(Fir-ritratt Alfred Palma jidher quddiem il-kappella fejn hu midfun Dante Alighieri, f'Ravenna, Settembru 2008). 1. Il-Malti Semitiku u s-sistema trilittera (ezempju mrabbat flok marbut). Kemm sibthom utli l-aktar fit-traduzzjonijiet tieghek? Il-Malti Semitku hu ghani hafna, u llum bosta minnu m'ghadniex nuzawh. Lili dan il-vokabularju vast gheni hafna, l-aktar fit-trad- uzzjoni tad-Divina Commedia, naturalment minhabba l-istess element arkajk tieghu. Izda dejjem qghadt attent li fir-rimi dejjem nuza bosta vokali, biex b'hekk inzomm l-armonija Semitika-Maltija fit-test u dik Romantika-Taljana fir-rima; b'hekk nemmen li hloqt bilanc ideali bejn iz-zewg ilsna, Malti u Taljan, u nhoss ukoll li fix-xoghol tradott baqghet issaltan l-atmosfera tal-grajja nfisha u taz-zmien li fih sehhet, biex hekk bqajt fidil lejn l-awtur u xoghlu u fl-istess waqt tajt gieh u seddaqt il-Letteraura Maltija. Is-sistema trilittera dejjem uzajtha fejn hassejt li kien jaqbel, l-aktar fejn kelli accenti li kienu jaqghu hazin jew jinstemghu stunati fuq kelma u b'hekk jaghmlu l-vers kollu inqas muzikali milli dejjem fittixt li naghmlu. 2. Fit-traduzzjonijiet tieghek taghti piz lill-element Semitiku jew lil dak Rumanz l-aktar? Ghaliex? Tajthom piz tista' tghid kwazi ndaqs, ghax hassejt li f'xoghol hekk ggantesk il-bilanc kien essenzjali. Dan jghodd l-aktar ghad-Divina Commedia u ghad-drammi ta' Shakespeare; izda fix-xoghlijiet ta' Wilde u ta' Voltaire kelli naghfas l-aktar fuq ir-romantiku. Ma tista' bl-ebda mod tittraduci lil Wilde b'Malti Semitiku ghax tinholoq atmos- fera letterarja inverosimili, kemm fix-xoghol letterarju nnifsu, u aktar u aktar f'dik li hi epoka. Barra minn hekk, dejjem fejn jidhol Wilde, certa sofistikagni titlob hafna l-Malti Romantiku, l-aktar fejn jidhlu l- battuti celebri ta' dan l-awtur. L-istess nista' nghid ghall-Candide ta' 3. Ghal Palma kif jintrabtu flimkien poezija, muzika u pittura? Il-poezija, il-muzika u l-pittura huma t-tliet Arti li ddominawli hajti. l- aktar li taffettwani artistikament hija l-muzika, u kwazi kull poezija li ktibt kemm ili haj dejjem twieldet minn xi bicca muzika. Peress li ndoqq il-pjanu u iffissat fuq Chopin, ma jistax jonqos li l-muzika hi l-pern ta' kulma nohloq artistikament. Dan jghodd ukoll ghall-pittura. Meta tigini l-muza ghall-pittura, inkun irrid il-muzika f'widnejja sahanasitra biex nohloq it-tonalita' ta' l-ilwien; u minn dawn l-ilwien imbaghad naf nislet aktar poezija, li aktarx inkompli nirfinaha b'aktar muzika. Ghax tabilhaqq, ghalija dawn it-tliet Arti huma tliet ahwa kapriccuzi li kemm-il darba habbtuni u kwazi gennewni; izda wara dejjem sibthom bhala katarsi ghall-istess tbatija li jkunu holquli. Awtodittata – certi talenti jitwieldu ma' dak li jkun; u dan japplika bil- bosta fejn tidhol l-Arti. Nghid ghalija sa minn meta kont ghadni tifel zghir kont inhoss gibda naturali lejn it-tpingija; kif nara pjanu kont intir fuqu u nittanat nsib l-armonija halli ndoqq xi haga, l-istess il- poezija, kont inhossha go mohhi, bir-ritmi u l-accenti b'kollox; l- iskola kont nissahhar bit-traduzzjoni, u nhossha ga maqluba ghall- Malti: kemm innizzilha. Dan kollu, flimkien mal-fissazzjoni li ghandi bil-qari ippermettewli li nkun hieles u b'hekk inkompli nirfina dak li tatni n-natura bla ma nersaq lejn l-ebda Universit¿, ghajr dik tal- Hajja li, fil-fehma tieghi, ma thallilek ebda ittri wara ismek, izda taghtik is-sodisfazzjon uniku tal-originalit¿. 5. Dik tal-kittieb hija fuq kollox hajja ta' qari u sagrificcju. Kemm hu minnu dan? Nahseb li jekk hawn xi hadd li jista' jitkellem fuq is-sagrificcju huwa jien. Sa mill-bidu tal-karriera letterarja tieghi, u sewwasew ghax qatt ma rfist fl-ebda Universit¿, l-intellettwali Maltin, li hargu minn hemm iperrcu l-ittri wara isimhom, ma setghu qatt igerrghu l-fatt li jien kelli nidhol ghat-traduzzjoni tad-Divina Commedia , u meta stamp- ajtha, fl-1991 (spejjez tieghi, naturalment), dawn l-istess nies halfu li jinjorawni ghal kollox. L-istess f'Shakespeare u f'kulma bdejt nittra- duci. Ghajnuna minn Stat, Banek, Azjendi? Xejn. Ftaqart biex nippub- blika xoghlijieti. Izda qatt ma qtajt qalbi; anzi l-ghira ta' dawn l- indivdwi issoktat taghmilli l-kuragg u, minkejja li baqghu dejjem jinjorawni, il-premju tas-sagrificcji kollha tieghi hadtu sewwasew f' Ravenna, l-Italja, meta s-sena l-ohra, bit-traduzzjoni tieghi tad-Divina Commedia , isem Malta zdied ma' dawk tal-pajjizi l-ohra li ghandhom dan il-kapolavur tradott fl-lingwa taghhom. 6. Ghalik personali x'inhi l-mira tal-vera letteratura? Il-vera letteratura ghandha tkun primarjament Arti; li tpaxxi kemm lil ruh l-awtur u kemm lil dawk li jaqrawh. Ghandha sservi kemm bhala taghlim u kemm bhala divertiment. Hi x'inhi l-letteratura: poezija, drama, traduzzjoni, novella ecc. fiha ghandu jkun hemm messagg, l-awtur jaghmel dmiru li jeduka, u l-qarrej ghandu jikseb ghallinqas xi ftit tal-gid minn dak li jaqra. Jiena nemmen li kotba jew letteratura li tinqara b'obbligu, bhalma mill-istudenti bhala parti mill-kurrikulu, ftit li xejn thalli frott. Wara kollox, l-Arti mhux kulhadd ihobbha u japprezzaha, u dizgrazzjatament, minhabba certa apatija sistem- atika, f'Malta il-kultura hadet diksata sewwa 'l isfel. L-Arti letterarja, bhalma f'kull fergha ta' Arti li wiehed jista' jimmagina, inhakmet mill-kilba materjalistika ta' certi awturi u pubblikaturi li, aktar mil- leteratura per se, ifittxu biss li jdawru lira. U min jirnexxilu jidhol f'certi crieki jgawdi u jiffanga, u haddiehor jibqa' jcejjaq. B'hekk din l-Arti hekk nobbli issa saret tista' tghid wahda kummercjali, mili 'l boghod mill-ispiritwalita' li suppost) izzejjinha. 7. Il-kitba li m'ghandhiex piz morali, li ma timmirax biex ittejjeb b'xi mod lill-qarrej, hi letteratura? X'tahseb dwar din it-tip ta' letteratura li qieghda wkoll tigi ppremjata anki lokalment? Bhal kull hag'ohra fil-hajja hemm letteratura tajba u letteratura hazina. Issa drajna li l-Arti kollha minn mindu bdiet tissejjah moderna, saret taghraf aktar lill-artist (jew lill-psewdo artist) milli x-xoghol tieghu. Jekk pittur, awtur, muzicist illum jiehu certa fama, allura xoghlu jilhaq il-quccata artistika, jaghmel isem u l-flus; izda dan ma jfissirx li x-xoghol hu necessarjament artistiku. Kif ghidt, illum l-arti kollha cediet (ukoll) ghall-kummercjalizmu sfrenat; u jekk awtur ikun 'jirrendi' ghall-pubblikatur, allura kulma jaghmel, ukoll jekk ikun kollox barra letteratura (jew hi x'inhi l-Arti) ikun apprezzat
Intervistat Alfred Palma: poeta u traduttur.