Id-disa' xahar tas-sena Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. Issa jmissna naraw x'qal il-Kalendarju tal-Bidwi għax-xahar ta' Settembru. Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Minbarra x-xogħol li għandu jsir fir-raba' bagħli u r-raba' saqwi, għal kull xahar il-kalendarju kellu dik li jsejħilha "Osservazzjoni", u qegħdin inġibu dik tax-xahar ta' Settembru. Isfelnett żidna l-kummenti tagħna: SETTEMBRU – IX-XAHAR TA' ĠMIGĦ IL-GĦENEB U GĦAMIL L-INBID Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 25.4 C. Traħħas: Il-Palma, il-Basal, il-Klin, ir-Rand. Tiżhar: Il-Ħaxixia tal-Irmied, Il-Qasba, l-Agave, il-Ġellews. Issajjar: Iż-Żinżel, il-Ġews, il-Ħawħ l-Isfar, il-Bergamotta, iċ-Ċedrat, il-Ħabaq, il-Ġulġlien, il-Kappar, il-Ballut, l-Ispraġ, il-Għansar. Jinża' : It-Tut. Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Bagħli : Taħrat u iddemmel: Ir-raba' taż-żrigħ Tinżara': il-Silla, il-Widna, il-Ġulbiena, ix-xgħir, it-Tewm. Titħawwel: il-Patata tax-xitwa, il-Bajtar tal-Indja. Titgħarras : Il-Ġidra, il-Kawli Fjuri, il-Kaboċċi. Jinġema': Il-Bjad, il-Ġulġlien, l-Imżiewed tal-Qamħ ir-Rum, il-Bettiħ tax-xitwa. Jinħarat: Il-weraq tat-tin. Ix-Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Saqwi u fil-Ġonna: Jinżera': Il-Krafes, it-Tuffieħ ta' Adam, l-Indivja, il-Fiġel, il-Ħass, il-Basal, il-Qaqoċċ. Jitħawwel : Il-Basal taż-żagħfran. Jinżabru : L-Agrumi, Jitlaqqmu: L-Agrumi u r-Rummien, Jinqata': Il-Qara' Franċiż misjur, u jitqiegħed fix-xemx. Proverbji: Il-Qamar ta' Settembru Iġib sebgħa warajh bħalu. Ir-rimi tal-berwieq u t-tewm safi f'werqu, Sena tal-ebda taħsir, u ta'…..* It-tilqit tal-qoton ta' San Mikiel, Jidħol bħall-ieħor fil-miżien * Hekk hemm miktub fil-Kalendarju; jidher li nsew ikompluh. B'danakollu Aquilina fil-ktieb tiegħu A Comparative Dictionary of Maltese Proverbs jagħti biss "Ir-rimi tal-berwieq u t-tewm safi f'werqtu", u jħalliha hekk. Mid-dehra ma kienx jaf kif ikompli lanqas. Jagħti wkoll "Meta titla' l-berwieqa, l-annata tkun sabiħa". Osservazzjoni: It-taħwil tas-siġar iġib wisq ġid lill-pajjiż li fih isir; imma l-ikbar ġid hu li jiġi rregolat il-kors tat-temp. Aħna nafu li l-klima ta' Franza kien iktar lewliemi u aktar qalil fiż-żmien tal-Imperatur Ġulju Ċesri, meta l-art kienet miksija b'bosta siġar. L-Italja kienet aktar kiesħa, u aktar fiha kienet tkun xita qabel ma ġew stradikati bosta boskijiet mill-Ġermanja. Fil-gżira msejħa "Ta' Lapsi" żammet ix-xita ma tinżel fuqha minn xħin qerdulha s-siġar tagħha kollha. Fil-gżira ta' Santa Liena, bdiet tkun xita bosta wara li l-Ingliżi mlewha bis-siġar. Fl-Eġittu ma kinux jafu b'xita , sakemm il-Viċi Re Meħmet Ali ma kienx ħawwel is-siġar bla għadd. Jekk aħna konna nieħdu dan il-qies ukoll, li nimlew il-pajjiż bis-siġar, ma kienx ikollna forsi ftit xita. Malta u Għawdex huma art fejn ix-xita tinżel l-aktar qajla, u biss tkun abbundanti meta t-terraferma qribha tkun imgħawma jew mgħarrqa ġewwa l-ilma, u hekk għandna darba nifhmu li t-tempijiet ma jagħmlux tagħhom kullimkien xorta waħda. IL-KUMMENTI TAGĦNA: Taħrat u ddemmel ir-raba' taż-żrigħ: Pietru Pawl Castagna, fil-ktieb tiegħu Lis storia ta Malta bil-ghzejer tahha , kiteb hekk: Fil-ħrit il-bidwi jisserva bil-bhejjem, iżda l-baqar isibhom wisq aħjar mill-bgħula u miż-żwiemel – tant għall-qawwa tal-ġbid, kemm ukoll għall-għaqal tagħhom. Bejn wieħed u ieħor sa qabel ma faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, il-bidwi tipiku Malti kien ikollu xi erba' mogħżiet biex minnhom jieħu l-ħalib li jixrob ta' kuljum ; xi erba' nagħġiet biex minnhom jieħu dak il-ħalib li minnu jagħmel il-ġbejniet u l-irkotta (u dari min-nagħaġ kien jieħu wkoll is-suf għall-insiġ ), u baqra għall-ħrit . Il-baqar tal-ħalib ma kinux minn dejjem f'Malta, imma bdew deħlin meta l-awtoritajiet xtaqu jeqirdu l-marda tad-deni rqiq. B'dan id-deni weħlet b'kollox il-mogħża, li kienet tinsaq fit-toroq biex minnha l-poplu jieħu l-ħalib frisk kull filgħodu. Ftit ftit, il-baqar tal-ħalib li nġiebu minn barra qerdu merħliet sħaħ ta' mogħoż. Fi żmienna, b'xorti tajba, qed isiru sforzi biex il-mogħża terġa' terfa' rasha f'pajjiżna u l-mogħża Maltija ma tinqeridx għal kollox. Il-ġbejna Maltija, li dari kienet tingħamel l-aktar mill-ħalib tan-nagħġa, fi żmienna ssir ukoll mill-ħalib tal-baqra, u wieħed qed jibda jara fis-suq ukoll ġbejniet, jew anke ġobon, magħmul mill-ħalib tal-mogħża. Dan jiswa biex il-mogħża Maltija terġa' ssib postha fostna. Inkomplu bil- ħrit tar-raba' , Castagna (li skont hu kien qed jikteb fl-1860) kompla hekk: Meta l-art tkun ħafifa, jew ma tkunx ilha li nħartet, il-bidwi jqabbad ħamsa, għaxra, u ħmistax ukoll (ħaddiema) bl-imgħażqa f'idhom. Meta (l-art) tkun ibbieset jew ittappnet wisq, allura jaħratha. (Il-bidwi juża) il-moħriet biex jaħrat flok li jagħżaq, miġbud minn bhima jew tnejn; u hekk jeħles f'ġurnata x-xogħol li kien irid erbgħa u għoxrin imgħażqa biex isir. Id-dħul tal-mutur tal-ħart spiċċa biex qered il-baqra Maltija mill-għelieqi tagħna. Għall-ewwel ħsibt li dak li hemm fir-ritratt hu bagħal, imma aċċertawni li hi ħmara. Ħmara ftit kabbarija meta tqis li daharha jasal sa ras il-bidwi ta' warajha. Tgħid kienet xi ħmara ta' Malta, li fiż-żmien kienu magħrufa mall-barranin bħala ħmir tajbin ħafna imma li llum x'aktarx li għebu minn wiċċ l-art? (ritratt ta' Bernard Agius) Skont Castagna: "Dari l-bidwi, lill-baqar kien isibhom wisq aħjar għall-ħrit mill-bgħula u miż-żwiemel" (ritratt ta' Bernard Agius) Min jaħrat bil-ħmir, ma jeħux qoton (ritratt ta' Bernard Agius) Jinġama' l-bjad: Bl-istess mod illi meta nkunu qed nitkellmu fuq id-dwieli nistgħu ngħidu li se "nħawlu d-dwieli", jew se "niżbru d-dwieli", jew se "nsaqqu d-dwieli", imma mbagħad meta niġu biex nieħdu l-prodott tad-dielja ma ngħidux "se mmur naqta' d-dwieli" imma ngħidu "se mmur naqta' l-GĦENEB" – l-istess jgħodd għall-qoton. Nistgħu ngħidu "niżirgħu il-qoton", jew "se nnaqqu il-qoton", jew "se nirmundaw il-qoton", imma meta niġu biex niġbru l-prodott li jagħtina l-qoton ma ngħidux "se naqtgħu il-qoton". L-antiki kienu jidħku bina jisimgħuna ngħidu hekk; bħalma kienu jidħku bina kieku semgħuna ngħidu se mmorru naqtgħu d-dwieli meta rridu nfissru li se mmorru naqtgħu l-għeneb. Irridu ngħidu "se mmorru niġbru, jew niġimgħu, i l-bjad . Il-bjad hu dak il-ballun abjad u artab li tagħtina l-xitla tal-qoton. Bl-Ingliż jissejjaħ boll . Bit-Taljan il-Kalendarju jagħtiha bħala bambace . Illum din il-kelma ma ssibhiex fid-dizzjunarji Taljani. Minflok issib il-kelma bambagia . Il-bjad imbagħad jin ħ ale ġ – jiġifieri jgħadduh mill- ħallieġa jew magna tal-ħalġ: apparat żgħir tal-injam, li kellu l-ħila li jsaffi u jnaddaf il-bjad miż-żerriegħa li tkun għadha ġo fih. Il-bjad bla żerriegħa jissejjaħ maħluġ . Il-maħluġ imbagħad kien jittieħed għand id- daqqaq biex idoqqu bil-watar u ċ-ċiek ħalli jitpaħpaħ u jintnifex u jsir tajjar . It-tajjar kien jingħażel fuq ir-raddiena biex isir ħajt, u l-ħajt jista' jintniseġ u jsir drapp. Jinġema' l-bjad (ritratt ta' Bernard Agius) Il-basal taż-żagħfran. Mela f'Settembru jitħawwel il-basal taż-żagħfran. Għall-ewwel din ħawditni ftit. Iż-żagħfran illum jinxtara bil-għoli u fi kwantitajiet żgħar, f'pakketti li jiġu minn barra. Il-Kalendarju jagħti t-taħwil tal-basal taż-żagħfran bħala parti mix-xogħol tal-bidwi Malti f'Settembru. It-tweġiba jagħtihielna l-Kalendarju stess, imma fl-osservazzjoni tax-xahar t'Ottubru tas-sena ta' wara – 1850. F'dan l-osservazzjoni li nerġgħu nirreferu għaliha meta nibdew niflu dan it-tieni Kalendarju, insibu hekk: F'xi lokalitajiet tal-gżira tagħna, bħalma huma dawk li jinsabu madwar il-Buskett u Ħad-Dingli, u fuq Tal-Għolja, issir weħidha ċerta kwalita' ta' żagħfran. Il-fjur taż-żagħfran jinġema' min-nies tar-Rabat tal-Imdina, ta' Ħad-Dingli, u Tas-Siġġiewi, biex minnu jieħdu l-ħajtiet taż-żagħfran, fejn wara li jnixxfuhom jisservew bihom għall-bżonnijiet tad-dar. Tagħrif interessanti tassew, imma se nħallukom bir-riħa dwaru sa meta, kif għidna, nibdew niflu dan it-tieni Kalendarju. Pietru Pawl Castagna kiteb ukoll fuq l-idea li s -siġar iġibu x-xita . Qal hekk: Ħaġa magħrufa sewwa llum mad-dinja kollha, għad li l-kampanjoli tagħna għadhom ma tantx iridu jemmnuha, illi aktar ma pajjiż ikun fih siġar, iktar tinżel fuqu xita . Issa Castagna mhux l-ewwel darba li seraq, jew ikkopja, it-tagħrif li deher għall-ewwel darba fil-Kalendarju tagħna (u li kif għidna ħareġ xi sittax-il sena qabel ma ppubblika Castagna) mingħajr ma ta sudisfazzjoni it-tagħrif minn fejn kien ħadu. Din id-darba wkoll, Castagna rrepeta sentenzi sħaħ mill-osservazzjoni ta' hawn fuq. Mhux hekk biss, imma seraq ukoll minn osservazzjoni oħra li dehret fil-Kalendarju tal-1850. Ngħidu aħna qal hekk: Nafu li meta kellna s-siġar imħawlin bil-bosta, bħalma kienet il-Marsa, Tal-Pwales, l-art tal-Imtaħleb, u tant lokijiet oħra li fihom kienu jeżistu eluf ta' siġar tat-tut, kienet tinżel tant kwantita kbira ta' xita fuq l-art tagħna illi l-widien kienu jdumu nieżla bil-ġranet . Jien naħseb li hawnhekk, kemm il-Kalendarju tal-1850 u kemm Castagna li kkopja minnu kienu qed jirrepetu xi qlajjiet li semgħu, u ma tantx tinżilli li fil-postijiet li ssemmew kien hemm "eluf" ta' siġar tat-tut għalkemm, m'għandniex xi ngħidu, fi żmienu kien hemm ħafna aktar milli għandna llum. Meta kiteb fil-konkret fuq x'siġar kellna Malta fi żmienu, Castagna qal hekk: L-art tagħna trabbi minn kull xorta ta' siġar, imma l-aktar li aħna nikkultivaw huma: Il-larinġ, il-lumi, il-berquq, iċ-ċirasa, it-tin, il-bajtar, iċ-ċawsli, il-lewż, it-tuffieħ, ir-rummien, it-tut, in-naspli, l-anċiprisk, il-lanġas, il-ħawħ, il-pruna, l-għeneb, l-għanżalori, u ż-żebbuġ. Kien fiż-żmien jeżisti xejn inqas: It-tamar, il-ġellewż , il-bergamott , il-qastan, iċ-ċitrat , il-fraxxnu, il-pumakannella, u xi oħrajn li daż-żmien ma jinsabux ħlief xi waħda 'l hawn u 'l hinn. Mur obsor li dari Malta kellna l-ġellewż, il-qastan, il-pumakannella, u l-bergamott. Anke fi żmien Castagna minn dawn ma kienx fadal ħlief xi waħdiet; imma ċ-ċirasa mid-dehra kienet għadha b'saħħitha. Il-Kalendarju tagħna, minbarra l-ġellewż, isemmi wkoll il-ġewż. Fejn marret it-trobbija tal-ġewż u l-ġellewż fi żmienna? Fejn marret it-trobbija tal-berquq, taċ-ċirasa, taċ-ċawsli, tat-tuffieħ, tal-pruna, u tal-għanżalor? Issajjar iċ-ċedrat . Fix-xahar ta' Frar konna għidna li fil-Kalendarju, matul is-sena, jissemma l-lumi, il-lumiċell, xkomp, lumi tal-kuruna, bergamott, ċitrat, u ċedrat u d-differenza ta' bejniethom mhux dejjem toħroġ ċara. Bis-saħħa ta' Castagna l-istampa tiċċara ħafna. Il-lumi mill-banda l-oħra jagħtina: lumi qares jew xkomp, lumi tronġ, ċitrat jew tronġ żgħir, lumiċell ħelu jew lumi tal-kuruna, u lumiċell qares. Ma l-agrumi xi wħud jgħoddu wkoll il-bergamott. Għall-ġid tal-ilsien Malti hemm bżonn li nistabbilixxu l-biċċa aħjar, u mhux għal kull ħaġa ta' xejn nibqgħu ngħidu "min jgħid hekk, u min jgħid hekk". Meta fl-Ingliż insibu lemons , għandna ngħidu lumi, meta nsibu lime , bil-Malti ngħidu lumiċell , u meta nsibu citron , għandna ngħidu tronġ/tronġa . Il-bergamotta hi dik bl-Ingliż tiġi bergamot orange , u allura għandha tmur mal-larinġ. Issa fuq il-larinġ Castagna kiteb hekk: Il-larinġ jagħtina seba' varjeta: Larinġ tal-Portugal , larinġ ħelu jew lumi-larinġ , larinġ lanġasi, larinġ mandulina , larinġ ta' bla zerriegħa , laring tawwali , larinġ xkompi jew lumi ta' San Ġilormu , u larinġ tad-demm . Għandna wkoll il-larinġ qares li mill-fjur tiegħu nieħdu l-ilma żahar, u minn qoxortu (nieħdu) konfettura mill-itjeb Jien mingħalija li l-ilma żahar neħduh miż-żahar tal-larinġ tal-bakkaljaw (tal-Portugal) . Castagna jagħżel bejn il-laring tal-Portugal u l-larinġ qares. Min jaf min għandu raġun? F'Settembru jsajjar l-għansar. Fl-1991 , Anton F. Attard, Alla jaħfirlu, kien ħareġ ktieb jismu Mill-Ħajja tal-Imgħoddi – Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex . Fuq l-għansar Attard qal hekk: Il-basal tal-għansar jibda jtella' l-bastun ( il-berkun ) tiegħu f'Awwissu meta tispiċċa s-sena tal-biedja u tkun se tibda sena oħra. Jingħad li jekk il-bastun tiegħu jkun dritt, tkun ġejja sena tajba. Jekk ikun mgħawweġ jew immejjel tkun ġejja sena ħażina. Jekk il-bsaten ikunu mħalltin, is-sena tkun hekk u hekk, iżjed tajba milli ħażina jekk ikun hemm aktar bsaten dritti milli mgħawġin. Attard jgħid li din il-biċċa folklor gustuża (imma mhux ta' min wieħed joħodha bis-serjeta) ma kinitx tgħodd għall-għansar li jikber imkejjen oħra, imma għal dak biss li jikber f'roqgħa partikolari t'Għawdex – fit-Triq tal-Konta, li taqsam il-Wied l-Abjad, in-naħa tal-Qbajjar. Min jinteressah jista' jmur jiftaqad ftit u jara b'għajnejh! Il-kawli fjuri: Skont il-Kalendarju, f'Marzu jitnaqqa l-kromb ; f'April jinżera' l-kromb pastard ; f'Mejju jsajjar il-kromb ; f'Ġunju jitħawwel il-pastard qalb il-qoton u l-bħejra; f'Lulju tinżera' l-pastard ; F'Settembru titgħarras il-kawli fjuri ; f'Novembru jiżhar il-pastard . Għall-Kalendarju il-kromb, il-kromb pastard, u l-kawli fjuri, huma t-tlieta cavolo fiore bit-Taljan. Jiġifieri l-Kalendarju jixhed li l-kelma Maltija għal din il-ħaxixa tal-borma dak iż-żmien kienet għadha qed tilgħab. B'xorti tajba, rebħet il-kelma "pastard" u waqgħet il-kelma kawli fjuri , li ġejja dritt mit-Taljan. L-Ingliżi jgħidu cauliflower – li ġejjamit-Taljan ukoll. L-osservazzjoni għax-xahar ta' Settembru tħoss li meta Franza kellha aktar siġar, it-temp hemmhekk kien aktar lewliemi . Dil-kelma tfisser li kien jagħmel iktar xita – jiġifieri bl-Ingliż lewliemi tiġi rainy . Imma fil-Malti għandna kelma oħra: milwiem . Iż-żewġ kelmiet ħoloqhom l-ilsien Malti mill-kelma ilma , imma lewliemi tfisser rainy , u milwiem tfisser watery . (c) Ġużi Gatt