413 ATT DWAR OPPORTUNITAJIET INDAQS (PERSUNI B’DIŻABILITÀ) L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007IIXXI VXXIV tal-2016. L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007 IIXXIV L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007IIXXI VXXIV tal-2016. L-ATTI tal-2000, kif emendat bl-Avviż Legali 426 tal-2007; u bl-Atti II u tal-2012, u L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007IIXXI VXXIV tal-2016. L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007 IIXXIV L-ATTI tal-2000 Avviż Legali 426 tal-2007IIXXI VXXIV tal-2016. L-ATTI tal-2000, kif emendat bl-Avviż Legali 426 tal-2007; u bl-Atti II u tal-2012, u TAQSIMA I PRELIMINARI 1. Titolu fil-qosor. It-titolu fil-qosor ta’ dan l-Att hu l-Att dwar Opportunitajiet Indaqs għal Persuni b’Diżabilità. Tifsir. Emendat: II.2012.22; XXIV. 2016.2. 2. F’dan l-Att, kemm-il darba r-rabta tal-kliem ma teħtieġx xort’oħra- "aġenzija ta’ impieg " tfisser kull min jew kull korpli, sew jekk bi ħlas sewle, jassisti lil persuni jsibu impieg jew xogħol ieħor jew li jkun jassisti lil prinċipali jsibu impjegati jew ħaddiema, u tinkludi kull attività mwettqa f’Malta għar-reklutaġġ ta’ persuni biex jiġu impjegati f’Malta jew barra minn Malta; " akkomodazzjoni " tinkludi akkomodazzjoni residenzjali jew kummerċjali; " akkomodazzjoni raġonevoli " tfisser tibdil meħtieġ li ma jimponix piż sproporzjonat jew mhux ġustifikat, meta jkun hemm bżonnu f’każ partikolari, biex jiżgura li persuni b’diżabilità jkunu jistgħu jgawdu jew jeżerċitaw b’mod ugwali daqs oħrajn id-drittijiet tal-bniedem u l-libertajiet fundamentali kollha; " awtorità edukattiva " tfisser korp jew persuna li jkunu qed jamministraw istituzzjoni edukattiva; "Bord " huwa l-Bordimwaqqaf permezz tal-artikolu 20A; "diżabilità " tfisser nuqqas fiżiku, mentali, intellettwali jew sensorju għal żmien twil li flimkien ma’ ostakli diversi, jista’ jillimita lil persuna milli tipparteċipa b’mod sħiħ u effettiv fis-soċjetà b’mod ugwali daqs l-oħrajn; "diż ordni mentali " għandu jkollha l-istess tifsira kif mogħtija lilha fl-Att dwar is-Saħħa Mentali; Kap. 525. Kap. 525. "drittijiet ta’ persuni b’diżabilità " tinkludi d-drittijiet tal-persuni b’diżabilità msemmija fil-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Persuni b’Diżabilità addottata mill-Assemblea Ġenerali tal-Ġnus Magħquda fit-13 ta’ Diċembru 2006, u kull Protokoll Mhux Obbligatorju, flimkien mar-Riżervi hekk kif affermati u ratifikati minn Malta fit-30 ta’ Marzu 2007 u fid-9 ta’ Novembru 2012 rispettivament; "età pensjonabbli " , għar-rigward ta’ persuna, tfisser kulletà li ma tulha din il-persuna jkollha jedd għal pensjoni għal min jirtira skont id-disposizzjonijiet tal-Att dwar is-Sigurtà Soċjali; Kap. 318. Kap. 318. "età ta’ skola obbligatorja " , għar-rigward ta’ persuna, tfisser l-età meta dik il-persuna tkun suġġetta għad-disposizzjonijiet tal-Att dwar l-Edukazzjoni sal-limitu li dawn ikunu jirrelataw għal dik l-età; "fastidju " tfisser meta persuna tiġi esposta għal xi att, rikjesta jew għemil li ma jkunux mixtieqa, inklużi kliem, mossi jew l-għemil, il-wiri jew iċ-ċirkolazzjoni b’kull mezz ta’ kliem miktub, stampi jew kull materjal ieħor li jista’ raġonevolment jitqies offensiv, u miljanti, ostili, degradanti jew intimidatorju fir-rigward ta’ dik il-persuna; "fostercarer " għandu jkollha l-istess tifsira kif mogħtija lilha fl-Att dwar il-Foster Care; Kap. 491. Kap. 491. "impieg " tfisser impieg b’kuntratt ta’ servizz; "istituzzjoni edukattiva " tfisser kin dergarten, skola, kulleġġ, u niversità jew istituzzjoni oħra li fihom jiġu provduti edukazzjoni jew taħriġ; "komunikazzjoni " tinkludi lingwi, turija ta’ testi, komunikazzjoni permezz tas-sens tal-ħass, Braille, tipa kbira, multimidja aċċessibbli kif ukoll komunikazzjoni permezz tal-kitba, awdjo, format faċli-biex-taqra, qarrejja jew interpreti umani jew multimedjali, forom awment attivi u alternattivi, mezzi u formati ta’ komunikazzjoni aċċessibbli u teknoloġija tal-komunikazzjoni; " Konvenzjoni " tirreferi għall-Konvenzjoni dwar id-Drittijiet tal-Persuni b’Diżabilità addottata mill-Assemblea Ġenerali tal-Ġnus Magħquda fit-13 ta’ Diċembru 2006, u kull Protokoll Mhux Obbligatorju, flimkien mar-Riżervi hekk kif affermati u ratifikati minn Malta fit-30 ta’ Marzu 2007 u fid-9 ta’ Novembru 2012 rispettivament; " Kummissarju " tfisser il-Kummissarju għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità maħtur skont ma hemm fl-artikolu 21, u tinkludi kull uffiċjal minn u debitament awtorizzat biex jaġixxi f’ismu għal xi għan speċifiku jew kategorija ta’ għanijiet taħt dan l-Att; " Kummissjoni " tfisser il-Kummissjoni għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità mwaqqfa skont ma hemm fl-artikolu 21; " kuntratt ta’ servizz " tfisser ftehim ta’ impieg bejn żewġ persuni, jew bejn persuna u korp ta’ persuni, sew bil-miktub, bil-fomm jew mifhum, li bih l-impjegat ikollu obbligu li jagħti servizzi lill-prinċipal għal għadd ta’ sigħat stabbiliti, fuq bażi sew ta’ full-time jew ta’ part-time, sew temporanja, b’paga, salarju, rimunerazzjoni bi ħlas jew kull benefiċċju jew privileġġ ieħor hekk kif kollha stabbiliti bla ħsara għall-jedd li jkollu l-prinċipal li jikkontrolla, jissorvelja, imexxi u jieħu kull għamla ta’ azzjoni dixxiplinarja fuq l-impjegat skont kif dak iwettaq dmirijietu; "Kunsill" tfisser il-Kunsill għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità kif maħturu kompost skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 24; "lingwa " tinkludi lingwi mitkellma, dawk permezz tas-sinjali, li tinkludi, iżda mhux biss, il-Lingwa tas-Sinjali Maltija u forom oħrajn ta’ lingwi mhux mitkellma; " membru tal-familja " , għar-rigward ta’ individwu, tinkludi - (a) il-ġenituri; (b) il-mara jew ir-raġel jew is-sieħeb jew is-sieħba; (ċ) l-iben, il-bint, ħu jew oħt, li jkollhom tmintax-il sena jew aktar; u (d) fostercarers; (e) tutur legali jew kuratur, ta’ dak l-individwu; "mezz assistiv" tinkludi kull mezz paljattiv (li jtaf fit-tbatija) jew terapewtiku, kull għajnuna prostetika, jew kull mezz jew apparat ieħor, inklużi annimali mħarrġa, li jista’ jinħtieġ minn persuna b’diżabilità b’mod speċifiku minħabba f’dik id-diżabilità; " Ministru " tfisser il-Ministru responsabbli mid-diżabilità u l-iżvilupp ta’ dan il-qasam, u tinkludi kull persuna li tkun debitament awtorizzata mill-Ministru msemmi biex taġixxi f’ismu għal għan speċifiku jew kategorija ta’ għanijiet taħt dan l-Att; "minuri " tfisser dawk il-persuni li ma għalqux l-età maġġorenni kif imfisser fil-Kodiċi Ċivili; Kap. 16. Kap. 16. " nuqqas " , fil-kuntest ta’ diżabilità, tfisser kull telfien, restrizzjoni jew anormalità ta’ funzjonipsikoloġika, fiżjoloġika jew struttura anatomika; " organizzazzjoni volontarja " għandu jkolla l-istess tifsira mogħtija lilha bl-artikolu 2 tal-Att dwar l-Organizzazzjonijiet Volontarji li l-kumitat tagħha jkun kompost minn tal-inqas wieħed u ħamsin fil-mija minn persuni b’diżabilità jew membri tal-familja ta’ persuni b’diżabilità li ma jkunux jistgħu jirrappreżentaw lilhom infushom, b’dan illi l-funzjonijiet eżekuttivi jkunu eżerċitati minn persuni b’diżabilità jew membri tal-familja ta’ persuni b’diżabilità li ma jkunux jistgħu jirrappreżentaw lilhom infushom. Din it-tifsira tinkludi wkoll gruppi ta’ persuni b’diżabilità intellettwali megħjuna minn persuni li m’għandhomx diżabilità; Kap. 492. Kap. 492. "persuna b’diżabilità kwalifikata " tfisser- (a) għar-rigward ta’ xi impieg bħal dak imsemmi fit-Titolu I tat-Taqsima IV ta’ dan l-Att, persuna b’diżabilità li jkollha iktar mill-età ta’ skola obbligatorja iżda li tkun għadha ma laħqitx l-età pensjonabbli, u li, sew jekk ikollha sew jekk ma jkollhiex akkommodazzjoni raġonevoli skont it-Titolu msemmi qabel, tkun tista’ twettaq il-funzjonijiet essenzjali tal-kariga fl-impieg li jkollha jew li tapplika għaliha jew li jista’ jkollha jew li tista’ tapplika għaliha; u (b) għar-rigward tal-provvediment u użu ta’ oġġetti, faċilitajiet jew servizzi kif imsemmi fit-Titolu 4 tat-Taqsima IV, persuna b’diżabilità li jkollha l-ħtiġiet ta’ eliġibiltà essenzjali għall-provvediment u l-użu ta’ dawk l-oġġetti, faċilitajiet jew servizzi jew sabiex hija tipparteċipa f’dawk il-programmi jew attivitajiet bħal ma jistgħu jiġu provduti minn xi persuna jew korp skont fit-Taqsima qabel imsemmija ta’ dan l-Att; "proprjetà " tinkludi kull bini eżistentiu ġdid, u arei esterni bħalma huma toroq, bankini, passaġġi pubbliċi, xtajtiet u ġonna; " tibdil " tfisser modifiki u aġġustamenti li jkunu meħtieġa u xierqa; "wil d" tfisser minuri taħt il-kura u l-kustodja ta’ ġenituri naturali, addottivi jew taħt il-kura ta’ fostercarers. TAQSIMA II ID-DRITTIJIET TA’ PERSUNI B’DIŻABILITÀ Miżjuda: XXIV.2016.5. 3. (1) Kull persuna għandha d-dritt intrinsiku għall-ħajja, id-dinjità, ir-rispett u l-integrità mentali, riproduttiva u fiżika tagħha, u l-Istat għandu jiggarantixxi dan id-dritt lill-persuni b’diżabilità, kemm qabel u wara t-twelid. (2) Kull persuna għandha d-dritt tkun taf jekk għandhiex diżabilità mal-ewwel opportunità u mill-aktar fis possibbli. Għalhekk, kull persuna għandha d-dritt għal djanjożi lituri jekk persuna għandhiex diżabilità. B’dan li l-Istat huwa fid-dmir li jipprovdi informazzjoni u intervent bikri u komprensiv kif ukoll servizzi u għajnuna lil tfal b’diżabilità u lill-familji tagħhom. (3) Kull minjabbanduna, jaħbi, jissegrega, jabbuża, jippersegwita u jisfrutta persuni b’diżabilità jkun ħati ta’ reat taħt dan l-Att. (4) Kull persuna b’diżabilità għandha d-dritt għall-familja u trobbija bħal kull persuna oħra. (5) Kull persuna b’diżabilità għandha tgawdi mill-istess drittijiet u libertajiet fundamentali tal-individwu mingħajr diskriminazzjoni kif dikjarat fil-Kostituzzjoni ta’ Malta. L-Istat għandu jiżgura li l-eżerċizzju ta’ tali drittijiet ikun iggarantit ukoll meta flimkien mad-diżabilità jkun hemm fatturi oħra interalia bħal ġeneru, l-età, l-istat ċivili, l-orjentazzjoni sesswali, ir-razza, l-etnija, it-twemmin, il-kulur tal-ġilda, l-affiljazzjoni trejdunjonistika u l-fehma politika tal-persuna b’diżabilità. (6) Kull persuna b’diżabilità għandha d-dritt għal-libertà tal-espressjoni, opinjoni u assoċjazzjoni, inkluż il-libertà li tfittex, tirċievi u tagħti informazzjoni u ideat fuq bażi ugwali mal-oħrajn u permezz ta’ kull forma ta’ komunikazzjoni tal-għażla tagħha. (7) Kull persuna b’diżabilità għandha d-dritt li tilħaq il-milja tal-kapaċitajiet fiżiċi, sesswali, riproduttivi, emozzjonali, soċjali, artistiċi u intellettwali tagħha. (8) Kull persuna b’diżabilità għandha d-dritt li tieħu dawk id-deċiżjonijiet li jaffettwawlha ħajjitha u li tħoss li huma tajba għaliha wara li tiġi megħjuna biex tagħmel dan f’każ ta’ talba għal tali għajnuna. (9) Kull persuna b’diżabilità għandha d-dritt li tifforma familja jew unjoni ċivili skont il-każ u bħal kull persuna oħra. (10) L-Istat għandu jiżgura li ma ssirx diskriminazzjoni kontra persuni b’diżabilità f’dak li għandu x’jaqsam ma’ żwieġ, familja, responsabilitajiet tagħhom ta’ ġenitur u relazzjonijiet. Fl-ebda lokġenitur m’għandu jiġi sseparat mill-wild tiegħu minħabba fid-diżabilità tal-wild jew ta’ wieħed mill-ġenituri, jew taż-żewġ ġenituri, u l-ebda persuna b’diżabilità m’għandha tiġi separata minn mal-familja tagħha minħabba fid-diżabilità tagħha: B’dan illi kull deċiżjoni għandha tittieħed fl-aħjar interess tal-ulied li għandhom jew m’għandhomx diżabilità; u li l-istess interessi jiġu stabbiliti b’konsultazzjoni sħiħa mal-persuna b’diżabilità minn awtorità kompetenti skont liġijiet u proċeduri applikabbli, u suġġetta għal stħarriġ ġudizzjarju fejn l-aħjar interess tal-ulied għandu jipprevali. (11) Il-persuna b’diżabilità għandha tkun ħielsa li tiddeċiedi fejn u ma’ mintgħix. (12) Il-persuna b’diżabilità għandu jkollha aċċess għal firxa ta’ għodod ta’ appoġġ, servizzi u faċilitajiet tal-komunità inkluż, iżda mhux limitati għal, assistenti personali, it-tagħmir teknoloġiku u tal-mobilità għall-għajnuna, biex tiġi żgurata l-inklużjoni effettiva. Servizzi bħal dawn għandhom ikunu disponibbli bi prezz raġonevoli u l-libertà tal-għażla għandha tkun tal-persuna b’diżabilità. L-għażla tal-oġġetti, is-servizzi u l-faċilitajiet għandha tirrifletti l-ħtiġiet u l-preferenzi tal-persuna b’diżabilità. (13) Il-persuna b’diżabilità għandu jkollha aċċess għat-taħriġ fil-mobilità, fl-orjentament, fil-Lingwa tas-Sinjali Maltija, u fl-użu ta’ tagħmir teknoloġiku. (14) L-assessjar tal-persuna b’diżabilità għandu jkun multi-dixxiplinarju u trans-dixxiplinarju u jirrifletti l-ħti ġiet attwali u l-kwalitajiet tal-persuna. TAQSIMA III TIFSIRA TA’ DISKRIMINAZZJONI MINĦABBA F’DIŻABILITÀ Emendata: XXIV.2016.3. 3A. Diskriminazzjoni minħabba f’diżabilità dovuta għal xi tratta ament inqas favorevoli. Enumerat mill-ġdid: XXIV.2016.4. (1) Persuna tiddiskrimina ma’ persuna oħra b’mod multiplu jekk minbarra d-diżabilità tissussisti diskriminazzjoni interalia minħabba l-ġeneru, l-età, l-istat ċivili, l-orjentazzjoni sesswali, ir-razza, l-etnija, it-twemmin, il-kulur tal-ġilda, l-affiljazzjoni trejdunjonistika u l-fehma politika. (2) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk ixxekkel l-indipendenza tal-ħsieb, l-avvanz soċjali u ekonomiku, u l-integrazzjoni fis-soċjetà ta’ dik il-persuna. (3) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk iċċaħħad lil dik il-persuna l-oħra mill-protezzjoni u d-drittijiet li tagħti l-li [i. (4) Ikun hemm diskriminazzjoni meta persuna: (a) tonqos milli tagħti aċċess sħiħ lil persuna b’diżabilità għal dawk l-azzjonijiet kollha li tagħti l-liġi; jew (b) tonqos milli tagħti informazzjoni dwar id-drittijiet tal-persuna l-oħra permezz ta’ komunikazzjoni li l-persuna l-oħra tista’ tifhem; jew (ċ) tonqos milli toffri għajnuna lill-persuna l-oħra fi proċeduri marbuta ma’ investigazzjoni, għoti ta’ xhieda, u proċeduri simili; jew (d) xjentement tillimita jew b’xi mod ixxekkel it-tgawdija ta’ kwalunkwe dritt tal-persuna l-oħra li tkun akkwistat kemm intervivos jew ca usamortis: B’dan illi l-paragrafi preċedenti jinkludu b’mod partikolari l-aġir hemm elenkat, iżda mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità ta’ dak imsemmi f’dan l-Att u l-Konvenzjoni. (5) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk tirreferi għall-persuna l-oħra jew tindirizzaha b’lingwaġġ mhux rispettuż. Dan japplika kemm għal persuna b’diżabilità b’mod individwali jew kollettivament, kif ukoll għal persuni b’diżabilità kemm b’mod dirett, kif ukoll permezz ta’ referenza fuq il-mezzi kollha ta’ komunikazzjoni, fosthom iżda mhux biss ix-xandir, l-istampar u korrispondenza. (6) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità f’ċirkostanzi relevanti għall-għanijiet ta’ xi disposizzjoni ta’ dan l-Att jekk- (a) f’ċirkostanzi li huma simili jew li m’humiex materjalment differenti, hija tittratta jew tipproponi li tittratta persuna b’diżabilità b’mod inqas favorevoli milli tittratta jew kieku tittratta persuna li ma jkollhiex diżabilità bħal dik; jew (b) hija tittratta jew tipproponi li tittratta persuna b’mod inqas favorevoli minħabba f’xi karatteristika li soltu jkollhom persuni li jkollhom dik id-diżabilità jew karatteristika mistħajlalisoltu tkun fuq persuni li jkollhom diżabilità bħal dik. (7) Għall-għanijiet tas-subartikolu (6)(a), il-fatt li l-persuna b’diżabilità tista’ teħtieġ akkomodazjoni differenti u, jew, servizzi differenti, m’għandu f’ebda każ jitqies bħala li jkun qed jikkostitwixxi ċirkostanzi li huma materjalment differenti. 4. Diskriminazzjoni minħabba f’diżabilità dovuta għal xi nuqqas ta’ konformità ma xiħtieġa jew kondizzjoni. Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħraà minħabba f’diżabilità jekk dik il-persuna l-oħra tenħtieġ li tikkonforma ma’ xi ħtieġa jew kondizzjoni li magħhjik konformaw jew ikunu jistgħu jikkonformaw il-maġġoranza ta’ persuni li ma jkollhomx dik id-diżabilità, u (a) li ma tkunx raġonevoli fiċ-ċirkostanzi tal-każ; u (b) li magħha dik il-persuna l-oħra ma tkunx tikkonforma jew ma tkunx tista’ tikkonforma. 5. Diskriminazzjoni minħabba f’diżabilità dovuta għal kull għajnuna awżiljarja. Emendat: II.2012.23; XXIV. 2016.6. (1) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk hija tittratta, jew tipproponi li tittratta, lil dik il-persuna l-oħra b’mod inqas favorevoli milli tittratta jew kieku tittratta lil persuni oħrajn li ma jkollhomx dik id-diżabilità minħabba fil-fatt li dik il-persuna l-oħra tkun akkumpanjata bi jew ikollha mezz assistiv li jintuża minn dik il-persuna l-oħra jew minħabba f’kull ħaġa li jkollha x’taqsam ma’ dak il-fatt, sew jekk tkun sew jekk ma tkunx il-prattika li tittratta b’mod hekk inqas favorevoli lil xi persuna li tkun akkumpanjata bi jew li jkollha xi mezz assistiv bħal dak. (2) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità meta tassoġġetta lil dik il-persuna l-oħra għal fastidju f’xi ċirkostanza rilevanti għall-finijiet ta’ kull dispożizzjoni ta’ dan l-Att: Iżda kull persuna li tagħti fastidju lil xi ħadd ieħor kif imsemmi f’dan is-subartikolu tkun ħatja ta’ reat kontra dan l-artikolu u tista’, mingħajr preġudizzju għal kull responsabbiltà ulterjuri taħt kull liġi oħra, meta tinsab ħatjate ħel multa ta’ mhux iżjed minnelfejn u ħames mitteuro (€ 2,500) jew priġunerija għal mhux iżjed minn sitt xhur jew dik il-multa u priġunerija flimkien. (3) Ħadd ma jista’ jivvittimizza lil xi persuna talli din tkun għamlet ilment lill-awtoritajiet leġittimi jew talli tkun bdiet jew ħadet sehem fi proċedimenti għal riżarċiment abbażi tal-ksur allegat ta’ xi dispożizzjoni ta’ dan l-Att, jew talli tkun tat informazzjoni, kunfidenzjali jew mhix, lil awtorità regolatorja stabbilita, rigwardx imġieba, attivitajiet jew prattiċi allegatament diskriminatorji. (4) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk tassoġġetta lil dik il-persuna għal żvantaġġ partikolari b’xi provvedimenti, kriterju jew prattika apparentement newtrali. (5) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk tonqos milli tagħmel pubbliku, b’mod effettiv, dawk l-oġġetti, faċilitajiet u servizzi provduti minnha lill-persuni b’diżabilità, biex telimina d-diskriminazzjoni projibita taħt dan l-Att. 6. Diskriminazzjoni minħabba f’diżabilità dovuta għal xi assistenza. Persuna tkun qegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk hija tittratta, jew tipproponi li tittratta, lil dik il-persuna l-oħra b’mod inqas favorevoli milli tittratta jew kieku tittratta lil persuni oħrajn li ma jkollhomx dik id-diżabilità minħabba fil-fatt li dik il-persuna l-oħra tkun akkumpanjata minn - (a) interpretu; jew (b) qar rej; jew (ċ) assistent; jew (d) persuna li tieħu ħsiebha, li jipprovdi servizzi ta’ interpretazzjoni, qari jew servizzi oħra lil dik il-persuna l-oħra minħabba fid-diżabilità ta’ dik il-persuna l-oħra jew minħabba f’kull ħaġa li jkollha x’taqsam ma’ dak il-fatt, sew jekk tkun sew jekk ma tkunx il-prattika li tittratta b’mod inqas favorevoli lil xi persuna li tkun akkumpanjata minn interpretu, qarrej, assistent jew persuna li tieħu ħsieb, skont il-każ. TAQSIMA IV PROJBIZZJONI TA’ DISKRIMINAZZJONI MINĦABBA F’DIŻABILITÀ TITOLU I-IMPIEG Emendata: XXIV.2016.3. 7. Impieg. Emendat: II.2012.24; XXIV. 2016.7. (1) Ebda prinċipal ma jista jiddiskrimina minħabba f’diżabilità kontra persuna b’diżabilità kwalifikata għar-rigward ta’ - (a) proċeduri li jkollhom x’jaqsmu ma’ applikazzjonijiet għalimpieg; (b) l-ingaġġ, promozzjoni jew tkeċċija ta’ impjegati; (ċ) il-kumpens li jingħata lil impjegat; (d) taħriġ f’xi okkupazzjoni; u (e) kull patt, kondizzjoni u privileġġ ieħor li għandu x’jaqsam ma’ impieg. (2) Għall-għanijiet tas-subartikolu (1) u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tat-Taqsima II ta’ dan l-Att, prinċipal jitqies li jkun qed jiddiskrimina minħabba f’diżabilità kontra persuna kif hemm imsemmi, jekk dak il-prinċipal b’mod li mhux raġonevoli- (a) jillimita, jissegrega jew jikklassifika lil dik il-persuna b’mod li dan itellef l-opportunitajiet jew il-grad ta’ dik il-persuna; jew (b) jipparteċipa f’xi kuntratt, jew arranġament ieħor jew relazzjoni oħra, li t-twettiq tagħhom ikollu l-effett li jagħmel lil dik il-persuna suġġetta għal diskriminazzjoni; jew (ċ) juża livelli, kriterji jew metodi ta’ amministrazzjoni li jkollhom effett kuntarju għall-opportunitajiet, grad jew benefiċċji ta’ dik il-persuna; jew (d) jonqos milli jipprovdi akkomodazzjoni raġonevoli għad-diżabilità ta’ dik il-persuna, ħlief jekk il-prinċipal jista’ jġib prova li t-tibdil meħtieġ ser jippreġudika b’mod mhux xieraq, it-tħaddim tas-sengħa jew tan-negozju li dak il-prinċipal jiġġestixxi; jew (e) jiċħadopportunitajiet ta’ impieg lil dik il-persuna meta dik iċ-ċaħda tkun fondata fuq il-ħtieġa tal-prinċipal li jipprovdi akkomodazzjoni raġonevoli għad-diżabilità ta’ dik il-persuna; jew (f) juża livelli ta’ kwalifika, provi dwar l-impieg, jew kriterji ta’ għażla oħra li jaqtgħu ’l barra jew jistgħu jaqtgħu ’lbarra lil xi persuna jew klassi ta’ persuni li jkollhom xi diżabilità kemm-il darba l-prinċipal ma jġibx prova li l-livelli, provi jew kriterji ta’ għażla oħra jkunu kwalifika jew ħtieġa essenzjali għall-kariga li tkun; jew (g) jonqos milli jagħżel u jagħmel providwar xiimpieg bil-mod l-iktar effettiv sabiex jiżgura li, meta ssir il-prova fuq dik il-persuna, u dik il-persuna tinzerta jkollha diżabilità li tnaqqas il-kapaċitajiet tagħha ta’ kif tħoss, tuża jdejha jew titkellem, ir-riżultati ta’ dawk il-provi jkunu jirriflettu b’mod preċiż il-kapaċitajiet jew ix-xeħtiet ta’ dik il-persuna. (3) Meta prinċipal jeskludi minn xi impieg jew tkomplija ta’ impieg lil xi persuna li jkollha l-kwalifiki li tingħata dak l-impieg jew li tkompli f’dak l-impieg jew xort’oħra jillimita l-opportunitajiet, grad jew benefiċċji ta’ dik il-persuna minħabba fid-diżabilità ta’ persuna oħra li magħha dik il-persuna tkun magħrufa jew suspetta li jkollha relazzjoni jew assoċjazzjoni, dik l-esklużjoni jew limitazzjoni għandhom, għall-għanijiet ta’ dan l-artikolu, jitqiesu bħal li kieku kienu diskriminazzjoni minħabba f’diżabilità kontra persuna bħal ma hemm imsemmi fis-subartikolu (1). (4) Għall-għanijiet tas-subartikolu (2)(d), il-fatturi li għandhom jitqiesu sabiex jiġi stabbilit jekk tibdil ikunx se jippreġudika b’mod mhux xieraq it-tħaddim ta’ sengħa jew negozju ġestit mill-prinċipal għandhom ikunu jinkludu; - (a) ix-xorta u n-nefqa tat-tibdil; (b) ir-riżorsi finanzjarji totali tal-post tax-xogħol involuti fl-għemil tat-tibdil; (ċ) l-għadd ta’ impjegati fuq il-post tax-xogħol li jkunu jeħtieġu tibdil; (d) l-effett fuq l-ispejjeż u r-riżorsi u l-impatt li t-tibdil meħtieġ se jkollu fuq it-tħaddim tal-post tax-xogħol; (e) ir-riżorsi finanzjarji totali tal-prinċipal; (f) il-qies totali tan-negozju tal-prinċipal inkluż l-għadd ta’ impjegati, u l-għadd u t-tip tal-postijiet tax-xogħol u fejn dawn ikunu jinsabu; (g) it-tip ta’ kull ħidma li jagħmel il-prinċipal, inkluż il-għamla, l-istruttura u l-funzjonijiet ta’ dawk li jaħdmu u x-xogħol li jagħmlu; u (h) kemm ikunu jistgħu jingħataw flus minn fondi pubbliċi biex itaffu n-nefqa li ssir għal xi tibdil. (5) Għall-għanijiet ta’ dan l-artikolu, u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tal-artikolu 2, il-frażi" jipprovdi akkommodazzjoni raġonevoli" tinkludi- (a) li faċilitajiet eżistenti li jintużaw mill-impjegati jsiru b’mod li jkunu faċilment aċċessibbli għal, u jkunu jistgħu jintużaw minn persuni li jkollhom diżabilitajiet; (b) ri strutturar ta’ impiegi, it-tnedija ta’ sistemi ta’ xogħol part-ti me jew skeda ta’ xogħol modifikata, it-tqassim mill-ġdid ta’ karigi battala, l-akkwist jew il-modifika ta’ tagħmir jew mezzi, l-aġġustament jew tibdil xieraq ta’ eżamijiet jew materjal ta’ taħriġ jew policies, il-provvediment ta’ qarrejja jew interpreti, u l-għemil ta’ kull tibdil ieħor simili għal persuna b’diżabilità; u (ċ) gwida għall-karriera ta’ kwalità u vokazzjonali, liema gwida għandha tkun mingħajr ħlas għall-persuna b’diżabilità. 8. Eżamijiet mediċi. (1) Salv kif hemm provdut fis-subartikoli), prinċipal m’għandux imexxi jew jesiġi xieżamimediku jew xort’oħra jitkixxef dwar min japplika għal xi impieg miegħu jew xi impjegat tiegħu dwar jekk minikun applika jew l-impjegat tiegħu jkunx persuna b’diżabilità jew dwar ix-xorta jew il-gravità ta’ dik l-inkapaċità ħlief biex jaċċerta ruħu mill-kapaċità li jwettaq ċerti funzjonijiet li jkollhom x’jaqsmu max-xogħol tiegħu jew sabiex jagħraf xi tkun in-nefqa li se jkollu jagħmel fit-tibdiliet li jistgħu jenħtieġu b’riżultat ta’ dik id-diżabilità. (2) Wara li ssir offerta ta’ impieg lil min japplika sabiex dan jiġi impjegat u qabel ma dak l-impieg fil-fatt jibda jseħħ, prinċipal jista’ jipprovdi għall-għemil ta’ eżami mediku, jew jesiġi li dan isir, jew inkella jagħmel l-offerta ta’ dak l-impieg kondizzjonata mir-riżultati ta’ dak l-eżami biss jekk kull min japplika għal din l-istess għamla ta’ impieg ikunu wkoll suġġetti għal dak l-eżami. (3) Meta jiġrili fil-fatt isireżami bħal dak imsemmi fis-subartikolu), kull tagħrif li jinkiseb dwar il-kondizzjoni u l-istorja medika ta’ min japplika dwar id-diżabilità li jkollu għandu- (a) jinġabar u jibqa’ jinżamm fuq formoli separati; (b) jinżammu f’files mediċi separati; u (ċ) jitqies bħala notament mediku konfidenzjali. (4) Minkejja d-disposizzjonijiet tas-subartikolu (3), jekk min japplika jiġi sussegwentement impjegat, ebda ħaġa m’għandha żżomm lill-prinċipal tiegħu milli jgħarraf, jekk iqis li jkun hekk xieraq, lil (a) supervisorsumanagers fi ħdan l-istess stabbiliment dwar kull restrizzjoni meħtieġa fuq ix-xogħol jew id-dmirijiet ta’ dik il-persuna li tkun applikat u kull tibdil li jista’ jinħtieġu, (b) persunal li jagħti l-ewwel għajnuna u jieħu ħsieb l-inkolumità tal-impjegati dwar kull kura ta’ emerġenza li tkun tista’ tenħtieġ dik il-persuna li tkun applikat minħabba fid-diżabilità tagħha jew dwar kull prekawzjoni speċjali li tista’ tkun meħtieġa minħabba f’dik id-diżabilità. (5) B’żieda mad-disposizzjonijiet tas-subartikolu (1), iżda bla ħsara għad-disposizzjonijiet tas-subartikoli), prinċipal jista’ jitlob li jsiru eżamijiet mediċi fuq bażi volontarji, inkluż il-ġbir ta’ kull storja medika b’mod volontarju, li jkunu jagħmlu sehem minn programm ta’ saħħa għall-impjegati. (6) Għall-għanijiet ta’ dan l-artikolu, kull eżami mediku bħal ma hemm imsemmi fih għandu jinkludi kull eżami mediku u, jew, psikoloġiku li jista’ jsir fiċ-ċirkostanzi tal-każ. 9. Organizzazzjoni reġistrata skont l-Att dwar l-Impiegi u r-Relazzjonijiet Industrijali jew kumitat tat-tmexxija jew membru tal-kumitat tat-tmexxija ta’ organizzazzjoni reġistrata bħal dik ma jistgħux jiddiskriminaw kontra- (a) persuna, minħabba fid-diżabilità ta’ dik il-persuna jew id-diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja ta’ dik il-persuna- (i) billi jiċħdu jew jonqsu milli jaċċettaw l-applikazzjoni tagħha għas-sħubija; jew (ii) fil-patti jew kondizzjonijiet li bihom dik l-organizzazzjoni tkun lesta li taċċetta l-applikazzjoni tagħha għas-sħubija; u, jew (b) membru ta’ organizzazzjoni reġistrata bħal dik, minħabba fid-diżabilità ta’ dak il-membru jew id-diżabilità ta’ xi membru tal-familja ta’ dak il-membru billi- (i) jiċħadlu l-jedd għal xi benefiċċju provdut mill-organizzazzjoni jew jillimital u l-jedd tiegħu għal dak il-benefiċċju; jew (ii) ineħħil u s-sħubija mill-organizzazzjoni; jew jibdillu l-kundizzjonijiet ta’ dik is-sħubija. 10. Aġenzija tal-impieg. (1) Aġenzija tal-impieg ma tistax tiddiskrimina kontra persuna minħabba fid-diżabilità tagħha jew id-diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja tagħha- (a) billi tiċħad milli tipprovdi lil dik il-persuna xi servizz li l-aġenzija tagħti; jew (b) fil-patti jew kondizzjonijiet li l-aġenzija toffri li tipprovdi lil dik il-persuna bis-servizzi tagħha; jew (ċ) fil-modki f l-aġenzija tipprovdi lil dik il-persuna xi servizz li tagħti. (2) Għall-iskop ta’ dan l-artikolu aġenzija tal-impieg ma għandhiex titqies li qed tiddiskrimina kontra persuna minħabba fid-diżabilità tagħha jekk, meta jkun ikkunsidrat it-taħriġ ta’ dik il-persuna, il-kwalifiki u l-esperjenza rilevanti għax-xogħol li hija tkun qiegħda tfittex, u l-fatturi rilevanti l-oħra kollha li għandhom raġonevolment jitqiesu, dik il-persuna ma tkunx kapaċi, minħabba fid-diżabilità tagħha, li twettaq il-ħtiġiet neċessarji tax-xogħol li tkun qed tfittex. TITOLU 2 -EDUKAZZJONI 11. Edukazzjoni. Emendat: II.2012.26; XXIV.2016.8. (1) Salv kif provdut fis-subartikoli), u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tat-Taqsima III, awtorità jew istituzzjoni edukattiva ma tistax tiddiskrimina kontra- (a) min japplika biex jiddaħħal bħala student minħabba f’xi diżabilità tiegħu jew xi diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja tiegħu- (i) billi tiċħadlu jew tonqos milli tilqa’ l-applikazzjoni tiegħu għal dak id-dħul, jew (ii) fil-patti jew kondizzjonijiet li bihom dik l-awtorità jew istituzzjoni edukattiva tkun lesta li ddaħħlu bħala student; u, jew, (b) student minħabba f’xi diżabilità tiegħu jew xi diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja tiegħu billi- (i) tiċħadlu l-jedd għal xi benefiċċju, faċilità jew servizz provdut minn dik l-awtorità jew istituzzjoni edukattiva jew tillimital u l-jedd tiegħu għal dak il-benefiċċju; jew (ii) tkeċċih mill-istituzzjoni edukattiva fejn huwa jkun qiegħed jattendi. (2) Meta awtorità jew istituzzjoni edukattiva jkunu ġew għalkollox jew primarjament imwaqqfa għal studenti li jkollhom xi diżabilità partikolari jew speċifika, dik l-awtorità jew istituzzjoni edukattiva jistgħu jagħmlu restrizzjoni ta’ dħul f’dik l-istituzzjoni biss għal persuni li jkollhom dik id-diżabilità partikolari jew speċifika u jiċħdu d-dħul lil persuni oħra li ma jkollhomx dik id-diżabilità partikolari jew speċifika iżda jkollhom diżabilità oħra. (3) Emendata: XXIV.2016.9. Emendata: XXIV.2016.9. Meta d-dħul, jew it-tkomplija ta’ parteċipazzjoni, ta’ persuna b’diżabilità bħala student f’istituzzjoni edukattiva jkun jenħtieġ l-għoti ta’ servizzi jew faċilitajiet li ma jkunux meħtieġa minn studenti li ma jkollhomx diżabilità, l-awtorità jew istituzzjoni edukattiva involuta tista’ tiċħad jew tonqos milli tħalli li jsir id-dħul, jew it-tkomplija ta’ parteċipazzjoni, bħala student ta’ dik il-persuna f’dik l-istituzzjoni edukattiva jekk dik l-awtorità jew istituzzjoni ġġib prova li d-dħul, jew it-tkomplija ta’ parteċipazzjoni, ta’ dik il-persuna f’dik l-istituzzjoni jkun jeħtieġ servizzi jew faċilitajiet li l-għoti tagħhom jimponi piż mhux ġustifikat fuq l-istituzzjoni jew awtorità edukattiva involuta. TITOLU 3-AĊĊESS 12. Dħul ġewwa proprjetà. Emendat: II.2012.27. (1) Salv kif provdut fis-subartikolu (2), u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tat-Taqsima II, ħadd ma jista’ jiddiskrimina kontra persuna oħra minħabba fid-diżabilità ta’ dik il-persuna l-oħra jew f’diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja ta’ dik il-persuna l-oħra- (a) billi jiċħad milli jħalli lil dik il-persuna l-oħra milli tidħol ġewwa jew tuża xi proprjetà, jew xi faċilitajiet li jkunu jinsabu f’dak il-post, li l-pubbliku jew settur tal-pubbliku jkollhom jedd jew permess biex jidħlu fih jew jużawh (sew bi ħlas sewle); jew (b) fil-patti jew kondizzjonijiet li bihom dik il-persuna tkun lesta tħalli lil dik il-persuna l-oħra li tidħol ġewwa, jew li tuża dik il-proprjetà jew dawk il-faċilitajiet; jew (ċ) għar-rigward tal-għoti ta’ mezzi ta’ dħul f’dik il-proprjetà inkluż kull tibdil meħtieġ f’dik il-proprjetà jew faċilitajiet sabiex id-dħul ikun possibbli; jew (d) billi jġiegħel lil dik il-persuna l-oħra li titlaq minn dik il-proprjetà jew li tieqaf milli tibqa’ tuża dawk il-faċilitajiet jew li jagħmel restrizzjonijiet mhux ġustifikati b’kull mod li jkun fuq l-użu tagħhom. (2) Meta- (a) dik il-proprjetà jew faċilitajiet imsemmija qabel f’dan l-artikolu jkunu mfasslin jew mibnija b’dak il-mod li persuna b’diżabilità ma tkunx tista’ tidħol fihom b’mod faċli; u (b) it-tibdil li jsir f’dik il-proprjetà jew faċilitajiet ma’ jkunx raġonevoli fiċ-ċirkostanzi tal-każ, għaldaqstant dik il-persuna tista’ tiċħad persuna b’diżabilità dak id-dħul ġewwa, jew l-użu ta’ xi proprjetà jew faċilitajiet bħal dawk imsemmija fis-subartikolu (1)(a) jew li tiċħad li tagħmel xi tibdil f’dik il-proprjetà jew faċilitajiet li kieku xort’oħra jagħmlu d-dħul ġewwa dik il-proprjetà jew f’dawk il-faċilitajiet possibbli għal persuna b’diżabilità. TITOLU 4 -GĦOTI TA’ OĠĠETTI, FAĊILITAJIET JEW SERVIZZI 13. Għoti ta’ oġġetti u servizzi lil persuni b’diżabilità kwalifikata. Emendat: II.2012.28. (1) Salv kif provdut fis-subartikolu (3), u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tat-Taqsima II, ebda persuna b’diżabilità kwalifikata m’għandha, minħabba f’diżabilità, tkun eskluża milli tipparteċipafi jew tiċċaħħad mill-benefiċċji tal-programmi jew attivitajiet ta’ xi persuna jew korp għar-rigward tal-oġġetti, faċilitajiet jew servizzi li dan l-artikolu japplika għalihom jew li ssir diskriminazzjoni kontriehom minn xi persuna jew korp li jkunu jipprovdu dawn l-oġġetti, faċilitajiet jew servizzi li l-persuna kwalifikata tkun qiegħda tfittex li tikseb jew li tuża. (2) Dan l-artikolu japplika għall-għoti (sew bi ħlas sewle) ta’ oġġetti, faċilitajiet u servizzi lill-pubbliku jew lil xi settur tal-pubbliku u jinkludi b’mod partikolari, iżda mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità ta’ dak imsemmi qabel- (a) id-dħul ġewwa u l-użu ta’ kull post li fih jitħallew jidħlu l-membri tal-pubbliku jew settur tal-pubbliku; (b) l-għoti ta’ jeddijiet dwar il-proprjetà u d-djar; (ċ) l-akkomodazzjoni f’lukanda, dar ta’ alloġġ jew stabbiliment simili; (d) faċilitajiet bankarji jew għal assigurazzjoni jew għal għotjiet, self, kreditu, jew finanzi; (e) parteċipazzjoni fi skemi okkupazzjonali u skemi oħra ta’ pensjoni; (f) faċilitajiet edukattivi; (g) faċilitajiet għal divertiment, sports jew rikreazzjoni; (h) faċilitajiet għal trasport jew ivvjaġġar fuq l-art, bil-baħar jew bl-ajru; (i) is-servizzi ta’ xi professjoni jew sengħa, jew ta’ xi awtorità lokali jew awtorità oħra pubblika; (j) is-sħubija f’assoċjazzjonijiet, clubs jew organizza z-zjonijiet oħra; (k) tgawdija ta’ jeddijiet ċiviċi u twettiq ta’ dmirijiet ċiviċi; u (l) dawk il-faċilitajiet u servizzi oħra li l-Ministru jista’ jippreskrivi b’regolamenti li jsiru bis-saħħa ta’ dan l-Att. (3) Miżjud: XXIV.2016.12. Miżjud: XXIV.2016.12. Id-disposizzjonijiet tas-subartikoli) m’għandhomx ikunu japplikaw meta t-tħaris ta’ dawk id-disposizzjonijiet li jkollhom x’jaqsmu ma’ persuna b’diżabilità kwalifikata ma jkunx prattiku jew inkolumi u ma jkunx jista’ jsir prattiku jew inkolumi permezz ta’ bdil raġonevoli fir-regoli, prinċipji ta’ eżekuzzjoni jew prattika, jew bit-tneħħija ta’ ostakoli arkitettoniċi, ta’ komunikazzjoni jew fit-trasport jew l-għoti ta’ kull għajnuna jew servizzi awżiljarji. TITOLU 5-SAĦĦA 13A. Servizzi ta’ saħħa. Miżjud: XXIV.2016.12. (1) Persuna tkun qiegħda tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba f’diżabilità jekk lil dik il-persuna tirrifjuta li tagħti servizz ta’ saħħa tal-istess standard, kundizzjonijiet, ukoll finanzjarji, tal-firxa u ta’ kwalità daqs da kip provdut lil persuni oħra, inkluż u mhux biss f’dak li għandu x’jaqsam ma’ saħħa sesswali u riproduttiva. Dan jinkludi wkoll, iżda mhux limitat, għar-rifjut li jiġu amministrati ikel jew fluwidi lil persuna b’diżabilità minħabba fid-diżabilità. (2) Persuna b’diżabilità għandha dritt ukoll għal dawk is-servizzi ta’ saħħa meħtieġa minn persuni b’diżabilità speċifikament minħabba fid-diżabilità tagħhom, inkluż: (a) l-identifikazzjoni u interventi bikrija kif xieraq; (b) assessjar li jirrifletti l-ħti ġiet attwali u l-kundizzjoni ta’ saħħitha; u (ċ) Emendata: XXIV.2016.11. Emendata: XXIV.2016.11. servizzi ta’ rijabilitazzjoni u abilitazzjoni ddisinjati li jimminimizzaw u jipprevenu aktar diżabilitajiet: b’dan li l-Istat għandu joffri kull għajnuna skont il-każ. TITOLU 6-AKKOMODAZZJONI 14. Akkomodazzjoni. Emendat: II.2012.29; XXIV. 2016.13. (1) Salv kif provdut fis-subartikoli), u mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità tat-Taqsima III, ebda persuna m’għandha tiddiskrimina ma’ persuna oħra minħabba fid-diżabilità ta’ dik il-persuna l-oħra jew f’diżabilità ta’ xi wieħed mill-membri tal-familja ta’ dik il-persuna l-oħra- (a) billi jiċħad applikazzjoni li ssir minn dik il-persuna l-oħra għall-akkomodazzjoni; jew (b) fil-patti jew kondizzjonijiet li bihom tiġi offerta l-akkomodazzjoni lil dik il-persuna l-oħra; jew (ċ) billi tiddiferixxi l-applikazzjoni ta’ dik il-persuna l-oħra għall-akkomodazzjoni jew billi tagħti lil dik il-persuna l-oħra ordni ta’ preċedenza inqas f’xi lista ta’ applikanti għal dik l-akkomodazzjoni; jew (d) billi tiċħad id-dħul lil dik il-persuna l-oħra, jew tillimita d-dħul ta’ dik il-persuna l-oħra, għal kull benefiċċju li jkollu x’jaqsam ma’ akkomodazzjoni okkupata minn dik il-persuna l-oħra; jew (e) billi tkeċċi lil dik il-persuna l-oħra minn kull akkomodazzjoni li tkun okkupata minn dik il-persuna l-oħra; jew (f) billi tikkondizzjona lil dik il-persuna l-oħra għal xi detriment ieħor f’dak li għandu x’jaqsam mal-akkomodazzjoni okkupata minn dik il-persuna l-oħra; jew (g) billi tiċħad milli tħalli lil dik il-persuna l-oħra li tagħmel tibdil f’akkomodazzjoni okkupata minn dik il-persuna l-oħra jekk- (i) dik il-persuna l-oħra tkun qablet li treġġà lura l-akkomodazzjoni bi spejjeż tagħha għall-kondizzjoni li kienet tinsab fiha qabel il-bdil malli hija titlaq mil l-akkomodazzjoni, u x-xogħol meħtieġ biex jerġa’ jġib lura l-akkomodazzjoni għall-kondizzjoni li kellha qabel il-bdil ikun fil-fatt prattiku li jsir; (ii) il-bdil ma jkunx jinvolvi l-bdil ta’ proprjetajiet oħra okkupati minn persuni oħra. (2) Id-disposizzjonijiet tas-subartikolu (1) ma japplikawx jekk - (a) il-persuna li tipprovdi jew tipproponi li tipprovdi l-akkomodazzjoni jew qaribviċin ta’ dik il-persuna, tkun toqgħod u tkun biħsiebha tkompli toqgħod f’dik il-proprjetà; u (b) l-akkomodazzjoni provduta f’dik il-proprjetà ma tkunx abitabbli minn iktar minn erba’ persuni. (3) Emendata: XXIV.2016.10. Emendata: XXIV.2016.10. Id-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (1) ma japplikawx ukoll jekk l-għoti ta’ akkomodazzjoni fi proprjetajiet fejn ikunu jinħtieġu servizzi jew faċilitajiet partikolari mill-persuna b’diżabilità ma jkunx raġonevoli fiċ-ċirkostanzi tal-każ. TITOLU 7-EŻENZJONIJIET 15. Diskriminazzjoni pożitiva. Emendat: II.2012.30. Ebda ħaġa taħt dan l-Att m’għandha b’xi mod tinftiehem bħala li tipprojbixxi xi għamla ta’ azzjoni li tista’ tittieħed fiċ-ċirkostanzi tal-każ minn xi persuna, awtorità jew istituzzjoni sabiex tiżgura li persuni li jkollhom diżabilità b’xi mod jew ieħor jingħata w- (a) opportunitajiet indaqs ma’ persuni oħra li ma jkollhomx diżabilità; jew (b) trattament speċjali li jkun konformi mal-ħtiġiet speċjali tagħhom fl-għoti ta’ oġġetti, faċilitajiet, servizzi jew opportunitajiet sabiex jiġu sodisfatti dawk il-ħtiġiet speċjali; jew (ċ) għotjiet, benefiċċji jew programmi, sew diretti sew indiretti, sabiex jiġu sodisfatti l-ħtiġiet speċjali tagħhom, bil-għan li dawk il-persuni jiġu integrati ma’ persuni oħra li ma jkollhomx diżabilità fiħwejjeġ li jkollhom x’jaqsmu ma’ impieg, edukazzjoni, akkomodazzjoni, l-għoti u l-użu ta’ oġġetti, servizzi u faċilitajiet, l-amministrazzjoni ta’ liġijiet u l-kapaċità tagħhom li jgħixu ħajja indipendenti fi ħdan il-komunità kollha kemm hi. 16. (1) Minkejja kull disposizzjoni oħra ta’ qabel ta’ dan l-Att, persuna ma għandhiex titqies li qed tiddiskrimina kontra persuna oħra minħabba f’diżabilità ta’ dik il-persuna l-oħra billi tiċħad milli toffri lil dik il-persuna l-oħra jew billi toffri lil dik il-persuna l-oħra patti jew kondizzjonijiet diskriminatorji għal protezzjoni permezz ta’ assigurazzjoni, b’dan illi- (i) deċiżjoni bħal dik tkun bażata fuq bażi ta’ tagħrif statistiku jew ta’ attwarju li jkun raġonevolment rilevanti għal kalkolu tar-riskju li jkun ser jiġi assigurat; u (ii) meta dak it-tagħrif statistiku jew ta’ attwarju ma jkunx disponibbli u ma jkunx jista’ jinkiseb raġonevolment, dik id-deċiżjoni tkun waħda raġonevoli wara li jitqiesu l-fatturi kollha rilevanti għal kalkolu tar-riskju li jkun ser jiġi assigurat. (2) Għal fini ta’ dan l-artikolu biss, persuna tista’ titlob mingħand persuna oħra li titlob polza ta’ assigurazzjoni, kull informazzjoni oħra li tkun rilevanti għall-kalkolu tar-riskju li ser ikun assigurat. 17. Atti magħmula b’awtorità. Ebda ħaġa magħmula bis-saħħa ta’ dan l-Att m’għandha b’xi mod tinftiehem bħala li tipprojbixxi lil xi persuna, awtorità jew istituzzjoni milli tħares xi ordni jew deċizjoni ta’ qorti jew tribunal. 18. Mardinfettiv. Ebda ħaġa f’dan l-Att m’għandha b’xi mod tinftiehem bħala li tipprojbixxi lil xi persuna, awtorità jew istituzzjoni milli tiddiskrimina kontra persuna minħabba fid-diżabilità tagħha jekk- (a) dik id-diżabilità tkun tikkonsisti f’marda infettiva jew li tittieħed; u (b) id-diskriminazzjoni kif hawn aktar kmienimsemmija titqies mill-awtoritajiet tas-saħħa bħala xi ħaġal itrid issir ta’ bil-fors fl-interess tas-saħħa pubblika. 19. Eżenzjonijiet għal Filantropija. Id-disposizzjonijiet ta’ dan l-Att m’għandhomx jolqtu xi disposizzjoni f’xi att filantropiku li jagħti benefiċċji filantropiċi, jew li jagħmilha possibbli li jingħataw benefiċċji filantropiċi, għalkollox jew f’parti minnhom biss, lil persuni b’diżabilità jew b’xi diżabilità partikolari. TAQSIMA V EŻAMI LI JIDDETERMINA X’INHU RAĠONEVOLI Emendata: XXIV.2016.3. 20. (1) Għall-għanijiet ta’ dan l-Att, sabiex tiġi stabbilita r-raġonevolezza ta’ kull azzjoni li għandha ssir minn persuna skont id-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Att, inkluż kull tibdil, bdilu, jew, għoti ta’ servizzi, faċilitajiet jew mezz assistiv, għandu jitqies mill-Bord jekk dawk l-azzjonijiet ikunux jistgħu jitwettqu mingħajr ma jġibupiż mhux ġustifikat. (2) Il-fatturi li jitqiesu sabiex jiġi stabbilit jekk dawk l-azzjonijiet jistgħux jitwettqu mingħajr ma jġibupiż mhux ġustifikat għandhom jinkludu - (a) ix-xorta u n-nefqa tal-azzjonijiet involuti; (b) ir-riżorsi finanzjarji totali tal-persuna, korp, awtorità jew istituzzjoni involuti u l-effett fuq l-ispejjeż u r-riżorsi jew l-impatt ta’ dawk l-azzjonijiet fuq il-ħidmiet ta’ dik il-persuna, korp, awtorità jew istituzzjoni; u (ċ) id-disponibilità ta’ għotjiet minn fondi pubbliċi biex minnhom jitħallsu l-ispejjeż ta’ dawk l-azzjonijiet. 20A. Bord li jiddetermina x’inhu raġonevoli taħt dan l-Att. Miżjud: XXIV.2016.15. (1) Għandu jkun hemm Bord li jiddetermina x’inhu raġonevoli, għall-għanijiet tal-artikolu preċedenti, maħtur mill-Kummissarju għal perjodu ta’ tliet snin. (2) Il-Bord għandu jkun kompost minn: (a) ħames persuni li jirrappreżentaw organizzazzjonijiet, entitajiet pubbliċi u esperti fil-qasam; (b) konsulent tekniku tal-Kummissarju; u (ċ) membru tal-kumitat ta’ organizzazzjoni volontarja kif imfisser fl-artikolu 2: B’dan illi r-rappreżentanti tal-entitajiet pubbliċi u l-esperti fil-qasam u l-konsulent tekniku tal-Kummissarju jistgħu jinħatru minn żmien għal żmien skont in-natura tal-każ diskuss mill-Bord. (3) Mill-inqas nofs l-għadd totali tal-membri tal-Bord għandhom ikunu persuni b’diżabilità jew membri tal-familja ta’ persuni b’diżabilità li ma jkunux jistgħu jirrappreżentaw lilhom infushom: B’dan illi l-għadd ta’ persuni b’diżabilità għandu jkun akbar minn dak ta’ membri tal-familja ta’ persuni b’diżabilità li ma jkunux jistgħu jirrappreżentaw lilhom infushom. (4) Il-Bord għandu jkun immexxi minn Chair person li għandu jkun persuna b’diżabilità u jippressjedi kull laqgħa tal-Bord, megħjun minn Viċi Chair person li għandu jkun persuna b’diżabilità. (5) Il-Bord għandu jkollu Segretarju maħtur minn fost il-funzjonarji jew impjegati maħtura mill-Kummissarju. (6) Il-quorum jew il-Viċi Chair person Il-quorum tal-Bord ikun ta’ tliet membri, li wieħed minnhom ikun iċ-Chair person. (7) Il-validità ta’ kull proċediment tal-Bord m’għandhiex tintlaqat b’xi vakanza fost il-membri tal-Bord jew b’xi difett fil-ħatra ta’ xi membru. (8) Id-deċiżjonijiet tal-Bord jittieħdu b’maġġoranza tal-voti tal-membri preżenti. Iċ-Chair person jew, fin-nuqqas tiegħu, il-Viċi Chair person, ikollhom kemm votoriġinali kif ukoll votdeċiżiv f’każ ta’ votindaqs. (9) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Att u tar-regolamenti kollha magħmula bis-saħħa tiegħu, il-Kummissarju jirregola l-proċedimenti kollha tal-Bord. (10) Flimkien mal-membri tal-Bord jistgħu wkoll jiġu maħtura bħala osservaturi dawk l-uffiċjali kompetenti u maħtura minn kull Ministeru li jistgħu jissejħu mill-Kummissarju minn żmien għal żmien biex jassistu lill-Bord fil-ħidma tiegħu, b’dan illi l-Kummissarju jista’ jissuġġerixxi uffiċjali partikolari għal dan il-għan. (11) Kull talba li ssir lill-Bord għandha ssir bil-miktub; f’każ li dik il-persuna li trid tagħmel it-talba tagħha tinħtieġ l-għajnuna biex tifformula dik it-talba bil-fommu, jew bil-miktub, ikun id-dmir tal-Kummissarju li jieħu l-passi raġonevoli biex jipprovdi għajnuna xierqa lil dik il-persuna. (12) Id-deċiżjoni tal-Bord m’hijiex appellabbli. TAQSIMA VI KUMMISSJONI GĦAD-DRITTIJIET TA’ PERSUNI B’DIŻABILITÀ Emendata: XXIV.2016.3, 16 21. Kummissjoni għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità. Emendat: II.2012.32. Sostitwit: XXIV.2016.17. Sostitwit: XXIV.2016.17. (1) Għandu jkun hemm Kummissjoni għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, li tissejjaħ "Kummissjoni", u li tkun magħmula minn Kummissarju għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, maħtur skont ma hemm fl-artikolu 21A, flimkien ma’ Kunsill għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, li jissejjaħ "Kunsill", maħtur skont ma hemm fl-artikolu 24. (2) Ir-rappreżentanza ġuridika tal-Kummissjoni tkun vestita fil-Kummissarju. 21A. Kummissarju għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità. Miżjud: XXIV.2016.18. (1) Il-Prim Ministru għandu, fuq parir tal-Ministru, jaħtar Kummissarju għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità, li sa fejn huwa possibbli għandha tkun persuna b’diżabilità, li jissejjaħ "il-Kummissarju". (2) Persuna ma tkunx kwalifikata biex ikollha l-kariga ta’ Kummissarju jekk dik il-persuna: (a) tkun Ministru, Segretarju Parlamentari, jew Membru tal-Kamra tad-Deputati; jew (b) tkun qed isservi bħala mħallef jew ma ġistrat; jew (ċ) tkun falluta, jew tkun għamlet arranġament mal-kredituri tagħha, jew tkun insolventi jew tkun instabetħatja ta’ xi delitt volontarju kontra l-persuna; jew (d) tkun instabet ħatja ta’ delitt li jolqot il-fiduċja pubblika jew ta’ serq jew frodi, jew li tkun xjentementi rċeviet proprjetà miksuba b’serq jew frodi, ta’ delitt li jolqot il-bonordni tal-familji, jew ksur ta’ xi dispożizzjoni ta’ dan l-Att jew tal-Konvenzjoni; jew (e) ma tkunx kapaċi twettaq dmirijietha; jew (f) tkun membru ta’ għaqda ta’, jew għal, persuni b’diżabilità. (3) Meta l-persuna maħtura Kummissarju tkun qabel dik il-ħatra diġà uffiċjal pubbliku, din il-persuna għandha tibqa’ żżomm dik il-kariga imma ma tis ta’ tokkupa ebda kariga li tkun mhux kompatibbli mal-qadiki fimiss tad-dmirijiet uffiċjali tagħha bħala Kummissarju għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità jew mal-imparzjalità u l-indipendenza mistennija minn din il-kariga jew mill-fiduċja pubblika fiha. (4) Fl-eżerċizzju tal-funzjonijiet stabbiliti taħt dan l-Att, il-Kummissarju għandu jaġixxi indipendentement u ma għandu jkun soġġett għad-direzzjoni jew il-kontroll ta’ ebda persuna jew awtorità oħra. (5) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (6), il-Kummissarju għandu jibqa’ fil-kariga għal żmien tliet snin, u għandu jkun eliġibbli biex jerġa’ jinħatar mill-ġdid meta jiskadi dak iż-żmien tal-kariga. (6) Sakemm ma tivvakax il-kariga qabel, persuna maħtura bħala Kummissarju għandha tibqa’ fil-kariga sakemm jiġi maħtur Kummissarju ġdid. (7) Il-Kummissarju jista’ f’kull żmien jirriżenja mill-kariga tiegħu billi jikteb lill-Ministru. (8) Il-Kummissarju jista’ f’kull żmien jitneħħa jew ikun sospiż mill-kariga mill-Prim Ministru wara konsultazzjoni mal-Ministru għal raġunijiet ta’ nuqqas ta’ ħila b il-provi biex jaqdil-funzjonijiet ta’ kariga ta’ Kummissarju jew imġiba ħażina bil-provi jew assenza mhux ġustifikata ta’ aktar minn erba tax-il jum konsekuttivi jew għal tmienja u għorxinjum f’perjodu ta’ tnax-il xahar. (9) Il-Prim Ministru jista’, f’kull żmien waqt xi assenza tal-Kummissarju, jew għal xi fini temporanju ieħor meta l-Kummissarju jidhirlu meħtieġ li jagħmel hekk, jaħtar persuna sabiex taġixxi fil-kariga ta’ Kummissarju skont dan l-artikolu, sakemm il-Kummissarju jerġa’ jassumi r-responsabilitajiet tiegħu taħt dan l-Att; dan sakemm il-persuna maħtura tkun persuna eliġibbli għal din il-kariga skont dan l-Att. 22. Funzjonijiet tal-Kummissjoni. Emendat: II.2012.33; XXIV.2012.6; XXIV. 2016.19. (1) Il-Kummissjoni, filwaqt li tagħti attenzjoni speċjali għal bżonnijiet differenti ta’ persuni b’diżabilità, għandha - (a) t identifika, tistabbilixxi u taġġorna kull prinċipju ta’ eżekuzzjoni nazzjonali li sew direttament sew indirettament ikollu x’jaqsam ma’ affarijiet ta’ diżabilità; (b) t identifika l-ħtiġiet ta’ persuni b’diżabilità, tal-familji tagħhom u ta’ korpi volontarji li jkunu jaħdmu fil-qasam tad-diżabilità u tieħu dawk il-passi kollha meħtieġa jew tipproponi miżuri xierqa sabiex kemm jista’ jkun tipprovdi għal dawk il-ħtiġiet; (ċ) tiżgura li kull programm tal-Gvern li jkun jolqot l-affarijiet u l-interessi ta’ persuni b’diżabilità, tal-familji tagħhom u ta’ korpi volontarji li jkunu jaħdmu fil-qasam tad-diżabilità, jitwettaq skont il-prinċipji ta’ eżekuzzjoni nazzjonali dwar affarijiet li jkollhom x’jaqsmu mad-diżabilità; (d) tiżgura li jkun hemm il-ko-ordinazzjoni meħtieġa bejn id-dipartimenti u aġenziji kollha tal-Gvern fit-twettiq ta’ miżuri, servizzi jew inizjattivi li jiġu proposti mill-Gvern jew mill-Kummissjoni minn żmien għal żmien; (e) iżżomm kuntatt dirett u kontinwu ma’ korpi lokali u barranin li jaħdmu fil-qasam tad-diżabilità, u ma’ gruppi, aġenziji jew individwi oħra skont il-ħtieġa; (f) tissorvelja l-għoti ta’ servizzi offruti mill-Gvern jew l-aġenziji tiegħu jew minn kull persuna jew grupp ta’ persuni oħra, meta l-klijenti ta’ dawk is-servizzi jkunu persuni b’diżabilità; (g) taħdem biex titneħħa kull diskriminazzjoni kontra persuni b’diżabilità; (h) twettaq investigazzjonijiet ġenerali bil-għan li tistabbilixxi jekk id-disposizzjonijiet ta’ dan l-Att ikunux qegħdin jitħarsu; (i) tinvestiga dawk l-ilmenti li jistgħu isiru lha dwar xi nuqqas ta’ tħaris ta’ xi disposizzjoni ta’ dan l-Att f’xi każ individwali u, meta dan ikun jista’ jsir, tikkonċilja għar-rigward ta’ dawk l-ilmenti; (j) tidħol fil-mertu ta’ kwistjonijiet, u tiddeċiedi dwarhom, meta dawn jiġu lilha riferiti mill-Ministru; (k) tipprovdi għajnuna, skont iċ-ċirkostanzi, lil persuni b’diżabilità fil-ksib ta’ jeddijiethom bis-saħħa ta’ dan l-Att; (l) tibqa’ tissorvelja t-tħaddim ta’ dan l-Att u, meta l-Kummissjoni jkun hekk jidhrilha jew hekk tinħtieġ li tagħmel mill-Ministru, tabbozza u tissottometti lill-Ministru proposti għal emendi fl-Att; (m) t eżamina liġijiet, u (meta l-Ministru hekk jitlobha li tagħmel) tipproponi liġijiet, bil-għan li taċċerta jekk il-liġijiet attwali jew proposti jkunux jew jistgħux ikunu inkonsistenti mal-għanijiet ta’ dan l-Att jew imorru kontriehom, u jwasslu rapport lill-Ministru dwar ir-riżultati ta’ kull analiżi simili; (n) tipprovdi dawk is-servizzi kollha li jistgħu jinħtieġu jew jintalbu mill-Kummissjoni sabiex din tkun tista’ tilħaq l-għanijiet tagħha; (o) tiġbor, tanalizza u tippubblika statistika dwar il-qasam tal-persuni b’diżabilità li, fost ħwejjeġ oħra, tkun turi l-livell nazzjonali milħuq fil-politika dwar l-inklużjoni; (p) is-setgħa li tieħu kull azzjoni adatta, li tkun tinkludi miżuri amministrattivi proporzjonati u azzjoni ġudizzjarja, sabiex telimina d-diskriminazzjoni fuq il-bażi ta’ diżabilità kif imfissra f’dan l-Att; (q) tqajjem kuxjenza u trawwem ir-rispett lejn id-drittijiet u d-dinjità ta’ persuni b’diżabilità, tegħleb sterjotipi, preġudizzji u prattiċi dannużi fir-rigward ta’ persuni b’diżabilità, li jkunu jinkludu dawk bażati fuq il-ġeneru u l-età tal-persuna, f’kull qasam tal-ħajja; (r) t qajjem kuxjenza dwar il-kapaċitajiet u l-kontribuzzjonijiet li jagħmlu persuni b’diżabilità; (s) tipprovdi l-mekkaniżmu indipendenti sabiex tippromwovi, tipproteġi u tissorvelja l-implimentazzjoni tal-Konvenzjoni tal-Ġnus Maqgħuda dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità u ta’ kull Protokoll Opzjonali relattiv kif irratifikat minn Malta; u (t) sabiex jissorvelja Ordnijiet ta’ Kustodja. (2) Il-Kummissarju huwa responsabbli li jwettaq il-funzjonijiet tal-Kummissjoni; b’dan illi huwa jista’ jaħtar, skont id-dispożizzjonijiet tal-artikolu 26(2), dawk l-uffiċjali li jidhirlu li għandu jkollu sabiex jara li dawn il-funzjonijiet qegħdin jiġu mwettqa. (3) Il-Kummissarju, f’isem il-Kummissjoni, għandu l-jedd jagħmel kull azzjoni neċessarja, inklużi dawk ġudizzjarji, sabiex jara lid-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Att qegħdin jiġu osservati, u għandu jitqies li għandu l-interess ġuridiku meħtieġ f’isem il-Kummissjoni. 23. Status legali tal-Kummissjoni. Sostitwit: XXIV.2016.20. (1) Il-Kummissarju jista’ jaħtar lil xi funzjonarju jew impjegat wieħed jew iktar biex jidhru f’ismu u għalih f’kull proċediment ġudizzjarju u fuq kull att, kuntratt, ftehim jew dokument ieħor li jkun. (2) Dokument li juri li jkun strument magħmul jew maħruġu ffirmat mill-Kummissarju għandu jintlaqa’ bi prova u għandu, sakemm ma jiġix ippruvat il-kuntrarju, jitqies bħala strument magħmul jew maħruġ mill-Kummissarju. 24. Kunsill għad-Drittijiet ta' Persuni b’Diżabilità. Sostitwit: XXIV.2016.21. (1) Għandu jkun hemm Kunsill għad-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità maħtur mill-Ministru, sabiex jgħin lill-Kummissarju fil-qadi ta’ dmirijiet u, magħmul mill-Kummissarju li jippresjedi u mhux inqas minn erba tax-il membru maħtura mill-Ministru. (2) Fost il-membri tal-Kunsill, li għandhom jirrappreżentaw tipi differenti ta’ diżabilità u jkunu rappreżentattivi tas-soċjetà, għandu jkun hemm: (a) disa’ membri li huma rappreżentanti ta’ għaqdiet volontarji ta’ persuni b’diżabilità, wara konsultazzjoni ma’ dawk l-organizzazzjonijiet volontarji; (b) membru li huwa rappreżentant tal-Università ta’ Malta; (ċ) membru li huwa rappreżentant tal-entitajiet li jipprovdu s-servizzi għall-persuni b’diżabilità; (d) membru li huwa rappreżentant tad-djar residjenzali ta’ persuni b’diżabilità; (e) membru li huwa nominat mill-Gvern; u (f) membru li huwa nominat mill-Oppożizzjoni: B’dan illi mill-inqas nofs l-għadd totali tal-membri tal-Kunsill għandhom ikunu persuni b’diżabilità jew membri tal-familja ta’ persuni b’diżabilità li ma jkunux jistgħu jirrappreżentaw lilhom infushom. (3) Flimkien mal-Kummissarju u l-membri tal-Kunsill għandhom ukoll jiġu maħtura bħala osservaturi dawk l-uffiċjali kompetenti u maħtura minn kull Ministeru li jistgħu jissejħu mill-Kummissarju minn żmien għal żmien biex jassistu lill-Kunsill fil-ħidma tiegħu, b’dan illi l-Kummissarju jista’ jissuġġerixxi uffiċjali partikolari għal dan il-għan. (4) Persuna ma tkunx kwalifikata biex tkun membru fuq il-Kunsill jekk dik il-persuna: (a) tkun qed isservi bħala mħallef jew ma ġistrat; jew (b) tkun falluta, jew tkun għamlet arranġament mal-kredituri tagħha, jew tkun insolventi jew tkun instabetħatja ta’ xi delitt volontarju kontra l-persuna; jew (ċ) tkun instabet ħatja ta’ delitt li jolqot il-fiduċja pubblika jew ta’ serq jew frodi, jew li tkun xjentementi rċeviet proprjetà miksuba b’serq jew frodi, ta’ delitt li jolqot il-bonordni tal-familji, jew ksur ta’ xi dispożizzjoni ta’ dan l-Att jew tal-Konvenzjoni; jew (d) ma tkunx kapaċi twettaq dmirijietha. (5) Bla ħsara għad-dispożizzjonijiet tas-subartikolu (6), il-membri tal-Kunsill għandhom jibqgħu fil-kariga għal żmien tliet snin, u għandhom ikunu eliġibbli biex jerġgħu jinħatru bħala membri mill-ġdid meta jiskadi dak iż-żmien tal-kariga. (6) Membru jista’ f’kull żmien jirriżenja mill-kariga tiegħu billi jikteb lill-Ministru. (7) Membru jista’ f’kull żmien jitneħħa jew ikun sospiż mill-kariga mill-Ministru wara konsultazzjoni mal-Kummissarju minħabba: (a) nuqqas ta’ ħila b il-provi biex jaqdil-funzjonijiet ta’ membru fuq il-Kunsill; jew (b) imġiba ħażina bil-provi; jew (ċ) assenza mhux ġustifikata ta’ aktar minn tliet laqgħat konsekuttivi; jew (d) jekk, billi jkun membru magħżul minħabba fl-istat rappreżentattiv tiegħu, huwa jtemm milli jibqa’ jkollu dak l-istat rappreżentattiv; jew (e) f’każ li sseħħ xi waħda miċ-ċirkostanzi msemmija fis-subartikolu (4). 25. (1) Il-Kummissarju għandu jedd li jirregola l-proċedimenti tal-Kunsill. (2) Bla ħsara għas-subartikolu (1), il-quorum tal-laqgħat tal-Kunsill ikun ta’ sitt membri flimkien mal-Kummissarju. (3) Minkejja li jkun hemm xi difett fil-ħatra ta’ xi membru, jew xi post vakant fost il-membri tal-Kunsill, il-proċedimenti tal-Kunsill ikunu validi. 26. (1) Il-Kummissarju għandu jokkupa l-kariga fuq bażi full-time b’dawk il-patti u l-kondizzjonijiet indikati mill-Ministru. Meta l-Kummissarju jkun uffiċjal pubbliku sekondat minn mal-Gvern, huwa jkollu l-jedd, malli jtemm milli jibqa’ sekondat, illi jerġa’ lura għall-post li kien jokkupa qabel mingħajr ma jitlef il-pożizzjoni jew l-anzjanità tiegħu. (2) Il-Kummissarju jista’ jaħtar, wara li jikkonsulta lill-Ministru, dawk l-uffiċjali li jidhirlu li għandu jkollu, skont l-approvazzjoni tal-Ministru għal dak li hu l-għaddu rimunerazzjoni u patti u kondizzjonijiet oħra tas-servizz. (3) Il-Kummissarju għandu jittratta bħala kunfidenzjali, id-dokumenti kollha u kull informazzjoni oħra li tkun fil-pus sess jew taħt il-kontroll tiegħu, jew li b’xi mod tiġi għall-attenzjoni tiegħu, u li jkunu jikkonċernaw persuni b’diżabilità flimkien ma’ kull kwistjoni jew ħwejjeġ oħra relatati mal-imsemmija persuni b’diżabilità, u l-obbligu tal-kunfidenzjalità hekk imqiegħed fuq il-Kummissarju għandu jestendi għall-uffiċjali u l-impjegati tal-Kummissjoni. 27. Allokazzjoni ta’ uffiċjali pubbliċi għal xogħol mal-Kummissjoni. (1) Il-Prim Ministru jista’, fuq talba tal-Kummissjoni, minn żmien għal żmien jordnali xi uffiċjal pubbliku jkun allokat għal xogħol mal-Kummissjoni f’dik il-kariga u b’effett minn dik id-data li tista’ tiġi speċifikata fl-ordni. (2) Il-perijodu li matulu ordni kif intqal qabel għandu japplika għal kull uffiċjal speċifikat fih, kemm-il darba l-uffiċjal ma jirtirax mis-servizz pubbliku, jew xort’oħra ma jtemmx qabel milli jżommkariga, jew kemm-il darba ma tkunx speċifikata fl-ordni data differenti, għandu jtemm malli sseħħ xi waħda mill-ġrajjiet li ġejjin, jiġifieri- (a) l-aċċettazzjoni minn dak l-uffiċjal ta’ offerta ta’ trasferiment għas-servizz ta’, u impieg permanenti mal-Kummissjoni li ssir skont is-subartikolu (8); jew (b) ir-revoka mill-Prim Ministru ta’ xi ordni magħmul minn u taħt dan l-artikolu dwar dak l-uffiċjal. (3) Meta ordnidwar xi uffiċjal kif imsemmi qabel ikun revokat mill-Prim Ministru, il-Prim Ministru jista’, b’ordni ieħor, jalloka lil dak l-uffiċjal biex jagħmel xogħol mal-Kummissjoni, f’dik il-kariga u b’effett minn dik id-data li tista’ tkun speċifikata fl-ordni l-ieħor, u d-disposizzjonijiet tas-subartikolu (2) għandhom japplikaw sakemm idum iseħħ l-ordni l-ieħor dwar dak l-uffiċjal. (4) Meta uffiċjal pubbliku jkun allokat għal xogħol mal-Kummissjoni skont xi waħda mid-disposizzjonijiet ta’ dan l-artikolu, dak l-uffiċjal għandu, matul iż-żmien li fih l-ordni jkollu effett dwar u, ikun taħt l-awtorità amministrattiva u l-kontroll tal-Kummissjoni, iżda għandu għall-finijiet u effetti oħra jibqa’, u jitqiesu jiġi trattat bħala uffiċjal pubbliku. (5) Bla ħsara għall-ġeneralità ta’ dak li msemmi qabel, uffiċjal allokat għal xogħol kif ingħad qabel- (a) m’għandux matul iż-żmien li dwaru jkunhekk allokat- (i) ikun prekluż milli japplika għal trasferiment għal Dipartiment tal-Gvern skont il-pattijiet u l-kondizzjonijiet ta’ servizz annessi mal-ħatra tiegħu li kellu mal-Gvern fid-data li fiha jkun ġie allokat għal xogħol; jew (ii) ikunhekk impjegat li r-rimunerazzjoni u l-kondizzjonijiet tas-servizz tiegħu jkunu anqas vantaġġ jużi minn dawk annessi mal-ħatra tiegħu li kellu mal-Gvern fid-data li fiha jkun ġie allokat għal xogħol kif imsemmi qabel jew li kienu jkunu annessi ma’ dik il-ħatra, matul dak il-perijodu, kieku dak l-uffiċjal ma kienx allokat għal xogħol mal-Kummissjoni; u (b) Kap. 93. Kap. 58. Kap. 93. Kap. 58. ikollu l-jedd li s-servizz tiegħu mal-Kummissjoni jitqies bħala servizz mal-Gvern għall-fini ta’ kull pensjoni, gratifikazzjoni taħt Ordinanza dwar il-[żaħ Pensjonijiet u l-Att dwar il-Pensjonijiet lil Nisa RomoluTfalIltima, u ta’ kull jedd jew privileġġ ieħor li għalih kien ikollu dritt, u suġġett għal kull responsabilità li għaliha kien ikun suġġett, kieku mhux għall-fatt li hu kien allokat għal xogħol mal-Kummissjoni. (6) Meta ssir applikazzjoni kif provdut fis-subartikolu (5)(a)(i), din għandha tingħata l-istess konsiderazzjoni bħal li kieku l-applikant ma kienx allokat għal xogħol mal-Kummissjoni. (7) Il-Kummissjoni għandha tħallas lill-Gvern dawk il-kontribuzzjonijiet li jistgħu minn żmien għal żmien ikunu stabbiliti mill-Ministru responsabbli għall-Finanzi għalkemm jiswew il-pensjonijiet u l-gratifikazzjonijiet dovuti lil uffiċjal allokat għal xogħol mal-Kummissjoni kif imsemmi qabel ma tul il-perijodu li fih ikunhekk allokat. (8) Il-Kummissjoni tista’, bl-approvazzjoni tal-Prim Ministru, toffri lil kull uffiċjal pubbliku allokat għal xogħol mal-Kummissjoni taħt is-subartikolu (2) impieg permanenti mal-Kummissjoni b’rimunerazzjoni u b’pattijiet u kondizzjonijiet speċifikati fl-offerta. (9) Kull uffiċjal pubbliku li jaċċetta impieg permanenti mal-Kummissjoni li jkun offrut lil u taħt dan l-artikolu għandu, għall-finijiet kollha, barra dawk tal-Ordinanza dwar il-Pensjonijiet [żaħu tal-Att dwar il-Pensjonijiet lil Nisa RomoluTfalIltiema, jitqies li temm milli jkun fis-servizz tal-Gvern u jidħol fis-servizz tal-Kummissjoni b’seħħ mid-data li fiha jkun aċċetta l-offerta jew dik id-data aktar tard miftiehma bejn u u l-Kummissjoni; u għall-finijiet tal-imsemmi Ordinanza u tal-imsemmi Att, servizz mal-Kummissjoni jitqies servizz mal-Gvern skont it-tifsir relattiv: Iżda għall-għanijiet tal-imsemmija Ordinanza dwar il-[żaħ Pensjonijiet, l-emolumenti pensjonabbli ta’ dak l-uffiċjal meta jirtira għandhom jitqiesu li jkunu l-emolumenti pensjonabbli li jitħallsu lil xi uffiċjal fis-servizz tal-Gvern fi gradu f’livell inkrementali li jikkorrispondi għall-kariga u livell inkrementali li jkollu l-uffiċjal meta jirtira minn mal-Kummissjoni. 28. Mill-anqas xahrejn qabel tmiem is-sena finanzjarja, il-Kummissjoni għandha tissottometti lill-Ministru pjan ta’ azzjoni (inkluż pjan finanzjarju) li jkun ikopri l-attivitajiet proposti tal-Kummissjoni matul is-sena finanzjarja li tkun tmiss. Jekk dak il-pjan ta’ azzjoni u l-pjan finanzjarju jiġu approvati mill-Ministru kif ukoll mill-Ministru tal-Finanzi, dawn isiru l-estimi approvati tal-Kummissjoni. 29. Finanzjament tal-Kummissjoni, kontijiet u verifika. Sostitwit: XXIV.2016.25. (1) Mill-anqas xahrejn qabel tmiem is-sena finanzjarja tagħha, il-Kummissjoni għandha tissottometti lill-Ministru pjan ta’ azzjoni (inkluż pjan finanzjarju) li jkun ikopri l-attivitajiet proposti tal-Kummissjoni matul is-sena finanzjarja li tkun tmiss. Jekk dak il-pjan ta’ azzjoni u l-pjan finanzjarju jiġu approvati mill-Ministru kif ukoll mill-Ministru għall-Finanzi, dawn isiru l-estimi approvati tal-Kummissjoni. (2) Il-Kummissjoni għandha żżomm kontijiet sew tad-dħul u l-ħruġ tagħha u għandha tħejji u tibgħat lill-Ministru dikjarazzjonijiet li juru l-kontijiet tagħha għal kull sena finanzjarja. (3) Il-kontijiet tal-Kummissjoni jistgħu jiġu verifikati mill-Awditur Ġenerali u għal dan il-għan għandhom japplikaw id-dispożizzjonijiet tal-Att dwar l-Amministrazzjoni Finanzjarja u l-Verifika. (4) Il-Ministru għandu, mal-ewwel opportunità, jieħu ħsieb li jqiegħed kopja tal-kontijiet tal-Kummissjoni fuq il-Mejda tal-Kamra tad-Deputati. (5) Is-sena finanzjarja tal-Kummissjoni tkun ta’ tnax-il xahar li jintemmu fil-31 ta’ Diċembru, b’dan illi l-ewwel sena finanzjarja tal-Kummissjoni wara d-dħul fis-seħħ ta’ dan l-Att għandha tibda fid-data li fiha dan l-Att jiġi fis-seħħ u tispiċċa fil-31 ta’ Diċembru tas-sena li tiġi minnufih wara. 30. Rapport Annwali. Emendat: XXIV.2016.26. (1) Kemm jista’ jkun malajr wara t-tmiem ta’ kull sena kalendarja, iżda f’kull każ mhux aktar tard mill-31 ta’ Marzu tas-sena li tiġi minnufih wara, il-Kummissjoni għandha tagħmel rapport lill-Ministru dwar l-attivitajiet tagħha matul is-sena, hawniżjed ’il quddiem imsejjaħ "Rapport Annwali". (2) Kull Rapport Annwali għandu jinkludi rapport ġenerali ta’ kull żvilupp li jkun seħħ matul il-perjodu li jkun jirreferi għalih għar-rigward ta’ dawk l-affarijiet li jaqgħu fl-ambitu tad-dmirijiet tal-Kummissjoni u għandu jinkludi wkoll l-attivitajiet u inizjattivi meħuda biex jeżaminaw u, jew, jipprovdu għal bżonnijiet ta’ persuni b’diżabilità. (3) Il-Ministru għandu jara, kemm jista’ jkun malajr iżda f’ebda każ iktar tard minn xahrejn wara li jasallu mingħand il-Kummissarju, li kopja ta’ dak ir-rapport flimkien ma’ kopji tal-pjan ta’ azzjoni u tal-pjan finanzjarju korrenti tal-Kummissarju, jitqiegħdu fuq il-Mejda tal-Kamra tad-Deputati. 31. Eżenzjoni minn taxxa tad-dħul. Il-Kummisjoni tkun eżenti mid-dover li tħalla s taxxa fuq id-dħul. TAQSIMA VII ILMENTI, INVESTIGAZZJONIJIET U TWETTIQ Emendata: XXIV.2016.3. 32. Ilmenti u investigazzjonijiet. Emendat: XXIV.2016.27. (1) Il-Kummissarju, f’isem il-Kummissjoni, jista’ hunnifsu jibda investigazzjonijiet dwar kull ħaġa li tkun tinvolvi att li allegatament jikser xi waħda mid-disposizzjonijiet ta’ dan l-Att. (2) Il-Kummissarju jista’ wkoll jibda investigazzjonijiet wara li jkun rċievalment bil-miktub li jkun jallega li xi persuna tkun għamlet xiatt li jikser xi waħda mid-disposizzjonijiet ta’ dan l-Att. Dak l-ilment ikun jista’ jsir lill-Kummissarju minn - (a) kull min iħoss ruħu aggravat b’dak l-att; jew (b) kull min ikun il-ġenitur, jew kuratur legali jew membru tal-familja ta’ persuna b’diżabilità mentali. (3) Jekk il-Kummissarju jidhirlu li persuna tkun tixtieq tagħmel ilment bis-saħħa tas-subartikolu (2) u li dik il-persuna tkun teħtieġ l-għajnuna biex tifformola dak l-ilment bil-fommu, jew, bil-miktub, ikun id-dmir tal-Kummissarju li jieħu passi raġonevoli biex jipprovdi għajnuna xierqa lil dik il-persuna. 33. Proċeduri investigattivi. Emendat: XXIV.2016.28. (1) Għar-rigward ta’ investigazzjonijiet ġenerali jew ta’ investigazzjonijiet ta’ ilmenti li l-Kummissarju jagħmel, il-Ministru għandu permezz ta’ regolamenti jippreskrivi- (a) il-proċedura li biha l-Kummissarju jista’ jġiegħel persuna tagħtih x itagħrif kif ikun meħtieġ sabiex isiru l-investigazzjonijiet imsemmija qabel f’dan l-artikolu, u ż-żmien li fih, il-modkif u l-għamla li biha dak it-tagħrif għandu jingħata; (b) il-proċeduri li jkollhom jiġu segwiti meta persuna tonqos milli tagħti dak it-tagħrif; (ċ) iċ-ċirkostanzi li bihom, wara li jsiru dawk l-investigazzjonijiet imsemmija, il-Kummissjoni tkun tista’ tieħu azzjoni legali xierqa. (2) Kull regolament li jsir bis-saħħa tas-subartikolu (1) għandu jippreskrivi, fil-każ ta’ diskriminazzjoni allegata ta’ persuna kontra persuna oħra, l-arranġamenti li bihom il-Kummissarju jista’ hu nnifsu jirreferi l-kwistjoni lill-Prim’Awla tal-Qorti Ċivili: Iżda ebda riferiment simili m’għandu jżomm lil xi individwu li jkollu interess legali milli jressaq pretenzjoni ta’ diskriminazzjoni bħala l-mertu ta’ azzjoni, inkluża azzjoni għad-danni quddiem dik il-Qorti. 33A. Proċedimenti mibdija minn terzi. Miżjud: II.2012.34. Kull assoċjazzjoni, organizzazzjoni jew entità legali oħra li jkollhom interess leġittimu li jiżguraw li d-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Att jiġu mħarsa, tista’ tibda, għan-nom ta’ jew b’sostenn tal-persuna li jkun saratt il legali u diskriminatorju taħt dan l-Att fil-konfront tagħha, bl-approvazzjoni tal-istess persuna, proċedimenti għal rimedju quddiem il-Qorti kompetenti. 34. Proċedimenti ċivili. Emendat: A.L.426 tal-2007; II.2012.35. Meta ssir pretenzjoni minn persuna li jkollha interess legali fi kwistjoni, sew jekk din issir personalment kif ukoll jekk issir permezz tar-rappreżentant legali tiegħu jew tagħha, li xi persuna oħra tkun wettqetxi att illegali ta’ diskriminazzjoni kontrih jew kontriha skont kif hemm provdut taħt dan l-Att, din għandha ssir b’azzjoni ċivili li tista’ tinkludi talba għad-danni; u d-danni li jingħataw minħabba f’att illegali ta’ diskriminazzjoni jistgħu ukoll jinkludu kumpens għal dan nimora li sew jekk dawn jinkludu sew ma jinkludux kumpens taħt xikap ieħor, ta’ mhux iżjed minnelfejn u ħames mitteuro (€ 2,500), hekk kif il-qorti tista’ tiddikjara. 34A. Il-konvenut għandu juri li ma kienx hemm ksur tal-Att. Miżjud: II.2012.36. Meta ssir azzjoni ġudizzjarja, li ma tkunx proċedura kriminali, għal rimedju taħt dan l-Att minħabba f’xi att il legali ta’ diskriminazzjoni, il-persuna li tkun bdiet dawk il-provvedimenti tistabbilixxi quddiem il-Qort il-fatti li minnhom jista’ jitqies li tkun saret diskriminazzjoni, għandu jkun il-konvenut li jġib prova li ma kien hemm ebda ksur tad-dispożizzjonijiet ta’ dan l-Att. TAQSIMA VII I MIXELLANJI Emendata: XXIV.2016.3. 35. Regolamenti. Emendat: II.2012.37; XXIV. 2016.29. (1) Il-Ministru jista’ jagħmel regolamenti b’mod ġenerali sabiex jagħti seħħ lid-disposizzjonijiet ta’ dan l-Att, u t-twettiq tiegħu, u b’mod partikolari, iżda mingħajr preġudizzju għall-ġeneralità ta’ dak imsemmi qabel- (a) sabiex jipprovdi dwar kull ħaġa li tenħtieġ jew li tkun awtorizzata b’dan l-Att li tiġi provduta; u, jew, (b) għall-eżenzjoni ta’ kull persuna, jew kategorija ta’ persuni jew korp, minn xi ħtieġa tat-Taqsima IV ta’ dan l-Att hekk kif jiġi speċifikat fir-regolamentimsemmija qabel; iżda kull eżenzjoni bħal dik għandha tiġi bissiddikjarata mill-Ministru wara konsultazzjoni mal-Kummissarju, b’dan illi dik l-eżenzjoni għandha tkun għal perijodu ta’ żmien speċifiku li jista’ jiġġedded mill-Ministru wara konsultazzjoni mal-Kummissjoni. (2) Il-Ministru jista’ ukoll jagħmel regolamenti kif jidhirlu xierqa għall-implimentazzjoni tad-dispożizzjonijiet ta’ kull trattat internazzjonali li għandu x’jaqsam ma’ persuni b’diżabilità li Malta tkun taderixxi għalih. (3) Kull regolament magħmul bis-saħħa ta’ dan l-artikolu jista’ jispeċifi ka żminijiet ta’ eżenzjoni differenti għar-rigward ta’ - (a) l-għoti u l-użu ta’ oġġetti, faċilitajiet jew servizzi differenti; (b) persuni jew korpi differenti; jew (ċ) kategoriji ta’ persuni jew korpi differenti. 36. Il-Ministru, b’avviż fil-Gazzetta, jista’ jispeċifika lill-awtorità kompetenti li tkun il-punt fokali għal kull ħaġa li għandha x’taqsam mal-implimentazzjoni tal-Konvenzjoni tal-Ġnus Maqgħuda dwar id-Drittijiet ta’ Persuni b’Diżabilità u ta’ kull Protokoll Opzjonali relattiv kif ratifikat minn Malta. 37. Inkonsistenza ma’ dan l-Att. Miżjud: XXIV.2016.30. Meta xiligi oħra tkun inkonsistenti ma’ dan l-Att, dan l-Att għandu jipprevali meta tali inkonsistenza tirrigwarda d-drittijiet ta’ persuni b’diżabilità.