Travelling between shadows huwa ktieb ta' kważi 200 paġna, maqsum f'disa' partijiet, u miktub minn wieħed mill-kritiċi letterarji ewlenija f'Malta, Dr. Charles Briffa. L-għażla ta' l-ilsien Ingliż saret bil-għan li tippermetti lil udjenza ħafna ikbar ta' qarrejja biex igawdu x-xogħlijiet u jsiru jafu dwar Mario Azzopardi, anki huwa ewlieni, imma did-darba fl-oqsma tal-poeżija, tad-drama u tal-ġurnaliżmu. Charles Briffa jibda billi jagħti tagħrif bijografiku dwar l-enfant terrible tas-sittinijiet, imma anki informazzjoni dwar Mario Azzopardi kif immatura matul is-snin, sal-ġurnata tal-lum. Is-sabiħ huwa li Briffa jikteb dwar Mario Azzopardi minn perspettiva ta' 360 grad, u jqiegħdu saħansitra fil-kuntest soċjo-politiko-storiko-kulturali li għex u għadu jgħix fih. Dan huwa ktieb li jitkellem dwar Mario Azzopardi u xogħlijietu, imma jitfa' anki dawl fuq Charles Briffa bħala kritiku, traduttur u studjuż ta' l-ilsna moderni u l-letteratura. B'hekk joħroġ il-ħiliet mhux biss tal-poeta ribell, imma anki tal-kritiku li jesponi b'lingwaġġ u bi stil kritiku imma li jinftiehem il-mekkaniżmi, l-influwenzi, l-esperjenzi personali, letterarji u professjonali ta' Mario Azzopardi żagħżugħ, imma anki raġel matur li llum qabeż is-sittin sena. U minkejja dan għadu jitqies bħala ewlieni fost l-intellettwali ta' gżiritna, intellettwali li qatt ma beża' jgħid u jikteb li l-iswed hu iswed u l-abjad hu abjad. U dan f'kuntrast ma' intellettwali oħra li għażlu t-triq tal-kompromess, tas-silenzju u beżgħu jagħtu ġudizzju; jew tal-psewdo-intellettwali (li huma ħafna iktar), li ppużaw u għadhom jippużaw bl-uniku għan li jidhru, li jonfħu lilhom infushom u li jimmanipulaw il-pubbliku inġenerali kif jixtiequ huma. Inħoss li t-titlu ta' dan il-ktieb – meħud mit-titlu ta' poeżija li Mario Azzopardi kiteb bl-Ingliż m'ilux f'Lodz - huwa f'postu. Fih innifsu jieħu lill-qarrej fi vjaġġ ta' skoperta, ta' kixfa u ta' rivelazzjoni, mhux biss dwar il-figura ta' Mario Azzopardi, imma anki dwar bosta aspetti oħra. Hu ktieb li jittratta wkoll il-vjaġġ letterarju, intellettwali u kulturali li Mario Azzopardi għamel matul ħajtu, vjaġġ li jibqa' għaddej sal-preżent. Huwa vjaġġ bil-punt tat-tluq tiegħu b'Mario Azzopardi jirribella kontra l-istaġnar u t-tradizzjoni, il-mentalità imperjalista u magħluqa, il-biża' mit-tabujiet, u bil-punt tal-wasla li jerġa' joqrob lejn it-tradizzjoni, fejn Mario Azzopardi stess jagħraf li wara kollox huwa anki bniedem bil-limiti tiegħu (aspett li jinħass sewwa fil-poeżija Equus). Il-ktieb Travelling between shadows huma mżewwaq bl-aħħar versi ta' Mario Azzopardi li forsi 'l quddiem ikollna x-xorti narawhom ippubblikati f'antoloġija poetika għaliha, u dawn kemm fl-ilsien oriġinali (il-Malti), kif ukoll bl-Ingliż. Fih Charles Briffa jittratta r-rabta ta' Azzopardi mal-poeta nazzjonali Dun Karm, l-importanza ta' l-impenn soċjo-politiku fl-ideat tal-poeta analizzat, il-kunċett tal-kelma bħala protesta, sehem ir-ritmu fil-proċess tal-kreattività, mekkaniżmi bħall-parodija, il-fokalizzazzjoni, il-grottesk, imma anki l-lingwaġġ partikolari li juża, il-poeproża u l-vers ħieles. Imbagħad hemm ukoll taqsimiet dwar il-femminiżmu fil-versi ta' Azzopardi, il-laqgħa tiegħu ma' personaġġ importanti fid-drammaturġija dinjija bħalma huwa Edward Bond, siltiet kritiċi dwar kitbietu minn personalitajiet magħrufa, u d-differenza bejn dak li jagħmel xogħol pornografiku u ieħor artistiku. Travelling between shadow s huwa ktieb li kull min għandu għal qalbu l-poeżija, il-kritika, l-istorja u l-kultura Maltija għandu jkollu fil-librerija tiegħu. Huwa anki ktieb li jippermetti saħansitra li jinqara aktar minn darba ladarba l-istil li bih hu miktub ma jgħajjiex lil dak li jkun. Patrick Sammut L-isem ta' Charles Bezzina huwa marbut ma' numru ta' pubblikazzjonijiet kemm ta' natura poetika kif ukoll ta' natura storika marbutin ma' G]awdex matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Meta Siket il-Ba]ar hija s-sitt antolo[ija poetika tieg]u wara li f'temp ta' tmintax-il sena ppubblika Triqat Bla Tarf , Meta Karab il-Ba]ar , Ba]ar Solitarju , Mew[iet tal-}emda u Kurrenti Solitarji . Ba]ar Solitarju ssemma b'[ie] fil-Premju Letterarju 1997, filwaqt li Mew[iet tal-}emda reba] il-Premju Letterarju 2002. Meta Siket il-Ba]ar ji[bor fih 154 poe\ija. Jinkludi studju kritiku tal-Professur Oliver Friggieri, "Kelmtejn lill-qarrejja" u silta qasira dwar xi tfisser il-poe\ija me]uda minn John Keats. Metrikament u prosodikament Charles Bezzina jintrabat mat-tradizzjoni. Fost il-versi favuriti tieg]u nsibu s-settenarju, l-ottonarju, in-novenarju u l-endekasillabu (il-vers tar-riflessjoni). B]ala forom metri`i j]addem spiss il-kwartina b'rima mqabb\a, id-distiku bir-rima mbewsa, il-vers ma]lul (poe\iji kollha kemm huma bl-endekasillabu ming]ajr rabta ta' strofa jew rima), u s-sunett Ingli\. Lessikalment Bezzina jissellef l-aktar minn tliet g]ejun: in-natura, it-ti[rib tal-]ajja u t-twemmin. Spiss fil-lingwa[[ tieg]u nsibu referenzi konxji u inkonxji g]al-lingwa[[ tal-passjoni. Huwa jibqa' anki f'din l-antolo[ija l-aktar re`enti tieg]u l-poeta tal-ba]ar ladarba parti kbira minn vrusu jintrabtu ma' dan l-ambjent li kittieb li twieled u g]ex fuq g\ira ma jistax jinfired minnu bl-ebda mod. Fi Stennew naqraw li l-ambjent tal-ba]ar jaf joffri ser]an lil min hu ma]kum min-nevro\i. Fuq livell metaforiku, wara x-xbieha tal-bajja u tax-xefaq hemm tifsiriet li jmorru lilhinn mill-fi\iku. Apparti l-ambjent tal-ba]ar perÅ, f'din l-antolo[ija [dida jispikka wkoll il-wied. Anki dan mhux nieqes mis-se]er: "Hemm b]al se]er spiritwali/ li qajl jilma [ewwa l-wied" ( Il-Wied ). Apparti l-wied (li jista' jinftiehem b]ala parti mill-makroko\mu, b]all-ba]ar), Bezzina jg]anni wkoll l-i`ken ]lejjaq (il-mikroko\mu) b]al kif jag]mel fi Fjura u Il-Brimba (mifhuma b]ala artista). Dawk ta' Meta Siket il-Ba]ar huma poe\iji li g]andhom jinqraw wa]da wa]da, mhux kollha f'daqqa. Hekk biss il-qarrej ikun jista' jgawdi mija fil-mija u japprezza l-veritajiet li hemm issikkati bejn vrus Bezzina u s-seng]a li bihom ]adem kull poe\ija. Il-qarrej jifhem ukoll li d-dinja tal-poe\ija u dik ta' Bezzina poeta jintis[u flimkien kif jo]ro[ `ar fil-poe\ija Il-Poe\ija ta' }ajti . Dwar is-seng]a ta' l-artist – ikun liema medju jkun – naqraw il-poe\ija Skultur, pittur, poeta : hawn l-arti tinftiehem b]ala l-g]oti tal-]elsien lil forom, ]sibijiet u versi li jkun hemm mag]luqin f'mo]] jew f'qalb l-artist. PerÅ, xi drabi ji[ri li t-toqol tal-]sieb inissel il-we[g]a fil-poeta ladarba ma jo]or[ux f'poe\ija. ( Illum }abat ma' Mo]]i ) Tematikament Bezzina jittratta varjet¿ wiesg]a ta' su[[etti. Hemm g]add ta' ele[iji, wa]da minnhom iddedikata lil poeta G]awdxi ie]or, {or[ Pisani, bl-isem ta' Fuq Qabar ta' }abib . Dan l-istess persona[[ jispira lil Bezzina biex jikteb ukoll Lil }abibi {or[ Pisani , li jqisu b]ala "missier mill-kbar, g]alliem li ]dimt qatig]". Hemm il-poe\iji li jittrattaw il-'jien', mela dawk fejn Bezzina jikteb dwaru nnifsu b]ala bniedem poeta. F' It-Torri , dan il-bini jinbidel minn ]a[a solida g]al xi ]a[a [ewwiena jew xbieha ta' dak li jista' joffri kenn lill-poeta u mbag]ad ji[[arraf. F' Jiena n-Nar il-log]ba kiefra bejn in-nar u x-xemg]a tissarraf ukoll f'log]ba ta' ritmi u kliem. Fl-a]]ar kollox jinbidel fi dlam u skiet; jibqa' biss l-eku, it-tifsiriet u x-xbihat tal-poe\ija. F' Il-{nien tin]ass il-]tie[a li l-poeta j]oss biex ja]rab u jinqata' mill-"kejl ta\-\mien". Hemm poe\iji li jintrabtu ma' ambjenti miftu]in u o]rajn mag]luqin, klawstrofobi`i. Wa]da minn dawn ta' l-a]]ar hija Fl-isptar , fejn fuq na]a hemm it-tbatija u l-mewt, u fuq l-o]ra "g]ajnejn il-kur`ifiss". U dan jintrabat mal-fatt li Bezzina qatt ma jitbieg]ed mit-twemmin Nisrani li matul dal-vja[[ tieg]u jag]tih il-forza biex jimxi 'l quddiem. Fil-poe\ija Fil-Knisja Bezzina jqieg]ed lil Alla (l-ispirtu li jinsab mistur fil-qieg] u li huwa dejjiem) fl-ewwel post, mela qabel l-arti (li ssibha fil-wi``, mela tg]addi). Anki f' Hemmhekk jo]ro[ l-g]arfien tal-limiti ta' dak li hu uman u `-`ertezza li fl-a]]ar "tirba] ir-ru]". Min-na]a l-o]ra Fuq l-Alpi tiddeskrivi spazji miftu]a: il-kobor ta' l-Alpi jfakkar lill-poeta fil-kobor ta' l-im]abba t'Alla. Jixref hawn `ertu pantei\mu. Hemm poe\iji li jintrabtu ma' mkejjen partikolari (nazzjonali u internazzjonali) b]al Krakovja , dil-belt qaddisa li tintrabat man-Na\i\mu, mal-Komuni\mu, imma anki mal-figura tal-Papa {wanni Pawlu II. Poe\iji o]ra ta' dat-tip huma Santwarju fl-Awstrija u Fuq l-Alpi . F' Lejla fix-Xlendi Bezzina jsir ]a[a wa]da ma' l-ambjent favurit tieg]u, dak marin. Hemm appell g]as-sensi tax-xamm u tal-vi\joni, imma anki tiftixa g]al stat ta' safa. Imbag]ad hemm ukoll poe\iji fejn Bezzina jittratta direttament it-tema tal-patrija. F'Wirt Artna jsostni li hu importanti li nibqg]u ng]o\\u l-[rajjiet u l-wirt tag]na anki g]ax dan jg]inna nkunu a]jar fil-pre\ent. Dan jintrabat b'xi mod ma' dak li jikteb f' Kexxun l-Img]oddi fejn Bezzina jg]idilna li l-g]o\\a ta' dak li g]andna fil-kexxun ta' l-img]oddi tirrifletti a]na kif a]na llum. Anki f' Lill-Kastell t'G]awdex Bezzina juri qima lejn dak kollu li hu [ej mill-img]oddi u frott l-antenati tag]na. U dan iwassal g]al tema o]ra b]alma hija dik tal-progress li jekk ma noqog]dux attenti jeqred l-img]oddi tag]na, dak li huwa awtentiku. Hekk fil-poe\ija B'Tifkira ta' {or[ B\aru , mid-deskrizzjoni partikolari u ]elwa ta' bejjieg] tal-karawett marbut ma' l-img]oddi, Bezzina jg]addi g]at-tematika aktar universali tal-progress u tal-bidla li g]addiet u g]adha g]addejja minnha l-g\ira t'G]awdex: "G]awdex tbiddel, tilef surtu,/ fil-progress g]otor fit-tajn." Hemm ukoll il-poe\iji fejn il-'jien' isir 'a]na', imma xorta wa]da t-tema tibqa' dik ta' l-e\istenzjali\mu. F' Il-Vja[[ Bezzina jikteb dwar il-vja[[ tal-bnedmin f'did-dinja, vja[[ fejn "il-boxxla [[ennet... u a]na nippruvaw nimxu ming]ajrha/ sa nsibu d-direzzjoni ta' destinna". Minkejja t-tempesta u l-irwiefen, hemm l-ur[enza li jinstab "xi port a]]ari". Imbag]ad wara l-]effa tar-ritmu u s-sempli`it¿ tal-kliem hemm il-pi\ tal-verit¿ li taqta' daqs sikkina: id-destin tal-bniedem m'hu xejn ]lief "b\ie\aq tas-sapun... jinfaqg]u fl-arja, jisparixxu". ( Destini b\ie\aq ) Dak li ju\a Bezzina fil-poe\iji tieg]u huwa lsien mirqum u versi ma]dumin b'seng]a kbira, minkejja li [ejjin direttament mill-qalb. L-ixbihat huma ]elwin, `ari, sempli`i, imma profondi qatig]. Il-poe\iji tieg]u jlissnu veritajiet u riflessjonijiet profondi u mill-isba], imma minn ta]t l-ilsien, b]al donnhom qed jitlissnu f'imkien qaddis u li jitlob fuq kollox is-silenzju u l-qima. Xtaqt nag]laq b'poe\ija mill-isba] li hija Lil Raisa (in-neputija ta' Charles Bezzina, u l-persuna li lilha jiddedika din l-antolo[ija poetika), poe\ija testment li fiha l-poeta G]awdxi jikteb dwaru nnifsu b]ala "individwu/ li kiteb djarju twil ta' ]ajtu mqallba... ]assiebi/ li ]alla testment stramb ta' versi mqanqla." Meta Siket il-Ba]ar ta' Charles Bezzina g]andu jsib postu fil-librerija ta' kull min g]andu g]al qalbu mhux biss il-poe\ija Maltija imma anki l-ilsien Malti. Dan hu ktieb li jiġbor fih 41 esej f'244 paġna. Huma kitbiet li jvarjaw fin-natura tas-suġġetti li jittrattaw. Uħud minnhom huma nofs triq bejn l-esperjenza personali u professjonali u l-kumment soċjali. Ma jonqsux il-kritika kostruttiva, l-ironija u l-laqta komika matul il-kitbiet tal-kittieb minn Ħal Lija. Tinħass b'saħħitha r-rabta bejn Maurice Mifsud Bonnici tifel (dak ta' bosta snin ilu) u l-istess awtur, imma anzjan ta' tmenin sena. Stilistikament il kitbiet ta' natura teknika u soċjali xi mindaqqiet jinħassu ftit itqal u ftit inqas mexxejja minn dawk narrattivi. Dak li l-awtur jikteb f'waħda mill-esejs tiegħu - It-teorija tal-kuntrarjetà - japplika sewwa għalih ukoll: "bniedem li jħaddem is-sens ta' osservazzjoni" u li "jasal biex iwelled kixfiet għall-ġid ta' għajru." (p. 77) Il-qarrej ta' Kassjopea jista' jaqra dwar numru ta' personaġġi marbutin mal-passat ta' l-awtur bħal Ġanni tal-ħalib, Majsi l-parrukkier u missierek, is-Sur Ġużè tas-Sanità, imma anki dwar personaġġi storiċi li għexu fir-realtà - bħall-arkitett Piano, Churchill, Roosevelt, Gorbachev, Bush, Eliżabbetta II u l-Papa Ġwanni Pawlu II - u hawn tispikka ħafna s-sengħa tad-deskrizzjoni. Mistoqsijiet: Maurice Mifsud Bonnici huwa bniedem li jikteb iva, imma li qabel jikteb, jifli, jgħarbel u jirrifletti qatigħ. Xi tgħid dwar dan? La int apprezzajt dan kollu sinjal li int għandek dawn il-kwalitajiet fik ukoll. Jiswa ħafna għall-qarrejja, speċjalment jekk ikunu studenti, li l-awtur ma jiktibx mill-ewwel dak li jiġih f'moħħu u jħalli lill-qarrejja jiġu għall-konklużjonijiet tagħhom. Inħobb nagħraf biex nilħaq il-mudullun ta' ħsiebi qabel niktbu. Spiss il-qarrej jiġi indirizzat direttament fil-kitbiet tiegħek. X'ġid jista' jikseb il-qarrej ta' Kassjopea ? Inħobb li lill-qarrej niktiblu bħal meta nkellmu wiċċ imb'wiċċ. B'hekk indaħħlu fl-interess ta' dak li nkun ktibtlu. L-Ingliżi għandhom espressjoni iktar ċara : take him into your confidence . Ħsieb li joħroġ f'wieħed mill-esejs tiegħek hu dan: "Mas-serħan trid issinn l-għodda". Kemm japplika dan għalik meta tiġi biex tikteb? Meta ktibt dan il-ħsieb kont qed nalludi għas-serħan mix-xogħol waqt il-qtugħ tas-siġar. Meta tiġi biex tapplika dan għall-kitba tiegħi, inħoss li għandi niddistingwi bejn kitba ta' proża u dik ta' poeżija. Meta nkun f'nofs xogħol ta' kitba ta' proża u nkun qed nieħu s-serħan tiegħi, jien naħseb ħafna fuq dak li nkun għad irrid nikteb. B'hekk inkun qed insinn l-għodda biex naqta' iktar "siġar". Meta niġu għall-kitba tal-poeżija, meta jiġini ħsieb poetiku f'moħħi ma naħlix żmien noqgħod insinnu waqt il-mistrieħ tiegħi: niktbu mill-ewwel u nsinnu waqt li nkun qed niktbu. Hekk niktibha l-poeżija jien, u nifhem hawn ħafna poeti bħali. Fl-imgħoddi kont taħdem bħala inġinier - dan tak l-opportunità biex tifhem aħjar l-importanza ta' l-ambjent u t-teknoloġija li dwarhom tikteb ħafna f' Kassjopea . X'tikkummenta? L-inġinier huwa l-protagonista fit-twettiq tat-teknoloġija. Fir-rigward ta' l-ambjent daqs kemm jista' jsebbħu, jista' jgħarrqu. Fil-kitba tiegħi dejjem tfajt ħafna responsabbiltà fuq l-inġinier meta nkun qed nikteb fuq il-ħarsien ta' l-ambjent. Xi drabi l-inġinier ikun imġiegħel jieħu deċiżjonijiet li hu ma jaqbilx magħhom, għax ma jkunx hemm xejn x'tagħmel. Hekk, pereżempju, meta jien kont Chairman ta' l-Enemalta kelli naċċetta li fl-istazzjon tagħna tal-Marsa nibdew nużaw boilers ġodda li jaħdmu bil-faħam, avolja l-faħam huwa għadu magħruf ta' l-ambjent. Dan għax l-inġinier għandu r-responsabbiltà konfliġġenti li joħloq servizz bl-inqas prezz għall-konsumatur. Kassjopea hi żwieġ bejn il-prammatiku u t-teoretiku, l-utli u d-dilettevoli. X'taħseb? L-aspett prammatiku magħqud ma' dak teoretiku trawwem fija mill-formazzjoni tiegħi ta' inġinier li f'xogħlu jgħaqqad il-prattika mat-teorija u l-aspett l-ieħor ta' l-utilità magħġuna ma' dak li hu dilettevoli, rawwimtu fija bħala awtur li jfittex li b'kitbietu jgħaddi messaġġi li huma siewja għall-ħajja u oħrajn li jsebbħuha. Din ta' l-aħħar trawmet fija l-aktar bil-poeżija li ta' spiss tnebbaħni. Inti ppubblikajt ukoll ġabriet ta' poeżiji, rumanz u ktibt bosta novelli mxerrdin f'antoloġiji ko-awturati, rivisti u ġurnali lokali. X'għandha iktar u/jew inqas il-kitba ta' l-esej minn dik tan-narrattiva jew tal-poeżija? L-esejs huma kitba li m'hix fittizja bħal ma jistgħu jkunu n-narrattiva u l-poeżija. Esejs bit-Taljan, u anki kultant bil-Malti, jissejħu saġġi li jissuġġerulek trattament ta' l-għerf. In-narrattiva tirrakkonta u l-poeżija toħlom. Għalkemm essej rari jkun bl-aspett ta' l-aħħar, spiss insibu esejs narrattivi. Meta konna l-iskola, mil-lista ta' suġġetti li konna mitluba nagħżlu l-esej tagħna, ta' spiss konna nagħżlu wieħed narrattiv għax dan hu meqjus mit-tfal bħala eħfef minn suġġetti oħra. L-esejs li naqraw f' Kassjopea għandhom ukoll messaġġ marbut magħhom. Wieħed minnhom huwa favur il-paċi u kontra l-gwerra. Ieħor huwa dwar kemm tista' tkun maħmuġa l-politika internazzjonali. X'messaġġi oħrajn se jiltaqa' magħhom il-qarrej? Hemm bosta messaġġi oħra f'din l-antoloġija tiegħi. Wieħed minnhom huwa l-messaġġ storiku li għadni kemm insemmi. Messaġġ ieħor ta' kif bniedem għandu jkun jaf kif jgħix il-ħajja tiegħu f'did-dinja. F'das-sens hemm x'titgħallem ħafna mill-esej tiegħi "It-Teorija tal-Kuntrarjetà", li, għalkemm miktub b'sens ta' umuriżmu fin, iħallilek lezzjoni–li jaqbillek iġġerragħ il-kuntrarjetà fil-ħajja u titgħallem tgħix magħha għax m'hemmx ħaġ'oħra x'tagħmel. Messaġġ ieħor huwa dak li wieħed bil-vokazzjoni ta' inġinier tal-elettirku fi żmieni kellu l-elementi kollha kontrih, l-ikbar waħda fosthom hija li fl-Università ta' Malta ma kienx hemm kors għalih, u kien ikollu jsiefer bħal ma għamilt jien. Dak li ktibt mill-esperjenza tiegħi jiswa ħafna għal min irid jikteb l-istorja ta' l-inġinerija f'Malta u għall-istudenti ta' llum biex japprezzaw il-faċilitajiet li ġew biż-żmien maħluqa għalihom. Messaġġ importanti ieħor huwa dak li aħna li rridu mill-ħolqien irridu qabel xejn nibżgħu għalih aħna. Hemm oħrajn, iżda naħseb tawwalt biżżejjed. Kemm huma importanti Ħal Lija u Birżebbuġa fil-kitbiet tiegħek? Ħal Lija hija raħal twelidi li jien tant inħobb u ma nieqaf qatt infakkarha fil-kitbiet tiegħi, speċjalment fil-poeżija. In-nies ta' dar-raħal tawni "Ġieħ Ħal Lija" li jien tant apprezzajt u ma niqafx napprezza. Birżebbuġa nħobbha għax fiha qattajt l-isbaħ sjuf ta' tfuliti ma' ħija Antoine. It-tifkiriet tagħha, speċjalment il-filgħaxijiet twal tagħha bid-dawl tal-qamar jisserrep fuq wiċċ il-baħar tal-bajja hekk imsejħa Pretty Bay, ma nista' ninsihom qatt u għalhekk ma nqastx insemmihom f'din l-antoloġija tiegħi. Qrusa hija s-sitt u l-aħħar ġabra tal-aħjar stejjer riveduti minn Anton Grasso. Tiġbor fiha 23 rakkont li jinfirxu fuq 260 paġna bejn wieħed u ieħor. Spiss ir-rakkonti ta' Grasso jinqraw bla diffikultà ta' xejn u f'nifs wieħed. Juża fost l-oħrajn l-istil djalogat. Ir-rakkont Dinja ġdida jista' jfakkar fil-ħrafa klassika ta' Beauty and the Beast . It-tmiem huwa effettiv u għandu mit-teknika ċinematografika. Grasso jħallih miftuħ sabiex il-qarrej jistaqsi xi jmiss, għalkemm hemm indikazzjoni ta' dan. Grasso jerġa' jieħu miċ-ċinema klassika f' Każ ta' eżorċiżmu meta fl-aħħar joħloq sitwazzjoni mwaħħxa ta' possessjoni mill-ħażen. Fi Trinu l-iswed niltaqgħu ma' siltiet li jnisslu patos (sens ta' ħasra) permezz tad-djalogu bejn il-Bambin tarbija u Trinu. Hawnhekk ir-realtà kiefra titħallat mas-surreali, filwaqt li r-rakkont għandu mill-ħrafa għat-tfal. It-taħlita bejn realtà u fantasija, bejn il-ħajja u d-dramm, bejn ix-xewqat u l-beżgħat ġewwiena sseħħ f' Is-seba' vittma . Hawn jispikka s-sens tat- thriller . Aktar tard l-istess rakkont jaqbad ritmu li jwassal għal climax fint biex wara jaħsdek bi tmiem bejn mistenni u mhux mistenni. L-idea tal-ħrafa nħossuha wkoll f' Il-Vjaġġ : Milju u l-ħmara (kważi umanizzata), il-vjaġġ u l-pjan biex iqarraq bil-ħallelin tal-masġar (l-ostaklu). Dar-rakkont jissawwar u jikseb tifsira bil-lajma. Grasso jibbilanċja bejn in-narrazzjoni, id-deskrizzjoni u d-diskors dirett, filwaqt li ma tonqosx it-tagħlima finali. Spiss il-livell deskrittiv li jħaddem Grasso huwa mill-awqa. Huwa jħaddem b'sengħa anki r-ritmu tan-narrazzjoni bħalma jiġri f' L-ikreh raġel fid-dinja . Dik li għall-ewwel tidher storja stramba ta' mħabba fl-aħħar ftit tinbidel f'rakkont tal-waħx tipiku. Naraw lil Grasso fl-aqwa tiegħu: il-qarrej isib ma' wiċċu tmiem li ma kienx qed jistenna, filwaqt li huwa rakkont li jżommok sal-aħħar. Anki f' Ulied il-Ħsad Grasso jirnexxilu jiżviluppa r-rakkont tiegħu minn wieħed "normali" (fejn niltaqgħu ma' bniedma leali lejn familtha u b'ħolma f'qalbha) għal wieħed tal-waħx u makabru. Il-waħx jinħass ukoll f' Meta l-katavri ddeċidew li jagħmlu festin tal-Milied . Il-mod tar-rakkontar, is-siegħa magħżula, iċ-ċpar u t-tinwiħ tal-kelb, kollha jgħinu biex joħolqu sens ta' biża' u ta' stennija (mekkaniżmu favurit minn Grasso u li permezz tiegħu jibni ċerta tensjoni – ara wkoll L-Appuntament ) fl-istess ħin. F' Bikja Grasso juża ingredjenti li jżommu lill-qarrej għajnejh imwaħħlin mal-paġna: is-sens ta' misteru, il-qrara, id-delitt tal-innoċenti, l-istupru, l-imħabba u t-tarbija barra ż-żwieġ. Lessikalment Grasso ma jiddejjaqx juża l-Malti Semitiku, mela dak safi, imma fl-istess ħin iħalltu mar-Romanz (mela Taljan) fejn meħtieġ. Il- climax f' Bikja jintlaħaq bl-isplużjoni ta' sparatura f'nofs knisja vojta li twassal għal suwiċidju. L-istil konfessjonali u l-importanza tat-tifkira jinħassu mill-ġdid f' L-Għarqa : ir-rakkont jissaħħaħ sakemm jinbidel f'wieħed tal-waħx u jilħaq il-quċċata bil-mistoqsija aħħarija li tħalli lill-qarrej bejn deluż u bejn jixxennaq biex jistħajjel kif l-azzjoni tista' tkompli u tintemm. Mekkaniżmu ieħor li jħaddem Grasso huwa l- flashback (jew ħarsa lura lejn l-imgħoddi). F' L-Appuntament l-issa u l-imgħoddi jissawbu flimkien biex joħolqu mill-ġdid rakkont verament mexxej. Kollox jinbena madwar l-istennija ta' appuntament li fl-aħħar mill-aħħar ma jseħħx. Xi drabi niltaqgħu ma' partijiet jew epilogi li diffiċli tifhimhom. Il-qarrej jistaqsi "X'ġara eżattament?" (ara Destin ). Imma forsi dan mhux rifless tal-psike kkumplikat u misterjuż tal-bniedem li fih Grasso l-ħin kollu jimraħ, iqalleb u jfittex? Dan jinħass ukoll f' Il-Lampier , rakkont li jipprova jikxef dak li diffiċli tarah għax moħbi fil-qiegħ nett tal-bniedem mifhum bħala misteru. F' In-Nota Grasso jħaddem taħlita ta' stili: il-parodiku, il-komiku u l-makabru. Il-parodija tinħass ukoll f' Kelmtejn ta' fatat meta Grasso jittratta l-klassi diriġenti u l-istituzzjonijiet. Niskopru li did-darba n-narratur huwa fatat li jgawdi "l-immunità ekkleżjastika u governattiva". It-traġiku u s-serju jiġu ttrattati b'mod komiku, filwaqt li n-narratur fatat spiss jindirizza lill-istess qarrej. Hemm Grasso stess wara l-isforz tal-fatat li jipprova b'ħiltu kollha jħabbeb lill-qarrejja ma' dak li għal snin twal l-awtur beżżagħhom bih: il-fatati u s-sopranatural. In-narratur onnixxenti (dak li jara kollox u li jidħol f'moħħ kulħadd) narawh f' Il-Funeral . Grasso jibda billi jagħtina l-perspettiva (jew punto di vista ) tan-narratur ewlieni, imma aktar tard jintroduċi bosta perspettivi oħra: tan-nisa anzjani, tat-tifel, tar-raġel b'ħarsa biċ-ċiera, tal-mara li tiftaħ il-bieb u tinduna li hemm funeral, u tar-reffiegħa tat-tebut. Permezz ta' dawn insiru nafu aktar dwar ta' min hu l-funeral u x'seħħ eżattament. Il-funeral hu biss iċ-ċentru u mad-dawra hemm deskrizzjoni tal-ħajja li tibqa' għaddejja. Fl-aħħarnett ir-rakkont bħal jieħu żvolta, jiffoka fuq il-biża' u t-thewdin ta' Jessie, tant li fl-aħħar jaħsdek b'delitt ieħor mhux mistenni. F' Waħda mill-familja , dak li jibda b'ikla formali bejn tabib u infermiera kap ta' sptar mentali, jispiċċa biex permezz tat-teknika tal-gradazzjoni jilħaq climax f'omiċidju doppju li niskopru ma kienx l-ewwel wieħed. Grasso bħal ifakkarna li bejn il-ġenn u r-raġuni mhemmx spazju kbir li jifred. Grasso jilgħab ħafna bil-kurżità tal-qarrej u jagħmel minn kollox biex inissel fih il-mistoqsija. Hekk f' Il-bniedem ta' ħajti nistaqsu min hu Ċikku, u għaliex in-narratriċi ma tmurx taħdem flok ommha li qed tgħejja? F' Il-Brimba nistaqsu x'inhi r-rabta bejn Vira, id-dubbien u l-brimba? F' Ir-raġel li fekkek siequ nibqgħu bil-mistoqsija jew dubju dwar jekk il-mewt ta' Ġilardu kinitx aċċident jew ippjanata. Hekk kif l-istorja donnha tkun qed tiżviluppa u tiżvolġi ruħha Grasso jwaqqafha ħesrem, għalkemm kif tispiċċa taqra r-rakkont tifhem li t-tmiem mhux mistenni b'xi mod kien diġà annunċjat ftit qabel. Ambjentazzjoni Huma bosta l-ambjenti li fihom Grasso jqiegħed l-azzjoni tar-rakkonti tiegħu, imma jaħkem ir-raħal. Is-Serqa tiġi ambjentata f'ħabs u fit-Teatru Manoel, filwaqt li l-ispazju f' L-ikreh raġel fid-dinja huwa doppju: dak magħluq tas-solitudni, u dak brijjuż taċ-ċirklu. F' Meta l-katavri ddeċidew li jagħmlu festin tal-Milied huwa rakkont ambjentat f'ċimiterju. Bikja huwa ambjentat fi knisja ġewwa raħal, waqt qrara. Dan jixbah lir-rakkont L-Għarqa. L-Appuntament huwa ambjentat ġo fabbrika, u Trinu l-iswed isseħħ f'kerrejja u fi klassi ta' skola. Iċ-ċokon jinħass f' Destin : l-ambjent hu dak fejn l-indiividwu hu mfittex biss għall-vot qabel xi elezzjoni. Hemm ukoll Każ ta' eżorċiżmu li huwa ambjentat f'monasteru, u Waħda mill-familja , ambjentat ġo sptar tal-moħħ. Fost it-temi li Grasso jittratta fir-rakkonti tiegħu nsibu l-ambizzjoni, l-imħabba, l-opportuniżmu, l-ingratitudni, id-dedikazzjoni, il-biża', l-abbandun, it-tama, it-tradiment, l-ingann, id-disprament u s-suwiċidju, il-ġlieda bejn il-ħażen u t-tajjeb. Hemm ukoll temi bħall-bulliżmu fl-iskejjel u l-preġudizzju razzjali (ara Trinu l-iswed ): "Il-bniedem li kienet tħobb daħak biha; ħallielha tifel iswed f'dinja bajda. Kultant kienet taħseb, min jaf ruħ binha kinitx l-unika waħda bajda f'dinja ta' erwieħ suwed!" Żgur li hawn jinħass sottokurrent soċjali. Dan jinħass ukoll f' Kelmtejn ta' fatat meta Grasso jurina l-ipokrisija tal-klassi li tmexxi u anki li, "Bħal dejjem, ibati min hu żgħir u batut." Dan hu rakkont ta' ċertu piż politiku-soċjali fis-sens wiesa': "Il-faqar mhux grazzja... imma anqas umiljazzjoni. Il-flus mhux kulħadd iġibhom bil-ħila ta' xogħlu. Hemm min jisraqhom, jinqabad u tiġih iz-zalza ogħla mill-ħut. Ara taħsbu li dawk is-sinjuri li normalment iġibu l-għira lil kulħadd ikunu dejjem kuntenti u rashom mistrieħa!" Però fl-aħħar mill-aħħar dan irid ikun rakkont li jixtieq iwassal messaġġ ta' għaqda fost il-bnedmin. Tema oħra hija l-injoranza ta' min jemmen fis-seħer aktar milli fil-mediċina (ara In-Nota ). Personaġġi Ħafna mill-personaġġi li joħloq Grasso huma telliefa jew imwarrbin, bħal Kiko (iż-żagħżugħ għama), id-deffien (li għandu iktar mill-bhima milli mill-bniedem), l-ikreh raġel Enzo u l-maħbuba tiegħu Livia, Etienne (ir-raġel deformat), Rafel il-fattiga, Trinu l-iswed u ommu (li jgħixu fil-miżerja), u l-bqija. F' Kiko , il-personaġġi jistgħu jiġu kklassifikati fi klassijiet soċjali differenti: fuq naħa l-aristokrazija, il-professjonisti, fuq l-oħra l-klassi l-baxxa u fqira. Kiko huwa xempju tal-antieroj (parodija?) li ma jiġġilidx kontra draguni imma kontra ġrieden, u għax jagħmel dmiru u jirrispetta lil min laqgħu f'daru jispiċċa vittma ta' vendetta, frott l-għira. Spiss fir-rakkonti ta' Grasso niltaqgħu mal-omm li tilfet lil żewġha minħabba xi raġuni jew oħra (ara Destin ). Hemm ukoll min hu lest li jqarraq u saħansitra joqtol għall-flus filwaqt li jistaħba wara maskra ta' qaddis (ara In-Nota ). F' Il-Lampier naqraw dwar relazzjoni ambigwa bejn qassis u tfajla li tispiċċa ħażin. Għeluq Waqt li qed jaqra Qrusa , il-qarrej jinduna kemm sa mill-1974, meta Grasso ppubblika l-ewwel ktieb tiegħu, Iljieli bla qamar , dan il-kittieb li jidentifika ruħu mal-ġeneru tal-waħx mexa 'l quddiem u rfina fil-kitba tiegħu. Qrusa huwa wkoll prova tal-fatt li Anton Grasso huwa perfezzjonist, b'enerġija li għadha tħeġġeġ wara karriera li ilha 35 sena tissaħħaħ. Dan hu ktieb li għandu jinsab mhux biss fuq l-ixkaffa ta' min ilu jsegwi lil Grasso matul dawn is-snin kollha, imma anki ta' min għandu għal qalbu l-ktieb u l-kitba li jagħtu pjaċir filwaqt li huma magħmulin b'sengħa u korrettezza. L-ewwel parti Dan huwa rumanz li Paul P. Borġ bdieh meta kellu għoxrin sena u spiċċah meta kellu 23/24 sena. Strutturalment jinqasam f'erba' partijiet. L-ewwel parti ġġib l-isem ta' "Kieli". Dak li niltaqgħu miegħu mill-ewwel huwa l-ambjent rurali f'Selmun. Hu ambjent primittiv, mela naraw lill-bniedem f'kuntatt mar-raba' u l-bhejjem, bħalma primittiv huwa l-motiv tad-demm sagrifikali li hu rikurrenti u li jista' jeħles lil Kieli - li huwa rgħaj - mis-saħta tal-barrani. Is-saħta tal-Għarbi tiġri wara Kieli mill-imgħoddi bħal dell. Hija saħta li ġejja minn ċajta li, bħalma jiġri spiss, titnissel minn nuqqas ta' ħsieb. Taħkem il-biża' li jnisslu s-superstizzjonijiet, l-injuranza, l-għajn. Dwar Selmun Paul P. Borġ jikkummenta li fis-subkonxju tiegħu, meta jara dak il-promontorju ta' Selmun li jafu sew, dejjem iħoss xi ħaġa, dejjem qisu qiegħed qribu. Kien l-ambjent ta' Selmun, l-aktar kif kien, ambjent bil-bdiewa u bix-xogħol tar-raba', u bin-nanna ġo fih, li niggżu u mbuttah biex jikteb. Dak l-ambjent ta' filgħodu kmieni pereżempju, meta kien imur jaħdem fir-raba', u waranofinhar jieqaf ftit man-nanniet, jew ma' xi xiħ jew xiħa, u jaqralhom Taħt tliet saltniet , il-klassiċi, il- Ħelsien ta' Ġużè Bonniċi, Meta nħaraq it-teatru, Raġel bil-għaqal . Dawn kollha huma kotba li Paul P. Borġ kien jaqra lin-nanniet. Kien għadu daqsxejn ta' tifel, fl-għarix, fost il-mogħoż u n-ngħaġ, bl-irwejjaħ naturali, faċċata l-istalla tal-baqra bid-dubbien. Ma kinux jafu jaqraw u hu kien jaqralhom dawn in-novelli u rumanzi. Mill-ewwel Paul P. Borġ jintroduċi fir-rakkont tiegħu bosta mistoqsijiet u inċertezzi: Alla hu verament ħanin u tajjeb? Jeżisti vererament id-destin? Id-dell tas-saħta jwassal lil Kieli biex jiffissa, jinqata' għalih, joqtol u jaħraq l-annimali f'riti sigrieta u fl-aħħar biex jitgħallaq, anki wara li jsir jaf li sar missier iben, Marju. It-tieni parti It-tieni parti ġġib l-isem ta' "Marju". Jgħaddu mat-30 sena minn tmiem l-ewwel parti. Marju huwa iben Kieli. Bħal donnu d-dell tas-saħta jibqa' b'saħħtu anki fuq iben Kieli, li kellu "jitħabat mal-ħajja u jimxi t-telgħa iebsa u wieqfa li ħallielu missieru qabel tgħallaq", imwarrab mill-bqija. Tidħol l-idea tal-ħajja bħala triq: hemm min jaqbad triq, jew iqabbduh triq, u jinduna li tkun dik żbaljata, iebsa. Marju jġorr ukoll it-toqol ta' difett fiżiku - kellu xofftu maqsuma. U dan f'soċjetà fejn jaħkem għeluq il-moħħ, mela anki l-biża'. Did-darba Paul P. Borġ iħaddem il- flashback : Marju jiftakar f'meta kien tifel. F'waqt ta' tilwim bejn Marju tifel u sieħbu Ġanni, bniedem, annimal u xitla jsiru ħaġa waħda. In-narrazzjoni talterna bejn imgħoddi u preżent, bejn it-tfulija u l-irġulija ta' Marju, bejn id-dinja tal-ħolm u dik reali. Hemm però sens ta' kontinwità, bħal ħajta li tmur lura fl-imgħoddi mbiegħed u tibqa' għaddejja sal-ġejjieni mistur. Matul l-istorja taħkem ukoll l-istennija ta' xi ħaġa li għad isseħħ, li għad jiġi Alla. Naraw lil Marju għand il-Griega, Altea, l-unika mara, apparti ommu, li kienet tħobbu. Marju jmut zoptu fil-għorfa ta' Altea, u Altea ġġorru fi sqaq qrib id-dar t'ommu fid-dalma tal-lejl. Mela kemm l-ewwel, kif ukoll it-tieni parti jispiċċaw bil-mewt tal-protagonisti, Kieli fl-ewwel każ, u Marju fit-tieni każ. It-tielet parti hi dik li ġġib l-isem ta' "Silvio". Hija parti li tista' titqies bħala t-tielet rakkont, 25 sena wara l-għeluq tat-tieni parti bil-mewt ta' Marju. In-narratur hawn huwa Silvio, iben Marju u Altea, li joqgħod ma' Ġuża u Fredu - spiss xurban - il-ġenituri adottivi tiegħu. B'xi mod Silvio hu marbut ma' nanntu Vitor, omm Marju, iżda lil ommu ma jafhiex għax ħallietu ftit wara li twieled. Waqt il-ħsibijiet profondi ta' Silvio naqraw dwar il-kuntrast bejn il-ħajja naturali tar-raħal, fir-raba', u dik rutina u superfiċjali tal-belt. Silvio jinsab bejn dawn iż-żewġ dinjiet opposti: nanntu Vitor u mħabbtu Doris. Hu jammetti li hu marid (b'dipressjoni kronika?) u li jieħu l-pilloli; jinħakem spiss mill-ħsibijiet. Iħoss xewqa kbira li jmur Selmun. Naraw lil Silvio anki fil-kuntest tal-fabbrika li huwa parti mill-ambjent tal-belt. Hawn jidħol il-motiv tal-klassi soċjali: hemm fuq naħa s-sidien li jpappuha, u fuq in-naħa l-oħra l-ħaddiema li jaħdmu bla mistrieħ bħal donnhom magni. Ix-xewqa ta' Silvio hi li jinqata' kompletament mill-ambjent marid u mniġġes tal-belt u jerġa' lura lejn Selmun, lejn għeruqu. Fir-razzett ta' Vitor, nanntu, Silvio jħoss dak li ħassew qablu Kieli u Marju. Hemm kontinwità li tgħaqqad id-destin tat-tlieta flimkien. Anki dak ta' Silvio hu karattru instabbli għaliex ma jsib kenn u mistrieħ lanqas f'Selmun proprju għax jibża' mis-sensazzjoni li hemm xi ħaġa mistura li trid isseħħ. Għal ftit il-vuċi narranti ssir Ġuża li tirrakkonta l-bidla li seħħet f'Silvio mill-perspettiva tagħha. Iż-żewġ spazji hawn huma Selmun u B'Kara. Naqraw ukoll dwar dak li għaddej minnu Silvio - it-tkeċċija mill-fabbrika, il-firda minn ma' Doris u l-ħarba lejn Selmun u Għajn Ħadid - mill-perspettiva tan-nanna Vitor li taf il-ġrajja kerha ta' nannuh u missieru. Anki lil Silvio jaħkmuh għadd ta' mistoqsijiet eżistenzjali u sens qawwi ta' fataliżmu. Silvio jikkonsidra l-possibilità li jingħalaq ġo xi kunvent biex isib tweġiba għall-mistoqsijiet tiegħu f'Alla. Imma dal-ħsieb għandu għomru qasir. Dan il-ħsieb iwarrbu hekk kif isir jaf li ġejja ommu mill-Ġreċja. Ir-raba' parti Għalhekk ir-raba' parti tieħu l-isem ta' "Altea". Minn fejn ġiet din l-insistenza matul parti kbira mir-rumanz fuq il-mitoloġija Griega? Il-mara ta' Marju, omm Silvio, Altea, kienet Griega. Allura l-awtur daħħal dan ix-xebh bejn dak li għandna fir-reliġjon tagħna, l-Alla li qed nistennew, u l-alla ta' Altea, alla Zews, alla li kienet dejjem xtaqitu jiġi. Altea ġiet għal għarrieda f'ħajjet Silvio, ma kellux it-trobbija b'ommu ħdejh. Għalih ommu ma kenitx teżisti, kien nesiha. Imbagħad ġiet f'daqqa waħda f'ħajtu u minn hemm għalih beda mill-ewwel il-kunċett ta' Alla tagħna, filwaqt li Altea bdiet titkellem fuq Żews. Minn fejn ġiet f'moħħu dir-rabta bejniethom Paul P. Borġ ma jafx. Il-qarrej irid iżomm ħaġa waħda f'moħħu: il-kittieb ma jkollu l-ebda ħjiel ta' għaliex qed jaħseb dak li qed jaħseb. Bħala kittieb jikteb il-ktieb biss, però ma jafx għaliex kitbu, għaliex kiteb dis-sentenza, u lanqas hu obbligat li jkun jista' jwieġeb mistoqsijiet dwar għaliex kiteb dik u għaliex kiteb l-oħra. Altea tasal mill-Greċja għal ftit ġimgħat. Vitor tibża' li Altea tikxef il-passat misħut ta' Marju u b'hekk tagħmel lil Silvio parti mis-saħta ta' l-Għarbi. Silvio jiltaqa' ma' ommu. Flimkien jinżlu Buġibba u Altea tibda titkellem dwar l-imgħoddi tagħha. Altea tħabbar lil binha li hija marida bil-kanċer u li se tmut daqt. Flimkien jitilgħu jaraw lil Vitor. Hemm il-biża' li l-imgħoddi jerġa' jitla' fil-wiċċ bil-beżgħat u l-inċertezzi kollha tiegħu. Naqraw dwar waqtiet profondi - anki intimi - bejn Altea u binha Silvio: jinħassu l-qawwa msaħħra tal-baħar f'Buġibba, alla Żews u l-għarfien tal-qrubija ta' miġjet Alla. L-episodju tal-mewt ta' Marju - li seħħ fit-tieni parti - u dak ta' Altea li hu qrib isiru ħaġa waħda minkejja li mbiegħda fiż-żmien. In-narratur Silvio jammetti ċerta ġibda/għira lejn ommu. Hemm l-idea ta' l-Annunzjata mħallta ma' leġġendi u mitoloġiji pagani. Titkellem Altea li ssir in-narratriċi. Bħalma Kieli kien iffissa fuq is- saħta tal-barrani, Altea trid tgħallem il-kelma mħabba lil binha. Hemm l-idea tat-twelid mill-ġdid fil-mewt. B'saħħtu ħafna hu r-riferiment għad-dinja ta' l-allat mitoloġiċi. Hemm ukoll il-konfront bejn żewġ nisa: fuq naħa hemm Vitor, l-anzjana, bi twemmin qawwi f'Alla Kristjan u li trid tostor l-imgħoddi lil Silvio; fuq in-naħa l-oħra hemm Altea, il-mara sabiħa imma marida li temmen f'alla Żews u li trid terġa' tqajjem l-imgħoddi. B'kuraġġ kbir Vitor tirrakkonta lil Silvio l-istorja ta' Kieli u Marju. Ir-relazzjoni bejn l-iben (Silvio) u l-omm (Altea) hi profonda fl-aħħar parti. Apparti figuri mitoloġiċi Griegi (bħal Rhea u binha Żews), jissemmew ukoll personaġġi Bibbliċi mill-Antik Testment (Lot u wliedu bniet). L-att inċestuż bejn Silvio u ommu jseħħ f'atmosfera bejn ħolma u realtà. Il-qarrej jibqa' bid-dubju sakemm Silvio jiltaqa' ma' nanntu Vitor u jistqarrilha li dineb ma' ommu stess. Però, dan l-att iservi wkoll bħala katarsi: issa Silvio jħossu lest biex jaffaċċja l-ġejjieni tiegħu, u dan anki għaliex jasal biex jifhem l-imgħoddi tiegħu permezz ta' Vitor u Altea. Ir-rabta personaġġi-allat Il-qarrej iħoss li hemm rabta kbira bejn il-personaġġi u l-idea tal-allat. Għandek l-idea ta' l-allat primittivi fejn daħal Kieli, dak li wara li ġie misħut mill-barrani kien imur jinqafel fl-għarix tiegħu u jaħraq l-annimali biex forsi jipprova jeħles mis-saħta. Altea hija marbuta ma' alla Żews, u Silvio (flimkien ma' nanntu Vitor) marbut mal-Alla Nisrani. Dwar l-inċest Paul P. Borġ jikkummenta li trid tqis li fil-mitoloġija Griega kien permess kollox; ir-relazzjoni ta' bniedem ma' bniedem, bniedma ma' bniedem, bniedma ma' bniedma. Kienet soċjetà permessiva għall-aħħar. Di n i l-bniedma, li kienet marida, baqgħet fl-aħħar ta' ħajjitha, tgħix dejjem f'dak il-livell. Silvio sab ruħu ma' bniedma bħal din. U Silvio li għandu ħsibijietu f'Alla tiegħu, b'reliġjon li tgħidilna ċerti affarijiet u ttina ċerti gwidi, isib ruħu f'din it-taħbila li qed tgħix ommu fiha qabel ma mietet. It-tmiem qisu mhux tmiem lanqas. Filli Silvio qed jagħti ħafna importanza lil ommu, filli fl-aħħar paġni qisu ommu tintesa, donnu Silvio jiddistakka ruħu minnha. Ma nafux jekk mititx jew le. U dan ifakkarna fil-fatt li ommu għalih dejjem kienet barranija. Ġiet f'ħajtu fl-aħħar xahar jew tnejn. Għal Silvio l-aktar ħaġa importanti kienet nanntu, Vitor. Hu hemm kien isib dejjem kenn, u fl-ambjent ta' Selmun fejn dejjem kienet tgħix Vitor u fejn kien ifittex il-kenn. Però kienet Altea li niggżet lil Vitor biex tikxef ċerti aspetti ta' l-imgħoddi. Altea qanqlet fih dawk il-mistoqsijiet li Silvio ma setax iwieġeb kollha sakemm hemm l-ewwel ktieb, dal-lejl ġie alla . Fit-tieni ktieb - is- sequel - se jwieġeb ħafna mistoqsijiet, però, kif jiġri fil-ħajja, se jinħolqu ħafna u ħafna oħrajn. L-idea oriġinali ta' Paul P. Borġ tintrabat mal-fatt li hu rari jkun kuntent b'kitba. Meta jaqraha jgħid li seta' jagħmilha ftit ieħor aħjar, seta' għamilha differenti. Però llum tgħallem jifhem li meta jerġa' jaqraha, f'dan il-każ 20/30 sena, ovvjament jgħid li dal-lejl ġie alla kitbu ġuvni ta' 20 sena. Dak iż-żmien kien jaħsibha hekk. Imma meta reġa' qraha t-tieni darba staqsa jekk setax jagħmilha mod ieħor. Biż-żmien tgħallem li qed jgħaddi dawn il-kummenti huwa stess fuq il-kitba tiegħu għax issa hu bniedem li ġarrab b'mod differenti minn meta kien għadu tifel ta' għoxrin sena. Meta talbuh biex dal-lejl ġie alla jerġgħu jistampawh f'edizzjoni ġdida, ħaseb f'li jkollu jagħmillu tmiem differenti. Però tawh parir biex ma jagħmilx hekk u jħallih kif kien. Kien hemm oħrajn li qalulu biex jagħmel esperiment: iħalli l-ktieb kollu kif inhu, kif ħareġ l-ewwel darba, imma jagħmillu kapitlu barrani biex il-qarrej ikollu jew għażla ta' kif kien qabel jew inkella kif wara perijodu ta' żmien kellu jispiċċah. Flok għamel hekk, kien ilu jdur u jbehren f'moħħu l-ħsieb li jkompli jikteb x'ġara u x'ma ġarax, u nħoloq dal-ktieb ġdid li jitlaq bl-istess karattru li baqa' ħaj, Silvio, u jkompli sejjer għal perijodu ta' żmien ieħor. Issa r-rumanz dal-lejl ġie alla għandu t-tkomplija tiegħu fir-rumanz ġdid rajt 'l alla jibki (iż-żewġ rumanzi f'edizzjoni waħda, KKM, 2007) Bosta jafu li f'dawn l-aħħar snin għadd ta' Kunsilli Lokali ħadu numru ta' inizzjattivi f'idejhom biex ikunu minn ta' quddiem ħalli joffru lill-pubbliku pubblikazzjonijiet marbutin mal-wirt kulturali, storiku, artistiku, arkitettoniku, u l-bqija, tal-lokalità li tkun. Din hija inizzjattiva li daħal għaliha wkoll Joseph Anthony Farrugia minn Ħ al Tarxien, f'kollaborazzjoni mal-Kunsill Lokali ta' Ħ al Tarxien, permezz tal-ktieb ġdid tiegħu Triqat Ħ al Tarxien (2007). Dan huwa ktieb ta' iktar minn 260 paġna mimli tagħrif, mappi, ritratti u referenzi utli ħafna għal min ikun irid jidħol għal riċerka ta' tip storika jew toponomika dwar dan ir-raħal li sar Parroċċa fl-1592. Triqat Ħ al Tarxien jiftaħ b'"Messaġġ mis-Sindku", is-Sur Paul Farrugia, li jistqarr li sa mill-elezzjoni tiegħu bħala Sindku ta' Ħ al Tarxien ħass id-dmir li jikkonċentra "bis-sħiħ fuq kif għandna nżommu l-Istorja tar-raħal tagħna ħajja; Storja li teħodna eluf ta' snin lura, iżda f'kull era kienet, għadha u tibqa' waħda interessanti." Imbagħad wieħed isib "Tagħrif għal min Iterraq" miktuba mill-Mag. J.Cassar li fost l-oħrajn jikteb , "Il-ktieb ta' Joe Farrugia isemmi dokumenti misjuba minn Wettinger u Fiorini...Dan il-ktieb hu dwar ismijiet tat-toroq, studju li żgur sewa lill-kittieb sigħat ta' tiftix u xogħol." Triqat Ħ al Tarxien hu ġabra ta' tagħrif fuq l-ismijiet tat-triqat kollha ta' Ħ al Tarxien magħmula fl-ordni alfabetiku. Joseph A. Farrugia ġabar it-tagħrif u tkixxef dwar għadd ta' pjanti ta' }al Tarxien mill-1880 sal-preżent billi żar id-Dipartiment ta' l-Infrastruttura f'Beltissebħ u l-Arkivji Nazzjonali ta' Santu Spirtu fir-Rabat. Ikkonsulta wkoll diversi gazzetti bil-Malti u bl-Ingliż, il- "Gazzetta tal-Gvern", u r-Reġistri Elettorali fuq firxa ta' ħafna snin. Issa nħalli f'idejn il-qarrej biex jitkixxef dwar min kienu personaġġi bħal Leonardo Abela, Dun Ġ wann Barbara, Manwel Bu ħ agiar, Ġ użè Damato, Gaetano Lanzon, Karlu Maratta, Marju Schembri u bosta oħrajn. Hemm ukoll tagħrif dwar għadd ta' toroq imsemmijin għal numru ta' qaddisin u oħrajn marbutin ma' avvenimenti storiċi ewlenin. Joseph Anthony Farrugia huwa kittieb ta' bosta artikli l-aktar dwar l-Istorja ta' Ħ al Tarxien u studjuż tal-Istorja ta' Malta. Hu membru ta' 'Din l-Art }elwa', 'Fondazzjoni Wirt Artna' u għaqdiet oħra, u editur tal-Fuljett Parrokkjali "Tarxien" sa mill-1995. Patrick Sammut Ir-rabta bejn il-poeta nazzjonali Dun Karm Psaila u l-Prof. Oliver Friggieri ilha teżisti għal snin twal. Is-sena 1980 kienet rat il-pubblikazzjoni tal-ktieb Dun Karm – Il-Poeżiji Miġbura , edizzjoni kritika ta' Oliver Friggieri maħruġa mill-KKM u Karmen Mikallef Buħaġar. F'dik il-ġabra tal-poeżiji bil-Malti tal-poeta nazzjonali, Oliver Friggieri kien qassam il-versi ta' Dun Karm f'sitt taqsimiet ewlenin: i. Il-problema eżistenzjali u l-valuri tad-dinja oġġettiva; ii. Il-motiv epiku, demokratiku, ambjentali; iii. Il-lehma tat-tifkira u l-kelma universali; iv. Il-lirika tat-twemmin u l-innu popolari-reliġjuż; v. Ir-riflessjoni estetika; u vi. Traduzzjonijiet. Imbagħad fis-sena 1988 kien ħareġ il-ktieb Il-Jien u Lilhinn Minnu , edizzjoni annotata minn Oliver Friggieri ta' din il-poema ta' 520 vers mil-pinna ta' Dun Karm (Pubblikazzjoni Toni Cortis). Oliver Friggieri kien ħareġ il-ktieb Dun Karm fl-1989 (anki din edizzjoni Tony Cortis), ktieb li fih l-awtur ittratta f'għamla ta' studji kritiċi aspetti bħalma huma l-persunalità ta' Dun Karm bħala bniedem u poeta, l-impenn soċjali, il-poeżija popolari, id-definizzjoni moderna ta' nazzjon, il-poeżija tal-femminilità, u s-solitudni. Quddiemi għandi wkoll il-pubblikazzjoni ta' Oliver Friggieri, Saggi sulla letteratura maltese (Università di Malta, 1989), li fiha nsibu inklużi tliet studji kritiċi dwar Dun Karm. Fl-1997 Oliver Friggieri kien ħareġ L-Ittri ta' Dun Karm lil Karmen Mikallef Buħaġar (Edizzjoni PEG), ittri li jkopru s-snin 1940 sas-sena li fiha Dun Karm miet, 1961. Ta' min jgħid li Karmen Mikallef Buħaġar kienet Maltija li tgħix fl-Eġittu u li kienet tikkorrispondi regolarment mal-poeta nazzjonali. Ftit ġimgħat ilu l-Prof. Oliver Friggieri ra ħolma li ilu jaħdem għaliha mal-35 sena ssir realtà permezz tal-pubblikazzjoni ta' Dun Karm – Le poesie italiane (MUP, 2007). Dan il-volum mill-isbaħ jiġbor fih 146 poeżija (li jinfirxu fuq 211-il paġna) li Dun Karm Psaila kiteb bit-Taljan bejn l-1889 u l-1946, bejn wieħed u ieħor. Huma poeżiji meħudin mill-antoloġiji poetiċi Foglie d'alloro (1896), Versi (1903) u Liriche (1954), imma anki minn numru mdaqqas ta' pubblikazzjonijiet u manuskritti oħra. Il-poeżiji qegħdin ippreżentati kronoloġikament. Dun Karm – Le poesie italiane għandu wkoll introduzzjoni kritika dettaljata mill-pinna ta' l-istess Professur Oliver Friggieri, bl-isem ta' "L'identità culturale di Dun Karm". Hawn il-kritiku jittratta aspetti bħalma huma r-rabtiet mat-tradizzjoni romantika Taljana, u l-influssi ta' poeti Taljani bħal Manzoni u Monti fuq Dun Karm. Il-kittieb, ġurnalist u poeta Mario Azzopardi jerġa' lura għax-xena letterarja, din id-darba bi ktieb esperimentattiv li jista' jiġi kkategorizzat xi mkien bejn il-poeżija, il-proża u l-epistola. Skizzi tal-Karnival – Poesaġġi hija pubblikazjoni ta' 149 paġna, b'Introduzzjoni miktuba mill-Prof. Charles Briffa, intitolata "Il-Proża tħaddan il-poeżija", u b'Epilogu miktub mill-Prof. Oliver Friggieri bit-titlu ta' "Mario Azzopardi bejn il-poeżija u l-proża". Fin-nofs hemm 34 kitba ġdida ta' Azzopardi, b'aktar minn 10 minnhom li jieħdu l-forma ta' ittra, u anki r-rakkont "Nataniel Isir Raġel" li kien deher fil-ktieb ta' rakkonti ta' Azzopardi, L-Aħħar Ġranet ta' Ciorni (2009). Naraw lil Mario Azzopardi bħala dak li jaf eżattament x'inhi d-dinja tal-bniedem u anki l-gżira insulari li aħna ngħixu fiha. Lil din tal-aħħar jifliha bir-reqqa; dawk tiegħu huma versi-awtopsja tas-soċjetà Maltija, imma anki tal-essri tal-poeta-artist. L-awtopsja tissemma fis-silta Marcel Magritte janalizza interludju ieħor fallut fejn Azzopardi jagħmel awtopsja tal-bniedem ħassieb, bit-thewdin, il-ħtijiet, l-intimitajiet sigrieti u fissazzjonijiet tiegħu. Is-soċjetà Maltija taqa' taħt il-lenti ta' Azzopardi f'kitba bħal Urbania 2008 : Taaml tista' faċilment tkun Malta, fejn in-nies, "La għandhom divorzju, la jemmnu fl-abort u lanqas ma jridu l-ewtanasija. Jippreferu l-anestesija quddiem il-programmi li jurihom it-televiżjoni statali." (p. 130) Fuq naħa naraw il-poeta-ġurnalist jifli fid-dettall l-imġiba u l-psike ta' poplu jew ta' umanità. Fuq l-oħra hemm id-djalogu li jikxef l-indifferenza ta' poplu paxxut u li jgħix fi żmien "is-serenità" quddiem problemi kbar bħan-"negozju tal-organi umani" u n-"negozju sħiħ ta' nisa adulexxenti jbigħu l-bajd tagħhom lill-industrija tal-IVF". (p, 133) L-awtur ta' Skizzi jikteb dak li ma jlissinx jew dak li jgħaddi minn moħħu f'dawk il-waqtiet meta l-bniedem jgħix id f'id u f'ekwilibriju ma' dak li hemm iħabbat ġewwa fih jew ma' dak li hemm jissara (f'paġna 64 naqraw il-kelma "kumbattiment", filwaqt li fi Skizzi tinħass spiss il-poeżija bħala reżistenza) u jħuf barra minnu, it-tnejn li huma inviżibbli imma qegħdin hemm, bil-poeta li kapaċi jħosshom u jikxifhom bil-mod tiegħu. Stil : Spiss il-kitba ta' Mario Azzopardi titħarrek bejn is-serju u l-grottesk, imma b'saħħitha hija wkoll is-satira. Il-grottesk jilħaq il-quċċata tiegħu f'kitba bħal Skizzi tal- Karnival. Żgur li bosta drabi l-qarrej ta' Skizzi jrid jaqra bejn il-linji biex jifhem sewwa l-ġist tal-ittra fittizzja: "Bħala dixxiplu ta' Epikurju, dak l-għadu qalil tar- Religio Romana , disinjata biex titterrorizza, tħawwad l-imħuħ u ttaħħat liċ-ċittadini, Lukrezju kien jemmen fl-evanġelju tas-salvazzjoni permezz tas-sens komun." ( Abbozz ta' ittra... , p. 33) Awtopsja f'10 kapitli għandha mis-sagru, mill-profan, mill-provokattiv u mir-riflessiv. Tieħu l-għamla ta' djalogu bejn l-imgħoddi u l-preżent, bejn l-estern u l-ġewwieni, bejn il-"jien" u l-"ieħor", bejn dak li hu mbiegħed u dak li hu qrib. Bosta drabi Azzopardi jitlaq mill-koronaka sewda biex jasal f'destinazzjonijiet, jekk jasal, ħafna iktar imbiegħda. F'bosta waqtiet jinħass ir-ritmu tipiku tal-poeproża magħmul anki minn rimi ġewwiena. Il-lingwa użata hija taħlita perfetta tal-Malti Semitiku u r-Romanz, u anki l-Anglo-Sassonu fejn jinħass il-bżonn. Għal darb'oħra Mario Azzopardi ta' Skizzi huwa kittieb prim fis-sengħa tal-kelma, tal-espressjoni li tmiss lill-qarrej minn ġewwa nett, tal-fantasija mħallta ma' waqtiet imtaqqlin bil-piż tar-realtà kiefra anki jekk silenzjuża. Fil-gżira ta' Priapu hija kitba fejn m'hemmx it-triq tan-nofs; dak li għandu jgħid Mario Azzpardi jgħidu bla tlaqliq, bla għasel mad-dawra biex il-qares jintiegħem kif suppost: "Fil-Gżira ta' Priapu x-xemx tqaxxar il-ġilda w il-bram jinfetta l-baħar. Iżda n-nies tiffanga bl-istuffat tal-fniek u l-fwied moqli tal-gamiem. Tisker taħt l-irdieden tan-nar in-nies, tisker bil-festa u bl-għors tal-pudenda." (p. 55) Insibu l-użu tas-similitudni li tinbena b'elementi nofshom magħrufa u ppruvati biż-żmien u nofshom ġodda, sperimentali, b'tifsiriet imqiegħda f'kuntesti ġodda. Hemm il-lingwaġġ li jista' jixxokkja lil xi wħud, referenzi bibliċi, mitoloġiċi, li jorbtu dak li qed jingħad ma' dimensjoni li għandha mir-reali u mill-imbiegħed fl-istess ħin. Parti mdaqqsa mil-lingwaġġ li juża Mario Azzopardi hawn iltqajna miegħu diġà f'ġabriet poetiċi tal-imgħoddi. Hawn però jkompli jwessa' l-għalqa figurattiva u tal-esperimentazzjoni. Fis-silta Kerouak, ix-xitan fis-seklu XIII u l-awditorju tal-miżerikordja Azzopardi jipparodizza ċerti diskorsi li jsiru minn preżentaturi ewlenin waqt programmi ewlenin fuq il- media . Il-parodija f'rabta mal- media titħaddem ukoll f' Matti Juhani : "Imma ħadd ma żamm il-ħin/ta' liema katavri kesħu l-ewwel./ Kienet tkun interessanti statistika bħal dik." (p. 108) Anki hawn Mario Azzopardi jurina kemm tista' taqa' fil-banalità parti mill- media . Il-kitba L-istorja ta' Jahwe – Profeta tat-triq faċilment setgħet tittella' bħala dramm tal-passjoni b'differenza. Strutturalment Skizzi għall-ewwel jidher frammentat, imma meta tasal fl-aħħar paġna tħoss li hemm element li jgħaqqad kollox. Spazji : Bħala spazji l-kitbiet jifirxu sewwa: Ġinevra, il-Kalabrija, l-Alto Adige, Porta Marzia, il-Palestina, Novi Pazar, Smederevo, Belgrad (kollha fis-Serbja), Tessaloniki, il-Finlandja, Manchester u r-Rumanija, fost oħrajn. Apparti dawn, fil-kitbiet tiegħu Mario Azzopardi jimxi u jesperimenta fi spazji li jimirħu bejn ir-reali, is-surreali u l-assurd. U dan kollu jiddeskrivih b' "indifferenza" kirurġika, apposta, bejn is-serju u l-parodiku. Fil-kitba Marcel Magritte ... naqraw dwar "żona mhi ta' ħadd" (post il-poeta?) (p. 103) F' Marius u l-misterjuża M. naqraw dwar dak li "jinnaviga fil-limiti ta' bejn l-esseri u n-nonesseri, bejn l-essenza u n-nuqqas ta' sustanza, bejn il-ħajja u lil hinn minnha." (p. 105) Dwar il-poeta : Spiss Mario Azzopardi jittratta d-definizzjoni ta' "poeta". Fl-ewwel silta naqraw hekk: "...hemm tendenza li l-poeti jidhru kapriċċużi, spekulattivi, maqtugħin mill-konkretezza u s-sens komun u li jippreferu jtawlu għonqhom biex jifhmu l-messaġġ tal-ħamiem u tal-gawwi jgħajjat qabel il-maltemp." (pp. 33-34). Dwar ir-rabta bejn ix-xjenza u l-poeżija jikteb li "l-poeta ġenwin ma jistax ma japprezzax intrapriżi esploratorji". Naqraw ukoll li "hemm poeżija f'kollox" u li l-poeżija tittratta dak kollu li hu rilevanti. Joħroġ il-fatt li l-poeta hu fuq kollox osservatur prim ta' dak kollu li qed iseħħ madwaru. Wieħed imbagħad irid jiddistingwi bejn il-"moħħ poetiku l-aktar miġnun, li jiffilosofizza" (u hawn jintmess it-traxxendentali), u "poeti aktar normali li jiktbu biss taqbiliet biex jidħlu għall-konkorsi tal-mużika popolari". Il-poeta hu mifhum anki bħala l-bniedem tal-impuls, tal-azzjoni, dak li "jrid jirrevedi kollox, ikejjel il-manipulazzjoni u jitkellem kontra min qed jevita l-krib tal-miżerabbli." (p. 37) Il-poeta veru hu dak li "jitbiegħed mit-ton moraleġġanti", "mingħajr ma jħabbel rasu liema metru se juża jew liema rima" u li "lest li jmut u jċedi l-glorja u l-konvenjenza u l-konvenzjoni". (p. 38) Dawn jistgħu jinftehmu anki bħala awtodeskrizzjoni ta' Mario Azzopardi poeta. Bħal meta jikteb dwar poeżija li "tirrivitalizza l-lingwa, u tenerġizzaha bħallikieku waslet fil-limitu tal-estinzjoni tagħha u trid tivvintaha mill-ġdid." (p. 63) Fl-istess paġna naqraw dwar "xbihat tassew sorprendenti" u "li minkejja ċ-ċiniżmu tal-wiċċ, hemm tama ġdida fil-poeżija tiegħek (jew imissni ngħid rassenjazzjoni solenni jew stojka)", u anki "li l-poeżija għandha tippreżenta l-kapitli tal-ħajja". Wieħed fl-aħħar jistaqsi jekk dan kollu hux qed jinkiteb f'sens ta' tmelliħ. Ta' min jinnota kemm-il darba tissemma l-kelma "poeta". Il-personaġġ jew persona Marius hu Mario Azzopardi, imma leħen dan tal-aħħar jinsab fil-personaġġi/ilħna kollha li joħloq f'dawn il-kitbiet. Xi drabi nimmaġinawh jikteb l-ittri bilqiegħda fuq siġġu quddiem skrivanija, drabi oħra narawh jikteb "fl-infinità l-aktar skura". (p. 84) Hemm għalhekk din il-korrispondenza bejn Marius u l-ilħna l-oħra. Il-kitba tinħass ukoll bħala kura "f'iżolament strett". Il-poeta jinqata' mill-umanità li tant jaf biex jikteb dwarha minn distanza. Il-poeta li l-ħin kollu hu fi djalogu ma' ta' madwaru jifhem li meta jżomm 'il bogħod minn dawk bħalu, jinqata' minnhom, isib verament lilu nnifsu. F' L-ittra lil Kaldon... Azzopardi jikteb dwar il-poeta li "jiddwella mad-dellijiet fantażmi ta' moħħu, jipprova jifred ir-realtà mill-irreali, is-sustanza mid-delużjoni, is-silġ min-nar, l-alfa mill-omega." (p. 95) Ftit aktar 'il quddiem naqraw dwar il-"poeżija tax-xfafar, tal-istaġuni fl-infern, li ttemtem quddiem ir-ritmi awtentiċi tal-ħajja." (p. 97) Referenzi għal kittieba u artisti oħra : Bħal kull kitieb jew poeta li jrid jiġi rrispettat, Azzopardi mhux nieqes mill-qari tax-xogħlijiet ta' kittieba oħra, bosta minnhom barranin. Jissemmew Rimbaud, Istvan Orkeni, Andy Warhol, il-Markiż de Sade, Kerouac, Sartre, Husserl, Pasternak, De Chirico, Bosch, Kavafy, Nikos Kavadias, Dionisju Solomos, Alan Jackson, Tolstoj, Ħarsa lejn dak li qed iseħħ madwarna : Azzopardi poeta u ġurnalist jikteb dwar il-"problema tal-katavri ħajjin fil-Kontinent l-Iswed", il-"kampanja ta' materjaliżmu prammatiku li qed issib spazju enormi fuq il-mezzi elettroniċi", "l-istrateġiji tal-konsumiżmu", is-"sensazzjonaliżmu fil- media ", ix-"xjenza militari", ir-"riċerka u l-produzzjoni nukleari", il-kożmetiċi, il-kirurġija plastika, il-ġinekoloġija kożmetika, il-prijoritajiet foloz, id-difiża kontra t-terroriżmu, il-"preġudizzju w is-sentenzi ta' ġensi/ kontra l-għorba tad-dgħajjes li jaslu mill-kontinent l-iswed" (p. 47), l-"i spam mail li tikkumerċjalizza s-sess u li saret tinvadi kull kompjuter" (p. 90), l-"antenni twal radjuattivi" li "jikkawżaw sintomi koroh fis-saħħa taċ-ċittadini", l-"intossikazzjoni tal-awtorità u s-serviliżmu", it-"totemiżmu ta' żmienna, imnebbaħ minn prodotti soċjokulturali mgeżwrin fil-bandiera Amerikana", il-"psewdovirtujiet tradizzjonali" u l-"preċetti foloz li xxuttawna sal-għadam, li ħolqu traġikummiedja sħiħa bl-etika soċjali", il-"politika finta, il-parodija reliġjuża", l-"imħallfin b'idejhom iwaħħlu bit-tixħim, l-idolatrija kummerċjali, il-massifikazzjoni, l-edukazzjoni li tibbottja 'l ulied il-poplu jew tipprofetizzalhom il-falliment", l-"isfrakass ekoloġiku... biex jibnu t-torrijiet tal-metall u l-ħġieġ" (p. 113), il-vittmi tal-piroteknika. Timora Jackson trid tikteb lill-President , kitba qawwija kontra l-gwerra, tittratta l-missjoni jew "talba tal-mewt" li l-President Amerikan isejjaħ għaliha eluf ta' żgħażagħ, u anki l-"ommijiet tal-ulied eżiljati". F'dan id-dawl l-għajta għal-libertà hi biss "biċċerija oxxena u feriti fondi fir-ras ta' min jibqa' biex jimxi l-funerali." Fejn hemm il-gwerra hemm l-infern, u fejn hemm l-infern mhemmx post għall-poeżija. X'inhu dan kollu jekk mhux poeżija jew kitba bħala reżistenza? Quddiem dan kollu Mario Azzopardi jfittex l-"antidotu" (p. 111) kontra l-ħażin kollu tad-dinja. Fejn jinsab dan l-antidotu? Fil-kliem jew fil-pawża bejn kelma u oħra? Dwar l-għeruq tagħna: Il-leħen f' Awtostorja f'10 kapitli hu wieħed li jmur lil hinn minn kull limitu ta' spazju jew żmien. Hu leħen li ġej mill-imgħoddi mbiegħed u fl-istess ħin kien u hu preżenti f'kull żmien. Żgur hemm rabta mal-Istorja, l-isfond tal-gżejjer Maltin, ma' dak li hu tagħna, dak li aħna tassew. Hija għalhekk kitba li tgħin biex nifhmu min aħna u mnejn ġejna, anki fuq livell ta' poplu Malti, bit-tajjeb u l-ħażin tiegħu. Ma ninsewx li tagħna huwa poplu antik u għalhekk demmu hu mħallat sewwa, u dan fi żmien meta xi wħud mill-Maltin jitkellmu kontra s-suwed u favur ir-razza Maltija (ara Xi notamenti mill-arkivji tar-razza ). Aktar dwar Skizzi : Żgur li l-poeżija vera hija dik li ġġiegħlek tidħol fik innifsek, tfittex, anki tintilef, biex fl-aħħar issib lilek innifsek: "Jien li fl-eżilju tiegħi għaraft min jien". (p. 50) Hemm imbagħad is-silta L-istorja ta' Jahwe – Profeta tat-triq fejn Jahwe/Kristu hu fiċ-ċentru tal-attenzjoni. Din hija ħarsa mill-ġdid lejn il-figura kumplessa ta' Kristu minn perspettivi differenti, bl-implikazzjonijiet kollha ta' dak li qal, għamel, u fisser għan-nies ta' żmienu. F' L-Istorja tal-Magoj Azzopardi jsir wieħed mill-Maġi li jfittex "triq il-kometa" sa ma jasal. L-Iskrittura terġa' tinħass fil-kitba Marcel Magritte... fejn b'xi mod hemm ix-xbieha tal-Golgota (Kristu, is-salib, in-niket). F' Posta elettronika lil Andreas Girard... Kristu l-Galilew hu mifhum bħala "mudell anarkiku perfett". Dwar Ġesù nerġgħu naqraw f' Il-Maxtura f'Paceville . F'din il-kitba ta' natura bejn ġurnalistika u bejn satirika naraw lil Ġesù tarbija li jinsteraq minn maxtura f'Paceville. Azzopardi juża anki lingwaġġ li jdarras apposta (anki jekk jintuża fit-taħdit ta' kuljum), f'rabta ma' avveniment importanti bħall-Milied. L-awtur jistaqsi jekk dak tagħna hux Milied spiritwali jew biss materjali. Spiss il-bniedem jiġi ppreżentat bħala marid terminali, immankat, iddisprat sas-suwiċidju. Dan kollu għaliex? Forsi kollha huma simbolu ta' umanità li qed titnawwar. L-awtur ta' Skizzi jinvolvi wkoll lill-qarrej biex miegħu jipprova jsib tip ta' tarf għall-kobba. Fis-silta Sala numru M-K 13 ningħataw analiżi klinika ta' numru ta' pazjenti f'sala tal-isptar. Naraw l-umanità f'waqtiet ta' tbatija, abbandun u disperazzjoni, u dan fi żmien meta l-pubbliċità titma' l-idea tal-"life is beautiful". Parti minn din il-kitba hija silta minn konverżazzjoni tipika bejn viżitatur u pazjent. Għall-morda terminali l-mewt tinftiehem bħala mistrieħ. Għal Mario Azzopardi l-mewt hija tranżizzjoni sielma, b' "destinazzjoni mhijiex fissa". (p. 122) Għeluq : Skizzi tal-Karnival iħaddem stil bejn proża u poeżija. Azzopardi ma jikteb "Xejn eċċezzjonali ħlief is-solennità tal-banali". (p. 115) Il-"poesaġġi" li jissemmew fis-sottotitlu huma "paesaġġi" mentali, fantastiċi, mistħajla, reali, differenti; u "saġġi" għax għandhom il-piż intellettwali tagħhom, bosta drabi frott min jinsab wiċċ imb wiċċ mat-tmiem, mal-waqt finali (it-terrorist, is-suwiċida, il-marid terminali, il-poeta). Żgur li Skizzi tal-Karnival – Poesaġġi mhux għal kulħadd u dan għax il-kitbiet mhumiex faċli, anki għax jinnarraw ukoll stejjer ta' tbatija, oppressjoni u solitudni. L-iktar ġid li jseħħ minn ktibiet bħal dawn mhux waqt li qed taqrahom, imma wara, meta fis-silenzju u bla ma trid tixtarrhom u tħoss l-eku tagħhom imissek, jinfdek, jisfidak u jċaqilqek minn ġewwa.
Travelling between shadows - Social comedy and narrative in Mario Azzopardi ta' Charles Briffa Meta siket il-bahar – Poeziji ta' Charles Bezzina (2008) Kassjopea - Antologija ta' esejs (2006) ta' Maurice Mifsud Bonnici 
 
 QRUSA ta' Anton Grasso (Outlook Coop, 2009) 
 
 dal-lejl ġie alla ta' Paul P. Borġ 
 
 Triqat Ħal Tarxien ta' Joseph A. Farrugia  (Kunsill Lokali Ħal Tarxien, 2007) 
 
 DUN KARM - LE POESIE ITALIANE  a cura di Oliver Friggieri  Malta University Press, 2007. 
 
 SKIZZI TAL-KARNIVAL – POESAĠĠI 2005-2010  ta' Mario Azzopardi,  Horizons 2010.