Minn meta kont għadni tifel kelli influwenza kbira Taljana fuqi. Kbirt, bħal ħafna tfal tampari minn-naħa t'isfel ta' Malta, mhux f'ħafna lussu. Peress li cable ma konniex nifilħu nħallsu għalih, kont nara ħafna televiżjoni taljana li konna naqbdu dak iż-żmien bl-aerial minn Sqallija. U bejn Rai Uno u Rai Due, u l-istazzjonijiet tal-Mediaset, fl-imkien mal-La 7 u Antenna Sicilia, jiena qattajt tfuliti nara films, aħbarijiet u programmi bit-taljan. Tant li meta kont għadni ta' eta zgħira ħafna, kont diġa kapaċi nitkellem bit-taljan xi ftit jew wisq. Meta qbadt nikber, u kont għamilt ħbieb minn barra r-raħal, kont indunajt li mhux kulhadd kien bħali, kapaċi ħafna iktar bit-Taljan u il-Malti milli bil-Malti u Ingliż. Kont qbadt niltaqgħa ma' żgħażagħ ohrajn, li llum huma ħbieb mil-akbar tiegħi, li t-Taljan ma kienux jafuh. Dan bejn għax trabbew fin-naħa ta' fuq ta' pajjiżna, fejn minn dejjem konna nafuhom b'tal-pepe u li jippreferu jitkellmu bl-Ingliż ħalli iħossuhom mil-ohrajn, u bejn għax kienu kibru jaraw televiżjoni differenti minn dik li kont imdorri nara jien, u sħabi tan-naħa tisfel. L-istorja ta' pajjiżi dejjem affaxxinatni ħafna, u minn dejjem kont ninteressa ruħi fuq x'kien ġara fi kwalunkwe post storiku kont insib ruħi fih. Eventwalment, kont smajt bil-kwistjoni politika li kienet inqalghet f'Malta fit-tieni nofs tas-seklu dsatax, u kompliet kibret fil-bidu tas-seklu għoxrin. Dien kienet, ovvjament, il-kwistjoni tal-lingwi uffi1jali ta' pajjiżna. Il-Maltin ta' dak iż-żmien, kif ukoll il-mexxejja tagħhom, kienu riedu li jibqgħa jiġi imgħallem u użat it-Taljan bħala l-lingwa uffiċjali ta' pajjiżna. Iżda billi konna kolonja Ingliża, u dawn riedu jużgħaw lil Malta bħala mezz ta' propoaganda biex iżidu l-influwenza Ingliża fil-Mediterran, ovvjament dawn riedu illi l-Ingliż jieħu post it-Taljan bħala lingwa ufficjali ta' pajjiżna. Milux, bejn għax inżilt waħda sa Malta għal-festa tar-raħal, u bejn għax issa ilni tliet snin nieqes minn pajjiżna, qbadt inħoss ċertu sens ta' patrijottiżmu dejjem jikber bil-mod il-mod għal-pajjiżna. Erġajt qbadt napprezza il-kultura tagħna iktar minn qatt qabel, u sirt nibqa affaxxinat kemm kemm nimxi fit-toroq ta' Malta, napprezza l-ġahwar arkitetturali li ħallewlna missirijietna. Ma għenx il-fatt li qrajt il-ktieb Rokit, ta' Lorrane Vella, li alkemm huwa eċċellenti u għoġobni ħafna, jiddeskrivi xeni ta' Malta f'futur ipotetiku (li nittama qatt ma jasal fuqna), li qatt ma nixtieq li nara lil pajjiżi tant għaziz fih. U minn hemm, iddeċidejt li ridt insir naf iktar fuq pajjiżna kif kien qabel, u qbadt naqra is-serje ta' Herbert Ganado, Rajt Malta Tinbidel. Fl-ewwel volum ta' Rajt Malta Tinbidel, Ganado jiddiskuti u janalizza is-sitwazzjoni politika ta' pajjiżna fil-bidu tas-seklu għoxrin, u alluwra, bla dubju, ma setgħax iħalli barra din il-kwistjoni poltiika tal-lingwa uffiċjali ta' Malta, jekk hux it-Taljan jew l-Ingliż. Ganado jiddeskrivi b'mod tajjeb ħafna x'kien qiegħed jiġri f'dak iż-żmien, u wara deskrizzjoni approfondita ta' fiex kienet is-sitwazzjoni, jintefgħa ukoll jiddeskrivi kif kienet qegħedha tiżvolġi fl-iskejjel ta' Malta ta' dak iż-żmien. Jelabora fuq kif kienu ġew Malta żewġ fergħat ta' qassisin Ġiżwiti, fergħa mil-Ingilterra, u oħra minn Sqallija. Jispjega kif dawn it-tnejn fetħu skejjel f'Malta, u kienu iżommu ma' naħat differenti ta' din il-kwistjoni politika. Jien, kif forsi tafu, attendejt San Alwiġi f'Birkirkara, li hija skola tal-Ġiżwiti, allura, jien u naqra id-deskrizzjoni tiegħu, ma tistgħux timmaġinaw il-biża' li qabadni ġewwa fija li San Alwiġi, skola li tant tfisser esperjenzi u tifkiriet sbieħ għalija, setgħat kienet imwaqqfa mil-fergħa ta' qassisin Ingliżi li kienu ġew Malta f'dak iż-żmien, u li kienu jiffavorixxu l-Ingliż fuq it-Taljan. U issa nikkwotalkom lil Ganado nnifsu, "Il-ġlieda politika tal-lingwa kienet bdiet tinħass. L_Arċisqof Mawru Caruana kien ġie edukat g'fak il-kulleġġ fejn kien edukat ukoll ħu missieri, il-Maġġur Alfred Ganado, li għalekk kien ħabib ta' l-Arċisqof Caruana. Kienet l-ewwel ġenerazzjoni Maltija ta' subien li giet influwenzata b'edukazzjoni Ingliża f'Malta. Ftit wara fetaħ il-kulleġġ Sacred Heart, ukoll f'San Giljan, li kellu influwenza enormi fuq l-edukazzjoni Ingliża ta' Malta.Imma fl-1907 il-Giżwiti Ingliżi telqu. U warajhom, il-Ġiżwiti Sqallin fetħu l-kulleġġ ta' Birkirkara." *Nifs fond ieħor.* Għall-erwieħ!
Għall-erwieħ!