twieled Birkirkara, Malta, fis-26 ta' Jannar 1941 minn Gerald u Giovanna mwielda Vella. Hu wiehed minn sebat ahwa. Studja fl-iskola ta' l-istess rahal u fil-Liceo tal-Hamrun. Kien Emergency Teacher fl-iskola Primarja ta' l-Isla ghal sena u nofs qabel ma emigra mal-familja tieghu ghal Melbourne, Awstralja, f'Dicembru ta' l-1959. Fl-Awstralja qatta' 26 sena (1960 - 1986) jahdem bhala skrivan mal-Commonwealth Serum Laboratories Commission qabel ma irtira mix-xoghol. Izzewweg lil Sylvia Harris fl-1971 u ghandhom erbat itfal, Rachel (Tony, Juliette u Elysse), Reuben (Silvana), Christopher (Rita) u Jonathan. Issokta l-istudji tieghu fid-Deakin University ta' Victoria minn fejn kiseb il-B.A. fil-Letteratura fl-1988. Awtur tal-kotba tal-poeziji Ilhna Tar-Rebbiegha (Lux Press, Malta, 1966), Ferh, Biki u Poezija (Lux Press, Malta, 1967), Ilma (Pubblikazzjoni Privata, 1981), Lamentations Of A Happy Man (Pubblikazzjoni Privata, 1989) u Alwettiera (Spinifex Publications, Awstralja, 1997). Traduttur tal-ktieb Il-Profeta ta' Kahlil Gibran li deher fl-antologija Driegh Ma' Driegh (Empire Press, Malta, 1971). Ko-editur u ko-awtur ta' Irjieh (Gozo Press, Malta, 1986), u ko-awtur ta' Frott Iehor (P.E.G., Malta, 1992) u Oceghanja (CD u ktieb)(Spinifex Publications, Awstralja, 2001). Kontributur fl-antologiji ta' l-Ghaqda Letterarja Maltija, bl-isem Noghlew 'Il Fuq (Empire Press, Malta, 1968), 20 Rebbiegha (Lux Press, Malta, 1971), Qamar il-Hsad (Merlin Library, Malta, 1976), Merghat (P.E.G., Malta, 1987) u Xrar (Veritas Press, Malta, 1992). Rapprezentat fl-antologija Poeti Maltin (1973) migbura minn Guzè Chetcuti, fil-Vatum Consortium (Dar ta' San Guzepp, Malta, 1969) ta' Karmenu Vassallo, fl-antologija Il-Muza Maltija (Lux Press, Malta, mill-1969 'il quddiem) tal-Professur Guzè Aquilina u fl-antologija Il-Poezija Maltija (Malta University Publishers, Malta, 1996) migbura mill-Professur Oliver Friggieri. Il-versi tieghu dehru fis-sittinijiet fi zmien il-Moviment Qawmien Letterarju fil-pagna letterarja ta' gazzetti Maltin, fosthom Il-Berqa, Il-Poplu, It-Torca, Il-Haddiem, u L-Orizzont. Fl-Awstralja xoghlu deher fil-gazzetti The Maltese Herald u Il-Maltija. Ghamel studji ta' diversi xoghlijiet ta' poeti Maltin-Awstraljani bhala introduzzjonijiet ghall-kotba taghhom u kiteb ghadd ta' recensjonijiet. Il-poeziji tieghu nqraw minn fuq ir-Rediffusion u Xandir Malta fil-programmi Gabra Letterarja, Mill-Gnejna Maltija u Is-Sejha tal-Kitba, u fil-programmi Maltin tar-Radju Etniku fl-Awstralja. Irrikordja ma' poeti ohra f'Melbourne silta minn vrusu fuq kasett imsejjah Lejla Xitwija (1985). Sikwit jiehu sehem bil-qari fil-Programm Malti tar-radju komunitarju 3ZZZ. Kummenti fuq hajtu u x-xoghol letterarju tieghu jinsabu fil-ktieb ta' Joseph Chetcuti INTERVISTI - jitkellmu kittieba Maltin-Awstraljani (Phillip Institute of Technology, Melbourne, 1985), fl-artiklu ta' Rigu Bovingdon 'Maltese Literature in Australia' fil-ktieb Writing in Multicultural Australia (Australia Council for the Literature Board, 1985), u fl-intervista li ghamillu Dr Barry York f'Dicembru, 1991, f'isem in-National Library of Australia bhala parti mill-Oral History biex it-tejp u d-dokumenti persunali tieghu jistghu jintuzaw ghar-ricerka. Il-bijografija tieghu bhala kittieb etniku tidher ma' dik ta' ghaxar awturi ohra Maltin-Awstraljani fil-pubblikazzjoni A Bibliography of Australian Multicultural Writers (Deakin University, Victoria, Australia, 1992). Taghrif dwar hajtu u kitbietu jinsab fid-Dizzjunarju Ta' Kittieba Maltin u Ghawdxin - Il-Bierah u Llum (Pubblikazzjoni Bugelli, Malta, 1995) u f'Maltese Achievers in Australia (Prof. Maurice N. Cauchi, 2006). Jinteressa ruhu fil-muzika, fil-kanzunetta Maltija u fil-pittura u ghandu xi ftit xoghlijiet ta' dilettant f'dawn l-oqsma. F'zghozitu meta kien Malta kien jiehu sehem fit-tijatrin ma' l-Azzjoni Kattolika ta' Birkirkara. F'dawn l-ahhar ghaxar snin fi hdan il-Harmonic 65 Culture Club/Malet ta' Melbourne ta s-sehem tieghu bhala narratur fi produzzjonijiet muzikali ghall-palk bhalmu huma Kadanza (1998) u Malet (1999). Membru tal-Maltese Literature Group - Grupp Letteratura Maltija (Awstralja). L-INTERVISTA 1. X'inhi r-relazzjoni ta' Joe Saliba u l-Awstralja llum? U xi tfisser Malta ghal min jinsab fil-pozizzjoni tieghek? Jiena ili hawn kwazi 50 sena. Gejt fl-ahhar ta' l-1959 meta kelli biss tmintax-il sena. Ma nistax nitkellem u nghid xi jhossu l-emigranti Maltin l-ohra. Il-pozizzjoni tieghi hija ferm differenti minn taghhom. Wara sentejn li kont ili hawn biddilt ir-religjon u sirt membru ta' religjon nisranija ohra bl-isem ta' Christadelphians, jigifieri "Ahwa fi Kristu". Allura hwejjeg li l-emigranti Maltin huma mdorrijin bihom u li komplew jipprattikaw hawnhekk ma baqghux parti minn hajti, nghidu ahna, il-festi, il-purcissjonijiet u t-twemmin Kattolku. Il-knisja tieghi saret il-Bibbja u l-istudju taghha. Ghalkemm fl-1971 izzewwigt mara Ingliza u sirt missier ta' erbat itfal li ma jafux jitkellmu bil-Malti, il-kultura Maltija dejjem bqajt inhobbha u napprezzaha, hlief meta din tithallat ma' kurrenti ekklesjastici li huma kontra dak li tghallimni l-Iskrittura. Fil-passat kont nahseb li fid-dinja mhemmx isbah jew aqwa minn Malta. Aktar ma ghadda zmien u zort hafna mkejjen fl-Awstralja, aktar indunajt kemm kienet fqira u pwerili l-idea materna tieghi dwar Malta. 2. F'liema attivitajiet jew ghaqdiet jew inizzjattivi inti impenjat fil-prezent? Minhabba l-mard serju tal-qalb li ghandi bhalissa m'ghadnix niehu sehem bhal qabel f'attivitajiet letterarji. Meta nkun mhux hazin dejjem nipprova nattendi ghal-laqghat ta' darba fix-xahar li ttella' l-ghaqda taghna "Maltese Literature Group -- Grupp Letteratura Maltija". F'dawn il-laqghat naqraw ix-xoghlijiet taghna ta' proza u poezija, jew xoghlijiet haddiehor. Kull sena f'Settembru naghmel minn kollox biex niehu sehem mal-membri tal-Grupp meta nipprezentaw "Lejla Muziko-Letterarja" ghall-pubbliku waqt il-festi nazzjonali li naghmlu hawn fil-Victoria. 3. Fil-belt fejn tghix il-Maltin (u anki komunitajiet ohrajn) kemm jiehdu interess fil-letteratura? Il-letteratura serja qatt ma kienet haga apprezzata minn kulhadd. Hekk ukoll fl-Awstralja qalb il-Maltin u nazzjonijiet ohrajn. Fil-kaz taghna anki l-ilsien taghna qed ibati fit-thaddim tieghu. L-ghadd ta' studenti li jridu jitghallmu l-Malti qieghed dejjem jonqos minkejja li ghandna skejjel li qeghdin jaghmlu minn kollox biex il-Malti ma jintesiex f'dan il-kontinent. Meta jonqsu l-kittieba li hawn bhalissa jidher li l-letteratura miktuba tisparixxi. Haga interessanti huwa l-fatt li l-bicca l-kbira tal-Maltin t'hawnhekk aktar jiffullaw biex jisimghu l-ghana folkloristiku Malti milli l-qari tal-poezija. 4. Xi tghid dwar il-kittieba Maltin fl-Awstralja llum? Min huma u x'qed jinkiteb? F'Mejju ta' l-1992 l-Università ta' Deakin fil-Victoria harget ktieb jismu "A Bibliography Of Australian Multicultural Writers". Ir-ricerka ghal dil-pubblikazzjoni bdiet daqs 20 sena qabel. Fl-Universitàà ta' Deakin tinzamm sezzjoni ta' kotba etnici. Il-kittieba multikulturali jitqiesu hekk fuq il-kriterji li dawn ikunu twieldu fl-Awstralja jew barra, li m'humiex Aborigini, u li jkunu gejjin minn razza fejn il-lingwa primarja m'hix l-Ingliz. Il-Biblijografija ta' 291 pagna tigbor fiha aktar minn 900 awtur li bejniethom ippublikaw xoghol fi 38 lingwa. Il-kittieba li xi whud minnhom huma tat-tielet generazzjoni jiffurmaw madwar 100 grupp etniku. Niehu gost insemmi li numru sabih ta' awturi Maltin jidhru f'dal-ktieb. Dawn huma, f'ordni alfabetika, Joe Abela, Baldass Armato, Rigu Bovingdon, Manwel Cassar, Maurice Cauchi, Gorg Chetcuti, Joseph Chetcuti, Albert Marshall, Rosanne Musu, Manwel Nicholas-Borg, Joe Saliba u Barry York. Fl-antologija ta' mitt poeta Malti mghammda "Il-Poezija Maltija" il-Professur Oliver Friggieri ghogbu jinkludi lill-poeti Manwel Cassar, Joe Saliba, Joe Abela, u Gorg Chetcuti. Ma' dawn l-awturi Maltin fl-Awstralja nixtieq inzid ohrajn sinifikanti bhal Manuel Casha, Joe Axiaq, Pauline Curmi, Valentin Barbara, Fredu Cachia, Frank Zammit, Albert Agius u Lou Drofenik. Mis-sittinijiet lil hawn dawn il-kittieba hargu pubblikazzjonijiet individwali jew dehru f'antologiji ma' ohrajn, b'xoghlijiet ta' poezija, proza, studji dwar l-emigrazzjoni tal-Maltin fl-Awstralja, novelli, rumanzi, kummentarji socjali, gurnalizmu, versi ghat-tfal, traduzzjonijiet, lingwistika, l-ghana folkloristiku taghna u xoghlijiet ghall-palk. Sittax mill-kittieba li semmejt hargu xoghlijiet ghalihom. 5. Naf li l-Maltin ghandhom ukoll il-programmi tar-radju u anki l-gurnali taghhom. Xi tghid dwar dawn? Iva, ghandna l-programmi bil-Malti fuq ir-radju etniku. Ghandna programmi komunitarji mmexxija minn volontieri u programmi mhallsa mill-Gvern Awstraljan. Meta bdew dawn il-programmi fis-sebghinijiet kont aktar akkanit fuqhom milli jiena llum. Kienet xi haga gdida! Nghidlek is-sewwa, daz-zmien ftit noqghod nismaghhom minhabba l-intietef u t-tqancic li nisma' fuqhom. Dan jghodd ukoll ghall-gazzetta Maltija. Mitt bniedem, mitt fehma! Ghalhekk hafna emigranti Maltin jiehdu gost jaqraw u jisimghu nostalgikament dwar Malta. Bis-sahha wkoll tal-PBS ta' Malta nistghu naraw fuq it-TV Awstraljan l-ahbarijiet u x'qed isehh f'Malta. Imma jahasra naraw abbundanza ta' filmati fuq politka partegjana, knejjes, restawr ta' mkejjen storici, klandestini, kmamar tan-nar jisplodu, eccetra, u ftit li xejn xi haga fuq kotba u letteratura. Imma hawn qed nahseb biss fija nnifsi u f'dak li nhobb u nghozz. 6. Iddeskrivi fi kliemek il-belt fejn tghix u ghidilna ftit kif inhi x-xitwa hemmhekk? Id-dar taghna tinsab fit-tramuntana tal-belt ta' Melbourne, gos-subborg ta' Campbellfield, daqs 20 kilometru minn Melbourne magenb il-fabbrika kbira tal-karozzi ta' Ford. Qrib sewwa taghna m'ghandnix ferroviji u min m'ghandux karozza tieghu jista' juza l-karozzi tal-linja. Fit-triq taghna, jew ahjar sqaq, ghandna nies ta' aktar minn seba' nazzjonijiet, imma hadd m'ghandu problemi razzisti ma' hadd. Hawn mhux bhal f'Malta; il-girien tista' tghid lanqas tkun taf min huma u x'jisimhom. Bongu u sahha! Bhalissa wasalna fi tmiem ix-xitwa. Ir-rebbiegha tibda f'Settembru. Ix-xitwa ta' dawn in-nahiet m'hijiex kiefra. Qatt ma tinzel borra ghalkemm f'xi bnadi tax-xlokk ta' l-Awstralja ghandhom is-silg u l-borra. Ix-xitwa taghna ggib maghha xi ftit aktar xita mis-soltu u ftit aktar ksieh. It-temperatura fix-xitwa hija bejn 5 u 12 C. Rari hafna meta tinzel u niffrizaw ghal xi jumejn in fila. 7. Naf li kull tant zmien tinzel Malta tippartecipa wkoll f'lejliet ta' natura letterarja. Xi tghid dwar dan u liema hija r-relazzjoni tieghek mal-kittieba u l-ghaqdiet letterarji f'Malta? Iz-zewg darbiet li nzilt Malta kienu fl-1967 ghal sitt xhur, u dan l-ahhar fl-2006/2007 ghal erba' xhur. Qatt ma nzilt specifikament biex niehu xi sehem f'avvenimenti letterarji. Jekk ippartecipajt ghax inzertajt kont hemm. L-ewwel darba nzilt l-aktar biex nippublika t-tieni ktieb tieghi ta' versi bl-isem "Ferh, Biki u Poezija". Dan l-ahhar kont Malta sabiex niltaqa' mal-hames hbieb tieghi li bhali kienu bidlu r-religjon Kattolka u saru Christadelphians. Inzilt biex flimkien niktbu u nippublikaw fuljetti bil-Malti ghat-tqassim minn dar ghal dar. Id-darbtejn li nzilt dejjem qrajt xi haga fuq ir-radju jew f'xi avveniment meta jinqraw il-poeziji bhall-okkazjoni li kelli ma' Poezijaplus. L-ahhar darba kont ixxurtjat ukoll li kont f'Malta meta rajt jinkixef fis-Siggiewi l-monument f'gieh il-poeta u l-mentor tieghi Karmenu Vassallo. Nixtieq naghmel xi osservazzjonijiet. Meta tkun 'il boghod aktarx li tara l-affarijiet ahjar. Nosserva li meta nzilt Malta ghat-tieni darba fl-2006/2007 hasduni c-cokon tal-gzejjer taghna u l-insularità ta' hafna individwi li ltqajt maghhom, specjalment fil-kamp akkademiku. Mix-xehta, certu poeta C. C., mill-bruda li wera lejja ghax lanqas gie jkellimni meta seta', baqa' ma hafrilniex ghal kif kienu pparagunati l-versi tieghu ma' tieghi f'nofs is-sittinijiet! Il-professur P.S. I. fl-introduzzjoni tieghu ghall-antologija tieghu bl-ghazla ta' poeziji "mkissra" fejn kiteb indirettament li xi kittieba msefrin jippretenduha wisq u ma dahhal xejn minn taghna, possibli ghadu ma ndunax kemm jiffanfarunaw bix-xoghlijiet poetici taghhom hafna kittieba Maltin li hafna drabi jkunu ggudikata aktar fuq il-hajja taghhom u kif jghixuha milli fuq valuri u kriterji letterarji serji? Minghajr l-ebda apologija nistqarr li jidher ukoll li f'dawn l-ahhar ghaxar snin, l-akkademici fil-qasam ta' l-istudju tal-Malti, dejjem riedu jaghtuna l-impressjoni li kienu jemmnu li huma li vvintaw l-istudju tal-lingwa Maltija u b'hekk sfortunatament insew lil dawk li gew qabilhom u l-kontribut li taw. JINQERDU DAWK LI QED JEQIRDU D-DINJA u mohhi m'ghandux kwiet; inhossni qieghed neghreq f'bahar ta' hsibijiet. ta' wgigh u ta' tbatija, ta' qtil, imrar u diqa, ta' jasar u kefrija. b'difrejhom jarmu x-xrar... lill-barri agunija... U nfidna l-ors bil-mohbi bil-holoq go mnifsejh u kaxkarnieh bil-ktajjen... O lejl, zammejtni mqajjem ma harisniehx bil-ghaqal Iccaqcaq ic-canfira tal-hlejjaq imharbtin li bl-ahrax qed jixluna U jkollna nhallsu d-danni tax-xewk ghal fuq qabarna. Nota: It-titlu ta' din il-poezija huwa kwotazzjoni mir-Rivelazzjoni11:18. Tghidlix nirkibhom, 'mma nissahhar bihom! Filwaqt li nibza' mit-titjir, b'dankollu mhux darba w tnejn mort l-ajruport ghalihom... Mur gibu lil Da Vinci kemm kien joghxa li kellu jgarrab dak li naraw ahna ghal hafna drabi ta' kuljum minn triqtna. Sikwit jghaddu minn fuqna w jinzlu wrajna. Fl-ghaxija mis-salott nilmahhom riesqa bil-mod mill-boghod bhal kewkba wara kewkba. Kultant irieghdu d-dar u jhezhzu t-twieqi. Isma'! Gej iehor kbir! Hossu jfakkarni fis-Sur Muscat meta f'nofs il-lezzjoni malajr fil-kuritur kien johrog jigri mitluf jissamma' ghall-irbumbjar biex jaqbad wiehed ghaddej fil-baxx minn fuq l-iskola... waqt l' ahna t-tfal nizzuffjettaw u nwaddbu minn bank ghal bank xi ajruplan tal-karti. Bid-dahna 'l fuq mit-torri spiss nghaddulhom l-ahbar li l-ghadu riesaq lejn ix-xtut. Navzawhom jghumu biss bejn iz-zewg bnadar u jaghlqu b'xibka l-qâla mhabba l-hut. Izd' huma ma jahsbux kif nahsbu ahna, u qatt ma jaghtu kas tat-torrijiet, tad-dhahen u t-tixjir widdieb ta' idejna biex ma jaqbzux il-linja u jzommu l-kwiet. Donnhom b'kull jedd jaghmlu l-oppost apposta: iwarrbu kliemna mat-twissijiet ta' gid, u l-wens tad-dejma jhallu fit-taqbid. Ghax wara kollox biex issib trid tfittex; il-wasla mhux bilfors ghax jghinha r-rih; ir-rebh mhux biss minn fuq is-swar jew l-igfna; l-azzjoni taf twelidha mit-tnebbih. B'hekk mis-salott ma nitilghux fuq l-igbla; bil-hsieb tal-falliment ma nibnux bliet; mill-banjijiet gol-blat ma naqsmux ibhra li johduna niskopru l-artijiet. Mela nqimu b'tifhir lil dawk li jbarru kull ghazz u l-kumdità tal-garantit, u fit-tweghir u b'kurzità bla razan
Joe Saliba - poeta Malti fl-Awstralja