Kitba ta' Alex Camilleri. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Vol 9 (2009) Nru 33. Ix-xbihat meħudin minn Google Maps. La qegħdin fiż-żifna, ejjew nitbiegħdu bis-serqa minn max-xatt u ngħidu xi ħaġa dwar il-widien li jiġbru l-ilma tax-xita mill-intern tal-gżira. Ma kontx se nerġa' nsemmi l-bosta widien żgħar li qisthom bħala parti mill-ambjent ta' mal-kosta, u lanqas ma kelli l-ħsieb li nirrepeti dak li diġà għidt dwar Wied ir-Rahab li għalkemm twil u fond għandu tifsila sempliċi. Iżda xort'oħra huma Wied il-Għasri u Wied il-Mielaħ, li mhumiex għajr it-truf ta' sistemi aktar mifruxa b'ħafna friegħi li jingħaqdu flimkien biex jiffurmaw wied wieħed kbir li jbattal l-ilma għal ġol-baħar. Il-Knisja tal-patronċinju Wied il-Għasri jibda bħala Il-Wied tal- Ġonna [164] minn ħdejn ir-raħal tal-Għasri, u minn hemm jibqa' nieżel qalb l-egħlieqi Tal- Ġonna [163] li jinsabu bejn l-għolja Ta' G ħammâr [165] (jew Fuq ta' G ħammâr , biex jagħrfuha minn raħal ċkejken bl-istess isem) u ħotba oħra iżgħar magħmula għal kollox minn tafal għeri. Din ta' l-aħħar isimha magħha ( Tat-Tafla [166] ), għalkemm fil-mapep hija indikata wkoll bħala Ta' Leve ċa . Lejn it-tramuntana tagħha hemm l-artijiet Tas-Sined [167] , isem li jindika artijiet imtarrġa għal fuq wied; u tabilħaqq bejn din iċ-ċappa tafal u l-għolja ferm akbar Ta' Abram [168] (li fuqha jinsab mibni nofs ir-raħal taż-Żebbuġ) hemm wied ieħor li jingħaqad ma' dak tal-Ġonna. Magħhom tingħaqad ukoll it-triq tal-kampanja li twassal lejn il-knisja Tal-Patro ċinju [169] jew Il-Knisja tal-Wied , li nbniet fl-1738 u mill-1872 'l quddiem serviet ta' viċi-parroċċa għall-Għasri sakemm dan infatam għal kollox miż-Żebbuġ fl-1921. Niftakar lil qrabati jirrakkontaw xi stejjer dwar ġrajjiet koroh u misterjużi li seħħew bil-lejl ħdejn il-kappella, iżda ftit li xejn naf aktar. L-Għolja ta' Ġurdan bil-fanal fuq il-quċċata Għal fuq il-kappella jittawlu l-artijiet għoljin Tal-Kanun, mal-ġenb tal-għolja Ta' Abram. Billi dan l-isem diġà ltqajna miegħu bejn Ras ir-Reqqa u Wied il-Għasri, mhux ċar jekk il-ġrajja li jsemmi Dr Joe Bezzina dwar il-ħafna fniek li tfaċċaw f'Tal-Kanun fl-1942 waqt l-għaks tal-gwerra qedx tirreferi għal hawn. Ftit aktar 'l isfel mill-kappella, sewwasew ħdejn mina ta' l-ilma li hemm ħdejn Ġnien il-Għorfa [170] u l-artijiet Ta' Xammar , mal-Wied tal-Ġonna jingħaqad il-kanal dejjaq (iżda twil u kemmxejn fond) ta l-Wied ta' Feli ċ [172] u flimkien jiffurmaw Wied il-Għasri. Dan il-wied twil issa jofroq l-art ta' bejn ir-raħal taż-Żebbuġ u l-għolja Ta' Ġurdan , li fuqha għadu jsaltan Il-Fanal ta' Ġurdan [173] mibni fis-Seklu XIX biex bid-dawl qawwi tiegħu jiggwida lill-baħħara li jkunu qed isalpaw mat-tramuntana t'Għawdex. Skond ma qrajt, leġġenda sempliċi tgħid li Ta' Għammar u Ta' Ġurdan issemmew hekk għal żewġt aħwa li dari kienu jgħixu fuqhom. Minn taħt l-artijiet Tal-Gallina [174] li jinsabu mal-ġenb tafli tal-għolja ta' Ġurdan, jinżel Il-Wied tal-Gallina [175] , kanal baxx imħanxar fil-blat tal-franka, b'mina ta' l-ilma u għar artifiċjali li donnu jixbaħ lil xi katakombi żgħir. Dan ibattal għal ġo Wied il-Għasri, l-istess bħalma jagħmel Il-Wied tas-Sipa [176] li jinżel min-naħa taż-Żebbuġ. Dan ta' l-aħħar jibda minn taħt l-għonq dejjaq li jġonġi l-għoljiet Taż-Żebbuġ u Ta' Abram (sewwasew taħt is-salib li hemm fil-pjazza ta' quddiem il-knisja parrokkjali taż-Żebbuġ) u għall-ewwel igħidulu Il-Wied ta ċ-Ċakra [177] , iżda mbagħad jibdel ismu wara li jmiss ma' l-artijiet Ta ċ-Ċakra [178] u Tas-Sipa [179] . Aktar 'l isfel, mhux wisq 'il bogħod minn fejn jiltaqgħu miegħu dawn iż-żewġ widien sekondarji, il-qiegħ ta' Wied il-Għasri jsib is-saff taż-żonqor ta' taħt, u minn hemm 'il quddiem l-ewwel jifnâd bil-mod u ftit wara jsir ħondoq dejjaq li jibqa' ħiereġ għal-mal-baħar bħalma rajna. Il-Knisja ta' Pinu Is-sistema ta' Wied il-Mielaħ hija saħansitra aktar mirquma, u għandha żewġ friegħi ewlenin li joqorsu r-raħal tal-Għarb bejniethom. L-ewwel fergħa prinċipali jgħidulha Il-Wied ta' Sdieri [180] , u tibda minn bejn l-għoljiet Ta' Dbie ġ i [181] u Ta' Għammâr, sewwasew f' Ir-Roqgħa [182] li tofroq it-triq tal-Għarb minn dik li tagħti għal Ta' Pinu. Minn hemm, il-wied jibda nieżel bil-mod minn wara d-djar li hemm f il-Fgura [183] , jiġifieri l-ewwel parti mibnija int u dieħel lejn l-Għarb, li dari kienet irħajjel maqtugħ għalih f'salib it-toroq bejn l-Għarb u San Lawrenz. Il-Fgura ssemmiet hekk għal niċċa jew "figura" tal-Madonna li nbniet mat-triq biex, skond leġġenda lokali msemmija minn Dr Joe Bezzina, tħares in-nies mill-ħsejjes tal-erwieħ jokorbu li kienu jwerwru l-inħawi għall-ħabta ta' l-1592. Din in-niċċa storika kienet tagħti għal fuq il-wied, sakemm fl-1976 inħattet sabiex tagħmel il-wisa' għal xi bini ġdid u flokha nbniet oħra ġdida man-naħa l-oħra tat-triq. Il-wied jibqa' għaddej minn bejn ir-raħal tal-Għarb u l-knisja famuża Ta' Pinu [184] , li għandha storja qadima minsuġa ma' żewġ leġġendi reliġjużi. L-ewwel waħda hija qadima ferm, u skond l-istess kittieb teħodna lejn l-1575 meta l-kappella qadima ta' Santa Marija tal- Ġ entili li kienet tinsab hawn kienet ġiet skonsagrata. Skond il-leġġenda, xi ħaddiema ppruvaw iżarmawha biex jużaw il-ġebel tagħha band'oħra, iżda korrew minħabba intervent mirakoluż u kellhom jieqfu. Għaldaqstant, inbidlu l-pjanijiet u Pinu Gauci ħa ħsieb jirrestawra l-kappella li minn hemm 'il quddiem baqgħet magħrufa b'ismu. It-tieni ġrajja tgħid li qrib il-kappella fl-1883 dehret il-Madonna lil żagħżugħa mill-Għarb jisimha Karmni Grima, u minn hemm 'il quddiem nibtet devozzjoni qawwija lejn Il-Madonna ta' Pinu li ġibdet bosta nies għal hawn, tant li fil-bidu tas-Seklu XX inbena s-santwarju kbir li naraw illum. Il-kappella nnifisha għadha teżisti, għalkemm kienet tneħħitilha l-faċċata biex għaqqduha man-naħa ta' wara tal-knisja l-ġdida. Din il-knisja konna nilħquha mill-Għarb billi ninżlu t-triq wieqfa Ta' Sdieri [185] li mill-misraħ ċkejken ta' Fuq il-Blata [186] tibqa' għaddejja għal fuq pont għoli u dejjaq (u kemmxejn stramb ukoll, għax waħda mill-aktar tisripiet qawwija tat-triq hija propju fuq l-arkata tal-pont!) li jaqsam il-wied u jwassal lejn Ta' Pinu u Ta' Għammar. Fit-Triq ta' Sdieri dari kienet tinsab id-dar ta' nannti, bl-imqawel magħha u bl-egħlieqi ta' warajha mtarrġin għal fuq Il- Ħ ofra [187] li mhix għajr fergħa ċkejkna tal-istess wied. Min jaf kemm qattajna żmien nilagħbu hawn maz-zijiet u l-kuġini fi tfulitna! Minn Fuq il-Blata tinżel ukoll It-Triq tal- Ġ idi [188] (bit-tikka fuq il-Ġ), triq oħra wieqfa li tgħaddi minn bejn l-artijiet Tal- Ġ idi [189] u Ta' Ċ en ċ ula [190] u mal-barrieri Tal-Qsajjem [191] sa ma tilħaq il-wied. Din mhix għajr il-bidu ta' triq ferm itwal li tkompli mat-tul kollu tal-wied sa ħdejn it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ, qabel ma tikser lejn Il-Margun u l-Miġra, mbagħad terga' tilwi lejn Wied il-Għasri u tinfed saż-Żebbuġ u l-Għasri. It-Triq tal-Gidi tinżel dritt għal Wied il-Mielaħ u ddur f'daqqa ma' qiegħ il-wied; ftit qabel, il-Wied tas-Sdieri jingħaqad ma l-Wied tal-Madliena [192] , wied baxx mimli qasab li jgħaddi minn bejn ir-raħal ċkejken Ta' G ħ amm â r [193] u Il- Ħ otba ta' Kan ġ la [211] . Ta' Għammar, li ismu narawh rifless ukoll fl-għolja li tagħti għal fuqu bħalma ġa rajna, illum inbela' minn ħafna bini ġdid u tasal għalih permezz ta' triq wiesgħa li tkompli mat-triq li tgħaddi minn quddiem Ta' Pinu. Imma sal-bidu tat-tmeninijiet dan ir-raħal kien qisu presepju mrekken ħdejn triq dejqa tal-kampanja li dak iż-żmien kienet għadha ma twessgħetx. Qalb il-bini tiegħu tinsab il-kappella ta' San Pupulju [194] li nbniet fl-1850 fil-post fejn dari kien hemm oħra eqdem ta' San Anard. Il-Knisja ta' San Pupulju ġewwa l-Għammar It-tieni fergħa ewlenija ta' Wied il-Mielaħ tibda minn bejn L-Għarb u San Lawrenz, fejn skond il-mapep igħidulu Il-Wied tal-Knisja [195] . Wara li jgħaddi mill-artijiet Tal- Ħ ri ż [196] , jimtela' qasab u jibdew isejħulu Il-Wied tal- Ħ ri ż [197] . Dan imbagħad jaqsam il-benniena li tinsab fil-qiegħ ta' triq wieqfa li miċ-ċentru tal-Għarb tibqa' sejra sal-ħâriet imwarrba ta' Birbuba u Santu Pietru [198] . Dawn kienu tassew pittoreski, speċjalment Santu Pietru li kien qiegħed f'telgħa wieqfa, dejqa u mserrpa, iżda jaħasra r-ruħ tagħhom inqerdet mill-ħafna bini ġdid li belagħhom fi żminijiet reċenti. Fi sqaq mat-tarf ta' Santu Pietru għad hemm binja qadima li dari kienet mitħna tal-miexi (fejn it-tħin tal-qamħ kien isir permezz ta' tagħmir imħaddem minn bhima miexja f'dawra tonda madwar fus f'nofs kamra kbira), filwaqt li mat-triq li titla' lejn Santu Pietru għad hemm żewġ għerien qodma mħaffrin taħt l-egħlieqi. Ftit 'il bogħod tiddandan kburija l-kappella qadima taċ-ċimiterju tar-raħal, magħrufa bħala Tal-Virtut [199] (aktarx taħsira tad-dedika uffiċċjali lill-Madonna tal-Virtù) jew Ta ż – Ż ejt minħabba leġġenda dwar intervent mirakoluż tal-Madonna f il-Wied ta ż – Ż ejt [200] li jmiss maz-zuntier tagħha. Hawnhekk, mara twajba sabet nixxiegħa ta' żejt ħiereġ mill-blat waqt żmien il-għaks, iżda skond l-istess leġġenda ż-żejt waqaf igelgel (u minfloku beda jnixxi biss ilma) xi żmien wara minħabba l-għadab tal-Madonna għal xi nies rgħiba li bdew jimlew iż-żejt b'xejn mill-għajn biex ibigħuh bi qliegħ. Din il-kappella tal-kampanja serviet bħala l-ewwel knisja parrokkjali malli l-Għarb infatam mir-Rabat fl-1679 bħala t-tieni parroċċa tal-kampanja (sena wara x-Xewkija, u għaxar snin qabel ix-Xagħra, in-Nadur, iż-Żebbuġ u Ta' Sannat li lkoll kellhom jistennew sa l-1688), u damet hekk sa ma nbniet knisja parrokkjali akbar fil-qalba tar-raħal wara l-1699. Billi l-knisja parrokkjali l-"ġdida" hija ddedikata liż-żjara tal-Madonna lil Santa Eliżabbetta, il-vara ewlenija tal-festa għandha żewġ statwi u jsejħulha "Iż-Żewġ". Il-Wied tal-Ħriż u dak taż-Żejt jingħaqdu flimkien sewwasew fil-benniena li semmejna, u minn hemm jibda wied twil li jibqa' nieżel minn taħt It-Triq tat-Trux [201] . Din it-triq dejqa u twila tibda minn wara l-knisja tal-Għarb u tinfed f'ġenb dal-wied permezz ta t-Telg ħ a tal-Qird [202] . Għal fuq din-niżla wieqfa—jew telgħa, skond mnejn tkun ġej—tittawwal l-art għolja ta' San Katald [203] fejn igħidu li fl-imgħoddi kien hemm kappella li llum m'għadhiex teżisti. Mal-ġenb l-ieħor tal-istess wied (li għadni s'issa ma nafx x'jgħidulu) jingħaqdu xejn inqas minn erba' widien oħra iqsar iżda kemmxejn fondi, li jinżlu mill-artijiet għoljin Ta' Lanza [204] , Il-Pirjolin [205] , Ta' San Dimitri [206] (sewwasew madwar il-kappella li ġġib l-istess isem) u Ta' Garrija [207] . Ir-raba' wieħed fosthom isibuh bħala Il-Wied ta' Garrija [208] ; u tista' tgħid bi drittu tisporġi Ix-Xg ħ ira [209] , qortin imtarraġ taħt l-artijiet ta' San Katald. It-tarf tax-Xgħira jingħaraf permezz ta l-Barumbara ta' Leksju [210] (barumbara qadima f'għamla ta' torri żgħir, imsemmija għal sidha) u eżatt taħt din il-binja il-wied ewlieni "ta' bla isem" (biex ingħidlu hekk) jingħaqad mal-Wied ta' Sdieri biex flimkien jiffurmaw Wied il-Mielaħ. Dan imbagħad ikompli għaddej mal-Ħotba ta' Kanġla (jew sempliċement Ta' Kan ġ la ), għolja ċkejkna u kollha mxaqqa li tinsab taħt ir-riħ ta' l-oħra Ta' Ġurdan li diġà messejna magħha. Il-Wied ta' Kan ġ la [212] jofroq 'il dawn iż-żewġ għoljiet minn xulxin qabel ma hu stess jingħaqad ma' Wied il-Mielaħ, l-istess bħalma aktar 'l isfel jagħmlu Il-Wied tal-Qabar [213] u żewġ widien oħra żgħar li jinżlu minn bejn l-artijiet Ta ż – Ż arb [214] , Ta' F ħ art [215] u Ta' Pirnewnu [216] li lkoll jinsabu taħt Ta' Ġurdan. Dwar Ta' Kanġla, hemm dokumentata leġġenda ta' swied il-qalb dwar tifel li miet bil-qatgħa wara li ra fatat ġo bir. Egħluq Bħas-soltu, f'dan l-artiklu ippruvajt ngħaddilkom xi tagħrif toponomastiku li għoġobhom jipprovduli n-nies li ltqajt magħhom matul għadd ta' żjarat u mixjiet f'dawn l-akkwati, u ninsġu ma' l-osservazzjonijiet personali fuq il-post u ma' xi informazzjoni oħra dwar l-ambjent lokali. U l-istess bħal fl-artiklu dwar id-Dwejra (ara l-ħarġa numru 30 ta' "L-Imnara" ), din id-darba għenitni x-xorti li għandi l-qraba mill-Għarb, li magħhom qsamt uħud mill-esperjenzi matul żgħuriti fis-sebgħinijiet u t-tmeninijiet. Ippruvajt niġbor ukoll it-tagħrif imxerred li diġà jidher f'pubblikazzjonijiet oħra kemm reċenti kif ukoll storiċi dwar suġġetti li b'xi mod jew ieħor għandhom x'jaqsmu ma' dawn l-inħawi, sabiex il-qarrej ikollu stampa kemm jista' jkun sħiħa. Iżda hawnhekk inħoss li għall-korrettezza għandi nsemmi li diġà jeżistu xi riċerki sistematiċi dwar it-toponomastika tax-xtut t'Għawdex, ewlenin fosthom il-kitbiet interessanti ta' Dr. Joe Zammit-Ciantar li niżżilt fost ir-riferenzi. F'dal-każ, qgħadt lura milli noqgħod niddupplika l-listi dettaljati li diġà ta hu qabli, għax inkella tintilef id-distinzjoni bejn informazzjoni ġdida (jew ġbir ta' dettalji mxerrdin) u ripetizzjoni kkupjata ta' dak li diġà ntqal band'oħra. Għaldaqstant, kulfejn id-dettalji li nkludejt hawn diġà jidhru f'dawk ir-riċerki toponomastiċi, dan għandu jittieħed bħala konferma indipendenti ta' l-istess tagħrif, sakemm ma jingħadx xort'oħra f'dan l-artiklu nnifsu. L-istess igħodd għal-leġġendi li semmejt fuq fuq, tant li f'dal-każ innutajt xi differenzi żgħar bejn il-verżjoni li naf biha jien u dik li tidher fil-pubblikazzjonijiet siewja ta' Rev. Dr. Joseph Bezzina. Dan narah bħala sinjal pożittiv, billi sa ċertu punt jindika li t-tagħrif kulturali għadu ħaj u mhux qed ikampa biss f'għajn waħda ta' informazzjoni akkademika li jkollha toqgħod tgħaddi minn kittieb għall-ieħor. Nagħlaq billi niżżi ħajr lil kull min għoġbu jgħinni fil-ġbir ta' l-informazzjoni għal dan l-artiklu, fosthom lil Dr. Anton Buġeja. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Verżjoni maqluba għall-Malti minn Mons. Ġużepp Farrugia (1936): G ħ awdex bil- Ġ rajja Tieg ħ u ; Edizzjoni "facsimile" maħruġa mill-Fondazzjoni Belt Vittorja (1999). Traduzzjoni tal-verżjoni Maltija għall-Ingliż minn Dun Anthony Mercieca: Gozo Ancient and Modern Religious and Profane , maħruuġa minnn Media Centre Publications (1999). Mill- Ħ ajja ta' l-Img ħ oddi: Tag ħ rif Folkloristiku minn G ħ awdex . Kummentarju fil-programm televiżiv "Għawdex Illum", imxandar fuq TVM fit-03.08.1995. Bezzina, John (1959). Ix-Xtajtiet t'G ħ awdex . Bezzina, Joseph (1991). Pubblikazzjonijiet Buġ Bezzina, Joseph (1994). Pubblikazzjonijiet Buġ Bezzina, Joseph(?) (bla data). Kappelli Maltin: Il-Knisja ta' San Publiju – Ta' G ħ ammar, fl-G ħ arb – G ħ http://www.kappellimaltin.com/html/san_publiju.html , kif deher fis-27.09.2009. Kappelli Maltin: Il-Kappella ta' San Dimitri – L-G ħ arb, G ħ awdex) . http://www. kappellimaltin.com/html/san_dimitri.html , kif deher fis-07.09.2009. Teżi tal-B.A. (Università ta' Malta). Ministeru għal Għawdex (bla data). Countryside: Għasri Valley ( http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page= 179 ), kif deher fit-08.09.2009. Ministeru għal Għawdex (bla data). Attractions: San Dimitri – G ħ arb ( http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx? page=937 ), kif deher fit-08.09.2009. Ministeru għal Għawdex (bla data). Bliet u R ħ ula – G ħ ( http://www.gozo.gov.mt/pages.aspx?page=424 ), kif deher fit-08.09.2009. Ministeru għal Għawdex (bla data). Attrazzjonijiet: Madonna tal-Patro ċ inju – G ħ asri ( http://www.gozo.gov.mt/ pages.aspx?page=532 ), kif deher fit-30.09.2009. Zanichelli Editore Komunikazzjonijiet personali: Ġiġi Camilleri "tal-ġambo" (mill-Għarb), snin '90. Michael Camilleri "tal-ġambo" (mill-Għarb), snin '80-00. Salvu Camilleri "tal-ġambo" (mill-Għarb), snin '80-90. Zolla Camilleri (mill-Għarb), snin '70-'80. Ċisju Portelli (mill-Għarb), snin '80. Godwin Vella (mir-Rabat t'Għawdex), 1997. Gordon Grech (mir-Rabat t'Għawdex), 2000. Vince Attard, jikkwota sajjieda mid-Dwejra, 2004. Żeppi "ta' rahab" (nassab mill-Għarb). Il-Ħotba tal-Qasam, 1996. Barklor "Custò tal-padi" (mill-Għarb); id-Dwejra, 1998. Rgħajja xiħa (anonima) f'Ta'Għammar, mat-triq għal Ta' Kanġla, 1996. Sajjied xiħ "tal-basli" (miż-Żebbuġ). Ta' Tappina, 1987. Sajjied xiħ "tal-bdot" (miż-Żebbuġ). Għar il-Qamħ, 1995. Sajjied "ta' Patri Fidel" (miż-Żebbuġ). Il-Ħdejdija, 1995. Sajjied xiħ mill-Għasri (anonimu). Għar il-Qamħ, 1993. Il-Qbajjar, 1991. Sajjieda bil-qasba (anonimi). Ras ir-Reqqa (1995, 2003).