Huma bosta dawk li jikkritikaw lill-Knisja u jakkużawha b'esegerazzjonijiet fir-rakkonti tal-qaddisin, speċjalment il-qaddisin martri tal-ewwel sekli tal-Knisja ta' Kristu. Jekk wieħed ma jkunx jaf sewwa l-istorja ta' din il-letteratura martirjali bla dubju jintebaħ li dak li jkun qiegħed jaqra huwa esegerat, imma jekk wieħed jindaga l-għax u l-għaliex ta' dawn l-istejjer jifhem l-iskop tagħhom bla ma jibqa' jsostni li dawn huma kollha esegerazzjonijiet u nvenzjonijiet. San Bastjan ta' Gerrit van Honthorst L-epoka tal-martri ħallietilna erba' ġeneri ta' kitbiet martirjali: Passjonijiet Leġġendi Eżortazzjonijiet Ma jidhirx li fl-orjent il-Ħaġġiografija, jew l-istudju u l-kitba ta' ħajjet il-qaddisin, żviluppat fil-liturġija tal-quddiesa. Kuntrarjament fil-Knisja Latina, u fuq kollxo fil-Knisja Afrikana ta' żmien Santu Wistin, kien isisr il-qari tal-passjonijiet tal-martri fil-velja li kienet issir lejlet il-jum tal-festa tal-martri. Din l-użanza insibuha aktar tard fil-lezzjonarji ta' Spanja, tal-Gallja u ta' Milan. L-Atti tal-martri huma fil-verità ir-rendikont uffiċjali tal-proċessi fil-qrati tal-ewwel martri Nsara. F' sens usa, danit-terminu jintuza sabiex jiddeskrivi il-proċess u l-mewt tal-martri. Jekk irridu nagħmlu klassifikazzjoni aktar attenta għal dawn l-Atti tal-Matri, nistgħu naqsmu dawn l- fi tliet kategoriji prinċipali. Martirju ta San Ġorġ ta' Rapporti uffiċjali mill-interrogaturi (bil-Llatino ). Dawk l-aktar importanti huma ftit fin-numru u dawn saru sabiex jedifikaw il-fidili. L- ("Atti tal-martri xillitani") huma eżempju tipiku ta' din il-klassi. Rapporti mhux uffiċjali miktuba minn xhieda li raw b' għajnejhom il-martirji jew min xi wħud li semgħu r-rakkonti mingħand xhieda li raw b' għajnejhom. F' din il-kategorija insibu il- (il-martirju ta' San Polikarpu), fejn ikollna nammettu li l-immaġinazzjoni tax xhieda hija waħda kbira ħafna. L- ("Atti ta' Santa Perpetwa u Santa Feliċita") forsi huma l-isbaħ u l-aktar magħrufin fost l- kollha li waslu f' idejna, għaliex jinkludu noti awtografiċi ta' Perpetwa u ta' Saturus u relazzjoni tal-martirju mogħtija minn xhud li ra kollox iseħħ quddiem għajnejh. Irridu mbagħad inżidu l- ("Ittra mill-Knejjes ta' Vienne u Lione"), li jirrakkontaw l-istorja tal-martri ta' Lione u anke xi Acta oħrajn daqstantieħor famużi. Dokumenti aktar tardivi mid-data tal-martirju li nkitbu fuq kitbiet oħra minn dawk tal-ewwel jew it-tieni kategorija u għalhekk huma suġetti għal diversi tibdiliet. Dak li jiddistingwi dawn l-Atti minn l-Atti tal-kategoriji preċedenti huwa l-aspett letterarju tagħhom. Il-kittieb ma keinx qiegħed jikteb xi ħaġa li ried jibqa' fidil lejn il-fonti jew lejn it-tradizzjoni orali. Aktarx li dawn il-kittieba kienu jiktbu mill-ġdid xi Atti tal-martri b' mod li jogħġob lilhom u għall-iskop tagħhom u xejn aktar. It-tielet kategorija hija dik li l-aktr toffrilna Atti. Fuq bażi tal-kontenut tal-kitba wieħed jista' jiddiskuti fit-tul dwar l-appartenenza ta' xi f'liema kategorija titpoġġa. Studji approfonditi jistgħu jtellgħu xi Atti minn kategorija ghall-oħra, iżda kai bħal dawn aktarx huma improbabbli. Il-Passjonijiet huma rakkonti ta' persuni jew grupi ta' persuni li ħadu il-martirju. Xi drabi il-martirji kollha li soffrew il-membri tal-grupp kienu jitpoġġew fuq persuna waħda u b' hekk bilfors tidher l-eseġerazzjoni. Eempju ta' dan it-tip ta' Passjonijiet hija il-Passjoni ta' San Ġorġ Martri. Il-Papa Ġelasju fis-sena 494 waqt il-Konċilju ta' Ruma ikkundanna l-ħolqien tal-fantasija li nsibu f' dawn il-Passsjonijiet. Dawn il-Passjonijiet ma baqgħux ikunu maqrugħin fil-knejjes. Dawn ir-rakkonti ma huma xejn għajr amplifikazzjoni tal-leġġendi fi stil ta' rumanz. L-oriġini ta' dan il-ġeneru letterarju kien li jkabbar il-kult jew il-glorifikazzjoni ta' xi qaddis martri partikolari jew ta' post marbut ma' xi qaddis martri. Fl-istess żmien bdew jinkitbu il-Martirjoloġji li flimkien mal-Passjonijiet żviluppa il-qima u l-kommemorazzjonijiet tal-qaddisin martri fil-liturġija. Leġġendi huma kitbiet li għandhom l-iskop li jkunu maqrugħin. Anke l-isem tagħhom jindika l-iskop, leġġenda hi terminu derivat mill-verb leggere (taqra). Dawn il-leġġendi inkitbu bħala qari tal-mogħdija taż-żmien. F' dawk iż-żminijiet bosta kulturi kellhom il-leġġendi tagħom, ħafna drabi minmlijin esegerazzjonijiet u bombastiċitajiet. L-Insara wkoll bħala poplu li kull ma jmur kien qiegħed jikber ħassew il-ħtieġa li jkollhom huma wkoll il-leġġendi tagħhom. Dan il-ġeneru letterarju għadu popolari sal-lum, imma mhux f'ambjent reliġjuż. Eżoratazzjonijiet huma kitbiet bl-iskop li jqawwu l-fidi fin-Nisrani li jkun fil-periklu tal-martirju, l-aktar dawk li kienu jinstabu fil-ħabsijiet sabiex jingħatw fit kuraġġ bili jaqraw x' għaddew minnu il-martri Nsara ta' qabilhom. L'eżortazzjonijet twieldu fil-kuntest tal-persekuzzjoni. Nafu li xi Isqfijiet kif ukoll xi Nsara kif ukoll xi komunitajiet kienu jibgħatu eżortazzjonijiet lill-membri fil-ħabs sabiex iqawwuwlhom qalbhom u jagħmlulhom kuraġġ spiritwali. dwar dawn il-kitbiet, Eusebio ta' Ċesarea jikteb << Il-Knejjes ilustri tagħhom (ta' Vienne u ta' Lione) bgħatu ittra lill-Knisja tal-Asja u lill-Knisja tal-Frigja sabiex juruhom minn xiex għaddew il-martri tagħhom u l-fatti kollha kif graw.>> Il-karattru komuni f' dawn id-dokumenti huwa l-fatt li fihom narrazzjoni li nistgħu ngħidu jirrappurtaw fedalment dak li seħħ, dak li ġarrbu l-martri. Jirrakkontawlna l-fatti minn meta dehru quddiem it-tribunal sakemm waslu għall-martirju. Insibu l-esekuzzjoni tas-sentenza mogħtija fil-konfront tal-martri Nsara. Nistgħu ngħidu wkoll li l-kitbiet martirjali kellhom dominju vast daqs il-kamp vast tal-letteratura profana. Meta wieħed jifhem u jipprova jidħol fid-dinja ta' dawk li kitbu dawn l-Atti, Passjonijiet, Leġġendi u Eżortazzjonijiet ma jibqax jgħid li dawn huma kollha eseġerazzjonijiet. San Ġorġ Megalomartri , Qormi – Malta, Pubblikazzjoni Aniċi , 2000.
Kitbiet martirjali