F'din is-sensiela ta' artikli qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li għandna fl-ilsien Malti, u nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuqhom, ħalli dawn il-karattri ma jintremewx u jintnesew, imma jibqgħu magħna għax huma wirt missirijietna. Barra minn hekk qed nagħtu biżżejjed dettalji biex il-karattri jkunu jistgħu jitpenġew b'mod li nagħrfu wieħed minn ieħor, bħalma nagħrfu bejn Father Christmas u La Befana , u dan billinagħtu lil kull karattru s-simbolu tiegħu, li jkun jingħaraf minn dak ta' karattru ieħor. Il-ħsieb tagħna fissirnieh aktar ċar fl-introduzzjoni għal dan il-proġett, li wieħed jista' jsibha HAWN . Dan l-artiklu fuq l-Ors tal-Gandlora hu t-tielet wieħed fis-sensiela, imma hu importanti ħafna li jinqara flimkien mal-artiklu li deher qablu: l-artiklu fuq il-Gawgaw. Inħossu li hemm rabta bejn il-Gawgaw u l-Ors tal-Gandlora kif nittamaw li nispjegaw fil-kitba tagħna. L-artiklu fuq il-Gawgaw tistgħu ssibuh HAWN . Kitba ta' Ġużi Gatt. L-ORS TAL-GANDLORA L-istorja tal-Ors tal-Gandlora l-aħjar li nibdewha minn dan il-fatt: Manwel Magri, fit-tagħrif li ġabar fuq il-ħrejjef Maltin, jgħidilna li: Il-Gewgew (Kewkew jew Kawkaw) joħroġ f'Lejlet il-Milied, f'nofsillejl: jekk isib mustaċċih miblula, jgħid "Ix-xitwa għaddiet; jekk isibhom nexfin, jgħid "Ix-xitwa għada ġejja".[1] Il-problema hi li skont kittieba oħra, bħal Anton F. Attard u Ġuże Cassar Pullicino, dawn il-kelmiet, jew xi ħaġa bħalhom, jgħidhom l-Ors tal-Gandlora u mhux il-Gawgaw. [2] Isimgħu ftit il-biċċa kif inhi: Il-festa tal-Gandlora taħbat fit-tnejn ta' Frar. Fil-lejl ta' bejn l-ewwel u t-tnejn ta' Frar, dejjem skont il-ħrejjef u l-folklor, ors kbir u tal-biża' joħroġ minn ġewwa għar mudlam li hemm moħbi wara l-għolja ta' Gelmus qrib ir-Rabat t'Għawdex. Meta jqum fuq saqajh ta' wara u jerfa' rasu 'l fuq, l-Ors tal-Gandlora jkun kbir tant li jserraħ sieq waħda fuq is-swar taċ-Ċittadella, u l-oħra fuq l-għolja ta' Gelmus li tiġi biswitha. Wara li jittewweb u jitmattar, l-Ors jerħilha bil-lajma, b'dak il-pass tqil tiegħu, lejn it-toroq dojoq tar-Rabat t'Għawdex. Iħares 'l hinn u 'l hawn, u b'imnifsejh ixammem l-arja ta' madwaru. F'kull kantuniera u f'kull misraħ, imiss mustaċċih. Jekk isibhom niexfa jgħid li x-xitwa għadha ġejja; u jekk isibhom miblula u niedja bl-ilma, jgħid li x-xitwa għaddiet. In-nies tar-Rabat t'Għawdex jaraw li fil-lejl ta' bejn l-ewwel u t-tnejn ta' Frar, jagħlqu l-bibien u jitbqu t-twieqi sewwa, ħalli l-Ors tal-Gandlora jibqa' għaddej minn quddiem djarhom u ma jagħtihomx fastidju. Ħafna mill-ħlejjaq tal-fantasija li jinsabu moħbija f'ilsienna u fi ħrejjef il-poplu huma ta' nisel Semitiku – ġejjin minn ġidd qadim ħafna fl-istorja ta' Malta. Imma l-Ors tal-Gandlora ġej minn kuntatt aktar reċenti mal-kultura Ewropea. Ħrejjef li jixbħu l-ħrafa tal-Ors tal-Gandlora jeżistu f'ħafna pajjiżi, imma karattru eżatt bħalu u bl-istess isem hu magħruf ukoll fil-Piemonte: L'orso della Candelora . In-nies li jgħixu fil-postijiet kesħin li hemm iktar ma titla' 'l fuq fl-Ewropa, iqattgħu tul ta' żmien bla ma jaraw ix-xemx; bl-ajru dejjem sewdieni u mudlam. Ikunu mixteqin minn daqsxejn dawl u minn ftit temp bnazzi, u xi wħud minnhom, bid-dwejjaq li jaqbduhom minħabba d-dlam u l-ksieħ, jagħtuha għax-xorb, is-sokor, u d-dipressjoni. L-annimali ta' madwarhom ukoll idabbru rashom f'xi għar biex jistkennu mis-silġ u l-inġazz tax-xitwa. Il-Gandlora taħbat nofs triq bejn is-27 ta' Diċembru, li fih ikollna l-itwal lejl tax-Xitwa, u l-21 ta' Marzu, li jimmarka l-bidu tar-Rebbiegħa. Kemm l-annimali kif ukoll in-nies li jgħixu fil-bard u l-inġazz ikunu kurjużi biex ikunu jafu l-ksieħ kemm se jdum ma jintemm, is-sema meta se jisħa, u x-xemx kemm baqgħalha biex terġa' tibda tidher u ssaħħan. Fir-Renju Unit, il-Gandlora tissejjaħ Candlemas , u fil-folklor Ingliż hemm ukoll din it-taqbila li turi li l-ħrafa tagħna għandha għeruqha fil-pajjiżi kesħin tal-Ewropa: If Candlemas Day is clear and bright, winter will have another bite. If Candlemas Day brings cloud and rain, winter is gone and will not come again.[3] Ġewwa l-Istati Uniti tal-Amerika, f'nhar il-Gandlora tiġi ċċelebrata dik l-okkażjoni magħrufa bħala Groundhog Day . Il- groundhog ( marmota monax ) hu annimal li għandu ħafna mill-fenek. Bil-Malti jista' jissejjaħ "marmut". Billi jgħix fil-pajjiżi kesħin, il-marmut iħobb jgħawwar fil-ħamrija biex jidħol jgħix taħt l-art. Jagħmel ix-xitwa kollha rieqed, u jerġa' joħroġ minn postu meta l-ksieħ ikun għadda. L-ikbar ċelebrazzjonijiet ta' Groundhog day isiru fil-belt ta' Punxsutawney , fl-istat ta' Pennsylvania . Eluf ta' Amerikani joħorġu minn djarhom biex jaraw is-sindku ta' belthom joħroġ marmut minn ġewwa qafas magħmul apposta, u jerfgħu f'idu. Jekk, meta jkun f'id is-sindku, il-marmut jara d-dell tiegħu mal-art – u dan jiġri għax ix-xemx tkun tiddi fis-sema – ikun ifisser li x-xitwa jkun baqgħalha sitt ġimgħat oħra. Jekk il-marmut ma jarax dellu mal-art, għax it-temp ikun imsaħħab jew ċlampu, dak ikun ifisser li x-xitwa għaddiet, u r-rebbiegħa dik is-sena tkun se tibda kmieni. Dawn huma kollha stejjer li jixbħu l-fatt li fil-ħrafa tagħna, l-Ors tal-Gandlora jmiss mustaċċih biex jara humiex niexfa jew miblula. Ma nafux kemm din il-ħrafa hi qadima fostna. Jidher li l-iktar li hi magħrufa hu fil-gżira t'Għawdex. Jista' jkun li t-twemmin imur lura sal-Medju Evu bikri, mill-kuntatt li Malta kellha mal-belt ta' Ġinwa ( Genoa ) fl-Italja ta' Fuq. Ġinwa hi qrib ħafna tal-Piemonte, fejn għidna li jafu bl- Orso della Candelora . Jew forsi (u aħna naħsbu li x'aktarx hekk hu) l-istorja tal-Ors tal-Gandlora daħlet f'Malta aktar tard, x'aktarx fi żmien il-Kavallieri. [4] Fl-jum tal-Gandlora, il-kappillani tal-parroċċi kollha ta' Malta kienu marbutin li jmorru l-kon-Katidral ta' San Ġwann, il-Belt, u jagħtu xemgħa, msejħa x-Xemgħa tal-Gandlora, lill-Gran Mastru b'sinjal ta' sottomissjoni lejh. Din ix-xemgħa baqgħu jagħtuha anke lill-Gvernaturi Ingliżi li ġew wara l-Kavallieri. Imma li jinteressana l-aktar hu l-għala ċerti affarijiet li jagħmilhom l-Ors tal-Gandlora ġieli ntqalu fuq il-Gawgaw. Mhux għaġeb li l-istorja tal-Ors tal-Gandlora tħawdet ma' dik tal-Gawgaw. Qabel ma l-Maltin u l-Għawdxin semgħu, mingħand il-barranin, x'jagħmel l-Ors li jgħix fil-pajjiżi kesħin 'il fuq minna, kien il-Gawgaw li smajna dwaru fuq ħoġor ommna li kien joħroġ jiġġerra fit-toroq fil-festa tal-Gandlora u jmiss mustaċċih – u dan tikkonfermahulna l-kitba ta' Patri Manwel Magri li semmejna aktar 'il fuq. Imma fl-artiklu tagħna fuq il-Gawgaw (li deher qabel), semmejna r-rabta li dan il-karattru għandu ma' dik il-kewkba li l-Maltin ta' dari wkoll kienu jafuha bl-istess isem: "il-KAWKAW". L-isem uffiċċjali ta' din il-kewkba hu Alpha Carinae . Il-Kawkaw tidher fis-sema ta' Malta billejl għax jirnexxielha tixref rasha 'l fuq mix-xefaq fid-direzzjoni tan-Nofsinhar. Lil dil-kewkba jarawha wkoll pajjiżi li qegħdin iktar 'l isfel minna – jiġifieri fl-Afrika ta' Fuq u fil-Lvant Nofsani; imma ma tidhirx minn pajjiżi iktar 'il fuq minna – lanqas mill-Greċja, aħseb u ara minn pajjiżi aktar kesħin u aktar 'l fuq. Imma f'dawk il-pajjiżi fejn tidher, l-aħjar żmien biex jirnexxilek tilmaħ din il-kewkba fis-sema hu bejn bejn Diċembru u Frar. F'Diċembru għandna l-Milied, u fi Frar għandna l-Gandlora. Bl-istess mod li l-Gawgaw kien jissemma fil-Milied, kien jissemma wkoll fil-Gandlora, jiġifieri fil-bidu u fit-tmiem tal-aħjar żmien biex tara l-kewkba tiegħu fis-sema. Biż-żmien, l-istorja tal-Gawgaw tgerfxet u tħawdet. Baqgħet it-tifkira mċajpra tiegħu marbuta mal-Milied, imma fit-tarf l-ieħor tal-istorja, indaħal fin-nofs l-Ors tal-Gandlora, li ġie minn barra. Ir-reliġjonijiet Pagani tal-qedem kienu jsegwu ċ-ċiklu tal-istaġuni u l-mixja tat-temp. Tajjeb jew ħażin, kellhom il-fehmiet tagħhom ta' meta jibda s-Sajf, u ta' meta tibda x-Xitwa, ir-Rebbiegħa u l-Ħarifa. Il-bidu ta' kull staġun kien immarkat b'festi kbar. Il-Knisja Nisranija rat kif għamlet biex ħadet dawn il-festi taħt ġwenħajha, u flokhom qiegħdet il-festi ta' San Ġwann tal-Ħġejjeġ, tal-Milied, tal-Għid il-Kbir, u ta' Santu Kruċ, jew il-festa tas-Salib Imqaddes. Li ma tantx hu magħruf hu l-fatt li l-festi Pagani kienu jsiru anke nofs triq bejn staġun u ieħor. Il-festa tal-Gandlora tiġi eżatt nofs triq bejn il-bidu tax-Xitwa u l-bidu tar-Rebbiegħa. Nofs triq bejn ir-Rebbiegħa u s-Sajf niċċelebraw l-Ewwel ta' Mejju u nduru mal-arblu. Nofs triq bejn is-Sajf u l-Ħarifa aħna għandna l-festa ta' Santa Marija, li taħbat preċiż mal- Ferragosto tat-Taljani. Il-Ferragosto ġej mill- Feriae Augusti , festa qadima li tiċċelebra l-mistrieħ mill-ħsad u l-ġbir tal-għelejjel tar-raba'. [5] Festa oħra importanti kienet dik li tiġi nofs triq bejn il-Ħarifa u x-Xitwa. F'dak iż-żmien niċċelebraw l-Għid tal-Erwieħ, jew l-Għid tal-Imwiet, jew issa Halloween , li wkoll hu lejl li fih jiġġerrew ħafna spirti fit-toroq. Lil Gawgaw tagħna, u lill-Ors tal-Gandlora nistgħu ingawduhom it-Tnejn. Il-Gawgaw jagħmel man-naħa Semitika, għażiża u qadima fi lsienna, u nistgħu ingawduh fil-Milied, u l-Ors tal-Gandlora ġie minn barra, x'aktarx mill-Italja, u nistgħu niftakru fih fit-2 ta' Frar. Ix-xewqa tagħna hi li nkunu nistgħu inpenġu l-karattri kollha li għandna b'mod li karattru jkun jintgħaraf minn ieħor. Fl-artiklu ta' qabel issuġġerejna kif għandu jitpenġa l-Gawgaw. La pinġejna lill-Gawgaw nistgħu inpenġu l-Ors tal-Gandlora wkoll. Imma kif se npenġuh? Ors jibqa' dejjem ors; u meta jqum fuq saqajh ta' wara ma jridx wisq biex ibeżża' n-nies. Għall-ewwel ħsibna li nlibbsuh ukoll kurazza u xi armar ieħor tal-ġlied, biex ifakkarna fir-rabta tal-Gandlora mal-Kavallieri, u bis-saħħa t'hekk, ħarġu xi verżjonijiet sbieħ tiegħu. Imma għaddielna wkoll minn rasna li l-Ors tal-Gandlora jista' jibqa' hekk kif inhu – Ors fl-istat naturali tiegħu. Nistennew u naraw jekk is-soċjeta' Maltija tinteressax ruħha li tippreferi xi wieħed minnhom. L-importanti hu li bħala s-simbolu tiegħu jkollu l-linja tax-xefaq ( skyline ) taċ-Ċittadella t'Għawdex, u jkun jidher tant kbir li qisu għandu sieq waħda fuq l-Għolja ta' Gelmus, u l-oħra fuq is-swar taċ-Ċittadella. F'idejkom jekk taħsbu li għandkom il-ħila li tpenġu xi ħaġa aħjar minn tagħna: Nerġgħu nfakkrukom li biex tifhmu aħjar x'qed nippruvaw nagħmlu f'dan il-proġett, importanti li taqraw kemm l-introduzzjoni li tistgħu issibuha HAWN , u l-artiklu fuq il-Gawgaw, li qiegħed HAWN . L-Ors tal-Gandlora: Verżjoni tal-artist bravu Eric Leone L-istatwetta ta' Richard Bartolo. Dawn l-istatwetti għenu immens biex stajna nikkomunikaw mal-artisti l-oħra x'kellna f'rasna u xi xtaqna npenġu. L-istatwetti huma ħelwin ħafna, huma xogħol tassew fin, u se jibqgħu bħala rikordju dejjiemi ta' dan il-proġett. Ir-ritratti ttieħdu minn John Spiteri Gingell. L-Ors tal-Gandlora: Verżjoni ta' John Spiteri Gingell L- Ors tal-Gandlora: Verżjoni ta' Daniel Mercieca L-Ors tal-Gandlora: Pittura tal-artist Joseph Bugeja REFERENZI [1] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna, Malta 1994, 581 [2 ]Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor , Għawdex, 2002, 35. Ara wkoll x'qal Ġuże Cassar Pullicino fil-ktieb Studies in Maltese Folklor, paġna 180. Anton F. Attard ukoll jattribwixxi l-istorja tal-mustaċċi nixfin jew miblula kemm lill-Qawqaw (paġna 119), u kemm lill-Ors tal-Gandlora (paġna 35). [3] https://www.mamalisa.com/blog/candlemas-and-groundhog-day-on-february-2nd/ [4 ]Fl-24 ta' April, 1944, A. Cremona ta taħdita fil-Laqgħa tal-Għaqda tal-Malti li saret f'dik li dak iż-żmien kienet L-Universita Rjali ta' Malta. Is-suġġett kien "Folklore u Lsien Malti". Ħin minnhom Cremona qal hekk: "Fi Sqallija, kif ukoll f'Malta, għad hemm il-qawl li jgħid li jekk fil-Kandlora ma jberraqx u ma jriegħedx, ix-xitwa hija barra, iżda jekk iberraq jew iriegħed ix-xitwa għandha 40 ġurnata oħra. Dan it-twemmin li jagħmel mat-temp tal-istaġun tax-xitwa u mad-dewmien tiegħu fil-pajjiżi tal-Ewropa tan-Nofs insibuh ukoll f'xi pajjiżi tal-Italja, Franza u Spanja, u għalhekk, iktar u iktar f'Malta fejn il-qawl Sqalli magħmula minn strofa ta' ħames versi, f'Malta tħassar u qsar b'mod li fil-ħalq tal-poplu ma nisimgħux ħlief il-bidu tal-istrofa bl-aħħar kelmiet tat-tielet u r-raba' vers, jiġifieri l-kelmiet: Primalora, Kannilora, xitwa fora. Primalora, Brasilora, "quaranta giorni ancora" Din it-taħdita xxandret f'Leħen il-Malti, Nri. 158-160 u Nri. 161-162 tal-1944. [5] https://en.wikipedia.org/wiki/Ferragosto (C) Ġużi Gatt