Qed inġibu xahar b'xahar dak li qal Il-Kalendarju tal-Bidwi li ħarġet is-Societa Agraria ta' Malta għas-sena 1850 – paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Għal Diċembru ta' dik is-sena, l-Kalendarju rrepeta kelma b'kelma dak li qal li kellu jsir fil-biedja f'dak l-istess ix-xahar is-sena ta' qabel, jiġifieri l-1849. Dan it-tagħrif tas-sena ta' qabel nistgħu nsibuh HAWN . Imma f'Diċembru tal-1850 il-Kalendarju tana xi qwiel ġodda. Barra minn hekk, l-osservazzjoni tiegħu għal dak ix-xahar kienet fuq l-irwiegel. Dil-kitba ta' min ikun jaf biha għax ftit hawn tagħrif fuq dawn l-imberkin irwiegel u, xejn xejn, nistgħu inkunu nafu t-temp kif kien f'Diċembru tal-1849. Imma ejja nibdew bil-qwiel l-ewwel. Wara l-osservazzjoni tal-Kalendarju jkun hemm il-kummenti tagħna li nittamaw li jitfgħu xi ftit dawl ieħor. Proverbji għal Diċembru: Jekk l-art kienet tagħti dejjem, il-bidwi qatt ma jfalli. Meta l-art tonqos, il-bidwi dejn iħalli. Marret is-sena, u l-ġdida għoddha mibdija, Niżżuħajr 'l Alla u lil kulħadd kbira tħennija. Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg Osservazzjoni: Fuq il-Pronostiku, jew ir-riegli tal-bdiewa. Fl-ewwel żminijiet tad-dinja meta l-bnedmin kienu injoranti iżda mhennijin, ma kinux jirregolaw ix-xogħol tar-raba' ħlief minn rimi l-fjuri tas-siġar, minn inżigħ il-weraq tagħhom, mill- miġi u mill- mawrien tal-għasafar. 'Ma biż-żmien u bl-esperjenza, għarfu mod ieħor li kien għall-ewwel imgerfex u mħawwad, imma aktar żgur u aktar meqjus. Il-bdiewa ta' dak iż-żmien, minn dawn tal-art ħadu għas-sema l-osservazzjonijiet tagħhom, u l-istudji li l-għorrief saċerdoti Eġizzjani u l-Kaldej imbagħad għamlu fuq il-kwiekeb kienu l-ewwel li għamlu xjenza l-astronomija. L-istudju ta' din ix-xjenza magħmul mill-għorrief Ipparku u Tolimew , irnexxa wisq tajjeb u sar aħjar bis-sistemi ġodda li vvintaw il-filosfi Kallistene u Aristotile. Jgħidu infatti li dan l-aħħar għaref Aristotile kien l-ewwel wieħed li ġabar f'sistemi formali il-predizjinijiet diversi taż-żmien; jew dak kollu li kellu jiġri fiż-żmien li jiġi wara; u li mbagħad l-iskular tiegħu Teofrastu fuq l-istudju ta' mgħallmu qassam il-fenomini tal-ajru, u fisser għat-tagħlim tal-poplu is-sinjali tax-xita, tar-riħ, tat-tempesti, tal-bnazzi, eċċ. B'dan il-mod bdew tant pronostiċi illi f'kull sena u f'kull pajjiż tad-dinja jiġu ppubblikati. In-nies tal-kampanji għalkemm ma għamlu l-ebda studju fuq l-astronomija, għandhom ukoll il-pronostiċi tagħhom, li huma ġejjin minn żmien wisq bgħid. (għallanqas 2500 sena), u li jsiru bl-osservazzjonijiet ta' għajnejhom. Għalkemm dawk il-pronostiċi tal-poplu jidhru ħaġa ta' kapriċċ, u minn xi drabi ta' superstizzjoni u tad-daħk, għandhom ukoll jitqiegħdu u jkunu rreġistrati ma tant osservazzjonijiet oħra li jħallu l-għorrief; u min iħallihom ikun jiddisprezza, kif jgħid ċertu għaref, dan il-mezz li n-natura stess tat biex wieħed jasal li jagħraf il-mod li topera f'din il-ħaġa hekk importanti tal-fenomini tal-ajru. Tassew li xi wħud mill-għorrief taż-żminijiet tagħna, għal ċerta ġibda fiergħa li għandhom lejn l-istudji tagħhom, imieru u jikkunsidraw bla qies u b'ebda rifflessjoni, l-opinjoni u l-fehmiet li għandu l-poplu ta' dawn il-pronostiċi, u l-ebda kapital ma jagħmlu ta' dawk l-osservazzjonijiet li ma jsirux mill-għorrief. Jinħtieġ għaldaqstant li nistqarru, kif jgħid il-għaref Bailly , li dak li huwa stmat u kkunsidrat bħala fatt ċert minn eluf ta' bnedmin ta' kull żmien u ta' kull pajjiż, m'għandux ikun mormi fl-art għaliex jidher kapriċċuż u assurd. Anzi minflok li jkun hekk iddisprezzat, aħjar u bil-għaqal kien ikun li wieħed ifittex jara jekk humiex sew dawn il-fenomini stess, ladarba d-deċiżjonijiet fl-astronomija għandhom isiru fuq l-osservazzjonijiet. U mentri kull fatt għandu jkun ammess bħala sewwa, jista' jew ma jistax wieħed jagħti u jgħid dak li minnu jkun ġej jew ikun magħmul. Hija hekk ħaġa ċara illi l-bdiewa, għalkemm ma jafux x'inhu u xi proprjetajiet għandu l-ajru, u lanqas il-liġijiet li bihom titqassam is-sħana u n-nida, biss megħjuna mill-osservazzjonijiet u mill-esperjenza, jasla li jagħrfu minn żmien qabel, it-taqlib taż-żmien u tal-ajru. Bosta huma il-vantaġġi importanti ta' dawn il-pronostiċi, la darba kull klassi tas-soċjeta fihom għandha kbir interess. Imma fuq kollox, l-arti tax-xjenza tar-raba', li hi l-arti li biha jintmantew in-nies kollha tad-dinja, u li tagħti x'jaħdmu lil kull industrija tal-bnedmin kollha. Bosta huma ix-xorta li bihom jisservew in-nies tal-kampanja biex jiffurmaw dawn il-pronostiċi tagħhom – skont il-lok li fih jinsabu f'dina l-art, u l-klima li jkollhom. Il-kampanjoli tagħna jiffurmaw il-pronostiku tagħhom hekk: Jieħdu tnax-il ġurnata li hemm bejn is-solistizju tax-xitwa, jiġifieri mit-tlettax sal-erbgħa u għoxrin ta' Diċembru, u f'kull ġurnata minn dawn jaraw u jinnutaw dak li jgħaddi u jsir fit-temp, x'riħ jagħmel, eċċ. Dak li josservaw jiġri f'kull ġurnata, dak jittennewh ukoll jiġri f'kull xahar tas-sena li tkun ġejja. Hawn intant għandna navvertu lil kulħadd li dawn il-pronostiċi tant huma ikkunsidrati li jiswew, daqs kemm jiswew sempliċi konġetturi tal-bniedem, la darba kollox jiddependi mill-volonta t'Alla b'mod illi mingħajru l-ebda ħaġa ma tista' tiġri u ssir. Il-pronostiku li minnu qegħdin nitkellmu, għas-sena 1850 hu dan li ġej: IL-KUMMENTI TAGĦNA 1 – It-twemmin bl-Irwiegel . Għalkemm il-Kalendarju ma jgħidilniex, jidher li din il-kitba (u t-traduzzjoni mit-Taljan), kienet ukoll ta' Dun Ċelestin Camilleri, li semmejnieh ħafna tul dawn l-artikli. Fiż-żmien li qed insemmu, l-Kalendarju tal-Bidwi ħareġ bil-Malti għal sentejn fuq xulxin biss. X'aktarx li l-mutur biex dan seta' jsir kien dan l-istess Dun Ċelestin, u meta s- Societa Agraria użat it-tagħrif kollu li seta' jagħti dan il-qassis, donnhom li qatgħu qalbhom li jsibu iktar tagħrif bil-Malti, u ma komplewx. Dun Ċelestin kien mill-Qrendi (tal-anqas skont ir-reġistru elettorali tal-1880 kien joqgħod fi Triq il-Knisja – Strada parrocchiale – il-Qrendi), u jekk ma kienx bin il-bdiewa, żgur li tal-anqas trabba magħhom. Ħareġ għonqu u ddefenda t-twemmin bl-irwiegel, għalkemm kien jaf li "l-għorrief" jiddieħku b'dan it-twemmin. F'dawn l-aħħar mijiet ta' snin, aħna l-Maltin drajna nfittxu l-għeruq tal-istorja u d-drawwiet tagħna fil-kitba li toħroġ mill-pajjiżi tal-Punent – għax hemmhekk biss nafu nfittxu u, barra minn hekk, billi aħna strambi, kważi niddejqu nkunu nafu li xi drawwiet tagħna ġejjin minn kulturi oħra. F'wieħed mir-reġjuni tal-Italja li jissejjaħ il-Friuli, li qiegħed fin-naħa ta' fuq nett tal-pajjiż, f'dik il-parti li tmiss mas-Slovenja, għandhom (jew kellhom) drawwa li tissejjaħ I giorni della merla . [1] Merla bil-Malti hu l-malvizz – malvizz iswed. Għan-nies tal-Friuli, "jiem il-malvizz" kienu t-tletin ta' Jannar, il-wieħed u tletin ta' Jannar, u l-ewwel ta' Frar, u l-bdiewa ta' dik in-naħa kienu jiflu t-temp kif ikun f'dawk it-tliet ijiem, u minn dan it-tagħrif kienu jbassru kif se jkun it-temp – imma għax-xahar ta' Frar u Marzu biss, mhux għas-sena kollha. F'postijiet oħra, kienu jiflu t-temp fis-sbatax ta' Jannar – il-festa ta' Sant Anton Abbati (San Barbutu) u ħaddieħor kien jifli t-temp fl-għoxrin ta' Jannar – il-festa ta' San Bastjan. It-tnejn ta' Frar – il-Gandlora – kienet ukoll ġurnata marbuta mat-tbassir tat-temp. Imma l-irwiegel tagħna m'għandhomx x'jaqsmu ma' Jannar jew Frar, u jkopru s-sena kollha. L-irwiegel jitkejlu skont tnax-il ġurnata mit-tlettax, sal-erbgħa u għoxrin ta' Diċembru. Il-bniedem ilu jipprova jbassar it-temp sa mill-ibgħad żminijiet. Fl-Evanġelju ta' San Mattew, Kap 16, vers 2-3, hemm miktub li Kristu lill-Fariżin qallhom hekk: "Meta jsir filgħaxija tgħidu: "Temp tajjeb, għax is-sema jħammar; u filgħodu: " Illum maltemp, għax is-sema aħmar sewdieni". Jiġifieri anke n-nies ta' elfejn sena ilu kienu jafu bil-ħmura ta' filgħaxija u ta' filgħodu, u mhux in-nies ta' Malta biss. Imma dan fejn għandu x'jaqsam it-tbassir tat-temp minn ġurnata għall-oħra. L-irwiegel tagħna jbassru t-temp minn sena qabel! L-Ispanjoli għandhom (jew kellhom) Las cabanuelas . Dawn jikkumplikaw il-biċċa aktar minna, għax jużaw il-wieħed u tletin ġurnata kollha ta' Jannar, biex ibassru t-temp għal sena sħiħa. [2] Meta tipprova tfittex fuq il-folklor bil-mezzi ta' żmienna, issib dejjem l-istess diffikulta: it-tagħrif ikun kollu fuq il-pajjiżi tal-Punent. Imma hemm għejun oħra fejn wieħed jista' jfittex. Fil-pajjiżi kollha tan-naħa t'isfel tal-Mediterran, minn tarf sa tarf tiegħu , in-nies jafu b'ċerti jiem tas-sena li jsejħulhom " Jiem l-Għaġuża " [3] Ma ninsewx li "għaġuża" tfisser mara xiħa għakka. Fil-folklor tas-Sirja, "Jiem l-Għaġuża" huma l-aħħar erbat ijiem ta' Frar, u l-ewwel tliet ijiem ta' Marzu. Hemm storja marbuta ma' dawn il-jiem: Frar jissellef ġurnata m'għand Marzu ħalli jkun jista joqtol lix-xiħ bil-bard, u lix-xiħa, biex tisħon, iġiegħlha taħraq anke r-raddiena tal-injam li għandha bżonn biex tagħżel il-ħajt fuqha. [4] Aħna donna li konna nafu xi storja hekk. Fil-qawl tagħna, l-għaġuża sejjaħnielha "n-nanna", u minflok ir-raddiena, in-nanna ħarqet il-moxt u r-rixtellu. Il-qawl tagħna jgħidlek: Marzu Marzellu, n-nanna ħarqet il-moxt u r-rixtellu . Mela fis-Sirja, l-Għaġuża ħarqet ir-raddiena tal-injam li kellha bżonnha biex tagħżel il-ħajt. Nannitna ħarqet il-moxt u r-rixtellu , li huma żewġ partijiet importanti tan-newl li n-nanna kienet tinseġ id-drapp fuqu. In-newl kien importanti għan-nanna, għax bih kienet tilbes u tlibbes lil ulieda. Imma tant għamel bard, li kienet lesta li tfarrad u tgħarraq in-newl biex ikollha biex tqabbad in-nar ħalli tisħon u ma tmutx bil-bard. Żewġ disinji meħuda mill-ktieb tiegħi: Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni, l-Ewwel Ktieb. F'wieħed minnhom (ta' taħt) naraw il-moxt, u fl-ieħor (ta' fuq) ir-rixtellu. Biex ma tmutx bil-bard ta' Frar, in-nanna kellha taħraqhom biex tisħon. Fis-Sirja, l-għaġuża ħarqet ir-raddiena minflok il-moxt u r-rixtellu. U mhux hekk biss. Jidher li konna nafu wkoll li Frar veru li kien impika ma' sħabu biex joqtol lil xi ħadd bil-bard. Skont Manwel Magri, il-Malti, lil Frar kien jgħidlu: Ja Xbat ħabbât, la mejjilt il-għamuda, u lanqas qtilt il-għaġuża. Xbat huwa isem ieħor għal Frar. Għamuda hi kolonna, u għaġuża hi mara xiħa ħafna. Jiġifieri għalkemm tqanżaħ biex għamel ħafna bard u ksieħ, Frar la rnexxielu jwaqqa' l-bini u lanqas joqtol lil ħadd. Niesna ta' dari kienu jħobbu jistħajlu u jimmaġinaw ħafna aspetti tan-natura, bħal ngħidu aħna, l-ajru, l-baħar, eċċ. u jistħajluhom bħala nisa u rġiel bil-karattru tajjeb u bid-difetti tagħhom: It-tallab f'waħda mill-ħrejjef ta' Patri Magri kien ltaqa' ma' tnax-il raġel li ma kienu ħadd ħlief it-tnax-il xahar tas-sena. Dawn kienu ħadu grazzja mat-tallab għax dan kellu lsienu taz-zokkor. Aħna fil-Malti ngħidu li l-imħabba hi għamja, allura hi mara, u l-mistoqsija hi oħt il-għerf. L-għawi jiġi ħu l-ġenn, allura raġel. L-ajru għandu għajnu u l-ħajt għandu widintu. Ix-xjuħ tagħna kienu jafu li fis-sajf, il-baħar "jixjieħ" – jegħja, jorqod, u jikkalma. Fix-xitwa jerġa' jsir żagħżugħ – kollu enerġija u trid toqgħodlu b'seba' għajnejn għax jgħallik. Il-baħar kellu żaqqu ratba u rasu iebsa. Ix-xemx u l-qamar kultant kienu jimpikaw bejniethom. Jiġifieri kull fenominu tan-natura kellu karattru li kien jixbaħ lil tal-bnedmin: bil-preġji, bil-burdati, u bid-difetti tagħhom. Fl-immaġinazzjoni ta' niesna, u dejjem kif kienet tgħidli ommi, Frar kellu kumpless ta' inferjorita, għax kien qasir. Allura trid toqgħodlu b'seba' għajnejn għax, biex juri li hu tajjeb daqs Jannar, jara kif jagħmel biex jipprova jaqleb kull m'hawn bl-irwiefen, u jfawwar il-bjar bix-xita. Meta f'moħħok tara dinja miżgħuda b'karattri bħal dawn, mhux għaġeb li temmen li t-tnax-il ġurnata tax-xahar ta' Diċembru, mit-13 sal-24, jistgħu ibassrulek it-temp kif se jkun is-sena d-dieħla. Ir-raddiena li ħarqet l-għaġuża fis-Sirja, biex ma tmutx bil-bard fi Frar. F'Malta, in-nanna ħarqet il-moxt u r-ristellu f'Marzu. 2 – Forsi biex jimpressjona xi ftit lil min kien qed jaqra, il-kittieb ta' din il-kitba fuq l-irwiegel semma ħafna ismijiet ta' għorrief. Billi fi żmienna dawn mhux kollha huma magħrufa, se nagħtu l-isem sħiħ biex wieħed, jekk ikun irid, jista' jfittex iktar tagħrif dwarhom: Ipparku: Magħruf ukoll bħala Hipparkus ta' Nicea (190 –120 Qabel Kristu), Tolimew: Tolomeo da Lucca (1236 – 1327), Kallistene: Callisthenes ta' Olynthus (360- -327 Qabel Kristu), Aristotele, dan suppost li kulħadd sema' bih – għaref kbir Grieg ( 348 – 322 Qabel Kristu), Teofrastu: Ħeqq dan hekk biss magħruf: Theophrastus ( 371 – 287 Qabel Kristu), Bailly – Forsi Thomas Bailley (1785 -1856), imma fuq dan minix ċert. Dari, meta xi qassis kien jagħmel xi paniġierku waqt it-Tridu tal-festa, biex jimpressjona, kien ukoll isemmi ħafna ismijiet ta' għorrief, u kien jikkwotahom billi jgħid xi sentenza bil-Latin, ħalli n-nies jibqgħu mistgħaġba kemm hu bravu. Dun Ċelestin x'aktarx li kien għamel xi paniġierku wkoll. 3 – Il-miġi u l-mawrien: Ngħid għalija tgħidx kemm ngħir għalihom lill-antiki, għall-ħakma tajba li kellhom fuq l-ilsien Malti. Ħin minnhom, fil-Kalendarju hemm miktub li dari, in-nies kienu, fost l-oħrajn, jirrogolaw ix-xogħol tar-raba': "…mill- miġi u mill- mawrien tal-għasafar". In-nies kienu jinnutaw l-għasafar f'liema żmien jiġu fostna, u f'liema żmien imorru minn ħdejna, biex jikkalkulaw it-temp u s-sena fiex waslet. Kieku llum għad għandna x-xeħta li ngħidu miġi u mawrien ? Il-Maltin tal-lum tgħid jibqgħu jħarsu lejk b'ħalqhom miftuħ u jistaqsuk tfissrilhom x'qed tgħid? Wasalna fl-aħħar: B'dan l-artiklu temmejna din is-sensiela dwar x'kiteb il-Kalendarju tal-Bidwi fis-snin tal 1849 u l-1850. Nittamaw li ħadtu gost, bħalma ħadna gost aħna nitkellmu magħkom; u nittimaw ukoll li dil-kitba serviet ta' xi ġid. Bħala l-aħħar tislima, nistgħu inħallukom bl-istess kliem li tana l-Kalendarju: Marret is-sena, u l-ġdida għoddha mibdija, Niżżuħajr 'l Alla u lil kulħadd kbira tħennija. Marret is-sena, u l-ġdida mibdija. Lil kulħadd kbira tħennija.