Kitba ta' Ġużi Gatt Ftit ftit, qed inġibu x'kiteb il-Professur Salvatore Luigi Pisani fil-ktieb tiegħu: Kt ieb il- Qâbla . Il-ktieb kien ħareġ fl-1883, u fih xi kliem li aħna l-Maltin tal-lum, billi aħna klieb tagħna nfusna, ħallejnih jintilef meta fil-fatt kien għad għandna bżonnu. Xi kultant qed naqbżu xi siltiet mill-ktieb, u nagħżlu dawk biss li fihom it-terminoloġija li għandna bżonn; imma xorta qed nimxu pass pass mal-ktieb, ħalli jekk jista' jkun, ma nitilfu xejn minnu. Il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil-korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u ma kinux jafuh. Fejn seta', uża l-kelma Maltija. Id-disinji li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu l-ktieb, jew li nimxu fuq dak li diġa hu magħruf fit-tradizzjoni orali, jew imniżżel fid-dizzjunarji tagħna. Din hi silta mit-tielet parti tal-ewwel taqsima. Ħallejna minnha partijiet kbar barra għax inħossu li l-Professur għaġġibha wisq fuq x'jistgħu jkunu l-effett tal-ħbiela fuq il-mara. Imma ħin minnhom qal hekk: TIBDA T-TIELET TAQSIMA TAL-KTIEB Dan kollu li għidtilkom iġegħilna nagħrfu l-ħbiela , u għalhekk issa tifhmu x'inhuma is-sintomi tal-ħbiela u kif jitqassmu. Xi wħud minnhom jiġu min-nervi, oħrajn milli l-ġuf jikber. Jissejħu sintomi dinamiċi u sintomi mekkaniċi . Is-sintomi dinamiċi (dawk li jiġu min-nervi) huma: It-titbigħ tal-wiċċ, Is-sing iswed taż-żaqq, Is-swied tal- areola u ta' ras il-beżżula , Il-kobor tal- ħobb , It-tbeżżiq, Id-dardir u x-xħit tal-ewwel xhur tal-ħbiela, Ix-xewqat tat-toqol , It-tibdil tan-natural tal-mara, Il-ħass tar-ruħ u tal-ġisem (sensibilita morale o fisica), L-uqif tad-demm tax-xahar, għal kollox jew le. Xi ħaġa li xi nisa jħossu fil-ħbiliet tagħhom; bħal xi msiemer, xi tebgħa ħamra x'imkien, xi wġigħ. Is-sintomi mekkanikċi huma dawk li jiġu billi l-ġuf jikber – sintomi tal-kobor u tar-rass. Dawn huma: L-awrina kull ftit, It-tqanqil tal-bużżiqa , Il-ħxuna tal-vini tas-saqajn, It-taħbit tal-qalb, u l-ħmura u t-tifwir tal-ewwel xhur, għax id-demm ma jiġrix sewwa n-naħa t'isfel, Ix-xħit , u x-xħit tal-bili tal-aħħar xhur, It-tkasbir tal-bewl, In-nuqqas tan-nifs, l-uġigħ ta' ras, il-ħxuna tal-vini fl-aħħar xhur, In-nefħa tas-saqajn, Il-kobor taż-żaqq fl-irqiq tagħha , ħamrani waqt il-ħbiela , u jsir abjad wara l-ħlas . Dawn is-sintomi kollha jiġu billi l-ġuf jikber u jross kull m'hemm madwaru u jċekken is-sider. IL-KUMMENTI TAGĦNA Il-Ħbiela: Żgur li s'issa nnutajtu bħali li kull darba il-Professur kien juża l-kelma ħbiela . Illum kieku ngħidu tqala . M'hemm xejn ħażin f'din, ħlief li aħna nkunu wisq pronti biex il-kelma Maltija ngħidu li hi ħamalla. La uża l-kelma ħbiela, ibqgħu ċerti li l-Profs. dak iż-żmien ma kienx iħabbel rasu juża l-kelma ħobla . Imma llum nitmeżmżu ngħiduha fil-pubbliku, u allura ngħidu mara tqila. Anzi, tgħid xejn, sibna kelma u ma waqajniex biex ngħidu pregnan t – u nżidu li fil-Malti m'hemmx kelma pulita. Innutaw ukoll li ħin minnhom uża l-plural: ħbiliet. Kemm kien għadu b'saħħtu l-Malti dak iż-żmien! Titbigħ tal-wiċċ: Togħġobni l-kelma "titbigħ". Kien użaha wkoll Pietru Pawl Castagna, fil-ktieb tiegħu Lis Storia ta Malta bil Gzejer taħħa . Kien Malti patrijott, u ħass li l-Maltin ħutu għandhom ikollhom l-istorja ta' Malta miktuba b'ilsien pajjiżhom. Il-ktieb ħareġ fl-1866 – jiġifieri qisu fl-istess żmien tal-ktieb tagħna – għax Ktieb il-Qabla ħareġ fl-1883. Castagna u l-Professur Pisani kienu jitkellmu bl-stess lingwa, lingwa li aħna tant qed naħdmu biex neqirduha minn ħalq uliedna. Meta kien qed jitkellem fuq is-siġra tal-lewż, Castagna kiteb hekk: Il-lewż aħdar, fit-tiksir tiegħu itebba', u l-ħwejjeġ ma jissaffew qatt mit- titbigħ. Illum m'għandniex il-ħila npoġġu d-diskors hekk. Kieku konna ngħidu "it-tebgħa tiegħu ma tmurx". Castagna kien jaf ipoġġiha ferm aħjar. Il-Profs. Pisani ried jgħidina li fil-ħbiela, il-mara tista' tara xi tebgħat f'wiċċha. L-Areola u Ras il-Beżżula: Hi għarukaża kbira li aħna, l-Maltin ta' żmienna, irrendejna l-Malti b'mod li issa ħafna jinsistu li m'għandniex kelma għal dik li bl-ingliż tissejjaħ nipple . Kif qatt stajna ħallejna dan jiġri? Inserrħilkom raskom li dan ma kienx hekk fi żmieni, fir-raħal fejn trabbejt. Intom tafu bħali li meta tkun għadek żgħir, ommok taħslek u tieħu ħsiebek, mhux biss meta tkun tarbija, imma anke meta, ta' ftit snin, tkun taf titkellem u taħseb. Għalhekk, ma' ommok int kont taqsam it-tagħrif fuq il-partijiet tal-ġisem: is-sinna, in-nejba, in-nażu, iż-żokra, iż-żaqquqa, il-patata, is-suffara – li kienet il-kelma sigrieta li kellna jien u ommi għal dik il-parti li tafu liema hi – u kliem ieħor hekk. Fost dan il-kliem ieħor kien hemm il-kelma "iż-żejża". Jien, għalkemm tifel, kont naf li kelli żejża – anzi kelli tnejn: waħda fuq kull naħa. Din kienet dik li intom illum (għarukaża) m'għandkomx kelma għaliha ħlief (forsi) "nippla". Ninsisti li mhux jien biss kelli żewġ żejżiet, imma s-subien kollha li kont naf (fuq il-bniet ma kontx nissogra ngħid!). Allura għat-tnejn flimkien x'tgħidu? Għandkom il-prudenza li ta' lanqas tgħidu "nippliet"? Il-Profs Pisani semma l-areola u ras il-beżżula. L-areola hi dik il-parti tonda jew ovali u ftit aktar skura li dawwar ras il-beżżula. L-Ingliżi u t-Taljani jużaw l-istess kelma "areola", għax hi kelma teknika u, bir-raġun, għall-bniedem komuni l-areola u ras il-beżżula huma ħaġa waħda. Id-distinzjoni jagħmluha biss in-nies mediċi għal raġunijiet tekniċi. Issa għiduli din: jekk nipple bil-Malti hi ras il-beżżula, dan ifisser li jien għandi beżżula wkoll? U jekk m'għandix beżżula – għax il-beżżula hi tan-nisa – allura qed tgħiduli li jien m'għandix nipple ?! Jiġifieri qed tgħiduli li aħna l-Maltin ma' kellniex kelma għan- nipple tal-irġiel u kellna nistennew mijiet ta' snin biex jiġi l-Ingliżi u jselfuna waħda? U ħalluna. Għas-sider ta' mara għandna l-kelma biżla, beżżula, ħobb, u tridu l-kelma żejża wkoll? Forsi tiġik it-tentazzjoni li tgħid li "beżżula" hi l-iktar kelma adattata għal nipple bil-Malti. L-istatlaktiti u l-istalagmiti ngħidulhom "bżieżel tal-ilma". Imma dawn tistħajjilhom "nipples" jew bżieżel imdendlin? Għandna wkoll l-isem "beżżulet il-baqra" għal xitla selvaġġa li tikber f'Malta. Qed inġibu stampa tagħha. Hemm ukoll isem ta' razza ta' għeneb: "beżżulet il-mogħża". Hawnhekk iktar nersqu lejn in- nipple , imma fiż-żewġ każi, il-beżżula hi ta' annimal femminili. "L-għorrief" tal-lingwa li dammew flimkien id-dizzjunarji jidher li jaqblu magħkom li ż-żejża hi tal-mara biss. Imma, isimgħu minni: iż-żejżiet huma n- nipples li għandhom kemm in-nisa u kemm l-irġiel. In-nisa biss għandhom il-biżlejn. Jekk biżla tħossuha li hi kelma ħażina, għidu sider jew ħobb, imma tgħidulix li l-Malti ma kellux kelma għan- nipple tal-irġiel qabel ma ġew l-Ingliżi. Qabel ma jqum xi ħadd u jistaqsi: Meta ngħidu "kemm jien beżżul", x'aktarx li dik hi taqsira tal-espressjoni: "lanqas li gdimt beżżul ommi". Beżżulet il-baqra Ix-Xħit: Din hi kelma li l-Profs. Pisani użaha ħafna, u bl-iktar mod naturali, fil-kitba tiegħu. Illum trid toqgħod tispjega xi tfisser. Il-Maltin tal-lum jgħidu "remettar". Imma nnutaw ukoll li l-Profs għażel bejn xħit u xħit tal-bili . Xħit u remettar, u xħit tal-bili jiġi meta ttella' l-katarru. Ix-Xewqat tat-Toqol: Hawnhekk ukoll naraw il-lingwa tiddeġenera – għax għal dawn kellna kelma, imma lill-Profs ma tlumux li ma kienx jafha. Forsi l-Profs kien ikun aktar bravu kieku uża l-kelma xenqa flok xewqa, u qal xenqiet tat-tqala ħalli ma jkunx hawn jixlina li fil-Malti m'għandniex distinzjoni bejn wish u craving . Li "tixxennaq" għal xi ħaġa għada magħrufa sewwa fi lsienna. Id-diġenerazzjoni tal-lingwa li għandna f'rasna forsi jista' jiġi skużat f'dan il-każ għax kellna ħafna kliem jixxiebaħ. Fuq dawn ix-xenqiet tat-tqala kellna ħafna superstizzjonijiet. Kienu jaħsbu li jekk mara tqila tixxennaq għal xi ħaġa u tiġi mċaħħda minnha, fuq ġisem it-tarbija li tkun ġo ġufha titrabba tebgħa li jkollha l-għamla ta' dak l-oġġett li l-omm tkun ixxenqet għalih. Allura kienu jħabirku biex jekk l-omm tgħid li tixtieq xi ħaġa kienu jaraw kif jikkuntentawha għax inkella t-tarbija kienet titwieled b'tebgħa fuq ġisimha. Din it-tebgħa, bl-Ingliż tissejjaħ birthmark u m'għandix dubju li hekk jgħidu l-Maltin tal-lum. Bil-Malti, dik jgħidulha xehwa . Għandna l-kuraġġ niftakruha din il-kelma, u nużawha flok birthmark ? Xehwa/xehwiet (l-H hi akka u m'għandiex rasha maqtugħa). Il-Ħass tar-Ruħ: Meta kiteb il-ktieb tiegħu, m'hemmx dubju li l-Proffs. Pisani kien qed jikkonsulta kotba oħra bit-Taljan. Illum kieku ma jħabblux rashom, u jgħidu jew jiktbu "sensibilita morali" u jippretendu li kulħadd jifhem. La jifhmuha huma, jifhimha kulħadd. Imma l-Profs Pisani kien jaf li jekk jikteb "sensibilita morali" ħadd ma kien se jifhmu. Ħaseb li kien hemm aktar ċans li jinftiehem jekk jikteb il-ħass tar-ruħ . In-nies kienu jagħmlu wieħed u wieħed jagħmlu tnejn u jindunaw li t-tabib qed jitkellem fuq dak li tħoss ruħ il-bniedem. Jagħmlu żball kbir dawk li jitkellmu fuq il-mezzi tax-xandir u jużaw ħafna termini bl-Ingliż u jassumu li s-semmiegħa qed jifhmuhom. Dawk li jafu xi jfissru t-termini bl-Ingliż ikunu ġa mgħarrfa fuq is-suġġett u x'aktarx li ma jkunux fost dawk is-semmiegħa li qed jisimgħu "l-espert" jitkellem. Ikunu qed jaraw stazzjon ieħor! Jiġifieri li l-espert jibqa' għaddej ipaċpaċ, u s-semmiegħa forsi jgħidu f'qalbhom: "kemm hu bravu kemm jaf kliem tqil" – imma jibqgħu ma jifhmu xejn. Fil-ħbiela, il-mara tħoss mhux biss xenqiet ġodda tal-ġisem, imma anke tgħaddi minn xi tibdil fl-emozzjonijiet – dak li ried jgħid il-Proffs. L-Uqif tad-demm tax-xahar . Ogħġbitni l-kelma uqif . M'għadx għandna l-ħila nikkonjugaw il-verb hekk, imma dak għax tlifna l-ħakma fuq il-lingwa. Illum forsi kieku ngħidu "il-waqfien tad-demm tax-xahar". Imma kemm dan hu "rigress" u mhux "progress" joħroġ mill-fatt li issa ma nafux kif naqilbu din is-sentenza (biex nieħdu eżempju mill-verb "wasal") "the arrival of mail from abroad." Dari, il-Maltin kienu jafu jgħidu "L-usul tal-posta minn barra." Illum x'ngħidu? Minn waqaf kellna l-uqif , minn wasal kellna l-usul , minn wiżen kellna l-użin (the wieghing of), minn weġa' għandna l-uġigħ , minn waqa' kellna l-uqigħ , minn weħel kellna l-uħil , minn wiret kellna l-urit , w'allura konna nistgħu ninnavigaw fil-lingwa ferm aħjar. It-Tifwir: In-nies li trabbejt magħhom jien, nies bla skola, kienu jafu l-Malti sew. Ma kinux jużaw it-tieni forma tal-verb meta support jużaw l-ewwel forma (allavolja ma kinux jafu x'jiġifier l-ewwel u t-tieni forma). Kienu jgħid: Is-saqaf qed joqtor , mhux "iqattar". Jien inqattar il-qtar f'għajnejja, imma s-saqaf joqtor waħdu. Kienu jgħidu: Fis-sajf l-oġġett malajr iriħ . Illum jgħidu "irejjaħ", imma jien inrejjaħ il-ħwejjeġ meta nitfa' xi ħaġa tfuħ fil-magna tal-ħasil. Meta l-oġġett jibda jagħmel ir-riħa minnu nnifsu, dak ikun qed iriħ . Aħna ngħidu: it-tiġdid tal-liċenzji; It-tisbiħ tal-ambjent; u l-Profs qal sewwa: it-tifwir (mhux it-tfawwir). It-tifwir ifisser li fit-tqala jibda jkollok il-fwawar. It-Tkażbir tal-bewl, it-tqanqil tal-bużżieqa, l-awrina kull ftit: Ilna ngħidu li x'inhu "pulit" u x'mhux, jinbidel tul iż-żmien u jiddependi mill-flieles li jidħlu fil-moħħ. Il-Professur Pisani, fil-ktieb tiegħu, mhux l-ewwel darba li uża l-kelma "bewl". Jidher li ma kien jara xejn ħażin fiha. Dil-kelma kien użaha wkoll il-Kalendarju Tal-Bidwi li ħarġet is-Societa Agraria ta' Malta fl-1849. Darba minnhom, meta l-Kalendarju tal-Bidwi kien qed jgħallem kemm hu bżonjuż id-demel tal-bhejjem, kiteb hekk: Għalhekk il-qiegħa tal-maqjel għandha tkun immejla biex jista' l-bewl jinġabar ġewwa ħofra u hekk, imħallat mad-demel u ma' ħaxix, jagħmel demel wisq tajjeb. Din il-kitba kien raha Pietru Pawl Castagna, li ħareġ il-ktieb tiegħu Lis Storia ta Malta bil Gzejer taħħa . Castagna ħareġ il-ktieb tiegħu ftit tas-snin wara l-Kalendarju, u ma ddejjaq xejn jikkwota lil dan il-Kalendarju kelma b'kelma, mingħajr ma jgħid minn fejn ħa t-tagħrif. Imma Castagna ċċensura l-kelma "bewl" u minflok kiteb "l-ilma tal-bhejjem". Jiġifieri kien diġa beda jberraq għal- dil-kelma. Il-Professur Pisani kien qed jitkellem fuq il-fatt li mara tqila, minħabba t-tarbija ġo ġufha, xi kull tant ikollha tgħaddi l-awrina spiss – it-tqanqil tal-bużżieqa u l-awrina kull ftit ; u xi kull tant ukoll forsi taħarbilha xi ftit awrina, tagħmel ftit taħtha – it-tkażbir tal-bewl . Importanti li ninnutaw kif l-antiki kellhom il-kelma ħafifa fi lsienhom u kienu jfissru dak li jridu jgħidu bla tbatija. Ħafna minna llum jaħsbu bl-Ingliż, taħarbilhom il-kelma bil-Malti, u spiss igerfxu bl-Ingliż ukoll. Diżgrazzja. L-Irqiq taż-żaqq: Dari, in-nies kienu jafu hawn fejn jiġi. Illum trid toqgħod tfiehem bl-istampi. Qed nitkellmu fuq dak li bl-Ingliż jissejjaħ groin – it-tinja li hemm bejn it-tmiem taż-żaqq u l-bidu tal-koxxa. Għarukaża li nkunu nafu l-kelma bl-Ingiż, imma bil-Malti le. Araw ftit dil-istampa: Il-Kliem li semmejna: Ħbiela Il-Ħlas Ras il-Beżżula, imma wkoll iż-Żejża Ix-Xenqat tat-Tqala L-irqiq taż-żaqq Meta żżomlok l-awrina It-Tkażbir tal-bewl Il-Farġ REFERENZI [1] Lis Storia ta Malta bil Gzejer taħħa . (C) Ġużi Gatt RITRATT MILL-IMGĦODDI Ivan M. Consiglio Picture prospector, Mill-paġna tal-FaceBook, l-Imġarr t'Għawdex