1. L-aħbar li Michael Refalo ġie msejjaħ għal ħajja ferm aħjar minn din inxterdet f'ħakka t'għajn. Diversi kienu saru jafuh f'dawn is-snin tiegħu għas-servizz tal-poplu. Ħafna għalhekk stqarrew kliem ta' tifħir dwar ħidmietu. Bir-raġun, għax kellu karattru mill-aqwa. Ġentili, preparat li jgħin, u fuq kollox kien difensur sod ta' dawk li kienu jirrikorru għandu. Ta' tifel imrobbi f'familja fil-politika kont diġà smajt ismu ħafna snin ilu. Fid-diffikultajiet kbar li l-Partit Nazzjonalista kellu jgħaddi minnhom fl-Oppożizzjoni bi Gvern Laburista li ma tantx kien għaddej isegwi r-regoli tad-demokrazija. Fejn il-libertà tal-espressjoni kienet nieżla u kien hawn biża' fil-pajjiż, f'dak li tgħid, f'dak li tagħmel, u agħar, f'dak li jgħidu dwarek kien hemm. 2. F'din is-sitwazzjoni trabbew numru ta' bnedmin li bil-kuraġġ u bid-determinazzjoni kienu magħquda biex iġibu lura d-demokrazija u r-renju tad-dritt. L-Avukat Michael Refalo hemm kien ikun, ma kienx joqgħod lura milli juri li huwa parti mill-ġenerożità u l-altruwiżmu li kien qed jikber fost partit fejn ma kienx jaqbillek tkun miegħu. Dawk li kienu nazzjonalisti kellhom jaħdmu u jgħixu fil-moħbi. Biss Michael hemm kien ikun. L-ewwel fost il-klijenti varji tiegħu. Jiddefendihom il-Qorti fid-diversi bżonnijiet. Ma kienx avukat li kellu xi sezzjoni partikolari, anzi kellu minn kollox. Ma kienx jistħi jew joqgħod lura milli jidher fit-toga tiegħu mal-kurituri u l-awli ma' dawk li ma kellhomx. Mhux l-ewwel darba jew tnejn kont narah għaddej jittratta u jiddefendi, iktar u iktar meta mit-tielet sena tal-kors kont nidħol nipprova ngħin lil missieri. 3. Mhux darba jew tnejn kont insibu ma' missieri jieħu kafѐ bejn ħaġa u oħra. Inkella nsibhom fil-kamra tal-avukati jiddiskutu. Kawżi kontra xulxin kellhom ukoll. Niftakar ċertu karattri partikolari. Niftakru li kien bħal dawk l-avukati ġenwini u twajba li kienu jkunu dejjem konvinti li l-klijent tagħhom, ġej minn fejn ġej, f'dik il-kawża għandu raġun biex ibiegħ. Huwa kellu uffiċċju mqabbad sew. Kien jaf mill-esperjenza diretta l-bżonnijiet tal-poplu u kien jaf għal min qiegħed jaħdem u jagħti l-karriera u ħajtu. Proprju din il-parti twila servietu ta' riserva qawwija għall-artikoli li kien jikteb Ħadd wara Ħadd, u iktar tard meta ġie maħtur fl-Eżekuttiv bħala ministru. Ma kienx maqtugħ jew xi rappreżentant ta' xi . Kien tal-poplu għall-poplu. 4. Kull nhar ta' Ħadd, meta iktar politiċi kienu jieħdu ħsieb jiktbu f'din il-gazzetta, Michael kien ikun hemm. Jikteb b'attenzjoni u intelliġenza. Daqqa naħa u daqqa oħra, jinbex u jwassal għal diskussjoni f'dak li kien għaddej. Ma qagħadx lura milli jidhħol fejn għandu, wisq u wisq inqas li jikteb għas-sewwa. Niftakru li mhux kulħadd kien japprezza dan u laqqat xi libell jew tnejn. Għax, bir-raġun, kien hemm min jiddejjaq jispiċċa fil-kitba ċara tiegħu. Il-linka ma naqsitux u kull editur kien jaf li kien jista' jiddependi fuqu, iktar u iktar meta bejn l-1972 u l-1980 kien jokkupa huwa stess il-kariga ta' editur ta' 'il-mument'. Il-kitba kienet ta' persuna lejali, li anke jekk ma taqbilx miegħu f'kollox, kont tapprezza li ġejja minn ideal politiku li jemmen fih. Ma kienx fil-partit għall-interess iżda għall-prinċipju. Kien parti sħiħa minn dak li l-partit għamel lilu nnifsu fl-1987 meta l-pajjiż inbidel lura għas-sewwa. 5. Huwa serva b'attenzjoni u b'umiltà fil-Parlament għal żmien twil. Ġie elett fl-1971 u baqa' hemm sal-2003, tnejn u tletin sena mhux ċajta. Kelli x-xorti nkun fl-istess Grupp Parlamentari miegħu meta ġejt elett fl-1998. Kien jitkellem bis-serjetà, biss qatt ma kien jonqos milli jitbissem u jiċċajta. Kellu paċenzja wkoll, speċjalment bija membru ġdid li kont nippreżenta domanda parlamentari fuq oħra u ma noqgħodx għar-risposti. Kien jaf x'inhuwa jagħmel. Kieng ħal qalbu fis-settur tat-turiżmu, li rawwem u kabbar kemm felaħ. Forsi mhux kulħadd fehem fejn ried jasal, biss illum ħadt pjaċir nara kemm ingħada kredtu. Għamel diversi regoli li servew u bena tajjeb l-istrutturi legali u amministrattivi. Ħadem b'dedikazzjoni u qatt ma smajt min ma kienx konvint minn dan. 6. Apprezzajtu iktar meta fl-2003 sibtni rrid immexxi 'l-quddiem is-settur kumplikat tal-Ġustizzja. Hemm stajt narah iktar mill-viċin ta' dak li wettaq fil-ftit żmien li kien fil-pożizzjoni. Kellu fuq naħa jmexxi 'l-quddiem id-diversi emendi li kienu ġew konklużi u jitqegħdu fis-seħħ wara dak li l-Ministru Joe Fenech vara fil-Kodiċi ta' Organizzazzjoni u Proċedura Ċivili. Għall-ewwel darba nfetaħ staġun ta' emendi li qabel ħadd ma kien għamel u li ppermettewli ndaħħal iktar u iktar jien. Ma kienx mument faċli, speċjalment meta l-mentalità u l-kultura legali kienet kontra dak li sar. Biss huwa rnexxielu jżomm il-kolp u jinsisti biex l-emendi jibdew jaħdmu u ma jiġux injorati. Mhux biss dan, imma kellu l-kuraġġ u d-determinazzjoni li jibda l-proċess biex jitwaqqaf iċ-Ċentru tal-Arbitraġġ. Il-bidu ta' mekkaniżmi alternattivi għall-Qorti bdiehom hu. Mexxa 'l-pajjiż 'il quddiem sew u kif kelli l-okkażjoni naqra l-files ministerjali kien ċar mill-bidu f'dak li jrid. Ċentru li sibtu tajjeb għal dak li ridt nibdel li llum għaddej sew b'ħafna xogħol. 7. Qalbu ma waqfitx tħabbat għal pajjiżna. Meta spiċċa jservi fil-Kamra għażel bil-qalb li jmur l-Ingilterra bħala Kummissarju Għoli. Kien kburi b'din il-ħidma u pożizzjoni. Serva lill-poplu u sar jaf diversi politiċi fil-House of Commons u Lords. Bena rabtiet personali u segwihom sa kemm seta'. Fir-realtà baqa' attiv sal-aħħar, isegwi dak li għaddej u miżmum għall-integrità, l-onestà, kuraġġ u determinazzjoni. Għal diversi bħali, tlifna persuna ta' sustanza. Biċċa mit-tessut u mill-mużajk ħaj tal-Partit Nazzjonalista tmur miegħu. Mill-qalb il- lill-familja tiegħu.
Tlifnieh