Din il-ġimgħa ddeċidejt li nlaqqgħakhom man-Nutar Paul George Pisani li huwa iben il-mibki poeta magħruf Għawdxi, Ġorġ Pisani. Iltqajna fl-uffiċċju tiegħu li jinsab fil-proprjetà fejn hu kien jgħix flimkien mal-ġenituri tiegħu fi Triq Putirjal, ir-Rabat, Għawdex. Faċċata, donnu biex iżomm għajnejh fuq il-post li għex fih għal bosta snin, stajt nilmaħ il-mafkar tal-bronż ta' Ġorġ Pisani li tpoġġa hemmhekk fit-23 ta' Ġunju 2001. Bħas-soltu, apparti li segwejt il-kitbiet tal-poeta, għażilt ukoll li niltaqa' mal-uniku iben tiegħu sabiex permezz tad-diskussjoni tagħna, nifhem aħjar min kien dan il-persunaġġ. Huwa tassew illi x-xogħolijiet ta' artist jistgħu jirriflettu wħud mill-emozzjonijiet u l-perspettivi tiegħu. Madanakollu, jiena nemmen li ħadd ma jista' jiftaħlek tieqa intima fuq individwu, aktar minn dawk li jkunu għexu miegħu. Għal bosta drabi, Paul stqarr illi għalih missieru kien enigma peress li kien bniedem riservat ħafna. Iżda xorta waħda, mal-mogħdija tad-diskursata tagħna, feġġu rivelazzjonijiet interessanti li komplew għanew il-ġrajja ta' min kien il-poeta Ġorġ Pisani; punti li nittama li xi student tal-Malti għad jitħajjar jistudja aktar fil-fond dwarhom. Ħass is-sejħa reliġjuża Twieled ir-Rabat, Għawdex fis-6 ta' Mejju 1909. Tgħallem fl-iskola primarja tal-Gvern u fil-Liċeo t'Għawdex. Jidher li f'żogħżitu huwa kellu xi delużjoni ta' mħabba li kidditu ħafna tant li rari tkellem dwarha ħlief permezz tal-iżvog f'xi poeżiji, fosthom 'Għanja Moħbija' u 'Kelma Nassiesa'. Kien f'dan il-perjodu wkoll li huwa beda jieħu t-taħriġ biex isir patri. "Fl-adoloxxenza tiegħu missieri ħass is-sejħa reliġjuża u beda n-novizzjat mal-Patrijiet Franġiskani Kapuċċini fejn kellu l-isem ta' Fra Alipju," qalli Paul. "Hemmhekk huwa għamel studji avvanzati fil-letteratura klassika u fit-teoloġija, filwaqt li beda jikteb poeżiji bil-Malti fir-rivista tal-Franġiskani Kapuċċini 'L-Immakulata'." Iżda kif qal Carm C. Cachia f'kitba tiegħu dwar dan il-poeta, "Donnu lanqas fil-protezzjoni ta' dan il-post qaddis, ma sab il-paċi interna li kien qed ifittex." U infatti, wara xi żmien, Pisani ħalla l-kunvent. Sar għalliem "Wara li ħalla l-kunvent, missieri beda l-karriera tiegħu bħala għalliem. Fl-1935 huwa nħatar bħala l-ewwel surmast tal-Malti fil-Liċeo t'Għawdex. Kien f'dan iż-żmien li huwa ntroduċa l-istudju tal-Malti fis-Seminarju t'Għawdex." Waqt il-gwerra "Fl-1940, fl-eqqel żmien tal-gwerra, huwa ġie msejjaħ Malta biex jaħdem fid-Dipartiment tal-Informazzjoni fejn ħadem bħala traduttur u ko-editur tal-ħarġa Maltija tal-'Information Service Bullettin'. Barra minn hekk, huwa kien jgħallem it-Taljan u l-Malti fl-iskola sekondarja tal-bniet fil-Belt Valletta, filwaqt li ntroduċa l-istudju tal-Malti lill-istudenti tal-Kunvent Sacred Heart f'San Ġiljan," kompla jirrakkuntali Paul. Sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ f'Għawdex "Meta fl-1942 missieri ġie maħtur Assistant Information Officer għal Għawdex, huwa fetaħ Information Bureau kważi fl-irħula kollha t'Għawdex. Kien f'dan iż-żmien li huwa kellu sehem kbir fil-ġabra tal-qamħ mingħand il-bdiewa Għawdxin." Minn kliem Paul intbaħt li dan kien perjodu sinifikanti ħafna fil-ħajja ta' missieru. "Ma kienx faċli li tikkonvinċi lill-Għawdxin biex joħorġu l-qamħ li kienu kabbru, ħażnu u ħbew. Meta bajda ta' tiġieġa kienet tiswa prezz għali mmens, tista' timmaġina kemm kien il-valur tal-qamħ! L-Għawdxin huma nies li tgħallmu jfendu għal rashom għax fuq dil-gżira, matul is-snin, spiss intelqu għal rieħhom. Kulħadd kien jara kif jiżra' xi ħaġa u jrabbi xi annimal biex ikollu l-provvisti meħtieġa. Għalhekk meta l-awtoritajiet bdew jipprentendu l-qamħ mingħandhom, kien bħallikieku riedu jeħdulhom it-teżori tal-familja," spjegali Paul. Jidher li mhux darba u tnejn li l-qiegħa saħnet għax il-pressjoni minn Malta kienet kull ma tmur tiżdied minħabba li l-ikel fil-gżira prinċipali kien għoddu spiċċa għal kollox u kien hemm bosta li kienu qed jgħoddu ruħhom b'mitlufa. "Kulħadd kien jaf li l-Għawdxin kellhom il-qamħ mistur. Imma x'setgħu jagħmlu? Jidħlu għalihom bl-armi biex jeħduhulhom? Fi żmien ta' gwerra? Meta għandek bżonn in-nies miegħek u mhux kontrik? Kienet sitwazzjoni iebsa u infatti darba minnhom, kienu għoddhom ħaġġruh lil missieri meta mar jipprova jkellem lil xi bdiewa biex jagħtuh il-qamħ għall-Maltin!" kompla Paul. Imma sa fl-aħħar, Pisani rnexxielu jsib mezz tajjeb kif jieħu li jrid... "Beda jiftiehem mal-arċipriet ta' kull knisja sabiex jgħid lin-nies li wara l-barka tal-quddiesa, se jkun hemm xi ħadd barra biex ikellimhom. Hu kien joqgħod jistenna n-nies barra fuq iz-zuntier u bil-kalma kollha kien jispjegalhom illi jekk ma kienux se jgħinu permezz tal-qamħ tagħhom, Malta kien se jkollha ċċedi u tiftaħ il-bibien għall-għadu. Apparti minn hekk, huwa beda jistaqsihom jekk kellhomx bżonn xi razzjon għalihom minn Malta ħalli meta jitla' bit-trakk għall-qamħ, itella' miegħu dak li jkunu talbuh. B'hekk l-irjus irtabu u l-affarijiet irranġaw ruħhom. Dawn l-esperjenzi kienu eventwalment nebbħuh biex fl-1945 jikteb id-dramm 'Il-Ġabra tal-Qamħ'." Wara l-gwerra "Meta ntemmet il-gwerra, missieri reġa' daħal għalliem u beda jgħallem il-Malti, ir-Reliġjon, l-iStorja u l-Latin fil-Liċeo t'Għawdex. Sadanittant, huwa baqa' jaħdem ukoll fid-Dipartiment tal-Informazzjoni u ħafna għadhom jiftakru l-filmshows li kien jorganizza wara nżul ix-xemx fil-pjazez t'Għawdex sabiex jeduka l-poplu u jżommu aġġornat dwar il-ġrajjiet kurrenti. Barra minn hekk, fil-Banca Giuratale fir-Rabat, Għawdex, huwa fetaħ uffiċċju ċentrali b'kamra għall-qari attrezzata ħafna fejn wieħed kien isib jaqra ġurnali, rivisti u kotba dwar suġġetti varji. Fuq inizzjattiva tiegħu wkoll, kienu nstallati loudspeakers tar-Rediffusion fil-pjazez t'Għawdex mnejn il-poplu kien jisma' l-aħbarijiet u l-avviżi tal-Gvern," qalli Paul bi kburija lejn ix-xogħol siewi li wettaq missieru. Wieħed mill-pijunieri tax-xandir f'Għawdex Għalkemm personalment seta' kien riservat, ċertament Pisani kellu ħeġġa liema bħalha biex itejjeb il-qagħda tal-Għawdxin u tal-gżira t'Għawdex. Infatti hu kien ukoll wieħed mill-pijunieri tax-xandir f'Għawdex. "Kien hemm refuġjat Malti f'Għawdex, ċertu Vella, li meta missieri wrieh bix-xewqa li kellu li jsib mezz kif ixandar xi programmi minn Għawdex għal Għawdex, dan ħareġ b'sistema rudimentali li kienet taħdem bil-linji tat-telefon u permezz tiegħu, missieri beda jxandar il-programmi u jinstema' fil-pjazez." Id-dramm li daħlu fl-inkwiet Fl-1945 Pisani ppubblika l-ktieb 'L-Għid taż-Żgħożija' li fih hemm uħud mill-aqwa xogħolijiet tiegħu. Infatti, poeżija minnhom li ġġib l-istess isem, akkwistatlu t-titlu tal-Poeta taż-Żgħożija. Fil-prefazju tal-ktieb il- Prof. Ġużè Aquilina kiteb hekk: "Tneħħi... l-waqtiet suwed ta' qtigħ il-qalb jew disperazzjoni, l-akbar motiv tal-poeżija ta' Pisani tibqa' ż-żgħożija qalbiena li tħares 'il quddiem mimlija ħeġġa u mgħaġġla fit-tiġrija tal-ħajja." Iżda apparti xogħol ieħor li kiteb fl-istess żmien, żgur li xejn ma ħalla mpatt fuq Pisani daqs id-dramm 'Is-Sengħa tal-Imħabba'.... "Missieri kien isiefer ħafna u spiss kien jieħu l-opportunità biex imur jara xi dramm barrani. B'hekk, huwa ġie espost għat-teatru tal-kontinent. Ġara li darba ġietu f'rasu li jikteb id-dramm 'Is-Sengħa tal-Imħabba' li kien jitratta t-tema ta' familja li titfarrak meta tidħol bejniethom it-tielet persuna. Id-dramm kien jispiċċa bi tmiem negattiv li jqanqal bosta mistoqsijiet. Inzerta li dan ix-xogħol għoġob lil xi studenti universitarji u dawn iddeċidew li jaħdmuh fir-Radio City l-Ħamrun," beda jgħidli Paul. "Il-busillis beda meta dan id-dramm ġie rrekordjat għar-Rediffusion u allura daħal fid-djar kollha. U hemm qam pandemonju sħiħ għax kien hemm min tkaża bis-suġġett tad-dramm. Ngħiduha kif inhi, illum tidħak jekk tarah. Imma f'dak iż-żmien, għalkemm kulħadd kien jaf li kien hemm il-problemi fil-familji, in-nies kienet taħbihom taħt it-tapit bla ma ħadd kien jipprova jara kif se jsolvihom. Mhux talli! Imma għamluha tabù li titkellem dwarhom!" Iżda agħar minn hekk, skont Paul kien editorjal pjuttost kiefer li ġie ppubblikat f'Leħen is-Sewwa li nkorla lil missieru u affettwalu wkoll saħħtu, anki jekk is-soltu ma kien iħalli xejn ikiddu. "Min kiteb l-editorjal, b'malizzja semma' li ma kienx sewwa li għax ikollok esperjenza ħażina f'ħajtek, tmur iċċappasha fuq il-palk. Naturalment kien qed jirreferi għall-istorja ta' mħabba li kellu missieri f'żgħożitu. U din tant tagħtu ġewwa, li għamel libell lill-ġurnal, għalkemm xorta tilfu għax l-imħallef qal f'sentenza klassika li ma kienx sewwa li fuq il-palk tipproġetta sitwazzjonijiet mhux feliċi tal-ħajja!" Jidher li maż-żmien dan l-inċident twarrab mal-ġenb, tant li Pisani kompla jikteb fl-istess ġurnal għal diversi snin wara. Madanakollu, Paul ma jistax jifhem kif mument sinifikanti bħal dan li juri l-ewwel ċaqliqa lejn ir-realiżmu fid-dramm Malti mhux qed jiġi kkunsidrat fil-kotba ta' llum li jitrattaw l-Istorja tad-dramm f'Malta. "Jiddispjaċini meta jiġri dan. Mhux għax qed nitkellem dwar missieri. Imma għax mhux qed niktbu b'mod onest u mhux qed nagħtu kreditu lil min ħaqqu. Uħud donnhom għandhom l-għan li jsemmu biss lil dawk il-kittieba u l-poeti li ġew wara l-gwerra filwaqt li qed iwarrbu lill-oħrajn li ġew qabilhom daqslikieku dawn ma jgħoddu xejn biex wasalna fejn wasalna llum. Ħażin nagħmlu jekk ninsew li mingħajr il-passat m'hemmx preżent," sostna iben Pisani. Iżżewweġ ta' 54 sena Fl-1963 Ġorġ Pisani jiżżewweġ lil Rose nee' Formosa minn Kerċem, li kienet 32 sena iżgħar minnu. Sena wara kellhom lil Paul u t-tnejn rabbewh f'għożża liema bħalha. Kont kurjuża jekk bħala iben, hu qattx ħass il-piż ta' missier li kien daqstant popolari f'Għawdex? "Jiena tlajt b'ċertu reverenza u sottomissjoni edukata lejn il-ġenituri tiegħi u qatt ma ħabbatthom. Nistqarr li kont inħoss xi ftit responsabbiltà għall-fatt li l-missieri kienu jafuh ħafna nies u ma ridtx li nħammarlu wiċċu b'xi mod," ftakar Paul. Staqsejtu wkoll jekk qattx xtaq li laħaq lil missieru f'età iżgħar? "Ħa nghidlek, l-aktar li nixtieq hu li għadu ħaj," irrispondini kemmxejn imqanqal. "Qattgħajt tfulija sabiħa ferm miegħu. Veru li lħaqtu ta' età kbira imma mbagħad gawdejt mill-fatt li ma damx ma ħareġ bil-pensjoni u allura kellu ħafna ħin għalija. Infatti spiss kont noqgħod niġri ma' djulu u min jaf kemm laqqgħani ma' nies li llum huma miti bħal Mary Meylak, Erin Serracino Inglott, Frenċ tal-Għarb eċċ." "Konna mmorru wkoll għall-passiġġati twal fil-kampanja Għawdxija li tant kienet għal qalbu. Kien miġbud ħafna wkoll lejn l-Istorja u infatti kiteb diversi poeżiji relatati fosthom 'Il-Ġgantija t'Għawdex', tant li hemm min isibu wkoll bħala l-Poeta tal-Istorja. Madanakollu jien aktar naħseb li kien jixtieq jibqa' magħruf bħala l-Poeta t'Għawdex. Kellu mħabba kbira għal dil-gżira kif jixhdu bosta mix-xogħolijiet tiegħu, fosthom l-'Innu Għal Għawdex' li hawnhekk għadu jindaqq meta jispiċċa xi programm tal-banda u warajh jindaqq l-Innu Nazzjonali." Kien kuġin ta' Carmelo Borg Pisani Skoprejt fatt ieħor dwaru li probabbilment ftit jafuh. "Missieri baqa' reliġjuż ħafna, anki wara li ħareġ mill-kunvent. Fil-fatt naħseb li l-għeżeż ħaġa li ħalla fija kien ir-rispett lejn ir-reliġjon, apparti li derrieni wkoll b'ċertu awto-dixxiplina u valuri sodi. Intant, kull fil-għaxija konna ninxteħtu ngħidu r-rużarju flimkien u hekk kif inlestu konna ngħidu wkoll Ave Maria għall-mejtin tagħna. Niftakar li missieri kien isemmihom kollha wieħed wieħed kuljum: il-ġenituri, in-nanniet, iz-zijiet, il-kuġini eċċ. Fosthom dejjem kien isemmi lil ċertu Karmenu li kont naf li kien kuġin tiegħu imma xejn aktar," irrakkuntali Paul. "Però jidhirli li darba minnhom ikkuntattjah il-kittieb Lawrence Mizzi peress li kien qed jagħmel xi riċerka dwar Carmelo Borg Pisani u kien sar jaf li missieri kien prim kuġin tiegħu. Huwa talbu għal xi informazzjoni dwaru imma akkost li s-soltu missieri dejjem jgħin lil kulħadd, lil dan talbu biex lil Borg Pisani jħallih jistrieħ. Għandek tkun taf li missieri kien espert tal-arti diplomatika ta' kif ma jweġibx mistoqsija jekk jiddeċiedi hekk. Ħadd ma kien jaf li dan l-individwu kien jiġi minna għax missieri qatt ma kien isemmieh ma' ħadd. Lanqas magħna ma kien jitkellem dwaru. Qatt ma kkummenta dwar jekk kienx jikkunsidrah bħala traditur jew xi ħaġ'oħra. Donnu għalih kien biss membru tal-familja – il-kuġin." Kien gwida ta' personalitajiet importanti "Dari d-Dipartiment tal-Informazzjoni kellu taħt il-ġurisdizzjoni tiegħu wkoll it-turiżmu. Għaldaqstant, parti minn xogħol missieri kien li jdawwar personalment m'Għawdex lil bosta personalitajiet importanti u anki lill-aġenti tal-ivjaġġar li kienu qegħdin jiskopru lill-gżira. Fatt interessanti huwa li baqa' jagħmel dan ix-xogħol sa meta kellu 80 sena, anki jekk bla ħlas. 'U dak il-pajjiż għandu bżonnu!' kien jgħidli meta ġieli lmentajt miegħu." Awtur Prolifiku Ġorġ Pisani ppubblika tmien kotba ta' poeżiji, sitt drammi, ġabra ta' novelli, ġabra ta' essejs, żewġ rumanzi u żewġ ġabriet ta' leġġendi Għawdxin. Barra minn hekk, wara mewtu, fis-sena 2000 il-Prof. Oliver Friggieri stampa antoloġija mill-kotba kollha ta' Pisani bl-isem 'Ġorġ Pisani – Poeżiji' filwaqt li ibnu Paul ippubblikalu l-ktieb 'Id-Duwa tal-Maddalena' li kien jikkonsisti f'ġabra ta' tagħrif folkloristiku. Iżda fir-realtà ibnu stqarr miegħi li hemm ħafna aktar x'jiġi ippubblikat. Matul ħajtu, Pisani rebaħ bosta konkorsi u premijiet letterarji. Ngħata l-premju governattiv 'Malta Literary Award' u l-premju internazzjonali 'Città di Valletta'. Fl-1986 inħatar membru għal ħajtu tal-Għaqda Poeti u fl-1992 il-Gvern Malti onorah bil-Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika. Fl-1997 il-Kunsill Lokali tal-Belt Victoria onorah b"Ġieh il-Belt Victoria'. Ġorġ Pisani miet fl-24 ta' Frar 1999. Skont ibnu, il-funeral tiegħu kien xhieda tar-rispett li n-nies kellha lejh hekk kif kienu bosta dawk li attendew għall-quddiesa li ġiet ikkonċelebrata minn 61 saċerdot. Fl-2006 segwitu martu Rose iżda għal Paul, il-memorja tal-ġenituri tiegħu hija ħajja daqs qatt qabel. (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (23 parti) fit-Torċa tad-19 t'Ottubru 2014) Fra Alipju Ġieh il-Belt Victoria Ġorġ Pisani Ġorġ Pisani – Poeżiji Għanja Moħbija Għaqda Poeti Id-Duwa tal-Maddalena Il-Ġabra tal-Qamħ Il-Ġgantija t'Għawdex Innu Għal Għawdex Is-Sengħa tal-Imħabba L-Għid taż-Żgħożija L-Immakulata Midalja Għall-Qadi tar-Repubblika Patrijiet Franġiskani Kapuċċini poezija Prof. Ġużè Aquilina qamħ Radio City l-Ħamrun Tieni Gwerra Dinjija
Missieri kien enigma