Fl-1883, il-pubblikatur P. Debono stampa ktieb ta' 105 (mija u ħames) paġni li jġib l-isem Ktieb il-Qâbla . L-awtur kien Salvatore Luigi Pisani, kirurgu u professur tal-Ġinekoloġija. S.L. Pisani ħareġ ukoll il-ktieb Twissijiet fuq il-Mard tal-Korla (1885), Fuq il-Mard tat-Tfal u Kif Nilqgħulu (1885), u Report on the Cholera Epidemic in the Year 1887 . Kitba ta' Ġużi Gatt Tista' tgħid li sat-Tieni Gwerra Dinjija, jiġifieri sa nofs is-seklu għoxrin, disgħa u disgħin fil-mija tat-twelidijiet kienu jsiru fid-dar tal-omm [1] . Tassisti lill-omm kien ikun hemm ommha, jew forsi l-kunjata. Fl-irħula l-kbar kont issib ukoll il-qâbla. Ħadd ma kien joħlom li jwelled l-isptar jekk ma jkunx każ ċar ta' periklu ta' mewt; jew jekk il-miluda kienet tkun xi tallaba li ma jkollhiex saqaf fuq rasha. It-twelidijiet l-isptar kienu tant rari li meta nfetħet l-Iskola tal-Qwiebel fl-1854, ma kinux isibu biżżejjed nisa jweldu fl-isptarijiet u li fuqhom setgħu jitħarġu qwiebel ġodda. Pisani ħareġ il-ktieb tiegħu maħsub biex jgħallem, diġa kien hemm skola tal-qwiebel imma fil-biċċa l-kbira dawn il-qwiebel kienu nisa li ħadu l-esperjenza tagħhom minn l-omm għall-bint. Dan ifisser li t-terminoloġija, jew il-kliem li kienu jużaw fis-sengħa tagħhom, kien kliem magħruf f'ilsien il-poplu. Il-Profs. Pisani qagħad b'seba' għajnejn li juża l-kliem li l-qwiebel, jew dawk li kienu jixtiequ li jsiru qwiebel, kienu jafuh, u meta kellu juża xi kelma li kien jaf li kienet tqila, kitbha bil- korsiv , u fissirha bi kliem ieħor aktar komuni. Meta, ngħidu aħna, semma għadma jgħidula l-femuri , qal li din kienet "l-għadma tal-wirk". Mela aħna issa l-għala ma nafux x'inhu wirk ? U l-għala ma nafux liema hi l-musrana tat-tnax, il-musrana s-sajma, l-għant , u kliem ieħor bħal dan? It-tweġiba għal din il-mistoqsija hi li l-Malti tħalla jmur il-baħar anzi, hawn min qed jagħmel minn kollox biex jinqered minn fommna, u minn fomm uliedna, kemm jista' jkun malajr. Biex dan ma jiġrix, biħiebna li, xahar wara xahar, inġibu silta minn Ktieb il-Qâbla sakemm inkunu dornieh kollu. Mhux il-ħsieb tagħna li nimxu mal-ktieb kelma b'kelma, imma nġibu biss dawk is-siltiet li fihom xi terminoloġija li għandna bżonn nibqgħu nkunu nafuha. Imma xorta se nimxu pass pass mal-ktieb: nibdew mill-bidu u nispiċċaw fit-tmiem. Id-disinji ta' ġisem il-bniedem li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu t-tifsiriet li ta l-ktieb. Wara kull silta li nisiltu mill-ktieb, nagħmlu l-kummenti tagħna , u niġbru flimkien it-terminoloġija kollha ħalli, jekk jista' jkun, ma nitifux minn ilsienna kelma waħda li hi waħda. Il-kitba mill-ktieb qed tidher bil-korsiv, imma l-kliem li nixtiequ li nitkellmu aktar fuqhom qed inġibuhom bl-aħmar. Il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil-korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u, fejn seta', uża l-kelma Maltija . Mela ejjew naraw x'qalilna l-Professur Salvatore Luigi Pisani: Salvatore Luigi Pisani L-ewwel parti tal-EWWEL TAQSIMA tal-ktieb: F uq il-ġisem tal-bniedem u t-tnissil: Fil-ġisem tal-bniedem nsibu għadam u laħam u ħafna ħwejjeġ oħra li ninħtieġu għall-ħajja, għan-nisel, biex nagħrfu u nħossu kull ma hu madwarna. Il-għadam u l-laħam jagħmlu l-qoxra, u l- vixxri jinsabu ġewwa, jew f'ħofor – bħall-għajnejn li bihom naraw, il-widnejn li bihom nisimgħu, l-imnieħer li bih inxommu, il-ħalq li bih intiegħmu. Il-għadam jinħtieġ biex niċċaqalqu u nimxu, u biex jiksi l-ħofor fejn hemm il-moħħ, il-pulmuni, u l-qalb. L-għadam hu mwaħħal flimkien b'irbit; u xi naħiet jiċċaqlaq, u naħiet oħra mwaħħal għal kollox. U hekk isir il- qafas jew skeletru : għadam biss. Il-laħam li jkun imwaħħal bejn żewġ għadmiet, iħarrikom. Hemm ħafna għadam, u min hu għamla u min oħra: hemm għadam twil, qasir, oħxon, ċatt. L-għadam it-twil hu fid-dirgħajn, fis-saqajn, u fil-kustilji; iċ-ċatt (qiegħed) fir-ras, fil- pelvi , u xi mkejjen oħra; il-qasir (qiegħed) fir-riġel u fl-id. Dik l-għadma li ngħidulha ossu sagru hi għadma ħoxna. Issa dan il-qafas hu magħmul kif sejjer ngħidilkom. 'Il wara fin-nofs hemm erba' u għoxrin għadma, waħda fuq l-oħra, imwaħħlin aktarx tajjeb flimkien, li jissejħu vertebri. Dawn il- vertebri jagħmlu bħal kolonna qiegħda fuq dawra tal-għadam li ngħidulha pelvi . Ma' tnax minn dawn il-vertebri jeħlu l-kustilji, u bejniet l-ewwel sebgħa kustilji ta' fuq hemm għadma oħra msejħa sternu . L-ewwel seba' vertebri taħt ir-ras huma fil-għonq, tnax fid-dahar, u ħamsa fil- lombi . Mal-oħxon tal-ġisem 'il fuq hemm id-dirgħajn, u 'l isfel is-saqajn, u għalhekk jistgħu jissejħu t-truf tal-ġisem. Id-driegħ jaqbad mal-ġisem b'għadma waħda, li tixbaħ il-biċċa għuda li biha ndawru muftieħ iebes, u tissejjaħ bit-Taljan klavikola . Dina bit-tarf tagħha ta' ġewwa taqbad mal-isternu (għadma oħra li qiegħda f'nofs sidirna), u bit-tarf l-ieħor mqabbda ma' għadma oħra msejħa skopola (l-imgħarfa tal-ispalla) : għadma li qiegħda f'daharna, u magħha taqbad l-għadma tad-driegħ – l- omeru . Mal-omeru jaqbdu żewġ għadmiet oħra tad-driegħ ta' quddiem, jew tal-id, ħamsa fin-nofs, tnejn fis-subgħa l-kbir, u tnax fis-swaba' l-oħra. Id-Driegħ (id-Dirgħajn) Il-Qafas, jew l-Iskeletru, ta' Fuq Is-sieq, imqabbda mal- pelvi . L-ewwel hemm il- femuri (l- għadma tal-wirk ), imbagħad żewġ għadmiet oħra: it- tibia u l- peruni , u fl-aħħar ir- riġel li għandu għadam bħall-id; iżda l-għadma tal- għarqub hi mqassma f'żewġ għadmiet; għalhekk flok tmienja bħal-id, hemma fir-riġel sebgħa biss. Bejn id-driegħ ta' fuq u d-driegħ tal-id hemm il- minkeb , u bejn il- wirk u s-sieq hemm l- irkoppa . Quddiem l-irkoppa mbagħad hemma għadma ċkejkna msejħa l- patella . Il-Qafas jew l-Iskeletru ta' taħt Ir-Riġel (riġlejn) u s-Sieq (saqajn) IL-KUMMENTI TAGĦNA: Il-vixxri tal-ġisem: Meta kont żgħir, il-kelma vixxri kienet tintuża ħafna. Kienu jgħidu "Għandu l-vixxri!", imma din kienet tfisser li qabduh imsarnu u qed jipporga mmerraq. Niftakar kont infqajt nidħak meta, ta' tifel li kont, qrajt ktieb u fih sibt il-kliem "fil-vixxri tal-art!" Id-dizzjunarju Malti-Ingliż ta' Aquilina jgħid li "vixxri" tfisser diarrhoea ; imma tfisser ukoll l-intestini, mit-Taljan visceri . Jidher li dari dil-kelma kienet tintuża ħafna għal dak li llum nifhmu bħala l-intern, jew il-ġewwieni, ta' xi ħaġa. L-ossu sagru: Din ġejja mit-Taljan imma ta' min jibqa' jiftakar dil-kelma xi tfisser. Bl-Ingliż ukoll tissejjaħ sacrum, u hi l-parti t'isfel tax-xewka tad-dahar. Kieku l-bniedem kellu denb, id-denb kien joħroġ mill-ġisem fejn jispiċċa l-ossu sagru. Jekk taqla' daqqa tajba fuq il-ponta tal-ossu sagru, tweġġa' ħafna. L-isem ġej mil-Latin, u fil-Latin daħal mill-Grieg. Kien hemm żmien meta l-Ingliżi kienu jsejħulha holy bone , imma mbagħad għażlu li jgħidulha sacrum . Din l-għadma m'għandha xejn qaddis, u x'aktarx li ġara kien li meta qalbu l-isem mill-Grieg ħadu żball, u t-tifsira vera tal-isem Grieg kien "l-għadma l-iebsa jew b'saħħitha". Il-vertebri : Il-ktieb ma użax il-kliem " ix-xewka tad-dahar ", imma kieku użahom kien jinftiehem aħjar. Ix-xewka tad-dahar torbot flimkien il- qafas tas-sider , magħmul minn tnax-il kustilja. Il-kelma Taljani kustilja qalet 'il barra l-kelma Maltija delgħa . Id-dliegħi baqgħu jissemmew biss fil-karettun. Il-ktieb isemmi wkoll l-imgħarfa tal-ispalla . Jidhirli li aħna aktar nafuh bħala il- ġewnaħ tad-dahar . Imma forsi l-iskapula nistgħu nsejħula l-imgħarfa, filwaqt li l-ġewnaħ tad-dahar jibqa' jgħodd għall-imgħarfa bil-muskoli mqabbdin magħha. Ix-xatba tal-karettun Ma nħallux kliem li dari kien komuni jintilef. Ma ninsewx il-kelma ġogi għall- joints . S'issa semmejna l-ġog tal-ispalla, il-ġog tal-minkeb, il-ġog tal-polz , il-ġog tal-pelvi , Il-kelma wirk ħallejniha tintilef. Imma l-Profs Debono uża lilha biex ifiehem lill-qwiebel il-femuri liema għadma hi – għax huma "wirk" kienu jgħidu. Illum ngħidu koxxa flok wirk. Imma l-kelma wirk niftakarha tintuża min-nies tar-raħal fejn trabbejt. Driegħ u Riġel . Jekk forsi nistgħu niġu skużati li tlifna l-kelma "wirk" għax flokha għandna l-kelma "koxxa", ħadd ma jiskużana jekk nitilfu għal kollox id-distinzjoni bejn Riġel u Sieq u Driegħ u Id . M'għandniex inwaqqgħu l-Malti għaċ-ċajt billi nġibuh li ma jafx jagħżel bejn arm u hand , u bejn leg u foot . Il-kliem li semmejna: Id-Driegħ L-Ispalla jew il-Kitf Il-Ġog tal-Ispalla Id-Driegħ ta' Fuq Id-Driegħ tal-Id L-Id Il-Pala jew il-Keff tal-Id L-Imgħarfa tal-Ispalla Il-Ġewnaħ tad-Dahar L-Abt Il-Ġog tal-Minkeb L-Ulna Il-Ġog tal-Polz Il-Kafas tas-Sider Il-Kustilji jew id-Dliegħi Is-Sinsla jew ix-Xewka tad-dahar L-Irkiekel tax-Xewka jew Sinsla L-Ossu Sagru Ir-Riġel Il-Wirk jew il-Koxxa Il-Koxxa jew il-Wirk L-Irkoppa Il-Galletta tal-Irkoppa Il-Pexxul Il-Qasba tas-Sieq Il-Pala tas-Sieq Il-Ħobża tas-Sieq Il-Vojt tas-Sieq L-Għarqub L-Għaksa Il-Qiegħ tas-Sieq (C) Ġużi Gatt Strada Mezzodi, li mbagħad saret South Street, u wara – Triq Nofsinhar, il-Belt. Ritratt meħud mill-paġna tal-Fb ta' Malta Tagħna u tal-Imgħoddi . REFERENZI [1] Għal min jixtieq iktar tagħrif fuq it-twelid tat-trabi f'Malta ta dari: Fiona Vella: Rwol il-Majjistri bejn 1900 u l-1990 , L-Imnara Vol. 10, Nru 4, Ħarġa 39.