Din hi t-tielet parti minn artiklu twil miktub minn Alex Camilleri li kien deher oriġinarjament fl-Imnara Nru 35, Vol. L-Artiklu jifforma parti minn sensiela li l-awtur kiteb dwar it-toponomastika ta' Malta. In-numri wara l-ismijiet tal-postijiet jindikaw il-pożizzjoni tagħhom fuq il-mappa. L-Ixbihat huma minn Google Maps. Il-Mellieħa Dan ir-raħal għandu storja twila marbuta ma l-Madonna tal-Mellieħa (81) , li huwa fost l-aktar santwarji meqjuma fil-Gżejjer Maltin. Il-knisja nnifisha hija antika ferm u nofsha maqtugħa fil-blat, għalkemm aktar tard (fis-Sekli XVI-XIX) tkabbret u nbnewlha wkoll kampnar, misraħ b'xi loġoġ u kmamar għall-pellegrini, u rixtellu monumentali. Ir-raħal kif nafuh illum dam ma ħa r-ruħ minħabba li kien maħkum wisq mill-furbani, u għaldaqstant beda jiżviluppa biss għall-ħabta ta' l-1840 meta reġa' sar parroċċa u ftit wara nbnietlu l-knisja parrokkjali ġdida tefgħa ta' ġebla 'l bogħod mis-santwarju. Iċ-ċentru l-qadim kiber bil-mod fuq l-istess qortin fejn inbniet il-knisja, jiġifieri dak maqrus bejn Il-Wied ta' Ġnien Ingraw u l-Wied ta' Santa Marija (82) (li ġieli jsejħulu wkoll Il-Wied tal-Mellieħa , Il-Wied tal-Madonna , jew Il-Wied ta' Ruman ), u minn hemm kompla jinfirex lejn Ta' Snajjin (83) (qrib Is-Salib tal-Pellegrini (84) u l-mitħna l-qadima ta' ħdejh) u lejn Il-Fortizza tal-Mellieħa (85) (jew Il-Fortizza tas-Salib ) li kienet inbniet bħala stabbiliment militari mill-Ingliżi fuq l-ogħla quċċata ta x-Xagħra tal-Mellieħa (86) . Ħafna mill-bini (inkluża l-istess knisja) nbena mhux bil-knaten tal-franka bħal fi rħula oħra iżda b'ġebel maqtugħ minn saff artab tal-qawwi ta' fuq, u b'hekk ta karattru partikolari lill-qalba tar-raħal. Ħdejn l-Armier għadha tidher Il-Barriera tal-Knisja (jew Il-Barriera tal-Aħrax) li tlaqqmet hekk minħabba din il-ġrajja. L-Għar tal-Madonna Fost l-irkejjen interessanti tal-Wied ta' Ruman hemm L-Għar tal-Madonna (87) (jew L-Għar ta' l-Ilma ), kappella ġo għar li tintlaħaq minn taraġ wieqaf bi dritt is-Santwarju; ismu miegħu għax fih nixxiegħa qrib l-istatwa ta l-Madonna tal-Għar ). Aktar 'l isfel ħdejn Ta' Skrajda (88) (taħt it-tisripa tat-triq il-qadima li tagħti għall-Għadira) hemm L-Għajn tal-Mellieħa (89) , għajn tal-ħasselin li ġiet irrestawrata fis-snin disgħin. Fil-għoli faċċata tagħha tispikka L-Għarukaża (90) (jew L-Għarkaża ), isimha magħha għax kienet dar ġo għar qabel ma ntelqet fl-aħħar ftit snin. Taħtha hemm ukoll sitt għerien oħra aktar moħbijin mal-ġenb wieqaf tal-wied. Minħabba statwa kbira ta' San Pawl li tinsab fil-quċċata ta' blata għolja ħdejha, L-Għarukaża hemm min isejħilha Għar San Pawl jew Id-Dar ta' San Pawl ; l-artijiet ta' fuqha kienu jsibuhom bħala Fuq San Pawl (91) jew Tat-Tramblett . Mis-snin sittin 'il hawn il-Mellieħa kibret f'daqqa. Ir-raħal innifsu nfirex qabel xejn lejn in-nofsinhar għal fuq Tas-Salib (93) , Ta' Masrija (94) u lejn ix-xlokk għal fuq Ta' Pennellu, fejn dari kien hemm ċikken kbir imsejjaħ Ta' Peswella (95) li fih kienu jinżammu l-imrieħel tal-bhejjem (bejn wieħed u ieħor fejn illum hemm il- ground tal- football ). Il-bini xtered saħansitra aktar malajr lejn il-lvant għal Fuq San Pawl u għal matul it-triq il-kbira sa fejn jinsabu l-artijiet Tal-Braġ (96) (jew L-Ibraġ ) kważi mad-daħla ta' Selmun. Minn mat-triq, il-bini kompla nfirex lejn it-tramuntana sa ma bela' għal kollox l-artijiet estensivi ta x-Xagħra ta' Barra (97) (isimha magħha ġaladarba kienet tinsab int u tħalli l-Mellieħa) u l-Qortin ta' Għajn Żejtuna (98) . Magħhom inbnew ukoll l-artijiet Taz-Zoppa (99) u Ta' Ċangulin (100) (fejn kien jinsab razzett qadim imwaqqa') li jinsabu bejniethom. Sitwazzjoni kemmxejn tal-biki nsibuha f' Għajn Żejtuna (101) , fejn dak li sas-snin sittin kien għadu l-akbar u l-isbaħ fost il-widien tal-Mellieħa ingħata kollu kemm hu għall-kostruzzjoni ta' vilel u toroq bla ma ngħata l-iċken kas imqar tal-miġra tal-wied jew ta' l-irdumijiet li jkennuh, biex floku llum hemm il-kruha u t-tħarbit ta' "Santa Marija Estate" . L-Għarukaża Il-Wied ta' Għajn Żejtuna (102) huwa wied twil, wiesa' u tafli li minn Fuq il-Qigħan (103) jibqa' nieżel direttament għal ġol-baħar, fejn jifforma daħla ċkejkna ċagħkija li ġġib l-istess isem ( Ir-Ramla ta' Għajn Żejtuna (104) ). Ismu jidher li ġej minn xi siġar taż-żebbuġ, li bil-Malti qadim kienu jissejħu wkoll "żejtun", u fuq kollox jindika għajn ta' ilma ġieri. Fil-fatt, għallinqas sa ftit snin ilu, dan il-wied kien fih mill-inqas żewġ nixxigħat, L-Għajn ta' Fuq (105) li tinsab taħt il-Qortin ta' Ġħajn Żejtuna u L-Għajn t'Isfel (106) li tgelgel minn mal-ġenb ta' kisra fonda f'qiegħ il-wied li jsejħulha L-Għonq (107) (ismu miegħu ġaladarba jiftaħ għal ġo parti usa' u aktar fonda tal-wied, bħal għonq ta' flixkun). Għaldaqstant, parti mill-qiegħ tiegħu iżżomm l-ilma matul is-sena kollha u matulha kellha xi raba' saqwi li minnu tista' tgħid għad fadal biss irqajja' żgħar bħal l-Ħabel it-Twil (108) . Fi triqtu, il-wied jgħaddi minn bejn żewġ qraten kbar u għoljin ( Il-Qortin (92) jew Fuq San Pawl; u l-Qortin ta' Għajn Żejtuna ) li jittawlu għal fuqu minn fuq irdumijiet ftit jew wisq għoljin, b'xi għerien fil-għoli u xi blat imqaċċat li waqa' għal fuq it-tafal. Fl-irdum man-naħa tal-punent hemm għar kbir ( L-Għar tal-Bajjadan (109) ) u għar ieħor iżgħar nofsu magħluq b'ħajt antik tas-sejjiegħ; dawn jinsabu qrib ħafna ta l-Ħarq (110) , xaqq fond li jifred il-faċċata tal-irdum minn blata dejqa m'ogħla bosta sulari li tqaċċtet qisha galletta minn miegħu. Nistagħġeb kif issib min jitħajjar jibni daru fuq it-tafal bi blata bħal din tistrieħ ma' djulu! Aktar 'il ġewwa fejn l-irdum għoli jiġi fix-xejn, għad fadal miġbħa qadima ġo għar żgħir qrib tat-triq li sserrep lura 'l isfel lejn il-wied. L-irdum man-naħa tal-lvant, jiġifieri taħt il-Qortin ta' Għajn Żejtuna, igħidulu Ix-Xerrieqa (111) , u anke dan huwa mhedded mill-bini dejjem riesaq għal fuqu. Fuq ix-xaqliba ta' man-nofsinhar tal-qortin, l-irdum jitbaxxa u jidħol 'il ġewwa lejn fergħa baxxa tal-Wied ta' Għajn Żejtuna fejn jinsabu L-Għerien (112) (isimhom magħhom) li dari kienu abitati. Anke dan il-ħjiel ta' wied messitu l-istess xorti bħall-bqija ta' l-inħawi, u l-għerien infushom s'issa ħelsuha bi żbrixx imma tilfu nofs il-preġju tagħhom billi jinsabu kalzrati f'feles art imdawwar bill-bini minn kullimkien. L-irdum idur madwar il-qortin man-naħa li tħares lejn l-Aħrax ukoll, fejn jispikka L-Għar tat-Tramuntana (113) , għar kbir u ismu miegħu. Taħtu, il-bini kompla ħonoq l-artijiet immejlin ta' L-Imxaxa (114) (aktarx plural ta' moxa, għalkemm ma sibthiex fid-dizzjunarju) u saħansitra naqqar nofs il-wied li jagħlaq il-Qortin ta' Għajn Żejtuna mill-lvant. Isem dan il-wied ( Wied Ballut (115) ) jagħtik x'tifhem li l-bosk żgħir li għadu jeżisti mhux wisq 'il bogħod f'Wied l-Imġiebaħ aktarx kien iwassal s'hawn fl-imgħoddi qabel ma nqered mill-id tal-bniedem. Ma' xatt il-baħar f' Taħt l-Imxaxa (116) , bejn il-bokka ta' dan il-wied u dik tal-Wied ta' Għajn Żejtuna, hemm roqgħa msejħa Il-Ġebliet (117) u skond xi arkeoloġi l-ġabra ta' ħaġar li tatha isimha mhi xejn inqas mill-fdal ta' tempju megalitiku. It-Trunċiera Il-bini bl-addoċċ kerrah ukoll mhux ftit l-ambjent f' Tas-Sellum (118) (jew Is-Sellum , fil-parti t'isfel tal-Wied ta' Ruman) fejn saħansitra kien beda jitnaqqar il-ġenb tal-irdum bl-inġenji biex jagħmel il-wisa' għal aktar appartamenti. Fit-toponomastika Maltija, il-kelma "sellum" tindika sensiela ta' għelieqi mtarrġin fuq art kemmxejn wieqfa ma' ġenb ta' għolja, bħalma tabilħaqq kont tara hawn qabel ma daħlu l-gafef. Taħt tas-Sellum, jiġifieri matul ix-xtut baxxi ta t-Tunnara (119) , Ta' Gerbulin (120) (fejn hemm għar żgħir sfrundat mal-baħar) u Tal-Ġrieden (121) li minn tarf ir-Ramla tal-Mellieħa jaslu sar-Ramla ta' Għajn Żejtuna, il-bini resaq sa mal-baħar għajr għal żigarella dejqa ta' blat maqrusa bejn it-tul tat-triq u wiċċ l-ilma. Tista' tgħid li l-uniku spazju li għad fadallu x'tara matul din il-kosta mħarbta hija Ix-Xagħra tat-Tunnara (122) , roqgħa żgħira ta' blat li tinsab madwar It-Trunċiera (123) (jew It-Trunċiera tal-Mellieħa ). Din il-batterija kienet saret fl-1716 biex tħares ix-xtut mill-iżbark tal-għadu, iżda mbagħad għamlet żmien twil tintuża bħala maħżen għat-tagħmir tat-tunnara, u dan l-aħħar infetħet bħala mużew dwar dan il-metodu ta' sajd għat-tonn li kien fost it-tradizzjonijiet l-aktar famużi tal-Mellieħa. Il-ħjiel ta' nofs ċirku fejn kienu jintramaw il-kanuni għadu jidher maqtugħ fil-blat ta' madwar il-kamra qadima tat-Trunċiera, sewwasew fuq għar żgħir fil-baħar ( L-Għar tat-Trunċiera (124) ) u r-rokna żgħira bir-ramel u ċ-ċagħaq ( Iċ-Ċagħqija (125) ) ta' biswitu.