Biex ma ninsew qatt dak li se ħħ Kull nhar is-27 ta' Jannar infakkru dak li seħħ fil-kampijiet ta' konċentrament matul it-tieni gwerra dinjija. Forsi nistaqdu jekk illum, li għaddew 70 sena minn dawn il-ġrajjiet, għadx hemm ħtieġa li nibqgħu nfakkru dan kollu? Jien ngħid li llum aktar minn qatt qabel jeħtieġ inkunu nafu x' seħħ f' dawk is-snin biex noqgħodu attenti li ma jerġgħux iseħħu dawk l-atti kriminali li ġraw. Bla ma rrid qed jiġi quddiem għajnejja dak li hemm miktub f' waħda mill-barrakki fil-kamp ta' konċentrament ta' Auschwitz: " .." Min ma jiftakarx dak li għadda minnu huwa ddestinat li jerġa' jgħaddi minnu. Kliem mimli għerf. Ilum insibu bosta films u bosta u bosta kotba li jitrattaw stejjer ta' nies li għexu f' dawn il-kampijiet ta' konċentrazzjoni. Biex nifhmu dak li għaddew minnu dawk l-imsejkna irridu naqraw dawn il-kotba u naraw dawk il-films. Wieħed minn dawk li għadda snin ġewwa Auschwitz kien Elie Wiesel. Fil-ktieb tiegħu , bil-Malti il-Lejl , huwa jagħti ħarsa ddettaljata ta' x' għaddew minnu dawk l-imsejkna bħalu li spiċċaw f' xi kamp ta' konċentrament. Araw kif jispega l-wasal tiegħu fil-kamp ta' konċentrament: L-oġġetti għeżież li ġarrejna magħna ħallejniehom fil-karru, u magħhom ħallejna it-tamiet kollha tagħna. Kull żewġ metri kien hemm suldat tal-S.S., bl-azzarin ippuntat lejna. Hemm id f' id imxejna wara l-folla. Wasal uffiċċjal tal-S.S. bil-lembuba f' idu. Ordnalna: 'L-irġiel fuq ix-xellug u n-nisa fuq il-lemin!' Erba' kelmiet indifferenti, bla ebda emozzjoni. Erba' kelmiet qosra u sempliċi. Imma kien il-waqt li ħallejt lil ommi. Lanqas biss kelli l-ħin naħseb li ma ħassjetx id missieri fuq spallti; bqajna waħedna. Għal sekonda stajt nara lil ommi, lil ħuti sejrin lejn il-lemin. Zipporà żammet id ommi. Rajthom jitbiegħdu, ommi tmelles ix-xagħar isfar ta' oħti, donna biex tipproteġiha, u jien miexi ma' missieri, mal-irġiel. U ma kontx naf li dak il-ħin, f' dak il-post, kont qiegħed nitlaq lil ommi u lil Zipporà għal dejjem. Komplejna nimxu. Missieri żammli idi. Warajja wieħed xiħ waqa' fl-art. Ħdejh l-S.S. poġġa l-pistola f' postha. Waħda mill-aktar siltiet iebsin f' dan il-ktieb insibuha fir-raba kapitlu fejn inqatel tifel: m minnhom mar id-dawl fiċ-ċentru ta' Buna. Għajtu fuq il-post lill-Gestapo għax ħasbu li kien sabutaġġ. Sabu ħjiel ta' xi ħaġa. Marru fil-blokk tal-Oberkapo Olandiż. U hemm wara t-tfittix sabu ftit armi mhux ħażin. L-Oberkapo kien arrestat dak il-ħin. Kien ittorturat biex jikxef imma ma lissen l-ebda isem. Bagħtuh Auschwitz u ma smajna xejn aktar dwaru. Imma ċ-ċkejken Pipel tiegħu baqa' fil-kamp, fil-ħabs. Ittorturawh imma lanqas hu ma semma lil ħadd. Allura l-S.S. ikkundannawh għall-mewt flimkien ma' żewġ priġunieri oħra li kienu sabulhom xi armi. Jum minnhom meta ġejna lura mix-xogħol rajna tliet forok imwaqqfin fil-misraħ tar-rassenja: tliet ċawliet suwed. Rassenja. L-S.S. madwarna bl-azzarini ppuntati lejna. Iċ-ċerimonja tas-soltu. Tliet kundannati fil-ktajjen, u wieħed minnhom iċ-ċkejken Pipel, l-anġlu ta' għajnejh imnikka. L-S.S. dehru aktar imħassbin u mtaqqlin mis-soltu. Li tgħallaq tfajjel quddiem eluf ta' nies mhix ċajta. Il-kap tal-kamp qara il-verdett. Għajnejn kulħadd kienu fuq it-tfajjel. Kien jidher kaħlani, kważi kalm, u beda jigdem xufftejh. Id-dell tal-forka kien fuqhom. Il-Lagerkapo din id-darba ma riedx li jkun il-bojja. Tliet suldati tal-S.S. ħadu postu. It-tliet ikkundannati telgħu flimkien fuq il-banketti tagħhom. It-tliet għonuq ġew imlibbsa flimkien l-għoqiedi. 'Viva l-ħelsien' għajtu t-tnejn il-kbar. Iż-żgħir, sieket. 'Fejn hu Alla t-twajjeb? Fejn hu?' staqsa xi ħadd minn warajja. Mas-sinjal tal-kap tal-kamp, it-tliet banketti ġew imneħħija. Skiet assolut. Fuq l-orizzont dehret ix-xemx nieżla. Sa ftit snin ilu l-kitbiet kollha li kellna dwar l-oppressjoni tal-Lhud fil-pajjiżi b'liġijiet antisemitiċi u dwar dak li ġara fil-kampijiet ta' konċentrament kienu kollha ta' irġiel. Forsi din il-ħaġa kienet frott tal-mentalità sessista li għandu l-poplu Lhudi u li kellha d-dinja kollha sa ftit snin ilu. Sa ftit ilu forsi ftit li xejn konna naħsbu dwar dak li għaddew in-nisa Lhud fi żmien l-oppressjoni u aktar u aktar fil-kampijiet ta' konċentrament. Araw xà kitbet Lucille Eichengreen fil-ktieb tagħha In-nisa fl-Ewropa, fis-snin tletin u anke wara, kienu ċittadini tat-tieni klassi. Kienu jaħdmu bħala infermiera, segretarji, għalliema, nisa tad-dar, imma qatt ħadd ma kien jaħseb li jara mara tmexxi uffiċċju jew fabbrika jew li tkun kap ta' ġemgħa ħaddiema. Madanakollu fil-getto ta' Lodz, bejn l-1940 u l-1944, ħin bla waqt inbidel kollox ta' taħt fuq. Għall-ewwel darba, daqs li kieku xejn, in-nisa sabu rwieħhom mexxejja ta' fabbriki, uffiċċji, kċejjen u ta' kull qasam ieħor fil-ħajja tal-getto. Kienu nisa kapaċi, intelliġenti, ħabrieka u ambizjużi. Riedu jibqgħu ħajjin. Riedu li tal-anqas ikollhom is-setgħa li jiddeċiedu fuq parti minn ħajjithom, f'kondizzjonijiet li kienu 'l bogħod ħafna minn dawk normali. U rnexxielhom. Saħansitra l-irġiel, b'attenzjoni u kontra qalbhom, ikollhom jammettu li dawk in-nisa li jilħqu f'xi post ta' tmexxija, jispiċċaw biex imexxu b' mod aktar effiċjenti, isiru esperti u jsiru kapaċi jaħdmu aħjar minnhom. Eżatt bħall-irġiel, huma wkoll kienu jimxu bil-favoriżmi, imma lil dawk li kienu jipproteġu kienu aktarx dejjem irġiel u rari li dawn in-nisa kienu jgħinu jew iduru ma' nisa oħrajn. Intbaħt meta kelli sittax-il sena, kont bdejt infittex xi xogħol f' xi fabbrika. Xogħol ikun xi jkun. In-nisa lanqas biss kienu jaħlu l-ħin jisimgħu xi rrid. Id-diriġenti rġiel bil-kontra, dlonk kienu jkunu lesti li jħaddmuni magħhom. Il-mistoqsija waħdanija li kienu jagħmuli kienet: «X'lesta ttini bi tpattija?» Bla esperjenza u bla ħażen ta' xejn, kont inwiegeb: «Ma għandix flus, ma għandix ġojjelli. Tassew ma għandi xejn ta' valur.» Id-daħq li kienu jidħqu wara t-tweġiba tiegħi kienet tħallinni mħawda. Ma kontx nista' nifhem. Kellha tgħaddi sena fil-getto sabiex tgħallimt kif jimxu l-affarijiet: jekk titlob pjaċir, trid tkun lesta tintelaq biex tagħmel is-sess. Sempliċi. [...] Fost niesna, minn Rumkowski sa sid il-ħanut taż-żebgħa, is-sess issa kien meqjus bħala mezz ta' tpartit. Imma mhux ilkoll kellhom xewqa li 'jpartu'. Xi wħud minna preferew imutu bil-ġuħ. Dan huwa biss ftit, imma biżżejjed biex nifhmu ftit x' sar u biex darba f' sena nieqfu u niftakru fil-vittmi waqt li nittmaaw li dan ma jerġa jiġri qatt u qatt. Dan l-artyiklu deher f' In- Nazzjon, 31 ta' Jannar 2015
Jum it-tifkira