Augusta, il-belt gżira li nħelset minn San Duminku Il-waqgħa ta' Kostantinopli f' idejn it-Torok fl-1453 kienet qajmet biża' kbir fl-Ewropa u daħħlet lis-slaten taoċċidnet f'paniku kbir. Issa l-għadu ma għadux in-naħa l-oħra tal-baħar imma kien ġie bieb ma' bieb. It-theddida Torka impressjonat l-Ewropej tal-sekli ħmistax u sittax. L-istoriku Taljan Carlo Cipolla (1922-2000) jgħid li fi Franza bejn l-1460 u l-1609 kienu iktar miktuba kotba dwar l-Imperu Tork milli dwar l-iskoperta tal-Amerika, fatt li seħħ fl-1492. Il-periklu kien aktar u aktar f' dawk il-postijiet maqtugħin mill-kontinent, il-gzejjer jew ix-xtut li kienu ftit li xejn imħarsa kontra xi ħbit mill-għadu. Il-kotna tal-istorja jirrakkuntawlna li mhux darba u tnejn it-Torok kienu jinżlu f' xi xatt u jġorru magħhom lil kull min isibu, irġiel nisa u tfal. Dan seħħ kemm f' pajjiżna kif ukoll f' pajjiżo oħra fosthom fi Sqallija. Wieħed m,ill-akbar minn dawn l-attakki sar fuq il-gżira ta' Augusta qrib Siracusa fi Sqallija. Kien is-16 ta' Lulju tal-1551. It-tork niżlu hemmhekk, kaxkru magħhom lil dawk kollha li sabu, serqu dak kolu li setgħu u kissru l-belt. Dawk li rnexxielhom jeħilsuha minn idejn il-furbani telqu darba għal dejjem lil din il-belt gżira u marru jsibu kenn f' xi belt jew raħal ieħor. Attakki oħrajn seħħew fis-snin ta' wara. Fl-1560, jiġfieri ħames snin qabel ma t-Torok attakkaw lill-Malta fl-assedju l-Kbir Augusta bdiew jinbnewlha s-swar sabiex tilqa' mill-attakki tal-misilmin. Jiktbu l-istoriċi li fil-lejl tal-24 ta' Mejju, 1594, waqt li l-għassiesa kienu reqdin, it-Torok reġgħu ħabtu għal Augusta. Ħin bla waqt jidher San Duminku, il-qaddis patrun tal-belt, riekeb fuq żiemel b' xabla f' idu. Għal din id-dehra tal-għaġeb it-Torok ħarbu lura imwerwra u b' hekk il-belt kienet salvata minn assedju ieħor li seta' ħalla bosta mejtin, bosta skjavi u bosta serq. Augusta u San Duminku L-ewwel knisja iddedikata lil San Duminku f' dan il-post inbniet fl-ewwel nofs tas-seklu XII. Xi wħud mill-istoriċi jsotnu li din inbniet meta kienet qegħda tinbena l-belt minn Federico II. Dawn isostnu wkoll li aktarx din kienet l-ewwel knisja fid-dinja iddediakta lill-qaddis ta' Gużman. Mal-knsija kien hemm ukoll kunvent tal-patrijiet Dumnikani. Aktarx li dan kien l-ewwel kunvnet tad-Dumnikani fi Sqallija, li aktar il quddiem kellha ssir provinċja Dumnikana għaliha, liema provinċja anke Malta kienet tagħmel parti minnha. Ma nafux kif kienet il-knsija u lanqas kif kien il-kunvent, nafu biss li fil-ħbit tas-sena 1551 kemm il-knisja kif ukoll il-kunvent ġew meqrudin mit-Torok. Matul it-30 sena ta' wara inbniet knisja oħra kif ukoll il-kunvent, imma fl-1693, terrimot li kien sar qered il-bini mill-ġdid. Din id-darba il-bini reġa tela' fi żmien sentejn. Tamin isemmi li f' dak it-terrimot kien waqa' wkoll il-Katidral tal-Imdina f' Malta. Terrimot ieħor reġa' waqqa' l-knisja ta' San Duminku fl-1848 u fl-1876 inbeda l-bini ta' knisja oħra, dik li għadna naraw illum. Il-faċċata tal-knsija hija fuq stil neoklassiku, b' bieb ċentrali kbir. Fiha erba' kolonni u fuq il-bieb hemm tieqa kbira. Il-knisja fiha kampnar wieħed fuq in-naħa tal-lemin. Fuq il-genb l-ieħor tal-knisja hemm il-bini li sas-seklu li għadda kien il-kunvnet tal-patrijiet Dumnikani. Il-knisja minn ġewwa fiha navata waħda ċentrali, maqsuma f' ħames arki b' kolonni li għandhom kapitelli ta' stil korintu. Fil-knisja insibu għadd ta' altari laterali filwaqt li l-altar maġġur jinsab wara kanċell ta balvostri ta' rħam. L-apside hija ffurmata minn kolonni tal-istess stil. Din il-knsija nistgħu ngħidu li għandha xortiha ħażina. Terrimot ieħor, din id-darba fit-13 ta' Diċembru, 1990 reġa għamel ħafna ħsara fiha, imma mill-ġdid ġiet irrestawrata. Illum il-knisja tintuża f' okkażjonijiet speċjali, ma tkunx miftuħa b'mod regolari, imma ssir festa kbira fl-24 ta' Mejju ta' kull sena. Żjara f' Augusta Ħabib tiegħi, Dumnikan minn Augusta, kien ilu jistedinni biex inżur din il-belt ġżira. Ħsibt li mmur ġimgħa Sqallija u ngħaddi xi ġurnata hemmehkk, imma meta għidtlu bil-ħsieb tiegħi dlonk stedinni li ngħaddi l-ġimgħa kollha għand il-familja tiegħu. Wasalt bil-catamaran fil-port ta' Catania, kien għadu lanqas rabat mal-moll li lmaħt lil Michele jistennieni. Inżilt u wara s-solitu tislima għala Taljana irkibna l-karozza tan-neputi tiegħu u qbadna triqitna lejn Augusta. Kienet xi l-għaxar darba li kont qiegħed inżur din il-gżira gara tagħna, imma Augusta qatt ma kont mort. Madwar ħamsin kilometru sewqan u wasalna Augusta. Il-belt ta' Augusta llum kibret u ma għadiex biss il-ġżira mdawwra bis-swar imma l-konfini tagħha estendew il barra. Il-familja li żammitni għandha toqgħod fil-parti l-qadima, fit-triq il-prinċipali ta' Augusta. Sa ftit snin ilu l-entratura waħdanija għal din il-belt kienet minn fuq pont quddiem dak li jissejjaħ il-Bieb Spanjol. Illum hemm pont ieħor, twil u modern li jgħaqqad l-art Siċiljana ma' din il-gżira ċkejkna. Dan il-pont modern ġie msemmi għal Federiku t-tieni. Bħala saċerdot staqsejt fejn stajt inqaddes matul dawk il-jiem li kont sejjer ngħaddi hemmhekk. Ix-xorti daħqitli u daħqitli waħda u sew. Aktar il fuq għiditikom li l-knisja ta' San Duminku ftit li xejn tkun miftuħa, imma nzerta li dak li jieħu ħsiebha u għandu ċ-ċwievet tagħha jgħix sewwasew sular fuq il-familja li kont għandha. Dan Domenico meta sema' li kien se jkun hemm patri Dumnikan fis-sular ta' taħtu tar bil-ferħ u kien ta' kuljum jgħaddi jsellem lill-familja u lili. Tana ċ-ċwievet tal-knisja ta' San Duminku biex meta nkun irrid immu rinqaddes hemmhek. Kien hemm xi drabi li qaddist f' din il-knisja u kien hemm jiem oħra li qaddist f' knisja oħra iddediakta lill-erwieħ. Augusta hija belt li fiha bosta knejjes. Minbarra dik ta' San Duminku hemm il-knisja parrokkjali iddedikata lil Marija mtellgħa s-sema. Hemm knejjes oħra iddedikati lil San Ġużepp, San Bastjan, Sant' Andrija, Santa Luċija, San Franġisk ta' Paola u għadd ta' knejjes oħra ddedikati lill-Madonna taħt xi titlu jew ieħor. Fuq il-ġżira għad hemm kunvent tal-patrijiet Franġiskani Kapuċċini. Minkejja ċ-ċokon tal-belt hemm ħafna x' wieħed jara. Filgħaxija hemm ġonna fejn wieħed jista' joqgħd ftit bilqegħda. Ġimgħa qabel ma kont hemmhekk kien hemm erużjoni tal-vulkan Etna. Qaluli li filgħaxija ġewwa Augusta kien ikun hemm spettaklu mill-isbaħ tara dan il-fenomenu. L-ispeċjalità tal-ikel hawnhekk huwa l-għaġin bl-inċova jew bil-brokkoli, il-kirxa jew il-parmeġġjana tal-brunġiel. Il-granita tittiekel minn tlugħ ix-xemx sa nżulha u ma għandniex xi ngħidu il-cassata Siciliana u l-kannoli tal-irkotta huma xi ħaġa li ma ssibhomx kullimkien. X' dieta dieta – mhux meta tara dik il-barka ta' Alla kollha! Festa ta' San Duminku Minbarra l-viċinanza geografika ta' sqallija ma' Malta, it-tradizzjonijiet ta' dawn iż-żewġ popli huma wkoll qrib xulxin. F' Augusta jsiru bosta festi f' ġieħ il-qaddisin li jew għandhom xi knisja hemmhekk jew hemm xi devozzjoni lejhom. Isiru purċissjonijiet fil-ímgħa l-Kbira u f' Ħadd il-Għid, imma l-ebda festa ma tisboq dik li ssir nhar l-24 ta' Mejju lill-Protettur ta' Augusta San Duminku. Il-festa tkun mifruxa fuq għadd ta' jiem, bejn il-15 u l-24 tax-xahar, li jinvolvu tista' tgħid lin-nies tal-belt kollha. Isiru tlielaq taż-żwiemel għax San Duminku fl-24 ta' Mejju, 1594 kien deher fuq żiemel biex jipproteġi lil din il-belt. Il-bhejjem jittelqu fit-triq ċenterali, Via Principe Umberto 1°. F' nhar il-festa minn qabel sbieħ il-jum il-qniepen kollha tal-knejjes u kappelli li jinsabu fil-belt jibdew isemmgħu leħinhom biex ifakkru lill-poplu li bħal dakinhar San Duminku kien ħelishom mill-kursara. Isir ħafna ħruq tan-nar u l-kanuni ta' fuq il-kastell li jinsab fil-gzira jispara tiri ta' salut. Għadd ta' baned iferħħu lill-poplu tal-belt u lill-eluf ta' Sqallin li jingħaqdu magħhom għal din il-festa. U l-akbar stennija tkun għall-purċissjoni li ssir filgħaxija. Tinħareġ l-istatwa tal-qaddis imżejna b' għadd kbir ta' deheb li ġie mogħti b' rikonoxximent jew b' radd ta' ħajr lill-San Duminku matul is-snin. F' din il-purċissjoni jieħdu sehem għadd ta' fratellanzi li ġewwa Augusta għahom b' saħħithom ħafna. Il-festa ta' San Duminku f' Augusta hija għanja fil-kultura, folklor u tradizzjonijiet. Attrazzjoni sabiha hija l-isfilata li ssir bi lbies medjevali f' rappreżentazzjoni storika tal-ti ta' Federiku t-Tieni. Isiru wirjiet ta' sbadiatori, tant famużi fl-Italja kollha. Matul il-jiem tal-festa jsiru wkoll kunċerti ta'mużika moderna. Ma jonqosx li kull serata tispiċċa bi spettaklu pirotekniku. Din hija belt li ma għandha xejn aktar għal qalbha minn San Duminku. Kulħadd ikellmek dwar il-qaddis. Meta jaraw patri Dumnikan jintlew bil-ferħ u jistaqsu jekk hemm xi ħjiel li d-Dumnikani jerġgħu lura f' Augusta. Għandhom raġun in-nies ta' Augusta jħobbu lil San Duminku għax kien hu li ħelishom mill-attakki tat-Torok. Baqgħu grati lejh sal-ġurnata tal-lum. Dan l-artiklu deher fil-programm tal-festa ta' San Duminku l-Birgu 2014
Gżira Duminkana