WAQT ĦARBA S'GĦAWDEX Ix-xogħol qatt ma bżajt minnu imma daqstant ieħor dejjem fittixt il-bilanċ fejn imqar għal ftit mumenti nkun nista' nieqaf u nistrieħ u ngawdi l-frott ta' dak li nkun qed naħdem għalih. Għaldaqstant hekk kif għal dawn l-aħħar ġimgħat tħabatt u stinkajt biex ippreparajt ruħi għall-eżamijiet, bl-istess ħeġġa dil-ġimgħa tlaqt daqsxejn ir-riedni u ħrabt lejn il-gżira qariba tagħna Għawdxija. Bakkart biex nilħaq il-vapur kmieni u hekk kif waqt il-vjaġġ qasir iżżerżaqna fuq wiċċ l-ilma kaħlani u sabiħ minn quddiem il-gżejjer ta' Kemmuna, bħal iddubitajt jekk wara kollox nixtieqx li qatt jinbena dak il-famuż pont li għandu jgħaqqad liż-żewġ gżejjer prinċipali. Tgħid kieku dan is-sens ħelu ta' avventura jogħsfor? Il-bieba kbira tal-vapur tniżżlet u soqt ħafif il-barra bħal għasfur ħiereġ mill-gaġġa. Fost l-attivitajiet l-oħra li kont ippreparajt, kelli ppjanati wkoll xi intervisti interessanti. Għeżież qarrejja, peress li dan l-aħħar ħassejt in-nuqqas tagħkom, iddeċidejt li waqt din il-vaganza neħodkhom miegħi... L-ewwel intervista kienet ma' John Cremona fil-Ministeru t'Għawdex fejn bħalissa b'kollaborazzjoni ma' Heritage Malta, għaddejja wirja ta' xogħolijiet artistiċi tal-iskultur Vincent Apap. Uħud minn dawn ix-xogħolijiet kienu jinsabu fil-kollezzjoni riservata tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti, filwaqt li xi oħrajn reċentement ġew mogħtija b'donazzjoni lil Heritage Malta mill-familjari tal-artist stess u allura din hija okkażżjoni unika biex wieħed jarahom kollha flimkien. "Kull sena fin-Notte Gozitana, ġewwa s-swali tal-Ministeru t'Għawdex, tittella' wirja ta' xogħolijiet ta' kalibru sabiex il-poplu jkun jista' jgawdi u japprezza t-talenti artistiċi ta' numru ta' individwi li għamlu isem f'pajjiżna. Din id-darba l-għażla tagħna waqgħet fuq l-iskultur rinomat Malti Vincent Apap. Nixtieq insemmi li din hija l-ewwel wirja tax-xogħolijiet ta' dan l-artist li qed issir wara li huwa ġie nieqes fl-2003. Fuq uħud minn dawn ix-xogħolijiet artistiċi kien hemm il-bżonn li jsir xi xogħol ta' konservazzjoni mid-Diviżjoni tal-Konservazzjoni ta' Heritage Malta, kemm biex dawn jinżammu fi stat tajjeb u kif ukoll sabiex ikunu jistgħu jiġu esposti għall-pubbliku f'din il-wirja. Din il-wirja ġiet maqsuma f'ħames taqsimiet: xbiehat, busti ta' monumenti pubbliċi, xogħolijiet konnessi mal-familja rjali, xogħolijiet sagri u skulturi assoċċjati mat-tfal." Bdejna nduru ma' dawn ix-xogħolijiet li kollha għandhom l-istorja partikolari tagħhom. Fosthom laqgħatni ħafna bust li kien juri x-xbieha ta' żewġt itfal; proprjament iż- żewġt aħwa tal-artist, li huwa wettaq meta kellu biss 14 il-sena! "Fis-sezzjoni tat-tfal naturalment tara l-ispontanjetà u l-immedjatezza tal-karattri. Huwa xogħol frisk u forsi ftit anqas tradizzjonali mill-oħrajn. Ta' min isemmi illi Apap kien magħruf ħafna għall-ħeffa li kien jaħdem biha, fejn fi ftit minuti kien kapaċi jifforma xbieha tajba ħafna ta' dak li jkun poġġut quddiemu. Infatti waqt intervista li darba ta l-artist stess kien semma li ċerti individwi impenjatissimi ħafna, bħal ngħidu aħna Winston Churchill, kien allokalu għaxar minuti biss biex jippużalu. Il-kapaċità li jaħdem malajr xbieha fil-materjal li jkollu taħt idejh għenitu biex joħloq xogħolijiet li artisti oħra forsi jsibu aktar imprekattivi – bħal ngħidu aħna meta l-mudelli jkunu tfal u ma tantx ser joqogħdulek fl-istess poża għal ħin twil. Kien favorih ukoll il-fatt li kien jippreferi jaħdem 'live', bil-persuna preżenti quddiemu. B'hekk ix-xebħ kien joħroġ ħafna aktar." Infatti inklużi fil-wirja kien hemm ukoll busti ta' diversi personaġġi barranin magħrufa bħall-Prinċep Charles, id-Duka ta' Kent u l-Prinċep Filippu, Duka ta' Edinburgh. "Flimkien ma' ħuħ Willie Apap li kien pittur, Vincent Apap kellu l-opportunità li jitla' jaħdem f'Buckingham Palace fejn hemmhekk dawn iż-żewġ artisti Maltin wettqu xogħolijiet mill-ifjen li llum jinsabu f'bosta kollezzjonijiet privati. Permezz ta' din il-wirja għandna l-possibilità li napprezzaw l-id tal-iskultur li tidher ċara ħafna fuq dawn il-buzzetti tal-ġibs." Imxejna aktar il-ġewwa fejn did-darba kien hemm xi buzzetti ta' xogħolijiet sagri. "Vincent Apap ħadem bosta xogħolijiet għall-knejjes tal-gżejjer tagħna. Ma setax jonqos li peress li huwa kien minn Tas-Sliema, wieħed isib preżenza sabiħa u numeruża tax-xogħolijiet tiegħu fil-Knisja tan-Nazzarenu f'Tas-Sliema. F'din is-sezzjoni fosthom għandna dan is-sett ta' buzzetti konnessi ma' personaġġi tal-Bibbja li minnhom finalment inħadmu statwi kbar li jinsabu fil-knisja li semmejna." Inzerta illi l-biċċa xogħol l-aktar għal qalb John kienet proprju f'din is-sezzjoni... "Hija din l-istatwetta tal-ġibs mogħtija kulur sewdieni biex tixbaħ lill-materjal tal-bronż. Turi rappreżentazzjoni tat-tentazzjonijiet ta' Sant'Antnin. Jogħġobni ħafna l-istil li nħadmet bih: taħlita ta' stil tradizzjonali klassiku flimkien ma' dak modern. In-nisġa ta' figuri li bħal donnhom qed jissieltu biex joħorġu mill-forma tax-xbieha tal-qaddis huma qawwija ħafna u jwasslu l-messaġġ b'mod b'saħħtu u ċar." L-isfond tas-sala jagħlaq bil-kapolavuri monumentali ta' dan l-iskultur li ċertament huma l-aktar magħrufa mal-pubbliku. Sett ta' busti kbar, did-darba ta' diversi personaġġi Maltin kienu xempju tax-xogħol dettaljat li kien magħruf għalihom dan l-artist. Fl-istess ħin, il-qies imdaqqas tal-busti jagħti indikazzjoni ċara tal-kobor tax-xogħol finali meta komplut bil-bqija tax-xbieha tal-personaġġ. Ħasra li ma kienx hemm xi bust tal-ġganti li minnhom Vincent Apap sawwar il-funtana tat-Tritoni, liema xogħol probabbilment ser ikun dak l-aktar miftakar għalih. Sabiex wieħed ikollu aktar dettalji dwar il-ħajja ta' dan l-iskultur u kif ukoll informazzjoni dwar ix-xogħolijiet preżenti f'din il-wirja, wieħed jista' jakkwista l-pubblikazzjoni fejn wieħed isib kitbiet ta' Sandro Debono, Bernadine Scicluna, Kenneth Cassar, Gabriel Pellegrini u t-tim li wettaq xogħol ta' konservazzjoni fuq din il-kollezzjoni. Il-wirja ser tibqa' miftuħa sal-aħħar ta' Lulju 2011 (esklużi il-festi pubbliċi). Dħul bla ħlas. Ħinijiet: Mit-Tnejn sal-Ġimgħa mit-8:30am sas-12.45pm. Is-Sibt u l-Ħadd mid-9:00am sa 12:00pm. Għal aktar tagħrif wieħed jista' jċempel fuq 22100225. John Cremona li huwa responsabbli mill-organizzazzjoni ta' dawn il-wirjiet fis-swali tal-Ministeru t'Għawdex, ma naqasx milli jdawwarni wkoll mal-bqija tal-bini li ċertament għandu storja interessanti ferm. Infatti dan il-bini kien jifforma parti minn sptar antik li nbena fi żmien il-Kavallieri ta' San Ġwann għall-ħabta tat-18 il-seklu. Numru ta' kwadri artistiċi li bosta minnhom kienu jżejjnu s-swali ta' dawk iż-żminijiet, illum ġew restawrati u tpoġġew lura mill-ġdid mal-ħitan ta' dan il-post ħalli jkunu jistgħu jitgawdew aktar mill-pubbliku. Marbuta ma' dan il-post hemm ukoll ġrajja mqanqla dwar il-Kanonku tal-Kattidral t'Għawdex, Giovanni Maria Camilleri, li kien ħalla ġidu kollu biex inbena dan l-isptar, liema deċiżjoni probabbilment swietlu ħajtu meta huwa flimkien mas-seftura tiegħu sfaw maqtula f'daru fiċ-Ċittadella. U kumbinazzjoni, t-tieni lwog kien proprju fiċ-Ċittadella fejn did-darba John Cremona ħadni nżur wirja arkeoloġika li tinsab fiċ-Ċentru għall-Kultura u Arti (l-informazzjoni dwarha ser tidher il-Ħadd li ġej). Dan il-post li llum jilqa' fih diversi wirjiet u attivitajiet kulturali, fi żmien il-ħakma Ingliża kien intuża bħala ħabs. Is-swali medjevali, illum imdawwla u rinovati, jilqgħuk ħafna. Imma ngħid għalija l-aktar impressjonanti kien it-tinqix antik fuq il-ħitan tagħhom, fosthom ta' forom ta' jdejn u xwieni, li l-priġunieri ta' dak iż-żmien ħallew mal-ħitan bħala evidenza tal-preżenza tagħhom hemmhekk. "Hija proprju din l-atmosfera medjevali ta' dawn il-galleriji li jiġbduni kull sena lejn Malta," stqarret Colette Marchant, artista Franċiża li bħalissa qed tesponi x-xogħolijiet ta' pittura tagħha f'dan il-post. Infatti din hija t-tielet wirja li din l-artista qiegħda ttella' f'dan iċ-Ċentru. Magħrufa sewwa bħala pittriċi astratta, il-karatteristika ta' Colette hija li tpinġi mingħajr l-użu tal- pniezel u tiddiżinja biss b'idejha. Tispira ruħha ħafna mid-dawl u min-natura. Ix-xogħolijiet tagħha għandhom l-iskop li jwasslu messaġġ ta' trankwillità u ta' skoperta, b'mod sempliċi imma profond u kkulurit li jserraħ l-għajnejn, il-qalb u r-ruħ. Tgħix fi Franza imma waqt dawn il-wirjiet tagħżel dejjem li tmur toqgħod ix-Xlendi, post li hu għal qalbha ħafna, fejn speċjalment tapprezza l-kuluri ta' nżul ix-xemx li jżejjnu l-inħawi tal-madwar. Din il-wirja ser iddum sas-26 ta' Ġunju 2011. Ħinijiet mit-Tnejn sal-Ġimgħa bejn l-10.00am u l-4:00pm. Is-Sibt u l-Ħadd bejn il-11:00am u t-3:00pm. Aktar dettalji fuq 99855103. Deċiża li ngawdi dak kollu li seta' joffrili l-post, did-darba paxxejt il-lat antropoloġiku tiegħi fejn fis-swali ta' fuq taċ-Ċentru għall-Kultura u Arti skoprejt wirja oħra dwar il-Festi ta' Dari f'Għawdex. Din il-wirja etnografika tinkludi fiha bosta oġġetti relatati mas-suġġett tal-festi fi żminijiet antiki. Fosthom wieħed isib dekorazzjonijiet antiki ta' dari bħal skudetti tal-injam li jmorru lura għad-19-il seklu li wħud minnhom huma fil-forma ta' Kavallieri ta' San Ġwann u li magħhom kienu jiddendlu l-bnadar. Personalment għoġbuni ħafna r-ritratti li kienu juru xeni differenti mill-ħajja ta' snin imbiegħda. In-nies jippużaw ferħanin u kburin għar-ritratt kienu lebsin il-ħwejjeġ ta' dak iż-żmien, uħud fi sfond ta' nħawi li llum inbiddlu ħafna. Min jaf x'sar minnhom dawn l-individwi? Min jaf għadx hemm min kapaċi jagħrafhom illum bħala xi ħadd mill-antenati tiegħu? Ritratt minnhom kien juri l-Banda tad-Dudi, li kienet l-ewwel orkestrina li ffurmat f'Santa Luċija, Għawdex u li kienet tikkonsisti minn grupp żgħir ta' mużiċisti li kienu jduru fit-toroq Għawdxin sabiex iferrħu l-udjenzi li jinġabru madwarhom. Fost ritratti oħra li juru purċissjonijiet bl-istatwa tal-qaddis patrun, dak iż-żmien statwi ġodda fjamanti, kien hemm ukoll xi ritratti li juru tradizzjonijiet magħrufa bħall-Benedizzjoni Ewkaristika minn fuq il-baħar f'Marsalforn jew il-ġostra waqt il-festa tal-Madonna tal-Karmnu fix-Xlendi, b'qatta' żagħżagħ jistennew ħerqana biex jipparteċipaw. Ktejjeb żgħir miġbur mill-antropologu Dr Ray Debono Roberts ikompli jagħti aktar dettalji dwar dawn l-egħruq tal-festi Maltin. Sadanittant waqt din il-wirja wieħed isib ukoll formoli fejn qed tintalab informazzjoni u ritratti dwar il-festi t'Għawdex li kienu jsiru qabel l-1955 sabiex dawn jiġu nklużi f'pubblikazzjoni li qed tiġi ppreparata dwar dan il-qasam. Din il-wirja ser tibqa' miftuħa sal-aħħar ta' Ġunju 2011. Stagħġibt kemm kien hemm x'tara u dan meta kont qed indur biss fl-akkwati tar-Rabat Għawdex! Iżda issa kien imiss li nistrieħ ftit u għaldaqstant erħejtilha lejn il-villaġġ tax-Xlendi, fejn qrib it-taħbita nebbiexa tal-baħar ċar kristall, poġġejt f'restorant li dewwaqni naqra benna tal-kċina Għawdxija. Fl-istess ħin kont qed nistenna x-xemx tbatti ftit għax f'moħħi kelli avventura ċkejkna. Imma għalissa ser nieqaf hawn sabiex ingawdi daqsxejn dawn il-memorji sereni. Ngħidilkhom aktar il-ġimgħa d-dieħla... (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tad-19 ta' Ġunju 2011) Centru għall-Kultura u Arti Muzew Nazzjonali tal-Arti Torċa wirja etnografika
WAQT ĦARBA S'GĦAWDEX