Dan l-artiklu ferm interessanti huwa t-tieni parti minn sensiela dwar it-tbaħħir u s-sajd u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". IL-QLUGĦ L-għamla tal-qala' ( sail ) jew tal-qlugħ ( sails ) inbidlet ukoll matul is-sekli. Ftit iktar minn elf sena ilu, il-baħħara tal-pajjiżi ta' l-Ewropa, warrbu l-qala' l-qadim li kienu ilhom jużaw mill-qedem; li kien qala' kwadru u goff, li bih ma stajt tagħmel xejn ħlief li timxi 'l fejn ikun qed jonfoħ ir-riħ, u minfloku bdew jarmaw il- QALA' TAL-LATIN ( lateen sail ), li ma kienx kwadru imma għamla ta' trianglu, u li bih stajt tbaħħar anke kontra r-riħ. L-ewwel ma bdew kienu l-Biżantini. Imma dan jgħodd biss għall-pajjiżi tal-Ewropa. Fil-pajjiżi tal-Lvant Nofsani u ta' l-Oċean Indjan, il-qala' "tal-latin" kien ilu jintuża minn mijiet ta' snin qabel. Sadattant, fil-pajjiżi ta' l-Ewropa, il-biċċa l-kbira ta' l-opri tal-baħar kienu għadhom b'qala' wieħed fuq arblu wieħed, għalkemm ir-Rumani, fi żmienhom, kienu jinqdew b'imriekeb li kellhom arblu ieħor, mimdud in-naħa tal-pruwa, li bil-Malti jissejjaħ PUPRESS ( bowsprit ). Imma f'daqqa waħda, f'dak iż-żmien li nafuh bħala l-Medju Evu, sar titjib kbir fis-sengħa tal-bini tal-imriekeb tal-baħar u fis-sengħa tat-tbaħħir. Il-qlugħ bdew jieħdu għamliet differenti. Arblu wieħed ma baqax bilfors jerfa' qala' wieħed, imma tnejn jew iżjed. Imriekeb bi tliet arbli li kellhom il-ħila li JIBBURDJAW ( to tack ), jiġifieri jibdlu d-direzzjoni billi jdawru l-qlugħ lejn naħa jew oħra, saru ħaġa komuni. F'kemm ili ngħidlek, il-bniedem sab li seta' jbaħħar mal-erbat irjieħ tad-dinja. Hemm daqsxejn ta' differenza bejn biċċa tal-baħar ARMATA GĦAD-DRITT ( square rigged ), u biċċa tal-baħar oħra ARMATA LAĠENBA ( fore-and-aft rigged ). QALA' GĦAD-DRITT ( square sail ), jista' jmexxik biss dritt 'l quddiem FAVUR IR-RIĦ ( upwind ). Għamliet oħra ta' qlugħ, jippermettulek li TIBBORDJA ( to tack ), jiġifieri li tikser il-qlugħ b'mod li tmexxi d-dgħajsa 'l quddiem, mhux biss bir-riħ jonfoħ minn warajk, imma wkoll bir-riħ jonfoħ minn xi ġenb jew ieħor, mqar jekk biex tagħmel hekk trid timxi b'għamla ta' żig-żag. L-ebda qala' ma jista' jmexxik 'l quddiem DRITT KONTRA R-RIĦ ( downwind/dead to windward ). Qala' għad-dritt ikun armat b'tali mod li meta jimtela bir-riħ jkun qiegħed KARTABUN ( square ) ma' l-arblu, u għalhekk bl-Ingliż jissejjah square sail ; mhux għax ikun ta' għamla kwadra. Tant hu hekk li ħafna drabi dan it-tip ta' qala' ma jkun kwadru xejn, imma rettangolari, jew xi għamla oħra mbasta b'erba' ġnieb. Jiġifieri m'hemmx raġuni tajba għax bil-Malti dat-tip ta' qala' għandu jibqa' jissejjaħ qala' kwadru biex nimitaw lill-Ingliż. Hu qala' armat għad-dritt. Qlugħ armati laġenba jintramaw mill-pruwa għall-poppa, għalhekk bl-Ingliż jissejjhu fore-and aft . Anke bil-Malti jissejħu "forenaff", imma fil-fatt huma qlugħ armati laġenba. Il-qala' jintrabat 'kartabun' ma' l-arblu. QALA' GĦAD-DRITT ( square sail ): Imexxik biss 'l quddiem favur ir-riħ BIĊĊA TAL-BAĦAR ARMATA LAĠENBA ( fore-and-aft rigged ) Hemm ħafna għamliet ta' qlugħ li jintramaw laġenba, u kull għamla għandha isem għaliha. Fosthom nistgħu insemmu dawn li ġejjin: Mela fuq qoxra tal-baħar jista' jkollok arblu wieħed, jew tnejn, jew tlieta, jew iktar. Jista' jkollok qala' jew qlugħ tal-latin, jew tarkija, jew randa, jew li jkun. Dawn l-arranġamenti differenti ta' qlugħ u arbli jissejhu RIGGIJIET ( rigs ), u fis-seklu dsatax, kull tip ta' rigg beda jingħata isem biex jintagħraf u jinftiehem minn kull rigg ieħor. Fi żminijietna, dawn l-ismijiet jiġu għandna permezz tal-lingwa Ingliża, li magħha rridu nagħmlu l-kontijiet fuq kollox u fuq kull suġġett: SLOOP Sloop Dil-kelma nistgħu niktbuha "slup". Imma l-alfabett Malti ma' jagħmilx id-differenza li (fil-fehma tiegħi) imissu jagħmel bejn vokali qasira u oħra twila ħlief fil-każ ta' l-"ie". Jekk niktbu "slup", l-"u" trid tinqara bħal fil-kelma "but", jew "ful", jew "tul", u mhux bħal fil-kelma "butir". Il-kelma sloop , wara kollox, daħlet fl-Ingliż mill-Olandiz: sloepe , u illum saret tfisser kull dgħajsa li jkollha arblu wieħed u qlugħ armati laġenba ( fore-and-aft ) li fosthom ikun hemm flokk ( jib ). Meta fregatina Maltija tkun armata bil-qlugħ (kif ġieli kienet), tkun tikkwalifika bħala slup. KATER ( cutter ) Kater Il-kater jixbah ħafna lis-sloop, imma jkollu iktar minn flokk wieħed. F'dan il-każ il-qlugħ jibdew jissejhu "qlugħ tal-istrall" stay sails ) u dak ta' barra nett ikun il-flokk. Keċċ KEĊĊ ( ketch ) Keċċ hu dgħajsa b'żewġ arbli; l-arblu l-kbir ( main mast ) u arblu ieħor iżgħar, il-MEŻŻAN ( jigger jew mizzenmast ). Għalkemm dari seta' kien mod ieħor, il-keċċ daż-żmien ikun dejjem armat laġenba ( fore-and-aft rigged ). JOL (yawl) Jol ikun eżatt bħall-keċċ, ħlief li l-arblu ż-żgħir, il-meżżan, ikun żgħir ħafna. Jol SKUNA ( schooner ) Skuna Il-proprja skuna hi biċċa tal-baħar, ARMATA LAĠENBA, u li jkollha arblu quddiem ( foremast ), u arblu wara ( mainmast ) li jkun l-arblu prinċipali. L-arblu ta' quddiem irid ikun jew FTIT IQSAR, jew DAQS l-arblu ta' wara. L-iskuna hi dgħajsa tal-qlugħ u m'għandiex tiġi mfixxkla ma' dik li aħna nafu bħala "skuna tas-sajd". L-iskuna jista' jkollha xi qala' żgħir, fuqnett, li jkun armat GĦAD-DRITT, imma fil-biċċa l-kbira l-qlugħ iridu jkunu armati laġenba, inkella ma tikkwalifikax bħala skuna. Skuna bi tlett arbli SKUNA BI TLETT ARBLI ( three-masted schooner ) Skuna jista' jkollha mhux biss tnejn Imma anke minn tlieta sa seba' arbli. F'dak il-każ, l-iskuna tissemma skond in-numru ta' arbli. Dawn l-ismijiet bdew isiru moda fis-seklu dsatax. Issa rabbew għeruq sodi, u fis-sengħa tat-tbaħħir għandhom tifsira speċif-ika u ċara. BRIGG ( brig ) Brigg hu biċċa tal-baħar b'żewġ arbli; it-tnejn armati GĦAD-DRITT. BRIGANTIN ( brigantine ) Biċċa tal-baħar b'żewġ arbli; ta' quddiem armat GĦAD-DRITT, u ta' wara armat LAĠENBA fil-parti t'isfel, u GĦAD-DRITT fil-parti ta' fuq. BRIGANTIN DIKA ( hermaphrodite brigg ) Biċċa tal-baħar b'żewġ arbli: ta' quddiem armat GĦAD-DRITT, u ta' wara armat LAĠENBA. BARKANTIN ( barkantine/barquentine ) Ikollu tliet arbli jew iktar; il-wieħed ta' quddiem armat GĦAD-DRITT, u l-oħrajn kollha armati LAĠENBA. BARK ( bark/barque ) Biċċa tal-baħar bi tliet arbli jew iktar; kollha armati GĦAD-DRITT ħlief ta' waranett, li jkun armat LAĠENBA bħal ta' l-iskuna. BASTIMENT TAL-QLUGĦ ( fully-rigged ship ) Bastiment tal-qlugħ ikollu minn tlieta sa ħames arbli, kollha armati GĦAD-DRITT, għalkemm fuq l-arblu ta' wara spiss ikun hemm RANDA (spanker) li tista' titqies bħala qala' laġenba. MIKLEM Il-Bini tad-Dgħajjes Il-Pruwa Il-Prim Il-Buq/il-Korp Ir-Rota/Ras/Zokk tal-pruwa Ir-Rota/Ras/Zokk tal-poppa Majjieri (Mibni b')Tavlar inkulmat jew b'għeluq Tavlar imrikkeb jew għeluq Titla' bil-qoxra Tibni fuq il-qafas Pruwa sajjieda Pruwa baħħara Xini (Xini hu mirkeb tal-ġlied li għalkemm ikollu xi qala' jew tnejn, jiddependi l-aktar fuq ħafna qaddiefa bl-imqadef biex jimxi.) M'hemm l-ebda raġuni fid-dinja għax għandna naqilgħu 'l barra l-kelma xini biex ngħidu galera. Ġifen (Ġifen hu kull mirkeb tal-qlugħ b'mil-inqas tliet arbli, li ma jużax l-imqadef biex jimxi, u jkun armat għall-ġlied u/jew għall-esplorazzjoni.) Karavela (Il-karrakka u l-karavela huma t-tnejn għamliet ta' iġfna.) Lanċa tas-sajd Keċċ Bastiment tal-qlugħ Il-Qlugħ Armat għad-dritt Qala' armat għad-dritt (jgħidulu wkoll qala' kwadru) Armat laġenba (jgħidulu wkoll forenaff) Qala' armat laġenba Qala' ta' l-istrall Qala' tal-latin/tal-latini Tarkija mezzana Qala' ta' Bermuda Stralji/strallijiet (C) Ġużi Gatt