"Fuq dawn il-poeżiji hemm id-dell qalil ta' ħolqien li huwa akbar mill-bnedmin. Fihom hemm konverżazzjoni mqanqla, qabelxejn, mal-art, mas-sema u mal-baħar. Hemm iċ-ċokon umiljanti tal-bnedmin, imma hemm ukoll il-kburija siekta tal-poeta li jipparteċipa, permezz tal-poeżija, b'umiltà, b'ġesti żgħar, imma b'konvinzjoni kbira, fil-proġett il-kbir tal-ħolqien." Daħla ta' Adrian Grima Il-Keyboard f'Kanna ta' Sitt Pulzieri Qabelxejn, esperjenzi. Mhux għax m'hemmx ideoloġija. F'dak kollu li nagħmlu hemm ideoloġija trieġi, anki meta niċħduha. Imma għax kollox donnu jibda minn esperjenza fiżika, mill-għażla konxja li l-kittieb iġarrab il-ħajja permezz tas-sensi. U mbagħad jirrifletti. Fil-malinkonija profonda tal-poeżija "Ir-Riżultat" hemm, qabelxejn, il-preżenza fiżika tat-tifel, "bilqiegħda mal-mejda / b'dar-riżultat abjad f'idejja, / bin-numri mħażża bl-iswed;" hemm id-diqa f'għajnejn l-omm, saħansitra fix-xbieha tan-nannu li jidħol ħdejhom ukoll, bħas-sadid malinkoniku tal-friġġ. Il-poeżija "Bastjaniżi" tibda b'fiżiċità differenti: Minn dan il-punt, tibda riflessjoni bla mistennija fuq l-edukazzjoni formali u t-tip ta' soċjetà li trawwem. Din ir-riflessjoni, li tieħu l-forma ta' sensiela ta' kwadri mikulin blironija, twassal għall-konklużjoni bla ħniena dwar "il-mewta konsweta tal-karriristi," bl-alliterazzjonijiet kiefra tagħha. Imma wlied il-poeta joħorġuh f'salt mill-fosdqa riflessiva tiegħu bl-urġenza u l-konkretezza tat-talba tagħhom: f'leħenhom fl-aħħar vers tal-poeżija hemm l-awtokritika tal-poeta li jintebaħ li qed jieħu gost jedha bih innifsu, bħall-iskola li donnha medhija biha nfisha minflok b'uliedha. F'ċerti waqtiet, il-kelma ta' Mario Cardona hekk tagħmel: tqanqal ritmu li jiġbdek miegħu u kapaċi jisturdik. Hekk jidher li qed tagħmel lill-poeta stess il-kelma f'poeżiji bħal "Bastjaniżi," fejn "titfgħu il-keyboard f'kanna ta' sitt pulzieri;" f'"Lasktuwa," fejn ir-ruħ fid-dlam issir lasktuwa li jistennieha tispara f'wiċċu; f'"Dil-Ħajja," li ssir "taħżiża sprej fuq ħajt ta' bini mġarraf;" u f'"Jien Li M'iniex," bil-pass bla nifs tat-tieni parti tagħha. Il-poeżija tisfida l-lingwa li minnha ċċarrat il-kliem. Bħal bhima ħielsa. Minkejja li jsellem konxjament lill-wirt tat-tradizzjoni letterarja Maltija u barranija, b'riferimenti diretti, ngħidu aħna, għall-metrika tradizzjonali ("Ridt Niktiblek"), għall-kantiku, għax-xogħol ta' Fra Gioele, għal Dun Kixott, u għall-ħrafa ta' Cinderella, il-metafora ta' Mario Cardona ta' spiss tagħmel ħilitha biex ma tgħaddix mill-mogħdijiet magħrufin tal-letteratura konvenzjonali. Hija metafora li għandha l-ħila taqleb il-karretta bil-kelmiet kollha li hemm fiha u tibda mill-ġdid, kelma, kelma. U mat-tagħbija li hemm fil-karretta żżid materjal ġdid, il-fabric softener, il-kapuċċino, id-demel tal-mogħoż, il-cash registers, id-Dolce u Gabbana. Il-ħila ta' Cardona ma tinsabx fil-fatt li kapaċi jqiegħed dawn il-ħsejjes mhux tas-soltu f'postijiet strateġiċi fil-poeżiji biex jinstema' pop. Dawn il-ħsejjes, ix-xbihat u l-metafori huma parti integrali mit-tessut tal-ħajja ta' kuljum, elementi fundamentali f'konċezzjoni skomda tal-poeżija. Il-poeżija tiegħu sikwit tipproponi tiġrib poetiku skuntrat tal-mumenti ż-żgħar tal-ħajja u tal-istrutturi l-kbar li jinsatru warajha imma jikkmandawha. Din poeżija li għandha vuċi qawwija, li tistqarr il-pożizzjonijiet ideoloġiċi tagħha b'wiċċha minn quddiem, imma li tagħraf ukoll il-kontradizzjonijiet, speċjalment dik li qed tmaqdar sistema edukattiva li fiha l-poeta nnifsu rnexxa mija fil-mija għax kien "numru eżemplari" ("Il-Leġġenda"). Għalhekk f'din il-ġabra hemm fil awtokritiku u awtoironiku li kultant taqbadna fuq sieq waħda. Hija poeżija kburija, konxja li qed tisfida l-istabbiliment soċjali u kulturali, il-formuli tal-lingwa letterarja stabbilita, imma mhix poeżija pretenzjuża. L-awtokritika mhix poża oħra. Mhix poeżija li tintefaħ bil-ħila tagħha li timmanipula l-kelma. Ma tħallix din il-ħila tostor l-osservazzjoni attenta u sensittiva tal-ħajja u l-istrutturi li jirregolawna. Hija poeżija miftuħa, onesta, sikwit lirika, u dejjem, tista' tgħid, personali. Bil-Ktieb ta' Cinderella f'Idha Il-poeta jirrakkonta mill-perspettiva suġġettiva tal-umaniżmu kumbattiv tiegħu. Għadd ta' poeżiji jikkummentaw fuq is-sistema edukattiva; fuq ġrajjiet fl-istorja politika u soċjali ta' Malta, bħat-tentattiv biex tinbena korsa tal-golf fix-Xagħra l-Ħamra, u l-qtil f'Ħal Qormi ta' Bastjan Borg, magħruf bħala "tax-Xott" f'Mejju tal-2007 ("Mewt f'Nofs Lejl Oranġjo"); u fuq ġrajjiet oħrajn mill-istorja reċenti, bħal dik ta' żewġ personalitajiet fix-xena mużikali Taljana, Pierangelo Bertoli u Andrea Parodi, li t-tnejn mietu relattivament żgħar. In-narrattiva li jipproponi tagħraf dejjem ir-rabtiet tal-ġrajjiet tal-bnedmin mal-mument storiku, "fil-karretta tad-demel" tal-istorja li fiha jinbtu ("Awtobijografija"). Cardona huwa mnebbaħ minn edukaturi bħal Paulo Freire u Don Lorenzo Milani li jemmnu li biex id-dinja tkun aktar umana u ġusta, l-edukazzjoni jrid ikollha "għan emanċipatorju, imsejjes fuq l-għarfien li l-proċess edukattiv huwa proċess essenzjalment politiku" (Borg u Cardona 193). Jemmen ukoll li f'art twelidu għandu jkun hemm post għal kulħadd, u mhux tinqasam fil-patrija tal-ipprivileġġjati u l-patrija tal-muti (Bonnici u Cardona 507). Minn dawn il-poeżiji li jirrakkontaw stejjer differenti nistgħu nippjantaw, mingħajr wisq tbatija, it-twemmin ta' min qed jikteb u l-viżjoni tiegħu tal-intervent tal-bniedem individwali fil-ġrajja kollettiva. Waqt li l-politikant "baruni jdoqq it-tromba" u jdawwar lilu nnifsu bil-paġġi fi spettaklu patetiku ta' approvazzjoni ("F'Nofs Kampanja Elettorali f'Raħal Malti"), l-impenn favur ideal ifisser konfrontazzjoni għax hemm forzi li jridu jħarsu, akkost ta' kollox, il-poter u l-privileġġi tagħhom. Ix-xilja l-kbira ta' "Fabric Softener" mhix li l-attivisti Laburisti kienu mzazen jew ipokriti, imma li minflok ir-riħa tal-gazzetta kkundannata fil-but ta' wara, issa hemm il-fwieħa artifiċjali u r-ragħwa falza tal-industrija tal-immaġni, is-soċjetà tal-ispettaklu li bassar li se taħkimna Guy Debord. Hija taparsi politika impenjata favur il-ġid komuni li mhix għajr ċelebrazzjoni tal-individwaliżmu u l-konsum. Maqjel Ġdid Minkejja l-vuċi rrabjata li tista' tinstema' impulsiva, f'"Il-Leġġenda tal-Għalliem Li Ħatfuh mill-Maqjel" hemm il-manifest umanista ewlieni ta' din il-ġabra, dikjarazzjoni mqanqla ta' dak li jemmen fih imnebbħa minn dak li t-trobbija tiegħu għallmitu jiċħad. Hemm ħjiel tat-tqanqil ewlieni ta' din il-poeżija f'xogħlijiet oħrajn bħal "Awtobijografija" u "Sara," xogħlijiet li jixhdu kemm hemm kontinwità fil-kontenut u fl-istil fil-ġabra kollha. Parti miIl-maġija ta' "Il-Leġġenda," xogħol li għandu forza konċettwali straordinarja fix-xbihat u l-lingwaġġ figurattiv, tinsab fl-użu strateġiku tad-djalett. L-intrużjoni tad-djalett timmarka r-ritorn kburi tal-għalliem lejn l-iskola ħielsa ta' tfulitu u r-rifjut tal-edukazzjoni ġentrifikata li għamlitu "nies." Din, fil-fatt, hija l-ikbar stqarrija li jagħmel dwar l-edukazzjoni, il-konvinzjoni profonda li t-tagħlim ifisser ħsieb ħieles, ħsieb kritiku, u awtokritiku. Ir-ritorn tad-djalett huwa att ta' konvinzjoni profonda. Għalija dan huwa l-aktar aspett stilistiku li jispikka f'din il-ġabra: mhux tant l-użu tad-djalett fih innifsu imma l-fatt li jidħol bis-serqa f'nofs il-poeżija u jaħkimha bl-għeruq u x-xniexel kollha tiegħu. Waqt li "l-imgħawweġ" jgħajjeb lill-"pulit," jagħti xejra fiżika lil din is-sovverżjoni liberatorja. Il-ħoss tal-poeżija jsir il-ħaġa, biex nimmanipulaw it-terminoloġija ta' Friggieri (8). Il-poeżija ssir is-sovverżjoni nfisha. "Il-Leġġenda" tibda bil-metafora tal-"magna l-kbira" li ħatfet lill-protagonista mid-dar t'ommu u mbagħad tirreferi għal magna ta' vera: normalment il-poeżiji jgħaddu mil-letterali għall-metaforika, mhux bil-maqlub. Din hija għażla strateġika effettiva, għax wara li taqra l-poeżija kollha tista' tifhem li kienet il-magna tal-fabbrika li ħatfitu mid-dar t'ommu. Imma l-magna li tiddomina din il-poeżija hija dik tal-istituzzjoni edukattiva li toħloq pupi minflok ċittadini ħielsa, li toftomhom mill-għeruq kulturali tagħhom u xxejnilhom l-individwalità tagħhom. B'hekk jidħlu mingħajr skossi fis-sistema dominanti, fl-istabbiliment, fil-magna tal-ħasil il-kbira li taħsel l-imħuħ kollha u toħroġhom kollha l-istess. Carmel Borg u Mario Cardona jitkellmu dwar "l-amneżija kollettiva" tas-sistema edukattiva "li tħalli lil numru ta' tfal għaddejjin fuq iċ-ċinturin tal-produzzjoni" mingħajr ma twaqqafhom milli jiġu skartati "fit-tank tad-'difettużi' f'tarf il-linja tal-produzzjoni" (184); f'dan is-sens l-iskejjel huma parti minn "proċess ta' riproduzzjoni soċjali" (183), minflok lok ta' emanċipazzjoni. F'ġabra ta' kitbiet ta' din l-għamla, jista' jkun li għall-bidu, il-poeżija "impenjata" tinstema' aktar mill-poeżija aktar riflessiva, inqas immedjata. Hemm leħen qawwi f'din il-ġabra, imma mhux għax Mario Cardona huwa poeta li jrid joqgħod jisma' d-diwi ta' leħnu jitbaqbaq fuq kwistjonijiet marbutin mal-politika. Minkejja li "tidher irreali, immaġinattiva, fittizja, kapriċċuża," il-letteratura hija "saff profond tar-realtà, organizzazzjoni ta' eżistenza" (Friggieri 7). Cardona jidher li jsib id-definizzjoni l-aktar fundamentali tal-poeżija f'dan is-saff l-aktar profond tar-realtà, fejn il-kelma tiltaqa' man-nuqqas ta' kliem, man-nuqqas ta' ħila tal-kliem li jitkellem. Għalhekk, din ġabra xħiħa. Nistgħu nobsru mill-għadd relattivament żgħir ta' poeżiji li qed jippubblika li l-poeta sikwit jippreferi s-skiet. Nafu wkoll li ħafna mill-versi huma djalogu ġewwieni mal-mhux mitkellem, ma' dak li diffiċli jew impossibbli jieħu s-sura ta' kliem. U dan id-djalogu, dan it-tentattiv ta' djalogu, aktarx iseħħ fl-isfond ta' pajsaġġ naturali sieket li għall-poeta kapaċi jitkellem aktar mill-kliem. Fejn tidħol l-atmosfera, hemm baħar jaqsam bejn l-innu kburi ta' "Bastjaniżi" u l-intimità sobrja, pjuttost malinkonika ta' xogħol bħal "Kantiku," imma fit-tnejn li huma hemm ukoll iċ-ċelebrazzjoni tal-libertà individwali. L-individwu u l-komunità jiltaqgħu fl-għażla ideoloġika tiegħu tal-individwalità u ċ-ċaħda tal-individwaliżmu. L-individwalità hija wkoll stqarrija ta' responsabbiltà lejn il-ħolqien. Uħud mill-aktar mumenti liriċi huma meta jkellem lill-għeżież tiegħu jew lill-kampanja u meta l-poeta jirrifletti fuq ħajtu. Fi "Swidija" l-poeta jgħarrex bħal kaċċatur għall-kwiekeb: dan huwa l-ambjent tiegħu u minkejja n-nuqqas ta' dawl, jibqa' għaddej qisu mhux hu; il-qamar jaffaxxinah u jsemmih erbatax-il darba f'dawn il-poeżiji (u l-kwiekeb seba' darbiet), imma kif jidher f'"It-Torri" u "Bajja fid-Dlam," anki l-lejl bla qamar jaffaxxinah. Dawn huma l-waqtiet li fihom iħossu l-aktar qrib tal-ħolqien għarwien quddiemu u tal-umanità fraġli tiegħu. Il-poeta jikteb dwar il-limiti tal-individwu imma anki tar-razza umana. F'"Awtokuxjenza" jirrifletti fuq iċ-ċokon tal-bniedem u l-qilla tal-ħolqien inġenerali li l-bniedem kultant mingħalih jista' jdendel kusu miegħu. Bil-ħeffa li biha qed neqirdu l-ħolqien, jidher li warajna lanqas it-tebgħa tas-suppervja tagħna m'aħna se nħallu. Ir-rabja li jara fil-baħar infinit hija wkoll ir-rabja u l-frustrazzjoni tiegħu. Imma hawn ukoll, minkejja t-tranżizzjoni għall-ewwel persuna plural fit-tieni strofa, is-sensazzjoni aħħarija li tħalli din il-poeżija hija dik tal-qrubija tat-tmiem personali. Għalhekk, meta Mario Cardona jgħid li dawn il-poeżiji kitibhom "prinċipalment bħala riflessjoni intima" (Korrispondenza personali), m'għandniex nissorprendu ruħna. Kull darba li naqra l-poeżiji ta' din il-ġabra toħroġ dejjem iżjed l-intimità tagħhom, ir-relazzjoni profonda, aktarx imqallba, mal-kelma, mal-pajsaġġ, mal-mewt infisha. Hemm il-ħtieġa kontinwa li l-poeta imur "fejn jistenbaħ il-baħar," fejn saħansitra "tibża' tmidd riġlejk ġol-ilma ċar" ("Fejn Jistenbaħ il-Baħar"). Imma "Xi darba nieħdok miegħi," għax hemm ukoll il-ħtieġa tal-komunjoni ma' bnedmin oħra. Fuq kull waħda minn dawn il-poeżiji mimlijin passjoni għall-ħajja hemm il-ġlata, lesta biex tmewwet kollox, biex warajha jinbet il-faqqus il-ħmir, jew saħansitra balluta. Biex in-natura tieħu lura mingħand il-bniedem dak li hu tagħha. Fil-poeżija "L-Aħħar Ħajta Dawl," il-poeta jaf li l-qamar, "Xi darba għad narah għall-aħħar darba. / U mbagħad id-dlam;" u f'"Jasal Jum" jibda jħejji ruħu għal dakinhar li l-mewt tiġi ttaptaplu fuq spalltu, u ma jinħasadx iktar. Jaf li f'dak il-waqt il-ħolqien jistabbilixxi mill-ġdid l-ordni tiegħu. Fuq dawn il-poeżiji hemm id-dell qalil ta' ħolqien li huwa akbar mill-bnedmin. Fihom hemm konverżazzjoni mqanqla, qabelxejn, mal-art, mas-sema u mal-baħar. Hemm iċ-ċokon umiljanti tal-bnedmin, imma hemm ukoll il-kburija siekta tal-poeta li jipparteċipa, permezz tal-poeżija, b'umiltà, b'ġesti żgħar, imma b'konvinzjoni kbira, fil-proġett il-kbir tal-ħolqien.