L-ewwel silta f'sensiela ta' artikli dwar it-toponomastika tal-gżejjer żgħar ta' madwar Malta u Għawdex. Kitba ta' Arnold Sciberras u Jeffrey Sciberras Il-fatt li l-gżejjer Maltin jikkonsistu fil-gżira ta' Malta, Għawdex, u Kemmuna, jafu kulħadd. Filfla, il-Gżejjer ta' San Pawl, u l-Gżira tal-Isqof, huma magħrufa sewwa wkoll, ħlief li rridu ngħidu li l-Gżira tal-Isqof issa ħadd ma jafha b'dak l-isem, imma saret Manoel Island . Nafu li minbarra dawn il-ġżejjer li semmejna, madwar Malta, Għawdex u Kemmuna għandna ħafna "skollijiet", "ġebel", "ħaġar" u "blatiet" oħra li wkoll għandhom storja xi jgħidu u huma parti mill-wirt naturali u kulturali tagħna. Il-ħsieb ta' dawn l-artikli hu li nirreġistraw it-toponomi li hemm fuq dawn il-gżejjer żgħar – jiġifieri l-ismijiet tal-irdumijiet, għerien, ħofor, nixxiegħat, u kull isem li nafu bih u li ingħata mis-sajjieda, baħħara, u nies oħra midħla ta' kull rokna ta' dawn il-gżejjer żgħar li għandna f'rasna. B'xorti ħażina, ħafna nies fostna, speċjalment dawk li jaqilgħu ħobżhom mill-industrija tat-turiżmu, jħossu li jistgħu jivvintaw l-ismijiet huma bl-Ingliż, u dawn l-ismijiet jispiċċaw biex jaqilgħu 'il barra l-isem Malti, bħalma ġara fil-każ tal- Blue Lagoon, Blue Grotto, Manoel Island, Pretty Bay, Crocodile Rock , u ħafna ismijiet oħra. Jekk hemm isem bil-Malti, m'għandux jinħoloq ieħor barrani; imma fejn m'hemmx isem, jew l-isem mhux magħruf, il-proċess ta' tismija jista' jkompli għaddej. Irridu ngħidu mill-ewwel li f'dil-kitba bnejna fuq ix-xogħol li diġa sar qabilna. L-artikli li diġa ppubblika Alex Camilleri jiswew mitqilhom deheb, u fir-riċerka tiegħu, Camileri nkluda t-tagħrif misjub fil-kitba antika, bħal fil-każ ta' De Soldanis, Gian Franġisk Abela, u Pietru Pawl Castagna; imma wkoll dak li kitbu nies bħal Joe Zammit Ciantar u Anton F. Attard. Fi żmienna wkoll, Simon Salafia qed jagħmel ħafna riċerka fuq l-ismijiet tal-widien ta' Malta u Għawdex. Aħna qed nimxu fuq il-passi ta' dawn kollha, għax ix-xogħol ta' tiftix ma jieqaf qatt, u qed inżidu ismijiet li ġbarna aħna minn għand sajjieda u nies tal-baħar li tkellimna magħhom. Grazzi kbira tmur għal Esther Sciberras, li mingħajrha l-affarijiet ikunu ferm aktar diffiċli. Ġużi Gatt u John Spiteri Gingell kellhom ukoll sehem kbir biex tfasslu dawn l-artikli u biex qed jiġu ppubblikati. IL-GŻEJJER ŻGĦAR TA' MADWAR GĦAWDEX Se nibdew bil-gżejjer żgħar li nsibu madwar il-gżira t'Għawdex, u hawnhekk mill-ewwel niltaqgħu ma' din il-mistoqsija: X'inhi "blata", x'inhi "ġebla", x'inhi sikka, x'inhu "skoll" u l-bqija? Inħossu li hu importanti li nagħtu lill-Ilsien Malti t-terminoloġija li għandu bżonn biex wieħed ikun jista' jikteb u jitkellem b'mod "xjentifiku" u "akkademiku". Safejn naf jien, ħadd ma wieġeb il-mistoqsija t'hawn fuq b'mod ċar, allura nixtieq nissuġerixxi hekk: SKOLL għandu jingħad għal kull blata li, jew tkun ftit 'l isfel taħt wiċċ il-baħar, u li allura hi wkoll ta' periklu għall-baħħara; jew inkella tixref 'il fuq, ftit jew ħafna, imma minħabba l-post fejn tkun, il-baħar jaħkimha u jiddominaha b'mod li l-ebda ħajja li tgħix fuq l-art ma tkun tista' tgħix fuqha; Il-ħajja ta' fuqha tikkonsisti biss minn ħlejjaq tal-baħar bħal imħar, ħażiż, u ħaxix ieħor tal-baħar. Imma meta din il-blata tkun kbira biżżejjed, jew qiegħda f'post fejn tista' tħaddan fiha xi flora jew fawna tal-art, din għandha tissejjaħ ĠEBLA . Ma nsejniex il-kelma SIKKA . Din tkun taħt l-ilma bħalma ġieli jkun skoll, u spiss tkun ta' periklu għall-baħħara. Nissuġġerixxi li nitkellmu fuq is-sikka aktar tard, meta niltaqgħu magħha fil-postjiet li se nżuru. Biex inkunu konsistenti u fl-istess ħin inżommu ma' xi ismiiet tradizzjonali, ĦAĠRA , bħall-ġebla, jkollha xi flora ta' fuq l-art, imma tkun ferm iżgħar minn ġebla. Mal-ħaġra niltaqgħu aktar 'il quddiem ukoll. Imma nifhem ukoll li biex għażilt "ġebla" u mhux "blata" jew isem ieħor, irid ikun hemm raġuni. Ir-raġuni hi l-ismijiet ta' postijiet bħal dawn li diġa jeżistu madwar il-gżira t'Għawdex, li huma qodma mhux ħażin. Ismijiet bħall-Ġebla tal-Ġeneral, il-Ġebla tal-Ħalfa, Il-Ġebla tal-Fessej, u l-Ġebla taċ-Ċawl, ilhom ħafna jintużaw u mhux il-lok li wieħed jipprova jibdilhom. M'għandniex xi ngħidu, Filfla wkoll hi kbira biżżejjed biex fuqha jkun hemm anke gremxul, imma ma tistax tissejjaħ "ġebla", imma hi gżira. IL-ĠEBLA TAL-ĦALFA Nibda biex ngħid li ma naħsibx li jkun sewwa li wieħed ikompli jmexxi l-istorja li dil-ġebla jisimha hekk għax xi darba kien hemm xi ħadd li ħalef xi ħalfa fuqha. Ħalfa hu l-isem tajjeb bil-Malti ta' xitla selvaġġa li ġieli ssejħet ukoll "spartu". L-isem tekniku tagħha hu Lygeum spartum . Hemm irqajja ta' din ix-xitla fuq il-Ġebla tal-Ħalfa. Dil-gżira żgħira hi t-tieni waħda mill-kobor fost il-gżejjer żgħar ta' madwar Għawdex. Fuqha insibu ħofra, x'aktarx magħmula mill-bniedem, mimlija bl-ilma salmastru. Ftit 'il bogħod minnha hemm għar – li jissejjaħ Għar Ilma – li fih hemm qattara jew nixxiegħa li tnixxi l-ilma għal ġol-ħofra. Il-ħofra tissejjaħ il-Fugass . Dan l-isem hu rreġistrat f'aktar minn dokument wieħed; u hemm ċans li tassew hu fugass, għalkemm illum hu mimli bl-ilma. Żgur li hu magħmul mill-bniedem u l-ħofra mhix naturali. Forsi meta tħaffer il-fugass il-ġebla kienet għola, jew il-baħar aktar baxx u ma kienx jimtela bl-ilma. Illum dan il-fugass hu ta' ċertu importanza ekoloġika, għax minbarra li jidħol fih l-ilma mil-baħar, iċarċar għal ġo fih ukoll l-ilma ħelu, x'aktarx minn Għar Ilma, u f'dan l-ilma salmastru hemm speċi u ħlejjaq li huma speċifiċi għal dan il-post. Il-Qasma tat-Telgħa : In-naħa tal-Punent ta' dil-ġebla qiegħed għat-telgħa, u t-telgħa iktar qisha taraġ milli żurżieqa. Fil-quċċata tagħha hemm xifer, xaqq, jew qasma, li jissejjaħ il-Qasma tat-telgħa . X'aktarx li din it-telgħa jew taraġ, u din il-qasma jew xaqq, ġejjin minn ċaqliq geoloġiku li jseħħ fil-ġewwieni tal-art. It-Telgħa tad-Deru : Hemm xi ftit siġar jew arbuxelli xjuħ ta' dak li bil-Malti jissejjaħ deru. Qiegħdin ċatti mal-art, rashom baxxuta, minħabba r-raxx tal-baħar u r-riħ li jaħkem fuqhom. It-telgħa ħadet isimha minnhom Niżlet il-Ġwejnaħ : Dan hu l-isem li ħadna mis-sajjieda tal-inħawi u li ma għarfux jgħidulna dan l-isem minn fejn ġej. F'din ix-xaqliba għandu ħabta jdur u jagħqad u forsi anke jbejjet il-merill. F'din ix-xabliba sibna wkoll il-pjanta magħrufa bħala Widnet il-Baħar, li llum m'għadhiex hemm. Qegħdin naħdmu biex nerġgħu nintroduċuha fuq il-post. It-Toqba tal-Misluta : Din hi toqba naturali mgħawwra mill-baħar. Qrib tagħha hemm diversi toqob żgħar li għandhom għamla ta' ħoloq. Forsi minn hekk ħadet isimha? Ħdejn l-Artal : Hawnhekk hawn ġebla li bi ftit tal-immaġinazzjoni tista' tistħajjilha xi artal. X'aktarx kienet hi li tat l-isem lill-post. Fig 1: "Il-Fugass", illum mimli ilma salmastru Fig 2: L-irdum li hemm taħt it-telgħa jew niżla li tissejjaħ "Niżlet il-Ġwejnaħ", fil-punent tal-ġżira Fig 3: "It-Telgħa tad-Deru" u, mhux 'il bogħod, il-post magħruf bħala "l-Artal" Fig 4: It-telgħa iktar qisha taraġ. Fuqnett hemm "Il-Qasma tat-Telgħa" Fig 5: Il-Lvant tal-ġżira. Jidher Għar Ilma, u l-post imsejjaħ "is-Sieq" IL-ĠEBLA TAĊ-ĊAWL Din il-"ġebla" jidher li ħadet isimha mill-fatt li l-baħar ta' madwarha kien tajjeb biex tistad għaċ-ċawl – li hi ħuta żgħira sewdinija, tajba għall-aljotta. Mhux il-każ li wieħed idaħħal fin-nofs lil dak it-tajr tal-ajru li wkoll jissejjaħ ċawl. Il-Ġebla taċ-Ċawl hi iżgħar mill-Ġebla tal-Ħalfa u hi l-iktar "ġebla" li hi qrib l-art, għax kważi tħaxken max-xatt. Hemm ħafna braġ tal-blat madwarha, imma hi wkoll imdawra bl-irdumijiet. L-Imrikkba : Min jaf għala jgħidulha hekk? X'aktarx li l-pożizzjoni tagħha kienet differenti milli hi llum, għax illum ma jidhirx ċar li hi mrikkba. Imma fuq Kemmuna insibu ġebel kbir jew blat li ingħata ismijiet bħal "l-imkebba" u "l-imtaqqba". Hawnhekk x'aktarx li għandna l-istess proċess mentali. Il-Ponta l-Ħadra : Din hi iktar roqgħa art, milli ponta. Jista' jkun li tissejjaħ hekk minħabba l-veġetazzjoni li fiha. Għar Kiefer : Biex wieħed jitla' jitkixxef fuq din il-ġebla, post wieħed hemm minn fejn tista' titla' – minn Għar Kiefer, jew aħjar minn ma' ġenbu. Xorta hu diffiċli biex titla' u smajt anke b'nies li weġġgħu meta ppruvaw jixxabtu ma' dan il-post. In-Naħa tas-Salib : F'din in-naħa tal-gżira hemm salib li jfakkar diżgrazzja li saret fl-1948, meta kienu għerqu n-nies. Is-salib hu komdu biex wieħed ifiehem għal liema naħa qed jirreferi, u dan s-salib ta l-isem lill-post. Daħlet il-Battent : Dan hu isem qadim ieħor, u l-post hu magħruf sew mas-sajjieda tal-madwar, għax jintuża biex jgħinhom isibu post ftit kenni fejn jistgħu isorġu l-qoxra tal-baħar tagħhom imqar għal ftit ħin. Battent hu terminu li jintuża mill-mastrudaxxa, u hu dak il-ħanek jew xoffa fil-ġenb ta' bieb jew tieqa li jservi biex il-bibien jew il-purteli ta' tieqa jżommu magħluqin ma' xulxin. Is-sajjieda tagħna bilfors li raw xi xebħ ma' din id-daħla. Radam iċ-Ċawl : Hawnhekk għandna l-kelma "radam". Mhux diffiċli biex tifhem għaliex qiegħda hemm: fil-post hemm ħafna biċċiet tal-blat li tista' tgħid li "jordmu" l-baħar. Imma x'inhi d-differenza bejn "rdum" u "sies"? Fl-irdum ukoll ikun hemm bċejjeċ tal-blat li jkun waqa' minn fuq għal isfel ġol-baħar; imma meta l-blat ikun maqtugħ dritt, u jibqa' nieżel ċomb ġol-baħar, bħal fil-każ tas-sisien f'Ta' Ċenċ, hemmhekk għandna ngħidu sies, sisien, mhux irdum. Fig 6: "L-Imrikkba" u dak li jissejjaħ "Radam iċ-Ċawl" Fig 7: In-Naħa fejn hemm is-Salib u d-daħla magħrufa bħala "Daħlet il-Battent" Fig 8: Il-Ponta il-Ħadra Fig 9: Is-Salib tal-ġebel li ta ismu lil dik in-naħa Fig 10: Għar Kiefer Darb'oħra nitkellmu fuq il-Ġebla tal-Ġeneral, u ġebel, blajjet, u skollijiet oħra li nsibu madwar Għawdex. REFERENZI: Camilleri A.(1990).IL- Gebla Tac-Cawl.