Huwa naturali li tibża'. Huwa wkoll meħtieġ li tibża', altrimenti tkun qiegħed tipperikola s-sopravivenza tal-ispeċi tiegħek (u tiegħek innifsek). Huwa importanti li tibża' taqsam it-triq, tibża' taqbeż mill-għoli jew tibża' tixrob kull likwidu li tara quddiemek. Kuljum preċett issib ruħek f'mumenti ta' biża'; diversi drabi matul il-ġurnata: biżgħat żgħar, oħrajn ikbar; biżgħat personali, oħrajn li taqsam ma' ħaddieħor. Hemm biżgħat li jidhrulek ċari, ovvji; oħrajn li tesperjenzahom mingħajr ma tifhimhom. Hemm biżgħat li żviluppajthom int, oħrajn li imponihomlok xi ħadd. L-għax u l-għaliex tibża' huma dibattibbli – il-punt li ħadd ma jiddibatti huwa li l-bniedem jibża'. Uħud jirnexxilhom jegħlbu ċerti beżgħat maż-żmien jew forsi jeħilsu minn uħud u jiżviluppaw oħrajn ġodda. Jiġri x'jiġri minn beżgħat antiki, il-punt jibqa' li kull wieħed u waħda minna ġġorr valiġġa, li d-daqs tagħha jvarja minn persuna għal oħra, mgħobbija bil-biża'. Il-biża', iżda, mhuwiex emozzjoni awtonoma. Miegħu hemm emozzjoni oħra, intimament marbuta, li tikkawża l-biża' jew tirriżulta minnha: ir-rabja. Meta t-tifel imur fis-sodda t'ommu f'nofs ta' lejl għax jibża' mir-ragħad u s-sajjetti, u ommu tħaddnu u tgħidlu li m'għandux għax jibża' għax dawk affarijiet tan-natura, it-tifel jirrabja għan-natura għax din qiegħda tbeżżgħu. Dawk li jibżgħu mill-mewt għandhom rabja lejn in-natura/Alla (skont it-twemmin li jħaddnu biex jispjegaw l-eżistenza) talli hi/hu ħolqu sistema difettuża li tmarrdek u ttemmek minflok tħallik tgawdi għall-eternità. Mhemmx biża' li ma jiżviluppax f'rabja f'xi mument jew ieħor. §§ In-narratur li jirrakkonta l-istorja drammatika fir-rumanz xi kultant ifettillu jissospendi r-rakkuntar u jagħmel riflessjoni dwar dak li qiegħed jiġri fl-isfond tar-rakkont. Bla ebda dubju, dan in-narratur huwa l-portavuċi tal-awtur, Ġużè Muscat Azzopardi, wieħed mill-aktar kittieba politiċi fil-letteratura lokali. Din hija waħda mid-devjazzjonijiet politiċi li dan in-narratur jagħmel f'dar-rumanz: Fit-8 ta' Settembru kienet taħbat it-tifkira tal-gwerra tagħna mat-Torok, taqbida ħarxa li mir-rebħa tagħha kien sar ġid kbir għad-dinja kollha, għax kieku l-Maltin ma żammewx iebes lit-Torok, dawn, wara Malta, kienu jieħdu l-Ewropa kollha kif iddur. Il-għira tal-Franċiżi, li ġew Malta wara s-Slaten ta' San Ġwann, u s-suppervja tal-Ingliżi li daħħalna hawn minn jeddna, nessew għal kollox dik it-tifkira għażiża. Muscat Azzopardi kiteb dan ir-rumanz fl-1881, meta Malta kienet kolonja Britannika u meta l-klassi borgiża kellha interess partikolari li tqajjem fervur patrijottiku fost il-Maltin li ħafna minnhom kienu foqra, imġewħa u illitterati. Iżda kif urewna s-sekli, il-klassi dominanti ma tiddominax biss ekonomikament iżda anki ideoloġikament, u l-interessi borgiżi, imxidda libsa patrijottika, spiċċaw jintirtu anki, jekk mhux ukoll l-aktar, minn dawk li ftit li xejn setgħu jakkwistaw xi ħaġa minnhom. Il-borgeżija tradizzjonali kellha kull interess tqajjem dan il-patrijottiżmu għax kellha interess għat-tmexxija, interess li qala' daqqa ta' ħarta bit-twaqqif tal-kolonja. Lilhinn minn dan, dawn il-ftit sentenzi mislutin minn rumanz miktub fl-1881, jixhdu dawn iż-żewġ emozzjonijiet, did-darba mixħutin fuq id-dimensjoni kollettiva tal-'poplu Malti': diġà fl-1881 l-intellettwali Maltin kienu qegħdin jibżgħu li se tintilef l-identità kulturali Maltija u anki lilhom ħakmithom ir-rabja li rriżultat minn dan il-biża'. It-tifel li jibża' mir-ragħad se jwaħħal fis-sħab u se jirrabja għas-sħab. F'ebda mument mhu se jgħaddilu minn rasu li jirrabja għall-biża' stess li qiegħed jiskomodah; jew għalih innifsu li mhuwiex kapaċi jegħleb il-biża' minn erba' ragħdiet. Muscat Azzopardi u l-ewwel kittieba Maltin jibżgħu u minnufih jirrabjaw għall-periklu li din l-identità se tintilef: jinkurlaw għat-Torok, għall-Franċiżi u għall-Ingliżi. Attwalment, bħall-kittieba l-oħrajn tal-bidu tas-seklu għoxrin, Muscat Azzopardi qajla kkritika lill-ħakkiema Britanniċi. Forsi beża'. Forsi induna li ma kienx jaqbillu. Iżda hawnhekk jagħmel eċċezzjoni importanti. Il-biża' u r-rabja li ssegwi joħolqu ċiklu vizzjuż li fil-vortiċi tiegħu hemm fenomenu wieħed u wieħed biss: il-barrani. §§ Xi darba konna nibżgħu mid-dlam, minn kelb jinbaħ, mill-brimba mas-saqaf, mill-fatat li hemm wara l-bieb. Imbagħad kbirna u bdejna nifhmu li d-dlam mhu se jagħmillek xejn, li l-kelb jinbaħ għax hekk qaltlu jagħmel in-natura, il-brimba moħħha tinseġ l-għanqbuta ħalli tiekol u mhux fik u l-fatat jeżisti biss fl-istejjer. Imma wisq probabbli hemm biża' ieħor li baqa' jiskomodana: uħud minna għadhom jibżgħu mill-għoli, mil-lift, mill-klieb il-baħar li jista' hemm fil-qiegħ skur tal-baħar miftuħ. Aktar minn mitt sena wara għad hawn min għandu l-istess biża' ta' Muscat Azzopardi. Waqt li ċertu biża' jirnexxielna neħilsu minnu aħna u nikbru, hemm biża' li donnu jibqa' mwaħħal magħna. Uħud minna jibżgħu, bħal Muscat Azzopardi fis-seklu dsatax, li l-identità tagħna waslet biex tisparixxi. Oħroġ il-għaġeb, il-biża' jaf ikun bħal viru li jittieħed malajr: jibda jixtered b'rata mgħaġġla. U mal-biża' tisponta r-rabja. U anki r-rabja tal-lum hija kopja ta' dik ta' Muscat Azzopardi: ir-rabja lejn il-barrani. Hemm żewġ barranin li nippruvaw nużaw bħala passatur għall-biża' tagħna: l-immigrant li jitfaċċa b'ta' fuqu senduqu fuq qoxra tal-baħar u – sa ċertu punt l-estrem l-ieħor – l-Unjoni Ewropea. Żewġ għedewwa għaliex kulħadd għandu bżonn ta' għadu fuqiex jarmi l-insigurtà u l-ansjetà u l-biża' tiegħu, jew, kif jinnota , kulħadd għandu bżonn għadu biex ikun jista' jiddefinixxi lilu nnifsu, inkella jissogra li jintilef fix-xejn. Biża' antik, mela, rabja antika wkoll għalkemm mogħtija verżjoni adatta għas-seklu wieħed u għoxrin. L-element reliġjuż li kien jispikka tant fil-ħsieb tal-kittieba Maltin ta' mitt sena ilu, ukoll għad hawn traċċi tiegħu. Mhijiex il-knisja Kattolika li tagħti dan l-impuls reliġjuż iżda morali giddieba li twassal biex xi wħud jitkażaw bil-laxkezza li sibna rwieħna fiha. "Tlifna l-morali"; "moħħna fil-flus", "nirraġunaw bl-ewro". Hija morali giddieba għaliex sadattant, min iressaq argumenti ta' dan it-tip taf issibu japprova l-qtil tas-siġar biex jitwessgħu t-toroq, it-tlugħ ta' torrijiet biex tikber u titkabbar l-ekonomija, u taf ukoll issibu jagħlaq għajnejh għall-elementi dubjużi fil-politika lokali għax inkella joffendi lill-partit. Fuq kollox, taf issib ħafna minn dawn li japprovaw li ġgajta bnedmin iddisprati jitħallew għal ġimgħat sħaħ fuq lanċa tielgħa u nieżla mal-mewġ blu tal-Mediterran. Giddieba għaliex wara kollox, anki kieku l-kunċett ta' nazzjoni huwa realtà, hawn m'hawnx nazzjon iżda illużjoni ta' nazzjon. Id-dnub jerġa' jinxteħet f'ħoġor il-barrani: ara kif illaxkatna fil-morali l-Unjoni Ewropea. Jew: dħalna fl-Unjoni u tlifna l-fibra morali li kellna. Konxji tal-fatt li perċentwal sew tal-popolazzjoni twieled f'Malta indipendenti, hemm min joħloq biża' ieħor – dejjem bil-barrani – il-kolonjaliżmu, jiġifieri li fl-2004 Malta reġgħet saret kolonja, tilfet is-sovranità tagħha, tilfet l-indipendenza tagħha u, tinsewx, tilfet l-identità politika u kulturali tagħha. Xtaqt ma ngħidhiex imma kif nista'?: dan huwa l-biża' li joħloq il-Lemin, iż-żewġ faċċati tal-Lemin – dak konservattiv li jippriedka l-morali u l-purità, u dak vjolenti li jippriedka l-abbuż u l-qtil. Il-biża' u r-rabja u l-barrani bħala l-mogħża tal-ħtija. Il-biża' mill-barrani jistrieħ fuq l-isfiduċja fih. Għal min jemmen li l-identità qiegħda hemm u se tintilef, huwa importanti li ma jafdax lil min hu differenti jew aljen. Importanti għaliex kif jemmen il-biża' jista' jgħaqqad lill-grupp u jżomm lill-grupp qawwi u sħiħ. §§ L-identità hija bħal alla: mhuwiex importanti li niddefinuha; l-importanti huwa li nemmnu li qiegħda hemm, li teżisti. Biżżejjed noħorġu l-bandiera fil-gallarija u, b'seħer liema bħalu, titfaċċa l-identità u niggustawha mdendla, titperper mal-fewġa. Hekk qalulna l-kittieba ta' mitt sena ilu u hekk qalulna l-politiċi kull meta qablilhom. Mhux ta' b'xejn li fl-antropomorfizzazzjoni ta' Malta, nagħżlu li nippreżentaw mara bl-elmu u bil-korazza, din il-kavallier mingħajr żiemel, b'wiċċha gustuż imma b'ħarsa serja u assertiva. Bħal dak li kien jinkiteb fi snin imgħoddija, ħafna għadhom jikkonċettwalizzaw l-identità bħal armatura tal-azzar li tintlibes biex tipproteġik, li ma tħalli xejn minn barra jinfdek – ebda vleġġa, ebda lanza jew xabla, ebda balla. Fl-istess waqt, il-korazza tikkonfinak, tirristrinġik waqt li tissikka miegħek. Ħafna għadhom ma jaċċettawx il-possibilità li l-identità hija kunċett poruż ħafna, malleabbli, indefinit, li mhuwiex tal-azzar u li ma jintlibisx. Għad hawn minn jemmen bil-fiss, bil-wieħed u l-uniku, bit-twavel tal-kmandamenti li fuqhom tnaqqxu u ġew ikkonfermati l-iskemi li, iżda, ma jistgħux u mhux importanti li jinqraw sakemm qegħdin hemm. Il-kittieba kontemporanji diġà ilhom ftit issa li ppreżentaw l-alternattiva tagħhom għall-fenomenu tal-identità; bażikament alternattiva inqas definita għax aktar miftuħa. Madankollu, il-biża' huwa kbir u daqstant ieħor ir-rabja u allura jidher li hemm baħar jaqsam bejn il-kożmopolitaniżmu tal-kittieba u l-ħassieba kontemporanji (jiġifieri dawk li għarfu li jgħixu mingħajr ansjetà minkejja li fetħu l-kanċelli kollha tal-fortizzi), u n-nies ta' madwarhom li jħossuhom komdi fl-iskumdità, jew skomdi fil-kumdità. L-aċċettazzjoni tal-barrani bħala ta' ġewwa, anzi t-tneħħija ta' dawn l-istess kunċetti binariċi, hija pass kbir 'il quddiem li l-Maltin tal-bnadar u tal-għaqda nazzjonali l-għada tal-Milied u f'xi Sibt filgħaxija fix-xahar ta' Mejju, għad iridu jagħmlu. Il-ħasra hi li l-korazza, aktar ma hi ssikkata, aktar tinħass komda, minkejja l-ħemel kuntradizzjonijiet li għandha mdendlin magħha. Bħal Malta l-kavallier mingħajr żiemel li ntellgħu fuq il-kolonna fil-misraħ lejlet lejlet il-festa tal-qaddis: ix-xbieha kopja misruqa tal-Britannia li kkolonizzatha, ixxejjer il-bandiera tal-Ordni ta' San Ġwann, bis-slaleb tal-ħakkiema li ħakmuha, waqt li taħlef li l-barrani qiegħed itebbagħlha l-ġieħ tal-identità verġni tagħha.
BIŻA'