Il-Munqar u lil hinn minnu. Kitba ta' Alex Camilleri . L-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Nru 31, 2007. Ix-xbihat meħudin minn Google Maps. Il-Munqar Lura mal-baħar, il-ġenb għoli ta' Wied Babu jibqa' ħiereġ sa bi dritt il-Kap tal-Ħnejja u għandu tarfu minfud mill- Għar tal-Munqar [147] (imsemmi wkoll L-Għar ta' l-Għarusa ), għar bi tliet bokok imsemmi għal formazzjoni tal-blat li tinsab fil-għoli eżatt fuqu u li minħabba għamlitha tissejjaħ Il-Munqar [148] . Il-Munqar jagħti wkoll ismu lill-medda ta' baħar miftuħ u salvaġġ ta' Taħt il-Munqar [149] , b'sies għoli matulha u Ħalq l-Iljun [150] (għar mhux fond, iżda bil-bokka kbira) mal-quċċata tiegħu. Fost l-artijiet għoljin ta' fuq is-sies hemm Ta' Pietru [151] u In-Nadur [152] , isem li spiss tiltaqa' miegħu fi mkejjen għoljin b'veduta tajba. Il-baħar jibqa' dejjem fond sa ma tasal Id-Daħla [153] , rokna ftit aktar kennija (f'xi mapep jidher mhux biss l-isem Id-Daħla iżda anke Ir-Rokna [154] ) li għandha magħha sikka baxxa ( It-Tirxa [155] ), żewġ għerien imdaqqsin ( L-Għar tad-Daħla [156] u ieħor maġenbu) u żewġ ħnejjiet żgħar max-xatt. Jidher li anke hawn kien importanti għall-għassa fl-imgħoddi, kif jixhdu l-ismijiet "Guardia ta' Tirxija" u Għoxx id-Dejma [157] ; il-kelma "għoxx" hawn tidher fit-tifsira qadima tagħha li tfisser bejta u m'hix xi kelma vulgari. Wara d-Daħla, is-sies jilwi ftit lura lejn ix-xlokk u jieħu bixra lixxa l-istess bħalma rajna fix-Xaqqa, Għar Manwel u Taħt l-Imnajdra. Dan peress li hawn terġa' tixref parti oħra importanti tas-sistema ġeoloġika tal-Magħlaq, u jekk taqbad il-minżel li mill-art għolja Tax-Xagħra [158] jieħdok 'l isfel max-xatt baxx ( Il-Blieqa [159] ) tintebaħ li dan huwa mitwi u mfellel mhux ftit minħabba sensiela ta' xquq ( faults ) qrib ħafna ta' xulxin. Mat-tarf tal-majjistral tal-Blieqa (qrib id-Daħla) hemm minfes żgħir li jinfed ma' għar taħt il-baħar, filwaqt li fuq ix-xaqliba l-oħra hemm skoll żgħir u xi għerien madwaru. Minn hawn 'il quddiem is-sies jerġa' jaqta' dritt għal ġol-baħar u jsejħulu Ġebel Gravuż [160] minħabba l-blat dgħajjef u perikoluż tiegħu. Wara l-posti tas-sajd imsejħin Qabar l-Għarib [161] (dari post tal-għassa— "Guardia ta' l-Għarib" ) u Ix-Xmiex [162] (jew L-Ixmiex ), hemm kemmxejn ta' daħla fil-blat ( In-Nofs [163] ) u xaqq tawwali b'għar fond ġo fih li s-sajjieda isibuh bħala L-Għarajfa [164] iżda li f'xi mapep jidher miktub bħala "Il-Ħrejfa" (aktarx tkissira ta' l-istess isem). Minkejja li forsi jixbaħ il-kelma "għar", isem il-post huwa diminuttiv ta' "għorfa", u għaldaqstant ifisser "għorfa żgħira". Il-bokka ta' Wied il-Bassasa It-torri tal-Wardija Aktar 'l hinn, is-sies jibda jitbaxxa u jieħu l-isem Taħt il-Għassa [165] , għax fuqu hemm rokna maqtugħa fil-blat bħala post għall-għassa jew għal xi kanun żgħir. U sewwasew taħt din jiftaħ għar kbir fil-baħar, L-Għar ta' Taħt il-Għassa [166] . Ftit 'il bogħod, l-isem tax-xatt jinbidel għal Ġebel Maqtugħ [167] u hemm għar ieħor ( Għar Bassasa [168] ) li għalkemm ma tantx jispikka, huwa twil ferm u għandu tliet bokok, waħda minnhom mgħarrqa taħt l-ilma. Jekk minn hawn iddur wara Ir-Ras [169] (isimha magħha), tidħol f' Wied il-Bassasa [170] , daħla sabiħa b'żewġ friegħi li huma l-bokok ta' Wied Ganu [171] lejn il-punent u Wied il-Bassasa (jew Wied il-Ħallelin [172] ) fuq il-lvant. Dan ta' l-aħħar huwa t-tarf ta' Wied Ħareb [173] , wied twil li jibda minn taħt Bubaqra u jintgħaraf mit- Torri tal-Wardija [174] (ieħor fost it-tlettax ta' De Redin, mibni fl-1659) li jindokrah mill-għoli tal- Wardija [175] (taħsira ta' "guardia". L-istess bħal "nadur", dan l-isem insibuh f'postijet għoljin b'veduta tajba għall-għassa). Fih jinstab ukoll Għar Ħallelin [176] , li jittawwal għal fuq il-wied u jintlaħaq permezz ta' skaluni tal-ħadid imwaħħlin f'ġenb il-wied. Malli ddur wara Ix-Xifer [177] (ix-xoffa l-oħra tal-bokka, bi dritt ir-Ras), hemm daħla oħra li jgħidulha Il-Bassasa [178] minħabba l-ħsejjes qawwijin li tagħmel meta l-baħar imqalleb jisforza l-arja minn ġo toqob ċkejknin fil-blat. Eżatt 'il barra mill-Bassasa, is-sies jerġa' jogħla u fih żewġ għerien: Il-Ħisir [179] (għar b'għajn ċkejkna ġo fih— Il-Qattara ) u Għar Bieb il-Ħamiem [180] (jew Bieb Għar Ħamiem ), imsemmi għall-ħamiem li jbejjet fih. Imbagħad imiss Il-Minkba [181] , fejn il-kosta tibqa' ddur lejn il-lvant. U fl-aħħarnett jasal it-tarf għoli tal- Kap tal-Bajtar [182] jew Ras il-Bajtar (minħabba bajtra tax-xewk kbira li tikber fl-irdum, hi stess indikata bhala Il-Bajtra ). Dan huwa l-aktar xifer imbiegħed li jidher minn Wied iż-Żurrieq u għaldaqstant igħidulu wkoll Il-Kap jew Il-Kap il-Kbir . Dettall żgħir ġo fih hija Ras l-Indjan , tinqixa naturali fil-faċċata tal-blat li ġġib dan ix-xebħ. Il-vjaġġ tagħna mal-kosta jieqaf hawn. Filfla Iżda dan l-artiklu ma jkunx komplut jekk ma nagħtux titwila lejn Filfla [1] , li tidher fil-bogħod max-xefaq. Din il-gżira ċkejkna ta' xi 0.06 km 2 hija mifruda minn Wied iż-Żurrieq b'madwar 5km ta' baħar fond f' Ta' Nofs Fliegu [2] . Darba kienet magħquda ma' Malta, iżda nfatmet minnha permezz taċ-ċaqliq tettoniku li semmejna. Filfla nnifisha hija l-fdal ta' għolja magħmula minn blat tal-qawwi li jistrieħ fuq saff oħxon ta' tafal, li biż-żmien sfat imdawra b'baħar li fil-maltemp isabbat minn kull naħa. U billi t-tafal jibda jċedi, il-blat ta' max-xifer tqaċċat u waqa' għal isfel, u mad-dawra kollha fforma rdum wieqaf b'eluf ta' tirxien taħtu, max-xatt. Dan il-proċess naturali, li taha bixra li mill-bogħod tfakkrek f'kappell (quċċata ċatta, ġnub weqfin, u art baxxa taħthom) jidher li fi Żmien l-Ingliżi tħaffef aktar minħabba l-ħsara kbira li din il-gżira sofriet bil-bumbardamenti. Xhieda ta' dan huwa l-għadd ġmielu ta' bombi msaddin li għadhom jidhru kemm max-xatt kif ukoll f'qiegħ il-baħar. Il-quċċata ta' Filfla hija xagħra tawwalija u dejqa, b'żewġ xaqlibiet ewlenin li jaqtgħu ħesrem bħala rdumijiet: Ix-Xifer ta' Fuq [3] (li jħares lejn Malta) u Ix-Xifer t'Isfel [4] (aktar baxx, lejn in-nofsinhar). Bejn l-1343 u l-1575 x'imkien fuq l-art għolja kienet tinsab il-kappella antika ta' Santa Marija ta' Filfla (suppost ġo għar imsejjaħ L-Għar tal-Madonna ), filwaqt li matul il-pesta ta' l-1813-1814 mar igħix fuq Filfla ċertu Ġanni Attard bil-familja tiegħu u aktarx bena xi razzett ċkejken. Dawn illum għabu għal kollox għajr għal xi fdal ta' pedamenti, filwaqt li pittura antika fuq l-injam kienet ittieħed mill-kappella lejn iż-Żurrieq (l-ewwel lejn il-kappella ta' San Lew f'Bubaqra, imbagħad lejn il-knisja parrokkjali fejn għadha tinsab sa llum). Peress li llum il-quċċata m'għadhiex tista' tintlaħaq u ma jinħassx daqstant l-impatt tal-bniedem, il-veġetazzjoni tikber folta saħansitra fl-irqajja' l-aktar mirjieħa, u jgħammru wkoll xtieli u annimali li qajla ssibhom band'oħra, ngħidu aħna tip partikolari ta' tewm kbir ( Allium commutatum ) li jikber sa żewġ metri, u xi bebbux rari. Filfla hija wkoll magħrufa għall-kwantità ta' agħsafar li jbejtu fuqha, bħall-gawwi u l-kanġu ta' Filfla li ssemma' propju għaliha. Imbagħad hemm ukoll il-gremxula ta' Filfla ( Podarcis filfolensis filfolensis ) li tinsab biss hawnhekk; hija sewda u akbar minn "oħtha" ta' Malta, u għandha rabta folkloristika peress li kien jingħad li għandha żewġt idnub. Din tad-dnub hija qlajja' li forsi ġejja minn xi kumbinazzjoni partikolari. Kull gremxula (anke dik li naraw kuljum f'Malta) tista' titlef denbha jekk dan ikun meħtieġ biex taħrab mill-periklu, u mbagħad bil-mod jikbrilha ieħor ġdid; f'każijiet tabilħaqq rari, ġieli l-ewwel denb ma jitqaċċatx sew filwaqt li t-tieni wieħed jikber xorta, u hekk tista' tisfa b'żewgt idnub. Mhix xi ħaġa marbuta ma' Filfla. Filfla mill-ajru Billi x-xagħra tmil kemmxejn lejn in-nofsinhar, fix-Xifer t-Isfel kien hemm wied ċkejken (illum fadal biss ħjiel tiegħu) li kien iferra' mill-irdum 'l isfel lejn il-baħar miftuħ, u fil-qrib kien jinsab Il-Minżel ta' Filfla [5] , mnejn dari kienu jitilgħu għal fuq qabel ma dan l-aċċess iġġarraf għal kollox. Sewwasew taħt fejn kien jinsab il-minżel hemm "sikka" (pjuttost ġemgħa ta' blatiet kbar imwaqqa' taħt wiċċ il-baħar) magħrufa bħala L-Imniżżla [6] ; sajjied xiħ li jiftakarha kif kienet qabel saħansitra spjega li "minn hawn kont titla' tiġri fuq Filfla dari". Minħabba s-saff tat-tafal, fix-xlokk tax-Xifer t'Isfel kien hemm ukoll nixxiegħa żgħira, magħrufa bħala Il-Qattara [7] . Is-sajjieda kienu jagħmlu ħofra fit-tafal biex jinġabar l-ilma, iħallu n-naqal joqgħod, u mbagħad jimlew ir-reċipjent li jkollhom. Skond xi dokumenti, il-furbani ġieli kienu jieqfu jimlew l-ilma minn Filfla qabel ma jħebbu għall-eqreb xtut Maltin, tant li l-Kavallieri kienu ppruvaw jisploduha biex jeħilsu minn dan l-uġigħ ta' ras darba għal dejjem. Ma kienx irnexxielhom, u n-nixxiegħa baqgħet teżisti sakemm fl-aħħar inqerdet mill-bumbardamenti ferm eqlel ta' Żmien l-Ingliżi. Marki oħra tal-bumbardamenti jidhru wkoll mal-faċċata għolja tax-Xifer ta' Fuq, sewwasew qrib ir-ras imsejħa Fuq id-Dahar [8] , li tħares lejn Għar Lapsi f'Malta. Dan it-tarf għoli ħa ismu mis-sikka twila magħrufa bħala Id-Dahar [9] , li toħroġ minn taħt ir-riħ tiegħu. Ir-ras opposta ta' Filfla, li tagħti lejn il-lvant, hija saħansitra ogħla u tilħaq l-għoxrin sular minn wiċċ il-baħar; tispikka mill-bogħod qisha muntanja rqieqa mifruqa fi tnejn b'xaqq tawwali tul il-faċċata tagħha. Taħtha, il-kosta tilwi ħesrem qrib L-Iskoll tax-Xlokk [10] (blata oħra li tixref 'il fuq minn wiċċ l-ilma) u jerġa' jitfaċċa x-Xifer t'Isfel. Daqs nofs triq bejn i­ż-żewġt irjus ewlenin li semmejna, tinsab l-unika roqgħa ftit kennija tax-Xifer ta' Fuq, li igħidulha Ir-Rokna [11] . Bombi fuq Filfla Lejn il-punent-ilbiċ ta' Filfla jidher skoll imdaqqas u m'ogħla żewġ sulari, li jissejjaħ Ix-Xutu l-Kbir [12] jew, skond xi kittieba, Il-Blata ta' Santa Marija . Jidher saħansitra minn Malta, u huwa mifrud mix-Xifer t'Isfel ta' Filfla permezz ta' fliegu dejjaq li jgħidulu Il-Prajjot [13] . Dan l-isem jidher li huwa diminuttiv ta' "port" u, skond sajjied Żurrieqi, jissejjaħ hekk "għax minn bejniethom tista' taqsam għan-naħa l-oħra ta' Filfla, allura qishom port". Din l-ispjegazzjoni tidher aktar xierqa mit-tifsira mogħtija fid-dizzjunarju t'Aquilina, li jorbot it-tnissil ta' "Il-Prajjet" (li huwa wkoll l-isem ta' port naturali fil-Mellieħa) ma' "prato", deskrizzjoni li ftit li xejn għandha x'taqsam ma' l-għamla tal-post. Mit-tarf tax-Xutu l-Kbir tibda s-sikka twila li diġà ltqajna magħha (Id-Dahar), u tibqa' ħierġa għal distanza twila lejn il-punent f'għamla ta' sinsla dejqa eżatt taħt wiċċ l-ilma, b'ġenb wieqaf faċċata Malta u ieħor aktar immejjel lejn in-nofsinhar. Lejn il-bidu tagħha, tispunta daqs pied 'il fuq mill-baħar bħala skoll ieħor ċkejken: Ix-Xutu ż-Żgħir [14] . Skond xi sajjieda, dari dan kien jixref aktar 'il fuq mill-baħar iżda, billi l-Ingliżi kienu jisparaw fuqu, illum m'għadx fadal wisq minnu. U tabilħaqq, f'qiegħ il-baħar taħtu sa llum għad hemm il-bombi. Skond il-mappa ġeoloġika, Il-Prajjot huwa r-riżultat ta' wieħed mix-xquq ( faults ) marbutin mal-proċess ta' ċaqliq ta' l-art; pariġġu hemm ukoll qasma oħra dritta taħt wiċċ l-ilma bejn ix-Xutu l-Kbir u x-Xutu ż-Żgħir li tkompli aktar fil-fond bħala faċċata lixxa. Jekk taqdef 'il barra mix-Xifer t'Isfel lejn in-nofsinhar, il-qiegħ tafli jmil għal xejn għal xejn u jibqa' dejjem baxx, hekk li jsibuh bħala Il-Qasira [15] . Skond ir-rakkonti tas-sajjieda, l-Ingliżi kienu jibnu simenta fuq Il-Qasira, jiżbgħuha bajda u darba fis-sena tiġi l-frejgata tispara fuqha. Ferm 'il barra minn Filfla, il-qiegħ tafli jieqaf ħesrem f'madwar żewġ sulari fond, u t-tarf ta' sikka saħansitra aktar baxxa jitfaċċa qisu tarġa (kontinwazzjoni tax-xaqq ġeoloġiku ta' ħdejn ix-Xutu ż-Żgħir). Hawnhekk wasalna fl- Imgħarrqa ta' Ġewwa [16] , il-bidu ta' sikka li bħala firxa tiżboq lil Filfla u li tissejjaħ L-Imgħarrqa [17] . Il-wiċċ ta' l-Imgħarrqa jibqa' dejjem baxx u jidher minn wiċċ il-baħar, u f'xi partijiet huwa mżewwaq b'toqob, għerien żgħar u mini minquxin fil-blat, iżda mbagħad wara x-xaqliba l-aktar imbiegħda ( L-Imgħarrqa ta' Barra [18] ) , il-blat jaqta' f'daqqa bħal sies għoli taħt il-baħar, u hemm anke għar imdaqqas fil-faċcata tas-sies li jintlaħaq biss mill-bugħaddasa. Minn hawn 'il quddiem, il-qiegħ jilħaq fond ta' aktar minn 50 metru, u ma jerġax jitbaxxa. Egħluq Nittama li f'dan l-artiklu rnexxieli niġbor it-tagħrif għani li jeżisti dwar it-toponomastika ta' uħud mill-isbaħ xtut ta' Malta, kif ukoll li nagħti ħjiel kemm jista' jkun ċar u interessanti dwar kif dan il-wirt kulturali u lingwistiku huwa minsuġ ħaġa waħda ma' l-ambjent naturali, il-pajsaġġ u l-istorja tagħhom. Nixtieq ukoll inrodd ħajr lil kull min għenni niġbor l-informazzjoni (b'mod partikolari lil Karmenu Pace). (C) Alex Camilleri Riferenzi Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Il-Ġeoloġija u l-Paleontoloġija tal-Gżejjer Maltin – II (Sensiela Kullana Kulturali, nru. Pubblikazzjonijiet Indipendenza. Maltese Towns and Villages: Wied iż-Żurrieq . Komunikazzjonijiet personali: Bdiewa (anonimi) f'dawn il-postijiet: Il-Misqa (1993), Il-Maqluba (1995), Ta' Dnat/Ix-Xwieki (2002) Barklor (anonimu) f'Wied iż-Żurrieq, 1995 Feliċ (bidwi xiħ mill-Qrendi) f'Iż-Żelliqat, 1995 Frans Farrugia (minn Ħal Għaxaq), snin '90 Ġiġi (raħħâl min-Nigret), 1996 Ġużi Gatt, 2007 Karmnu "Is-Siks" (miż-Żurrieq), 1996 Maria Degiorgio (mis-Siġġiewi), 2002 Mark Scicluna (miż-Żurrieq), 1989 Nassab (anonimu) f'Ta'Melħa ħdejn Wied Fulija, Iż-Żurrieq, 1993 Ninu (sajjied) f'In-Niffied, 1995 Michael (kaċċatur miż-Żurrieq) f'Wied il-Bassasa, 1994 Peppi Spiteri "Ta' Qazzitu" (mill-Qrendi), 2005 Renè Attard (minn Ħaż-Żebbuġ), 1999 Salvu "Ta' Kejli" (miż-Żurrieq), 2005 Salvu Buġeja "Ta' Peppi ta' Pietru" (nannuwi, miż-Żurrieq), 2007 Sajjieda (anonimi) f'dawn il-postijiet: Ix-Xwieki (1999), Ix-Xaqqa (1993), L-Ilsna (1996), In-Niffied (1995), Wied iż-Żurrieq (1993, 1995), Wied il-Bassasa (1990, 2002) Żeppi Magro (sajjied mill-Qrendi), 1995