857. </margin> TAQSIM TAL-KODIĊI Artikoli Titolu fil-qosor 1 TAQSIMA I FUQ IL-KUMMERĊ IN ĠENERALI Dispożizzjonijiet Preliminari 2-3 Titolu I. Fuq il-Kummerċjanti u l-Atti tal-Kummerċ 4-12 Titolu II. Fuq l-Obbligi tal-Kummerċjanti 13-37 S u b-titolu I. Fuq il-Ħlas Tardiv f’Operazzjonijiet Kummerċjali 26A-26ES u b-titolu II. Fuq il-Limiti tal-Konkorrenza 32-37 Titolu III. Fuq ir-Reġistru tal-Kummerċjanti 38-48 Titolu IV. Fuq il-Persuni Awżiljari tal-Kummerċjanti 49-109 S u b-titolu I. Fuq l-Instituri 57-66 S u b-titolu III. Fuq l-Aġenti tal-Kummerċ 70-78 JS u b-titolu V. Fuq il-Kummerċjanti Kummissjonanti 96-109 Titolu V. Fuq l-Obbligazzjonijiet Kummerċjali 110-118 Titolu VI. Fuq il-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija 119-121 Titolu VII. Fuq il-Kambjali, Biljetti Negozjabbli jew Promissory Notes, u fuq Bankiera jew Kaxxiera 123-263 S u b-titolu I. Fuq il-Biljetti Negozzjabbli jew Promissory Notes, u FUQ IL-KUMMERĊ IN ĠENERALI Dispożizzjonijiet Preliminari 2-3 Titolu I. Fuq il-Kummerċjanti u l-Atti tal-Kummerċ 4-12 Titolu II. Fuq l-Obbligi tal-Kummerċjanti 13-37 S u b-titolu I. Fuq il-Kotba tal-Kummerċ 13-26 S u b-titolu IA Fuq il-Ħlas Tardiv f’Operazzjonijiet Kummerċjali 26A-26ES u b-titolu II. Fuq Pubblikazzjoni tal-Kitbiet taż-Żwie [27-31 S u b-titolu III. Fuq il-Limiti tal-Konkorrenza 32-37 Titolu III. Fuq ir-Reġistru tal-Kummerċjanti 38-48 Titolu IV. Fuq il-Persuni Awżiljari tal-Kummerċjanti 49-109 S u b-titolu I. Fuq ir-Rappreżentanza inġenerali 49-56 S u b-titolu II. Fuq l-Instituri 57-66 S u b-titolu III. Fuq il-Vjaġġaturi tal-Kummerċ u l-Impjegati tal-Ħwienet 67-69 S u b-titolu IV. Fuq l-Aġenti tal-Kummerċ 70-78 JS u b-titolu V. Fuq is-Sensala 79-95 S u b-titolu VI. Fuq il-Kummerċjanti Kummissjonanti 96-109 Titolu V. Fuq l-Obbligazzjonijiet Kummerċjali 110-118 Titolu VI. Fuq il-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija 119-121 Titolu VII. Fuq il-Kambjali, Biljetti Negozjabbli jew Promissory Notes, u Mandati jew Cheques fuq Bankiera jew Kaxxiera 123-263 S u b-titolu I. Fuq il-Kambjali 123-259 Fuq il-Forma tal-Kambjala 123-129 Fuq id-Dmirijiet tat-Traent 130-135 Fuq il-Ġîra tal-Kambjala 136-147 Fuq l-Aċċettazzjoni 148-157 Fuq l-Aċċettazzjoni għall-Unur tal-Firma jew b'Intervent 158-167 Fuq il-Solidarjetà 168 Fuq l-Avall 169-171 Fuq l-Iskadenza u l-Ħlas tal-Kambjala 172-208 Fuq il-Ħlas għall-Unur tal-Firma jew b’Intervent 209-217 Fuq il-Jeddijiet u d-Dmirijiet tal-Pussessur 218-246 Fuq il-Protest 247-251 Fuq ir-Rikambju 252-259 S u b-titolu II. Mandati jew Cheque s............................................................... Artikoli fuq Bankiera jew Kaxxiera 260-263 Titolu VIII. Fuq il-Kuntratt ta’ Kont Kurrent 264-272 TAQSIMA II FUQ IL-KUMMERĊ MARITTIMU U N-NAVIGAZZJONI Titolu I. Fuq il-Kuntratt ta’ Noleġ [273-337 S u b-titolu I. Fuq il-Jeddijiet u l-Obbligi tan-Noleġġant u tan-Noleġġatur 282-311 S u b-titolu III. Fuq il-Poloz ta' Kargu 321-327 S u b-titolu V. Fuq il-Kuntratt ta’ Assigurazzjoni Marittima 361-385 S u b-titolu II. Fuq l-Abbandun 413-440 Titolu IV. Fuq l-Avariji u l-Ġettu u Kontribuzzjoni għall-Avariji 441-468 S u b-titolu I. FUQ IL-KUMMERĊ MARITTIMU U N-NAVIGAZZJONI Titolu I. Fuq il-Kuntratt ta’ Noleġ [273-337 S u b-titolu I. Dispożizzjonijiet Ġenerali 273-281 S u b-titolu II. Fuq il-Jeddijiet u l-Obbligi tan-Noleġġant u tan-Noleġġatur 282-311 S u b-titolu III. Fuq kif jinħallu l-Kuntratti ta’ Noleġ [312-320 S u b-titolu IV. Fuq il-Poloz ta' Kargu 321-327 S u b-titolu V. Fuq il-Passiġġieri 328-337 Titolu III. Fuq l-Assigurazzjoni Marittima 361-440 S u b-titolu I. Fuq il-Kuntratt ta’ Assigurazzjoni Marittima 361-385 S u b-titolu II. Fuq il-Jeddijiet u l-Obbligi tal-Assiguratur u tal-Assigurat 386-412 S u b-titolu III. Fuq l-Avariji 441-451 S u b-titolu II. Fuq il-Ġettu u Kontribuzzjuni għall-Avarija 452-468 TAQSIMA III FUQ IL-FALLIMENT Titolu I. Fuq id-Dikjarazzjoni ta’ Falliment 477-487 Titolu II. Fuq il-Jeddijiet u l-Obbligi tal-Kuraturi tal-Fallut 488-504 Titolu III. Fuq ir-Rivendikazzjoni 505-509 Titolu IV. Fuq il-Verifika tal-Krediti kontra l-Fallut 510-516 Titolu V. Fuq l-Akkordju 517-527 Titolu VI. Fuq il-Gradwazzjoni tal-Kredituri 528-537 Titolu VII. Fuq ir-Rija bilitazzjoni 538-540 TAQSIMA IV FUQ IL-PRESKRIZZJONI U FUQ IR-RAĠUNIJIET LI GĦALIHOM M’HEMM X JEDD TA’ AZZJONI F’XI ĦWEJJEĠ KUMMERĊJALI, FUQ IL-ĠURISDIZZJONI TAL-QORTI ĊIVILI, PRIM’AWLA, U FUQ ID-DRITTIJIET KUMMERĊJALI Artikoli Titolu I. Fuq il-Preskrizzjoni u fuq ir-Raġunijiet li għalihom m’hemmx jedd ta’ Azzjoni f'xi Ħwejje [ Kummerċjali 541-546 Titolu II. Fuq il-Ġurisdizzjoni tal-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili 547-549 Titolu III. Fuq id-Drittijiet Kummerċjali 550-551 Dispożizzjoni Ġenerali 552 SKEDA Taqsima I Attivitajiet Sekondarji ta’ Aġenti tal-Kummerċ. Taqsima II Kummissjonijiet u Drittijiet. Taqsima III Drittijiet ta’ Sensala Pubbliċi. Taqsima IV Drittijiet ta’ Periti. 1. Titolu fil-qosor. Dan il-Kodiċi jista’ jissejjaħ il-Kodiċi tal-Kummerċ. TAQSIMA I FUQ IL-KUMMERĊ IN ĠENERALI DISPOSIZZJONIJIET PRELIMINARI Id-dispożizzjonijiet preliminari ġew miżjuda bl-Att XXX tal-1927. 2. Liema persuni u atti jaqgħu taħt il-liġi tal-kummerċ. Taħħtil-liġi tal-kummerċ jaqgħu l-kummerċjanti u l-atti tal-kummerċ magħmulin minn kull persuna, ukoll jekk ma tkunx tikkummerċja. 3. Liġijiet li jgħoddu. F’affarijiet ta’ kummerċ, tgħodd i l-liġi tal-kummerċ: Iżda, fejn din il-liġi ma tiddisponix, igħodd l-użu tal-kummerċ, u, fin-nuqqas ta’ dan l-użu, tgħoddi l-liġi ċivili. Titolu I FUQ IL-KUMMERĊJANTI U L-ATTI TAL-KUMMERĊ Id-dispożizzjonijiet ta' dan it-Titolu huma kif imbiddla bl-Att XXX ta’ l-1927. 4. Tifsir ta' "kummerċjant". Kummerċjanti huma dawk li, bi professjoni, jagħmlu f’isimhom atti tal-kummerċ, kif ukoll is-soċjetajiet kummerċjali. 5. Atti tal-kummerċ. Huma atti tal-kummerċ- (a) ix-xiri ta’ ħwejjeġ mobbli sabiex jerġgħu jinbiegħu jew sabiex jingħataw b’kiri, sew innatura jew wara li jinħadmu jew jiġu manifatturati; il-bejgħ jew il-kiri ta’ ħwejjeġ mobbli, innatura jew wara li jinħadmu jew jiġu manifatturati, meta x-xiri tagħhom ikun sar sabiex jerġgħu jinbiegħu jew sabiex jingħataw b’kiri; (b) kull operazzjoni bankarja; (ċ) kull operazzjoni dwar kambjali; (d) kull operazzjoni ta’ xiri jew bejgħ ta’ titoli ta’ kreditu bi żmien għal kunsinna; (e) kull operazzjoni li għandha x’taqsam ma’ soċjetajiet kummerċjali jew ma’ l-azzjonijiet tagħhom; (f) kull operazzjoni dwar bastimenti u navigazzjoni; (g) kull intrapriża ta’ provvisti, manifattura, bini, ġarr, sigurtà, depożiti, spettakoli pubbliċi u ta’ reklam; (h) ix-xiri u l-bejgħ mill-ġdid ta’ immobbli, meta jsiru bi spekulazzjoni kummerċjali, u l-intrapriżi tal-bini; (i) kull operazzjoni dipendenti jew li għandha x’taqsam ma’ l-atti hawn fuq imsemmija. 6. Affarijiet oħra ta' kummerċ. L-obligazzjonijiet li jitnisslu minn kolliżjoni ta’ bastimenti, minn għajnuna jew salvataġġ f’każ ta’ għarqa, minn bastiment li jinkalja, minn abbandun, minn ġettu jew avarija, huma wkoll affarijiet ta’ kummerċ. 7. Preżunzjoni dwar in-natura ta’ att magħmul minn kummerċjant. Kull att ta’ kummerċjant jitqies li huatt kummerċjali, ħlief meta mill-att stess ikun jidher li hu m’għandux x’jaqsam mal-kummerċ. 8. Persuni li jistgħu jikkummerċjaw. Kull persuna kapaċi li tikkuntratta, tista’ tikkummerċja, jekk ma tkunx mil-liġi impeduta li tikkummerċja. 9. Minuri. Emendat: XLVI.1973.108; XXIV. 1995.362. Kull minuri, meta jagħlaq is-sit tax-il sena, jista’ jikkummerċja u jitqies bħala li hu ta l-età għall-obbligazzjonijiet li bihom jintrabat f’affarijiet tal-kummerċ, kemm-il darba- (a) ikun qabel ġie awtorizzat għal daqshekk mill-ġenitur li għas-setgħa tiegħu jkun suġġett, bil-mezz ta’ att pubbliku irreġistrat fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili; jew, jekk iż-żewġ ġenituri jkunu mejtin, interdetti jew assenti, ikun ġie awtorizzat mill-imħallef tal-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili; u (b) sunt tal-att ta’ awtorizzazzjoni jew tad-digriet hawn fuq imsemmijin ikun ġie mxandar, b’avviż, fil-Borża tal-Kummerċ, fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra. 10. Setgħat tal-minuri kummerċjanti. Il-minuri, li huma kummerċjanti awtorizzati kif jingħad hawn fuq, jistgħu għall-kummerċ tagħhom jobbligaw, jipotekaw u wkoll jittrasferixxu l-beni tagħhom, mingħajr ebda formalità meħtieġa mil-liġi ċivili. 11. Id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 9 u 10 jgħoddu għall-minuri li ma jkunux kummerċjanti, kwantu għal atti iddikjarati li huma atti ta’ kummerċ. 12. Revoka ta l-awtorità mill-ġenituri. Emendat: XLVI.1973.108; XXIV. 1995.362. (1) L-awtorità biex jikkummerċja mogħtija lill-minuri mill-ġenitur li għandu s-setgħa tal-ġenituri tista’, f’kull żmien, tiġi mneħħija mill-ġenitur li jkun qed jeżerċita dik is-setgħa b’att pubbliku li għandu jiġi nnotifikat lill-minuri. (2) L-att tar-revoka għandu jiġi rreġistrat fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili u mxandar b’avviż fil-Borża tal-Kummerċ, fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra. (3) F’ebda każ din ir-revoka m’għandha tkun ta’ ħsara għall-jeddijiet akkwistati minn terzi, lanqas għall-operazzjonijiet li jkunu għadhom fil-kors tan-negozju. Titolu II FUQ L-OBBLIGI TAL-KUMMERĊJANTIS u b-titolu I FUQIL TAL Id-dispożizzjon-ijiet ta’ dan it-Titolu huma kif imbiddla bl-Att XXX tal-1927.-KUMMERĊ Kotba tal-kummerċ obbligatorji. Emendat: XIII.1946.2. 13. Kull kummerċjant għandu jżomm dawn il-kotba: (a) l-iskartafaċċ jew ktieb primi noti; (b) il-ġurnal; (ċ) il-libro-kassa; (d) il-ktieb tal-inventarju; (e) il-leġer. 14. Skartafaċċ. Kull kummerċjant għandu minnufih iniżżel fl-iskartafaċċ jew ktieb primi noti kull operazzjoni kummerċjali li jagħmel, billi juri l-kondizzjonijiet jew il-pattijiet kollha li għalihom tkun suġġetta. 15. Ġurnal. Il-ġurnal għandu juri ġurnata b’ġurna ta l-operazzjonijiet kollha li l-kummerċjant jagħmel, id-djun u krediti tiegħu, in-negozji tiegħu, l-aċċettazzjonijiet u l-ġîri ta’ kambjali, u, inġenerali, dak kollu li hu jirċievi jew iħallas għal kull raġuni tkun li tkun; u għandu juri xahar b’xahar is-somom li hujonfoq għall-ispejjeż tad-dar. 16. Il-libro-kassa. Il-libro-kassa għandu juri ħaga b’ħaga, ġurnata b’ġurnata, is-somom kollha li l-kummerċjantidaħħal u dawk li jħallas, imqabblin mal-ġurnal; dan il-ktieb għandu jiġi ibbilanċjat għall-anqas darba fix-xahar. 17. Il-ktieb tal-inventarju. (1) Il-kummerċjant għandu jagħmel kull sena inventarju li jkun fih deskrizzjoni u stima tal-patrimonjukollu tal-kummerċjant, attiv u passiv, tkun xi tkun ix-xorta u l-oriġini tiegħu. (2) L-inventarju ta’ kull sena għandu jingħalaq b’bilanċ u b’turija tal-qligħ u tat-telf, u għandu jigi ikkupjat sena b’sena fil-ktieb tal-inventarju hawn fuq imsemmi. 18. Il-leġer għandu juri notament bir-reqqa u aġġornat tal-operazzjonijiet kollha, imqassmin bħala kontijiet persunali u impersuna li, u hekk miżmumilli f’kull żmien wieħed ikun jista’ joħrogxbieha ċara u sewwa ta’ kif jinsab u l-affarijiet tan-negozju jew kummerċ. 19. Barra mill-kotba msemmijin fl-artikoli ta’ qabel ta’ dan is-sub-titolu, il-kummerċjanti jistgħu jżommu kotba oħra u karti oħra, li minnhom ikun jidher b’aktar dettalji fiex jikkonsisti u kif humiex in-negozju tagħhom. 20. Dmir tal-kummerċjant li jżommittri, eċċ., li jirċievi jew jibgħat. Il-kummerċjant għandu jżomm, wara xulxin skont id-data, l-oriġinali kollha tal-ittri, fatturi u telegrammi li jirċievi, u kopja, magħmula bl-id jew bit-typewriter jew bil-pressa, tal-ittri, fatturi u telegrammi kollha li hu jibgħat. 21. Kif għandhom jinżammu l-kotba. Emendat: XXXVII.1939.2. (1) Il-kotba kollha li l-kummerċjanti huma obbligati jżommu, minbarra l-iskartafaċċ, għandhom ikunu innumerati u miżmuma, skont l-ordni tad-data, mingħajr spazji inbjank jew noti fil-ġnub. (2) Kull meta jkun meħtieġ li ssirx itħassira, din għandha ssir b’mod li l-kelmiet imħassrin jibqgħu li jistgħu jinqraw. (3) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu ma jgħoddux għal dawk il-kotba li kienuġà fl-użu qabel l-ewwel ta’ Jannar tal-elfdisa’ mija u tmienja u għoxrin. 22. Prova bil-kotba. Kap. 12. (1) Il-kotba tal-kummerċ, obbligatorji jew le, jagħmlu prova skont il-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili [żaħ. (2) Iżda, wieħed ma jistax jifredbiċċa minn oħra milli jkun fihom dawn il-kotba. 23. Setgħa tal-qorti li tordna li tinġieb il-korrispondenza, eċċ. (1) Fil-kors tal-kawża, il-qorti tista’ tordna, fuq talba ta’ waħda mill-partijiet jew exofficio, li tinġieb il-korrispondenza kollha li jkollha x’taqsam mal-kwistjoni fil-kawża u li jiġu esibiti l-kotba tal-kummerċ sabiex tittieħed minnhom kopja ta’ dik il-biċċa biss li jkollha x’taqsam mal-kawża. (2) F’dan il-każ, accountant kwalifikat magħżul mill-partijiet jew, jekk il-partijiet ma jaqblux, mill-qortiex officio, jista’ jiġi maħtur sabiex, mingħajr ma jieħu ba rra l-kotba u quddiem il-persuna li tkun esibithom, jeżamina r-regolarità ta’ dawk il-kotba u jieħu minnhom kopja ta’ dawk il-partiti li jkollhom x’jaqsmu mal-kawża. (3) Il-parti kuntrarja tista’ bħala kontro-provaġġi bil-kotba tagħha miżmuma skont il-li [i. 24. Eżami ġenerali tal-kotba. Fil-każijiet ta’ stralċ jew ta’ likwidazzjoni ta’ soċjetà, jew ta’ komunjoni ta’ beni jew ta’ suċċessjoni, il-qorti tista’ tagħti li jsir l-eżami tal-kotba kollha, taħt dawk il-kondizzjonijiet u formalitajiet li l-qorti tordna għal kull każ. 25. Il-kummerċjanti bl-imnut mhumiex obbligati jniżżlu fil-kotba tagħhom il-bejgħ magħmul bi flus kuntanti: hu biżżejjed li huma jniżżlu kulju mis-somma f’daqqa tal-bejgħ kollu tal-ġurnata. 26. Għal kemm żmien għandhom jintrefgħu l-kotba, eċċ. Il-kummerċjanti huma obbligati jerfgħu l-kotba tagħhom tal-kummerċ, l-ittri, il-fatturi u t-telegrammi li jirċievu, għal żmien ħames snin li, fil-każ tal-kotba, jibdew igħoddu mid-data tal-aħħar partita mdaħħla f’kull ktieb. S u b-titolu IA FUQ IL-ĦLAS TARDIV F’OPERAZZJONIJIET KUMMERĊJALI Miżjud: A.L.233 tal-2005. Sostitwit: A.L.272 tal-2012; A.L.13 tal-2014. Tifsiriet għall-finijiet ta’ dan is-Sub-Titolu. Miżjud: A.L.233 tal-2005. Sostitwit: A.L.272 tal-2012; A.L.13 tal-2014. Sostitwit: A.L.272 tal-2012 26A. Għall-finijiet ta’ dan is-Sub-Titolu: "ammont dovut " tfisser is-somma prinċipali li kellha titħallas fiż-żmien tal-perjodu tal-ħlas skont il-kuntratt, inklużi, fejn jkun japplika, taxxi, miżati, drittijiet, jew imposti speċifikati fil-fattura; " awtorità pubblika " tfisser il-Gvern ta’ Malta, il-Kunsilli Lokali jew korpi regolati bil-liġi pubblika, assoċjazzjonijiet iffurmati minn tali assoċjazzjoni waħda jew aktar jew korpi regolati bil-liġi pubblika. Għall-finijiet ta’ din it-tifsira, "korpregolat bil-liġi pubblika" tfisser korpli: (a) ikun stabbilit għall-għan speċifiku li jaqdiħ tiġiet ta’ interess ġenerali, u li ma jkunux ta’ xorta industrijali jew kummerċjali; (b) ikollu personalità ġuridika, u (ċ) ikun finanzjat fil-parti l-kbira mill-Istat, jew Kunsilli Lokali jew korpi pubbliċi oħra, jew ikun soġġett għal sorveljanza maniġerjali minn dawk il-korpi, jew ikollu bord amministrattiv, maniġerjali jew ta’ sorveljanza li iktar minn nofs il-membri tiegħu jkunu maħturin mill-Istat, Kunsilli Lokali, jew korpi pubbliċi oħra; " id-Direttiva tal-Kummissjoni 2006/111/KE" tfisser id-Direttiva tal-Kummissjoni tas-16 ta’ Novembru 2006 dwar trasparenza fir-relazzjonijiet finanzjarji bejn Stati Membri u intrapriżi pubbliċi kif ukoll dwar trasparenza finanzjarja fi ħdan ċerti intrapriżi; "fattura " tfisser kont mibgħut minn provditur ta’ prodott jew servizz li x-xerrej. Il-fattura tistabbilixxi obbligu min-naħa tax-xerrej biex iħallas. Għall-finijiet ta’ din it-tifsira, "fattura" tinkludi it-talba ekwivalenti biex isir il-ħlas; " ħlastardiv" tfisser ħlas li jkun għadu dovut wara ż-żmien kuntrattwali jew statutorju stabbilit għall-ħlas, u meta jkunu twettqu l-kondizzjonijiet stabbiliti taħt l-artikolu 26Ċ(1) u l-artikolu 26D(1); "interess legali għal ħlas tardiv" tfisser imgħax sempliċi għal ħlas tardivibbażat fuq rata li tkun ugwali għas-somma tar-rata ta’ referenza u għallinqas tmienja fil-mija (8 %); " intrapriża " tfisser kull organizzazzjoni, li ma tkunx awtorità pubblika, li tkun qegħda taġixxi filwaqt li tkun qegħda twettaq attività ekonomika jew professjonali indipendenti, ukoll meta din tkun qegħda tiġi ġestita minn persuna waħidha; "mgħax għal ħlastardiv" tfisser imgħax legali għal ħlas tardiv jew imgħax b’rata miftiehma bejn l-intrapriżi, mingħajr ħsara għad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 26G; " operazzjonijiet kummerċjali " tfisser operazzjonijiet bejn intrapriżi jew bejn intrapriżi u awtoritajiet pubbliċi, li jwasslu għall-kunsinna ta’ oġġetti jew għall-għoti ta’ servizzi b’rimunerazzjoni; "rata ta’ referenza " tfisser ir-rata ta’ imgħax li tiġi applikata mill-Bank Ċentrali Ewropew għall-operazzjonijiet ta’ finanzjament mill-ġdid prinċipali l-aktar reċenti tiegħu, jew ir-rata ta’ imgħax marġinali li tirriżulta minn proċeduri ta’ offerti b’rata varjabbli għall-operazzjonijiet ta’ finanzjament mill-ġdid prinċipali l-aktar reċenti tal-Bank Ċentrali Ewropew; " titolu eżekuttiv " għandha t-tifsira mogħtija lilha fit-Titolu VII tal-Ewwel Parti tal-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili [żaħ, u d-dispożizzjonijiet ta’ dak it-titolu għandhom japplikaw għalih. Kap. 12. Kap. 12. 26B. Għan ta’ dan is-Sub-titolu. Miżjud: A.L.233 tal-2005. Sostitwit: A.L.272 tal-2012; A.L.13 tal-2014. Sostitwit: A.L.272 tal-2012 Id-dispożizzjonijiet ta’ dan is-Sub-Titolu għandhom, minkejja d-dispożizzjonijiet ta’ kull liġi oħra, japplikaw għal ħlasijiet li jsiru bħala rimunerazzjoni għal operazzjonijiet kummerċjali, li jitwettqu bejn intrapriżi privati u pubbliċi, bejn intrapriżi u awtoritajiet pubbliċi, u bejn kuntratturi prinċipali u l-fornituri u appaltaturi tagħhom mill-1 ta’ Marzu, 2012: Iżda dan is-Sub-Titolu ma għandux jirregola operazzjonijiet bejn konsumaturi, mgħax li għandu x’jaqsam ma’ ħlasijiet oħra bħalma huma ħlasijiet taħt xi liġi dwar cheques u kambjali, jew ħlasijiet li jsiru bħala kumpens għal danni inklużi ħlasijiet minn kumpanniji tal-assigurazzjoni. 26Ċ. M għax fil-każ ta’ ħlas tardiv f’operazzjonijiet bejn intrapriżi. Miżjud: A.L.233 tal-2005. Sostitwit: A.L.272 tal-2012; A.L.13 tal-2014. Sostitwit: A.L.272 tal-2012 (1) Fil-każ ta’ operazzjonijiet bejn intrapriżi, il-kreditur ikollu dritt għal imgħax minħabba fi ħlas tardiv, mingħajr il-ħtieġa ta’ tfakkira, sal-limitu lihu: (a) jkun wettaq l-obbligi kuntrattwali u legali tiegħu; u (b) ma jkunx irċieva l-ammont fil-ħin dovut, kemm-il darba d-debitur ikun responsabbli għad-dewmien. (2) Il-kreditur jista’ jipproċedi bit-talba ta’ imgħax għal ħlas tardiv kontra d-debitur mingħajr ma jfakkar li d-debitur li l-ammont hudovut. (3) Meta jitwettqu l-kondizzjonijiet taħt is-subartikolu (1), il-kreditur ikollu d-dritt għal imgħax minħabba fi ħla s tardiv mill-ġurnata li tiġi wara d-data jew wara t-terminu għall-ħlas stabbilit fil-kuntratt: Iżda meta d-data jew it-terminu għall-ħlas ma jkunux stabbiliti fil-kuntratt, il-kreditur ikollu d-dritt għal imgħax minħabba fi ħla s tardiv meta jiġi fitmiemu xiwieħed mit-termini li ġejjin: (a) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha d-debitur jirċievi l-fattura; (b) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha jiġu riċevuti l-oġġetti jew is-servizzi, meta d-data ta’ meta tkun ġiet riċevu ta l-fattura ma tkunx ċara; (ċ) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha jiġu riċevuti l-oġġetti jew is-servizzi, meta d-debitur jirċievi l-fattura qabel ma jirċievi l-oġġetti jew is-servizzi; (d) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha skont il-liġi kif ikun ġie miftiehem jew fil-kuntratt il-prodott għandu jiġi stabbilit jew verifikat, u d-debitur jirċievi l-fattura qabel jew fid-data meta ssir dik l-aċċettazzjoni jew verifika: Iżda wkoll il-partijiet f’kuntratt jistgħu speċifikatament jiftiehmu fil-kuntratt biex jestendu l-perjodu ta’ tletinġurnata kalendarja taħt il-paragrafu (d) għal perjodu itwal, sakemm din l-estensjoni taż-żmien ma tkunx manifestament inġusta għall-kreditur. (4) Minkejja kull liġi oħra, il-perjodu għall-ħlas iffissat f’kuntratt ma jistax jeċċedi sitt inġurnata kalendarja: Iżda l-partijiet jistgħu speċifikatament jiftiehmu dwar perjodu itwal, sakemm din l-estensjoni taż-żmien ma tkunx manifestament inġusta għall-kreditur. (5) Ir-rata ta’ referenza applikabbli għal: (a) l-ewwel sitt xhur tas-sena konċernata għandha tkun ir-rata li tkun fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar ta’ dik is-sena; (b) it-tieni sitt xhur tas-sena konċernata għandha tkun ir-rata li tkun fis-seħħ fl-1 ta’ Lulju ta’ dik is-sena. 26D. (1) Fil-każ ta’ operazzjonijiet bejn intrapriżi bħala l-kreditur u awtoritajiet pubbliċi bħala d-debitur, il-kreditur ikollu d-dritt, mingħajr il-ħtieġa ta’ tfakkira, għall-imgħax lega li minħabba fi ħlas tardiv sal-limitu lihu: (a) jkun wettaq l-obbligi kuntrattwali u legali tiegħu; u (b) ma jkunx irċieva l-ammont fil-ħin dovut, kemm-il darba d-debitur ikun responsabbli għad-dewmien. (2) Il-kreditur jista’ jipproċedi bit-talba dwar ħlas tardiv kontra d-debitur mingħajr ma jfakkar li d-debitur li l-ammont hudovut. (3) Meta jitwettqu l-kondizzjonijiet taħt is-subartikolu (1), il-kreditur ikollu d-dritt għal imgħax minħabba fi ħla s tardiv meta jintemm xi wieħed mit-termini li ġejjin: (a) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha d-debitur jirċievi l-fattura; (b) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha jiġu riċevuti l-oġġetti jew is-servizzi, meta d-data ta’ meta tkun ġiet riċevu ta l-fattura ma tkunx ċara; (ċ) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha jiġu riċevuti l-oġġetti jew is-servizzi, meta d-debitur jirċievi l-fattura qabel ma jirċievi l-oġġetti jew is-servizzi; (d) tle tinġurnata kalendarja wara d-data li fiha skont il-liġi jew fil-kuntratt il-prodott għandu jiġi stabbilit jew verifikat li jkun konformi mal-kuntratt, u d-debitur jirċievi l-fattura qabel jew fid-data meta ssir dik l-aċċettazzjoni jew verifika: Iżda: (i) il-perjodu tal-proċedura li għandha x’taqsam mal-aċċettazzjoni jew il-verifika msemmija fil-paragrafu (d) ma għandux jeċċedi tletinġurnata kalendarja mid-data li fiha jiġu riċevuti l-oġġetti jew is-servizzi sakemm il-partijiet ma jkunux espressament qablu mod ieħor fil-kuntratt u f’kull dokument tas-sejħa għall-offerti, u sakemm ma jkunx manifestament inġust għall-kreditur fit-tifsira tal-artikolu 26G; (ii) sakemm ma jkunx ġie speċifikatament miftiehem mod ieħor bejn il-kreditur u d-debitur f’kuntratt, il-perjodu għall-ħlas iffissat fil-kuntratt ma għandux jeċċedi l-limiti taħt il-paragrafi (a) sa (d sakemm ma jkunx ġie speċifikatament miftiehem mod ieħor bejn il-kreditur u d-debitur f’kuntratt, il-perjodu għall-ħlas iffissat fil-kuntratt ma għandux jeċċedi l-limiti taħt il-paragrafi (a), u meta jintlaħaq ftehim bħal dan, sakemm dan ikun oġġettivament iġġustifikat fid-dawl tan-natura partikolari tal-karatteristiċi tal-kuntratt, il-perjodu għall-ħlas iffissat fil-kuntratt ma għandux jeċċedi sitt inġurnata kalendarja; (iii) il-perjodu ta’ żmien imsemmi taħt il-paragrafi (a) sa (dil-perjodu ta’ żmien imsemmi taħt il-paragrafi (a) għandu jiżdied għal sa massimu ta’ sitt inġurnata kalendarja għal: 1. kull awtorità pubblika li twettaq attivitajiet ekonomiċi ta’ għamla industrijali jew kummerċjali billi toffri oġġetti jew servizzi fis-suq u li, bħala intrapriża pubblika, tkun soġġetta għall-ħtiġiet ta’ trasparenza stabbiliti fid-Direttiva tal-Kummissjoni 2006/111/KE [żaħ; 2. entitajiet pubbliċi li jipprovdu kura medika liema entitajiet huma debitament rikonoxxuti għal dak il-għan. (4) Ftehim bejn il-kreditur u debitur li jestendi d-data li fiha tiġi riċevuta l-fattura hu null u mingħajr effett. (5) Ir-rata ta’ referenza applikabbli għal: (a) l-ewwel sitt xhur tas-sena konċernata għandha tkun ir-rata li tkun fis-seħħ fl-1 ta’ Jannar ta’ dik is-sena; (b) it-tieni sitt xhur tas-sena konċernata għandha tkun ir-rata li tkun fis-seħħ fl-1 ta’ Lulju ta’ dik is-sena. 26E. Kumpens għal spejjeż ta’ rkupru. Miżjud: A.L.233 tal-2003. Emendat: A.L.407L.272 tal-2012; A.L.13 Emendat: A.L.407 tal-2007. Sostitwit: A. tal-2014. Emendat: A.L.407 tal-2007. Sostitwit: A.L.272 tal-2012 B’żieda mat-talba għal ħlas tardiv taħt dan is-Sub-titolu, kreditur ikollu d-dritt li jirkupra mid-debitur, mingħajr il-ħtieġa ta’ tfakkira: (a) minimu ta’ erbgħin euro (€ 40) bħala kumpens għall-ispejjeż ta’ irkupru li jkun ġarra bil-kreditur stess; u (b) kull somma oħra raġonevoliliteċċedierbgħin euro (€ 40) li jkun ġarrab minħabba fil-ħlas tardiv tad-debitur. 26F. Skeda ta’ ħlasijiet. Miżjud: A.L.272 tal-2012. Sostitwit: A.L.13 tal-2014. Sostitwit: A.L.13 tal-2014. Xejn f’dan is-sub-titolu ma jipprojbixxi lill-partijiet milli jilħqu ftehim dwar li l-ħlas isir perjodikament permezz ta’ ħlasijiet a kkont: Iżda meta ħlasa kkont ma jsirx fi żmien id-data miftiehma, il-ħlas ta’ imgħax u kumpens għandu jiġi kalkolat biss fuq il-bażi ta’ ammonti li ma jsirux fil-ħin. 26G. Dispożizzjoni jew prassi li hi manifestament inġusta għall-kreditur. Miżjud: A.L.272 tal-2012. Sostitwit: A.L.13 tal-2014. Sostitwit: A.L.13 tal-2014. (1) Dispożizzjoni fi ftehim jew prassi, li jirrigwardaw data jew perjodu għal-ħlas, ir-rata tal-imgħax għal ħlas tardiv jew il-kumpens għall-irkupru ta’ spejjeż, jistgħu ma jkunux eżegwibbli jew jistgħu joħolqu talba għad-danni, jekk dik id-dispożizzjoni jew prassi jkunu manifestament inġusti għall-kreditur. (2) Biex jiġi determinat jekk dispożizzjoni jew prassi jkunux manifestament inġusti għall-kreditur, għandu jitqies dan li ġej: (a) kull devjazzjoni kbira mill-prassi kummerċjali tajbahi kuntrarja għall-bona fi de jew trattament ġust; (b) in-natura tal-prodott jew tas-servizz; u (ċ) jekk id-debitur għandux raġuni oġġettiva biex ma josservax ir-rata legali ta’ imgħax għal ħlastardiv, il-perjodi għall-ħlas imsemmija fl-artikoli 26Ċ(4) u 26D(3), fis-subparagrafu (ii) tal-proviso għall-artikolu 26D(3), fis-subparagrafu (iii) tal-proviso għall-artikolu 26D(3), jew is-somma fissa kif imfissra fl-artikolu 26E(a). (3) Għall-finijiet ta’ dan l-artikolu, dispożizzjoni f’kuntratt jew prassili teskludi: (a) l-imgħax għal ħlas tardiv, għandha titqies bħala manifestament inġusta; (b) kumpens għall-irkupru ta’ spejjeż, għandha titqies bħala manifestament inġusta. (4) Organizzazzjoni li tirrappreżenta intrapriżi jew organizzazzjoni b’interess leġitimmu fir-rapreżentazzjoni ta’ intrapriżi tista’ tfittex rimedju quddiem il-qorti kompetenti ta’ ġurisdizzjoni ċivili kontra l-użu ta’ kondizzjonijiet jew prassi kuntrattwali li huma inġusti għall-aħħar skont is-subartikoli(1),). 26H. Ftehim għal operazzjoni kummerċjali li jipprovdi għaż-żamma tat-titolu bejn il-bejjiegħ u x-xerrej, jagħti d-dritt lill-bejjiegħ biex iżomm it-titolu fuq l-oġġetti sakemm ix-xerrej iħallas għalkollox il-prezz tal-oġġetti. 26I. Fir-rigward ta’ talbiet għal ħlas tardiv magħmula skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan is-Sub-titolu, meta l-ammont tad-dejn jew aspetti oħrajn tal-proċedimenti m’humiex qegħdin jiġu attakkati, titolu eżekuttiv jista’ jiġi akkwistat mill-kreditur skont id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 166Asa 170 inklużi tal-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili, bla ħsara għall-kondizzjonijiet stabbiliti f’dawk l-artikoli. 26J. Pubblikazzjoni. Miżjud: A.L.13 tal-2014. Il-Ministeru għall-Finanzi għandu jippubblika r-rata ta’ imgħax legali għal ħlas tardiv f’operazzjonijiet kummerċjali, inkluż il-pubblikazzjoni bl-użu ta’ mezzi elettroniċi. FUQ IL-PUBBLIKAZZJONI TAL-KITBIET TAŻ-ŻWIEĠ 27. Pubblikazzjoni tal-kitbiet taż-żwieġ. Emendat: XXXVII.1939.3; XXIV. 1995.362. (1) Kull nutar li jirċievi kitba taż-żwieġ jew att ieħor li jbiddel dik il-kitba bejn persuni li waħda minnhom tidher fl-att bħala kummerċjanti, għandu, fi żmien ħmistax-il ġurnata mid-data ta’ dik il-kitba jew att, jippreżenta lir-Reġistratur tal-Qrati ta’ Malta jew lir-reġistratur tal-qrati ta’ Għawdex, skont fejn tkun toqgħod il-parti li tidher bħala kummerċjanti, nota li jkun fiha dawn il-parti kularitajiet: (a) id-data tal-kitba jew att u l-isem tan-nutar li jirċievi dik il-kitba jew att; (b) l-isem tal-parti li tidher bħala kummerċjanti; (ċ) l-ammont tad-dota u tad-dotarju. (2) Ir-reġistratur għandu jieħu ħsieb li kopja tan-nota hawn fuq imsemmija tiġi mwaħħla l-Borża u maħruġa fil-Gazzetta tal-Gvern. 28. (1) Ir-Reġistratur tal-Qrati ta’ Malta u r-reġistratur tal-qrati ta’ Għawdex u Kemmuna għandhom iżommu indiċi, f’ordni alfabetiku, tan-noti ippreżentati lilhom rispettivament taħt id-dispożizzjonijiet tal-aħħar artikolu qabel dan. (2) Il-pubbliku jista’ jara l-indiċi. 29. Penali. Emendat: XXXVII.1939.5; A.L.46 tal-1965; LVIII.1974.68; VIII.1990.3; XXIV. 1995.362; A.L.407 tal-2007. Penali. Emendat Kull nutar li ma josservax id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 27 jeħel, meta jinsabħati, pena li mhux iżjed minn tlieta u għoxrin euro u disgħa u għoxrin ċenteżmu (23.29), fuq talba ta’ parti interessata, jew tal-Avukat Ġenerali, b’ċitazzjoni quddiem il-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, jew quddiem il-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) fil-ġurisdizzjoni superjuri kummerċjali tagħha, skont il-każ. 30. Meta l-persuna miżżewġatibda tikkummerċja w ara ż-żwieġ. Emendat: XXXV 1I.1939.6. (1) Meta waħda miż-żewġ persuni miżżewġ in flimkien tibda tikkummerċja w ara ż-żwieġ, jew għalkemm tkunġà tikkummerċja ma tkunx hekk dehret fil-kitba taż-żwieġ, l-obbligi msemmijin fl-artikolu 27 imissulilha. (2) Jekk dik il-persuna tonqos li tesegwixxi l-obbligi hawn fuq imsemmija, teħel il-penali stabbilita fl-aħħar artikolu qabel dan u, barra minn hekk, f’każ ta’ falliment, tista’ tiġi iddikjarata ħatja ta’ falliment doluż. 31. (1) Ir-reġistratur għandu jieħu ħsieb li kull talba għall-firda tal-beni bejn ir-raġel u l-mara, meta l-wieħed jew l-oħra jidhru bħala kummerċjanti fl-indiċ imsemmi fl-artikolu 28, tiġi maħruġa fil-Gazzetta tal-Gvern. (2) Ir-reġistratur għandu jieħu ħsieb ukoll li s-sentenza fuq it-talba hawn fuq imsemmija tiġi maħruġa fil-Gazzetta tal-Gvern, u għandu jagħmel riferenza għal dik is-sentenza fl-indiċi fuq imsemmi. S u b-titolu III FUQ IL-LIMITI TAL-KONKORRENZA 32. Abbuż ta’ użu ta’ ismijiet, marki jew sinjali distintivi. Emendat: XVI.2000.103. Kap. 416. Il-kummerċjanti ma jistgħux jagħmlu użu ta’ ebda isem, marka jew sinjal distintiv li jistgħu jġibu taħwid ma’ isem, marka jew sinjal distintivieħor użati skont il-liġi minn ħadd ieħor, ukoll jekk dan l-isem, marka jew sinjal distintiv ta’ ħadd ieħor ma jkunux irreġistrati skont l-Att dwar it-Trademarks, lanqas ma jistgħu jagħmlu użu ta’ ismijiet ta’ ditti jew ta’ ismijiet fittizji li jistgħu jqarrqu lil ħadd ieħor fuq il-vera importanza tad-ditta. 32A. Reklamar komparattiv permess. Miżjud: II.2008.58. (1) Kummerċjanti m’għandhomx jagħmlu reklamar komparattiv. (2) Minkejja s-subartikolu preċedenti reklamar komparattiv huwa, sa fejn il-paragun huwa konċernat, permess meta l-kondizzjonijiet li ġejjin jiġu sodisfatti: (a) Kap. 378. Kap. 378. ma jkunx qarrieqi skont it-tifsira tal-artikolu 32B jew skont it-tifsira tal-artikoli 51Ċu 51D tal-Att dwar l-Affarijiet tal-Konsumatur [żaħ; (b) ikun jipparaguna oġġetti jew servizzi li jissodisfaw l-istess ħtiġiet jew li huma maħsuba għall-istess għan; (ċ) ikun jipparaguna oġġettivament xi waħda jew iktar mill-karatteristiċi materjali, rilevanti, verifikabbli u rappreżentattivi ta’ dawk l-oġġetti u s-servizzi, liema karatteristiċi jistgħu jinkludu l-prezz; (d) ma jkunx inaqqas mill-kreditu jew imaqdar it-trademarks, l-ismijiet kummerċjali, jew il-marki distintivi oħra, l-oġġetti, is-servizzi, l-attivitajiet, jew iċ-ċirkostanzi ta’ xi kompetitur; (e) għal prodotti b’titolu ta’ oriġini, f’kull każ ikun jirreferi għal prodotti bl-istess titolu; (f) ma jieħux vantaġġ mhux ġust mir-reputazzjoni ta’ xi trademark, isem kummerċjali jew marki distintivi oħra ta’ xi kompetitur jew tat-titolu ta’ oriġini ta’ prodotti konkorrenti; (g) ma jkunx jippreżenta oġġetti jew servizzi bħala imitazzjonijiet jew repliki ta’ merkanzija jew servizzi li għandhom trademark jew isem kummerċjali protett; (h) ma jkunx joħloq konfużjoni bejn kummerċjanti, bejn dak li jirreklama u xi kompetitur jew bejn it-trademarks, l-ismijiet kummerċjali jew xi marki distintivi oħra, oġġetti jew servizzi ta’ dak li jirreklama u dawk ta’ xi kompetitur. (3) Kull paragun li jirreferi għal offerta speċjali għandu jindika b’mod ċar u mhux ekwivoku d-data li fiha l-offerta tintemm jew, fejn ikun xieraq, li l-offerta speċjali tkun bla ħsara għad-disponibbiltà tal-oġġetti u servizzi, u, fejn l-offerta speċjali tkun għadha ma bdietx, id-data tal-bidu tal-perjodu li matulu l-prezz speċjali jew kondizzjonijiet speċifiċi oħra għandhom japplikaw."Offerta speċjali" f’dan is-subartikolu tirreferi għall-prezz tal-oġġetti jew is-servizzi jew kwalunkwe kondizzjoni speċifika li taħtha l-oġġetti jew is-servizzi għandhom jiġu pprovduti. (4) Għall-għan ta’ dan l-artikolu "reklamar komparattiv" ifisser kull reklamarli espliċitament jew b’deduzzjoni jidentifika kompetitur jew oġġetti jew servizzi offruti minn kompetitur. 32B. Rekla marqar rieqi. Miżjud: II.2008.58. (1) Il-kummerċjanti m’għandhomx jagħmlu xi forma ta’ rekla mar qar rieqi. (2) Reklam huwa qarrieqi jekk inkluża l-preżentazzjoni tiegħu, iqarraq jew probabbilment iqarraq bil-persuni li lejhom ikun indirizzat jew li għandhom jasal, u jekk minħabba fin-natura qar rieqa tiegħu, hu probabbilment jaffettwa l-imġieba ekonomika tagħhom jew huwa wieħed li għal dawk ir-raġunijiet jagħmel ħsara jew probabbilment jagħmel ħsara lil xi kompetitur tal-persuna li dan ir-reklam għandu l-għan li jippromwovi l-interessi tagħha. (3) Sabiex jiġi stabbilit jekk reklamar huwiex qarrieqi, għandhom jitqiesu l-karatteristiċi tiegħu kollha, u b’mod partikolari kull informazzjoni li jista’ jkun fih dwar- (a) il-karatteristiċi ta’ oġġetti jew servizzi, inkluża d-disponibbiltà tagħhom, in-natura, l-eżekuzzjoni, il-kompożizzjoni, il-metodu u d-data tal-manifattura jew provvista, kemm ikunu adatti għall-iskop, l-użu, il-kwantità, l-ispeċifikazzjoni, l-oriġini ġeografika jew kummerċjali jew ir-riżultati normalment mistennija mill-użu tagħhom, jew ir-riżultati u l-karatteristiċi materjali tat-testijiet jew kontrolli mwettqa fuq l-oġġetti jew is-servizzi; (b) il-prezz jew il-mod li bihom l-prezz jiġi kkalkolat, u l-kondizzjonijiet li bihom l-oġġetti jiġu forniti jew is-servizzi jkunu mogħtija; (ċ) in-natura, l-attributi u d-drittijiet ta’ min jagħmel ir-reklam, bħall-identità u l-attiv tiegħu, il-kwalifiki u l-pussess ta’ drittijiet ta’ proprjetà industrijali, kummerċjali jew intellettwali jew kwalunkwe premjijiet u distinzjonijiet miksuba minnu. 33. Indikazzjoni falza tal-oriġini tal-merkanzija. Il-kummerċjanti ma jistgħux jagħmlu użu ta’ indikazzjoni falza tal-oriġini tal-merkanzija: Iżda indikazzjoni li, fl-użu tal-kummerċ, hija ikkonsidrata bħala indikazzjoni komuni, ma titqiesx li hija indikazzjoni falza. 34. Tixrid ta’ notizzji bi ħsara ta’ kummerċjanti oħra. (1) Il-kummerċjanti ma jistgħux, għal skop ta’ konkorrenza, ixerrdu notizzji li jistgħu jagħmlu ħsara lill-industrja jew kummerċ ta’ kummerċjanti oħra. (2) Lanqas ma jistgħu jagħmlu użu ta’ onorifiċenzi, warrants ta’ privattivi, medalji, premjijiet jew distinzjonijiet oħra li għalihom ma jkollhomx jedd jew li jkunu qalgħuhom għal xi linja oħra ta’ industrja jew ta’ kummerċ. 35. Korruzzjoni ta’ impjegati ta’ ħadd ieħor. Il-kummerċjanti ma jistgħux jikkorrompu persuni impjegati fl-industrja jew kummerċ ta’ konkorrent sabiex ikunu jafu jew jisfruttaw il-parruċċani tiegħu. 36. Ċertifikati ta’ onestà jew ħila kuntrarji għall-fatti. Il-kummerċjant ma jistax, fl-eżerċizzju tal-kummerċ jew industrija tiegħu, jagħti ċertifikati ta’ onestà jew ta’ ħila kuntrarji għall-fatti kif magħrufin minnu u li jistgħu jqarrqu l-bona fidi ta’ ħadd ieħor. 36A. Interpretazzjoni. Miżjud: II.2008.59. Għall-għanjiet ta’ dan is-subtitolu, "reklamar" tfisser kwalunkwe forma ta’ rappreżentazzjoni inkluż katalgu, ċirkolari u lista tal-prezzijiet, dwar xi kummerċ, negozju, sengħa jew professjoni sabiex tinġieb ’il quddiem l-provvista jew it-trasferiment ta’ oġġetti jew servizzi, proprjetà immobbli, drittijiet jew obbligi u "reklam" għandu jinftiehem bl-istess mod. 37. Penali. Emendat: VIII.1990.3; XXIV. 1995.362L.407 tal-2007; II.2008.60 XXIV. 1995.362; A.. (1) Il-kummerċjant li jikser xi waħda mill-projbizzjonijiet imsemmija fl-artikoli 32 sas-36, inklużivament, hu suġġett għall-azzjoni tad-danni u l-imgħaxijiet jew, kif jagħżel il-kummerċjant danneġġjat, għal penali. Barra minn dan, il-kummerċjant danneġġjat jista’ jitlob li dakkollu li jkun sar kontra l-projbizzjonijiet hawn fuq imsemmija jiġi meqrud, jew li jiġi ordnat kull rimedju ieħor illi jista’, skont ma jkunu ċ-ċirkostanzi, ineħħi l-att li bih tkun saret il-konkorrenza mhux leċita. (2) L-azzjoni għad-danni u l-imgħaxijiet taħt dan l-artikolu titmexxa skont ir-regoli tal-liġi ċivili. (3) Iżda, il-pena li tiġi stabbilita mill-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, jew mill-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) fil-ġurisdizzjoni superjuri tagħha bħala Qorti Ċivili, Prim’Awla, fuq talba tal-kummerċjant danneġġjat, u ma tkunx anqas minn erba’ mija u ħamsa u sittineurou sebgħa utmeninċenteż mu (465.87) u lanqas iżjed minn erbatelef, sitt mija u tmienja u ħamsineuro u ħamsa u sebgħ in ċenteżmu (4, 658.75), skont ma jkun il-kobor tal-fatt, iż-żmien lidamsejjer, il-malafidi tal-kontravventur u ċ-ċirkostanzi partikulari l-oħra kollha ta’ kull każ. Dik il-pena li titħallas lill-kummerċjant danneġġjat b’saldu ta’ kull pretensjoni tiegħu għad-danni u l-imgħaxijiet. Titolu III FUQ IR-REĠISTRU TAL-KUMMERĊJANTI Id-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu huma kif imbiddla bl-Att XXX tal-1927. 38. Reġistru tal-kummerċjanti. Emendat: VIII.1990.3; XXIV. 1995.362. Reġistru tal-kummerċjanti. Emendat (1) Kull kummerċjant u kull soċjetà kummerċjali jistgħu, jekk iridu, jiġu irreġistrati fiktieb li qiegħed għaldaqshekk, imsejjaħ "Reġistru tal-Kummerċjanti", li jiġi miżmum taħt is-setgħa tal-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili. (2) Taħt is-setgħa tal-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) fil-ġurisdizzjoni superjuri tagħha bħala Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, jinżamm reġistru ieħor għall-kummerċjanti li joqogħdu Għawdex u għas-soċjetajiet kummerċjali li għandhom hemm il-post tal-kummerċ tagħhom; iżda, dak ir-reġistru jitqies bħala ħaġa waħda ma’ dak li jinżamm taħt is-setgħa tal-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili. 39. Kwalifiki għar-reġistrazzjoni. Emendat: XIII.2008.2. (1) Kull persuna għandha jedd li tiġi mniżżla fir-reġistru msemmi fl-aħħar artikolu qabel dan, kemm-il darba- (a) f’dak iż-żmien tkun teżerċita l-kummerċ jew xi linja ta’ kummerċ; (b) tkun rija bilitata, jekk qabel tkun ġiet iddikjarata falluta; (ċ) Kap.9. Kap. 9. ma tkunx ġiet misjuba ħatja ta’ xi wieħed mid-delitti kontra l-fiduċja pubblika jew kontra l-proprjetà, imsemmijin fil-Kodiċi Kriminali [żaħ; (d) iġġib ċertifikat mill-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija li jwettaq dwar u il-kwalifiki msemmijin fil-paragrafi (a), (b) u (ċiġġib ċertifikat mill-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija li jwettaq dwar u il-kwalifiki msemmijin fil-paragrafi (a), (b). (2) Jekk ir-reġistrazzjoni tkun ta’ soċjetà kummerċjali, il-kwalifiki msemmijin fis-subartikolu (1)(b), (ċ) u (d Jekk ir-reġistrazzjoni tkun ta’ soċjetà kummerċjali, il-kwalifiki msemmijin fis-subartikolu (1)(b), (ċ) jinħtieġ li jkunu jeżistu f’kull wieħed mis-soċji b’responsabbilità illimitata. 40. Proċedura għar-reġistrazzjoni. Emendat: XVI.1982.2. Kap. 168. Kull min irid jiġi mniżżel f’dak ir-reġistru għandu jagħmel talba b’rikors quddiem waħda mill-qrati msemmijin fl-artikolu 38, skont ma jkun il-każ, u jdaħħal magħha d-dokumenti kollha meħtieġa, u, fil-każ ta’ soċjetà kummerċjali, għandha tiġi mdaħħla wkoll kopja tad-dikjarazzjoni pubblikata fil-Gazzetta tal-Gvern skont l-artikolu 192(1) tal-Ordinanza dwar is-Soċjetajiet Kummerċjali **Imħassra bl-Att XXV tal-1995 (Kap. 386) [żaħ., li turi d-data tar-reġistrazzjoni tas-soċjetà u d-data li fiha ċ-ċertifikat tar-reġistrazzjoni relattiv ikun inħareġ. 41. Digriet li jilqa’ jew jiċħad it-talba għar-reġistrazzjoni. Emendat: XXII.2005.79. (1) L-imħallef jew ma ġistrat, skont ma jkun il-każ, jilqa’ jew jiċħad it-talba b’digriet incamera, u jordna, fl-ewwel każ, li r-reġistratur li jniżżel l-isem tar-rikorrent fir-reġistru hawn fuq imsemmi u, fit-tieni każ, li r-rikorrent jiġi innotifikat b’kopja tad-digriet. (2) Fid-digriet li jiċħad it-talba għandu jkun hemm ir-raġunijiet ta’ dik id-deċiżjoni u jista’ jsir appell minnu, b’rikors ġuramentat quddiem il-Qorti tal-Appell fiż-żmien ta’ tmint ijiem minn dak in-nhar tan-notifika fuq imsemmija. 42. Setgħat tal-qorti. Il-qorti, sew tal-ewwel kemm tat-tieni grad, tista’ teżamina li r-rikorrent bil-ġurament u tordnal u jġib dawk il-provi kollha li jidhrilha meħtieġa għad-deċiżjoni tat-talba. 43. Tħassir mir-reġistru. Emendat: XIII.2008.2. (1) L-isem ta’ kummerċjant jew ta’ soċjetà kummerċjali, wara li jkun ġie mniżżel kif imiss fir-reġistru hawn fuq imsemmi, jista’ jiġi mħassar jekk il-kummerċ jantimut jew jirtira mill-kummerċ jew jekk is-soċjetà tinħall, inkella jekk il-wieħed jew l-oħra jiġu iddikjarati falluti, jew jekk il-kummerċjant jew wieħed mis-soċji b’responsabbiltà illimitata jiġi misjub ħati ta’ xi wieħed mid-delitti msemmijin fil-paragrafu (ċ) tas-subartikolu (1) tal-artikolu 39. (2) It-talba għat-tħassir għandha tiġi magħmula quddiem il-qorti kompetenti b’rikorsi ppreżentat mill-parti interessata jew mill-President tal-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija, kontra l-persuna jew is-soċjetà interessata jew ir-rappreżentant leġittimu tagħhom. (3) Mid-digriet mogħti fuq dik it-talba jista’ jsir ukoll appell fl-istess żmien u bl-istess formalitajiet imsemmijin fis-subartikolu (2) tal-artikolu 41. 44. X’għandu jkun fih ir-reġistru tal-kummerċjanti. Emendat: XXIV.1995.362; XXXI.2002.256. (1) Kull reġistrazzjoni fir-reġistru hawn fuq imsemmi għandha ġġib numru progressiv u turi l-isem u l-kunjom tal-kummerċjant jew ta’ kull soċju b’responsabbiltà illimitata, skont il-każ, l-isem kummerċjali, id-ditta jew l-isem tas-soċjetà li taħt u l-kummerċ hu eżerċitat, fejn joqogħdu u l-kummerċ jew in-negozju partikolari li jeżerċitaw. (2) Kull reġistrazzjoni magħmula f’Għawdex għandha, mingħajr dewmien, tiġi mibgħuta, b’kopja legali, lir-reġistratur f’Malta, u dan għandu jniżżel dik ir-reġistrazzjoni fir-reġistru tal-kummerċjanti, u jagħtiha n-numru li jmissha. Dak in-numru għandu jiġi, mingħajr dewmien, ikkomunikat lir-reġistratur f’Għawdex sabiex minnufih iniżżlu fir-reġistru miżmum taħt l-awtorità ta’ dik il-qorti. 45. Ċertifikat ta’ reġistrazzjoni. Kull kummerċjant jew soċjetà kummerċjali jistgħu, bi spejjeż tagħhom, jitolbu li r-reġistat u r ċertifikat tar-reġistrazzjoni tagħhom. 46. Ir-reġistru jista’ jarah kulħadd. Ir-reġistru tal-kummerċjanti jista’ jarah kulħadd bla ħlas. 47. In-nuqqas ta’ reġistrazzjoni ma jneħħix il-jedd ta’ persuna li tikkummerċja. Emendat: A.L.46 tal-1965; LVIII.1974.68 XXIV. 1995.360; XXII.2005.79; L VIII.1974.68;; A.L.407 tal-2007. (1) In-nuqqas ta’ reġistrazzjoni ma jneħħix il-jedd li persuna tista’ tikkummerċja. (2) Penali għal minjuri li hu irreġistrat bla ma jkun. Iżda, kull min, mingħajr ma jkun ġie irreġistrat kif imiss jew wara li l-isem tiegħu jkun ġie mħassar mir-reġistru tal-kummerċjanti, jagħmel użu, fil-korrispondenza tiegħu jew f’karti oħra li għandhom x’jaqsmu mal-kummerċ tiegħu, ta’ xi indikazzjoni li tista’ ġġiegħel lil xi ħadd jaħseb li hu irreġistrat kif imiss, jeħel penali ta’ mhux anqas minn ħdax-il eurou ħamsa u sitt in ċenteżmu (11.65) u mhux iżjed minn mitejnu tnejnutletineurouerbgħa u disgħ in ċenteżmu (232.94), fuq talba tal-Avukat Ġenerali, b’rikors ġuramentat quddiem il-qorti kompetenti ta’ ġurisdizzjoni kummerċjali. 48. Taqsimiet għas-sensala pubbliċi u aġenti tal-kummerċ. Fir-reġistru tal-kummerċjanti, għandu jkun hemm taqsima speċjali għas-sensala pubbliċi u oħra għall-aġenti tal-kummerċ. Titolu IV FUQ IL-PERSUNI AWŻILJARJI TAL-KUMMERĊJANTIS u b-titolu I FUQ IR-RAPPREŻENTANZA IN ĠENERALI Id-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu huma kif imbiddla bż-Att XXX tal-1927. Id-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu huma kif imbiddla b 49. Fin-nuqqas ta’ patt, ta’ liġi jew ta’ użu kuntrarju, ir-rappreżentanza kummerċjali hija regolata mid-dispożizzjonijiet tat-Titolu XVIII tat-Taqsima II tat-Tieni Ktieb tal-Kodiċi Ċivili [żaħsa fejn jistgħu jgħoddu, barra mid-dispożizzjoni tal-artikolu 1861: Iżda, meta r-rappreżentanza kummerċjali ġġib ukoll l-obbligu min-naħa tar-rappreżentant li jagħmel xi servizzi partikolari, f’dak il-każ hija wkoll regolata mid-dispożizzjonijiet tal-Att dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali, sa fejn applikabbli. 50. Effett ta’ atti magħmulin mir-rappreżentant fil-limiti tas-setgħat tiegħu. L-atti kollha magħmulin mir-rappreżentant għall-prinċipal, fil-limiti tas-setgħat tiegħu, iġibu direttament l-effett tagħhom favur jew kontra l-prinċipal. 51. Regoli dwar il-validità u l-effetti ta’ atti magħmulin mir-rappreżentant. Sabiex wieħed jista’ jistabbilixxi l-validità u l-effetti tal-att magħmul mir-rappreżentant, għandu jieħu qies tal-kapaċità tal-prinċipalu tal-volontà tar-rappreżentant: Iżda, jekk fiż-żmien li tgħaqqad in-negozju l-prinċipal kien miexi b’malafidi, huma jistax jinqeda bil-bona fidi tar-rappreżentant. 52. Meta l-liġi trid li attisir bil-miktub, is-setgħa mogħtija lir-rappreżentant sabiex jagħmel dak l-att għandha tingħata bil-miktub. 53. Bla ħsara ta’ kull użu jew patt kuntrarju, fis-setgħa għax-xiri ma titqiesx li tidħol is-setgħa għax-xiri bid-dejn, u fis-setgħa għall-bejgħ ma titqiesx 1itidħol is-setgħa għall-bejgħ bil-kreditu. 54. Dmirijiet tar-rappreżentant lejn it-terzi. (1) Ir-rappreżentant għandu jagħti lit-terzi kull informazzjoni dwar sa fejn jaslu s-setgħat mogħtija lil u mill-prinċipal, u, jekk it-terzihekk ikunu jridu, għandu wkoll jagħtihom dikjarazzjoni iffirmata minnukif imiss sabiex juri li dik l-operazzjoni li jkun jagħmel tidħol fis-setgħat tiegħu fuq imsemmija. (2) Kap.9. Kap. 9. Kull dikjarazzjoni falza li r-rappreżentant jagħmel dolożament fid-dikjarazzjoni fuq imsemmija hija meqjusa bħala falsifikazzjoni ta’ skrittura tal-kummerċ, fis-sens tal-artikolu 183 tal-Kodiċi Kriminali, u taqa’ taħt il-pieni f’dak l-artikolu msemmija, bla ħsara ta’ kull azzjoni għad-danni u l-imgħaxijiet. 55. Meta tkun ġiet mogħtija rappreżentanza ġenerali, il-prinċipal, li jneħħi dik ir-rappreżentanza, jista’ jeħles minn kull responsabbiltà lejn it-terzi għall-operazzjonijiet li jsiru wara mir-rappreżentant, billi jagħti avviż ta’ dik it-tneħħija b’nota ippreżentata fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, jew fil-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) fil-ġurisdizzjoni superjuri kummerċjali tagħha, skont ma jkun il-każ, u billi jfittex li dik in-nota tiġi maħruġa fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra, u tiġi mwaħħla fil-Borża tal-Kummerċ. 56. Negozju mir-rappreżentant miegħu nnifsu. Ir-rappreżentant ma jistax igħaqqad miegħu nnifsu negozju tal-prinċipal tiegħu, laa kkont tiegħu nnifsu u lanqas ta’ ħadd ieħor, ula direttament u lanqas bil-mezz ta’ terza persuna, mingħajr is-setgħa jew it-twettiq tal-prinċipal. S u b-titolu II FUQ L-INSTITURI 57. Minhuinstitur. L-institur hu dak li jiġi inkarigat, persunalment u fil-fiss, mill-kummerċ jew minn linja ta’ kummerċ tal-prinċipal f’post jew f’postijiet partikolari. 58. Min jista’ jkun institur. Emendat: XL VI.1973.108. Kull persuna, tkun xi tkun l-età tagħha, tista’ tkun institur. 59. L-inkarigu mogħti lill-institur jista’ jkun espress jew taċitu. (1) L-inkarigu mogħti lil wieħed biex jaġixxi ta’ institur jista’ jkun espress jew taċitu. (2) Fl-ewwel każ, jekk il-prinċipal ikun irid jagħmel limiti għas-setgħat mogħtija lill-institur b’mod li titnissel preżunzjoni li dawk il-limiti huma magħrufa mit-terzi, hu għandu jippreżenta fil-qort i l-waħda jew l-oħra msemmija fl-artikolu 55 nota li turi ħaġa b’ħaġa x ’in huma dawk il-limiti kollha u jfittex li dik in-nota tiġi mwaħħla fil-Borża tal-Kummerċ u maħruġa fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra, jekk jista’ jkun kummerċjali. (3) Fit-tieni każ, l-inkarigu mogħti lil wieħed biex jaġixxi ta’ institur jitqies, għal quddiem it-terzi, li hu ġenerali u li fih jidħlu l-atti kollha li jagħmlu ma’ l-eżerċizzju tal-kummerċ u li huma meħtieġa għall-eżerċizzju tal-kummerċ jew tal-linja ta’ kummerċ li għalihom ikun ġie mogħti lil u dak l-inkarigu, jekk il-prinċipal ma jippruvax li t-terzi kienu jafu bil-limiti ta’ dak l-inkarigu fiż-żmien li għaqqdu n-negozju. 60. Responsabbiltà tal-prinċipal. Il-prinċipal hu responsabbli għall-egħmil tal-institur u għall-obbligazzjonijiet li dan ikkuntratta fil-limiti tal-kummerċ jew tal-linja ta’ kummerċ li jkunu ġew imħollija f’idejh. 61. Self magħmul lill-institur. Il-mutwu magħmul lill-institur ma jobbligax lill-prinċipal ħlief meta jingħad l-iskop li għalih ikun sar u dan l-iskop ikun fil-fatt dwar il-kummerċ jew linja ta’ kummerċ li minnhom l-institur ikun inkarigat. 62. Dmirijiet tal-institur. (1) L-institur għandu dejjem jimxi f’isem il-prinċipal, u meta jiffirma għandu jniżżel, flimkien ma’ ismu u kunjomu, l-isem u l-kunjom jew id-ditta tal-prinċipal, biż-żieda tal-kelmiet "bi prokura" jew oħrajn li jfissru hekk. (2) Fin-nuqqas ta’ din id-dikjarazzjoni, l-institur jobbliga ruħu persunalment; iżda f’dak il-każ, it-terzi jistgħu jeżerċitaw, ukoll kontra l-prinċipal, l-azzjonijiet li jitnisslu minn dawk l-atti tal-institur li jagħmlu ma’ l-eżerċizzju tal-kummerċ u li huma meħtieġa għall-eżerċizzju tal-kummerċ, li minnu jkun inkarigat. 63. L-institur ma jistax jagħmel negozju għalih jew għal ħadd ieħor. (1) L-institur ma jistax, a kkont tiegħu jew ta’ ħadd ieħor, mingħajr il-kunsens espress tal-prinċipal, jagħmel negozju jew ikollu interess f’kummerċ tal-istess xorta ta’ dak li tiegħu jkollu l-inkarigu. (2) Jekk l-institur jikser din il-projbizzjoni, il-prinċipal jista’, kif jagħżel huwa, jew jeżerċita l-azzjoni għad-danni u l-imgħaxijiet, inkella jitlob il-ħlas ta’ kull qligħ li l-institur ikun għamel b’kull negozju magħmul bi ksur tad-dmirjiet tiegħu. 64. L-institur jista’ jħarrek jew jiġi mħarrek. L-institur jista’ jħarrek jew jiġi mħarrek f’isem il-prinċipal għall-obbligazzjonijiet imnisslin mill-atti magħmulin minnu fl-eżerċizzju tal-kummerċ jew tal-linja ta’ kummerċ li minnhom ikun inkarigat, ukoll meta l-prinċipal ikun jinsab f’Malta. 65. L-institur hu responsabbli insolidum flimkien mal-prinċipal għall-osservanza tad-dispożizzjonijiet tat-Titolu II ta’ din fit-Taqsima ta’ dan il-Kodiċi dwar l-affarijiet kollha li jidħlu fil-kummerċ jew linja ta’ kummerċ li minnhom ikun inkarigat. 66. It-tmiem tal-inkarigu tal-institur għandu jiġi mgħarraf lill-pubbliku bl-istess formalitajiet imsemmijin fis-subartikolu (2) tal-artikolu 59, ukoll jekk dak l-inkarigu, meta ġie mogħti, ma jkunx ġiehekkimgħarraf. S u b-Titolu III FUQ IL-VJAĠĠATURI TAL-KUMMERĊ U L-IMPJEGATI TAL-ĦWIEN ET 67. Dmirijiet ta’ vjaġġaturi tal-kummerċ. (1) Il-vjaġġaturi tal-kummerċ għandhom juru lill-klijenti, li magħhom jikkuntrattaw fl-isem tal-prinċipal, l-att li joħloq ir-rappreżentanza tagħhom u li jistabbilixxi l-limiti tagħha. (2) Fin-nuqqas ta’ setgħa espressa, huma ma jistgħux idaħħlu l-prezz tal-merkanzija, jekk ma jkunux għamlu huma nfishom il-kunsinna tagħha, lanqas ma jistgħu jagħtu żmien għall-ħlas jew skonti fuq l-operazzjonijiet li jkunu għaqqdu. (3) Huma jistgħu jirċievu l-ilmenti magħmula lill-prinċipal, u jistgħu jħarrku jew jiġu mħarrka fl-isem tal-prinċipal għall-obbligazzjonijiet imnisslin mill-atti li huma jkunu għamlu fl-isem tal-prinċipali nnifsu. 68. Dmirijiet tal-impjegati fi ħwienet. (1) L-impjegati fi ħwienet, inkarigati mill-bejgħ bl-ingrossa jew bl-imnut, jistgħu jinkassaw, ġewwa l-maħżen jew il-ħanut, il-prezz tal-oġġetti mibjugħa minnhom, jekk il-ġbir tal-ħlas ma jkunx riservat għal persuna oħra bħala kaxxier. (2) Huma ma jistgħux idaħħlu dak il-prezz barra mill-maħżen jew mill-ħanut, ħlief meta juru li għandhom is-setgħa għal daqshekk jew meta jħallu riċevuta i ffirmata mill-prinċipal. 69. Il-vjaġġaturi tal-kummerċ u l-impjegati fi ħwienet ma jistgħux jeżerċitaw l-istess kummerċ tal-prinċipal. Emendat: VIII.1990.3; A.L.407 tal-2007. (1) Il-vjaġġaturi tal-kummerċ u l-impjegati fi ħwienet ma jistgħux, mingħajr setgħa espressa, jeżerċitaw l-istess kummerċ tal-prinċipala kkont tagħhom jew ta’ ħadd ieħor, u lanqas ma jistgħu jagħtu informazzjonijiet dwar il-parruċċani bi ħsara tal-prinċipal. (2) Kull min jikser din il-projbizzjoni jeħel id-danni u l-imgħaxijiet; barra minn dan il-ħati jeħel multa ta’ mhux anqas minn ħdax-il eurou ħamsa u sitt in ċenteżmu (11.65) u mhux iżjed minn mitejnu tnejnutletineurouerbgħa u disgħ in ċenteżmu (232.94), bi proċeduri meħuda fuq talba tal-prinċipal, quddiem il-Qorti tal-Maġistrati. S u b-Titolu IV FUQ L-AĠENTI TAL-KUMMERĊ 70. Fif tapplika din it-Taqsima. Sostitwit: IX.2003.3. (1) Ir-relazzjonijiet bejn aġenti tal-kummerċ u l-prinċipali tagħhom u l-attivitajiet ta’ aġenti tal-kummerċ f’Malta huma regolati bid-dispożizzjonijiet ta’ dan is-sub-titolu. (2) Dan is-sub-titolu ma għandux ikun japplika għal: (a) aġenti tal-kummerċ li l-attivitajiet tagħhom ma jkunux rimunerati; (b) aġenti tal-kummerċ meta dawn joperaw fuq skambji ta’ kommoditajiet jew fis-suq tal-kommoditajiet; u (ċ) persuni li l-attivitajiet tagħhom bħala aġenti kummerċjali huma sekondarji. (3) Id-dispożizzjonijiet tat-Taqsima I tal-Iskeda għandha tkun tapplika sabiex jiġi stabbilit min huma dawk il-persuni li l-attivitajiet tagħhom bħala aġenti kummerċjali għandhom jitqiesu bħala sekondarji għall-finijiet tas-subartikolu (2)(ċ). Tifsir ta’ aġent tal-kummerċ, eċċ. Miżjud: IX.2003.3. Emendat: XIII.2008.2. Emendat: XIII.2008.2. 70A. F’dan is-sub-titolu: "aġent tal-kummerċ " tfisser persuna li ma jkunx impjegat mal-prinċipal, li jkollu awtorità kontinwa li jinnegozja l-bejgħ jew ix-xiri ta’ oġġetti jew servizzi għan-nom ta’ xi persuna oħra (il-prinċipal), jew li jinnegozja u jikkonkludi l-bejgħ jew ix-xiri ta’ oġġetti jew servizzi bħal dawk għal u f’isem dak il-prinċipal, imma ma tinkludix: (i) persuna li, fil-kapaċità tagħha bħala uffiċjal ta’ kumpannija jew assoċjazzjoni, jkollha s-setgħa tagħmel rabtiet li jkunu jorbtu lil dik il-kumpannija jew assoċjazzjoni; (ii) soċju li jkun b’mod leġittimu awtorizzat jagħmel rabtiet li jkunu jorbtu li s-soċji tiegħu; (iii) persuna li taġixxi bħala prattikant fl-insolvenza f’Malta jew f’posizzjoni ekwivalenti f’xi ġurisdizzjoni oħra; " awtorità regolatorja " tfisser il-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija; "klawżola ta’ restrizzjoni ta’ kummerċ " tfisser ftehim jew klawsola fi ftehim li jkunu jirrestrinġu l-attivitajiet ta’ negozju ta’ aġent tal-kummerċ wara t-terminazzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija; "kummissjoni " tfisser xi taqsima mir-rimunerazzjoni ta’ aġent tal-kummerċ li tkun tvarja skont l-għadd jew il-valur ta’ operazzjonijiet kummerċjali; " Ministru " tfisser il-Ministru responsabbli għall-kummerċ. 71. (1) Kull persuna li tixtieq tagħmilha ta’ aġent tal-kummerċ, kemm waħedha kemm f’soċjetà ma’ oħrajn, għandha tinnotifika lill-awtorità regolatorja billi titlob li tiġi reġistrata fi żmien tletinġurnata minn meta tibda din l-attività. (2) Sabiex jiġi reġistrat mill-Awtorità regolatorja hawn fuq imsemmija bħala aġent kummerċjali, applikant għandu jissottometti bil-miktub applikazzjoni f’dik il-forma li l-awtorità regolatorja tistabbilixxi, illi jkun fiha l-isem sħiħ u l-kunjom, l-età, l-indirizz privat u kummerċjali ta’ min japplika u dawk il-partikolaritajiet l-oħra dwar il-kummerċ jew okkupazzjoni tiegħu, li l-awtorità regolatorja tista’ titlob. Fil-każ ta’ persuna li titlob li tiġi reġistrata bħala aġent tal-kummerċ f’soċjetà ma’ oħrajn, fit-talba għandha ssir riferenza għad-dikjarazzjoni pubblikata fil-Gazzetta skont l-Att dwar il-Kumpanniji, li turi d-data tar-reġistrazzjoni tas-soċjetà u d-data li fiha jkun inħareġ iċ-ċertifikat tar-reġistrazzjoni relattiv. (3) biex teżerċita professjoni f’Malta u li attwalment tkun qegħda teżerċitaha, jew minn stock brokers L-awtorità regolatorja m’għandhiex taċċetta talba għal reġistrazzjoni bħala aġent kummerċjali minn persuna li hija fl-impieg tal-Gvern ta’ Malta jew ta’ xi istituzzjoni finanzjarja, jew minn xi persuna li għandha warrant jew minn xi persunali jew f’Malta jew barra mill-pajjiż tkun instabetħatja ta’ falliment fraw dolenti. (4) Ir-reġistrazzjonijiet kollha mogħtijin taħt dan l-artikolu għandhom jiġu avżati fil-Gazzetta. Fix-xahar ta’ Jannar ta’ kull sena, lista sħiħa ta’ reġistrazzjonijiet li jkunu fis-seħħ għandha wkoll tiġi maħruġa fil-Gazzetta. (5) Kull reġistrazzjoni magħmula taħt dan l-artikolu tista’ tiġi mħassra jew sospiża mill-awtorità kompetenti jekk il-pussessur tal-liċenza - (a) jiġi misjub ħati ta’ delitt kontra l-proprjetà; (b) jiġi dikjarat fallut; (ċ) jaċċetta impieg taħt il-Gvern ta’ Malta, jew f’xi istituzzjoni finanzjarja, jew jiġi mogħtiwa rrant biex jeżerċita professjoni, u fil-fatt jeżerċita dik il-professjoni jew isir stockbroker; (d) jiġi ppruvat, b’sodisfazzjon tal-qorti, li mhux persuna kapaċi u tajba biex tkun aġent ta l-kummerċ. (6) Dak it-tħassir jew sospensjoni ta’ liċenza għandhom jiġu avżati fil-Gazzetta. 72. Setgħa tal-Ministru li jistabbilixxi d-dritt għar-reġistrazzjoni. Emendat: XXXVII.1939.9; XXV.1962.4L.46 tal-1965; LVIII.1974.68 XXV.1962.4; A.. Sostitwit: IX.2003.3; XXIII.2009.18. Il-Ministru wara li jikkonsulta lill-awtorità regolatorja jista’, b’regolamenti, jistabbilixxi d-dritt li għandu jitħallas lill-awtorità regolatorja għar-reġistrazzjoni ta’ aġent tal-kummerċ taħt id-dispożizzjonijiet tal-aħħar artikolu qabel dan. B’dawk ir-regolamenti jista’ jiġi stabbilit li barra d-dritt għar-reġistrazzjoni għandu jitħallas dritt ieħor ta’ kull sena u jista’ jiġi provdut li fin-nuqqas tal-ħlas ta’ dak id-dritt l-ieħor ta’ kull sena, ir-reġistrazzjoni ma tibqax fis-seħħ. 73. Pieni. Emendat: XXXVII.1939.10; VII.1941.2. Sostitwit: IX.2003.3. Emendat; A.L.407 tal-2007. Sostitwit: XXI II.2009.18. Mingħajr preġudizzju għad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 71(1), kull min, mingħajr reġistrazzjoni li tkun fis-seħħ f’dak iż-żmien, juri ruħu li hu, jew jagħmilha jew jintrabat li jagħmilha ta’ aġent tal-kummerċ, jista’ jeħel- (a) meta jinsabħati għall-ewwel darba multa ta’ mhux iżjed minnelfejn u ħames mitteuro (€ 2,500); u (b) fil-każ ta’ reċidiva, il-piena ta’ priġunerija ta’ mhux iżjed minn tliet xhur jew multa ta’ mhux iżjed minn ħames telefeuro (€ 5000), jew il-priġunerija u l-multa flimkien. 73A. Ma tingħatax jew tiġġeddidx reġistrazzjoni qabel ma titħallas il-multa. Miżjud: IX.2003.3. Sostitwit: XXI II.2009.18. Sostitwit: XXI II.2009.18. Metaqorti tkun waħħlet multa taħt dan is-subtitolu, u dik il-multa ma tkunx tħallset, l-awtorità regolatorja ma għandhiex toħroġ jew iġġedded ebda reġistrazzjoni meta din tiskadi sakemm titħallas dik il-multa. 74. Dmirijiet ta’ aġent tal-kummerċ lejn il-prinċipal tiegħu. Sostitwit: IX.2003.3. (1) Fit-twettiq tal-attivitajiet tiegħu, aġent tal-kummerċ għandu jħares l-interessi tal-prinċipal tiegħu u jaġixxi b’lealtà u bonafidi. (2) B’mod partikolari, aġent tal-kummerċ għandu- (a) jagħmel kull sforz kif imiss biex jinnegozja u, meta jkun adatt, jikkonkludi dawk l-operazzjonijiet li jitqabbad jieħu ħsieb tagħhom; (b) iwassal lill-prinċipal tiegħu kull informazzjoni meħtieġa u li tkun disponibbli għandu; (ċ) jimxi skont l-istruzzjonijiet raġonevoli li jingħatawlu mill-prinċipal tiegħu. 75. Dmirijiet ta’ prinċipal lejn l-aġent tal-kummerċ tiegħu. Sostitwit: IX.2003.3. (1) Fir-relazzjonijiet tiegħu ma’ l-aġent tal-kummerċ tiegħu prinċipal għandu jaġixxi b’lealtà u bonafidi. (2) B’mod partikolari, prinċipal għandu- (a) jipprovdi lill-aġent tal-kummerċ tiegħu b’kull dokumentazzjoni meħtieġa li tkun tirrigwarda l-oġġetti inkwisjoni; (b) jikseb għall-aġent tal-kummerċ tiegħu kull informazzjoni meħtieġa għat-twettiq tal-kuntratt ta’ aġenzija, u b’mod partikolari javża lill-aġent tal-kummerċ tiegħu fi żmien raġonevoliġaladarba huwa jantiċipa li l-volum ta’ operazzjonijiet kummerċjali ikun iktar baxx b’mod sinifikanti minn dak li l-aġent tal-kummerċ seta’ jistenna li jkun b’mod normali. (3) Prinċipal għandu, iżjed minn hekk, jinforma lill-aġent tal-kummerċ tiegħu fi żmien raġonevoli li jkun qed jaċċetta jew jirroftaxi operazzjoni kummerċjali, u jekk jonqos milli jwettaq l-eżekuzzjoni tagħha, li l-aġent tal-kummerċ ikun ipprokuralu. 76. Projbizzjoni fuq deroga mill-artikoli 74 u 75 u l-konsegwenzi ta’ xiksur. Sostitwit: IX.2003.3. (1) Il-partijiet jistgħu ma jidderogawx mill-artikoli 74 u 75. (2) Il-liġi applikabbli għall-kuntratt għandha tirregola l-konsegwenzi ta’ ksur tad-drittijiet u l-obbligazzjonijiet taħt l-artikoli 74 u 75. 77. Forma u ammont ta’ rimunerazzjoni fin-nuqqas ta’ ftehim. Sostitwit: IX.2003.3. (1) Mingħajr preġudizzju għall-applikazzjoni ta’ xi liġi jew regola tal-liġi li tkun tirrigwarda l-livell ta’ rimunerazzjoni ta’ aġenti tal-kummerċ, fin-nuqqas ta’ ftehim dwar ir-rimunerazzjoni bejn il-partijiet, aġent tal-kummerċ ikollu dritt għal dik ir-rimunerazzjoni li aġenti tal-kummerċ li jinħatru għall-oġġetti ttrattati fil-kuntratt ta’ aġenzija tiegħu soltu jingħataw fil-lokalfejn huwa jkun qed iwettaq l-attivitajiet tiegħu u, jekk ma jkun hemm ebda prattika konswetudinarja bħal dik, aġent tal-kummerċ għandu jkollu jedd għal rimunerazzjoni raġonevoli filwaqt li jitqiesu l-aspetti kollha tal-operazzjoni li tkun setuġi miftiehma bejn il-partijiet jew fin-nuqqas mill-qorti. (2) Meta r-rimunerazzjoni ta’ aġent tal-kummerċ ma tkunx stabbilita għal kollox jew biss f’parti bħala kummissjoni, id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 77A sa 77F ma jkunux japplikaw. 77A. Dritt għal kummissjoni dwar operazzjonijiet li jsiru matul kuntratt ta’ aġenzija. Miżjud: IX.2003.3. (1) Aġent tal-kummerċ għandu jkollu dritt għal kummissjoni fuq transazzjonijiet kummerċjali li jsiru matul il-perjodu kopert bil-kuntratt ta’ aġenzija-(a) meta l-operazzjoni tkun saret bħala riżultat tal-intervent dirett jew indirett tiegħu; jew (b) meta l-operazzjoni tkun saret ma’ terza persuna li qabel kellu bħala klijent għall-operazzjonijiet tal-istess xorta. (2) Aġent tal-kummerċ ikollu wkoll id-dritt għal kummissjoni fuq dawk l-operazzjonijiet li jsiru matul il-perjodu kopert bil-kuntratt ta’ aġenzija meta huwa jkollu dritt esklużiv għal xi area ġeografika speċifika jew għal xi assoċjazzjoni ta’ klijenti speċifika u meta l-operazzjoni tkun saret ma’ klijent li jappartjeni għal dik l-area jew assoċjazzjoni. 77B. Dritt għal kummissjoni fuq operazzjonijiet li jsiru wara li kuntratt ta’ aġenzija jkun intemm. ta’ aġenzija. Miżjud: IX.2003.3. Bla ħsara għall-artikolu 77Ċ, aġent tal-kummerċ għandu jkollu jedd għal kummissjoni fuq operazzjonijiet kummerċjali li jsiru wara li jkun intemm il-kuntratt ta’ aġenzija jekk - (a) l-operazzjoni tkun prinċipalment attrib bwibbli għall-isforzi tiegħu matul il-perjodu kopert bil-kuntratt ta’ aġenzija u jekk l-operazzjoni tkun saret fi żmien raġonevoli wara li dak il-kuntratt ikun intemm; jew (b) skont il-kondizzjonijiet imsemmija fl-artikolu 77A, l-ordni tat-terza parti tkun waslet għand il-prinċipal jew għand l-aġent tal-kummerċ qabel ma jkun intemm il-kuntratt ta’ aġenzija. 77Ċ. (1) Aġent tal-kummerċ ma jkollux jedd għall-kummissjoni imsemmija fl-artikolu 77A jekk dik il-kummissjoni titħallas, bis-saħħa tal-artikolu 77B, lill-aġent tal-kummerċ preċedenti, sakemm din ma tkunx ekwaminħabba fiċ-ċirkostanzi li l-kummissjoni għandha tinqasam bejn l-aġenti tal-kummerċ. (2) Il-prinċipal għandu jkun responsabbli li jagħti kull ammont dovut taħt is-subartikolu (1) lill-persuna li jkollha dritt għalih skont dak il-paragrafu, u kull somma li l-aġent tal-kummerċ l-ieħor jirċievi u li ma jkollux jedd għaliha għandha titħallas lura lill-prinċipal. 77D. (1) Il-kummissjoni għandha ssir dovuta hekk kif, u sal-limitu li, tiġrixiwaħda minn dawn iċ-ċirkostanzi li ġejjin: (a) il-prinċipalikuneżegwixxa l-operazzjoni; jew (b) il-prinċipal kienimissu, skont il-ftehim tiegħu mat-terza parti, eżegwixxa l-operazzjoni; jew (ċ) it-terza parti tkun eżegwiet l-operazzjoni. (2) Il-kummissjoni ssir dovu ta l-iktar tard meta t-terza parti tkun eżegwiet is-sehem tagħha tal-operazzjoni jew kien imissa għamlet hekk li kieku l-prinċipal kieneżegwixxa s-sehem tiegħu tal-operazzjoni, kif kienimissu għamel. (3) Il-kummissjoni għandha titħallas mhux iktar tard mill-aħħar ġurnata tax-xahar li jiġi wara t-tliet xhur meta kienet dovuta, u, għall-finijiet ta’ dan is-sub-titolu, kemm-il darba ma jiġix miftiehem xort’oħra bejn il-partijiet, l-ewwel perjodu ta’ tliet xhur għandu jibda għaddej mid-data li jibda jseħħ il-kuntratt ta’ aġenzija, u perjodi li jiġu wara għandhom jibdew għaddejin minn dik id-data fit-tielet xahar li jiġi wara. (4) Kull ftehim biex issir deroga mis-subartikoli) għad-detriment tal-aġent tal-kummerċ, ikun null. 77E. Estinzjoni tad-dritt għal kummissjoni. Miżjud: IX.2003.3. (1) Id-dritt għal kummissjoni jista’ jiġi estint biss jekk u daqs kemm jiġi stabbiliti li l-kuntratt bejn it-terza parti u l-prinċipal ma jkunx se jiġi eżegwit għal xi raġuni li għaliha l-prinċipalma jkollu xħtija. (2) Kummissjoni li l-aġent tal-kummerċ ikun diġà rċieva għandha titħallas lura jekk id-dritt għaliha ikun estint. (3) Ftehim għal deroga mid-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (1) għad-detriment tal-aġent tal-kummerċ ikun null. 77F. Għoti ta’ informazzjoni perjodika dwar il-kummissjoni dovuta u d-dritt ta’ spezzjon tal-kotba tal-prinċipal. Miżjud: IX.2003.3. (1) Il-prinċipal għandu jipprovdi lill-aġent tal-kummerċ tiegħu dikjarazzjoni dwar il-kummissjoni dovuta, mhux aktar tard mill-aħħar ġurnata tax-xahar li jiġi minnufih wara it-tliet xhur meta tkun saret dovu ta l-kummissjoni, u dik id-dikjarazzjoni għandu jkun fiha l-bażi użata fil-kalkolu tal-ammont tal-kummissjoni. (2) Aġent tal-kummerċ għandu jkollu dritt jitlob li jiġi pprovdut bl-informazzjoni kollha (u b’mod partikolari b’estratt mill-kotba) li l-prinċipal tiegħu jkollu disponibbli u li l-aġent jista’ jkollu bżonn sabiex jivverifika l-ammont tal-kummissjoni lil u dovuta. (3) Ftehim ta’ deroga mis-subartikoli) ikun null. (4) Ebda ħaġa f’dan l-artikolu ma għandha tneħħi jew tirrestrinġi l-effett ta’, jew tipprevjeni l-konformità ma’ xi liġi jew regola ta’ liġi li tkun tirrikonoxxi d-dritt li jkollu aġent li jispezzjonal-kotba ta’ prinċipal. 78. (1) L-aġent tal-kummerċ u l-prinċipal għandhom ilkoll id-dritt li jirċievu mingħand xulxin, fuq talba li jagħmlu għal daqshekk, dokument bil-miktub u ffirmat li jkun jagħti l-pattijiet tal-kuntratt ta’ aġenzija inklużi dawk il-pattijiet li jiġu miftiehma sussegwentement. (2) Kull rinunzja bi skop tad-dritt imsemmi fis-subartikolu (1) tkun nulla. 78A. Konverżjoni ta’ kuntratt ta’ aġenzija wara l-iskadenza ta’ perjodu fiss. Miżjud: IX.2003.3. Kuntratt ta’ aġenzija għal perjodu fiss li jibqa’ jiġi mwettaq miż-żewġ partijiet wara li jkun skada dak il-perjodu għandu jitqies li jiġi konvertit f’kuntratt ta’ aġenzija għal perjodu indefinit. 78B. L-inqas perjodi ta’ avviż għat-terminazzjoni ta’ kuntratt ta’ aġenzija. Miżjud: IX.2003.3. (1) Meta kuntratt ta’ aġenzija jsir għal perjodu indefinit kull parti tista’ ttemmu b’avviż. (2) Il-perjodu tal-avviż għandu jkun - (a) xahar għall-ewwel sena tal-kuntratt; (b) xahrejn għat-tieni sena mibdija imma qabel ma tibda t-tielet sena; (ċ) tliet xhur wara li tkun bdiet it-tielet sena; u l-partijiet jistgħu ma jaqblux fuq perjodi aqsar ta’ avviż. (3) Il-partijiet jaqblu fuq perjodi itwal minn dawk stipulati fis-subartikolu (2), sakemm il-perjodu ta’ avviż li għandu jingħata mill-prinċipal ma għandux ikun wieħed iqsar minn dak li għandu jingħata mill-aġent tal-kummerċ. (4) Kemm-il darba ma jiġix miftiehem xort’oħra bejn il-partijiet, tmiem il-perjodu ta’ avviż għandu jkun jaħbat ma’ tmiem ix-xahar kalendarju. (5) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu għandhom ukoll japplikaw dwar kuntratt ta’ aġenzija għal perjodu fiss meta dan jiġi kkonvertit taħt l-artikolu 78A f’kuntratt ta’ aġenzija għal perjodu indefinit u għall-finijiet li jiġi kkalkulat il-perjodu ta’ avviż iż-żmien tal-kuntratt għal perjodu fiss għandu jitqies bħala parti millkuntratt ta’ aġenzija għal perjodu indefinit. 78Ċ. Riservidwar terminazzjoni immedjata. Miżjud: IX.2003.3. Dan is-sub-titolu ma għandux jolqot l-applikazzjoni ta’ xi liġi jew regola ta’ liġi li jipprovdu għat-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt ta’ aġenzija- (a) minħabba fin-nuqqas ta’ xi parti waħda li twettaq l-obbligi kollha tagħha jew xi parti minnhom taħt dak il-kuntratt; jew (b) meta jkun hemm ċirkostanzi eċċezzjonali. 78D. (1) Bla ħsara għas-subartikolu (7) u għall-artikolu 78E, l-aġent tal-kummerċ għandu jkollu dritt għal indennizz jekk usa fejn - (a) ikun kiseb għall-prinċipal klijenti ġodda jew ikun b’mod sinifikanti żied il-volum ta’ negozju ma’ klijenti ezistenti u l-prinċipali kompli jikseb benefiċċji sostanzjali min-negozju ma dawk il-klijenti; u (b) il-ħlas ta’ dan l-indennizz ikun wieħed ekwu filqies taċ-ċirkostanzi u, b’mod partikolari, il-kummissjoni li l-aġent tal-kummerċ ikun tilef fuq in-negozju transatt ma’ dawk il-klijenti. (2) L-ammont tal-indennizz ma għandux ikun jeċedi figura ekwivalenti għal indennizz għal xi sena waħda kkalkulat skont ir-rimunerazzjoni medja annwali ta’ aġent tal-kummerċ fuq il-ħames snin preċedenti u jekk il-kuntratt ikunimurlura għal inqas minn ħames snin l-indennizz għandu jiġi kkalkulat fuq il-medja għall-perjodu inkwistjoni. (3) L-għoti ta’ indennizz kif imsemmi hawn qabel ma jipprevjenixaġent tal-kummerċ milli jfittex għad-danni. (4) Bla ħsara għas-subartikolu (7) u għall-artikolu 78E, l-aġent tal-kummerċ għandu jkun intitolat għal kumpens għad-danni li huwa jbati bħala riżultat tat-terminazzjoni tar-relazzjonijiet tiegħu mal-prinċipal tiegħu. (5) Għall-fini ta’ dan is-sub-titolu dawk id-danni għandhom jitqiesu li jiġru partikolarment meta t-terminazzjoni tiġri f’xi ċirkostanza waħda jew it-tnejn li huma minn dawn li ġejjin, jiġifieri ċirkostanzili- (a) jċaħħdu lill-aġent tal-kummerċ mill-kummissjoni li t-twettiq adatt tal-kuntratt ta’ aġenzija kien kieku jipprokuralu filwaqt li jipprovdi lill-prinċipal tiegħu b’benefiċċji sostanzjali marbutin ma’ l-attivitajiet tal-aġent tal-kummerċ; jew (b) ma jkunux irrendew lill-aġent tal-kummerċ kapaċi jammortizza l-ispejjeż u l-infieq li jkun għamel fit-twettiq tal-kuntratt ta’ aġenzija bil-parir tal-prinċipal tiegħu. (6) Id-dritt għall-indennizz jew kumpens għad-danni kif provdut dwar u taħt is-subartikoli) għandu wkoll joriġina meta l-kuntratt ta’ aġenzija jintemm bħala riżultat tal-mewt tal-aġent tal-kummerċ. (7) L-aġent tal-kummerċ jitlef kull dritt li jkollu għall-indennizz jew kumpens għad-danni fil-każijiet skont ma hemm provdut dwarhom fis-subartikoli ta’ qabel jekk fi żmien sena mit-terminazzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija li jkollu, ma jkunx avża lill-prinċipal tiegħu li jkun biħsiebu jfittex għad-dritt li jkollu. 78E. Raġunijiet għall-esklużjoni ta’ ħlas ta’ indennizz jew ta’ kumpens taħt l-artikolu 78D. Miżjud: IX.2003.3. L-indennizz jew il-kumpens imsemmi fl-artikolu 78D ma għandux jitħallas lill-aġent tal-kummerċ meta- (a) il-prinċipali kun ttemm il-kuntratt ta’ aġenzija minħabba f’nuqqas attribwibbli lill-aġent tal-kummerċ li jkun jiġġustifika t-terminazzjoni immedjata tal-kuntratt ta’ aġenzija konformi ma’ l-artikolu 78Ċ; jew (b) l-aġent tal-kummerċ ikun hunnifsuttermina l-kuntratt ta’ aġenzija, kemm-il darba dik it-terminazzjoni tkun ġustifikata- (i) biċ-ċirkostanzi attribwibbli lill-prinċipal, jew (ii) minħabba fl-età, inkapaċità jew mard tal-aġent tal-kummerċ li minħabba fihom ma jistax ikun raġonevolment meħtieġ ikompli bl-attivitajiet tiegħu; jew (ċ) l-aġent tal-kummerċ, bi ftehim mal-prinċipal tiegħu, jassenja d-drittijiet u d-dmirijiet tiegħu taħt il-kuntratt ta’ aġenzija lil xi persuna oħra. 78F. Projbizzjoni ta’ deroga mill-artikoli 78Du 78E. Miżjud: IX.2003.3. Il-partijiet ma jistgħux qabel ma jiskadi l-kuntratt ta’ aġenzija, jidderogaw mill-artikoli 78 Du 78E għad-detriment tal-aġent tal-kummerċ. 78G. Klawżoli ta’ restrizzjoni ta’ kummerċ. Miżjud: IX.2003.3. (1) Klawżola ta’ restrizzjoni ta’ kummerċ għandha tkun valida biss jekk u sa kemm din- (a) issir bil-miktub; u (b) tkun tirrigwarda l-area ġeografika jew l-assoċjazzjoni ta’ klijenti u l-area-ġeografika li taqa’ taħt l-aġent tal-kummerċ u x-xorta ta’ oġġetti koperti mill-aġenzija tiegħu taħt il-kuntratt. (2) Klawżola ta’ restrizzjoni ta’ kummerċ għandha tkun valida għal mhux iżjed minn sentejn wara t-terminazzjoni tal-kuntratt ta’ aġenzija. (3) Ebda ħaġa f’dan l-artikolu ma għandha tolqot lil xi liġi jew regola ta’ liġi li jkunu jimponu restrizzjonijiet oħra fuq il-validità jew l-eżegwibilità ta’ klawżoli ta’ restrizzjoni ta’ kummerċ jew li tkun tagħtiset għa l ilxi qorti li tnaqqas l-obbligi fuq il-partijiet li jirriżultaw minn klawżoli bħal dawk. 78H. Żvelar ta’ informazzjoni. Miżjud: IX.2003.3. Ebda ħaġa f’dan is-sub-titolu ma tesiġi li tingħata informazzjoni meta żvelar bħal dak ikun kuntrarju għar-regolament pubbliku. 78I. Servizz ta’ avviż, eċċ. Miżjud: IX.2003.3. (1) Avviż, dikjarazzjoni jew xi dokument ieħor li għandu jingħata jew jiġi provdut lil xi aġent tal-kummerċ jew li għandu jingħata jew jiġi provdut lil xi prinċipal taħt dan is-sub-titolu jistgħu jiġu hekk mogħtija jew provduti: (a) billi jiġu kkunsinnati lilu; (b) billi jitħallew fl-indirizz proprju tiegħu hekk lil u indirizzati b’ismu; (ċ) billi jintbagħtulu bil-posta jew fl-indirizz reġistrat tiegħu jew fl-indirizz tal-uffiċċju reġistrat jew prinċipali tiegħu; jew b’kull mezz ieħor skont ma jkun hemm provdut fil-kuntratt ta’ aġenzija. (2) Kull avviż, dikjarazzjoni jew dokument bħal dawk jistgħu- (a) fil-każ ta’ korp magħqud, jingħataw jew jiġu notifikati lis-segretarju jew lill-iskrivan ta’ dak il-korp; (b) fil-każ ta’ soċjetà, jingħataw jew jiġu notifikati lil xi soċju jew lil xi persuna li jkollha l-kontroll jew it-tmexxija tan-negozju bisħab. 78J. Kuntratti li jkunu saru qabel id-dħul fis-seħħ ta’ dan is-sub-titolu. Miżjud: IX.2003.3. (1) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan is-sub-titlu għandhom ukoll japplikaw għal kuntratt ta’ aġenzija magħmulin qabel id-data tad-dħul fis-seħħ ta’ dan is-subtitolu: Iżda ebda ħaġa fihom ma għandha tolqot xi dritt jew responsabbiltà inkorsi qabel dik id-data. S u b-titolu V FUQ IS-SENSALA 79. Kwalifiki għal sensal pubbliku. Emendat: XXIV.1995.362; XIII.2008.2,3. Sostitwit: XXI II.2009.19. (1) Kull minirid isirsensal pubbliku għandu, fi żmien tletinġurnata minn meta jibda jeżerċita din l-attività, jinnotifika lill-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija, bħala l-awtorità regolatorja ta’ din l-attività, u jitlob li jiġi reġistrat. (2) Sabiex jiġi reġistrat mill-awtorità regolatorja hawn fuq imsemmija bħala sensal pubbliku, applikant għandhu jissottometti bil-miktub applikazzjoni f’dik il-forma li l-awtorità regolatorja tistabbilixxi, illi jkun fiha l-isem sħiħ u l-kunjom, l-età, l-indirizz privat u kummerċjali ta’ min japplika u dawk il-partikolaritajiet l-oħra dwar il-kummerċ jew okkupazzjoni tiegħu, li l-awtorità regolatorja tista’ titlob. (3) Is-sensala li jħarsu l-formalitajiet kollha hawn fuq imsemmija jiġu rreġistrati fir-reġistru li tamministra l-awtorità regolatorja. Ir-reġistrazzjonijiet kollha mogħtijin taħt dan l-artikolu għandhom jiġu avżati fil-Gazzetta. Fix-xahar ta’ Jannar ta’ kull sena, lista sħiħa tar-reġistrazzjonijiet li jkunu fis-seħħ għandha wkoll tiġi maħruġa fil-Gazzetta. 80. Telf tal-kariga ta’ sensal. Sostitwit: XXI II.2009.19. Kap. 9. Is-sensal pubbliku li jiġi misjub ħati ta’ wieħed mid-delitti msemmijin fis-Sub-titoli I, II u III tat-Titolu IX tat-Taqsima II tal-Ewwel Ktieb tal-Kodiċi Krimina li jitlef, ipsofacto, il-kariga tiegħu, u ismu jiġi mħassar mir-reġistru. 81. Piena għal min jagħmilha ta’ sensal pubbliku mingħajr jedd. Emendat: VIII.1990.3. Kull min, mingħajr ma jħares il-formalitajiet meħtieġa fl-artikolu 79 jew wara li jitlef il-kariga tiegħu ta’ sensal pubbliku, jagħmel att ta’ senserija, jeħel, meta jinsabħati mill-Qorti tal-Maġistrati, il-pieni stabbiliti għall-kontravvenzjonijiet. 82. Kotba li għandhom iżommu is-sensala. (1) Is-sensala pubbliċi għandhom iżommu memorandum jew ktieb priminoti, u reġistru tas-senseriji. (2) Id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 21 jgħoddu għal dawn il-kotba. 83. Dmirijiet tas-sensala. Kull sensal pubbliku, kull meta jgħaqqad operazzjoni, għandu jniżżilha minnufih fil-memorandum jew ktieb primi noti tiegħu, u għandu, ġurnata b’ġurnata, iniżżel kull operazzjoni fir-reġistru tas-senseriji. Hu għandu jniżżel f’dawn iż-żewġ kotba, id-data, l-ismijiet tal-partijiet li jikkuntrattaw, ix-xorta tal-operazzjoni, u, inġenerali, kull patt u kondizzjoni miftehmin bejn il-partijiet, u, fil-każ ta’ merkanzija, hu għandu jniżżel partikolarment il-kwalità, il-kwantità, il-prezz u l-marka, meta jkun hemm, u kif għandu jsir il-ħlas. 84. Is-sensal pubbliku għandu jagħti lil kull waħda mill-partijiet li titlobha kopjavera i ffirmata minn u tal-partita mniżżla fir-reġistru tas-senseriji. 85. Preżentata ta’ kotba. Is-sensala pubbliċi, jekk jiġu hekk ordnati mill-qorti, għandhom jippreżentaw il-kotba tagħhom sabiex jiġu mqabbla mal-kopji mogħtija minnhom lill-partijiet, u għandhom jagħtu lill-qorti, jekk hemm bżonn bil-ġurament, dak it-tagħrif kollu li jkun meħtieġ. 86. Kustodja tal-kotba. Emendat: XXIV.1995.362. (1) Is-sensala pubbliċi għandhom il-kustodja tal-kotba tagħhom u għandhom iżommuhom fi stat tajjeb. (2) Jekk is-sensal pubbliku jmut jew jiġi interdett, il-kotba tiegħu għandhom jiġu mqiegħda fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, mill-werrieta tiegħu jew mill-persuna li jkunu għandha jew minnunnifsu, skont ma jkun il-każ, fi żmien ħmistax-il ġurnata mill-mewt jew mill-interdizzjoni. (3) Fin-nuqqas ta’ dan id-depożitu, ir-reġistratur jista’ jaġixxi għad-depożitu tal-kotba, u jista’, jekk ikun hemm bżonn, jitlob il-ħruġ tal-mandat meħtieġ kontra kull persuna li hu jkollu raġun jaħseb illi għandha jinsabu dawk il-kotba. 87. Eċċezzjonijiet. Emendat: XXXVII.1939.11. Id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 79, 80 u 81 ma jgħoddux għas-sensala ta’ bejgħ jew ta’ kiri ta’ immobbli, u d-dispożizzjonijiet tal-artikoli 79 sas-86 ma jgħoddux għas-sensala ta’ bejgħ ta’ prodotti tar-raba’. 88. Is-sensal ma jistax jagħmel operazzjonijiet a kkont tiegħu innifsu, eċċ. Ebda sensal pubbliku ma jista’ jagħmel operazzjonijiet kummerċjali akkont tiegħu nnifsu, jew ikollu xi interess fihom, direttament jew indirettament, f’ismu jew bil-mezz ta’ terza persuna, sew jekk waħdu kemm ukoll f’soċjetà ma’ oħrajn; lanqas ma jista’ jislefismu għal ebda affari tkun li tkun lil persuna oħra li ma jkollhiex is-setgħa li taħdem ta’ sensal pubbliku: lżda, żewġ sensala jew iżjed jistgħu jissieħbu bejniethom biex jagħmlu senseriji biss. 89. ls-sensal mhuwiex ir-rappreżentant tal-partijiet. Is-sensal pubbliku mhuwiex ir-rappreżentant tal-partijiet biex igħaqqad l-operazzjoni; u jekk fit-tgħaqqid tal-affarih u jidher bħala rappreżentant ta’ waħda mill-partijiet, ma jkollux jedd għas-senserija bħala sensal. 90. (1) Is-sensal pubbliku li ma jsemmix lill-parti l-waħda l-isem tal-parti l-oħra, iwieġeb persunalment għall-esekuzzjoni tal-kuntratt, u jidħol fil-jeddijiet tal-parti mħallsa minn u kontra l-parti li ma jkunx semma’ isimha. (2) Jekk is-sensal pubbliku jsemmi l-isem, ukoll jekk wara li jkun għaqqad l-operazzjoni, il-parti l-waħda tista’ taġixxi direttament kontra l-parti l-oħra, iżda s-sensal pubbliku jibqa’ jwieġeb fil-każ li l-kuntratt ma jiġi xesegwit. 91. Penali għal kontravvenzjonijiet magħmulin minn sensala pubbliċi. Emendat: A.L.46 tal-1965; LVIII.1974.68 VIII.1990.3; XXIV. 1995.362; L VIII.1974.68;; A.L.407 tal-2007. Sostitwit: XXI II.2009.20. (1) Is-sensal pubbliku li jikser xi wieħed mill-obbligi msemmijin fl-artikoli ta’ qabel dan jeħel, fuq talba ta’ kull min ikollu interess jew tal-Avukat Ġenerali, penali ta’ mhux anqas minn ħamsineuro (€ 50) u mhux iżjed minn ħames mitteuro (€ 500), bi proċeduri meħuda quddiem il-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, jew il-Qorti tal-Maġistrati (Għawdex) fil-ġurisdizzjoni superjuri kummerċjali tagħha, skont ma jkun il-każ, bla ħsara għal kull azzjoni oħra li titnissel minn dan il-Kodiċi jew minn kull liġi oħra. (2) Il-qorti tista’ wkoll tordna l-interdizzjoni tas-sensal pubbliku għal żmien ta’ mhux aktar minn sentejn, u, f’dan il-każ, igħoddu d-dispożizzjonijiet tal-artikolu 81 matul iż-żmien tal-interdizzjoni. 92. Barra minn meta jkun hemm ftehim kuntrarju, id-dritt tas-senserija jitħallas mill-partijiet li jikkuntrattaw f’ishma ndaqs. 93. Jeddijiet tas-sensal. Is-sensal pubbliku għandu jedd tas-senserija għan-negozju li jkun ittratta, ukoll jekk il-partijiet igħaqqdu bejniethom l-affari mingħajru, imma bla ma jkun indaħal sensal pubbliku ieħor. 94. Qsim tad-dritt tas-senserija. Meta sensal pubbliku jkun beda affaril imbagħad jispiċċaha wieħed ieħor fuq il-kondizzjonijiet ittrattati minn dak tal-ewwel, id-dritt tas-senserija jinqasa mindaqs bejn iż-żewġ sensala; iżda jekk l-affar issir b’kondizzjonijiet oħra minn dawk ittrattati mill-ewwel sensal, id-dritt kollu tas-senserija jmiss li t-tieni sensal. 95. L-artikoli 79-94 ma jgħoddux għal sensala awtorizzati taħt il-liġi ta’ qabel. Id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 79 sal-94 ma jgħoddux għal sensala li kienu awtorizzati jaħdmu ta’ sensala qabel l-ewwel ta’ Jannar tal-elfdisa’ mija tmienja u għoxrin. S u b-titolu VI FUQ IL-KUMMERĊJANTI KUMMISSJONANTI 96. Il-kummerċjant kummissjonant hu dakli, f’ismu jew taħt l-isem ta’ ditta soċjali, jagħmel atti ta’ kummerċ b’ordni jew akkont ta’ prinċipal. 97. Il-kummerċjant kummissjonant mhux obbligat jagħti l-isem tal-persuna li għaliha hu ja ġixxi. Hu obbligat direttament ma’ dawk li magħhom jikkuntratta, daqs li kieku l-operazzjoni kienet tiegħu nnifsu. 98. Il-prinċipal m’għanduxazzjoni kontra dawk li magħhom il-kummerċjant kummissjonant ikun ikkuntratta, lanqas dawn m’għandhomazzjoni kontra l-prinċipal. 99. Il-kummerċjant kummissjonant jista’ jitbiegħed mill-istruzzjonijiet li jirċievi mingħand il-prinċipal jekk hu ja ħseb li dan kien jagħti l-approvazzjoni tiegħu kieku kien jaf bit-tibdil tal-kondizzjonijiet, u ma jkunx hemm żmien biżżejjed biex jitlob u jieħu minn qabel il-kunsens tiegħu. 100. Jedd tal-kummerċjant kummissjonant fix-xiri u bejgħ ta’ titoli ta’ fondi pubbliċi, eċċ. F’każ ta’ inkarigu għax-xiri jew bejgħ ta’ titoli ta’ fondi pubbliċi, ta’ kambjali u ta’ titoli oħra ta’ kreditu li jkunu fil-kummerċ jew ta’ merkanzija li jkollha prezz fil-borża jew fis-suq, il-kummerċjant kummissjonant, jekk il-prinċipal ma jordnax xort’oħra, jista’ jagħti hustess, bil-prezz li jkun miexi, bħala bejjiegħ, il-ħagali għandu jixtri, jew iżomm għalih bil-prezz li jkun miexi, bħala xerrej, il-ħaġa li għandu jbiegħa kkont tal-prinċipal, bla ħsara tal-jedd għall-kummissjoni tiegħu. 101. Responsabbiltà tal-kummerċjant kummissjonant. Fin-nuqqas ta’ ftehim jew użu kuntrarju, il-kummerċjant kummissjonant ma jweġibx għall-esekuzzjoni tal-obbligazzjonijiet li tieħu fuqha l-persuna li magħha huwa jikkuntratta; u jekk jieħu din ir-responsabiltà, huwa jkollu jedd għal kummissjoni speċjali, imsejħa stardelcredere, li, meta ma jkunx hemm ftehim, tiġi meqjusa fuq l-użu tal-lok fejn il-kummissjoni tiġi esegwita. 102. L-użu li jkun miexi. Kull kummissjoni titqies mogħtija bl-ordni li wieħed għandu jimxi fuq l-użu li jkun iseħħ fil-kummerċ. 103. Aċċettazzjoni tal-mandat. Il-kummerċjant kummissjonant jista’ jaċċetta jew jirrifjuta l-mandat tal-prinċipal: lżda jekk ma jaċċettaħx, hu għandu, mingħajr ebda dewmien, jagħti avviż tar-rifjut tiegħu lill-prinċipal. 104. Il-kummerċjant kummissjonant jista’ ma jesegwix il-kummissjoni li jkunġà aċċetta, jekk wara tinqala’ raġuni li ġġiegħlu jaħseb li l-prinċipal m’għandux fondi biżżejjed biex iwieġeb għall-obbligazzjonijiet tiegħu, u, f’dan il-każ, hu għandu, mingħajr ebda dewmien, jagħti havviż tar-rifjut tiegħu. 105. Il-kummerċjant kummissjonant li jkun ħareġ flus fuq il-merkanzija mibgħuta lil u biex ibigħha akkont ta l-prinċipal, għandu privileġġ għall-ħlas lura tal-flus li jkun ħareġ, għall-imgħaxijiet u għall-ispejjeż, fuq il-valur tal-merkanzija, jekk din tkunġà tinsab taħt idejh f’maħżen jew lok ta’ depożitu, jew jekk, qabel ma tasal, hu jkun jista’ jipprova li l-merkanzija ġiet mibgħuta lilu. 106. Privilleġġ fuq merkanzija mixtrija akkont ta’ ħadd ieħor. Il-kummerċjant kummissjonant li jkunx tara merkanzija akkont ta’ ħadd ieħor, għandu fuq din il-merkanzija l-privileġġ imsemmi fl-aħħar artikolu qabel dan għall-ħlas lura tal-prezz imħallas jew li għad irid jitħallas, mhux biss jekk il-merkanzija tkun taħt idejh f’maħżen jew lok ta’ depożitu, iżda wkoll jekk, qabel ma l-merkanzija tasal f’idejn il-prinċipal, hu jipprova li kienbagħat dik il-merkanzija lill-prinċipal. 107. Privileġġ fuq merkanzija li ma tbiddlitx. Il-privileġgimsemmi fl-aħħar artikolu qabel dan iseħħ ukoll meta, għad li l-merkanzija tkunġà f’idejn il-prinċipal, ma jkunx sar fiha tibdil sostanzjali u tkun għadha tista’ tingħaraf. 108. Preferenza tal-kreditu tal-kummerċjant kummissjonant. Il-kummerċjant kummissjonant, li lilu tkun ġiet mibgħuta merkanzija jew li jkunx tara merkanzija akkont ta l-prinċipal għandu, ukoll jekk din il-merkanzija tkun ġiet mibjugħa u ikkunsinnata, jedd għall-ħlas lura, fuq dak li jinġieb mill-bejgħ, għas-somom li jkun ħareġ, għall-imgħaxijiet u għall-ispejjeż, bi preferenza fuq il-kredituri tal-prinċipal. 109. Privileġġ fuq il-prezz tal-merkanzija. Il-privileġġ imsemmi fl-artikoli 105 u 108 jista’ jiġi eżerċitat fuq il-prezz tal-merkanzija, kemm-il darba ma jkunxġà ġie mħallas jew ma jkunxġà għadda f’kont kurrent bejn il-prinċipal u x-xerrej. Titolu V FUQ L-OBBLIGAZZJONIJIET KUMMERĊJALI 110. Meta l-kuntratt bil-mezz ta’ korrispondenza huperfett. Il-kuntratt magħmul b’korrispondenza, sew b’ittra kemm ukoll b’telegramm bejn persuni fil-bogħod minn xulxin, mhux perfett jekk l-aċċettazzjoni ma tasalx lill-proponent fiż-żmien stabbilit minnu jew fiż-żmien li husoltu meħtieġ sabiex wieħed jibgħat il-proposta u jirċievi l-aċċettazzjoni, skont ix-xorta tal-kuntratt u l-użijiet ġenerali tal-kummerċ. 111. Tħassir tal-kuntratt. (1) Sakemm il-kuntratt mhux perfett, sew il-proposta kemm l-aċċettazjoni jistgħu jitħassru. Iżda, kemm-il darba l-proponent jiddikjara li huwa jżomm il-proposta miftuħa sa ċertu żmien, inkella meta dak iż-żmien ikun jirriżulta mix-xorta tan-negozju, it-tħassir tal-proposta qabel ma jagħlaq iż-żmien hawn fuq imsemmi mhux ta’ xkiel għall-perfezzjoni tal-kuntratt. (2) Jekk il-proposta tkun tagħti s-setgħa, imqar jekk impliċitament, lill-parti l-oħra li tesegwixxi l-kuntratt mingħajr ma tkun ġiet qabel imgħarrfa l-aċċettazzjoni tagħha, il-kuntratt isir perfett minnufih li tibda l-esekuzzjoni tiegħu fiż-żmien skont l-użu jew fiż-żmien stabbilit. 112. Aċċettazjoni mdewma, eċċ. Aċċettazzjoni mdewma jew suġġetta għal kondizzjonijiet, żieda, restrizzjonijiet jew tibdil titqies li hija utgħodd bħala rifjut tal-proposta oriġinali u bħala proposta ġdida. 113. Offerta bil-mezz ta’ avviżi. (1) L-offerta lill-pubbliku b’katalogi jew avviżi oħra ma torbotx ħlief fil-każ li jkun ġie espressament hekk iddikjarat; hija tgħodd biss bħala stedina biex wieħed joffri. (2) Il-wirja ta’ merkanzija hija proposta li tobbliga lil min jesponi sakemmikollha magħha indikazzjoni tal-prezz u tal-kondizzjonijiet l-oħra kollha tal-bejgħ. 114. Jekk il-partijiet jiftehmu li jniżżlu bil-miktub il-ftehim bil-fomm. Jekk il-partijiet ikunu ftiehmu li l-ftehim bil-fomm għandu jitniżżel bil-miktub, hu preżunt li huma riedu jassoġġettaw il-validità tiegħu għat-tħaris ta’ dik il-formalità. 115. Il-kondebituri huma obbligati insolidum. (1) Fl-obbligazzjonijiet kummerċjali, hu pr eżunt, jekk ma jkunx hemm ftehim kuntrarju, li l-kondebituri huma obbligati insolidum. (2) L-istess preżunzjoni tgħodd għall-garanti, ukoll jekk ma jkunx kummerċjant, illi jagħmel tajjeb għall-obbligazzjoni kummerċjali. 116. Ħlas. Meta l-flusi msemmijin f’kuntratt m’għandhomx kors legali f’Malta u ma jkunx ġie msemm il-kambju tagħhom, il-ħlas jista’ jsir bil-flus tal-pajjiż skont kif ikun miex il-kambju "avista", "dak in-nhar li jagħlaq il-ħlas, u fil-lok miftiehem għall-esekuzzjoni tal-obbligazzjoni, u, jekk f’dak il-lok ma jkunx hemm kors tal-kambju, skont ir-rata tal-kambju tas-suq l-aktar fil-qrib, kemm-il darba fil-kuntratt ma jkunx hemm il-klawsola "ineffettivi Meta l-flusi msemmijin f’kuntratt m’għandhomx kors legali f’Malta u ma jkunx ġie msemm il-kambju tagħhom, il-ħlas jista’ jsir bil-flus tal-pajjiż skont kif ikun miex il-kambju "avista" jew xi oħra bħalha. 117. Kondizzjoni rizoluttiva taċita. Emendat: XXII.1976.4. Kap. 16. Fil-kuntratti kummerċjali, il-kondizzjoni riżoluttiva taċita msemmija fl-artikolu 1068 tal-Kodiċi Ċivilitħolli l-kuntrat t ipsojure, u l-qorti ma tistax tagħti żmien lill-konvenut sabiex jiġi meħlus mill-mora Fil-kuntratti kummerċjali, il-kondizzjoni riżoluttiva taċita msemmija fl-artikolu 1068 tal-Kodiċi Ċivilitħolli l-kuntrat tipsojure: lżda dan l-artikolu ma japplikax għal kuntratti ta’ kiri ta’ proprjetà immobbli jew għal kuntratti ta’ enfi tew si jew għal kuntratti li l-ħall tagħhom, fil-każ ta’ nuqqas ta’ waħda mill-partijiet milli tħares l-obbligi tagħha, jkun regolat b’liġi b’mod speċjali. 118. Jeddijiet li tiġjużi mnisslin minn operazzjonijiet kummerċjali. Kap. 16. Il-jedd ta’ rkupru li jmiss li d-debitur taħt l-artikolu 1483 tal-Kodiċi Ċivili, fil-każ ta’ ċessjoni ta’ jedd li tiġjuż, ma jistax jigi eżerċitat jekk il-jedd li tiġjużhekk ċedut ikun ġej minn operazzjoni kummerċjali. Titolu VI FUQ IL-KAMRA TAL-KUMMERĊ, INTRAPRIŻA U INDUSTRIJA ta’ dan it-Titolu huma imbiddla bl-Att XXX tal- Id-dispożizzjonijiet ta’ dan it-Titolu huma imbiddla bl-Att XXX tal-1927. Emendat: XIII.2008.2. 1927. Emendat: XIII.2008.2. Kamra tal- 119. Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija. Emendat: XIII.2008.4. (1) Il-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija hija korp ta’ kummerċjanti, sensala, kaptani tal-baħar u kull persuna oħra li tkun fin-negozju, fil-kummerċ jew fl-industrija. (2) Dan il-korp hu magħruf mill-Gvern. 120. Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija. Emendat: XVIII.1944.2; XIII.2008.2,5. (1) L-imsemmija Kamra għandha kull sena taħtar, skont l-istat utimgħoddi mill-imsemmija Kamra, kumitat magħmul minn membri tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija sabiex jirregola l-ħidma ta’ dik il-Kamra. Il-persuni maħtura għal dan il-kumitat jifformaw il-Kunsill tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija u l-isem tagħhom jiġi maħruġ fil-Gazzetta tal-Gvern. (2) Il-Kunsill imsemmi għandu jirrappreżenta l-komunità kummerċjali, merkantili u industrijali ta’ Malta. 121. Il-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija għandha s-sedi tagħha l-Belt Valletta fil-bini tal-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija. 122. Operazzjonijiet tal-Borża. Imħassar: XXXIII.1990.38. Titolu VII FUQ IL-KAMBJALI, BILJETTI NEGOZJABBLI JEW PROMISSORYNOTES, UMANDATI FUQ BANKIERA JEW KAXXIERAS u b-titolu I FUQ IL-KAMBJALI, BILJETTI NEGOZJABBLI JEW PROMISSORYNOTES, UMANDATI JEW CHEQUES FUQ IL-KAMBJALI FUQ IL-FORMA TAL-KAMBJAL A 123. Forma tal-kambjala. Il-kambjala għandu jkun fiha d-data, il-lok fejn tiġi miġbuda, is-somma li għandha titħallas, l-isem ta’ dak li għandu jħallas, u l-isem ta’ dak li lilu jew għall-ordni tiegħu għandu jsir il-ħlas, iż-żmien u l-lok tal-ħlas, u l-valur mogħti fiflus, f’merkanzija, f’kont, jew f’kull mod ieħor, u għandha tkun iffirmata minn min jiġbidha. 124. Min jiġbed il-kambjala u dak li fuq u tinġibed jistgħu jkunu l-istess persuna. Il-kambjala tista’ tinġibed fuq wieħed innifsu, u tista’ tkun magħmula li titħallas fil-lokstess fejn tkun inġibdet. 125. Meta l-kambjala ma tiswiex. Il-kambjala ffirmata b’salib jew b’xi sinjal ieħor, matiswiex. 126. Differenzi bejn il-kliem u numri. (1) Jekk fil-kambjala s-somma li għandha titħallas tkun miktuba bi kliem u b’numri, u dawn ma jkunux jaqblu bejniethom, is-somma miktuba bi kliem hija s-somma li għandha titħallas. (2) Jekk is-somma tkun ġiet imtennija b’numri jew bi kliem, u dawn ma jkunux jaqblu bejniethom, l-anqas somma hija s-somma li għandha titħallas. 127. Tista’ tinġibed għall-ordni ta’ minġibidha jew ta’ terza persuna. Il-kambjala tista’ tinġibed għall-ordni ta’ terza persuna, jew għall-ordni ta’ dakstess li ġibidha. 128. Tista’ tinġibed fuq wieħed u titħallas fil-lok fejn toqgħod terza persuna. (1) Il-kambjala tista’ tinġibed fuq persuna, u magħmula li titħallas fil-lok fejn toqgħod persuna oħra. (2) Hija tista’ tinġibed għall-ordni u akkont ta’ terza persuna. 129. Tista’ tinġibed f’żewġ eżemplari jew iżjed. (1) Il-kambjala tista’ tiġi magħmula f’żewġ eżemplari jew iżjed u ta’ dan għandha ssir tismija f’kull eżemplar bil-kelmiet l-ewwel, it-tieni, it-tielet, eċċ., u f’dan il-każ, kull eżemplarjiswa għal kollha, u l-eżemplari kollha jagħmlu kambjala waħda. (2) Meta ma jkunx hemm din it-tismija, kull eżemplar jitqies bħala kambjala għaliha. FUQ ID-DMIRIJIET TAT-TRAENT 130. Jista’ jintalab iżjed minn eżemplar wieħed. It-traent għandu jagħti lill-prenditur, jekk dan hekk jitlob, qabel ma l-kambjala tagħlaq, żewġ eżemplari jew iżjed tal-kambjala. 131. Fondi biex jagħmlu tajjeb għall-ħlas tal-kambjala. (1) It-traent, jew, meta l-kambjala hija miġbuda a kkont ta’ ħadd ieħor, dak li a kkont tiegħu l-kambjala tkun inġibdet, għandu jieħu ħsieb li meta l-kambjala tagħlaq ikun hemma kkont tiegħu f’idejn it-trattarju provvista ta’ fondi biżżejjed għall-ħlas tagħha, ukoll jekk dik il-kambjala għandha titħallas fil-lok fejn toqgħod terza persuna. (2) Iżda, min jiġbed kambjala għalisem ħadd ieħor jibqa’ obbligat persunalment lejn il-prenditur, lejn il-ġiranti u lejn il-pus sessur tal-kambjala. 132. Meta jitqies li trattarju għandu l-provvista tal-fondi. Jitqies li saret f’idejn it-trattarju l-provvista tal-fondi, jekk, fiż-żmien li tagħlaq il-kambjala, hu jkun debitur tat-traent, jew tal-persuna li a kkont tagħha l-kambjala tkun inġibdet, f’somma mhux anqas minn dik imsemmija fil-kambjala. 133. (1) L-aċċettazzjoni tissupponi li hemm il-provvista tal-fondi, u hija tagħmel prova ta’ dik il-provvista kwant u għall-pussessuri u għall-ġiranti. (2) It-traent biss, ikun hemm jew ma jkunx hemm aċċettazzjoni, hu fl-obbligu li jipprova, fil-każ ta’ kontestazzjoni, li l-persuni li fuqhom il-kambjala kienet miġbuda kellhom il-provvista tal-fondi meħtiega għall-ħlas tal-kambjala fiż-żmien li għal qet; inkella jkun obbligat jagħmel tajjeb għall-kambjala, għalkemm il-protest ikun sar wara ż-żminijiet stabbiliti. 134. Kambjala ipprotestata. (1) Il-pussessur ta’ kambjala ipprotestata m’għandu, f’ebda każ, jedd fuq il-provvista tal-fondi magħmula mit-traent jew minn dak li akkont tiegħu tkun inġibdet. (2) Jekk il-kambjala ma tkunx ġiet aċċettata, il-provvista tal-fondi, f’każ ta’ falliment tal-parti li tkun għamlitha, terġa’ tidħol fil-massa. (3) Jekk il-kambjala tkun ġiet aċċettata, il-provvista ta’ fondi tibqa’ għall-aċċettant, taħt l-obbligu li jħallas lill-pussessur tal-kambjala. 135. Meta t-traent jipprojbixxi t-trasferiment tal-kambjala. Meta t-traent jipprojbixxi t-trasferiment tal-kambjala b’dikjarazzjoni espressa fuqha stess, u b’dan kollu hija tiġi ittrasferita, il-ġiratarju ma jakkwistax ħlief il-jeddijiet li jmissu lill-prenditur. FUQ IL-ĠÎRA TAL-KAMBJAL A 136. Trasferiment b’ġîra. Il-pussessur ta’ kambjala jista’ jittrasferixxi l-proprjetà tagħha bil-ġîra. 137. Lil min tista’ tiġi mdawra. Il-kambjala tista’ tiġi mdawra lit-trattarju, lill-aċċettant, jew lill-ġirant ta’ qabel, jew ukoll imdawra lura li t-traent, u tista’ terġa’ tiġi mdawra minn kull wieħed minnhom. 138. Fejn issir il-ġîra. Il-ġîra ssir fid-dahar tal-kambjala, jew fuq biċċakartamsejħa allonge, li, meta meħtieġ, tiġi mwaħħla ma’ l-istess kambjala. 139. Il-ġîra tista’ tkun speċjali jew inbjank. Il-ġîra tista’ ssir billi jitniżżlu fiha l-isem ta’ dak li lilu, jew li għall-ordni tiegħu, għandu jsir il-ħlas, id-data tal-ġîra, u parti kularitajiet oħra; tista’ ssir ukoll inbjank, bil-firma biss tal-ġirant. 140. (1) Il-ġiranti wieġeb lejn kull pussessur ta’ wara għall-aċċettazzjoni u għall-ħlas tal-kambjala. (2) Ġîra" mingħajr garanzija ". Iżda, jekk fil-ġîra tiġi miżjuda d-dikjarazzjoni " mingħajr garanzija" jew kliem ieħor li jġib l-istess riżerva, il-ġirant li jkun fisser ruħu b’dan il-mod jibqa’ meħlus minn kull obbligu li jitnissel mill-ġîra tiegħu. 141. Il-ġirant li jipprojbixxi t-trasferiment mhux responsabbli lejn il-pus sessuri ta’ wara. Meta l-ġirant fil-ġîra tiegħu jkun espressamen t ipprojbixxa kull trasferiment ieħor tal-kambjala, dawk li wara tiġi lilhom imdawra l-kambjala ma jkollhom ebda jedd ta’ regress kontra dak il-ġirant. 142. Effett ta’ ġîra limitata. Jekk il-ġîra ssir bid-dikjarazzjoni" għall-inkass" jew bi kliem ieħor li juri ordni mogħti mill-ġirant, din il-ġîra ma tittrasferix il-proprjetà tal-kambjala, iżda tgħaddi biss lill-ġiratarju l-ordni li jkun fiha, u f’dan il-każ, il-ġiratarju jista’ biss jgħaddi lil ħadd ieħor dak l-istess ordni b’ġîra bħalha. 143. Meta l-ġîra ssir wara li jagħlaq iż-żmien għall-protest minħabba nuqqas ta’ ħlas jew ta’ aċċettazzjoni. (1) Jekk il-ġîra ssir wara li jagħlaq iż-żmien li fih għandu jsir il-protest minħabba nuqqas ta’ ħlas, il-ġiratarju jakkwista kontra t-trattarju l-jeddijiet kollha li joħorġu mill-aċċettazzjoni li tkun ġà saret u l-jeddijiet ta’ regres s kontra dawk il li jkunu dawr u l-kambjala wara li jgħaddi dak iż-żmien. (2) Id-dispożizzjoni ta’ dan l-artikolu tgħodd ukoll jekk il-ġira ssir wara li jagħlaq iż-żmien li fih għandu jsir il-protest minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni. 144. Jeddijiet tal-ġiratarju meta l-ġîra ssir wara l-protest minħabba nuqqas ta’ ħlas. Jekk il-ġîra ssir wara li l-kambjala tkun giet ipprotestata minħabba nuqqas ta’ ħlas, din il-ġîra ma tagħtix lill-ġiratarju ebda jeddijiet oħra ħlief dawk tal-ġirant tiegħu lejn it-trattarju, jekk dan ikun aċċetta l-kambjala, u lejn dawk il-ġiranti li jkunu għadhom obbligati fl-istess kambjala. 145. Jeddijiet tal-ġiratarju kontra t-traent. Fil-każijiet imsemmijin fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, il-ġiratarju jżomm sħaħ il-jeddijiet tiegħu kontra t-traent, u kontra dak li a kkont tiegħu l-kambjala tkun ġiet miġbuda. 146. Meta l-ġirant ikun għamel fil-ġîra tiegħu ż-żmien li fih il-kambjala għandha tiġi ippreżentata li t-trattarju, l-obbligazzjoni li toħroġ mill-ġîra tispiċċa, jekk il-kambjala ma tiġix ippreżentata għall-aċċettazzjoni fiż-żmien hekk imsemmi. 147. Il-pussess biss ta’ kambjala li ma tkunx imdawra lill-pussessur tagħti lil dan il-jedd li jippreżenta din il-kambjala għall-aċċettazzjoni u li jagħmel il-protest minħabba n-nuqqas ta’ aċċettazzjoni. FUQ L-AĊĊETTAZZJONI 148. Kif għandha ssir l-aċċettazzjoni. L-aċċettazzjoni tal-kambjala għandha ssir fuq il-kambjala nfisha, bil-firma tal-aċċettant, bil-kelmiet "naċċetta", jew "" aċċettata", jew mingħajrhom. 149. Meta l-aċċettazzjoni għandha ġġib id-data. L-aċċettazzjoni għandha ġġib id-data, jekk il-kambjala għandha titħallas f’ċertu żmien "vista" jew skont l-użu. In-nuqqas tad-data tal-aċċettazzjoni jagħmel il-kambjala eżiġibbli fiż-żmien fiha msemmi, li jibda jgħodd mid-data tagħha. 150. L-aċċettazzjoni ma tistax tkun kondizzjonali, iżda tista’ tkun limitata. (1) L-aċċettazzjoni ma tistax tkun kondizzjonali, iżda tista’ tkun limitata kwant u għas-somma li għandha titħallas. (2) L-aċċettazzjoni kondizzjonali titqies bħala rifjut ta’ aċċettazzjoni. 151. Meta l-kambjala għandha tiġi aċċettata. (1) Il-kambjala għandha tiġi aċċettata minnufih li tiġi ippreżentata, jew l-aktar tard fi żmien erbgħa u għoxrin siegħa mill-preżentata tagħha. (2) Jekk, wara li jagħlaq dan iż-żmien, ma tiġix mogħtija lura, aċċettata jew mhix aċċettata, dak li jkun żammha hu obbligat għad-danni u l-imgħaxijiet lejn il-pussessur. 152. (1) Bl-aċċettazzjoni ta’ kambjala, l-aċċettant jieħu fuq u l-obbligu li jħallas l-ammont tagħha, u ma jistax jiġi meħlus minn dan l-obbligu, għalkemm it-traent, jew dak li a kkont tiegħu l-kambja la ġiet aċċettata, ikun, mingħajr huma kienjaf, falla qabel l-aċċettazzjoni tal-kambjala. (2) lżda, jekk l-aċċettant ma kellux provvista ta’ fondi, hu jista’ jdur kontra t-traent jew kontra l-parti li a kkont tagħha l-kambja la ġiet aċċettata; f’kull każ bħal dan l-aċċettazzjoni tagħti lok biss għal sempliċi preżunzjoni kontra l-aċċettant, li jkollu l-jedd għall-prova kuntrarja. 153. Protest minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni. (1) Ir-rifjut ta’ aċċettazzjoni għandu jiġi ippruvat bi protest, li jissejjaħ protest minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni. (2) Jekk il-kambjala ma tiġix aċċettata għas-somma kollha li għaliha tkun ġiet miġbuda, għandu jsir l-istess protest għad-differenza. 154. Dmir tat-traent u tal-ġiranti meta jiġu notifikati bil-protest minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni. Wara n-notifika tal-protest imsemmi fl-aħħar artikolu qabel dan, il-ġiranti u t-traent huma, rispettivament, obbligati jagħtu garanzija tajba għall-ħlas tal-ammont tal-kambjala meta tagħlaq jew tal-ammont li għalih ma tkunx ġiet aċċettata, jew inkella jħallsu l-kambjala flimkien ma’ l-ispejjeż tal-protest u tar-rikambju. 155. Jekk, wara l-aċċettazzjoni tal-kambjala, jiġi ippruvat li l-kondizzjoni tal-aċċettant, fl-affarijiet tiegħu kummerċjali, tbiddlet b’mod li wieħed ikollu raġun jaħseb li l-kambjala ma tiġix imħallsa meta tagħlaq, tista’ tintalab kontra t-traent, il-ġiranti, u wkoll kontra l-aċċettan t innifsu, l-istess garanzija bħal dik imsemmija fl-aħħar artikolu qabel dan. 156. Obbligazzjoni tal-garanti. Il-garanti ta’ wieħed biss minn dawk li jkunu obbligati jagħtu garanzija, mhux obbliga tinsolidum ħlief ma’ dak li għalih jagħmel garanzija. 157. Wegħda ta’ aċċettazzjoni. Il-fatt li wieħed iwiegħed li jaċċetta kambjala ma jiswiex bħala aċċettazzjoni, iżda dak li lilu tkun ġiet imwiegħda l-aċċettazzjoni għandu azzjoni għad-danni u għall-imgħaxijiet kontra minwiegħed fil-każ li dan irrifjuta li jaċċetta bħal ma wiegħed. FUQ L-AĊĊETTAZZJONI GĦALL-UNUR TAL-FIRMA JEW B’INTERVENT 158. Aċċettazzjoni għall-unur tal-firma jew b’intervent. (1) Meta kambjala tkun ġiet ipprotestata minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni, kull persuna, li ma tkunxġà obbligata fiha, tista’ tindaħal u taċċetta l-kambjala għall-unur tat-traent, jew ta’ wieħed mill-ġiranti, sew b’ordni jew mingħajr ordni għal daqshekk ta’ dak it-traent jew ġirant. (2) It-trattarju nnifsu jista’, wara l-protest minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni, jindaħal bħala barrani kif jingħad hawn fuq. 159. Ordni ta’ preferenza meta diversi persuni joffru li jaċċettaw għall-unur tal-firma. Jekk diversi persuni joffru li jaċċettaw kambjala għall-unur tal-firma, għandhom preferenza- (a) dawk li jindaħlu għat-traent jew għal dak li a kkont tiegħu l-kambjala tkun ġiet miġbuda; (b) dawk li jindaħlu għall-ġiranti skont l-ordni tal-ġîri. 160. Jekk tnejn jew iżjed joffru li jaċċettaw b’intervent għall-istess persuna, il-pussessur tal-kambjala jista’ jagħżel lil minirid minnhom. 161. Għandu preferenza dak li jkun inkarigat jindaħal. lżda, dak li jkun ġie inkarigat jindaħal mill-persuna li għaliha jkun irid jaċċetta għandu, f’kull każ, preferenza fuq dawk li joffru li jaċċettaw għall-istess persuna, mingħajr dak l-inkarigu. 162. Il-pussessur ta’ kambjala jista’ jaċċetta għall-unur tal-firma. Il-pussessur ta’ kambjala jista’, bħal kull persuna oħra, jaċċetta b’intervent u jista’, taħt l-istess ċirkostanzi, jagħti preferenza lil u nnifsu. 163. L-aċċettazzjoni għall-unur tal-firma għandha ssir bil-miktub fuq il-kambjala u għandha tiġi iffirmata mill-aċċettant għall-unur, u għandha tiġi msemmija fl-att tal-protest jew f’att ieħor wara bħala żieda miegħu jew imdaħħal fih. 164. Dmirijiet tal-aċċettant għall-unur. L-aċċettant għall-unur għandu jitlob il-kunsinna tal-protest li jkun sar minħabba nuqqas ta’ aċċettazzjoni, u għandu jgħarraf, mingħajr dewmien, bl-intervent tiegħu lill-parti li għall-unur tagħha jkun indaħal, u jikkomuni kalha l-protest hawn fuq imsemmi: fin-nuqqas ta’ dan, huwa jwieġeb għad-danni u l-imgħaxijiet. 165. Meta l-aċċettant għall-unur ma jsemmix il-persuna li għaliha jindaħal. Jekk l-aċċettant għall-unur jonqos li jsemmil-persunali għall-unur tagħha huwa jindaħal, l-aċċettazzjoni titqies li saret għall-unur tat-traent, jew tal-parti li a kkont tagħha l-kambjala tkun ġiet miġbuda, jekk l-isem ta’ dik il-parti jkun jidher fuq il-kambjala. 166. (1) Għad li jkun hemm l-aċċettazzjoni għall-unur, il-pussessur ta’ kambjala jżomm sħaħ il-jeddijiet tiegħu kollha li jkollu kontra t-traent u l-ġiranti minħabba n-nuqqas ta’ aċċettazzjoni tat-trattarju. (2) Iżda, jekk l-intervent għall-bżonn jiġi irrikmandat mit-traenti nnifsu fl-istess kambjala, u din tiġi aċċettata minn min ikollu l-inkarigu biex jindaħal, ma tkunx meħtieġ a l-garanzija msemmija fl-artikolu 154. 167. Il-kambjala aċċettata għall-unur għandha tiġi ippreżentata għall-ħlas li t-trattarju oriġinali. (1) Kambjala aċċettata għall-unur għandha tiġi ippreżentata li t-trattarju oriġinali għall-ħlas fiż-żmien li tagħlaq, u ipprotestata kontra tiegħu jekk ma tiġix imħallsa. (2) Fin-nuqqas ta’ dan il-protest, l-aċċettant għall-unur mhux obbligati ħallas il-kambjala, u jekk iħallasha mingħajr ma jkun hemm il-protest, huwa jitlef il-jedd ta’ regress kontra dawk li setgħu jkollhom interess li l-kambjala tiġi ipprotestata kontra t-trattarju. FUQ IS-SOLIDARJETÀ 168. Il-partijiet f’kambjala huma obbligati insolidum. Dawk kollha li jiffirmaw, jaċċettaw jew idawr u kambjala, huma obbligati insolidum għall-garanzija lejn il-pussessur. FUQ L-AVALL 169. Avall. Apparti mill-aċċettazzjoni u l-ġîra, il-ħlas ta’ kambjala jista’ jiġi ggarantit b’avall, li hu l-obbligazzjoni ta’ terza persuna. 170. Kif jingħata l-avall. L-avall jista’ jingħata fuq il-kambjala nfisha, jew b’att għalih, jew ukoll b’ittra. 171. Obbligazzjoni ta’ min jagħti l-avall. Dak li jagħti l-avall hu obbliga tinsolidumu bl-istess mod li huma obbligatit-traent u l-ġiranti, jekk il-partijiet ma jkunux ftiehm u xort’oħra. FUQ L-ISKADENZA U L-ĦLAS TAL-KAMBJAL A 172. Iż-żmien tal-ħlas. Il-kambjala tista’ tiġi magħmula li titħallas- (a) "avista"; (b) fi żmien jew jum determinat; (ċ) f’ċertu żmien "vista"; (d) f’ċertu żmien mid-data; (e) skont l-użu. 173. "Avista". Il-kambjala miġbuda "avista" għandha titħallas malli tiġi ppreżentata. 174. Għal żmien jew jum determinat. Il-kambjala miġbuda għal żmien jew jum determinat għandha titħallas fiż-żmien jew fil-jum fiha msemmijin. 175. Kambjala li għandha titħallas f’nofs ix-xahar. Meta ż-żmien tal-ħlas imsemmi fil-kambjala hu għan-nofs ix-xahar, il-kambjala titqies magħluqa fil-ħmistax ta’ dak ix-xahar. 176. Kambjala li għandha titħallas f’ċertu żmien "vista" jew mid-data. Il-kambjala miġbuda għal ċertu żmien "vista" jew għal ċertu żmien mid-data, għandha titħalla s- (a) jekk iż-żmien hu indikat bi ġranet, fl-aħħar ġurnata tal-ġraneti msemmija: iżda, jekk il-kambjala tkun miġbuda għal ċertu żmien "vista", il-ġurnata li fiha l-kambjala tiġi ppreżentata għall-aċċettazzjoni ma tingħaddx, u fil-każ li l-kambjala tkun miġbuda għal ċertu żmien mid-data, il-ġurnata tad-data tal-kambjala ma tingħaddx; (b) jekk iż-żmien hu indikat b’ġimgħat jew b’xhur, fil-ġurnata tal-ġimgħa jew tax-xahar li tkun taqbel, fl-isem jew fin-numru, mal-ġurnata li fiha l-kambjala tkun ġiet ippreżentata għall-aċċettazzjoni jew mal-ġurnata tad-data tal-kambjala: Iżda, kemm-il darba din il-ġurnata ma tkunx tidħol fix-xahar li fih għandu jsir il-ħlas, il-kambjala titqies magħluqa fl-aħħar ġurnata ta’ dak ix-xahar. 177. Nofs xahar. Iż-żmien imsemmi bil-kelmiet "nofs xahar"ifissruħmistax-il ġurnata. 178. Kalendarju Gregorjan. Ix-xhur huma dawk skont il-kalendarju Gregorjan. 179. Kambjala miġbuda skont l-użu. Il-kambjala miġbuda bħala li titħallas skont l-użu għandha titħallas wieħed u għoxrin ġurnata minn dak in-nhar li tiġi ippreżentata għall-aċċettazzjoni. 180. Meta ma jissemma’ ebda żmien, il-kambjala titħallas "avista". Jekk ma jkunx ġie indikat xi wieħed miż-żminijiet imsemmija fl-artikolu 172, il-kambjala titħallas "avista". 181. Meta l-ġurnata tal-iskadenza hija l-Ħadd, eċċ. Emendat: V.1904.8. Jekk il-ġurnata li fiha tagħlaq kambjala hija ġurnata ta’ nhar ta’ Ħadd jew festa kmandata jew tal-Ġim għal-Kbira jew ta’ ġurnata oħra ta’ vakanza pubblika, hija għandha titħallas il-ġurnata ta’ wara, li ma tkunx vakanza pubblika. 182. Meta t-trattarju jiġi ddikjarat fallut. Il-kambjala titqies magħluqa mill-waqt li l-persuna li fuqha tkun miġbuda tiġi iddikjarata falluta, u f’dan il-każ il-pussessur jista’ jagħmel il-protest tal-kambjala msemmi fl-artikolu 191; iżda t-traent u l-ġiranti jistgħu, jekk jiġu msejħin għall-ħlas, jiddiferixxu l-ħlas sa dak in-nhar li l-kambjala tagħlaq skont il-kondizzjonijiet li taħthom tkun ġiet miġbuda, billi jagħtu l-garanzija msemmija fl-artikolu 154. 183. B’liema flus titħallas il-kambjala. Il-kambjala għandha titħallas bix-xorta ta’ flus imsemmija fiha. Iżda, jekk ix-xorta ta’ flus imsemmija fil-kambjala hija immaġinarja jew m’għandhiex kors legali fil-lok li fih għandu jsir il-ħlas, u fil-kambjala ma jkunx hemm imsemmil-valur ta’ dik ix-xorta ta’ flus, il-ħlas isir bil-flus li għandhom kors legali fil-lok tal-ħlas, f’somma li taqbel mal-valur tal-flus imsemmija fil-kambjala fiż-żmien li din tagħlaq, kemm-il darba t-traent, bl-użu tal-klawsola ta’ klawsola oħra bħalha, ma jkunx wera r-rieda li l-ħlas isir fix-xorta ta’ flus minnu msemmija, bastali din ix-xorta ta’ flus ma tkunx immaġinarja. 184. Dak li jħallas kambjala mhux obbligat jivverifika l-awtentiċità tal-ġîri. 185. Dak li jħallas kambjala qabel ma tagħlaq iwieġeb għall-validità tal-ħlas. 186. Ħlas fl-egħluq min għajr oppożizzjoni jġi b il-ħelsien. Dak li jħallas kambjala meta tagħlaq, u mingħajr oppożizzjoni, jitqies meħlus skont il-li [i. 187. Il-pussessur ta’ kambjala ma jistax jiġi mġiegħel jirċievi l-ħlas tagħha qabel ma tagħlaq. 188. Ħlas tat-tieni, it-tielet, eċċ. Il-ħlas ta’ kambjala magħmul fuq it-tieni, it-tielet, jew eżemplar ieħor, jiswa, basta li jkun speċifikat fuq dan it-tieni, it-tielet, jew eżemplar ieħor, li dan il-ħlas ineħħi l-effett tal-eżemplari l-oħra tal-kambjala. 189. Meta l-eżemplar aċċettat tal-kambjala ma jiġix meħud lura minn min iħallas. Dak li jħallas kambjala fuq it-tieni, it-tielet, jew eżemplar ieħor, mingħajr ma jieħu lura l-eżemplar li fuqu jkun aċċetta, ma jiġix meħlus quddiem it-terz li jkollu f’idejh l-eżemplar aċċettat, bla ħsara tal-jedd ta’ regress kontra dakli lilu ħallas bla ma kienimiss. 190. Meta jiġu aċċettati żewġ eżemplari jew iżjed. Meta kambjala tinġibed fl-ewwel, fit-tieni, fit-tielet, jew f’aktar eżemplari, u t-trattarju jaċċetta iżjed minn eżemplar wieħed, hu obbligat iħallas l-eżemplari kollha aċċettati li jiġu ppreżentati lilu fl-iskadenza minn kull pussessur tagħhom, bla ħsara tal-jedd ta’ regress kontra dak li jkun għamel użu ta’ iżjed minn eżemplar wieħed tal-kambjala. 191. Protest għal nuqqas ta’ ħlas. Ir-rifjut tal-ħlas ta’ kambjala għandu jiġi ippruvat bi protest, li jissejjaħ protest għal nuqqas ta’ ħlas. 192. Ħlas ta’ kambjala mhux imdawra lill-pussessur. Dak li jitlob il-ħlas ta’ kambjala li ma tkunx ġiet imdawralilu, iżda li, fl-istess ħin, juri li ġiet lilu mibgħutabiex idaħħal il-ħlas tagħha, jista’, billi jagħti garanzija tajba, jitlob il-ħlas tagħha, u jista’ jipprotestaha jekk ma tiġix imħallsa. 193. Il-pussessur ta’ kambjala li jirċievi l-ħlas tagħha, u l-ġiranti kollha ta’ qablu, huma garanti lejn dak li ħallasha tal-validità tal-ġîri kollha ta’ qabel. 194. Il-ħlas isir kontra l-kunsinna tal-kambjala. Bla ħsara tal-każ imsemmi fl-artikoli 201 u 202, id-debitur mhux obbligat i ħallas il-kambjala ħlief kontra l-kunsinna tagħha bl-irċevuta kif imiss. 195. Ħlas ta’ biċċa mis-somma. (1) Il-pussessur tal-kambjala ma jistax jirrifjuta li jirċievi mingħand it-trattar ju biċċa biss mis-somma msemmija fiha, ukoll meta l-kambjala tkun ġiet aċċettata mit-trattarju nnifsu, jew minn ħadd ieħor, għas-somma kollha, immal-pus sessur għandu jipprotestaha għall-bqija. (2) Iżda, dak li jkun ħallas biċċa ma jistax jitlob li l-kambjala tiġi ikkunsinnata lilu, immahu jista’ jitlob biss lis-somma li ħallas tiġi mniżżla fuq il-kambjala, u li tiġi ikkunsinnata lil u kopja tagħha bl-irċevuta tas-somma mħallsa. 196. Meta l-kambjala ma tiġix ippreżentata għall-ħlas. Emendat: XXIV.1995.362. Jekk il-kambjala ma tiġix ippreżentata għall-ħlas meta tagħlaq, l-aċċettant jista’, wara li jagħlaq iż-żmien li fihimissu jsir il-protest għal nuqqas ta’ ħlas, iqiegħed l-ammont tal-kambjala fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, bi spejjeż u riskju tal-pussessur. 197. Eċċezzjonijiet persunali għall-ġiranti. L-eċċezzjonijiet li huma persunali għall-ġiranti ma jistgħux jingħataw kontra l-pussessur ta’ kambjala. 198. (1) L-eċċezzjonijiet li huma persunali għall-pussessur tal-kambjala ma jistgħux idewmu l-ħlas tagħha, jekk ma jkunux likwidi u li jistgħu jinqatgħu malajr fil-kawża li tkun miexja. (2) Jekk dawn l-eċċezzjonijiet ikunu jinħtieġu eżami fit-tul, is-smigħ tagħhom isir f’kawża għaliha, u, sadanittant, il-kundanna għall-ħlas tal-kambjala, bil-garanzija jew mingħajrha, skont ma jidhrilha l-qorti, m’għandhiex tkun imdewma. 199. Oppożizzjoni għall-ħlas ta’ kambjala. Ma tistax issir oppożizzjoni għall-ħlas ta’ kambjala ħlief fil-każ ta’ telf tal-kambjala jew ta’ falliment tal-pussessur. 200. Telf ta’ kambjala mhux aċċettat a. Fil-każ ta’ telf ta’ kambjala mhux aċċettata, sid il-kambjala jista’ jitlob il-ħlas tagħha fuq it-tieni, it-tielet, ir-raba’, jew eżemplar ieħor. 201. Telf ta’ kambjala aċċettat a. Jekk il-kambjala mitlufa tkun aċċettata, il-ħlas ma jistax jintalab fuq it-tieni, it-tielet, ir-raba’, jew eżemplar ieħor, kemm-il darba dak li jitlob il-ħlas ma jippruvax kif imiss il-jedd tiegħu u ma jagħtix garanzija tajba. 202. Meta l-pussessur ma jistax jippreżenta eżemplar tal-kambjala. Meta dak li tilef il-kambjala, aċċettata jew le, ma jistax jippreżenta t-tieni, it-tielet, ir-raba’, jew eżemplar ieħor tagħha, hu jista’ madankollu jitlob u jieħu l-ħlas tagħha, jekk jipprova kif imiss il-jedd tiegħu fuqha u jagħti garanzija tajba. 203. Meta tispiċċa l-obbligazzjoni li tinħoloq bil-garanzija. L-obbligazzjoni li tinħoloq bil-garanzija msemmija fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, tispiċċa wara tliet snin. 204. Meta jista’ jintalab li l-ammont tal-kambjala mitlufa jiġi ddepożitat. Emendat: XXIV.1995.362. Jekk ma tingħatax il-garanzija msemmija fl-artikoli 201 u 202, jista’ jintalab, meta ssir il-prova tal-jedd meħtieġa f’dawk l-artikoli, li s-somma li għandha titħallas fuq il-kambjala mitlufa tiġi mqiegħda fil-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili. 205. Protest fil-każ ta’ kambjala mitlufa. Fil-każ ta’ nuqqas ta’ ħlas fuq talba magħmula għalhekk, skont id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 201 u 202, sid il-kambjala mitlufa għandu, sabiex iżomm il-jeddijiet tiegħu kollha, jagħmel att ta’ protest, u jinnotifikah lit-traentu lill-ġiranti, fiż-żmien u bil-mod bħal ma jingħadiżjed ’il quddiem dwar il-protest għal nuqqas ta’ ħlas. 206. Obbligu tal-ġirant immedjat lejn il-ġiratarju tiegħu f’każ ta’ kambjala mitlufa. Sid il-kambjala mitlufa, sabiex jieħu t-tieni, it-tielet, jew eżemplar ieħor tagħha, għandu jitlobha lill-ġirant immedjat tiegħu u dan il-ġirant hu fl-obbligu li jagħtih l-għajnuna tiegħu u l-użu ta’ ismu biex jaġixxi kontra l-ġirant tiegħu nnifsu, u hekk minn ġirant għall-ieħor sat-traent tal-kambjala. 207. Sid il-kambjala mitlufa hu obbligat għall-ħlas tal-ispejjeż. Sid il-kambjala mitlufa hu obbligat għall-ħlas tal-ispejjeż kollha li jsiru minħabba t-telf tagħha. 208. Responsabbiltà għad-danni fil-każ ta’ rifjut ta’ għoti tat-tieni, it-tielet jew eżemplar ieħor. Dak li jirrifjuta li jagħti t-tieni, it-tielet, jew eżemplar ieħor, meta tkun ġiet mitluba lilu skont l-artikolu 206, iwieġeb għad-danni u l-imgħaxijiet. FUQ IL-ĦLAS GĦALL-UNUR TAL-FIRMA JEW B’INTERVENT 209. Ħlas għall-unur. Meta kambjala tiġi ipprotestata għal nuqqas ta’ ħlas, kull min irid jista’ jindaħal u jħallasha taħt protest għall-unur tat-traent jew ta’ wieħed mill-ġiranti. 210. Kif għandu jirriżulta. Il-ħlas għall-unur għandu jiġi msemmi fl-att tal-protest jew f’att ieħor wara bħala żieda miegħu jew imdaħħal fih. 211. Jeddijiet u dmirijiet ta’ min iħallas għall-unur. (1) Dak li jħallas kambjala b’intervent jidħol fil-jeddijiet tal-pussessur, u fid-dmirijiet tiegħu dwar il-formalitajiet li għandhom jiġu mħarsa. (2) Barra minn dan, hu għandu jagħti minnufiha vviż tal-ħlas lil dakli għall-unur tiegħu jkun indaħal, taħt piena tad-danni u imgħaxijiet. 212. (1) Jekk il-ħlas b’intervent isir għall-unur tat-traent, il-ġiranti kollha jiġu meħlusa. (2) Jekk il-ħlas isir għall-unur ta’ ġirant partikolari, il-ġiranti kollha ta’ wara jh jiġu meħlusa. 213. Meta żewġ persuni jew iżjed joffru li jħallsu b’intervent. Jekk żewġ persuni jew iżjed joffru li jħallsu kambjala b’intervent, igħoddu r-regoli dwar l-aċċettazzjoni b’intervent. 214. Il-preferenza tingħata lit-trattarju. lżda, jekk dak li fuqu fil-bidu tkun inġibdet il-kambjala, u li kontra tiegħu jkun sar il-protest għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni, ikun irid iħallas il-kambjala meta tagħlaq, hu għandu preferenza fuq dawk kollha li jkunu jridu jħallsuha b’intervent. 215. Jedd tal-aċċettant b’intervent meta l-kambjala tiġi mħallsa minn ħadd ieħor. L-aċċettant b’intervent, illi ma jħallasx il-kambjala minħabba li tiġi mħallsa mit-trattarju jew minn ħadd ieħor, għandu jedd jitlob mingħand dak li ħallas il-kambjala l-ispejjeż li jkun għamel u kummissjoni ta’ terz fil-mija. 216. Meta dak li jħallas għall-unur jitlef il-jedd ta’ regress. Dak li jħallas kambjala għall-unur, meta persuna oħra, li kellha preferenza fuq u, kienet offriet li tħallas il-kambjala, ma jistax idur kontra dawk il-ġiranti illi kienu jiġu meħlusa minn kull obbligu li kieku ħalset dik il-persuna l-oħra. 217. Il-kambjala u l-protest għandhom jiġu ikkunsinnati lil min iħallas għall-unur. Dak li jħallas għall-unur għandu jedd għall-kunsinna lil u tal-kambjala nfisha u tal-protest għal nuqqas ta’ ħlas, u huwa obbligat għar-rimborż tal-ispejjeż tal-protest. FUQ IL-JEDDIJIET U D-DMIRIJIET TAL-PUSSESSUR 218. Il-pussessur ta’ kambjala li għandha titħallas f’Malta "avista", jew f’ċertu żmien "vista Il-pussessur ta’ kambjala li għandha titħallas f’Malta "avista", jew skont l-użu, hu obbligat jippreżenta l-kambjala għall-ħlas jew għall-aċċettazzjoni, fiż-żminijiet imsemmijin fl-artikolu ta’ wara dan, li jibdew igħoddu mid-data tal-kambjala, taħt piena li jitlef il-jedd tiegħu ta’ regress kontra l-ġiranti, u wkoll kontra t-traent jekk dan ikun għamel il-provvista tal-fondi għall-ħlas tal-kambjala. 219. Żmien li fih għandha ssir il-preżentata. Iż-żminijiet imsemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan huma: (a) sitt xhur, jekk il-kambjala hija miġbuda minn lok fl-Ewropa, fl-Asja Minuri, fis-Sirja, fl-Eġittu, fi Tripli, f’Tuneż, fl-Alġerija jew fil-Marokk; (b) sena, jekk il-kambjala hija miġbuda minn kull lok ieħor; (ċ) xahar jekk il-kambjala hija miġbuda u għandha titħallas f’Malta: Iżda, fi żmien ta’ gwerra fuq il-baħar, iż-żminijiet imsemmija fil-paragrafi (a) u (bIżda, fi żmien ta’ gwerra fuq il-baħar, iż-żminijiet imsemmija fil-paragrafi (a) jiġu irduppjati. 220. L-istess telf ta’ jedd imsemmi fl-artikolu 218 ibat il-pussessur ta’ kambjala miġbuda f’Malta, u li għandha titħallas "avista", jew f ‘ċertu żmien "vis ta L-istess telf ta’ jedd imsemmi fl-artikolu 218 ibat il-pussessur ta’ kambjala miġbuda f’Malta, u li għandha titħallas "avista", jew skont l-użu, f’wieħed jew ieħor mill-pajjiżi msemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan, jekk il-pussessur ma jippreżentahiex għall-ħlas jew għall-aċċettazzjoni fiż-żminijiet imsemmijin f’dak l-artikolu. 221. Xi kambja li jistgħu ma jiġux ippreżentati għall-aċċettazzjoni. Il-pussessur ta’ kambjala miġbuda għal ċertu żmien jew jum determinat, jew għal ċertu żmien mid-data, mhux obbligat jippreżenta l-kambjala għall-aċċettazzjoni, iżda jekk jagħżel li jippreżentaha għandu jipprotestaha jekk ma tiġix aċċettata. 222. Meta t-traent jew il-ġiranti jagħtu ordnijiet xort’oħra. Id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 218, 220 u 221 ma jgħoddux għat-traentu għall-ġiranti li jkunutaw b’mod li jiswa ordnijiet xort’oħra. 223. Il-preżentata għall-ħlas għandha ssir fl-iskadenza. Il-pussessur ta’ kambjala għandu jippreżentaha għall-ħlas dak in-nhar li tagħlaq. 224. Il-preżentata ta’ kambjala għall-aċċettazzjoni jew għall-ħlas, il-protest, it-talba għal eżemplar ta’ kambjala, kif ukoll l-atti l-oħra kollha kontra persuna partikolari dwar il-kambjala, għandhom isiru fil-lok ta l-kummerċ ta’ din il-persuna inkella ta’ fejn toqgħod bid-dar. 225. (1) Il-pussessur ta’ kambjala ma jistax jitlob l-aċċettazzjoni tagħha, jew il-kunsinna ta’ eżemplar, jew l-esekuzzjoni ta’ att ieħor dwarha, ħlief f’ġurnata li mhix ġurnata ta’ vakanza pubblika. (2) Jekk l-aħħar ġurnata li fiha għandha tintalab l-esekuzzjoni ta’ xi wieħed minn dawn l-atti tkun ġurnata ta’ nhar ta’ Ħadd, jew ta’ festa kmandata oħra, jew ta’ nhar il-Ġim għal-Kbira, jew ġurnata oħra ta’ vakanza pubblika, it-talba għall-esekuzzjoni għandha ssir fil-ġurnata ta’ wara li mhix ġurnata ta’ vakanza pubblika. (3) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu jgħoddu wkoll għall-protest. 226. Meta għandu jsir il-protest. (1) Il-protest għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni għandu jsir fil-ġurnata ta’ wara dik li fiha l-kambjala tiġi ippreżentata għall-aċċettazzjoni. (2) Il-protest għal nuqqas ta’ ħlas għandu jsir fil-ġurnata ta’ wara dik li fiha l-kambjala tagħlaq. 227. Il-protest għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni, eċċ., ma jeħlisx lill-pussessur mill-protest għal nuqqas ta’ ħlas. (1) Il-protest għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni, jew il-mewt jew il-falliment ta’ dak li fuq u l-kambjala tkun miġbuda, ma jeħilsux lill-pussessur mill-protest tal-kambjala għal nuqqas taħlas. (2) Jekk l-aċċettantifalli qabel ma tagħlaq il-kambjala, il-pussessur jista’ jipprotesta l-kambjala u jdur kontra minimiss. 228. Jekk fil-kambjala jkun hemm imsemmija l-persuna għall-aċċettazzjoni jew għall-ħlas b’intervent, u t-trattarju jirrifjuta li jaċċettaha, il-pussessur għandu, wara li jipprotesta l-kambjala kontra t-trattarju, jippreżentaha għall-aċċettazzjoni lill-persuna msemmija fiha. 229. Il-pussessur għandu jitlob il-ħlas mingħand l-aċċettant għall-unur, eċċ., jekk it-trattarju jirrifjuta li jħallas il-kambjala. Jekk il-persuna li fuqha l-kambjala tkun miġbuda tirrifjuta li tħallasha, il-pussessur għandu, wara li jipprotesta l-kambjala kontra tagħha, jippreżentaha għall-ħlas lill-aċċettant għall-unur, u, f’każ ta’ rifjut ta’ dan tal-aħħar, lil kull persuna oħra msemmija fil-kambjala għall-aċċettazzjoni jew għall-ħlas tagħha fil-każ ta’ bżonn. 230. Ir-rifjut tal-aċċettant għall-unur, eċċ., għandu jiġi mniżżel fil-protest jew wara. Ir-rifjut, sew tal-aċċettazzjoni kemm tal-ħlas, minn waħda mill-persuni msemmijin fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, għandu jiġi msemmi fl-att tal-protest kontra t-trattarju jew wara dak il-protest. 231. Il-pussessur ma jistax jirrifjuta l-aċċettazzjoni jew il-ħlas għall-unur tal-firma. (1) Il-pussessur ta’ kambjala ipprotestata għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni jew ta’ ħlas, ma jistax jirrifjuta l-aċċettazzjoni jew il-ħlas li wieħed joffri li jagħmel b’intervent għall-unur tal-firma tat-traent jew ta’ xi wieħed mill-ġiranti. (2) lżda, b’din l-aċċettazzjoni għall-unur tal-firma, ma jispiċċax għall-pussessur il-jedd għall-garanzija msemmija fl-artikolu 154. 232. X’jiswew il-kelmiet" mingħajr protest". It-talba jew l-ordni li jkun hemm fil-kambjala sabiex din titraġġa lura mingħajr protest (retoursansprot Ċt), teħles lill-pussessur mill-obbligu li jipprotesta l-kambjala, iżda ma teħilsux mill-obbligu li jippreżenta l-kambjala fiż-żmien li jmiss. 233. Avviż ta’ nuqqas ta’ aċċettazzjoni jew ta’ ħlas. (1) Il-pussessur ta’ kambjala ipprotestata għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni jew ta’ ħlas għandu, mingħajr dewmien, jagħti avviż bil-miktub ta’ dak in-nuqqas lill-ġirant li jiġi minnufih qablu. (2) Kull ġirant, meta jirċievi dan l-avviż, għandu, mingħajr dewmien, jinnotifikah lill-ġirant li jiġi minnufih qablu. (3) L-avviż imsemmi f’dan l-artikolu għandu jkollu miegħu l-protest. 234. Meta fil-ġîra ma jkunx hemm l-indirizz tal-ġirant. Jekk ġir antida wwar il-kambjala lil ħadd ieħor mingħajr ma jniżżel l-indirizz tiegħu, l-avviż tan-nuqqas tal-aċċettazzjoni jew tal-ħlas għandu jingħata lill-ġirant li jiġi minnufih qablu. 235. Meta l-pussessur jitlef il-jedd ta’ regress. Il-pussessur ta’ kambjala ma jistax, għal nuqqas ta’ ħlas, idur kontra t-traent jew kontra l-ġiranti- (a) jekk il-kambjala ma tkunx ġiet ippreżentata għall-aċċettazzjoni, meta hu meħtieġ, jew għall-ħlas, li t-trattarju jew lill-persuni msemmijin fl-artikoli 228 u 229; (b) jekk il-pussessur jirrifjuta l-aċċettazzjoni jew il-ħlas min għand wieħed li ried jindaħal għall-unur tal-firma tat-traent jew ta’ xi wieħed mill-ġiranti. 236. Każijiet oħra li fihom il-pussessur jitlef il-jedd ta’ regress. Il-pussessurlanqas ma jkollu jedd idur kontra l-ġiranti jew kontra t-traent li jkun għamel il-provvista tal-fondi f’idejn it-trattarju jew f’idejn il-persuni msemmijin fl-artikoli 228 u 229, jekk hu jkun naqas jagħmel dak li hu meħtieġ skont id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 226, 230 u 233. 237. Kif jista’ jiġi eżerċitat il-jedd ta’ regress. Il-pussessur ta’ kambjala ipprotestata għal nuqqas ta’ ħlas għandu jedd idur kontra l-obbligati kollha flimkien, jew kontra wieħed biss jew kontra xi wħud minnhom, mingħajr ma jitlef il-jedd tiegħu rigward dawk li kontra tagħhom ma jkunx aġixxa, u huwa mhux obbligat jimxi skont l-ordni tal-ġîri. 238. Żmien li fih għandu jiġi eżerċitat il-jedd ta’ regress kontra l-ġiranti u t-traenti li joqogħdu f’Malta. Il-jedd ta’ regress kontra l-ġiranti u t-traenti li jkunu joqogħdu f’Malta, għal kambjali, ipprotestati għal nuqqas ta’ ħlas, miġbuda f’Malta u li għandhom jitħallsu band’oħra, għandu jiġi eżerċitat fiż-żmien- (a) ta’ tnax-il xahar, jekk il-kambjala kellha titħallas f’lok fl-Ewropa, fl-Asja Minuri, fis-Sirja, fl-Eġittu, fi Tripli, f’Tuneż, fl-Alġerija jew fil-Marokk; (b) ta’ tmintax-il xahar, jekk il-kambjala kellha titħallas f’kull pajjiż ieħor: Iżda dawn iż-żminijiet jiġu irduppjati fi żmien ta’ gwerra fuq il-baħar. 239. Meta jibda jgħaddi ż-żmien. Iż-żminijiet imsemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan jibdew igħoddu- (a) għall-pussessur tal-kambjala, minn dak in-nhar tal-protest għal nuqqas ta’ ħlas; (b) għal kull wieħed mill-ġiranti minn dak in-nhar li jkun ġie mitlub lil u l-ħlas, jekk iħallas volontarjament, jew, jekk le, minn dak in-nhar li tiġi magħmula kontra tiegħu t-talba ġudizzjarja għall-ħlas. 240. Telf tal-jedd ta’ regress bl-egħluq taż-żmien. Wara li jagħlqu ż-żminijiet imsemmijin fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, il-pus sessur u l-ġiranti tal-kambjala jitilfu l-jedd ta’ regress. 241. Falliment ta’ waħda jew iżjed mill-persuni obbligati fil-kambjala. (1) F’każ ta’ falliment ta’ waħda jew iżjed mill-persuni obbligati fil-kambjala ipprotestata, il-pussessur tagħha jista’ jġib ’il quddiem it-talba tiegħu għall-ħlas kollu ta’ dak li jkollu jieħu kontra l-massa ta’ kull wieħed mill-falluti. (2) Meta jitqassam u jittieħed sehem mill-massa ta’ wieħed mill-falluti, il-persuni obbligati fil-kambjala, li ma jkunux falluti, kif ukoll il-massi tal-falluti l-oħra, jiġu meħlusa biss sas-somma tas-sehem li jkunhekk ittieħed. 242. Meta l-pussessur jaċċetta akkordju volontarju. (1) Iżda, jekk il-pussessur tal-kambjala jagħmel akkordju volontarju mat-traent jew ma’ l-aċċettant, huwa jitlef il-jedd ta’ regress kontra l-ġiranti kollha. (2) Jekk l-akkordju jsir ma’ wieħed mill-ġiranti, il-pussessur jitlef il-jedd ta’ regress kontra l-ġiranti kollha ta’ wara iżda jżomm il-jeddijiet tiegħu kontra l-aċċettant. Huwa jżomm ukoll il-jeddijiet tiegħu kontra l-ġiranti ta’ qabel u kontra t-traent, jekk dawn il-ġiranti jew it-traent ma jippruvawx li batew ħsara b’dak l-akkordju, u kemm-il darba l-pussessur ikun żamm espressament il-jeddijiet tiegħu kontra tagħhom. (3) Jekk l-akkordju jiġi magħmul mat-traent, l-aċċettant, jekk ma tkunx ġiet lilu magħmula l-provvista tal-fondi, jibqa’ meħlus minn kull ohbligazzjoni. (4) Jekk, fl-aħħar nett, l-akkordju jkun ġie magħmul volontarjament mal-aċċettant, u dan kellu l-provvista ta’ fondi, il-pussessur jitlef il-jedd ta’ regress kontra t-traent. 243. Meta l-jedd ta’ regress jerġa’ jibda jseħħ. Il-jedd ta’ regress jerġa’ jibda jseħħ favur il-pussessur kontra t-traent jew kontra dakfost il-ġiranti illi, wara li jagħlqu ż-żminijiet stabbiliti għall-protest, għall-avviż, u għall-eżerċizzju tal-jedd hawn fuq imsemmi, jirċievi b’akkont, jew b’kumpens, jew b’kull mod ieħor, il-fondi iddestinati għall-ħlas tal-kambjala. 244. Kull debitur ta’ kambjala għandu jedd, meta jħallas l-ammont tagħha, flimkien ma’ l-imgħaxijiet u l-ispejjeż inċidentali, jitlob li l-kambjala tiġi ikkunsinnata lil u bis-saldu fuqha. 245. L-aċċettazzjoni u l-ġîri jiswew ukoll jekk il-firma tat-traent tkun falza. L-aċċettazzjoni u l-ġîri, jekk huma veri, jibqgħu jiswew, għad li l-firma tat-traent tkun falza jew iffalsifikata. 246. Jekk il-kambjala jkun fiha aċċettazzjoni jew ġîra falza. Jekk kambjala jkun fiha aċċettazzjoni jew ġîra falza jew iffalsifikata, il-ġiranti kollha u t-traent, li l-firem tagħhom ikunu veri, jibqgħu obbligati f’dik il-kambjala. FUQ IL-PROTEST 247. Il-protest għandu jsir b’nutar pubbliku. Il-protesti għal nuqqas ta’ aċċettazzjoni jew ta’ ħlas għandhom isiru b’nutar pubbliku, illi għandu jmur fil-lok fejn il-persuna, li għandha taċċetta jew tħallas, ikollha l-kummerċ tagħha jew tkun toqgħod bid-dar, u jitlobha taċċetta l-kambjala jew tħallas l-ammont tagħha. 248. Forma tal-protest. (1) L-att ta’ protest għandu jkun fih kopjakelma b’kelma tal-kambjala, tal-aċċettazzjoni, jekk tkun ġà ġiet aċċettata, tal-ġîri, u tal-ordnijiet mogħti jin fiha, u għandu jkun fih ukoll- (a) l-isem ta’ dak li favur tiegħu jsir il-protest; (b) t-talba biex jaċċetta jew biex iħallas, magħmula lil dak li kontra tiegħu jsir il-protest; (ċ) il-fatt jekk dak li għandu jaċċetta jew iħallas kienx preżenti jew assenti; (d) ir-raġuni tar-rifjut tal-aċċettazzjoni jew tal-ħlas; (e) id-data li fiha t-talba ġiet magħmula jew tfittxet li tiġi magħmula iżda bla effett. (2) Fil-każ ta’ aċċettazzjoni jew ta’ ħlas għall-unur tal-firma, fil-protest għandu jingħad minn min, għall-unur ta’ min, u b’liema mod il-kambja la ġiet aċċettata jew imħallsa. 249. Meta n-nutar ma jirnexxiluxisi bil-persuna. Meta n-nutar ma jirnexxiluxisib lill-persuna li għandha taċċetta jew tħallas, jew ma jirnexxiluxisirjaf jekk din il-persuna għandhiex lok tal-kummerċ tagħha, jew ma jirnexxiluxisib fejn toqgħod bid-dar, hu għandu jfisser espressament fil-protest li t-tfittix tiegħu baqa’ bla effett. 250. Għandu jsir protest wieħed biss ukoll meta t-talba ssir lil diversi persuni. Meta t-talba għall-aċċettazzjoni jew għall-ħlas għandha ssir lil żewġ persuni jew iżjed, hu biżżejjed li jiġi magħmulatt ta’ protest wieħed dwar dik it-talba. 251. In-nuqqas ta’ protest ma jistax jissewwa b’mezz ieħor. Ebda att ieħor mill-pussessur tal-kambjala ma jista’ jiswaminflok l-att tal-protest, minbarra l-każijiet imsemmjin fl-artikoli 199, 200, 201 u 202 dwar it-telf tal-kambjali. FUQ IR-RIKAMBJU 252. Kif isir. Ir-rikambju jsir bil-mezz ta’ rivalsa. 253. Tifsir ta’ rivalsa. Ir-rivalsa hija kambjala ġdida miġbuda mill-pussessur biex jitħallas mingħand it-traent jew mingħand wieħed mill-ġiranti, tal-kreditu tiegħu bħala pussessur għall-kambjala ipprotestata, skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 256. 254. Ir-rikambju hu irregolat skont kif ikun sejjer il-kambju tal-lok fejn tinġibed ir-rivalsa fuq il-lok fejn isir ir-rimborż. 255. Kont ta’ ritorn. Ir-rivalsa għandu jkollha magħha kont imsejjah "kont ta’ ritorn". 256. X’għandu jkun fih il-kont. (1) Dan il-kont għandu jikkomprendi - (a) l-ammont tal-kambjala ipprotestata; (b) l-ispejjeż tal-protest, u spejjeż leġittimi oħra, bħal dawk ta’ kummissjoni, ta’ senserija u ta’ postaġġ; (ċ) l-isem ta’ dak li fuq u tiġi miġbuda r-rivalsa, u r-rata tal-kambju li bih ġiet innegozjata, iċċertifikat minn sensal jew minn żewġ kummerċjanti. (2) Il-kont hawn fuq imsemmi għandu jkollu miegħu l-kambjala ipprotestata u l-protest. 257. Meta m’hemmx kwotazzjoni ta’ kambju bejn il-lok fejn issir ir-rivalsa u dak li fuq u tiġi miġbuda. Meta ma jkunx hemm kwotazzjoni ta’ kambju bejn il-lok fejn issir ir-rivalsa u l-lok li fuq u tiġi miġbuda, ir-rikambju jinqies skont kif ikun sejjer il-kambju fl-eqreblok għal dak li fuq u tiġi miġbuda r-rivalsa. 258. Imgħaxijiet. L-imgħax fuq l-ammont tal-kambjala ipprotestata għal ta’ ħlas, fuq l-ispejjeż tal-protest, u fuq kull spiża leġittima oħra, jibda għaddej minn dak in-nhar tal-protest. 259. Ebda ħlas ma jista’ jintalab fuq rival sa kemm-il darba l-kont ta’ ritorn ma jkollux miegħu ċ-ċertifikat meħtieġ fl-artikolu 256. S u b-titolu II FUQ IL-BILJETTI NEGOZZJABBLI JEW PROMISSORYNOTES, UMANDATI JEW CHEQUES FUQ IL-BILJETTI NEGOZZJABBLI JEW PROMISSORYNOTES FUQ BANKIERA JEW KAXXIERA 260. Dispożizzjonijiet dwar il-kambjali li jgħoddu għall-biljetti negozjabbli. Id-dispożizzjonijiet li jgħoddu għall-kambjali u li jirrigwardaw il-ġîra, l-obbligazzjoni insolidum, l-avall, iż-żmien tal-iskadenza, il-ħlas, il-ħlas għall-unur, il-protest, id-dmirijiet u l-jeddijiet tal-pussessur, u r-rikambju, igħoddu għall-biljetti negozjabbli jew promissorynotes. Id-dispożizzjonijiet li jgħoddu għall-kambjali u li jirrigwardaw il-ġîra, l-obbligazzjoni insolidum 261. X’għandu jkun fih biljett negozjabbli. (1) Il-biljett negozjabbli jew promissorynote għandu jkun fih id-data, is-somma li għandha titħallas, l-isem tal-persuna li favur tagħha jew għall-ordni tagħha huwa ffirmat, iż-żmien li fih għandu jsir il-ħlas, u l-valur mogħti fiflus, f’merkanzija, b’akkont, jew xort’oħra. (2) Il-biljett negozjabbli jew promiss orynote jista’ jkun miġbud li jitħallas lill-purtatur. 262. Mandati jew cheques. (1) Il-mandati jew cheques fuq bankiera jew kaxxiera għandu jkun fihom id-data, is-somma li għandha titħallas, u jistgħu jsiru li jitħallsu lill-persuna msemmija bl-isem, jew għall-ordni tagħha, jew għall-purtatur. (2) Huma jitħallsu mal-preżentata tagħhom. 263. Konsegwenza meta tiddawwar il-preżentata taċ-cheque. Jekk il-pussessur ta’ cheque jonqosterza persuna ma jistax idur kontra din il-persuna, u lanqas kontra l-persuna li tkun ġibdet iċ-cheque jekk Jekk il-pussessur ta’ cheque jonqos li jsarrfu fi żmien tlittijiem mid-data tiegħu, u, wara dan iż-żmien, il-bankier jew kaxxier jirrifjuta jħallsu, il-pussessur li jkun irċieva ċ-cheque mingħanddin tipprova li kellha f’idejn il-bankier jew kaxxier fondi biżżejjed għall-ħlas ta’ dak iċ-cheque, u li dawn il-fondi ma ġewx nieqsa biħtija tagħha. Titolu VIII FUQ IL-KUNTRATT TA’ KONT KURRENT 264. X’inhukont kurrent. Il-kont kurrent hu kun tratt li bih żewġ persuni jiftiehmu li r-rimessi ta’ xulxin jiġu mniżżlin f’kont bħala partiti ta’ dejn u ta’ kreditu, bl-obbligu tal-parti li kontra tagħha jinsabbilanċ meta jingħalaq il-kont li tħallas dak il-bilanċ. 265. Proprjetà tar-rimessi. Kull rimessali ssir b’esekuzzjoni ta’ dan il-kuntratt titqies li għaddiet bi proprjetà assoluta minn dak li għamilha għal dak li rċeviha. 266. Partiti ta’ dejn u ta’ kreditu. Il-partiti ta’ dejn u ta’ kreditu jitqiesu li huma żewġ ammonti indiviżibbli: Iżda, jekk ma jkunx hemm ftehim kuntrarju, jibqa’ sħiħ kull jedd ta’ azzjoni jew eċċezzjoni dwar l-atti u l-kuntratti li minnhom ikollha oriġini kull waħda mir-rimessi; u, jekk dawk l-atti jew kuntratti jiġu annullati, il-partiti li jkollhom x’jaqsmu magħhom jitneħħew mill-kont. 267. Jekk kreditu iggarantitigħaddi fil-kont kurrent. (1) Il-parti li ddaħħal fil-kont kreditu iggarantit b’rahan jew b’ipoteka għandha jedd tinqeda b’dik il-garanzija għall-ħlas tal-bilanċ li jinsab favur tagħha. (2) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu jgħoddu wkoll għall-kreditu, imgħoddi f’kont kurrent, li jkun iggarantit bl-obbligazzjoni ta’ garanti jew ta’ kondebitur. 268. Rimessi ta’ krediti magħluqa. (1) Ir-rimessi kollha ta’ krediti magħluqa, tkun liema tkun l-oriġini tagħhom, jitqiesu mgħoddija f’kont kurrent taħt il-klawsola " suġġetta għall-inkass". (2) Jekk dan id-dejn jibqa’ mhux imħallas, min jirċievi r-rimessa jista’ jagħżel jew li jħassar il-partita minn fuq il-kontinkella li jaġixxi kontra mingħamel ir-rimessa għall-ħlas tad-dejn. 269. Mandat ta’ sekwestru kontra l-kurrentista. Il-kreditur ta’ kurrentista jista’ jitlob kontra d-debitur tiegħu mandat ta’ sekwestru f’idejn il-kurrentis tal-ieħor, iżda dan is-sekwestru jsir jiswa biss meta u jekk jinsabbilanċ finali favur dan id-debitur fl-egħluq tal-kont. 270. Id-debitur ma jistax igħar raq il-pożizzjoni tiegħu fil-kont kurrent. (1) Id-debitur ma jistax, wara l-esekuzzjoni tas-sekwestru msemmi fl-aħħar artikolu qabel dan, igħarraq il-kondizzjoni tal-kreditu tiegħu b’rimessi ġodda: Iżda r-rimessi li jkollhom titolu minn jedd akkwistat mill-kurrentis tal-ieħor qabel il-ħruġ tas-sekwestru, ma jitqisux li huma rimessi ġodda. (2) Il-kurrentista sekwestratarju jista’, wara l-esekuzzjoni tas-sekwestru, jitlob li jħolli l-kuntratt. 271. Il-kontjin għalaq kull sena. Fin-nuqqas ta’ ftehim xort’oħra, il-kont kurrentjingħalaq kull sena. 272. Effetti tal-mewt, inkapaċità jew falliment ta’ kurrentista. Il-mewt, jew l-inkapaċità jew il-falliment ta’ kurrentista wara li jinfetaħ il-kont, ma jwaqqgħux il-kuntratt, jekk il-werriet, jew ir-rappreżentant, jew il-kurrentis tal-ieħor, skont il-każ, ma jagħżlux li jħollu il-kuntratt bil-mezz ta’ att ġudizzjarju għal dan l-effetti fi żmien tliet xhur minn dak in-nhar tal-mewt, tal-inkapaċità jew tal-falliment. TAQSIMA II FUQ IL-KUMMERĊ MARITTIMU U N-NAVIGAZZJONI Titolu I FUQ IL-KUNTRATT TA’ NOLEĠĠ S u b-titolu I DISPOSIZZJONIJIET ĠENERALI 273. Kuntratt ta’ noleġġ. Il-kuntratt ta’ noleġġ huwa ftehim għall-kiri ta’ bastimenti. 274. Xorta ta’ noleġ [i. In-noleġġ jista’ jsir- (a) għall-bastiment kollu jew għal biċċa minnu; għal vjaġġ wieħed jew iżjed; (b) bil-kolletta, jiġifieri, meta l-kaptan ji rċievi merkanzija separatament minn diversi persuni biex igħab biha u jġorrha. 275. Meta l-kuntratt għandu jsir bil-miktub. Jekk il-bastiment, noleġġat sew jekk kollu jew biċċa minnu, huwa ta’ purtata ta’ iżjed minn tletintunnellata, il-kuntratt ma jiswiex jekk ma jsirx bil-miktub. 276. Regoli dwar iż-żmien tat-tagħbija u tal-ħatt, jekk ma jkunx hemm ftehim. Jekk iż-żmien għat-tagħbija jew għall-ħatt ma jkunx stabbilit fil-ftehim, għandhom jitħarsu r-regoli li ġejjin: (a) iż-żmien għat-tagħbija jew għall-ħatt f’Malta hu ta’ tmintijiem, meta l-bastiment hu ta’ purtata ta’ mitttunnellata jew anqas; ta’ tnax-il ġumata, meta l-bastiment hu ta’ purtata ta’ iżjed minn mitttunnellata iżda mhux iżjed minn mitejn; ta’ għoxrin ġurnata, meta l-bastiment hu ta’ purtata ta’ iżjed minn mitejn tunnellata. Dan iż-żmien jibda jgħodd minn meta l-kaptan jiddikjara li hulest biex igħab bi jew iħott. Il-ġraneti msemmijin f’dan l-artikolu huma ġranet tax-xogħol waħda wara l-oħra. (b) F’postijiet barra minn Malta, iż-żmien għat-tagħbija jew għall-ħatt hu stabbilit mil-liġijiet u l-użu tal-lok tat-tagħbija jew tal-ħatt, u meta t-tagħbija jew il-ħatt għandhom isiru f’postijiet diversi, iż-żmien hu stabbilit mil-liġijiet u l-użu tal-lok fejn titgħabba jew titħatt l-aħħar biċċa tat-tagħbija. 277. Meta t-tagħbija jew il-ħatt għandħom isiru biċċa f’lok u l-bqija f’ieħor. Jekk biċċa mit-tagħbija għandha titgħabha jew titħatt f’loku l-bqija f’ieħor, iż-żmien meħud fit-traġitt minn lok għal ieħor ma jiġix magħdud fiż-żmien stabbilit għat-tagħbija jew għall-ħatt. 278. Meta n-noleġġant jagħmel dikjarazzjoni mhix vera dwar il-purtata tal-bastiment. (1) Jekk in-noleġġant jiddikjara li l-bastiment hu ta’ purtata akbar milli jkun, hujba ti tnaqqis proporzjonat tan-nol, u jwieġeb għad-danni u m għaxijiet lejn in-noleġġatur. (2) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu ma jgħoddux meta d-differenza bejn il-purtata iddikjarata u l-vera ma taqbiżx l-erbgħin parti tat-tunnellaġġ veru tal-bastiment. 279. Il-ħlas tan-nol jista’ jintalab minnufih wara l-kunsinna tat-tagħbija. 280. Minn meta n-nol jibda għaddej, meta l-bastiment hunoleġġat bix-xahar. (1) Meta l-bastiment hunoleġġat bix-xahar, in-nolji bda għaddej mill-waqt li jinbeda l-vjaġġ. (2) Il-vjaġġ jitqies mibdihekk kif il-bastiment isiefer mil-lokmin fejn beda jgħabbi, jew, jekk isiefer bla tagħbija mil-lok minn fejn ikun għab bas-saborra. 281. Ix-xerrej ta’ bastiment jew suċċessur ieħor hu ma rbut bil-kuntratt ta’ noleġġ magħmul mill-bejjiegħ jew pussessur ieħor ta’ qablu tal-bastiment. S u b-titolu II FUQ IL-JEDDIJIET U L-OBBLIGI TAN-NOLEĠĠANT U TAN-NOLEĠĠATUR 282. Meta n-noleġġatur ma jgħabbiebda biċċa mill-merkanzija. Jekk in-noleġġatur ma jgħabbiebda biċċa mill-merkanzija fiż-żmien miftiehem fil-kuntratt jew stabbilit mil-liġi, in-noleġġant jista’ jagħżel illi- (a) jew jitlob l-indennizz miftiehem fil-kuntratt, inkella, jekk dan l-indennizz ma jkunx ġie miftiehem, indennizz bi stima ta’ periti; jew (b) iħol li l-kuntratt, u jitlob mingħand in-noleġġatur in-nofs tan-nol; jew (ċ) wara jumejn min-notifika ta’ protest, jitlaq għall-vjaġġ mingħajr tagħbija, u, meta jispiċċa l-vjaġġ, jitlob mingħand in-noleġġatur il-ħlas tan-nolkollu, flimkien ma’ l-ammont tal-kontrastallija, jekk ikun il-każ, u ma’ l-ispejjeż tal-protest u ta’ atti oħra li n-noleġġant kellu jagħmel. 283. Meta n-noleġġatur igħab bibiċċa biss mit-tagħbija. Jekk fiż-żmien hawn fuq imsemmin-noleġġatur ikun għabba biss biċċa mit-tagħbija, in-noleġġant jista’ jagħżel illi- (a) jew jitlob l-indennizz i msemmi fl-aħħar artikolu qabel dan; jew (b) wara jumejn min-notifika ta’ protest, jitlaq għall-vjaġġ bil-biċċa tat-tagħbija hekk imgħobbija, u jitlob in-nol, il-kontrastalliji, u l-ispejjeż, kif jingħad fl-aħħar artikolu qabel dan. 284. Kontribuzzjoni għall-avarija ġenerali meta noleġġatur ma jgħabbix il-merkanzija, jew igħab bi biss biċċa minnha. Jekk matul il-vjaġġ il-bastiment, li jkun siefer mingħajr tagħbija, jew b’biċċa biss mit-tagħbija ibatiavarija li, kieku l-bastiment kellu tagħbija sħiħa, kienet tagħtilok għal avarija ġenerali, in-noleġġant jista’ jitlob mingħand in-noleġġatur kontribuzzjoni fuq il-proporzjon ta’ żewġ terzi tal-merkanzija li dan ma kienx għabba. 285. Jekk in-noleġġatur jirrinunzja għall-kuntratt. Jekk in-noleġġatur ma jgħabbiebda biċċa mit-tagħbija, u jirrinunzja għall-kuntratt qabel ma jibdew il-ġranet tal-kontrastalliji, hu għandu jħallas li n-noleġġant in-nofs tan-nol. 286. In-noleġġant jista’ jgħabbimerkanzija oħra flokdik li ma tgħabbietx min-noleġġatur. (1) Meta n-noleġġant għandu jedd jitlaq min għajr tagħbija, jew b’biċċa biss mit-tagħbija, hu jista’, biex jiżgura n-nol u l-kontribuzzjoni fil-każ ta’ avarija ġenerali, igħab bi merkanzija oħra, ukoll mingħajr il-kunsens tan-noleġġatur. (2) F’dan il-każ in-noleġġatur oriġinali għandu jedd għall-utli ta’ dak in-nol, u jiġi meħlus mill-kontribuzzjoni għall-avarija ġenerali li tkun ġiet imħallsa minn dik il-merkanzija l-oħra. 287. Meta n-noleġġatur igħabbiizjed mill-miftiehem. Jekk in-noleġġaturigħab bi iżjed milli jkun ġie miftiehem, hu għandu jħallas in-nol fuq iż-żejjed bir-rata stabbilita għall-kwantità miftiehma. 288. Responsabbiltà tan-noleġġant f’każ ta’ dewmien. Jekk il-bastiment ma jkunx lest, u ma jkunx fi stat li jgħab bil-merkanzija fiż-żmien miftiehem, in-noleġġanti wieġeb għad-danni u l-imgħaxijiet lejn in-noleġġatur. 289. Meta l-bastiment hunoleġġat bil-kolletta. Meta bastiment hunoleġġat bil-kolletta, il-kaptan għandu jsiefer ma’ l-ewwelriħ jew ma’ l-ewwel okkażjoni tajba wara li jagħlaq iż-żmien li fiħkien miftiehem li l-bastiment għandu jibqa’ taħt tagħbija, jekk bi ftehim mal-karigaturi dan iż-żmien ma jiġix imġedded. 290. (1) Meta f’kuntratt ta’ tagħbija bil-kollet tal-ġurnata tat-tluq ma tkunx ġiet miftiehma, kull wieħed mill-karigaturi jista’ jieħu lura l-merkanzija tiegħu mingħajr ma jħallas in-nol, billi jagħti lura l-poloz ta’ kargu iffirmati mill-kaptan, jew billi jagħti garanzija għal dawk il-poloz li jkunuġà nbagħtu, u billi jħallas l-ispejjeż kollha tat-tagħbija u tal-ħatt ta’ dik il-merkanzija. (2) Iżda, jekk, f’kull każ bħal dan, il-bastiment ikolluġà abbord iżjed min-nofs it-tagħbija, il-kaptan għandu jsiefer ma’ l-ewwelriħ jew ma’ l-ewwel okkażjoni tajba, jekk jiġi hekk imġiegħel bi protest mill-karigaturi li lkoll flimkien ikollhom il-biċċa l-kbira tat-tagħbija, u għandu jsiefer mhux iżjed tard minn tmint ijiem minn dak in-nhar tan-notifika ta’ dak il-protest; f’dan il-każ, ebda wieħed mill-karigaturi ma jista’ jieħu lura l-merkanzija tiegħu. 291. Jekk bastiment jiġi arrestat fil-waqt tat-tluq, jew matul il-vjaġġ, jew fil-lok ta l-ħatt, b’att jew bi traskuraġni tan-noleġġatur jew ta’ wieħed mill-karigaturi, dan in-noleġġatur jew karigatur għandu jħallas li n-noleġġant u lill-karigaturi l-oħra d-danni kollha u l-imgħaxijiet. 292. In-noleġġanti wieġeb għad-danni u l-imgħaxijiet lejn in-noleġġatur, jekk, b’att jew bi traskuragni tan-noleġġant, il-bastiment jiġi miżmum jew jiddewwem fit-tluq, jew matul il-vjaġġ, jew fil-lok ta l-ħatt. 293. Jekk in-noleġġaturigħab bi merkanzija ipprojbita, eċċ. Jekk, bil-moħbi jew mingħajr il-kunsens tan-noleġġant jew tal-kaptan, in-noleġġatur jew il-karigaturigħab bi merkanzija li tagħha hija ipprojbita l-importazzjoni jew l-esportazzjoni, jew, b’xi att ieħor kontra l-liġi, fil-waqt tat-tagħbija jew tal-ħatt, jagħmel ħsara lill-bastiment jew lil interessati oħra, huwa fl-obbligu li jħallas id-danni, u, ukoll jekk il-merkanzija tiġi ikkonfiskata, li jħallas in-nolkollu, u li jikkontribwixxi għall-avarija ġenerali, jekk ikun hemm. 294. Jekk il-bastiment ikollu bżonn ta’ tiswija. (1) Jekk il-kaptan ikun kostrett matul il-vjaġġ li jagħmel tiswijiet fil-bastiment, in-noleġġatur jew il-karigatur għandu jistenna li l-bastiment jissewwa, jekk ma jagħżilx li jieħu lura l-merkanzija, iżda, f’dan il-każ, għandu jħallas in-nolkollu u jikkontribwixxi għall-avarija ġenerali, bla ħsara tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 324. (2) Jekk il-bastiment ikun noleġġat bix-xahar, in-nol jibqa’ għaddej fiż-żmien li l-bastiment ikun jissewwa, iżda jekk ikun noleġġat bil-vjaġġ, ma jkun hemm jedd għal ebda żieda fin-nol. (3) Jekk il-bastiment ma jkunx jista’ jissewwa, il-kaptan għandu jinnoleġġa bastiment ieħor jew bastimenti oħra biex iġorru l-merkanzija għal-lok tad-destinazzjoni. (4) Jekk il-kaptan ma jsibx jinnoleġġa dan il-bastiment jew bastimenti oħra fil-lokstess jew f’lok fil-qrib, in-nol għandu jitħallas fil-proporzjon tal-parti tal-vjaġġ li tkun saret. (5) Fil-każ imsemmi fis-subartikolu (4), id-dmir tal-ġarr tal-merkanzija jaqa’ fuq kull wieħed mill-karigaturi, iżda n-noleġġant jibqa’ obbligat mhux biss li jgħarrafhom bis-sitwazzjoni tiegħu, iżda li jagħmel ukoll f’dan iż-żmien dak kollu li hu meħtieġ għall-konservazzjoni tat-tagħbija. 295. In-noleġġant jitlef in-nolu jwieġeb għad-danni u l-imgħaxijiet lejn in-noleġġatur, jekk dan jipprova li l-bastiment ma kienx tajjeb għall-baħar meta siefer. 296. Meta n-noleġġatur jista’ jieħu lura l-merkanzija matul il-vjaġġ. In-noleġġatur jista’ matul il-vjaġġ jieħu lura l-merkanzija kollha, jew biċċa minnha, bastali ebda ħsara jew dewmien ma jiġu b’daqshekk ikkaġunati li n-noleġġaturi l-oħra, u li jħallas lill-kaptan in-nolkollu tal-merkanzija li jieħu lura, kif ukoll is-sehem li jmissu għall-avarija ġenerali jew indennizz ieħor, jekk ikun hemm lok, skont iċ-ċirkostanzi, bla ħsara tad-dispożizzjonijiet tal-artikolu 324. 297. Jekk, matul il-vjagġ, it-tagħbija, minħabba xi aċċident tal-baħar, issir li ma tkunx tista’ aktar tinġarr bil-baħar, in-noleġġatur jista’ jeħodha lura billi jħallas in-nol fil-proporzjon tal-parti tal-vjaġġ li tkun saret; iżda, jekk it-tagħbija ma tkunx tista’ hekk tissokta tinġarr bil-baħar minħabba difett fiha nfisha, in-noleġġatur, jekk jeħodha lura, għandu jħallas in-nolkollu. 298. Nol tal-merkanzija mibjugħa matul il-vjaġġ. In-nol ta l-merkanzija li l-kaptan ikun kostrettibiegħ ma tul il-vjaġġ biex iseww il-bastiment, jew biex jixtri qlugħ, ħbula jew armar ieħor, jew proviżjonijiet, għandu jitħalla skollu, jekk il-bastiment jasal salv fil-port, jew fil-proporzjon tal-parti tal-vjaġġ li tkun saret, jekk il-bastiment jegħreq. 299. Nol tal-merkanzija mitfu għa l-baħar. In-nol ta l-merkanzija mitfu għa l-baħar għas-salvazzjoni komuni, jitħallas b’kontribuzzjoni bħala avarija ġenerali. 300. Ma jitħallasxnol għall-merkanzija li tintilef bil-għarqa tal-bastiment, eċċ. Ma jitħalla s ebdanol għall-merkanzija li tintilef minħabba li l-bastiment jegħreq, jew imur l-art, jew minħabba forza maġġuri oħra, u n-noleġġant għandu jrodd in-nolli jkun tħallas lil u bil-quddiem. 301. In-nol għandu jitħallas jekk il-merkanzija tiġi salvata. (1) Jekk il-merkanzija tiġi salvata mill-għarqa jew diżastru ieħor, in-nol għandu jitħallas lin-noleġġant sal-lok tad-diża stru. (2) Għandu jitħallas in-nolkollu jekk il-merkanzija titwassal sal-lok tad-destinazzjoni. 302. Ma jitħallasx jekk tiġi salvata mingħajr il-għajnuna tal-kaptan. Ma għandu jitħalla s ebdanol għal dik il-merkanzija li tkun parti mit-tagħbija, li tiġi salvata fil-baħar jew fuq xatt il-baħar, mingħajr il-għajnuna tal-kaptan. 303. Ħatt tat-tagħbija. Wara li jgħaddi ż-żmien miftiehem fil-kuntratt, jew stabbilit mil-liġi għall-ħatt, in-noleġġant jew il-kaptan jista’ jġiegħel li n-noleġġatur, jew lill-persuna li lilha tkun mibgħuta t-tagħbija, biex jibda jħottit-tagħbija minn fuq il-bastiment, u biex iħallas in-nolu l-avarija. 304. Meta n-noleġġant jew il-kaptan jista’ jħottu jiddepożi ta l-merkanzija. Jekk, wara li jgħaddu l-granet ta l-istallija, tinqala’ kwistjoni dwar il-ħatt tal-merkanzija, in-noleġġant jew il-kaptan jista’ jħott il-merkanzija, u jqegħdha b’depożitu f’idejn terza persuna, bla ħsara tal-jedd tiegħu fuq dik il-merkanzija. 305. (1) In-noleġġant jew il-kaptan ma jistax iżomm il-merkanzija fuq il-bastiment minħabba li ma jkunx tħallas in-nol, l-avarija ġenerali, u spejjeż oħra. (2) lżda, in-noleġġant jew il-kaptan jista’ jqiegħed il-merkanzija b’depożitu f’idejn terza persuna sakemm isir il-ħlas tas-somma li jkollu jieħu, u jista’, jekk il-merkanzija tkun ta’ xorta li tista’ titħassar, jitlob il-bejgħ tagħha. (3) Jekk l-avarija ġenerali ma tkunx tista’ tiġi illikwidata malajr, jista’ jintalab id-depożitu ġuddizzjarju ta’ somma li tiġi stabbilita mill-qorti. 306. Meta l-kaptan jitlefil-jedd tiegħu kontra n-noleġġatur jew il-karigatur. Jekk il-kaptan iħott il-merkanzija mingħajr ma jieħu l-ħlas tan-nol, tal-avarija, jew ta’ spejjeż oħra, jew mingħajr ma jieħu dawk il-prekawzjonijiet li għalihom ikollu jedd skont il-liġijiet tal-lok tal-ħatt, jitlef il-jedd tiegħu kontra n-noleġġatur jew il-karigatur, jekk dak in-noleġġatur jew karigatur jipprova li huħallas ammont tan-nol, tal-avarija u tal-ispejjeż lill-persuna li irċeviet il-merkanzija, jew li ma jistax, billi dik il-persuna tkun falliet, jieħu lura dak l-ammont. 307. Jekk il-kunsinnatarju jirrifjuta li jirċievi l-merkanzija, in-noleġġant jew il-kaptan jista’ jitlob il-bejgħ ta’ dik il-kwantità ta’ merkanzija li tkun meħtieġa għall-ħlas tan-nol, avariji u spejjeż oħra, bla ħsara, li jista’ jdur kontra n-noleġġaturi jew karigaturi jekk id-dħul mill-bejgħ ma jkunx biżżejjed. 308. (1) Fil-privileġġ speċjali li, taħt id-dispożizzjonijiet tal-paragrafu (ċ) tal-artikolu 2009 tal-Kodiċi Ċivili, imiss li n-noleġġant jew lill-kaptan għall-ħlas tan-nol, jidħlu wkoll il-kontribuzzjonijiet għall-avariji u spejjeż oħra. (2) lżda, dan il-privileġġ, sew dwar in-nolkemm dwar l-avariji u spejjeż oħra, jispiċċa w ara ħmistax-il ġurnata mill-kunsinna tal-merkanzija, għalkemm din il-merkanzija tkun għad ma għaddietx f’idejn terzi. 309. Meta l-merkanzija għandba tingħadd, eċċ. Meta n-nolhu miftiehem fuq il-għadd, fuq il-kejl, jew fuq l-użin tal-merkanzija li għandha tinġarr, in-noleġġant għandu jedd jitlob li l-merkanzija tiġi magħduda, imkejla, jew miżuna waqt il-ħatt. 310. F’ebda każ in-noleġġatur jew il-karigatur ma jista’ jitlob it-tnaqqis tan-nol. 311. Il-karigatur ma jistax jabbanduna għall-ħlas tan-nolil-merkanzija li tkun naqset fil-prezz jew li tkun tħassret b’difett tagħha nfisha jew b’aċċident. Iżda, jekk btieti ta’ nbid, żejt, għasel, jew likwidi oħra jkunu hekknixxew li jsiru vojta jew kważi, dawn il-btieti jistgħu jiġu abbandunati għan-nol. S u b-titolu III FUQ KIF JINĦALLU L-KUNTRATTI TA’ NOLEĠĠ 312. (1) Il-kuntratt ta’ noleġġ jinħallipsojure, mingħajr mal-partijiet jistgħu jitolbunol jew indennizz, meta jinsab li hemm, qabel it-tluq tal-bastiment, xi waħda miċ-ċirkostanzi li ġejjin: (a) jekk it-tluq tal-bastiment ikun miżmum minn forza maġġuri; (b) jekk l-esportazzjoni mil-lok ta t-tluq tal-merkanzija kollha jew ta’ parti mill-merkanzija li tkun imdaħħla fl-istess kuntratt ta’ noleġġ, hija ipprojbita, jew jekk l-importazzjoni tagħha hija ipprojbita fil-lok ta d-destinazzjoni; (ċ) jekk il-kummerċ mal-pajjiż għal fejn hu iddestinat il-bastiment huwa ipprojbit. (2) F’kull każ bħal dan l-ispejjeż tat-tagħbija u tal-ħatt jibqgħu fuq in-noleġġatur. 313. Meta tinqala’ gwerra. (1) Il-kuntratt ta’ noleġġ jista’ jinħall fuq talba ta’ waħda mill-partijiet jekk, qabel il-bidu tal-vjaġġ, tinqala’ gwerra, li minħabba fiha l-bastiment jew it-tagħbija, jew il-wieħed u l-oħra, ma jibqgħux jitqiesu bħala proprjetà newtrali. (2) Jekk la l-bastiment u lanqas it-tagħbija ma jkunuliberi, in-noleġġant u n-noleġġatur ma jistgħux jitolbu kumpens wieħed mingħand l-ieħor, iżda n-noleġġaturibati l-ispejjeż tat-tagħbija u tal-ħatt. (3) Jekk it-tagħbija biss ma tkunx libera, in-noleġġatur għandu jħallas li n-noleġġant l-ispejjeż kollha meħtieġa biex ilesti l-bastiment għas-safar, għall-pagi u għall-manteniment tal-ekwipaġġ sa dak in-nhar li ssir it-talba għall-ħalla tal-kuntratt, jew, jekk il-merkanzija tkunġà abbord, sa dak in-nhar tal-ħatt. (4) Jekk il-bastiment biss ma jkunx liberu, l-ispejjeż kollha tat-tagħbija u tal-ħatti batihom in-noleġġant. 314. In-noleġġant iżomm sħiħ il-jedd tal-kontrastallija u avarija. Fil-każijiet imsemmijin fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, in-noleġġant iżomm sħaħ il-jeddijiet tiegħu għall-ġranet ta’ kontra stallija u għall-avarija ġenerali, jekk ikun hemm. 315. Jekk il-bastiment hunoleġġat għal iżjed minn post wieħed ta’ destinazzjoni u tinqala’ gwerra qabel it-tmiem tal-vjaġġ. Jekk il-bastiment, noleġġat għal iżjed minn post wieħed ta’ destinazzjoni, wara li jispiċċa vjaġġ wieħed, jinsab fil-port li minnu għandu jitlaq għal vjaġġ ieħor, u tinqala’ gwerra qabel ma jitlaq għal dan il-vjaġġ l-ieħor, għandhom jitħarsu dawn ir-regoli li ġejjin: (a) jekk la l-bastiment u lanqas it-tagħbija ma jkunuliberi-il-bastiment għandu jibqa’ fil-port sakemm issir il-paċi jew sakemm ikun jista’ jitlaq taħt skorta, jew b’mod ieħor żgur, jew sakemm jiġi mibgħut ordni ġdid lill-kaptan mis-sidien tal-bastiment u tat-tagħbija, jekk il-bastiment ikunimgħobbi, il-kaptan jista’ jiddepożi ta l-merkanzija f’maħżen jew f’lok ieħor żgur, sakemm il-vjaġġ jista’ jissokta jew sakemm jittieħdu passi oħra, il-pagi tal-baħrin u l-ispejjeż tal-manteniment tal-ekwipaġġ, il-kera tal-imħażen u kull spiża oħra ikkaġunata bid-dewmien jitbatew, bħala avarija ġenerali, min-noleġġatur u min-noleġġant, jekk il-bastiment ma jkunx imgħobbi, in-noleġgaturibati żewġ terzi tal-ispejjeż; (b) jekk il-bastiment biss ma jkunx liberu-il-kuntratt tal-vjaġġ miftiehem jiġi maħlul fuq talba tan-noleġġant, jekk il-bastiment ikunimgħobbi, in-noleġġant jew il-kaptan għandu jħallas l-ispejjeż tat-tagħbija u tal-ħatt, u ma jistax jitlob ħlief in-nol fil-proporzjon tal-vjaġġi li jkunuġà saru, tal-kontrastallija, u tal-avarija ġenerali; (ċ) jekk it-tagħbija biss ma tkunx libera, u n-noleġġatur ma jagħmilx tagħbija xort’ oħra, il-kaptan jista’ jitlaq min għajr tagħbija, u jispiċċa l-vjaġġ li għalih ikun telaq. F’dan il-każ, in-noleġġant jew il-kaptan, wara li jispiċċa l-vjaġġ, għandu jedd għan-nolkollu, u jgħoddu wkoll id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 284 u 286: Iżda n-noleġġant jew il-kaptan għandu, fl-assenza tan-noleġġatur, jagħmel ħiltu kif jiħtieġ sabiex ifittex tagħbija minn persuni oħra. 316. Jekk il-gwerra tinqala’ qabel ma l-bastiment jasal jew meta jasal fil-post tat-tagħbija. (1) Meta l-bastiment jiġi noleġġat vojt għal port ieħor, u biex jiġi hemm imgħobbi għal vjaġġ, il-kuntratt jinħall jekk, waqt li l-bastiment ikun sejjer lejn il-lok tat-tagħbija, jew ikun wasal fil-lok tat-tagħbija, tinqala’ gwerra li minħabba fiha ma jkunx jista’ jissokta l-vjaġġ; u ebda waħda mill-partijiet ma jkollha jedd għal kumpens, kemm-il darba l-impediment ikun għall-bastiment biss, inkella għall-bastiment u għat-tagħbija flimkien. (2) Jekk, għall-kuntrarju, il-bastiment ikun liberu, iżda mhux it-tagħbija, in-noleġġatur għandu jħallas nofs in-nol miftiehem. 317. Jekk, waqt li l-bastiment ikun fil-vjaġġ, il-kummerċ mal-pajjiż li għalih il-bastiment ikun telaq jiġi ipprojbit, u l-bastiment ikollu jerġa’ lura bit-tagħbija, in-nolji tħallas għall-vjaġġ tal-mawra biss, għalkemm il-bastiment ikun ġie noleġġat biex imuru jerġa’ lura. 318. Embargo. (1) Jekk minħabba embargo jew raġuni oħra ta’ forza maġġuri, il-vjaġġ ta’ bastiment jiġi sospiż għal xi żmien jew qabel it-tluq tal-bastiment jew matul il-vjaġġ, mingħajrebda ħtija tal-kaptan, tas-sid, jew tan-noleġġatur, il-ftehim jibqa’ jseħħ, u ebda waħda mill-partijiet ma jkollha jedd ta’ indennizz għal dewmien. (2) In-nol għandu jitħallas ukoll għaz-żmien li l-bastiment idum miżmum, jekk in-noleġġ ikun bix-xahar; iżda m’għandha titħalla s ebda żieda ta’ nol jekk il-bastiment ikun noleġġat bil-vjaġġ. (3) Il-karigatur jista’, fi żmien l-impediment, iħott il-merkanzija bi spejjeż tiegħu, bil-kondizzjoni li jerġa’ jgħabbiha jew li jindennizza lin-noleġġant jew lill-kaptan. 319. Imblokk. Jekk il-port tad-destinazzjoni tal-bastiment ikun imblukkat, il-kaptan għandu, jekk ma jirċevixordni xort’oħra, jitlaq lejn xi wieħed mill-portijiet qrib tal-istess Stat, fejn ikun hemm permess li jidħol. 320. Ir-regoli kollha taħt dan is-sub-titolu jgħoddu għall-kuntratt ta’ noleġġ bil-kolletta. S u b-titolu IV FUQ IL-POLOZ TA’ KARGU 321. Polza ta’ kargu. Il-polza ta’ kargu għandha tkun iffirmata mill-kaptan, u mogħtija lill-karigatur, u duplikat tagħha għandu jkun iffirmat mill-karigatur, u mgħoti lill-kaptan. 322. (1) Il-polza ta’ kargu tista’ tkun għall-ordni jew għall-purtatur jew għal persuna msemmija fiha. (2) Il-polza ta’ kargu tista’ tiġi ittrasferita b’ġîra wkoll inbjank. 323. Kopji tal-polza ta’ kargu. Il-kaptan għandu jagħti tant kopji ta’ polza ta’ kargu daqs kemm jitlob in-noleġġatur jew il-karigatur. 324. Il-merkanzija ma tistax tiġi rtirata mingħajr il-poloz. (1) In-noleġġaturi jew il-karigaturi ma jistgħux jirtiraw il-merkanzijaġà mgħobbija mingħajr ma jagħtu lura lill-kaptan il-poloz li jkunu rċevew għal dik il-merkanzija. (2) Jekk tkun ġiet mibgħuta polza ta’ kargu waħda jew ikunu ġew mibgħuta iżjed minn waħda, in-noleġġaturi jew il-karigaturi ma jistgħux jirtiraw il-merkanzija mingħajr ma jagħtu garanzija biżżejjed biex tagħmel tajjeb għall-konsegwenzi li jistgħu jġibu dik il-polza jew dawk il-poloz mibgħuta, u bl-obbligu, fil-każijiet kollha, li jħallsu n-nolkollu, l-ispejjeż tal-ħatt, u dawk ikkaġunati bit-tqanqil tat-tagħbija li tifdal, bla ħsara tal-artikolu 290, jew ta’ dispożizzjonijiet oħra tal-li [i. 325. Favur u kontra mintagħmel prova l-polza ta’ kargu. Il-polza ta’ kargu tagħmel prova bejn il-partijiet kollha interessati fit-tagħbija, kif ukoll bejniethom u l-assiguraturi, bla ħsara tal-prova kuntrarja. 326. Jekk ikun hemm differenza bejn il-poloz tal-istess tagħbija. Jekk il-poloz tal-istess tagħbija ma jkunux jaqblu waħda ma’ l-oħra, dik li tkun f’idejn il-kaptan tagħmel prova, jekk tkun ġiet mimlija mill-karigatur jew mill-aġent tiegħu; u dik li tiġi ippreżentata mill-karigatur jew mid-destinatarju tagħmel prova, jekk tkun ġiet mimlija mill-kaptan. 327. L-aġent jew id-destinatarju għandu jagħti irċevuta. L-aġent jew id-destinatarju meta jirċievi l-merkanzija msemmija fil-polza ta’ kargu jew fil-kuntratt tan-noleġġ, għandu jagħti lill-kaptan i rċevuta ta’ dik il-merkanzija, taħt piena li jħallas ispejjeż, id-danni u l-imgħaxijiet kollha, magħduda dawk ikkaġunati bid-dewmien. S u b-titolu V FUQ IL-PASSIĠĠIERI 328. Jekk il-passiġġier ma jitlax abbord, jew, mingħajr il-permess tal-kaptan, jitbiegħed mill-bastiment fil-ħin stabbilit għat-tluq, il-kaptan jista’ jsiefer u jieħu l-ammont kollu tal-passaġġ. 329. Il-passiġġier ma jistax jittrasferixxi l-jedd tiegħu. Il-passiġġier ma jistax, mingħajr il-kunsens tal-kaptan, jittrasferixxi lil ħadd ieħor il-jedd li jagħtih il-kuntratt. 330. Jekk il-passiġġierimutqabel ma jibda l-vjaġġ. (1) Jekk il-passiġġierimutqabel ma jibda l-vjaġġ, jitħallas nofs il-passaġġ biss. (2) F’dan il-każ l-ispejjeż tal-manteniment, jekk ikunu mdaħħlin fil-passaġġ miftiehem, jiġu mnaqqsin minnu. 331. Jekk il-vjaġġ ma jissoktax. (1) Jekk il-vjagġ tal-bastiment ma jissoktax jew jiġi sospiż, jew qabel it-tluq jew matul il-vjaġġ, minħabba forza maġġuri, jew minħabba ħaġa oħra li ma tiddependix mill-kaptan, il-passiġġier u l-kaptan jibqgħu maħlula mill-obbligi lejn xulxin, u ebda wieħed minnhom ma jista’ jitlob kumpens mingħand l-ieħor. (2) Iżda, jekk il-vjaġġ ma jissoktax wara li jibda, il-passiġġieri għandhom iħallsu l-passaġġ fil-proporzjon tal-parti tal-vjaġġ li tkun saret. 332. Il-passiġġier għandu jedd għall-manteniment sakemm il-bastiment jissewwa. Jekk fil-każ tal-artikolu 294, il-passiġġier ikun irid jistenna sakemm il-bastiment jissewwa, il-manteniment tal-passiġġier, matul dan iz-żmien, ikun akarigu tal-kap tan kemm-il darba dan ikun obbliga ruħu li jagħti l-manteniment matul il-vjaġġ. 333. Il-passiġġieri għandhom jobdu l-ordnijiet tal-kaptan. Il-passiġġieri għandħom jobdu l-ordnijiet tal-kaptan f’dak kollu li għandu x’jaqsam mal-bonordni abbord. 334. Il-kaptan m’għandux ibiddel ir-rotta fuq talba tal-passiġġier. Il-kaptan la huwa obbligat, u lanqas ma jista’, jidħol f’port jew jieqaf matul il-vjaġġ, fuq talba jew għall-vantaġġ ta’ passiġġier. 335. Manteniment tal-passiġġieri. Il-passiġġier għandu, jekk ma jkunx hemm ftehim xort’oħra, jaħseb għall-manteniment tiegħu nnifsu; iżda l-kaptan għandu, jekk mitlub, jipprovdi lill-passiġġieri, bi prezz xieraq, bil-proviżjonijiet meħtie [a. 336. Ħwejjeg il-passiġġieri f’każ ta’ mewt. Jekk passiġ ġierimut matul il-vjaġġ, il-kaptan għandu jieħu ħsieb jerfa’ kull ma jkollu abbord il-passiġgier li jmut. 337. Il-kaptan għandu jedd iżomm f’idejh il-proprjetà tal-passiġġieri. Kap. 16 Il-kaptan għandu jedd iżomm f’idejħ għall-ħlas tal-passaġġ u tal-manteniment, kull ħaġa l il-passiġġieritella’ abbord, u dan barra l-privileġġ speċjali li huwa għandu bħall-kredituri msemmijin fil-paragrafu (b) tal-artikolu 2009 tal-Kodiċi Ċivili. Titolu II FUQ IL-KUNTRATTI TA’ SELF B’KAMBJU MARITTIMU L-artikoli minn 338 sa 360 imħassra: XXXVII. 1988.41. Titolu III FUQ L-ASSIGURAZZJONI MARITTIMA S u b-Titolu I FUQ IL-KUNTRATT TA’ ASSIGURAZZJONI MARITTIMA 361. Il-kuntratt ta’ assigurazzjoni marittima għandu jsir bil-miktub. (1) Il-kuntratti ta’ assigurazzjoni marittima għandhom isiru bil-miktub, taħt piena ta’ nullità. (2) Huma jistgħu jsiru b’kitba privata, li tissejjaħ polza. Fil-polza m’għandu jitħalla ebda vojt. (3) Il-kuntratt għandu jkun fih id-data tal-ġurnata li fiha ġie iffirmat, u jekk ġiex magħmul qabel jew wara nofsinhar. 362. Kuntratt wieħed jista’ jkun fih iżjed minn assigurazzjoni waħda. Kuntratt wieħed jista’ jkun fih iżjed minn assigurazzjoni waħda, sew dwar l-oġġetti assigurati, minn assigurazzjoni waħda, sew dwar l-oġġetti assigurati, sew dwar l-ammont tal-premju, kemm ukoll dwar id-diversi assiguraturi. (2) Jekk bl-istess kuntratt oġġetti, ukoll jekk mhux tal-istess speċi, imgħobbija fuq l-istess bastiment, jiġu assigurati għal persuna waħda biss, jitqies li sa ret assigurazzjoni waħda biss. (3) Jekk l-assiguraturi jkunu tnejn jew iżjed, u huma ma jiffirmawx il-kuntratt fl-istess żmien, kull wieħed minnhom għandu, qabel ma jiffirma, iniżżel id-data u l-ħin li fihom ikuniffirma. 363. Trasferiment b’ġîra. Il-polza tista’ tiġi ittrasferita b’ġîra. 364. Oġġetti li jistgħu jiġu assigurati. (1) L-assigurazzjoni tista’ ssir fuq il-korp tal-bastiment, imgħobbi jew vojt, armat jew żarmat, li jsiefer waħdu jew ma’ oħrajn; fuq l-armar u l-għodda; fuq l-armament; fuq il-proviżjon; fuq dak kollu li jkun intefaq għall-bastiment sa dak in-nhar tat-tluq; fuq is-somom mislufa b’kambju marittimu u l-imgħaxijiet tagħhom; fuq il-tagħbija; fuq il-qligħ mistenni; fuq in-nol miftiehem; u fuq kull ħaġ’oħra li tista’ tiġi stmata fi flus, u li tista’ tkun suġġetta għar-riskju tan-navigazzjoni. (2) Fl-assigurazzioni tal-bastiment, mingħajr tifsir ieħor, jidħlu l-korp tal-bastiment, l-armar u l-għodda, u l-armament. 365. Meta u għal liema żmien tista’ ssir l-assigurazzjoni. (1) L-assigurazzjoni tista’ ssir fuq l-oġġetti kollha hawn fuq imsemmija jew fuq biċċa minnhom, kollha f’daqqa, jew kull oġġett għalih. (2) Tis ta’ ssir fi żmien il-paċi jew fi żmien gwerra, qabel jew matul il-vjaġġ tal-bastiment. (3) Tis ta’ ssir għall-vjaġġ ta’ ’lhemm u lura, jew biss għal wieħed mit-tnejn; għall-vjaġġ kollu jew għal żmien limitat; għal vjaġġ partikolari u flimkien għal żmien limitat; għall-vjaġġi u trasporti kollha bil-baħar, fixmajjar jew kanalina vigabbli. 366. Jekk sew il-vjaġġ kemm iż-żmien huma msemmija fil-kuntratt tal-assigurazzjoni, l-assiguratur jieħu r-riskju tal-vjaġ ġ kollu. Jekk il-vjaġġid umiżjed miż-żmien limitat, il-premju jikber fil-proporzjon li jdumiżjed. Jekk il-vjaġġ jispiċċa fi żmien iqsar minn dak stabbilit, il-premju miftiehem ma jista’ jitnaqqas bl-ebda mod. 367. Merkanzija assigurata fuq bastiment mhux magħruf mill-assigurat. Jekk l-assigurat ma jkunx jaf fuq liema bastiment hija mgħobbija l-merkanzija, din il-merkanzija tista’ tiġi assigurata bħala mgħobbija fuq bastiment mhux magħruf mill-assigurat. 368. Meta l-ispeċi tal-merkanzija mhix iddikjarata fil-kuntratt. Jekk ix-xorta jew l-ispeċi tal-merkanzija ma tkunx imsemmija fil-kuntratt, il-merkanzija tista’ tiġi assigurata taħt l-isem ġenerali ta’ merkanzija; iżda f’din l-assigurazzjoni ma jidħlux il-flus tad-deheb jew tal-fidda, jew il-virgi jew il-bċejjeċ tad-deheb jew tal-fidda, jew id-djamanti, il-ġawhar, l-oġġetti tad-deheb, jew il-munizzjonijiet ta’ gwerra. 369. Merkanzija stmata b’munita stanġiera. Jekk il-valur tal-ħaġa a ssigurata hu stabbilit fil-kuntratt b’munita stranġiera, hu għandu jiġi meqjus fuq il-valur ta’ dik il-munita stranġiera f’Malta, kif ikun miex il-kambju fiz-żmien li jsir il-kuntratt. 370. Kif jiġi ippruvat il-valur tal-merkanzija. Jekk il-valur tal-merkanzija ma jkunx stabbilit fil-kuntratt, dan il-valur jista’ jiġi ippruvat bil-fatturi u bil-kotba: fin-nuqqas ta’ dawn, il-merkanzja tiġi stmata fuq il-prezz tas-suq fiż-żmien u fil-lok ta t-tagħbija, kompriżi d-drittijiet kollha li tħallsu u l-ispejjeż li saru saż-żmien tat-tagħbija tal-merkanzija. 371. Kif jiġi ippruvat il-qligħ mistenni. Il-qligħ mistenni jiġi ippruvat bil-listi tal-prezzijiet kurrenti, jew, fin-nuqqas ta’ dawn il-listi, b’mezzi oħra li juru l-qligħ li raġonevolment seta’ jsir kieku l-merkanzija assigurata waslet fil-lok ta’ destinazzjoni wara vjaġġ mingħajr aċċidenti. 372. Meta l-qligħ huwa anqas mis-somma iddikjarata mill-assigurat. Jekk b’dawn il-listi tal-prezzijiet kurrenti, jew b’mezzi oħra, jiġi ippruvat li, kieku l-merkanzija waslet, il-qligħ kien ikun anqas mis-somma iddikjarata fil-kuntratt mill-assigurat, l-assiguratur jiġi meħlus bil-ħlas ta’ dik is-somma anqas. Jekk l-oġġetti assigurati ma kienu jagħtu ebda qligħ, l-assiguratur ma jkollu jagħti xejn. 373. Kif jiġi ippruvat l-ammont tan-nol. (1) L-ammont tan-nol jiġi ippruvat bil-kuntratti ta’ noleġġ, jew bil-poloz ta’ kargu. (2) Fin-nuqqas ta’ dawn il-provi, u kwantu għall-merkanzija li tkun tas-sidien infishom tal-bastiment, l-ammont tan-nol jiġi illikwidat minn periti. 374. Żmien tar-riskju. Jekk iż-żmien tar-riskju ma jkunx ġie stabbilit fil-kuntratt tal-assigurazzjoni, dan ir-riskju jibda u jispiċċa kif jingħad fl-artikolu 355. 375. Żmien tar-riskju dwar il-merkanzija, Meta tiġi assigurata merkanzija, iż-żmien tar-riskju jimxibla ma jieqaf, ukoll jekk, wara li l-bastiment ikuntafond f’port intermedju, il-kaptan kien kostrett i ħott it-tagħbija sabiex iseww il-bastiment; iżda ż-żmien tar-risku jispiċċa jekk il-vjaġġ jiġi mwaqqaf legalment, jew jekk l-assigurati kunta ordni biex il-merkanzija ma terġax titgħabba, jew, fl-aħħar nett, malli l-vjaġġ jiġi mitmum. 376. dwar in-nol, Ir-riskju għan-nolassigurat jibda, għall-assiguratur, kif u meta titgħabba l-merkanzija li tikkontribwixxi għan-nol, u jispiċċa meta l-merkanzija tinħatt l-art. 377. dwar assiguraturi ta’ self b’kambju marittimu, Ir-riskju tal-assi guraturi ta’ somom mislufa b’kambju marittimu, jibda u jispiċċa flimkien mal-bidu u mat-tmiem tar-riskju tal-kambjant, skont il-liġi, u skont dawk il-pattijiet li jkunu ġew innotifikali lill-assiguratur. 378. dwar qligħ mistenni. Iż-żmien li fih jibda u jispiċċa r-riskju għall-qligħ mistenni, hu l-istess bħal dak li hemm għall-merkanzija. 379. (1) Fil-każ ta’ assigurazzjoni ta’ qligħ mistenni, dan il-qligħ għandu jiġi stmat għalih waħdu fil-kuntratt, b’tismija tal-merkanzija li minnha humistenni dan il-qligħ. (2) Fil-każ li l-oġġett assigurat jiġi stmat kollu kemm hu f’daqqa, bi ftehim espress li ż-żejjed fuq dik l-istima għandu jitqies bħala l-qligħ mistenni, l-assigurazzjoni tiswa biss għall-prezz tal-oġġetti assigurati, u kwant u għaż-żejjed dan jiġi meqjus fuq dak l-ammont ta’ qligħ mistenni illi jista’ jiġi ippruvat skont id-dispożizzjonijiet tal-artikoli 370 u 371. 380. (1) L-assiguratur jista’ jerġa’ jassigura ma’ ħadd ieħor l-oġġetti li hustess iku nassigura. (2) L-assigurat jista’ jassigura il-prezz tal-assigurazzjoni. (3) Il-premju tar-rijassigurazzjoni jista’ jkun akbar jew iżgħar minn dak tal-assigurazzjoni. 381. Żieda tal-premju jekk tinqala’ gwerra. Jekk, wara li jibda r-riskju maħsub fil-kuntratt ta’ assigurazzjoni, tinqala’ gwerra, u, minħabba f’ħekk, l-oġġett assigurat jiġi espost għal periklu akbar, l-assiguratur għandu jedd jitlob żieda tal-premju, u, meta din iż-żieda ma tkunx ġiet miftiehma bejn il-partijiet, tiġi stabbilita mill-qorti, billi jitqiesu ċ-ċirkostanzi li jistgħtu jkabbru l-periklu. 382. Il-baħri jew il-passiġġier li jkollu merkanzija assigurata, għandu jiddepożi ta polza ta’ kargu. Emendat: XXXI.1966.2; L VIII.1974.68; XXIV. 1995.362. (1) Kull wieħed mill-ekwipaġġ jew passiġġier, li jkollu, abbord tal-bastiment li fuqu jkun iservi jew ikunħal-passaġġ, merkanzija assigurata f’Malta, hu obbligatiħalli polza ta’ kargu fil-Qorti Ċivili, Prim’Awla, jekk il-tagħbija ssir f’Malta; jekk it-tagħbija ssir barra minn Malta, din il-polza għandha titħalla għand ir-rappreżentant diplomatiku jew konsulari tal-Gvern ta’ Malta f’dak il-port jew għand persuna li tkun isservi fis-servizz diplomatiku, konsulari jew servizz ieħor barrani ta’ xi pajjiż li, b’arranġament mal-Gvern ta’ Malta, ikun assuma li jirrappreżenta l-interessi ta’ dak il-Gvern f’dak il-port jew għand persuna awtorizzata għalhekk mill-President ta’ Malta, jew, fl-assenza ta’ dawn il-persuni, għandxi kummerċjant ta’ fiduċja li jkun ċittadin ta’ Malta jew ċittadin ieħor tal-Commonwealth, jew għandma ġistrat lokali. (2) Jekk il-merkanzija assigurata tkun tal-kaptan, il-polza ta’ kargu għandha tkun iffirmata minn tnejn fost il-membri prinċipali tal-ekwipaġġ, u, f’każ ta’ diżastru, il-kaptan hu obbligat jipprova lill-assiguratur ix-xiri ta’ dik il-merkanzija. 383. (1) Jekk l-assiguratur ifalli qabel ma jispiċċa r-riskju, l-assigurat jista’ jitlob jew li tiġi mogħtija garanzija jew li jiġi maħlul il-kuntratt. (2) L-assiguratur għandu l-istess jedd fil-każ ta’ falliment tal-assigurat, jekk il-premju tal-assigurazzjoni ma jkunx ġie lilumħallas. 384. Meta hunull il-kuntratt tal-assigurazzjoni. Il-kuntratt ta’ assigurazzjoni hunull, jekk isir- (a) fuq il-pagi jew salarji tan-nies tal-ekwipaġġ; (b) fuq il-premju jew il-kappa assenjata lill-kaptan; (ċ) fuq il-bastimenti jew il-merkanzija obbligati, qabel ma jibda l-vjaġġ, b’self b’kambju marittimu fuq il-valur kollu tagħħom: Iżda, jekk il-bastimenti jew il-merkanzija ma jkunux obbligati b’dan is-self ħlief f’biċċa biss, il-kuntratt ta’ assigurazzjoni jiswa għaż-żejjed tal-valur tagħhom li jaqbeż is-somma meħuda b’self. 385. Ħabi jew dikjarazzjoni falza. (1) Kull ħabi, jew dikjarazzjoni falza mill-assigurat, jew kull differenza bejn il-kuntratt ta’ assigurazzjoni u l-polza ta’ kargu, jagħmlu null il-kuntratt ta’ assigurazzjoni, jekk il-ħabi, id-dikjarazzjoni falza jew id-differenza jkunu tali li jnaqqsu l-idea tar-riskju jew li jbiddlu l-oġġett tiegħu. (2) L-assigurazzjoni hija nulla għad li l-ħabi, id-dikjarazzjoni falza jew id-differenza ma kellhomx effett fuq il-ħsara jew fuq it-telf tal-ħwejjeġ assigurati. S u b-titolu II FUQ IL-JEDDIJIET U L-OBBLIGI -ASSIGURATUR U TA’ L-ASSIGURAT 386. Jekk vjaġġ jiġi abbandunat qabel il-bidu tar-riskju. (1) Jekk il-vjaġġ jiġi abbandunat, ukoll jekk bl-egħmil tal-assigurat, qabel ma jkun beda r-riskju għall-assiguratur, l-assigurazzjoni ssir nulla, u l-assigurat mhux obbligat i ħallas il-premju, u, fil-każ li jkun ħallsu, għandu jedd jieħu lura l-ħlas mingħand l-assiguratur. (2) Iżda, l-assiguratur għandu jirċievi, bħala storn, nofs fil-mija fuq is-somma assigurata, jew nofs il-premju, jekk il-premjukollu ma jkunx jammonta għal wieħed fil-mija. 387. Riskju tal-assiguratur. It-telfa jew il-ħsara li tiġri lill-oġġetti assigurati minħabba tempesta, jew għax il-bastiment jegħreq, jew jinkalja, jew b’kolliżjoni aċċidentali, b’tibdilfurzat ta’ rotta jew ta’ vjaġġ jew ta’ bastiment; inkella minħabba ġett u, ħruq, priża, sakkeġġ, piraterija, arrest b’ordni ta’ potenza, dikjarazzjoni ta’ gwerra, rappreżalji; jew, inġenerali, minħabba kull periklu ieħor tal-baħar, huma għar-riskju tal-assiguratur, kemm-il darba l-assiguratur ma jkunx b’konvenzjoni ġie meħlus minn wieħed jew aktar minn dawk ir-riskji. 388. Tibdil vo1ontarju tar-rotta. eċċ., ma jbatiħx l-assiguratur. Kull tibdil volontarju ta’ rotta jew ta’ vjaġġ jew ta’ bastiment, u kull telf jew ħsara li jsiru bl-egħmil tal-assigurat, mahux għar-riskju tal-assiguratur, u dan jitqies li qala’ l-premju, jekk iż-żmien tar-riskju tiegħu jkun beda. 389. (1) Jekk ma jkunx hemm ftehim espress xort’oħra, l-assiguratur ma hufl-ebda każobbligat għall-ħsara jew għall-avarija li jiġru direttament minħabba difett tal-oġġetti assigurati infishom jew minħabba x-xorta tagħhom. (2) Fil-każijiet li fihom l-assiguratur għandu jħallas il-ħsara għat-tnixxijiet jew għat-tidwib, għandha qabel xejn titnaqqas il-kwantità li l-merkanzija assigurata hisoltu suġġettali tonqos. 390. Baratterija. (l) Jekk ma jkunx hemm ftehim kuntrarju, l-assiguratur ma jweġibx għall-malversazzjoni jew ħtijiet tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ, magħrufin taħt l-isem ta’ baratterija tal-kaptan. (2) Dan il-ftehim kuntrarju m’għandux effett għal dik il-parti tal-ħaġa a ssigu rata li tkun proprjetà tal-kaptan. (3) Iżda, l-assiguraturi wieġeb għan-nuqqas ta’ ħila tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ. 391. Kolliżjonijiet. Emendat: XXII.1976.4. (1) Fil-każ ta’ ħsarat minħabba kolliżjoni bejn bastimenti, l-assiguratur hu obbligat għad-danni ikkaġunati b’kolliżjoni aċċidentali, jew b’kolliżjoni ikkaġunata biħtija tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ ta’ bastiment ieħor. (2) Kap. 234. Kap. 234. Iżda, jekk jinsab li l-ħtija kienet sew tal-bastiment assigurat kemm tal-bastiment l-ieħor, jew ikun hemm dubju dwar ta’ min minnhom kienet il-ħtija, id-danni, meta ma jkunux igħoddu d-dispożizzjonijiet tal-Att dwar il-Bastimenti Merkanti li, jitbatew f’ishma ndaqs bejn il-bastimenti li jkunu ħabtu ma’ xulxin; u, f’dawn il-każijiet, kif ukoll fil-każ ta’ kolliżjoni li tiġri biħtija tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ tal-bastiment assigurat, l-assiguratur mhux obbligat, kemm-il darba ma jkunx obbliga ruħu wkoll għall-każijiet ta’ baratterija tal-kaptan. (3) L-assiguratur, fil-każijiet imsemmijin f’dan l-artikolu, hu obbligat biss għall-ħsara li ssir fil-bastiment assigurat, u m’hu obbligat għal ebda indennizz li, minħabba l-kolliżjoni, ikollu jitħallas mill-bastiment assigurat lill-bastiment l-ieħor. 392. Drittijiet ta’ pilotaġġ, eċċ. L-assiguratur mhux obbligat għall-ispejjeż ordinarji ta’ pilotaġġ jew ta’ rmonk, lanqas għall-ebda xorta ta’ drittijiet imposti fuq il-bastiment jew fuq il-merkanzija, ħlief jekk isiru jew jiġu imposti minħabba ħsarat li għalihom l-assiguratur hu obbligat. 393. Meta l-assigurazzjoni ssir bil-klawsola "franka mill-avarija", l-assiguratur m’hu obbligat għal ebda avarija, ġenerali jew partikulari, ħlief fil-każijiet li jagħtu lok għall-abbandun. 394. (1) Meta l-assigurazzjoni ssir bil-klawsola "franka mill-ostilitajiet", l-assiguratur hu meħlus minn kull responsabbiltà jekk l-oġġetti jispiċċaw jew jitħassru minħabba vjolenza, priża, sakkeġġ, arrest b’ordni ta’ potenza, dikjarazzjoni ta’ gwerra, jew rappreżalja. (2) Il-kuntratt ta’ assigurazzjoni jispiċċa hekk kif il-ħaġa a ssigurata issofri dewmien, jew titbiddel ir-rotta tal-vjaġġ, minħabba ostilitajiet. (3) Iżda, dan kollu ma jeħlisx lill-assiguratur mill-obbligu tal-ħlas tal-ħsara li tkun ġrat qabel il-bidu tal-ostilitajiet. 395. Meta l-bastiment jew il-merkanzija assigurati "franki mill-ostilitajiet " jiġu, minn forza ostili, meħuda jew miżmuma f’port, dan il-bastiment jew merkanzija jitqiesu li ġew meħudin bħala priża fil-baħar, u r-riskju tal-assiguratur jispiċċa. 396. Assigurazzjoni fuq merkanzija li għandha tiġi mgħobbija fuq żewġ bastimenti jew iżjed. Jekk l-assigurazzjoni tkun ġiet imqassma fuq merkanzija li għandha titgħabba fuq żewġ bastimenti jew iżjed imsemmijin fil-kuntratt, b’dikjarazzjoni tas-somma assigurata fuq kull bastiment, u jekk il-merkanzija kollha titgħabba fuq bastiment wieħed jew fuq numru ta’ bastimenti anqas minn dak imsemmi fil-kuntratt, l-assiguratur hu obbligat biss għas-somma li assigura fuq il-bastiment jew fuq il-bastimenti li ħadu t-tagħbija, għalkemm il-bastimenti kollha msemmijin fil-kuntratt jintilfu; u b’dan akollu hu għandu jedd għal nofs fil-mija fuq l-ammont tal-assigurazzjonijiet li jsiru hekk nulli. 397. Meta l-vjaġġ jiġi mtawwal jew imqassar. (1) L-assiguratur hu meħlus mir-riskji, u jieħu l-premju, jekk l-assigurat jibgħat il-bastiment f’lokiżjed bogħod minn dak imsemmi fil-kuntratt, għalkemm dan il-lok ikun fuq l-istess rotta. (2) L-assigurazzjoni għandha l-effett tagħha kollu jekk il-vjaġġ jiġi mqassar. 398. (1) L-assigurat għandu jgħarraf mingħajr dewmien lill-assiguratur bl-aħbarijiet kollha li jirċievi dwar it-telfa tal-ħaġa a ssigurata, u għandu jagħti lill-assiguraturi, jekk jitolbuhomlu, il-kopji jew l-estratti ta’ kull dokument li jkun jagħti dawn l-aħbarijiet. (2) Fin-nuqqas ta’ dan, hujbatid-danni u l-ispejjeż. 399. L-assigurat għandu jagħmel ħiltu biex isalva jew jirkupra l-ħaġa a ssigurata. Sakemm l-assigurat ma jeżerċitax il-jedd tal-abbandun li lilu jmiss, hu għandu jagħmel ħiltu kollha biex isalva jew jirkupra l-ħaġa a ssigurata. 400. Fil-każ ta’ assigurazzjoni ta’ self b’kambju marittimu, l-assiguratur, fin-nuqqas ta’ ftehim kuntrarju, ma jweġibx għall-qerq tal-kambjatarju. 401. Jekk il-merkanzija assigurata ma tintbagħat x. Jekk l-oġġetti assigurati ma jiġux mibgħuta, jew tiġi mibgħuta biċċa minnhom biss, l-assiguratur jirċievi nofs fil-mija, jew in-nofs tal-premju, skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 386, fuq is-somma assigurata jew fuq is-somma li taqbeż il-valur tal-oġġetti mibgħuta, skont il-każ. 402. Jekk il-mandant li ma jissemmiex ismu ma jibgħatx il-merkanzija. Dak li jikkuntratta assigurazzjoni għal persuna oħra mingħajr ma jagħti isimha, ma jistax jitlob il-premju jekk din il-persuna l-oħra ma tibgħatx il-merkanzija, jew tibgħat biċċa minnha biss. 403. (1) L-assigurazzjoni magħmula għal somma li taqbeż il-valur tal-oġġetti assigurati hija nulla għall-assigurat biss, jekk jiġi ippruvat li kien hemm frodi jew qerq min-naħa tiegħu. (2) Jekk ma jkunx hemm frodi jew qerq, l-assigurazzjoni tiswasa l-ammont tal-valur tal-oġġetti assigurati, u, għaż-żejjed, l-assiguraturi jieħdu nofs fil-mija, jew nofs il-premju, skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 386. (3) Il-patt li l-assiguratur hu obbligat għas-somma kollha msemmija fil-kuntratt, apparti l-valur tal-oġġett assigurat, huwa validu. (4) Jekk l-assigurazzjoni ssir għal valur anqas mill-valur reali, l-assiguratur hu obbligat biss fil-proporzjon tal-valur iddikjarat. 404. Iżjed minn assigurazzjoni waħda fuq l-istess oġġett. (1) Jekk ikun hemm żewġ kuntratti jew iżjed ta’ assigurazzjoni, li jkunu saru mingħajr qerq, fuq l-istess oġġett, u l-ewwel kuntratt ikun ikopri l-valur kollu tal-oġġett assigurat, ikollu effett biss dan l-ewwel kuntratt. (2) L-assiguraturi li jkunu iffirmaw il-kuntratti ta’ wara huma meħlusa, u jirċievu biss in-nofs fil-mija fuq is-somma assigurata, jew nofs il-premju, skont l-artikolu 386. (3) Jekk il-valur kollu tal-oġġetti mgħobbija ma jkunx kopert bl-ewwel kuntratt, l-assiguraturi li jkunu iffirmaw il-kuntratti ta’ wara huma obbligati għall-valur li jibqa’, skont l-ordni tad-data tal-kuntratti. 405. Jekk abbord ikun hemm merkanzija sal-ammont kollu tas-somomassigurati, u tintilefbiċċa mill-merkanzija, it-telfajbatuha l-assiguraturi kollha ta’ din il-merkanzija, kull wieħed fil-proporzjon tal-interess li jkollu. 406. Meta l-kaptan jista’ jagħmel skala f’diversi portijiet. Jekk tiġi mogħtija s-setgħa lill-kaptan li jidħol f’iżjed minn port wieħed biex ikompli jew ibiddel it-tagħbija, l-assiguraturibatir-riskju tal-merkanzija assigurata, kif jingħad fl-artikolu 355. 407. Radd tal-premju fil-każ ta’ nullità tal-kuntratt, Fil-każ ta’ nullità tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni, kollu jew ta’ biċċa minnu, l-assiguratur għandu, jekk l-assigurat ikun mexa b’bona fidi, iroddi l-premju, jew, skont ma jkun il-każ, dik il-biċċa tal-premju proporzjonata għall-ammont li jkun irċieva għal riskji li ma jkunx ħa, bit-tnaqqis ta’ nofs fil-mija, jew ta’ nofs il-premju skont l-artikolu 386. 408. barra minn f’każ ta’ qerq, eċċ., tal-assigurat. Jekk il-kuntratt jiġi annullat minħabba qerq, frodi, jew malafidi min-naħa tal-assigurat, l-assiguratur mhux obbliga tiroddi l-premju. 409. Nullità tal-assigurazzjoni jekk l-assiguratur ikun jaf li l-bastiment wasal salv, eċċ. Hija nulla l-assigurazzjoni meta ssir fuq bastimenti jew merkanzija li, fil-waqt tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni, ikunuġà waslu fil-lok tad-destinazzjoni, jew ikunu batew diżastru, jekk jiġi ippruvat, jew ikun hemm preżunzjoni li, fil-waqt tal-firma tal-kuntratt, l-assiguratur kien jafli l-ħaġa a ssigurata waslet, jew, skont il-każ, l-assigurat kien jaf bid-diża stru. 410. Meta hemm preżunzjoni li wasla jew id-diżastru kienu magħrufa. Jitqies li hemm din il-preżunzjoni jekk, meta jsir kalkolu ta’ erba’ mili fis-siegħa, inkella jekk, meta jittieħed qies tal-mezzi ta’ komunikazzjoni jew ċirkostanzi oħra, jinsab li l-aħbar dwar il-wasla jew it-telfa tal-bastiment setgħat tasal fil-lok fejn sar il-kuntratt mil-lok ta’ dik il-wasla jew telfa, jew mil-lok minn fejn dik l-aħbar ġiet l-ewwel, qabel ma ġie i ffirmat il-kuntratt. 411. Fatti oħra li jagħtulok għal din il-preżunzjoni. Jitqies ukoll li hemm dik il-preżunzjoni jekk, qabel il-firma tal-kuntratt ta’ assigurazzjoni, ikun wasal xi bastiment fil-lok fejn sar il-kuntratt, mil-lok ta l-wasla jew tat-telfa, jew mil-lok minn fejn tkun ġiet l-ewwel aħbar ta’ dik il-wasla jew telfa, basta li dan il-bastiment ikun siefer minn dawk il-postijiet wara l-wasla jew telfa. 412. Klawsola ta’ "aħbarijiet tajba jew ħżiena". (1) Ma titqiesx li hemm il-preżunzjoni msemmija fl-aħħar artikolu qabel dan, jekk l-assigurazzjoni ssir taħt il-klawsola ta’ "aħbarijiet tajba jew ħżiena", jew xi klawsola oħra bħal din. (2) F’dan il-każ l-assigurazzjoni ma tistax tiġi annullata, jekk ma jiġix ippruvat li l-assiguratur kien jaf bil-wasla, jew l-assigurat kien jaf bid-diżastru, qabel ma ġie iffirmat il-kuntratt. Sub-titilu III FUQ L-ABBANDUN 413. Meta jista’ jsir l-abbandun. (l) L-abbandun tal-ħwejjeġ assigurati jista’ jsir f’każ- (a) ta’ għarqa; (b) ta’ bastiment li jinkalja jew imur l-art u jitkisser; (ċ) li l-bastiment ma jkunx aktar tajjeb għan-navigazzjoni minħabba diżastru tal-baħar; (d) ta’ abbandunfurzat; (e) ta’ priża; (f) ta’ arrest minn potenza stranġiera jew mill-Gvern; (g) ta’ telfa jew tħassir tal-oġġetti assigurati meta din it-telfa jew it-tħassir jilħqu mill-anqas tliet kwarti tal-valur tagħhom. (2) Il-ħsarat l-oħra kollha jitqiesu avarija, u jiġu regolati bejn l-assiguratur u l-assigurat skont il-ftehim tagħhom, u skont l-interess ta’ kull wieħed minnhom. 414. Meta l-bejgħ tal-merkanzija jista’ jagħti lok għall-abbandun. Il-bejgħ tal-merkanzija minħabba aċċidenti tal-baħar, matul il-vjaġġ u qabel ma din il-merkanzija tasal fil-lok tad-destinazzjoni, jitqies bħala wieħed mill-każijiet ta’ telfa li jagħti lok għall-abbandun, ikun kemm ikun il-prezz li jġib dan il-bejgħ. 415. Il-kontribuzzjonijiet għall-avarija ġenerali ma jitqisux fil-kalkolu biex jiġi stabbilit il-valur tat-telfa jew tat-tħassir. Meta hu meħtieġ li jiġi żgurat jekk hemmx tħassir jew telfa ta’ tliet kwarti tal-valur tal-merkanzija assigurata, ma jitqisux id-danni li ġejjin mill-kontribuzzjonijiet għall-avarija ġenerali. Iżda, l-ispejjeż tal-bejgħ ta’ din il-merkanzija, u l-ispejjeż tal-atti meħtieġa ta’ qabel il-bejgħ jiġu ikkalkulati. 416. L-assigurat jista’ jagħżel bejn l-abbandun u l-azzjoni ta’ avarija. (l) Meta hemm lok għall-abbandun tal-ħwejjeġ assigurati, l-assigurat jista’ jagħżel li jagħmel l-abbandun jew li jeżerċita l-azzjoni ta’ avarija. (2) L-assigurat ma jistax, wara li jagħżel l-azzjoni ta’ avarija, jirrinunzja għal din l-azzjoni u jeżerċita l-azzjoni ta’ abbandun. Iżda, hu jista’ jirrinunzja għall-abbandun, jekk dan ikun għad ma ġiex aċċettat mill-assiguraturi, u jeżerċita l-azzjoni ta’ avarija. 417. L-abbandun ma jistax isir qabel ma jibda r-riskju. L-abbandun ma jistax isir qabel ma jibda r-riskju assigurat. 418. L-abbandun ma jistax ikun kondizzjonali jew parzjali. L-abbandun tal-oġġetti assigurati ma jistax ikun ta’ biċċa minnhom, lanqas ma jista’ jsir taht kondizzjoni. Fl-abbandun tidħol biss il-ħaġa li hija l-oġġett tal-assigurazzjoni u tar-riskju. 419. (1) L-abbandun lill-assiguraturi għandu jsir f’dawn iż-żminijiet li ġejjin: (a) fi żmien sitt xhur minn dak in-nhar li tasal l-aħbar tad-diżastru, jekk dan jiġri fuq il-kosti tal-Ewropa, jew fuq dawk tal-Asja jew tal-Afrika fil-Mediterran, jew, f’każ ta’ priża, minn dak in-nhar li tasal l-aħbar li l-bastiment ġie meħud f’wieħed mill-portijiet jew mill-postijiet li qegħdin fil-kosti hawn fuq imsemmija; (b) fi żmien tmintax-il xahar miz-żminijiet hawn fuq imsemmija rispettivament, jekk id-diżastru jkun ġara jew il-priża tkun ġiet meħuda f’xi parti oħra tad-dinja. (2) Wara li dawn iż-żminijiet jagħlqu, l-assigurat ma jistax iżjed jagħmel l-abbandun. 420. L-assigurat għandu jagħti avviż lill-assiguratur. (1) Meta hemm jedd għall-abbandun, u f’każ ta’ kull aċċident ieħor li hu għar-riskju tal-assiguratur, l-assigurat għandu jinnotifika lill-assiguratur b’kull informazzjoni li jkun irċieva. (2) In-notifika għandha ssir mingħajr dewmien, taħt piena tad-danni u l-imgħaxijiet. 421. Żmien li għandu jgħaddi biex jagħti jedd għall-abbandun mingħajr il-ħtieġa tal-prova tat-telfa. (l) Jekk, wara li tgħaddi sena mit-tluq tal-bastiment, jew minn dak in-nhar li jaslu l-aħħar aħbarijiet fuq u, f’każ ta’ vjaġġi ordinarji, jew wara li jgħaddu sentejn fil-każ ta’ vjaġġ itwal, l-assigurat jiddikjara li ma irċieva l-ebda aħbar tal-bastiment, hu jista’ jagħmel l-abbandun lill-assiguratur u jitlob il-ħlas tas-sommaa, mingħajr ma tkun meħtieġ a l-prova tat-telfa tal-bastiment. (2) Wara s-sena jew is-sentejn hawn fuq imsemmija, l-assigurat għandu, biex jibda l-proċeduri, iż-żminijiet imsemmijin fl-artikolu 419. 422. Meta titqies li saret it-telfa fil-każ ta’ "polza għal żmien determinat". (l) Fil-każ ta’ assigurazzjoni għal żmien determinat, wara li jagħlqu ż-żminijiet imsemmija fl-aħħar artikolu qabel dan, it-telfa tal-bastiment titqies li ġrat fiż-żmien tal-assigurazzjoni. (2) Jekk jiġu magħmulin waħda wara l-oħra żewġ assigurazzjonijiet jew iżjed bi żmien determinat, it-telfa titqies li saret fiż-żmien tal-ewwel assigurazzjoni; jew fil-każ tal-aħbar li tasal kif jingħad fl-aħħar artikolu qabel dan, fiż-żmien ta’ dik l-assigurazzjoni partikulari li tkun taqbel mad-data tal-aħħar aħbarijiet. 423. Tifsir ta’ "vjaġġ itwal". Il-vjaġġ itwal huma dawk li jsiru għall-kosti jew pajjiżi ‘lhemm mill-Istrett ta’ Ġibiltà, eċċ., eċċetwat il-littoral tal-Ewropa sas-Sund, il-littoral tal-Afrikasa Kap Verde, il-Baħar Baltiku, il-Gżejjer Britanniċi, u l-gżejjer ta’ Madera u tal-Kanarji. 424. L-assigurat jista’ jagħmel l-abbandun minnufih jew iżomm dan il-jedd. L-assigurat jista’, bin-notifika msemmija fl-artikolu 420, jew jagħmel l-abbandun, u jsejjaħ lill-assiguratur għall-ħlas tas-somma assigurata fiż-żmien imsemmi fil-kuntratt, jew iżomm il-jedd li jagħmel l-abbandun fiż-żminijiet imsemmija fil-li [i. 425. L-assigurat għandu meta jagħmel l-abbandun, jiddikjara l-assigurazzjonijiet kollha li jkun għamel, jew li jkun ipprokura jew ordna li jsiru, u l-flus li ssellef b’kambju marittimu fuq il-bastiment jew fuq il-merkanzija. Fin-nuqqas ta’ din id-dikjarazzjoni, iż-żmien tal-ħlas li għandu jibda jgħodd mill-abbandun, jieqaf sa dak in-nhar li l-assigurat jagħmel u jinnotifika dik id-dikjarazzjoni, iżda b’daqshekk iż-żmien stabbilit biex isir l-att ta’ abbandun ma jiġix imġedded. 426. Jekk id-dikjarazzjoni tkun qarrieqa, l-assigurat jitlef il-vantaġġi tal-assigurazzjoni, u għandu jħallas is-somma li jkun issellef b’kambju marittimu jew fuq il-merkanzija, għad li l-bastiment jintilef jew jiġi meħud bħala priża. 427. Obbligi tal-assigurat f’każ ta’ għarqa, eċċ. (l) F’każ ta’ għarqa jew jekk il-bastiment jinkalja u jitkisser, l-assigurat għandu jfittex li jirkupra l-oġġetti assigurati, bla preġudizzju tal-jedd li jagħmel l-abbandun fiż-żmien u fil-lok li jmiss.(2) L-assigurat għandu jedd għall-ispejjeż tal-irkupru sal-valur tal-oġġetti rkuprati. 428. (1) Jekk iż-żmien tal-ħlas ma jkunx ġie stabbilit fil-kuntratt, l-assiguratur għandu jħallas is-somma tal-assigurazzjoni erba’ xhur wara n-noti flka tal-abbandun. (2) Wara li jagħlaq dak iż-żmien, l-assiguratur għandu jħallas ukoll l-imgħaxijiet bir-rata legali. L-oġġetti abbandunati jibqgħu obbligati għall-ħlas. 429. L-assiguratur ma jistax jiġi mħarrek qabel ma tingħata lil u l-prova tat-tagħbija u tat-telfa. L-assiguratur ma jistax jiġi mħarrek għall-ħlas tas-somomassigurati qabel ma jiġu innotifikati lil u l-atti li jippruvaw it-tagħbija u t-telfa tal-merkanzija assigurata. 430. Meta l-qorti tista’ tordna l-ħlas provviżorju. (1) Meta, fil-fehma tal-qorti, l-eċċezzjonijiet ta’ assiguraturi għandhom jiġu mismugħin f’kawża għaliha, il-qorti għandha tikkundanna l-assiguraturi għall-ħlas provviżorju lill-assigurat tas-somma assigurata, bl-obbligu tal-assigurat li jagħti garanzija. (2) Il-garanzija tispiċċa wara sentejn, jekk matul dan iż-żmien l-assiguraturi ma jkunuġiebu ’l quddiem ebda talba ġudizzjarja. 431. Effetti tal-abbandun. Meta l-abbandun jiġi innotifikat u aċċettat, jew iddikjarat validu, l-oġġetti assigurati jsiru tal-assiguratur minn dak in-nhar tal-abbandun, u l-assiguratur ma jistax, bl-iskuża li l-bastiment ġie lura, jeħles mill-ħlas tas-somma assigurata. 432. Fl-abbandun tal-bastiment għandu jidħol in-nol ta l-merkanzija salvata. In-nol ta l-merkanzija salvata, ukoll jekk ikun ġie mħallas bil-quddiem, jidħol fl-abbandun tal-bastiment, u jsir ukoll proprjetà tal-assiguratur, bla ħsara tal-jeddijiet ta’ dawk li silfu b’kambju marittimu, jew tal-baħrin għall-ħlas tas-salarju tagħhom, jew ta’ persuni oħra għall-ħlas tal-ispejjeż maħruġin matul il-vjaġġ. 433. F’każ ta’ arrest minn potenza. (1) F’każ ta’ arrest b’ordni ta’ potenza, l-assigurat għandu, mingħajr dewmien, jinnotifika lill-assiguratur bl-aħbar li jkun irċieva. (2) L-abbandun tal-oġġetti arrestati ma jistax isir ħlief wara sitt xhur min-notifika, jekk l-arrest ikun sar fil-Mediterran jew f’xi baħar tal-Ewropa; jew wara sena, jekk l-arrest ikun sar f’postiż jed bogħod. (3) Dawn iż-żminijiet jibdew igħoddu minn dak in-nhar tan-notifika tal-arrest. Kemm-il darba, l-merkanzija arrestata tkun ta’ xorta li tista’ titħassar, iż-żminijiet hawn fuq imsemmija jitnaqqsu f’xahrejn fl-ewwel każ, u fi tliet xhur fit-tieni każ. 434. L-assigurati għandhom ifittxu li jeħilsu l-oġġetti arrestati. (1) Matul iż-żminijiet imsemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan, l-assigurati għandhom jagħmlu ħilithom kollha biex jeħilsu l-oġġetti arrestati. (2) L-assiguraturi min-naħa tagħhom jistgħu, bi ftehim ma’ l-assigurati jew għal rashom, jagħmlu l-ħila tagħhom biex jeħilsu dawk l-oġġetti. 435. L-abbandun minħabba li bastiment ma jkunx tajjeb għall-baħar ma jistax isir jekk il-bastiment ikun jista’ jissewwa u jinġieb fi stat li jissokta l-vjaġġ għal-lok tad-destinazzjoni, ħlief jekk l-ispejjeż tat-tiswija jkunu iżjed minn tliet kwarti tal-valur tal-bastiment, bla ħsara tal-jedd tal-assigurat kontra l-assiguraturi għall-ispejjeż u l-avarija li jkunu tbatew. 436. Jekk il-bastiment ikun ġie iddikjarat mhux tajjeb għall-baħar, il-parti li jkollha t-tagħbija assigurata, għandha, mingħajr dewmien, tinnotifika lill-assiguratur bl-aħbar li rċeviet. 437. Il-kaptan għandu jipprokura bastiment ieħor. Il-kaptan għandu f’dan il-każ jagħmel ħiltu kollha li jipprokura bastiment ieħor biex jieħu l-merkanzija fil-lok ta d-destinazzjoni tagħha. 438. Riskju fil-każ ta’ tagħbija mill-ġdid fuq bastiment ieħor. L-assiguratur jieħu r-riskju tal-merkanzija li terġa’ tiġi mgħobbija fuq bastiment ieħor, fil-każ imsemmi fl-aħħar artikolu qabel dan, sakemm din il-merkanzija tasal u tinħatt. 439. Spejjeż li għalihom hu obbligat l-assiguratur. Barra minn dan, l-assiguratur hu obbligat għall-avariji u għall-ispejjeż kollha tal-ħatt, tad-depożitu u kustodja fl-imħażen, u tat-tagħbija fuq bastiment ieħor, għal kull żieda fin-nol, u għal kull spiża oħra li ssir għas-salvataġg tal-merkanzija, sal-ammont tas-somma assigurata. 440. Jekk il-kaptan ma jgħabbix il-merkanzija fuq bastiment ieħor fi żmien xahrejn, l-assigurat jista’ jagħmel l-abbandun. Jekk fi żmien xahrejn il-kaptan ma setax isib bastiment ieħor biex igħabbi fuq u l-merkanzija u jeħodha fil-lok ta d-destinazzjoni, l-assigurat jista’ jagħmel l-abbandun ta’ dik il-merkanzija. Titolu IV FUQ L-AVARIJI U L-ĠETTU U KONTRIBUZZJONI GĦALL-AVARIJI S u b-titolu I FUQ L-AVARIJI 441. Avarija. Kull spiża stra ordinarja li ssir għall-bastiment waħdu jew għall-merkanzija waħidha, jew għat-tnejn flimkien, u kull ħsara li tiġri lill-bastiment jew lill-merkanzija minn x’ħin jitgħabbew jew jitilqu, sakemm jiġu lura jew jitħallew, jaqgħu taħt l-isem ta’ avarija. 442. Regoli li għandhom jitħarsu meta ma hemmx ftehim speċjali. Meta ma jkunx hemm ftehim speċjali bejn il-partijiet kollha, l-avariji huma regolati mid-dispożizzjonijiet li ġejjin. 443. Avariji ġenerali jew partikolari. L-avariji huma ta’ żewġ xorta: avarija grossa jew ġenerali, u avarija sempliċi jew partikolari. 444. Avariji ġenerali. Huma avariji ġenerali: (a) l-oġġetti mitfu għal-baħar għas-sigurtà komuni, jew għall-ġid tal-bastiment u tat-tagħbija flimkien; (b) il-gumni, l-arbli, il-qlugħ, u armar ieħor, li jiġu maqtugħin jew imkissrin għall-ħsieb fuq imsemmi; (ċ) l-ankri, iċ-ċimi, jew ħwejjeġ oħra li jiġu abbandunati għall-ħsieb fuq imsemmi; (d) il-ħsara li bil-ġett u ssir lill-merkanzija li tibqa’ fuq il-bastiment; (e) il-ħsara li ssir apposta fil-bastiment biex tgħin il-ġett u, biex tħaffef il-bastiment, jew biex issalva l-merkanzija, jew biex tgħin il-ħruġ tal-ilma, u kull ħsara kollha li tbatit-tagħbija minħabba f’hekk; (f) il-manteniment tal-baħrin matul iż-żmien tat-tiswijiet tal-ħsarat li jsiru apposta għas-sigurtà komuni; (g) l-ispejjeż tal-ħatt biex jiħfief il-bastiment, u għad-dħul f’port jew lok ieħor, meta l-bastiment ikollu jagħmel hekk minħabba tempesta, jew minħabba li jkollu wara jhxiegħdewwa jew pirati, jew minħabba raġuni oħra, għas-sigurtà tal-bastiment u tat-tagħbija; (h) il-ħsara li ssir lill-bastiment waħdu, jew li t-tagħbija waħidha, jew li t-tnejn flimkien, jekk il-bastiment jiġi mitfugħ l-art apposta biex ma jinqabadx priża jew ma jintilifx, jew biex il-bastiment jew it-tagħbija jiġu meħlusa minn kull periklu ieħor li jkun fil-qrib, l-ispejjeż u s-salarji biex il-bastiment jerġa’ jintrefa’ f’wiċċ il-baħar; u l-ħlas għax-xogħol barrani sabiex tiġi meħlusa t-telfa jew il-priża fil-każijiet hawn fuq imsemmija; (i) in ġenerali, il-ħsarat kollha li jitbatew apposta fil-każijiet ta’ periklu, u l-ispejjeż magħmulin għall-ġidu għas-sigurtà komuni tal-bastiment u tal-merkanzija, miż-żmien tat-tagħbija u tat-tluq, sar-ritorn u l-ħatt. 445. Ħwejjeġ li jikkontribwixxu għall-avarija ġenerali. Il-merkanzija, il-bastiment fl-istat li jkun fiż-żmien li jasal, u l-ammont nett tan-nol wara li jinqatgħu s-salarji u l-manteniment tal-baħrin, u spejjeż oħra tal-vjaġġ għandhom kollha, kull ħaġa skont ma jkun il-valur jew l-ammont tagħha, jikkontribwixxu għall-avarija ġenerali. 446. Kif jiġi magħmul il-prezz. 1 l-prezz tal-merkanzija jiġi stabbilit skont il-valur tagħhom fil-lok tal-ħatt. 447. Avariji partikolari. Huma avariji partikolari: (a) il-ħsara li tiġri fil-merkanzija minħabba difett tagħha nfisha, jew minħabba tempesta, priża, għarqa, jew minħabba li l-bastimenti mur l-art; (b) l-ispejjeż magħmulin biex tiġi salvata l-merkanzija; (ċ) it-telfa ta’ gumni, ankri, qlugħ, arbli, jew ċimi, li ssir minħabba tempesta jew aċċident ieħor tal-baħar; l-ispejjeż li jsiru billi l-bastiment ikollu jidħol f’xi post minħabba t-telfa b’aċċident ta’ dawn l-oġġetti, jew minħabba li jkollu bżonn jieħu proviżjon, jew sabiex jissewwa l-bastiment jekk dan ikun jagħmel l-ilma; (d) is-salarji u l-manteniment tal-baħrin matul iż-żmien tat-tiswijiet tal-bastiment minħabba xi waħda mir-raġunijiet imsemmijin f’dan l-artikolu; (e) is-salarji u l-manteniment tal-baħrin matul il-kwarantina; u (f) in ġenerali, l-ispejjeż kollha magħmulin u l-ħsara kollha li jbatil-bastiment waħdu, jew il-merkanzija waħidha, miż-żmien tat-tagħbija u tat-tluq tagħhom sa dak tar-ritorn u tal-ħatt, kemm-il darba dawn l-ispejjeż u ħsarat ma jkunux ġew magħmula jew ikkaġunati apposta, u għas-sigurtà komuni tal-bastiment u tat-tagħbija. 448. Minibati u jħallas l-avariji partikolari. L-avariji partikolari jitbatew u jitħallsu mis-sid tal-ħaġal itbatil-ħsara jew li tikkaġuna l-ispiża. 449. Ħsara fil-merkanzija li ssir bi traskuraġni tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ. (l) Il-ħsarat li jsiru lill-merkanzija billi l-kaptan jonqos li jagħlaq il-bokkaporti, li jankra l-bastiment, jew li jipprovdi gumni tajba jew minħabba aċċidenti oħra li jiġru bi traskuraġni tal-kaptan jew tal-ekwipaġġ, huma wkoll avariji partikolari li għandu jbatihom sid il-merkanzija; iżda għal kull ħsara bħal din is-sid għandu azzjoni kontra l-kaptan, il-bastiment, u n-nol.(2) Il-ħsara t lijbatu s-sidien tal-bastiment minħabba dewmien bla bżonn u iżjed milli jmiss fil-portijiet, iwieġeb għalihom il-kaptan. 450. Spejjeż ta’ bdoti, rmonk, eċċ., mhumiex avariji. Id-drittijiet ta’ bdoti u ta’ rmonk għad-dħul ta’ bastiment f’portijiet jew f’postijiet, jew għall-ħruġ minnhom, l-ispejjeż ta’ testimonjali, id-drittijiet ta’ tunnellaġġ, u drittijiet oħra ta’ navigazzjoni, mhumiex avariji, iżda huma sempliċi spejjeż li jbatihom il-bastiment, bla ħsara tad-dispożizzjonijiet tal-paragrafu (g) tal-artikolu 444. 451. Meta ma tistax issirazzjoni għal avarija. Ma hemmxazzjoni għal avarija ġenerali jekk din l-avarija ma tkunx taqbeż il-wieħed fil-mija tal-valur tal-bastiment u tal-merkanzija flimkien, u ma hemmxazzjoni għal avarija partikolari jekk din l-avarija ma tkunx taqbeż il-wieħed fil-mija tal-valur tal-ħaġalibatiet il-ħsara. S u b-titolu II FUQ IL-ĠETTU U KONTRIBUZZJONI GĦALL-AVARIJA 452. Ġettu. (1) Jekk minħabba tempesta jew minħabba li jkunu jiġruwara jhl-egħdewwa, il-kaptan jidhirlu li hudmir tiegħu, biex isalva l-bastiment, li jitfa’ xi ħaġa l-baħar, jew li jaqta l-arbli, jew li jabbanduna l-ankri, għandu jieħu l-fehma tal-interessati li jkunu abbord tal-bastiment, u tal-membri prinċipali tal-ekwipaġġ. (2) Jekk il-fehmiet ma jkunux jaqblu, tirbaħ il-fehma tal-kaptan. 453. Il-ħwejjeġ li huma l-anqas meħtieġa, l-itqal, u li jiswew l-anqas, għandhom jintefgħu l-ewwel. 454. Id-deċiżjoni meħhuda għandha titniżżel bil-miktub. (l) Il-kaptan għandu, mill-iżjed fis li jista’ jkun, iniżżel bil-miktub id-deliberazzjoni meħuda dwar il-ġett u. (2) Fid-deliberazzjoni għandhom jissemmew ir-raġunijiet li iġiegħlu li jsir il-ġett u, u l-oġġetti mitfugħa jew li ba tew ħsara; għandu jkun hemm fiha miġjuba l-ismijiet ta’ dawk li jkunu qablu u ta’ dawk li ma jkunux qablu mal-kaptan; u għandha tiġi ikkupjata fil-ġurnal. 455. Dikjarazzjoni ta’ telfiet u ħsarat. Id-dikjarazzjoni tat-telfiet u tal-ħsarat għandha ssir fil-lok fejn il-bastiment i ħott. 456. Kif tiġi stmata l-merkanzija mitfu għa l-baħar. Il-merkanzija mitfugħha l-baħar tiġi stmata skont il-prezz kif ikun miexi fil-lok ta l-ħatt; ix-xorta u l-kwalità tagħha għandha tiġi ippruvata fuq kollox bil-poloz ta’ kargu u bil-fatturi, jekk ikun hemm. 457. It-telfiet u l-ħsarat jiġu mqassma fuq l-oġġetti mixħuta l-baħar u fuq dawk salvati, u fuq il-bastiment u fuq in-nol, fil-proporzjon tal-valur tagħhom fil-lok tal-ħatt. 458. Meta d-dikjarazzjoni tal-kwalità tal-merkanzija ma tkunx vera. (1) Jekk fil-poloz ta’ kargu tkun ġiet iddikjarata ħaġa b’oħra dwar il-kwalità tal-merkanzija, u jinsab li din il-merkanzija hija ta’ valur akbar minn dak iddikjarat, hija għandha, jekk tiġi salvata, tikkontribwixxi skont l-istima tagħha; iżda, jekk tintilef tiġi mħallsa skont il-kwalità kif iddikjarata fil-polza ta’ kargu. (2) Jekk jinsab li l-merkanzija hija ta’ kwalità inferjuri minn dik imsemmija fil-polza ta’ kargu, hija għandha, jekk tiġi salvata, tikkontribwixxi skont il-kwalità msemmija fil-polza ta’ kargu; iżda, jekk tiġi mitfugħal-baħar jew tiġrilha ħsara, tiġi mħallsa skont il-valur tagħha. 459. (1) Il-munizzjonijiet ta’ gwerra, il-proviżjonijiet, il-bagalji tan-nies tal-ekwipaġġ, u l-ilbies tal-użu tal-passiġġieri ma jidħlux fil-kontribuzzjoni tal-avarija ġenerali. (2) Iżda, il-valur ta’ dawn l-oġġetti, jekk jiġu mitfugħin il-baħar, jitħallas b’kontribuzzjoni fuq l-oġġetti l-oħra kollha. 460. Oġġetti mingħajr polza ta’ kargu. L-oġġetti li għalihom ma jkunx hemm polza ta’ kargu, lanqas dikjarazzjoni tal-kaptan, ma jitħallsux jekk jiġu mitfugħin il-baħar, imma jikkontribwixxu jekk jiġu salvati. 461. Oġġetti mgħobbija fuq il-gverta. (1) L-oġġetti mgħobbija fuq il-gverta tal-bastiment jikkontribwixxu, jekk jiġu salvati; jekk jiġu mitfugħin il-baħar, jew ibatu ħ sara minħabba l-ġettu, sidhom ma jkollu jedd għal ebda, iżda, għandu jedd ta’ regress kontra l-kaptan, meta dan ikun responsabbli skont il-li [i. (2) Id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-artikolu ma jgħoddux għall-vjaġġi bejn Malta u Sqallija, jew bejn Malta u Tripli jew Tuneż, jew għal dawk l-oġġetti li b’użu jitgħabbew fuq il-gverta. 462. Jekk il-ġett u ma jsalvax il-bastiment. Jekk il-ġett u ma jsalvax il-bastiment, ma jkun hemm ebda kontribuzzjoni, u l-merkanzija li ma tkunx ġiet mitfu għa l-baħar, u li ġiet salvata, ma tkunx obbliga tala għall-ħlas u lanqas għall-indennizz ta’ dik il-merkanzija l-oħra li tkun ġiet mitfugħa jew libatiet ħsara. 463. Jekk il-ġett u jsalva l-bastiment, u jekk dan, meta jissokta l-vjaġġ, wara jintilef, l-oġġetti salvati jikkontribwixxu għall-ġett u, skont il-valur tagħhom fl-istat li jkunu jinsabu, wara li jinqatgħu l-ispejjeż tas-salvataġġ. 464. (1) L-oġġetti mitfugħin il-baħar ma jidħlux fil-kontribuzzjoni, fl-ebda każ, għall-ħlas ta’ ħsarat li jiġru lill-merkanzija salvata wara l-ġettu. (2) It-tagħbija ma tidħolx fil-kontribuzzjoni għall-ħlas tal-bastiment li jintilef jew li jsir mhux tajjeb għall-baħar, ħlief fil-każijiet imsemmijin fl-artikolu 444. 465. Jekk il-bastiment jiġi miftuħ biex tinħareġ minn u l-merkanzija, din il-merkanzija tikkontribwixxi għat-tiswija tal-ħsara li ssir lill-bastiment. 466. Ebda kontribuzzjoni mill-merkanzija mqiegħda fuq id-dgħajjes. Jekk il-bastiment jintilef bil-bqija tat-tagħbija, ma jkunx hemm jedd għall-kontribuzzjoni kontra l-merkanzija li titqiegħed fid-dgħajjes biex jitħaffef il-bastiment, lanqas jekk din il-merkanzija tasal salva fil-port. 467. Jekk l-oġgetti mitfugħa jiġu rkuprati. Jekk, wara t-taqsim tal-kontribuzzjoni, l-oġġetti mitfu għal-baħar jiġu rkuprati mis-sidien tagħhom, dawn is-sidien għandhom iroddu lill-kaptan u lill-interessati dak li jkunu ħadu mill-kontribuzzjoni, wara li jitnaqqsu d-danni li jkunu saru bil-ġett u, u l-ispejjeż tal-irkupru tal-oġġetti. 468. Sid il-merkanzija mhux obbligat jikkontribwixxi iżjed mill-valur tagħha. Sid il-merkanzija ma jista’ jiġi f’ebda każimġiegħel jikkontribwixxi għall-avarija ġenerali iżjed mill-valur tal-merkanzija fiż-żmien li tasal. Titolu V FUQ IL-KREDITI PRIVILLEĠĠATI FUQ BASTIMENTI U BĊEJJEĊ OĦRA TAL-BAĦAR L-artikoli minn 469 sa 476, imħassra bl-Att: XXXVII. 1988.41. TAQSIMA III FUQ IL-FALLIMENT Titolu I FUQ ID-DIKJARAZZJONI TA’ FALLIMENT 477. X’in hu l-falliment. Kull kummerċjant li jieqaf mill-ħlas tad-djun tiegħu hu fi stat ta’ falliment. 478. Dikjarazzjoni fil-qorti. Emendat: XXIV.1995.362. (1) Il-kummerċjant jew ir-rappreżentant leġittimu tiegħu jista’, meta jieqaf mill-ħlas, jagħmel dikjarazzjoni ta’ dan fil-Qorti Ċivili, Prim’Awla. (2) Fil-każ ta’ falliment ta’ soċjetà f’isem kollettiv, id-dikjarazzjoni għandu jkun fiha l-isem ta’ kull wieħed mis-soċji insolidumu l-lok fejn joqgħod. 479. X’għandu jkun fiha d-dikjarazzjoni. Id-dikjarazzjoni tal-kummerċjant għandu jkun fiha l-isem u l-kunjom tiegħu, kif ukoll ix-xorta ta’ kummerċ li hu kien jagħmel, l-ismijiet, il-kunjomijiet u partikolaritajiet oħra tal-kredituri tiegħu, bil-lok fejn joqogħdu, u l-kwalità u x-xorta tad-djun. 480. Mad-dikjarazzjoni msemmija fl-artikoli ta’ qabel dan, il-kummerċjant għandu fl-istess ħin, jippreżenta fil-Qorti Ċivili, Prim’Awla, il-kotba u l-karti tiegħu kollha tal-kummerċ. 481. Meta kummerċjant jippreżenta dikjarazzjoni bħal din, ir-reġistratur għandu, b’ittra, isejjaħ lill-kredituri msemmijin fid-dikjarazzjoni biex jidhru quddiem il-Qorti Ċivili, Prim’Awla, u hemm igħid u l-għaliex id-debitur tagħhom m’għandux jiġi iddikjarat fi stat ta’ falliment, u sabiex jiġu maħtura kuraturi. Id-dikjarazzjoni għandha tiġi biħsieb ir-reġistraturi mxandra b’avviż, li għandu jkun fih sunt tad-dikjarazzjoni, maħruġ fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra, jew iżjed. 482. Dikjarazzjoni ta’ falliment fuq talba ta’ kreditur. Emendat: XXIV.1995.362; A.L.407 tal-2007. (1) Kull kreditur jista’ wkoll, sew jekk il-kreditu tiegħu jkun kummerċjali jew le, u għalkemm dan il-kreditu jkun għad ma għalaqx, jaġixxi bi proċedura sommarja fil-Qorti Ċivili, Prim’Awla, kontra d-debitur jew ir-rappreżentant leġittimu tiegħu, u jitlob dikjarazzjoni li dan id-debitur hu fistat ta’ falliment. (2) Id-dikjarazzjoni ma tistax tintalab mit-tifel kontra l-missier jew bil-maqlub, eċċ. It-talba għal dikjarazzjoni ta’ falliment ma tistax issir minn iben kontra l-missier, jew mill-missier kontra l-iben, jew mir-raġel kontra l-mara jew mill-mara kontra r-raġel. (3) Meta d-dikjarazzjoni tista’ tintalab wara l-mewt tal-kummerċjant. Il-falliment ta’ kummerċjant jista’ jiġi iddikjarat wara mewt u, jekk qabel ma miet hu kien waqaf mill-ħlas; f’dan il-każ, id-dikjarazzjoni tal-falliment ma tistax tiġi mitluba mill-kredituri ħlief fi żmien tliet xhur mill-mewt tad-debitur. (4) Il-kreditur li jitlob sentenza ta’ dikjarazzjoni ta’ falliment għandu jagħu garanzija. Fil-każ ta’ talba għal dikjarazzjoni ta’ falliment kif jingħad f’dan l-artikolu, il-parti li tagħmel it-talba għandha, fl-istess ħin li tagħmel dik it-talba, tobbliga ruħha, b’garanzija, għal penali ta’ mhux iżjed minn erba’ mija u ħamsa u sittineurou sebgħa utmeninċenteż mu (465.87), favur il-persuna li kontra tagħha ssir it-talba, li tissokta l-kawża mingħajr dewmien u li tipprova l-pretensjoni tagħha; fin-nuqqas ta’ dan, il-qorti tista’ tordna lis-somma tal-garanzija tiġi mħallsa, kollha jew biċċa minnha, lill-persuna li favur tagħha l-garanzija tkun ġiet mogħtija: Iżda, dan il-ħlas ma jeħlisx lill-attur mill-azzjoni kontra tiegħu għal danni u imgħaxijiet minħabba dik il-proċedura. 483. Jekk ma jkunx hemm fondi fil-patrimonju tal-fallut. (1) Jekk, meta ma hemmx fondi fil-patrimonju tal-fallut, il-kreditur li fuq talba tiegħu jkun ġie iddikjarat il-falliment, jittraskura li jfittex li jsiru bi spejjeż tiegħu, dawk l-atti jew proċeduri li jkunu meħtieġa biex iwasslu għall-gradwazzjoni tal-kredituri, kull kreditur ieħor, kif ukoll il-fallu tinnifsu, jista’ jieħu ħsieb li jsiru dawk l-atti jew proċeduri. (2) Rimborż ta’ spejjeż li jsiru mill-kreditur. L-ispejjeż kollha meħtieġa li jsiru fi proċeduri ta’ fallimenti jiġu mħallsin lura lill-kreditur li jkun ħariġhom, mill-ewwel flus li jidħlu akkont ta l-patrimonju, u bi preferenza ta’ kull kreditu ieħor. 484. (1) L-atti kawtelatorji u konservatorji kontra l-beni u l-persuna tad-debitur, jistgħu jiġu mitluba mill-kredituri bl-istess proċeduri li l-liġi tippreskrivi għall-ħruġ ta’ kull att jew mandat li jingħata b’kawtiela ta’ kull kreditu ieħor, skont ma tkun ix-xorta u l-kwalità tal-kreditu. (2) Iżda l-fallut li jkun ġie arrestat fuq talba ta’ wieħed mill-kredituri jew li jkun irtira f’daru minħabba l-biża’ li jiġi arrestat, jista’ jitlob lill-Qorti Ċivili, Prim’Awla, il-libertà provviżorja għaż-zmien ta’ sitt xhur li, skont ma jkun jidhrilha l-qorti fid-dehen tagħha, jista’ jiġi mġedded għal raġuni tajba. Il-qorti tiddeċidi fuq din il-kwistjoni fuq rikorsġuramentat kontra l-kuraturi u l-kredituri li fuq talba tagħhom ikun ingħata l-ħruġ tal-mandat tal-arrest. Din il-liberazzjoni provviżorja tal-fallut mill-molestjipersuna li għandha effett ukoll għall-kredituri u interessati oħra li ma jkunux ġew imħarrka. (3) Din il-libertà provviżorja tiġi mogħtija jekk ma jiġix ippruvat li kienhemm attdoluż jew ta’ qerq min-naħa tal-fallut. Iżda l-kredituri jistgħu, b’rikors ġuramentat, jitolbu l-arrest tal-fallut fuq prova ta’ xi att doluż jew ta’ qerq min-naħa tiegħu. Il-qorti tista’ wkoll, exofficio, tordna, matul il-proċeduri, l-arrest provviżorju tal-fallut, jekk ikun hemm kontra tiegħu preżunzjoni bażata ta’ attdoluż jew ta’ qerq. 485. Atti b’qerq tal-kredituri huma nulli jew annullabbli. (1) Kull att li jittrasferixxi l-proprjetà ta’ beni korporali jew inkorporali, kompriża r-rinunzja għal kull xorta ta’ suċċessjoni jew għal preskrizzjoni akkwistata, kif ukoll kull obbligazzjoni jew att ieħor tal-fallut b’titolu gratuwit u magħmulin sabiex jiffroda l-kredituri tiegħu, hunullu mingħajr effett rigward il-massa tal-kredituri, tkun liema tkun ix-xorta tagħhom, u wkoll jekk il-partijiet interessati jkunu b’bonafidi. (2) Kull att ta’ dik ix-xorta, kull obbligazzjoni, att jew ħlas b’titolu oneruż jistgħu jiġu annullati jekk ikun hemm frodi wkoll min-naħa tal-parti interessata. (3) L-akkwist, l-obbligu, l-att jew il-ħlas jingħadd li ġie magħmul bi frodi mill-parti interessata, meta jiġi ippruvat li din il-parti kienet taf bil-falliment jew biċ-ċirkostanzi li tawlok għad-dikjarazzjoni tal-falliment. 486. Il-fallut jitlef l-amministrazzjoni ta’ ħwejġu. (1) Minn dak in-nhar tad-dikjarazzjoni tal-falliment magħmula mill-kummerċjantinnifsu jew, skont ma jkun il-każ, minn dak in-nhar tas-sentenza li tiddikjara l-falliment, il-fallu t hus pussessa tipsojure mill-amministrazzjoni ta’ ħwejġ u kollha, korporali jew inkorporali, u dipendenti jew le mill-kummerċ tiegħu. (2) Da kkollu li d-debitur jakkwista w ara l-falliment jidħol, meta u kif jiġi hekk akkwistat, f’dan l-ispussess, bla ħsara ta’ kull dispożizzjoni kuntrarja tad-donaturi jew testaturi, wara li jitnaqqsu l-piżijiet ta’ fuq il-benihekk akkwistati, u somma xierqa għall-manteniment ta’ kuljum. 487. Id-dejn tal-fallut mhux magħluq isir eżiġġibbli mad-dikjarazzjoni tal-falliment. Id-djun tal-fallut, li jkunu għadhom ma għalqux, ukoll jekk privileġġati, b’rahan jew b’ipoteka, isiru eliġibbli bid-dikjarazzjoni tal-falliment magħmula mill-kummerċjantinnifsu jew bis-sentenza tal-qorti li tiddikjara l-falliment. Titolu II FUQ IL-JEDDIJIET U L-OBBLIGI TAL-KURATURI TAL-FALLUT 488. Il-qorti għandha fis-sentenza li biha jiġi iddikjarat il-falliment, jew jekk il-proċediment ikun sar fuq id-dikjarazzjoni tal-fallu tinnifsu kemm fuq talba tal-kredituri, taħtar kuratur wieħed jew iżjed biex jeżerċitaw il-funzjonijiet mogħtija lilhom taħt din fit-Taqsima. 489. Kwalifiki. Il-kuraturi li taħtar il-qorti għandhom ikunu persuni li hija jidhrilha li huma tajba biex jaqdu fedelment id-dmirijiet tal-kariga tagħhom, ukoll jekk ikunu kredituri jew qraba tal-fallut. 490. Xandir ta’ estratt tas-sentenza fil-Gazzetta. Il-kuraturi għandhom jieħdu ħsieb li joħorġu fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra jew iżjed, avviż li jkun fih sunt tas-sentenza li tiddikjara l-falliment. 491. Tneħħija tal-kuraturi. Il-qorti tista’, f’kull waqt tal-proċeduri, sewex officiokemm fuq talba ta’ wieħed jew iżjed mill-kredituri jew tal-fallut, tneħħi l-kuraturi. Ma jingħatax appell minn din id-deċiżjoni. Fil-każ ta’ tneħħija, jiġu maħtura kuraturi ġodda. 492. (1) Il-kuraturi ma jistgħu jeżerċita w ebda waħda mill-funzjonijiet tagħhom qabel ma jieħdu l-ġurament li jaqdu tajjeb u fedelment l-inkarigu mogħti lilhom. (2) Hekk kif jittieħed dan il-ġurament, il-pussess tal-proprjetà kollha u l-jeddijiet kollha ta’ kull xorta tal-fallut, minbarra l-jedd tan-nomina għal xi benefiċċju ekklesjastiku battal, flimkien mal-jeddijiet kollha u mal-proprjetà kollha li hu jakkwista sakemm jiġi rijabilitat, igħaddu u jibqgħu taħtidejn il-kuraturi. (3) Il-kuraturi jitqiesu bħala uffiċjali tal-qorti, u bħala tali huma suġġetti għall-ordnijiet tagħha. 493. Mandat ta’ qbid ta’ proprjetà. Emendat: XXIV.1995.362. Jekk il-beni tal-fallut, kompriżil-kotba u l-karti tiegħu, ma jkunuxġà ġew imqiegħda fiż-żgur fuq talba ta’ xi kreditur, il-kuraturi, hekk kif jieħdu l-ġurament, għandhom jitolbu, b’rikors, lill-imħallef tal-Qorti Ċivili, Prim’Awla, il-ħruġ ta’ mandat ta’ qbid. Jekk il-falliment ikun ta’ soċjetà f’isem kollettiv, il-mandat ta’ qbid għandu jiġi esegwit mhux biss fl-uffiċċji prinċipali tas-soċjetà, iżda wkoll fid-dar fejn joqgħod kull wieħed mis-soċji. 494. Min jista’ jara l-kotba u l-karti. Il-kotba u l-karti tal-fallut jistgħuja rawhom il-partijiet kollha interessati, u, bil-permess tal-imħallef, jistgħu jiġu ikkunsinnati, kollha jew biċċa minnhom, lill-kuraturi. 495. Il-kuraturi jirċievu kull somma li jkollha tingħata lill-fallut. L-irċevuti li jiġu mogħtija mill-kuraturi għandhom jiġu vistati mir-reġistratur, illi għandu jżomm sunt tagħhom; inkella ma jkunux jeħilsu lid-debituri. Il-kuraturi għandhom jieħdu pussesstakull ħaġ’oħra li tkun għadha għandil-fallut jew li tkun tiegħu. 496. Il-kuraturi għandhom ibigħu, b’irkantatur bil-liċenza, l-oġġetti u l-merkanzija li jistgħu jitħassru, wara li jagħtu r-raġunijiet tagħhom lill-imħallef u jieħdu s-setgħa mingħandu. 497. Merkanzija mhux suġġetta għal tħassir. Emendat: XXII.2005.79. Il-merkanzija mhux suġġetta għal tħassir ma tistax tinbiegħ mill-kuraturi, qabel ma jsir u l-proċeduri dwar l-akkordju skont id-dispożizzjonijiet tal-artikoli li ġejjin, ħlief wara sentenza tal-qorti b’rikors ġuramentat maħruġ kontra l-partijiet interessati. 498. Il-kuraturi jistgħu jissoktaw il-kummerċ. (1) Il-kuraturi jistgħu, bl-awtorizzazzjoni tal-imħallef, jissoktaw il-kummerċ tal-fallut, meta huma ta’ fehma li b’dan il-mezz jista’ jitwaqqaf mill-ġdid il-kummerċ tiegħu, jew jiżdied l-attiv tiegħu b’ġid tal-kredituri. (2) L-imħallef għandu, meta jagħti din l-awtorizzazzjoni, jagħti dawk il-provvedimenti li jidhirlu li huma tal-aktar ġid għall-interessi tal-fallut u tal-kredituri: Iżda, jekk xi kreditur, f’kull żmien li jkun, jagħmel oppożizzjoni għal dik l-awtorizzazzjoni, il-qorti tista’, għal raġuni tajba, tneħħi l-awtorizzazzjoni, wara li tisma’ lill-kuraturi u lill-fallut. 499. Somma ta’ flus li l-kuraturi jistgħu jżommu. Il-kuraturi jistgħu, kif jidhirlu l-imħallef lid-dehen tiegħu, iżommu f’idejhom somma, fl-ammont li l-imħallef jiffissa, biex tagħmel tajjeb għall-ispejjeż meħtiega. Kull somma ta’ flus oħra għandha tiġi mħallsa mill-kuraturi fir-reġistru tal-qorti. 500. Azzjonijiet kontra l-kuraturi. Miż-żmien li l-kuraturi jidħlu għad-dmirijiet tal-kariga tagħhom, kull azzjoni ċivili mibdija qabel il-falliment kontra l-persuna u l-beni tal-fallut ma tistax tissokta ħlief kontra l-kuraturi. Wara l-falliment, ma tista’ tinbeda ebda azzjoni ħlief kontra l-kuraturi. 501. Dmirijiet tal-kuraturi. (1) Il-kuraturi, minn kif jidħlu għad-dmirijiet tal-kariga tagħhom, għandhom jagħmlu kull att meħtieġ sabiex iżommu sħaħ il-jeddijiet tal-fallut lejn id-debituri tiegħu; huma għandhom ukoll ifittxu jagħmlu l-iskrizzjoni fir-Registru Pubbliku tal-ipoteki fuq il-beni tad-debituri tal-fallut, jekk dan ma jkunx ġà ħaħsiebha. (2) Hudmir tal-kuraturi li jaġixxu għall-ħlas tal-krediti tal-fallut, tkun liema tkun ix-xorta tagħhom, għall-ġid tal-kredituri: Iżda, il-kuraturi ma jistgħux jagħmlu transazzjonijiet jew iġibu kwistjonijiet f’arbitraġġ, mingħajr il-kunsens bil-miktub tal-kredituri li jkunu jirrappreżentaw l-akbar sehem fil-valur tal-kredituri tal-fallut, u mingħajr l-awtorizzazzjoni tal-imħallef. 502. Inventarju. (1) Fi żmien xahar mis-sentenza li tiddikjara l-falliment, il-kuraturi għandhom, għalkemm ikun sar appell minn dik is-sentenza, jagħmlu inventarju tal-beni tal-fallut. (2) Dan iż-żmien jista’ għal raguni tajba jiġimġedded. (3) Kull kreditur jista’ u l-fallut hu obbligat jassisti għall-formazzjoni tal-inventarju. 503. X’għandu jkun fih l-inventarju. L-inventarju għandu jkun fih listavera flimkien ma’ deskrizzjoni u stima tal-proprjetà tal-fallut, mobbli u immobbli, l-istat tad-djun u tal-krediti tiegħu, prospett tal-qligħ u telf tiegħu, u prospett ieħor tal-ispejjeż. 504. Setgħa tal-qorti. Emendat: XXIV.1995.362. Il-Qorti Ċivili, Prim’Awla, tista’, minn rajha jew fuq talba tal-kuraturi jew ta’ wieħed jew iżjed mill-kredituri, iġġiegħel lill-fallut u lil kull persuna oħra tagħti, bil-ġurament, kull informazzjoni li jidhrilha li hija meħtieġa jew li tiswa fl-interess tal-massa tal-kredituri u għall-formazzjoni tal-inventarju. Titolu III FUQ IR-RIVENDIKAZZJONI 505. Rivendikazzjoni ta’ kambjali, eċċ. Jistgħu jiġu, f’każ ta’ falliment, mitlubin lura l-kambjali u titoli oħra ta’ kreditu li jkunu għadhom ma tħallsux u li jkunu jinsabu in natura f’idejn il-fallut fi żmien il-falliment tiegħu kemm-il darba dawn il-kambjali jew titoli ta’ kreditu jkunu ġew magħmula minn sidhom b’ordni għall-inkas sa kkont tiegħu nnifsu. 506. Rivendikazzjoni ta’ merkanzija. (1) Tis ta’ wkoll tintalab lura l-merkanzija ikkunsinnata lill-fallut taħt titoli ta’ depożitu inkella biex tiġi mibjugħaa kkont ta’ sidha, saż-żmien kollu li tkun teżisti in natura, kollha jew biċċa minnha. (2) Jista’ jintalab lura wkoll il-prezz jew il-biċċa tal-prezz ta’ din il-merkanzija, li ma jkunx ġie mħallas bi flus jew xort’oħra, jew li ma tkunx saret tpaċija tiegħu f’kont kurrent, bejn il-fallut u x-xerrej. 507. Rivendikazzjoni ta’ merkanzija mibjugħa lill-fallut. (1) Tis ta’ tintalab lura l-merkanzija mibjugħa lill-fallut jew mibgħuta akkont tiegħu, sakemm tkun tinsab għandu. (2) Iżda, ma hemmx dan il-jedd ta’ rivendikazzjoni jekk, qabel ma tasal, il-merkanzija tkun ġiet mibjugħa, mingħajr qerq, fuq fatturi jew poloz ta’ kargu iffirmati minn dak li bagħat il-merkanzija. (3) Il-parti li tagħmel ir-rivendikazzjoni hija obbligata trodd lill-massa l-akkonti li tkun ħadet, kif ukoll dak kollu li jkun ġie mħallas bil-quddiem għan-nol, kummissjoni, assigurazzjoni jew spejjeż oħra, u għandha tħallas il-bilanċ tagħhom li jkun għad irid jitħallas. 508. Merkanzija li għad ma ġietx ikkunsinnata lill-fallut. Il-bejjiegħ jista’ jżomm il-merkanzija mibjugħa lill-fallut, imma li tkun għad ma ġietx ikkunsinnata lill-fallut jew li tkun għad ma nbagħtitxlil u jew lil terza kkont tiegħu. 509. Fil-każijiet imsemmijin fl-aħħar żewġ artikoli qabel dan, il-kuraturi jistgħu, bl-awtorizzazzjoni tal-imħallef, jieħdu l-merkanzija billi jħallsu lill-bejjiegħ il-prezz miftiehem bejn u u l-fallut. Titolu IV FUQ IL-VERIFIKA TAL-KREDITI KONTRA L-FALLUT 510. Lista tal-kredituri. (1) Meta jitlesta l-inventarju, il-kuraturi għandhom jagħmlu, fi żmien tlittijiem, lista tal-kredituri kollha. (2) Din il-lista għandha titqiegħed fir-reġistru, u r-reġistratur għandu, b’ordni tal-imħallef, isejjaħ laqgħa tal-kredituri b’avviż maħruġ fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra jew iżjed. (3) Il-laqgħa tal-kreditu rissir quddiem l-imħallef fil-jum u fil-loki msemmijin fl-avviż. 511. Rikors tal-kreditur. Kull kreditur għandu, f’din il-laqgħa, jew f’xi ġurnata oħra wara, kif jordna l-imħallef, jippreżenta rikors biex il-kreditu tiegħu jiġi ammessu miegħu jġibu jispeċifika d-dokumenti li jistgħu jippruvawh. Għandu jsir proċess verbal tal-eċċezzjonijiet li jingħataw mill-kuraturi jew mill-kredituri. 512. Il-persuni interessati jistgħu jassistu għall-verifika tal-krediti. (1) Kull persuna, għad li l-kreditu tagħha jkun għad ma ġiex ivverifikat u ammess, tista’, metaturi sommarjament li għandha interess, tassisti għall-verifika tal-krediti l-oħra, u tista’ tagħti eċċezzjonijiet kontra dik il-verifika. (2) Kemm-il darba wieħed mill-kuraturi, f’ismustess, jopponi jew jitlob xi jedd, l-interess tal-massa tal-kredituri jiġi difiż mill-kuratur l-ieħor jew mill-kuraturi l-oħra li ma jkunux għamlu oppożizzjoni jew talba; izda, jekk kull wieħed mill-kuraturi, f’ismustess, jopponi jew jitlob xi jedd, il-massa tal-kredituri, għal din id-darba u għal dan il-ħsieb biss, tiġi rappreżentata minn xi persuna oħra li l-imħallef jaħtar, b’digriet, mingħajr ebda formalità oħra. 513. Talba ta’ kreditu falz. Emendat: XXIV.1995.362. Jekk xiħadd, xjentement, jiddikjara kreditu falz jew li hukreditur f’somma akbar minn dik li tassew ikollu jieħu, hu jeħel, b’azzjoni li tinġieb quddiem il-Qorti Ċivili, Prim’Awla, il-ħlas għal darbtejn tal-kreditu mitlub falz, favur il-patrimonju tal-fallut. 514. Verifika tal-krediti. Meta jiġu ippreżentati r-rikorsi tal-kredituri, l-imħallefigħaddi għall-verifika tal-krediti. Id-digriet tal-imħallef dwar il-verifika tal-krediti għandu jkun fih riferenza għat-titoli li jippruvaw il-krediti, u għandu jsemmil-lok ta’ fejn joqogħdu l-kredituri u s-somma ammessa favur tagħhom. 515. Proċeduri ta’ wara l-verifika tal-krediti. Emendat: XXIV.1995.362; XXII.2005.79. (1) Hekk kif l-imħallefilest id-digriet imsemmi fl-aħħar artikolu qabel dan, id-digriet jiġi iddepożitat fir-reġistru u mxandar b’avviż fil-Gazzetta tal-Gvern u f’gazzetta oħra jew iżjed. Avviż ta’ dan id-depożitu għandu jingħata lil kull wieħed mill-kredituri li jkunu għamlu r-rikors għall-verifika tal-krediti tagħhom. (2) Jekk dan id-digriet ma jiġix attakkat fi żmien tmint ijiem min-notifika tad-depożitu, jitqiesipsojureli ġie aċċettat. (3) Id-digriet jista’ jiġi attakkat b’rikors ġuramentat quddiem il-Qorti Ċivili, Prim’Awla. 516. Meta d-digriet tal-verifika tal-krediti jiġi iddepożitat fir-reġistru, il-kuraturi għandhom jagħmlu u jippreżentaw fir-reġistru nota b’lista tal-ismijiet tal-kredituri li ma jkunux dehru. Titolu V FUQ L-AKKORDJU 517. Laqgħa tal-kredituri wara digriet fuq il-verifika tal-krediti. (1) Fi żmien għaxart ijiem wara d-depożitu tad-digriet tal-verifika tal-krediti, ir-reġistratur għandu jsejjaħ laqgħa tal-kredituri li l-krediti tagħhom ikunu ġew ammessi. (2) Din il-laqgħa ssir fil-jum u fil-ħin stabbiliti mill-imħallef, u huwa jippresiedi f’din il-laqgħa. 518. Preżenza tal-fallut. (1) Il-fallut jiġi wkoll imsejjaħ għal din il-laqgħa. Huma jistax jinkariga lil ħadd ieħor jidher għalih mingħajr raġunijiet approvati mill-imħallef. (2) L-imħallef jeżamina t-titoli ta’ dawk li jidhru bħala prokuraturi ta’ kreditu ri assenti. Hujordna lill-kuraturi li jagħtu, quddiem u, kont tal-istat tal-falliment u ta’ kull ma jkun sar. (3) Il-fallut jista’ dejjem jiġi mismugħ. 519. F’din il-laqgħa jiġi eżaminat jekk hemmx lok għall-akkordju. Il-fallut jipproponi l-kondizzjonijiet tal-akkordju, u l-kredituri jkollhom iż-żmien ta’ mill-anqas tmintijiem biex jikkunsidraw il-proposta. 520. Ġbir tal-voti. Wara li jagħlqu dawn it-tmint ijiem, il-kredituri jiltaqgħu mill-ġdid quddiem l-imħallef u jittieħdu l-voti tagħhom. 521. L-akkordju jsir mill-maġġoranza fin-numru u minn tliet kwarti tal-valur tal-krediti. (1) Ir-reġistratur iżomm proċess verbal tal-proċeduri li jkunu saru u tar-riżoluzzjonijiet li jkunu għaddew f’dawn il-laqgħat. (2) Kull kreditur jista’ jagħti l-vot tiegħu, u l-ftehim finali ma jitqiesx li sar ħlief bil-konkors ta’ għadd ta’ kredituri li jagħmlu maġġoranza u li l-krediti tagħhom ivverifikati jlaħħqu t-tliet kwarti tas-somom kollha li għandhom jingħataw. (3) Il-kreditu ri ipotekarji mniżżlin fir-Reġistru Pubbliku jew dawk li jkollhom rahan f’idejhom ma jistgħux jivvutaw għar-riżoluzzjoni dwar l-akkordju. 522. (1) Jekk il-maġġoranza tal-kredituri preżenti taċċetta l-akkordju, iżda l-krediti tagħhom ma jkunux jagħmlu tliet kwarti tas-somom ammessi bħala li għandu jagħti l-fallut, id-deċiżjoni titħalla għal tmintijiem oħra, bħala l-aħħar żmien li jingħata għal daqshekk. (2) It-tuturi jew il-kuraturi ta’ kredituri ma jistgħux jagħtu l-kunsens tagħhom għall-akkordju mingħajr l-awtorizza z-zjoni tal-imħallef tas-Sekon d’Awla tal-Qorti Ċivili, iżda l-preżenza tal-imħallef mhix meħtieġa fl-att tal-akkordju. (3) Proposta ta’ kondizzjonijiet ġodda ta’ akkordju. Jekk l-akkordju ma jsirx, kull kreditur jista’, f’kull waqt ieħor tal-proċedura, jipproponi kondizzjonijiet ġodda ta’ akkordju, u f’dan il-każ, l-imħallef jagħti żmien biżżejjed sabiex jistgħu jiġu ikkunsidrati. 523. (1) Jekk il-kredituri kollha jaqblu fuq l-akkordju, l-approvazzjoni tal-akkordju mill-imħallef tkun biżżejjed biex tagħmlu validu. Iżda jekk il-kunsens għall-akkordju jiġi mogħti mill-kredituri biss li jagħmlu tliet kwarti tal-valur tal-krediti, il-kuraturi jew il-fallut għandhom, fi żmien tmintijiem, jagħmlu talba lill-qorti biex tappruvah, b’rikors ġuramentat kontra l-kredituri li jkunu opponew l-akkordju jew li jkunu baqgħu kontumaċi għas-sejħa msemmija fl-artikolu 517. (2) Meta ma jiġux ippruvati mill-konvenuti attidolużi jew ta’ ħtija kbira, il-qorti tapprova l-akkordju. (3) L-akkordjuhekk appruvat ikun obbligatorju għall-kredituri kollha. 524. Rija bilitazzjoni. (1) Meta l-akkordju jiġi appruvat, il-fallut jitqiesipsojurerija bilitat. (2) L-akkordju, meta appruvat, għandu l-effett li jagħti lura lill-fallut l-amministrazzjoni ta’ ħwejġu, taħt il-kondizzjonijiet, jekk ikun hemm, li jiġu mnizżlin fl-att tal-akkordju. (3) Kull ftehim fl-att tal-akkordju, li ma jkunx kuntrarju għal-liġi, jiswa. Fl-att tal-akkordju jista’ jsir patt dwar il-għażla ta’ persuna waħda jew iżjed biex jissorveljaw l-esekuzzjoni tal-akkordju, biex jassistu għall-bejgħ tal-beni, jekk ikollu jsir dan il-bejgħ, u biex jiżguraw it-taqsim tal-prezz bejn il-kredituri. (4) Huvalidu l-patt li l-fallut ma jkun jista’ jagħmel ebda att, sew ta’ amministrazzjoni jew ta’ trasferiment, mingħajr il-kunsens ta’ persuna waħda jew iżjed maħturin mill-kredituri; dan il-patt għandu effett ukoll kontra t-terzi li jkunu ikkuntrattaw b’bona fidi mal-fallut waħdu. 525. Meta fl-akkordju ikun hemm abbon ta’ biċċa mid-dejn. (1) Jekk bl-akkordju jingħata abbon ta’ biċċa mid-dejn, il-fallut humeħlus, ukoll fuq dak li għad ikollu, sal-ammont ta’ dan l-abbon: Iżda, dan l-abbon u ż-żmien mogħti lill-fallut għall-ħlas, ma jiswewx lill-kondebituri in solidum mal-fallut jew lill-garanti in solidum tiegħu. (2) Effetti tal-ksur tal-akkordju. In-nuqqas tal-ħlas skont il-ftehim tal-akkordju, jitqies bħala falliment ġdid, jekk id-debitur jissokta jikkummerċja. 526. Għalkemm ikun hemm l-akkordju, il-jedd tal-azzjoni tal-kredituri għall-ammont kollu tal-kreditu tagħhom kontra l-kondebituri in solidum mal-fallut u kontra l-garantiin solidum tiegħu jibqa’ sħiħ, għadil li dawn il-kredituri jkunu taw il-kunsens tagħhom għall-akkordju. 527. (1) Il-kuraturi għandhom, fi żmien erbat ijiem wara l-approvazzjoni tal-akkordju, jagħtu l-kont tagħhom tal-aħħar; u huma jistgħu jiġu mġiegħla jagħtu dan il-kont fuq talba tal-fallut jew ta’ kull parti interessata oħra. (2) Il-kuraturi għandhom wara, fi żmien tmint ijiem jikkunsinnaw lill-fallut jew lill-persuna li tiġi maħtura fl-akkordju, il-beni kollha, il-kotba, il-karti u oġġetti oħra tal-fallut. (3) Ma’ din il-kunsinna, il-funzjonijiet tal-kuraturi jispiċċaw. Titolu VI FUQ IL-GRADWAZZJONI TAL-KREDITU RI 528. Jekk l-akkordju ma jiġix appruvat. Jekk l-akkordju ma jiġix appruvat, il-kuraturi għandhom, fi żmien xahar, igħaddu għall-bejgħ, taħt is-setgħa tal-qorti, tal-beni tal-fallut. 529. Beni li għandhom jitħallew lill-fallut. Fil-każijiet kollha, il-fallut u l-familja tiegħu jistgħu, bl-approvazzjoni tal-imħallef, iżommu l-ilbies u l-ħwejjeġ mobbli l-oħra meħtieġa għall-użu persunali tagħhom, billi jittieħed qies tal-kondizzjoni u taċ-ċirkostanzi ta’ qabel tal-fallut. 530. (1) Il-kuraturi għandhom is-setgħa jifdu r-rahan, għall-ġid tal-patrimonju tal-fallut, billi jħallsu d-djun li jkun hemm fuqu. (2) Jekk ir-rahan ma jiġix mifdi mill-kuraturi, u jiġi mibjugħ mill-kreditur bi prezz iżjed mill-kreditu, iż-żejjed tal-prezz għandu jiġi miġbur mill-kuraturi; jekk il-prezz li jinġieb ikun inqas mill-kreditu, il-kreditur li kellu r-rahan jidħol mal-kredituri l-oħra għall-bqija. 531. (1) Wara d-depożitu tad-digriet tal-verifika tal-krediti, l-imħallefigħaddi għall-gradwazzjoni tal-kredituri. (2) F’din il-gradwazzjoni jiġi stabbilit l-ordni li fih il-kredituri għandhom jiġu mħallsa mill-prezz tal-beni mibju għa, mir-renti tal-beniissekwestrati, u minn flejjes oħra li se ta’ baqa’ jew li jistgħu jiġu f’kull żmien f’idejn il-kuraturi, jew li xort’oħra jeżistu favur il-patrimonju tal-fallut, ukoll jekk dawn il-flejjes ma jkunux ġew imqiegħda fir-Reġistru tal-Qorti. 532. Preżentata ta’ rikors mill-kredituri Għal din il-gradwazzjoni, il-kredituri jiġu msejħa, b’ittra mir-reġistratur, biex jippreżentaw fir-reġistru, fi żmien ħmistax-il ġurnata, it-talba meħtieġa, b’rikors, flimkien mad-dokumenti l-oħra li jistgħu jkunu meħtieġa għall-gradwazzjoni. 533. Is-smigħ tat-talbiet tal-kredituri. Wara l-preżentata tar-rikorsi msemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan, ir-reġistraturi sejjaħ, b’ittra, lill-kredituri, lill-kuraturi u lill-fallut biex jidhru quddiem l-imħallef fil-jum li jiġi mogħti għal daqshekk, sabiex isir is-smigħ tat-talba ta’ kull wieħed minnhom. 534. Sussidju lill-fallut għall-manteniment. (1) Meta ma jkunx hemm preżunzjoni ta’ falliment doluż, il-fallut għandu jedd jitlob somma, bħala sussidju, minn fuq il-beni tiegħu. (2) Il-kuraturi jipproponu l-ammont tas-sussidju u l-imħallef jiffissaħ billi jittieħed qies tal-bżonnijiet u tan-numru tal-familja, u tat-telf li b’daqshekk isir lill-kredituri tiegħu. 535. Kredituri privileġġati. Il-kredituri li jkollhom rahan, privileġġ jew ipoteka, jiġu gradwati skont il-liġijiet li jkunu jseħħu f’dak iż-żmien. 536. Kredituri li ma jkunux dehru wara s-sejħa. Il-kredituri li ma jkunux dehru wara s-sejħa msemmija fl-artikolu 532, ma jiġux ikkunsidrati fil-gradwazzjoni tal-kredituri: iżda, ebda wieħed mill-kredituri li jkunu dehru għas-sejħa ma jista’ jirċievi l-ħlas tal-kreditu tiegħu jekk ma jagħtix garanzija tajba, għas-sodisfazzjon tal-kuraturi, li hujohrogprorata somma favur dawk il-kredituri li ma jkunux dehru jew li jkunu assenti, fil-każ li huma jidhru fi żmien sena minn dak in-nhar li tingħata l-garanzija. 537. L-imgħaxijiet ma jibqgħux għaddejjin mid-dikjarazzjoni tal-falliment. F’ebda każ ta’ falliment ma jiġu mogħtija imgħaxijiet fuq is-somom li jkollu jagħti l-fallut, mid-data tad-dikjarazzjoni tal-falliment magħmula mill-fallut jew, skont ma jkun il-każ, mid-data tas-sentenza li tiddikjara l-falliment. Titolu VII FUQ IR-RIJABILITAZZJONI 538. Rija bilitazzjoni. (1) Meta l-gradwazzjoni ssir definittiva, ir-reġistraturi sejjaħ, b’ittra, lill-kreditu rihekk gradwati biex jidhru fil-jum mogħti mill-imħallef għall-eżami tal-kontijiet tal-kuraturi, u biex jiġi deċiż jekk il-fallut għandux jiġi rijabilitat għall-kummerċ. (2) Ir-rijabilitazzjoni tiġi mogħtija b’digriet tal-imħallef, jekk ma jkunx ġie ippruvat xi at t doluż jew ta’ qerq min-naħa tal-fallut. (3) Ir-rija bilitazzjoni għandha l-effett li teħles lill-fallut, sew għal dik lihil-persuna tiegħu kif ukoll għall-beni li jakkwista wara, mid-djun kollha li setgħu jintalbu kontra tiegħu f’kull żmien sad-dikjarazzjoni tal-falliment. 539. Falliment doluż. (1) Il-benefiċċji li l-liġi tagħti lill-fallut ma jgħoddux għall-każ ta’ falliment doluż. (2) Kull kummerċjant jitqies li hufall utdoluż f’kull wieħed mill-każijiet li ġejjin: (a) jekk huma jistqarrx is-sewwa f’dak li għandu x’jaqsam mal-krediti jew mad-djun tiegħu, u ma’ l-insolvibbiltà tiegħu; (b) jekk huwa jfinġi spejjeż jew telf, jew ma jagħtix kont sodisfaċenti ta’ dak kollu li daħħal; (ċ) jekk hu jkun ħeba jew warrabxi somma ta’ flus, jew xi kreditu, oġġetti, merkanzija jew ħwejjeġ oħra mobbli; (d) jekk hu jkun finġa bejgħ, negozji jew donazzjonijiet; (e) jekk hu jkun finġadjun bi ftehim bejn u u kredituri fittizji, billi joħloq skritturi foloz jew billi jistqarrruħu debitur, mingħajr kawża jew valur, b’atti pubbliċi jew privati; (f) jekk ikun ħeba jew qered il-kotba tiegħu, dokumenti jew karti oħra dwar il-kontijiet tiegħu. 540. Każijiet li fihom il-kummerċjant jista’ jiġi iddikjarat fallut doluż. Kull fallut jista’, fil-każijiet li ġejjin, jiġi iddikjarat fallut doluż, kemm-il darba ma jippruvax biżżejjed li huma kellu ebda ħsieb li jiffroda- (a) jekk ma jkunx żamm kotba jew jekk il-kotba tiegħu ma jkunux juru l-verustat tiegħu attiv u passiv; (b) jekk, meta ġie msejjaħ skont il-liġi biex jiġi eżaminat, naqas li jidher; (ċ) jekk ma kienx assista fil-formazzjoni tal-inventarju. TAQSIMA IV FUQ IL-PRESKRIZZJONI U FUQ IR-RAĠUNIJIET LI GĦALIHOM M’HEMM X JEDD TA’ AZZJONI F’XI ĦWEJJEĠ KUMMERĊJALI, FUQ IL-ĠURISDIZZJONI TAL-QORTI ĊIVILI, PRIM’AWLA, U FUQ ID-DRITTIJIET KUMMERĊJALI Titolu I FUQ IL-PRESKRIZZJONI U FUQ IR-RAĠUNIJIET LI GĦALIHOM M’HEMM X JEDD TA’ AZZJONI F’XI ĦWEJJEĠ KUMMERĊJALI Emendat: XXIV.1995.362. 541. Iż-żminijiet kollha stabbiliti b’dispożizzjoni ta’ dan il-Kodiċi għall-eżerċizzju ta’ azzjonijiet jew regressi li ġejjin minn atti kummerċjali, huma perentorji; u l-benefiċċju tar-restitutioinintegrum bis-saħħa ta’ titolu, motiv jew privileġġ li jkun, ma jgħoddx. 542. Azzjonijiet preskritti biż-żmien ta’ ħames snin. Bla ħsara tad-dispożizzjonijiet tal-artikoli 238, 239 u 263, l-azzjonijiet li ġejjin minn kambjali jew minn biljetti negozjabbli jew promissorynotes, jaqgħu bil-preskrizzjoni wara ħames snin minn dak in-nhar li jagħlqu, u l-azzjonijiet li ġejjin minn tratti jew chequesfBla ħsara tad-dispożizzjonijiet tal-artikoli 238, 239 u 263, l-azzjonijiet li ġejjin minn kambjali jew minn biljetti negozjabbli jew promissorynote suqbankiera jew kaxxiera jaqgħu bil-preskrizzjoni wara ħames snin mid-data tagħhom. 543. Azzjonijiet li ġejjin minn kambju marittimu, eċċ. Kull azzjoni li ġejja minn kuntratt ta’ kambju marittimu jew ta’ assigurazzjoni, taqa’ bil-preskrizzjoni wara ħames snin minn dak in-nhar li hija setgħat tiġi eżerċitata. 544. Azzjonijiet ta’ nolijiet, eċċ. L-azzjonijiet li ġejjin jaqgħu bil-preskrizzjoni kif sejjer jingħad hawn taħt: (a) kull azzjoni għall-ħlas ta’ nol, sena wara li jispiċċa l-vjaġġ; (b) kull azzjoni għall-ħlas ta’ proviżjonijiet mogħtijin lill-baħrin b’ordni tal-kaptan, sena wara li jiġu mogħtija; (ċ) kull azzjoni għall-ħlas ta’ njam u ħ wejjeg oħra meħtieġa għall-bini, armar u forniment ta’ bastiment, sentejn wara li dak l-injam jew ħwejjeġ oħra jiġu fornuti; (d) kull azzjoni għall-ħlas tas-salarji ta’ ħaddiema u għal xogħlijiet magħmula, sena wara li jispiċċaw ix-xogħlijiet jew wara l-kunsinna tax-xogħol; (e) kull azzjoni għall-kunsinna ta’ merkanzija, wara sena minn dak in-nhar li jasal il-bastiment. 545. Meta ma hemmxazzjoni. Ma hemmx azzjoni- (a) kontra l-kaptan u l-assiguraturi għall-ħsara li tiġri lill-merkanzija, jekk il-merkanzija tiġi rtirata mingħajr protest u l-ħsara kienet tista’ tidher; (b) kontra n-noleġġatur għal avarija, jekk il-kaptan ikun ikkunsinna l-merkanzija u irċieva n-nol mingħajr ma jkun għamel protest; (ċ) għal ħsaratikkaġunati b’kolliżjoni ta’ bastimenti f’lok li fih il-kaptan seta’ jaġixxi, kemm-il darba l-kaptan ma jkunx għamel il-protest tiegħu. 546. Il-preskrizzjoni timxi kontraminuri, eċċ. Bla ħsara ta’ fejn il-liġi tiddisponi espressament xort’oħra, il-preskrizzjonijiet stabbiliti f’dan il-Kodiċi jimxu kontra l-minuri u l-interdetti, bla ħsara tal-jedd tagħhom ta’ regress kontra t-tutur jew il-kuratur. Titolu II FUQ IL-ĠURISDIZZJONI TAL-PRIM’AWLA TAL-QORTI ĊIVILI Emendat: XXIV.1995.362. 547. Ġurisdizzjoni kummerċjali. Emendat: XXIV.1995.362. Kap. 12. Il-ġurisdizzjoni kummerċjali hija eżerċitata mill-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili, skont id-dispożizzjonijiet tal-Kodiċi ta’ Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili. 548. Kwisjonijiet ta’ natura kummerċjali. Huma ta’ natura kummerċjali- (a) il-kwistjonijiet kollha dwar obbligazzjonijiet u kuntratti bejn kummerċjanti, jekk ma jidhirx mill-atti nnifsu li l-affari hija purament ċivili; (b) il-kwistjonijiet kollha dwar atti ta’ kummerċ bejn kull xorta ta’ persuni. 549. Kwistjonijiet oħra li tiddeċiedi l-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili. Emendat: XXIV.1995.362. Il-Prim’Awla tal-Qorti Ċivi li tiddeċiedi wkoll- (a) azzjonijiet kontra aġenti jew persuni oħra inkarigati minn kummerċjanti, u s-subalterni tagħhom, għall-operazzjonijiet biss magħmulin fil-korsordinarju tal-kummerċ tal-prinċipal tagħhom; u azzjonijiet ta’ dawk hawn fuq imsemmija l-ewwel, kontra l-prinċipal; (b) da kkollu li għandu x’jaqsam mal-fallimenti skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Kodiċi. Titolu III FUQ ID-DRITTIJIET KUMMERĊJALI 550. Drittijiet kummerċjali. Sostitwit: XXI II.2009.21. Drittijiet kummerċjali differenti minn dawk stabbiliti skont l-Iskeda li hawn ma’ din l-Ordinanza jistgħu jiġu miftiehma bejn il-partijiet. Provditur ta’ servizz għandu jinforma lill-klijent tiegħu dwar id-dritt, jew il-bażi ta’ kif għandu jiġi stabbilit id-dritt, qabel ma jiġi provdut is-servizz. 551. Setgħa tal-Ministru responsabbli għall-ġustizzja biex jistabbilixxi drittijiet. Emendat: A.L.4 tal-1963; XXXI.1966.2; XIII.2008.2. Il-Ministru responsabbli għall-ġustizzja jista’, b’avviż maħruġ fil-Gazzetta tal-Gvern, wara li jisma’ l-Kamra tal-Kummerċ, Intrapriża u Industrija, ibiddel l-Iskeda tad-drittijiet imsemmijin fl-aħħar artikolu qabel dan, jew iżid magħha. DISPOSIZZJONI ĠENERALI 552. L-iskedi miġjubin fl-art. 1 tal-Ord. II tal-1898, ikkonsolidati. Emendata: IX.2003.4; A.L.407 tal-2007. Kull liġi jew użu kuntrarji jew inkompatibbli mad-dispożizzjonijiet ta’ dan il-Kodiċi ma għandhom ebda effett.