Charles Magro hu ex-għalliem fl-iskejjel tal-Gvern. Ħadem bħala għalliem/librar fi skejjel differenti, part-time lecturer fl-Istitut għall-Istudji Turistiċi u fl-Akkademja tal-Pulizija, u għallem fis- Societ à Dante Alighieri fil-Belt Valletta. Huwa President tal-Għaqda Poeti Maltin, membru tal-Akkademja tal-Malti u tal-Għaqda tal-Malti (Univ.), u Direttur u Editur tad-Dar tal-Pubblikazzjoni MUT Publications Ltd . Huwa awtur tal-kotba It-Tfajla Ġurdien u Stejjer Oħra (1994) u Dawra mal-Ewropa bl-Istejjer (2005). Valuri biz-Zokkor hija ġabra ta' 25 storja li jifirxu fuq mitt paġna. Kull storja ttul bejn it-tnejn u t-tliet paġni u għalhekk il-kitbiet ta' Magro jinqraw f'nifs wieħed. Bosta minn dawn l-istejjer għandhom mill-istil tal-ħrafa. Hemm il-konfront bejn it-tajjeb u l-ħażin, il-motiv tal-vjaġġ u t-tiftixa tal-ħaġa impossibbli, episodji sopranaturali, personaġġi bħalma huma rejiet, draguni, fniek slavaġ, xjaten u bjar jitkellmu. Magro jagħti xejriet umani kemm lil elementi naturali (bħas-sħab u r-ramel f' Is-Sħaba u l-Għolja tar-Ramel ; is-silġ bħal f' Żewġ Blokok tas-Silġ ; is-siġra f' Is-Siġra Ġeneruża ), lil annimali differenti (il-fenek salvaġġ f' Żewġ Blokok tas-Silġ ; in-nagħma f' In-Nagħma Oliver ; id-dragun f' Il-Kuruna tad-Deheb ; l-annimali diversi f' Elezzjoni ), imma anki lil oġġetti partikolari (bħall-bir f' It-Tweġiba tal-Bir ; l-arloġġ f' L-Arloġġ Nevrotiku ; u l-ħaġriet koħol f' Żewġ Ħaġriet Koħol ). Hemm imbagħad f'kull storja temi partikolari u attwali u wara kull storja tagħlima siewja. Mela hawn għandna 25 kitba li mhux biss jagħtu gost lil dak li jkun imma saħansitra jistednuh jirrifletti dwar aspetti differenti. Hekk Magro jikteb dwar aspetti bħalma huma l-altruwiżmu u s-sagrifiċċju ta' dak li jkun għat-tajjeb tal-"ieħor"; it-tajjeb ta' sitwazzjoni meta tnejn jaqsmu l-esperjenzi differenti tagħhom u b'hekk jifhmu aħjar lil xulxin, jew ta' meta dak l jkun jiddeċiedi jitħallat ma' ta' madwaru minflok jinqata' għalih waħdu; il-fatt li anki l-ġenituri xi drabi jistgħu jiżbaljaw imma jekk ikunu għorrief biżżejjed jafu jitolbu maħfra lil uliedhom; il-fatt li l-iktar ħwejjeġ sempliċi jafu jkunu l-ogħna elementi li ma ngħaddux mingħajrhom (ara Bħall-Melħ ); il-fatt li billi ngħaddsu rasna fir-ramel ma nkunux qed insolvu l-problemi tagħna, anzi nkunu qed inħejju t-triq għall-estinzjoni tagħna; il-fatt li l-istorja tirrepeti ruħha u donnu ħadd qatt ma jitgħallem mill-iżbalji u l-barbarji tal-imgħoddi ( L-Istorja tad-Dinja ); l-importanza li ngħixu l-preżent bla ma ninħakmu mill-preokkupazzjonijiet tal-għada; il-fatt li fin-natura l-bniedem isib il-mistrieħ u l-hena tiegħu; l-importanza li nagħrfu u napprezzaw postna fis-soċjet à u li naħsbu sew qabel nieħdu deċiżjoni għax wara jista' jiddispjaċina; imma anki aspetti oħrajn bħad-divorzju, l-imħabba misjuba mill-ġdid, il-kanċer u l-importanza li nuru l-apprezzament tagħna lil dawk ta' madwarna sakemm ikunu magħna (It-Tifkira ); il-gwerra, il-mibegħda, id-diżonest à , il-garr, il-gideb, id-dgħjufija tal-karattru, il-kefrija, is-suppervja, id-delużjoni, in-niket, imma anki l-indiema u l-ferħ li ġġib magħha. Bosta drabi l-familja u l-membri tagħha huma ċ-ċentru ta' dawn l-istejjer bħal f' L-Itjeb Pizza tad-Dinja (fejn sitwazzjoni ta' familja mnikkta tinbidel f'waħda fejn jaħkmu l-ferħ u l-imħabba). It-tfal jispikkaw fi stejjer bħal L-Istorja Meraviljuża tat-Tmellis Ħlejju (fejn Magro jfakkarna li jekk id-dinja tal-kbar hija korrotta, it-tfal għandhom il-potenzjal li jsalvawha), Il-Kuruna tad-Deheb (li hi dwar l-imħabba tal-omm lejn uliedha, imma anki dwar il-mixja taż-żgħażagħ li ma għandha titwaqqaf minn ħadd), L-Għażla tal-Klassi (fejn tintwera solidarjet à lejn tifla li tbati mil-lewkemja), u Is-Sema Mhux 'il Bogħod (dwar tifla orfni minn missierha li temmen li għadu ħaj f'qalbha). It-tifel, Ġiġi, f' Il-Ħajt, ifakkarna li minkejja l-ħitan li jifirduna (ibda minn dak ta' Gaża) bħala popli, fl-aħħar mill-aħħar niskopru li għandna karatteristiċi komuni, kemm tajbin kif ukoll ħżiena. B'hekk jekk niskopru dawn l-elementi komuni nistgħu nwaqqgħu kull ħajt li jifridna. Filwaqt li dawn kollha huma stejjer li jridu jgħaddulna valuri tajbin, hemm ukoll stejjer li jintrabtu direttament mat-twemmin Nisrani. Hekk f' Il-Prezz għandna lil Kristu li jikkonfronta lil Satana biex b'demm u b'ħajtu jsalva lill-bnedmin, anki għax il-ħajja – minn dik ta' għasfur tal-bejt sa dik tal-bniedem - hija imprezzabbli. Pietru, is-Suldat tfakkarna f'kemm hu importanti t-talb tant li jista' jsalvana fl-iktar waqtiet diffiċli. In-Nagħġa Numru Tnejn u Sebgħin hija dwar il-fidi bħala soluzzjoni għal min hu waħdu. Il-Fiera tax-Xitan hija dwar il-ġlieda bejn it-tajjeb u l-ħażin u tpoġġi fuq naħa l-fidi f'Alla u fuq l-oħra l-qtigħ il-qalb. Il-Qaddisa Ħelwa Ħelwa , bħal xi stejjer oħrajn, għandha mill-parabbola u hija dwar il-ħajja fl-art bħala preparazzjoni għal dak li hemm jistenniena wara. Bosta drabi fil-konċiżjoni tar-rakkonti – mistħajla imma anki verosimili - hemm il-kelma-sikkina li taqta' fil-laħam il-ħaj. Drabi oħra Magro jirnexxilu jnissel tbissima fil-qarrej. Dawn huma rakkonti-ħrejjef li żgur jinżlu għasel mat-tfal filwaqt li jimbuttawhom jistaqsu u jifhmu numru ta' aspetti importanti ħafna fil-ħajja li jridu jaffrontaw waħedhom aktar 'il quddiem. Imma l-vera tifsira tal-istejjer ta' Magro titgawda u tiġi apprezzata fuq kollox mill-kbar. Il-qosor ta' dawn l-istejjer jagħti spinta lill-qarrej biex wara jaħseb u jiddiskuti l-kontenut tagħhom. Mela hawn hi meħtieġa r-relazzjoni għalliem-student, jew dik bejn il-ħbieb. Kull storja donnha ċikkulatina ċkejkna li tagħtik pjaċir minkejja li tispiċċa malajr. Tħalli wkoll togħma tajba fit-tul u tistiednek biex tgħaddi dduq ċikkulatina oħra. Valuri biz-Zokkor huwa mżejjen ukoll b'qoxra u stampi kkuluriti ta' Fabio Agius, u jgħin lill-qarrej iwessa' l-għalqa tal-vokabularju tiegħu billi jippreżenta għadd sabiħ ta' kliem (parti kbira minnu ta' nisel Romanz) li jista' jkun ġdid għal dak li jkun. Valuri biz-Zokkor huwa rigal ideali għal dawk l-okkażjonijiet speċjali fejn is-soltu dak li jkun jaqla' ħwejjeġ fiergħa. Ma ninsewx, il-ktieb huwa wieħed mill-isbaħ rigali li wieħed jista' jingħata. Isem John Caruana llum huwa sinonimu għal pubblikazzjonijiet ta' għajnuna għal dawk l-istudenti li minn bosta snin ilu għażlu li jistudjaw il-Malti fis-livell ĊES jew għaċ-Ċertifikat tal-Edukazzjoni Sekondarja. Jiena niftakarni naqra l-kotba tiegħu mimlijin għajnuna siewja f'rabta mal-poeżiji tal-poeta Rużar Briffa u anki mal-antoloġija QAWSALLA li għal snin twal kienet parti mis-sillabu tal-Matrikola. Issa qed naraw f'idejna pubblikazzjoni ġdida ta' dan l-għalliem li kien ilu jgħallem il-Malti u l-Ingliż fi skejjel sekondarji u post-sekondarji għal 35 sena sħaħ. Il-ktieb il-ġdid jismu Bejn Ħaltejn – biex tifhem aħjar u kif jgħid ismu jmur id f'id mat-test Bejn Ħaltejn maħruġ mill-Universit à ta' Malta u li huwa parti mis-sillabu attwali tal-Malti fil-livell ĊES. Dan il-ktieb ta' għajnuna ta' John Caruana jinqasam f'erba' taqsimiet ewlenin u jifrex fuq 120 paġna. Fl-ewwel parti Caruana jagħtina kummenti ta' natura kritika – miktubin b'lingwaġġ sempliċi u li jinftiehem bla problema ta' xejn - dwar l-14-il poeżija li niltaqgħu magħhom fl-ewwel taqsima tat-test Bejn Ħaltejn , mela poeżiji ta' poeti li jintrabtu mat-tradizzjoni Romantika bħal Dun Karm Psaila, Rużar Briffa, Anton Buttigieg, u Dwardu Cachia; poeti li ħarġu għad-dawl fis-snin sittin jew ftit qabel bħal patri Marjanu Vella, Mario Azzopardi, Rena Balzan, Ġorġ Borg, Victor Fenech, Achille Mizzi; u oħrajn li l-versi tagħhom bdew jidhru iktar tard bħal Maria Grech Ganado, Adrian Grima, Immanuel Mifsud u Trevor Żahra. F'kull kumment Caruana jikteb dwar il-ħsieb tal-poeżija ttrattata, ix-xbihat mħaddma u t-tifsiriet tagħhom, jagħtina tagħrif dwar il-metrika, il-prosodija u t-tonalit à ta' kull xogħol letterarju, filwaqt li jistaqsi mistoqsijiet li l-poeżiji jistgħu jqajmu fil-qarrej jew jgħaddi riflessjonijiet differenti f'rabta ma' kull xogħol letterarju. Fit-tieni parti mbagħad Caruana jagħtina kumment kritiku għall-10 kitbiet ta' proża li hemm f' Bejn Ħaltejn . Anki hawn għandna siltiet miktubin minn kittieba ta' ġenerazzjonijiet differenti bħal Oliver Friggieri, Joe Friggieri, Ġuż è Ellul Mercer, Laurence Mizzi, Frans Sammut, Lino Spiteri, Vince Vella fuq naħa, u Clare Azzopardi u Pierre J. Mejlak fuq l-oħra, bl-eqdem kitba tkun Ix-Xini Jimxi fl-Art ta' patri Manwel Magri. Anki hawn Caruana jżewwaq il-kumment kritiku b'elementi differenti: ningħataw tagħrif dwar il-personaġġi u l-burdati tagħhom, l-atmosfera deskritta, it-tematika u l-kontenut f'kull kitba, x'tip ta' tmiem għandhom il-kitbiet differenti, għaliex l-użu tal-ewwel persuna f'xi siltiet u tekniki narrattivi oħrajn, it-tip ta' ġeneru li jitħaddem mill-awtur in kwistjoni, il-leħen tan-narratur, u l-bqija. It-tielet taqsima hija ddedikata kompletament lir-rumanzett ta' Francis Ebejer, Il-Ħarsa ta' Rużann . Din it-tielet taqsima hija mqassma f'sitt partijiet. Fl-ewwel parti nsibu tabella li turina l-arblu tar-razza f'rabta mal-familja nobbli Spanjola de los Ingallos fir-rumanzett ta' Ebejer. Imbagħad isegwu ħames partijiet bl-isem ta' "Il-Ħarsa ta' Rużann" (b'tagħrif dwar il-ftuħ tar-rumanz), "Il-Ħarsa f'għajnejn Karmenu" (parti li tiftaħ bl-attakk fuq ir-razzett ta' Karmenu, iben Rużann), "Il-Ħarsa f'għajnejn Marija" (Marija hija l-protagonista ta' dan ir-rumanzett, li hi n-neputija ta' Rużann u bint Karmenu; f'din il-parti sseħħ l-emanċipazzjoni tal-mara, kif jikteb Caruana stess), "Il-Ħarsa f'għajnejn Pietru" (li tintrabat ma' żmien l-Ewwel Gwerra Dinjija u t-traġedja li ġabet magħha), u "Il-Ħarsa f'għajnejn Ġina" (f'Ġina tkompli l-influwenza tal-ħarsa ta' Rużann, jgħidilna Caruana). Wara t-tielet taqsima wieħed isib 12-il mistoqsija-komponiment f'rabta mal-poeżiji u l-kitbiet ta' proża li jidhru fl-antoloġija Bejn Ħaltejn , minbarra r-rumanzett ta' Ebejer. Huma mistoqsijiet li faċilment jistgħu jservu ta' spunt għall-eżami taċ-ĊES. Wara kull kumment għall-14-il poeżija, l-10 kitbiet ta' proża u l-ħames partijiet li jittrattaw ir-rumanzett ta' Francis Ebejer, John Caruana jinkludi wkoll sett ta' ħames mistoqsijiet biex jinvolvi direttament lill-qarrej-student u biex dan tal-aħħar jaċċerta ruħu li jkun fehem dejjem aħjar kemm is-silta oriġinali kif ukoll il-kumment kritiku ta' Caruana. Huma mistoqsijiet li jgħinu lill-qarrej jifli kull xogħol b'iżjed reqqa. Fl-aħħar taqsima John Caruana inkluda wkoll lista ta' 63 terminu letterarju bażiku mill-a (l-aferesi) sal-w (il-vers wati), kull terminu b'definizzjoni qasira. Dawn huma importanti għall-istudent tal-Malti meta jiġi biex jikteb l-apprezzament kritiku letterarju tiegħu tal-poeżija jew tas-silta li jiltaqa' magħhom fl-eżami. Nagħlaq bi kliem John Caruana stess fid-"Daħla": "Fil-kitba, għalkemm fil-wiċċ naqraw l-istess kliem, mhux ilkoll niġbdu l-istess konklużjonijiet, aktar u aktar jekk din il-kitba tkun kumplessa u mgħobbija b'terminoloġija tqila, xi drabi wkoll konfuża. Ħafna drabi għalhekk, ikun jeħtiġilna naqraw iżjed fil-fond u bejn il-vrus. Dak li qed nipprova jien huwa biss li niggwida 'l-qarrej lejn tifsiriet possibbli ta' ċerti kuntesti. Nieħu gost jekk l-interpretazzjoni li nagħti twassal lill-qarrej joħroġ b'tifsiriet oħra relatati. Dan huwa fil-fatt is-sabiħ fl-arti, li għandha l-ħila tispirana għal riflessjonijiet varji, għax kollox ma' kollox, kulħadd jinterpreta skont il-karattru, l-individwalit à tiegħu." John Caruana studja fl-Universit à ta' Malta fejn kiseb il-Baċellerat fl-Arti fil-Malti u fl-Ingliz (1971-1974). Huwa membru tal-Akkademja tal-Malti u minn żmien għal żmien iħobb jikteb f'ġurnali lokali artikli ta' natura ħafifa, filwaqt li għandu għal qalbu t-tpinġija bl-akwarell. Bejn Ħaltejn – biex tifhem aħjar ta' John Caruana għandu jakkumpanja t-test oriġinali Bejn Ħaltejn fuq l-ixkaffa ta' kull student li se jpoġġi għall-eżami tal-Malti ĊES u li jixtieq jakkwista marka tajba tassew. Dan huwa r-raba' rumanz ippubblikat ta' Salv Sammut wara Id-Dar ta' Ħdejn il-Baħar (2009), Staqsi lir-Riħ (2010), u L-Altruwista (2012). Dijaspori jifrex fuq 200 paġna u jinqasam fi 22 kapitlu, flimkien ma' Prologu u Epilogu. Salv Sammut jinkludi wkoll fil-bidu u fl-aħħar partijiet tar-rumanz 6 poeżiji, miktubin mill-personaġġ Pavel, apparti xi partijiet versifikati oħrajn fl-intern tal-istess xogħol. Dan ifakkarna li llum Salv Sammut huwa wkoll poeta u Segretarju tal-Għaqda Poeti Maltin, koawtur tal-antoloġija poetika Alfa (2000), u awtur tal-ġabriet poetiċi Tiżwiqa (2008) u Tħarbix (2013). Dijaspori jiffoka fuq il-ġrajjiet ta' tliet personaġġi protagonisti: Rebecca, Pavel u Ronald. Apparti n-numru tal-kapitlu, Salv jagħti lil kull kapitlu l-isem ta' wieħed minn dawn il-personaġġi. Hekk naqraw dwar il-ġrajja ta' Rebecca f'sitt kapitli (kap. 1, 5, 9, 13, 17, 21); dwar Pavel fi 11-il kapitlu (2, 4, 6, 8, 10, 12, 14, 16, 18, 20, 22); dwar Ronald f'5 kapitli (3, 7, 11, 15, 19). Mela huwa evidenti li l-ikbar numru ta' paġni jiġu ddedikati lill-istorja ta' Pavel, fl-opinjoni tiegħi l-iktar parti b'saħħitha u interessanti fir-rumanz preżenti. Diġ à fil-Prologu Sammut jintroduċina għat-tliet protagonisti li jiġborhom fi spazju wieħed – il-Barrakka ta' Fuq, fil-Belt Valletta, Malta -, u matul data speċifika – lejliet l-1 ta' Mejju 2004, mela ftit sigħat qabel iċ-ċerimonja tad-dħul ta' Malta fl-Unjoni Ewropea. Sammut jirnexxilu jagħtina stampa tridimensjonali ta' x'inhu għaddej permezz ta' tliet perspettivi jew punti di vista differenti, li huma dawk tat-tliet personaġġi protagonisti. In-narratur hu onnixxenti, ladarba jaf x'inhu għaddej kemm minn barra kif ukoll f'moħħ kull personaġġ. Aktar dwar l-istruttura tar-rumanz. Diġ à minn kapitlu wieħed Sammut juża l- flashback biex b'hekk joħodna lura għax-xhur ta' preparazzjoni f'Malta ftit qabel l-1 ta' Mejju 2004. Dan narawh permezz tal-kapitli ddedikati lil Rebecca, studenta universitarja li tistudja l-ilsna u li 'l quddiem tixtieq taħdem bħala interpretu fi ħdan l-Unjoni Ewropea; u Ronald, uffiċjal għoli fil-General Workers Union. Sammut jirnexxilu jwassal it-tensjoni li kienet teżisti bejn ħbieb u membri tal-familja, imma anki dik li anki ċerti individwi kienu jħossu rigward l-għażla li kellhom jagħmlu f'rabta mal-Unjoni Ewropea. Hekk Rebecca, minkejja li missierha kien ħaddiem tat-Tarzna, Laburist akkanit u b'hekk favur il-"LE" għax kien iħoss li kien se jitlef xogħlu jekk Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, taħdem sod favur il-moviment tal-"IVA". Min-naħa tiegħu Ronald, minkejja li l- union li kien jagħmel parti minnha kienet favur il-"LE", ġo fih kien iħoss xi jgħidlu li għandu jivvota "IVA". F'dawn il-partijiet Sammut isemmi anki personaġġi politiċi reali bħal Alfred Sant, Karmenu u Eddie Fenech Adami. Min għex dawn il-waqtiet importanti fl-istorja ta' pajjiżna jaf kemm l-awtur iwassal tajjeb ferm l-atmosfera – anki ta' mass-meetings mill-ikbar - li ħakmet f'dak il-perijodu. Anki fil-partijiet fejn jittratta lil Pavel titħaddem il- flashback : diġ à minn kapitlu 2. Hawn Sammut joħodna lura lejn nofs is-snin sittin; din id-darba l-ispazju huwa dak taċ-Ċekoslovakkja komunista fejn naraw lil Pavel poeta u ġurnalist żagħżugħ impenjat fil-ġlieda favur il-ħelsien mill-ħakma totalitarja ta' gvern li kien jifforma parti mill-blokk Sovjetiku fi żmien Breshnev. Anki hawnhekk jissemmew personaġġi li għexu jew għadhom jgħixu fir-realt à bħal Alexander Dub č ek, l-istudent martri Jan Palach, u kittieba bħal Ivan Klima, Milan Kundera u Pavel Kohout. Anki hawn Sammut jirnexxilu jwasslilna l-atmosfera ta' tensjoni, suspett u biża' li l-popolazzjoni fi bliet bħal Bratislava u Praga kienet tgħix fiha f'dik l-epoka li ġabet magħha reżistenza qawwija min-naħa tal-kittieba, ġurnalisti u intellettwali oħrajn, manisfestazzjonijiet kbar fit-toroq favur il-ħelsien mill-ktajjen tat-totalitariżmu, arresti ta' bosta persuni li kienu jiġu ttorturati u anki maqtula, ir-Rebbiegħa Ċekoslovakka, u ftit wara l-invażjoni tal-forzi Sovjetiċi li qatlu din ir-rebbiegħa fi ftit jiem. Huwa f'dawn il-partijiet – imma anki fil-partijiet fejn naraw lil Rebecca u Ronald fil-qalba tal-Ewropa -, fejn Salv Sammut idur u jiddeskrivi t-toroq u l-imsieraħ tal-bliet Ċekoslovakki b'dettall liema bħalu, fejn nindunaw li l-awtur huwa anki bniedem li spiss kien isiefer anki minħabba li huwa stess kien għal snin twal involut fil-qasam tal-trejdjunjoniżmu. Tematikament l-idea tad-dijaspora toħroġ b'modi differenti. Hemm Ronald li minkejja li Laburist u parti mill-General Workers Union iħossu maqtugħ kemm mill-partit u l- union tiegħu stess minħabba li kien iktar moħħu miftuħ ladarba ma kienx mija fil-mija kontra l-moviment tal-"IVA". B'hekk naraw lil Ronald fil-Barrakka ta' Fuq waqt iċ-ċerimonja tad-dħul ta' Malta fl-UE mwarrab kemm minn niesu stess kif ukoll mir-"rivali" politiċi tiegħu. Hemm Rebecca li minkejja li missierha Laburist tal-azzar u kontra d-dħul ta' Malta fl-UE, tagħżel id-direzzjoni opposta u taħdem favur il-moviment "IVA". Anki fil-kapitli li jittrattaw lil Pavel naraw lill-poplu Ċekoslovakk li jgħix f'ċirkostanzi imposti fuqu f'pajjiżu stess: sitwazzjoni fejn mhux ħieles u lanqas jista' jesprimi fil-miftuħ dak li jaħseb u jħoss. Mela huwa poplu barrani f'pajjiżu stess. Pavel ukoll, wara l-invażjoni tal-forzi Sovjetiċi fiċ-Ċekoslovakkja fl-1968 u wara l-firda mill-maħbuba tiegħu u minn ħabibu Dub č ek u wara li joqtol lill-kap tal-pulizija, ikollu jagħżel it-triq tal-eżilju anki biex ma jinqabadx mill-forzi tar-reġim u jingħata l-piena tal-mewt. Stilistikament Dijaspori jinqara bla diffikult à ta' xejn. Ritmikament jimbuttak biex tkompli taqra u tiskopri kif se jiżvolġi dan ir-rakkont li fuq naħa huwa riviżitazzjoni tal-istorja li diġ à seħħet, u fuq naħa oħra huwa attwali propju f'dawn iż-żminijiet meta l-UE għaddejja minn bosta problemi ekonomiċi u b'xi mod qed terġa' tinħass it-tensjoni li eżistiet li żmien il-Gwerra Bierda, din id-darba minħabba l-kwistjoni tal-Ukrajina. Għalhekk inħoss li Dijaspori hu l-aħjar rumanz li Salv Sammut ippubblika s'issa. Huwa xogħol ta' impenn soċjali, riflessjoni u anki ta' riviżitazzjoni ta' dawk l-episodji diffiċli li Malta u anki l-Ewropa għaddew minnhom fi żmien mhux daqstant bogħod biex wassluna għas-sitwazzjoni li ninsabu fiha llum, bit-tajjeb u l-ħażin tagħha. Dijaspori – permezz ta' rakkonti paralleli li seħħew fi żminijiet differenti (nofs is-snin sittin u bidu tas-seklu 21) u spazji differenti (iċ-Ċekoslovakkja u Malta) - huwa wkoll rumanz li jgħinna nifhmu ftit iktar min aħna bħala Maltin u anki bħala Ewropej. DAĦLA KRITIKA tal-Prof. Oliver Friggieri Sa mill-bidu taċ-ċivilt à miktuba l-Poeżija ilha tidher bħala kategorija tal-ispirtu tal-bniedem. Il-Poeżija hi parti min-natura umana qabel ma hi sempliċi forma ta' espressjoni tiegħu. Kemm bil-fomm u kemm bil-kitba dan il-ġeneru sar fenomenu ewlieni f'oqsma reliġjużi u kulturali ta' kull xeħta. Il-kontenuti ftit jew wisq baqgħu l-istess; huma sewwasew dawk it-temi, mudelli arketipiċi li jitilgħu fil-wiċċ mill-qiegħ fejn jinħażnu minn ġenerazzjoni għal oħra, bħala maħżen tal-memorja kollettiva, biex jagħtu forma lill-inesprimibbli. Kull epoka għandha x-xejriet partikolari biex jitfisser bil-kelma poetika kulma hu kostanti, residenti għal dejjem fir-ruħ tal-bniedem. L-isfida tal-bniedem minn żmien għal ieħor hi, mela, li jsib mezzi differenti kif jisħaq bil-modi moderni tiegħu kulma hu 'l fuq mil-liġijiet tat-tibdil storiku. F'dan l-isfond tista' tiftiehem is-sħubija bejn it-tliet poeti ta' din il-ġabra, Mario Attard, Patrick Sammut u Frank Zammit, it-tlieta wlied tipiċi tal-kultura ta' pajjiżhom, u t-tlieta interpreti tar-realt à bejn tmiem is-seklu għoxrin u s-seklu l-ġdid. F'dan id-dawl jista' jingħaraf il-karattru distintiv ta' kull wieħed waqt li tidher ukoll ir-rabta sostanzjali li sseħibhom flimkien, fi trio li għandu minn kor daqskemm għandu minn solisti. Mario Attard jinqeda bl-esperjenza personali tiegħu biex idur lura u jilmaħ ir-rilevanza tal-imgħoddi għall-isfidi tal-preżent. It-tiġrib hu l-punt tat-tluq għas-siltiet fejn hu jimraħ bil-ħsieb li jsib it-tifsira ( Lil Ġwanni Battista de la Salle, Eleġija għaz-Zija ). Huwa jgħaddi mingħajr xkiel minn burdata għal oħra, dejjem bit-tama li jikseb is-sens ta' kull bidla fil-mod kif ir-ruħ tagħraf lid-dinja tal-affarijiet, dik id-dinja li għalih hi kemm paradossali u kontradittorja u kemm loġika u ordinata ( Pitirrossi , Fi Pjazza Santa Margerita, Max-Xatt ta' Pozzallo, Rajt tfajjel ). Il-kwadretti tiegħu, magħżulin b'ħarsa naturali, istintiva, huma spunti għal riflessjoni fit-tul, mibnija b'mod li tikseb rilevanza usa'. Kull riflessjoni hi l-effett permanenti ta' dehra li tfeġġ u mbagħad tgħib fix-xejn. Il-ħtieġa li tinsilet verit à universali minn dehra partikolari tispjega sewwasew għala Mario Attard jesplora oqsma u xejriet diversi tal-ħajja komuni, u minnhom jiskopri u jirreġistra verbalment xi aspett speċjali ( Driegħ id-destin, Bla identit à , Il-ħajt ta' Berlin, Illejla ġejt imtaqqal, Emanwel, Trapassjoni, Taħt il-Kurċifiss ta' kamarti ). Miġburin ilkoll flimkien bħala tema kumplessa waħda, dawn il-poeżiji u oħrajn bħalhom jifformaw il-kredu etiku ta' Mario Attard, kemm bħala persuna u kemm bħala poeta. Dan kollu huwa sikwit minsuġ ma' tifkiriet ċari mislutin mill-memorja ta' żmien imbiegħed mill-prezent; il-post u l-atmosfera jwasslu s-sensazzjoni ta' xi ħaġa suġġestiva, li tibqa' hemm, maħżuna, minkejja l-mogħdija maħruba taż-żmien ( Bormla ). B'attitudni bħal din ma jistax jonqos li jixref il-kumment soċjali, il-ġudizzju prudenti ta' poeta li qatt ma jgħolli l-vuċi u li jipprova jara r-rilevanza ta' fatti mill-perspettiva lirika, sentimentali ( Apoloġija lil Ruzar Briffa, Jien mhux klandestin, Spazji mifxula ) . Diversi siltiet juru li Mario Attard huwa interessat li jiżvolġi djalogu affettiv mal-qarrej/semmiegħ, u li jafferma, dejjem b'ġentilezza, b'mod li jistieden il-kunsens. Għal din ir-raġuni huwa ma jitbiegħed qatt mill-modi popolari tat-taħdit, kemm fit-tonalit à u kemm fl-għażla tal-mezzi tekniċi. Il-versi tiegħu jimirħu xi mkien bejn il-lirika u l-proża. B'dan il-mod huwa jiggarantixxi li l-komunikazzjoni sseħħ anki bħala espressjoni li ma hix neċessarjament letterarja, anzi poetika. Patrick Sammut – il-poezija bħala djalogu Għal Patrick Sammut il-poeżija hi espressjoni personali daqskemm stqarrija misluta mis-sentimenti komuni ta' soċjet à li bħallikieku jonqosha li ssib interpretazzjoni tal-karattru tagħha biex tasal issib paċi magħha nnifisha. Hemm fil-poeżiji tiegħu dimensjoni politika li tinħass b'mod indirett, imgħottija taħt saff prudenti ta' ħsieb soċjali. Huwa sikwit jitlaq mit-tfassil ta' kwadrett imlewwen bil-ħsieb li tinsilet minnufih riflessjoni ta' xeħta morali. Il-poeta jpinġi biex imur lil hinn mill-pittura stess; joffri dehra biex jasal għas-sens li għandu jkun hemm taħtha, u b'dan il-mod jobbliga lill-kritiku tiegħu li jaqrah f'żewġ livelli, il-letterali u l-figurattiv, l-affermat u l-implikat ( Jien u l-ħin, Karnival solitarju, Hemm..., Jum ta' btala, Fi triqat ir-riflessjoni, Forsi xi darba..., Nitfa' kollox wara dahri , Il-ħarsa ta' tarbija ). Huma x'inhuma l-konklużjonijiet loġiċi li jistgħu jinħarġu minn dawn il-kwadretti, il-poeta juri bis-sħiħ li d-deskrizzjoni hi gost fiha nnifisha, hi diġ à speċi ta' ġustifikazzjoni tagħha stess, skop fiha nnifisha. Dan il-gost, li jinħass sikwit bħal f' L - Għadira mill-gallarija u f' Fuq ir-ramla , ma jeskludi b'ebda mod l-ironija ( Pawsa ), waqt li lanqas ma jnaqqas mis-saħħa tal-konvinzjoni tal-poeta li l-poeżija hi minnha nnifisha faraġ ( F'siegħa bikrija ). Hi liema hi l-burdata l-poeta jiddjaloga b'mod kordjali, u jirrikorri għall-memorja anki biex jirrivela r-rilevanza ta' kulma qiegħed iħoss issa u hawn ( Milied sieket ). Waqt li Patrick Sammut jadotta, bħala regola, it-tonalit à ta' min qiegħed jiżvolġi diskursata diretta mal-qarrej/semmiegħ tiegħu, tant li hu nnifsu jinħass 'jindaħal' bħala awtur implikat, min-naħa l-oħra, tinħass frekwenti l-preżenza ta' figura bejn storika u bejn ideali li huwa jibni magħha djalogu intimu, affettiv, nostalġiku, espressjoni ta' kulma hu l-aktar essenzjali fil-vizjoni tiegħu. Hi figura li takkompanja lill-poeta f'waqtiet intensi, f'burdati differenti li madankollu jiltaqgħu xi mkien bħala varjanti tal-istess tema ( Jien u miexi fi triqti, Min-naħa l-oħra tal-linja , Mingħajrek, Hemm żminijiet..., Inti ma tispiranix ). Minkejja din il-preżenza, li hi wisq aktar importanti mill-grammatika tal-poeżija (il-vokattiv) li tagħtiha forma, dik li tabilħaqq taħkem fuq kull riferiment ieħor hi l-figura ta' omm il-poeta. Ħarstek fuqi u Tifkira ta' omm huma żewġ mumenti li jagħtu l-aqwa karattru lil din il-ġabra ta' Sammut, u aktarx lill-istess personalit à tal-poeta. Huma eleġiji daqskemm huma wkoll poeżiji ta' tifkira, liriċi li jiċċelebraw xi ħaġa li hi wisq ifned min-niket ta' ltim. B'lingwaġġ deċiż u sod, b'metafori li jindikaw involviment sħiħ fit-tema, Sammut jikber b'maturit à teknika u espressiva li tindika li din hi t-tema ċentrali li tikkaratterizzah f'din i-fażi, il-burdata-muftieħ tiegħu. Frank Zammit – ir-rabta bejn it-tradizzjoni u l-preżent Għal Frank Zammit hemm żewġ realtajiet li ma jistgħux jintesew, u li għalhekk huma tipiċi tal-poeziji tiegħu: l-emigrazzjoni u t-tradizzjoni poetika tal-ġenerazzjonijiet imgħoddija. L-ewwel aspett jispjega bis-saħħa kollha s-sens ta' distanza li jinħass f'diversi kitbiet tiegħu. It-tieni aspett jiġġustifika għala huwa jinqeda regolarment bil-mezzi tipiċi ta' poeti li ġew qablu, bil-mudelli ritmiċi u b'mezzi oħra ta' tħaddim tal-kelma, fost l-oħrajn, ir-rima. Għan ewlieni tiegħu hu li jwassal lill-versi sal-punt li jillustraw tagħlima morali, konklużjoni li tiġġustifika lill-kitba poetika stess ( Gardjola, Fi ħdan in-natura, Sal-aħħar ). In-Natura, l-opra ta' Alla, hi l-qasam li minnu huwa jislet il-lezzjonijet essenzjali. Hi Natura li tgħallem u tgħaġġeb, tiskot daqskemm titkellem, tant li hu jislet l-elokwenza tiegħu minnha stess, u jispiċċa jitkellem mhux biss fuqha imma wkoll magħha ( Qamar kwinta, Oħroġ ja xemx sħuna ). L-ambjent, deskritt b'gost li ma huwiex biss stilizzazzjoni letterarja, jispiċċa biex jinħall f'qagħda tar-ruħ, f'sitwazzjoni li tbiddel lill-oġġett f'suġġett. Għar il-Lembi hi eżempju mill-aħjar ta' din il-kundizzjoni, iżda l-waqtiet li jistgħu jissemmew huma diversi. Il-poeta huwa qabelxejn emigrant, xi ħadd li jħoss il-kwistjoni tal-għeruq bħala realt à dejjem 'in fieri', argument dejjem miftuħ, inkomplet. Il-poeżija tat-tifkira hi element importanti fil-kitba kollha ta' Frank Zammit. Mill-memorja tiegħu, maħżen ta' żewġ artijiet imbiegħda u differenti ħafna li huwa trawwem bħala poeta fl-ispazju 'psikoloġiku' ta' bejniethom, huwa jagħżel aspetti karatteristiċi li juru fuq kollox sa liema punt il-poeżija tiegħu tistrieħ fuq l-imgħoddi, kundizzjoni permanenti f'kuntrast imma anki fi qbil mal-preżent ( F'dawl in-niċċa ta' ħsiebi, Ktibt ismek, La tiġix lura, Fil-ġonna ta' Sant Anton, Lix-Xal è mġarraf ). L-effett ewlieni tal-poeżiji tat-tifkira huwa li dawn jitbiddlu f'oġġetti statiċi, dejjiema, maqbudin għal dejjem fl-għeluq taż-żmien li jgħaddi u jeqred. Min-naħa l-oħra Zammit ilaqqa' wkoll lill-imgħoddi u lill-preżent ta' Malta u bħallikieku jasal għall-kompromess meħtieġ u mixtieq ( L-aħħar salut ). F'dan il-punt jista' jinstab il-qofol tematiku tal-poeżiji kollha ta' Frank Zammit, il-poeta emigrant li jissokta jfittex anki jekk diġ à kkonkluda. Huwa l-emigrant li jġorr lill-patrija miegħu. Għadu kemm ħareġ ktieb ġdid ta' Patrick Sammut, MINN FOMM IL-KITTIEB – L-EWWEL VOLUM – INTERVISTI MA' GĦADD TA' KITTIEBA U POETI MIX-XENA LOKALI , Pubblikazzjoni Horizons, 2014. F'dan l-ewwel volum il-qarrej jiltaqa' wiċċ imb wiċċ ma' 52 kittieb u poeta Malti, parti kbira minnhom għadhom jiktbu fil-preżent. Kif bdew jiktbu? Fejn għexu fl-imgħoddi, x'jiftakru minn dan, x'ħalla l-ikbar marka fuqhom, u fejn jgħixu llum? Min huma dawk il-kittieba li qed jiktbu lil hinn minn xtutna? Liema huma l-ħwejjeġ li jispirawhom biex jiktbu? X'jagħmlu bħala xogħol u kif jgħaddu l-ħin ħieles tagħhom? X'jaħsbu dwar kwistjonijiet kontemporanji partikolari? L-intervistatur fi djalogu informali mal-intervistat jikxef dan kollu. L-intervistatur wiċċ imb wiċċ ma' kittieba stabbiliti u oħrajn inqas magħrufin, kittieba żgħażagħ, oħrajn li m'għadhomx magħna. MINN FOMM IL-KITTIEB – L-EWWEL VOLUM – INTERVISTI MA' GĦADD TA' KITTIEBA U POETI MIX-XENA LOKALI għandu daħla mill-pinna ta' Tarcisio Zarb u jinkludi fih ritratti ta' għadd ta' poeżiji miktubin bl-id minn numru ta' kittieba intervistati. Jinbiegħ għall-prezz ta' 13-il ewro mill-ħwienet tal-kotba lokali. Valorizzazzjoni - Daħla kritika ta' Tarċisju Zarb Il-konvenzjoni tal-kitba tieħu diversi forom. L-għanijiet tal-kitba, min-naħa l-oħra huma bla għadd. Sadattant, madankollu, il-ġbir ta' konvenzjonijiet varji ta' kitba u ġbir ta' dawn l-istess kitbiet jibnu xi tip jew ieħor ta' paradimma. Id-djalogi informali skont għadd ta' mistoqsijiet imfassla minn qabel u oħrajn maħluqa, hekk kif tkun għaddejja d-diskursata informattiva, jibnu din il-paradimma. Dan hu dak li rnexxielu jsawwar u jibni Patrick Sammut, f'dawn il-kitbiet li jiswew mitqlu deheb għalina bħala poplu 'li jikteb' u 'li jaqra'. Il-kitba tal-Malti, jew aħjar, il-kitba minn kittieba varji, b'lingwi varji, għal għanijiet varji joħolqu minnhom infushom tessut ta' realtajiet li mittieħda flimkien joħolqu xoqqa waħda sħiħa. Ix-xoqqa waħda sħiħa li nsibu f'dawn it-taħditiet 'informali', nistgħu nqisuha bħala l-paradimma tal-Malti, jew aħjar il-kitba ta' Maltin bħala paradimma, li filwaqt li tkun qiegħda tinkiteb, tissawwar l-istess realtà Maltija. X'tip ta' realtà tinħoloq minn dawn it-taħditiet bejn personaġġi li għandhom għan komuni -- dik li jsawru jew isostnu realtajiet 'ġodda', permezz tal-kitbiet tagħhom? Ir-realtà li tinħoloq hija dik li tgħinna nsawru l-kitba Maltija (mhux neċessarjment bil-Malti), li permezz tagħha, aħna nkunu nistgħu nifhmu lilna nfusna, u fl-istess ħin nibnu lilna nfusna. Moqrija jew mhumiex. Mgħollijin sas-seba' sema jew mhumiex. Magħrufa jew mhumiex, dawn it-taħditiet wiċċ mbwiċċ mhumiex ħaġa oħra, ħlief il-fasla Maltija, kif inbniet matul dawn l-aħħar snin u qabel. Hija tip ta' fasla li tagħmel użu b'mod ħarkieni mix-xewqat mistqarra jew mhumiex ta' x'jagħmilna dak li aħna. Huma l-poeżijijiet, daqskemm in-narrattivi varji, f'oqsma ta' realtajiet psikoloġiċi, reliġjużi, soċjoloġiċi, antropologiċi u etnografiċi, li flimkien jagħtu 'vuċi' -- il-kbira vuċi -- lil dawn il-personaġġi li jsawru il-mit tan-'narrattiva' Maltija. Mhux wisq in-narrattiva f'termini ta' stejjer jew poeżiji, imma n-narrattiva, f'termini ta' dak li jsawwar il-kostrutt Malti -- il-kostrutt ta' x'jixtiequ u xi jsawru l-kittieba Maltin u oħrajn, li b'xi mod jixxierku f'dan il-kostrutt. Il-ħtieġa tal-kitba hija ħtieġa endemika fil-kostrutt-bniedem, kif nifhmuh illum fir-realtà postmoderna. Hija ħtieġa, li ssawwar, tibni u tagħmel mhux biss lill-indivdiwu imma saħansitra lill-istess art u etnografija li ssawwarha. Waqt li l-poeta jikteb -- kemm jekk jinqara jew ma jinqarax -- huwa jkun qiegħed jieħu sehem fin-narratoloġija ta' din l-art -- it-tiswira li dak li jagħmilna Maltin. Fl-istess ħin, ikun qiegħed jingasta fil-kitba r-realtà li hija 'hu'/'hi'. Din hija fenomenoloġija tal-għaġeb, fenomenoloġija, li Patrick Sammut, forsi mingħajr ma kien jaf irnexxielu jagħmilha b'dehwa, sempliċità u nuqqas ta' pretensjoni. Imma, jekk inħarsu mill-qrib lejn dawn in-narrattivi-djalogati, ninnutaw 'ferneżiji siekta' għaddejjin il-ħin kollu, fix-xewqa ta' vuċijiet min-naħiet varji tal- ethos Malti. Għaldaqstant hawnhekk niltaqgħu ma' ilħna idjosinkratiċi, daqskemm oħrajn li jidħlu kexxun fil- forma mentis 'Maltija', kif forsi ingastat ruħha u ssellifniha minn ta' qabilna, mingħajr wisq ħtieġa ta' devjazzjoni min-norma. Insibu ċ-ċelebraturi tal-emmna mqaddsa, daqskemm tal-mit Malti tal-imgħoddi. Insibu t-tiċrita fl-istess mitoloġiji Maltin mhux biss tal-lingwa, imma saħansitra tal-mod kif waslet għandna l-idea ta' 'Malta'. L-idea ta' letteratura. L-idea ta' etnografija Maltija. L-idea ta' Malti bħala lingwa. Kull 'intervistat', hawnhekk, jingħata ċ-ċans li jibni awto-ritratt tiegħu nnifsu hekk kif jiltaqa' f'sitwazzjoni interlokutorja ma' Patrick, il-komunikatur, li huwa wkoll immexxi b'dehwa minn din in-narrattiva Maltija. Hija narrattiva, li mingħajr ma nafu, ilha tinbena u għadha tinbena matul dawn l-aħħar snin u qabel, minn personalitajiet varji, b'mod differenti, imma li flimkien joħolqu r-realtà vera u proprja tagħna l-Maltin. Hawnhekk, l-individwu għandu sehem importanti fin-nisġa u tinsiġ tar-realtajiet li jgħixu l-Maltin. Din ir-realtà, bħala regola, tingħata aktar saħħa, jew aħjar aktar tremendità permezz tal-lingwa, li aktarx iva milli le, issir ir-raġuni ewlenija għalfejn tkun qiegħda ssir il-kitba. Għaldaqstant, lil hinn mill-aspetti kontenutistiċi, hemm iċ-ċans, li l-istil, dikjarat u ppronunzjat bl-istess għażliet lessikali, frażjoloġiċi u sintattiċi, isawru dawn l-istess testi. Fl-istess ħin, lil hinn mill-individwalità tat-testi individwali, b'mod dirett u indirett, tkun qiegħda tinħoloq testwalità ta' interdipendenza bejn is-suġġetti u r-realtajiet li jiġu studjati, u msarrfa f'xi tip ta' kitba jew oħra. Din il-kitba tista' tkun fil-vena lirika, daqskemm fil-vena aktar xjentifika. Fil-vena tal-fabula daqskemm fil-vena tar-rapport. Fil-vena tal-'priedka' u d-didattika, daqskemm fil-vena tal-'ħrafa'. Fil-vena tal-morali, daqskemm fil-vena tal-protesta. Kull awtur jirnexxilu jagħmel dan, b'saħħa, anke jekk forsi għalih innifsu u għal ħafna, dan ma jidhirx li hu hekk. Din it-tip ta' realtà intertestwali hija xi ħaġa tal-għaġeb, għaliex mingħajr forsi wisq konxjożità ta' din it-tip ta' fenomenloġiji, il-kittieba, flimkien mal-interlokutur ewlieni, jirnexxilhom iħarsu lejhom infushom minn barra, u jgħaddu għall-awtobijografija tagħhom, imsinna mill-mistoqsijiet li jippruva jigirfu xi ftit mill-kif u l-ixfatta tal-kitba. Poplu, bħalma huwa dak tagħna -- poplu żgħir -- qabel daħlet il-kitba -- kien diġà jirrelata miegħu nnifsu u mal-madwar permezz tal-kelma mitkellma u n-narrattiva popolari, imsieħba mal-istess għana fost oħrajn. Illum, din it-ip ta' realtà qiegħda tieħu dimensjonijiet oħra, b'mod speċjali taħt l-influwenza tal-innetwerkjar soċjali. Dan l-innetwerkjar soċjali, hawnhekk, għalkemm mhux daqshekk ippronunzjat, diġà jidher fil-mod kif mingħajr forsi ma jafu, kull awtur jiddakkar minn oħrajn Maltin bħalu kif ukoll oħrajn li b'xi mod ixxierku f'din it-tip ta' kultura. Ir-riżultat, għaldaqstant huwa wieħed ta' lingwa li tikxef idjosinkraziji ta' individwi, li issa telqu mit-taħdit ta' kuljum, u daħlu fil-paradimma tal-mistoqsijiet waqt intervista. Tan-narraturi li qegħdin jinnarraw lilhom infushom. Tan-nies, li s-solitudnijiet tagħhom, jixtiequ li jinstemgħu. U Sammut, hawnhekk tahom iċ-ċans biex dawn is-'solitudnijiet', jingħataw vuċi, biex b'hekk, anke dawk li ma jaqrawhomx fl-oriġinal tagħhom, ikollhom quddiemhom bħal qisu r-razzjonal għalfejn huma jeżistu bħala kittieba. Ir-razzjonal tal-kittieb fi żmien daqshekk ikonoklastiku, u fi żmien meta l-kittieb bħal qisu kien jew idolizzat jew inkella mħolli waħdu, mhuwiex daqshekk faċli li tifhmu. Ir-realtà tal-intraprenditorija f'termini ta' qligħ, hawnhekk ma tokkupax post ċentrali, ħlief f'realtajiet ta' individwi, li aktar milli huma 'kittieba' fil-veru sens tal-kelma, huma l-promoturi ta' din it-tip ta' kommodità għal raġunijiet varji. Fl-istess ħin, madankollu, dawn jagħmlu huma wkoll parti minn dan il-'prodott' li nsejħulu kitba. Patrick Sammut, għaldaqstant, hawnhekk irnexxielu joffrilna kompendju ta' karattri f'termini djaloġistiċi, b'kitbiet bil-Malti, li barra li jiftħu għadd bla tarf ta' twieqi fuq individwi, jiftħu t-tieqa l-kbira fuq dak li jagħmilna dak li aħna bħala Maltin. Lil hinn mill-arkitettura u l-aspetti viżwali jew tattili ta' din il-gżira, hemm vuċijiet li flimkien isawruna u jibnuna. Dan hu xogħol li flimkien mal-ktieb tewmi tiegħu, jista' faċilment jiġi studjat mhux biss għal skop ta' eżamijiet u tagħlim fil-livell ĊES, MATSEC u l-Università, imma anke wkoll biex wieħed jagħmel Masters fil-vuċi tal-kittieba Maltin kif toħroġ mill-intervista -- mod ta' riċerka, li taf lil ħafna programmi radjofoniċi u televiżivi, kif ukoll lil ħafna tiftix ta' xeħta etnografika u soċjoloġika fost oħrajn.
VALURI BIZ-ZOKKOR- stejjer ta' Charles Magro, Kotba Sagħtar, 2014. BEJN ĦALTEJN BIEX TIFHEM AĦJAR ta' John Caruana, BDL 2014. DIJASPORI ta' Salv Sammut (Horizons, 2014) TRIFOLJU TA' LWIEN (2014) - Ġabra ta' poeżiji mill-pinna ta' Mario Attard, Patrick Sammut u Frank Zammit 
 
 MINN FOMM IL-KITTIEB ta' PATRICK SAMMUT