F'din is-sensiela ta' artikli qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li għandna fl-ilsien Malti, u nagħtu t-tagħrif kollu li nafu fuqhom, ħalli dawn il-karattri ma jintremewx u jintnesew, imma jibqgħu magħna għax huma wirt missirijietna. Barra minn hekk qed nagħtu biżżejjed dettalji biex il-karattri jkunu jistgħu jitpenġew b'mod li nagħrfu wieħed minn ieħor, bħalma nagħrfu bejn Father Christmas u La Befana , u dan billi nagħtu lil kull karattru s-simbolu tiegħu, li jkun jingħaraf minn dak ta' karattru ieħor. Il-ħsieb tagħna fissirnieh aktar ċar fl-introduzzjoni għal dan il-proġett, li wieħed jista' jsibha HAWN . Dan l-artiklu fuq Il-Belliegħa hu t-tmien wieħed fis-sensiela, imma hemm artikli oħra li tajjeb li taqrawhom ukoll. L-artikli li xandarna s'issa tistgħu ssibuhom HAWN . Il-kelma "Sirena" daħlet fl-ilsien Malti mit-Taljan. Imma fit-Taljan daħlet mill-lingwa Griega. [1] Fil-Mitoloġija Griega, is-Sireni kienu ħlejjaq sbieħ imma li jagħmlu l-ħsara, għax bl-għana sabiħ tagħhom kienu jċantru u jsaħħru lill-baħħara meta jkunu fuq il-baħar. Mitlufin fil-ġmiel tal-ilħna li jisimgħu, il-baħrin kienu jaqdfu dritt għal ġol-blat ikrah ta' max-xatt, jinkaljaw l-imriekeb tagħhom, jitkissru fuq il-blat, u jegħrqu. L-aktar Sireni magħrufa huma dawk li ttantaw ikissru lill-eroj Grieg Odissew meta kien qed ibaħħar lura lejn daru mill-gwerra ta' Trojja. Imma Odissew kien jilħaqlu. Ġiegħel lill-baħrin isoddu widnejhom bix-xema' tan-naħal, u lilu jorbtuh mal-arblu, ħalli jkun jista' jisma' l-għana tas-Sireni bla ma jkun jista' jiċċaqlaq. Il-bużillis hu li kemm il-Griegi kif ukoll ir-Rumani li ġew warajhom, lis-Sireni kienu jpenġuhom nofshom ġisem ta' mara u n-nofs l-ieħor ġisem ta' tajra jew għasfur – mhux nofs mara u nofs ħuta. Il-Griegi u r-Rumani tal-qedem ma kellhomx dubju li s-Sirena kellha l-ġwienaħ, u l-għana tagħha kien jixbaħ lill-għana tal-għasafar. Wieħed jista' jara dan ċar daqs il-kristall minn disinji fuq oġġetti tal-fuħħar ta' żmien il-Griegi, disinji fuq ardien ta' kmamar miksija bil-mużajk, u stampi mal-ħitan ta' djar ta' żmien ir-Rumani. Is-Sireni jidhru dejjem qegħdin qrib xatt il-baħar, għandhom il-ġwienaħ, u saqajhom bħal tal-għasafar. Mela n-nofs mara u n-nofs ħuta minn fejn ġiet? Stampi tas-sirena – mill-internet. Mara bil-ġwienaħ, u b'saqajha ta' tajra jew għasfur. Wieħed m'għandhux jistagħġeb li l-ewwel xbieha ta' mara b'ġisem ta' ħuta miż-żokra 'l isfel tidher għall-ewwel darba fl-ikonografija tas-Sirja tal-qedem . Atargatis kienet alla mara li l-aqwa tempju tagħha kien fil-belt ta' Membeġ – illum magħrufa fid-dinja tal-Punent bħala l-belt ta' Heliopolis, fis-Sirja. Ir-Rumani kienu laqmuha Dea Syriae, jiġifieri l-alla (mara) tas-Sirja. Fin-nisel tagħha Atargatis ma kienet ħadd ħlief l-alla omm meqjuma ta' lanqas sa minn Żmien il-Ħaġar minn ħafna mill-ġnus ta' madwar il-baħar Mediterran. Xogħol Atargatis kien li tiggarantixxi l-fertilità tal-art, u li n-natura tibqa' tagħti l-għelejjel, kemm tal-art u kemm tal-baħar. Is-simboli tagħha kienu l-ħamiema u l-ħuta. Għan-nies ta' dari, li ma kellhomx il-mezzi biex jeqirdu l-ambjent ta' madwarhom bħal m'għandna llum, il-ħut kien ifaqqas bil-gzuz u bil-miljuni, u kien simbolu tajjeb tal-ġid tal-art u l-abbundanza tal-ikel. Il-ħamiem ukoll, jekk tagħtih il-lala, malajr jiżgħed u jimla kullimkien. Il-ħamiema u l-ħuta kien jakkumpanjaw ix-xbiehat ta' Atargatis u, biż-żmien, speċjalment meta x-xbiehat kellhom jiċkienu biex jiġu stampati fuq il-muniti żgħar ta' dak iż-żmien, Atargatis bdiet tidher bħala mara nofsha ħuta minn żaqqa 'l isfel. Meta dawn ix-xbiehat jgħaddu minn kultura għall-oħra, it-tifsira t-tajba tagħhom tintilef, u l-kurżità tal-bniedem tipprova ssib tifsira oħra, anke jekk min jipprova jfisser ma jkunx jaf x'qed jgħid. Ngħidu aħna Diodorus Siculus, kittieb Grieg li ġie ferm wara, kiteb li l-istorja ta' Atargatis kienet li din ħabbet raġel u ħarġet tqila minn relazzjoni li kellha miegħu. Atargatis tant ħaditha bi kbira li ħabbilha raġel tad-demm u l-laħam u mhux alla ieħor bħalha li qabżet fix-xmara biex tegħreq. Imma x-xmara biddlitha f'ħuta, b'rasha tibqa' ta' mara. Stejjer bħal dawn x'aktarx li kienu jiġu vvintati biex jagħmlu sens mix-xbieha, u mhux bil-kontra. Jiġifieri li t-tifsira vera tax-xbieha tkun intilfet, u tiġi vvintata istorja oħra għax donnu l-bniedem jobgħod jgħid: Ma nafx. Xbihat meħuda mill-internet, li juru lil Atargatis b'rasha u dirgħajha ta' bniedma, imma ġisimha ta' ħuta Biex l-affarijiet ikomplu jikkumplikaw ruħhom, il-Griegi kellhom alla tal-baħar imsejjaħ Posejdon. F'għomru, dan Posejdon għabba ħafna nisa, u kellu tfal bil-gzuz, imma t-tifel l-aktar magħrufa fosthom kien jismu Tritone, li kien jagħmilha ta' messaġġier ta' missieru. Il-Griegi kienu jafu sew il-fiżjonomija ta' Tritone, għax l-għorrief u l-kittieba tagħhom kienu ddeskrivewh sew: kellu xagħru mħabbel u msebbel bħall-ħaxix ta' qiegħ il-baħar, ġilda ħarxa bħal tal-kelb il-baħar, jieħu n-nifs taħt l-ilma minn minfes li kellu taħt widnejh, u ħalqu kbir bi snien bħal tal-ħut. Flok saqajn kellu denb bħal tad-denfil. Issa l-Griegi kienu jinqalgħu ħafna għat-tpinġija u l-iskultura. Xbiehat tal-alla tal-baħar msejjaħ Posejdon kellhom kemm trid. Billi Tritone kien jitqies bħala l-messaġġier ta' missieru, fl-istampi dejjem kien jitpenġa jew jitnaqqax miexi fuq quddiem, b'missieru riekeb warajh fuq il-mewġ tal-baħar. Biż-żmien, billi l-artisti dejjem jixtiequ li jsebbħu, jżejnu, u jorqmu x-xogħolijiet tagħhom, minflok messaġġier wieħed, bdew ifaqqsu ħafna minnhom – min idoqq il-bronja, min idoqq it-trumbetta, min jgħajjat fuq quddiem, u mhux irġiel biss, imma nisa wkoll – kollha nofshom bniedem jew bniedma miż-żokra 'l fuq, u nofshom ħuta miż-żokra 'l isfel. Tritone, minn tifel wieħed, sar ħafna, u dawn il-ħafna bdew jissejħu Tritoni. Tritone, b'xagħru mqanfed u b'denb ta' denfil. "Iż-żmien itul u l-Qarn idur" jgħid il-Malti. Mal-mixja taż-żmien il-ħajja u d-drawwiet jinbidlu. Xi stejjer jintnesew, jew it-tifsira tagħhom tiċċajpar u tinbidel. Maż-żmien il-ħlejjaq nofshom mara u nofshom tajra, li bl-għana tagħhom iġennu l-baħħara u s-sajjieda, u l-messaġġiera tal-allat nofshom bniebem u nofshom ħuta twaħħdu flimkien fil-memorja kollettiva tal-popli ta' madwarna. Dan jiġri l-aktar meta fin-nofs jidħlu wkoll stejjer ġodda minn kulturi oħra. Fl-iljieli Għarbin imsejħa "Elf Lejl u Lejla", jissemmew ħlejjaq li jgħixu f'qiegħ il-baħar, imma dawn kienu nies bħalna, nisa u rġiel kompluti, li kellhom il-ħila li jieħdu n-nifs taħt l-ilma. Fil-Folklor Malti għandna biss xi storja waħda jew tnejn li fihom tissemma s-Sirena. Tissemma l-aktar fil-ħrafa tal-Għar tas-Sirena li hemm max-xatt tal-Isla. Il-famuż Gian Piet Agius De Soldanis, f'dizzjunarju li ħadem fuqu bejn is-sena 1750 u s-sena 1767, isemmi "l-Ġnien tas-Sirena" li, skont hu, kien ġnien fix-xatt tal-Isla, u kien jissejjaħ hekk għax taħt gallarija f'dan il-ġnien kien hemm minquxa x-xbieha ta' Sirena. Dan ifisser li x-xbieha ta' kif tkun Sirena kienet magħrufa f'Malta ta' lanqas sa minn nofs is-seklu tmintax, għalkemm dan mhux bilfors ifisser li l-ħrafa llum marbuta mal-Għar tas-Sirena tmur lura sa dak iż-żmien. Il-ħrafa li nafu llum tgħid li darba fost l-oħrajn, Sirena sabiħa li trid seba' għajnejn biex taraha daħlet ix-xatt tal-Isla biex tistkenn minn maltemp kbir. Miskina ppruvat li ma tagħtix ħafna fil-għajn u nsatret kif setgħet ġewwa għar ċkejken. Imma ta' Sirena li hi, żaqqha kienet taqgħalha jekk minn żmien għal żmien ma toħroġx ftit għall-arja u tinfexx tkanta. Ġara li sajjied żagħżugħ, jistad għall-brieqex fuq dgħajsa żgħira, daħal bid-dgħajsa tiegħu ġol-għar, bl-ikbar sitta u sittin ħsieb, u kif lemaħ is-Sirena kien bħal qisu ntlaqat minn sajjetta – intilef f'sakra ta' mħabba lejha. Għalxejn is-Sirena għamlet minn kollox biex ma tagħtihx wiċċ, għax is-sajjied ħaddanha miegħu u biesha. U kif biesha, is-Sirena saret tal-ġebel. Ma' din l-istorja tingħad ukoll għanja li tgħid hekk: Is- S irena telg ħ et tg ħ anni, O ħ tha telg ħ et tg ħ anni mag ħ ha, Isaw ba ħ rin, isaw o ħ or ġ u, Ħ a tisimg ħ u il-vu ċ i tag ħ ha! X'g ħ anja tidwi kollha ħ lewwa, Le ħ inha kemm hu sabi ħ , U min jisma' l-g ħ anja tag ħ ha, Kif jintilef minn sensih. Hawnhekk għandna l-ingredjenti kollha li għadhom ġejjin minn żmien il-ġrajja ta' Oddissew: Sireni b'leħinhom sabiħ, baħrin jintilfu minn sensihom, u minflok il-mirkeb jidħol ġol-blat, is-Sirena ssir tal-blat. Il-Funtana tat-Tritoni barra l-belt Valletta Fil-ħrejjef ta' Patri Manwel Magri – ħrejjef li huma ferm aktar Maltin u minn tagħna – ma jissemmewx Sireni. L-aktar li noqorbu hu fil-ħrafa fejn jissemma Sultan il-Ħut , li għen lil Bin il-Mara l-Għarfa biex iġib it-Tfajla tal-Ġmiel . Imma ma nafux dan Sultan il-Ħut kif kien – jekk kienx raġel miż-żokra 'l fuq, u ħuta miż-żokra 'l isfel. Ma naħsibx. Li hemm tajjeb hu li meta fl-1959 inbniet il-Funtana ta' Bieb il-Belt, l-artist li ddisinjaha – Vincent Apap – fettillu jqiegħed fiha tliet Tritoni; u l-funtana issemmiet "il-Funtana tat-Tritoni". It-Tritoni ta' Vincent Apap għandhom l-ikonografija kollha li għandna bżonn. Kulma rridu nagħmlu hu li nsawru l-verżjoni femminili tagħhom, u nistħajlu li s-Sirena tiġi oħt it-Tritoni. Jiġifieri tkun xi ħaġa hekk: Illustrazzjoni mill-aqwa magħmula għalina mill-artis bravu Eric Leone. Nifhmu li forsi ma togħġobx lil kulħadd; imma nħossu li hu importanti li s-sirena tagħna ma tkunx bjonda, għajnejha żoroq, u b'denbha bħal ta' ħuta – jiġifieri eżatt kif ipenġuha fil-pajjiżi tan-naħa ta' fuq tal-Ewropa. Trid tkun oħt it-tritoni tal-funtana tagħna, u trid tkun tixbaħhom. F'idejkom jekk tafu tagħmlu xi ħaġa aħjar minn tagħna. Bilħaqq – għal li jista' jkun, forsi xi ħadd jafha din: Jekk is-Sirena tal-Isla saret tal-ġebel għax biesha wieħed sajjied, lit-Tritoni ta' Bieb il-Belt tgħid min bieshom biex saru tal-bronż? Stampa magħmula minn ritratt ta' statwetta li għamlilna l-artist Richard Bartolo. Il-proċess fotografiku hu ta' John Spiteri Gingell. Il-verżjoni tas-sirena li tinsab fil-ktieb The Maltese Bestiary ta' Stephan D. Mifsud.