F'Lulju tal-2018 ħarġet il- Leġislazzjoni Proviżorja 549.123 , regolament dwar il-ħarsien tas-siġar u l-imsaġar. Fil-Leġislazzjoni hemm lista sħiħa u ddettaljata ta' dawk is-siġar f'Malta li huma protetti mill-liġi. Jiġifieri siġar li l-liġi ma tħallikx taqtagħhom u tqaċċathom anzi, tipprova tħeġġek biex tibża' għalihom. Jidher li dawk li ġabru flimkien l-ismijiet tas-siġar, għamlu sforz ġenwin biex ifittxu u jniżżlu l-ismijiet bil-Malti, anke bil-varjanti tagħhom. Ta' dan ħaqqhom prosit. Imma fix-xogħol ta' kull wieħed minna dejjem ikun hemm x'tirranġa; u wieħed dejjem jibni fuq dak li bena ta' qablu. Hu magħruf ukoll li fid-dinja qatt ma tista' togħġob lil kulħaddd, speċjalment jekk ikun xi qanżħa bħali. Allura, qabel ma naraw flimkien il-lista ta' siġar protetti f'Malta, nixtieq nagħmel dawn il-ftit kummenti: L-isem bil-Malti ta' dik is-siġra li bil-Latin tissejjaħ Salix alba u l-oħra li tissejjaħ Salix pedicellata hu Safsafa . Is-Safsafa l-Kbira u s-Safsafa ż-żgħira. Hekk għandu jinkiteb l-isem biex ikun etimoloġikament tajjeb. M'għandniex niktbu "żafżafa". Żafżafa hu strument mużikali tradizzjonali li m'għandux x'jaqsam mas-siġar. Is-safsafa hi siġra indiġena; kienet hawn qabel ma wasal il-bniedem f'Malta. Jidher li hi rari ħafna – għax għomorha mhux twil u tbati mill-mard. Dawk li huma mħeġġin biex inisslu s-siġar ta' Malta miż-żerriegħa jew miż-żarġun, għandhom jaraw li mal-ħafna żnuber, ballut, u ħarrub li jnisslu, għandhom iżidu wkoll siġar li m'humiex daqshekk komuni jew li hu diffiċli biex tnissilhom. Is-Safafa, il-kbira u ż-żgħira, hi waħda minnhom. Is-safsafa il-kbira. Xi kultant ikun hemm xi siġra ftit rari li isimha bil-Malti jkun ħarbilna; tlifnieh, u f'dak il-każ ġieli ssellifna xi biċċa mill-isem Latin, jew ħadna mit-Taljan. Ma jkun ġara xejn b'daqshekk – sakemm ma jirriżultax li għandna isem Malti. Dik is-siġra li bil-Latin tissejjaħ Celtis australis bil-Malti tissejjaħ Majjiesa . M'hemmx għalfejn ngħidu "buglar", jew "ċeltis". Ma tantx hu possibbli li l-ismijiet: "Ix-Xagħra tal-Majjiesa", u "l-Irdum tal-Majjiesa" jfissru ix-xagħra u l-irdum tal-art abbandunata u mitluqa, kif donnhom iridu jgħidu xi wħud (xi dizzjunarji). Jekk l-art hi xagħra, diġa qed turi li l-art ma tinħadimx, u ma tantx jagħmel sens li l-isem ifisser ix-xagħra tax-xagħra. Fejn hemm l-irdumijiet ikun hemm ħafna rqajja' li ma jinħadmux, u billi tgħid "l-irdum tal-art mitluqa" ma tantx se ssibu malajr. Anke jekk hemm dubju fuq it-tifsira ta' Majjiesa, xorta l-kelma hi aħjar minn ċeltis – li ġejja mil-Latin u żgur mhix qiegħda f'ilsien il-poplu, jew bagular/buglar li, sa fejn naf jien, lanqas biss qiegħda fid-dizzjunarji. Jidher li għad hemm dubju fuq kemm din is-siġra hi "ta' Malta" u ftit li xejn hawn minnha. Imma din is-siġra ssibha kemm fl-Ewropa t'isfel u kemm fil-Magreb u mhux ħaġa kbira biex kienet hawn ukoll. Ritratt mill- commons.wikimedia.org Is-siġra tal- għargħar hi s-siġra nazzjonali ta' Malta. Fil-lista qiegħda mniżżla kemm bħala Phoenician Juniper , u kemm bħala Sandarac Gum Tree . L-ismijiet bil-Latin huma differenti wkoll. Dan m'hu tort ta' ħadd u hemm raġunijiet tekniċi għala ġara dan. Imma forsi l-esperti tagħna jistgħu jħabbtu ras ma' ras u forsi jagħtu lil isem bil-Malti minnhom aġġettiv differenti mill-ieħor ħalli ma nitfixklux. Jekk fhimt sew, il-lista t'hawn taħt qed tgħid li l-bergamotta hi xi għamla ta' lanġasa. Għandi dubji serji dan kemm jista' jkun minnu. Il-bergamotta, fil-fehma tiegħi, għandha tmur maċ-ċitru. Bl-Ingliż tissejjaħ bergamot orange . L-istampa tagħha hi din: Is-siġra Platanus acerifolia mhix qiegħda fil-lista t'hawn taħt. Dan x'aktarx għaliex is-siġra ma teżistix fis-salvaġġ u nsibuha biss f'xi ġonna pubbliċi. Jidher li mhix protetta. Imma tajjeb li l-isem tagħha bil-Malti – Dolf jew Dolb – jiġi ddokumentat ukoll. Nieħu gost nara li fis-sit elettroniku www.maltawildplants.com l-isem hu mniżżel bħala siġra tad-dorf; bl-Ingliż tiġi European Plane Tree . Skont in-nisel tal-kelma, il-verżjoni t-tajba hi "dolb"; imma jidher li biż-żmien saret "dolf". Dorf hi verżjoni oħra li forsi tista' tiġi evitata. Jidher ukoll li isem ieħor għal dis-siġra hu sawt il-fart . L-isem "dolb" u "sawt il-fart" donnu juri li niesna ta' dari kienu midħla ta' din is-siġra u allura jkompli jiżdied iċ-ċans li hi siġra ta' Malta. IL-PARTIJIET TAS-SIĠRA L-Ilsien Malti għal kollox kellu kelma. Hu biss fi żmienna li qed jitħalla jnin u jmut bil-mod il-mod. Qed inġibu disinn li juri l-ismijiet tal-partijiet differenti tas-siġra, u nixtiequ nitkellmu ftit fuq il-kelma "ġidra". Għad fadal ftit Maltin li jafu li l-ġidra tas-siġra hi l-parti t'isfel taz-zokk oħxon tagħha – dik il-parti li tmiss mal-għeruq ħoxnin li jkun hemm midfuna ġol-art. Kif ktibna fid-disinn t'hawn fuq, bl-Ingliż din tissejjaħ bole . Imma x'inhi l-kelma Maltija għal dik li bl-Ingliż tissejjaħ stump ? – jiġifieri dik il-parti tas-siġra li tibqa' mwaħħla mal-art meta s-siġra tinqata' mill-bniedem jew titqaċċat bir-riħ? Il-kelma bil-Malti hi wkoll "ġidra". Dan għaliex il-kelma "ġidra" hi taħsira tal-kelma "ġedgħa". Fin-nisel tagħha, il-kelma "ġedgħa" kienet tfisser kemm stump u kemm bole . Imma biż-żmien din il-kelma tħassret fi lsienna u saret ġidra. Nieħu pjeċir ta' mitt skud li kellhom in-nies jerġgħu jimbuttaw il-kelma "ġedgħa", imma jekk le, tal-anqas inkomplu nużaw il-kelma ġidra – kemm għal bole , kif ukoll għal stump . Ngħidu: Qatgħu is-siġra u ħallew biss il-ġidra. Biex imbagħad ma ngħidux "ġdur", il-plural jiġi "ġodor". Qatgħu is-sġra u ħallew biss il-ġidra (il-ġedgħa) Ma ninsewx li l- fergħa hi maħmula minn għasluġ (iz-zokk ewlieni) li minnu joħorġu ż-żraġen . Iz-zokk li jkollha l-fjura bil-Malti jgħidulu il-magħseb . Hawn isfel qed inġibu l-lista, imnaddfa xi ftit minn ħafna dettalji xjentifiċi, u anke ġbarna xi siġar flimkien, ħalli l-lista ma tkunx daqshekk ta' piż fuq il-moħħ. Kif għidna aktar 'il fuq, lil din il-lista naddafniha xi ftit minn xi dettalji tekniċi ħalli ma nweġġgħux l-irjus u l-għajnejn. Minn jixtieq aktar dettalji jista' jmur f'ras il-għajn billi jiftaħ dan is-sit . Ġużi Gatt Tfajla bidwija timla l-ilma mill-bir biex issaqqi. Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg.