Din huwa d-diskors li qrajt waqt il-Lejla Letterarja ddedikata lil Ġuże' Chetcuti mtellgħa mill-Akkademja tal-Malti u mill-Għaqda Poeti Maltin fir-Razett tal-Markiz fil-Mosta nhar il-Ġimgħa, l-1 ta' Awwissu fis-6.30 p.m. Ħajr lil Daniel Bezzina għar-ritratt. Bħala wieħed li ilu jaqra kemm id-dar kif ukoll fil-klassi l-Poeżija Maltija, inkluża dik tal-ewwel nofs tas-seklu 20, għal bosta snin, spiss flimkien mal-istudenti tiegħi nifhem li minkejja li għadda ż-żmien minn mindu għadd ta' poeżiji nkitbu, hemm messaġġ jew leħen fihom li jakkwista dejjem iktar saħħa saħansitra fil-preżent, meta d-dinja tagħna, inklużi l-Gżejjer Maltin, għaddejja minn tibdiliet kbar. Dan huwa wkoll il-każ tal-versi ta' Ġuż Chetcuti li fihom hemm bħal leħen li jiġbdilna l-ħin kollu l-attenzjoni biex ma ninsewx l-imgħoddi tagħna u ma nwarrbux dak li ġarrbu missirijietna. Li għamilt hawn huwa li qbadt ftit poeżiji ta' Ġuż IL-POEŻIJI MIĠBURA 1930-2000 (2000) u slitt direttament minnhom biex nagħti eżempji ta' dan il- leħen widdiebi mill-passat. Versi li jolqtu huma dawn meħuda mill-poeżija Nofs il-Lejl , li kienet tifforma parti mill-ġabra poetika Inżul u Tlajja' tal-1964. Hawn Chetcuti jikteb: "Nofs il-lejl: Sant Anġlu u San Mikiel, bla ħoss u ħajja, fil-fond, u għalxejn qamar imċajpar Qed jiddi w jitfa' dawl ħafif, Jidhru mitlufa f' Li minnha ma jqumux." ( Poeżiji Miġbura Lili tolqotni ħafna l-kelma "raqda" li hawn tirreferi għall-fatt li żmien it-taqbid u l-glorja tal-imgħoddi għadda darba għal dejjem. Imma llum tista' tirreferi wkoll għar-"raqda" li fiha jinsabu xi wħud minnha f'rabta mal-istorja ta' pajjiżna u mal-għarfien tal-identit tagħna bħala poplu. Imma diġ mis-sena 1945 u qabel dan il- leħen "fakkari" u widdiebi kien preżenti fil-versi ta' Chetcuti. Hekk f' (li tifforma parti mill-ġabra Poeżiji tal-1945) huwa jikteb: "Għadek sabiħa, għadek l-għanja ssamma' Fuq il-ġwienaħ tas-snin, l-għanja ħemdija Taż-żmien... Ismagħha rieġa' min ġuf il- Qawwija dik il-ġrajja..." L-ewwel strofa hija stedina lill-qarrej biex ma jinsiex dan leħen l-imgħoddi. Imbagħad, lejn l-aħħar, Chetcuti jikteb: "...nies, nies u nies madwari, Toroq mimlija ħlejjaq, Tmasħir u qerq, kulħadd b'għira qawwija, Iġsma bla ruħ ; dan li qed nara dwari." ( Chetcuti jwiddibna li min jinsa l-imgħoddi, bil-ġrajjiet ta' dmija u glorja, hu "ġisem bla ruħ". Biex imbagħad ikompli, "Hekk int, Villa sabiħa, Tixgħel id- taż-żmenijiet ewliena, U treġġa' f'Malta l-jiem ta' l-isbaħ ġrajja." Hawn id-dawl iġib miegħu l-għarfien tal-istorja ta' art twelidna, kontra d-dlam tat-tnessija u l-apatija. Mill-istess ġabra – Poeżiji , 1945 – naqraw il-kwartina tħobb lil Malta, Minnha twaħħdet ir- ruħ li tħaddnet miegħek, Imma kif tista' tħobbha meta Int ċħadt u bdilt ma' lsien li mhuwiex tiegħek?" ( Anki hawn għandna versi li nkitbu fl-ewwel nofs tas-seklu 20 imma s-sens u l-importanza tagħhom jakkwista iktar saħħa llum, u dan mhux biss f'rabta mal-kwistjoni tal-Ilsien Malti. Fl-istess ġabra naqraw il-poeżija li silta minnha tgħid hekk: fil-qalb ta' l-iżmna: rajt mġarrfa Il-monumenti, il-wirt ta' ġrajjiet kbar, Smajt iċanfarni l-leħen ta' l-imgħoddi B'qawwa qalila: mill-ħażin għall-agħar." Fil-preżent b'xorti tajba m'aħniex neqsin minn monumenti u bosta bini ta' importanza storika ġie jew qed jiġi restawrat u miftuħ għall-pubbliku biex igawdih. Jien per nistaqsi jekk din hix biss kożmetika? Jekk dan sarx biss għat-turisti jew jekk hux verament qed jgħin lilna l-Maltin, speċjalment lill-ġenerazzjonijiet iż-żgħar, jagħrfu dak li verament huma: poplu żgħir iva, imma b'imgħoddi mill-ikbar li ta' min niftaħru bih? Forsi l-pjanta hija ċkejkna, bonsaj, imma l-għeruq huma fondi u ġrajjietna bħala poplu jmorru lura sekli twal fiż-żmien. U dan kollu għandu jfakkarna biex ma nintremewx quddiem il-barrani saħansitra fil-preżent. Jintrema biss min m'għandux konjizzjoni jew għarfien tal-istorja u ta' wirt art twelidu. Ġabra poetika li għaliha jibqa' msemmi Ġuż tal-1945. Kif jikteb il-poeta stess f'rabta ma' din il-ġabra, il-poeżiji f' "huma dokument tal-aħħar gwerra li jfakkar lill-ġenerazzjonijiet ta' warajna fiż-żmien l-aktar demmi u ikrah fl-istorja ta' pajjiżna." ( , p. 27) Fil-poeżija Chetcuti jfakkarna f'"Id-demm ta' wliedek! It-tiġrif ta' djarek!/ Il-ħerba, il-qerda, l-mewt, il-ġuħ, il-biża'", u jispiċċa hekk: "Il-ġieħ li ksibt jibqa' jgħix dejjem miegħek, Ma jmutx mas-snin bla ħajr, bla kliem, bla ħoss: Ismek minn ġidd għal ġidd jibqa' jintiret, Malta rebbieħa, l-Gżira tal-George Cross." ( Fil-versi ta' Chetcuti hemm pont, mela kuntatt bejn hu li qed jikteb fl-imgħoddi u l-ġenerazzjonijiet li għad iridu jiġu. Illum hawn min irid jeqred it-tifkira tal-George Cross minħabba r-rabta mal-idea ta' Malta maħkuma mill-Ingliżi. Illum il-GC għandu jfakkar fit-tbatijiet li għaddew minnhom u l-qlubija, is-saħħa u d-determinazzjoni li wrew niesna daqs 70 sena ilu! Mela l-GC m'għandux ikun għelm ta' mistħija jew umiljazzjoni. Wieħed mis-sunetti miktubin minn Chetcuti matul il-gwerra hu : hawn naqraw dwar l-eroj li taw ħajjithom għax "Lemħu 'l bogħod id- dija / tas-sliem u tal-ħelsien tħeġġeġ b'kull ħlewwa." ( , p. 208) Dawn huma d-dija, is-sliem u l-ħelsien li qed ingawdu aħna llum f'dan pajjiżna ċkejken, elementi li għandna ngħożżu ladarba l-gwerra mhix limitata għall-imgħoddi u lanqas mhi fantasija, imma realt kontemporanja u qribna sewwa. Poeżija oħra li nkitbet matul il-gwerra hi Għamja; inkitbet fl-1942 waqt attakk mill-ajru. L-omm u t-tfalja bintha għamja jitolbu waqt dan il-mument ikrah mistkenna fix-xelter. Twemmin u rebħa fuq l-għadu jimxu id f'id. Chetcuti stess jikteb: "Patrijottiżmu u Reliġjon huma l-ingredjenti ewlenin tal-poeżija li nkitbet tul medda ta' l-ewwel erbgħin sena" tas-seklu 20. ( , p. 26) It-twemmin jagħti s-saħħa lil dak li jkun u jwassal għar-rebħa u l-glorja: "Telliefa u msawta, bil-Mewt tiġri wrajhom,/ L-għedewwa dlonk ħarbu mill-art ta' San Pawl." ( , p. 229) U dan biex fl-aħħar Chetcuti jerġa' jilmaħ "tfal jaqbżu u jilagħbu,/ ... hienja, b'uċuħ daħkanin!" ( , p. 229) L-hena u l-uċuħ daħkanin issibhom fost poplu li ma jwarrabx ġrajjiet l-imgħoddi ta' art twelidu u ma jħaddanx it-tnessija. Din it-tnessija twassal biss għal injoranza, dlam, arroganza, ingratitudni u forsi wkoll poplu maħkum mill-barrani mill-ġdid, jew għallinqas nieqes mill-veru ħelsien f'pajjiżu stess. Qatt ma Ninsew , p. 236) Chetcuti jerġa' dak id-demm li xerridna, id-demm illi writna mal-medda taż-żmien" kemm ġarrabna tbatija, ġuħ doqna, w mewt rajna mal-leħħa tan-nar, għax ħrafa jisfaw il-ġrajjiet ta' qlubija li ngħidu 'l uliedna fil-ħemda tad-dar!", u jispiċċa hekk, "Tqabadna sa rbaħna: 'mma nżommu fi ħsiebna sabiex dik ir-rebħa tkun kbira 'l quddiem irridu li ngħaddu 'l uliedna, lil ħbiebna minn id għal id oħra, it-torċa tas-sliem." Fuq naħa għandna l-possibilt ta' ġrajjiet li seħħew verament li jisfaw ħrafa; fuq l-oħra t-torċa (dawl mill-ġdid) tas-sliem li tgħaddi minn ġenerazzjoni għal ta' warajha. Din hi l-għażla bejn id-dlam/tnessija u l-dawl/fakra, l-apatija u t-tifkira ħajja tal-glorja tal-imgħoddi, bis-sabiħ u l-ikrah li ġġib magħha. Fil-ġabra Poeżiji Miġbura 1930-2000 hemm ukoll taqsima jisimha POEŻIJI PATRIJOTTIĊI. Waħda minn dawn hija Swar Ħiemda (p. 375). Hawn naqraw dwar il-wirt storiko-arkitettoniku bħala tifkira ħajja, saħansitra leħen ħaj, ta' żminijiet glorjużi. Lis-swar Chetcuti jgħidilhom: leħen għalina: ħalla ħalla Jgħaddi l-baħar tas-snin: tibqgħu Fil-qalb ta' min, sider ma' sider tqabad Mal-ġelledin li ġew biex jeqirduna." Poeżija oħra hija , p. 379), anki din bi twiddiba għalina tal-preżent: l-imgħoddi, Malta. Fuq sema blu, Hemm miktub ir-rebħ li wettqu wliedek. il-ħila li wrew, it-tiġrib u t-tbatija Li batew. Kienu huma li ħallewlna l-paċi Li qed ingawdu llum. , Malta maħbuba!" Intenni, poplu li jagħraf u jibża' għal ġrajjiet l-imgħoddi t'art twelidu hu poplu b'saħħtu fil-preżent u anki fil-ġejjieni, anki jekk f'konfront ma' pajjiżi ġara huwa poplu żgħir li jgħix fuq gżejjer daqs nitfa. Dawk ta' Ġuż Chetcuti huma versi li leħenhom jibqa' jidwi u jirbaħ il-barriera taż-żmien u tat-tnessija. Huwa l-istess leħen li għandna nisimgħu jiġbdilna l-attenzjoni tagħna kull meta nżuru s-siti storiko-naturali fil-gżejjer tagħna. Huma siti li fihom il-Maltin għexu u ġarrbu esperjenzi differenti, mela fihom hemm għelm li qed jiġi trasmess lilna fis-skiet, sinjali li jgħinuna nifhmu dejjem iktar aħna min aħna bħala poplu u liema huma dawk il-karatteristiċi li jidentifikawna bħala poplu kemm ta' gżira insulari, imma anki ta' reġjun jew territorji ħafna ikbar minna, fosthom il-Mediterran, l-Afrika ta' Fuq u l-Ewropa. Dan jorbot ma' kliem Chetcuti stess fin-NOTA TAL-AWTUR għall-ktieb Poeżiji Miġbura 1930-2000 li jsostni li fil-versi tiegħu "nsibu wkoll aspetti oħra tal-espressjoni tagħna nazzjonali, kulturali, edukattiva, reliġjuża." (p. 25) Lura għal kliem David Biespiel: il-poeżija bħala mal-imgħoddi u anki bħala ingaġġ , ġbid ta' attenzjoni, . Versi bħal dawk ta' Ġuż Chetcuti – bħal wara kollox versi ta' bosta poeti Maltin oħra li kitbu fl-istess kuntest soċjali u storiku tiegħu bħal Dun Karm Psaila, patri Anastasju Cuschieri, patri Ġuż Delia, Ninu Cremona, Nikol Biancardi u bosta oħrajn – jinsistu fuq ġrajjiet l-imgħoddi, imma jfakkruna li m'għandniex ngħixu fl-imgħoddi, anzi għandna ngħixu l-waqt preżenti (il- ta' Biespiel) konxji tas-saħħa li l-poplu tagħna wera kull meta s-sitwazzjoni talbet hekk. Dawn ta' Chetcuti huma għalhekk versi li jfakkruna li hekk biss inkunu poplu mqajjem, mhux rieqed u indifferenti, poplu li ma jarmix lilu nnifsu, poplu li ma jħalli lil ħadd, la minn ta' ġewwa u lanqas minn ta' barra, jagħmillu l-bżieq fuq imnieħru.
Diskors dwar Ġuże' Chetcuti poeta