L-għaxar xahar tas-sena. Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. Wasalna fl-għaxar xahar tas-sena 1849. X'kien imissu jagħmel il-bidwi f'dak iż-żmien? Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Minbarra x-xogħol li għandu jsir fir-raba' bagħli u r-raba' saqwi, għal kull xahar il-kalendarju kellu dik li jsejħilha "Osservazzjoni", u qegħdin inġibu dik tax-xahar ta' Ottubru. Isfelnett żidna l-kummenti tagħna : OTTUBRU – IX-XAHAR TAL-MIŻIRĠĦA Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 21.7 C. Traħħas: It-Tewm, l-Għansar, iż-Żagħfran, il-Frawli. Jiżhar: Il-Ħarrub, il-Bużbież, in-Nespula. Issajjar: Id-Dielja, iż-Żebbuġ, ir-Rummien, il-Lanġas, ir-Rand, il-Pumakannella, il-Pistaċċi, iż-Żorba, l-Isfarġel. Jinża' : Il-Ħawħ, l-Isfarġel, il-Lanġas, it-Tuffieħ ta' Belludja, il-Ġewż, il-Berquq, iż-Żinżel, iż-Żorba. Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Bagħli: Taħrat u iddemmel: Ir-raba' Jinżara': ix-Xgħir, il-Ġulbiena, il-Piżelli, iċ-Ċikkarda, il-Ful. Jitħawwel: it-Tuffieħ ta' Adam, il-Kromb tal-Ġidra. Jiddakkar: Il-Ħarrub. Jinġabar: Il-Bjad. Ix-Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Saqwi: Tinżera': Il-Bqajla. Jitħawwel : Il-Iż-Żebbuġ, l-Ispraġ, il-Qaqoċċ. Jinqala' : Il-Kurrat. Jinqata': Il-Kannamieli, il-Qara Franċiż. Jitwieldu: Il-Ħrief. Proverbji: Iż-Żrigħ bikri, tista' tikri, Għall-imwaħħar ikollok tbaħħar. Hu tajjeb li għal San Luqa, Tgħib ġaż-żara' għattuqa. Meta jasal San Xmun, Iżra' – niexef jew miblul. Osservazzjoni: Il-biedja tax-xgħir iridha wisq ir-raba' tagħna. Il-klima ta' dan il-pajjiż iġġib ix-xita fil-Ħarifa, u għalhekk fir-Rebbiegħa nibqgħu x'aktarx ħfief mix-xita, jew ma tkunx meta u kif imissha. Hija ħaġa mġarrba minn niesna l-antiki, li kienu jiżirgħu fir-raba' aktar bosta xgħir inkella qamħ. Ix-xgħir imbagħad, maqtugħ għall-aħdar, kif jasal biex jobrom , dik is-siegħa jerġa' jraħħas, jisbel , u jagħti xgħir niexef kemm imissu, u xi drabi aktar. Fis-sena 1845-46, sena tal-għatx, ix-xgħir maħsud għall-aħdar ta wieħed fis-sebgħa iżjed minn dak li ma kienx maħsud; u fis-sena 1846-47, ta madwar wieħed fil-ħamsa. Ma dan il-qligħ għandna ngħidu xi ħaġa oħra li bosta tgħin lit-trobbija tal-bhejjem: li hu l-aħdar, li hekk neħtiġuh la darba aħna m'għandniex imraġ bħalma hemm barra. Dan il-qligħ ġie stmat fis-sena 1846 skudi sittax kull tomna raba'; u fis-sena 1847 tgħadda skudi 5 u sitta rbajja'; u għalhekk ħalla qligħ sitt skudi u erba' rbajja' fl-ewwel sena, u erba' skudi u ħamsa rbajja' u tlettax-il ħabba fit-tieni sena. (Mit-tielet għajdut tas-Sur G.C. Grech Delicata fuq il-biedja tal-għalqa ta' San Ġużepp, u mill-għajdut tas-Sur Dr. Don Celestinu Camilleri fuq ix-xgħir maħsud ta' għamnewwel). Il-kummenti tagħna: Pietru Pawl Castagna ħareġ il-ktieb magħruf tiegħu Listoria ta' Malta bil ghzejer tahha ftit tas-snin wara li ħareġ il-Kalendarju tagħna. Castagna ikkopja ħafna minn dan il-Kalendarju tal-Bidwi mingħajr ma qagħad ifehemna t-tagħrif minn fejn ħadu. Castagna ħa sentenzi sħaħ mill-osservazzjoni t'hawn fuq imma żied xi tagħrif ieħor. Qal hekk: Ix-xgħir minn xi wħud jinżera' għal Settembru; għal Mejju jinqata' b'aħdar, dak li aħna nsejħulu furrajna , billi jgħin bil-bosta t-trobbija tal-bhejjem, ladarba aħna m'għandniex imraġ ieħor bħal barra ħlief silla, widna , u xi ftit ġulbiena …Ma dawk it-tlieta nistgħu inżidu il- guinea-grass , jew furrajna tal-Indja , imnissla hawn sa minn ftit snin ilu, biex tagħti l-ħdura għall-bhejjem minn Mejju sa Awwissu, u ż-żofsfa li tinqata' b'aħdar ukoll għall-baqar, għan-nagħaġ, u għall-mogħoż, billi ssemminhom wisq. Castagna osserva wkoll li: Kienu mdorrijin wisq il-kampanjoli tagħna jieklu ħobż il-maħlut; u għalhekk kien ji nż era' wisq qamħ imħallat max-xgħir; li daż-żmien, barra minn dawk t'Għawdex u minn xi ftit tal-irħula ta' fuq, ħadd m'għadu jidħol għalih. Innutaw il-kelma ħafifa u t-terminu t-tajjeb li mill-ewwel jiġi f'ilsien il-kittieb tal-osservazzjoni. Isimgħu din: … kif (ix-xgħir) jasal biex jobrom, dik is-siegħa jerġa' jraħħas, jisbel, u jagħti xgħir niexef kemm imissu . Ix-xgħir jibda jobrom meta fih tara l-ewwel ħjiel ta' sbul ġdid; iraħħas jiġifieri jerġa' joħroġ weraq ġdid, u jisbel jiġifieri ikabbar is-sbula sal-aħħar. Illum ħafna minn niesna ma jifhmukx, lanqas jekk tagħtihom it-tifsira t'hawn fuq; jibqgħu iħarsu lejk b'ħalqhom miftuħ, u jitolbuk tgħidilhom x'inhi sbula . Ġibna fuqna diżastru nazzjonali. L-espressjoni Inkun naf x'ħobż tiekol ġejja mill-fatt li dari kien hemm il-ħobż magħmul mid-dqiq abjad li joħroġ mill-qamħ, u ħobż ieħor li jissejjaħ tal-maħlut li jsir mid-dqiq li joħroġ mill-qamħ imħallat max-xgħir. Il-ħobż tal-maħlut kien orħos minn l-ieħor, u jekk jien ninduna li int minnu tiekol, allura nkun naf li int ħaddiem fqir bħali. Imma jekk tixtri minn dak tal-qamħ biss, ikun ifisser li int ta' klassi oħra, u aħjar minni. Il-maħlut kien orħos x'aktarx għax ix-xgħir kien jikber aktar malajr u kien ferm aktar faċli mill-qamħ biex tidirsu – jiġifieri biex tifred ix-xgħira minn ġos-sbula tagħha. Dan kien ifisser inqas xogħol iebes fuq il-qiegħa. Tajjeb li ninnutaw ukoll li fil-maħlut ma kinux iħalltu dqiq ma' dqiq, imma kienu jiżirgħu l-qamħ u x-xgħir mill-ewwel imħalltin flimkien, jintaħnu flimkien għand tal-mitħna, u allura d-dqiq ikun mill-ewwel maħlut. Skudi, rbajja', u ħabbiet . Niesna baqgħu jikkalkulaw bl-irbajja' sas-16 ta' Mejju, 1972, meta Malta qalbet għas-sistema deċimali. Jien għadni niftakar sew it-tmintax irbiegħi (2s 6d). L-irbiegħi, kien jinqasam f' ĦABBIET . Li kellek issarraf tmintax irbiegħi f'soldi ssib li għandek 30 sold (żewġ xelini u nofs – xelin kien fih 12-il sold). Tletin sold iġibu 360 ħabba (sold fih 12-il ħabba). Jekk taqsam 360 bi tmintax, jiġu 20. L-irbiegħi kien fih 20 ħabba, u kien ilu b'dak il-valur mill-inqas sa mis-seklu ħmistax. Meta fil-kitba bl-Ingliż issibu l-kelma tari , għandkom taqilbu dil-kelma bil-Malti bħala rbiegħi (wieħed) jew irbajja ' (ħafna). Il-kelma grani tiġi ħabbiet (ħabba) bil-Malti. Il-qamħ u x-xgħir midrus imur għand tal-mitħna (Ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) F'Ottubru jitwieldu l-ħrief . Il-ħaruf hu t-tifel tan- nagħġa u l- muntun . Meta jkollu sena jissejjaħ għabur , u jekk tkun tifla tissejjaħ għabura . Il-plural jiġi għabajjar , minn fejn x'aktarx li ġej il-kunjom Ebejer. Il-kelma muntun ġejja mit-Taljan. It-tifel tal- mogħża u l- bodbod jissejjaħ gidi ; it-tifla gidja . Meta jkollha sena, il-gidja tissejjaħ għaniqa . In-nagħġa twetwet , il-mogħża tneqneq . Il-muntun jintaħ , jiġifieri jagħti bir-ras, u l-bodbod ukoll. In-nies ta' dari kienu jinfaqgħu jidħku bina kieku kienu jafu li aħna dawn l-ismijiet ma nafuhomx. Għattuqa hi tiġieġa li għadha ma fetħitx tbid. Din x'aktarx li trid toqgħod tfissirha wkoll: ma fetħitx tbid jiġifieri li għadha ma bdietx tbid. Il-Kalendarju jgħid li f'Ottubu ssajjar id-dielja . Pietru Pawl Castagna fil-ktieb tiegħu li diġa semmejna jgħid hekk: Minn xi siġar li aħna semmejna nieħdu l-frott għal darbtejn matul is-sena. Id-dielja msejħa miġnuna , u l-oħra żaqq in-nagħġa , toħroġ darbtejn il-għeneb – darba fis-sajf mal-ieħor, u darba għal Novembru – imsejjaħ irċipp . Il-kelma rċipp ma nħalluhiex tintilef. Fuq l-għeneb u d-dwieli, Castagna jgħid ukoll li: Skont il-kwalitata' tal-għeneb, id-dielja tieħu l-isem tagħha. Għalhekk g ħandna l-insolja, il-muskatell, il-passulina, il-beżżula, il-katlan, il-buttuni di gallu, żaqq in-nagħġa, l-għeneb ta' Ġerusalemm , u d- dielja Ingilża. Bħalma miż-żebbuġ l-antenati tagħna jieħdu kienu ż-żejt, hekk ukoll aħna konna nistgħu nieħdu mid-dielja mhux biss l-għeneb iżda l-ħall, l-inbid, u l-ispirtu wkoll – kieku l-bidwi tagħna għaraf iżomm id-dwieli kif imissu u kieku l-Gvern ma ħadlux il-lampik. Ma hemmx bżonn li wieħed joqgħod jgħid kemm profitt kbir kien ikun kieku l-bidwi kien isib ibiegħ l-għeneb mhux biss għall-ikel, iżda wkoll għal-lampik. Biżżejjed insemmu li fis-sena 1837, wieħed biegħ għall-ispirtu sebgħat elef qantar għeneb, biż-żewġ skudi u erba' rbajja' l-qantar, li jagħmlu s-somma ta' 16,333 skud. Kieku l-Gvern ma ħadlux il-lampik. Tħoss għafsa ta' qalb meta titkellem man-nies u jgħidulek: "Lampik x'inhu?" L-apparat li bil-Malti jissejjaħ lampik , bl-Ingliż jiġi still , u l-post fejn ikun hemm ħafna minn dawn l- istills , jissejjaħ distillerija . F'Malta għad għandna l-ilma żahar , li jsir bil-lampik. Isir miż-żahar tal- larinġ tal-bakkaljaw . Dari kienu jagħmlu wkoll il-melissa bil-lampik , minn xitla li hi magħrufa wkoll bħala nagħniegħ in-naħal , jew buriħa . Kienet xarba li tinxtorob minn min ibati bl-istonku, u kienet issir u tinbiegħ anke minn xi kunventi tas-sorijiet. Illum naħseb li ħadd ma jaf biha. Imma bil-lampik tista' tagħmel ukoll ix-xorb irqiq , jiġifieri l-ispirti, l-alkoħol. Il-lampik baqa' jsir għal ħafna żmien, u mhux ħaġa kbira biex għadu jsir, dejjem bil-moħbi. Fil-15 ta' Novembru 1911, il-Gvern kien ħareg "L-Ordinanza tal-Ispirti " (Kapitolu 41). Fost l-oħrajn kienet tgħid hekk: Ħadd ma jista' jkollu, iżomm jew jagħmel użu minn ebda apparat ta' distillazzjoni biex jiddistilla l-ispirti, mingħajr permess minn qabel,mingħajr qabel ma jkun ħa liċenzja għaldaqshekk kif ingħad iżjed 'il quddiem. Jiġifieri ma stajtx tagħmel ix-xorb irqiq mingħajr permess. Castagna kien qed jikteb madwar ħamsin sena qabel ħarġet din l-ordinanza, imma jidher li anke fi żmien Castagna, l-Gvern diġa kien qed jikkontrolla l-lampik. L-aktar raħal f'Malta u Għawdex magħruf għall-lampik hu r-raħal tax-Xagħra f'Għawdex, fejn dari kien isir ħafna ilma żahar. Illum ikollna xorti jekk fadal familja waħda li għadha tagħmlu. Fi żmien l-Ingliżi, mhux l-ewwel darba li l-pulizija rrejdjaw id-djar tal-familji li jagħmlu l-ilma żahar biex jaraw kellhomx ukoll ix-xorb irqiq: l-ispirtu – l-alkoħol. Minn postijiet oħra hu magħruf li mill-basal kienu jagħmlu l-maskta, bil-lampik ukoll. Castagna kien qed jilmenta fuq l-għeneb li wkoll seta' jinbiegħ għall-lampik kieku l-Gvern ma ndaħalx fin-nofs. Il-lampik illegali ġieli qatel lin-nies. Mil-bajtar, mill-lewż, mir-rummien, mill-ħarrub, u mill-lumi jsiru dawk li jissejħu likuri , dawn ikun fihom l-alkoħol ukoll, imma fi żmienna dan l-alkoħol ma jsirx bil-lampik f'Malta, imma jinġieb minn barra, u jitħallat mat-taħlita tal-likuri lokali. F'Ottubru jsajjar ukoll il-lanġas . Castagna jgħidilna: Il-lanġas xejn mhu inqas fil-foħrija għat-togħma tiegħu, l-iżjeb i l- pera-butira li jgħaddi l- maskarella , u lill- pera-anġelika . Fil-kitba tiegħu Castagna ma kellux f'rasu l-frott impurtat, imma dak li jikber f'Malta. Grat ħafna lejn dan il-Kalendarju li kkonfermalna li dari missirijietna kien jdakkru l-ħarrub . Il-Kalendarju jgħidilna li f'Ottubru jiżhar u jiddakkar il-ħarrub. Il-ħarruba mara tiżhar – jiġifieri toħroġ iż-żahar li huma fjuri nisa. Dawn iż-żahar iridu jiddakkru bl-inwar tal-bagħal – kif qalilna Castagna (ara l-kummenti tax-xahar ta' April). Il-bagħal hu s-siġra raġel li l-fjuri tagħha jissejħu nwar. L-inwar huma fjuri rġiel. F'pajjiżi oħra fejn ikabbru l-ħarrub bis-serjeta, jħawlu siġra raġel u jdawruha b'siġar nisa, biex in-natura tieħu ħsieb it-tidkir weħidha permezz tal-insetti. F'Malta x'aktarx li kien ikollhom jaqtgħu il-friegħi mis-siġar irġiel u jdendluhom mas-siġar nisa – xi ħaġa bħal ma jagħmlu bid-dukkar fuq it-tina bajtrija. M'għandniex xi ngħidu, illum ma jsir xejn minn dan. Mhux talli hekk, talli l-awtoritatijiet, imġegħlin min-"nies tal-ambjent", ma jħallukx lanqas imqar tiżbor ħarruba. Biex tara kemm jifhmu! L-għasafar iħobbu l-kenn tas-siġar tal-ħarrub. L-għasafar jieklu t-tut tal-għolliq (fi żmienu) u mill-ħmieġ tagħhom li jaqa' taħt is-siġra kennija tal-ħarrub, jikber ħafna għolliq, li jekk ma jitneħħiex "jifga" s-siġra. Barra minn hekk, il-bidwi dari kien ukoll jiżbor is-siġra għall-ġid tagħha stess, bħalma jinżabru ħafna siġar oħra. Hemm differenza kbira bejn li tnaddaf l-għolliq minn taħt siġra u tiżborha fi żmienha, u bejn li tiġi bil-gaffa u taqlagħha minn għeruqha. Il-waħda għandha tibqa' ssir, u l-oħra għandha ma titħalliex issir. Iż-żrigħ fil-bikri. Il-qawl jgħidlek li meta tiżra' bikri tista' sserraħ rasek, u tista' anke tikri għax ibqa' ċert li se jkollok biex tħallas il-kera. Filwaqt li għall-imwaħħar "trid tbaħħar". Jien nifhimha li l-imwaħħar trid toqgħod ħsiebek fih u toqgħod tbaħħarlu biex tħarsu minn kull għajn. Mela l-qawl qed iħeġġeġ iż-żrigħ fil-bikri. Il-qawl qed jitkellem bejn wieħed u ieħor. Ix-xemx titla' mill-Lvant għall-Punent. Ir-raba' li kien hemm f'dik ix-xaqliba ta' Malta li tħares lejn Lvant: in-naħa ta' Ħaż-Żabbar u ż-Żejtun, ir-raba' li minn Birkirkara jħares lejn Tas-Sliema, Ħal Għurgħur, San Pawl il-Baħar, il-Mellieħa, eċċ., kien l-ewwel li jħoss is-sħana tax-xemx fix-xitwa u kien tajjeb għall-bikri. L-uċuħ mkabbra in-naħiet ta' Ħaż-Żebbuġ u s-Siġġiewi kienu jdumu iktar biex jilħqu għas-suq, u r-raba' t'hemm kien magħruf għall-imwaħħar, u kien meqjus li hu raba' tajjeb ħafna wkoll. (C) Ġużi Gatt Jinqata' l-qara' u jitqiegħed fix-xemx. (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg)