Uħud jgħidu li dawk li jinsew il-passat, xi darba jew oħra se jsibuh mill-ġdid ma' wiċċhom u jkollhom jerġgħu jgħixuh. Dan il-messaġġ jingħad l-aktar għall-passat politiku u dan l-aħħar qiegħed jiġi kkwotat spiss minħabba l-irxoxt, jekk qatt kien hemm il-mewt, tal-lemin f'aspetti varji tiegħu. Id-diskors dwar il-passat u l-politika spiss itella' l-metafora tal-iskeletri fl-armadju: dawk l-avvenimenti koroh li qatt ma ġew affaċċjati bis-serjetà u, minflok, inħbew fejn qatt ma jidhru, bl-implikazzjoni li xi darba għad jinfetaħ l-armadju, imqar bi żball, u hemm jitfaċċa l-iskeletru b'għajnejh fissi u b'dik it-tbissima tkexkex. Hemm, imbagħad, tendenza oħra: li mhux talli ma nippruvawx naħbu l-imgħoddi jew ninsewh jew ma nagħtux kasu, talli, għall-kuntrarju, nindafru fih. In-nostalġija għal dak li kien, anki jekk dak li kien mhux bilfors li kien tajjeb. Hemm tendenzi li bihom inżommu dak li kien u nippretendu li għadu u li se jibqa'. Żewġ tendenzi opposti, allura, li fl-opinjoni umli tiegħi, jikkaratterizzaw ħafna mill-andament politiku, jew aħjar mir-reazzjoni popolari għall-andament politiku, anki jekk dan jista' jkun ġdid, bla preċedent, jew aljen għall-istorja tagħna. Sa dan il-mument meta qed nikteb, Theuma qiegħed jissara għal ħajtu. Ftit wara li l-pulizija daħlilha rapport li Theuma ma kienx qed jirrispondi t-telefonati, daħlu f'daru u sabuh f'għadira demm, il-PRO tal-pulizija stqarr quddiem il-ġurnalisti li l-indikazzjonijiet kienu li Theuma pprova jikkommetti suwiċidju billi ta daqqiet ta' sikkina lilu nnifsu u pprova jħanxar għonqu. Numru minna ma niżlitilhomx din in-narrazzjoni. Għal żewġ raġunijiet: l-ewwel raġuni, forsi l-aktar ovvja, kienet il-mod mhux daqshekk konvenzjonali kif wieħed jikkommetti suwiċidju. Oħrajn argumentaw li l-pulizija kienu wisq pronti biex jispjegaw l-att bħala attentat ta' suwiċidju. Oħrajn ikkunsidraw li l-mument magħżul kien wieħed pjuttost sinfikanti, proprju lejlet li Theuma kellu jerġa' jixhed f'seduta li kienet meqjusa, apriori, waħda taħraq. Hemm raġuni oħra għala wħud minna kienu xettiċi minn din l-istqarrija maħruġa mal-ħaġra t-tajn: l-imgħoddi. Min għex tfulitu fis-snin 70 u żgħożitu fis-snin 80, u dawk li kienu adulti fl-istess perjodu, ma jistax jinsa li Malta għandha tradizzjoni li tibqa' ma ssolvix dawk il-każi kontroversjali ta' kriminalità b'konnessjoni politika. Għadna sal-lum ma nafux min tertaq lil Karin Grech, lanqas min biċċer lil Lino Cauchi u ħeba l-biċċiet f'bir il-Buskett, u lanqas għadna ma nafu min żvina lil Raymond Caruana b'tir f'geddumu. Ma nafx kemm-il kummissarju kellha l-pulizija mill-każ ta' Grech 'l hawn. Naf li kienu bosta. U kien hemm diversi gvernijiet li saħanistra wiegħdu li l-każi se jkunu solvuti. Imma le, malli jseħħ delitt b'rabtiet politiċi, il-każ jibred u jibqa' mhux solvut: skeletri fl-armadju. Fil-psike ta' ħafna, hekk kif ifaqqa' każ ta' krimini politiku, tqum il-memorja tassew infeliċi ta' Grech, Cauci u Caruana: l-ilma, anki jekk ikun frisk, jinħass jismot. L-imgħoddi għandu setgħa kbira ħafna. Forsi kien żball li l-pulizija tat stqarrija li biha qalet li kien hemm attentat ta' suwiċidju mingħajr ma tat id-dettalji li mbagħad ħarġu dalgħodu, li, pereżempju kien Theuma stess, fix-xifer ta' ħajtu, li mid-dehra stqarr l-attentat suwiċidali tiegħu. Huwa żball li stqarrija tagħti biċċa mill-istorja. Imma dan mhuwiex il-punt; il-punt huwa li l-mod kif ġiet ippreżenata l-istqarrija ħarrek l-ilmijiet qiegħda u fakkarna li għandna armadju u li fih erfajna l-iskeletri. Sforz il-ġrajjiet politiċi kien faċli, għallinqas għal uħud minna, li jitfaċċalhom l-ispettru tal-każi li seħħew u baqgħu ma ġewx solvuti. GĦAJAT U MELODRAMA Hemm uħud jemmnu li Malta weħlet il-barokk. Dak li huwa kbir, esaġerat, abbundanti u stravaganti, jeċitana tant li diffiċli nibdlu dan il-gost ma' ieħor. Ħu pereżempju l-festi tal-parroċċi. Hemm każini, anzi proprjament faċċati ta' każini, imsejħin "il-Meravilja"; każini tal-baned li jimpikaw bejniethom min minnhom għandu l-itwal arblu (qed inżomm lura ħafna milli nagħi intepretazzjoni Freudjana ta' dan, għalkemm mhux faċli); oħrajn għandhom pika ta' min hi l-akbar umbrella, u insomma, il-kultura tal-kobor. (Irridu nammettu hawnhekk, li din il-kultura tal-kobor mhijiex sindromu esklussivament Malti. F'pajjiż Trump ukoll hemm kultura tal-kobor, imma hemm ftit differenza fil-kuntest kulturali u ġeografiku bejn pajjiż Trump u pajjiżi.) Il-memorji li għandi tal-manifestazzjonijiet politiċi jfakkruni fil-barokk Malti. Niftakar il-politiċi jgħajtu, isabbtu fuq il-mejda, jixxenjaw, iferfru jdejhom, iduru 'l hemm u 'l hawn, jintilfu fil-krexxendi, imbagħad fid-diminwendi sakemm jerġgħu jixxabbtu għal krexxendo ieħor. U l-massa f'estasi liema bħalha, twerżaq b'ħanġra daqsiex bħalma jagħmlu hija u ħierġa u hija u dieħla l-vara titulari. Suppost li mxejna mis-snin sebgħin u tmenin. Imma l-effetti tal-melodrama tal-mexxejja, għadhom jinħassu. Ħafna laburisti għadhom jintilfu jaraw lil Mintoff joqmos fuq il-palk jew iħanġar fil-parlament, l-istess kif in-nazzjonalisti għadhom jinħallu bil-vuċi għolja ta' Fenech Adami. Għadni qatt ma ltqajt ma' xi ħadd li jqatta' ħinu jisma' mass meeting ta' Alfred Sant jew ta' Gonzi bħalma ltqajt ma' min għadu jogħxa b'Mintoff u b'Fenech Adami. Anki dawk li kienu għadhom bil-ħarqa jew lanqas biss twieldu fi żmien daż-żewġ performers jinnamraw mal-għajat tagħhom. Fl-Università, pereżempju, hemm teżijiet sħaħ fuq id-diskorsi ta' Mintoff u Fenech Adami, imma l-mexxejja li ġew wara (jew qabel) lanqas l-iċken ħsieb dwarhom. Aħna nħobbu l-għajat u l-melodrama. Mintoff u Fenech Adami (bl-għajnuna ta' Guido de Marco) tawna tunellati minn dawn u l-effett tagħhom għadu magħna. L-għajta "Min mhux magħna, kontra tagħna" għadha tinħass u tfiġġ f'ħafna kummenti li nara fuq il-mezzi soċjali. Tassew intriganti kif ħafna nies lesti biex jagħlqulek ħalqek – u dan jista' jsir b'diversi modi – mal-mument li jintebħu li inti mintix 'magħhom', u għax mintix magħhom, jikkonkludu mill-ewwel kif għallimhom il-paritit, int kontra tagħhom. Bilfors. Dik hija l-loġika tal-partit. L-istess hija intriganti l-attitudni ta' oħrajn li hekk kif iħossuhom ikkuntrarjati, jaqgħu għal sens ta' persekuzzjoni, tal-jaħasra, li jagħtihom sens ta' identità wkoll. L-għajat ta' Mintoff u Fenech Adami għadu jidwi. L-IŻBALL TA' THERESE Għadni lanqas iddeċidejt jinteressanix jew le t-taħwid manju li hemm fid-Dar Ċentrali. Minn banda nsibni nadotta n-narrattiva li Malta għandha bżonn oppożizzjoni serja, minn oħra nsibni nistaqsi lili nnifsi għala qed nistenna li din l-oppożizzjoni serja għandu jkollha l-forma ta' partit fis-sens konvenzjonali tal-kelma. Madankollu m'għandi ebda problema ngħid li Adrian Delia huwa travestija papali tal-figura ta' mexxej politiku u nsibha diffiċli nemmen li qed iwebbes rasu għax tant jixtieq jaħdem għal pajjiżu. Imma anki f'dawk il-mumenti meta l-indeċiżjoni tħajjarni ma nagħtix kas, ma jirnexxilix ma nimmeraviljax ruħi bil-mibegħda indirizzata lil Therese Comodini Cachia. Kważi lanqas tibda temmen il-ħwejjeġ li tibda taqra. Għax tassew, "min mhux magħna kontra tagħna", seta' għajjatha Mintoff, imma mhijiex priċipju esklussivament laburista. Hija għajta tat-tribù. Is-segwaċi ferventi ta' Delia ħaduha bi kbira tant li hemm min irid jaqblibhielu, li anki huma ntefgħu fid-difiża u qegħdin iħossuhom ippersegwitati minn Therese u l-grupp tagħha. U dawk li huma antiDelia jkomplu jitbiegħdu minn dawk li suppost għandhom l-istess kulur. Xi ġimgħat ilu kont ktibt, f'eku ta' Eco, li l-bniedem jifforma lilu nnifsu billi joħloq l-għedewwa, imqar jekk dawn ikunu immaġinarji. Therese ikkommettiet żball fl-aħħar elezzjoni: minkejja li ġiet eletta fil-parlament Malti, riedet tirrinunzja das-suċċess biex tkompli bix-xogħol li kellha qabel fi Brussell. Din il-mossa dejqet lil ħafna. Illum, dawk li m'għadomx jaħmluha, qegħdin kontinwament ifakkruha f'dan l-iżball. Għax fl-espressjoni politika popolari, l-imgħoddi huwa importanti ħafna, aktarx importanti aktar mill-futur. Bħalma huwa importanti li twerżaq, li tħabbat u ssabbat, u li tkun tribali. Il-każ ta' Therese għandu laqtiet oħrajn li wkoll huma importanti. Waħda mit-tabelli li twaħħlitilha hija dik tal-elitiżmu, tabella li hija kienet pronta rribattiet billi fakkret li trabbiet Birżebbuġa u tgħix iż-Żejtun: żewġ lokalitajiet min-naħa t'isfel tal-gżira, magħrufin ukoll bħala ċentri ta' gravità laburisti. Il-kwistjoni tal-klassi soċjali mhijiex daqshekk sempliċi, sfortunatament, speċjalment meta tgħix f'pajjiż daqs nitfa. Jekk xejn, iżda, il-każ ta' Therese xejjen għal kollox l-idea li n-neoliberaliżmu (ironikament laburista) pprova jwemminna li l-klassi soċjali m'għadhiex teżisti. Imbagħad, u nagħlaq b'din, hemm ħaġa oħra li wieħed irid jikkonsidra: Therese hija mara u xi ħaġa tgħidli li dawk li huma kontriha jżidu fit-ton ostili li bih jindirizzawha minħabba l-ġeneru tagħha. Ma nafx nistax nipprovaha din, imma s-suspett dak hu. Donnu li l-messaġġ li qegħdin jgħaddulha xi wħud huwa: "Min taħseb li int int, elitista u fuq kollox mara, biex tisfida lill-kap?" F'ċerti oqsma jidher – minħabba li jien negattiv nikteb jidher – li mxejna. F'ħafna oħrajn għadna kif konna fis-snin sebgħin, anzi kif konna ħafna qabel, meta xi Juann Mamo kien iħobb ipoġġi fuq xi ċint u jintefa' jitnejjek bil-kompatrijotti tiegħu. (Kos, lil Mamo kif qatt ħadd ma qallu kemm kien negattiv?)
L-IMGĦODDI U L-POLITIKA: SUWIĊIDJI, QTIL U ASSASSINJI