It-tmien xahar tas-sena. Wasalna biex naraw x'qal il-Kalendarju tal-Bidwi għax-xahar ta' Awwissu. Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Minbarra x-xogħol li għandu jsir fir-raba' bagħli u r-raba' saqwi, għal kull xahar il-kalendarju kellu dik li jsejħilha "Osservazzjoni", u qegħdin inġibu dik tax-xahar ta' Awwissu. Isfelnett żidna l-kummenti tagħna : Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. AWWISSU– IX-XAHAR TAL-FROTT Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 27.3 C. Traħħas: Ir-Rignu, il-Qaqoċċ, il-Merdqux (merqtux), l-Ixkomp. Tiżhar: Il-Għansar, Il-Banana. Issajjar: Il-Bamja, il-Ħawħ, l-Għeneb, il-Qara' Franċiż, il-Ġellewż, il-Bżar Aħdar, il-Qamħ ir-Rum, il-Ħarrub, il-Qoton. Jinża' : It-Tin. Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Bagħli : Jitqaċċat: il-Qoton. Titħawwel: il-Patata tax-xitwa bil-patata ta' Malta. Jibda il-Qlib tar-raba' . Ix-Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Saqwi u fil-Ġonna: Jissaqqa: Ir-Rummien. Jinżera': It-Basal, il-Fiġel, il-Ġidra. Proverbji: Ix-xahar t'Awwissu Is-sinjur u l-fqir iħissu. Meta tisma' jgħajjat il-werżieq, Tista' tmur għall-għeneb u għat-tiniet. Sema naqxet il-fekruna, Jew xita bil-qliel jew riħ fortuna. Osservazzjoni: Waħda mill-ħwejjeġ li l-iżjed li jinteressaw lill-bidwin, hija t-tidmil; la darba d-demel hu dak li bih isiru l-uċuħ kollha tar-raba'. Għandu għalhekk il-bidwi ifittex li d-demel ikun frisk, għax dan ikun fih il-bidu għemil kollha tar-raba', u d-demel misjur ma jkunx fih. Hu tassew li d-demel misjur jaħdem tajjeb fl-ewwel sena, 'ma il-frisk iżomm iżjed. Biex immela jkollok demel frisk u ma tħallih jisħon, il- Kmandatur Ridolfi jgħid li għandu kif jinġabar mill-maqjel jinxtered fuq l-art, u li r-raba' jingħamel sena żara' u sena silla, widna, jew ful; ħaġa li żżid l-għalf tal-bhejjem, tkattar id-demel, u taqbel wisq tajjeb mal- attijiet tal-qbejjel tagħna. Id-demel m'għandux jingħata xorta waħda lir-raba' kollu; id-demel tal-baqar għandu jmur għar-raba' ħamri u bajjad ; id-demel taż-żwiemel, tal-ħmir, u tal-ibgħal għandu jingħata lir-raba' tafli u żejti . Il-bewl tal-bhejjem, hu demel wisq tajjeb. Għalhekk il-qiegħa tal-maqjel għandha tkun immejla biex jista' l-bewl jinġabar ġewwa ħofra u hekk, imħallat mad-demel u ma ħaxix, jagħmel demel wisq tajjeb. Fl-aħħarnett, il-lokijiet ħżiena kienu jkunu wisq tajbin għall-biedja. F'Malta fejn ftit demel għandna, kien imissu jinġabar il-ħmieġ kollu ta' dawn il-lokijiet ħżiena fi bjar jew f'ħofor kbar, u mhux, le, jitħalla jmur fil-baħar. Jekk dan kien isir, mhux biss kienet tgħaddi iżjed u tmur aħjar il-biedja, 'ma kienet ukoll tikber ir-renta pubblika tal-pajjiż. (Mill-għajdut tas-sinjur Dr. G.C. Grech Delicata fuq id-demel u t-taqlib tal-uċuħ tar-raba'). IL-KUMMENTI TAGĦNA Traħħas l-ixkomp: Traħħas jiġifieri toħroġ weraq ġdid, u tiżhar tfisser toħroġ iż-żahar. Fix-xhur li għaddew konna għidna li ma toħroġx ċara d-differenza bejn lumi u xkomp, għax skont il-Kalendarju t-tnejn huma limone bit-Taljan. Imma l-problema nistgħu nsolvuha permezz ta' Pietru Pawl Castagna. Madwar sittax-il sena wara li deher il-Kalendarju tal-Bidwi għas-sena 1849, Castagna ħareġ il-ktieb magħruf tiegħu: Lis-storia ta' Malta bil gzejer tahha . Castagna ma ddejjaq xejn jikkwota lill-Kalendarju tagħna, xi kultant anke kelma b'kelma, mingħajr ma jgħid ċar minfejn ħa t-tagħrif. Imma talanqas f'xi drabi jirnexxielu jiċċaralna ftit xi mistoqsijiet li għandna. Fuq il-lumi, Castagna qal hekk: "Il-lumi mill-banda l-oħra jagħtina: * Lumi qares jew xkomp * Lumi Tronġ * Ċitrat jew Tronġ żgħir * Lumiċell ħelu jew lumi tal-kuruna * Lumiċell qares" Dan ifisser li l-lumi jew xkomp huma lemons bl-Ingliż, Lumicell hu lime, u Tronġ jew Tronġa hi dik li bl-Ingliż hi citron . Il-kelma ċitrat m'għandha qatt titħalla taqla' 'l barra l-kelma qadima tronġa – li qiegħda anke fil-ħrejjef ta' niesna: Is-seba' Tronġiet Mewwija . Ejja nerġgħu ngħiduha: lumi/xkomp = lemons ; lumiċell = lime , u tronġ/a = citron . L-ismijiet ta' kwalitajiet differenti ta' lumi, lumiċell u tronġ iżidu magħhom l-aġġettiv li hemm bżonn – żgħir, kbir, qares, ħelu, twil, ċatt, gerbiebi, eċċ. Isajjar il-Qamħ ir-Rum : Castagna qal hekk: Il-qamħ ir-Rum hu ta' sitt kwalita: iswed, abjad, isfar, ikħal, aħmar, u vjola . Xi drabi, f'wieħed issib is-sitt kuluri. Minn dawna, l-isfar l-aktar li jabbonda fl-art tagħna. Jinżara' f'Marzu u April, f'raba' mgħoddi darbtejn ħrit, u jsajjar f'Awwissu u Settembru. Irid art wisq tajba, tant mit-trab u kemm mill-ilma, u għalhekk ma tantx jinżera' kullimkien. Jagħti wisq aktar mill-qamħ, jiġi li jlaħħaq tletin fil-wieħed . Il-bidwi jaqtgħu ukoll għall-aħdar, billi jkattar wisq il-ħalib lill-baqar, lill-mogħoż, u lin-nagħaġ. Il-patata tax-xitwa bil-patata ta' Malta. Il-bidwi għadu sal-lum jibda s-sena f'Jannar billi jiżra' l-patata minn żerriegħa ġdida li tiġi minn barra. Il-patata tinqala' meta tilħaq, u l-bidwi jżomm ftit minnha biex jużaha bħala żerriegħa fiż-żrigħ li jmiss. Din tkun "il-patata ta' Malta" – għax tkun kibret fil-ħamrija tagħna. Il-bidwi jiżra' minn dil-patata f'Mejju u Ġunju (il-Kalendarju qed jg]id f'Awwissu). Imma meta jaqla' l-patata minn dan it-tieni żrigħ, il-bidwi ma jerġax iżomm minnha għaż-żerriegħa, imma jerġa' jibda billi f'Jannar jiżra' ż-żerriegħa ta' barra. Skont il-Kalendarju, f'Awwissu tiżhar il-banana. Fi żmien il-Kalendarju tagħna, il-Maltin kellhom jiddubbaw b'dak li jikber f'Malta. Jiġifieri x-xerrej Malti ma kienx isib jixtri containers sħaħ ta' banana li tasal Malta mill-bogħod. Ħafna drabi kien ikollu jikkuntenta b'dak li jsib fis-suq. Castagna jgħidilna: Il-banana tagħna, darba fil, insibu għall-bejgħ. Il-ksir fir-raba' : Wara li jtemm ix-xogħol kollu ta' fuq l-andar , u jidħol daqsxejn iż-żmien, il-bidwi kien jibda jikser bit- talja – jiġifieri jqalleb il-ħamrija ta' taħt fuq biex ilesti l-għalqa għall-ewwel xita. Dan l -għażiq, jew il-ksir, kien isir bil-korxin jew bil-fiesa b'mod li l-art tinqala' tub tub, u t-trab ta' taħt jiġi fuq . Dan il-ksir, għalkemm xogħol iebes, kien meqjus li hu indispensabbli fix-xogħol tar-raba', għax il-ħamrija trid tkun impaħpħa biex il-wiċċ jikber sewwa u jieħu kulma jista' mill-ftit xita li tagħmel. B'danakollu Castagna kiteb hekk fuq il-ksir jew il-qlib tar-raba': Il-ksir jew il-qlib ma jsirx ħlief kull erba' snin, u hemm ukoll min iħallih għal kull sitt snin. Iżda aktar ma r-raba' jinħadem, aktar jagħti, u l-prodott tiegħu ikun wisq itjeb. Jissaqqa r-Rummien. Ċert li ħafna semgħu bl-għajdut popolari li jgħid li "r-rummien jinqasam bis-sajjetti". Din hi biċċa folklor gustuża, u fil-mitoloġija tal-qedem, ir-rummiena kienet marbuta mal-alla raġel li fuqu kienu jiddependu l-uċuħ tar-raba'. Dan l-alla kien imut kull sena, u l-frotta tiegħu, ir-rummiena, fiha ħafna "demm". Barra minn hekk, meta jerġa' jirxoxta – wara li jkun indifen fil-ħamrija, dan l-alla kien ifaqqa' s-sajjetti fis-sema, biex jeħodha kontra l-mewt u n-nixfa, u biex ix-xita terġa' tinżel u taħji l-art. Jiġifieri ir-rummiena, il-feriti, u s-sajjetti ilhom ħafna marbutin fi storja waħda. Imma fil-verita, is-sajjetti ma jaqsmux ir-rummien. Ir-rummien jinqasam għax ma jissaqqiex mill-bniedem qabel tibda x-xita, u allura meta x-xita tasal wara sajf niexef – x'aktarx imħabbra mis-sajjetti, ir-rummiena tikber f'daqqa u tinqasam. Il-Kalendarju tal-bidwi jfakkarna li f'Awwissu għandna nsaqqu r-rummien. P.P. Castagna jkompli jgħinna b'aktar tagħrif: " Ir-rummien, bil-varjeta tiegħu jabbonda wisq. Dana jagħtina: Rummien ta' San Ġużepp Rummien Snien il-Bagħal – (dawn) it-tnejn bil- ħabb kbir u ħelu Rummien Franċiż – bil-ħabb żgħir Rummien ta' Santa Roża jew ta' bla żerriegħa Rummien ta' Santa Katarina U l-Bullar" Innutaw il-kelma ħabb għal dawk is-snien ħomor u ħelwin li jkun hemm fir-rummiena. Ħabb hi l-kelma t-tajba. Tħalluhiex tintilef. It-toroq t'Għawdex ta' dari. Jidher il-Kastell t'Għawdex mill-bogħod. Tisma' jgħajjat il-werżieq. Għalija, u għan-nies li trabbejt magħhom jien ir-raħal, il-werżieq hu dak li jgħajjat billejl – jiġifieri dak li nies oħra jafuh bħala "grillu". Jien għadni ma nistax inġerragħha li għal dan l-insett għandu jkollna kelma Taljana. Il-grillu bil-Malti hu l-werżieq, u dak li jgħajjat binhar hu żerżur . Hawn min jgħidlu għażżiela, imma għażżiela hi gazelle . Hawn min jafu wkoll bħala zerzier. Ħaddieħor jgħid li jrid. Raba' ħamri, bajjad, żejti. Semmejna r-raba' TAFLI, li bit-Taljan ingħata bħala " terreni argillosi . Il-kalendarju jaf b'iżjed kwalitajiet ta' raba'. Bil-Malti din ġiet: raba' MOĦWI u ĦAMRI. L-Osservazzjoni t'Awwissu tfakkarna li d-demel " m'għandux jingħata xorta waħda lir-raba' kollu; id-demel tal-baqar għandu jmur għar-raba' ĦAMRI u BAJJAD (terreni sciolti); id-demel taż-żwiemel, tal-ħmir, u tal-ibgħal għandu jingħata lir-raba' TAFLI u ŻEJTI (terreni forti) ". Xi bdiewa xjuħ li tkellimt magħhom qaluli li r-raba' ŻEJTI jkollu "trab sewdieni grass jixbaħ lit-tafal, u jeħel mal-għodda int u taħdem". Fl-1932, Vincenzo Busuttil u Tancredi Borg ħarġu d- Dizziunariu enciclopedicu mill'inglis ghal malti u mill malti ghall'inglis: giabra ta tifsir ta duar 25,000 chelma (bil fraseologija) , li kien ippubblikat mid-ditta Giovanni Muscat. F'paġna 3380 tal-volum mill-Ingliż għall-Malti tal-ittri mill-I sal-J, meta kien qed jitkellem fuq id-dwieli d-dizzjunarju jgħid hekk: It-TAFLI u ż-ŻEJTI aktarx ikun fih il-putassa kemm hemm bżonn għad-dielja. Imma l-ĦAMRI u l- MUĦRAR , xi drabi jkun nieqes wisq mill-putassa li hija mehtiega għad-dielja biex tagħmel il-faxxina u trabbi l-frott . Nafu b'iżjed kwalitajiet ta' raba'. Lejn l-Aħrax tal-Mellieħa hemm ħafna RAMAL , ħamrija ramlija tajba ħafna għall-uċuħ tar-raba' u, dejjem skont kif qaluli xi bdiewa li ġieli ħadmu r-raba' t'hemm, r-ramal tista' taħdmu mqar fix-xita. L-isem tal-post magħruf bħala "l-Armier", hu taħsira tal-kelma "l-Irmiel" – il-plural ta' ramal. Fil-ktieb tiegħu Siġar tal-Frott , Peter A. Caruana jgħid li l-ħamrija ta' Malta hi ta' ħames tipi: it-Tafli, r-Ramli, Ramli u tafli f'daqqa, ħamrija bil-ġir, u ħamrija sewdinijia b'ħafna peat . Imma nissuspetta li l-antiki, li kienu għadhom jitkellmu bil-Malti tajjeb, x'aktarx li kienu jużaw terminoloġija differenti. Ejjew nerġgħu insemmu t-tipi kollha tar-raba' li semmejna s'issa: Raba' TAFLI, ĦAMRI, BAJJAD, ŻEJTI, MOĦWI, RAMAL u MUĦRAR . Tgħid l-awtoritajiet tal-biedja f'Malta jafu jiddistingwu xjentifikament bejn dawn it-tipi ta' ħamrija Maltija? Ma naħsibx li hu "żvilupp" lingwistiku jekk l-antiki kienu jagħrfu d-differenza, u aħna llum ma nafu lanqas it-terminoloġija. Taqbel tajjeb mal- attijiet tal-qbejjel tagħna . Jiġifieri l-Kalendarju qed jgħid li l-parir li ta l-Kmandatur Ridolfi, (li semma fl-osservazzjoni), kien jaqbel tajjeb mal-kundizzjonijiet tal-qbiela f'Malta. Mela "qbejjel" hi l-plural ta' qbiela. Castagna kiteb ukoll fuq il-qbiela. Ħin minnhom qal hekk: Sew kemm f'pajjiżi oħra, sid ir-raba' jieħu ħsieb l-art u jfittex li x-xogħol isir taħt għajnejh; mhux biss, iżda li jintagħmel skont ma jmissu, biex iġib iżjed 'il quddiem il-prodott; daqstant ieħor f'pajjiżna, il-għonja tagħna (fosthom il-Barunijiet, il-Markiżi, u l-Kontijiet) ma jfittxux ħaġ'oħra ħlief li jqabblu l-artijiet tagħhom lill-bidwi, u hekk jeħilsu minn kull intrigu bla ma jkollhom xejn iżjed x'jaħsbu, għajr li meta jagħlaq żmien il-qbiela, jagħmlu (biex ngħid hekk) idhom sassla u jitfgħu f'kexxunhom il-flus li jdaħħlu. Sewwa qalilhom! Messu semma wkoll il-patrijiet u l-Kurja, sidien ta' tant raba'. Illum is-sid ta' ħafna raba' hu l-Gvern. Fil-kriżi li għaddejja minnha l-biedja f'Malta u Għawdex, il-Gvern għandu jisperimenta b'uċuħ ġodda u jidħol għal proġett fil-kobor, għax dan ma jistax jidħol għalih il-bidwi waħdu. Lokijiet ħżiena. Gustuża l-osservazzjoni ta' Awwissu fuq l-importanza tad-demel. Kif diġa għidna, Pietru Pawl Castagna, li ħareġ il-ktieb tiegħu ftit tas-snin wara l-Kalendarju, ma ddejjaq xejn jikkwota lill-Kalendarju tagħna kelma b'kelma, mingħajr ma jgħid minn fejn ħa t-tagħrif. Castagna kiteb ukoll fuq it-tidmil tar-raba', u għal darb'oħra reġa' kkwota l-Kalendarju kelma b'kelma. Imma mhux eżatt. Castagna ċċensura l-kelma "bewl" u minflok kiteb "l-ilma tal-bhejjem". Imma żied ukoll xi tagħrif ġdid ma l-osservazzjoni tal-Kalendarju. Castagna kien jaqbel ukoll li l-ħmieġ tan-nies għandu jinġabar mill-"lokijiet ħżiena" u jintuża għall-biedja – kif isir "f'Livorno, Marsilja, u tant pajjiżi oħra ". Castagna qalilna wkoll li: Mill-kanali biss tal-ibliet li jsuqu għall-baħar jintilfu qegħdin għal 180 elf skud. Il-kalkolu nistgħu nagħmluh fuq 40 elf ruħ, li jneħħu bi tliet ħabbiet kull jum. Il-Gvern kien jista' ipprofitta ruħu minn dan il-ħmieġ; bħalma nafu mill-istorja li l-Imperatur Vespażjanu mill-kloki ta' Ruma kien jieħu 600 elf skud Ruman li jagħmlu 1,560,000 skud Malti. Jekk dana kien isir, mhux biss kienet tgħaddi iżjed u tmur aħjar il-biedja tagħna, iżda kienet tikber ir-renta pubblika tal-pajjiż, u flok li jiżdied il-ħlas tal-kera tad-djar biex jiżdiedu l-flus fil-kaxxa pubblika, kien jista' jorħos bla ma din il-kaxxa xejn ma tonqos. Id-demel jinbiegħ bil-karettun li jġib tmien xkejjer: kull karettun, ħmistax-il sena ilu, jinbiegħ kien minn seba' sa għaxar irbajja'. Illum jgħaddi t-tliet skudi. Interessanti li Castagna kkalkula li l-ħmieġ personali li n-nies tal-ibliet jitilqu fis-sistema tad-dranaġġ kien jiswa tliet ħabbiet kull jum kull ras! Min jaf illum kemm jiswa? M'għandniex niddieħku b'dawn l-affarijiet. Is-sistema tad-dranaġġ fi żmien il-Kalendarju u fi żmien Castagna, li kienet aktar ibbażata fuq il-fosos, u fuq il-ġbir tal-vażijiet u l-kantrijiet direttament mid-djar, ma kienx ikun fiha d-deterġenti, is-spapen, u l-ħajġinijiet li jitfgħu fiha llum. It-tisfija tad-dranaġġ fi żmienna wkoll twassal biex jittieħed l-ilma u d-demel għall-biedja. F'Awwissu jsajjar il-ħarrub . Dari kienu jmorru jaqtgħuh niexef wara l-festa ta' Santa Liena. Castagna qal hekk: Għandna bosta kwalita ta' ħarrub: ħarrub t'Avla (isem mir-raħal li hemm fi Sqallija), ħarruba gażżija , li tagħti l-frott tagħha żgħir u tond mhux wiesa' u ċatt bħal tal-oħra li huwa l-aħjar, ħarrub ta' Ċipri , imnissel minn dak ta' Ċipru, ħarrub aħmar , u ħarrub salvaġġ. Il-bdiewa li naf jien isemmu aktar ismijiet ta' ħarrub, imma jista' jkun li qed jirreferu għall-istess siġar. Ngħidu aħna hemm ħarrub li jgħidulu għasli. Xi kultant tisma' min jgħidlek ukoll ħarrub Sqalli – imma x'aktarx li dan hu l-istess bħal ta' tavla (Avila). Jissemma wkoll il-ħarrub tal-għekies – x'aktarx hu dak li Castagna sejjaħlu selvaġġ. Ta' min jitkixxef aktar fuq dik il-ħarruba li Castagna jsejħilha gażżija . John Borg, li ħareġ il-ktieb magħruf tiegħu The Cultivation and Diseases of Fruit Trees in the Maltese Island fl-1922, din il-ħarruba ma jafx biha. Borg isemmi ismijiet oħra ta' ħarrub: ġidri, aħmar, u għasli, u jgħid li dawn huma kollha varjetajiet Maltin, imma ma kellux kliem ta' tifħir għalihom. Jgħid li l-aqwa huma dawk ta' barra: jiġifieri t'Avla, u ta' Ċipru. Imma jsemmi wkoll il-ħarrub li nġieb minn Kandja, fi Kreta. Dan biex tara kemm għad għandna bżonn nikklassifikaw u nieħdu ħsieb x'għandna. Ġużi Gatt (C) It-telgħa t'Alla u ommu (Ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Bir tradizzjonali Malti, bil-plieri u l-ġejża. Qisu hemm żewġ ħereż li, jkolli ngħid, jagħtu għall-istess bir, jew forsi f'ġenb minnhom hemm biss ħawt. (Bernard Agius / Joe Borg) Awwissu xahar ta' sħana kbira u għatx fuq kulħadd. Anke l-mogħża, miskina, trid tixrob (Bernard Agius / Joe Borg)