Dan l-artiklu huwa r-raba' u l-aħħar minn sensiela dwar in-naħal u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". ISFAR DAQS il-QARSA TAX-XAMA'. Għalkemm illum, b'xorti ħażina, it-tifsira ntilfet, il-kelma "qarsa" jew aħjar "qars" kienet tfisser dik li bl-Ingliż tissejjaħ "disc"; jiġifieri diska jew ħaġa tonda u ċatta. Mela, biex nieħdu eżempju, fiż-żmien konna nistgħu ngħidu "Jiddi daqs il-qarsa tax-xemx" (As bright as the disc of the sun). Il-qarsa tax-xama' x'inhi? Peress li dari kienu jrabbu n-naħal ġo qolol għamla ta' ċilindru jew bomblu, in-naħal kien jibni x-xehda mal-ġnub tal-qolla – ġnub li jkun ġejjin għat-tond. Dak li jrabbi n-naħal kien jiftaħ il-qolla minn wara, jaqbad sikkina kbira jgħidulha "sikkina ta' l-għasel", u jaqta' x-xehda mimlija bl-għasel minn madwar il-ġnub tondi tal-qolla. Ix-xehda magħmula mix-xama' tan-naħal kienet toħroġ mill-qolla f'għamla ta' diska ċatta, jew aħjar "qarsa". Min qatt ra x-xama' tan-naħal jaf li din tkun ta' lewn safrani. Għalhekk jingħad: "Isfar daqs il-qarsa tax-xama'". Illum ix-xehda m'għadhiex toħroġ f'għamla ta' qarsa, għax in-naħal issa qed jibniha ġo tilar kwadru. L-istess bħalma l-kelma "maħżen" tfisser post fejn taħżen, il-kelma "moħba" tfisser post fejn taħbi, u "miżbla" tfisser post fejn ikun hemm iż-żibel; il-kelma MIĠBĦA tfisser post fejn ikun hemm il-ġbieħ jew il-ġebħiet. Il-kelma ĠEBĦA hi l-kelma li dari missirijietna kienu jażaw biex jirreferu għall-qolla tan-naħal. Hi l-proprja kelma Maltija għal dik li bl-Ingliż tissejjaħ hive. Min irabbi n-naħal dejjem ikollu iktar minn ġebħa waħda. Il-post fejn dawn ikunu miġbura flimkien jissejjaħ "miġbħa". Il-post magħruf bħala L-IMĠIEBAĦ jissejjaħ hekk għax għad hemm fih kmamar mibnija bil-ġebel tas-sejjieħ, li fihom, fuq ġewwa, kienu jqiegħdu l-qolol tan-naħal, mimduda fuq xi xriek, u b'fommhom imħaxken ma' toqba żgħira fil-ħajt li tagħti għal barra, biex in-naħal ikun jista' jidħol u joħroġ mil-qolla jew ġebħa, biex jimlieha bix-xehed u bil-għasel. Illum n-naħal m'għadux jitrabba fil-qolol tal-fuħħar, imma f'kaxxi ta' l-injam. Il-miġbħa moderna hi l-post fejn ikunu miġmugħa flimkien il-kaxxi tan-naħal. Il-miġbħa trid toqgħod attent fejn tagħmilha. Trid tkun komda għan-naħal, u fl-istess ħin mhux ta' periklu għall-ġirien jew min ikun għaddej fil-qrib. In-naħal itir dejjem f'linja dritta, dritt għal fejn ikun irid imur. Mela l-miġbħa m'għandhiex tkun qrib xi mogħdija li minnha jgħaddu n-nies il-ħin kollu. Jekk hemm bżonn, tista' tħawwel bħal ilqugħ magħmul minn xi siġar jew arbuxxelli, biex in-naħal ikollu jogħla 'l fuq biex jiskapulah. Skond Joseph P. Cutajar, fil-ktieb tiegħu L-Istorja ta' Ħajjet in-Naħal, meta dari kienu jaraw li n-naħal żdied ferm fil-qolla u jkunu jridu jaqsmu n-naħal fi tnejn, biex ma jkollux għalfejn jinqasam, jew jofroħ, waħdu, kienu jqiegħdu l-qolla l-ġdida ftit 'il bogħod mill-qolla l-qadima, u jidilku l-qolla l-ġdida b'ħaxixa li tissejjaħ MELISSA , għax din għandha "riħa ta' reġina". Jgħid ukoll li jekk n-naħla tagħtik ix-xewka, "aqsam basla minn-nofs u għorok fuq ix-xewka". Naħla Naħla Bagħlija(L-isem "bomblu" jidher li hu ħolqien riċenti.) Naħla ta' l-Art Naħla Rqiqa Safra Naħla ta' l-Għasel Naħla tal-Qasab Mqass tal-Weraq Naħla tal-Qrun Twil Naħla tal-Koppla/Naħla Bennejja Naħla tat-Toqob Naħla tal-Granfi Naħla (ta' l-Art) Sewda Naħla tal-Ġonna Żunżan Qerd in-Naħal Żunżan Ballat Żanżun Żunżan taz-Zokk Żunżan tax-Xehda Żunżan tax-Xehda Kbira Żunżan tal-Ġarra Qerd il-Brimb Qerd il-Bumunqar Qerd iż-Żaqquq Naħla tal-Pil Naħal ta' l-Għasel Iż-Żaqq L-Għatla Duqqajs Dud tan-Naħal Fosdqa Reġina tan-Naħal Naħla Ħaddiema Bagħal tan-Naħal/Dakar Xama' tan-Naħal Għasel Iż-Żifna tan-Naħal Għabra tad-Dakra Sugu tar-Reġina Ħalib tan-Naħal Ferħ In-Naħal jofroħ Kaxxa tan-Naħal/Ġebħa/Ġabsala Miġbħa Il-Kaxxa tad-Duqqajs It-Tilar ta' l-Għalf L-Istaffa/Il-Passiġġiera l-Għatu tar-Reġina Iż-Żieda Ir-Rewwieħa Siġar u ħxejjex li jfittxuhom in-naħal Is-Siġra tar-Rand Il-Ħarruba Is-Siġar taċ- ċi tru Tal-Gamiem/L-Ewkaliptus Is-Siġra tan-Naspli Is-Siġra ta' Ġuda Is-Siġar tal-Frott Irqiq Il-Kappara Qarn il-mogħża/Il-Loniċera Leħjet ix-Xiħ Ir-Riħan Is-Sagħtar Il-Ġarġir Mard tan-Naħal Paraliżi tan-naħal In-naħal jimrad b'imsarnu Moffa tan-naħal In-naħal jiksaħ Pesta Ewropea Għedewwa tan-naħal Qerd in-Naħal (tajra) Qerd in-Naħal (żunżan) Il-Brimba tan-Naħal L -Għasfur ta' San Martin Il-Ġrieden Iż-Żnażan Is-Susa tax-Xama' * Il-Baħrija (l-Griża) tax-Xama' * Dan hu l-isem veru tagħha fi lsien in-nies, għalkemm ġieli nkitbet bl-isem ta' "il-baħrija ż-żgħira ta' l-għasel". Il-kelma "susa" applikata għal xi għamla ta' baħrija żgħira hi tajba u komuni ħafna fi lsienna. L-isem xjentifiku tas-susa hu Achroeia grisella, u tal-baħrija l-griża Galleria Il-Baħrija ta' Ras il-Mewt m'għandha x'taqsam xejn max-xama' jew man-naħal. L-Għodda tan-Naħal Muftieħ (tan-naħal) Żmillatur Minfaħ (tad-duħħan) Idaħħan il-kaxxa (C) Ġużi Gatt