Il-kultura popolari hija parti kbira mill-mod tal-għixien tas-soċjeta. Il-kulturi tal-klassijiet kollha tas-soċjeta f'relazzjoni non-evalwattiva, jinsabu fuq l-istess livell imma bi fluwidita bejniethom. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Vol. 10, Nru. 3, Għadd 38, 2014. Kollha kemm aħna ngħaddu mill-esperjenzi tat-tliet tipi ta' kultura popolari: il-folk, il-popolari u l-elit mingħajr limiti. Il-kultura tal-poplu llum mhix marbuta mal-faqar, l-istess bħalma l-kultura tal-elit mhix bilfors marbuta mal-flus jew mal-intelliġenza (Nachbar & Lause 1992). Għalhekk komponent kulturali jew ġrajja jistgħu maż-żmien ibiddlu l-kategorija li fiha kienu jinsabu oriġinarjament u b'hekk isiru kulturalment mobbli (Greenblatt 2010) u jilħqu iktar spettaturi. Hekk ġara lix-xitan fit-twemmin tal-poplu u fl-espressjonijiet artistiċi, inkluża l-letteratura minn Faust sa Vathek sa The Devil's Advocate. F'dawn l-ewwel żewġ xogħlijiet il-bniedem jaqa' fid-dannazzjoni eterna u f'tal-aħħar, il-film, ix-xitan sa jibqa' jittantah u ma nafux kif sa jkun it-tmiem. Min sbiħ iċ-ċivilta, ix-xjaten u d-demonji eżistew fit-twemmin tal-kulturi differenti. Fil-kożmoloġija Nisranija Alla huwa l-personifikazzjoni tal-perfezzjoni spiritwali filwaqt li x-xitan huwa l-maqlub tiegħu. Bħal Alla, dejjem skont it-twemmin popolari, ix-xitan huwa omnixjenti u omnipreżenti fil-moħħ tal-Maltin. Imma bil-maqlub t'Alla, ix-xitan ma jirrispettax regoli u jattakka mal-iċken opportunita, jikkontrolla l-vittmi tiegħu, iħawwadhom u mill-ordni jwaqqagħhom fid-diżordni. Dan id-duwaliżmu bħal lemin u xellug, dawl u dlam. Per eżempju, lit-tfal tal-ġenerazzjonijiet ta' qabilna, u f'xi każi anki tal-lum, kienu jbeżżgħuhom bix-xitan, li jiġi jeħodhom, bit-tama li sforz tal-biża' forsi meta jikbru jinżammu fit-triq tas-sewwa. Min-naħa waħda, dawn l-istejjer kellhom effetti profondi fuq l-iżvilupp tal-individwu u fir-relazzjonijiet tiegħu mal-oħrajn. Naraw it-tendenza qawwija li ngħabbu l-ħtija tal-ħażen tagħna u tal-ħażin li jiġrilna fuq ix-xitan li jittantana u jwaqqagħna tant li jidhrilna li hu l-kawża tal-ħażin kollu li jiġrilu l-bniedem, flok ma nieħdu r-responsabbilta ta' għemilna. Min-naħa l-oħra, dan it-twemmin popolari għandu l-funzjoni li jnaqqas it-toqol ta' sitwazzjonijiet stressanti u jgħin lil dak li jkun isib raġuni, jinterpreta s-sitwazzjoni u jikkontrolla l-biża'. Funzjoni oħra ta' dawn l-elementi folkloristiċi hi li jikxfu wkoll l-aspettazzjonijiet tal-poplu li jkun xerred dan it-twemmin u li jkun konvint minnu. M'hemmx bżonn immorru 'l bogħod wisq fiż-żmien sal-proċessi tal-Inkwiżizzjoni (Ciappara 2001, Cassar 1996) biex insibu evidenza ta' dan. Fi żminijietna, meta jinsabu traċċi tal-Quddiesa s-Sewda jew nisimgħu b'eżorċiżmu (Vella 1999), mewġa ta' biża' taħkem lil dawn il-gżejjer, jixxandru fil-midja u jsiru programmi ta' diskussjoni fuq il-mezzi tax-xandir. Eżorċiżmu li ma rnexxiex (Borg 1989: 259), kien dak meta l-eżorċista ma kienx "pur" (ara l-qawl "biex tiskonġri trid tkun pur") u x-xitan għalhekk ma riedx joħroġlu mill-imxajtan. Fil-każ tax-xebba mxajtna li ma tissaportix tara l-Ostja, ix-xitan jitkellm b'fommha u mill-bqija tal-ħin tkun normali (Borg 1989: 160). Il-mewt it-tajba. Xbieha reliġjuża popolari li kienet parti minn sett ta' tnejn li turi wkoll il-mewt il-ħażina. Imma xorta għadna 'l bogħod mill-effett ta' sitwazzjonijiet simili fl-Amerka, waqt li l-films tal-orrur iżidu l-paniku li jaħkem lill-poplu. Barra minn hekk, b'funzjoni ta' meta-folklor, xi gwidi tat-turisti, għalkemm ma jkunux konxji ta' din il-funzjoni, jieħdu lill-gruppi tagħhom quddiem postijiet fejn jgħidu li jkun hemm spirti ħżiena, bħal fil-każ tad-dar ta' Omnia Somnia, jew ir-razzett il-Mellieħa li nbena f'lejl wieħed mix-xjaten u hekk, permezz ta' leġġendi marbuta mal-okkult, joħolqu ambjent kulturali iktar ikkulurit. Ħafna drabi dan ikun folkloriżmu iktar milli folklor. Barra l-karatteristiċi u funzjonijiet oħra tax-xitan fil-folklor tagħna, speċjalment fl-immaġinarju kollettiv fil-proverbji Maltin (Aquilina 1972), l-ikonografija u s-superstizzjonijiet fil-gżejjer Maltin f'kuntest Nisrani kkondizzjonat mill-poter jew mill-biża' tal-infern fil-kultura popolari tagħna, sa nsemmi l-karatteristiċi u funzjonijiet oħra tax-xitan fil-ħrafa (Farini: bla data), l-istejjer tal-ħares (Attard 1983) u l-leġġenda (Mifsud Chircop 2003). PAREMJOLOĠIJA, IKONOGRAFIJA U SUPERSTIZZJONI Fil-qwiel (Aquilina 1972) jidhru karatteristiċi oħra tax-xitan. Skont din il-ġabra t'Aquilina ta' xi erbgħin proverbju analizzat, marbuta max-xitan, ix-xitan il-ħin kollu jsus wara t-tendenza tal-bniedem għall-ħażen, ix-xitan għamieh. Barra li huwa kontra Alla, ix-xitan huwa wkoll ipokrita, jaqla' l-inkwiet, pervert, inġenjuż, deffiesi, għajjur, annimalesk, tentazzjoni, vendikattiv, favur is-sinjur u l-għażżien, jagħmel l-impossibbli – ix-xitan m'għandux ħalib u jagħmel il- ġbejniet (bisesswalita) – imma huwa dejjem hu li jaqla' t-tort mingħand il-bniedem tan-nuqqasijiet tal-bniedem stess. Fil-folklor tagħna x-xitan għandu diversi appellattivi jew karatteristiċi (A.F. Attard 2002): Luċifru, id-demonju, ix-xifajk, l-għabur, il-mingħul, Brejbes, il-fergħun, il-blis, l-għafrit, Karfusu, Grimbu, il-pest, l-għammad il-kbir, Budenbu, ta' denbu twil, il-mniefaħ, ta' barra minn hawn, ta' taħt San Mikiel, ta' taħt San Ġorġ, fost l-oħrajn Il-prietki impressjonanti minn fuq il-pulptu kellhom mit-teatru u d-deskrizzjonijiet ta' Luċifru kienu jvarjaw skont il-predikatur. L-ikonografija – pittura, stampi bħal dawk tal-mewt it-tajba u l-mewt il-ħażina, santi, ex-voto – sas-seklu għoxrin kienet timla d-dehra klassika/antropomorfika/grotteska ta' Luċifru bħala bniedem ġgantesk, immuskolat, maħruq, b'denb twil li bih isawwat l-erwieħ mitlufa, bil-qrun, widnejn ippuntati, ġwienaħ u saqajn l-ifrat, iqalleb l-erwieħ mitlufa għal dejjem bil-furkettun b'ħarsa ta' sodisfazzjon u ta' żebliħ. Din hija dehra ideali għall-maskerati fil-Karnival imma għal xi żmien maskri tax- xitan kienu pprojbiti. F'intervista li għamel Guido Lanfranco (Lanfranco 2001: 207) isemmi forom tal-maskri ta' xitan. L-istess jagħmel Frans Farrugia, "Il-Bużżu". Dehra oħra kienet dik ta' serp imgerbeb ma' siġra fil-ġnien ta' Eden jittanta lil Eva, jew serp misħuq mill-Immakulata Kunċizzjoni. F'Għawdex ix-xitan għandu dehra ekstra-terrestri b'wiċċ mieles, bla mnieħer (imperfezzjoni), b'għajnejn li minnhom joħroġ dawl qawwi ħadrani, liebes mantell iswed (Pisani 1995). Jista' jgħaddi minn trasformazzjonijiet fiżiċi zoomorfiċi: ħanżir, kelb, qattus, tiġieġa jew farfett il-lejl u jkun possibilment bisesswali. Barra dawn is-suriet, l-aħħar żewġ appellattivi iktar 'il fuq – ta' taħt San Mikiel u ta' taħt San Ġorġ u skont il-ħafna rappreżentazzjonijiet fin-niċeċ f'Malta, (Terribile 2000) – juruna dehra oħra tax-xitan li tippersisti fl-immaġinarju kollettiv, dik tad-dragun, xi mindaqqiet jitfa' n-nar minn ħalqu. Fil-Bibbja, id-dragun jirrappreżenta lil Satana. Nafu li d-dragun fil-forom li naraw fl-ikonografija tul is-sekli ma jeżistix, għalkemm ilu s-sekli bħala tip jiżviluppa f'forom varji tal-arti sal-lum, tant li llum iċ-ċinema tatna dragun twajjeb! Id-dragun huwa fdal fl-immaġinarju kollettiv tat-tliet annimali li minn dejjem il-bniedem beża' minnhom skont il-pajjiż fejn kien jgħix: is-serp, l-ajkla u l-iljun (Evans 2002). Din il-biża' u dik tax-xitan twaħħdu u għalhekk id-dragun sar is-simbolu tal-ħażen, l-għadu tal-Knisja, theddida għall-ordni u joħloq id-diżordni fl-istat fejn jidher. Kif naraw mill-ħafna varjanti tal-leġġendi ta' San Ġorġ, sar trasferiment ta' element kompost – id-dragun. Qabel f'San Ġorġ, id-dragun kien ukoll jidher f'ikona antika ħafna tal-Imperatur Kostantinu li wkoll għeleb tip ta' ħażen: id-dekadenza tal-Imperu Ruman. Mill-figura (Greenblatt 2002) issaffa l-essenzjali u tlibbes libsa ġdida għall-eżiġenzi taż-żmien. Fuq kollox, il-fehma vertikali tal-kożmos titwaħħad mal-fehma orizzontali: għalkemm San Mikiel bħala arkanġlu nafu li jegħleb lix-xitan/dragun awtomatikament billi bħala arkanġlu qiegħed fi sfera differenti minn San Ġorġ, fil-każ ta' dan tal-aħħar, irid jipprova l-qawwa tiegħu skont joqtolx id-dragun jew le. Iż-żewġ setgħat, tal-arkanġlu San Mikiel u ta' San Ġorġ huma setgħat tajba u stabbilixxew l-ordni fuq il-kaos. 'Bħal Kristu ttantat mix-xitan fid-deżert, hekk ukoll il-bniedem ikollu l-istess tentazzjoni'. BIl-maqlub jagħmel ix-xitan bil-forom differenti li jista' jieħu biex joħloq il-kaos. Għalhekk huwa l-mod tiegħu kif jidħak bil-bniedem meta jidher liebes ta' raġel pulit, flok is-suriet li semmejna, b'libsa intiera fil-ħrafa tal-mara li daħket bix-xitan jew bil-mantell f'tal-Ingliż li invoka lix-xitan waqt logħba karti. Fosthom insibu s-Sinjal tas-Salib, il-kuruna tar-Rużarju, it-tixrid tal-ilma mbierek u l-eżorċiżmu, kollha qawwiet b'dehra esterna imma jiddependu mill-fidi. Waħda mis-superstizzjonijiet ripressivi marbuta mal-prevenzjoni hi li l-mara m'għandhiex tħares lejn suritha għerja billejl fil-mera għax inkella jeħodha x-xitan. IN-NARRATIVA POPLARI MALTIJA Il-ħrafa Maltija fuq il-mara li għelbet lix-xitan (Farini bla data) – tipoloġija li tinsab imxerrda f'ħafna pajjiżi fl-Ewropa u tinsab fuq diska ta' Martin Carthy (1982) fost riproduzzjonijiet oħra – hija magħrufa bħala AT 1091 fl-indiċi ta' Aarne-Thompson u K216.2 f'dak ta' Stith-Thompson. F'din il-ħrafa, ix-xitan jilmaħ id-dgħufija ta' raġel ripress minn martu u jaħdem fuqu biex jikseb ruħu. Li kieku r-raġel induna mill-bidu nett li s-sinjur liebes pulit (tradiment permezz tal-ħabi) kien ix-xitan, billi r-raġel kellu l-biża' t'Alla f'qalbu, ma kienx iċedi għat-tentazzjoni. Dan differenti ħafna milli naqraw fl-arkivji tal-Inkwiżizzjoni (Ciappara 2001) fuq nies li minn jeddhom kienu jbigħu ruħhom lix-xitan għal perijodu definit jew għal dejjem. Ir-raġel tal-ħrafa flok ruħu ċeda ruħ martu u kienet biss l-għafsa ta' qalb li ħass għaliha li ħelsitha u spiċċa biex qalilha l-verita. Ladarba r-raġel jgħid lill-martu bl-iżball tiegħu – il-patt formali Ii jkun għamel max-xitan biex jakkwista ġid bla qies – dawn il-miżżewġin ma jibqgħux dgħajfa, jingħaqdu u jegħlbu lix-xitan bir-riżorsi mentali u fiżiċi kollha tal-mara mhux iktar vittma imma bil-fidi fiha nnifisha. Ix-xitan jaċċetta li biex jieħu ruħ il-mara jrid jieħu wkoll l-annimal imrejjex (martu) l-infern u lir-raġel iħallilu l-ġid li jkun tah, motif komuni fil-pattijiet max-xitan. F'din il-ħrafa l-ordni eżistenti tal-ħsieb Nisrani tinqaleb. F'sitwazzjoni simili għal ta' gżira u barra minnha, ta' aħna u huma, fil-protezzjoni ta' darhom, ir-raġel iħalli s-soluzzjoni f'idejn il-mara. It-tnejn li huma jirnexxilhom isalvaw ruħhom u jżommu l-ġid. Imma hija l-mara li tgħabbiet bir-responsabbilta tagħhom it-tnejn. Sakemm il-mara toħroġ bl-idea tagħha ta' kif tegħleb lix-xitan, it-tnejn li huma jinsabu fi stat liminali kważi taħt dwiefer ix-xitan waqt li x-xitan ikollu jżomm mal-kliem preċiż tal-patt u jistenna. Barra milli trid issalva ruħha, huwa dan il-kontroll fuq żewġha li l-mara trid, ladarba issa saru sinjuri. Qabel ukoll kellha kontroll fuqu, jew ħasbet li kellha, għax żewġha kien diġa begħilha ruħha bla ma taf f'dan il-perijodu liminali. L-Arkanġlu San Mikiel kien dejjem imfittex bħala tarka ta' għajnuna kontra kull tip ta' ħażen. Xħin ix-xitan jara l-azzjoni u s-sura bestjali tal-mara (tkun inksiet kollha bir-rix) jibża' minnha għax lanqas fl-infern m'għandu mostru bħalha. Jiġi mmansat billi jkun hu stess li ma jridx il-kreatura feroċi u mrejxa, jirrinunzja d-dejn ta' ruħ il-mara u l-ġid li jkun ta lil żewġha u l-mara ma jkollhiex għalfejn tiġġieled iżjed ma' żewġha. Ironikament, ix-xitan għandu funzjoni pożittiva għax iqarreb dawn il-miżżewġin lejn xulxin billi jtejbilhom ħajjithom. Issa huma l-valuri Nsara li jegħlbu. Il-mara tal-ħrafa ta' Farini, b'moħħha jilħqilha, mhux biss tlaħħaq max-xitan imma tegħlbu mingħajr l-ebda element ta' seħer. Għaliex hija l-mara li tegħleb lix-xitan u mhux ir-raġel? Fl-istorja tal-ħsieb u tad-duttrina tal-Knisja mill-antik, hemm komponent karnali dominanti fil-mara iktar milli fir-raġel, li jqarrabha lejn ix-xitan. Għalhekk ix-xitan, il-maskra zoomorfika tal-mara fil-ħrafa u s-sesswalita tagħha jsiru inverżjoni tat-Trinita (Russell 1988:126). Min-naħa l-oħra, kienet biss il-mara bla ħtija, il-Kunċizzjoni, li seħqet ras is-serp/ix-xitan. Dan il-parallelliżmu jidher ukoll fil-leġġendi tas-Sibilla. Fl-interazzjoni tagħhom mal-Bibbja, is-Sibilla/is-Sittażbrilja oħt Salamun, egħref minnu. Kellha patt max-xitan biex twaqqa' lill-Madonna fid-dnub imma ma rnexxilhiex u xorta ma twettqitx ix-xewqa tas-Sibilla li tkun omm il-Messija. Dan il-privileġġ kien mogħti lix-xebba bla tebgħa biss (Il-Kunċizzjoni). Fil-każ tal-leġġenda lokalizzata li sa nsemmu, fil-kwartieri tal-uffiċjali Ingliżi l-Furjana, li kienet dehret fi Blackwood's Magazine ta' Jannar 1891, (J. Attard 1983) każ kulturalment mobbli, il-patt li sar kien ilu stabbilit minn dejjem – il-ħalfa u l-invokazzjoni. Wieħed Ralph, ta' dehra attraenti u impressjonanti, li ħobżu kien jaqilgħu mil-logħob tal-karti u kien popolari fiċ-ċirku tiegħu, jipprova jfotti waqt logħba u jinqabad minn sħabu. Jiċħad, tant li jaħlef u jinvoka lix-xitan biex jiġi jieħdu kemm-il darba ma kienx qed jgħid is-sewwa. Ix-xitan li kien qed josserva kollox barra t-tieqa taħt xbiha ta' raġel bil-mantell (rawh żewġ uffiċjali Ingliżi), u allura kien jaf x'sa jiġri, kien pront daħal fil-kamra u ħataf lil Ralph, tefgħu fuq spalltu u telaq jiġri bih 'il barra u wieħed mill-osservaturi tal-każ (in-narratur) ma setax jilħqu. Fil-kamra Ralph kien miet zoptu fil-preżenza tal-oħrajn u skont it-tobba. Leġġenda topografika hi dik tar-Razzett tax-Xjaten barra l-Mellieħa li fil-memorja kollettiva bil-poteri straordinarji tiegħu bena x-xitan/ix-xjaten f'lejl wieħed. Din il-leġġenda mxiet u nsibuha wkoll il-Mosta meta wieħed kien miexi lejn il-Wied tal-Qlejgħa fid-dlam u jara munzell jirgerbeb lejh u billi beża' li kien ix-xitan, raddlu s-salib u l-munzell sparixxa. F'għajnejn l-attant ix-xitan inviżibbli jieħu l-forma inanima tal-munzell u bil-beżgħat tiegħu l-bniedem mill-ewwel jassoċjah max-xitan, is-soprannaturali, flok ma' forzi naturali skont l-ambjent fejn qiegħed (Mifsud Chircop 2003). Bħal fil-leġġendi tal-Mellieħa u tal-Mosta, leġġendi topografiċi Għawdxin fihom diversi varjanti marbuta mal-istess għar enormi (Pisani 1995) bħala d-dinja ta' barra r-raħal u għalhekk perikoluża. Ix-xitan jidher jiżfen fil-bokka tal-għar b'enerġija straordinarja, bla mnieħer, liebes mantell. Fl-istess post b'daħka Satanika, ix-xitan jgħid lil wieħed li jkun daħal ta' bilfors jistkenn għalkemm il-post magħruf li fih il-ħares, li billi hemm hu m'hemmx wisa' għalihom it-tnejn. Fl-imħatra bejn iż-żgħażaġħ, żagħżugħ jidħol biex isammar musmar fl-għar imma ħaseb li żammu x-xitan xħin ma setax joħroġ għax kien sammar ħwejġu mal-musmar. Il-folklor jiżviluppa mill-irrakkuntar ta' għadd enormi ta' stejjer u jista' jkun li ħafna minnhom intilfu. Dan l-irrakkuntar ħalla t-traċċi tiegħu fit-tradizzjoni orali u fit-twemmin popolari li jkunu ġew irrekordjati għall-posterita, jekk mhux ukoll ikunu għadhom trażmessi oralment (Russell 1988). L-eżistenza ta' dawn l-elementi folkloristiċi turi l-effetti psikoloġiċi li tbati minnhom is-soċjeta, jew l- individwi, "fihom kontradizzjoni mal-viżjoni bibblika li Alla ħalaq id-dinja biex il-bniedem jaħdimha għalih innifsu." (Mifsud Chircop 2003) imma jittantaw isolvu għala jeżisti l-ħażen fid-dinja. Għal dan l-istudju qasir ġibna eżempji mill-kultura orali tal-folklor Malti li għandhom x'jaqsmu max-xitan fil-ħajja ta' kuljum tal-poplu u li baqgħu fil-memorja kollettiva, trażmessi oralment u ta' oriġini fil-parti l-kbira mhix magħrufa. Għalkemm ma kienx hawn wisa' għal studju komparattiv, l-eżempji li ġibna għenu biex insibu l-identita tax-xitan u rriflettew il-mod tal-ħsieb ta' poplu mjassar mill-biża' kif wkoll il-kontinwita kulturali. 'Inqajjem mibegħda bejnek u bejn il-mara, bejn nislek u nisilha, hu jisħaqlek rasek, u int trid tħebb għal għarqubu.' Ġen.