IL-MUŻEW TAL-ISTORJA NATURALI... minn wara l-kwinti "Għandek tkun taf li l-esebiti li jkunu esposti għall-pubbliku fil-vetrini tal-mużewijiet huma biss nitfa mill-kollezzjonijiet kollha li jkollhom," qalli ftit ilu John Joseph Borg, il-Kuratur Prinċipali tal-Mużew tal-Istorja Naturali, filwaqt li stedinni biex xi darba nsib ftit ħin ħalli nitla' nagħti titwila lill-kollezzjonijiet ta' referenza tal-mużew tiegħu. U kif tista' tgħid le għal stedina bħal din? Inqisha bħala xorti kbira din li f'pajjiżna għandna kuraturi li jafu jilqgħu daqstant lil kull min juri interess fil-mużew tagħhom. Meta tlajt dil-ġimgħa, ma kontx naf x'ser insib imma żgur li qatt ma bsart li fost il-kollezzjonijiet kellu fellus b'erbgħa saqajn jew qattus b'żewġt irjus! Ma naqsux lanqas xi ġrajjiet interessanti ta' kif dawn il-kollezzjonijiet sabu ruħhom hemm ġew... "Parti mill-kollezzjonijiet li ser nurik inġabru madwar 100 sena ilu meta kien għad hawn il-mużew nazzjonali l-antik li kien jinsab fejn illum hemm l-uffiċini tal-Awtorità Maltija tat-Turiżmu. Il-mużew nazzjonali ta' dak iż-żmien kien jinkorpora fih għadd ta' kollezzjonijiet varji: is-sezzjoni tal-arkeoloġija kellha bħala direttur u kuratur lil Temi Zammit, dik tal-arti kellha lil Vincenzo Bonello u n-naħa tal-istorja naturali kellha lil kuratur Ġużeppi Despott. Barra minn hekk, għall-perjodu qasir ta' 3 snin, is-sezzjoni tal-minerali kellha kuratur għaliha, li kien ukoll sidha, Louis Mizzi. Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija dawn il-kollezzjonijiet tneħħew minn dan il-post u tqassmu f'inħawi differenti, fejn fosthom il-materjal tal-istorja naturali sab ruħu jistkenn f'Casa Leone ġewwa Santa Venera. Fl-1966 ġie deċiż li dan il-palazz fl-Imdina jibda jħaddan fih il-kollezzjonijiet tal-istorja naturali imma kien biss fl-1969 li bdew deħlin l-ewwel oġġetti. Sfortunatament, minħabba l-perjodu twil li dawn il-kollezzjonijiet għamlu magħluqa, tlifna ħafna mid-dokumentazzjoni li dawn l-oġġetti kellhom magħhom hekk kif il-kamla daret għalihom waħda u sew. Eventwalment, fit-22 ta' Marzu 1973 dan il-Mużew tal-Istorja Naturali nfetaħ għall-pubbliku." Bdejna mexjin matul il-kurituri antiki li jagħtu għal fuq il-bitħa tal-palazz. Minn hemm stajt nara numru ta' individwi japprezzaw l-arkitettura tal-binja u jiġbdu r-ritratti. Grupp ieħor ta' turisti kienu qed jisimgħu l-gwida tgħaddilhom l-informazzjoni dwaru. Madanakollu inkeddejt mhux ftit meta John spjegali li l-biċċa l-kbira ta' dawn in-nies jaslu biss sa din il-bitħa u ma jidħlux jaraw il-kollezzjonijiet! "Għadna sal-ġurnata ta' llum niftħu kaxxi li ma nafux sewwa x'fihom," kompla John hekk kif fetaħ l-ewwel bieb sabiex nibda ż-żjara 'minn wara l-kwinti' kif sejħilha hu. "Bħalissa għaddejjin minn fażi ta' riorganizazzjoni sħiħa fil-mużew, kemm min-naħa tal-kollezzjonijiet u kif ukoll min-naħa tad- . Fosthom qed naraw l-ispazju li għandna disponibbli għalina sabiex nippjanaw kif nistgħu nutilizzawh bl-aħjar mod, kemm fit-tqassim tad- ġodda li ser ikollna għall-pubbliku u kif ukoll għal dawn il-kollezzjonijiet ta' referenza." Intbaħt li l-kuratur ma kienx qed jirreferi għall-kollezzjonijiet bħala "riservati" imma bħala "riferenzjali". "L-iskop ta' dawn il-kollezzjonijiet huwa sabiex l-istudenti u r-riċerkaturi jkunu jistgħu jagħmlu l-istudji neċessarji fuqhom. Ikun inutli jekk jibqgħu fil-vetrini jew fil-kaxxi fejn kienu. Infatti bi pjaċir ngħid illi jkollna domanda sabiħa minn diversi studenti barranin, li jibdew minn livell ta' baċellerat u jibqgħu telgħin sa dottorat, sabiex jiġu jwettqu xi riċerka fuqhom. Riċentement kelli madwar 23 student li ġew minn madwar id-dinja kollha biex jistudjaw u anki biex jgħinu fix-xogħol li jirrikjedu kollezzjonijiet bħal dawn. Nixtieq li nista' ngħid l-istess għall-istudenti Maltin." Sikwit jiġini d-dubju li forsi l-Maltin mhumiex daqshekk konxji li f'dawn il-mużewijiet, apparti li jistgħu jitgħallmu ħafna, jistgħu wkoll jgħinu fit-tindif u fit-tqassim tal- ispeċi u kif ukoll fil-manteniment tad- tal-kollezzjonijiet. Ċertament, għal min għandu għal qalbu dan is-suġġett, din hija opportunità mill-aqwa biex ikun jista' jmiss b'idejh u jifli sewwa dawn l-ispeċi differenti li wħud minnhom jaslu lura saħansitra sal-era glaċjali! M'hemmx bżonn li wieħed ikun espert biex jersaq jagħti daqqa t'id. Skont il-kuratur, l-importanti li wieħed ikun dedikat u li jkollu daqsxejn tal-paċenzja biex jagħmel ix-xogħol b'reqqa. "Hanwhekk dħalna fis-sezzjoni tal-konkoloġija, jew kif jafuha ħafna, tal-bebbux. Fil-preżent dawn il-kollezzjonijiet li wħud minnhom imorru lura aktar minn 100 sena, qed jiġu rranġati, stivati u anki ri-identifikati fid- ġodda li nxtraw għalihom. Dan ix-xogħol qiegħed isir bl-għajnuna ta' erbgħa voluntiera pensjonanti li huma wkoll erbgħa awtoritajiet fil-qasam tal-bebbux hekk kif kollha kitbu xogħolijiet mill-iprem dwar il-bebbux ta' Malta. Għaldaqstant, Paul Sammut, Charles Sammut, Charles Cachia u Costantino Mifsud qed iwettqu xogħol mitqlu deheb sabiex ir-riċerkaturi tal-bebbux ikollhom preżentazzjoni mill-aqwa tal-ispeċi lokali tagħna." F'armarji mdaqqsa, f'kexxun wara l-ieħor, John urieni l-kollezzjonijiet imqassma b'ordni kbira li bla dubju jolqtu l-għajn; xi ħaġa li innutajt anki fil-bqija tal-materjal li wrieni fil-kmamar l-oħra. "Din hija l-parti tal-paleontoloġija jiġifieri tal-fossili. Fossila tista' tkun fdal ta' pjanta, annimal jew anki xi marki tas-saqajn bħal ta' xi dinożawru jew tal-bniedem antik. Iridu jgħaddu mill-inqas miljun sena biex tifforma fossila! Innota din ir-rizza per eżempju, meta l-partijiet ta' ġewwa tmermru biż-żmien, il-vojt li tħalla ntela' bir-ramel u hekk kif dan ibbies, ħa l-forma tar-rizza minn taħt u b'hekk l-ispeċi tinbidel f'ġebel. Issa ara din ir-rizza l-oħra, għalkemm għad fadlilha l-qoxra, jekk tittawwal fuq ġewwa tinduna li anki hi mimlija bir-ramel. Finalment permezz tal-ġebel li fih issib il-fossili, tkun tista' tagħraf f'liema perjodu għexu dawn l-ispeċi u allura bejn wieħed u ieħor kemm għandhom żmien. Fl-istess sezzjoni insibu wkoll l-għadam ta' annimali li sibna f'ċerti siti kwoternali glaċjali bħal Għar Dalam. Irrid niċċaralek li dawn mhumiex fossili imma għadam. Dawn huma ta' balena li nstabu fil-blat lokali. Din hija għadma ta' għasfur li għex fi żmien il-Plejstoċene, filwaqt li din l-għadma kbira hija parti minn id ta' hippopotamu li nstab f'Għar Dalam," kompla jispjegali hekk kif tani l-għadma f'idi biex naraha aħjar u anki biex niżen it-toqol tagħha. Nistqarr li ċ-ċans uniku li tmiss b'idejk ħwejjeġ bħal dawn jagħtik sodisfazzjon inkredibbli. Tħajjart nistaqsi lil kuratur x'japprezza l-aktar, jekk hux fossila jew għadma? "Jiddependi xi nkun qed nistudja dak il-ħin. Mela biex infehmek aħjar, din hi biċċa qrun ta' ċerva tal-era glaċjali. Issa biex jiena nagħraf aħjar liema speċi ta' ċerva kienet, jeħtieġ li nagħmel riċerka dwar żewġ speċi partikolari: ir- . Skont ta' liema minn dawn joħroġ li hu dak il-qrun, toħroġ ukoll l-interpretazzjoni ta' l-oriġini ta' din iċ-ċerva. Dan għaliex fiż-żmien neolitiku nafu li l- kienet ġiet domestikata u trasferita f'diversi gżejjer, hekk kif il-bnedmin ħaduhom magħhom meta marru jokkupaw artijiet differenti. Biex tasal għal soluzzjoni teħtieġ l-eqdem għadma li tista' ssib sa l-iktar waħda riċenti, anki biex tkun tista' ssegwi l-bidliet fl-evoluzzjoni ta' dak l-annimal partikolari. Ma tista' qatt toqgħod fuq eżempju wieħed jew tnejn għax inti jaf ikollok kampjun abnormali, li ma jkunx bħall-oħrajn. Każ relevanti huma l-għadam tal-annimali ċkejkna li sibna f'Għar Dalam. Qatt ma stajna nikkonkludu li kellna speċi ta' annimali li kieku ma sibniex mijiet ta' għadam li kollha juru l-istess tendenzi." Kexxun miżgħud bis-snien tal-klieb il-baħar huwa fost l-aktar imfittex mir-riċerkaturi barranin, hekk kif din l-ispeċi tolqot il-kurżità ta' ħafna. John spjegali kif mhux darba u tnejn li l-mużew lokali jibgħat xi kampjuni lil mużew ieħor barrani biex dawn jiġu studjati hemmhekk. L-istess jiġri anki bil-kuntrarju. Staqsejtu kif dawn il-kollezzjonijiet isibu ruħhom hemm ġew? "Bħala proċedura tal-mużew, aħna qatt ma nistgħu mmorru naqbdu xi speċi aħna biex inżommuhom għandna. Apparti li kif diġà semmejtlek, writna bosta kollezzjonijiet antiki mill-mużew ta' qabel, minn żmien għal żmien jaslulna wkoll diversi donazzjonijiet mill-pubbliku in ġenerali u kultant anki minn mużewijiet barranin. Ara din waslitilna riċenti mingħand id-dentist Dr Zammit fejn ġabilna l-kollezzjoni personali tiegħu ta' baħriji u friefet li kienet miżmuma tajjeb ferm u dokumentata kif suppost. Din kollezzjoni oħra li waslitilna mingħand riċerkatur li kien qed jistudja l-ispeċi tar- . Imbagħad din hija kollezzjoni ta' pjanti li għaddilna tabib liema speċi huwa ġabar meta kien qed jagħmel l-istudji tiegħu fil-mediċina." John urini wkoll il-kollezzjoni kbira ta' Dr Carmelo de Lucca li kien ukoll kuratur tal-post u oħra ta' ċertu Lanfranco. Spjegali kif mhux il-kollezzjonijiet kollha jaslu mqassma fil-kxaxen tagħhom. Uħud jidħlu f'kaxxi differenti mdawwra bil-ġablo iżda mbagħad fil-mużew, dawn il-kollezzjonijiet jitnaddfu u jitqassmu skont l-ispeċi tagħhom filwaqt li jiġu kkatalogatizzati bin-numri u r-ritratti tagħhom. "Aħna ninsistu ħafna li min għandu xi kollezzjonijiet minn dawn u ma jafx x'ser jagħmel bihom, il-mużew dejjem lest biex jilqagħhom għandu ħalli jagħni aktar il-materjal tiegħu maħsub għar-riċerka." Fil-kamra tal-entomoloġija l-insetti huma impressjonanti wisq: uħud sbieħ u kkuluriti bħal friefet u l-baħriji, oħrajn mhux daqstant, bħall-ħanfus li waħda minnhom għoddha qajmitli ġismi xewk xewk u l-baħrija li aktar mid-diżinn tar-ras ta' mewt li għandha fuq daharha, werwirni l-qies tal-kobor tagħha! Nistqarr li għalkemm ħassejt qalbi tingħafas meta rajt il-friefet wara l-ħġieġa, ma kellix l-istess reazzjoni għall-insetti l-oħrajn. "Ħafna nies meta ngħidilhom li din il-ħanfusa hi Maltija ma jemmnuniex. Dik mhiex ħlief is-susa tal-lanġas. Rigward il-baħrija l-oħra nista' ngħidlek li mhux lilek biss iddejjaq. Biss biss nista' nsemmilek meta darba kelli mmur ma' pulizija ġo dar ta' persuna li tgħidx x'għamlet meta sabet waħda ġo kamra minnhom u ċemplet għall-għajnuna biex jinħareġ dak l-insett minn hemm." Imxejna għall-aħħar żewġt ikmamar li jħaddnu fihom l-ispeċi tal-għasafar. U proprju għaliex l-għasafar huma wisq għal qalb John, il-kuratur stqarr li fir-realtà dawn il-kollezzjonijiet iqanqlulu ħafna emozzjonijiet ta' dwejjaq u rabja. "Hawnhekk hawn ħames b'madwar elf għasfur li ġew ikkonfiskati mill-pulizija, fosthom numru ta' ċikonji li nqatlu f'Mejju li għadda." Hija ħasra kbira u tal-mistħija li tara din il-qerda kollha b'għajnejk: isqra, u għadd ta' għasafar oħra li spiċċaw qabel żmienhom inutilment! Fil-kamra l-oħra, esebiti fi xkaffar modern għall-aħħar, John fetaħli xkaffa wara l-oħra mimlija b'għasafar ta' kull xorta li wkoll messhom l-istess destin. Il-ġmiel tagħhom akkost li kienu mejta, kien għadu jitlob rispett. Ikolli ngħid li ħassejtni daqs naqra meta qrobt lejn ajkla kbira ferm b'dik il-ħarsa mkabbra u l-atteġġjament maestuż tagħha. Rajt anki l-barbaġann li llum spiċċa għal kollox minn pajjiżna. Flejt għasafar li qatt ma rajt bħalhom qabel, fosthom is- li probabbilment, skont il-kuratur, illum huwa għasfur estint hekk kif seħħ xi ħaġa fil-postijiet fejn ibejjtu fis-Siberja u ilhom madwar 10 snin ma jirrikordjaw id-dehra ta' wieħed minnhom. "Inħoss dwejjaq kbar meta nara dawn l-għasafar ibbalzmati. Biex tifhimni aħjar nista' nirrakkuntalek każ klassiku li seħħ madwar sentejn ilu. Konna qattajna lejl sħiħ fuq l-irdumijiet biex nirringjaw il-friegħ tal-garnija u biex inwaħħlulhom is- . Tliet siegħat wara, dħalt għax-xogħol u nirċievi telefonata mingħand il-Mepa biex tinfurmawni li kienet ser tasal konsenja ta' għasafar konfiskati. Tista' timmaġina kif bqajt meta l-ewwel żewġ għasafar li tawni f'idi kienu proprju żewġt ifriegħ tal-garnija! Ma stajtx inneħħi minn quddiem għajnejja li ftit tal-ħin qabel proprju dawn it-tnejn setgħu kienu wħud mill-għasafar li kienu qegħdin fuq rasi u f'ħoġri, jiftħu u jperpru ġwinħajhom lesti biex jitilqu. X'jibqa' fik meta mbagħad tarahom mejtin f'idejk, b'saqajhom maqtugħin biex jeħdulhom dak li waħħalnilhom aħna bħala rikordju?" Ħallini bla kliem u mn'Alla li kien għad fadal is-sezzjonijiet l-aktar kurjużi ħalli nibdlu ftit l-atmosfera. Fost dawn, l-aktar oġġetti kurjużi kienu fellus b'erbgħa saqajn affetwożament magħruf bħala Speedy Gonzalez, ras ta' skeletru ta' kukkudrill estint tal-ispeċi li nstab f'Għawdex, qattus b'żewġt irjus, kelb ta' San Bernard u anki Akkost li John iddedikali ħafna ħin biex indur ma' dawn il-kollezzjonijiet, ma lħaqtx rajt kollox għax l-għadd ta' speċi li hemm huwa kbir wisq. Iżda l-kuratur spjegali li darba f'sena huwa jorganizza ġurnata sħiħa biex fiha joqgħod idawwar lin-nies ma' dawn il-kollezzjonijiet li mhux soltu jkunu esposti għall-pubbliku. Ċertament okkażżjoni oħra li mhux ta' min jitlifha. (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 ta' Settembru 2011) entomoloġija era glaċjali Ġużeppi Despott kollezzjoni konkoloġija Kuratur Prinċipali Louis Mizzi Mużew tal-Istorja Naturali paleontoloġija Plejstoċene susa tal-lanġas Tieni Gwerra Dinjija Torċa
IL-MUŻEW TAL-ISTORJA NATURALI... minn wara l-kwinti