Din hi r-raba' parti ta' sensiela li fiha qed nippruvaw nerġgħu nagħtu l-ħajja lill-karattri tal-fantasija li għandna mistoħbija fil-kultura Maltija. Nixtiequ ħafna li jkollna mod ta' kif inpenġu lil dawn il-karattri b'mod li kull min hu Malti jkun jista' jagħraf karattru minn ieħor. Dan jista' jsir billi nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuq dawn il-karattri, u naraw li kull karattru jkollu s-simbolu tiegħu, simbolu li jagħżlu minn karattri oħra. Hu importanti ħafna għalina li biex il-messaġġ tagħna jinftiehem aħjar, il-kitbiet tagħna jinqraw jekk jista' jkun kollha flimkien. Tal-anqas, wieħed għandu jara li jaqra l-introduzzjoni li tgħin lill-qarrej jifhem aħjar. Din l-introduzzjoni tinstab HAWN . Il-karattri kollha li ktibna fuqhom s'issa ssibhom HAWN . Illum imiss li nitkellmu fuq: Kitba ta' Ġużi Gatt IL-ĠGANTI It-twemmin fil-ġganti jmur lura sal-ibgħad żminijiet. Lil niesna ta' dari ma kienx ħafif biex tikkonvinċihom li l-ġganti ma kinux jeżistu meta anke l-Bibbja kienet temmen bihom. L-aktar ġgant magħruf kien il-Ġgant Gulija, imma fil-Bibbja jissemmew aktar ġganti. Ngħidu aħna fil-Ġenesi, kapitlu sitta, vers erbgħa, jgħid li "dak iż-żmien kien hawn il-ġganti fuq l-art". Il-ġganti kienu l-aktar mod ħafif ta' kif tifhem kif inbena l-bini qadim b'ġebel kbir li n-nies ta' bosta pajjiżi, fosthom Malta, kienu jaraw madwarhom. Il-ġganti kellhom is-saħħa mhux biss jibnu b'dak il-ġebel kbir imma anke jaqilgħu s-siġar mill-għeruq. Biex il-fehma ta' min jemmen fil-ġganti tkompli tissaħħaħ, il-bniedem minn żmien għal żmien kien isib midfun fil-ħamrija għadam kbir li mhux lakemm tifhem malajr x'inhu. "Annimali Preistoriċi" kienet għadha ma saritx frażi komuni. L-eħfef tifsira kienet li dak kien għadam tal-ġganti. Il-Maltin ta' dari tant kienu jħossuhom qrib il-ġganti, li ħrafa minnhom tgħid li l-Maltin u l-Għawdxin kienu mħalltin magħhom fid-demm – jiġifieri kienu qraba tagħhom. Il-ħrafa tgħid li darba waħda, xi nies rekbin fuq dgħajsa resqu lejn l-art u serqu t-tifel u t-tifla ta' ġganta li dak il-ħin inzertat ftit imbiegħda minn darha. Il-ġganta qabżet il-baħar u għamet għal warajhom imma n-nies ta' fuq id-dgħajsa qatluha. Id-dgħajsa bin-nies fuqha waslet Malta, u t-tifla tal-ġganta żżewġet Għawdex u minnha huma mnisslin l-Għawdxin, u t-tifel iżżewwwġ Malta u minnu huma mnisslin il-Mostin. [1] Fil-ħrejjef ta' pajjiżna, il-ġgant issibu spiss jgħix għal rasu, waħdu, x'imkien imwarrab, jew f'xi masġar. Imma jissemmew anke familji ta' ġganti, bil-missier u l-omm u t-tfal. Ħrafa minnhom issemmi disa' ġganti, kollha ħallelin li jisirqu d-deheb u l-flus jew mqar xi tiġieġa jew serduk. [2] Imma talanqas f'Għawdex, il-ħrejjef jgħidu li l-ġganti kellhom ukoll roqgħa kbira ta' art, kollha mdawra b'sur għoli magħmul minn ġebel kbir bħal dak ta' Ħaġar Qim. [3] Din kienet in-naħa ta' Ta' Ċenċ u kienet tibqa' nieżla sa Mġarr ix-Xini. Il-ġganti kellhom ukoll il-Gvern u l-amministrazzjoni tagħhom, għax kellhom Ġemgħa , bħal dik li l-Maltin kellhom tmexxi mill-Imdina. Il-Ġemgħa tal-Ġganti kienet tiltaqa' r-Rabat t'Għawdex, x'imkien wara l-knisja ta' San Franġisk. [4] Il-ġganti kellhom ukoll kuruna tad-djamanti li kienet tiswa aktar minn Għawdex kollu. [5] Hawn min jgħid li kellhom ukoll l-Għoġol tad-Deheb , li għalkemm fittxewh ħafna nies s'issa għadu qatt ma nstab. [6] Dejjem skont ma jingħad fil-ħrejjef, il-ġganti kellhom ukoll: Forn kbir li jingħalaq b'bieba tal-ħadid, Bir fond mimli bl-ilma, Liżar, jew kutra b'ħafna qniepen u ġnieġel meħjutin miegħu, Qanpiena tal-fidda, Tiġieġa bil-flieles tad-deheb, Debba, u żebra li malli tmissha tibda tiżher, Magna tal-Ħalġ li biha jaħilġu n-nies li jaqbdu taħt idejhom qabel ma jsajruhom u jikluhom, u ta' lanqas wieħed minnhom kellu ħatem f'sebgħu. [7] Ħatem jiġifieri ċurkett. Il-Ħallieġa kienet biċċa għodda li biha kienu jaħilġu l-qoton. Il-bjad tal-qoton, meta jinġabar mill-bniedem, ikun għad għandu fih iż-żerriegħa Din iż-żerriegħa trid titneħħa, biex imbagħad, il-qoton il-maħluġ – jiġifieri ta' bla żerriegħa – ikun jista' jindaqq għand id-daqqaq u b'hekk il-qoton isir tajjar. It-tajjar imbagħad jingħażel fuq ir-raddiena biex isir ħajt li bih jintisġu l-ħwejjeġ biex jilbishom il-bniedem. Il-Ġgant, minflok il-qoton, kien jgħaddi lin-nies mill-ħallieġa, ħalli jnaddafhom qabel ma jsajjarhom u jikolhom. Il-ġgant kellu saħħa kbira u kien ta' min jibża' minnu, imma moħħu ma kienx tajjeb ħafna, u l-eroj tal-ħrafa dejjem jispiċċa biex jirbaħ lill-ġgant bil-ħażen ta' moħħu. Jekk il-ġgant jaqbdek u jkun se jdaħħlek f'xi saram kbir, kulma għandek tagħmel hu li żżomm il-kalma u tħaddem ftit rasek: Jekk il-ġgant jgħidlek biex titla' fuq il-pala ħalli jkun jista' jdaħħlek fil-forn u jsajrek, li għandek tagħmel hu li tgħidlu "Itla' ftit int l-ewwel, jekk jogħġbok, ħalli nara kif". U l-balalu ta' ġgant jitla' u…bupp…int iddaħħal lilu fil-forn! Jew jekk ikun irid jixrob, għidlu "Ejja ħa nniżżlek bil-ħabel biex tixrob minn ġol-bir", u dak jinżel bħall-ħmar. Meta jgħidlek "Tellagħni", għidlu "Appa, il-ħabel skappa!", itfagħlu l-ħabel għal isfel u l-ġgant jinqabad hemm isfel ġol-bir qisu l-iblah u ma jkunx jista' jitla'. Il- ġ ebel kbir li bih il-Ġganta bniet il-Ġgantija (xbieha mill-internet) Imma l-ġgant kif se naqbdu mpenġuh? Waħda mill-ħrejjef tagħtina ħjiel ta' kif nistgħu inpenġu talanqas il-ġganta – dik li bniet dura f'Ta' Ċenċ imsejħa d-Dura tal-Mara . (Dan ifisser li fil-Malti għandna kelma għal circle fil-kuntest ta' bini pre-istoriku – dura). Il-ġganta kellha tarbija mqiegħda ġo but kbir għamla ta' benniena li kien imdendel fuq sidirha. F'but ieħor kellha nofs tomna ful , u f'idha kellha wiżna qoton Masri . Hi u timxi kienet tiekol il-ful, u fl-istess ħin tagħżel il-qoton u tagħmlu ħajt bis-saħħa ta' magħżel li kellha mdendel minn idha. Waqt li qed tagħmel dan kollu, kienet iġorr ukoll ġebla kbira fuq rasha: waħda minn dawk il-ġebliet li bihom bniet il-Ġgantija , waqqfet Il-Ħaġra l-Wieqfa fil-Qala , u geddset il-ġebel ta' Borġ Għarib qrib Għajnsielem [8] . Biex nieħdu idea ta' daqshiex kien fiha din il-ġganta, il-ħrafa tgħidilna li kienet twila darba u nofs daqs il-Ħaġra l-Wieqfa tal-Qala . [9] Biex tieħu idea kemm kienet twila l-Ġganta: Darba u nofs daqs il-Ġebla l-Wieqfa tal-Qala. Daqshekk kien fiha! Magħżel li bih tagħżel is-suf u t-tajjar biex tagħmlu ħajt. Fi żmien iktar qrib tagħna, bil-magħżel kien ikun aħjar li tagħżel is-suf milli t-tajjar. It-tajjar kien jingħażel fuq ir-raddiena. Imma mid-dehra l-Ġganta miskina ma kinitx taf biha r-raddiena. Mela dik kienet il-ġganta. Il-ġgant kien xi ħaġa pariġġha, xi ftit itwal minnha. Il-Ġgant nixtiquh li jkun liebes ilbies li jfakkarna fi Żmien il-Ħaġar f'Malta, imma ma nixtiquhx li jkun liebes il-ġlud, b'daqna msebbla u b'xagħru mqanfed. Mill-ftit statwi li għandna ta' Żmien il-Ħaġar, jidher li n-nies kienu jafu jinsġu, u l-Ġganta u l-Ġgant għandu jkollhom ħwejjiġhom minsuġin fuq in-newl, għalkemm forsi xi ftit imkemmxin għax dak iż-żmien kien għad ma kellhomx ħadida tal-mogħdija. Li konna poplu ieħor, kien ikollna anke stampi tal- belt sħiħa li l-Ġganti kellhom f'Għawdex , imdawra dawra mejt b'sur mibni b'ġebel kbir bħal tat-tempji neolitiċi, u li kienet kbira minn Ta' Ċenċ sa Mġarr ix-Xini. Li ma konniex klieb tagħna nfusna kien ikollna stampa tal-bini fejn tiltaqa' l-Ġemgħa tal-Ġganti , u xbiha tal-mexxej tagħhom, ir-Rajjes tal-Ġganti . Kien ikollna xbiha tal- Maqdes jew tempju fejn kellhom l-Għoġol tad-Deheb u anke stampa ta' kif kienet il-kuruna tad-djamanti li kienet tiswa daqs Għawdex kollu . Imma aħna m'aħniex poplu hekk. L-istampi li għandna huma dawk li jbellgħulna popli oħra. Il-ġebel li l-Ġganta geddset f'Borġ Għarib, qrib Għajnsielem. Biex tara kemm kienet b'saħħitha. U l-Ġgant kien iktar b'saħħtu minnha. Il-Ġganta, xogħol tal-artist Eric Leone Il-Ġgant. Xbieha maħluqa minn fuq ritratt tal-istatwetta ta' Richard Bartolo Fuq il-figura tal-Ġgant din id-darba se nistrieħu fuq l-istatwetta li għamlilna l-artist bravu Richard Bartolo. Bartolo għamlilna xbieha ta' tista' tgħid il-karattri kollha li se nsemmu f'din is-sensiela. Bis-saħħa t'hekk irnexxielna nikkomunikaw ma' artisti oħra biex stajna naslu għal ikonografija li għandna bżonn. Dawn huma l-istatwetti tal-Ġgant u l-Ġganta li għamlilna Bartolo, li tistgħu tarawhom minn angoli differenti hawn taħt: Pittura tal-artist Joseph Bugeja , li turi l-verżjoni tiegħu ta' kif kienu l-Ġganti tagħna. Ara wkoll Guże Cassar Pullicino, Stejjer ta' Niesna, Dipertiment tal-Informazzjoni, Malta, 1967, Paġni 1-4 [8] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna, Malta 1994, 128 – 129 [9] Ibid, 129