L-istudju tat-toponomastika tal-postijiet u nħawi Maltin u Għawdxin hu sabiħ u nteressanti ferm, għalkemm kultant xi ftit diffiċli u iebes u jġagħlek tqalleb ħafna kotba u rivisti. Lokalitajiet li ngħixi fihom u postijiet bħalma huma widien, għoljiet, xtajtiet, għejjun, oqsma t'art, u għelieqi, kollha għandhom l-isem toponomu tagħhom. Kitba ta' Joseph Caruana. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara 9(2011)4. Uħud mit-toponomi huma ħfief biex tasal għat-tifsira tagħhom, iżda oħrajn jeħtieġu studju fond biex wieħed jasal għal konklużjoni soda. Fin-nuqqas ta' dokumenti jew tradizzjoni soda li jistgħu jagħtu tifsira lill-isem, wieħed kull ma jista' jagħmel hu li jissuġġerixxi tifsira possibli, bbażata fuq għadd t'indikazzjonijiet li joħorġu mill-istess għerq. Iżda wieħed irid joqgħod ferm attent għax ċerti żbalji jistgħu jbegħduk milli tilħaq l-għan tiegħek li tasal għal tifsira soda u tajba. Wieħed mill-iżbalji li tista' tieħu hu li tmur fuq l-isem kif miktub jew imlissen illum. Ħafna toponomi Maltin u Għawdxin imorru lura sa żmien il-ħakma Għarbija, għalhekk x'aktarx li mal-medda taż-żmien il-kelma oriġinali tbiddlet xi ftit u ġieli ħafna, kemm fil-pronunzja kif ukoll fil-kitba meta kien isir xi testment jew kuntratt ta' bejgħ. L-aktar dokumentazzjoni abbundanti u ta' min jorbot fuqha hi dik li tinsab fl-arkivji notarili, l-arkivji tal-gvern, u l-arkivji ekkleżjastiċi. Barra dawn hemm ukoll mapep u portulani antiki. Illum bosta kittieba jaqblu li l-Għarab li kienu jokkupaw lil Malta huma l-istess Għarab li ħakmu lil Sqallija u Spanja. Dawn l-Għarab kienu mill-Afrika ta' fuq u għalhekk insibu xebħ ta' toponomi f'dawn il-pajjiżi ma' dawk ta' Malta u Għawdex. Naturalment, f'Malta l-influwenza Għarbija kienet ikbar minħabba li l-pajjiż hu żgħir fid-daqs u fil-popolazzjoni, u anke minħabba li l-ilsien mitkellem qabel kien semitiku ġej mill-Puniku. Għalhekk l-ilsien Għarbi seta' jaqbad aktar faċilment. Fl-istudju tat-toponomastika, wieħed jista' jqassam it-toponomi taħt titli differenti u jagħmel klassifikazzjoni tagħhom. Eżempju; hemm dawk li jaqgħu taħt laqmijiet u persuni, ismijiet u kunjomijiet, ġeografija tal-post, eċċ. Illum minħabba żvilupp qawwi f'ċerti nħawi, uħud mit-toponomi qed jintnesew jew jinbidlu. Għalhekk ħassejt li jkun xieraq u f'waqtu li niġbor kemm nista' mit-toponomi tar-raħal tiegħi, Għajnsielem inkluż l-Imġarr. Se nipprova nagħti wkoll il-lok ta' fejn jinsabu u, sa fejn nista', xi tifsir tal-kelma. Dan hu biss tentattiv biex dawn l-ismijiet ma jintilfux u jibqgħu għall-posterita'. TRIQ TA' LAMBERT : It-triq li tieħu mit-triq prinċipali msejħa Triq l-Imġarr ħdejn it-torri ta' Santa Ċeċilja sa fejn tispiċċa t-triq tal-kanal u tibda t-triq tal-Bwier. Illum saret frekwentata ħafna għax tieħu għall- heliport . Din it-triq hija wkoll imqassma bejn Għajnsielem u x-Xewkija. Lambert hu kunjom ta' familja ta' oriġini Franċiża. TA' SANTA ĊILJA/ĊEĊILJA: Art fl-inħawi tal-kappella li kienet iddedikata lil Santa Ċeċilja. Dawn l-inħawi b'dan l-isem jinsabu ddokumentati sa mill-1564. Aktarx li dawn l-inħawi ħadu isimhom mill-istess kappella. Hawn insibu wkoll it-torri ta' Santa Ċeċilja, li nbena minn Bernardo Macedonia fl-1613. Din in-naħa t'Għajnsielem hi magħrufa wkoll bħala "Fejn it-Torri". L-isqof Camerasa (1635-1663) kien waqqaf benefiċċju msejjaħ "Ta' l-isqof" jew "Ta' Santa Ċeċilja". Il-flus li jidħlu mir-renta kienu jipprovdu għall-ħlas tal-lettur tal-iskola tal-Għarbi. IL-BWIER: 'L isfel mit-torri ta' Santa Ċeċilja, lejn Ta' Briegħen. L-isem jista' jkun alternattiva ta' Bwar , plural ta' Bur , li tfisser art li tiswa bħala mergħa iżda mhix tajba għaż-żriegħ. IL-MISRAĦ: Fejn jingħaqdu t-toroq Tal-Misraħ, Tal-Kanal, Ta' Briegħen, u Tal-Bwier. Wesgħa art għall-wita, iżda mhix maħduma, bħal xagħra fejn kienu joħorġu jistrieħu n-nies tar-raħal u jirgħu l-bhejjem. Aktar 'l quddiem saru "pjazez". IĊ-ĊENS TA' KUTKUT: Bejn it-triq tal-Bwier u t-triq ta' Briegħen. Il-kelma ċens tfisser ħlas ta' kera fuq art jew bini għal ċertu żmien jew perpetwu. Kutkut aktarx xi laqam ta' persuna li kienet is-sid tal-art. TRIQ TAL-MERKANTI: It-triq li tieħu mit-triq tal-Imġarr minn hdejn it-Torri ta' Santa Ċeċilja għat-triq tal-Qala. Merkanti hija l-plural ta' merkant, li tfisser kummerċjant jew negozjant. SQAQ TA' WILĠA: L-isqaq jew trejqa li tieħu mit-triq tal-Qala għat-triq ta Bordin. IL-WILEĠ: Il-wita 'l isfel mit-triq tal-Merkanti bejn it-triq ta' l-Imġarr u t-triq tal-Qala. Il-kelma wilġa tfisser raba' aktarx wati li jdur mal-ġenb ta' wied. Fil-każ tagħna l-post imsemmi mhux qiegħed qrib jew ħdejn xi wied. IĊ-ĊENS: Il-wita 'l isfel mill-Wileġ li tiġi bejn it-triq tal-Qala sa triq Bengħażi. Ċens huwa ħlas ta' kera fuq art jew bini għal ċertu numru ta' snin jew jista' jkun perpetwu. L-IMREJŻBIET: 'L isfel miċ-ċens fejn jibdew Triq Borġ Għarib u Triq Bengħażi. Wettinger ifisser litteralment bħala marżebba żgħira, mrejżba, u għalhekk jista' jkun laqam. Erin Serracino Inglott jgħid hekk: "Qasam art fil-limiti t'Għajnsielem, mhux bogħod minn Borġ Għarib mnejn kien jilqa' l-wied ġej minn-naħa ta' Kenuna, qabel jgħaddi bħallikieku minn imwieżeb lejn il-wied tal-qasab fuq ix-xaqliba l-oħra t'Għajnsielem". Din it-tifsira ma tantx naqblu magħha minħabba li l-imrejżbiet hu ftit 'il bogħod minn fejn jinżel il-wied minn ta' Kenuna. L-ilma ta' Kenuna jaqbad iżjed 'l isfel lejn il-wied ta' Simirat. Ġuże' Aquilina jirreferi għall-kelma Żarrab li tfisser tidħol fiċ-ċirku waqt logħob tal-boċċi. Taħt din il-kelma nsibu wkoll ŻRIB , li E.S.I ifisser bħala "għeluq ta' post – art b'ċint baxx". Jien aktar naqbel ma' din l-aħħar tifsira għar-raġuni li f'dan il-post insibu f'dal ta' ċirku megalitiku u l-post seta' ħa ismu minnu. TAL-KAXXA: L-art li hi mdawra minn Triq Borġ Għarib, Triq Simirat u Triq Bengħażi. IL-WIED TA' SIMIRAT: Il-kelma simirat jidher li hi varjazzjoni tal-kelma simar . Simar tfisser pjanta li għandha mill-qasab irqiq li tikber f'art imgħaddra. Tixbaħ lill-ġummar. Il-wied ta' Simirat nistgħu ngħidu li jaqsam ir-raħal t'Għajnsielem fi tnejn: il-Gudja u l-Ħamri fuq naħa, u l-bqija fuq in-naħa l-oħra. Dan il-wied jaqbad l-ilma minn taħt il-ġebel l-aħmar tan-Nadur u jibqa' nieżel paralel ma' Triq Simirat u jgħaddi minn fejn illum hemm il-Pjazza tad-Dehra. Aktar 'l isfel, jaqbad ma' Wied ir-Rajjes u jispiċċa x-xatt. Billi fejn hemm il-Pjazza tad-Dehra kien aktar baxx fin-naħa ta' fuq, kien jissejjaħ il-Kalanka. IL-QASMA: Dik it-trejqa li tieħu minn Triq Bengħażi għal Triq Borġ Għarib. Fost bosta tifsiriet oħra , qasma tfisser ukoll mogħdija minn naħa għall-oħra. Aktarx ħadet isimha minħabba li din it-trejqa taqsam minn triq għal oħra biex tevita d-dawra u tnaqqas it-tul. IL-KALANKA: Il-kalanka hija dik il-parti fil-wied tas-simirat li tiġi fit-tarf tan-naħa ta' fuq tal-Pjazza tad-Dehra fejn jiġi bi dritt il-bidu ta Triq Anġlu Grech. TA' SAN MIKIEL: Hija dik l-area ta' fejn l-iskola u fejn hemm il-każin tal-futbol. TAL-QIEGĦAN: Tal-Qiegħan huwa fdal ta' sit preistoriku. Dan il-post qiegħed fuq ix-xellug ta' Triq Borġ Għarib, int u dieħel lejn il-Qala u bejn wieħed u ieħor minn fejn tibda Triq Bengħażi. Qiegħan tfisser plural ta' qiegħa fejn jidirsu l-qamħ. Hawn min l-Imrejżbiet u l-Qiegħan jirreferi għalihom bħala l-Kumpless ta' Borġ Għarib. Borġ Għarib BORĠ GĦARIB: Borġ Għarib qiegħed in-naħa ta' fuq tal-Gudja fuq in-naħa tal-lemin tat-triq tal-Qala. Borġ Għarib hu ffurmat minn żewġ kelmiet: Borġ u Għarib. Borġ tfisser, fost l-oħrajn, turrun ġebel imwaqqaf waħda fuq l-oħra. Illum aktar nagħtu tifsira ta' affarijiet fuq xulxin. Għarib tfisser barrani, stranġier. Għalhekk issir "il-Borġ tal-Barrani". Bħal ma jaf kulħadd ma' dan il-post hemm marbuta leġġenda sabiħa ħafna li tat l-isem lill-post. Il-leġġenda tgħid li fi żmien il-ħakma Għarbija, raġel misterjuż, ta' kuljum għall-ħabta tal-għabex, kien jiġi minn-naħa tal-Għarb riekeb fuq żiemel biex jixgħel lampa taż-żejt quddiem il-Madonna fis-santwarju tal-Madonna. Dan il-bniedem kien donnu mdawwar b'misteru. Għalkemm kien jiġi minn-naħa tal-punent, ħadd ma kien jaf il-post eżatt mnejn kien jiġi u lanqas fejn kien imur wara l-ġirja tiegħu għax qatt ma kellem lil ħadd. Darba waħda, wieħed Għarbi ried jikxef min kien dan il-bniedem misterjuż. Għalhekk staħba wara ħajt tas-sejjieħ jistenna lir-rikkieb misterjuż jasal. Hekk kif dan wasal ħdejh, l-Għarbi assaltah, iżda r-rikkieb xpruna liż-żiemel u dan ġera b'aktar qawwa 'l quddiem, bl-Għarbi mqabbad ma' denb iż-żiemel. X'ħin wasal fil-post li qed nitkellmu dwaru, l-Għarbi, wara dik it-tkaxkira kollha wara ż-żiemel, waqa' bla ħajja fl-art. In-nies sabuh l-għada filgħodu iżda ħadd ma ssogra jmissu. Minflok huma tefgħu fuqu ġebla wara l-oħra sakemm radmuh kollu u hekk ifforma l-borġ ġebel fuq xulxin. Dan il-borġ ta l-isem lil dan il-post. TA' BEĊĊUNA: L-art li tiġi 'l isfel mill-isqaq tal-Wilġa, bejn it-triq tal-Qala u t-triq ta' Bordin. Beċċuna hija ħamiema żgħira li għadha ma bdietx ittir. Hawnhekk jista' jkun laqam. TA' BORDIN: L-art 'l isfel minn ta' Beċċuna u bejn it-triq tal-Qala u t-triq ta' Bordin. Din l-art tinfirex sat-Triq tax-Xep, taħt in-Nadur. Din kienet art tal-familja Bordino (fis-seklu XV). Għalhekk din il-wesgħa art ħadet isimha mill-kunjom ta' din il-familja nobbli Bordino/Burdino. IL-GUDJA: Il-wesgħa art imħattba li hi mdawra minn Triq Borġ Għarib minn-naħa ta' fuq, minn Triq il-Gudja u Triq Fuq il-Għajn minn-naħa t'isfel, u mill-Wied tas-Simirat u il-Wied ta' Martin fuq il-ġnub l-oħra. Gudja tfisser art aktarx għolja u fit-tond tiela' ħelu ħelu madwar, iżda mhux għolja ħafna. Fil-fatt il-Gudja, għalkemm ma tantx tagħti fil-għajn hija waħda mill-iżjed postijiet għoljin f'Għajnsielem. IĊ-ĊAGĦKIJA: Parti f'nofs il-Gudja li kienet tintuża għall-insib tal-għasafar. Ċagħkija tfisser qiegħa ta' mansab aktarx imdawra biċ-ċagħak u l-ħamrija. IL-WIED TA' MARTIN: Jibda mit-triq tal-Qala, jaqsam il-Gudja minn wara l-knisja ta' Sant Antnin, jgħaddi minn taħt Triq il-Gudja, Triq il-Ħamri, u Triq Sant'Antnin u jibqa' nieżel sax-xatt. Jista' jkun li ħa ismu mill-familja li kienet taħdem ir-raba' li jagħmel miegħu. TA' GLIEX: L-art li tiġi n-naħa ta' fuq ta' Triq Sant'Antnin sat-triq tal-Qala u tmiss mal-Gudja. Ta' Gliex huwa l-laqam tal-familja proprjetarja ta' din l-art. Ta' min isemmi li meta l-Patrijiet Franġiskani Minuri ta' Ġieżu ġew l-ewwel darba f'Għawdex fl-19 qagħdu f'dar ta' din il-familja ta' Gliex. WIED BILJUN: Il-wied li jibda mill-Qala, jgħaddi minn quddiem il-knisja u l-kunvent ta' Sant'Antnin u jibqa' nieżel lejn iż-Żewwieqa. Dan huwa wied sabiħ ħafna, dejjem iħaddar bil-qasab, siġar tal-ħarrub u tal-frott, u uċuħ oħra tar-raba'. Skont il-Professur Wettinger, l-isem Wied Biljun ġej minn Wied Bin Iljun (gued bin liun – 1582). TAL-KLIN: L-art ta' bejn triq iż-Żewwieqa u Triq Biljun. Klin hija xitla msaġġra dejjem imħaddra b'zokk wieqaf li jogħla sa żewġ metri; b'ħafna friegħi jarmu riħa tfuħ b'weraq aħdar sabiħ, bajdani minn taħt b'ward blu jagħti fil-vjola kważi s-sena kollha. Tikber fil-widien u l-blat, fin-niexef ( Rosmalinus Officinalis ). FUQ GĦAJN IL-LONK: X'aktarx li l-isem proprju tagħha hu Għajn il-Għonq, iżda mal-milja tas-snin sar popolarment magħruf bħala Għajn il-Lonk. Din l-għajn kienet tinsab fil-bidu ta' Triq iż-Żewwieqa fuq il-ġenb ta' Wied Biljun. Sa ftit tas-snin ilu kien fiha nixxiegħa t'ilma ġieri li kien jiġi mill-Gudja permezz ta' mini, kanali, u akwadott. Dan l-akwadott żgħir kien b'xi ħames arkati u kien jaqsam il-Wied ta' Martin fejn illum hemm il- playing field Father Hersey fil-Gudja. L-ilma ta' din l-għajn kien jintuża biex in-nisa jaħslu l-ħwejjeġ u għax-xorb, u minnha kienu jinqdew ukoll is-suldati li kien hemm fit-torri Garzes. L-ilma tagħha kien jibqa' sejjer biex isaqqi r-raba' taż-Żewwieqa. FUQ IL-ĦAMRI: L-inħawi ta' fuq il-Ħamri huma fejn illum hemm il-Belveder. Probabbli li ħa ismu billi r-raba' li kien hemm f'dawk l-inħawi kien kollu raba' ħamri. BALZUNETTA: In-naħa ta' fuq ta' Għajnsielem. Triq l-Imġarr, u Triq Cordina – l-inħawi ta' dik in-naħa. Il-kelma balzunetta ġejja mit-Taljan "Barcellonetta" li tfisser Barċellona żgħira. TA' LELLUXA: 'L isfel mit-torri ta' Santa Ċeċilja lejn Għajnsielem, fejn hemm il- B o rehole tal-ilma, ftit 'l isfel mill- Gozo Heritage . Hija art fil-qrib ta' Santa Ċeċilja li ġa kienet dokumentata fl-1553 u li fuqha kien imħolli legat biex isir il-quddies. Lelluxa hawn huwa laqam. Barra dan, lelluxa huwa isem ta' fjura komuni ta' kulur isfar karg – Chrysanthemum Coronarium . TA' ĠOLIN: Aktar 'l isfel mit-triq tal-Briegħen lejn Mġarr ix-Xini. Ġolin jidher li hu xi isem ta' xi ħadd. TA' BRIEGĦEN: L-art imdawra minn triq Tal-Briegħen, Triq Cordina, u Triq tal-Bwier. Minn-naħa tal-Lvant tmiss ma' Sant'Elija. Il-Professur G. Wettinger, skont dokument tal-1570 iġib dan l-isem bħala tal-Briegel fit-territorju ta' Sant'Elija. Aktarx xi kunjom antik jew laqam. IL-ĦOTBA: L-art bejn Ta' Lelluxa u Ta' Cordina. Art aktarx għolja aktar mill-madwar. Għolja żgħira, aktarx tonda fuq qasam art watja. TA' CORDINA: Bejn Triq Cordina u Triq l-Imġarr. Cordina huwa kunjom li ilu Malta sa mis-seklu XVI. Hawn tfisser l-art ta' Cordina. Fuq mappa antika, sibt li din l-art tissejjaħ Tal-Ġonna. TA' MĠARR IX-XINI: Il-medda ta' art kbira li tilħaq mill-bajja ta' Mġarr ix-Xini sa taħt il-Belt (Chambrey). Skont il-Kan. G.P. Agius de Soldanis u anke xi kittieba oħra, Mġarr ix-Xini tfisser port tax-xwieni. Dan minħabba li hawn teorija li Mġarr tfisser post mnejn iġorru, waqt li xini tfisser bastiment tal-qlugħ tal-imgħoddi. Għahekk, port tax-xwieni. Iżda skont il-professur Godfrey Wettinger, din it-teorija tradizzjonali hi żbaljata. Hu jsostni li l-kelma mġarr hi l-plural ta' miġra (nixxiegħa ta' ilma), u l-kelma xini oriġinarjament kiebet Xini – kunjom ta' persuna. Għalhekk, skont Wettinger it-tifsira għanda tkun l-Imġar ta' Xeni. IS-SIKKA TAL-FESSEJ: Ras ta' blat baxxa mal-baħar bejn Mġarr ix-Xini u x-Xatt l-Aħmar. Fessej tfisser min jifsa. Dan il-post jingħad li hu msemmi hekk minħabba l-ħoss partikulari li jagħmel il-baħar fit-toqob ġol blat. L-ISKOLL TAL-FESSEJ: Skoll imdaqqas fil-baħar, ftit 'il barra mill-post tal-Fessej. Ras il-Ħobż RAS IL-ĦOBŻ: Ir-Ras ta' barra nett tal-Fessej; l-aktar parti maħruġa 'l barra għal ġoll-baħar. Fl-antik kien hemm waħda millhekk imsejħa għases tal-baħar. Bħala tifsira, tidher li hi l-ħotba tal-ħobża, iżda t-tifsira t-tajba ma tantx hija ċara. Skont G.P. Agius de Soldanis, hawn kien isir l-aħjar melħ fil-gżira t'Għawdex. IL-QALA TAL-MIKĦAL: Id-daħla ta' ġewwa mill-ponta tal-fessej. Għalkemm dan il-post insibuh imsemmi f'xi kotba, fosthom ta' De Soldanis u Annibale Preca, ħadd min-nies li saqsejt ma jaf b'dan il-post jew b'dan l-isem. Il-kelma mikħal hija nom mimmat mill-aġġettiv ikħal, għalhekk tiġi l-Qala l-Kaħla. IL-ĦALQ: Daħla żgħira fil-bajja tax-Xatt l-Aħmar. Il-kelma ħalq hawnhekk tfisser daħla ta' baħar f'art imqawsa. IL-MEJDA: Il-parti ta' fuq l-art in-naħa ta' ġewwa tal-Ħalq. Mejda hawn tfisser wesgħa art watja u ċatta. Ix-Xatt l-Aħmar IX-XATT L-AĦMAR: Bajja żgħira taħt Forti Chambray. Xatt tfisser xifer l-art li jmiss mal-baħar. Hemm teorija li din il-bajja tawha l-isem "aħmar" biex jiddistingwuha mix-xatt l-ieħor, jiġifieri l-port tal-Mġarr li popolarment hu magħruf bħala "x-Xatt". Jista' jkun ukoll li tawh dan l-isem għar-ramel ħamrani li jingħad li kien hemm f'dan il-post. GĦAJN KLIN: Din tinsab fuq ir-riħ tax-Xatt l-Aħmar. IL-KALANDRA: Parti mill-bajja tax-Xatt l-Aħmar. Kalandra hu isem ta' għasfur. TAL-INGLIŻI: Bħal ta' qabilha, din hi parti mix-Xatt l-Aħmar. Probabbli li ħa ismu mill-Ingliżi li kienu stazzjonati Chambrey u li kienu jinżlu jgħumu hawn. IL-PONTA TAL-MELLIEĦA jew TAL-FUTMA: Ir-ras ta' barra nett tax-Xatt l-Aħmar, il-minkeb li jdawwar l-istess bajja. Mellieħa hu post fejn ikun hemm is-salini biex jagħmlu l-melħ. Dan il-post hu magħruf ukoll, l-aktar minn-nies t'Għajnsielem, bħala "Tal-Futma". Fatma (varjanti ta' Futma) huwa isem ta' mara Għarbija u f'sens ġenerali jindika tfajla Misilma ta' ġilda samra. Dan l-isem, xi wħud jindikawh b'disprezz lil xi mara kerha. Skont tradizzjoni li smajt minn-nies frekwenti ma' dan il-post, qaluli li l-post ħa ismu minn mara jisimha Fatma/Futma li kienet toqgħod ġo għar li jinsab in-naħa tal-bejlikk, u kienet tmur tagħmel il-melħ fil-post imsemmi. Storja oħra li smajt dwar din il-mara hija li darba kien hemm raġel qiegħed jistad bit-terrieħa u f'daqqa waħda din ħaditu u kien se jegħreq f'dan il-post. Fatma kienet hemm tagħmel il-melħ u malli ndunat x'kien qiegħed jiġri, din ġriet u salvatu. In-nies baqgħu jsejħu dan il-post għaliha.