It-tielet parti tal-EWWEL TAQSIMA tal-ktieb. Ftit ftit, qed inġibu x'kiteb il-Professur Salvatore Luigi Pisani fil-ktieb tiegħu: Ktieb il-Qâbla . Il-ktieb kien ħareġ fl-1883, u fih xi kliem li aħna l-Maltin tal-lum, billi aħna klieb tagħna nfusna, ħallejnih jintilef meta fil-fatt kien għad għandna bżonnu. Xi kultant qed naqbżu xi siltiet, u qed nagħżlu biss dawk is-siltiet li fihom it-terminoloġija li għandna bżonn; imma xorta qed nimxu pass pass mal-ktieb, ħalli jekk jista' jkun, ma nitilfu xejn minnu. Il-kitba mill-ktieb qed tidher bil-korsiv, imma l-kliem li nixtiequ li nitkellmu aktar fuqhom qed inġibuhom bl-aħmar. Il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil-korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u, fejn seta', uża l-kelma Maltija. Id-disinji li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu l-ktieb, jew li nimxu fuq dak li diġa hu magħruf fit-tradizzjoni orali, jew imniżżel fid-dizzjunarji tagħna. Din hi t-tielet parti tal-ewwel taqsima. Importanti li taqraw ukoll il-kummenti tagħna: Fuq il-ġisem tal-bniedem u t-tnissil Ilkoll tafu li jekk inqegħdu żerriegħa fl-art u nxarrbuha, wara żmien issir siġra bħal dik li minnha ġiet…U intom tafu li s-siġar jitnisslu wkoll bit-tilqim. Kulħadd ieħor li għandu ħajja…ma jitnisslux bil-biċċa jew biż-żerriegħa bħas-siġar…imma…jitnisslu bil-bajda. Tafu kif isiru l-flieles. Il-bajda, bis-sħana tal-qroqqa, tofqos . Iżda mhux kull bajda ta' tiġieġa tofqos; jenħtieġ li tkun tajba, u tas-serduk . Jekk titilqu kanala weħidha, ma tagħmilx; jenħtieġ li jkun hemm mara u raġel u l-bajd ma jkunx qadim…Dan ukol jenħtieġ fis-siġar; ikun hemm siġtra mara u siġra raġel: bħat-tamar, il-ħarrub, u oħrajn. Xi daqqiet (fis-siġar) il-mara u r-raġel jinsabu flimkien f'siġra waħda. Il-mara tagħmel il-bajda u r-raġel jagħmel ħaġa oħra li tidħol ġewwa l-bajda u tagħmilha tajba għan-nisel. Il-ħajja li jagħmel ir-raġel tiċċaqlaq u tmur issib il-bajda tal-mara ġewwa ġisimha, jew barra minnha…Mela fin-nisel tal-bniedem għandha l-mara jkollha ġewwa fiha l-għanqud tal-bajd , u fejn il-bajda tista' tikber u mbagħad tofqos: dan hu l-ġuf . Bejn l-għanqud tal-bajd u l-ġuf, minn naħa waħda hemm u l-ġuf min-naħa l-oħra jiftaħ fil- mogħdija tat-tarbija , jew fl – għant . Dawn il-ħwejjeġ huma ġewwa l-ġisem. Hemm oħrajn li qegħdin barra. Xi wħud minnhom flimkien jissejħu vulva, u qegħdin bejn il-wirkejn , fejn dawn jeħlu mal-ġisem. F'hedin il-vulva jiftaħ l-għant – u minn hawn titwieled it-tarbija. Fl-aħħar hemm fuq is-sider il-ħobb , li jagħmel il-ħalib għat-tarbija wara t-twelid. Il-ġuf, l-għanqud tal-bajd, il-mogħdija tal-bajda, u l-għant bl-irbit tagħhom qegħdin gewwa l-pelvi vera; iżda fil-ħbiela l-ġuf jgħaddi fil-pelvi falza u ġo żaqq il-mara. Il-ħobb u l-vulva qegħdin barra mill-ġisem. Il-ġuf għandu 'l quddiem il-bużżieqa tal-bewl, lura, il-musrana l-wieqfa; jixbaħ lanġasa maqluba bin-naħa taz-zokk 'l isfel u mfattra minn quddiem lura – bit-tul tiegħu qiegħed fl-asse tad-daħla. In-naħa l-irqiqa tissejjaħ l-għonq, u l-biċċa l-wiesgħa tissejjaħ il-ġisem. Kemm il-ġisem u kemm l-għonq għandhom daqsxejn ta' ħofra ġewwa fihom; il-ħofra tal-ġisem u l-ħofra tal-għonq. Minn ġewwa, bejn il-ħofor tal-għonq u tal-ġisem hemm il-fomm ta' ġewwa , u n-naħa ta' barra tal-għonq hemm il-fomm ta' barra , li jagħti ġewwa l-għant. Il-ġuf, għajr il-fomm ta' ġewwa, għandu żewġ toqbiet oħra n-naħa ta' fuq, li huma l-fetħiet tal-mogħdija tal-bajda, waħda kull naħa fl-irkejjen ta' fuq. Il-fomm ta' ġewwa qiegħed fir-rokna t'isfel. Minn ġewwa, il-ġuf miksi bil- mukosa , bħalma hi l-ħalq, u minn barra miksi bil- mindil , iżjed in-naħa ta' quddiem inkella minn wara. Il-ġuf hu tal-laħam, bajdani barra mill-ħbiela, u fil-ħbiela aħmar u tas-saħħa. F'għonqu hemm imqabbad l-għant – iżjed 'l isfel 'il quddiem minn wara. Il-mogħdija tal-bajd hi magħmula bħal trumbetta, bid-dejjaq imwaħħal mal-ġuf, u bil- wasa' tagħha n-naħa tal-għanqud tal-bajd. Għandha ħafna fistuni , wieħed minnhom itwal u mwaħħal mal-għanqud. IL-KUMMENTI TAGĦNA Il-Ħobb: Fi żmienna, il-Malti jiġi mgħajjar li ma tistax titkellem bih fuq ċerti suġġetti bla ma tkun pastaż. Jgħidu hekk dawk biss li m'għandhomx rieda tajba lejn il-Malti u jixtiequ jarawh jgħib minn fommna. Fit-taqsima ta' qabel rajna kif dari niesna kellhom kelma pulita għat-toqba tal-patata: il-fundament . Il-Ħobb hi kelma oħra li qed tintilef u tista' tintuża meta qed nitkellmu fuq is-sider tal-mara. Imma dari dil-kelma kienet tintuża spiss. Fi żmien meta n-nies ma kienx ikollhom ħafna bwiet u basktijiet fejn iżommu l-affarijiet li jġorru magħhom, jekk issib ruħek b'xi ħaġa f'idek u ridt tara fejn se tqegħidha, malajr kont iddaħalha ġo ħobbok – kif qed naraw dat-tifel t'hawn taħt jagħmel bil-qattusa favorita tiegħu. Meta kont tifel spiss kienu jagħtuni parir biex indaħħal affarijiet żgħar, ngħidu aħna xi stoċċ ħelu, ġo ħobbi, ħalli ma nitilfux, ma niklux kollu f'daqqa, u jservini iżjed. Iddaħħal xi ħaġa f'ħobbok F'kuntest ieħor nistgħu ngħidu: "L-omm għamlet it-tarbija ma' ħobbha biex treddagħha". Il-Profs Pisani ma ddejjaq xejn juża din il-kelma: Qalilna li t-tfal joħorġulhom is-snien tal-ħalib fiż-żmien tar-rdigħ. Għax li tgħid li l-omm tredda' t-tarbija mhix kelma pastaża – kif iridu jikkonvinċuna xi wħud. Hu minnu li llum nistgħu ngħidu li l-omm għamlet it-tarbija ma' sidirha. Imma anke l-irġiel għandhom sider. Fil-ktieb hemm li l-mara għandha l-ħobb tal-ħalib fuq sidirha, u dan jirrifletti żmien meta l-ilsien Malti kien aktar b'saħħtu u jaf x'qed jagħmel. Il-mukosa: B'danakollu l-Proffs. Pisani ġie li uża xi kelma Taljana meta seta' uża l-Maltija. Qal li l-ġuf minn ġewwa jkun miksi bil-mukosa. Imma aktar tard fil-ktieb qal ukoll li l-ġuf ikun miksi bl-imħat , u dan l-imħat jiksi l-bajda tal-mara minn kullimkien. Illum il-kelma mħat nħossuha pastaża, allura jkollna ngħidu mukosa, jew mucus , u f'qalbna nixlu l-ilsien Malti li "m'għandniex kelma". Il-wirkejn: Imma l-Proffs, kien għadu jaf sewwa l-kelma wirk u wirkejn, u dejjem uża lilha – għax il-Malti kien għadu b'saħħtu fi lsienu. Il-mindil: Kif għidna drabi oħra, dari l-Maltin kienu jafu sewwa x'hemm fil-ġewwieni ta' ġisem ta' annimal, għax mhux biss kienu joqtlu u jisolħu l-fniek, il-ħrief, u l-gidien, imma wkoll għax in-nisa tad-dar kienu jaraw mifruxin quddiemhom fuq il-bank tal-ħanut tal-laħam l-interjuri ta' dawk il-bhejjem li kienu jinqatlu fil-biċċerija. In-nisa kienu jifhmu mhux biss fuq il-qatgħat tal-laħam, u fuq liema għadam hu l-aħjar għall-brodu, imma kienu midħla wkoll tal-interjuri, għax ħafna drabi dawn kienu orħos biex tixtrihom u titma' l-familja. Il-mindil hu bħal xibka li żżomm l-imsaren sħan u jkun ukoll qisu fardal li jżomm kollox miġbur. Flimkien ma' interjuru oħra, kien jinxtara wkoll minn għand tal-laħam, għax stajt tagħmel braġjolun tajjeb minnu billi tgerbu, timlieħ bl-ikkapuljat, u tieħdu f'turtiera għand tal-forn. Imma l-bniedem għandu l-mindil ukoll – xibka li żżomm l-interjuri miġburin flimkien. Il-Profs. Pisani kien jaf bil-kelma, in-nisa ta' dari ukoll, u aħna, għax ċwieċ, ma nafux. L-Għant: U lanqas ma nafu li niesna kellhom kelma pulita għal dik li bl-Ingliż tisejjaħ vagina . Fil-qedem, is-suldati kellhom ix-xwabel u s-sjuf. Is-sejf, meta ma jkunx jintuża, kien jidħol ġol-għant. Bl-Ingliż dan jiġi scabbard . Anke l-vleġeġ li kien iżomm Robin Hood wara dahru, kien idaħħalhom ġol-għant. Fl-Evanġelju Krisu qal lil San Pietru: "Daħħal is-sejf fil-għant tiegħu, għax min jagħti bis-sejf, bis-sejf imut." Għant hu isem mil-aqwa għal "vaġina" – u tgħidux li fil-Malti m'għandniex kelma. Il-ħajja li jagħmel ir-raġel: Fuq din jidher li l-Proffs. ġie bejn ħaltejn x'kelma se jaqbad juża. Jidher li ma kellux kuraġġ jikteb il-kelma "liba". De Soldanis ma semmiex din il-kelma fil-ġabra ta' kliem li nafuha bħala "id-Damma". Imma Vassalli, fid-dizzjunarju tiegħu, ma ddejjaq xejn iniżżel din il-kelma li llum nikkunsidrawha bħala "pastaża", u qalilna li, fost l-oħrajn, kienet tfisser "l-ewwel ħalib ta' wara l-ħlas", jiġifieri dak li bl-Ingliż jissejjaħ colostrum , jew beestlings , jew bisnings . Aquilina, fid-Dizzjunarju tiegħu Malti-Ingliż jikkonferma din it-tifsira u jgħid: "Il-ħalib ikun safrani u jissejjaħ liba, u jitjieb wara xahar". Skont in-nisel tal-kliem jidher li tassew li dik kienet it-tifsira ewlenija tal-kelma "liba" fil-Malti ta' dari – l-ewwel ħalib tal-omm wara l-ħlas. Imma llum ħadd m'għandu dubju x'nifhmu b'dil-kelma fi żmienna. Ngħidu mill-ewwel li anke Vassalli kien jaf bit-tifsira "moderna" ta' dil-kelma – jiġifieri ilha ħafna fi lsienna. Imm'issa dil-kelma saret kelma ħażina u ma tistax tużaha kif trid. Ħasra. Il-Profs. Pisani seta' uża l-kelma sperma – imma jidher li ma ġietux f'rasu. Min jaf in-nisa li qraw il-ktieb tal-Proffs. Pisani dak iż-żmien fehmux x'ried jgħid meta qal "il-ħajja li jagħmel ir-raġel"? Tgħid kellhom joqgħodu jistaqsu lil xulxin dak il-kliem xi jfisser? Il-Ħbiela: Għal darba wara l-oħra l-Profs. Pisani uża l-kelma "ħbiela" fejn illum iktar ngħidu "tqala". It-tnejn tajbin imma ħbiela hi aħjar minn tqala. Wara kollox, ngħidu "ħarġet tqila" biex ma ngħidux li ħarġet ħobla. Anke l-kelma "ħobla" ddeċidejna li hi "pastaża" u, ftit ftit inkomplu nneżżgħu l-ilsien Malti minn ħafna kliem. Il-Ħawsla u l-Qanżħa: Fit-taqsima li għaddiet semmejna l-ħawsla u l-qanżħa. Irrdu ngħidu li dawn jgħoddu biss għat-tjur, u mhux ta' min iħallihom mingħajr stampa. Allura qed inġibu disinn tagħhom. Bl-Ingliż il-ħawsla hi crop , u l-qanżħa hi gizzard . Imma l-importanti hu li nkunu nafuhom bil-Malti. L-ikel jimla l-ħawsla u mbagħad jgħaddi għall-ġol qanżħa: IL-KLIEM LI SEMMEJNA: Il-Ġuf Il-Mogħdija tal-Bajd L-Għanqud tal-Bajd L-Għonq tal-Ġuf Il-Ġisem tal-Ġuf Il-Fomm ta' ġewwa Il-Fomm ta' Barra L-Għant Il-mogħdija tal-Awrina Il-Bużżieqa tal-bewl Il-Ħobb Il-Ħbiela (C) Ġużi Gatt RITRATT MILL-IMGĦODDI Triq ir-Repubblika. Ritratt mtella' minn Joseph Attard (fil-FaceBook)