Ix-xahar ta' inżigħ il-weraq. kitba ta' Ġużi Gatt Wasalna kważi sal-aħħar tas-sena. Ftit ieħor jonqos. F'din is-sensiela ta' artikli, qed inġibu xahar b'xahar, dak li hemm miktub fil-Kalendarju tal-Bidwi li s- Societa Agraria ta' Malta kienet ħarġet għas-sena 1850. Il-Kalendarju kellu paġna bit-Taljan, u paġna bil-Malti. Is-sena l-oħra konna ġibna x'hemm fil-Kalendarju għal Novembru tal-1849, u biex ma noqgħodux nirrepetu, dil-kitba wieħed jista' jsibha HAWN . Għal Novembru 1850 il-Kalendarju tana xi qwiel ġodda, u xtaq li jgħidilna wkoll kif għandek tbażżar in-nefel u s-silla bil-ġibs. Biex tkunu tafu x'jiġifieri tridu tkomplu taqraw il-kitba. Imma ejja naraw il-qwiel l-ewwel, imbagħad nagħtukom l-osservazzjoni fuq in-nefel u, bħas-soltu, nagħmlu l-kummenti tagħna fejn inħossu li hemm bżonn: Proverbji għal Novembru: Min jiżra' fin-niexef, u ma jnaqqax fil-miblul, Ħatab ikollu, u jikber bosta s-sbul. Ix-xemx u x-xita Alla jaf meta, Bix-xita u x-xemx, il-muna bil-ġiri ma tintemmx. Ix-xita, bil-ġid timla l-irziezet u d-djar . Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg Osservazzjoni. Silla mbażżra bil-ġibs. Il-biedja, jew ix-xogħol tar-raba', jmur wisq tajjeb fejn il-megħrat ikunu bosta; fejn m'hemmx mergħa li ssir weħidha, tista' hedina ssir bil-ħidma jew biż-żrigħ, u dak iġib kbir vantaġġ lir-raba'. L- aħjar mezz għal din il-ħaġa kien ikun dak li din is-Societa issuġġeriet f'dawn l-aħħar snin; irrid ngħid jien tax-xgħir maħsud aħdar li mbagħad jitħalla għan-niexef. Jeħtieġ li l-aħdar tagħna jitjieb u jsir aħjar milli hu. Kien Franklin, il-famuż liberatur tal-Amerka, li l-ewwel darba għallem lill pajżani tiegħu il-mod li bih issir il-ħaxixa tan-nefel – billi jagħtiha l-ġibs. Dan il-metodu ħadd ma ried, għall-ewwel, jaf bih; 'ma ftit żmien għadda li ma kienx minn kulħadd issuktat. Fejn imbagħad dan l-istess metodu ġie ukoll użat għax-xogħol tal-ful u tal-legumi l-oħra kollha. Il-ġibs infatti jagħmel li dawn l-uċuħ tar-raba', meta bih imdemmlin, jiżdiedu għal darbtejn u iżjed. U dan it-tidmil bil-ġibs jibqa' jaħdem sa erba' snin . L-istess qmuħ maħdumin wara s-silla jew legumi oħra mbażżrin bil-ġibs jirnexxu wisq tajjeb. Il-prova ta' dan it-tidmil bil-ġibs saret ukoll fis-sena 1846-47 fuq is-silla. Meta hedin is-silla kienet tellgħet xi tmien werqiet, ġurnata f'Novembru li kienet bis-sħab 'ma bla riħ, ġie fuqha mxerred il-ġibs bil-mod li issa ngħidu: Wara li tisħqu tajjeb sakemm isir trab, tieħu ħafna f'idejk minnu u xxerrdu fuq l-art bħalli kieku qiegħed tiżra' t-tagħam.. Il-kwantita għandha tkun irregulata b'dan il-mod: li tagħti minn dan il-ġibs erba' siegħan kull tomna raba'. In-nida mbagħad, tal-iljieli ta' wara, tħoll dan il-ġibs u tniżżlu ġo għerq l-art. Wara tmint'ijiem, din is-silla tħoss l-effetti ta' dan it-tidmil bil-ġibs: il-weraq jiħdar u jisbieħ b'mod illi sebqet fil-għoli s-silla l-oħra mingħajr dan it-tidmil. Il-vataġġi għalhekk ta' dan it-tidmil bil-ġibs kienu jkunu li wieħed jista' jaħsad aktar minn darba l-aħdar; li tara aktar tikber fir- raba' ruxxan (terreni di pico fondo) is-silla; u (dan anke )meta ftit ikun hemm xita; u hekk tħejji aħjar ir-raba' għaż-żrigħ tat-tagħam. U hekk b'dan it-tidmil li minnu qegħdin nitħaddtu, jista' jkollna aktar aħdar għall-bhejjem; l-art issir aktar għammiela; u wieħed jista' jibża' aktar għad-demel l-ieħor li hu tant skars, kemm bżonn kbir għandna tiegħu. IL-KUMMENTI TAGĦNA 1 – F'dawn l-artikli ilna ħafna ngħidu li dari, missirijietna kienu jagħmlu distinzjoni bejn demel u bżar . Id-demel ikun dejjem dak tal-bhejjem, filwaqt li bżar ma jkunx tal-bhejjem imma xorta jkun fertilizzant u bih tista' tbażżar l-art. Il-Kalendarju qed jinsisti li s-silla tista' tkun imbażżra bil-ġibs . Bl-Ingliż jiġi calcium sulfate . It-tentazzjoni tkun, allura, li bil-Mati ngħidu "sulfat". It-Taljani jagħmlu distinzjoni. Jafu x'inhu solfato , imma lil dan li qed nitkellmu fuqu llum qalulu gesso . Dan il-ġibs hu fil-fatt sulfat tal-kalċju ipproċessat apposta għall-biedja, u allura l-Kalendarju għamel sewwa li sejjaħlu ġibs. Hu ġibs agrikolu; ġibs tal-biedja. Il-ħamrija tagħna malajr trabbi l-iskorċa u titballat. L-iskorċa li trabbi l-ħamrija kien hawn min isejħilha "grixa". Dan il-ġibs tal-biedja għandu l-fama li jgħin biex ipaħpaħ il-ħamrija u allura din tkun "moħwija" sewwa. L-Ilma jiskula aħjar minnha u l-ħamrija żżomm it-tira. L-arja tgħaddi minnha wkoll, b'ġid kbir għall-għeruq tal-għelejjel għax dawn jerdgħu aktar sustanzi mill-art. Din hi t-tifsira t-tajba tal-kliem, użat kemm-il darba mill-Kalendarju, "raba' moħwi kif imissu". Biż-żieda tal-ġibs, l-organiżmi ħajjin aktar jokormu u jiżgħedu fil-ħamrija u dan hu ta' ġid ukoll. 2 – Il-ħaxixa tan-Nefel : Il-Kalendarju jgħidilna li kien Franklin li għallem lill-Amerikani kif għandhom ikabbru n-nefel . Bilfors li qed jgħid għal Benjamin Franklin (1706-1790), li kien innegozja l-ftehim li bih intemmet il-gwerra ċivili fl-Amerika, u hu meqjus bħala wieħed mill-fundaturi tal-Istati Uniti. Bit-Taljan in-nefel hu mniżżel bħala Erba medica . Bil-Latin jingħad medicago , bl-isem jiżdied b'aġġettivi oħra skont il-każ. Bl-ingliż jissejjaħ medick u hemm ħafna varjetajiet tiegħu. Malta hi mimlija b'din ix-xitla fis-salvaġġ. Is-sit elettroniku Wild Plants of Malta jagħti wieħed u għoxrin xitla li kollha huma mir-razza tan-nefel. Ma naħsibx li fi żmienna għadu jitkabbar, u naqta' rasi li kieku jibda jitkabbar jgħidulu alfalfa – għax aħna hekk: tagħna narmuh u ndaħħlu l-kliem barrani. Niesna ta' dari kienu jafu x'inhu n-nefel, u kienu jafu li kien ta' ġid kbir għall-bhejjem. Waħda mill-ħrejjef li laħaq ġabar Patri Manwel Magri kien jisimha: Ix-Xiħ midfun ġol-Għar . Il-ħrafa tgħid li darba waħda, is-sultan ħareġ bandu li kien jamar li ħadd ma kien jista' jaħdem fir-raba' tiegħu jekk qabel ma jkunx mar jaħdem ir-raba' tas-sultan. Aħbar bħal din ħadd qatt ma stenniha, u l-eroj tal-ħrafa, raġel magħruf għall-għaqal tiegħu, mar jistaqsi lil missieru x'għandu jagħmel. Missieru qallu: Ixtri il- Qawqama u l- Qawqam , Xejn la tfittex kemm qam, Itmagħhom ix-xnien u n-nifel, U l-moħriet sal-qiegħ jindifen; Billejl aħdem f'tiegħek, Binhar aħdem f'tas-sultan. Il-Qawqam, jew il-Qawqaw, kien barri folkloristiku, tal-ħrejjef, magħruf li kellu qrun kbir u saħħa tal-biża'. Imma jekk titimgħu ix-xnien u n-nefel iktar jitqawwa u jkun jista' jaħdem l-art bla tbatija. Ritratt meħud mill-Wikipedia 3- Il-qwiel għax-xahar ta' Ottubru kienu t-tnejn fuq l-importanza tax-xita. Issa dan ix-xahar għandna qawl li jgħidlek li: Ix-xemx u x-xita Alla jaf meta, Bix-xita u x-xemx, il-muna bil-ġiri ma tintemmx. M'hemmx dubju li xi ħadd se jqum u jistaqsi: Muna x'inhi? Il-muna hi l-proviżjon: dak kollu li dari l-bidwi kien jaħżen fis-sajf biex ikollu għall-bqija tas-sena: jaħżen il-muna għax-xitwa. Il-qamħ li jkun ħasad u dires fis-sajf, jieħu minnu ftit ftit, jitħnu għand tal-mitħna, biex mid-dqiq jaħbeż il-ħobż. Il-qamħ kien jinħażen x'aktarx fix-xkejjer, u kien hemm id-drawwa li jroxxu l-melħ, bejn saff u ieħor, biex iħarsu l-qamħ mid-dud. Is-silla, ix-xgħir, il-ful għan-niexef, il-piżelli, il-basal u t-tewm indendel għax-xemx, il-qara' aħmar, il-qamħirrum, forsi anke xi bettieħ maħżun taħt is-sodda; kollox jgħodd bħala muna li l-bidwi jieħu minnha ftit ftit biex jgħix hu u l-bhejjem tiegħu sakemm jasal żmien il-ħsad u l-ġbir tal-frott mill-ġdid. Il-patata wkoll kienet tinħażen, ġo xi għar min kellu fejn, jekk le kienet anke tintradam. Il-matmura hi l-post fejn tinħażen il-muna. Il-muna kienet tieħu l-wisa'. Is-silla u l-qamħ setgħu jinħażnu f'xi għorfa, jew fuq bejt, jew anke f'ħalel fuq l-art. Fir-ritratt t'hawn taħt nistgħu naraw ħalla , li tidher li hi qamħ, maħżuna fuq il-bejt tar-razzett li qiegħed fl-isfond, u ħalla oħra, ikbar minnha, u li donnha hi silla, maħżuna fuq il-ħamrija eżatt wara r-razzett. Imma xi affarijiet kienu jinħtieġu li jkunu ġewwa għall-frisk; ġo xi għar; jew kamra taħt l-art. Riedu jkunu ġol- matmura . Fil-ktieb tiegħu Place-Names of the Maltese Islands , Godfrey Wettinger isemmi mill-inqas post wieħed bl-isem ta' L-Imtamar (paġna 403). Imtamar hi l-plural ta' matmura. Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg 4 – Tieħu ĦAFNA f'idek: Innutajtu bħali? Ħin minnhom, meta qed jitkellem fuq kif għandek tferrex il-ġibs mal-għalqa, il-Kalendarju jgħid hekk: Wara li tisħqu tajjeb sakemm isir trab, tieħu ħafna f'idejk minnu u xxerrdu fuq l-art bħalli kieku qiegħed tiżra' t-tagħam. Qabel ma l-kelma "ħafna" saret tfisser a lot , jew many , il-Maltin kienu jifhmuha kif suppost – għax il-kelma "ħafna" tfisser "kemm tista' taħfen b'id waħda". X'imħatra li ż-żgħażagħ tal-lum lanqas "taħfen" ma jafu x'jiġifieri (ma rridx ngħidilhom – ifittxuha fid-dizzjunarju jekk iridu!). Dak li tista' taħfen b'id waħda jissejjaħ ħafna ; dak li tista' taħfen b'idejk it-tnejn – jiġifieri bil-kefef ta' jdejk jmissu ma xulxin – jissejjaħ ħafen ; dak li tista' taħfen bejn żewġt iswaba' – jiġifieri bejn is-subgħa l-kbir (il-behem) u s-subgħa l-werrej, dak jissejjaħ ħażżiqa . Anke dak li tista' taħfen bi driegħ wieħed iserraħ ma' qaddek – dik ħażżiqa wkoll. Il-verb ħażaq ifisser to clasp . Dak li tista' taħfen b'dirgħajk it-tnejn, jissejjaħ "ħodon ". Imma billi tgħid? – minn widna jidħol u min oħra joħroġ. 5 – Lejn nofs is-seklu li għadda, il-Gvern kien nieda kampanja biex jinqerdu l-ġrieden u l-firien li kienu jiġru ma' kullimkien fir-raba' u fid-djar. Dawn kienu jagħmlu ħafna ħsara fil-muna maħżuna mill-bdiewa fir-raba' tagħna, u fl-imtamar. Il-Gvern kien iħeġġeġ il-qerda ta' dawn il-firien. Fir-ritratt t'hawn fuq jidher kartellun li kien inħareġ apposta mill-Gvern biex jgħin f'din il-kampanja. Illum naħseb li kapaċi nagħmlu distinzjoni bejn ġurdien u far, u l-kampanja tal-Gvern kienet immirata l-iktar lejn il-firien, għalkemm, ngħiduha kif inhi, il-ġrieden tal-imramma jagħmlu l-ħsara wkoll. Fil-kliem "fl-imniezel tal-ucuħ", il-kelma "mniezel" hi l-plural ta' munzell. Bix-xita u x-xemx, il-muna bil-ġiri ma tintemmx . Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg (C) Ġużi Gatt