Ix-xahar tal-Miżirgħa . Kitba ta' Ġużi Gatt. Qegħdin nimxu, xahar b'xahar ma' dak li kiteb "Il-Kalendarju tal-Bidwi" li ħarġet is-Soċjeta Agrarja ta' Malta għas-sena 1850. Il-Kalendarju kellu paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Wasalna fix-xahar ta' Ottubru , u għal dak ix-xahar, il-kalendarju tal-1850, irrepeta kelma b'kelma dak li kien qal li kellu jsir fir-raba' fix-xahar ta' Ottubru fis-sena ta' qabel – jiġifieri l- 1849. Aħna m'għandniex għalfejn noqgħodu nirrepetu, u t-tagħrif tal-1849 nistgħu insibu HAWN . Imma f'Ottubru l-Kalendarju tana dawn il-qwiel ġodda , u l-osservazzjoni għal dak ix-xahar kienet fuq it-tkabbir taż-żagħfran, suġġett li ma konniex qed nistennewh . Aktar 'l isfel tistgħu taqraw il-kummenti tagħna, li nittamaw li jiċċaraw xi affarijet. Proverbji għal Ottubru: Meta fis-sajf tara jberraq it-Tramuntana, Jew xita qawwija ttenna, jew kbira sħana. L-ewwel xita tkun għar-raba' u għall-bjar, Jekk tissokta, bil-ġid timla l-irziezet u d-djar. Osservazzjoni: Iż-Żagħfran. F'xi lokijiet tal-gżira tagħna, bħalma huma dawk li jinsabu madwar il-Buskett, u Ħad-Dingli, u fuq Tal-Għolja, jsir waħdu certa kwalita ta' żagħfran li jsejħulu Crocus longiflorus RAF. Il-fjur taż-żagħfran jinġema' min-nies tar-Rabat tal-Imdina, ta' Ħad-Dingli, u tas-Siġġiewi, biex minnu jieħdu il-ħajtiet taż-żagħfran fejn, wara li jnixxfuhom jisservew bihom fil-bżonnijiet tad-dar. Iżda daż-żagħfran hu ta' kwalita aktar baxxa minn dak li l-botaniċi jsejħu Crocus sativus LIN., għall-propjetajiet tiegħu ftit rotob u ftit ħelwin. Dan l-aħħar żagħfran, li jsir mingħajr ħidma fil-Greċja, u fis-Sirja, llum qiegħed jintagħmel f'bosta lokijiet tal-Italja, speċjalment fil-provinċja ta' Aquila f'Napli, u fil-kampanja ta' Aggira fi Sqallija, u f'Malta wkoll isir wisq tajjeb. Ix-xitla taż-żagħfran trid art xotta u ħafifa, u li tkun tajba kemm imissha. F'Novembru dix-xitla tqabbeż il-fjur qabel il-weraq, u tagħti rakkolta ta' ċirka 36 uqija kull tomna raba'. Ma hemmx bżonn li jkun tal-aħjar kwalita ir-raba' taż-żagħfran basta li jkun imdemmel tejjeb b'demel misjur qabel ma tibda x-xogħol fih. L-ewwel xogħol għandu jsir biex taqla' qalgħa l-art mill-aħjar li tista' u hekk hemm bżonn ta' żewġ għażqiet tajba. Il-basal taż-żagħfran għandu jitħawwel f'Settembru ġo gandott li għandek tiftaħ minn tul l-għalqa fond xi xiber, u tbiegħed wieħed mill-ieħor xiber u nofs. F'dan il-gandott għandek tiżra dan il-basal fi tliet flanni , xorta waħda bgħid minn xulxin. Wara li b'dan il-mod tkun żrajt dan il-basal, terġa' tiftaħ gandott ieħor bħal tal-ewwel, u bit-trab tiegħu tgħatti il-gandot ta' qabel, u hekk tibqa' tagħmel sakemm tispiċċa r-raba' li trid tiżra' fih. Kif tagħmel l-ewwel xita li biha jisponta u jitla' ż-żagħfran, hemm bżonn li tagħti għażqa lill-art. Minn din ix-xita infatti tal-Ħarifa, li aħna jkollna wisq imwaħħra, jiddependi għamil il-fjuri tiegħu; ma intant, il-ġemgħa taż-żagħfran issir dejjem fl-aħħar ta' Novembru: qis li jkun filgħodu, fittex dejjem il-fjuri, imbagħad ħu il-ħjut tagħhom, li huma l-prodott veru taż-żagħfran. Kif jispiċċa l-fjur, il-weraq jibda jaqbeż u jikber. F'Diċembru terġa' tagħtih naqxa u tfittex tgħatti bit-trab ir-rimi ċkejken tiegħu biex hekk iktar jeħxien il-basal . L-aħjar magħżqa għal dan ix-xogħol hi dik li hi magħmula bħal żewġ qrun. Tliet snin iddum il-miżirgħa taż-żagħfran. Fit-tieni u fit-tielet sena, il-wiċċ ikun ikbar. Fit-tieni u fl-aħħar sena l-għażiq għandu jsir kif tagħmel l-ewwel xita ta' Settembru, biex jitneħħa l-ħaxix li jinbet. Fit-tielet sena għandu mbagħad jinqala' mill-art il-basal tiegħu meta jinxef werqu u jitqiegħed f'lok niexef sakemm jasal żmien it-taħwil tiegħu. Qabel ma jitħawwel dan il-basal hemm bżonn tneħħilu r-rita ta' barra. Tista' tiżirgħu fl-istess raba', 'ma wara li jgħaddu għaxar snin. Mill-fjur kollu taż-żagħfran tliet ħajtiet biss huma tajba – li huma sofor. Issibhom f'nofs il-fjur u jservu għall-affari tad-dar. Wara li taqlagħhom minn nofs il-fjur u tnaddafhom tajjeb, għandek imbagħad tħallihom jinxfu fi rwieħ u hekk tista' tbiegħhom. Kont tal-ispejjeż li trid għal tomna raba' żaghfran, u ta dak li tieħu f'sena minn din it-tomna raba': Qbiela ta' tomna raba' ordinarja: Skudi: 7 6 0 Imur demel: " 6 8 0 L-ewwel xogħol: " 1 6 0 Żrigħ: " 2 6 0 Spejjeż tal-ġemgħa: " 2 6 0 Tinqiet (tnaqqijiet) " 0 10 0 _______ Skudi: 21 6 0 Bejgħ ta' 36 uqija żagħfran u kont ta' żewġ xelini 'l uqija bħalma jinbiegħ fi Sqallija: Skudi: 43 2 8 ________ Jibqa' qligħ nett: Skudi: 21 8 8 IL-KUMMENTI TAGĦNA 1] Ejjew naraw flimkien x'nistgħu neħdu minn dil-kitba: Jidher li dari, in-naħa tal-Buskett, in-naħa ta' Ħad-Dingli u lejn is-Salib tal-Għolja, kien jikber "waħdu" ż-żagħfran, u li xi nies minn qrib dawk in-naħiet kienu jmorru, x'aktarx għall-ħabta ta' Novembru, "jieħdu l-ħajtiet" taż-żagħfran, inixxfuhom, u jużawhom biex iħawru l-ikel. Il-kitba tgħid ukoll li dan iż-żagħfran ta' Malta ma kienx tajjeb daqs dak li kien isir "mingħajr ħidma", jiġifieri jikber waħdu, fil-Greċja u fis-Sirja, u li fi żmien il-Kalendarju, żagħfran tajjeb kien qed jibda jitkabbar mill-bdiewa Taljani – l-aktar in-naħa ta' Napli u fi Sqallija. L-esperti tal-biedja li kitbu l-Kalendarju kienu tal-fehma li ż-żagħfran (wieħed għandu jifhem minn basal ta' barra) kien "isir wisq tajjeb" f'Malta. Imkien ma jintqal li s-Societa Agraria kienet esperimentat bit-tkabbir taż-żagħfran hi nfisha, u t-tagħrif t'hawn fuq x'aktarx li ma ġiex minn esperjenza personali tal-kittieb imma x'aktarx li nqaleb għall-Malti minn xi kitba bit-Taljan. Il-fatt li f'Malta ż-żagħfran jikber waħdu ilu ħafna magħruf. Bil-Latin, l-isem tax-xitla li tikber f'Malta jissejjaħ Crocus longiflorus – u bil-Malti ngħidulu żagħfran salvaġġ (skars). Tajjeb li nkunu nafu li dari, in-nies tar-Rabat, Ħad-Dingli, is-Siġġiewi, u naħiet oħra fil-qrib kienu jafu b'dan ix-xitla u kienu jmorru jaqtgħu il-ħjut tagħha biex jużawhom fil-kċina. Imma ta' min jgħid ukoll li fi żmienna, din ix-xitla hi protetta , u tikser il-liġi jekk taqtagħha, għax saret rari ħafna. Xitla eżatt bħal ta' Malta ssibha biss fil-gżejjer Egadi fi Sqallija, u f'xi partijiet żgħar tal-Kalabrija, fl-Italja t'Isfel. Jiġifieri din ix-xitla hi kważi endemika għal Malta biss, u mhux għaġeb li fi żmienna ma tistax taqtagħha fis-selvaġġ . Iż-żagħfran għandu fjura sabiħa u li tiggustaha, u t-tentezzjoni li titbaxxa u taqtagħha ħalli xxomm il-fwieħa tagħha tkun kbira. Hemm bżonn li nirreżistu din it-tentazzjoni u ngħallmu lit-tfal tagħna biex ma jagħmlulhiex ħsara. Il-fjura taż-żagħfran u l-ħjut tiegħu li jintużaw fil-kċina (mill-internet) 2] F'dawn il-kitbiet ilhom ħafna jissemmew kliem bħal tomna, siegħ, wejba , bħala kejl tar-raba'. Dawn l-ismijiet għandhom valur storiku kbir għax, għal min jifhem, jistgħu jitfgħu dawl importanti fuq in-nisel tal-Ilsien Malti. Fi żmienna, dawn il-kelmiet qed iżommu ħajjin bi żbrixx, u mhux ħaġa kbira biex għad jinkinsu minn ilsienna. Tridx nerġgħu infakkruham? Ir-raba' jitkejjel hekk: Kejla = (18-il metru kwadru punt 735) 10 Kejliet = Siegħ = (187 metru kwadru punt 354) 6 Siegħan = Tomna = (1124 metru kwadru punt 12) 4t itmie n = Wejba = (4496 metru kwadru punt 55) 4 Wejbiet = Modd = (ettaru u 798 metru kwadru punt 60) Iż-żerriegħa titkejjel bl-istess ismijiet għax dari kien hemm l-idea li b'kejla żerriegħa tiżra' kejla raba'; b'tomna żerriegħa tiżra' tomna raba', eċċ. Dan jissejjaħ "il-Kejl tax-Xott (bil-mimsuħ). Imma noqgħodu attenti għal dak il-kejl li ngħidulu "siegħ". Tinsewx li ta' fuq huwa l-kejl tal-art (area), u t'hawn taħt huwa l-kejl tal-volum tal-prodott xott: Lumin = (0.0303 dm) 10 Lumini = Kejla = (0.3031 dm) 6 kejliet = Siegħ = (1.818 dm) 10 Kejliet = Għabara = (3.031 dm) 6 Għabariet = Tomna = (18.18 dm – mela Tomna fiha 10 siegħan)) 4t itmie n = Wejba = (72.72 dm – il-Wejba tissejjaħ ukoll "Xkora") 4 Wejbiet = Modd = (punt 2909 ta' metru kubu) Biex ma nħalluhiex ħelwa għal melħa, se nagħtukom dawn ukoll: Il-kejl tal-ispirti u mbejjed: Pinta (pinet) = 142.1 ml Terz (terzi) = 284.1 ml Nofs (nfas) = 568.3 ml Kartoċċ (krateċ) = 1.137 L Kwarta (kwarti) = 5.398 L Ġarra (ġarar) = 10.8 L Barmil (bramel) = 43.9 L Il-kejl taż-żejt u l-Ħalib: Kwartin (kwartini) = 31.96 ml Kejla (kejliet) = 127.9 ml Terz (terzi) = 319.6 ml Nofs (nfas) = 639.3 ml Kartoċċ (krateċ) = 1.279 L Kwarta (kwarti) = 5.114 L Qafiż (qofża) = 20.46 L Dawn importanti wkoll li nibqgħu niftakruhom: Pulzier (pulzieri) = 2.183 cm Fitel (iftla) = 13.1 cm Xiber (xbar) = 26.19 cm Qasba (qasab) = 2.096 m U dawn ukoll: Ħabba (ħbub/ħabbiet) Sitta (sittiet) = (sitt ħabbiet) Sold (soldi) = (tnax-il ħabba) Rbiegħi (rbajja') = (għoxrin ħabba) Sikspenz (sikspenzijiet) = (sitt soldi) Xelin (xelini) = (tnax-il sold) Skud (skudi) = (għoxrin sold) Disa' rbajja' = (xelin u tliet soldi) Tmintax irbiegħi = (Żewġ xelini u nofs. In-nofs tfisser nofs xelin: sitt soldi) Uqija (flus – ewieq) = (Tletin irbiegħi) Nannti, Alla jaħfrilha, kienet tħobb tgħid " skud u sold ", li jiġu wieħed u għoxrin sold. Kienet tgħid ukoll " Tliet karnijiet ", li jiġu żewġ soldi u nofs. Suppost tgħid "tliet karlinijiet". Dak ifisser li karlin kien fih għaxar ħabbiet (li jiġu nofs irbiegħi). Nannuwi, Alla jaħfirlu, kien isemm l-uqija bħala flus (mhux użin). Kienet tiswa tletin irbiegħi; imma din ilha li nqatgħet. (C) Ġużi Gatt