Dinja għaliha Qrajt l-ewwel poeżija ta' Mary Meylak meta kont studenta fl-iskola primarja. Ma domtx ma rbatt qalbi magħha meta skoprejt li kienet l-ewwel poetessa Maltija, u ta' tifla li kont, ixxenaqt li meta nikber insir bħalha. Niftakar li kont akkwistajt il-ktieb tagħha Dawra Misterjuża (1947) u hemmhekk intbaħt li kellna l-istess ġibda lejn il-fantasija u li bħali, donnha kienet tgħix f'dinja għaliha. Meylak – l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta Għalkemm studjajt il-lingwa u l-letteratura Maltija għal diversi snin wara, fejn stħarriġt diversi awturi u poeti, ix-xogħolijiet ta' din il-poetessa qatt ma reġgħu tfattxaw. B'hekk Meylak sfumat fix-xejn u f'moħħi baqa' minnha biss is-sura ta' memorja nostalġika. Kien għalhekk li dan l-aħħar iddeċidejt li nimla' dan il-vojt li trabba' bejnietna billi staqsejt dwarha, fittixt il-kotba tagħha u ddiskutejt xogħolijietha flimkien ma' Josmar James Vella, Tarcisio Zarb, u l-Prof. Oliver Friggieri. Vella li huwa Għawdxi, gradwat B.A Malti (Unuri), għamel it-teżi tiegħu dwar Mary Meylak u permezz ta' dan ix-xogħol, huwa xtaq jgħolli kemm jista' jkun isem din il-poetessa li fil-fehma tiegħu, jistħoqqilha kull tifħir daqs kull poeta ieħor li kiteb ismu b'ittri tad-deheb fil-letteratura Maltija. "Matul iż-żmien, Għawdex irnexxielu jrawwem nies li fil-kamp tal-letteratura Maltija għamlu isem għalihom. Fost dawn insibu lil Ninu Cremona, Anton Buttigieg, Ġorġ Pisani u Mary Meylak. Iżda minn dawn kollha, Meylak hi l-inqas waħda li ġiet rikonoxxuta. Infatti, meta bdejt nagħmel ir-riċerka tiegħi dwarha, spiss iltqajt ma' kitbiet u kritika dwar il-persunaġġi l-oħra imma ftit li xejn kien hemm min tratta lil din il-poetessa," qalli Vella. Fil-fehma tiegħu hemm żewġ raġunijiet partikolari għala ġara dan. Wieħed minnhom kien il-fatt li bħala mara, Meylak azzardat tidħol f'dinja li kienet meqjusa 'tal-irġiel'. Barra minn hekk, hija għażlet li taqbad rotta oriġinali u differenti għal kollox mill-linja tax-xogħol letterarju li kien moda dak iż-żmien u b'hekk jista' jkun li ma ttieħdetx daqstant bis-serjetà. L-unika vuċi femminili "Mary Meylak kienet l-unika vuċi femminili fost il-poeti Romantiċi Maltin tal-ewwel nofs tas-seklu għoxrin. F'perjodu meta l-poeti l-oħra kienu qed iħaddnu t-tema tal-kriżi eżistenzjali, li kienet qed issir il-moda ta' dak iż-żmien, hi għażlet li tinqata' għal kollox minn dan l-istil, mhux biss għaliex ma tagħti ebda ħjiel tal-ansjetà eżistenzjali u storika ta' żmienha, iżda wkoll għaliex issib il-milja tal-espressjoni tagħha nnifisha fl-għoti ta' sura fantastika lid-dinja ta' madwarha," kompla jispjegali Friggieri. Is-sempliċità fix-xogħolijiet ta' Meylak Sadanittant, meta nxtħett naqra l-poeżiji ta' Meylak, issa li jiena persuna adulta, deherli li kitbietha u t-temi li kienet titratta, kienu xi ftit sempliċi żżejjed. Għaldaqstant, tlabt lil dawn l-istudjużi biex ifehmuni aħjar dwar kif għandi ninterpreta lil din il-poetessa... "F'termini ġeneriċi, wieħed jista' jgħid li l-poeżija ta' Mary Meilak, hija poeżija sempliċi, li ftit li xejn tbiegħdet mill-poeżija, hekk imsejħa popolari, jiġifieri, il-poeżija tal-kwartina bir-rima mqabbża tal-għana Malti – poeżija li bħala regola tibni fuq il-vers tat-tmienja. Poeżija ta' dan it-tip, għaldaqstant għandha mnejn tinħass li ma tagħmilx parti mill-poeżija tal-'literai', imma pjuttost, għandha mill-poeżija 'bidwija', dik it-tip ta' lehma poetika, li tagħmel parti mill-mod ta' għajxien il-bniedem, li huwa midħla aktar tan-'narratoloġija tan-natura' milli tan-narratoloġija li hija konxja tal-istess narratoloġija tagħha," għarraffni Zarb. "Mary Meylak għandha l-valur tagħha fix-xejra ċentrali, kontinwa tagħha; is-sempliċita' ta' ruħ li ma hix kapaċi tagħraf problemi, u meta tagħrafhom tħollhom b'mod immaġinativ," kompla Friggieri. It-temi prinċipali ta' Meylak Fost it-temi prinċipali li Meylak tiġi assoċċjata magħhom hemm il-fantasija, in-natura u r-reliġjon. "Fil-poeżiji tagħha, Meylak spiss tinqeda bit-teknika tal-personifikazzjoni fejn b'mod l-aktar ħelu u sempliċi, hi tagħti l-kwalitajiet tal-bniedem lil dak kollu li mhux uman u b'hekk, il-ħlejjaq isiru mogħnija bis-sensi u l-emozzjonijiet. Dawn il-figuri tat-taħdit joħorġu b'mod naturali minn moħħ il-poetessa, ħafna drabi bi tbissima u b'ħajta umoristika. Mix-xejn toħroġ il-kbir, mis-sempliċi tiftaħ l-orizzonti tal-kreattività. F'dawn l-aspetti toħroġ il-fantasija impekkabbli tal-poetessa u ċertament il-poeżija tagħha 'Dawra Misterjuża' hija eżempju mill-iprem ta' dan," qalli Vella. "Xogħolijietha juru biċ-ċar ir-rispett ġenwin li hi kellha lejn in-natura u l-imħabba kbira lejn l-annimali li jiġu trattati bħala persuni, ugwali għall-bniedem fit-tbatija. Huma umanizzati proprju għaliex għandhom integrita' morali li l-bniedem għandu ħafna x'jitgħallem minnha," fissirli Friggieri. "Min-naħa l-oħra, meta Meylak tikteb dwar in-natura, wieħed jista' jħoss ukoll element reliġjuż f'xogħolijietha hekk kif hi tnebbaħ illi rispett lejn Alla Ħallieq jesiġi bilfors rispett lejn il-ħlejjaq Tiegħu." "Il-poetessa għandha l-kredu tagħha – kredu li jsostni dak li hija wirtet f'termini ambjentalistiċi u lingwistiċi, kif ukoll f'termini ta' lehma u spiritwalità. Dan huwa dak it-tip ta' kredu li sawwar il-'forma mentis' tagħha. Il-perċezzjonijiet tagħha, u kif hija tiffiltrahom poetikament huma konsonanti mal-istess ambjentazzjoni li tgħix u tgħammar fiha," kompla Zarb. "Bħal qisu, din hija dik it-tip ta' poeżija, li trid tiċċelebra lill-ħajja mingħajr ambizzjonijiet tal-gżira Għawdxija. U dan tagħmlu bid-dehwa ta' min inħakem minn xi tip ta' eliżir, li huwa intimament marbut mal-mitoloġija siekta tal-ħajja ta' kuljum. Hija dik it-tip ta' mitopoeja li hija ssawret minnha u dawritha magħha biex tkompli ssaħħilha lill-istess għajxien intimu tagħha – għajxien mogħni b'serenità, armonija u bilanċ fl-istess esuberanza imaġistika tiegħu." It-tema tal-gwerra – poeżiji inediti Waqt li kien qiegħed jagħmel ir-riċerka għat-teżi tiegħu, Vella sema' li kien hemm diversi poeżiji inediti ta' Meylak u fosthom kien hemm ammont li kienu jitrattaw it-tema tal-gwerra. Fost id-diversi kuntatti li għamel, huwa ltaqa' ma' Joe Camilleri, li kien għalliem tal-Malti u midħla sewwa ta' Meylak u tan-neputi tagħha, il-Kanonku Joe Meylak, u dan tah indikazzjoni li probabbilment seta' jsib xi ħaġa tagħha fiċ-Ċentru Parrokkjali ta' San Ġorġ ir-Rabat Għawdex. "F'dan iċ-Ċentru tkellimt ma' Francesco Pio Attard li għeni ħafna fit-tiftix tiegħi u saħansitra urini kaxxa tal-kartun li kienet miżgħuda bid-drammi, bil-kitbiet u bil-poeżiji ta' Meylak, li wħud minnhom qatt ma ġew ippubblikati. Bqajt ngħarrex u nittama li nsib il-poeżiji relatati mal-gwerra sakemm finalment tfaċċaw quddiemi f'forma ta' skritti u pitazzi suwed," irrakkuntali Vella hekk kif beda jurini xi kopji tagħhom. Apprezzajt ferm hekk kif ilmaħt kitbietha u n-noti li hi ħalliet miktuba ħdejhom u nistqarr li f'dak il-mument ħelu, bħal ħassejtha qiegħda qribna, tarana niflu xogħolijietha u napprezzawhom. Fost it-titli tal-poeżiji kien hemm: 'Il-Black-Out', 'Il-Black Market', 'l-Flus tar-Relief' u diversi oħrajn. Il-poeżija 'Waqt Air-Raid' kienet waħda minnhom: Reġgħu ġew ja uċuh bla żejt Ġejja x-xelter? Ħaffef isa! Jien tiela fuq il-bejt. Qabel xejn roddu salib Żomm sinjur idek felħana Fuq gżiritna u kemm il-bdoti, Lis-suldati u lin-nies tagħna. Oħra, bl-isem ta' 'Ma' min iżżomm?" kienet turi s-sentimenti favorevoli li hija kellha lejn l-Ingilterra: Jekk l-għadu għad bid-deheb jibni ħitanek u jdawwrek bid-djamanti wara l-gwerra, ma' min iżżomm? Tridx tgħidli Malta tiegħi? Silta minn poeżija oħra bl-isem 'Malta bil-George Cross' tesprimi mill-ġdid is-simpatija tagħha lejn il-kolonizzaturi ta' Malta, filwaqt li titkellem b'ġieħ ukoll lejn niesha u lejn pajjiżha: Kien waħdu sidru jħammar Ġod-dinja l-pitirross, Illum ħmar sider Malta Bid-dehen mistħoqq George Cross. Int qabar tal-għedewwa M'hemmx biża, m'hemmx irdoss, Int l-għaxqa tar-Re tiegħek Li xeddlek il-George Cross. Fost il-ġrajjiet ta' żmien il-gwerra, irrakkuntati permezz tal-poeżiji ta' Meylak, kien hemm ukoll il-poeżija 'Il-Vitorja tal-1943′ li silta minnha kienet tgħid hekk: X'ħin ħriġna l-Bambina miżmuma fl-idejn, Ġiet xita ta' grazzi mill-beraħ tax-xejn, O x'ferħ f'dil-Vitorja tat-tlieta u erbgħin! "Punt bijografiku li affettwa l-poetika tagħha u li s'issa ħadd qatt ma rabtu ma' Meylak kien li hi għexet iż-żminijiet koroh tal-gwerra u fil-fatt dawn iż-żminijiet qanqluha biex tikteb poeżiji li juru l-kwadru tal-ħajja lokali f'dawn l-esperjenzi qarsa li għaddiet minnhom. Kif qed tara, l-ammont kbir ta' poeżiji li hi ħalliet warajha, jistgħu jitqiesu bħal speċi ta' djarju, li apparti li jirrakkonta dak li għaddiet minnhu hi, jiddeskrivi wkoll dak li għadda minnu l-poplu u l-pajjiż tagħna. Nixtieq ħafna li fil-futur qarib jirnexxieli nippubblika dawn il-poeżiji sinifikanti ta' Meylak" qalli Vella. Intant, Vella jispera wkoll li jkollu l-opportunità li jkompli jfittex aktar kitbiet ta' din il-poetessa li kellha ħabta tibgħat il-poeżiji oriġinali biex tipparteċipa f'xi kompetizzjoni jew biex jiġu ppubblikati f'xi ġurnal, u allura min jaf kemm aktar xogħolijiet tagħha għad fadal x'jinstabu. Ngħid għalija, ma tistax tistudja x-xogħolijiet ta' persuna mingħajr ma tipprova tifhem ukoll xi ftit min kienet u x'personalità kellha. Madanakollu, kull min kellimni dwar Meylak qalli li hi kienet persuna riservata ħafna u kienet tkellem biss lil dawk li kienet taf sewwa. Twieldet fid-9 t'Awissu 1905 fir-Rabat, Għawdex u attendiet fl-Iskola Ċentrali t'Għawdex. Skont Vella, "L-imħabba għall-kitba bdiet minn meta kienet żgħira. Fl-iskola, sħabha tal-klassi kienu jagħtuha l-flus biex tagħmlilhom il-komponimenti. F'intervista li darba għamlu lil Meylak hija stqarret li kienet ommha li tatha l-ispirazzjoni biex tibda tikteb peress li kienet tuża ħafna figuri tad-diskors meta kienet tkun qed titkellem. Hija qalet ukoll li kollox kien jispiraha, mis-sħab tas-sema sal-ġebel tal-ħajt. Dan kien ikun biżżejjed biex iqanqal fiha ħsieb fertili li mħallat mas-sengħa ta' kif kienet tħaddem il-kelma, kien jirriżulta f'kitbiet imlewna u msaħħra." Kienet sensittiva ħafna "Meylak kienet tħobb tikteb fil-ġeneri letterarji kollha, imma kienet tħossha kburija li kellha l-ħila tikteb il-poeżija. Kienet sensittiva ħafna dwar din il-ħaġa. Infatti kienet tagħmel nervi kbar meta kienet tkun ikkritikata jew meta ma kinitx tissemma' daqs kemm kienet tistenna li tkun imsemmija. Fil-bidu tas-seklu 20, l-ilsien Malti kien għadu qed iħabbat wiċċu ma' bosta intoppi. Kien imkasbar u mlaqqam bħala 'ilsien tal-kċina' – l-ilsien tal-baxxi. Kotba bil-Malti ftit li xejn kont issib u li mara tikteb bil-Malti kienet ħaġa tassew kbira, aktar u aktar jekk titħajjar tikteb il-versi. Iżda minkejja dan l-ambjent ostili l-poetessa rnexxielha taqsam dak li tħoss mal-oħrajn u xxerred kitbietha." "Fl-1930 kitbet l-ewwel poeżija tagħha 'Faxx Nemel' u ħadet sehem biha fil-Pronostku Malti ta' dik is-sena taħt in-nom-de-plume 'Qamar Ġdid'. B'dil-poeżija hi rnexxielha tieħu s-sitt post fil-konkors u wara dan is-suċċess, il-poetessa kompliet tikteb u bdiet tieħu l-fama tal-unika poetessa Maltija." Kienet eċċentrika u introverta Komplejt nistaqsi lil Vella dwarha u hu kompla jgħidli: "Kienet bniedma eċċentrika u introverta li ma tkellem lil ħadd u li ħadd ma jkellimha. Tiżjin u ritratti mill-inqas biex kemm jista' jkun ma tidhirx wisq. Imma għal dawk qrib tagħha Mary Meylak kienet għal kollox differenti. In-nies li kienu viċin tagħha, jafuha eżatt kif hi pinġiet lilha nnifisha fil-poeżija 'Monument Mary Meylak'; jiġifieri mara b'qalb tad-deheb li ħsiebha kien biss biex tgħin lill-batut." Kienet ġeneruża Sirt naf ukoll dawn ir-rakkont interessanti dwar il-ġenerożità ta' Meylak: "Minħabba l-faqar u l-għaks ta' wara l-gwerra, fejn f'Għawdex kien hemm problema bin-nuqqas ta' djar, hija xtaqet li tagħmel xi ħaġa biex mill-ftit tagħha ttaffi t-tbatija. Għalhekk bniet żewġ blokki ta' appartamenti fi Triq Pompei u fi Triq il-Kappillan Hili fir-Rabat Għawdex u kriethom lill-koppji b'kera baxxa." "Darb'oħra waqt il-ħruġ tal-istatwa ta' San Ġorġ min-niċċa, waqt li kienet fil-korsija flimkien man-nies l-oħra ċċapċap u tifraħ bħal tarbija, wasal il-qassis bil-kopp quddiemha, u hi fetħet iż-żipp tal-portmoni u tefgħetlu kollox. Kien biss wara li ndunat li tefgħet iċ-ċwievet tad-dar ukoll!" Il-lat romantiku tagħha Meylak għamlet sbatax-il sena taħdem fl-uffiċini tal-Gvern. Fl-1942 hi saret għalliema u kompliet f'din il-karriera għal għoxrin sena oħra sakemm irtirat. Baqgħet qatt ma żżewġet għalkemm hemm min jgħid li darba kienet tara raġel. Ta' mara romantika li jien, ippruvajt nislet xi ħjiel mill-poeżiji tagħha u tassew, f'ċertu kitbiet minnhom bħal 'Let us never meet again!', 'Goodbye', 'And are you sure?' li qrajt fil-ktieb 'Songs you will like' (1971), jidher li Meylak xi darba kellha xi delużjoni ta' mħabbha li għalkemm hi qatt ma tkellmet dwarha man-nies, xorta waħda rrakkuntatha bejn il-linji tal-kitbiet tagħha: Għalkemm Meylak għexet f'dinja għaliha, jekk wieħed jinteressa ruħu u jsegwi l-poeżiji u x-xogħolijiet l-oħra tagħha, almenu jkun jista' jsegwi dak li l-poetessa riedet taqsam mal-pubbliku. U dan ma kienx ftit għax hi kienet pjuttost prolifika. Fil-poeżija l-aktar magħrufa tagħha 'Dawra Misterjuża' hi tikteb: Jien se ngħidilkhom ħaġa u se tistagħġbu, Emmnuni li mhix qlajja' Jekk jien ngħidilkhom illi b'moħħi nimxi Wisq aktar minn b'saqajja. U fejn immur?... Min jaf fejn immur b'moħħi! Fejn ngħid li ser jesgħani? X'inhuma l-ħames kontinenti f'daqqa? X'ċajt huma l-Oċijani? Is-sena 2015 – 40 sena anniversarju minn mewtha Mary Meylak mietet fl-1 ta' Jannar 1975 fl-isptar t'Għawdex, fi Pjazza San Franġisk. Indifnet fiċ-ċimiterju ta' Santa Marija li hemm fil-limiti Tal-Barmil fil-qabar tal-familja Meylak, numru 79. Fl-2005, f'għeluq il-100 sena minn twelidha, twaħħlet lapida fi Pjazza San Ġorġ, biswit id-dar li kienet toqgħod fiha ħajjitha kollha: numru 6 Triq San Ġużepp, ir-Rabat, Għawdex. Dakinhar, ħarġet ukoll edizzjoni limitata ta' kartolini f'ġieħha u saru xi attivitajiet kulturali biex ifakkru lil din l-ewwel poetessa tal-gżejjer tagħna. Is-sena d-dieħla nfakkru l-40 sena mill-mewt tagħha u nittama li b'xi mod, isimha u xogħolijietha, jiġu mfakkra mill-ġdid. Id-dar abbandunata ta' Meylak Biex nagħlaq dan il-vjaġġ, mort infittex id-dar ta' Meylak u kont iddiżappuntata mhux ftit meta ma kien hemm xejn x'jindika liema waħda kienet. Daqstant ieħor skantajt li wħud mill-Għawdxin li waqqaft fi Pjazza San Ġorġ, lanqas biss kienu jafu għal min qed nirreferi meta semmejt lil Mary Meylak! Eventwalment xi anzjani urewni l-proprjetà tagħha u qaluli li spiss kienet tħobb tintasab bil-qiegħda barra fuq siġġu u tikteb il-poeżiji. Sfortunatament, illum id-dar tidher abbandunata għal kollox u kien hemm min qalli li mhux darba u tnejn li xi nies daħlu fiha u ħadu xi affarijiet. Tnikkitt u hekk kif ħarist lejn it-twieqi tal-gallarija ta' din id-dar, immaġinajtha tittawwal u tgħidli, "Għidilhom!" (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (22 parti) fit-Torċa tat-12 t'Ottubru 2014) Dawra Misterjuża Ġorġ Pisani Pjazza San Ġorġ poezija
Dinja għaliha