Kitba ta' Emanuel Fiorentino Il-Knisja Kolleġġjata ta' Bormla hi magħrufa għar-rikkezzi li għandha. Ħafna nies, speċjalment dawk mhux Bormliżi, jassoċjaw dawn ir-rikkezzi ma' oġġetti tal-fidda iżda fil-knisja hemm teżori oħra artistiċi li għalkemm mhux possibbli ħlief naċċenna għalihom, ta' min insemmihom biex il-pubbliku jsir aktar konxju ta' x'hemm f'din il-knisja li fi ftit ġimgħat oħra se tikkommemora ċ-ċentinarju ta' l-inkurunazzjoni tal-kwadru titulari ta' Marija Immakulata. Dawn it-teżori nistgħu naqsmuhom f'żewġ kategoriji: dawk li nistgħu narawhom matul is-sena, bħalma huma pitturi, skulturi eċċ. u dawk, bħalma huma l-fided u aċċessorji oħra bħal linef, it-tużell, id-damask eċċ., li normalment wieħed jista' jgawdihom biss fil-ġranet ta' festi. Nibdew b'ta' l-ewwel. F'dik li hi pittura, ix-xogħol ewlieni hu t-titular tal-Kunċizzjoni, kwadru li kien sar fl-1828 mill-artist Pietru Pawl Caruana ftit wara li dan ġie lura f'Malta minn Ruma fejn studja fl-Accademia di San Luca u fejn assorba l-idjoma ta' l-hekk imsejħa skola purista ta' dak iż-żmien. Iżda ma kienx ħa post il-kwadru tal-Kunċizzjoni ta' Karlu Gimach, li llum narawh fis-sagristija, qabel l-1850. M'inix se nżid xejn aktar dwar dan il-kwadru ta' Caruana billi sejjer nittrattah għalih waħdu f'artiklu ieħor. Artist li ħalla diversi xogħlijiet f'din il-knisja kien Giuseppe Cali`, wieħed mill-ġganti fl-arti Maltija, li lejn l-aħħar snin tas-seklu dsatax kien pinġa s-saqaf kollu flimkien mal-koppla u l-pendenti ta' taħt il-koppla. Dawn il-pendenti bis-suġġetti ta' Mose`, David (data 1884), Eżekjel u Isaija, minn dejjem kienu jolqtuni għas-saħħa ta' disinn li jħaddnu, u forsi ma nkunx żbaljat jekk ngħid li huma l-aktar pendenti mpressjonanti li nsibu fil-knejjes Maltin. Parti mix-xogħol ta' Cali` m'għadux jeżisti. Il-pittura tal-koppla kienet inbidlet fis-seklu għoxrin b'dik tal-pittur Taljan Virginio Monti, li hu l-aktar magħruf fostna għax-xogħol tiegħu estensiv fil-Bażilka ta' Santa Liena f'Birkirkara. Ta' Monti wkoll f'Bormla huma l-kwadri tas-saqaf tal-kor u tal-kappelluni. Ta' min jgħid li l-oriġinal ta' Cali` fis-saqaf tal-kappellun ta' San Ġużepp illum qiegħed fl-Awla Kapitulari. Probabbilment l-aktar kwadru qadim fil-knisja kif narawha llum hu dak tal-Pentekoste fil-kappellun ta' San Ġużepp. Imur lura għas-seklu XVII iżda l-awtur tiegħu u anonimu. Mhux magħrufin ukoll l-awturi rispettivi tal-kwadri ta' fuq l-altari ta' San Mikiel u ta' San Dimitri. Mill-kumplament tal-pittura hemm bosta artisti ta' kalibru li huma rappreżentati. Fosthom insemmi lil Gian Nikol Buhagiar bil-kwadru tal-Kappella tas-Sagrament, Rokku Buhagiar bil-kwadru ta' fuq l-altar ta' San Mark u bl-erba' kwadri laterali fil-kappelluni, Alessio Erardi, iben Stefano Erardi, li ħadem il-kwadru tal-Madonna bil-Bambin u San Ġwann Battista, u Francesco Zahra li tiegħu huma ż-żewġ kwadri laterali tal-Kor, li fl-opinjoni tiegħi huma fost l-aqwa xogħlijiet evokattivi ta' dan l-artist kbir tas-seklu XVIII. Ix-xogħlijiet ta' skultura, l-aktar jirrigwardaw il-vari li saru fi żminijiet differenti biex jinġarru fil-purċissjonijiet fil-festa ta'qaddis jew qaddisa tagħhom. Nibdew bil-vara tal-Kunċizzjoni li l-Bormliżi għandhom, kif jgħid il-Malti, bokka t'għajn biha. Saret kif narawha llum fl-1905, mitt sena ilu, għand id-ditta Antonio Ghezzi e Figlio ta' Milan fuq disinn tal-magħruf skultur u disinjatur Bormliż Abram Gatt. Biex saret kellha tiġi sagrifikata l-vara ta' qabel li ħafna jaħsbu li kienet saret minn Suor Maria de Domenicis, alljeva ta' Mattia Preti. Sal-ġurnata tal-lum għadni nsaqsi lili nnifsi kif bil-barka ta' kulħadd kienu ddeċidew biex issir vara ġdida 'għas-spejjeż' ta' l-oħra. Iżda hawnhekk qed nitkellmu dwar mitt sena ilu meta l-idea ta' konservazzjoni ta'dak li hu qadim ftit li xejn kienet tħabbel moħħ dak li jkun. M'hux il-ħsieb tiegħi hawnhekk li nqajjem b'xi mod xi polemika anzi, biex ma niftiehemx ħażin, inżid biss li l-fatt jibqa' li l-vara preżenti hi ġojjell dejjiemi ta' din il-knisja. Ta' l-istess Abram Gatt hemm il-vara ta' San Ġużepp, xogħol fl-injam li nħadem fl-1903. Vari oħra jinkludu dawk ta' Sant' Agata, xogħol ta' l-1846 minn Pietru Pawl Azzopardi fuq disinn ta' Giuseppe Hyzler u li tiegħu wkoll hi l-Madonna tar-Rużarju. Azzopardi kien fost l-alljevi ta' Mariano Gerada li tiegħu naraw il-vara ta' San Mikiel maħduma fl-1819 u l-grupp statwarju tal-Magħmudija ta' Kristu, maħdum fl-1814. Xogħlijiet oħra ta' skultura huma l-vara ta' Sant' Andrija, xogħol ta' l-1844 ta' Salvu Psaila, l-awtur tal-vara ta' Santa Liena ta' Birkirkara, li tinsab konservata fin-niċċa l-antika tal-Kunċizzjoni ħdejn is-Sagristija, u l-famuż Kurċifiss ta' Kandja, li kien inġieb mill-gżira ta' Kandja (illum magħrufa bħala Kreta) fl-1669. Fl-opinjoni tiegħi jista' jkun xogħol tas-seklu XV. L-istorja marbuta ma' dan il-Kurċifiss u kif spiċċa fil-knisja ta' Bormla hi nteressanti iżda hawn mhux se nidħol fiha minħabba l-ispazju. Biżżejjed ngħid, iżda, li minħabba d-devozzjoni qawwija li trawmet lejh, kienet inbniet kappella kbira fl-1903 li kienet parzjalment dekorata minn Giuseppe Cali`, biex tkun tista' tilqa' l-pellegrini li kienu jmorru minn kull naħa ta' Malta biex iżuruh. Dan l-aħħar sar studju fuq l-affresk tal-pittura ta' Cali` u nstab li din tinsab fi stat ħażin ħafna u għalhekk hemm bżonn jinstabu fondi ħalli tkun restawrata malajr kemm jista' jkun. Minn din il-kappella tista' tidħol għas-sagristija li dwarha nista' nikteb xi ħaġa fil-qosor għax fiha nsibu numru ta' portraits (il-kelma bil-Malti – ritratti) ta' diversi persunaġġi li kellhom x'jaqsmu ma' l-istorja ta' dan is-santwarju. Fosthom hemm dak tal-Papa Piju VII li kien waqqaf din il-kolleġġjata fis-17 ta' Lulju 1822, xogħol ta' Giuseppe Hyzler; ta' Dun Ġużepp Bezzina li kien l-ewwel arċipriet, l-Isqof Ferdinandu Mattei li kien ressaq it-talba tal-Bormliżi biex il-knisja ssir kolleġġjata; ta' l-Arċipriet Pietro Pace li fi żmienu fl-1905 saret l-Inkurunazzjoni tal-Kwadru titulari, u tal-Kardinal Domenico Ferrata li kien għamel l-inkurunazzjoni. Ma rridx inħalli barra l-kwadru tal-Madonna tal-Grazzja li qabel kien fuq l-altar, illum imneħħi, fejn illum hemm in-niċċa tal-Kunċizzjoni. Hemm min jattribwieh għall-iskola ta' Antoine Favray, il-pittur Franċiż li qatta' l-parti l-kbira ta' ħajtu f'Malta. Personalment ma naqbilx ma' din l-attribuzzjoni. Fis-sagristija, kif diġa' semmejt, hemm il-kwadru l-kbir tal-Kunċizzjoni, xogħol sabiħ ferm tal-pittur Carlu Gimach u li qabel kien il-kwadru titulari iżda li tneħħa fl-1850 biex jitqiegħed dak ta' Pietru Pawl Caruana li issa ilu nkurunat mitt sena. Marbut ukoll mal-knisja hemm l-Oratorju tal-Kurċifiss fejn hemm xogħlijiet oħra ta' Francesco Zahra, erba' gruppi ta' statwi tal-ġebel maħdumin minn Paolo Zahra u Gerolamo Fabri li juru xeni mill-passjoni ta' Kristu, u fejn jiġu merfugħin matul is-sena l-vari tal-Ġimgħa l-Kbira, xogħlijiet ta' Karlu Darmanin, Abram Gatt u Pietru Pawl Azzopardi. Ma jistax jonqos li nsemmu wkoll il-vara ta' Kristu Rxoxt, xogħol fl-injam, li kienet inġiebet minn Napli fl-1741 minn Celestino Sacco. Fl-aħħarnett nagħtu ħarsa ħafifa lejn ix-xogħlijiet tal-fidda. Dawn jinkludu diversi ventartali, b'dak tal-maġġur maħdum mill-arġentier Roberto Cannataci fuq disinn tal-Professur Nicola Zammit mis-Siġġiewi, li tiegħu wkoll hemm it-tużell u d-damask tal-festa, u oħrajn disinjati minn Abram Gatt, b'dak ta' San Mark meqjus bħala l-isbaħ wieħed; u wieħed minn Lazzru Pisani, ġirandola maħduma mill-arġentier Gioacchino Rapinett. F'din il-knisja nsibu wkoll fided oħra bħal sferi, kalċijiet, pissidijiet, lampieri, ċnieser, buqari, baċiri, missalli u karti tal-glorja. L-ammont ta' arġenterija jagħmel lil din il-knisja santwarju daqshekk importanti tal-Madonna, waħda mill-aktar għonja fil-gżejjer Maltin. F'din il-kitba bl-ebda mod ma ppruvajt nagħmel xi analiżi kritika ta' dawn ix-xogħlijiet minħabba nuqqas ta' spazju. Ma semmejtx kollox iżda biss dawk ix-xogħlijiet saljenti, bit-tama li kull min jaqra din il-kitba jieħu idea tal-wirt artistiku konsiderevoli li bih hi mogħnija din il-knisja parrokkjali ta' Bormla. Kitba tar-Rev. Kan Joseph Bonello Fil-ħajja ta' Dun Ġorġ , il-Madonna kellha post speċjali. Ma kien jgħejja qatt jirrakkomanda devozzjoni kbira lejha. Sa minn żgħożitu kellu mħabba enormi lejn il-Madonna, b'mod speċjali lejn "Il-Konċepiment Immakulat". Ta' spiss kien iħobb jitlob hekk: "Alla Missier, nirringrazzjawk għal kull ma Inti għamilt ma' Marija, speċjalment fil-Konċezzjoni Immakulata tagħha" . Kull meta kien jiġi Bormla, kważi dejjem kien jgħaddi fis-Santwarju Kospikwan biex jagħmel viżta lill-Madonna. Kien devot ħafna ta' l-Immakulata tal-kwadru tal-kor, tant li ordna li fid-djar tal-M.U.S.E.U.M. għandu jkun espost fil-kappella ta' kull Qasam dan il-kwadru tant sabiħ tal-Madonna. Ried ukoll li quddiem ix-xbieha ta' dan il-kwadru f'kull dar tal-M.U.S.E.U.M. għandu fis-7, 17 u 27 ta' kull xahar tas-sena tingħad it-talba tant sabiħa VESTIS HONORIS . Il-Ħamrun u Bormla Il-Ħamrun u Bormla huma żewġ postijiet ta' tifkira qaddisa għall-M.U.S.E.U.M. u għal Dun Ġorġ. L-ewwel erba' djar tal-M.U.S.E.U.M. kienu fil-Ħamrun, imma wara l-Ħamrun, l-ewwel dar uffiċjali tal-M.U.S.E.U.M. kienet f'Bormla; minbarra li dan il-Qasam hu tal-bidu nett, dan hu l-ewwel Qasam li jaf il-bidu tiegħu lil Ewġenju Borg , l-ewwel Superjur Ġenerali tas-Soċjeta` tal-M.U.S.E.U.M. Ewġenju Borg kien ħaddiem fit-Tarzna, li wara li jispiċċa mix-xogħol fil-5.00p.m. kien imur f'xi klabb jew ħanut fejn kien ikun hemm ħafna rġiel u żgħażagħ: hekk daħal f'ħafna familjarita` man-nies ta' Bormla, u nkoraġġit minn Dun Ġorġ iddeċieda li jiftaħ il-Qasam ta' Bormla. Dan kien fi Frar ta' l-1908. L-ewwel Superjur tal-lokal kien Ġiġi Vidal . Jiena niftakru l-M.U.S.E.U.M. fi Triq Nelson fejn dam ħafna snin: mill-ewwel il-M.U.S.E.U.M. f'Bormla għamel progress sewwa, tant li ħafna soċji minn Bormla ġew inkoraġġiti biex jiftħu Oqsma oħra fin-Naxxar, iż-Żejtun, il-Kalkara, u oħrajn kienu jmorru jgħinu fit-tagħlim Ħal Tarxien, Raħal Ġdid, il-Gudja u postijiet oħra. Għall-ħabta ta' l-1930 kien hemm f'Bormla 24 soċju. Fl-1939 meta jiena kont għadni mal- Magħżulin il-membri kienu 50. Ta' min jgħid ukoll li kif Ewġenju Borg ta bidu għall-M.U.S.E.U.M. f'Bormla, hekk ukoll kienet Ġannina Cutajar (l-ewwel Superjura Ġenerali tal-bniet) li fetħet l-ewwel dar f'Bormla. Inzerta li anke għall-bniet it-tieni Qasam hu dak ta' Bormla. L-ewwel Superjura tal-lokal kienet Konċetta Borg . Għalhekk Dun Ġorġ kien jiġi kemm-il darba Bormla biex jara x'inhu jsir u biex jagħmel kuraġġ lil dawk il-membri ġodda Bormliżi. Il-Kwadru Santwarju ta' Bormla L-idea ta' dan il-kwadru devot ta' Marija Immakulata, kienet tar-Rev.du Kan. Ludoviku Mifsud Tommasi, Teologu magħruf, poeta Malti mill-aqwa, u Bormliż devot kbir tal-Madonna. Il-pittur Pietru Pawl Caruana rnexxielu joħloq mill-kapolavuri l-aktar artistiċi li l-Arti Maltija qatt setgħet tipproduċi f'dawk li huma suġġetti reliġjużi. Il-pittur Caruana, f'dan il-kwadru devot, ġabar b'suċċess kbir – dejjem fuq is-suġġerimenti tas-saċerdot Mifsud Tommasi – il-privileġġi kollha tal-Madonna skond it-tagħlim tad-duttrina Kattolika. Bir-raġun għalhekk li din il-pittura jistħoqqilha tabilħaqq it-titlu ta' Pittura Teoloġika tal-Madonna . Dun Ġorġ kien devotissimu ta' dan il-kwadru santwarju: tant li meta kien jiġi Bormla kważi dejjem kien jgħaddi fil-knisja parrokkjali u wara li jinviżta lil Ġesu` Sagramentat kien jidħol fil-kor biex isellem lil Marija quddiem ix-xbieha sabiħa tagħha li hemm wara l-artal maġġur: kien idum żmien twil jitlob b'devozzjoni kbira, u meta kien imur fil-Qasam tal-M.U.S.E.U.M., lis-soċji kien jgħidilhom kemm huwa devot u mirakoluż dan il-kwadru ta' l-Immakulata. Dun Ġorġ kien ħabib ħafna tal-Kanonku Bugelli, saċerdot Bormliż ta' l-affari tiegħu. Darba fost l-oħrajn waqt li kien fil-knisja ta' Bormla jinviżta lill-Madonna, resaq lejh dan il-Kanonku Bugelli, li Dun Ġorġ tant kien iħobb u bdew jitgħannqu mimlija bl-imħabba t'Alla u tal-Verġni Marija u Dun Ġorġ stqarr miegħu kemm huwa devot dan il-kwadru. Qallu lill-Kanonku Bugelli: "Qatt ma nixba' nitlob quddiemu". Bir-raġun li Dun Ġorġ ordna li xbieha ta' dan il-kwadru għandha tkun esposta f'kull dar tal-M.U.S.E.U.M. fil-kappella f'post prominenti. Għal dawk li qatt ma kienu fis-Soċjeta` tal-M.U.S.E.U.M., il-kelmiet Vestis Honoris ma jfissru xejn. Għall-kuntrarju, dawk li xi darba messew mas-Soċjeta` ta' Dun Ġorġ jafu kif dan il-kant sabiħ ta' Vestis Honoris jitkanta b'devozzjoni kbira kull 7, 17 u 27 tax-xahar tas-sena. Dan il-kant ta' Vestis Honoris (Libsa ta' Ġieħ) huwa speċi ta' litanija lill-Madonna, li fiha Dun Ġorġ jinseġ tifħir lill-Immakulata. Dun Ġorġ sawwar kuruna ta' tifħir lil Marija billi sejħilha Domina (Sinjura, Sidt) tal-ħlejjaq kollha. Kif ġietu l-idea Dun Ġorġ biex niseġ dan il-kant sabiħ ta' din il-litanija ġdida? Dun Ġorġ ikkompona l- Vestis Honoris qrib is-sena 1924 u l-idea għal din il-litanija ġietu waqt li kien jinviżta l-kwadru tal-kor ta' Bormla. Jingħad li darba osservawh li dam iħares għal żmien twil lejn ix-xbieha nkurunata u meta xi soċji sabuh u qalulu li kulħadd kien qed jistennih biex jibda l-laqgħa, weġibhom li waqt li kien iħares u jitlob quddiem il-kwadru ġietu l-idea biex jikteb din il-litanija tant sabiħa, biex jgħallimha lis-soċji tiegħu ħalli jkantawha quddiem xbieha bħal dik tal-Madonna. Difatti f'kull Qasam tal-M.U.S.E.U.M. għandek issib kwadru mdaqqas ta' Marija Immakulata kif pittirha l-magħruf artist Pietru Pawl Caruana. Dan il-kantiku ta' Vestis Honoris inizjalment immużikah Toussaint Briffa , Superjur tal-M.U.S.E.U.M. ta' l-Isla imma wara reġa' ġie mużikat u adattat għall-vuċijiet minn Maestro Fr. Albert Borg O.S.A. , għall-akkademja li saret fl-ewwel anniversarju mill-mewt ta' Dun Ġorġ. Id-devozzjoni speċjali ta' Dun Ġorġ lejn l-Immakulata tidher ċar f'din il-litanija ta' Vestis Honoris li tispiċċa bil-kant ta' Salve Filia Patris li s-soċji kull nhar ta' Sibt ikantaw quddiem ix-xbieha ta' Marija. Dun Ġorġ 1880 – 1966 Dun Ġorġ Preca Vol. I, Alexander Bonnici Disgħin Sena ta' Ħidma Museumina f'Bormla, Jos. Grima Il-Madonna tal-Kunċizzjoni u Dun Ġorġ, Ġanni Saliba Il- Vestis Honoris u Dun Ġorġ, John Formosa