Is-seba' xahar tas-sena Did-darba għandna x'qal il-Kalendarju tal-Bidwi għax-xahar ta' Lulju. Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Minbarra x-xogħol li għandu jsir fir-raba' bagħli u r-raba' saqwi, għal kull xahar il-kalendarju kellu dik li jsejħilha "Osservazzjoni", u qegħdin inġibu dik tax-xahar ta' Lulju. Isfelnett żidna l-kummenti tagħna : Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. L-ixbieha ewlenija hija tal-bajja ta' San pawl il-Baħar kif kienet tidher min-naħa ta' fuq tal-"Migduma" fil-Mellieħa fejn sa ftit ilu kien hemm il-"Belleview" (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg). LULJU– IX-XAHAR TAL-GĦOMMA Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 26.4 C. Traħħas: Il-Larinġ, is-Sebuqa, ir-Rand, iż-Żebbuġ, in-Nagħniegħ, il-Ħarrub. Tiżhar: Il-Qamħ ir-Rum, Il-Ġulġlien, il-Qoton. Issajjar: Il-Berquq, il-Bettiħ, il-Lanġas, it-Tuffieħ ta' Belludja, l-Għanbaqar, il-Brunġiel, il-Basal, il-Bajtar tal-Indja, il-Prajn, il-Bżar Aħdar, iċ-Ċiprisk, it-Tursin, it-Tin tal-Bajtar, l-Insolja. Xogħol tal-Bidwi: Fir-raba' Bagħli: Tinġabar: il-Ħlewwa. Tinqala' : l-Pitravi. Jindaqq : L-Għosfor. Jindires : il-Qamħ. Tinħaraq : il-Ħaxixa tal-Irmied. Tinżara': il-Widna, is-Silla . Ix-Xogħol tal-Bidwi: Fir-raba' Saqwi u fil-Ġonna: Tinżara': Il-Ġidra, il-Kaboċċi, il-Pastard. Jiddakkar: It-Tin. Jinġema': il-Lewż. Jinqata': Ix-Xehed tan-Naħal. Proverbji: Ir-raba' ta' fard għalla, Għali b'xogħolu. Il-ksir fir-raba', Ħass fid-dar. Sajf imniddi, Ħorġa mimlija. Il-qoton ma jibżax mix-xemx il-qawwija, Jibża miċ-ċpar bosta, u mit-tniddija. Osservazzjoni: Tnejn huma l-għodda li bihom għandu jinqata' x-xehed tan-naħal. Waħda hi sikkina wiesgħa mis-sitta ta' xiber, u twila xiber u nofs, u b'żewġt ixfar, b'manku tal-għuda. L-ieħor hu strument tal-ħadid, twil u ċatt, imwaħħal f'manku tal-għuda, u fuq miġbud bħal skalpell li jħares dritt. Ix-xehed inbena min-naħal jew dritt jew rieqed mal-ġarra. Għalhekk meta x-xehed ikun mibni mill-għoli 'l isfel tal-ġarra, għandu jinqata' bit-tieni għodda li semmejna – li biha tista' taqta' x-xehda kollha, jew biċċa minnha mingħajr tifrik ta' xejn. Għandna mbagħad nisservew minn l-ewwel għodda fil-qtigħ ta' xehed mibni għat-tul, fejn l-ebda ħsara ma tagħmel. (Mill-għajdut tas-sinjur Dr. D. Celestino Camilleri fuq it-trobbija tan-naħal). IL-KUMMENTI TAGĦNA: Lulju hu x-xahar tal-għomma. Meta nitkellmu fuq it-temp, għandna nagħmlu differenza bejn SĦANA u GĦOMMA . Meta toqgħod tixxemmex fuq ir-ramel, wiċċek ġox-xemx, int tħoss is-sħana tagħha ( heat ) fuq ġismek kollu . Imma meta tipprova taħrab mix-xemx u toqgħod fid-dell jew tidħol taħt is-saqaf u tixgħel il-fann u xorta ma teħlisx mis-sħana – dik ngħidulha GĦOMMA ( sultriness ). U meta tkun l-għomma u jkun riħ isfel, jagħmel ħafna GĦAKAR ( stickiness ). Dal-kliem għadu użat mix-xjuħ fl-irħula tagħna, u jaqblilna nerġgħu nitgħallmuh u nużawh milli narmuh, imbagħad b'ħafna arroganza noqogħdu ngħidu li l-Malti ma fihx kliem biżżejjed biex tfisser ruħek tajjeb. Traħħas jiġifieri toħroġ weraq ġdid, u tiżhar tfisser toħroġ iż-żahar. L-inwar jixbħu liż-żahar, imma huma fjuri rġiel li minnhom l-insetti jdakkru liż-żahar li huma fjuri nisa. Biex titkixxef aktar fuq id-differenza bejn, traħħas, tiżhar, tgħarras, eċċ. ara l-artiklu " Miż-żerrieħa saż-żerriegħa " li deher aktar qabel fuq dan is-sit. Ara wkoll il-kummenti tagħna fix-xhur li għaddew. Innutaw li l-Kalendarju għal kollox għandu kelma, fejn jidħol il-mod ta' kif il-bidwi jieħu l-għelejjel mir-raba' tiegħu: Il-ħlewwa tinġabar , il-pitravi tinqala' , il-qamħ jindires , l-għosfor jindaqq , eċċ. Dan qed ngħiduh għax billi fl-Ingliż ngħidu: to harvest a crop , ikun xi jkun, xi Maltin ta' żmienna – dawk li tilfu r-rabta lingwistika ma' lsienhom imma b'xorti ħażina nittnu u mpestaw il-midja soċjali – jippretendu li fil-Malti jsibu kelma ekwivalenti għal to harvest u li tgħodd għall-kollox bħal fl-Ingliż. B'xorti ħażina għal lsienna, għażlu l-kelma taħsad , jew ħsad u qed japplikawha għal kull fejn fl-Ingliż hemm to harvest . L-aktar eżempju tad-daħk rajtu fuq kartellun informattiv li hemm fil-kumpless tas-Salini. Harvesting of salt għamluha "il-ħsad tal-melħ"! Għarukaża kbira li tiskandalizza t-tfal tal-iskola li jmorru jżuru l-post. Bil-Malti, il-melħ jinġabar – xejn aktar. Bil-Malti, taħsad biss bil-minġel. Is-siġra tat-tin hi ferm importanti għal pajjiżna. F'dawn l-aħħar snin intlaqtet mill-mard, u ħafna siġar mietu. Skont il-kitba tal-Professur Borg tal-1922, f'Malta kien hawn tnejn u tletin varjeta ta' tin. Ħafna minnhom illum huma biss isem miktub fi ktieb. Waħda mill-varjetajiet hi t-tina bajtrija – f'Ġunju taħroġ il-bajtar ta' San Ġwann , u xi sitt ġimgħat wara toħroġ frott ieħor ta' kwalita differenti li nafuh bħala tin . Din is-siġra trid tiddakkar. Id-dukkara hi siġra tat-tin imma siġra raġel, mhux mara, għax xi siġar għandhom in-nisa u l-irġiel ukoll. Id-dukkara tagħmel il-frott ukoll, għalkemm dan ma jkunx tajjeb għall-ikel, imma tajjeb għat-tidkir. Il-frott tad-dukkara jissejjaħ ċarru u barru (għax hu ta' kwalitajiet differenti) u fih jgħixu gzuz ta' nemus żgħir ħafna (jidhru qishom nemus imma fil-fatt huma żnażan żgħar). Il-frott dukkar (ċ-ċarru jew il-barru) jiddendel mal-friegħi tas-siġra msejħa tina bajtrija , u n-nemus (jew żnażan) ta' ġo fih idakkru lit-tina bajtrija biex din tkun tista' tagħmel it-tin. M'għandniex xi ngħidu, f'dawk il-postijiet fejn it-tkabbir tas-siġar jittieħed bis-serjeta – jiġifieri mhux f'Malta jew Għawdex – jitħawwel id-dukkar imdawwar minn ħafna siġar nisa biex is-sistema taħdem weħidha permezz tal-insetti u mhux ikollok toqgħod iġġib id-dukkar min x'imkien ieħor u ddendel minnu ma' kull tina bajtrija. Jindaqq l-għosfor . L-għosfor hi xitla li tagħmel żerriegħa li tingħata lil xi għasafar, bħal m'huma l-għasafar tal-għana u l-għasafar taż-żebbuġ. Iż-żerriegħa tkun magħluqa ġo boċċa b'qoxra ftit iebsa, u biex il-bidwi joħroġ iż-żerriegħa minn ġo dil-fosdqa, ried idoqqha – jiġifieri jagħtiha d-daqqiet. Hekk tfisser, sewwa sew, il-kelma "iddoqq" – tagħti d-daqqiet. Id-daqqaq tal-qoton kien jagħti d-daqqiet fuq il-watar tal-qaws, u bid-daqqa, il-watar, li jkun qisu korda, jibda jitriegħed u b'hekk ipaħpaħ u jinfex il-bjad tal-qoton u jagħmlu tajjar. Meta ddoqq it-tanbur int tkun qed tagħtih id-daqqiet ; meta ddoqq il-qanpiena tkun qed iddoqqha billi tagħtiha d-daqqiet bl-ilsien. Il-bidwi kien idoqq – jiġifieri jagħti d-daqqiet – affarijiet oħra: ngħidu aħna l-kemmun, u anke t-tiben tax-xgħir biex imbagħad ikun jista' jagħmlu rbat , ħalli jkun jista' jorbot il-qatet bih. Jekk int u taqra tinduna kemm qed ngħidu kliem li ma tafx, ipprova irrifletti ftit fuq kemm terminoloġija tlifna. Isajjar il-bajtar tal-Indja . Diġa għidna kemm-il darba li meta l-Kalendarju jgħid "bajtar" ikollu f'moħħu l-bajtar ta' San Ġwann. Il-bajtar tax-xewk jissejjaħ dejjem "bajtar tal-Indja" jew ukoll "ta' ghindia". P.Castagna, fil-ktieb tiegħu Lis-storia ta' Malta bil-gzejer taħħa , jgħid hekk fuq il- bajtar ta' Ghindia: Għandna erba' kwalitajiet ta' bajtar: tad-demm, ta' bla żerriegħa, Franciż, u isfar . L-ewwel hu l-isbaħ, it-tieni wisq skars, it-tielet l-iktar stmat, u r-raba' l-oħla (l-aktar ħelu). Jinżamm għal xi żmien wara li jinqata', billi jqegħduh fuq il-bjut mgħotti bit-tiben; u billi jaqtgħuh bil-pala minn għerqha, u jdendluha ma' x'imkien. Raba' ta' fard għalla . Il-baranin li ġew Malta matul iż-żmien kienu jaraw lill-bidwi Malti jaħdem l-art b'mezzi li kienu primittivi għall-aħħar, u ġo raba' qasir ta' ftit trab (ħamrija), mimli kollu ġebel. B'danakollu kien jirnexxielu jieħu mill-art aktar minn wiċċ wieħed matul is-sena u, tajjeb jew ħażin, kien jgħix hu u jgħajjex lil uliedu. Imma mirakli ma kienx jagħmel. Minn xi oqsma tar-raba', tagħmel x'tagħmel, ma kienx jirnexxielek tieħu aktar minn wiċċ wieħed minnhom. F'dawn l-artikli kemm-il darba semmejna l-kelma "għelejjel", u semmejna wkoll il-kelma "għalla" – li hi s-singular ta' għelejjel. Għalla waħda – ħafna għelejjel. Wieħed għadu jittama li l-Maltin tal-lum għadhom jafu xi jfissru l-kelmiet "Żewġ" u "Fard". Fit-terminu "raba' ta' fard għalla", il-kelma fard tfisser wieħed, mhux tnejn, u għalla hi ukoll singular – mela raba' li jagħtik wiċċ wieħed f'sena. Għalhekk għali f'xogħolu. Il-ksir fir-raba' : Wara li jtemm ix-xogħol kollu ta' fuq l-andar , u jidħol daqsxejn iż-żmien, il-bidwi kien jibda jikser bit- talja – jiġifieri jqalleb il-ħamrija ta' taħt fuq biex ilesti l-għalqa għall-ewwel xita. Dan l -għażiq, jew il-ksir, kien isir bil-korxin jew bil-fiesa b'mod li l-art tinqala' tub tub, u t-trab ta' taħt jiġi fuq . Dan il-ksir, għalkemm xogħol iebes, kien meqjus li hu indispensabbli fix-xogħol tar-raba', għax il-ħamrija trid tkun impaħpħa biex il-wiċċ jikber sewwa u tieħu kulma tista' mill-ftit xita li tagħmel. Il-qawl jgħid li dan il-ksir ifisser "ħass fid-dar". Imma l-ksir fir-raba' kien jagħmel il-ġid lill-uċuħ kollha li jkabbar il-bidwi. Il-qoton jibża' mit- tniddija . Jiġifieri jibża' minn ħafna nida . Meta taħsel biċċa ċarruta mbagħad tagħsarha, din tibqa' niedja . Għandna wkoll il-kelma ndewwa , li tfisser moisture . Hemm xi ħlejjaq, bħal mhu l-ħanżir l-art u l-bugħarwien li jgħixu biss fejn hemm l-indewwa. Il-qawl jgħid ukoll: Sajf imniddi , ħorġa mimlija. Tinħaraq il-ħaxixa tal-Irmied . F'Malta għad hawn min jaf din il-ħaxixa x'inhi. Bl-Ingliż tissejjaħ Saltwort (Salsola soda) u l-ktieb Wildlife of the Maltese Islands jiddiskriviha bħala ħaxixa selvaġġa komuni u li tikber qrib il-baħar. Imma l-Kalendarju tal-Bidwi jitkellem fuq din il-ħaxixa bħala wieħed mill-uċuħ tar-raba' mkabbra f'Malta fl-1849. Tiftixa ħafifa fl-internet malajr turik li barra minn Malta s- saltwort kienet tintuża fil-manifattura tas-sapun. Fil-Malti għandna qawl li jgħid: Taħsel ras il-ħmar titlef il-LISSIJA u s-sapun LISSIJA x'inhi? Bl-Ingliż tissejjaħ Lye . Dawk il-ftit nisa xjuħ li għadhom jiftakru l-ħasil tal-ħwejjeġ kif kien isir sa qabel l-aħħar gwerra jew ftit wara, jafu li l-mara tad-dar kienet titfa' l-irmied ġo banju kbir, x'aktarx banju taż-żingu magħruf bħala "tas-sittin". L-irmied kienet titfgħu minn awlilejl, imbagħad timla l-banju bl-ilma, u tmur torqod. L-għada filgħodu kienet terfa' l-ilma minn ġol-banju bil-mod, biex ma tqanqalx l-irmied li jkun rakat fil-qiegħ, u ssawwab kollox ġo banju ieħor. L-ilma kienet tużah biex taħsel il-ħwejjeġ bih. Wara lejl bl-irmied jerħi s-sustanzi fih, l-ilma jkun sar LISSIJA , u l-lissija kellha fama tajba man-nisa tad-dar – jgħidulek li "kienet taqla' ħafna ħmieġ". Imma x'irmied hu li kienu jitfgħu? Fil-ktieb tiegħu Mill-Ħajja ta' l-Imgħoddi: Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex , Anton F. Attard għandu taqsima fuq il-lissija (paġna 29). Attard jgħid li l-Għawdxin ta' dari kienu jaqtgħu "ix-xebb jew il-ħaxixa tal-irmied" li kienu jikbru "fl-irdumijiet ta' fuq il-baħar u mas-swar tal-Gran Kastell". Hawnhekk ta' min jgħid li ix- XEBB u l- ĦAXIXA TAL-IRMIED jiġu minn xulxin: Xjentifikament, ix-xebb jissejjaħ Salsola melitensis , u l-ħaxixa tal-irmied tissejjaħ Salsola soda . Attard ikompli jgħid li x-xebb kien jinqata' aħdar, u li l-Għawdxin kienu jieħdu din il-ħaxixa "f'post fil-miftuħ, l-aħjar fuq xi blata ċatta, biex jinħaraq". Jgħid ukoll li meta x-xebb jinħaraq, id-duħħan ikollu riħa tinten, u biex taħarqu ridt il-permess tal-pulizija. L-irmied kien imbagħad jintuża għall-lissija. L-Għawdxin forsi setgħu jaqtgħu ix-xebb li kien jikber fis-selvaġġ, imma hu interessanti li sal-1849 l-bdiewa tagħna kienu għadhom jiżirgħu il-ħaxixa tal-irmied, u li fis-sajf kienu jaħarquha. L-istess isem tagħha: "tal-irmied" u l-fatt li kienet tinħaraq, it-tnejn juruk li kienet titkabbar għall-irmied. L-irmied kien imbagħad jintuża mill-mara tad-dar flok is-sapun. Mhux għaġeb li l-bdiewa tagħna kien jkabbru din ix-xitla. Il-Ħaxixa tal-Irmied għadha titkabbar fl-Italja sal-lum, u minbarra li tintuża biex jagħmlu minnha l-putassa ( potash ), titkabbar ukoll għall-ikel. Tissejjaħ Barba di Frate jew Agretti . L-agretti jissemmew anke minn Pietru Pawl Castagna. Iniżżilhomn mal-lista ta' "Ħxejjex il-Ħwawar". Jgħid hekk: Dawna huma kollha ħamjin , iżda fl-ikel jagħtu gost wisq tajjeb, tant fit-tisjir, kemm fl-insalati. Għalhekk il-koki jagħmlu użu mil- agretta , mill- ħabaq , mill- mertqux , min- nagħniegħ , mir- rignu , mit- tursin , mis- salvja , mis- sagħtar , u mill- kappar . Mela anke Castagna jsemmi r-rignu – li l-Kalendarju tagħna jsejjaħlu origano bit-Taljan. Kollox juri li dan kien jitkabbar f'Malta. U l-agretti wkoll? Hekk jidher. Bdiewa jderru bil-midra (ritratt grazzi ta' Bernard Agius / Joe Borg) Ix-xahar li għadda tkellimna fuq il-qiegħa u urejna l-bidwi fuq l-andar. Hawn fuq għandna żewġ bdiewa jderru bil-midra , u taħt hemm bidwi qed ilewwaħ bil-luħ. Fl-aħħar għandna l-bidwi u martu jgħarblu bl-għarbiel. Il-midra urejna disinn tagħha ix-xahar li għadda. Għalkemm ħafna mit-tiben itir mar-riħ meta l-bidwi jderri bil-midra, il-qamħ ta' fuq il-qiegħa xorta jkun għadu inqas nadif milli hemm bżonn. Ir-riħ għadu jista' jgħina. Il-bidwi jgħolli l-qamħ ta' fuq il-qiegħa fl-ajru, biex ir-riħ jerġa' jtajjar minnu dawk il-partijiet li huma ħfief. Did-darba ma nużawx il-midra, għax din qisha furketta kbira, u peress li l-qamħ ta' fuq il-qiegħa issa hu fin, dan jaqa' minn bejn is-snien tal-midra u ma nkunux nistgħu ngħolluh. Allura nużaw il- LUĦ , li qisha pala tal-injam. Il-Luħ Bidwi jlewwaħ bil-luħ (ritratt Bernard Agius / Joe Borg) Bdiewa jgħarblu bl-għarbiel. (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) L-GĦERIEBEL (Silta meħuda mill-ktieb tiegħi Qiegħda fil-Ponta ta' Lsiena – It-Tieni Ktieb. ) Ikun imiss li ngħarblu dak li fadal fuq il-qiegħa biex fl-aħħar nispiċċaw b'dak biss li ilna tant nitħabtu għalih: il-qamħ waħdu. Fuq il-qiegħa ħafna mill-bdiewa li tkellimt magħhom kienu jafu biss żewġ għeriebel. Imma fl-1927, Temi Zammit kiteb artiklu bl-isem ta' "Għodda tal-Biedja", fuq il-perjodiku "IL-MALTI", l-organu uffiċċjali tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti, li fih qal li għeriebel fuq il-qiegħa kien ikun hemm tlieta. Kulħadd jaqbel li l-ewwel trid tibda tgħarbel bl- GĦARBIEL TAL-KARFA . Dan ikollu toqob, jew għajnejn, ftit kbar. Fil-Malti għandna kelma għal dak li jibqa' fl-għarbiel wara li tkun għarbilt u ħadt li ridt. Fil-każ tal-bidwi fuq il-qiegħa, iż-żwiela li tibqa' f'dan l-ewwel għarbiel, jiġifieri l-għarbiel bl-iktar toqob kbar, tissejjaħ KARFA (bl-Ingliż: chaf ). Il-karfa hi xi biċċiet żgħar tat-tiben li baqgħu ma tarux bir-riħ meta lewwaħna, u l-fdalijiet tas-sbula, mfarrka bid-dris, wara li jkun waqa' l-qamħ kollu minnha. Il-qamħ u t-trab jaqgħu mit-toqob tal-għarbiel tal-karfa, imma l-biċċiet li semmejna huma ikbar mit-toqob u allura ma jgħaddux. Il-karfa tintrema fil-ġenb, għalkemm kont issib min jiġborha wkoll biex jagħlifha lill-bhejjem. Dejjem skont Temi Zammit, wara l-għarbiel tal-karfa, jintuża l- GĦARBIEL TAŻ-ŻRAR . Il-qamħ u t-trab fin jaqgħu mit-toqob ta' dan l-għarbiel, imma ż-żrar, jew kelma oħra li juża Zammit: in- NAQAL , ma jgħaddix mill-għarbiel u allura jintrema. L-aħħar għarbiel hu l- GĦARBIEL TAT-TRAB . It-trab fin jaqa' għal isfel, u fl-għarbiel jibqa' biss il-qamħ tant prezzjuż. Nerġa' ngħid li n-nies li tkellimt magħhom jien u li għad għandhom amment tal-qiegħa, jiftakru żewġ għeriebel u mhux tlieta; imma kulħadd jaqbel fuq l-għarbiel tal-karfa u l-għarbiel tat-trab u, tnejn jew tlieta, il-prinċipju hu l-istess u jista' jinftiehem malajr. Ejjew insemmu wkoll li mqar wara dan ix-xogħol kollu, qabel mal-qamħ jittieħed għand tal-mitħna biex jintaħan u jsir dqiq, il-bidwi kien jerġa' jaħsel il-qamħ fl-ilma ġo lembija, biex it-trab li jkun għad fadal fih imur mal-ilma. Il-qamħ irid imbagħad jitqiegħed għax-xemx fuq xi setaħ biex jinxef, ħalli jasal għand tal-mitħna nadif kemm jista' jkun. (c) Ġużi Gatt