Wieħed mix-xmux tal-għerf li qatt rat id-dinja kien, mingħajr dubju, il-Patri Dumnikan, il-filosfu u t-teologu mill-iprem, San Tumas t'Akwinu (1225-1274). Minħabba li ċċelebrajna l-festa tiegħu nhar it-Tlieta 28 ta' Jannar ikun bix-xieraq li nfakkru lil dan il-bniedem għaref, umli u qaddis li ħalla l-impronta tiegħu kemm fil-Knisja u anki fis-soċjetà ċivili. Fl-enċiklika tiegħu dwar ir-relazzjoni li għandu jkun hemm bejn il-Fidi u r-Raġuni, Fides Et Ratio, li ġġib id-data tal-14 ta' Settembru 1998, San Ġwann Pawlu II jgħid hekk: "San Tumas tqies mill-Knisja mgħallem tal-ħsieb u eżempju ta' kif għandha tiġi żviluppata t-teoloġija" (nru.43). Fl-istess paragrafu l-Papa jfisser l-għaliex San Tumas hu mgħallem tal-ħsieb u kif ukoll eżempju ta' kif għandha tkun żviluppata t-teoloġija. "Hemm riservat post speċjali għal San Tumas b'din il-mixja twila, mhux biss imħabba dak li hemm fit-tagħlim tiegħu, imma wkoll minħabba d-djalogu li għaraf jagħmel mat-tagħlim Għarbi u Lhudi ta' żmienu. F'dak iż-żmien li fih l-istudjużi nsara kienu qed jiskopru t-teżori tal-filosofija antika, u l-aktar tal-filosofija ta' Aristotele, San Tumas kiseb mertu kbir meta wera l-armonija li hemm bejn ir-raġuni u l-Fidi. Id-dawl, kemm tal-Fidi u kemm tar-raġuni, ġejjin minn għand Alla, jargumenta San Tumas, mela ma jistgħux ikunu kontra xulxin. San Tumas b'mod l-aktar radikali għaraf li n-natura, l-oġġett proprju tal-filosofija, tista' tgħin biex wieħed jifhem ir-Rivelazzjoni ta' Alla. Il-fidi għalhekk ma tibżax mir-raġuni imma tfittixha u tafda fiha. Kif il-grazzja tibni fuq in-natura u twassalha għall-perfezzjoni, hekk il-fidi ssostni r-raġuni u twassalha għall-perfezzjoni. Ir-raġuni, imdawla mill-fidi, teħles mid-dgħufija u l-limiti tagħha, li ġejjin mid-diżubbidjenza tad-dnub, issib il-qawwa meħtieġa biex togħla lejn l-għarfien tal-Misteru ta' Alla wieħed fi Tliet Persuni. Waqt li bil-qawwa kollha San Tumas wera n-natura soprannaturali tal-fidi, ma nesiex il-valur tar-raġuni, anzi għaraf jinżel fil-fond u jfisser u wera sa fejn jasal l-għerf li twassal għalih ir-raġuni. Il-fidi b'xi mod hi 'eżerċizzju ta' ħsieb'; ir-raġuni tal-bniedem ma titwarrabx, ma tiddgħajjifx, meta taċċetta l-veritajiet tal-fidi; iżda dawn il-veritajiet naslu għalihom permezz ta' għażla ħielsa u konxja" (n.43). Sant Tumas hu kbir l-għaliex għaraf jiddjaloga ma nies ta' tagħlim differenti minn tiegħu. Qatt ma ngħalaq fih innifsu. U qatt ma kien il-bniedem estremist li jara kollox abjad jew iswed iżda fittex li jressaq, kemm jista' ikun, ir-raġuni mal-fidi u l-fidi mar-raġuni. Wara kollox kemm moħħna u anki ruħna, it-tnejn ġejjin mill-Mulej. Mela, jekk dan hu minnu, kif inġellduhom qishom kienu klieb u qtates kontra xulxin? San Tumas hu kbir l-għaliex wera li anki moħħna, meta mgħejjun mill-grazzja tal-Mulej, jistgħu jagħrfu bil-ħsieb. Għalhekk, ir-ruħ, meta tħares lejn il-moħħ, ma titwerwirx minnu iżda tara li jista' jasal għand il-Mulej ukoll. San Tumas fakkarna li l-għajnuna tal-Mulej issib l-għaxqa tagħha meta tarana qed nagħmlu ħilitna biex nagħmlu dak li hu tajjeb quddiemu. Għalhekk, mgħejjuna mill-grazzja tal-Mulej, aħna nkunu bnedmin sħaħ. Minn naħa l-oħra, il-fidi tgħin lil moħħna tant li ġġibu jirraġuna tajjeb u kif suppost. San Tumas qawwilna qalbna l-għaliex uriena kif, meta lil moħħna niftuħ għall-għajnuna tal-Mulej għax nibdew nafdaw fiH u nintelqu f'idejH, aħna nibdew nintebħu kemm ninħelsu mill-limiti u d-dgħjufija tagħna. Dan l-għaliex moħħna jsib l-għaxqa tiegħu fit-Trinità Qaddisa, il-Misteru ta' Alla wieħed fi Tliet Persuni. Ara kemm hi qawwija l-fidi ħbieb! B'daqshekk iżda irridu napprezzaw ukoll kemm moħħna l-Mulej ħalqu tajjeb! Dan l-għaliex moħħna jista' jasal għal għerf tassew kbir. Is-sabiħa hi li l-kobor ta' ruħna u dik ta' moħħna lkoll jduru fuq ħaġa tabilħaqq importanti: jekk niftħuhomx għall-Mulej jew le! L-għażla aħna rridu nagħmluha! Anki jekk, b'ħafna u ħafna modi, il-Mulej aqta' kemm jibgħatilna sms biex ruħna u moħħna nagħtuhomlu f'idejH. Madankollu, huwa int u jien li rridu, tabilħaqq, niddeċiedu li nagħmlu dan. U ħadd iżjed! Ejjew issa nduqu ftit mill-benna tat-tagħlim ta' dan il-Patri Dumnikan. Kulħadd jixtieq li jkun ferħan u ferħana. Veru? Jgħidilna San Tumas: Il-ferħ hu l-perfezzjoni aħħarija tal-bniedem ... Għalhekk il-perfezzjoni aħħarija tal-bniedem u t-tajjeb aħħari qiegħed fl-għaqda ma' Alla, kif jgħid Salm 73:28: 'Iżda jiena l-hena tiegħi li nkun qrib Alla.' Imma, din il-viċinanza mal-Mulej, x'iġġib? Jissokta jgħallimna San Tumas: Min jaqdi lill-Mulej għandu jkun mimli kunfidenza. Mingħajr dubju, dik il-kunfidenza li mhux biss nafdaw lill-Mulej għalih innifsu iżda li, bil-għajnuna tiegħu, nħobbuH f'xulxin. U hawn San Tumas jgħallimna tabilħaqq x'inhi l-imħabba lejn il-proxxmu. Ifakkarna: Il-bniedem joffendi malajr bil-kliem. Għalhekk mela s-salmista jitlob bl-akbar ħerqa lill-Mulej meta jgħidlu: Qegħedli, Mulej, lġiem fuq fommi, agħmilli l-għassa ma' bieb xufftejja (S 141:3). Dan l-għaliex, u minn natura tiegħu, il-bniedem kien maħluq li jħenn. Jgħidilna: Il-bniedem hu mmexxi biex ikun ħanin mill-eżempju tal-Ħniena Divina. Min hu normali jħenn! Għax Dak li ħalqu hu Ħanin! Imma min hu aħdar mhux normali għax mhux qed jiġi mmexxi minn Dak li ħalqu u fdieh. X'messaġġ f'waqtu għal żminijietna hu dan! San Tumas kien jemmen fil-qawwa kbira li għandu l-eżempju tajjeb. Jikteb: Hu possibbli, bl-għemejjel tal-virtujiet morali kollha, li wieħed imexxi lill-proxxmu tiegħu għat-tajjeb bl-eżempju. Ta' bniedem qaddis li kien San Tumas kien jagħti mportanza kbira lill-maħfra. Jgħidilna: Xejn ma jxebbħek mal-Mulej għajr meta taħfer lil dak li weġġgħek. Din hi l-imħabba tassew! Bħalma jgħid f'parti oħra minn kitbietu: Min iħobb joħroġ minnu nnifsu daqskemm irid il-ġid ta' ħabibu u jaħdem għalih. Ngħid għalija San Tumas ifakkarni f'żewġ ħwejjeġ importanti: Oqgħod attent mill-bniedem ta' ktieb wieħed. U, għal min jemmen l-ebda spjegazzjoni m'hi neċessarja. Għal min ma jemminx l-ebda spjegazzjoni m'hi possibbli. M'hawnx agħar minn bniedem moħħu magħluq u rasu iebsa! Minn din il-pesta, bit-talb ta' San Tumas t'Akwinu, eħlisna nitolbuk Mulej!
Mgħallem tal-ħsieb u eżempju tal-veru teologu