Ir-raba' parti tal-EWWEL TAQSIMA u l-bidu tat-TIENI TAQSIMA tal-ktieb. Ftit ftit, qed inġibu x'kiteb il-Professur Salvatore Luigi Pisani fil-ktieb tiegħu: Kt ieb il- Qâbla . Il-ktieb kien ħareġ fl-1883, u fih xi kliem li aħna l-Maltin tal-lum, billi aħna klieb tagħna nfusna, ħallejnih jintilef meta fil-fatt kien għad għandna bżonnu. Xi kultant qed naqbżu xi siltiet mill-ktieb, u qed nagħżlu biss dawk il-paragrafi li fihom it-terminoloġija li għandna bżonn; imma xorta qed nimxu pass pass mal-ktieb, ħalli jekk jista' jkun, ma nitilfu xejn minnu. Din hi r-raba' parti tal-ewwel taqsima. Importanti li taqraw ukoll il-kummenti tagħna. Id-disinji li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu l-ktieb, jew li nimxu fuq dak li diġa hu magħruf fit-tradizzjoni orali, jew imniżżel fid-dizzjunarji tagħna. TKOMPLI L-EWWEL TAQSIMA TAL-KTIEB Fil- vulva hemm ix-xuftejn il-kbar , iż-żgħar , l-għolja ta' Venere , il- klitoride , il-fetħa tal-bużżieqa , il-fetħa tal-għant bl- imene , bejniethom għolja ċkejkna, u fl-aħħar il- furketta . Jekk inbexxqu x-xuftejn il-kbar nsibu li mill-għaqda tal-warrani il-mukosa tagħmel bħal tinja, kif hemm f'ħalqna fin-nofs bejn ix-xuftejn u l-ħanek ta' isfel u ta' fuq – dik li nsejħulha l-ħajta tal-ilsien, għajr li din it-tinja bit-Taljan tissejjaħ il-furketta. I x-xuftejn il-kbar huma bħax-xuftejn tal-ħalq, iżda weqfin. Min-naħa ta' barra huma ġilda, u min-naħa ta' ġewwa huma maħħatija , bit-Taljan mukosa. In-naħa ta' barra tagħhom hemm ix-xagħar, 'il fuq jaqbdu flimkien fuq is- sinfisi tal- pube fejn hemm l-għolja ta' Venere bix-xagħar ukoll. In-naħa ta' wara jaqbdu wkoll flimkien, u hawn jissejjaħ l-għaqda tal-warrani . Bejn din l-għaqda, jew il-vulva, u l-fundament hemm il- perineu . TIBDA T-TIENI TAQSIMA TAL-KTIEB Il-bajda ssir fl-ovarju (l-għanqud) darba fix-xahar, u f'dak iż-żmien il-mara tara d-demm . Dana bit-Taljan jissejjaħ mestruazzjoni . U f'dan iż-żmien il-mara toħroġ tqila iżjed minn bejn żmienha . Il-bajda taqa' ġewwa il-mogħdija, u tmur ġol-ġuf. Jekk tiltaqa' mad- dudu taż-żerriegħa tar-raġel , jekk kollox ikun sewwa, tingalla (issir tajba għan-nisel). Il-mara tibda tara d-demm minn xi erbatax-il sena 'l quddiem, u tibqa' tara sakemm ikollha xi erbgħin sena… Sakemm il-bajda tasal ġewwa l-ġuf tgħix bl-abjad tagħha Ġewwa l-ġuf issib bħal imħat li jiksiha minn kullimkien, u jidħol ġewwa fiha. Il-bajda trabbi bħal xniexel li jerdgħu minn dan l-imħat, u bihom tiqba' tgħix sakemm titrabba l- bxima (bit-Taljan placenta ) Fl-aħħar jinħtieġli ngħidilkom issa fuq ir-riti li jiksu t-tarbija. Huma tlieta: tnejn isiru mill-bużżieqa tat-tarbija, u waħda mill-ġuf. It-tnejn tat-tarbija huma il- korion u l- amnios . Dawn huma qegħdin waħda ġewwa l-oħra, il-korion in-naħa ta' barra, lejn il-ġuf, l-amnios in-naħa ta' ġewwa lejn it-tarbija. L-amnios nistgħu ngħidu li jibda miż-żokra, mill-ġilda tat-tarbija, jiksi l- ħabel taż-żokra , il-wiċċ tan-naħa tat-tarbija tal-plaċenta, u l-wiċċ tan-naħa tat-tarbija tal-korion; u hekk jagħmel bużżieqa ġol korion. Bejn l-amnios u t-tarbija hemm l- ilma tal-amnios li joħroġ mill-ġuf qabel it-tarbija u li jagħmel l- isqija . IL-KUMMENTI TAGĦNA Il-wiċċ jiħmar: F'din is-silta qisni bdejt nara wiċċ il-Professur Pisani jiħmar. Wasal f'parti tal-ġisem xi ftit antipatika u qagħad b'seba' għajnejn xi kliem juża. Fit-taqsima ta' qabel rajna li għażel li jgħid "il-ħajja li jagħmel ir-raġel" għax ma ġitux f'rasu jgħid "sperma", jew forsi ħaseb li l-Maltin ta' żmienu xorta ma jifhmuhiex. F'din it-taqsima wkoll qal "id-dudu taż-żerriegħa tar-raġel." Min jaf jekk in-nisa li qraw il-ktieb fehmuhx? Fil-fehma tiegħi l-Professur imbarazza ruħu għalxejn. Aħna l-Maltin, u dan għax aħna klieb tagħna nfusna, malajr niddeċiedu li l-kelma Maltija hi vulgari, u l-kelma tal-barrani biss hi pulita. Dan il-fenominu, jew dan il-fellus, qiegħed biss f'moħħna. Ħa nagħti eżempju: Jekk jien ngħid "illum ġejt bil-bass", jgħajruni li qed inkun vulgari. Imma jekk jifhmuni li jien għidt li "illum ġejt bil- bus " – allura ma jkun ġara xejn! L-istess ħaġa jiġri jekk jien immur inkellem lill-boss! Fi żmienna għad hawn min għadu jgħid li l-mara "rat id-demm", u mhux "ġieha l- period "? Fis-silta li qed nisiltu mill-ktieb, il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil- korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u qatt ma semgħuh. Fejn seta' l-Profs uża l-kelma Maltija, imma mhux dejjem seta' għax jew il-kelma kienet "pastaża" jew ma kienx jafha. F'din is-silta kellu ħafna kliem miktub bil-korsiv: klitoride, imene, sinfisi, pube, perineu . Imma: Il-Qannuba: Il-Profs. ma kienx jaf li d-dizzjurju Malti, u allura l-Maltin ta' qabilna, kellhom kelma Maltija għall- klitoride . Ngħduha kif inhi: lanqas il-Maltin tal-lum ma jafu b'din il-kelma. Minbarra li nirreferu għaliha bħala "ż-żibġa" – li forsi ma togħġobx lil ħafna nies, il-kelma safja hi qannuba . Fittxuha f'dizzjunarju tajjeb biex taraw! Kieku baqgħet f'ilsienna konna niddeċiedu li hi "pastaża"? Il-vulva/il-falda: Ma kien ikun hemm xejn ħażin kieku l-Profs semma l-kelma "l-falda". Ma din kien ikollna bżonn nerġgħu noħorġu mid-dizzjunarju l-kelma farġ – li hi l-kelma Maltija għall- pubic area , li tista' tkun kemm ta' raġel u kemm ta' mara. Imbagħad inkunu nistgħu ngħidu: "Il-faldiet tal-farġ tal-mara, magħmula mix-xoffa l-kbira u x-xoffa ż-żgħira, li jispiċċaw flimkien f'dik li tissejjaħ l-għaqda tal-warrani ". B'hekk konnu nuru li bil-Malti tista' titkellem fuq kollox, jekk ikollok rieda tajba. L-għaqda tal-warrani tissejjaħ posterior labial commissure – u minn dan tista' tara li tagħna hi ferm aktar mexxejja u kollokwa – l-Ingliżi kellhom jivvintaw waħda mill-Latin! L-Għant : Lili tridu tikkumpatuni u tagħdruni għall-fatt li jien daqshekk iffissat fuq il-ħsara li qed issir lil ilsienna fi żmienna. In-nies li trabbejt madwarhom jien kienu nies illitterati jew kważi; imma kienu jafu ħafna kliem. Ngħidu aħna, meta jien kont daqsxejn ta' tifel żgħir, kont urejt ix-xewqa li jkolli "sejf". Ċert li mhux "xabla" kont għidt, imma sejf. Ommi qaltli li jekk noqgħod kwiet, San Mikiel kellu mnejn iġibli wieħed (għax dak kellu sejf u kien jiġġieled max-xitan bih). Darba minnhom ommi qaltli li kienet rat xi ħadd bil-ġwienaħ għaddej itir fl-ajru. Issuġġerietli li mmur nittawwal fuq is-sodda tiegħi li kien hemm fis-sular ta' fuq. Fuq is-sodda nsib sejf tal-plastik, il-ġmiel tiegħu! San Mikiel kien ġabli wieħed! Dak il-ħin inzerta li kien hemm ukoll iz-ziju fid-dar, u dan ukoll stagħġeb bl-isbuħija ta' dan is-sejf tal-plastik. Qalli: "Ara, is-sejf isfar u l-għant aħdar." Allura billi kont tifel bravu u mmur il-knisja, meta kont nisma' lill-qassis jgħid li Kristu qal lil San Pietru: "Daħħal is-sejf fl-għant tiegħu, għax min jagħti bis-sejf bis-sejf imut", jien kont naf x'inhu għant u ma kellix bżonn nistaqsi. Il-Maltin ta' żmieni kienu jafu wkoll. L-għant hu l-post fejn jidħol is-sejf jew ix-xabla, u bl-Ingliż jissejjaħ sheath jew scabbard . Biex il-Maltin ta' qabilna jsibu kelma "pulita" għal dak li bl-Ingliż jissejjaħ vaginal canal , użaw il-kelma għant, u din tagħmel ħafna sens, u turi li dari għal kollox kellna kelma, u aħna biss li aħna klieb tagħna nfusna u qed inkissru kollox. Il-Ħajta: Imma jidher li anke l-Profs Pisani kien ibati bil-marda li jipprova jevita l-kelma Maltija biex ma jkunx "pastaż". Ma nemminx li ma kienx jaf bil-kelma ħajta , u ma narax għaliex ma setgħax isemmiha meta semma l-kelma Taljana imene . L-imene hi l-ħajta tal-mara. X'hemm ħażin fil-kelma ħajta? Hemm il-ħajta tal-ilsien, u ħadd ma jitkaża fuq din. Il-Bxima : Imma, tgħid xejn, kien jaf bil-kelma bxima (mhux bħalna – aħna ma nafux). Jidher li anke fi żmien Pisani, diġa kien beda jberraq għal dil-kelma – għamel parenteżi biex jagħti dil-kelma wkoll bit-Taljan: Placenta . Illum, il-kelma plaċenta saret bil-Malti wkoll, u jagħmlu għalik jekk tuża l-kelma Maltija safja: il-bxima . Bil-Malti ngħidulha wkoll is-sekonda – forsi għax toħroġ mill-ġuf it-tieni wara t-tarbija. Dari, meta ħafna twelidijiet kienu jsiru d-dar, in-nies kienu jikkonfondu x'se jagħmlu b'din il-parti tal-ġisem. Kien hemm l-għarfien li dik kienet parti importanti mit-tarbija, imma fl-istess ħin issa m'hemmx aktar użu għaliha. Kienu jistkerħu li jitfgħuha maż-żibel l-ieħor u x'aktarx li kienet responsabbilta tal-missier li jgeżwer il-bxima ġo xi karta, joħroġ 'il bogħod mid-dar, u jwaddab il-bxima fil-baħar. Hekk ikun ħeles minnha imma bi ftit iktar rispett milli kieku remiha mod ieħor. Il-Borqom : Għalkemm il-Profs Pisani kien jaf bil-kelma bxima, ma kienx jaf bil-kelma borqom . Imma niesna ta' dari kienu jafu biha, u Mikiel Anton Vassalli jsemmiha fid-dizzjunarju tiegħu. Il-borqom hu amnion bl-Ingliż (għax għarukaża, nkunu nafu l-kelma bl-Ingliż imma mhux bil-Malti). Il-borqom hu dik ir-rita rqiqa li t-tarbija tkun imgeżwra ġo fiha fil-ġuf. Meta tofqos bajda ta' tiġieġa ukoll tista' tikkonoxxi li kien hemm xi borqom jipproteġi l-isfar u l-abjad tal-bajda. Il-borqom igeżwer u jipproteġi t-tarbija fil-ġuf sa ftit qabel it-twelid. Ftit qabel il-ħlas, il-borqom jinfaqa' u joħroġ l-ilma ta' ġo fih. Dan l-ilma kellu isem bil-Malti wkoll, u l-Profs Pisani kien jafu dan l-isem: l-isqija . Illum la nafu x'inhu borqom u lanqas x'inhi l-isqija: ngħidulha amniotic fluid għax, ħeqq, bil-Malti m'għandniex kelma. Xi kultant, it-tarbija toħroġ mill-ġuf b'xi partijiet tal-borqom għadhom jiksulha wiċċha. Vassalli jgħid li meta jiġri hekk kienu jgħidu li dik it-tarbija se jkollha xortiha tajba, għax imħarsa mill-borqom; u jkompli jgħid li xi Maltin kienu jżommu xi oġġett imdawwar m'għonqhom biex iħarishom mid-deni, u lil dan kienu jsejħulu borqom ukoll. Vassalli jinsisti li dawn huma superstizzjonijiet u xtaq jeqridhom. Fi żmienna ħafna għadhom jilbsu xi ħaġa m'għonqhom biex jilqgħu kontra l-għajn u d-deni, imma ma jafux bil-kelma borqom, u l-qerda ta' lsienna hi deni ferm kbir. Is-Sinfiżi tal-Pube : Ma nitilfux ħafna żmien fuq din. Is-sinfiżi hi bħal ġog, parti mill-iskeletru, magħmul minn qarquċa, u li qiegħed fil- farġ (jiġifieri il- pubic area !) tal-bniedem, raġel jew mara. Li konna poplu magħmul mod ieħor konna nsejħulha l-qarquċa tal-farġ . IL-KLIEM LI SEMMEJNA: Il-Klotiride/Il-Qannuba Ix-Xoffa l-Kbira Labbia Majora Ix-Xoffa ż-Żgħira Labbia Minora Il-Fetħa tal-Bużżieqa Il-Fetħa tal-Għant L-Għaqda tal-Warrani L-Imene/il-Ħajta L-Għolja ta' Venere Il-Bxima/is-Sekonda Il-Ħabel taż-Żokra/il-kurdun L-Isqija Is-Sinfiżi tal-pube/ il-Qarquċa tal-Farġ (C) Ġużi Gatt RITRATT MILL-IMGĦODDI Nostalgia Malta, Blackley tal-Belt. Ritratt mill-FaceBook