http://schoolnet.gov.mt/history/F5/Matsec/Festi&Tradizz/Festi&Tradizz.htm Il-festa Maltija bdiet għall-ħabta tas-16-il seklu u kienet biss avveniment żgħir biex in-nies tar-raħal ifakkru l-qaddis jew qaddisa patruna tar-raħal. Ġeneralment xi familja sinjura u benefattura tar-raħal għall-okkażjoni tal-festa kien tqassam ikel bħal qagħaq, lewż, ħobż, imbid u frott lil dawk li kienu jmorru l-knisja jew jitqassam ikel lill-fqar. Dak Iż-żmien ma kienx hemm vari u banda kienet tkun xi erba' baħrin minn fuq l-iġfna ta' l-Ordni li kienu jdoqqu l-fifra u t-tambur. Qabel tibda l-purċissjoni kien ikun wieħed idur bit-tambur biex iħabbar li pruċissjoni kienet se tgħaddi minn dik it-triq. Kienu mxerrda ħafna l-hekk imsejħa Konfraternitajiet qisu grupp ta' devoti tal-patrun tar-raħal li kienu jaħdmu għall-festa u kien ikollhom xi privileġġi mill-Knisja. Kienhemm rivalita` kbira bejn il-Konfraternitajiet ta' l-irħula. It-tiżjin tal-festa kienu ikun ftit bandieri mikrija ġeneralment minn fuq il-bastimenti ta' l-Ordni. Dawn kienu jitpoġġew madwar iz-zuntier jew fuq il-bejt tal-Knisja. Bħala dawl kien ikun hemm xi lampi żejt u torċi. Biex l-arja tal-knisja tkun friska u tfuħ fuq il-kaptelli ta' l-oqbra fil-knisja jkun jpoġġu weraq tar-rand, larinġ u tal-ħarrub. Bħal nar ma kienx hemm u ħlief li hu magħruf li fl-1738 fil-festa ta' Santa Liena ġew sparati xi murtali żgħar, imbagħad fl-istess perjodu ġiet sparata mukettrija fil-festa ta' Santa Katerina fiż-Zurrieq. Il-ħruġ tal-vari fil-pruċissjoni bdiet għal ħabta ta' l-1620 meta f'xi festa tal-Madonna kienu joħorġu l-istatwa. Din kienet tkun l-istess Madonna normali minkejja li jkunu qed jiċċelebraw xi titlu tal-Madonna bħal taċ-Cintura, tar-Rużarju jew il-Lunzjata. Sa dak iż-żmien ma kienx hemm statwi tal-vari titulari u l-ewwel waħda li nafu biha hija l-vara ta' injam li fl-1627 ġiet mogħtija lill-knisja tal-Porto Salva ġewwa l-Isla. L-ewwel pruċissjonijiet bil-vari titulari saru f'Ħal Luqa meta fl-1781 ħarġu l-istatwa ta' Sant' Andrija u fl-1818 fiż-Zurrieq bil-vara ta' Santa Katerina fl-1829 f'Ħal Tarxien meta ħarġu l-vara tal-Lunzjata. Għalkemm in-nar illum hu l-aktar aspett popolari tal-festa dan beda bil-mod u meta riedu li jsir xi nar l-organizzaturi tal-festa kienu jġibu nies esperti li kienu jaħdmu fid-dipartiment tal-munizzjon ta' l-Ordni. Jingħad li f'nofs is-seklu 18 fiż-Zurrieq użaw is-sulfarelli. Fl-1801 daħlet id-drawwa li lejlet il-festa jittella' spettaklu ta' ġigġifogu li ġejja mit-Taljan Giuco di Fuoco. Sa dak iż-żmien ma kienx hemm Maltin li jaħdmu n-nar, sakemm fl-1876 ġie jżur Malta l-Prinċep Albert u ġie kummissjonat ċertu Ingliż kunjomu Pain biex jagħmel in-nar. Iżda tant ħareġ xogħol ħażin li lil dan Pain ħaduh il-qorti. Minn dak inhar dilettanti Maltin bdew iġibu nies minn Sqallija biex jagħmlu in-nar u l-Maltin bdew jitgħallmu minnhom u maż-żmien saru esperti daqshom. L-idea ta' festa b'ħafna ċelebrażżjinjiet kbar bdiet mill-Kavallieri meta dawn fis-seklu 18 bdew isubu kull skuża biex jagħmlu festa bħal ngħidu aħna l-ħatra ta' Gran Mastru ġdid, Papa ġdid jew biex ifakkru. Fl-imgħoddi ħafna mill-festi kienu jiġu matul is-sena skond il-kalendarju tal-Knisja. Eżempju San Girgor suppost jiġi fl-4 ta' Marzu, il-Lunzjata fid-19 ta' Marzu, u San Publiju fid-19 ta' Jannar. Mad-dati ta' dawn kien hawn ħafna drawwiet marbuta mal-biedja eżempju meta tiżra' l-frott jew ħxejjex jew skond it-temp li jagħmel f'ċerti festi ikunu jafu kif ħa jkun il-ħsad. Fil-fatt ħafna mix-xogħol li kien isir fil-biedja kien regolat skond ċerti festi għaliex kien aktar faċli li wieħed jiftakar il-festa milli xi data partikolari. Dan illum kollu spiċċa għaliex il-festi kollha bdew isiru fis-sajf biex jiġbdu aktar nies u turisti.
Il-Festi Maltin