Wasalna fis-sittax-il silta ta' din is-sensiela li fiha qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li jeżistu mistoħbija fl-ilsien Malti u niġbru kulma nafu fuqhom, ħalli ma jintnesewx u jintremew minn moħħna, imma nibqgħu niftakruhom ħalli ngħadduhom lil uliedna. Qegħdin ukoll nippruvaw noħolqu ikonografija għal kull karattru, ħalli aħna u uliedna nkunu nistgħu inpenġuhom u nagħrfu 'l wieħed mill-ieħor bħalma nagħrfu lil Batman minn Superman . Minn irid jaqra x'għidna fuq il-karattri li ktibna fuqhom qabel, jista' jsib dan it-tagħrif HAWN . Din id-darba jmiss li nitkellmu fuq: IS-SIBILLA jew is-Sittażbrilja Għal eluf kbar ta' snin, il-bniedem emmen li l-ħolqien kien immexxi mill-allat. Dawn l-allat kienu ta' min jibża' minnhom, u l-bniedem kien jaqbillu jkun jaf xi jridu minnu ħalli, kemm jista' jkun, ma jiksirhiex magħhom, jagħmel dak li jridu huma, u dejjem ibaxxi rasu u jobdi ħalli x-xemx tibqa' titla' filgħodu, ix-xita tinżel fi żmienha, u r-raba' jagħti l-għelejjel li l-bniedem għandu bżonn biex jgħix. Imma mhux dejjem ikun ħafif li tkun taf l-allat xi jridu minnek. Minbarra li jtiru fl-ajru, l-allat kienu jinżlu jgħixu fl-imqades li l-bniedem kien jibnilhom apposta. Biex tkun taf sewwa l-allat xi jridu, ridt tmur tfittixhom hemm ġew – fl-imqades tagħhom. Imma l-allat b'liema lingwa kienu jitkellmu? Min kien se jifhimha? Sa mill-qedem nett, fil-maqdes dejjem kien ikun hemm xi ħadd, mara jew raġel, li l-alla tal-maqdes kien jinqeda bih jew biha biex iwassal il-kelma tiegħu lill-wemmiena – lil dawk li kienu jemmnu. In-nies kienu jmorru fil-maqdes biex ikunu jafu xortihom, u x'se jgħaddi minn għalihom. Il-kbarat kienu jmorru jistaqsu il-għala x-xita m'għamlitx, il-għala l-mard xtered ma kullimkien, u jekk l-għadu kienx se jħebb għalihom u jeqridhom minn wiċċ l-art. M'hemmx għalfejn immorru 'l bogħod. Sa fit-tempji preistoriċi ta' Raħal Ġdid; fl-Ipoġew, hemm kamra b'toqba fil-ħajt minn fejn l-oraklu kien jagħti t-tweġiba tiegħu lil min kien imur isaqsi. Meta ddaħħal rasek f'din it-toqba fil-ħajt u tiftaħ ħalqek biex titkellem, jekk tkun raġel leħnek jirbombja ma kullimkien, u jekk tkun mara leħnek jinstema' normali. Min jaf l-oraklu li kien jitkellem mal-wemmiena minn din it-toqba kienx raġel jew mara? Biż-żmien, l-oraklu sar "il-profeta" – il-bniedem li jwassal il-messaġġ u l-amar t'Alla lill-bniedem. Il-profeti anke xi wħud min-nies tal-lum għadhom jemmnu fihom. Dawk l-aktar magħrufa fi żmienna huma fil-biċċa l-kbira rġiel. Imma kien hemm bassara nisa wkoll. Hu ta' interess kulturali qawwi li fil-ħrejjef tagħna tissemma mara ta' għerf kbir li kienet twieġeb il-mistoqsijiet ta' dawk li jmorru għandha għax kienet taf affarijiet li ħaddieħor ma kienx jaf. Din il-mara kienu jgħidulha s-SIBILLA, għalkemm meta Patri Manwel Magri ġabar il-ħrejjef tagħha minn fomm in-nies fil-bidu tas-seklu għoxrin, isimha kien laħaq tħassar u sar is-SITTASBRILJA. [1] Is-Sibilli huma magħrufa mill-istorja tal-qedem. Meta tfittex l-istorja tagħhom fil-mezzi tal-informazzjoni moderni, dawn il-mezzi jkunu jridu jagħtuk x'tifhem li s-Sibilli ivvintawhom il-Griegi. [2] Tibilgħuhiex din. Il-Greċja, u magħha l-Ewropa, ikkapparat ħafna mill-istejjer u mill-għerf li qabel ma wasal il-Greċja kien għand in-nies tal-Lvant. Anke l-istess isem "Sibilla", bl-aħħar sillaba tiegħu "illa", jixhed rabta mal-kelma Semitika "El" jew El-Lah, jew "alla". [3] Ħabat tajjeb li fil-ħrafa Maltija, is-Sibilla kienet "oħt Sansun, Ġob, u Salamun" – jiġifieri marbuta ma' karattri Semitiċi tat-Testment il-Qadim. Jekk tistaqsi: "Kif jista' jkun li hija oħt dawn it-tlieta jekk ma kinux fi żmien wieħed?", jgħidulhekk "Huwa Salamun wieħed kien hemm?" [4] Tweġiba f'waqtha! Fil-ħrafa Maltija, is-Sittażbrilja hija mara ta' għerf kbir li taf kemm hu għoli s-sema, u kemm fih ilma l-baħar. Lil Alla talbitu l-ġmiel u l-għomor, u kull tletin sena li jgħaddu, hi terġa' ssir ta' tmintax. Is-Sibilla jew is-Sittażbrilja se tibqa' ħajja sal-aħħar tad-dinja, u għadha ssaltan sal-lum, imma ħadd ma jaf fejn. [5] L-Irjieħ tal-MAJJISTRAL, il-PUNENT, u l-LBIĊ darba waħda kienu serqu lit-tlett ibniet tas-sultan minn fuq is-setaħ tal-palazz ta' missierhom u kienu ħaduhom x'imkien 'il bogħod. Ħuhom iż-żgħir mar ifittixhom u sabhom, imma qabel ma joħodhom lura d-dar xtaq imur għand is-Sittażbrilja. Kien ir-riħ tal-LBIĊ li wasslu sal-bieb tal-Palazz tagħha u qallu x'għandu jagħmel biex jidħol għandha. Biex tidħol ġewwa u tasal sa fejn tkun is-Sibilla trid tgħaddi minn tliet swali – l-ewwel waħda tkun tant sewda li ssewwidlek qalbek, u l-oħra tkun miksija b'damask aħmar u tkun tant ħamra li taqtagħlek nifsek. Is-Sibilla tkun fit-tielet sala, u jekk tkun b'għajnejha miftuħa tkun rieqda, u jekk tkun b'għajnejha magħluqa tkun imqajma. [6] Mhux Bin is-Sultan biss kien mar għandha. Is-Sibilla kellha tnax-il ktieb li fihom kien hemm miktub l-għerf kollu li kellu bżonn il-bniedem, u s-slaten tal-art kienu jmorru jistaqsuha fuq kollox. [7] Is-slaten, li dejjem ikunu għonja ħafna u jaħsbu li bil-flus tixtri kollox, riedu jixtru l-kotba kollha tagħha. Talbithom prezz li rawh għali wisq. Meta reġgħu marru jiġġebdu magħha biex forsi terħilhom xi ħaġa, qaltilhom "Ħraqt wieħed minnhom". Qalulha "Mela issa għandek inqas kotba; trid tnaqqsilna l-prezz". L-istess prezz irrid." U baqgħu sejrin hekk sakemm is-Sibilla (qalet) li kienet ħarqet iktar kotba u kien għad fadal tlieta biss. Is-slaten raw li kienu se jitilfu kollox, u bħall-ħmir xtraw it-tlett kotba bil-prezz li talbithom, u xorta ma kellhomx l-għerf kollu. X'kien hemm miktub fid-disa' kotba li ħarqet, tafu s-Sibilla biss, u issa din ħadd ma jaf fejn qiegħda. Anke jekk b'kumbinazzjoni issib is-Sibilla fejn qiegħda u tkellimha, meta tistaqsiha xi ħaġa, is-Sibilla tagħtik tweġiba li trid toqgħod b'seba' għajnejn kif tifhimha. Ngħidu aħna lil wieħed sultan li staqsiha x'jiġri kieku hu kellu jattakka lill-imperu tal-Persja, is-Sibilla weġbitu li jekk jattakka, kien se jkisser imperu kbir. Is-sultan feraħ u mar u attakka l-Persja, għax ħaseb li dak kien l-imperu li kien se jkisser. Imma tilef u qala' tkaxkira kbira, u kien l-imperu tiegħu li kkrolla. Is-Sibilla ma kinitx speċifikat liema imperu kien se jkisser! [8] Fhimtha? Jiġifieri ara kemm trid toqgħod attent. Fl-1905, Patri Manwel Magri ġabar flimkien it-tagħrif kollu li kien sar jaf fuq id-dinja tal-fantasija Maltija li fil-ħrejjef tissejjaħ "id-Dinja ta' Taħt". [9] Hawnhekk wieħed kien isib is-Sittażbrilja u Patri Magri jgħid li fi żmienu "din kienet tissemma wisq. Bniedem merfugħ jgħidulu: "Donnok is-Sittażbrilja." Hekk ukoll jgħidu lil min ma jorqodx billejl, u joqgħod jgħasses, jew lil min jgħix ħajja twila wisq u donnu ma jmut qatt." [10] Magri kien tal-fehma li ġaladarba s-Sittażbrilja kienet terġa ssir żagħżugħa kull tletin sena, din kelha x'taqsam mal-qamar, għax il-qamar xiħ jerġa jsir ġdid u żagħżugħ kull tletin ġurnata, kien jgħasses matul il-lejl, jibqa' sal-aħħar tad-dinja, u minnu tieħu l-għerf – għax dari kienu jimxu ħafna fuq dak li jagħmel il-qamar. Magri nduna wkoll li, dejjem skont il-ħrejjef, minbarra li kienet oħt Sansun, Salamun u Ġob, ħut is-Sittażbrilja kienu wkoll SDIERI, MAKKU, u BAKKU. Għal Magri, Sdieri kienu "l-artijiet imżerżqin", il-wileġ tal-widien u l-għelieqi li jkun hemm imxabbtin magħhom, Makku huwa l-ħut tal-baħar, u l-Bakku huma "l-għasafar jew psiepes." [11] Jiġifieri li ħut is-Sittażbrilja huma l-art u raba', il-baħar u ħutu (il-ħut tiegħu), u l-ajru u tajru – bl-għasafar u t-tajr tiegħu. U jekk is-Sittażbrilja hija l-qamar, ikollok tista' tgħid il-forzi kollha tan-natura. Lis-Sibilla jew is-Sittażbrilja nerġgħu insemmuha meta nitkellmu fuq din il-famuża DINJA TAL-FANTASIJA MALTIJA – li tissejjaħ id-Dinja ta' Taħt, jew forsi, min jaf, anke BUFIES jew BUĠIBDA. Għalissa naħsbu biss fuq kif se npenġuha. Trid tkun bil-qiegħda fuq tron, x'aktarx tixxengel 'l hinn u 'l hawn u xxejjer rasha u dirgħajha. X'aktarx tgedwed xi ħaġa minn taħt l-ilsen u tgħanni bħal kantaliena li tnagħsek. Fis-sala jkollha bħal dawl bati li bħal qisu jgħammxek. Iħarsu b'ħolqhom miftuħ lejha jkun hemm dawk li jmorru jistaqsuha l-pariri. Iridu joqgħodu b'sebgħa għajnejn jekk iridu jifhmu sewwa x'qed tgħidilhom. Il-kotba mimlija bl-għerf kollu tad-dinja jkunu maħżuna x'imkien fuq ġewwanett, fejn ma jidhrux. L-istampa li pinġielna l-artist bravu Eric Leone (Agħfsu fuq l-istampa biex tarawha f'dettal aqwa). Ritratt tal-istatwa li għamlilna l-artist kapaċi – Richard Bartolo. REFERENZI: [1] L-isem jidher li ġej minn "le Sette Sibille". 122)" [4] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna , Malta 1994, paġni 291-293 [5] Ibid. [6] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna , Malta 1994, ara l-ħrafa tar-Rjieħ, paġni 214-227 [7] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna , Malta 1994, paġni 291-293 [8] https://en.wikipedia.org/wiki/Oracle [9] Magri, Manwel, X-Jgħeid il Malti fuk id-Dinja ta' Taħt U fuk ir-Rjeħ , Cotba tal "Mogħdija taż-Żmien, 44, Valletta, Stamperia tal Malta, 1905 [10] Ibid. Paġna 59 [11] Ibid, Paġni 61-62