L-Arbli, Bomi u Antarjoli. Kitba ta' Saviour Camilleri. Disinji oriġinali ta' Pio Mangion. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Vol 9(2011) Nru. 4. Id-disinji ġew editjati minn ilmiklem.com biex jidhru aħjar fuq l-internet. Din il- ħ annieqa ta' artikli, mi ġ bura flimkien u bi skizz biswitha, tittratta t-terminolo ġ ija u ż ata fl-armar u t-tiżjin ta' barra fil-festi Reli ġ ju ż i Maltin. G ħ andha l-g ħ an li ti ġ bor il-kliem tekniku kollu possibbli biex barra li jsir mag ħ ruf mill-qarrejja, dan il-kliem ma jintilifx mal-medda ta ż – ż mien – g ħ ax il-miktub mhux ma ħ rub . Barra li permezz tal-iskizzi ridt nerġa' nagħti l-ħajja lil dawn it-termini minsija, jew forsi mhux daqshekk magħrufa, xtaqt ukoll inlaħħamhom permezz ta' artikli fejn dawn l-istess kliem isib tabilħaqq it-tifsira tiegħu f'kuntest li jinftiehem. Il-kliem li nixtieq niġbed l-attenzjoni għalih qed nenfasizzah b'tipa grassa. Biex il-Malti jżomm sħiħ id-damma ta' kliem li ssawwar mal-medda taż-żmien, kliem li ma tantx jingħad min-nies komuni għax forsi n-nies ma tantx huma midħla tiegħu – bħalma hu dan il-vokabularju – issa li se nsiru nafuhom, tajjeb li nibdew nirreferu għall-oġġett bl-isem proprja tiegħu. Qassamt din is-sensiela f'erba' fażijiet, kif inhu korrett, jiġifieri: arbli, kolonni, statwi u drapp għax hekk jibda u jispiċċa l-armar; u bil-maqlub meta jiżżarma. Ngħid li kienet biċċa xogħol għalija biex niġbor dan il-kliem tekniku u nfittex min jista' jħożżli dawn l-iskizzi li mingħajrhom ma stajtx nippreżenta dan il-proġett. Wara li ġbart il-kliem kollu possibbli mort f' diversi nħawi biex inqabbel l-istess lessiku, bħal Ħal Tarxien, Ħal Qormi, il-Birgu, u l-bqija. Ngħid ukoll, li huwa l-waqt propizju li jinġabar dan il-lessiku minn fomm dawk li għadhom dilettanti tal-festi, għax għada jista' jkun tard wisq biex issib nies bħal dawn li jagħtu ħinhom u saħnasitra jikkontribwixxu, mingħajr xejn ma jintradd lura, għajr biss, is-sodisfazzjon. Din il-ġabra ta' kliem għandha tkun interessanti kemm għal dawk li jħobbu l-folklor, kemm għal dawk dilettanti tal-festi u aktar u aktar għal dawk id-dilettanti tal-festa fuq l-armar ta' barra li jista' jagħti l-każ li huma stess jieħdu ħsieb l-armar. Inrodd ħajr qabelxejn lis-Sur Pio Mangion tad-disinji eċċellenti li għamel, lis-Sur Ġużi Gatt, li kien hu li tani l-idea ta' dan il-proġett, l-istatwarju Renzo Gauci, u lil kull min avviċinajt u għeni. L-Ark tal-Isla, fi żmien ieħor, meta kien għadu jintrama. L-ARBLI FUQ IL-BJUT Daqs xahar u nofs qabel jiem il-festa, wieħed jibda jinnota xi arbli u antanjoli (antarjoli) mtellgħin f'posthom fejn kienu fis-snin ta' qabel, u xi tnejn oħra ġodda jiżdiedu wkoll. L-arbli ta' fuq il-bjut u fuq is-swar jittellgħu fil-post apposta fejn id-dilettanti jkunu ħasbu għalih minn qabel biex ma ssirx ħsara lill-istruttura tal-binja. L-arblu ta' fuq il-bejt jitqiegħed mal- BLATA . Il-blata tkun blokka konkrit b'xibka tal-ħadid fiha, biex magħha jinħakem l-arblu – ġeneralment din qatt m'għandha tkun nieqsa meta arblu ta' ċertu tul se jintrama fuq bejt ta' dar. Biex arblu jkun meqjus armat u komplut b'kollox irid ikollu l- FRONTISPIZJU u l -PUPRESS . Il-frontispisju (fondispisju) hija struttura fil-ġebla b' xi lavur jew riljiev fid-dimensjoni kollha tagħha b'tema li tissodisfa x-xewqa tad-dilettant jew partitarju li jkun. Din l-istruttura tkun fuq il-faċċata taħt l-arblu eżatt, maċ-ċinta tal-bejt, li allura, barra li sservi biex tgħatti l-blata nnifisha – għax din waħedha tkerrah meta taraha mit-triq – tagħti maestà lill-arblu nnfisu, l-aktar jekk ikun twil u mislut sabiħ. L-arblu jagħti dehra isbaħ jekk ikollu pupress li hu bħal kanna ħoxna tal-ħadid li tisporġi 'l barra miċ-ċinta tal-bejt, u biex il-pupress ma jagħtix dik id-dehra mhux mielsa, fit-tarf, bħala ornament, ikollu LABARDA ċkejkna. Il-pupress iservi biex wieħed mill – VENTIJIET tal-arblu jaqbad miegħu ħalli jżommu wieqaf u dritt. L-arblu jkollu mill-inqas tliet ventijiet oħra jew SARSI . Fuq l-arblu sewwa tintrama kull tip ta' LABARDA jew ornament ieħor bħall-pinnur jew 'nomine di maria' eċċ… li ġeneralment jirrapreżenta aspett mill-ħajja jew il-matirju tal-patrun/a qaddis/a tal-lokal. Jista' jagħti l-każ li flok dawn, jitqiegħed GLOBU . Dan jibda jinxtegħel ukoll minn xi ġimgħat qabel, u l-kulur tad-dawl ivarja skont ma' liema xaqliba jkun jagħmel il-partitarju. Dan jgħodd biss fejn hemm aktar minn partit wieħed f'festa waħda. Tittella' ukoll GIRLANDA li għandi nifhem tkun taqbel mal-istess kulur tal-globu. Naturalment biex l-arblu jkun jidher fl-aħjar dehra, ikun tqalfat u miżbugħ kemm-il passata jekk kellu bżonn. Insomma dan ikun armat minn kollox bl-aċċessorji biex jiem qabel il-festa tibda tidher xi bandiera. Fl-jiem tat-tridwu, novena jew kwindiċini, tibda tittella' bandiera u tibqa' hemm tul dawn il-jiem li jkunu bi tħejjija għall-festa u ġeneralment il-bandiera tkun ta' Malta, tal-Papa, jew tar-Reliġjon (ħamra b'salib abjad). Filgħaxija jkun hemm min itella' l-festun tad-dawl li barra li jkollu bozoz bojod jista' jżewwaqhom bil-kuluri tal-lokal jew kulur-aspett minn tal-patrun/a. Meta mbagħad tidħol il-festa sewwa, jiġifieri l-aħħar tlitt ijiem il-bandieri jkunu ta' ċertu preġju u waħda tkun aħjar minn oħra sakemm f'nhar il-festa tittella' l-aqwa u l-isbaħ bandiera li jkollu d-dilettant li tkun tiffigura aspett prinċipali mill-ħajja tal-patrun/a. Hemm min nhar il-festa mal-bandiera jtella' żigarella li jekk jinzerta riħ ħafif tagħmel sabiħ tittajjar ftit tul aktar mill-bandiera. APPARAT U AĊĊESSORJI UŻATI FL-ARMAR TAL-FESTA TA' BARRA Waqt l-armar jintużaw kull tip ta' aċċessorji: minn ħbula sa paranki. Ngħidu aħna, LENZA (lenez) jew SIEGLA (swiegel/siegli), VENTIJIET u wajers tal-azzar jew fildiferru, BZIEZEL jew BUZZELLI, u PASTIEGI li jitwaħħlu bil-lest għat-tlugħ ta' kull tip ta' armar. Il-passaperla u l-ispag ma jonqsux u dejjem ikunu fil-qabda. Sa PARANKI u BOMI jintużaw biex jittellgħu fuq il-kolonni statwi kbar fl-iljieli viċin sewwa tal-festa. Infisser ftit it-terminoloġija: LENZA jew SIEGLA huma ħbula li ma jkunux ħoxnin, u li jintużaw għat-tlugħ ta' xi drapp, bħal ngħidu aħna xi bandalora; BUZZELL , huwa l-qafas li fih ikun hemm it -TARJOLA/TALJOLA li minnha jgħaddi l-ħabel biex jittella' d-drapp; PASTIEGA hija buzzell imdaqqas għal aktar toqol; PARANK hu apparat b'aktar minn tarjola waħda, użat biex jerfa' affarijiet tqal ħafna. Per eżempju, fl-Isla tittella' statwa kbira ta' Malta Rebbie ħ a fejn jintuża parank imqabbad ma' vent tal-azzar u li jikkonsisti f'sistema ta' tarjoli b'ċimi għaddejjin minn ġo fihom u li dawn kollha flimkien mal-vent, ikunu qed jaqsmu t-triq prinċipali. Tarf wieħed taċ-ċima, li jkollha ganċ kbir, jintelaq lejn l-art biex l-istess ganċ jidħol f'ħolqa li tkun f'dahar l-istatwa. Imbagħad, fl-lejlet il-festa, billejl, ċorma rġiel mill-art, wara li JIMBRIGAW l-istatwa sewwa, jiġbdu għalenija ċ-ċima, u l-istatwa tibda tielgħa bil-mod, waqt li oħrajn fuq kull naħa tal-bjut jidderieġu l-istatwa biex tiġi għan-nofs tal-kolonna u xi tlitt irġiel oħra, fuq il-kolonna, jidderieġu l-istatwa biex titqiegħed f'postha sewwa, fil- BOKKA. Il-Birgu, għal dan il-għan, jużaw il-boma (arblu oħxon imqabbad mal-ħajt tas-sur bil-ħbula, biex permezz tiegħu wkoll itellgħu l-qaddis tagħhom. Oħrajn jużaw xi krejn jew GRUWA (apparat ieħor) li jtella' l-istatwa permezz ta' winċ jew IMRADD . Malli l-istatwa tkun waslet biex titqiegħed fil-post sewwa, tisma' min jgħajjat vira ( tella'), jew majna (niżżel) sakemm l-istatwa titqiegħed f'postha sew u tkun fiż- żgur. Fl-armar insibu aċċessorji oħra bħal: VAJLORI/VAJROLI, RADANĊI, QAJD/XIKEL (qjud u ixkla), u STRINĠITURI (bottlescrews). L-iskizzi ta' dawn issibuhom aktar 'l quddiem. Mal-ħbula jkun hemm iċ- ĊUMBATURI li ġieli jduru mar-radanċi . Ta' min jgħid li fil-ħbula tidħol is-sengħa ta' ĊUMBATUR. L-ARMAR TAL-ANTARJOLI (antaljoli/antanjoli ) Wara li jkunu ttellgħu l-arbli ta' fuq il-bjut u s-swar, ikun imiss l-arbli jew aħjar l- ANTARJOLI (terminu eżatt) li jitqiegħdu fl-art biex magħhom ikun jista' jitwaħħal, jintrama jew jiddendel armar ieħor. Kif għidna qabel, il-festa jkun baqgħalha xi ħames jew sitt ġimgħat għalkemm it-tul taż-żmien li matulu jintrama l-armar ivarja minn post għall-ieħor għax dan jiġi ddeterminat skont kemm hemm armar x'tarma. Li ma għidniex fl-ewwel taqsima kien, li dan ix-xogħol jagħmluh nies voluntiera jew aħjar id- dilettanti tal-festa li minn issa 'l quddiem nirreferi għalihom bħala tali. Għalkemm f'daż-żmien ikunu fl-eqqel tax-xogħol tagħhom, dawn 'il-ħbieb tal-festa, jkunu s-sena kollha għaddejjin bil-manutenzjoni jew joħolqu armar ġdid fl-imħażen tagħhom. Ix-xogħol tagħhom jibda bit-tqegħid tal-arbli ta' fuq is-swar jew bjut (kif semmejna diġà) u jibqa' sejjer sakemm jinħareġ u jintrama l-armar kollu, jiżżarma u wara jintrefa' f'postu. Mela t-tqegħid ta' dawn l-antarjoli jibda, billi jitħaffru l-ħofor fl-art. Qabel fiż-żmien, il-ħofra jew toqba fl-art kienet issir manwalment; hawn min jirreferi għaliha bħala l -BEJTA jew SKAZZA , bħall-Isla. Kienet titħaffer bl- ISKARPELLINA , forma ta' kanna ta' ħadid mastizz li f'waħda mit-truf tkun ġejja bix-xafra u allura tinsinn biex tħaffer aktar, u fit-tarf l-ieħor kienet tkun bil-ponta biex tħammel. Iżda din l-iskazza jew it-toqba fl-art kienet titwessa' aktar milli kien ikun hemm bżonn bit-tħammil tal-idejn. Ġara li dan l-aħħar dawn il-ħofor bdew isiru bil- jackhammer , jiddawru bil-konkos u jingħalqu b'tappiera tal-ħadid u hekk jiġu skont id-dimensjoni li joqgħod arblu jew serratizz. Forsi hu minn dan lat li issa wieħed beda jirreferi għaliha bħala 'bejta'. B'din il-manjiera ġdida, ma jkunx hemm għalfejn li wieħed joqgħod iħammel kull darba, imma kemm jillieva t-tappiera u dritt jitqiegħed l-arblu; u dan barra li dak li jkun jiffranka wkoll li joqgħod ipoġġi madwar l-arblu dak il-ħafna injam li t-terminoloġija tiegħu tvarja minn IFILSA , KUNJARDI jew TAKKERIJA . Biex l-injam ikun sod madwar l-arblu ħalli ma jitħarrekx, tintuża MAZZA . Niġu għall-antarjol fih innifsu. Dan jista' jkun kemm tal-injam u kemm tal-ħadid, forsi dal-aħħar, aktar qed ikun tal-ħadid. Arblu tal-ħadid għandu l-vantaġġ li ma jaqsamx u għalhekk ma jkunx hemm il-ħtieġa li tqalfat u wara tiżbogħ. Iżda tal-ħadid ma jkunx mislut pulit – ġej għal xejn 'taper' – bħal dak tal-injam. L-antarjol jintrama bil-labarda jew b'kull ornament ieħor fuq i-ras tiegħu bħall-arblu ta' fuq il-bejt iżda mhux globu bid-dawl elettriku. Meta jitqiegħed f'postu, ikun lest bis- SIEGLA (ħabel) u l – BUZZELL biex miegħu tittella' l-bandiera jew bandalora. Is-siegla tkun ħabel mhux oħxon ħafna u l-buzzell minn ġo fih ikollu TARJOLA ( taljola ) iddur biex jittella' d-drapp. Ladarba l-antarjoli jkunu f'posthom, jibdew jitwaħħlu magħhom l-ventijiet biex jiddendel id-dawl elettriku msejħin FESTUN/FESTUNI u jekk b'figura dekorattiva, mela RUŻUN/RUŻUNI . F'dan l-istadju wkoll jitwaħħlu l-ventijiet fit-toroq li magħhom se jiddendel id-dawl (festuni) jew xi drapp tal-festa. Tul il-festuni ġeneralment tkun għaddejja LIEDNA fejn dari kienet tkun tal-ħaxix veru, illum artifiċjali. Dan biex il-festun ma jkunx jidher bħala wajer għeri imma b'tiżjina fl-istess ħin. AKTAR AĊĊESSORJI UŻATI FL-ARMAR TAL-FESTA: JISSOKTA