IL-ĦOLQIEN TA' KULT Nifktakar li fi tfuliti kont naffaxxina ruħi u fl-istess ħin nitwaħħax meta kont ngħaddi minn ħdejn artal partikolari li kien jinsab f'waħda mill-korsiji tal-Knisja ta' Santa Katerina, ż-Żejtun. Ġewwa fih kien iħaddan statwa ta' qaddisa mimduda fl-art, bil-pala ta' jdejha mħaffra min-naħa ta' fuq. Kont ilni żmien sewwa nitħasseb x'seta' kien li kellha f'idejha dik l-istatwa imma żgur li qatt m'għaddieli minn moħħi li magħluqin f'dak il-kontenitur tal-ħġieġ ċkejken kien hemm l-għadam tal-qaddisa nnifisha u li dak kien korp sant. Wara li skoprejt dawn il-fatti, kont għamilt żmien mhux ħażin inċerta jekk nippreferix nersaq aktar qrib ħalli nifli sew x'kien hemm jew naħrabx niġri li ma tmurx tqum għalija l-istatwa! U b'nostalġija nistqarr li ħafna drabi kienet tirbaħ l-għażla tal-aħħar u dlonk kont intir meta niġi biex ngħaddi minn fuq dawk l-erba' madumiet ta' quddiemu. Dawn il-memorji ta' tfuliti tqanqlu hekk kif dil-ġimgħa ltqajt ma' Fr David Farrugia biex niddiskuti miegħu t-tnhedija ta' Wirja Nazzjonali dwar il-Kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna f'egħluq il-1950 sena mill-martirju tiegħu. Dlonk xtaqtu jfissirli l-kunċett tal-kulti u l-qaddisin. "L-espressjoni 'kult' tnisslet mill-kelma 'coltivare' li bil-Malti tittraduċi fi 'trawwem'. Infatti f'dan il-każ meta nitkellmu dwar kult inkunu qed infissru li wieħed irawwem jew jikkultiva l-imħabba u d-devozzjoni lejn xi qaddis partikolari. Huwa interessanti li wieħed jara minn fejn bdew dawn il-kulti. L-oriġini tagħhom tmur lura għal bosta snin meta t-twemmin nisrani kien għadu fl-ewwel passi tiegħu u l-Insara kienu qed jiġu ppersegwitati. Kien żmien meta nies ta' devozzjoni kbira kienu qed jagħżlu li jieħdu l-martirju minflok jiċħdu l-fidi tagħhom u dawn bdew kważi kważi jiġu ddikkjarati minnufih bħala qaddisin mil-komunità Nisranija. Fil-qagħda diffiċli li kienet tinsab fiha l-Knisja fl-ewwel snin tal-bidu tagħha, il-komunità Nisranija għarfet illi dawn il-martri kellhom importanza kbira peress li kienu qed jagħtu eżempju ta' kif wieħed għandu jgħożż twemminu sal-aħħar u b'hekk bdew jinbnew il-kulti." Jitwieldu bosta kulti imma x'inhi r-raġuni li wħud jintesew mal-medda tas-snin filwaqt li oħrajn jibqgħu ħajjin għal żmien twil? "Il-kult qisu pjanta. Il-bniedem huwa bħaż-żerriegħa li l-fama tiegħu tibda tinbet meta jmut. Issa hemm dawk li jbattu wara ftit bħal dik il-pjanta li toħroġ il-fjuri malajr imma jinxfu ħesrem. U hemm ukoll dawk li jdumu kemmxejn ma jagħtuk il-frott imma mbagħad meta joħorġu, jibqgħu ħajjin għal ħafna aktar żmien. Kult ta' qaddis jibqa' ħaj sakemm jibqa' jsib lil min jitwaħħad miegħu. Ġeneralment kult jinbet meta l-karatteristiċi ta' dak il-qaddis ikunu simili għal dawk tan-nies tal-inħawi u b'hekk tibda d-devozzjoni lejh. Ngħidu aħna fil-każ ta' Sant'Andrija nsibu devozzjoni kbira lejh f'diversi nħawi fostom f'Marsaxlokk, f'Ħal-Luqa, fiż-Żurrieq u fix-Xlendi peress li dawn jew dari jew illum kienu nies tal-baħar bħal Sant'Andrija li kien sajjied. Imbagħad naturalment, meta dawn in-nies imorru joqogħdu f'lokalitajiet oħra, wħud minnhom jġorru magħhom dan il-kult u allura tibda ssib il-qima lejn il-qaddis f'inħawi oħra wkoll bħal f'Bormla, f'Birkirkara, fil-Mosta, f'Ħal-Lija, fis-Sannat u fix-Xewkija." Kif żviluppa l-kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna? "F'pajjiżna d-devozzjoni popolari lejn Sant'Andrija Appostlu nistgħu ngħidu li teħodna lura għall-Medjuevu. Fil-fatt kemm fil-Knisja tal-Lunzjata ta' Ħal-Millieri u kemm f'dik ta' Santa Marija ta' Birmiftuħ insibu affreski li jirraffiguraw lil dan il-qaddis. Man-nisġa tas-snin, il-kult ta' Sant'Andrija baqa' dejjem jinfirex f'pajjiżna tant li bdew jitwaqqfu għadd ta' knejjes, altari, fratellanzi, niċeċ u statwi ddedikati lilu. Saħansitra anke żewġ parroċċi ħadu l-patroċinju tiegħu; b'dik ta' Ħal-Luqa tagħraf lil Sant'Andrija bħala l-patrun ewlieni u titular tal-parroċċa, filwaqt li dik tal-Fontana f'Għawdex tgħodd lil dan il-qaddis bħala l-kon-patrun flimkien mal-Qalb ta' Ġesù." Kif jitnissel patrun ta' belt jew raħal? "Fl-imgħoddi kienet inħolqot id-drawwa illi meta kien jindifen martri kienet tinbena kamra kbira fuq il-qabar tiegħu sabiex fiha jkunu jistgħu jinġabru u jistrieħu l-pellegrini li jmorru biex iżuru l-post. F'ċerti lokalitajiet il-popolarità ta' dan il-martri tant kienet tiżdied li ċerti individwi kienu jagħżlu li jmorru joqogħdu fl-inħawi tal-madwar. Għaldaqstant, ftit ftit minn naqra ta' kamra fuq il-qabar tal-martri, il-bini beda jitkabbar sakemm bdew jidhru l-ewwel knejjes. U hekk kif eventwalment il-Knisja kienet tiddikkjara lil dak il-martri bħala qaddis, in-nies kienet taċċettah bil-qalb kollha bħala l-patrun tagħha. Biex nikkomparaw ma' dak li jseħħ illum, nistgħu nħarsu lejn il-patrun tal-Parroċċa tas-Swatar li mhu ħadd ħlief il-qaddis Malti San Ġorġ Preca. Kienet il-Knisja stess li pproponiet lil dan il-qaddis sabiex ikun il-patrun tan-nies tas-Swatar bil-ħsieb li jkun hemm l-ewwel parroċċa ddedikata lilu. In-nies aċċettat bil-qalb kollha u b'hekk huma għandhom l-ewwel qaddis patrun Malti." Imma illum għadu żmien il-kulti u l-patruni? "Skont kif tħares lejhom. Biex toqgħod tingħalaq fihom infushom le. Biex toqgħod tintilef u tisħaq illi l-qaddis tiegħek huwa l-aqwa qaddis, le. Imma biex tagħraf il-messaġġ tagħhom fil-ħajja tiegħek, iva. Meta l-Knisja tħeġġeġ għall-kult tal-qaddisin, hija ma tkunx qed tħeġġeġ għall-idolatrija, kif forsi hawn min jakkużaha, imma tkun qed tippromwovi l-fatt li dak li Alla qed joffri lill-bniedem f'Ġesù u fl-azzjonijiet li wettaq darba għal dejjem, tassew jiswa ta' ġid lill-bniedem, ġid bla qies li jinkiseb fil-ħajja ta' wara din. Barra minn hekk ix-xhieda ta' dawn il-qaddisin turi li dan hu possibli u reali u mhux sempliċiment ħolma, teorija jew aljenazzjoni. Dan għaliex il-bniedem, ta' bniedem li hu, għandu bżonn li jibqa' jiftakar minn fejn ġej twemminu. U permezz ta' dawn il-qaddisin jista' jikkontempla u jixtarr għala bniedem kapaċi jkollu kuraġġ biżżejjed biex jagħti ħajtu għal dak li jemmen fih. Illum uħud minna jsibu problema anki biex imorru l-quddies darba fil-ġimgħa. Allura anki bla ma jrid wieħed jistaqsi x'wassal lil dan l-individwu biex ikun daqshekk konvint?Għax kien stramb jew antikwat? Jew forsi għax kien kuraġġjuż? Ngħidu aħna Sant'Andrija kif wasal biex jieħu r-riskju kbir li jitlaq ix-xogħol tiegħu bħala sajjied biex imur bħala dixxiplu ta' Ġesù u jsir sajjied tal-bnedmin? Kien miġnun għax għamilha? Jew ħa riskju m'Alla għax ħajtu ma kellix biss valur għal din l-art imma anki għall-għaqda sħiħa miegħu?Iżda t-twemmin hu dejjem riskju għax dak li joħroġ mill-fiduċja ma tafx fejn għad jieħdok. Meta Alla bagħat lil Ibnu fid-dinja huwa ried jgħaddi messaġġ qawwi ħafna: li xtaq isalva lil bniedem permezz tal-bniedem stess. U l-istess jagħmel permezz tal-qaddisin meta bil-ħila tagħhom jikkonferma illi l-messaġġ tiegħu qed jasal b'mod ċar għand il-bnedmin l-oħra f'kull żmien. Diversi nies li jifhmu dan il-messaġġ jibdew jgħixuh f'ħajjithom u mill-ħajja tagħhom joħorġu bosta tifsiriet pożittivi dwar dak li Alla ried jgħid meta bagħat lil Ibnu fostna. Nistgħu nqabbluhom ma' speċi ta' amplifiers li kollha jxandru l-istess messaġġ oriġinali: dak li Alla jridna nkunu parti Minnu u li għalhekk għandna nżommuh fiċ-ċentru ta' ħajjitna." Kemm hu diffiċli biex wieħed isir qaddis fiż-żminijiet ta' llum? "Kull żmien għandu tiegħu u daqstant ieħor kull qaddis għandu l-istorja partikolari tiegħu. Il-ħajja minn dejjem kellha l-iebes u s-sabiħ tagħha. Il-problema hi fejn inqiegħdu l-aċċenti. Jekk trid tieħu xi ħaġa bis-serjetà fil-ħajja, tkun xi tkun, taf li ser tbati. Personalment aktar milli nimita l-ħajja tal-qaddisin, jiena nippreferi nimita l-attitudnijiet tagħhom." Allura x'inhu l-iskop wara din il-wirja nazzjonali dwar il-Kult ta' Sant'Andrija? "Biex ikollna aktar ħjiel konkret tal-kult ta' Sant'Andrija f'pajjiżna, kien tassew f'waqtu li anke marbuta ma' l-1950 sena mill-martirju u d-dħul glorjuż fis-sema ta' dan l-appostlu, il-Parroċċa ta' Ħal-Luqa torganizza esebizzjoni fuq skala nazzjonali li titratta l-qima tiegħu hekk kif riflessa fl-arti sagra ta' pajjiżna. Instabet l-għajnuna meħtieġa minn għadd ta' entitajiet ekkleżjastiċi, kemm dawk Maltin u kif ukoll dawk Għawdxin. Kien hemm ħafna ko-operazzjoni anke min-naħa ta'diversi entitajiet governattivi u minn numru ta' individwi sabiex b'hekk setgħu jinġabru flimkien taħt saqaf wieħed bosta eżemplari ta' din id-devozzjoni popolari lejn dan il-qaddis. Xi kultant jista' jkun li naħsbu illi dawn l-affarijiet m'għadux żmienhom jew li mhumiex popolari. Iżda din il-wirja hija prova ċara ta' kemm għad hawn interess f'dan il-qasam. Inġabru aktar minn 75 oġġett relatat mal-kult ta' Sant'Andrija. Kien hemm ukoll numru ta' affarijiet oħrajn li għal raġunijiet varji ma setgħux jinġiebu għal din il-wirja." Lil min għandha tinteressa wirja ta' dix-xorta? "Prinċipalment lid-devoti ta' Sant'Andrija kemm Maltin u kemm Għawdxin. Imma anki lil min hu dilettant tal-arti jew tal-aspett sagru. Ta'min isemmi illi l-wirja ser tkun qed tinkludi fiha bosta opri artistiċi u ta' valur storiku marbuta mad-devozzjoni popolari lejn Sant'Andrija Appostlu fostom xogħolijiet ta' artisti magħrufa bħal Francesco Zahra, Filippo Dingli, Mariano Gerada, Paolo Camilleri Cauchi, Carlo Darmanin, Pietro Saliba, Giuseppe Calleja, Emanuele Buhagiar, Abraham Gatt, Girolamo Dingli, Wistin Camilleri, Ferdinand Stuflesser (Bolzano), Alfred Camilleri Cauchi, Anton Agius, Publio Magro, Michael Camilleri Cauchi, Paul Aquilina, James Azzopardi u Twanny Ellul. Ta' attrazzjoni speċjali ser ikunu żewġ kwadri importanti ħafna, wieħed ta' Stefano Erardi li nġab mill-Kon-Katidral ta' San Ġwann u l-ieħor ta' Giuseppe Calì li soltu jkun fil-Blue Room tal-Palazz ta' San Anton. Apparti minn dawn wieħed jista' wkoll jammira għadd ġmielu ta' statwi kbar u oħrajn fil-minjatura, kwadri, bozzetti, fidda Maltija, ritratti storiċi, rakkmu bi ħjut tad-deheb, inċiżjonijiet antiki u oġġetti oħra relatati mal-kult ta' dan il-qaddis. Il-ħsieb fundamentali kien li nagħtu idea ta' Sant'Andrija fuq livell popolari u għalhekk flimkien ma' dawn ix-xogħolijiet ta' livell għoli inkludejna wkoll statwi żgħar antiki magħmula mit-tafal li xi darba xi ħadd qala' meta kien għadu tifel żgħir. L-inklużjoni ta' dawn l-istatwi mhux li jwaqqghu il-livell tal-wirja imma biex verament inkunu nistgħu nirriflettu dwar il-kult li għandu dan il-qaddis. Nittamaw illi permezz ta' dawn l-esebiti, il-poplu Malti u Għawdxi jkompli jitkattar fil-qima u d-devozzjoni lejn l-Appostlu Sant'Andrija waqt li jagħraf japprezza dejjem aktar il-patrimonju kbir li ħallewlna missirjietna." Din il-wirja li ġġib l-isem Regi Similia Passvs li tfisser 'Sar Jixbħu Sal-Passjoni' ser tkun qed tittella' fil-Kappella taċ-Ċentru Parrokkjali, Ħal-Luqa mid-19 sat-28 ta' Novembru, 2010 f'dawn il-ħinijiet: Mit-Tnejn sas-Sibt: mis-6.00pm sad-9.00pm u l-Ħadd: mid-9.00am sa 12.00pm u mill-5.00pm sad-9.00pm. Id-dħul huwa b'xejn u aktar tagħrif jista' jinkiseb minn fuq is-sit: www.luqaparish.com (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-21 ta' Novembru 2011) knisja Lija Luqa qaddis Santa Marija Torċa wirja Xewkija Żejtun
IL-ĦOLQIEN TA' KULT