It-tagħrif li ġej, fuq is-sengħa tal-barbier, jew tal-parrukkier, ġbartu bis-saħħa ta' Mikiel Saliba, raġel dħuli u minn tagħna li fi żmienu kien armat bil-ħanut faċċata ta' Triq Diċembru 13, il-Marsa. Meta kellimtu jien, nhar is-Sibt 20 ta' Marzu, 2010, Mikiel kien jgħodd disgħa u tmenin sena. Kitba Kitba ta' Ġużi Gatt. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara, Vol 9, Nru 3 (2010). "Fi żmieni", qalli Mikiel, "is-sengħa kont tiritha jew titgħallimha m'għand min hu diġa' tas-sengħa. Missieri fetaħ dal-ħanut li qegħdin fih fl-1900, u jien, meta kont għadni daqsxejn ta' tifel, kont immur fil-ħanut nagħtih daqqa t'id. Tant kont għadni żgħir li dak iż-żmien kien hawn kaxxi tal-ħalib ngħidulhom tat-Toby, u jien kont nitla' fuq waħda minnhom biex inlaħħaq mal-klijenti. Missieri kien iqabbadni, daqqa nissapna bis-sapun il-leħja ta' xi ħadd, daqqa jagħtini naqta' biċċa xagħar, imbagħad naqta' biċċ'oħra, imbagħad nagħmel xi barbetti, u nibqgħu sejrin hekk sakemm jien inkun drajt is-sengħa kollha". Mikiel insista miegħi li hu kien "parrukkier". "Barbier" hu dak li jqaxxar il-leħja. Parrukkier hu dak li jaqta' xagħar. Tkellimna fuq il-kelma " titqarweż ". Qalli li ħafna nies, l-aktar fl-irħula, kienu jitqarwżu, jiġifieri jaqtgħu xagħarhom qasir mad-dawra kollha, bil-makkinetta Nr. Kien hemm min, anke dak iż-żmien, qalli Mikiel, li kien iqaxxar xagħru QARABASILI , "u kien ikollna biċċa xogħol iebsa għax konna nqaxxruhielu bil- MUS ". Imma biż-żmien, l-aktar fl-ibliet, in-nies kienu jridu jaqtgħu xagħarhom BL-ISTIL . Kienu jgħidulek aqtagħhieli LA INGLIŻA . Din kienet l-aktar qatgħa xagħar komuni: qasira minn kullimkien, konna ngħidulha "bħal tal-Mużew", imma bil- ĠUMMIENA , jew troffa xagħar quddiem. Oħrajn kienu jriduha L'AMERIKANA : minn fuq qasir, u fil-ġenb xejn, kważi mqaxxar għal kollox. Imbagħad kien hemm qatgħa xagħar LA TALJANA . Din kienet tkun aktar eleganti, bil-maxta, bil-ferq, bil-barbetti, bil- Brylcream , u hekk". Fl-irħula, in-nies kienu aktar jużaw il-kelma XUXA . Kienu jgħidu "xuxtek", mhux "xagħarek". L-GĦODDA Ejja nibdew bit-tqaxxir tal-leħja. "Il-leħja kienet titqaxxar bil- MUS , u għall-mus kellna l- MEJLAQ biex insinnuh fuqu; imma kellna wkoll il- FERLA jew FERLIJA . Il-ferla kienet biċċa mill-qalba tax-xitla li wkoll tissejjaħ "ferla" ( Ferula communis ) li kienet tinqata' u titfassal fiċ-ċatt, tindilek bi dlik apposta li konna nsejħulu PASTA , qisha ċikkulata, u tintuża biex ngħaddu l-mus fuqha biex jinsann. Il-ferla kienet tiekol ferm inqas mill-mejlaq, allura kienet tintuża aktar spiss; kuljum. Barra minn hekk, imdendla mal-ħajt, il-barbier kien ikollu il- ĠILDA (bl-Ingliż jgħidula stropp ). Billi x-xifer tal-mus jitgħawweġ għax ikun fin ħafna, biex nerġgħu niddrittawh f'postu konna ngħadduh fuq il-ġilda, li tkun ċatta u mqabbda mal-ħajt". Mejlaq, Mus u Ġilda "Jien niftakar żmien" qalli Mikiel, "li lanqas sapun tal-leħja, jew pinzell tal-leħja ma kien hawn. Kellna bħal fliskatur żgħir tax-xaqquf, li kien ikollu żewġ faldi, waħda minn fejn iżżommu, u l-oħra magħmula nofs tond, biex ikun jista' jiddaħħal mal-għonq taħt geddum il-klijent. L-ilma jkun fin-nofs, u fil-ġenb ikun hemm post fejn tqiegħed biċċa sapuna. Kont ixxarrab idek fl-ilma, togħrok is-sapuna mas-swaba' tal-id, u tissapna, b'idek, is-sapun ma' wiċċ il-klijent. M'għandniex xi ngħidu, trid tagħmel il-misħun, ħalli l-klijent ma jħossx l-ilma kiesaħ." Friskatur tat-tqaxxir tal-leħja Il-barbier jibda jqaxxar il-leħja bil-mus. Quddiemu jkollu l-WIDNA TAL-LEĦJA – bħal rota żgħira tal-lastiku, imqiegħda fuq stand tan- nickel, u fuq il-widna jkun hemm biċċa karta. Il-barbier iqaxxar il-leħja, u jimsaħ ir-ragħwa tas-sapun minn mal-mus fuq il-karta li tkun fuq il-widna. Meta jlesti, il-karta titneħħa u tintrema bir-ragħwa b'kollox. Wara li jqaxxar il-leħja bil-mus, il-barbier ried ilaħlaħ il-wiċċ, jixxuttah bix-xugaman, u jxappap it-terra bil- MOPPA . Il-moppa kienet bħal mopp żgħir li jintbill ġo kontenitur tan- nickel mimli bit-terra, u mbagħad jingħadda fuq wiċċ il-klijent. Aktar tard, tas-Sanita' iddeċieda li jżomm l-użu tal-moppa, peress li din kienet tintmess ma' wiċċ kulħadd – u daħlet minflokha il- POMPA tat-terra, li kienet itajjar it-terra permezz ta' minfaħ żgħir li l-barbier kien jagħfas b'idu". Flixkun tan-nickel biex tbexxex l-ilma fuq ras il-klijenti. "Lil dawk li kienu jiffavoruk b'xi tips , kont tagħmlilhom ftit ĦALL – vinegar di tualette – ma' wiċċhom L-oħrajn li ma kinux iħallsu, kien ikollhom jikkuntentaw bi ftit PERMANGONAT , minn dak il-vjola, mħallat mal-ilma, bħala diżinfettant." "Niftakar ukoll", qalli Mikiel "għamla ta' ġebla, jew ħaffiefa, li konna nsejħulha ALLUME ( allume di Rocca, alum block ). Konna nxarrbuha fl-ilma, u ngħadduha mal-wiċċ bħala diżinfettant, u biex twaqqaf id-demm minn xi qatgħa żgħira li setgħet saret bil-mus tal-leħja." Interessanti li Mikiel, u barbiera oħra antiki li tkellimt magħhom, kienu jafu l-isem bil-Malti għal din l-allume – XEBB IL-ĠMIEL – isem li jagħtih anke Vassalli fid-dizzjunarju tiegħu. Kemm dil-kelma kienu jafuha mill-ħajja ta' kuljum, u mhux minn xi dizzjunarju, joħroġ mill-fatt li wħud minnhom kienu konvinti li l-isem kien "xebb il-ġmied" – għax hekk kienu jafuh. Biex inkunu għidna kollox, l-isem sewwa x'aktarx li hu XEBB L-IĠBIEL. Bil-Malti, " alum " hu "xebb". "Kien hawn min ma kienx iqaxxar il-leħja, imma kien iħalli d- DAQNA (sħiħa); jew iħalli daqna "bħal ta' Neruni" – jiġifieri jqaxxar taħt imnieħru biss; oħrajn kienu jqaxxru l-leħja imma jħallu l-mustaċċi – Il-mustaċċi ġieli kienu jkunu twal ħafna u fit-tarf jindilku biċ- ĊIROTT – dlik apposta biex it-trufijiet ikunu jistgħu jimbarmu għat-tond; jew kien hawn min ikollu mustaċċi żgħar u jħalli DUBBIEĦA – pinzell żgħir ta' xagħar taħt ix-xoffa t'isfel". Ħafna nies li tkellimt magħhom kienu jafu dil-kelma bħala "dubbiena", imma Mikiel qalha fil-verżjoni t-tajba: "dubbieħa". "In-nies li kienu fis-servizzi ma setgħux iħallu barbetti twal, allura kienu jħalluhom qosra. Imma ħaddieħor ma kienx ikollu dil-problema. Dawk in-nies li llum nafuhom bħala "regettiera", imma li fi żmieni kienu jissejħu "reguttara", kellhom ħabta jħallu l-barbetti twal ħafna, biex jintagħrfu. Kont tara wieħed bil-barbetti twal ħafna kont tgħidlu: "Int reguttar?" u kien jgħidlek "Iva!" Il-barbier ta' dari kien ikollu wkoll ħafna kaxxarezzi – bħal garżelli żgħar – li fihom ċerti klijenti kien ikollhom il-mus, l-imqass, il-moxt, u x-xugaman tagħhom u, aktar tard, pinzell tal-leħja wkoll. Dan kollu biex ma wiċċhom jew ma' xuxthom ma jintmess xejn li jkun mess ma' ħaddieħor. Jiġifieri ara x'biċċa xogħol kellu l-barbier" qalli Mikiel, "U dan kollu għal sold u nofs jekk iqaxxar il-leħja, jew tliet karnijiet jekk bil-qatgħa xagħar ukoll." Hawnhekk staqsejt lil Mikiel jekk qattx sema' b'dik iċ-ċagħka li jingħad li kienet tiddaħħal f'ħalq il-klijent biex il-barbier ikun jista' jqaxxarlu l-leħja. Mikeil qalli li kien sema' bil-biċċa, imma ma seta' qatt jemminha. "Ejja ngħidu hekk," qalli Mikiel, "f'dal-ħanut qatt ma daħlet. U ma naf l-ebda barbier li kien jagħmel ħaġa bħal din." IL-QATGĦA XAGĦAR Għal qtugħ ix-xagħar, l-għodda kienet: L- IMQASS TAD-DENB , MOXT irqiq tal-għadam, il- MAKKINETTA TAL-MOLLA , No. 0, 1 u 2, pompa tat-terra, il- PJUMMIN – pinzell li nfarfru bih, MERA żghira biex lill-klijent turih in-naha ta' wara. XKUPILJA għat-tfarfir. Flixkun tan-nickel mimli bl-ilma biex tbixx fuq ras il-klijent qabel il-maxta. L-għodda kienet tinxtara l-aktar minn għand Frank's, tal-Belt, u mhux il-barbiera u l-parrukkiera biss kienu jixtruha. Ħafna nies kienu jqaxxru l-leħja d-dar, u kien ikollhom l-imwies tagħhom. Meta l-mus ma jibqax jaqta', kienu jmorru bih għand il-barbier biex isinnulhom. Ġie li l-barbier kien jiġbor l-imwies u l-imqassijiet li kienu joħdulu n-nies u jagħtihom lil xi ħadd tas-sengħa u li jkun magħruf li jsinn tajjeb. Fost dawn jissemmew ċertu wieħed "Il-Ħoxx" minn Ħal Qormi, u ieħor jgħidulu "Ġuże' Ċiċra" (ara l-artiklu Il-Parrukkier , fl-Imnara Nru. 11, 1988). AFFARIJIET OĦRA FIR-RAS "Meta kien jiġi biex jaqta' x-xagħar" qalli Mikiel, "il-barbier kien isib ħafna affarijiet oħra fir-ras ta' wħud mill-klijenti, mhux xuxa biss. Minbarra l-briegħed u l-baqq mal-ħwejjeġ, xi nies kien ikollhom il-qamel u s-subien f'rashom". Dawn suppost li kellu jieħu ħsiebhom il-klijent stess, imma l-barbier ġie li kien mitlub biex jieħu ħsieb xi affarijiet aktar problematiċi minn hekk – ngħidu aħna – il- ĦŻIEŻ ( ringworm ). Għall-ħżież il-barbier kien jaqsam ħarruba nejja, ħadra, mit-tul tagħha, u jagħfasha fuq il-ħżieża. U l-ħżieża kienet tmur. "Id- DUDA ma kinetx daqshekk faċli biex teħles minnha. Għad-duda kien hawn il- IODEX (ingwent). Konna nidilku minnu fuq il-ferita u nistennew u naraw. Jekk ma jweġibx u l-ġerħa ma tfiqx, konna nagħmlu l- ACTU TAL-ĦALL u l-klijenti tghidx kemm kienu jgħajtu – ghax dak jaħraq. Imma aħraq illum, aħraq għada…meta konna nittawlu u naraw bħal xagħar isfar fin rieġa' tiela' minn mal-qurriegħa konna ngħidu: "Kollox sew! Fejjaqniha!" "In-nies kien jbatu minn ħafna FELUL . Ma kinux jafu l-felul biex jiġi – minn kien jgħid bl-inkwiet; min kien jgħid bil-ħmieġ; imma jiġi biex jiġi, xi wħud kienu jsaqsu lill-parrukkier jekk jafx jagħmel xi ħaġa biex ineħħihom". "Ġie li smajt min jgħid li biex tneħħi l-felul trid tidlek il-lgħab tal-bebbux, imma ma nafx – qatt ma ppruvajtha dik. Għall-felul ġie li konna nużaw minn dak l-aċtu li jdewbu d-deheb bih. Konna naħarqulhom il-felula bih." IX-XAGĦAR TAN-NISA Mikiel hu tal-fehma li n-nisa Maltin ta' dari, speċjalment dawk tal-irħula, kienu sempliċement iħallu xagħarhom jitwal, u ma kinux joħorġu jaqtgħuh barra d-dar. Kienu jagħmlu xi toppu, jew jagħmlu malju u jdawruh ma' rashom b'ċertu gost. Il-ħwienet għal qtugħ ix-xagħar tan-nisa kienu biss lejn l-ibliet, l-aktar il-Belt u Tas-Sliema. Meta mara kienet taqta' xagħarha, ma kinitx ħaġa kbira li ssib lil xi ħadd jgħajjarha " Xantusa ". Ix-Xantusi kienu dawk in-nisa kantanti li kien ikun hemm f'ċerti ħwienet il-Belt. Ftit ftit, l-aktar minn wara l-Gwerra 'l hawn, xi nisa tgħallmu jaqtgħu ix-xagħar, u kienu jilqgħu għandhom nisa oħra fil-privatezza ta' darhom. In-nisa tar-raħal kienu jkunu jafu li "t-talija taqta' xagħar", u kienu jmorru għandha. Imma fl-ibliet, Mikiel jiftakar li l-aktar moda komuni kienet li n-nisa jaqtgħu xagħarhom La Bebe , stil li jixbaħ lil dak ta' Lisa Minelli . Stil ieħor kien jissejjah Shinger . Mis-snin ħamsin 'il hawn, id-dinja mbidlet, u daż-żmien in-nisa jonfqu flejjes kbar biex jaqtgħu u jsebbħu xagħarhom. Biex ikollna daqsxejn ta' perspettiva fuq l-affarijiet irridu nsemmu l-fatt li l- BRILLANTINA dehret għall-ewwel darba fid-dinja fl- Exposition Universelle li saret f'Pariġi fl-1900. Kien ħoloqha il-Franċiż Eduard Pinaud. Il- BRYLCREAM inħoloq minn ditta f'Birmingham, l-Ingilterra, u ħareġ l-ewwel darba fl-1928. Minbarra l- Brylcream u l-Brillantina Linetti , Mikiel jiftakar lista qasira ta' prodotti tal-fwieħa u dlik fuq ix-xagħar li kienu jidhru f'Malta ta' qabel il-Gwerra: Cussons, Adam & Eve, Yardley, Pompea . "Kienet komuni wkoll dik li konna ngħidulha "Fwieħa tal-Vjoli" qalli Mikiel. Mikiel kien tal-fehma li l-Maltin kienu jitgħallmu s-sengħa tal-parrukkier minn xi Taljan li jkun armat f'Malta; x'aktarx il-Belt. L-ewwel jidħlu lavranti miegħu mbagħad jitilqu u jiftħu għal rashom. Il-ħabib tiegħi Steve Borg qalli li minn tiftix li għamel hu jidher li l-awtoritajiet Ingliżi kienu disposti li jagħtu l-permess li xi Taljan biex jiġi jaħdem Malta l-aktar jekk ikun xi DULĊIER jew PARRUKKIER , għax kienu jħossu ċertu nuqqas ta' nies bħal dawn. Mikiel jiftakar lit-Taljan li kellu ħanut il-Belt bl-isem ta' MEROLA . "Dan Merola għallem ħafna nies li mbagħad fetħu għal rashom. Barbier ieħor magħruf, fi Strada Mezzo Di , kien Amante. Kien hemm ukoll Karmenu minn-naħa ta' tal-Karmnu, l-Belt." KWALITAJIET TA' XAGĦAR Staqsejt lill Mikiel fuq l-ismijiet ta' kwalitajiet ta' xagħar differenti: "Meta x-xagħar ikun lixx ħafna konna nsejħulu MOGĦŻI , jekk ikun nnukklat irqiq ngħidulu xaghar IMFELFEL ( frizzly hair ), jekk ikollu ħafna mewġ insejħulu MĠIEGĦED ( wavy ), jekk ikollu ftit aktar nokkli jkun INNUKKLAT . Hawn xagħar ISWED , hawn xagħar ISFAR jew BJOND , hawn xagħar QASTNI – jiġifieri minn lewn il-qastan: kannella skur, u hawn xagħar AĦMAR ukoll. M'għandniex xi ngħidu, hawn xagħar GRIŻ u xagħar ABJAD ." Ma' dan nistgħu inżidu li x-xagħar jista' jkun ĦAFIF ( thin ) jew FOLT ( thick ), Jista' jkun MIĠBUD jew IMDENDEL , MIMXUT jew IMĦABBEL , XOTT jew ŻEJTNI . Meta x-xagħar ikun mħabbel b'mod li meta tomxtu ssib li jkun kollu għoqiedi nsejħulu xagħar IMSEBBEL . Xagħar IMQANFED ikun bħal tal-qanfud – forsi magħmul hekk apposta bil-ġell! U llum jista' jkun ukoll ISSETTJAT, għalkemm jekk ma toqgħodx attent tista' ssib li minħabba l- blower għandek ħafna xagħar MAĦRUQ . Agius De Soldanis, fil-ktieb tiegħu Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel fomm tal Maltin u Ghaucin , 1750, kien ta t-tifsira tal-kelma FELFULA . Qal li din kienet żewġ beżbużiet innukklati rqiq li n-nisa kienu jħallu mdendlin fuq ġbinhom. Qal, imma, li dil-ħaġa kienet issir "qabel żmienu". BARBIER U ĦAJJAT Hu fatt magħruf li dari, l-aktar fl-irħula u f'Għawdex, il-barbier/parrukkier ma kienx ikollu xogħol biżżejjed biex jaqla' x'jiekol u jitma' l-familja bit-tqaxxir tal-leħja u qtugħ ix-xagħar biss. Il-barbier tar-raħal kien jagħmel xogħol ieħor fl-istess ħanut. L-aktar ħaġa komuni kienet li l-barbier ikun ukoll ħajjat. Piju Borg, ir-Regettier bil-ħanut tal-antikitajiet fi Pjazza Savina, r-Rabat t'Għawdex, qalli li Għawdex dari kien hemm barbier li kien jagħmel wkoll iċ-ċumbini tal-bizzilla fuq it-torn, ieħor kien ipitter xi veduti, u ieħor li saħansitra kien jagħmel il-kitarri tal-għana. ĦINIJIET Fl-Imnara Nru. 11, 1988, deher artiklu fuq "il-Parrukkier", miktub minn Ġużi Buontempo fuq noti li kien ħa minn għand Willie Debono, parrukkier il-Gżira. Fih kien intqal li "Dari l-parrukkier kien jiftaħ fis-sitta ta' filgħodu u jagħlaq fid-disgħa ta' fil-għaxija, mit-Tnejn sal-Ġimgħa. Is-Sibt kien bla ħin, għax ġie li kien idum sas-siegħa ta' filgħodu, u l-Ħadd ġie li kien joqgħod sas-sitta ta' filgħaxija. Dan kien fis-snin tletin, iżda wara ġiet liġi fejn mit-Tnejn sal-Ġimgħa jiftaħ mis-7. a.m sas-7 p.m., u s-Sibt sat-tmienja ta' filgħaxija, u l-Ħadd sa nofsinhar. Wara spiċċaw il-Ħdud." ĦŻIEŻ, FELUL, U DUDA Mikiel Saliba għamilli distinzjoni bejn ĦŻIEŻA u DUDA . Il-ħżieża hi dik li bl-Ingliż jgħidulha ringworm – infezzjoni li tiġi minn ċerti fungi li jgħixu minn fuq il-ġilda, tal-bnedmin jew tal-annimali domestiċi. Il-fungi li jikkawżaw din l-infezzjoni jistgħu jaqbdu max-xagħar tan-nies, jew mas-suf tal-bhejjem bħall-klieb u l-qtates ukoll. Dari l-ħżieża kienet ferm aktar komuni mill-lum, u minbarra t-tidwija bil-miżwed aħdar tal-ħarrub, maqsum minn-nofs u magħfus fuq il-ħżieża, l-antiki kienu wkoll jisħqu xi ħanżir l-art bejn is-swaba' ta' idhom, u jidilku kollox fuq il-ħżieża. Fil-folklor jissemma xi żejt li ġo fih kienu jitfgħu baħbuħa ħajja (cowrie), jidilku l-ħżieża biż-żejt u jgħidu: Ħzież, ħżieża, Mur għand ommok il-moqżieża, Nirqik, u nerġa' nirqik, Sa naqtagħlek l-għeruq li fik. Il-ħżieża tista' titlaghlek f'kull parti ta' ġismek, imma meta l-ħżieża tkun fix-xagħar tar-ras, in-nies minn dejjem kienu jħossu li din tkun iktar iebsa biex tfejjaqha. Tawha anke isem ieħor – kienu jgħidu li dak li jkun għandu d- DUDA f'rasu ( tinea capitis ), u kienu jaqgħu għall-ingwent u l-jodju li kien ikollu l-ispiżjar. L-ARBLU TAL-PARRAKKIER Mikiel Saliba jgħid li dari, l-barbier u l-parrukkier kien ikollhom xi sinjal, imwaħħal x'imkien mal-ħajt, biex min ikun għaddej mit-triq jinduna bil-ħanut. Mhux kulħadd kien ikollu tabella bl-isem imwaħħla fuq il-bieb u, hekk jew hekk, mhux kulħadd kien jaf jaqra. Fi żmien l-Ingliżi, s-simbolu uffiċċjali tal-barbier kien arblu miżbugħ aħmar b'żigarella bajda mdawra miegħu (jew bil-kontra). Mikiel qalli li dan kien jissimbolizza "d-demm u l-faxxa". Imma ħafna drabi l-barbier/parrukkier kull ma kien ikollu mwaħħal mal-ħajt kien ikun ħadida ħierġa 'l barra u magħha kien idendel xugaman. Dan kien biżżejjed biex in-nies tinduna li hemmhekk hemm barbier.