Dan l-artiklu huwa t-tielet parti minn tlieta, u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni". Issa se nagħtu lista tal-ismijiet tal-aktar oġġetti importanti fost l-affarijiet kollha li kienu jsiru mill-fuħħar f'Malta u disinn ta' kif kienu jkunu. Hekk forsi nerġgħu nitgħallmu xi tkun "qolla" u xi jkun "żir" u ma nibqgħux insejhu kollox "ġarra". Il-BORMA : (pl. borom) Din m'għandhiex tkun problema. Nafu x'inhi għax għadna nużawha. Imma dari kienet tkun tal-fuħħar. Borma tesa' ikel biżżejjed għal xi erbgħa jew ħamsa min-nies. In-NOFS BORMA : Iżgħar mill-borma; isservi għal tnejn min-nies. Il-BRAJMA : (pl. brajmiet) Borma żgħira. Issajjar fiha l-ikel għal xi tarbija, jew biex iżżomm l-ikel sħun għal bniedem wieħed li ma tkunx taf sewwa meta se jasal id-dar. Il-KENURA : (pl. kenuriet) Il-brajma kont tista' tqegħeda fuq il-kenura, li tkun għamla ta' skutella, b'tieqa żgħira maqtugħa fil-ġenb. Minn dit-tieqa kont iddaħħal musbieħ, li bil-fjamma tiegħu kien iżomm l-ikel ta' ġol-brajma sħun. L-INĦASA : (inħajjes) Din hi borma kbira li tesa' ikel għal familja kbira. Jekk tkun ikbar milli jidher fid-disinn kienet tista' tintuża għat-togħlija tal-ħwejjeġ, l-aktar tal-bojod. Biż-żmien ħadilha postha l-kaldarun. Il-PAGNA : (pl. pwagen) Borma ċatta. Il-pagna hi dik ta' żewġ widnejn żgħar fil-ġenb, waħda fuq kull naħa, waqt li. . . It-TIGAN : (pl. twagen) jixbah lill-pagna imma jkollu manku wieħed kbir fuq naħa waħda. Kien jintuża flok it-taġen tal-lum – għall-qali. Fiż-żmien kienet tintuża għax-xorb, jew flok platt fond. Imma meta l-iskutelli u l-platti taċ-ċeramika saru aktar komuni, baqgħet tintuża l-aktar biex jagħlfu fiha t-tiġieġ u l-għasafar. MISQA : (pl. misqiet) Bieqja biż-żennuna u b'nofs il-wiċċ mgħotti. Tintuża biex jisqu it-trabi jew xi xjuħ morda. Il-KENUR: (pl. kwiener) Dari, flok il-kuker kellhom il-kenur. Fil-biċċa l-kbira kien ikun tal-ġebel, imma xi kultant kien ikun tal-fuħħar. Kien għamla ta' qasrija, b'fetħa fil-ġenb minfejn titfa' l-ħatab u tqabbad in-nar. Il-borma kienet isserraħ fuq ħanek li kien ikun hemm fuq in-naħa ta' ġewwa, u l-ikel kien jitħalla jsir bil-mod il-mod. Il-BAQRA : (pl. baqriet) Għamla ta' baqra tal-fuħħar b'żaqqha kbira. Fuq id-dahar ikollha għatu li minnu timla l-baqra bl-ikel. Kienet tintuża biex iżżomm l-ikel sħun sakemm jasal il-ħin biex taqleb. Tissemma l-aktar għall-istuffat tal-fenek. BOMBLU : (pl. bombli) Flixkun kbir għall-ilma tax-xorb. L-għonq kien ikun dejjaq, u ġewwa kien ikollu bħal għatu mtaqqab biex meta terfgħu u tgħollih biex tixrob minnu, l-ilma jkollu jgħaddi mit-toqob u joħroġ bil-mod, u mhux joħroġ bis-saħħa u jaħslek. Il-QOLLA : (pl. qliel jew qolol) Għall-ilma kien hemm il-qolla. Kienet tesa' bejn wieħed u ieħor daqs barmil u kienet tintuża flok barmil – biex iġġorr l-ilma minn fuq l-għajn għad-dar, biex ittella' l-ilma mill-bir, u l-bqija. Il-QANNATA : (pl. qnanet jew qannati) Iżgħar mill-qolla kien hemm il-qannata, li minbarra għall-ilma kienet tintuża għal likwidi oħra, ngħidu aħna għall-ġarr tal-ħalib. Iż-ŻIR : (pl. żjar) Iżgħar mill-qannata kien hemm iż-żir li minnu kont tferra' l-ilma għal ġo tazza jew bieqja. Il-BUQAR : (pl. buqari) Il-buqar jixbah ħafna liż-żir, imma jkollu x-xoffa, li ż-żir ma jkollux. Il-KUS : (pl. kwies) Dari dan kien flok il-flixkun taż-żejt. Iż-żejt kien prezzjuż u kien jinżamm f'reċipjent apposta li minnu kien jista' jitferra' sewwa u bil-galbu. Għalhekk ngħidu: "ħobżu maħbuż u żejtu fil-kus". Il-MAĦLEB : (pl. mħaleb) Ir-raħħal dari kien jaħleb il-mogħża, in-nagħġa jew il-baqra dritt għal ġol-maħleb. Il-maħleb ikollu żennuna wiesgħa li minnha l-ħalib kien jitferra' fil-qannata. Id-DORGA : (pl. dorog) Reċipjent għall-inbid (u għall-ilma wkoll). Ikun fiha widna fuq, biex taqbadha b'id waħda, u widna oħra fil-ġenb biex minnha tmejjel id-dorga u tferra' miż-żennuna. Meta tkun żgħira ġieli kienet tissejjah "dorgett". Il-BEKBIEKA : (jew bekbuka) Din tkun l-istess bħad-dorga, ħlief li ftit 'l isfel mill-għonq ikollha għatu tal-fuħħar mimli bit-toqob. Peress li l-ilma jew l-inbid kien ikollu joħroġ bil-mod mit-toqob, kien jagħmel ħoss ta' bekk, bekk, bekk hu u nieżel u allura sejħulha "bekbieka". Il-MAFRAD/Il-METRED : (pl. mfarad, mtiered) Dawn, mid-dehra, illum intnesew għal kollox. Dudley Buxton u Hort jagħtu lista bl-ismijiet ta' l-oġġetti tal-fuħħar li kienu jinħadmu f'Birchircara għall-ħabta ta' l-1921. Se nagħtu l-lista kollha, bil-kliem miktub skond kif spellewh dawn iż-żewġ riċerkaturi: 'olla, zir, bombola, bikia, lembi, MATTRAT, lembieh, concha, kasria, mahlap, carous, imnara, khenur, musbih. L-ismijiet jintgħarfu kollha ħlief, forsi, il-kelma mattrat. Il-kliem kollu fil-lista huwa kliem Malti. Imma fl-istess ħin, l-ebda kelma minnhom ma ġiet ivvintata Malta. L-ismijiet ta' dawn l-oġġetti tal-fuħħar huma kollha magħrufa f'xi pajjiż jew ieħor minn dawk ta' madwarna fil-Mediterran. Dan jgħodd ukoll għall-kelma mattrat. Etimoloġikament għandha tinkiteb "metred" u tingħad għal platt kbir u fond qisu żinġla. Fil-fatt, Dudley Buxton u Hort isemmu l-metred waqt li qed jitkellmu fuq il-lembi u l-lembija u jgħidu li kien "a second, rather smaller, bowl of the same form" – jixbah il-lembi u l-lembija imma iżgħar. Xi xjuħ li naf jien għadhom jiftakru ż-żmien meta l-mara tad-dar fl-irħula Maltin u Għawdxin, l-aktar fost il-bdiewa, kienet taqleb il-borma ġo platt kbir u fond, u l-familja kollha kienet iddur miegħu, kulħadd jiekol mill-istess platt. X'aktarx li l-platt kien ikun fuq mejda, imma nannuwi, Anġlu Gatt, qalli li jiftakar djar fejn kienu jieklu bilqiegħda fl-art, fuq xi tapit jew xkora jew ħasira. Il-metred hu dak il-platt fond, għalkemm kien hawn min isejjaħlu wkoll pagna jew żinġla. Fid-dizzjunarji tagħna tissemma wkoll il-kelma "mafrad". Emmanuel Sammut (il-Captain) miż-Żurrieq, li ġabar ħafna affarijiet tal-fuħħar, qalli li jiftakar il-mafrad bħala platt kbir "qisu plattina ta' konka". Naħseb li qed nitkellmu fuq l-istess ħaġa. Ilmiebi, lembijiet) Din tkun ikbar miż-żinġla. Dari kienet tintuża mill-mara tad-dar biex tagħġen l-għaġina, biex taħsel xi ftit ħwejjeġ fiha, jew biex taħsel il-platti. Ilmiebi) Dan hu lembija kbira. Kien jintuża l-istess bħal-lembija imma f'xogħol aktar fil-kobor, ngħidu aħna mill-furnar biex jagħġen għaġna kbira, jew minn min jagħsar l-inbid, meta jkollu ħafna għeneb x'jagħsar. Iż-ŻINĠLA: (pl. żnieġel) Lembija żgħira. Dawk iż-żnieġel ta' dari, miksija minn ġewwa b'kulur aħdar ikkuskjat, x'aktarx li ma kinux isiru Malta imma kienu jiġu minn Franza. Il-kelma nfisha ġejja mit-Taljan zongola. Il-MOĦFIJA: (pl. imħafi) In-nies tal-lum lill-moħfija probabbli jsejhulha "ġarra". Hi speċi ta' ġarra imma jkollha fommha wiesa' ferm iktar minn tal-ġarra. Fil-moħfija kont tista' tqiegħed xi laħam immellaħ, jew xi frott imqadded, jew xi kemxa liri tad-deheb biex imbagħad taħbiha ġo toqba fil-ħajt fejn ma jsibha ħadd. Għal affarijiet bħal dawn il-ġarra mhix tajba, għax ikollha għonqha dejjaq wisq. Il-moħfija tkun bħall-borma, imma ma tkunx maħsuba għal fuq in-nar; u tkun bħall-ġarra imma jkollha fommha ferm usa' mill-ġarra, biex tkun tista' tqiegħed u taħżen fiha dak li għandek bżonn, bla tbatija. Il-BOMBLU TAL-ĦAMIEM : Il-bomblu diġa ltqajna miegħu. Il-ħamiem kellhom wieħed ukoll, maqlub rasu 'l isfel ġo vaska li fil-ġnieb tagħha jkollha t-toqob biex il-ħamiem idaħħlu rashom minnha u jixorbu mill-ilma li joħroġ mill-bomblu. L-ilma ġol-vaska jagħlaq l-arja tal-bomblu u l-ilma ma jibqax ħiereġ u jfur. Il-MISQA TAL-KANALI: Din l-istess bħall-bomblu tal-ħamiem, imma iżgħar. Minflok il-bomblu kienu jqiegħdu ċagħka tonda u tqila biex l-għasafar ma jaqilbux kollox. Iktar ma ċ-ċagħka tkun tonda iktar aħjar, ħalli l-għasfur jiżloq u ma joqgħodx komdu fuqha u allura ma jħammiġhiex. Il-BORMA TA' L-GĦASAFAR : Borma żgħira daqs ħolqa, biex iqiegħdu fiha l-iskalora meta jagħlfu l-għasafar. Il-MUSBIEĦ U l-IMNARA : (pl. imsiebaħ u mnajjar) Il-musbieħ kien jimtela biż-żejt, u ż-żejt kien iżomm ftila tixgħel biex il-bniedem ikun jista' jara fid-dlam. Kien hawn imsiebaħ ta' ftila waħda, u kien hawn ta' żewġ ftajjel jew iktar. Il-musbieħ kien imur ma' l-imnara. Meta tkun ġewwa kont iżżomm il-musbieħ fuq l-imnara (fuq l-għonq). Imma meta ċċaqlaq il-musbieħ minn post għal-ieħor kont tqiegħdu ġewwa l-imnara. Kont iddaħħlu minn tieqa li jkun hemm miftuħa fil-ġenb, biex il-musbieħ ikun għar-rdoss u ma jintefiex bir-riħ. Il-KANTRU : (pl. kantrijiet) Dan kien flok it-toilet tal-lum. Kont tpoġġi bilqiegħda fuqu u tinqeda mill-aħjar li tista'. Wara, imbagħad, kont trid tara fejn se tbattlu. Pariġġu kien hawn l-awrinar jew il-vażu li hawn min jafu wkoll bħala "ix-xaqfa". Il-kantrijiet u l-awrinari x'aktarx li kienu jinġiebu minn barra. Il-KAWŻELLA : (pl. kawżelli) Din kienet kaxxa li fiha l-kaċċaturi tal-fniek kienu jżommu n-nemes. Fil-biċċa l-kbira din kienet tkun magħmula mill-qasab imma kien hawn minnhom tal-fuħħar ukoll. Ikollha żewġ ħoloq minfejn kont tista' torbot qafla biex iddendel il-kawżella ma' spalltek, u jkollha bieba li titla' u tinżel biex il-nemes jidħol u joħroġ minnha, u xi toqob minfejn jgħaddi n-nifs. Il-KARUS : (pl. karusijiet) Bħal ġarra żgħira, magħluqa minn kullimkien. Ikun hemm xaqq żgħir kemm tidħol munita. Jingħata lit-tfal biex ifaddlu l-flus. Suppost li l-flus li titfa' fih ma tkunx tista' terġa' toħroġhom jekk ma tkissirx il-karus. Imma meta konna tfal konna nafu kif noħorġu l-flus minnu bla ma nkissruh. QASRIJA: (pl. qsari) Reċipjent biex tħawwel xi xitla fih. M'hawn l-ebda raġuni għala għandna narmu dil-kelma biex minflokha nibdew ngħidu pot. Il-qsari li qed nuru fid-disinn huma kollha xogħol il-Maltin. Id-disinji ittieħdu minn artiklu miktub minn Thomas Foster u ppublikat fil-"Maltese Folklore Review", ir-raba' volum (1972). L-ewwel waħda hi qasrija maħduma minn magna, bil-forma (nru. Ħdejha hemm qasrija Maltija ta' dari (nru 2), itwal, u ġejja għamla ta' qanpiena. Kien hawn tliet daqsijiet. Iż-żgħar b'dijametru ta' 4 pulzieri; tan-nofs 6 pulzieri; u l-kbar ta' 10 pulzieri. Fin-nofs, ma' qaddhom, kien ikollhom xi disinn; spiss kien ikun xi disinn sempliċi – ngħidu aħna xi żewġ sinjali rqaq iduru dawramejt mal-qasrija – imma xi kultant kien ikollhom xi ħaġa aktar elaborata kif jidher f'nru. Ix-xifer ta' fuq ġieli kien maħdum imżerżaq (nru. 4) jew mfdewwex (mewġ mewġ) kif jidher f'nru. M'għadekx tara minn dawn il-qsari għamla ta' qanpiena. Mhix xi ħaġa daqshekk kbira biex jerġgħu jibdew isiru. KONKA: (pl. konok) Konka hi qasrija kbira li tkun maħsuba biex issebbaħ xi ġnien. Mikiel Tabone li kien jaħdem il-fuħħar iż-Żejtun, ħadem ħafna mill-konok li hemm fil-ġnien ta' Sant'Anton. Dik li tidher fid-disinn qiegħda l-Argotti. Il-ĠARRA: (pl. ġarar) Il-ġarra kienet għall-inbid, għaż-żejt, għaż-żebbuġ, għall-ġbejniet, u l-bqija. Imma ma kinitx bħall-qolla, u l-qannata, u ż-żir u l-buqar, li kienu maħsuba għall-ilma u likwidi oħra bħall-ħalib, u kellhom fommhom usa' minn tal-ġarra. Ġarar kien hawn ħafna għamliet u qisien differenti u diffiċli li tagħti eżempju wieħed li jolqothom kollha. Kollox ma' kollox, il-ġarra jkollha l-għonq ftit dejjaq meta tqabblu mal-bqija ta' ġisimha. Il-BARRADA: (pl. brared) Dari l-mara tad-dar kienet tagħġen biżżejjed għaġina biex il-furnar ikun jista' jaħmilha l-ħobż għal ġimgħa sħiħa. Meta ġġib il-ħobż id-dar riedet tara fejn se taħżnu biex jibqa' frisk. L-aħjar post kien fil-barrada – bħal konka kbira b'fommha wiesa' li kienet tesa' ħafna. Jgħidu wkoll li l-magħruf Censu Brared minn Birkirkara, li kellu sehem kbir fl-imblokk tal-Franċiżi, kienu jgħidulu hekk għax kien iżomm ħafna tin imqadded fil-brared. Is-sajjieda jużaw il-barrada wkoll – fuq il-laneċ u l-luzzijiet. Din tkun mimlija bl-ilma baħar biex fiha jżommu l-qabda tal-ħut friska kemm idumu fuq il-baħar. Imma l-barrada li kienu jużaw sa ftit ilu ma kinitx tkun tal-fuħħar. Il-QOLLA TAN-NAĦAL : Din tkun bħall-qolla ta' l-ilma, imma ma jkollhiex qiegħ. Il-qolla kienet titqiegħed daharha mal-ħajt jew ma' xi kantun. In-naħal kien jidħol mit-toqba ta' quddiem u jimla x-xehda bl-għasel. Meta n-naħal ilesti x-xogħol, l-għassiel kien jaqla' l-qolla minn mal-ħajt u jisraq l-għasel tan-naħal mill-qiegħ tal-qolla – li jkun vojt. Jekk xtaq li jkollu qolla ikbar, kien jista' jqiegħed biċċ'oħra tal-fuħħar, li kienet tissejjaħ iż- ŻIEDA, fuq in-naħa ta' wara, u hekk l-ispazju fil-qolla kien jiżdied. AFFARIJIET OĦRA LI MA SSEMMEWX. Dari kienu jsiru ħafna affarijiet oħra tal-fuħħar li ma ssemmewx f'din il-lista. Ħafna minnhom huma affarijiet li għadhom magħrufa, imma li llum isiru minn materjal ieħor. Kien hawn, ngħidu aħna, l-imwieżeb tal-fuħħar (sing. miżieb), katusi, mniekeb (sing. minkeb) għall-katusa (dak li llum ngħidulu elbow ), platti, sjetti (li kienu l-platti ċ-ċatti), gandlieri, kalċijiet, bottijiet, kaffieri (bħall-istanjata), u anke xi buġija – bħal plattina bil-widna u post fin-nofs fejn tista' żżomm xemgħa wieqfa biex timxi biha minn kamra għal-oħra, għalkemm, fil-biċċa l-kbira, il-buġija kienet tkun tal-metall. MIKLEM Qed inniżżlu xi ftit kliem li l-Maltin jistgħu jiltaqgħu miegħu meta jaqraw bl-Ingliż u li forsi jkollhom diffikulta biex isibu l-ekwivalenti tiegħu bil-Malti. Is-suġġett, f'dal-każ, hu L-ARKEOLOĠIJA. L-istorja ta' Malta għandha bżonn kbir tat-tagħrif li jista' jinkiseb mill-iskavi arkeoloġiċi. Dan jgħodd għal kull żmien ta' l-istorja, imma l-aktar għall-perjodu Medjevali. Għandna bżonn kbir ta' nies li jkollhom il-ħila li jiktbu, jew ta' lanqas jitkellmu, u jużaw it-terminolġija t-tajba fuq das-suġġett. It-tifsira tal-kelma, kemm bl-Ingliż u kemm bil-Malti trid tinftiehem dejjem f'kuntest arkeoloġiku u li għandha x'taqsam mal-fuħħar jew mal-ħġieġ. Il-kliem mhux qiegħed fl-ordni alfabetiku, imma qiegħed miġmugħ skond il-loġika tas-suġġett: Għorik Fuħħar mogħruk Fuħħar imħalleb Fuħħar imħalleb Tila, żmalt, glejż Xaqquf, fuħħar mitli, żmaltat, igglejżjat Moħmi L-għaġna tat-tafal Magħġun imkarwat Magħġun fin Mużrar Fuħħar fin Fuħħar raff L-għonq Il-qiegħ Xaqqufa mill-ġenb Xaqqufa mill-qiegħ Iż-żennuna Tiżjin Disinji mimxuta ngħidu aħna mewġ mimxut; trijangli mimxuta Kaxxi kaxxi Bil-pizzi Boċċa; ballun Bieqja; żinġla; Nħasa; mafrad; metred Ewer Buqar Bott, żir Musbieħ Ġarra Vażun; moħfija Miżieb Fajjenza, għalkemm d in tista' tfisser wkoll crockery Majjolika Porċellana Nieħdu eżempju ta' kif tista' tiġi użata dit-terminoloġija. Il-paragrafu li ġej hu meħud mill-ktieb "Excavations at Ħal Millieri, Malta", sewwa sew mill-artiklu miktub minn T.F.C. Blagg, jismu "The Pottery", f'paġna 53: Seventeen sherds identifiable as pottery of the Borġ in-Nadur phase (ca. Bil-Malti: Fl-iskavi nstabu sbatax-il xaqqufa li jintgħarfu li huma ta' żmien Borġ in-Nadur (ca. Ma nstabet l-ebda xaqqufa tax-xifer jew tal-qiegħ, l-ebda widna, u l-ebda xaqqufa li kienet imżejna b'dawk id-disinni minquxa, magħrufa minn fuħħar ieħor ta' l-istess żmien. Imma x-xaqquf kien ta' l-istess lewn aħmar skur jew ismar, b'wiċċ ftit imxiegħer, jinstelaħ malajr, u magħmul minn tafal magħġun imkarwat, mużrar, u b'ġewwieni griż, jidher moħmi fgat. X'jiġifieri "Moħmi fgat"? Fil-biċċa l-kbira, il-fran tal-fuħħar ikunu magħmula b'mod li l-arja u n-nifs jgħaddu minnhom bla tbatija. Imma ġieli l-ħami jsir ġo forn jew sistema fejn l-arja ssib ix-xkiel biex tgħaddi. Fil-qedem, ngħidu aħna, kienu jħaffru ħofra fl-art , jitfgħu l-oġġetti li jkunu se jaħmu fiha, jgħattu kollox bil-ħatab, u jqabbu l-ħuġġieġa. B'dal-mod, l-arja ssibha iebsa biex tgħaddi mill-fuħħar 'l barra u l-fuħħar joħroġ aktar sewdieni. Fuħħar bħal dan bl-Ingliż jissejjaġ reduced, u bil-Malti: moħmi fgat. (C) Ġużi Gatt