Jekk nara koppla oħra jew luzzu ieħor f'biċċa 'arti' Maltija naħlef li naħraqha b'disprezz. U l-istess imur għax-xeni mpittra jew miġbuda tat-toroq tal-Belt, jew ix-xatt ta' Marsaxlokk. Imbagħad issib dawk l-'artisti' li jmorru għall-astratt: tiċlis fuq tila jew pjanċa u gwarniċ tal-qamel (meta jindenjaw jagħmlu gwarniċ). Naf forsi x'ħa tgħidu...'hemm hu ieħor li ma jifhimx u ma jħobbx l-astratt.' Ippermettuli nikkoreġikom. Rothko, Mondrian, Fontana, Kandinsky...kollha artisti li jgħoġbuni u nammira. Iżda ċappa żebgħa fuq tila biex tħossok 'artist' hi kerha daqs koppla jew luzzu. Ma nixtieqx li din tkun trembila twila ta' kritika kontra l-arti viżiva, għax il-problemi huma hemm f'kull forma t'espressjoni kreattiva. Biżejjed tisma' ħafna mid-diski 'Maltin' tal-famużi festivals tal-kanzunetti li tant nidilettaw bihom, jew daqs kemm ma titwaħħax tara ċertu produzzjonijiet fuq it-televixin Malti. Lanqas irridkom taħsbu li kollox hu mitluf u li m'hemm xejn tajjeb f'dak li hu Malti. Anzi pjuttost bil-kontra. Il-materja prima qegħda hemm, iżda hija l-ħadma li tbati, u minkejja dawk il-ftit individwi li laħqu livelli professjonali, għad hemm ħafna xi jsir. Lanqas hi biss tort tal-artist. Ħafna drabi l-artist Malti jaffaċċja udjenza passiva u indifferenti u jkollu jagħmel kompromessi koroh. M'hemm xejn agħar fil-ħajja mill-indifferenza. Qed nevita nsemmi ismijiet ta' individwi, gruppi jew entitajiet apposta. Il-Malti ma tantx tgħallem jaċċetta l-kritika, u kif jiġri ħafna drabi kumment banali wieħed jispiċċa jinbidel f'maratona ta' tgħajjir, gwerra ta' klikek, u għomor ta' mibgħeda. Apparti minn hekk, jibdew imbagħad it-teoriji ta' 'Għalfejn semma lit-tali u mhux lill-ieħor?', gwerra oħra interminabbli u mmaġinarja miġġielda biss fl-egos minfuħa ta' ftit individwi. Mela, x'għandu bżonn l-artist Malti tas-seklu 21? Forsi din il-lista mhix kompluta, u hija suġġettiva għall-aħħar, iżda nemmen li huwa kruċjali għall-artist li jkollu kejl ma xiex jimxi, jekk mhux għal ħaddieħor għalih u għal xogħlu. 1. Teknika Inutli tixtri tila u tibda ċċaflas iż-żebgħa. Inutli tixtri pjanu u tiskopri erba' akkordji. Inutli tixtri kamera tar-ritratti u tibda tiġbed. Trid titgħallem is-sengħa. Trid tkun taf tħaddem l-għodda li għandek f'idek, u titgħallem tara x'għamlu ta' qablek. Trid titgħallem ir-regoli qabel tiksirhom. 2. Oriġinalita Terminu tqil, li fih ħafna jitfixklu. L-oriġinalita mihiex li tagħmel dak li qatt ma sar, iżda li tħares lejn id-dinja madwarek b'perspettiva ġdida. L-oriġinalita tal-ġest hi illużjoni, l-oriġinalita tal-ħsieb hi dik li tagħmel biċċa xogħol aqwa minn oħra. Għaliex? Għaliex qed toħloq li qed toħloq? Biex tbiegħ? Għandek kull dritt. Għax ikkummisjonak xi ħadd? J'Alla l-ġid! Biex tikkomunika ħsieb? M'hemm xejn aqwa! Biex turina kemm taf tpinġi jew tkanta? Naħseb aħjar tibqa d-dar...li jwassalna għall-punt li jmiss.... Jgħid x'jgħid l-avantgardiżmu ta' wara l-gwerra, l-udjenza hi essenzjali. Udjenza ma tfissirx nies bilqegħda fuq siġġu jisimgħuk jew iduru madwar mużew jaraw xogħlok. L-udjenza huma dawk li jridu jesperjenzaw xogħlok...taħlilhomx il-ħin tagħhom. Dak li toħloq irid ikun rilevanti għalik u għal ta' madwarek. Tista tikkopja kemm trid, iżda tibqa dejjem kopja, tajba kemm hi tajba. Oħloq xogħol li hu dwarek, li jirrifletti dak li taħseb u tħoss. Ara wkoll li dak li taħseb jew tħoss hu ta' min jaqsmu ma ħaddieħor. L-arti tajba hi bħal kelmtejn bejn il-ħbieb; tgħid biss dak li jinteressa lill-persuna l-oħra...iżda... 6. Ħsibijiet Ġodda Bħal l-aqwa ħbiberija tatik ideat ġodda. L-arti tajba turik bil-ġesti dak li int għadek ma rajtx, u twassalek ħsibijiet li int għadek ma ħsibtx. L-oriġinalita huma l-ħsibijiet ġodda ta' qabel jinħoloq xogħol ġdid...iżda l-arti tajba twassal biex ħaddieħor ikollu iktar ħsibijiet ġodda. U jekk dan kollu jkun f'postu, dak li toħloq ma jibqax xogħlok u l-udejnza ma tibqax in-nies ta' madwarek, iżda ssir universali. L-ikbar miraklu tal-istorja tal-bniedem hu kif l-arti tkisser kull forma ta' xkiel. Huwa l-miraklu li jħallik tapprezza opra ta' Wagner anke jekk ma tafx Ġermaniż, jew tapprezza epika bil-Ħindi avolja ma tifhem xejn. Tikketti bħal 'Malti', 'Ġermaniż' jew 'Indjan' huma biss hekk...tikketti. L-Arti hi Universali. Tkunx rgħib. Aqsam ħsibijietek ma' ħaddieħor. Tiddejjaqx tgħallem u titgħallem. Tgħalaqx il-bieb f'wiċċ artisti ġodda. L-arti Maltija tas-sena 2014 trid tħares 'il quddiem għas-sena 2015 u iktar. Kun onest. Ma' ħaddieħor u miegħek innifsek. M'hemm xejn ħażin billi tiżbalja (u din hi xi ħaġa li anke l-udjenza trid titgħallem). U dejjem ħa ssib x'tirranġa. Il-Perfezzjoni hi biss illużjoni, u jekk mhux int ta' warajk ħa jbiddlu l-affarjiet żgur. L-iktar kwalita diffiċli f'artist. Kultant trid tbaxxi rasek anke meta taf li għandek raġun. Kultat iridu jgħaddu s-snin, jekk mhux sekli, qabel ma xogħlok jiġi apprezzat. Jekk qed toħloq l-arti għall-glorja u l-unuri, mela isma' minni ħalli kollox hemm u biddel il-mestier, għax sinjal li minn dan kollu ma fhimt xejn. U allura fejn iħallina dan kollu? Jista' artist Malti jpitter koppla jew luzzu? Iva, iżda basta jġiegħel lil dak li jkun jieqaf, jara u jaħseb....u jhewden...għal sekli sħaħ jekk hu possibli...
L-Għaxar Kmandamenti tal-Manifest tal-Artist Malti