Dan l-artiklu ferm interessanti huwa r-raba' parti minn sensiela dwar it-tbaħħir u s-sajd u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". IL-LAN Ċ A TAS-SAJD Għalkemm hawn luzzijiet li għandhom aktar minn għoxrin metru tul, u għalkemm hawn minnhom li għandhom anke kabina mibnija ġo fihom, xorta waħda jsibuha iebsa biex jagħmlu aktar minn 24 siegħa fuq il-baħar. Fis-snin ħamsin il-gvern beda jinkoraġġixxi s-sajjieda biex jixtru l-laneċ li kienu jħallu warajhom l-Ingliżi. Laneċ bħal dawn, u laneċ oħra mixtrija anke minn Sqallija, ikollhom ftit aktar kumdita għal min ikun jaħdem fuqhom, u jistgħu jbaħħru għal żmien itwal u iżjed 'il bogħod. Fis-snin sebgħin u tmenin kienu ġew moda it- TRAWLERS (għas-sajd bit-tkarkir). Dawn huma ikbar, aqwa, armati bl-aħħar apparat, jistgħu idumu fuq il-baħar anke għal ġimgħat sħaħ, u jistgħu jaħżnu l-ħut fil-friza u xi kultant anke jipproċessawh. B'dawn il-vantaġġi kollha xorta huma meqjusa li ma tantx irnexxew f'Malta. L-ispejjeż biex iżżommhom huma kbar. Qiegħ il-baħar madwar Malta rari ssibu lixx. Peress li t-trawlers il-biċċa l-kbira jkarkru x-xbiek mal-qiegħ, issir ħafna ħsara lix-xbieki, li jridu jissewwew u jkomplu jżidu l-ispejjeż. F'Malta ma tantx issib minn jaċċettalek li jagħmel xi ġimgħa fuq il-baħar mingħajr ma jmur id-dar. It-trawler trid in-nies biex tħaddmu – x'tagħmel? Tħaddem il-barranin? Ta' min jgħid ukoll li s-sajd bit-tkarkir jagħmel ħafna ħsara lill-ambjent ta' qiegħ il-baħar. L-IRKAPTU Biex taqbad il-ħut irid ikollok l-għodda jew l-IRKAPTU . L-aktar irkaptu komuni u magħruf hu x- XIBKA . Din tkun ta' ħafna għamliet u kull għamla ta' xibka għandha isem. Ħafna drabi l-irkaptu ma jkunx magħmul minn xibka waħda – u għalhekk jgħidulu "xbiek" – appuntu għax ikun magħmul minn aktar minn xibka waħda. IL-PARIT Il- PARIT ( trammel net ) ikun magħmul minn tlett ixbiek fuq xulxin, imdendla minn LETT ( headrope ) wieħed. Ix-xibka li tkun fin-nofs, li jgħidulha l- ISPISSA , tkun ta' malja ifjen u irqaq mit-tnejn ta' barra, li jgħidulhom iċ- ~ARI . Il-lett ikollu s- SUFRUNI ( floats ) marbuta kull tant tul miegħu biex iżomm fil-wiċċ, u x-xbiek, minn taħt, ikollhom iċ- ~OMB ( weights ) biex jegħrqu 'l isfel. Il-ħut li jaħbat mal-parit jitħabbel fih u jinqabad. Hu kontra l-liġi li l-parit jinxteħet fid-daħliet u l-portijiet tagħna bejn il-15 ta' Frar u l-15 ta' Lulju. F'dawk iż-żminijiet il-ħut JOQROQ ( to spawn ) u bil-parit jinqered ħafna ħut li jkun se jbid. Il-parit jista' jkun twil ħafna. Fil-fatt tista' ttawlu kemm trid billi żżidlu "qatta xbiek" oħra, u oħra, u oħra, kollha msenslin ma' xulxin. IT-TARTARUN It- TARTARUN ( seine net ) hu magħmul ukoll minn tlett ixbiek imma mhux fuq xulxin. Ix-xbiek ikunu meħjuta flimkien tarf ma' tarf biex jiġu biċċa waħda. Ix-xibka tan-nofs tkun immaljata irqaq mix-xibka tal- ĠWIENAĦ jew BNADI tat-tarf, u fiha jkun hemm borża li tissejjaħ is- SORRA jew il- ĦOĠOR jew il- MANKA . It-tartarun ikollu wkoll is- SUFRUNI marbuta mal- LETT u jkollu ċ-ċomb fil-qiegħ. Dan l-irkaptu jintuża biex idawwar ĠLIBA ĦUT ( a shoal of fish ) dawramejt, u allura jagħlaqha ġo ċirku li ma tistax taħrab minnu. Hawn minnhom li, isfel ħdejn iċ-ċomb, ikollhom il- ĦOLOQ li minnhom jgħaddi ħabel li jista' jinġibed b'mod li ċ-ċirku ma jingħalaqx biss mill-ġnub imm'anke mill-qiegħ. B'dal-mod, it-tartarun jiġi għamla ta' kopp kbir li jerfa' l-ħut minn taħt l-ilma. Dan l-irkaptu jintuża l-aktar fis-sajd bil- LAMPARA . Is-sajjied jixgħel lampa qawwija fuq wiċċ l-ilma bil-lejl. Il-ħut jiġi għad-dawl. Meta l-ġliba ħut tkun kbira biżżejjed, idawruha bit-tartarun u jerfgħuha. Din hi biċċa xogħol iebsa. Irid ikun hemm iktar minn biċċa tal-baħar waħda, u x-xbiek jinġibed bil- VIN~IJIET ( winches ). It-tartarun jintuża wkoll biex jaqbdu l-makku u għall-aċċoli. L-GĦAŻEL Meta l-irkaptu jkun magħmul minn xibka waħda mmaljata kollha l-istess ħxuna, dak jissejjaħ GĦAŻEL ( gill net ). L-għażel jista' jkun ta' daqsijiet differenti, skond għal xiex qed tużah. Fil-biċċa l-kbira jintuża apposta biex jaqbad ċertu ħut u mhux ieħor. Jiġifieri hawn għażel għall-plamtu, ieħor għat-tumbrell, ieħor għall-imsell, u l-bqija. L-għamla tiegħu tkun tixbah lil tax-xbieki l-oħra – bil-lett, is-sufruni u c-comb bħal tagħhom. U bħalhom ukoll, jekk tagħraf twieżnu sewwa bis-sufri u biċ-ċomb, jista' jintrama aktar 'l isfel lejn il-qiegħ jew aktar 'il fuq lejn il-wiċċ – skond xi tkun qed tipprova taqbad. Tista' wkoll timmażżrah b'xi MAŻŻRA – li x'aktarx tkun xi kantun – biex ma jitkaxkarx mill-kurrent. Imm'għal dak il-ħut li jgħum qrib ħafna tal-wiċċ (bħat-tumbrell u l-imsell) l-għażel ma jimmażżrawhx. Anzi, iħalluh jitkaxkar mal-kurrent. Is-sajd bi xbieki jitkaxkru fil-wiċċ mal-kurrent jissejjaħ TISQIF ( drift nets ). L-GĦAŻEL TAT-TKARKIR Ix-xibka li tintuża mit-trawlers f'Malta hi bħal dik li tintuża f'ħafna pajjiżi oħra u li bl-Ingliż jgħidulha otter trawl . Aħna l-Maltin ngħidulha GĦAŻEL jew XIBKA TAT-TKARKIR . Din tkun forma ta' lembut u l-lembut jinżamm b'ħalqu miftuħ permezz ta' żewġ DIRIĠENTI ( otter boards ). Jitħalla jitkarkar mal-qiegħ għal xi nofs siegħa, ikaxkar kulma jsib quddiemu, tajjeb jew ħażin. L-għażel tat-tkarkir jaqbad ħafna qarnit, skorfon, raj, u gambli. Sa l-1989 it-trawlers setgħu ikarkru biss 'l barra mill-ibħra territorjali. Imma minn dak iż-żmien 'l hawn, il-liġi qed tippermettilhom li jkarkru anke 'il ġewwa minnhom. IT-TERRIEĦA Biex ma nħalluhiex barra nsemmu wkoll it- TERRIEĦA ( cast net ). Din hi xibka magħmula ċirku tond li tinxteħet jew tinteraħ miftuħa beraħ fuq wiċċ l-ilma, tegħreq biċ-ċomb li jkollha mwaħħal f'tarfha, u tħabbel magħha lil min issib taħtha. It-terrieħa mhux suppost li tintuża fid-daħliet, qaliet u portijiet. Dari kienet tintuża aktar mil-lum, għalkemm ġieIi għadek tara lil xi ħadd iwaddabha minn fuq il-blat biex jaqbad xi xilpa. IL-KONZ Tip ieħor ta' rkaptu hu dak li jkollu il-lett imma ma jkollux xibka. Dan jgħidulu KONZ ( long-line ). Jekk il-konz ikun "tal-wiċċ", il-lett ikollu wkoll is-sufruni. Mal-lett jintrabtu il- BRAZZOLI , kull wieħed ftit 'il bogħod mill-ieħor skond kemm ikun twil il-konz. Il-brazzol jegħreq 'l isfel għax ikollu ċomba marbuta miegħu u sunnara fit-tarfnett. Konz bħal dan jista' jintuża anke minn fuq il-blat. F'dal-każ, f'tarf wieħed ikollu marbuta l- IMREJKBA , li tkun magħmula minn tliet qasbiet marbuta f'għamla ta' trianglu u mserrħa fuq is-sufri. Ikollha qasba oħra wieqfa li magħha teħel il- QALA' (qlugħ). L-imrejkba tiġi qisha dgħajsa żgħira li tintelaq fuq wiċċ l-ilma u toħroġ 'il barra bir-riħ jew mal-kurrent u tiġbed il-konz warajha. Jekk il-konz ikun "tal-qiegħ" ikun immażżrat b'żewġ mażżri, waħda f'kull tarf. Il-lett, bil-brazzoli marbuta miegħu imma mingħajr sufruni, jintrabat 'l isfel qrib il-mażżri biex jegħreq fil-qiegħ. Kull mażżra tkun immarkata b'ħabel li miegħu ikollu sufra b'qasba ġo fiha, u mal-qasba titwaħħal bandiera. Dis-sufra bil-bandiera tissejjaħ ŻUBRUN u sservi biex is-sajjied isib fejn hu kalat il-konz. JISSOKTA (C) Ġużi Gatt