ll-ħdax-il xahar tas-sena. Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. Wasalna f'Novembru tas-sena 1849. Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Minbarra x-xogħol li għandu jsir fir-raba' bagħli u r-raba' saqwi, għal kull xahar il-kalendarju kellu dik li jsejħilha "Osservazzjoni", u qegħdin inġibu dik tax-xahar ta' Novembru. Isfelnett żidna l-kummenti tagħna: NOVEMBRU – IX-XAHAR TA' INŻIGĦ IL-WERAQ Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 17.9 C. Traħħas: In-Nespula. Jiżhar: Il-Pastard, il-Qaqoċċ, iż-Żagħfran. Issajjar: Il-Fomm il-Lipp. Tinża' : Id-Dielja, ir-Rummien, il-Pumakannella, il-Bżar Aħmar, is-Sebuqa. Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Bagħli: Jinżara': L-Għosfor, ix-Xgħir, il-Qamħ Majjorkin. Jitħawwel: Il-Basal, il-Patata tax-Xitwa. Jinqata': Il-Bużbież. Ix-Xogħol tal-Bdiewa: Fir-raba' Saqwi: Tinżera': Iz-Zfunnarija. Jitħawwel : Il-Kaboċċi. Jinżabar u jsir il-porpejn ta': Id-Dwieli, ir-Rummien. Proverbji: La jasal San Anard, Iżra' f'kull art (miktuba ard). Is-Sajf ta' San Martin, Il-Biedja tifraħ bih. Il-qamħ f'Santa Katrini, It-tiben u t-tagħam jagħtini. Il-qamħ f'Santa Katrini, it-tiben u tagħam jagħtini (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Osservazzjoni: Iż-żrigħ tal-qamħ fil-ħatt għandu vantaġġi illi l-bdiewa kollha li jaħsbu tajjeb fuq dak li jagħmlu, jistqarruhom. Dan iż-żrigħ isir bi strument li jiżra' waħdu, ixerred il-qamħ kif imissu u bil-qies kollu, jordom il-qamħ kollu xorta waħda, u hekk iż-żara' jiġi mqabbad tajjeb fir-raba' qasir . Dan l-istrument ixerred ukoll il-bżar , imma wisq inqas minn kieku jixxerred bl-idejn; u jfendi iżjed għaliex isib ruħu mal-istess żerriegħa. B'dan il-mod ta' żrigħ, tonqos il-ħsara li jagħmlu s-saqajn fin-naqa ; jagħti aktar qawwa li jikber iż-żara'; u dak fuq kollox li hu aktar tajjeb li jagħti tagħam wisq iżjed miż-żrigħ l-ieħor li jsir bil-keff ; b'mod illi r-raba' għajjien ikun jagħti daqs ir-raba' tajjeb. L-ewwel strument taż-żrigħ kif semmejna, li fehmu li jġibu għal pajjiżna, hu dak li għamel is-Sur Maurgue; fejn fost l-istrumenti kollha li s'issa barra għaż-żrigħ, hu l-iktar sempliċi u ħafif. (Mis- Societa Economico-Agraria ta' Malta) IL-KUMMENTI TAGĦNA: F'Novembru jinżera' l-qamħ Majjorkin. Dan il-qamħ hu l-ewwel wieħed li jissemma wara x-xhur tas-sajf. Jiġi allura l-qamħ tal-bikri . Castagna, fil-ktieb tiegħu Lis storia ta' Malta bil ghzejer tahha , li ħareġ xi snin wara l-Kalendarju tagħna, u seraq ħafna minnu, jpoġġiha hekk: It-tagħam: Taħt dan l-isem aħna nieħdu l-qamħ u x-xgħir. Il-qamħ hu ta' varjeta kbira u tajba fejn dak ta' pajjiżi oħra. Jinżera' sena banda, u sena oħra: minn Novembru sa Frar, u jinħasad minn Mejju sa Ġunju. Il-bikri joħroġ safrani; l-ieħor tal-aħħar, jirnexxi ħamrani. Il-qamħ joktor wisq: b'modd li wieħed jiżra', jieħu sittax-il modd, fi bnadi erbgħa u għoxrin, u daqqiet, tletin ukoll. Mela kien hemm is-safrani u l-ħamrani, u l-bikri hu s-safrani. Il-qamħ Majjorkin hu l-qamħ mill-isfar, u dak li l-Kalendarju jsejjaħlu t-tomnija , hu l-qamħ mill-aħmar, li jinżera' għall-imwaħħar. Fl-osservazzjoni jissemma ż-żrigħ tal-qamħ fil-ħatt , u l-Kalendarju jaħseb li dan hu aħjar miż-żrigħ li jsir bil-keff . Il-keff hu l-pala tal-id. Il-kelma pala forsi llum tintuża aktar, imma kelma aktar Maltija hi l- keff tal-id . Meta toħroġ idek biex xi ħadd jitfagħlek xi ħaġa ġo fiha – ngħidu aħna xi ħelu, kif kienu jgħidulna biex nagħmlu meta konna żgħar – int tkun ilqajt il-ħelu ġol-keff t'idek. Meta bidwi jaqbad qabda żerriegħa f'id waħda u jferrixha mal-għalqa kollha – dak jissejjaħ "żrigħ bil-keff". Qabel ma jibda jiżra' l-qamħ il-bidwi ried l-ewwel imattar l-għalqa. Din hi kelma sabiħa li dnub li issa għoddha ntilfet. Meta tferrex iż-żerriegħa fuq wiċċ il-ħamrija, iż-żerriegħa tinħeba u mhux dejjem tkun tista' tikkonoxxi fejn xerridt. Il-bidwi għalhekk kien jagħmel sinjali bl-imgħażqa fil-ħamrija biex bihom iqassam l-għalqa f'taqsimiet li kull waħda minnhom tissejjaħ imtira . Il-bidwi imbagħad jimxi tul kull imtira, f'id waħda jġorr xi ġewlaq jew ċurniena żgħira mimlija żerriegħa, u bl-id l-oħra jaħfen ponn żerriegħa u jferrixha, sewwa kemm jista' jkun, mal-imtira kollha. Dan il-metodu ta' żrigħ, il-kalendarju, bir-raġun kollu, jsejjaħlu żrigħ bil-keff . Imma l-osservazzjoni għax-xahar ta' Novembru xtaqet tinsisti li kien hemm "strument" ġdid li kien jippermetti lill-bidwi li minflok bil-keff, jiżra' fil-ħatt ( in linea ). Din hi kelma li, għal min bħali jogħxa fuq in-nisel tal-kliem, iġġib ferħ kbir fil-qalb! Il-kelma ħatt hi l-kelma Maltija għal dak li llum sar "sinjal", jew "sing", jew linja, jew anke " line ". Jidher li l-ewwel li tniżżlet din il-kelma kien fid-dizzjunarju ta' Mikiel Anton Vassalli u d-dizzjunarji l-oħra ta' wara baqgħu jġibuha. Erin Serracino Inglott, fil-Miklem iġib ukoll il-kelma taħtit , u jfissirha bħala "kaligrafija" – u dan bir-raġun kollu għax meta tikteb, int tikteb linja linja, sing sing, jew line, line . Hekk xtaq li jibdew jagħmlu l-bdiewa, dan il-kalendarju maħruġ mis- Societa Agraria – xtaqhom li jibdew jiżirgħu il-qamħ fil-ħatt , ħatt ħatt, linja linja, sing sing, b'dan l-istrument il-ġdid. Ma nixtieqx li nħalli l-kelma fil-ħatt tibqa' għaddejja u tintnesa. Jidher li kien hemm żmien meta fl-ilsien Malti, jekk tagħtini lapes u karta u tgħidli: "Agħmel ħatt bil-lapes fuq il-karta" kont nifhmek u nagħmel sinjal, rig, sing, jew line bil-lapes fuq il-karta. Jekk tagħtini żiemel u moħriet u tgħidli: "Agħmel ħatt bil-moħriet fil-ħamrija minn ħajt sa ħajt tal-għalqa" kont nifhmek ukoll, u nagħmel radda bil-moħriet fil-ħamrija. Jekk imbagħad tgħidli: "Issa iżra' ż-żerriegħa fil- ħatt kont niżra' ż-żerriegħa fir-radda li għamilt. Hekk kienet tinżera' l-patata – wieħed jagħmel radda bil-moħriet, u l-ieħor jimxi fil-ħatt, jitfa' l-patata mqatta' fil-ħamrija u jirfisha hu u miexi biex tintradam. Il-ħatt li sar bil-moħriet fil-ħamrija jissejjaħ ukoll "radda", imma l-ħatt li għamilt bil-lapes fuq il-karta ma jissejjaħx radda, imma hu sempliċement ħatt . Mela l-Kalendarju kien jaf bi strument li kien jiżra ż-żerriegħa fil-ħatt , imma kien ukoll ixerred il-bżar. Konna għidna f'xhur oħra li l-Kalendarju jiddistingwi bejn bżar u demel. Id-demel hu manure – demel tal-bhejjem, filwaqt li l-bżar hu kull tip ieħor ta' fertilizzant li mhux demel tal-bhejjem. Il-Kalendarju kien konvint li l-użu ta' dan l-istrument kien inaqqas "il-ħsara li jagħmlu s-saqajn fin-naqa ". In-nies imdaħħlin fiż-żmien li trabbew fir-raba' għadhom jifhmuk jekk tuża l-kelma NAQA. Biex nivvinta eżempju: tista' tgħid "In-NAQA bżonjuż ħafna għall-patata", u dik tkun tfisser li hu mportanti li tnaqqi l-għalqa mill-ħaxix ħażin meta l-patata tkun qed tikber fil-ħamrija. Minn kif poġġiha l-Kalendarju, "…il-ħsara li jagħmlu s-saqajn fin-NAQA" jien nifhimha li tfisser it-tgħaffiġ fil-ħamrija mnaqqija, jiġifieri kif tkun l-għalqa maħruta għal darba darbtejn, u forsi mxattba wkoll, biex naqqejniha mill-ħaxix ħażin qabel ma bdejna niżirgħu il-qamħ. L-użu ta' dan l-istrument, skont kif hemm miktub fl-osservazzjoni tal-Kalendarju tagħna, jnaqqas it-tgħaffiġ fil-ħamrija maħruta u miżrugħa. F'San Anard, iżra' f'kull Din qed inġibha għal min tassew jinteressah l-ilsien Malti. Il-Kalendarju għandu miktub il-kelma ard u mhux "art". Fis-16 ta' Mejju 1954, il-Perit R.J.D. Cousin kiteb artiklu f'Leħen is-Sewwa fuq is-sengħa tal-barrieri u l-industrija tal-ġebel. Fil-kitba tiegħu l-Perit ta xi qisien tradizzjonali tax-xorok, kaptelli, skaluni, xulliel, u l-bqija. Fost l-oħrajn ta wkoll il-qisien taċ-" ċangatura għall-ardien " u mid-deskrizzjoni jidher ċar li qed jgħid għaċ-ċangatura biex tiksi l-art. Il-kelma "ardien" flok "artijiet" hi kelma sabiħa mmens! Jekk noqgħodu fuq in-nisel tal-kelma, aħna suppost li għandna ngħidu "ard" u mhux "art"; imma fi lsienna dil-kelma tħassret. B'dankollu, l-Perit Cousin, kiteb "ardien", u dan fi żmien meta żgur li ma kienx jaf bil- Cantilena ta' Pietru Caxaru – għax kienet għadha ma nstabitx. Caxaru, fil-poeżija tiegħu, kien kiteb "iradi" minflok artijiet. Ma naħsibx li l-Perit Cousin kien se juża l-kelma "ardien" kieku kien jaħseb li din ma tinftiehem minn ħadd. Bilfors li semagħha tingħad min-nies li kienu jaħdmu fil-ġebel. Jidher li l-perit uża l-kelma "ardien" biex jiddistingwi bejn "artijiet" li tinftiehem bħala "pajjiżi", jew oqsma tar-raba', jew propjeta', u l-kelma li jrid ifisser hu, jiġifieri l-art ta' xi kamra, bitħa, jew kuridur. Issa jidher li anke l-Kalendarju tagħna, li ħareġ fl-1849 kien għadu jħoss il-kelma ard u mhux art. Dan hu ta interess lingwistiku kbir. Ta' interess lingwistiku kbir hi wkoll il-kelma Zfunnarija . Illum ngħidu Zunnarija , imma b'xorti ħażina dil-kelma qed tintrema minn niesna biex minflokha jgħidu "karrotti". Din tal-aħħar qatt ma missha daħlet fil-Malti u qed teqred kelma Maltija bħalma l-kelma Christmas qed teqred il-kelma Milied, u l- Easter qed tedreq il-kelma L-Għid il-Kbir. Iz-zunnarija ilha f'ilsienna minn kemm ilu li daħal il-Malti f'Malta – jiġifieri elf sena. Ma nistgħux ngħidu l-istess ħaġa għall-Ingilterra, fejn jidher li z-zunnarija daħlet biss fis-seklu sbatax. Hu aċċettat mill-istudjużi li z-zunnarija daħlet fi Spanja fi żmien l-Għarab. Fil-bidu, x'aktarx li z-zunnarija kienet vjola, imma l-lewn li nafu aħna ilu li tnissel ukoll. Isir il-porpejn tad-dwieli . Bit-Taljan, "porpejn" ingħatat bħala propaggini artificiali . Bil-Malti, din tfisser it-tmissil ta' dwieli ġodda billi "traqqad" ix-xitla. Bl-Ingliż dan it-"tirqid" jissejjaħ Il-bdiewa li naf jien inisslu dwieli bill-biċċa: billi jħawlu ż-żraġen li jkunu qatgħu meta żabru d-dwieli. Imma d-dielja, u r-rummiena wkoll (skont il-Kalendarju) tista' tnissel minnha bit-tirqid. It-tirqid iseħħ meta inti taqbad xi fergħa tad-dielja li tkun 'l isfel u forsi anke tħakkek mal-ħamrija, u torbotha b'mod li tibqa' tmiss mal-ħamrija fis-sod, mingħajr ma tiċċaqlaq. Meta tħossha hekk, il-fergħa toħroġ l-għeruq u x-xniexel minn dik il-parti li tkun tmiss mal-ħamrija. Meta jgħaddi ż-żmien tkun tista' taqta' l-fergħa bix-xniexel b'kollox, u tħawwilha post ieħor biex ikollok siġra ġdida. Imma kif għidna, illum d-dwieli jitnisslu l-aktar bil-biċċa – biċċiet li jissejħu żraġen. X'aktarx it-triq li mill-Pwales tieħdok lejn il-Mellieħa (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Novembru, ix-xahar tal-erwieħ (Bernard Agius) (C) Ġużi Gatt