Dan l-artiklu ferm interessanti huwa t-tieni u l-aħħar minn sensiela dwar xi strumenti tradizzjonali Maltin u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". IŻ-ŻUMMARA Jekk ikollok bedbut u qima bħal dawk li hemm midfuna fis-saqqafa taż-żaqq tista' tagħmel strument ieħor. Bedbut u qima jagħmlu strument li jissejjaħ ŻUMMARA . Dan l-istrument jindaqq ġol-ħalq, mhux imdaħħal ġo ġild ta' żaqq. Iż-żummara tista' tkun magħmula minn bedbut u qima waħda biss; jew jista' jkollha wkoll qarn żgħir f'tarf il-qima; jew tista' torbot żewġ qwiemi u żewġ bdiebet flimkien. Iż-żaqq, fil-fatt, hi magħmula minn żewġ żmamar marbuta flimkien. Meta tkun għadek qatt ma rajt xi jkun fiha saqqafa ta' żaqq, ma tagħmilx il-konnessjoni mill -ewwel. Imma meta tkun taf, tintebaħ bix-xebh ma' l-ewwel daqqa t'għajn. F'Novembru 1948, il-Ġiżwita Ġ. Ghigo S.J. kiteb artiklu msejjaħ: "Il-Milied fil-Qawl u l-Folklor" f'Ward ta' Qari: Nhar il-Milied l-irġiel u l-ġuvintur li bdew idaħħlu xi sold fil-but kienu jduru mat-toroq tar-raħal jew jinġabru f'xi ħanut tal-misraħ. U hekk kienu jgħaddu l-aħjar tal-jum jgħannu u jixxalaw. It-tfal ma kinux jersqu lejhom għajr biex jixorbu xi ħaġa minn fuqhom jew jitkesksu għal xi erba' sittiet. Kienu jinġabru fis-sqaq ta' wara l-knisja, jilgħ a bu, jaqbżu, jgħajjtu u jinbxu lix-xemx għaddejja. Iżda malli jidher fosthom it-tifel ta' Kola tan-Nagħal, bil-barnuża ta' missieru f'rasu, idoqq iż-żummara: "Ninu, ninu tal-Milied, Ommi għamliet il-kagħkiet, Għamlithom tal-qastanija, Santu Rokku tat-tiġrija; Għaddew il-festi kollha, Tlabtu waħda, tagħni mija,.." Sħabu jkomplu miegħu, waqt li Mattew, it-tifel ta' Indrija l-Vopa, jitħajjar u jiġri lejn id-dar, qisu għafrit, barra minn fuqu u s-siegħa ta' dal-ħin. Fis tarah ġej, nifsu maqtugħ, bil-flawt skartat ta' missieru. Għajta ta' ferħ iżżarżar mas-sema u jerġgħu mill-ġdid: "Ninu, Ninu tal-Milied…" Iż-żummara ilha tissemma' fid-dizzjunarji tal-Malti minn l-eqdem wieħed li nafu biss s'issa; jiġifieri ir- Regole per la Lingua Maltese tal-Kavallier Thesan, li ħareġ għall-ħabta tas-sena 1640. Illum, ħafna semgħu bil-kelma, imma ftit jafu xi tfisser. L-aħħar wieħed li kien magħruf li kien idoqqha, naturalment ġo xi għalqa mhux fis-swali tat-teatri, kien ċertu wieħed imlaqqam "Ħaxwex" li, skond Toni l-Ħammarun, kien raġel "maħmuġ u b'daqna daqsiex". Meta tfittex sewwa, issib li żmamar bħal dawn (u bl-istess isem) jeżistu fuq medda kbira tal-globu – mill-Marokk sa l-Pakistan. Jien ma nixba' qatt ngħid li hu dnub kbir li strument bħal dan kwa ż i siket għal kollox fil-gżejjer tagħna. Dan l-aħħar nibtu ftit individwi kuraġġużi li reġgħu bdew jużawh . Hekk għandu jkun. IL-FLEJGUTA Fil-kitba t'hawn fuq issemma l-flawt. Il-flawt, i l-fifra , u l-flejguta huma strumenti tan-nifs li jiġu mill-istess familja tar- recorder . Fil-każ ta' dawn l-istrumenti, il-ħoss ma jiġix minn bedbut, imma joħroġ permezz tal-prinċipju sempliċi tas-suffara. F'Malta u Għawdex għad hawn min għandu xi suffara tal-pluvieri magħmula mill-qasab minn xi dilettant tal-kaċċa. Flejguta hi l-istess ħaġa ħlief li tkun itwal u jkollha l-irfis biex tkun tista' toħroġ iktar minn nota waħda. Fil-biċċa l-kbira, il- flejguta kien ikollha sitt rifsiet; għalkemm hawn min jgħid li jafha b'erba' rifsiet quddiem u oħra wara. U hawn min jgħid li jafha b' ħames rifsiet quddiem. Id-daqs tal-flejguta jvarja ħafna, għalkemm fil-biċċa l-kbira tkun magħmula minn qasba mhux itwal minn xi tletin ċentimetru u ħoxna xi żewġ ċentimetri, li jkollha ġo fiha LSIEN , BEJTA li minnha joħroġ in-nifs, u MINFES li minnu jidħol in-nifs biex joħroġ wara li jaħbat max- XOFFA tal-bejta. (Ħares daqsxejn lejn id-disinn.) Barra minn hekk, ikun hemm ukoll l-IRFIS . IŻ-ŻAFŻAFA Dan x'aktarx li hu l-uniku strument tradizzjonali Malti, minn dawk li kienu jinħadmu f'Malta min-nies komuni, li baqa' ma nqeridx għal kollox. U naħseb li naf għaliex. Iż-żafżafa għandha bixra u ħoss daqsxejn waħda taż-żuffjett. Aħna l-Maltin m'għandna l-ebda diffikulta biex niżżuffjettaw bl-affarijiet li huma tagħna. Iż-żafżafa ntrabtet mal-karnival. Mhux l-ewwel darba li, biex għamluha, użaw xi awrinar jew kantru. U ġieli użaw xi ġild ta' fenek jew qattus u ħallew is-saqajn u d-denb imdendel biex aktar tiġi funny . U bis-saħħa tal-fatt li biex inwaqqgħu lilna nfusna għaż-żuffjett m'hawn ħadd min iħabbatha magħna, iż-żafżafa baqgħet ħajja sal-lum. Imma għandna għax naħsbu li missirijietna kienu jagħmlu ż-żafżafa xi ftit aħjar minna. Wara kollox, il-vażijiet ta' l-enemel, jew il-patalotti taż-żebgħa, u l-laned taż-żejt mhux minn dejjem kienu komuni bħal m'huma llum. Minn dejjem kienet tintuża kull ħaġa addattata li wieħed kien isib taħt idejh. Ngħidu aħna, iż-żafżafa ġieli saret minn xi bettija ta' l-inbid. Imma dari, biex tagħmel żafżafa kont x'aktarx tispiċċa tuża xi ħaġa tal-fuħħar. Fiż-żmien, ħafna mill-borom, il-pwagen u l-ġarar użati fil-kċina kienu jsiru mill-fuħħarin f'Malta u Għawdex. Imma l-għamla ta' dawn ir-reċipjenti mhix tajba biex tagħmel żafżafa. Qasrija hi ferm aħjar, imma lanqas hi m'hi tajba biżżejjed. L-antiki dilettanti ġieli ordnaw, minn għand tal-fuħħar, reċipjent apposta msejjaħ "KABAR". Dil-kelma qaluhieli x-xjuħ li kienu jkunu jixorbu l-inbid għand "Ta' Vapuri" waqt li jiftakru fil-karnival ta' tfulithom f'raħalhom – Il-Gudja. Il-kelma li qaluli kienet "qabar", imma dan hu żball. Etimoloġikament għandu jingħad "Kabar". Dan, għandna għax naħsbu li hu ċ-"ċilindru vojt" li semma George Badger fil-ktieb tiegħu Description of Malta and Gozo . KIF IĠĠILLED IL-KABAR Il-kabar kien jiġġilled fuq wiċċ wieħed b'ġild ta' bodbod. M'għandniex xi ngħidu, anke gidi jagħtik biżżejjed ġilda biex iġġilled il-kabar; imma l-aħjar ikun ġild ta' bodbod, kbir biżżejjed biex tieħu biss il-ġilda ta' madwar l-għonq. Din hi meqjusa li hi l-aktar parti b'saħħitha tal-ġild. Ġild ta' fenek jew ta' qattus jiswa biss jekk tkun qed tagħmel iż-żafżafa għat-tlett ijiem tal-Karnival, imbagħad tarmi kollox nhar Ras ir-Randan. Il-ġild jitnixxef billi togħroklu l-ġir (jew il-melħ) fuq in-naħa l-misluħa u tħallih imdendel xi mkien fir-riħ. Meta jinxef biżżejjed (wara xi ħmistax jew tliet ġimgħat) trid terġa' xxarrbu fl-ilma minn awl il-lejl, u meta jkun għadu artab u mxarrab, tistirah fuq il-wiċċ li trid iġġilled. Tista' tagħmel dan waħdek, imma l-aħjar li tkunu tnejn min-nies – biex wieħed jiġbed u l-ieħor jorbot. Imma qabel ma torbot trid issib qasba ħoxna xi ftit inqas minn ċentimetru u twila daqs tliet kwarti ta' metru. F'tarf minnhom, il-qasba jrid ikollha għaksa. Il-qasba titqiegħed wieqfa bl-għaksa 'l isfel f'nofs il-ġild u tingħafas fuqu bla ma ttaqqbu. Imbagħad tintrabat tajjeb bl-ispag, ftit 'il fuq mill-għaksa, kif jidher fid-disinn. Jekk torbotha ftit 'il fuq mill-għaksa, iktar hemm ċans li l-qasba ma toħroġlokx. Trid issib qasba b'kannoli qosra, biex ikollha aktar għekiesi. B'aktar għekiesi, meta togħrok il-qasba b'idek, il-ġild jitriegħed iktar u jagħmel ħoss aħjar. Trid togħrok il-qasba dejjem 'l isfel, u terħi idek meta terġa' titla' 'l fuq. Meta jkollok il-qasba marbuta sewwa, tista' ġġilled il-wiċċ. Meta tlesti ma tridx tinsa li l-ġild ikun għadu artab u mxarrab; allura trid tħalli ż-żafzafa tinxef, u tara kif iżżomm il-qasba wieqfa u dritta. Id-daqqaq iżomm l-istrument taħt abtu tax-xellug, u jogħrok il-qasba b'idu l-leminija (jekk ikun lemini, m'għandniex xi ngħidu). Dari kienu jbillu idhom fl-ilma; illum jużaw xi biċċa fowm jew sponża mxarrba biex jogħrku l-qasba biha. Meta tindaqq, iż-żafżafa tinżamm daqsxejn mimduda taħt l-abt, biex anke l-qasba tkun mimduda u l-ilma mill-isponża ma joqtorx fuq il-ġild. Frans Farrugia minn Ħal Għaxaq, dilettant kbir ta' dan l-istrument, minflok jorbot il-qasba dirett fil-ġild, iħobb isib biċċa njama iebsa, twila xi tnax-il ċentimentru, u jorbot lilha fil-ġild minflok il-qasba. Il-qasba mbagħad tidħol fl-injama. Meta tkun qed iġġorr iż-żafżafa minn post għall-ieħor, tista' taqla l-qasba minn postha u terġa' twaħħalha qabel tibda ddoqq. D'dal-mod hemm ukoll iI-vantaġġ li jekk tinkisirlek il-qasba, sempliċement issib oħra u tibdilha. Frans jgħid li dil-ħaġa tgħallimha m'għand missieru, u l-injama marbuta fil-ġild isejħilha "seffud". Mal-qasba kienu jħobbu jdendlu xi ħaġa li ċċempel jew iċċekċek – ngħidu aħna xi ġnieġel jew plattini żgħar magħmula mit- tappini tal-fliexken tal-minerali. L-ewwel jiċċattjaw it-tappin biex ineħħulu l-pizzi; imbagħad jerġgħu jagħtuh ftit żaqq, itaqqbulu toqba fin-nofs, u jdommu t-tappini flimkien, wieħed kontra l-ieħor, biex jiġu qishom żewġ għotjien żgħar ta' xi borma, iħabbtu wieħed ma' l-ieħor. IT-TANBUR Sa l-aħħar tas-snin ħamsin, il-Buskett, fl-Imnarja kienu għadhom idoqqu ż-żaqq, iż-żafżafa, u t-tanbur (jew tanborlin ta' l-idejn). Xogħol min idoqq it-tanbur ma kienx biss li jħabbat u jċekċek, imma ried ikun jaf jiżfen ukoll. In-nies kienu jistennew li d-daqqaq iħabbat it-tanbur mal-pala t'idu, imbagħad ma' minkbu, ma' ġenbu, ma' koxxtu, ma' rkobbtu, ma' rasu, eċċ., waqt illi jitgħawweġ u jintlewa u jiżfen għad-daqq taż-żaqq. Il-ħila tiegħu kien juriha skond kemm jaf jiżfen u joqmos waqt li jibqa' jżomm ir-ritmu tad-daqq. Illum it-tanbur għadu jintuża fil-mużika folkloristika tagħna, imma x'aktarx li jkun wieħed ileqq u kollu kuluri, mixtri minn xi ħanut tal-mużika. Ma narax għaliex m'għandniex inkomplu nagħmlu t-tnabar aħna bħal dari. It-tanborlini moderni jkunu pjuttost żgħar. Minn stampi antiki li għandna, jidher li dari t-tanbur kien ikun ferm ikbar. L-ikbar biċċa xogħol hi biex iddawwar id -DEFF – jiġifieri dak it-tilar tond li fuqu tistira l-ġild. (F'Għawdex, id-deff jgħidulu l -KUPER~ ). L-aħjar li jkollok forma u pressa taħdem bis-sħana u l-fwar. Imma dari ma kellhom xejn minn dan. Toni Cachia, Il-Ħammarun, (li minbarra li għandu żaqq għandu wkoll tanbur imġilled b'ġild ta' qattus), qalli li tista' ddawwar biċċa fagu rqiqa billi ssib tank tal-metall id-daqs li tixtieq int; torbot il-biċċa fagu rqiqa (u maqtugħa tal-qies) mat-tank bil-wajer – qisek se ddawwar l-injama mat-tank bħal ċintorin; ixxarrab l-injama; u ssaħħan it-tank bin-nar. Meta tara li l-injama bdiet iċċedi, tissikka l-wajer sakemm l-injama ddur dawramejt mat-tank. Id-deff jista' jkollu iktar minn tebqa waħda – jiġifieri tista' ddawwar żewġ jew tliet injamiet irqaq u tinkullahom fuq xulxin biex ituk il-ħxuna li trid. Id-deff jista' jkollu dijametru ta' tletin (30) jew anke erbgħin ċentimetru, u għoli ta' għaxar (10) ċentimetri. Barra d-deff, ikollok bżonn ċirku ieħor ta' l-injam, kemm kemm usa' mid-deff u b'għoli ta' żewġ ċentimetri jew ftit iktar. Il-ġild l-aħjar li jkun ta' gidi jew ta' bodbod. L-iktar parti b'saħħitha tal-ġild hi dik ta' l-għonq. Il-ġild jiġi stirat fuq id-deff meta (l-ġild) ikun għadu mxarrab u artab. Bħal fil-każ taż-żafżafa, trid iktar minn par idejn biex tistira l-ġild. Iċ-ċirku ż-żgħir jista' jgħin ħafna. Jekk ikun ta' daqs tajjeb – kemm kemm usa' mid-deff – tista' tużah biex tistira l-ġild bih, bħal ma tistira d-drapp fuq it-tanbur tar-rakkmu. Iċ-ċirku ż-żgħir jissammar fuq id-deff bi msiemer tar-ram, u l-ġild jitħalla jinxef sew. Id-deff ikollu biċċa maqtugħa biex fiha ddaħħal idek u taqbad it-tanbur minnha. Din tissejjaħ il -WEJDA . Minbarra l-wejda, ikun hemm ukoll spazju fejn jidħlu l-plattini jew ġnieġel. Imma jien nixtieq nara wkoll it-tanbur ta' MINGĦAJR ġnieġel jew plattini. Jekk ikun imġelled sewwa, it-taħbit fuq il-ġild jagħmel ħoss sabiħ; u tanbur bħal dan (jew tnejn) jista' jdoqq ma' tanbur tal-ġnieġel. Strumenti tradizzjonali Saqqafa Leħen (C) Ġużi Gatt