F'dan li ġej se nippruvaw nistħarrġu fil-qosor l-istorja ġewwinija ta' Dun Ġorġ fuq l-isfond ta' diversi 'ambjenti' li aktarx sawruha, fosthom il-familja tat-trobbija tiegħu, il-qagħda ta' Malta fi żmien l-ewwel nofs ta' ħajtu, l-edukazzjoni formali tiegħu, u l-politika tal-Knisja Kattolika. Fl-aħħar nisiltu ftit prinċipji filosofiċi li setgħu nebbħuh fil-missjoni li wettaq. M eta naqraw dwar il-ħajja ta' San Ġorġ Preca (1880-1962) – kif ukoll dwar dik tal-biċċa l-kbira ta' qaddisin oħrajn – ħafna drabi l-inqas li ningħataw tagħrif huwa dwar it-tiswir psikoloġiku u t-tħejjija intellettwali tiegħu. Filwaqt li jgħidulna x'għamel u x'm'għamilx, fejn mar u ma marx, u x'qal u x'ma qalx, ħafna drabi jinjoraw għal kollox l-istorja l-aktar importanti u essenzjali tiegħu: dik psikoloġika, affettiva u formattiva ; dik l-istorja li ma tidhirx; li hi moħbija mill-għajnejn tal-pubbliku. Dan in-nuqqas jista' jidher tabilħaqq tal-għaġeb meta tqis li t-tiswir psikoloġiku u t-tħejjija intellettwali ta' persuna huma l-mutur li jmexxi u jħarrek bniedem f'dak kollu li jaħseb, jgħid u jagħmel. Mingħajr ma nintebħu, is-seħer kollu ta' nies bħal Dun Ġorġ – kemm għall-kontemporanji tiegħu, kif ukoll għalina – tiġi minn din l-istorja moħbija mentali u affettiva. Huwa wisq probabbli li, jekk ma niskoprux lilha, aktarx nibqgħu ma nistgħux inkunu nafu tabilħaqq min kien Dun Ġorġ. Għaldaqstant, analiżi filosofika professjonali tiegħu, bħalma qegħdin nagħmlu hawnhekk, l-aktar li tinteressaha hija proprju din l-istorja psikoloġika u intellettwali tiegħu għax huma dawn li waħedhom jagħaġnu l-personalità tal-individwu u ħafna drabi jikkundizzjonaw l-aġir u l-ħidmiet tiegħu tul ħajtu kollha. 1. Il-familja tat-trobbija Dun Ġorġ għadda l-ewwel sitt snin ta' ħajtu, mill-1880 sal-1886, fl-inħawi ta' bejn il-Mandraġġ u l-Baviera, il-Belt, qrib il-knisja tal-Karmnu. 1 Il-familja tiegħu ma kinetx minn dawk li f'dak iż-żmien kienu jissejħu tal-'pastażi', iżda tal-'puliti'. 2 Id-differenza kienet kwestjoni ta' qagħda ekonomika u klassi soċjali. Il-pastażi kienu l-fqar; il-puliti kienu tal-klassi ekonomika medja. Il-familja ta' Dun Ġorġ, infatti, kienet sta bene , kif ngħidu, 3 u kellha saħansitra s-seftura. 4 Id-dħul finanzjarju – kemm mill-pagi tal-missier (spettur tas-sanità 5 u, aktar tard, merkant 6 ) u ta' ommu (għalliema), 7 kif ukoll mill-proprjetà konsiderevoli li l-koppja kellhom mill-anqas fil-Ħamrun, il-Belt u l-Birgu 8 – kien kostanti u tajjeb ħafna għal dak iż-żmien. Dan hu biżżejjed sabiex jurina li, relattivament, kontra l-biċċa l-kbira tat-tfal ta' dak iż-żmien, Dun Ġorġ trabba fil-ġid. Dan ma setax jingħad għal kulħadd. Skont rapport uffiċjali tal-gvern kolonjali Britanniku f'Malta (1840), 'il-Maltin kienu f'qagħda mill-aktar miżera. Minħabba l-politika uffiċjali, dawk bl-iskola kienu ftit li xejn; in-nobbli qed imutu bil-ġuħ u l-bqija tal-popolazzjoni jinsabu f'sitwazzjoni ħafna agħar'. 9 Minn kull erbat irġiel li kienu kapaċi jaħdmu, wieħed kien bla xogħol fiss. Imma anki dawk li kienu jaħdmu b'mod fiss ma kellhomx dħul finanzjarju biżżejjed għall-għajxien tal-familja tagħhom. 10 'Id-dħul tal-Maltin,' kien ikkummenta osservatur Ingliż fl-1882, 'hu hekk baxx li kull tentattiv biex tinżamm dik id-dehra li l-Ingliżi jqisu diċenti jsir eżerċizzju li jixlihom'. 11 Dun Ġorġ trabba wkoll imfissed. Mhux biss kellu tliet ibniet qablu (ta' 10, 8 u 7 snin) biex jaqbdu fih, 12 u anki seftura, imma kien ukoll tfajjel marradi li, skont hu stess, ommu kienet tittrattah bħallikieku kien pupu tal-porċellana. 13 Dawn il-kundizzjonijiet fit-trobbija ta' Dun Ġorġ jissuġġerixxu li kellu ambjent protett ħafna (espress aktar tard f'organizzazzjoni li tipproteġi ż-żgħażagħ u t-tfal). Setgħu wkoll żviluppaw minn kmieni dik l-ispiritwalità Kattoika tipika ta' dak iż-żmien għal nies tal-klassi tiegħu, waħda li tisħaq l-aktar fuq il-benefiċenza u fuq il-ħarsien tal-ordni naturali/divin. Infatti, it-teoloġija Kattolika ta dak iż-żmien aċċettat għal kollox li l-fasla soċjali kienet, mhux biss naturali, imma wkoll divina. Għaldaqstant, apparti li l-ħakkiem kellu d-dritt li jikkmanda daqskemm il-maħkum li jobdi, is-sinjur kien fid-dmir li joffri l-benefiċenza lill-fqir daqskemm il-fqir li jkun ġwejjed u ubbidjenti. Skont din it-teoloġija, dan kien eżatt skont il-pjan ta' Alla u skont l-ordni naturali tad-dinja, anki l-faqar u anki l-benefiċenza. Dan l-ordni naturali jew il-pjan divin ta' kif kienu organizzati l-affarijiet ma seta' qatt jinqeleb jew jinbidel. Il-bnedmin ma setgħux 'jimminaw it-tronijiet tad-drittijiet divini', kif kien jingħad f'dak iż-żmien. 14 Dan lanqas l-organizzazzjoni ta' Dun Ġorġ, snin wara, ma kellha l-iċken intenzjoni li tagħmlu. 2. Il-qagħda Maltija Ideoloġikament, il-poplu li Dun Ġorġ trabba f'nofsu kien jaċċetta bħala naturali l-ħakma tal-barrani. Kemm il-poplu, kif ukoll il-mexxejja tiegħu, ma kinux imorru lil hinn mill-assunzjoni li Malta għandha tkun maħkuma minn qawwa politika u militari kbira bħalma kienet dik tal-Ingliżi. Il-biċċa l-kbira tal-Maltin ma kinux direttament ippersegwitati jew maħqura, imma kienu saru parti minn fasla soċjali li fl-aspetti kollha tagħha kienet qiegħda tifliġhom. Ekonomikament, Malta kienet biss sinna inferjuri fl-ingranaġġ enormi tal-imperu Ingliż. Il-miżerja tal-biċċa l-kbira tal-Maltin ma kinetx qiegħda tiġi miżmuma biss bl-operazzjoni attiva ta' xi wħud li kienu mdaħħlin fil-mekkaniżmu tad-deċiżjonijiet amministrattivi tal-politika f'Malta, imma wisq aktar bil-kooperazzjoni passiva tal-mases. Il-Maltin kienu ġew imdorrijin jaħsbu biss f'termini ta' ħakma u ma kinux jiddubitaw mis-sistema. Bin-nuqqas ta' ħila li jieħdu azzjoni kontriha, il-biċċa l-kbira tal-Maltin kienu qegħdin jaċċettaw implicitament l-istat oppressiv tagħhom u taċitament jikkonfermew il-qagħda magħkusa u mwarrba li kienu qegħdin jgħixu fiha. Il-mexxejja politiċi tal-Maltin kienu maqsumin bejn Riformisti u Antiriformisti, maqbudin f'taqbida ħarxa dwar l-identità kulturali tal-poplu Malti: min ried jiddefiniha f'termini Puniċi f'kuntest ta' realtà Anglo-Sassona u min f'termini Latini. Dawn kienu nqasmu b'reazzjoni għal tliet Kummissjonijiet Rjali Britanniċi li kienu saru bejn l-1877 u l-1878 dwar l-ekonomija u t-tassazzjoni, is-sistema edukattiva, u l-amministrazzjoni u t-tinfiq pubbliku. 15 B'xi mod jew ieħor, il-Kummissjonijiet riedu li tisseddaq l-'anglikanizzazzjoni' tal-Maltin. Filwaqt li r-Riformisti (ta' Sigismondu Savona) kienu favur, l-Antiriformisti (ta' Fortunat Mizzi) kienu kontra. It-taqbid bejn iż-żewġ naħat laħaq quċċata fl-1898, meta Dun Ġorġ kellu tmintax-il sena, minħabba li Ġeraldu Strickland (is-Segretarju Ewlieni tal-gvern) ippropona aktar riformi fil-qasam edukattiv. 'Il bogħod minn dawn it-trikkitrakki ta' politiċi li fl-aħħar mill-aħħar kienu qegħdin jgħadduha ħarir, jekk mhux anki tajjeb, il-poplu Malti kellu preokkupazzjoni kważi waħdanija: kif se jirnexxielu jitma' lil uliedu. Mill-bqija, kien bir-reliġjon li jehda l-aktar. L-uniċi partiti li l-poplu kien jidentifika ruħu magħhom kienu dawk tal-banda, li f'dan iż-żmien kibru u ssaħħew bla qies. Għalih il-festa tar-raħal, is-superjorità tal-każin, it-tlellix taċ-ċerimonji u t-tiżjin tal-knejjes kienu ħafna aktar importanti minn x'kienu qed jagħmlu l-politiċi. Hekk jew b'hekk, il-poplu ż-żgħir ma kellux problemi ta' identità kulturali, u wliedu skola ma kinux imorru. 'Min irid jara l-istat li fih tinsab imwassla Malta,' kellu jgħid Manwel Dimech fl-1901, 'għandu joqgħod jgħodd it-tallaba li jinsabu jiġġerrew mal-pajjiż. Nistgħu ngħidu li, minn kull tlieta min-nies li niltaqgħu magħhom, wieħed huwa tallab! Tallaba fl-ibliet, tallaba fl-irħula, tallaba fil-kafejiet, tallaba fi bwieb il-knejjes, tallaba jħabbtu wara l-bwieb tad-djar, tallaba jidhru fit-triqat mhux iżjed wieħed wieħed u tnejn tnejn, imma qatta qatta. L-art tat-tallaba saret tista' tissejjaħ l-art tal-Maltin!' 16 3. Il-karattru personali Diġà rajna li Dun Ġorġ qatt ma kellu f'moħħu li b'xi mod jaqleb ta' taħt fuq is-sistema politika u ekonomika inġusta li fiha kien qed jgħix il-poplu Malti. Frankament, la kellu r-rieda li jagħmilha u wisq anqas it-tħejjija psikoloġika meħtieġa sabiex iwettaqha. Probabbilment, qatt ma seta' jifhem sewwa, anki jekk ried, il-proċessi kumplessi ta' fasla ekonomika li kienet fundamentalment ħażina. Lill-poplu l-fqir Dun Ġorġ ma kienx jafu jekk mhux b'mod distakkat. Hu qatt m'għex fil-faqar u, għaldaqstant, il-faqar qatt ma seta' jkun jaf xi jfisser f'termini reali. Bħala ċittadin tal-klassi medja (u, aktar tard, bħala parti minn istituzzjoni qawwija u komda bħalma kienet il-Knisja), Dun Ġorġ qatt ma seta' jkollu l-ħila jobsor l-implikazzjonijiet gravi tal-għaks fuq kull livell tal-ħajja jew inkella il-profondità u l-intensità tal-umiljazzjoni, is-sens ta' ħtija u d-deterjorazzjoni fiżika u mentali li l-għaks ġab miegħu. Terġa' u tgħid, Dun Ġorġ kien minn qaddisu beżżiegħ. 17 Hu stess kien jgħid li kien qisu 'tiġieġa mgħaxxa'. 18 Drabi oħra kien qal li 'kont qisni sitt ħabbiet xaħam f'karta'. 19 It-tfal tamparu kienu draw il-karattru godard tiegħu u, meta kienu jitqassmu għal-logħob u lilu ma jagħżlu ħadd, fl-aħħar xi ħadd kien jgħid: 'Lil Ġorġ ħuduh b'xejn!' 20 B'karattru bħal dan, kull azzjoni li seta' jieħu Dun Ġorġ, kemm ta' tifel u kemm ta' adult, ma setgħetx ma tkunx nieqsa minn sentimenti ta' taqiegħ, ribelljoni u insidjożità. Bil-kontra, fi qbil mal-karattru tiegħu, kellha tkun azzjoni sielma u siekta, anki jekk persistenti. Min-naħa l-oħra, Dun Ġorġ kien tifel b'fantasija irrealistika. 21 Kien jiffantastika li kien qalbieni u li kellu l-ħila sa jitqabad mal-akbar golf u jirbaħlu. Psikoloġikament, dan hu aktarx indikattiv ta' persuna bi stima pjuttost baxxa tagħha nnifisha, persuna li, sabiex twettaq xi azzjoni sinifikattiva, teħtieġ l-appoġġ qawwi u kostanti ta' ħaddieħor. Meta kiber, l-organizzazzjoni tiegħu setgħet serviet ukoll għalhekk. Fuq kollox, Dun Ġorġ kien persuna marradija. 22 Aktar minn hekk, kien konxju ħafna ta' dan. Dun Ġorġ mhux biss intlaqat mit-tufojde meta kien għadu żgħir, 23 imma qabel ma ħa l-quddiesa kellu kriżi qawwija ta' dik li setgħet kienet fibrosi ċestika, jiġifieri marda ġenetika kronika fil-pulmun, 24 li f'dak iż-żmien ma kienx hemm kura għaliha. 25 Jista' jkun li kien għalhekk li kien jibla' riħ f'ieħor tul l-ixtiewi kollha. 26 Hu x'inhu, hemm evidenza biżżejjed sabiex tissuġġerixxi li Dun Ġorġ kien il-ħin kollu mbażża' mid-dgħufija tal-fiżiku tiegħu. 27 Infatti, kien spiss jgħid: 'Kif nista' jien norbot qalbi mad-dinja meta nistenna l-mewt minn ħin għall-ieħor?' 28 Din tista' tidher li kienet tingħad b'nofs ċajta, iżda ċajta ma kinetx, għax jidher li attitudni bħal din ġegħlitu jkun mixħut għall-pessimiżmu, speċjalment fir-relazzjonijiet tiegħu ma' oħrajn. 29 Dawn il-kwalitajiet kollha tal-karattru personali ta' Dun Ġorġ aktarx jindikaw li l-ispiritwalità li seta' jiġi dirett lejha kienet waħda introverta u mistika, u li kull azzjoni pubblika li seta' jwettaq kienet tkun f'sinkronija ma' dik l-ispiritwalità. Fil-fatt, dan kien evidenti fil-ħajja kollha tiegħu. 4. L-edukazzjoni inizzjali Fi żmien it-tfulija ta' Dun Ġorġ ma kien hemm ebda obbligatorjetà skolastika. Il-biċċa l-kbira tat-tfal, speċjalment tal-fqar, ma kinux imorru skola, kemm minħabba li kienu jgħinu lill-familji tagħhom jdawru sold u anki għaliex ma kienx ikollhom x'jilbsu, la ħwejjeġ u lanqas żraben. Dun Ġorġ ma kienx bħal dawn it-tfal. Għaldaqstant, huwa beda jingħata edukazzjoni formali sa minn ċkunitu. L-ewwel m'attenda kienu l-iskejjel primarji ta' Birkirkara 30 (fejn il-familja marret toqgħod fl-1886, meta Dun Ġorġ kellu sitt snin) 31 u l-Ħamrun 32 (fejn marret, fi Strada Rjali, ftit tax-xhur wara). 33 Fl-1892, ta' tnax-il sena, Dun Ġorġ daħal il-Liċeo, il-Belt, 34 fejn dam sal-1896. 35 Sentejn wara, fl-1898, ta' tmintax-il sena, daħal is-seminarju, il-Furjana, jistudja għal qassis. 36 Spiċċa s-seminarju tmien snin wara, fl-1906, ta' sitta u għoxrin sena. 37 Wara dan, m'għamilx studji formali aktar. Għal persuna tal-klassi soċjali tiegħu, Dun Ġorġ irċieva edukazzjoni formali tipika. L-istess fis-seminarju. Hawnhekk il-filosofija u t-teoloġija kienu jiġu mgħallma skont il-ħsieb Tomista hekk kif imġedded mill- Æterni patris (1879) tal-Papa Ljun XIII 'l quddiem. 38 Fost l-opri ewlenin li kienu jiġu mgħallma, kien hemm dawk taż-żewġ Ġiżwiti famużi, Mattew Liberatore (1810-1892) u Josef Kleutgen (1811-1883). Dawn l-istudji setgħu taw lil Dun Ġorġ bażi filosofika biżżejjed sabiex, fuq il-livell intellettwali, jifhem xi ftit aħjar x'kien qiegħed jiġri madwaru fid-dinja soċjali u politika. Min-naħa l-oħra, it-tnebbiħ biex Dun Ġorġ jibda xi tip ta' organizzazzjoni kateketika jidher li ġie bil-mod il-mod. Meta fl-1905, il-familja reġgħet biddlet ir-residenza tagħha fil-Ħamrun stess, minn Strada Rjali 'l isfel għal ħdejn il-knisja ta' San Gejtanu, 39 li biċċiet mill-kumpless tagħha (inkluż iz-zuntier) kien għadu qed jinbena. 40 Dun Ġorġ kien jitlajja madwar il-knisja u kien jinnota li fl-għalqa ta' quddiemha, magħrufa bħala Ta' Luxtu , 41 kienu jintefgħu ċorma ġuvintur ipejpu u jiċċaċċraw. Dun Ġorġ kien sar jafhom sew u kien joqgħod jitħaddet magħhom. 42 Dan jidher li wasslu sabiex jinnota li l-formazzjoni kateketika tagħhom kienet nieqsa għal kollox. Dwar dan kien joqgħod jitħasseb ħafna. 43 It-tnebbiħ li jibda jlaqqa' lil xi wħud minn dawk il-ġuvintur b'mod aktar formali jidher li tnissel minn hawn. Dwar dan Dun Ġorġ tkellem mal-konfessur tiegħu, Dun Alwiġ Attard, f'Jannar tal-1907. 44 Xahar wara, fi Frar, beda jlaqqa' l-ftit ġuvintur għat-tagħlim tal-katekiżmu fil-knisja Ta' Nuzzu, il-Ħamrun stess. 45 Imbagħad, fl-4 ta' Marzu, kera dar (magħrufa bħala n-'Numru Sei ') 46 fi Triq Fra Diegu, il-Ħamrun. Din id-data hija meqjusa minn xi wħud bħala l-bidu tal-M.U.S.E.U.M. 47 Hu magħruf li, sax-xhur ta' qabel ma ħa l-qaddiesa (jiġifieri sal-ħarifa tal-1906), Dun Ġorġ ma kellu ebda idea ċara fiex kellu japplika ruħu pastoralment. 48 Jidher li, flimkien ma' preokkupazzjonijiet pastorali oħra li seta' kellu f'dak iż-żmien, kien hemm, kif stqarr hu stess, li t-tagħlim tal-katekeżi fil-parroċċi 'ma kienx organizzat wisq'. 49 Tidher li kienet din l-idea ewlenija li nebbħet lil Dun Ġorġ, jiġifieri l-injoranza duttrinali. Fi ħsiebu ma jidher li kien hemm qatt xi idea ta' titjib soċjali ta' xi tip strutturali. Il-kunċett inizzjali tiegħu kienu purament klerikali fl-essenza tiegħu. 5. Il-fama Hekk kif, f'Marzu tal-1907, beda l-ħidma pubblika tiegħu, Dun Ġorġ beda mill-ewwel jiġi mwieżen min-nies fil-kuntest aktar wiesgħa tal-qagħda soċjo-reliġjuża Maltija, speċjalment fid-dawl tas-suspett li l-kuruna Britannika kienet qed tuża mezzi insidjużi sabiex bil-mod il-mod twettaq l-'anglikanizzazzjoni' ta' Malta. Sa żmien Dun Ġorġ, ftit li xejn jidher li kien hemm f'Malta inizzjattivi simili għal tiegħu, għajr forsi dak ta' Dun Franġisk Bonnici fl-1884. Flimkien ma' grupp ta' qassisin oħra, dan kien jgħaddi minn raħal għal raħal jgħallem il-katekiżmu lit-tfal. 50 Dun Ġorġ kien jafu dan, għax fl-1888 Dun Franġisk kien waqqaf id-Dar ta' San Ġużepp fil-Ħamrun, u kien għadu kemm miet fil-Ħamrun stess fi tmiem l-1905. 51 Malli Dun Ġorġ beda jaħdem min-'Numbru Sei', xi nies immedjatament qalgħuha li din kienet loġġa tal-mażuni. 52 Ir-raġuni ma kinetx biss li l-isem kien aktarx stramb u jissuġġerixxi xi ħaġa sigrieta jew moħbija (bħalma kienu l-proċessi tal-loġġa), imma ukoll aktarx minħabba li l-kunċett ta' Dun Ġorġ kien kontra l-vina ta' dak li dejjem sar is-soltu fis-sistema pastorali Kattolika f'Malta. Iżda dan ma kienx kollox. Kien hemm suspett sostenut u apparentement mifrux – anki fost il-kleru – li fil-fatt Dun Ġorġ kellu 'moħħu ħafif', 53 forsi minħabba l-marda pulmunari kronika li kellu. 54 Dan ma kienx xi suspett moħbi u mzekzek minn wara daharu. Anzi, kien pubbliku u spiss kien jingħad f'wiċċu b'ton ta' tmaqdir. 55 Infatti, fl-ewwel snin tal-ħidma tiegħu, Dun Ġorġ kemm-il darba ġie mgħajjar min-nies pubblikament fit-triq u nsultat li 'tilef rasu'. 56 Dawn l-imputazzjonijiet ta' mażunerija u ta' ġenn patoloġiku fil-konfront ta' Dun Ġorġ ma kinux jingħadu b'sens figurattiv jew omoristiku. Min kien jagħmilhom aktarx kien jifhem litteralment dak li kien qed jgħid. Il-konnotazzjoni kienet li Dun Ġorġ kien iddakkar mill-ereżiji Protestanti. Kien għalhekk li, fl-1907, qabel ma Dun Ġorġ ta lill-organizzazzjoni tiegħu l-isem ta' 'Mużew', 57 malajr beda jsejħilha l-'Kumpanija tal-Papidi' (jiġifieri Wlied il-Papa). Dan stqarru hu stess meta qal li dan l-isem kien għażlu 'biex lilha nżommha mbiegħda minn kull suspett ta' ereżija'. 58 Minħabba li popolarment u uffiċjalment Dun Ġorġ u sħabu bdew jitqiesu bħallikieku kienu Protestanti eretiċi minħabba r-riformiżmu impliċitu tagħhom, 59 l-oppożizzjoni ġieli ħadet xejriet vjolenti fiżikament, bħalma ġara f'Għawdex fil-bidu tal-1914, meta ġew mixħuta ġebel lil sħab Dun Ġorġ. 60 Fl-istess żmien, il-gazzetti Is-Salib u Malta Taghna xandru ittri koroh kontra Dun Ġorġ li akkużawh bi prepotenza, injuranza duttrinali, u ereżija. 61 6. Il-politika tal-Knisja Dawn kienu affarijiet serji, speċjalment meta meqjusa fil-kuntest tal-politika tal-Vatikan ta' dawk iż-żminijiet u l-effetti li din kellha f'Malta. Infatti, kien żmien meta nħolqot l-ideoloġija tal-primat papali, li saret b'reazzjoni u adattament għaċ-ċirkustanzi partikulari li l-Papa sab ruħu fihom fis-seklu 19. 62 Wara l-pubblikazzjoni tas- Syllabus Errorum (Ġabra ta' Ereżiji) mill-Papa Piju IX fl-1864, it-trijonf ta' min ried it-tisħiħ taċ-ċentralizzazzjoni fil-Knisja (iċ-'Ċentristi') ġie ssiġillat fl-ewwel Konċilju Vatikan tal-1870 waqt li fl-istess żmien il-Papa tilef l-aħħar setgħa temporali tiegħu fl-Italja magħquda. 63 F'dan il-Konċilju, il-Papa ġie ddikjarat infallibbli f'materji ta' fidi u morali u maħtur il-primat assolut tal-Knisja, jiġifieri l-kap suprem spiritwali u amministrattiv. 64 Fl-ewwel tletin sena wara dan l-iżvilupp ġdid, fi żmien il-pontifikat twil ta' Ljun XIII, il-pożizzjoni taċ-Ċentristi ssaħħet u kibret. Wara seklu sħiħ ta' disfatti u umiljazzjonijiet, fl-aħħar kien hemm impressjoni ta' restawrazzjoni: Ruma ekkleżjastika żahret b'istituzzjonijiet akkademiċi u amministrattivi ġodda; il-filosofija skolastika Tomista ġiet irxuxtata u mġedda biex twieġeb għall-ideat moderni u fid-difiża tal-awtorità papali; il-missjonijiet Kattoliċi ppenetraw sal-ibgħat trufijiet tal-art; kiber is-sens ta' mħabba, lealtà, ubbidjenza u fervur għall-Papa; u, għall-ewwel darba mill-bidu tar-rivoluzzjoni industrijali fis-seklu 18 'il quddiem, il-Knisja qabdet il-barri tal-'kwestjoni soċjali' minn qrunu. 65 Sa ċertu punt, anki dawk li kienu kontra l-politika ta' ċentralizzazzjoni (il-'Kulleġġjalisti') kienu kuntenti b'dan l-iżvilupp pożittiv ... sakemm fl-1903, wara Papa relattivament liberali (Ljun XIII), laħaq wieħed konservattiv sew – Piju X – li kien suspettuż minn kulma kien intellettwali u modern. Kontra l-Papa ta' qablu, li fittex kif jadatta lilu nnifsu u l-Knisja għall-era moderna, Piju X ħadha kontriha bil-qawwa kollha; talab konformità totali għall-primat assolut tiegħu; abolixxa mis-seminarji, il-kulleġġi u l-universitajiet Kattoliċi kollha l-ispekulazzjoni teoloġika u filosofika; neħħa bil-pulit minn pożizzjonijiet ta' setgħa isqfijiet li ma kinux jaqblu miegħu f'kollox; u ssuġġetta kull deċiżjoni tal-isqfijiet fid-djoċesijiet tagħhom għall-approvazzjoni tiegħu. 66 Fuq kollox, Piju X ippersegwita bla ħniena l-intellettwali Kattoliċi. Għalih, kulmin kien juri li ma jaqbilx miegħu, ma jaċċettax l-awtokrazija tiegħu jew anki ma jeħodhiex kontra dawn bi ħruxija, kien 'Modernista'. Għaldaqstant, kien isir immedjatament espost għas-sanzjonijiet u l-pieni tal-Vatikan. Fost ħafna ħwejjeġ oħra, fl-Enċiklika Pascendi dominici gregis tal-1907, Piju X ordna lill-isqfijiet sabiex jieħdu kull azzjoni meħtieġ ħalli jipprojbixxu kwalunkwe letteratura 'qarrieqa'. 67 Fl-istess waqt, fl-1904, minn wara l-kwinti Piju X kien qabbad il-kanonisti tiegħu sabiex jibdew iħejju strument legali u burokratiku li jagħti forma ġuridika u kostituzzjonali lill-ideoloġija tas-setgħa papali. Dan kien mingħajr preċedenti fl-istorja twila tal-Knisja Rumana, għax qabel il-Knisja kienet legalment immexxija minn ħafna liġijiet u normi li kienu jagħtu ħafna spazju għall-partikularità ta' kull djoċesi. Dawn il-liġijiet kienu jinġabru f'kompilazzjonijiet, li l-Papa neħħihom kollha biex ħoloq kodiċi ta' liġi ġdida li anki timponi filosofija waħda għall-istil ġdid ta' tmexxija fil-Knisja. Dan tlesta fl-1917, iżda sa minn qabel il-Papa ħadem bis-sħiħ sabiex jimponi fuq l-isqfijiet il-politika Vatikana ta' konformità, ċentralizzazzjoni u dixxiplina. 68 7. Il-ħarsien tal-merħla Din kienet is-sitwazzjoni politika tal-Knisja Kattolika meta f'Mejju tal-1909 l-Isqof Pietru Pace kkundanna l-organizzazzjoni ta' Dun Ġorġ. 69 Sakemm ma riedx jiġi ssuspettat hu wkoll li kien Modernista, l-Isqof Pace ma setax ma jitħarrikx kontrih. Bl-istess mod, lanqas ma seta' jitħarrek kontrih b'xi mod anqas minn sever ħafna. Fil-fatt, f'dak iż-żmien l-Isqof Pace kellu ma' wiċċu għad ta' nies li kienu qed ixandru tip ta' teoloġija evanġelika differenti ħafna minn dik tiegħu jew tal-Knisja uffiċjali. Ħaġa tal-għaġeb, bħal Dun Ġorġ dawn kienu kollha qegħdin joqgħodu jew jaħdmu l-Ħamrun. Fosthom kien hemm Manwel Dimech, Manwel Camilleri (magħruf bħala Vjoli ), Biagio Mastrotto, Gannbattista Falzon u Ġużè Maurin. 70 L-Isqof Pace kien ikkundanna lil Manwel Dimech l-ewwel darba fl-1900, 71 meta Dun Ġorġ kellu għoxrin sena u kien seminarista. 72 Ħdax-il sena wara, f'Ottubru tal-1911, l-Isqof Pace ikkundannah għal darba oħra. 73 Imbagħad, wara tliet ġimgħat, skomunikah. 74 Dan aktarx kien fl-istess żmien li Dun Ġorġ jingħad li kellu d-dehra famuża tiegħu ħdejn is-salib tal-Marsa. 75 Bħal Dun Ġorġ, Dimech ukoll kellu qabda qawwija popolari fil-Ħamrun, 76 u bħalu kien suspettat ta' mażun Protestant. 77 Fl-inkjesta tal-Isqof Mauro Caruana fl-1916 kontra Dun Ġorġ, Dimech issemma' espressament diversi drabi f'rabta ma' Dun Ġorġ; u dan, naturalment, ċaħad xi konnessjoni miegħu. 78 Manwel Camilleri Vjoli kien mill-Ħamrun u joqgħod qrib ħafna ta' fejn kien jgħix Dun Ġorġ meta kien tifel. Kontra Dimech, Vjoli la kellu ħsibijiet rivoluzzjonarji, la kellu movimenti warajh, la xandar gazzetti, la kien illuminat u lanqas tkellem favur in-nisa. Kien biss bniedem sempliċi li xtaq jgħix il-fidi tiegħu f'aktar profondità. L-Isqof Awżiljarju Anġlu Portelli skomunih f'Novembru tal-1914. 79 'Pubblikament iddikjara lilu nnifsu Protestant,' ħabbar l-Isqof Portelli fil-pastorali tiegħu, 'u għalhekk apostata.' 80 Bħal Dimech, Vjoli diversi drabi ssemma' espressament f'rabta ma' Dun Ġorġ fl-inkjesta tal-Isqof Caruana. 81 Biagio Mastrotto kien Franġiskan Minuri li qaleb mal-Protestanti. 82 Għal xi żmien, kien qiegħed jagħmel xi xogħol missjunarju evanġeliku f'Malta, speċjalment il-Ħamrun. L-Isqof Pace kkundannah f'Settembru tal-1909, 83 erba' xhur wara li kkundanna lil Dun Ġorġ. Dan sar minħabba li kienet ġiet iċċirkulata fost in-nies ittra miftuħa ta' Mastrotto li fiha għamel ħafna akkużi serji dwar abbużi mill-kleru. 84 Gannbattista Falzon u Ġużè Maurin kienu żewġ saċerdoti Maltin li neżgħu biex saru Protestanti. 85 L-ewwel wieħed kien Agostinjan mill-Furjana u l-ieħor Franġiskan Konventwali mill-Ħamrun. Minkejja li l-Isqof Pace skomunikahom f'April tal-1913, 86 il-kurja kellha suspetti qawwija li t-tnejn kienu ilhom jaħdmu minn taħt fost in-nies b'effett konsiderevoli, speċjalment fil-Ħamrun. 87 Fost affarijiet oħra, Maurin kien isostni ma' kulħadd li l-Knisja kienet mimlija 'imposturi, idolatriji, paganiżmu, superstizzjonijiet, dispotiżmi, politika, tirannija, assurditajiet, kontradizzjonijiet, falsifikazzjonijiet, interpolazzjonijiet eretikali', 88 u Falzon, min-naħa l-oħra, kien ixandar fost kulħadd 'il-korruzzjoni li teżisti fi ħdan il-kleru papista'. 89 8. Il-firxa tal-missjoni Kien f'dan l-ambjent delikat u kważi splussiv li Dun Ġorġ ferrex l-organizzazzjoni kateketika tiegħu, l-ewwel f'Malta – ibda mill-Ħamrun u minn Bormla 90 – imbagħad ukoll f'Għawdex; 91 u mhux biss fost il-ġuvintur, imma wkoll fost it-tfajliet. 92 Oriġinarjament, il-kunċett fundamentali ta' Dun Ġorġ – li jħejji lajċi għat-tagħlim kateketiku – kellu possibbiltajiet progressivi. Dan jista' jispjega l-oppożizzjoni inizzjali li qamet kontrih. Iżda maż-żmien (bejn wieħed u l-ieħor fil-bidu tas-snin tletin tas-seklu l-ieħor), dawn il-possibbilitajiet ġew innewtralizzati bl-assorbiment tal-organizzazzjoni tiegħu fi ħdan l-istruttura akbar tal-politika ekkleżjastika. 93 Dawn il-possibbiltajiet kienu aktarx ġejjin l-aktar mill-bidla soċjo-politika li wettaq Dun Ġorġ f'rabta mal-identità tal-persuna kredenti. Fuq il-bażi tas-sħubija bejn l-edukazzjoni tal-adulti u x-xogħol soċjali fuq naħa, u t-tagħlim u l-etika tal-Knisja fuq in-naħa l-oħra, 94 Dun Ġorġ tħallem li jibdel il-persuna kredenti minn riċevitur passiv għal donatur attiv; minn 'konsumatur' għal 'produttur'. 95 Għalkemm din tista' tidher bħala bidla insinifikanti, fil-fatt timplika bidla profonda ta' mentalità u perspettiva; timplika ekkleżjoloġija ġdida. 96 Essenzjalment, din kienet l-istess ekkleżjoloġija li xandar Dimech, 97 u l-istess ekkleżjoloġija li għamlet possibbli l-Konċilju Vatikan II. 98 Barra minn hekk, kienet tip ta' ekkleżjoloġija li, għall-anqas potenzjalment, sfidat l-eġemonija tal-klassijiet tradizzjonalisti u reazzjonarji. 99 Għaldaqstant, nistaqsu: X'kienu l-prinċipji ewlenin tal-filosofija ta' Dun Ġorġ fl-isfond tad-diversi ambjenti li jidher li sawruha? Dawn il-prinċipji aktarx għandna nfittxuhom fil-filosofija Kattolika li kienet prevalenti fi żmienu, partikularment dik skolastika ta' Liberatore u Kleutgen (li semmejna aktar 'il fuq). 100 Dawn kienu ż-żewġ arkitetti ewlenin tal- Æterni patris (1879) u, parzjalment, tar- Rerum novarum (1891) tal-Papa Ljun XIII. Huma prinċipji li nistgħu nfissruhom b'dan il-mod: L-EWWEL PRINĊIPJU: It-twettiq eżistenzjali u etiku tal-bniedem jissejjes fuq ir-realtà ontoloġika. Dan hu prinċipju li seta' kien imnebbaħ f'Dun Ġorġ minn Mattew Liberatore. Meta ngħidu 'twettiq eżistenzjali tal-bniedem' irridu nirreferu għall-ogħla perfezzjoni, realizzazzjoni u kuntentizza li jista' jkollu l-bniedem f'din id-dinja. Min-naħa l-oħra, it-'twettiq etiku tal-bniedem' jirreferi għall-aġir xieraq u tajjeb li jista' jagħmel il-bniedem. Dan it-twettiq jista' jintlaħaq biss, skont Dun Ġorġ, meta aħna nagħarfu li r-realtajiet kollha jinsabu f'ordni ġerarkiku b'Alla – ir-realtà perfetta – bħala r-ras tiegħu. Hu dan li nifhmu meta ngħidu 'realtà ontoloġika'. Għaldaqstant, il-bniedem jista' jsib is-sħuħija tiegħu f'relazzjoni xierqa ma' Alla, mal-bnedmin l-oħra u mal-ħolqien kollu. Dan it-twemmin fundamentalment skolastiku u Tomista, Liberatore (li kien anki ġie Malta bejn l-1848 u l-1849), 101 ħadha kontra l-idealiżmu ta' Emmanuel Kant (1724-1804), imma b'mod partikulari kontra l-idealiżmu etiku ta' Giovanni Gioberti (1801-1852) u Antonio Rosmini (1797-1855). Dawn ħafna drabi sejsu t-twettiq eżistenzjali tal-bniedem u l-aġir etiku tiegħu fuq bażi sempliċiment suġġettiva u psikoloġika. Dun Ġorġ m'għamilx hekk. Għalih jidher li ma setax jilmaħ ebda tip ta' ordni (eżistenzjali, etiku u aktarx soċjali) mingħajr Alla. IT-TIENI PRINĊIPJU: L-azzjonijiet etiċi jiġu prinċipalment definiti mill-kunsens tal-fidi. Għal Dun Ġorġ, Alla ma kienx sempliċiment kunċett; mekkaniżmu mentali li bih nistgħu nilmħu ordni (fejn jista' jkun li m'hemmx). Għalih din ir-realtà assoluta, li kontinwament toħloq u ssostni l-ħolqien kollu, ma kinetx sempliċiment ipotesi jew teorija. Kienet preżenza konkreta li wieħed seta' jesperjenzaha. Minn hawn jiġi t-tieni prinċipju tal-filosofija ta' Dun Ġorġ li seta' kien imnebbaħ minn Josef Kleutgen. Dan saħaq ħafna fuq il-kunsens intellettwali għall-kelma ta' Alla u għal Alla nnifsu. Dan il-kunsens isir mill-bniedem bil-libertà kollha, mhux sempliċiment mid-determinazzjoni li jista' jkollu, daqskemm mill-esperjenza ta' soċjeta komunitarja li (bħalma rajna fl-ewwel prinċipju) tirrikonoxxi lil Alla bħala r-realtà l-aktar għolja u perfetta. Kleutgen saħaq fuq dan it-tagħlim kontra filosfi/teologi Kattoliċi bħal George Hermes (1775-1831) u Anton Günther (1783-1863), li għallmu li ċerti atti ta' fidi jistgħu jissejsu biss fuq ir-raġuni umana mingħajr l-għajnuna tal-grazzja. Dan lanqas Dun Ġorġ ma kien iżommu. Bħal John Henry Newman (1801-1890; li tnebbaħ ħafna minn Kleutgen), Dun Ġorġ għaraf li l-aġir xieraq u tajjeb tal-bniedem jista' jilħaq il-perfezzjoni tiegħu biss fil-kunsens konxju, maħsub u ħieles tal-intellett fi ħdan komunità li temmen. IT-TIELET PRINĊIPJU: Il-ġid komuni huwa responsabbiltà ta' kull individwu. Kemm Liberatore u kemm Kleugten għallmu dwar in-natura essenzjalment komunitarja tal-bniedem. Dan hu tagħlim imnissel mill-filosofija ta' Aristotli (384-322 QK) u mħaddan minn Tumas t'Akwinu (1225-1274). Però jista' jkun li Dun Ġorġ tnebbaħ bih aktar direttament mit-tisħiq li għamel fuqu Kleugten fl- Æterni patris (1879) tal-Papa Ljun XIII, tisħiq mhux sempliċiment f'sens spiritwali daqskemm aktar u aktar f'sens etiku u soċjali. Il-Kattoliku, insibu f'din l-enċiklika, seta' tabilħaqq iwieġeb b'mod adegwat għall-problemi moderni soċjali bi prinċipji etiċi mingħajr ma jiċħad bl-iċken mod id-dimensjoni intellettwali tiegħu. Dan wera l-importanza tat- tagħlim tal-prinċipji etiċi Kattoliċi għall-ħidma soċjali u politika. Impliċitu f'dan it-twemmin hemm li t-tagħlim ikun aċċessibbli għal kulħadd u mhux, ngħidu aħna, għas-saċerdoti jew għall-isqfijiet biss. Għaldaqstant, bit-tħaddin ta' dan it-tielet prinċipju, jidher li Dun Ġorġ b'xi mod fehem li l-lajċi għandhom jingħataw l-istess possibbiltà ta' tagħlim daqs kull membru ieħor tal-Knisja. Għalhekk, fuq il-bażi tal-magħmudija tagħhom, il-lajċi ma kellhomx biss dmirijiet fil-Knisja, bħala membri passivi, imma wkoll drittijiet, bħala membri attivi u parteċipattivi. Din hi l-ekkleżjoloġija li l-Konċilju Vatikan II għallem fil-kostituzzjoni dommatika Lumen gentium (1964). 102 Dan jista' jkun l-aktar prinċipju filosofiku (ibbażat fuq it-tnejn l-oħra ta' qabel) li bih Dun Ġorġ għamel l-akbar impatt fuq il-ħajja tal-Knisja. Dan l-artiklu deher għall-ewwel darba fi Knisja Elfejn , ħarġa 97, ta' Lulju-Settembru 2011, pp. 3-21. _______________________ REFERENZI 1. Alexander Bonnici, Dun Ġorġ Preca: Ħajja-Xiehda-Dokumenti , Soċjetà Duttrina Nisranija, Malta, 1980, vol. I, p. 76. 2. Manwel Dimech, Il-Bandiera tal-Maltin , 26 ta' Frar, 1898, p. 3ċ; ara wkoll ibid. , p. 75. 3. Arkivju tal-Arċidjoċesi ta' Malta, Kurja tal-Arċisqof, Furjana, Malta , Pupul Galea, Inkjesta ta' Dun Ġorġ Preca mill-Isqof Mauro Caruana 1916-17 [ Inkjesta ] , f. 156; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 75. 4. Ibid.; u Ġrajjiet dwar Ħajjet Dun Ġorġ [ Ġrajjiet ];, kompilazzjoni mhux ippubblikata ta' esperjenzi personali, Malta, s.a. , f. 333v; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, 77. 5. John Formosa, Dokumenti għall-Ħajja ta' Dun Ġorġ [ Dokumenti ], Malta, s.a. , ff. 102r-104r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, pp. 65 u 85. 6. Lyceum Admission Book , Ħamrun, Malta, 1881-1899, p. 100; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 86. 7. Formosa, Dokumenti , ff. 102r-104r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 65. 8. AAM, Patrimonii , 1898, nn. 196-206; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 111. 9. Ara: Henry Frendo, Storja ta' Malta , vol. III, Klabb Kotba Maltin, Malta, p. 95. 10. Ibid. , p. 94. 11. W. Senior Nassau, Conversations and Journals in Egypt and Malta , S. Low, Marston, Searle & Rivington, Londra, ii, 261; ikkwotat minn C. Cassar f''Everyday Life in Malta in the Nineteenth and Twentieth Centuries', f'V. Mallia-Milanes, ed., The British Colonial Experience 1800-1964 , Mireva, Malta, 1988, p. 91. 12. Acts of Birth , Reġistru Pubbliku, Valletta, Malta; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 66. 13. Ara: Ġrajjiet , f. 1297r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 80 u 85. 14. 'Una Parola sulla Società Operaia di Mutuo Soccorso', La Voce di Malta , 17 ta' Lulju, 1886; ikkwotata minn E. Agius, Social Consciousness of the Church in Malta 1891-1921 , Media Centre Publications, Malta, 1991, p. 23. 15. Frendo, op. cit. , pp. 228-233. 16. Il-Bandiera tal-Maltin , 11 ta' Mejju, 1901, 4a. 17. Bonnici, op. cit. , vol. I, 98. 18. John Formosa, Ġrajjiet , f. 333v; Ġużeppi Caruana, ibid. , f. 231v; Salvu Cassar, ibid. , f. 958v; ikkwotati f'Bonnici, ibid. , p. 90. 19. Indrì Cortis, Ġrajjiet , f. 400Ar; ikkwotat f'Bonnici, ibid. , p. 100. 20. John Formosa, Ġrajjiet , f. 333v; Ġużeppi Caruana, ibid. , f. 231v; Salvu Cassar, ibid. , f. 958v; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 90. 21. Indrì Cortis, Ġrajjiet , f. 400Av; Ġużeppi Caruana, ibid. , f. 25v; Salvu Cassar, ibid. , f. 958v; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , pp. 98-99. 22. Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 108. 23. Tagħrif mogħti minn Dun Ġorġ stess, Marsa, Malta, 21 ta' Lulju, 1935; ara: Ġrajjiet , f. 1297r; ikkwotat minn Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 80. 24. Pupul Galea, Inkjesta , f. 156; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p.129. 25. D.H. Andersen, 'Cystic fibrosis of the pancreas and its relation to celiac disease', American Journal of Diseases of Children , 1938, vol. 56, pp. 344-399. 26. Fortunato Ellul, Ġrajjiet , f. 1351v; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 108. 27. Bonniċi, op. cit. , p. 129. 28. Salvu Cassar, Ġrajjiet , f. 902r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 131. 29. Lamberto Torbidoni, Analisi sulla Grafia di Giorgio Preca , Istituto Grafologico Moretti, Urbino, Italja, 1984, f. 2; ikkwotat, f'Bonnici, op. cit. , vol. III, p. 45. 30. Inkjesta , f. 103r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 92. 31. Liber Baptizorum , Arkivji tal-Parroċċa ta' Santa Liena, Birkirkara, Malta, vol. XVI, 25 ta' April, 1886; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 85. 32. Inkjesta , f. 103r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 92. 33. Lyceum Admission Book , Ħamrun, Malta, 1881-1899, p. 100; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 86. 34. Ibid. , p. 106; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 93. 35. AAM, Petizzjoni , 14 ta' Novembru, 1904; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 108. 36. AAM, Cataglogus Ordinatorum Melitensem Ecclesiam , 1889-1902, f. 116; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 111. 37. AAM, ibid. , 1902-1914, ff. 30-31; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 131. 38. Vincent Borg, 'The Faculty of Theology of Malta: A historical sketch', The Dove Homing in the Owl's Nest , Theology Students' Association, Malta, p. 130. 39. Ittra personali ta' Dun Ġorġ tat-30 ta' Jannar, 1913; ikkwotata f'Bonnici, op. cit. , vol. I, 124. 40. Indrì Cortis, Ġrajjiet , f. 389v; ikkwotat f'Bonnici, ibid. 41. Indrì Cortis, f'Formosa, Dokumenti , Kritika lil Alexander Bonnici, f. 5r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 158. 42. Indrì Cortis, ibid. , f. 1; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 124. 43. Duminku Ciliberti, Ġrajjiet , f. 1067r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 123. 44. Xhieda ta' Dun Ġorġ innifsu, Ġrajjiet , f. 1312r; ara wkoll: Alexander Bonnici, 'Il-Ħajja ta' Dun Ġorġ Preca', Dun Ġorġ , MUSEUM, Malta, 1965, p. 14; u Ewġenju Borg, 'Il-Fundatur', ibid. , p. 65; kollha kkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 154. 45. AAM, Xhieda ta' Dun Ġorġ innifsu, Atti Civili , 1918-19, f. 282v; ara wkoll: Anthony Degiorgio, Ġrajjiet , f. 1183r; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 157. 46. Indrì Cortis, Ġrajjiet , f. 390v; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 163. 47. Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 158. 48. Ibid. , p. 120. 49. AAM, Xhieda ta' Dun Ġorġ, Atti Civili , 1918-19, f. 283r; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 139. 50. Enrico Bonnici, Mons. Kan. Prof. F. Bonnici D.D. , Malta, 1955; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 142. 51. Ibid. 52. Indrì Corstis, Ġrajjiet , f. 390v; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 163. 53. Dun Ġużepp Muscat, Kappillan tal-Ħamrun bejn l-1897 u l-1928, Inkjesta , skont xhieda ta' Dun Ġorġ innifsu; ikkwotat minn Alexander Bonnici, 'Il-Ħajja ta' Dun Ġorġ Preca', Dun Ġorġ , MUSEUM, Malta, 1965, p. 19; u f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 208. 54. Ibid. 55. Indrì Cortis, Ġrajjiet , f. 441r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 190. 56. Eugenio Borg, 'Il-Fundatur', Dun Ġorġ , MUSEUM, Malta, 1965, p. 65; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, 191. 57. AAM, Atti Ċivili , 1918-19, f. 282r; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 170. 58. Ibid. , p. 172. 59. Mario Vella, Wara r-Repubblika , Valletta, Malta, 1979, pp. 7 u 18. 60. Manwel Dimech, Il-Bandiera tal-Maltin , 23 ta' Mejju, 1914, 3bċ. 61. Malta Tagħna , 23 ta' Mejju, u 13 ta' Ġunju, 1914; Is-Salib , 30 ta' Mejju, 6 ta' Ġunju, 13 u 20 ta' Ġunju, 1914; ikkwotati f'Bonnici, op. cit. , vol. I, pp. 265-273. 62. Ara: John Cornwell, Hitler's Pope , Penguin Books, Londra, Ingilterra, 1999, pp. 3 et seq. 63. Wolfram Kaiser, Christian Democracy and the Origins of European Union , Cambridge University Press, Cambridge, Ingilterra, 2007, p. 14. 64. Paul Misner, Social Catholicism in Europe , Crossroad, New York, USA, 1991, pp. 149-150. 65. Kaiser, op. cit. , p. 19. 66. Roger Aubert, 'Pius X – A conservatist reform pope', History of the Church , ed. minn Hubert Jedin, vol. IX, Burns & Oates, Londra, Ingilterra, pp. 385-388. 67. Misner, op. cit. , p. 304. 68. Thomas Mark Condon, The Sanctifying Function , School of Canon Law, Catholic University of America, Canon Law Studies, nru. 567, 2009, pp. 21-23. 69. Alexander Bonnici, 'Il-Ħajja ta' Dun Ġorġ Preca', Dun Ġorġ , MUSEUM, Malta, 1965, p. 19; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 210. 70. Dwar Dimech, ara: Mark Montebello, Dimech , PEG Publications, 2004, partikularment pp. 337-425. 71. AAM, Editti di Monsignor Pietro Pace , vol. 32, f. 223. 72. Għar-relazzjoni bejn Dimech u Dun Ġorġ, ara: Ġeraldu Azzopardi, Manwel Dimech u Dun Ġorġ Preca , Pubblikazzjoni Kumitat Monument Manwel Dimech, Malta, 1981. 73. Ibid. , vol. 35, f. 86, doc. 1. 74. Ibid. , f. 88, ad term. 75. Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 258 (inkluż nota 18). 76. AAM, Xhieda ta' Dun Ġużepp Muscat, Kappillan tal-Ħamrun bejn l-1897 u l-1928, Editti di Monsignor Pietro Pace , vol. 233, f. 299v, nru. III. 77. Ara, fost oħrajn: Manwel Dimech, Il-Bandiera tal-Maltin , 8 ta' Marzu, 1913, 4b. 78. AAM, Atti Civili , 1918-19, vol. 233, ff. 290v u 299v, nru. III. 79. AAM, Editti di Angelo Portelli , vol. 35, f. 15. 80. Ibid. 81. AAM, Atti Civili , 1918-19, vol. 233, ff. 290v u 299v, nru. III. 82. AAM, Corrispondenza Pace , 1911-12, vol. 15, doc. 175 83. Ara Montebello, op. cit. , p. 388. 84. AAM, Editti di Pietro Pace , vol. 35, f. 12. 85. AAM, Atti Civili , 1913, ff. 10-11. 86. AAM, Editti di Pietro Pace , vol. 35, f. 137. 87. Ara: Manwel Dimech, Il-Bandiera tal-Maltin , 19 ta' Lulju, 1913, 3a. 88. AAM, Atti Civili , 1913, f. 5. 89. Ibid. , ff. 8-9. 90. Ewġenju Borg, Inkjesta , f. 128; ikkwotat f'Bronnici, op. cit. , p. 195. 91. Joseph Adami, Kitba ta' Nazzarena Camilleri , s.a. , Malta, f. 31r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, 237. 92. Elvira Ellul, f'Formosa, Dokumenti , Kritika lil Alexander Bonnici, Sezzjoni Bniet, f. 8r; ikkwotat f'Bonnici, op. cit. , vol. I, p. 224. 93. Vella, op. cit. , p. 18. 94. Kenneth Wain u Peter Mayo, 'Malta', Perspectives on Adult Education and Training in Europe , ed. minn Peter Jarvis, National Insttitute of Adult Education, Leicester, Ingilterra, 1992, p. 250. 95. Vella, op. cit. , p. 18. 96. Emmanuel Agius, Social Consciusness of the Church in Malta – 1891-1921 , Media Centre, Blata l-Bajda, Malta, 1991, p. 56. 97. Montebello, op. cit. , p.p. 348-351. 98. Gabriel Flynn, Yves Congar's Vision of the Church in a World of Unbelief , Ashgate, Hampshire, Ingilterra, 2004, pp. 129-130 99. Vella, op. cit. , p. 8. 100. Ara n-nru. 4. 101. Ara: Mark Montebello, Il-Ktieb tal-Filosofija f'Malta , vol. 1, pp. 295-296. 102. Ara partikularment, nru. 32.
Dun Ġorġ fl-ewwel nofs ta' ħajtu (1880-1921)