Kont se nagħlaq seba' snin. Kienet l-annus horribilis għall-familja tiegħi, speċjalment għal ommi. Ix-xahar tar-ritorn lejn l-iskola bir-riħa tfuħ ta' pitazzi ġodda u rigi tal-injam għadhom mhux ixellfa, u lapsijiet għadhom twal bit-tarf mhux imgiddem. Ix-xahar tal-qlib tat-temp u, dak iż-żmien meta l-klima kienet differenti minn dik tal-lum, il-ħruġ mill-ġdid tal-ħwejjeġ bil-kmiem twal. Dik is-sena, iżda, kien ix-xahar tat-tluq. L-ewwel wieħed minn tliet ħuti li telqu lejn il-kontinent t'hemm isfel. F'numru 90 Triq San Ġużepp kien hemm ġimgħat sħaħ ta' biki u tinwiħ. Fil-kamra ta' barra kien hemm kaxxa kbira ħafna tal-injam li fiha, għal ġimgħat sħaħ, kienu qegħdin jiġu stivati kull xorta ta' affarijiet bi tħejjija għat-tluq. L-ewwel togħma qawwija ħafna tal-emigrazzjoni. 10 ta' Settembru. Filgħodu kmieni fl-istess dar kien hemm biki jgħajjat u tgħanniq li ma riedx jinħall, għajnejn ħomor skarnati u wċuħ iċċassati. Kienu ħaduni l-ajruport ta' Ħal-Luqa, dak li kellu gallarija miftuħa li tagħti għal fuq ir-runway, biex naraw it-tluq. Tixjir tal-aħħar, xi ritratt ukoll jidhirli, imbagħad l-ajruplan jieħu rankatura twila u jinqata' mill-art u ħuti jibku u jien nara l-ajruplan jogħla u jiċkien u jiċkien sakemm sparixxa. Kif sparixxa xi ħadd qal,"Daqshekk, telaq. Ma nerġgħux narawh." Lura d-dar kien hemm skiet kbir u stramb. Bdejt nirrakkonta kif inqata' l-ajruplan u waħda minn ħuti widdbitni niskot. Reġa' Settembru. Kont il-Vatikan. L-aħħar ġurnata fil-fatt, l-aħħar jum ta' sitt ġimgħat li fihom rajt minn kollox, inkluż wieħed raġel liebes l-abjad ġej mill-Polonja. Qed nippakkjaw il-bagalji u xi ħadd ġie fil-kamra. Mur għand is-soru għax ċempillek xi ħadd." Ma kinitx esperjenza normali li jċempilli xi ħadd għax id-dar ma kellniex telefown. Ħija l-kbir. Boqq, stramba kif ħija l-kbir qed iċempilli Ruma. Qalli, "Qed inċempillek mill-airport ta' Ruma." "Ta' Ruma?" "Iva, għax aħna tlaqna." "Tlaqna minn Malta. Min jaf meta nerġa' narak." U l-linja tinqata'. U mmur lura fejn kont, nippakkja l-bagalja bil-ħwejjeġ, biċ-ċikkulata li xtrajt mill-Upim u l-iStanda u nħossni vojt u mifxul. Min jaf meta nerġa' narak. L-għada ninżel lura Ħal Luqa. U nerġa' nara 'l ommi bid-dmugħ. Qiegħda titkellem ma' waħda mara li ma niftakarx min kienet. Qaltilha li l-bieraħ kienet l-airport biex tara lill-kbir jitlaq għal dejjem u llum biex tara liż-żgħir jiġi lura. Il-logħob stramb tal-ironija tal-ħajja. Tirrepeti ruħha l-istorja. Stramba kif din it-tielet darba hija l-anqas waħda li ħallietli impressjonijiet f'moħħi. Niftakar ftit minnha. Jekk m'iniex sejjer żball, il-jum tat-tluq ma rajtux għax kont l-iskola, aktarx konna qed nagħmlu l-eżamijiet tal-aħħar. L-istorja tal-emigrazzjoni: kerha u mimlija niket. Attwalment il-familja min-naħa ta' missieri kellha storja ta' emigrazzjoni li kienet tmur lura ħafna. Għandi l-impressjoni, imċajpra ħafna, li l-pa kellu xi kuġini "Maltin ta' Lixandra". U għandi l-impressjoni, imċajpra ħafna aktar, li xi darba din il-kuġina ta' Lixandra kienet ġiet tarana jew inkella kienet ġiet Malta. Jista' jkun li għandi żball. Imma bqajt inżommha f'moħħi u għandi dispjaċir kbir li qatt ma ltqajt ma' dawn in-nies u lanqas biss naf x'jisimhom. Id-darbtejn li kont l-Eġittu ħsibt ħafna fuqhom u lejl minnhom fil-lukanda fil-Kajr immexxija mill-militar ħlomt li kont Lixandra qalb ħafna nies kollha jgħiduli li aħna kuġini. Imma wiċċhom m'għaraftux. Hemm tant stejjer. Pereżempju l-karti tal-ittri blu, li kienu jintwew b'mod stramb u li missieri kien jimla biex jibgħat lejn l-Awstralja. U darba kull tant konna nirrekordjaw każett li fih titkellem il-familja kollha u nibagħtuh lejn l-Awstralja u mbagħad, ġimgħat wara, jasal ieħor b'risposta. Ommi dejjem tinfaqa' tibki wara l-ewwel kelma u missieri jeħodha magħha biex tiskot u tkompli titkellem u jkollu jwaqqaf ir-rekording u jerġa' jibda u terġa' l-istess storja xi erba' darbiet. U niftakar l-ewwel parcel li wasal minn Melbourne: pakkett daqsiex mimli b'ruxxmata remiżolji u flokkijiet u srievet u souvenirs kollha orsijiet koala u kangaruni jħarsu lejk se jaqbżu fuqek l-aħħar. Qed niftakar, kont tkellimt dwar hekk f'Washington DC waqt serata mħejjija mill-ambaxxata Maltija hemmhekk u l-kummissjoni tal-UE fl-Istati Uniti. Ftit xhur qabel kont New York u qbadt lanċa lejn Ellis Island. F'dak il-post fejn kienu jiddaħħlu l-emgiranti wara vjaġġ twil bil-baħar, stħajjilt ġgajta Maltin, aktarx tliet kwarti minnhom illitterati, li qabżu mill-misraħ tar-raħal għat-toroq u t-torrijiet ta' New York, iħarsu bħal mifxula sakemm iħalluhom jgħaddu. U stħajjilt 'l ulied in-Nanna Venut ukoll. Stejjer malinkoniċi ħafna dawn. Għaliex it-tluq ta' dawn ħuti u ta' eluf oħrajn lejn il-kontinent t'hemm isfel u n-naħa l-oħra tal-Atlantiku, fost artijiet oħrajn, kien tluq impost mill-qagħdiet ekonomiċi tal-pajjiż. Huwa minnu li kien hemm dawk l-uħud tgħoddhom fuq ponot subgħajk li telqu għax ħassew il-blata żgħira wisq. B'paragun ma' dawk li telqu minħabba l-qgħad u l-futur ekonomiku mċajpar il-Fredu Gambinijiet kienu ftit ħafna. U m'għandniex xi ngħidu, dawn kienu emigranti differenti minn dawk li għamlu fortuna kbira jqaħħbu n-nisa fl-akwati maħuġin ta' Londra. Huma wkoll differenti ħafna minn dawk li wara l-2004 telqu lejn l-akwati affluwenti tal-kontinent ix-xwejjaħ, bejn b'avventura, bejn bil-ħsieb ta' affluwenza akbar. Qiegħed naħseb fuq dawk li telqu bla ma riedu; telqu għax ma setgħux jgħixu f'darhom anki jekk ix-xewqa tagħhom kienet li jibqgħu; telqu b'qalbhom maqsuma u għamlu minn kollox biex ħallew id-dell tagħhom warajhom. Dan kollu ġie jħabbat ma' moħħi għaliex il-bieraħ bdejt naqra Diaspora: Maltese Overseas Settlement ta' Henry Frendo, pubblikazzjoni sabiħa ta' Midsea Books . Mhuwiex l-ewwel ktieb li qrajt dwar is-suġġett, u kull darba li niftaħ ktieb li jirrakkonta l-istorja tad-diaspora Maltija, iqumu ħafna tifkiriet, ħafna fantasiji bħal filmati antiki fuq is-super8, jew dawk aktar riċenti miġbudin bil-VHS, donnhom jaqbżu u bil-kuluri jiddewbu kollha f'kannella maħmuġ li jfakkrek fiż-żmien li ma jirnexxilux inessi.