Mhux ser nidħol fit-tul dwar xi tfisser il-kelma 'demokrazija'. Demokrazija, fis-sens oriġinali etimoloġiku u filosofiku, tfisser 'gvern tal-Poplu'. Hemm sistemi varji sabiex dan iseħħ. Toroq ftit differenti minn xulxin biex iwasslu għal dan. Imma lkoll, jekk vera demokraziji jagħtu każ u widen tal-opinjoni u l-vuċi tal-poplu. L-ideat, il-proposti, l-inizjattivi li joħorġu minn moħħ u anki minn qalb il-membri, iċ-ċittadini, il-bnedmin li jiffurmaw soċjetà jridu jsibu toroq biex jesprimu ruħhom. Jgħidu li jaħsbu mingħajr xkiel fi ħdan il-liġijiet li huma jibnu. Kull demokrazija tikber u timrah iktar ma jkollha dan liberu. Il-Monument tal-Assedju l-Kbir Proprju għalhekk li, mitt sena ilu, ta' qabilna ħassew li għandu jkun hemm monument biex jitfakkar l-Assedju l-Kbir. Ħassew dan proprju ftit wara li, għall-ewwel darba, kien hemm it-twelid tal-Parlament Malti. Wara mijiet ta' snin taħt ħakmiet u saltniet oħra, kif kien hemm din l-espressjoni libera saru l-proċeduri neċessarji sabiex għandna post fejn fih nonoraw lil dawk li tilfu ħajjithom għalina. Dan kien fl-1927, qabel sew it-Tieni Gwerra Dinjija, u mertu wkoll ta' ħidmet il-Partit Nazzjonalista. Minn dak iż-żmien sallum, għalkemm inbidlitlu l-pożizzjoni, it-tlett figuri tiegħu hemm baqgħu. Baqgħu t-tlieta ma' xulxin, mhux mifruda, f'daqqa. Ir-reżistenza tagħna, flimkien maċ-ċiviltà u r-reliġjon Nisranija baqgħu ħaġa waħda. Dejjem preżenti Sa issa, f'ħajti, ftit drabi rajtu mgħotti. Dejjem preżenti fil-ħajja ta' dawk li jidħlu l-Belt u jgħixu f'dawn il-gżejjer. Kull min jgħaddi quddiemu jaf li hemm monument nazzjonali li għandu jkun kburi bih. Wieħed li ma jifridx. Wieħed li, anzi, jkun hemm min ikun hemm fil-Gvern, jieħu ħsieb jara li fit-8 ta' Settembru ta' kull sena, ninġabru sabiex nisimgħu diskors li jikkommemora dawk l-eventi tal-1565. Punt fejn, hu min hu jħossu kburi bl-istorja tagħna. Missirijietna ma waqqgħuniex għaċ-ċajt. Ma kinux lesti li jċedu l-armi, anke jekk f'numru ferm u ferm iżgħar u ma' mexxejja kompletament ġodda. Żammew sod, ħarsu 'l quddiem, kienu jafu x'inhuma jagħmlu, ittamaw, u rnexxielhom jirbħu fejn ħaddieħor ma kienx jimmaġina. Tul il-lejl Hekk ġara din is-sena. Saru ċ-ċelebrazzjonijiet, u kull min kien hemm mar lura sodisfatt u magħqud. Biss, appena tlestew, dlonk b'għaġġla qawwija, qomna naraw li tul il-ħidma tal-lejl tgħatta tlett kwarti minnu, kważi kollu, bi drapp ħadrani u b'biċċiet tal-injam. Daħal fid-dlam tal-lejl. L-iskoża nazzjonali li tressqet kienet li hemm bżonn ta' restawr. Li għandu bżonn sokkors u protezzjoni immedjata għax daqt ser issirlu ħsara irrimedjabbli. Raġuni li ma tantx twemmnet minn diversi li rajt u ltqajt magħhom fit-triq. Speċjalment dawk li jafu sew l-affarijiet. Li jafu li tmien snin ilu kien diġà sar restawr sħiħ u eċċellenti. Wieħed taħt id-direzzjoni ta' James Licari bil-ħidma ta' numru ta' organizzazzjonijiet, fosthom Din l-Art Ħelwa u finanzjata mill-Fimbank plc. U dak iż-żmien, għal min jiftakar, kien hemm verament il-bżonn, għax l-elementi kienu qed jagħmlu tagħhom sew. Nafu għalfejn Ir-raġuni vera mhux uffiċjali għal dan, il-poplu kollu jafha. Jaf li dan il-monument, fil-parti ta' isfel tiegħu sar punt fokali fejn diversi setgħu jesprimu l-luttu u l-vistu tagħhom. Il-luttu lejn persuna Maltija, li kważi sena ilu mil-lum sofriet l-agħar forma ta' mewt. Li sabet, a skapitu ta' ħajjitha, li fid-demokrazija li tant konna qed niftaħru biha, mhux minnu li kulħadd jgħid li jrid. Li mhux minnu li kull ċittadin għandu l-protezzjoni tal-istituzzjonijiet u tal-forza tal-ordni. Vistu li kien qed jiġi espress mhux bħall-passat, bi ħwejjeġ suwed jew faxex tal-istess kulur mal-id għal xhur jew snin sħaħ, imma b'xemgħat u fjuri. Jista', nistaqsi, f'soċjetà libera xi ħadd jindaħal fil-mod ta' kif wieħed jibki u juri s-sogħba tiegħu? Il-mewt misteru Fi żminijiet oħra kien hemm modi li ta' qabilna kienu jħossu li huma tant b'saħħithom fis-soċjetà li kellhom josservawhom daqs li kieku kienu liġijiet miktuba u minquxa. Kien hemm rabtiet qawwija. Kien hemm min jitkaża, jikkundanna, jaqta' barra, jiddisprezza jekk ħaddieħor ma jżommx ma' dan, jekk ikun funeral liebes kulur aħmar u mhux iswed. Niftakar, bħalma ċertament tiftakru intom, persuni li jibqgħu bil-vistu għal snin. Il-mewt misteru. Ftit jifhmu. Ħadd ma jirreaġixxi l-istess. Għax anke jekk jgħaddi ż-żmien, dawk li tħosbb u titlef, tibqa' tkellimhom. Tibqa' tħosshom miegħek. Tibqa' toħlom bihom. Tibqa' titlob għalihom u titlobhom jitolbu għalik. Tibqa' taqbiżlek demgħa, jgħaddi kemm jgħaddi żmien. Hemm rabta ta' imħabba indeskrivibbli, u f'ħafna, inspjegabbli. Naqtgħu barra minna Biss, f'dan kollu rridu naċċettaw li luttu u vistu, kull persuna hija libera li tmur għalihom, kif trid u sakemm trid. Dik hija ċertament parti sħiħa mil-libertà tagħna. Dan il-proċess qegħdin narawh iseħħ u għandna nifhmuh. Ma hemmx bżonn min iħossu mhedded minnu, jew jikkundannah. Wisq inqas li b'xi mod jibża' minn dan l-aġir mill-iktar uman. Wieħed li jekk jinqata', jkun qed jaqta' barra parti mill-umanità tagħna, miċ-ċiviltà tagħna u mir-reliġjon Nisranija tagħna. Xi żball u reazzjoni sproporzjonata. Nistaqsi: Gvern daqshekk sod u qawwi fil-poter għandu jħossu minaċċjat minn dawk ix-xemgħat u dawk il-fjuri li ċittadini ta' dan il-pajjiż, fil-libertà, jħallu? F'dik l-imbierka libertà li hu stess għandu d-dmir li jiggarantixxi? L-aħħar restawr estensiv li sar fl-2010 ma damx xhur interminabbli. Inbeda u spiċċa. Jekk fil-pedestall hemm bżonn tant restawr, nittamaw li ma jdumx ma jsir. Li jiġi esegwit kif għandu, imma kif jgħidu: "festina lente". Huwa żball li monument nazzjonali bħal dan jitħalla mgħotti fit-tul. Pajjiżna, jekk immexxi bid-dehen, għandu jkun kapaċi, fil-libertà demokratika tiegħu jifhem il-luttu u l-vistu ta' oħrajn, mingħajr ma jiċċaħħad minn dak li huwa tiegħu.
Luttu u vistu huma partikolari