Diskors mogħti fil-Berġa ta' Kastilja, Valletta L-Erbgħa, it-3 ta' Awwissu tal-2016 f'għeluq il-100 sena mit-twelid tal-Perit Dom Mintoff Mark Montebello F'waħda min-novelli tal-2009 l-aktar magħrufa, Ir-Raġel ta' Mitt Sena li Ħareġ mit-Tieqa u Għeb , il-kittieb Żvediż Jonas Jonasson jirrakkonta din l-istorja avventuruża ta' wieħed li għalaq mitt sena. Ftit minuti qabel ma ħbiebu għamlulu festin f'għeluq sninu, ħarbilhom mit-tieqa u, b'ta' fuqu senduqu, bil-papoċċ f'saqajh, telaq għal għonq it-triq biex tgħidx kemm ħa keded u nkwieta nies! Il-lejla nistħajjel lil Mintoff jagħmel l-istess. Mhux il-lejla biss. Nistħajlu jiżgiċċa u jaħrab kulmeta jsirulu tifkiriet li jirromantiċizzawh, jidealizzawh, jissentimentalizzawh, jidolatrizzawh, jipproġettaw fuqu kull xorta ta' platitudnijiet, u jpinġuh lil hinn mill-umanità sabiħa li kellu, umanità dgħajfa, umanità mistħija, umanità midinba, iżda wkoll umanità sensittiva, umanità ġeneruża. F'kelma waħda: jimmitoloġizzawh. Il-paniġeriżmu qatt ma kien ħabib la tar-realtà, la tal-fatti, la tas-sewwa, la tal-intelliġenza, u, frankament, lanqas tar-rispett. Hu biss ħoss sterili ta' tifħir insipidu ... u ħafna drabi banali. Tisma' lil xi wħud jitkellmu (jew ikantaw) tistħajjel li Mintoff qisu waqa' mis-sema; bħallikieku l-istorja bdiet bih: Qablu kien hemm dlam, ġuħ, għaks, injoranza, u x'naf jien; Miegħu ġie id-dawl, il-prosperità, il-ġid, l-għerf, u kull barka oħra. Mintoff, ċertament, għandu postu fil-ġrajja t'artna, post ipprivileġġjat, eminenti, uniku, ... u aktarx irrepetibbli, Imma hu parti minn storja itwal, ... u usa'; storja minsuġa minn ħafna ħjut, storja li ma tibdiex bih, u wisq anqas tintemm miegħu. Jistħoqqlu, tabilħaqq, Mintoff bosta tifħir— bosta — Iżda mhux akkost tar-realtà, mhux akkost tal-fatti, mhux akkost tas-sewwa, mhux akkost tal-intelliġenza, mhux akkost tar-rispett. Il-paniġierċi mhumiex atti ta' mħabba. Huma atti ta' vanità. Le, il-Perit Mintoff ma waqax mis-sema. Illum, meta qegħdin niċċelebraw it-twelid tiegħu, jidhirli li hu biss xieraq li niftakru f'xi wħud mill-għeruq li għamluh storikament possibbli. Insemmu ħafif ħafif, ngħidu aħna, lil Carmelo Mifsud Bonnici Il-Gross , li ħajru fl-ewwel passi tas-servizz pubbliku. Insemmu l-familja ta' missier Mintoff, li kienet kruċjali fid-direzzjoni politika tiegħu. Insemmu li t-tabib Pawlu Boffa , li nissel fih l-ewwel ideali tal-laburiżmu. Insemmu lil Reggie Miller, li rawmu fid-dinamika tal-organizzazzjoni u l-azzjoni pubblika. I nsemmu li t-tabib Turu Colombo , li wrieh kif jaħdem il-folla u juża l-enerġija li din tnissel. Insemmu lil Mabel Strickland , li għallmitu s-siwi tal-intrapriża, tal-komunikazzjoni u tar-rabtiet barranija. Insemmu l-Fabian Society tal-Ingilterra , li tagħtu l-prinċipji tas-soċjaliżmu demokratiku. Insemmu lil Gamal Nasser tal-Eġittu , li wasslu għall-maturità ideoloġika tiegħu. Fuq kollox u fuq kulħadd, insemmu lil omm Mintoff: L-influss fuq u ta' din il-mara straordinarja kien għal kollox kruċjali fis-sawra dejjiema tal-personalità, il-karattru u l-psikoloġija tiegħu; mara li, mill-kwalitajiet tagħha stess, għaġnet fih determinazzjoni tal-karattru, persistenza għas-sagrifiċċju, xamma għall-possibbiltajiet reali, ambizzjoni għas-suċċess, kapaċità għan-negozjar, tħabrik fix-xogħol, ġibda għall-istudju, fedeltà lejn il-ħbieb, għaqal fil-flus, sempliċità ta' ħajja, ħila fl-użu tal-kliem, sens ta' solidarjetà, għarfien ta' kompassjoni, u, fuq kollox, għira għall-awtonomija personali. Mintoff kien bniedem kumpless, u l-paniġeriżmu jibbanalizzah. Fuq kollox, il-paniġeriżmu —biex iżid mad-diffikultà li għadna qrib wisq tat-telfa mibkija tiegħu ħalli nifhuh aħjar— il-paniġeriżmu jċaħħad lil min iħobbu daqskemm lil min jobogħdu il-possibbiltà li jibda jqis lil Mintoff u jwieżnu b'mod xieraq u reali fid-dawl tal-kundizzjonijiet materjali, soċjali, u psikoloġiċi li sawru s-soċjetà li fiha għex u d-dinja li fiha ħadem. Ħadem Mintoff fid-dinja tal-medda kollha tal-Gwerra l-Bierda; id-dinja meta Malta u l-mexxejja politiċi kollha tagħha kienu għadhom marbuta mal-Ingilterra biss u l-interessi magħluqa tagħha; dinja maqsuma f'żewġ blokok militari ġiganteski għajjura u mlebilba għas-setgħa u l-ħakma ta' xulxin; dinja li setgħet teqred lilha nnifsha minn ħin għal ieħor b'għafsa nukleari. Għex Mintoff f'soċjetà li kienet għadha b'fasla fewdali; soċjetà li kellha aktar ix-xejra ta' kunvent milli ta' nazzjon modern; soċjetà li s-seklu għoxrin kien ħalla għal kollox warajh; ... soċjetà li nsiet kif toħlom. Mintoff, bil-kumplessità tal-personalità, tal-karattru u tal-psikoloġija tiegħu, Mintoff, bl-għeruq imżewqa li għamluh storikament possibbli, Mintoff qajjem minn raqda tqila sentimenti ta' nies li raw fih qilla mhux komuni ta' determinazzjoni; li raw fih għadab rari għall-jedd taż-żgħir u l-imwarrab; li raw fih leħħa friska u żagħżugħa għall-kisba ta' għajxien diċenti; li raw fih xmara ta' ġenerosità. Minn dik ir-raqda tqila tan-nies xirfu xewqat moħbija, tbatijiet bla isem, frustrazzjonijiet qodma, ħolm imsikket, rabji marsusa, ... kif ukoll kontradizzjonijiet imħabbla; xirfu u sabu fih leħen ħabrieki, ħeġġa li tħarrek, sfog għal ġibdiet ripressi. Hu, min-naħa tiegħu, fil-poplu li stenbaħ u nġibed lejh, hu għaraf ix-xewqat moħbija tiegħu, it-tbatijiet ta' ġerħatu, il-frustrazzjonijiet li għex, il-ħolm li ried iwettaq, ir-rabji li żamm ġo fih, ... kif ukoll il-kontradizzjonijiet li qatt ma solva; fil-poplu li stenbaħ u nġibed lejh, Mintoff sab il-leħen tiegħu stess, il-ħeġġa li ssoktat tqanqlu, l-isfog għall-ġibdiet mistura tiegħu, il-ftuħ għal xewqatu. B'xi taħlita psikoloġika stramba il-kotra ħolqot lil Mintoff bħala estensjoni tagħha l-istess bħalma Mintoff ħoloq lill-kotra bħala estensjoni tiegħu. Hekk Mintoff sar l-oħla xbieha ta' poplu fl-għodwa ta' kburitu. Għalkemm issa ntemm mortalment, Mintoff illum ukoll u għada u pitgħada, —jekk ma jiġix mitoloġizzat, jew ma jiġix innewtralizzat bil-platitudnijiet— Mintoff jibqa' xbieha ta' kull bniedem fostna, l-aktar taż-żgħir u l-iżvantaġġjat, li jrid jgħix suriet in-nies mingħajr it-theddid tal-għaks u l-faqar. Mintoff, għaldaqstant, illum ukoll u għada u pitgħada jibqa' jisfida lil kull filosofija —bħal dik neoliberali tas-suq ħieles— li tnaqqar bil-mod il-mod, bil-vantaġġi li jagħti lil ħaddieħor, il-mezzi li bihom in-nies iż-żgħar jipproduċu l-identità tagħhom infushom, il-ferħ tagħhom infushom, il-ġejjieni tagħhom infushom. Mintoff illum u għada u pitgħada jibqa' jisfida lil kull filosofija li tqis il-vjolenza bħala l-aħjar tweġiba għall-vjolenza; li tqis il-ħakma u l-kontroll aħjar mis-solidarjetà u t-tejbien tal-kundizzjonijiet materjali. Mintoff illum u għada u pitgħada jibqa' jisfida lil kull politika li tqiegħed il-flus qabel in-nies; li tħallas il-kont tal-prosperità komuni minn ħalq iż-żgħir u l-imwarrab. Mintoff illum u għada u pitgħada jibqa' jfakkarna li fuq il-ġustizzja ma joqgħod xejn u ħadd. Ix-xwejjaħ ta' mitt sena li semmejna ma ħarabx minn rajh. Ix-xwejjaħ ta' mitt sena ħareġ mit-tieqa u għeb għax riedu jmewtuh taħt il-gideb tal-mitoloġiji u s-satra tat-tifħir vojt. Ma jixraqx l-istess lil Mintoff; ma nġegħluhx jaħrab u jgħib. Inħalluh jibqa' hawn fostna, illum u għada u pitgħada, bħala qilla ta' determinazzjoni; bħala għadab għall-jedd taż-żgħir u l-imwarrab; bħala leħħa —dejjem friska u żagħżugħa— għall-kisba ta' għajxien aħjar u aktar ġust għalina u għall-ġenerazzjonijiet kollha li ġejjin. Grazzi talli smajtuni. Ara wkoll: Mintoff ta' 100 sena
Mitt Sena mit-Twelid ta' Dom Mintoff