Kitba ta' Nazzareno Azzopardi. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara VOL. Parti waħda fiha rendikont ta' spiża ta' vjaġġi mwettqa bejn Malta u Spanja, fejn inġarru tagħbijiet ta' kemmun li nbiegħu bi qliegħ sewwa. Parti oħra fiha rakkont tal-kawża kif żvolġiet fil-Qorti msemmi bejn Signor Andrea Vassallo u Signor Valerio Maison et Compagnie. Waqt li l-ewwel parti tagħti ħjiel fuq il-kummerċ esteru ta' Malta u Għawdex f'dak iż-żmien, it-tieni parti hi kawża fuq nuqqas ta' qbil fuq ftehim kuntrattwali. Ta' min jinnota li din il-kawża bejn Signor Valerio Maison et Compagnie u sieħbu fin-negozju Signor Andrea Vassallo nqalgħet minħabba li Signor Vassallo ipprofitta ruħu u żamm xi flus moħbija. Għaldaqstant għażlu li jmorru l-Qorti tal-Isqof ħalli jsolvilhom din il-problema. Importanti li wieħed jinnota li ż-żewġ partijiet qablu li se joqgħodu għal dak li tiddeċiedi l-Qorti permezz tal-Kummissarji tagħha. Kawża bħal din tissejjaħ kawża ta' Arbitraġġ. INTRODUZZJONI Matul il-perjudu ta' din il-kawża fil-Qorti tal-Isqof, il-gżejjer Maltin kellhom bħala isqof lill-Eċċellenza Reverendu Michaele Giovanni Balaguer Camarasa, li beda l-episkopat tiegħu fil-ħamsa u għoxrin ta' Marzu, 1635. Dak iż-żmien Malta, fost affarijiet oħra, kienet tesporta regolarment il-qoton : dan kien ikun jew maħluġ – jiġifieri mnaddaf miż-żerriegha – jew inkella qoton mhux maħluġ, u barra l-qoton kienet tesporta wkoll il-kemmun , u l-ħlewwa . Id-dokument bit-Taljan jagħżel bejn kemmun li jsejjaħlu "agro" u ieħor li jsejjaħlu "ħelu". Bil-Malti, tal-ewwel hu kemmun ( Ciminum cyminum ), u tat-tieni hu ħlewwa ( Pinpinella anisum ). Kull sena kienu jinġabru 3000 qantar kemmun, u 100 qantar ħlewwa, skont kif ikkalkula Gian Frangisk Abela fil-ktieb tieghu Melitae Historica . L-esportazzjoni kienet inkoraġġita mill-Universita' tal-Imdina għax kien isir ħlas tajjeb għal dawn iż-żrieragħ li kienu jintużaw bħala mediċina u anke fit-taħwir tal-ikel. Fis-seklu sittax u sbatax, l-erboristerija kienet suġġett li t-tobba kollha kellhom jistudjaw. Din ix-xjenza tal-ħxejjex mediċinali tikkonsisti f'tagħlim fuq l-effett ta' ċerti ħxejjex, u l-estratt tagħhom, fuq ġisem il-bniedem. It-tobba kienu jiktbu r-riċetti lill-ispiżjara, li fihom jgħidulhom kemm għandhom jiżnu grammi ta' fjuri, weraq, zkuk, u għeruq ta' pjanti mediċinali nixfin, kif iħalltuhom flimkien, u wara jqarstuhom f'pakketti żgħar biex jintużaw mill-marid. Il-marid kien jitfa' dawn il-qratas ġol-misħun jagħli ħalli l-ħxejjex jerħu s-sutanzi mediċinali fl-ilma, u jixrob din id-duwa. Sal-lum mill-ħxejjex għadna nimmanifatturaw diversi mediċini li jgħinu fis-saħħa u l-fejqan tal-marid. Għal liema mard kien jintuża dan il-kemmun? Kien jintuża biex jiftaħ l-aptit u biex jgħin lill-imsaren ibattlu ta' ġo fihom. Il-ħlewwa kienet tintuża biex tneħħi r-riħa tinten ta' ġol-ħalq, u xi kotba tal-farmaċija kienu jirrakkomandawha sabiex tingħata lin-nisa li qed irreddgħu, għax kienet meqjusa li żżid il-ħalib fis-sider tal-omm. IT-TKABBIR TAL-KEMMUN It-tkabbir tal-kemmun kien ferm adattat għal pajjiżna għax il-kemmun hi xitla li ma tridx ħafna ilma u tista' titkabbar fil-raba' bagħli. M'hemmx miktub jekk l-esportazzjoni tal-kemmun kinetx issir minn xi port partikolari ta' Malta jew Għawdex, għax id-dgħajsa li kienet tintuża għal dan il-ġarr, magħrufa bħala tartana, kienet kapaċi titrakka mqar ma' moll żgħir. In-nisa kellhom sehem kbir fit-tkabbir ta' dawn iż-żrieragħ għax ma kienx hemm bżonn ta' ħafna xogħol manwali ta' strapazz, imma kien hemm bżonn ta' ħafna paċenzja fit-tnaqqija tal-ħaxix ħażin, il-ġbir, u l-mili fl-ixkejjer. GĦALIEX INGĦAŻEL IL-QORTI TAL-ISQOF Minn fost tliet qrati li kienu jeżistu dak iż-żmien – dik tal-Gran Mastru, dik tal-Inkwiżitur, u dik tal-Isqof, għażlu l-qorti tal-Isqof għax l-ispejjeż ta' dik il-qorti kienu orħos minn dawk tal-qorti tal-Gran Mastru. L-Inkwiżizzjoni kellha qorti li kienet titratta biss każi ta' inkwiet reliġjuż, u mhux każi ta' kummerċ. IL-KAWŻA Il-ftehim li kellhom bejniethom dawn il-kummerċjanti kien ilu sejjer sentejn, u saru diversi vjaġġi bit-tartana, u nġarret kwantita konsiderevoli ta' kemmun. Tul dawn is-sentejn, it-tartana ġarret ħamest elef xkora, b'valur totali ta' 31,000 moneta di Barcellona ! Kull vjaġġ bit-tartana seta' jkun fih mija u tletin xkora ta' kemmun, li jġibu prezz ta' totali ta' 979 moneta di Barcellona ; jew inkella setgħu jgħabbu tnejn u disgħin xkora ta' kemmun, b'valur ta' 585 moneta , u tlettax-il xkora ta' ħlewwa, b'valur ta' 175 moneta . Wieħed jinnota li l-ħlewwa kienet iġġib prezz tajjeb ħafna, għax kien kważi d-doppju tal-prezz tal-kemmun. L-imprendituri Vassallo u Imbert kienu jixtru l-kemmun dirett m'għand il-bdiewa bi prezz tajjeb. Imbagħad ikun jonqoshom iħallsu wkoll dawn l-ispejjeż għal kull vjaġġ: Ħlas ta' 61 skud ta' Malta, li kien dritt imħallas lill-Universita bħala taxxa. Ħlas ieħor ta' 15-il skud lin-nies tad-dwana. Ħlas lill-piżatur, b'total ta' 4 skudi. Ħlas għall-ġarr tal-ixkejjer fuq l-art sax-xatt, b'total ta' 4 skudi. Ta' min ifakkar li l-Universita ta' Malta kienet il-Gvern tal-Maltin kemm qabel, kif ukoll matul iż-żmien tal-Kavallieri f'Malta. L-universita kient tinsab l-Imdina, amministrata minn Ħakem, u erba' Maltin oħra eletti kull sentejn. Min kien jista' jikkontesta għal dawn il-postijiet? Kienu biss nies magħrufa, jew għax nobbli, jew għax kummerċjanti kbar, li setgħu jikkontestaw u jinħatru bħala kunsilliera. L-imprendituri msemmija fil-kawża – Sig. Andrea Vassallo u Sig. Antonio Imbert – kellhom żewġ aġenti, wieħed ġewwa Barċellona – Signor Pietro Broca, u ieħor ġewwa Marsilja – Signor Giovanni Rocca. Xogħol l-aġenti kien li jsibu importaturi lesti li jixtru l-kemmun hekk kif jasal. Jidher ukoll li dawn l-aġenti kienu jingħataw ordni sabiex jixtru oġġetti biex jinġarru lejn Malta meta t-tartana tkun ħattet il-kemmun u tkun se tagħmel il-vjaġġ lura lejn Malta. Allura l-imprendituri kienu jaqilgħu il-flus kemm mill-esportazzjoni tal-kemmun, u kemm mill-bejgħ tal-oġġetti li jniżżlu lura magħhom. Xi prodotti kienu jinxtraw minn Barċellona biex jinġiebu Malta u Għawdex dak iż-żmien? Diversi oġġetti – fosthom Acqua Vita , ġobon, balal tal-ħadid għall-kanuni, u kalzetti tal-ħarir. L-ARBITRAĠĠ Il-kummissarji appuntati mill-Qorti tal-Isqof biex jiddeċiedu l-qsim tal-qliegħ bejn il-partijiet kienu: Geo. Dawn ġew aċċettati mill-kontestanti li ftehmu minn qabel li se jobdu kull deċiżżjoni li tittieħed. Wara studju bir-reqqa fuq il-kotba tal-merkanzija ppreżentati fil-qorti, u wara s-smigħ tax-xhieda, iż-żewġ kummissarji qatgħu li minn somma ta' 3,100 dħul għandhom jinqatgħu l-ispejjeż tax-xiri tal-kemmun, il-ħlas lis-sidien tat-tartana għall-vjaġġi, it-taxxa tal-Universita u tad-dwana, kif ukoll l-ispejjeż tal-ġarr fuq l-art, u l-ispejjeż tal-piżatur. Milli jibqa' jsir il-qsim. Iż-żewġ kummissarji qatgħu li tliet kwarti tal-qliegħ kellu jżommu Signor Vassallo, u kwart jingħata lil Signor Imbert et Compagnie . Kemm hu kkalkulat li sar qliegħ? Jirriżulta li wara t-tnaqqis tax-xiri tal-kemmun, spejjeż tal-vjaġġ, u taxxi, kien baqa' 2,189 skud. Qabel ma tqassmu dawn il-flejjes, il- Magna Curia Veskovili naqqset il-ħlasijiet tagħha. Hekk spiċċat din il-kawża li llum kieku tissejjaħ waħda ta' arbitraġġ, u li llum hemm qorti apposta għaliha, li hi parti mill-Qorti Ċivili. Nota tal-Editur: Il-kittieba tal-istorja ta' pajjiżna donnhom li kollha jaqblu li, tal-anqas f'dawn l-aħħar disa' mitt sena, il-biedja f'Malta ma' kinitx tipproduċi biżżejjed qamħ biex titma' l-Maltin u l-Għawdxin kollha għal sena sħiħa; jiġifieri ma kienx ikollna qamħ biżżejjed biex lin-nies żżommhom b'żaqqhom mimlija s-sena kollha, sakemm jasal il-ħsad li jmiss. Mqar meta l-popolazzjoni kienet żgħira ħafna mqabbla ma dik tal-lum, Malta kien ikollha ta' kull sena timporta l-qamħ u t-tagħam li kien jonqos biex ikun jista' jiekol kulħadd; u dan il-qamħ kien jiġi impurtat mill-gżira ġara tagħna, Sqallija. Il-qamħ impurtat minn Sqallija ma kienx jiġi b'xejn. Malta kien ikollha tħallas għalih bil-flus it-tajba; u l-flus kienu jiġi mill-esportazzjoni tal-qoton u tal-kemmun (u miegħu nistgħu inżidu l-ħlewwa wkoll, kif għadna kemm qrajna f'dan l-artiklu). Imma l-qoton u l-kemmun kien jitkabbru f'Malta, allura dan ifisser li l-biedja Maltija u Għawdxija xorta kienet tipproduċi biżżejjed għal kulħadd – jekk mhux biżżejjed qamħ, ta' lanqas kienet tipproduċi wċuħ oħra li jagħmlu tajjeb għan-nuqqas ta' qamħ. Meta toqgħod taħseb ftit, din kienet bravura kbira ta' niesna. Għax mhux biss setgħu jimpurtaw t-tagħam u ikel u xorb ieħor bħall-ġobon, l-inbid, u affarijiet oħra li kien jonqos fil-pajjiż, imma setgħu wkoll jagħmlu tajjeb għall-bżonnijiet tad-difiża ta' xtutna, għall-ħlas tas-suldati, jaħsbu għall-għejxien ta' għexieren ta' qassisin u patrijiet li ma kinux jagħmlu xogħol produttiv u, fuq kollox, li jħallsu flejjes kbar fi qbiela u kera, ħafna drabi lil sidien nobbli u barranin li xi kull tant lanqas biss kienu jgħixu hawn, imma li baqgħu jaħilbu l-ġid minn Malta u Għawdex għal ħafna snin. Tajjeb jew ħażin, il-bdiewa kienu mhux biss jgħixu huma, imma magħhom kienu jgħixu wkoll in-nies tas-sengħa bħan-naġġara, l-mastrudaxxi, l-ħaddieda, kif ukoll tobba, spiżjara, u nutara. Għal ħafna snin dan kollu seta' jsir, fost affarijiet oħra, għax il-Maltin kienu jsiefru l-qoton u l-kemmun biex ibiegħuhom 'il barra minn xtutna. Il-kemmun hu addatat ferm biex jitkabbar f'pajjiżna għax jista' jitkabbar f'raba' bagħli. Fi żmienna, kulma trid tagħmel hu li tiftaħ il- computer , tidħol fl- internet , u ssir taf li l-kemmun, biex jikber sewwa u jokrom, għandu bżonn "sajf sħun ta' xi tlieta jew erba' xhur". [1] Jidher li l-bdiewa Maltin abbandunaw it-tkabbir tal-kemmun ftit wara l-aħħar Gwerra Dinjija. Jiġifieri ma jdumx ma jsir tard wisq biex issib bidwi Malti jew Għawdxi li għadu jiftakar il-kemmun fir-raba' tagħna. Alla jaħfirlu nannuwi Anġlu Gatt kien bidwi full-time , jaħdem ir-raba' li kellu f'post magħruf bħala "x-Xerriek" li llum jagħmel ma' Marsaxlokk. Illum nannuwi m'għadux magħna, imma missieri, Ġanni Gatt, trabba fir-raba' ma' nannuwi, u t-tagħrif li ġej fuq il-tkabbir tal-kemmun ħadtu (l-aktar) minn għandu. Missieri qalli: "Il-gwerra meta bdiet – mhux f'Ġunju? Meta faqqgħet il-gwerra konna qed innaqqu l-kemmun. Meta l-gwerra baqgħet għaddejja, missieri (jiġifieri n-nannu) qal: "Issa mhux se jiġu vapuri biex isiefru l-kemmun, u se jibqa' ma' wiċċna". Allura s-sena ta' wara ma' reġgħax żera', u meta spiċċat il-gwerra ma reġgħax twebbel biex jerġa' jibda jkabbru." Mussolini ddikjara l-gwerra fl-10 ta' Ġunja, 1940. Sa ftit siegħat wara kienu diġa waqgħu l-ewwel bombi Taljani fuq Malta. Dak iż-żmien missieri kellu ħmistax-il sena. Jekk f'Ġunju, n-nannu kien qed inaqqi l-kemmun, dak ifisser li l-kemmun kien inżera' ġimgħat jew xhur qabel, jiġifieri f'April jew dħul Mejju. Fl-2005, fil-perjodiku li joħroġ mid- Djoċeżi t'Għawdex u li jġib l-isem: Il-Ħajja f'Għawdex, deher artiklu fuq il-kemmun miktub minn Anton F. Attard. [2] F'dan l-artiklu mimli tagħrif interessanti, Attard jgħid li "Il-kemmun kien jibda jinżera' minn Jannar, ikompli fi Frar, iżda l-biċċa l-kbira kien jibda jinżera' għall-ħabta tax-xahar ta' Marzu." Anke l-"Calendariu tal Bidwi" li ħarġet is- Societa Agraria fl-1849, ukoll jgħid li l-kemmun jinżera' f'Jannar u Frar, jitnaqqa f'Marzu, u "jinġema'" f'Mejju. Missieri ma setgħax iniżżilha li l-kemmun jinqala' f'Mejju. Insista miegħi li l-kemmun kien jilħaq ferm aktar tard fis-sajf. Hi kif inhi, jekk kont bi ħsiebek tiżra' l-kemmun, ridt tibda tipprepara l-art mill-bidu tal-istaġun tal-biedja. Wara l-festa ta' Santu Kruċ, jiġifieri lejn l-aħħar ta' Settembru, ridt taħrat l-għalqa, jekk jista' jkun għal darba darbtejn, ħalli l-ħamrija tinfetaħ, u ż-żerriegħa tal-ħaxix ħażin li jkun hemm fiha tinbet mal-ewwel xita. Meta l-ħaxix ħażin jinbet u jikber ftit, u l-art tkun reġgħet ixxuttat mill-ilma, ridt terġa' taħrat għal darb'oħra, biex taqla' l-ħaxix ħażin mill-għeruq ħalli teħles minnu qabel ma jagħmel iż-żerriegħa – bit-tama li ma jerġax jinbet. La l-kemmun se niżirgħuh għal April jew dħul Mejju, x'aktarx li jkollna nagħmlu din il-biċċa xogħol tal-ħrit drabi oħra matul is-sena. Aktar ma naħartu, aktar inneħħu ħaxix selvaġġ mill-ħamrija, il-ħamrija aktar tinfetaħ u titpaħpaħ, l-art tkun aktar kapaċi tilqa' ġo fiha l-ilma tax-xita, w'allura aktar iżżomm TIRA – jiġifieri tibqa' niedja għal tul ta' żmien. Meta jasal żmien iż-żrigħ, nferrxu ż-żerriegħa tal-kemmun BIL-KEFF mal-għalqa kollha. Tiżra' bil-keff jiġifieri taqbad il-ponnijiet ta' żerriegħa fil-keff (jew pala) t'idek, u tferrixha mal-wiċċ tal-ħamrija tal-għalqa li tkun għadek kemm ħratt. Wara li tagħmel dan ridt IXXATTAB l-għalqa billi tgħaddi minn fuqha b'dik li tissejjaħ XATBA (tal-biedja). Ix-xatba tkun kif tidher fid-disinn t'hawn taħt u tintuża biex tkisser it-tub, twitti l-ħamrija, u tidfen iż-żerriegħa li tkun għadek kemm xerridt fil-wiċċ. Importanti li nwittu l-art sewwa bix-xatba għax dan jgħinna fix-xogħol li se jkollna nagħmlu aktar 'il quddiem. Il-kemmun ma jridx xita, imma jikber l-aktar billi jerda' mit-tira li jkun hemm fil-ħamrija. Il-ħaxix ħażin, li jibqa' jikber fl-għalqa trid jew ma tridx, ukoll iħobb it-tira, u l-bidwi kien ikollu JNAQQI l-ħamrija minn dan il-ħaxix, ħalli s-sustanza tal-art jeħodha l-kemmun, mhux il-ħaxix ħażin. Għal din il-biċċa xogħol dari ridt ħafna sabar, u għaliha kienu jitqabbdu l-aktar in-nisa u tfal. Meta l-kemmun ikun ftit pulzieri għoli, kienu jifirxu fuqu xi xkejjer daqsxejn kbar, joqgħodu bilqiegħda mal-art fuq dawn ix-xkejjer, u jnaqqu l-għalqa mill-ħaxix ħażin, pulzier pulzier, bis-swaba' ta' jdejhom, jew b'xi lexxuna żgħira. Ix-xkejjer kienu jifirxuhom fuq l-istess kemmun, għax dan kien ruħu ħoxna biżżejjed biex jiflaħ li xi ħadd joqgħod bil-qiegħda fuqu. Tant hu hekk illi l-istampa t'hawn taħt turi ROMBLU TAL-KEMMUN . Għall-ħabta ta' Ġunju, l-kemmun ikun għadu fir-raba'. F'dawk iż-żminijiet għandha ħabta tagħmel xi ħalba żgħira xita. Din ix-xita l-antiki kienu jafu biha, u tawha isem: jgħidulha "xita tal-qiegħan" għax tagħmel fiż-żmien meta l-bidwi jkun qed jagħmel IL-QIEGĦA biex JIDRES . Meta l-art terġa' tinxef wara x-xita, il-ħamrija għandha ħabta trabbi skorċa iebsa – n-naħa t'isfel ta' Malta ġieli sejħu din l-iskorċa "grixa". Skorċa iebsa f'wiċċ il-ħamrija ma tgħinx biex il-kemmun jikber għall-qalbu. Allura kienu jaqbdu romblu bħalma jidher hawn taħt u jirrumblaw l-għalqa bih – jiġifieri jgħaddu minn fuq il-ħamrija bil-kemmun b'kollox. Kif diġa għidna, l-kemmun jiflaħ għal dan l-istrapazz; imma r-romblu ja kienx jinġibed mill-bhejjem, imma mill-istess bidwi, peress li r-romblu ma kienx ikun kbir ħafna. Dawk l-iħinka li jidhru jduru mad-dawra kollha ta' wiċċ ir-romblu qishom xi kamin, kienu kapaċi jifqgħu u jkissru l-iskorċa ħalli l-kemmun jieħu ftit tan-nifs. Il-kemmun ma kienx jilħaq kollu f'daqqa. Il-bidwi kien iħares lejn l-għalqa u jimmarka dawk ix-xitliet li jkunu lesti biex jinġabru. Ix-xitla ma tridx tkun niexfa għal kollox għax inkella ż-żerriegħa tal-kemmun titfarfar u taqa' fil-ħamrija, u minn hemm ma tiġboriex. Allura l-kemmun kien jinqala' meta jkun għadu ftit aħdar, imma meta, skont l-għajnejn esperti tal-bidwi, jkun laħaq. Il-bidwi kien jitfa' l-faxxina tal-kemmun fi xkora u jġorrha għal fuq xi bejt nadif. Kien jifrex il-faxxina fuq il-bejt u jħalli s-sħana tax-xemx tagħmel tagħha. Minn żmien għal żmien il-bidwi kien IDOQQ il-faxxina tal-kemmun biex iż-żerriegħa tagħha taqa' mal-art u tkun tista' tinġabar. Illum donna nsejna li "ddoqq" tfisser "tati d-daqqiet". Id-daqqaq kien idoqq il-qoton billi jagħti d-daqqiet biċ- ċiek fuq il-watar ta' biċċa għodda apposta msejħa lasta. Il-katuba ddoqqha billi tati d-daqqiet fuqha bil-bakketta. Il-qanpiena ddoqqha billi tagħti fuqha fl-ilsien, eċċ. Il-kemmun, l-aħjar li ddoqqu hu bil- MIDRA . Il-midra hi aħjar mill-luħ għal din il-biċċa xogħol. Biex iddoqq tajjeb, il-faxxina tal-kemmun trid tqallibha ta' taħt fuq inti u ddoqqha. Il-midra taqdik sewwa għax għandha għamla ta' furkettun u biha tqalleb aħjar. Meta tlesti titfa' l-faxxina fil-ġenb u tiġbor iż-żerriegħa tal-kemmun li tkun waqgħet mal-art. Il-faxxina tħalliha fix-xemx ħalli tkompli tinxef, u wara terġa' ddoqqha ħalli jaqa' minnha iktar kemmun. Biex tkun lesta għas-safar iż-żerriegħa tal-kemmun li tiġbor minn fuq il-bejt triq terġa' titnaqqa u titnaddaf sew. Anton Attard fil-kitba tiegħu li semmejna [1] , jgħid li "kien hemm każi fejn il-Gvern tal-Istati Uniti tal-Amerika ma riedx iħalli kemmun ta' Malta jidħol f'dak il-pajjiż għax ma kiex imsoffi sewwa." Din mhix xi ħaga kbira għax il-bdiewa Maltin mhux l-ewwel darba ġew fl-imkwiet mal-barranin anke fl-esportazzjoni tal-basal u tal-patata. L-ewwel tisfija tal-kemmun kienet tingħata bl-għarbiel. Imma lanqas dan ma kien ikun biżżejjed. Ħafna drabi l-bidwi kien ILEBLEB il-kemmun. Taqbad iż-żerriegħa tal-kemmun li tkun qiegħda ġo xi dugħ apposta (landa, barmil, kannestru żgħir, eċċ) u, mill-għoli, terġa' titfa l-kemmun ġo kontenitur ieħor li jkun aktar 'l isfel. Din il-biċċa xogħol trid issir x'imkien barra, meta tkun għaddejja mqar żiffa żgħira. Il-qxur u l-ħliefa li jkunu żejda jinqabdu mir-riħ, għax ikunu eħfef miż-żerriegħa tal-kemmun, allura jtiru u jerġgħu jaqgħu fl-art ftit 'il bogħod. B'hekk il-kemmun jindaf aktar u jibqa ż-żerriegħa biss. Il-"qxur u ħliefa" li semmejna kellhom isem: kienu jgħidulhom TFUR. It-tfur hu dak li jaqa' mill-għarbiel, u dak li jtir bit-tiħ meta tlebleb il-kemmun. Dari kellna wkoll il-kelma ŻWIEL – li hu dak li jibqa fl-għarbiel meta tagħrbel. L-aħħar li baqgħet tintuża din il-kelma kien fost il-ħaddiema tal-ġebel – iż-żwiel kien dak li jibqa' fl-għarbiel meta jgħarblu x-xaħx. Il-KARFA hu dak li jibqa' meta tgħarbel u tnaqqi t-tagħam (qamħ, xgħir, eċċ.). Skont dan l-artiklu f'din il-ħarġa, l-esportaturi tal-kemmun kienu jsifruh lejn Barċellona u Marsilja. Mhux magħruf sewwa x'kien jiġri mill-kemmun esportat minn Malta, u għal xiex kien jintuża. Dr. Azzorpardi jsemmi xi użi għalih. Fi żmienna l-kemmun jintuża l-aktar biex iħawwar l-ikel. Imma t-tagħrif fuq il-kemmun, l-istess bħat-tagħrif fuq il-qoton u l-insiġ, għandu jkun iktar imxerred fostna għax dari dawn l-għelejjel kienu ndispensabbli biex missirijietna jkunu jistgħu jibqgħu jgħixu f'Malta. REFERENZI [1] https://en.wikipedia.org/wiki/Cumin [2] Il-Ħajja f'Għawdex, Il-Kemmun, Anton F. Attard, Diċembru 2005, 26,27 [3] Il-Ħajja f'Għawdex, Il-Kemmun, Anton F. Attard, Diċembru 2005, 27