It-tieni parti tal-EWWEL TAQSIMA tal-ktieb. Ftit ftit, qed inġibu x'kiteb il-Professur Salvatore Luigi Pisani fil-ktieb tiegħu: Kt ieb il- Qâbla . Il-ktieb kien ħareġ fl-1883, u fih xi kliem li aħna l-Maltin tal-lum, billi aħna klieb tagħna nfusna, ħallejnih jintilef meta fil-fatt kien għad għandna bżonnu. Pisani ħareġ il-ktieb tiegħu maħsub biex jgħallem, diġa kien hemm skola tal-qwiebel, imma fil-biċċa l-kbira dawn il-qwiebel kienu nisa li ħadu l-esperjenza tagħhom minn l-omm għall-bint. Dan ifisser li t-terminoloġija, jew il-kliem li kienu jużaw fis-sengħa tagħhom, kien kliem magħruf f'ilsien il-poplu. Il-Profs. Pisani qagħad b'seba' għajnejn li juża l-kliem li l-qwiebel, jew dawk li kienu jixtiequ li jsiru qwiebel, kienu jafuh, u meta kellu juża xi kelma li kien jaf li kienet tqila, kitbha bil- korsiv , u fissirha bi kliem ieħor aktar komuni. Kitba ta' Ġui Gatt Xi kultant qed naqbżu xi siltiet mill-ktieb, u qed nagħżlu dawk biss li fihom it-terminoloġija li għandna bżonn; imma xorta qed nimxu pass pass mal-ktieb, ħalli jekk jista' jkun, ma nitilfu xejn minnu. Il-kitba mill-ktieb qed tidher bil-korsiv, imma l-kliem li nixtiequ li nitkellmu aktar fuqhom qed inġibuhom bl-aħmar. Il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil-korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u, fejn seta', uża l-kelma Maltija. Id-disinji li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu l-ktieb, jew li nimxu fuq dak li diġa hu magħruf fit-tradizzjoni orali, jew imniżżel fid-dizzjunarji tagħna. Illum se nkomplu l-ewwel taqsima. Importanti li fl-aħħar taqraw ukoll il-kummenti tagħna: Fuq il-ġisem tal-bniedem u t-tnissil Is-snien m'humiex għadam. Intom tafu li aħna l-kbar għandna tnejn u tletin sinna: sittax kull xedaq . Iż-żgħar għandhom għoxrin sinna biss, u jgħidulhom " tal-ħalib ", għax joħorġu fiż-żmien tar-rdigħ . Is-snien jitqassmu hekk: snien li jaqtgħu – tmienja fin-nofs, erbgħa fuq u erbgħa isfel; (dawk) li jċarrtu, jew tal-klieb (jiġifieri n-nejbiet). Minn dawn erbgħa biss, tnejn fuq u tnejn isfel, maġenb dawk li semmejna qabel. Is-snien l-oħra (id-dras) jgħattnu u jitħnu: hemm għaxra fuq u għaxra isfel. Mas-seba' snin isir it-tibdil fis-snien, u jibqa' sejjer sa wara li jkollna għoxrin sena. Kif tafu, l-aħħar snien li noħorġu jgħidulhom " tal-għaqal ", għax joħorġu fil-kobor. Fir-ras ikun hemm l-għajnejn, il-widnejn, l-imnieħer, u l-ħalq bl-ilsien. Bil-ħalq u bl-imnieħer aħna nieħdu n-nifs; bis-snien nomgħodu, u bl-ilsien intiegħmu. Mhux għalxejn li l-imgħid u t-tegħim isiru flimkien. Jenħtieġ li l-ikel ikun mimgħud tajjeb, u hekk nithennew bit-togħma. B'ħalqna nitkellmu; iżda l-leħen isir fil-larinġe, il-bidu tal-mogħdija tal-arja jew tan-nifs. Il-ħalq u l-imnieħer lura jagħtu f'ħofra msejħa farinġe. L-imnieħer jiftaħ ġewwa fiha b'żewġ toqbiet (l- imnifsejn ta' wara). Taħthom hemm il-fetħa tal-ħalq. In-naħa t'isfel tal- farinġe hemm żewġ fetħiet oħra: waħda tal- larinġe u l-oħra warajha tal- gerżuma . L-ewwel fetħa tagħti għall-pulmuni; l-oħra għall-istonku. Il-pulmuni huma tnejn: fis-sider, wieħed kull naħa. Bejniethom hemm il-qalb. Bejn is-sider u ż-żaqq hemm qasma tal-laħam minn ġewwa. L-istonku hu fiż-żaqq: fit-tarf tiegħu tal-lemin tibda l-musrana. Il-bidu tagħha hu bħal(l-ittra) C, u dina hi l-musrana tat-tnax . Warajha tiġi l-musrana l-irqiqa . Minn xi nofsha 'l fuq tissejjaħ il-musrana s-sajma , għax dejjem, wara l-mewt, tinsab fiergħa. Wara din il-musrana tiġi l-ħoxna . Bejniethom hemm bħal bieb li jiftaħ lejn il-ħoxna. Il-musrana l-ħoxna tagħmel bħal ħnejja mill-lemin għax-xellug. Titqassam f'dik li titla' , u r-rieqda – li tinżel u imgħawġa bħal(l-ittra) S. Wara din, ġewwa l-pelvi, hemm il-musrana l-wieqfa li tiftaħ fil-fundament Il-fwied u l-marrara qegħdin taħt il-kustilji tal-aħħar, fil-lemin, u l-milsa (qiegħda) n-naħa l-oħra tax-xellug. Wara l-istonku hemm il-frixa , u ma' kull ġenb tal-vertebri tal-lombi hemm il-kliewi , li jinfdu għall- bużżieqa . Bejn il-bużżiqa u l-musrana il-wieqfa jinsab il-ġuf u l-għant. IL-KUMMENTI TAGĦNA: Il-Maltin ta' dari kien ikollhom il-gallinari fuq il-bjut u fil-btieħi u fihom kienu jrabbu l-fniek, it-tiġieġ, u l-ħamiem (fost l-oħrajn). Bħala annimali tan-namra (pets) kien hemm il-klieb u l-qtates, għalkemm ġie li jkun hemm min irabbi l-ħamiem għan-namra. Imma la jkollu l-ħamiem, xorta kien jiekol il-bċieċen; u min kellu t-tiġieġ u l-fniek kien jikolhom ukoll. Dan ifisser li fid-dar irid ikun hemm min jaf joqtol tiġieġa jew serduk, u jkun hemm min jaf inittef il-beċċun jew it-tiġieġa u min jaf joqtol u jisloħ il-fenek. Fid-dar fejn trabbejt jien, għalkemm ma kienx pjeċir tiegħu, missieri kellu l-inkarigu li joqtol il-fenek billi jagħtih daqqa bil-ponn fuq il-kozz t'għonqu. Ommi kienet teħodlu l-fenek mejjet minn idu, u tmur ħdejn in-nanna biex, it-tnejn flimkien, waħda tiġbed minn naħa u l-oħra tiġbed min-naħa l-oħra, jisolħu u jqattgħu il-fenek. Innutaw li l-kelma hi "tisloħ" u ma nivvintawx xi kretinaġni bħal "tqaxxar". Meta tisloħ il-fenek u tiftaħlu żaqqu, joħorġu l-imsaren u kull m'hemm ġewwa fih. Kemm in-nanna, u kemm ommi, kienu jagħrfu liema hi l-qalb, il-fwied, il-marrara, il-kliewi, il-milsa , u l-bqija. Jekk joqtlu tiġieġa kienu jafu liema hi l-qanżħa . It-tjur għandhom il-ħawsla – li hi bħal but jew sorra żgħira taħt l-għonq fejn it-tjur jaħżnu l-ikel. Fejn jidħol il-ħut, kienu jafu wkoll liema hi dik il-parti tat-tonn li jgħidulha " sorra ", u ommi kienet tinsisti mal-bejjiegħ li jagħtiha biċċa tonn sewwa u ma jagħtihiex sorra. L-interjuri kienu jinxtraw ukoll m'għand tal-laħam, u l-fwied, il-pulmun, il-qalb, il-mindil , u l-bqija jkunu hemm mifruxin quddiemek fuq il-bank u tista' tarafhom. Mela ommi u n-nanna, Alla jaħfrilhom, għalkemm bla skola, kienu jafu dal-kliem kollu. Mhux bħalna, qisna l-iċċassati! Snien u dras : Importanti li aħna l-Maltin nibqgħu nagħmlu distinzjoni bejn snien u dras u ngħallmu d-differenza lil uliedna. Hemm ukoll in-nejbiet . L-ewwel snien tat-tarbija jgħidulhom tal-ħalib , u l-aħħar dras li jtella' l-bniedm jgħidulhom tal-għaqal . Fil-ħalq hemm ukoll il-qanpiena , u l-ħajta tal-ilsien . Il-ħajta.tal-ilsien tkun fit-trabi u xi kultant ikun hemm bżonn li din tinqata' mit-tobba. Dari, meta xi ħadd jixraq u jkun se jifga, kienu jgħidu li "marlu xi ikel fil-katusa tal-ilma". Dan kien żball. L-ikel u l-ilma jgħaddu minn katusa waħda li tagħti għall-istonku. Meta tixraq, xi ikel ikun marlek fil-pajp tan-nifs, li jagħti għall- pulmun . L-ikel jgħaddi mill- ġerżuma . Meta ngħidu ħanġra iktar nassoċjawha mal-leħen, u toqrob iktar lejn dik li tissejjaħ ukoll il- larinġe . L-imsaren : Għandna ngħożżu l-ismijiet li għandna tal-partijiet differenti tal-imsaren. Dari kienet tissemma ħafna l-musrana l-għamja, imma l-Kirurgu Salvatore Luigi Pisani kien jaf iktar ismijiet u dawn għandna nerġgħu nużawhom ħalli nagħlqu ħalq dawk li jgħidu li l-Malti m'għandux kliem biżżejjed. Agħtu daqqa t'għajn lejn il-lista tagħna u araw x'għandkom ħila tiftakru, u żommu l-kliem f'raskom. Jidher li n-nies "puliti" ta' dari kellhom kelma "pulita" biex jirreferu għat-toqba tal-warrani – il-fundament . Kelma bżonjuża. Biħsiebni nibqa' niftakarha. Għand tal-laħam : Kif forsi għadhom jafu xi wħud minkom, dari, il-parti l-kbira tal-karkassa li kienet tinxtara mill-biċċerija kienet tittieħed mill-bejjiegħ tal-laħam fil-ħanut tiegħu u titqatta' hemmhekk. Mhux il-laħam u l-għadam biss kien jinbiegħ. Il-bniedem ta' dari ma kien jarmi xejn, u kien juża għall-ikel ħafna mill-interjuri ukoll. Iz-zalzett u l-mazzit kienu jimtlew fl-imsaren tal-majjal. Imma dari kienet magħrufa ħafna l-kirxa. Il-kirxa m'hi xejn ħlief partijiet differenti tal-istonku tal-annimal – l-aktar tal-baqar u l-barrin (għalkemm tista' ssir kirxa mill-majjal ukoll u, jekk niġu f'dan, min-nagħaġ u l-mogħoż ukoll). Il-Maltin kellhom ismijiet differenti għal kirxa li toħroġ minn partijiet differenti tal-istonku. Il-kirxa tax-xugamani kienet tiġi mill-parti tal-istonku li tissejjaħ l-ixkora – (ara d-disinn). Il-kirxa mill- mudullata tissejjaħ il-kirxa tan-naħla – u dan għaliex dil-kirxa għandha tikmix li jixbaħ lix-xehda tan-naħal. Miċ- ċentupill toħroġ il-kirxa tal-folji . Il-Garġi: Semmejna s-sorra tat-tonn, li hi parti miż-żaqq. Fejn jidħol il-ħut insemmu wkoll il-garġi. Bl-Ingliż dawn jiġu gills . Il-Qab jew il-Qabb: Illum ħadd ma jemmnek, imma fil-Malti ta' dari kellna kelma minflok il-kelma "stonku" – li wara kollox ġejja mit-Taljan stomaco. Dil-kelma hi l-Qab jew il-Qabb . Għandna l-qawl jew l-għajdun li jgħid: magħmud fil-fomm u magħġun fil-qabb . Il-qawl x'aktarx ifisser jew qed jirreferi għal xi ħaġa li tkun ilha ppjanata jew miżmuma fil-komma; pjan maħsub fit-tul. Il-qawl u l-kelma "qab" jew "qabb" ilhom li ntesew, u dan iġegħlek tirrifletti fuq kemm ilsienna ilu jitlef id-demm u s-saħħa lingwistika tiegħu. Il-plural jiġi qwieb jew qbub . Il-kliem li semmejna: Ix-Xoffa ta' fuq Il-Ħanek Is-Saqaf tal-Ħalq Il-Qanpiena tal-Ħalq Il-Bokka tal-Ħalq L-Ilsien Il-Ħajta tal-Ilsien Ix-Xoffa ta' Taħt Is-Snien tal-Ħalib Id-Dras tal-Għaqal Il-Gerżuma Il-Farinġe/il-pajp tan-nifs Il-garġi Il-Larinġe/il-Ħanġra Il-Ħanġra/Larinġe Il-Ġewża tal-Għonq Il-Fwied L-Istonku Il-Qanżħa Gizzard (fl-istonku tat-tjur) Il-Ħawsla Crop (post fejn it-tjur jaħżnu l-ikel) Il-Musrana tat-Tnax Il-Musrana r-Rieqda Il-Musrana t-Tielgħa Il-musrana n-nieżla Il-Musrana s-Sajma Il-Musrana l-Irqiqa Il-Musrana Il-Ħoxna Il-Musrana l-Wieqfa Il-Musrana l-Għamja Il-Bużżiqa tal-Awrina L-Appendiċi Is-Sorra : Din hi kelma li għandha storja interessanti ħafna. Fi żmieni, (minbarra s-sens ta' "sorra ħwejjeġ" – li hi xi ħaġa oħra) dil-kelma kienet magħrufa biss bħala parti miż-"żaqq" tal-ħuta tat-tonn. Billi dil-parti tixbaħ ħafna, fil-għajn, lill-laħam tal-ħuta, xi bejjiegħa kienu jinkluduha fil-miżien, u meta ssajjarha ssibha ferm aktar ratba mill-laħam l-ieħor u xi ftit morra. Jekk ma tkunx tistenniha, tieħu qatgħa ssibha f'ħalqek. Jidher li kien hawn min jixtriha biex imellaħa, jew jixtriha mielħa mill-ewwel. Imma, sewwa sew, liema parti taż-"żaqq" kienet? Aħna l-Maltin ħadna dil-kelma biss bħala parti mill-ħuta tat-tonn, imma fin-nisel tagħha, is-sorra hi dik li bl-Ingliż tissejjaħ xiphoid process , u li fil-bniedem tagħmel parti mix-xewka tad-dahar. Aquilina, fid-dizzjunarju tiegħu jgħid li terfa' s-sorra tfisser umbilical hernia . Meta tinfetaq, titlgħalek bħal boċċa ħdejn iż-żokra, u fil-Malti ta' dari kellna kelma għal dan ukoll. Il-qanżħa u l-ħawsla: Għal dawn għndna (jew kellna) ħafna espressjonijiet: Aħjar nimlew il-ħawsla. B'ħawsla vojta ma taħdimx. Ħawsla takba u ġewnaħ miksur – din tingħad għal xi ħadd li għalkemm mixħut ġo sodda jew xiħ għakka, jkun għadu f'aptitu. Xi ħadd li ma tikkuntentaħ b'xejn konna ngħidulu: Kemm int qanżħa . – għax il-qanżħa, issajjarha kemm issajjarha, ma ssirx u ma tirtab b'xejn. (C) Ġużi Gatt Ritratt mill-imgħoddi: Salvatore Muscat Visual Story teller, ir-Ramla l-Ħamra