Ħafna drabi nisimgħu jew naqraw esperjenzi ta' rġiel lhud li sofrew bil-liġijiet razzjali ma ħ ru ġ in fis-snin tletin mir-regim Nażista fil-Ġermanja u minn dak Faxxista fl-Italja. [1] Sa ftit snin ilu il-kitbiet kollha li kellna dwar l-oppressjoni tal-Lhud fil-pajji żi b'liġijiet antisemitiċi u dwar dak li ġara fil-kampijiet ta ' konċentrament kienu kollha ta' irġiel. Forsi din il-ħaġa kienet frott tal-mentalit à sessista li għandu l-poplu Lhudi u li kellha d-dinja kollha sa ftit snin ilu . Sa ftit ilu forsi ftit li xejn kollna na ħ sbu dwar dak li għaddew in-nisa Lhud fi żmien l-oppressjoni u aktar u aktar fil-kampijiet ta ' konċentrament. Sa ħ amsin sena wara t-tmiem tal-gwerra konna għadna nimma ġ inaw li l-irġiel Lhud kienu dawk li batew, dawk li mietu taħt in-Nażisti. Imma mhux hekk. Jekk inżommu li nofs is-sitt miljun ruħ li mietu fl-olokawst kienu nisa, ma jistax jonqos li dawn batew agħmel xi ħaġa , tgħallem il-passi ta' ż ifna , xi ħaġa li ti ġġ ustifika l-e ż istenza tiegħek , xi ħaġa li t agħ tik id-dritt li tilbes ġ ildek u l-pil ta ' ġ ismek. Tgħallem id ħ aq u imxi , tgħallem għax mhux ħaġa u inti tgħix u ma tagħmel xejn b' ħ ajtek. Din hija poeżija ta' Charlotte Delbo, Lhudija li rnexxiel h a tgħix wara l-esperjenza xejn sabiħa ġewwa l-kamp ta' Għaddew bosta snin sakemm Delbo bdiet tippubblika il-memorji koroh tagħha. L-esperjenza qarsa tagħha riedet taqsamha mal-bnedmin l-oħra sabiex t ħ ajjarhom jieħdu dak jistgħu minn ħajjithom. ta' nisa Lhud , b ħ alha , li f' Auschwitz ħallew ħajjithom u ma setgħux ji ż fnu, jid ħ qu jew jimxu aktar. Awtriċi Lhudija oħra li rnexxielha tibqa' ħajja wara l-moħqrija tal-getto ta ' Lodz fil-Polonja u tal-kampijiet ta' konċentrament ta' Auschwitz, ta' Kellha tm inn snin meta Hitler sar mexxej tal-Ġermanja. Hija kienet tgħix f' Hamburg. Kell h a għoxrin sena meta l-alleati ħ elsu lilha u lil dawk li kienu għadhom ħajjin minn taħt idejn in-Nażisti. Iechengreen, xebba Landau, tiddeskrivi dawn it-tnax-il sena bħala snin ta' orruri, ta' privazzjoni, ta' umiljazzjoni u ta' ġuħ. Forsi ħadd daqsha ma jista' jiddeskrivi dak li għaddew minnu n-nisa Lhud taħt is-su l dati tal-S.S.. minn ġenituri Polakki, tgħid illi missierha, Beno, inqatel fl-1941 f' Dachau filwaqt li ommha, Sala, mietet bil-ġuħ Kellha oħtha i ż għar minnha, Karen li kienet mibgħuta f' kamp ta ' konċentrament fejn inqatlet fl-1942. L-ewwel m e morji ta' Iechengreen kienu ppubblikati fl-1994 (kważi ħamsin sena wara t-tmiem tat-tieni gwerra dinjija) fil-ktieb tagħha Ashes to Life . Hija tirrakkonta l-attro ċ itajiet li saru man-nisa Lhud fil-getto ta' Lotz fil-Ktieb tagħha Romkowski and the orphan of Lodz. It-tielet ktieb tagħha jiddeskrivi tajjeb ħ afna t-tbatija fil-getto ta' Lods u aktar tard fil-kampijiet ta' konċentrament li soffrew bosta nisa. ikunu imġegħlin iħ allu djarhom u jin ġ abru f' ż ona magħluqa għalihom, f' dak li jissejja ħ il-getto, il-ħajja tagħhom bdiet kull ma jmur tmur għall-agħar. Minkejja li kienu jkunu Lhud bejniethom, il-ħajja xejn ma kienet pja ċ evoli. Fi l-getto , i l-Lhud kien ikollhom jgħixu fi djar ż għar u ġ ieli l-istess kamra kien ikollha tinqasam ma' nies oħra. […] Ix-xemx kienet tiżreġ, it-toroq kienu dojoq, dojoq ħ afna, mimlijin trab u l-ilma maħmuġ kien ji ġ ri mal- ġ nub tat-triqat. Kien il-bidu tal- ħ arifa u s-s ħ ana kienet qegħda tagħmel tagħha waqt li kienu qegħdin ikaxkruna lejn il-getto. (ta' Lodz) Tlabna ftit ilma u ħallewna nieqfu ftit f' bit ħ a sakemm nixorbu. lejn il-vit tal-ilma u bdejna nixorbu direttament minn idejna magħmulin forma ta' bieqja. ta' Iechengreen ta' meta hija flimkien ma' ommha u oħtha kienu me ħ udin mis-suldati Nażisti fil-getto. Dan ma kienx il-bidu. F' Ottubru tas-sena 1938 missierha kien arrestat u minn Hamburg kien deportat lejn il-Polonja. Mar lura lejn daru f' Mejju tas-sena ta' wara. Ma damx wisq igawdi l-familja għax f' Settembru kien mibgħut f' Dachau. Martu u ż - ż ew ġ uliedu bniet spi ċċ aw wa ħ edhom imma kellhom it-tama li għad jer ġ għu jingħaqdu bħala familja. It-tama baqgħet fiergħa għax Beno miet fil-bidu tas-sena 1941 bla ma kellu x-xorti jer ġ a' jara lil martu jew lil uliedu. Il-ħajja fil-getto ta' Lodz xejn ma kienet wa ħ da fa ċ li. L- a wtriċi tgħid li kien hemm ċ ertu Chaim Rumkowski li jmexxi kollox fil-getto. Jekk kien jikteb isem xi ħadd fuq il-lista tad-deportati kien ifisser mewt g ara n tita. In-Nażisti kienu po ġġ ew lilu bħala mexxej tal-getto u ftit li xejn kienu j ħ abblu mo ħħh om x'kien ji ġ ri. In-Nażisti qatt ma taw widen għall-kliem il-Lhud magħluqin fi l -getto ; m i ż mumin hemm ġ ew bil-forza tal-armi. « […] kien spazju ż għir imdawwar mi n n fildiferru jxewwek, bi kmamar ċ kejkna tal-għassiesa, mi ż bugħin ħ omor u bojod, madwar il-getto: is-suldati Ġ ermani ż i jimxu dritti ' l quddiem u lura bl-azzarini wara daharhom, b'għajnehom miftu ħ in għal kull ċ aqlieqa tagħna. » [6] «Malajr kbirt f' dawk it-tliet snin. Tgħallimt Sirt naf xi tfisser il-forza, il- ħ biberija, il-bi ż a' il-ġuħ. Il- Ġ ermani ż i kienu ħallewna f'din il-bi ċċ a art minsija minn Alla sabiex i ħ alluna mmutu. Fil-getto ta' Lodz k onna na ħ dmu għalihom. jwegħduna l-ikel imma s-sehem tal-ikel li kienu jagħtuna kien kemm wie ħ ed jgħix. jum kienu jmut u bit-tifojder, bid-disenterija, u l-parti l-kbira minna, anke jekk tajjeb jew ħ a ż in għadna ħajjin, konna nbatu l-ġuħ. » [7] Ix-xhieda ta' bosta vittmi li għexu fil-getto ta' Lodz u li rnexxielhom jibqgħu ħajjin wara l-olokawst turi kemm kien bniedem bla qalb dan Rumkowski. Qabel ma n ħ oloq il-getto ta' Lodz, huwa kien direttur ta' orfanatrofju. Jingħad li kien jabbu ż a b'mod regolari mit-tfal ż għar, subien u Kien Lhudi wkoll u għalhekk in-Nażisti poġġew lilu bħala kap tal-getto sabiex jo ħ olqu aktar mibgħeda u firda bejn l-imsejkna kreaturi ta' ġewwa l-getto. Forsi l-ktieb ta' Iechengreen, Rumkowski and the Orphan of Lods , jiffoka fuq l-atti krudili ta' din il-persuna, imma ma kienx hu biss li jap p rofitta ruħu min-nisa tal-getto. Kienu Lhud stess li jap p rofittaw minn ħ uthom Lhud. kemm spj e gat sewwa din is-sitwazzjoni Iechegreen: In-nisa fl-Ewropa, fis-snin tletin u anke wara, kienu ċ ittadini tat-tieni klassi. Kienu jaħdmu bħala infermiera, segretarji, għalliema, nisa tad-dar, imma qatt ħadd ma kien jaħseb li jara mara tmexxi uffi ċċ ju jew fabbrika jew li tkun kap ta' ġ emgħa ħaddiema. Madanakollu fil-getto ta' Lodz, bejn l-1940 u l-1944, ħin bla waqt inbidel kollox ta' taħt fuq. Għall-ewwel darba, daqs li kieku xejn, in-nisa sabu r wie ħhom mexxejja ta' fabbriki, uffi ċċ j i , k ċ ejjen u ta' kull qasam ie ħ or fil-ħajja Kienu nisa kapa ċ i, intelli ġ enti, ħ abrieka u jibqgħu ħajjin. Riedu li tal-anqas ikollhom is-setgħa li jidde ċ iedu fuq parti minn ħajjithom, f'kondizzjonijiet li kienu ' l bogħod ħ afna minn dawk normali. Sa ħ ansitra l-irġiel, b'attenzjoni u kontra qalbhom, ikollhom jammettu li dawk in-nisa li jil ħ qu f'xi post ta' tmexxija, jispi ċċ aw biex imexxu b' mod aktar effi ċ jenti, isiru esperti u jsiru kapa ċ i jaħdmu a ħ jar minnhom. E ż att bħall-irġiel, huma wkoll kienu jimxu bil-favori ż mi, imma lil dawk li kienu jipprote ġ u kienu aktarx dejjem irġiel u rari li dawn in-nisa kienu jgħinu jew i duru ma' nisa oħrajn. Intba ħ t meta kelli sittax-il sena, kont bdejt infittex xi xogħol f' xi fabbrika. Xogħol ikun xi jkun. In-nisa lanqas biss kienu ja ħ lu l-ħin jisimgħu xi rrid. Id-diri ġ enti rġiel bil-kontra, dlonk kienu jkunu lesti li jħaddmuni magħhom. Il-mistoqsija wa ħ danija li kienu jagħmuli kienet: «X'lesta ttini bi tpattija?» Bla esperjenza u bla ħ a ż en ta' xejn, kont inwiegeb: «Ma g ħa ndix flus, ma g ħa ndix ġ ojjelli. Tassew ma għandi xejn ta' valur.» Id-da ħ q li kienu jid ħ qu wara t-twe ġ iba tiegħi kienet t ħ allinni m ħ awda. kontx nista' nifhem. Kellha tgħaddi sena fil-getto sabiex tgħallimt ki f jimxu l-affarijiet: jekk titlob pja ċ ir, trid tkun lesta tintelaq biex tagħmel is-sess. Sempli ċ i. […] Fost niesna, minn Rumkowski sa sid il- ħ anut ta ż - ż ebgħa, is-sess issa kien meqjus bħala mezz ta' Imma mhux ilkoll kellhom xewqa li 'jpartu'. Xi w ħ ud minna preferew imutu bil-ġuħ. Bosta nisa Lhud li wara l-gwerra irnexxielhom isalvaw m i l l- ħ ruxija Nażista, jgħidu li baqgħu j ħ ossu s-sens ta' ħ tija ġewwa fihom ta ' dak li għamlu. g ħ all-mara tal-getto l-għa ż la kienet wa ħ da: jew toffri ġ isimha għall-u ż u ta' dawk li jikkmandaw jew tmut bil-ġuħ u magħha jmutu w liedha. Il-ħajja tan-nisa fil-getto kienet waħda mi ż era, imma meta titqabbel mal-ħajja fil kamp ta' konċentrament wieħed jista' jgħid li kienet ward u zahar. L-aktar magħruf, l-aktar imsemmi fost il-kampijiet tal-qerda: kmamar tal-gass; fran krematorji; it-tabib Mengele u l-esperimenti medi ċ i di ż umani tiegħu. Ma hemmx kliem li jfisser dak il-post. Tkellmu ħ afna dwaru, inkiteb ħ afna dwaru. Kien sa ħ ansitra ffilmat. Madanakollu l-ebda lsien ma jista' jirrakkonta…..» [9] sal-kampijiet ta' konċentrament kienu vjaggi tal-bi ż a'. Il-Lhud kienu jitgħabbew fuq karriji e t tal-ferrovija li normalment kienu j ġ orru l - bhejjem. fil-ktieb tiegħu La Nuit jiddeskrivi b' mod ħ aj il-vjagg tiegħu u ta' eluf ta' Lhud oħra mill-getto ta' Sig h et fl-Ungerija sa Auschwitz: L-għada filgħodu imxejna sal-istazzjon, fejn kien hemm jistennewna għadd ta' karrijiet li jġorru Is-suldati Ungeriżi bdew itellgħuna tmenin tmenin f' kull karru. ftit ħobż u xi bramel bl-ilma. Raw li l-istaneg tat-twieqi kienu jagħlqu sew. Ingħalqu l-karrijiet. Fuq kull karru inħatar wieħed responsabbli, jekk xi ħadd jaħrab kien jinqatel hu. Fuq il-bankina kien hemm żewġ uffiċċjali tal-Gestapo mexjin, kollhom tbissim: il-komplott kien miexi Tisfira twila ġriet fl-arja. Bdejna mexjin. wieħed jintedd jew li noqgħodu lkoll bilqiegħda. Iddeċidejna li npoġġu bilqiegħda skont meta jkun imissna. Kien hemm ftit arja. Xortihom tajba dawk li nzertaw qrib xi tieqa: raw l-irħula mwarrda għaddejjin. Wara jumejn vjaġġ l-għatx Is-sħana kienet kbira. Ħielsa minn kull ċensura soċjali, iż-żgħażagħ tkaxxkru mill-istinti tagħhom u fid-dalma tal-lejl innamraw f' nofsna, bla ma biss qagħdu jħabblu rashom minn ħadd, daqslikieku kienu waħedhom fid-dinja. L-oħrajn għamlu tabirruħom li ma raw xejn. imma ħadd ma kiel sakemm xeba'. Dan kien il-prinċipju tagħna, erfa' għal għada. Għada jista' jkun agħar. Il-ferrovija waqfet Kashau, belt żgħira fil-fruntiera taċ-Ċekoslovakkja. Allura fhimna li ma konniex għadna l-Ungerija. Ftaħna għajnejna imma issa tard wisq. Infetħet il-bieba Deher quddiemna uffiċċjal Ġermaniż ma' suldat Ungeriż li beda jittraduċi dak li kien qiegħed jgħid. 'Minn issa sejrin tgħaddu taħt l-awtorità tal-armata Ġermaniża. Min fadallu deheb, flus, arloġġi irid jgħaddihom f' idejna issa. Min jinqabad b' dawn l-oġġetti wara jiġi maqtul fil-post. Min ikun iħossu mhux f' siktu jittieħed fil-vaġun-sptar. Is-suldat Ungeriż għadda minn nofsna b' ċistun sabiex jiġbor l-aħħar ġid ta' dawk li ma riedux jisimgħu aktar bit-togħma morra tat-terrur. 'Qegħdin tmenin f' kull karru' qal l-uffiċċjal Ġermaiż. 'Jekk jonqos xi ħadd, tmutu lkoll, bħal klieb…' Il-bibien ingħalqu mill-ġdid. Dħalna f' nassa. Id-dinja kolla spiċċat fuq dan il-karru magħluq. Wiesel, dak iż-żmien tfajjal ta' ħmistax-il sena, jiddeskrivi fuq fuq L-oġġetti għeżież li ġarrejna magħna ħallejniehom fil-karru, u magħhom ħallejna it-tamiet kollha tagħna. Kull żewġ metri kien hemm suldat tal-S.S., bl-azzarin ippuntat lejna. Hemm id f' id imxejna wara l-folla. Wasal uffiċċjal tal-S.S. bil-lembuba f' idu. 'L-irġiel fuq ix-xellug u n-nisa fuq il-lemin!' Erba' kelmiet indifferenti, bla ebda emozzjoni. Erba' kelmiet qosra u sempliċi. il-waqt li ħallejt lil ommi. Lanqas biss kelli l-ħin naħseb li ma ħassjetx id missieri fuq spallti; bqajna waħedna. Għal sekonda stajt nara lil ommi, lil ħuti sejrin lejn il-lemin. Zipporà żammet id ommi. Rajthom jitbiegħdu, ommi tmelles ix-xagħar isfar ta' oħti, donna biex tipproteġiha, u jien miexi ma' missieri, mal-irġiel. U ma kontx naf li dak il-ħin, f' dak il-post, kont qiegħed nitlaq lil ommi u lil Zipporà għal dejjem. żammli idi. Kif il-priġunieri kienu jaslu fil-kamp ta' konċentrament kienu jitneżżgħu minn ħwejjiġhom u jekk ikun fadal min għandu xi ħaġa ta' valur kienet tittieħidlu. Imbagħad kienu jintgħażlu; min jiflaħ jaħdem kien jintbagħat fil-kamp u min ma jiflaħx kien jispiċċa fil-kamra tal-gass. Il-Ġermaniżi ma kienux sejrin iħallu nies mhux tajba għax-xogħol jieklu ta' xejn. Anke n-naqra ilma b' biċċtejn ġidra fiha, li kienet tissejjaħ soppa, kienet biss għal min jiflaħ jaħdem. Wara l-eżami mediku kienu jinħaslu u jitqaxxrilhom xagħarhom. Dan ir-ritwal kien isir ma' kull min kien jasal f'kamp ta' konċentrament u ma kienx hemm distinzjoni bejn irġiel Forsi it-tqaxxir tax-xagħar tal-irġiel kien ħaġa aċċettata imma fuq in-nisa kienet ukoll sinjal ta' umiljazzjoni. Xi nisa kienu jakkwistaw privileġġ li xagħarhom ma jitqaxxarx sal-qurriegħa bħal ta' nisa oħra imma kien jinqatalhom sa nofs għonqhom. Ovvjament dan il-pjaċir kien jitħallas bi pjaċiri oħrajn. Araw kif jiddeskrivi lill-bniedem ġewwa kamp ta' konċentrament Primo Levi, awtur Lhudi ieħor li bħal Wiesel huwa meqjus bħala klassiku fil-letteratura tax-Shoa, fil-ftuħ tal-ktieb tiegħu: Se questo è un Intom li tgħixu mkennija Ġewwa djarkom imsaħħnin. Intom li x'ħin terġgħu lura filgħaxija ssibu Ikel sħun u wċuħ maħbuba: Aħseb ftit jekk dan huwiex raġel Li jaħdem fit-tajn Li jissielet għal-loqma ħobz Li jmut minħabba Iva jew Aħseb ftit jekk din hijiex Bla xagħar u bla isem Mingħajr saħħa li Vojta għajnejha u biered il-ġuf Donnha żrinġ fix-xitwa. Aħseb sew fuq dak li ġara: Qiegħed ngħidilkom dan il-kliem. X'ħin torqod, x'ħin tqum; Tennieh lill-uliedek Għax jekk tispiċċa darek, Jew 'k iżommok il-mard Uliedek għad idawru wiċċhom minnek. Lucille Iechengreen fid-deskrizzjoni tagħha ta' Auschwitz semmiet lit-tabib Mengele, magħruf bħala l-anglu tal-mewt. Huwa kien jagħmel esperimenti diżumani fuq nisa tqal, tewmin, inkapaċitati. Hu biss kien jiddeċiedi min kellu jgħix u min kellu jintbagħat fil-kamra tal-gass. «F' Auschwitz l-akbar żball li mara setgħet tagħmel kien li tinqabad tqila. Jien (it-tabiba Gisa) kont nagħmel parti minn grupp ta' ħames tobba u erba' infermiera. Kemm sogħob bija li mort ngħid x'kienet il-professjoni tiegħi! […] Dak il-monstru kien jordnali niktiblu min kienu n-nisa li kienu ħarġu tqal. L-għan waħdieni tiegħu kien li jużahom għall-esperimenti mediċi tiegħu, u fl-aħħar jispiċċaw maqtulin kemm l-omm kif ukoll it-tarbija.» [13] L-awtriċi tkompli tgħidlina li darba waħda ġriet il-kelma li tfajla fil-kamp ta' Auschwitz ħarget tqila aktarx minn suldat tal-S.S. It-tabiba Gisa wettqitilha abort sabiex tevita li kemm hi kif ukoll it-tarbija jispiċċaw taħt idejn it-tabib Mengele u wara it-tnejn mejtin. L-operazzjoni kienet riskjuża minn kull naħa. Kieku kellha tinqabad it-tabiba twettaq abort kienet tiġi fi nkwiet kbir, u l-akbar inkwiet kien jitħallas bil-mewt. Min-naħa l-oħra l-operazzjoni klandestina kienet issir f' xi post xejn nadif, fejn la kien ikun hemm tajjar la garez u lanqas faxex. Mara li kienet tgħaddi minn abort bħal dan kienet titniżżel li għandha bornkite sabiex tagħmel jumejn fis-sodda, imma mat-tielet jum kienet terġa lura lejn xogħolha. Aborti bħal dan saru ħafna. Mara tqila f' Auschwitz kienet taf x' kien it-tmiem tagħha u tat-tarbija tagħha. fil-kampijiet ta' konċentrament kienu wkoll im ġ iegħlin jaħdmu manwalment, ħ afna drabi xogħol Mhux biss kienu jieħdu ħ sieb inaddfu l-kwarteri tagħhom u tas-suldati, imma Iechengreen tgħidilna wkoll li bosta drabi wara xi ħ bit mill-ajru mill-qawwiet tal-aleati, kienu jittie ħ du fil-post fejn ikun ġ arrab l-attakk sabiex ine ħħ u min-nofs il- ġ ebel u t-terrapien li jkunu waqgħu. Dan ix-xogħol kien isir kollu bl-idejn u mingħajr għodda kif ukoll mingħajr ilbies adattat. Tkompli t għ id l-awtriċi li ġ ieli wettqu xogħol bħal dan waqt li kien nie ż el is-sil ġ , u ovvjament bl-istess ċ raret li kienu jilbsu fil-kamp ta' konċentrament. Ma nistgħux nitkellmu dwar nisa fil-kampijiet ta' konċentrament u ma nsemmux mara li saret magħrufa fil-Knisja Kattolika bħala martri tal-mibgħeda razzista. Qegħdin nirreferu għal Santa Tereża Benedetta tas-Salib, aktar magħrufa bl-isem propju tagħha, Edith Stein. Imwielda f' familja Lhudija fit 12 ta' Ottubru, 1891, ġewwa Breslavia, dak iż-żmien parti mill-Ġermanja, illum il-Polonja, studjat taħt il-filosofu magħruf Edmund Hussler. dottorat fil-filosofija. Kienet tammira bil-kbir il-ġenjalità ta'Heidegger u spiss kienet titkellem dwar il-filosofija tiegħu u meta ħasset li kellha tikritika l-ideat tiegħu ma ddejqitx tagħmel dan. Bdiet tistudja sewwa lil San Tumas ta' Akwinu u dan kien pass deċiżiv sabiex tħalli l-fidi Lhudija u tħaddan Tgħammdet f' Jannar tal-1922. Ħdax-il sena wara daħlet soru Fl-1936 kienet lestiet il-kitba filosofika tagħha, Essere finit u Essere etern , imma l-ebda dar tal-pubblikazzjoni ma riedet tippubblika xogħol waħda Lhudija. ix-xogħol ikun ippubblikat b'isem falz kienet ħaġa inaċċettabbli. is-sitwazzjoni fil-Ġermanja kienet gravat ħafna u lanqas il-ħitan għolja tal-monasteru Karmelitan ma kienu qegħdin joffru kenn biżżejjed għall-imsejkna soru ta' nisel Lhudi. Intbgħatet f' monasteru ġewwa Echt l-Olanda sabiex taħrab mill-persekuzzjoni Nażista. F' Lulju tal-1942 l-isqfijiet Olandiżi ħarġu stqarrija kontra l-persekuzzjoni tal-Lhud. Ir-risposta għal dan id-dokument min-naħa tal-gvern ta' Hitler kienet id-deportazzjoni tal-Insara Olandiżi ta' Ma' dawn kien hemm Stein! Telqet flimkien ma' bosta Lhud oħra minn Echt nhar is-7 ta' Awwissu. Mal-wasla tagħhom, Stein flimkien mal-parti l-kbira tan-nisa li keinu għadhom kif waslu hemm ittieħdu fil-kamra tal-gass. Kien id-9 ta' Awwissu, 1942. Is-soru kellha ħamsin Fil-11 ta' Ottubru, 1998, il-Papa Ġwanni Pawlu II iddikjaraha qaddisa, martri tal-fidi u sena wara kienet iddikjarata ko-patruna tal-Ewropa flimkien ma' Santa Katarina ta' Siena u Santa Brigida tal-Isvezja. Miljuni ta' nisa Lhud għaddew minn dawn it-tbatijiet. Statistika uffi ċċ jali ma għandniex għax l-iskop ewlieni tan-Nażisti mmexxijin minn Adolf Hitler kien li jeqred il- ġ ens Lhudi minn wi ċċ id-dinja u mhux li j ż omm statistika ta' kemm naqqas minnhom. Imma jekk nofs daw k li nqatlu fl-olokawst kienu nisa allura n-numru jitla ' għal madwar tliet miljuni jew fuqhom. dawk li ħ elsuha, u llum xi w ħ ud minnhom qegħdin jiktbu dak li għaddew minnu sabiex id-dinja tkun taf kemm soffrew in-nisa fil-kampijiet tal-qerda. Millu, Lidia Beccarla Rolfi huma nisa Lhud kittieba tal-esperjenzi tagħhom fil-kampijiet ta' konċentrament. jew qegħdin jiktbu llum sabiex jagħtu xhieda tat-tbatija li għaddew minnha ħtija ta' filosofija żbaljata, ħtija ta' ideoloġija ta' qerda. Kitbu jew qegħdin jiktbu llum għax għada jkun tard wisq. Kitbu jew qegħdin jiktbu huma għax huma kienu Kienu huma li daqu l-imrar tal-mibgħeda razzista, kienu huma li raqdu u qamu mal-mewt. Kitbu jew qegħdin jiktbu llum għax għada d-dinja ma temminx. [2] Ippubblikat l-ewwel darba minn Mercury House Publications ġewwa San Francisco, California. [3] Ippubblikat l-ewwel darba minn Mercury House Publications ġewwa San Francisco, California fis-sena [4] Ippubblikat minn 'Publishing Works Inc.' ġewwa Exeter fl-2011. Muscat R . , Pubblikazzjonij ie t Dumnikani, 2012 , pp [12] Ippubblikat l-ewwel darba f' Turin fl-1947 mid-dar tal-pubblikazzjonijiet De Silva. Dan l-Artiklu deher fil-perjodiku Knisja 2000, Pubblikazzjoni Dumnikana numru 101