ALFRED SANT fl-ewwel artiklu tiegħu minn tnejn, għall-ewwel darba jagħmel analiÿi pubblika tal-ġrajjiet li seħħew fis-sajf tal-1998 u jqabbilhom ma' dak li qed iseħħ illum, meta 'gonzipn' jinsab fi kriżi. Sant jara x-xebħ, imma wkoll jislet id-differenzi li jagħmlu ż-żewġ çirkostanzi differenti minn xulxin. Waqt li dam għaddej l-aħħar episodju fis-saga politika li qed jinseġ id-deputat Nazzjonalista Franco Debono ġejt mitlub kemm-il darba biex nikkummenta. Bir-raġun, il-kriżi li ħoloq Debono bir-"rifjut" li jġedded il-fiduċja tiegħu lill-gvern tal-Prim Ministru Lawrence Gonzi tqabblet mal-kriżi li fl-1998 id-deputat Laburista Mintoff ħoloq għall-gvern Laburista tal-1996-1998. Sakemm intemm l-aħħar episodju Debono, minkejja l-analiżijiet fażulli u l-kummenti bla sens li saru minn bosta naħat dwar x'ġara fl-1998, żammejt is-skiet, bi prudenza. Illum forsi jkun tajjeb li niksru xi ftit. Qatt ma ħajritni l-perspettiva ta' min jedha jmaxtar l-imgħoddi. Li sar sar – li ġara ġara, u l-aħjar dejjem ikun li wieħed jibqa' jħares 'il quddiem. Min-naħa l-oħra, meta tara min jibqa' jilgħabha tal-qaddis biex jkompli jbajjad l-ipokrisija u l-imġiba indenja tal-imgħoddi b'retorika mfassla skont xi "politika tal-persważjoni", hekk imsejħa: hemm tagħraf li trid issemma' leħnek, kif igħidu bl-Ingliż, for the record. Dak hu li se nagħmel f'li ġej. Se nqabbel il-qagħda tal-gvern Laburista fl-1998 mal-qagħda tal-gvern ta' gonzi-pn illum. Kemm jista' jkun se nżomm il-lenti fuq fatturi politiċi u strutturali. Dwar mottivi u maniġġi personali li faru erbatax-il sena ilu, kif qed ibaqbqu llum, se ngħid mill-anqas. Forsi dwar dan nikteb la jkun għadda aktar żmien, jekk jirnexxieli nikkalkola tajjeb meta se jinżel fuqi l-minġel ta' Ċensa l-Mewt. IL-PEDAMENTI POLITIĊI Kull paragun irid jitlaq minn elementi li ħafna, jekk mhux kulħadd, jafu bihom. Minn hemm, tasal imbagħad għal elementi oħrajn li jkunu differenti minn kif jarahom ħaddieħor jew li jkunu anqas magħrufa. F'dal-każ, trid titlaq mill-pedamenti politiċi taż-żewġ gvernijiet, dak Laburista tal-1996-1998 u dak ta' gonzi-pn illum, fil-qafas tad-demokrazija parlamentari ta' pajjiżna. Wara li tħabbar ir-riżultat tal-elezzjoni, iż-żewġ gvernijiet ingħataw żieda ta' deputati biex ikunu jistgħu jlaħħqu maġġoranza ta' wieħed fil-Parlament. Fil-każ tal-gvern Laburista, il-maġġoranza assoluta ta' voti li kiseb fl-elezzjoni tal-1996, kienet tiġġustifika maġġoranza ta' tliet deputati fil-Parlament. Il-mod kif tfasslu l-konfini elettorali wassal biex minflok, ikollu tliet siġġijiet anqas mill-PN. Imma għad ma jeżistix mekkaniżmu li jaġġusta l-għadd ta' deputati li partit ikollu fil-Parlament proporzjonalment għall-persentaġġ ta' voti li jkun kiseb fil-pajjiż. Fil-każ tal-gvern ta' gonzi-pn, il-maġġoranza relattiva, mhux assoluta, ta' voti li kiseb fl-elezzjoni tal-2008 kienet tegħleb l-għadd ta' voti Laburisti b'anqas sew mill-medja ta' kwota elettorali waħda. Fl-1996, siġġu parlamentari aktar mill-Oppożizzjoni kien jirrappreżenta għall-gvern Laburista, tnaqqis sostanzjali fuq il-maġġoranza miksuba minnu. Fil-każ ta' gonzi-pn, siġġu aktar jirrappreżenta vantaġġ li dan fil-fatt ma kisibx fil-vot popolari tal-2008. Il-pożizzjoni li jitlaq minnha kull gvern tintrabat mal-programm politiku u mal-intenzjonijiet mistqarra tiegħu. Fil-każ tal-gvern ta' gonzi-pn, wara snin twal ta' gvern Nazzjonalista, il-programm kien wieħed ta' kontinwità, marbuta mal-fiduċja li kellu jispira Dottor Lawrence Gonzi bħala mexxej. Dan iżżewwaq b'xi wegħdi maħsuba biex jgħammxu lill-votant, fuq kollox dik ta' tnaqqis kbir fit-taxxa tal-income. Il-problema ta' nuqqas ta' fiduċja f'sett ta' ministri qodma u ineffettivi kellha tingħeleb bil-wegħda li ħafna mill-ministri se jinbidlu. Imma effettivament l-aqwa arma ta' gonzi-pn kienet dak li jiena sejjaħt il-power of incumbency. Jiġifieri l-użu bla skruplu ta' xejn u bl-akbar qawwa tal-magna tal-gvern qabel l-elezzjoni, biex bi pjaċiri u b'maniġġi, ħafna minnhom abużivi, min ħabat xaba' mill-gvern jingħata "xi ħaġa" biex tikkonslah jew tirrikonċiljah miegħu u jerġa' jivvotalu. Fl-elezzjoni tal-2008, għen ħafna wkoll il-fatt li sal-lum, ma jeżistix kontroll fuq min jista' jivvota minn barra l-pajjiż, bi ksur tal-Kostituzzjoni. Din tgħidlek li biex tivvota, trid tkun għext għal ċertu żmien f'Malta. Għen ukoll il-fatt li l-postijiet tal-votazzjoni tħallew miftuħa għal żmien itwal milli kien ippjanat. Meta dawn il-manuvri kollha rnexxew, anki jekk bi żbrixx, is-sinjal donnu ngħata biex il-gvern jibqa' għaddej kif kien qabel. B'din id-differenza: li l-għadd tal-ministri naqas, imma l-kabinett kien ifformat minn nies li kollha kienu ministri "antiki". Minn hawn qamu t-tensjonijiet politiċi u parlamentari tal-aħħar snin fi ħdan il-gvern ta' gonzi-pn. Kien hemm numru sew ta' backbenchers... mill-ġodda li tħallew isaffru... u mill-qodma li twarrbu waqt li "sħabhom" baqgħu ministri. Bħala politika ta' tmexxija, l-gvern staħba kemm seta' wara l-paraventu tal-kriżi ekonomika u finanzjarja internazzjonali li telqet mis-sena 2007... u warajha l-kriżi taż-żona tal-ewro. Biss, it-twegħir internazzjonali ma kienx żamm lil gonzi-pn milli jwiegħed tnaqqis sostanzjali fl-income tax. F'li beda jagħmel, rajna lill-gvern jistaħba wkoll wara l-ħtieġa li f'ħidmietu, irid ikun konformi ma' deċiżjonjiet u direttivi li joħorġu minn Brussell skont il-politika tal-Unjoni Ewropea u taż-żona ewro. Illum, il-Prim Ministru Gonzi u sħabu fil-kabinett jiftaħru kif irnexxielhom "isalvaw" l-impjiegi fl-aħħar snin bit-tmexxija ekonomika tagħhom. Dawk li jgħidu l-istess ħaġa mis-settur privat huma jew nies li l-impriżi tagħhom gawdew direttament minn għajnuna finanzjarja tal-gvern, jew nies li huma ngarżati bil-kbir u fid-deher mal-partit tal-gvern... Qatt daqs illum, il-korpi li jirrapreżentaw lis-settur privat ma kienu mċappsa daqstant fl-apert mal-gvern tal-ġurnata. Mill-bqija, ftit rajna differenza bejn il-gvern ta' qabel l-2008 u dak ta' wara. L-hekk imsejħa "riformi" baqgħu għaddejja minn fjask ghal fjask... Smart City daqs il-kontijiet tad-dawl u lilma... il-bini tal-power station daqs l-għoti ta' permessi għall-bini... l-Arriva u t-trasport publiku daqs il-mollijiet taċ-Ċirkewwa, u x-xogħlijiet pubbliċi f'Għawdex jew dawk fil-belt Valletta... Biex tagħqad, spikkat ukoll aktar minn qabel l-elezzjoni tal-2008, l-arroganza ministerjali minkejja l-fjaski fit-tmexxija u l-instabbiltà fi ħdan il-grupp parlamentari ta' gonzi-pn. Suċċessivament qamu kontroversji politiċi skattati minn ex-ministri u deputati fosthom Dalli, Pullicino Orland, Mugliett, Debono u Farrugia. L-agħar eżempju ta' din l-arroganza nqala' biż-żieda fenomenali fil-paga li l-ministri taw lilhom infushom bil-moħbi. Iż-żieda tat xhieda ta' disprezz totali lejn sħabhom fil-grupp parlamentari Nazzjonalista, lejn l-istituzzjoni tal-Parlament u lejn għexieren ta' eluf ta' familji mgħobbija b'kontijiet m'għola s-smewwiet għall-konsum ta' dawl u ilma. Fil-battibekki li nqalgħu bejn id-deputat Nazzjonalista Debono u l-gvern "tiegħu", punt wieħed laqatni aktar mill-oħrajn... għalkemm ftit issemma. Jidher li l-Grupp Parlamentari Nazzjonalista ġieli dam xi xahrejn ma jitlaqqa'. Jekk dan hu minnu, ma nistax nifhem x'tip ta' konsultazzjoni tgħaddi bejn gonzi-pn u d-deputati tiegħu. Tifhem għaliex dawn tal-aħħar iqisu li qed ikunu użati minn klikka ta' ministri li jistgħu jagħmlu li jridu. Miż-żmien meta bħala deputat kont bdejt nattendi l-laqgħat tal-grupp parlamentari Laburista taħt it-tmexxija ta' Karmenu Mifsud Bonnici sal-lum, dejjem naf li l-grupp tagħna tlaqqa' regolarment darba fil-ġimgħa, ħlief fil-vaganzi. U fil-laqgħat dejjem seta' jitqanqal kull suġġett. Sadattant, b'paragun mal-ministri ta' gonzi-pn, il-kabinett Laburista tal-1996-1998 kien ġdid kważi għal kollox. Wara r-riżenja tal-ministru Spiteri fil-Għid tal-2007, baqa' biss żewġ ministri li kienu diġà servew qabel f'kariga ministerjali (mhux bħala segretarji parlamentari). Il-gvern Laburista tela' fuq pjattaforma wiesgħa ta' bidla, li kienet tinkludi: il-ħruġ ta' Malta mill-Partnership for Peace, l-alleanza tan-NATO; it-tneħħija tal-VAT biex tinbidel b'taxxa oħra fuq il-konsum; it-tfassil ta' relazzjoni mill-qrib mal-Unjoni Ewropea li ma tinvolvix l-obbligi ta' sħubija sħiħa; investiment qawwi fl-edukazzjoni; l-immodernizzar tat-tmexxija tal-pajjiż u tal-gvern; ir-ristrutturar tal-industrija ħalli tkun tista' tikkompeti fis-swieq internazzjonali u f'suq lokali liberalizzat; it-tisħiħ tat-turiżmu li kien tħalla jogħtor bil-kbir, biex jistimola l-ekonomija li kienet staġnata; inkoraġġiment lis-settur tas-self employed iż-żgħar; żvilupp reġjonali qawwi, speċjalment fis-sud ta' Malta u f'Għawdex. Dal-programm qajjem reżistenza enormi fost interessi vestiti u tradizzjonali kbar. Forsi dak iż-żmien, dil-biċċa ma fhimnihiex tajjeb biżżejjed. L-Oppożizzjoni Nazzjonalista mhux biss fehmitha bil-kbir, imma rat kif iżżid fit-tixwix. Biex tikkomplika s-sitwazzjoni, kien hemm il-fatt li l-gvern Nazzjonalista ħalla warajh diżastru fil-finanzi pubbliċi. Ħafna fatti dwar il-ħofra kbira li ħaffer fil-fondi tal-gvern kienu nżammu mistura. Per eżempju, fl-ewwel laqgħa li kellna bħala gvern mal-awtoritajiet tal-Kurja, dawn pront qajmu l-punt li l-gvern kellu jagħtihom bejn 3 u 4 miljun lira, dovuti lilhom għat-tmexxija tal-iskejjel tal-Knisja fis-snin l-imgħoddija. Alla jbierek, dil-ħaġa qatt ma kienet issemmiet qabel, minn ħadd. Id-deċiżjoni tal-gvern Laburista kienet ċara imma iebsa. Il-programmi ta' riforma li dħalna biex inwettqu, kellhom jimxu 'l quddiem, anki waqt li jittieħdu passi ħalli titwitta l-ħofra li sibna fil-finanzi pubbliċi. Xempju tar-reżistenzi vestiti li nqalgħu kienu dawk dwar it-tneħħija tal-VAT. Veru, kellna bżonn ta' taxxa ġdida fuq il-konsum ta' prodotti u servizzi li eventwalment tieħu post id-dazji tal-importazzjoni. Imma l-gvern Nazzjonalista kien għażel il-VAT sempliċiment għax din it-taxxa kienet iddaħħlet fl-Unjoni Ewropea. Fi gżira żgħira bħal Malta, il-VAT kienet se tivvantaġġja lill-importaturi u d-distributuri l-kbar. Imma kienet ta' dannu għas-self employed u se sservi ta' piż żejjed fuq l-impriżi ż-żgħar. Madankollu, meta ġejna biex inneħħu l-VAT, sibna li n-Nazzjonalisti kienu għamlu ftehim bil-moħbi mal-Kummissjoni Ewropea biex minnufih wara l-elezzjoni jneħħu ħafna taxxi fuq l-importazzjoni, imsejħa levies. (Dawn huma l-istess nies li tkażaw għax fis-snin tmenin, kien sar ftehim "sigriet" dwar xi azzarini żgangati mal-Korea ta' Fuq.) L-Ewropej mhux biss ma ħadux gost li se nneħħu il-VAT (it-taxxa "tagħhom"), talli pprotestaw meta għednielhom li sakemm l-industrija Maltija tirristruttura ruħha, kellna l-ħsieb li nżommu l-levies li tal-PN wegħduhom li se jneħħu minnufih. Sal-lum, għadha għaddejja l-propaganda dwar kemm hi tajba l-VAT bħala taxxa fuq il-konsum. Ir-realtà hi li kemm ilha li daħlet, anki wara li sarulha ħafna bidliet biex iħaffu l-piż amministrattiv tagħha, il-qasam tan-negozju ż-żgħir baqa' jnaqqas mir-ritmu tiegħu. Fl-1996, l-intenzjoni tagħna kienet li wara li l-industrija lokali tinġab f'qagħda li tista' tikkompeti, jitneħħew il-levies u t-taxxi li daħħalna flok il-VAT biex ikun hawn minflok sales tax waħda fuq il-prodotti u s-servizzi ta' konsum lokali. Dan kien jaġevola bil-kbir lis-self employed iż-żgħar, fost oħrajn, u jnaqqas l-iskop għall-ekonomija s-sewda li kif ipprevedejna, faret fl-aħħar ħmistax-il sena bil-VAT. RIFORMI U ŻBALJI Semmejt kif minkejja l-ħofra li sibna fil-finanzi tal-gvern, bqajna għaddejjin bir-riformi maħsuba ħalli jtejbu l-operat tal-gvern. Biss, dan wassal għal wieħed miż-żewġ żbalji kbar li nqis li wettaq il-gvern Laburista tal-1996-1998 – in parti għax kien għadu ġdid u ħtieġlu aktar żmien biex jidra jħaddem ir-riedni tat-tmexxija. Fil-qasam tal-enerġija u l-ilma, sibna bomba tal-ħin: ilma u dawl li qed jitwasslu b'sussidji kbar, b'impjanti ineffiċjenti li mhumiex irendu, b'amministrazzjoni dgħajfa għall-aħħar u bla pjan għall-futur. Kienet ħaġa ċara li jekk ma jsir xejn, il-pajjiż se jitkaħħal ma' ħajt. Kien hemm bżonn ta' riforma sħiħa fit-tmexxija tal-Enemalta u tal-Water Services, li kellha ssir pass pass ma' żieda fit-tariffi tad-dawl u l-ilma. Din l-aħħar deċiżjoni iebsa imma meħtieġa kienet komparabbli mad-deċiżjoni li ħa l-gvern Laburista tal-1971 – 1976 biex ineħħi s-sussidji fuq il-ħobż u ikel ieħor. Bħalu, għamilna arranġamenti biex min soċjalment se jbati, jingħata kumpens. Għall-kalkolu taż-żieda fit-tariffi, l-gvern straħ fuq il-pariri tekniċi tal-Enemalta, li kienu żbaljati bil-kbir. Meta ndunajna b'dan, minnufih wegħedna li se nirranġaw is-sitwazzjoni. Imma tant sibna sistema amministrattiva mħawda fl-Enemalta u fil-Water Services, li l-biċċa twalet wisq. U laħqet saret ħsara kbira mal-pubbliku. Biż-żmien żgur kienet tissewwa... Wara l-1998, tal-PN reġgħu ħallew ir-riformi li ridna ndaħħlu fil-qasam tad-dawl u l-ilma jtiru mar-riħ. U llum fis-settur tal-enerġija, ninsabu mkaħħla mal-ħajt... għax l-investimenti u t-titjib fit-tmexxija baqgħu ma sarux. Ta' dan, il-familji Maltin u Għawdxin qed ikollhom iħallsu bil-kbir. It-tieni żball li għamilna kien li ma għaġġilniex daqs kemm stennew dawk li kienu mweġġgħa, ħalli nsewwu ċerti inġustizzji li saru mill-gvern ta' qabel. Hawn ukoll, it-tixwix ma naqasx. Fil-fatt affarijiet saru... bħat-Tribunal tal-Inġustizzji, li minkejja l-kritika li qala', maż-żmien ta riżultati siewja ħafna. Sadattant, aktar inizjattivi biex jissewwew inġustizzji oħra kienu qed jiġu varati. U bdejna nsibu tarf ta' kif se nilqgħu għall-problemi li kienu qed jiġu kkawżati minn nies fiċ-ċivil li kienu qed jissabotaġġjaw l-isforzi tal-gvern Laburista. Min iqis dawn il-problemi minn barra, jitħajjar jaħseb li soluzzjoni tista' tinstab f'ħakka ta' għajn. Il-biċċa taf tkun ħafna aktar imwegħra minn hekk. Hu x'inhu, il-mira kienet li sas-sajf 2008 inkunu fil-pass li naħdmu fuq front wiesa' biex dil-problema titwitta. L-ewwel sena tat-tmexxija Laburista kienet waħda diffiċli, sakemm il-ministri l-ġodda sabu saqajhom u sakemm ittieħdu ċerti deċiżjonijiet kbar... bħat-tneħħija tal-VAT li kontra dak li jingħad, tat solljev immedjat lin-negozji ż-żgħar... jew bħal dik li ntellqu 'l barra lill-Fondazzjoni San Raffaele mill-bini tal-isptar il-ġdid, fejn kienet qed terdgħa l-miljuni tal-liri – u b'hekk tlaqna biex infasslu sisien ġodda għal dak l-isptar. Meta fit-tieni sena ġejna biex inwettqu l-binjiet ewlenin tal-programm Laburista, barra mill-problema tat-tariffi tad-dawl u l-ilma, inqalgħet il-problema tat-tmexxija fil-Parlament. Li tixbah ħafna s-sitwazzjoni li ħoloq id-deputat Nazzjonalista Debono għall-gvern ta' gonzi-pn. Imma l-isfond politiku hu differenti għal kollox. DISKUSSJONIJIET DETTALJATI Tajjeb insemmi kif konna naħdmu bejn l-1996 u l-1998. Kull ġimgħa nhar ta' Tnejn, ġieli aktar ta' spiss, kien jitlaqqa' l-kabinett tal-ministri u darba fil-ġimgħa il-grupp parlamentari Laburista. L-eżekuttiv nazzjonali tal-Partit Laburista kien jitlaqqa talanqas medja ta' darba fix-xahar, kemm qabel, kemm matul l-1996 u l-1998, u kemm wara – bil-konferenza ġenerali tal-Partit titlaqqa' talanqas darbtejn fis-sena. Id-deputat Laburista Mintoff li ovvjament kellu dritt jattendi ghal-laqgħat tal-grupp parlamentari, tal-eżekuttiv nazzjonali u tal-konferenza ġenerali qatt ma għamel hekk. F'dawn il-laqgħat kien ikollna diskussjonijiet dettaljati u qawwija, anki ħarxa, dwar il-proposti li kien qed iressaq il-gvern. Proposti tal-gvern inbidlu skont punti li tqajmu, mhux biss fi ħdan dawn il-laqgħat imma anki fil-Parlament jew f'diskussjonijiet interni ma' rappreżentanti tal-PL, speċjalment fil-kwistjoni dwar il-bidliet fit-tariffi tad-dawl u l-ilma. Ħaġa ċara li l-affarijiet setgħu saru aħjar, imma l-membri tal-gvern kienu għadhom qed isiru midħla sew tal-funzjonijiet u poteri tagħhom. Intqal kemm-il darba, anki minn propagandisti tal-PN li xi deputat Laburista kien tħalla joħroġ għall-elezzjoni tal-1996 bil-wegħda li jista' jsostni xi programm tiegħu differenti minn tal-Partit. Mill-bidu sal-aħħar, din hi ħrafa. Il-fatti huma dawn: Ftit qabel l-elezzjoni tal-1996, meta kollegi tiegħi qaluli kif ikun jaqbel għall-Partit Laburista li l-perit Mintoff joħroġ kandidat fuq il-Kottonera, ma merejthomx. Ġew lura bl-aħbar li Mintoff joħroġ kandidat jekk jitħalla jagħmel corner meetings fid-distrett fejn joħroġ. Ma rajt xejn ħażin f'hekk, aktar u aktar għax għall-kampanja elettorali tal-PL ma kienx biħsiebna norganizzaw corner meetings, u qbilt. Xejn aktar minn hekk, kif ġie mistqarr kemm-il darba minn min kien involut f'dil-biċċa. Sadattant, l-interessi vestiti li kienu skomdi bil-gvern Laburista ġew immobilizzati kollha. Min-naħa tal-PN l-iżlealtà kienet totali – il-mexxejja Nazzjonalisti kellhom biss għan wieħed: kif jistgħu jfixklu b'kull mezz, waqt li jibqgħu jilagħbuha tal-qaddisin. Dak li beda jinqala' fil-Parlament tahom ix-xoqqa f'moxtha. L-argument li tqanqal fl-aħħar ġimgħat minn xi kelliema Nazzjonalisti – li f'dak iż-żmien, il-PN mill-Oppożizzjoni kien offra xi għajnuna lill-gvern Laburista – mhu xejn ħlief gidba sfaċċata u jagħmel diżunur lil min ressqu. Bla dubju l-argument ġie mnebbaħ ukoll mill-prinċipji sagrosanti tal-politika tal-persważjoni! Il-verità hi li l-PN ġab ruħu b'opportuniżmu sfrenat. Hu f'dal-qafas politiku li messu jsir il-paragun bejn is-sitwazzjoni li qed jaffaċċja l-gvern ta' gonzi-pn illum fil-Parlament, u dik li l-gvern Laburista kellu quddiemu fl-1997 u 1998. Jekk l-editur tat-Torċa jsib spazju għal hekk, inkomplu niflu dal-paragun il-Ħadd li ġej. Sors: http://www.torca.com.mt/FullArticle.php?ID1='Ahbarijiet'&ID2=41310
Bejn l-1998 u l-2012 – Alfred Sant (it-Torċa)