Dan il-kapitlu deher oriġinarjament bħala parti mill-ktieb "Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni" ta' Ġużi Gatt. DJAR U GĦOROF Fejn hemm ir-raba', il-bniedem jibni l-bini biex joqgħod fih – għall-ewwel irziezet weħidhom, li mbagħad isiru rħula sħaħ. Id-djar antiki kienu jinbnew b'ħitan wisgħin (xi tlieta jew erba' piedi) li jissejħu MRAMMI (pl. imramma). Il-ġebel kien ikun XULLIEL , jiġifieri minġur minn wiċċ wieħed u aħrax min-naħa l-oħra. Il-wiċċ it-tajjeb, naturalment, kien jitqiegħed fuq barra, u fil-wisa' tagħha l-imramma kienet timtela bil- MAZKAN u l-ħamrija. Meta jaslu f'għoli ta' sular kien ikollhom isaqqfu bix- XOROK . Peress li l-ġebla Maltija hi ratba, l-itwal xriek li kont tista' taqta' fil-barriera kien ikun ta' QASBA – seba' piedi bejn wieħed u ieħor. Itwal minn hekk, ix-xriek kien jidgħief wisq u kien jista' jinqasam. Mela xriek twil qasba kien jagħlaq il-wisa' bejn imramma u oħra, u allura l-ebda kamra ma setgħet tkun usa' minn qasba…..sakemm ma tħaddimx daqsxejn rasek. Il-Maltin ħaddmu rashom u vvintaw il- KILEB (pl. klejjeb) – ġebla kbira li titqiegħed fuq nett ta' l-imramma, nofsha sserraħ fuq il-ħajt u n-nofs l-ieħor jixref 'il barra. Ix-xorok, għalhekk, setgħu jitqiegħdu fuq tarf il-kileb, u l-kamra kienet tirbaħ dawk il-ftit pulzieri oħra. Jew inkella, stajt tibni bil-ħnejjiet u tagħlaq bix-xorok tal-qasba bejn ħnejja u oħra; iktar ma ttawwal iktar tagħmel ħnejjiet. Id-dar tipika Maltija jkun fiha dan li ġej: Minn bieb kbir mibni bi ħnejja rieqda tidħol għal ġor- REMISSA . Ir-remissa jrid ikollha bieb wiesa', għax dari kien jitqiegħed fiha l-karettun. Mir-remissa toħroġ għal ġol- BITĦA (pl. btieħi). Qabel ma daħlet il-kelma "remissa", il-Maltin kienu jgħidu SQIFA . Fil-bitħa jkun hemm taraġ fuq barra li jagħti għal fuq is- SETAĦ (pl. stieħi). Is-setaħ hu bejt żgħir li minnu tgħaddi għal- GĦORFA (pl. għorof). Kamra ma tistax tissejjaħ "għorfa" jekk ma tkunx fis-sular ta' fuq. L-għorof kollha ta' Malta u Għawdex trid titla' għalihom bit-taraġ, inkella ma jkunux għorof. Mal-ħajt ta' l-għorfa fuq barra, ikun hemm, imdaħħlin ġol-ħajt forma ta' taraġ, xi xorok biex minnhom titla' għal fuq il-bejt ta' l-għorfa. Din tissejjaħ il- MUTALGĦA . Kamra isfel tissejjaħ DWEJRA (pl. dwejriet). Dwejra hi diminuttiv ta' "dar". Fid-djar ta' dari, inkluż dik fejn kont noqgħod jien fi tfuliti, kien ikun hemm kamra li tissejjaħ "id-dar". Din kienet tkun l-isbaħ waħda, b'xi sodda tar-ram u l-ħadid, u mejda bi friskatur, buqar, u xugaman f'każ li jkollu jidħol xi tabib biex jara xi marid. Ikun hemm ukoll salib jew kurċifiss u xi senduq jew l-aħjar bicca għamara li dak li jkun ikollu fid-dar. Fil-ħitan ta' l-għorof u d-dwejriet kont issib xi WITET jew tnejn (pl. utiet) – kunjardi imdaħħlin fil-ħajt, nofshom ġewwa u nofshom barra, biex magħhom iddendel xi barżakka jew xi xedd tal-bhejjem jew li trid. BHEJJEM U TJUR Il-bhejjem kienu jitqiegħdu fil- MAQJEL (pl. mqajel) li ġo fih ikollu l- MAXTURA (pl. mxatar) li jkun fiha l- MAGĦLEF . Jekk xi biċċa mill-bitħa tingħalaq biex fiha jiġru xi tiġieġ jew fniek, jew xi gidi jew ħaruf – dik tissejjaħ MANDRA (ara l-"Kurżitajiet", aktar 'l isfel). Xi ċint jew ħajt fil-għoli kien jinbena bi knaten imħaffra minn ġewwa u b'toqba minn barra biex fihom jidħol ibejjet il-ħamiem. Dan jissejjaħ il- GOR u mhux "barumbara" li tkun bini sħiħ, mibni apposta għat-trobbija tal-ħamiem. Għalkemm għidt: "mibni apposta", dan mhux bilfors – għax hawn anke torrijiet qodma li sabu ruħhom mibdula f'barumbari. NEMMIESA U MRABAT Id-dar Maltija kienet tagħti daharha lit-triq biex tostor il-familja ġewwa. Minbarra l-bieb ta' barra, ikun hemm xi tieqa waħda li tagħti għal fuq it-triq (bla ma ninsa t- TOQBA TAL-QATTUSA ). Dit-tieqa tkun fl-għorfa u minnha tħares għal fuq il-bieb. Imma nagħtu każ iħabbatlek xi ħadd u tkun tixtieq tara minn ġie qabel ma tiftaħ? F'dak il-każ, fil-ħoġor tat-tieqa ta' l-għorfa ikun hemm toqba, u bi dritt it-toqba, kanal żgħir imħaffer fil-faċċata eżatt fuq il-bieb. Minnu, bit-tieqa magħluqa, tkun tista' tara min ġie, u jekk ma jogħġbokx, ma tiftaħx. Din jgħidulha NEMMIESA jew KIXXIFEJRA. (Fuq das-suġġett, inkluż fuq "il-gor", ara l-ktieb ta' Anton F. Attard Mill-Ħajja ta' l-Imgħoddi.) It-tieqa ta' l-għorfa, fuq barra, ikollha żewġ knaten li jisporġu 'l barra qishom is-saljaturi ta' xi gallarija. Dawn jissejħu ĦARRIĠIET (sing. ħarrieġa). Fuqhom kien jimtedd xi xriek (xorok) tal-ġebel jew xkaffa ta' l-injam. Fuq l-ixkaffa kienu jitqiegħdu l-ġbejniet biex jinxfu; u allura xi kultant isibuha bħala t- TIEQA TAL-ĠBEJNIET . LEFT-HAND DRIVE Isfel, ħdejn il-bieb ta' barra, imma dejjem fuq in-naħa tax-xellug tiegħu, ikun hemm żewġ tarġiet fuq xulxin. Jgħidulhom it- TARAĠ TAL-MIRKEB . Fuq ix-xellug tat-taraġ tal-mirkeb ikun hemm ħarrieġa oħra, did-darba mgħawra u minfuda min-naħa għall-oħra u li tissejjaħ il- MARBAT (pl. imrabat). Hemm raguni tajba għaliex dawn it-tnejn qegħdin fuq ix-xellug tal-bieb. Il-Malti, dari, kien joħroġ iż-żiemel jew d-debba mir-remissa, idawwarlu wiċċu lejn ix-xellug tal-bieb u jorbtu mal-marbat. Imbagħad joħroġ il-karettun, idawru wkoll lejn ix-xellug, u jorbtu ma' dahar il-bhima. Jitla' fuq it-taraġ tal-mirkeb u jirkeb fuq ix-xellug tal-karettun. Dan għaliex it-traffiku sa ma ġew l-Ingliżi f'Malta kien left hand drive. Hekk, il-bidwi kien isuq lejn il-lemin tat-triq; jiġifieri bir-rota n-naħa t'idu l-leminija n-naħa tal-ħajt u hu jkun fuq in-naħa l-oħra jħares lejn in-nofs l-ieħor tat-triq minn fejn jiġi t-traffiku ta' faċċata tiegħu. Billi t-toroq kienu dojoq, ħafna djar kien ikollhom GĦAZZA (pl. għazziet) – ġebla soda mqiegħda mal-ħajt tad-dar biex ma jgħaddix xi karettun, iħakkek mal-faċċata u jobroxha. MIKLEM Qed inniżżlu xi ftit kliem li l-Maltin jistgħu jiltaqgħu miegħu meta jaqraw bl-Ingliż u li forsi jkollhom diffikulta biex isibu l-ekwivalenti tiegħu bil-Malti. Il-kliem mhux qiegħed fl-ordni alfabetiku, imma qiegħed miġmugħ skond is-suġġett: ID-DAR RURALI Ħasira Qanniċ Ħabbata Setaħ Qiegħa/Andar Wall-cupboard Gabinett/Armarju Miżieb Ħerża ID-DAR FL-IBLIET U L-IRĦULA Il-Koxxa tal-bieb Faċċata Tamboċċ Il-Ħoġor tat-Tieqa L-ARKITETTURA Ħnejja/Arkata Ġewnaħ (1) Fuqani (2) Posta/impostaturi (4) Ċ avi (5) Ir-Refgħa (8) Arkipjan Ħnejja fuq tliet ċentri Ħnejja fuq erba' ċentri Ħnejja qanpiena Ħnejja kumpass/nofs tond Ħnejja ħmejżija Ħnejja rieqda Ħnejja maqtugħa Ħnejja merfugħa Ħnejja nagħla Biex infissru dik li bl-Ingliż tissejjaħ thrust, jiġifieri dik il-pressjoni jew imbuttatura li l-ħnejja tagħmel fuq il-ġenb tal-bini, bil-Malti ngħidu il-ħnejja " titfa' ". Saqaf ħesri Ħajt Inġir (naġġar/jonġor) Tikħil Ħajt singlu Ħajt dobblu (jekk ikun wiesa' – imramma) Ħajt tal-kantun Ħajt b'fil mitluf Ħajt tas-sejjieħ Bil-ġebla tal-ġidra Bit-talut/tar-raqqad Gwarniċun Niċċa Loġġa/luġġjar Lamberżuna Trunċiera Kurżitajiet: * IL-KILEB: Id-dizzjunarju ta' Aquilina Maltese-English Dictionary (Qiegħed imniżżel fil-lista ta' kotba ta' referenza fil-paġna li jmiss) jagħti l-plural tal-kelma "kileb" bħala "klejjeb". Hawn ħafna li m'humiex konvinti minn dan. In-nies kollha tal-ġebel li kellimt u li għadhom jiftakru ż-żmien meta l-bini tas-soqfa bil-kileb ma kienx ilu li nqata', kollha jħossu li "kileb" hi l-plural u mhux is-singular. Jgħidulek: "Saqaf mibni bil-kileb." Jew "Il-kamra kellha ħames kileb fuq kull naħa." Biex inkun għidt kollox, in-naħa t'isfel ta' Malta jgħidu "kolob" mhux "kileb". Imma jekk "kileb hi l-plural, x'inhu s-singular? F'xi għodda ta' dari jew xi mekkaniżmi antiki , bħalma hu in-newl li fuqu jsir l-insiġ tad-drapp, jew xi arloġġ, sew jekk ikun ta' knisja u sew jekk ikun żgħir, jew inkella xi xkubetta antika, hemm parti mekkanika li bil-Malti tissejjaħ "il-kelb". Din tkun dejjem xi għamla ta' ganċ jew driegħ li jżżom lil xi parti oħra tal-mekkaniżmu milli tiċċaqlaq, jew xi rota milli ddur (ara ftit l-eżempji t'hawn taħt). Jekk toqgħod taħseb ftit, hekk jagħmlu l-kileb: iżommu x-xorok milli jiċċaqalqu u jaqgħu għal isfel. Għalhekk mhix ħaġa kbira biex is-singular hu KELB u l-plural hu KILEB jew KOLOB . Ma' dan jidher li jaqbel Erin Serracina-Inglott għax hekk jagħti l-kelma fid-dizzjunarju tiegħu Il-Miklem Malti. * Il-kelma MNAJDRA hi d-diminuttiv ta' "Mandra". Mela t-tempji tal-Imnajdra ħadu isimhom mill-isem tal-post u mhux bil-kontra. Probabbli li f'xi żmien kienu jrabbu l-bhejjem fihom. L-isem "Ħaġar Qim" ifisser "Ġebel Wieqaf". "Qim" hu aġġettiv mill-verb "Qam, iqum". Meta nqum minn bilqiegħda nkun qiegħed "qim". (c) Ġużi Gatt