Alfred Massa huwa l-aktar magħruf fil-qasam tal-poeżija, proprju għax huwa l-President tal-Għaqda Poeti Maltin, ko-awtur tal-ġabra poetika Qawsalla '72 , u awtur ta' żewġ ġabriet ta' poeżija ( Fjur tal-Ġebel , 1994; Diwi fil-Maqdes , 2000). Imma minkejja dan m'għandniex ninsew li huwa wkoll awtur ta' għadd imdaqqas ta' rumanzi ( Is-Salib tal-Ġiżirana , 1973 ; L-Aħwa Adonis , 1975 ; X'Taf Tagħmel l-Imħabba u L-Istar ta' l-Imgħoddi , 1977 ; It-Tfajla tal-Bikini , 1979 ; Il-Logħba ta' l-Imħabba , 1982 ; Mad-Destin ma Jilgħab Ħadd , 2006 ; u L-Erba' Aħwa , 2008). Is-sena 2009 rat ippubblikat rumanz ġdid mill-pinna ta' Alfred Massa, Raħal Maqbud f'Tempesta , li r-rakkont tiegħu jifrex fuq 165 paġna, maqsum f'sittax-il kapitlu. L-istoriku u l-mistħajjel, u l-ambjentazzjoni Bħala sfond storiku għal dan ir-rumanz ġdid tiegħu, Alfred Massa jagħżel is-seklu 18, meta fost l-oħrajn spikkat il-firda bejn il-klassi tas-sinjuri u aristokratiċi (dik li tgħix fil-lussu) u l-klassi tal-fqar, mela l-poplu in ġenerali, dak li jaħdem daqs bagħal u xorta jgħix il-miżerja, imma kuntent. Ir-raħal ta' Ħal Tarxien huwa ċ-ċentru tal-azzjoni. Permezz ta' Raħal Maqbud f'Tempesta Massa jurina li dan ir-raħal għandu imgħoddi u ġrajjiet rikki u li ta' min jibqgħu jiġu miftakra. Sa mill-bidu nett Massa jħallat il-livell storiku ma' dak mistħajjel, ir-rakkont nazzjonali ma' dak individwali u privat. Mela mill-ġenerali tal-Istorja jgħaddi għall-partikolari tal-familji, bħal dik ta' Ċikku l-Matnazz. Dan kollu huwa mqiegħed fl-ambjent tar-raħal antik ta' Ħal Tarxien, fis-seklu tal-Illuminiżmu u tar-Rivoluzzjoni Franċiża. L-awtur jirnexxilu jidħol sewwa fl-ambjentazzjoni ta' nofs is-seklu 18: id-dar, ir-raħal, Malta, il-Knisja u l-Ordni ta' San Ġwann, ċerti drawwiet u mentalità taż-żmien in kwestjoni. Il-mewt tax-xwejħa Martina bħal iġġib lil Dun Tumas wiċċ imb wiċċ mal-faqar sfrenat li wħud kienu jgħixu fih fir-raħal. Kien żmien meta anki l-Knisja Maltija kienet għaddejja mill-maltempata tagħha. Massa jħalli spazju fir-rumanz tiegħu għal-Laqgħa bejn il-Kappillani li saret f'Ħal Tarxien u li qajmet l-għadab tal-Kurja Maltija, imma anki lill-vjolenza li wettqet l-istess Kurja rigward ċerti kappillani li waqfulha. Kien ukoll żmien meta l-Isqof Rull u l-Gran Mastru Pinto ma tantx kienu jinħamlu, u meta l-poplu, minkejja li fqir, ma kienx ġwejjed fi kwistjonijiet fejn kienet issir l-inġustizzja miegħu u ma' min iħobb. Massa għamel sewwa r-riċerka tiegħu qabel ma beda jikteb. Għalkemm dak tiegħu hu rumanz storiku, ma jonqsux waqtiet fejn joqrob lejn ir-rumanz soċjali, b'referenzi għall-isfruttar, il-faqar, it-tbatija u l-injoranza tal-popolin. Il-livell storiku u dak mistħajjel jibqgħu jitħalltu sal-aħħar. Bejn dawn it-tnejn, Massa bħala awtur u narratur jinkludi wkoll il-ħsibijiet u l-osservazzjonijiet suġġettivi tiegħu. Alfred Massa jibbilanċja tajjeb bejn in-narrazzjoni (li tfisser moviment u żvilupp) u d-deskrizzjoni (waqfa u dettall fl-iżvolġiment tal-azzjoni tar-rakkont). Interessanti hija d-deskrizzjoni tal-preparamenti li seħħu biex issir il-festa f'Ħal Tarxien biex it-Tarxieniżi jilqgħu lura l-ħatra ta' Dun Tumas bħala Kappillan mill-ġdid. Ir-ritmu tar-rakkont huwa mexxej ħafna, u tipografikament il-kliem huwa stampat kbir biex jinqara bla diffikultà. Minkejja li Massa (bħala kittieb li qed jikteb fis-seklu 21) jambjenta r-rakkont tiegħu fl-imgħoddi, spiss joħloq paraguni u kuntrasti mal-preżent. Lingwistikament, iħobb juża l-Latin idjomatiku, rifless ukoll taż-żmien u tal-importanza tal-ilsien Romanz fil-qasam tal-Knisja, ladarba wieħed mill-protagonisti ewlenin hu Dun Tumas. Massa jagħmel ukoll użu tajjeb tal-Malti idjomatiku, anki permezz tal-qwiel. Insiru nafu bil-mewt ta' Dun Bert permezz ta' flashback . Mekkaniżmu ieħor li jħobb iħaddem Massa huwa l-alternanza bejn waqtiet negattivi (mumenti ta' inkwiet, li huma ħafna; bħal meta Saverin tinsab mejta fil-ħabs wara li tiġi arrestata), u oħrajn pożittivi (bħall-għerusija bejn Ninu u Susanna). L-aspett morali huwa importanti tassew f' Raħal Maqbud f'Tempesta . Tispikka fost l-oħrajn il-ġlieda bejn mentalitajiet opposti fir-raħal ta' Ħal Tarxien: dik bejn il-Kappillan u s-Sinjura Saverin, mela bejn it-tradizzjoni li tibża' mill-ġdid għax perikoluż, u l-modern li jġib miegħu bidla, imma anki tempesta fir-raħal. Minkejja dan, wieħed jista' jinnota ċerti xejriet komuni bejn dawn iż-żewġ personaġġi. Għalhekk f'kapitlu 5, ir-rakkont jieħu xejra ta' ġlieda bejn il-ħażin u t-tajjeb. Alfred Massa jaf kif iħawwar ir-rakkont tiegħu permezz ta' ingredjenti differenti: id-dedikazzjoni, il-virtujiet, il-vizzji, il-vendetta, il-ġabra tal-familja, il-pjaċir, l-infedeltà, id-delitt misterjuż li jinħeba wara suwiċidju, is-sigriet tal-qrar, it-tradiment min-naħa ta' persuni suppost leali, il-korruzzjoni u l-qerq ta' ċerti kavallieri u l-għajbien ta' oħrajn, il-ħabs, il-mibegħda, u l-bqija. Personaġġi Fost il-personaġġi li niltaqgħu magħhom hemm is-Sur Feliċ, bniedem rispettat min-nies tar-raħal u anki minn persuni ta' kariga għolja fil-gżira, anki għax iqis dak li jkun se jgħid qabel ma jiftaħ ħalqu. Is-Sur Feliċ jirrappreżenta l-qies, ir-rażan, ir-raġuni, fejn ħaddieħor malajr jibla' dak li jkun qed jingħad min-nies. Imbagħad hemm Dun Tumas u Dun Bert. Mid-diskursata ta' bejniethom (Kapitlu 3) joħroġ il-fatt li f'dak iż-żmien kien hemm bosta ħwejjeġ x'jistgħu jitjiebu fit-tmexxija tal-Kleru. Dun Tumas jieħu n-naħa tal-poplu injorant u sfortunat. Dun Tumas isib difensur ħabib u effettiv f'Dun Giuseppe Grech. Tal-ewwel jirnexxilu jirbaħ il-kawża kontra l-Knisja Maltija u jiġi ddikkjarat innoċenti. Il-każ isir magħruf lil hinn mill-fruntieri tal-Gżejjer Maltin. Konklużjoni Sal-aħħar iċ-ċentru tar-rumanz jibqgħu Dun Tumas u Ħal Tarxien. Sal-aħħar Massa jibqa' jinsisti fuq il-fatt li għandna nkunu nafu l-imgħoddi tagħna u nirrikonoxxu lil min verament ħadem għat-tajjeb tal-Maltin. Raħal Maqbud f'Tempesta għandu jinżel għasel ma' dawk li għandhom għal qalbhom l-Istorja ta' pajjiżhom, imma wkoll ma' dawk li jħobbu jgħaddu ftit ħin jaqraw rumanz bla ħafna kumplessitajiet li jgħajjulek moħħok, miktub b'Malti nadif, ċar u mexxej. Kont ili żmien intella' u nniżżel jekk għandix nixtri dan ir-rumanz fantaxjentifiku bil-Malti. Ma kontx naf jekk hux għall-kbar jew għat-tfal, u lanqas jekk kienx rakkont ħafif li jista' jgħaddilek ftit żmien jew jekk kienx aktar minn hekk. Imbagħad f'temp ta' jumejn xtrajtu u qrajtu f'nifs wieħed. Nammetti li saħħarni tant li ma tlaqtux qabel ma spiċċajtu. Forsi għax il-ġeneru fantaxjentifiku huwa fost il-favuriti tiegħi, jew forsi għax dan ta' Païen huwa miktub b'tipa ċara u kbira, u mżewwaq b'għadd ta' xbihat efettivi marbutin mal-qasam tal-fantaxjenza. Kontra dak li kont naħseb qabel, ORA m'huwiex xogħol għat-tfal, imma jista' faċilment jappella kemm għaż-żgħażagħ, kif ukoll għall-kbar li għandhom għal qalbhom dan il-ġeneru. Personalment kont u għadni nitpaxxa bix-xogħlijiet ta' kittieba tal-fantaxjenza bħal Isaac Asimov ( I, Robot ), Robert A. Heinlein ( Red Planet u Starship Troopers ), Hal Clement ( Star Light ), Ray Bradbury ( Fahrenheit 451 ), Harry Harrison ( Deathworld u Planet of no return ), Jack Finney ( Invasion of the Body Snatchers ), Arthur C. Clarke ( 2001: A Space Odyssey ), u oħrajn bħal Jules Verne ( Journey to the Centre of the World ), Philip K. Dick (Do Androids Dream of Electric Sheep? ), Aldous Huxley ( Brave New World ), H.G. Wells ( War of the Worlds ) u Richard Matheson ( I Am Legend ). U bosta minn dawn ir-rumanzi ġew maħdumin ukoll fil-verżjoni ċinematografika, uħud minnhom illum films klassiċi. U issa, permezz ta' ORA ta' Païen nistgħu naqraw il-fantaxjenza bħala ġeneru letterarju anki bl-ilsien Malti. Issaħħart fuq kollox naqra kif il-Malti huwa flessibbli, dinamiku u ħaj tant li jaddatta ruħu mija fil-mija għal ġeneru bħal dan, għallinqas f'idejn min jaf iħaddmu, bħal Roman Païen. Païen jidher li huwa mħarreġ sewwa f'oqsma bħalma huma l-Latin, il-filosofija, l-istorja, il-mitoloġija u x-xjenza, jew għallinqas għamel tajjeb ħafna r-riċerki tiegħu qabel ma beda jikteb. Niltaqgħu ma' grupp ta' paramilitari li qed jagħmlu vjaġġ fl-ispazju intergalattiku, u li bla ma jridu jitbiegħdu mill-missjoni oriiġinali tagħhom. Waqt dan il-vjaġġ jiltaqgħu ma' bosta ostakli, imma ħsieb ewlieni hu li "Kulma jgħaddi mingħalina għandu skop fil-Pjan Kbir Etern (mhux Perpetwu) tal-Moħħ Kosmiku." Niġu wiċċ imb wiċċ ma' bosta pjaneti, pajsaġġi u kreaturi mill-iktar strambi u varjati, u dawn jitwasslulna permezz ta' stil mexxej u deskrizzjonijiet ħajjin u mill-isbaħ. Ma jonqsux matul dan ir-rumanz qasir riflessjonijiet profondi marbutin mal-ħajja, u anki partijiet li għandhom aktar mill-poeżija milli mill-proża. Barra minn Malta l-ġeneru tal-fantaxjenza ilu li ttieħed bis-serjetà mill-kritika letterarja tant li fl-universitajiet hemm saħansitra korsijiet sħaħ iddedikati għall-kittieba klassiċi u moderni tal-fantaxjenza. Roman Païen uriena li fejn jidħol il-ġeneru tal-fantaxjenza, l-ilsien Malti m'għandu xejn inqas minn ilsna oħra ħafna ikbar minn tagħna għax mitkellma minn miljuni. L-ilsien Malti hawn hu mħaddem b'sengħa, b'taħlita ekwilibrata bejn dak ta' nisel Semitiku u dak ta' nisel Romanz-Anglo-Sassonu. Lejn nofs ir-rumanz, l-istorja fantaxjentifika bħal titħallat jew tieħu minn dik Evanġelika li tinnarra t-tentazzjoni ta' Kristu fid-deżert (l-episodju tas-serp) u Kristu (l-Imgħallem) imdawwar mad-dixxipli tiegħu qabel is-sagrifiċċju estrem tiegħu. Niltaqgħu wkoll ma' elementi kemm surreali kif ukoll leġġendarji. Il-Póliti u l-Vúlgari żgur li jfakkru f'etikketti li aħna l-Maltin inħobbu nwaħħlu ma' dahar xulxin. Hemm aktar minn waqt wieħed li jfakkar li fl-aħħar mill-aħħar li l-ġeneru fantaxjentifiku għandu saqajh marbutin mal-art: eżempju, il-firda bejn l-imsemmija Póliti u Vúlgari tirrifletti b'xi mod il-firda bejnna l-Maltin stess. Proprju meta bħala qarrej tibda tħoss id-diqa għax taf li r-rakkont wasal qrib tmiemu, u proprju meta tkun qed taħseb li bħala tmiem seta' kien aħjar jew li r-rumanz seta' ġie żviluppat aktar, tinduna bis-sorpriża finali li jerfagħlna Païen. Mill-kobor bla qies tal-galassji u t-tul tal-vjaġġi intergalattiċi, ir-rumanz fi tmiemu joħodna lura fiċ-ċokon ta' gżiritna tal-ġejjieni. ORA jifrex fuq inqas minn mitt paġna, u huwa garanzija ta' divertiment, imma anki stedina għal ftit waqtiet ta' riflessjoni bis-sens. L-isem ta' Alfred Massa mhux wieħed ġdid fil-kamp letterarju lokali. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu bdew jidhru diġ¿ fl-1972, b'xogħlijiet bħar-rumanz Is-Salib tal-Ġiżirana u l-antoloġija koawturata Qawsalla '72. Massa huwa awtur ta' disa' rumanzi u tliet ġabriet tal-poeżija. Huwa wkoll President tal-Għaqda Poeti Maltin. L-aktar pubblikazzjoni reċenti tiegħu hija r-rumanz L-Erba' Aħwa , rakkont twil li jifrex fuq 170 paġna u jinqasam f'16-il kapitlu. Ambjentazzjoni: L-azzjoni ewlenija hija ambjentata f'Wied il-Għajn. Iż-żmien huwa dak tal-preżent. Naqraw ukoll deskrizzjonijiet dettaljati dwar spazji li jmorru lilhinn mill-fruntieri nazzjonali bħall-Umbria u Perugia, fl-Italja, u Norwitch, fl-Ingilterra. Ir-rumanz L-Erba' Aħwa jirrifletti soċjetà li f'ċerti każi għadha marbuta mal-imgħoddi u mat-tradizzjonijiet (it-twemmin fil-magħmul, it-tbaħħir tad-djar lejlet Sibt il-Għid) f'ċerti każi, u f'każi oħrajn soċjetà li mxiet mal-modi ġodda li ġab miegħu ż-żmien (il-koabitazzjoni, anki bejn persuni tal-istess sess). Ir-ritmu huwa mexxej, jintuża stil dijaloġiku, b'siltiet deskrittivi u użu estensiv tal-Malti idjomatiku. Fi ftit linji kapaċi jgħaddu xhur sħaħ, bħat-tħabbira tat-twelid ta' Sammy. Ir-ritmu narrattiv ivarja: ximindaqqiet hemm deskrizzjonijiet, djalogi u riflessjonijiet twal li jkopru parenteżi temporali qasira; drabi oħra fi spazju ta' sentenza jgħaddu sentejn sħaħ. Massa juża lingwa sempliċi, ta' kuljum, bħalma d-deskrizzjonijiet li jagħti huma marbutin mal-ħajja kwotidjana – eżempju tajjeb huma d-deskrizzjonijiet marbutin mal-ħajja li jgħaddu l-familji Maltin fil-bajja ta' Wied il-Għajn fis-sajf. Wieħed jistaqsi jekk il-partijiet deskrittivi twal ibegħdux lill-qarrej mir-rakkont ewlieni jew iserrħuhx għal ftit waqtiet mill-mixja narrattiva tar-rakkont? Hemm ukoll parenteżi 'l hawn u 'l hinn ta' natura morali li jirrigwardaw il-ġlieda bejn il-ħażin u t-tajjeb fil-bniedem. U dan jintrabat maż-żewġ forzi kuntrastanti li jissieltu matul ir-rumanz kollu: l-imħabba fuq naħa u l-egoiżmu fuq l-oħra. Niltaqgħu wkoll ma' partijiet fejn l-awtur-narratur onnixxenti jindirizza lill-qarrej u jagħti sommarju ta' dak li jkun diġà seħħ ħalli r-rakkont jibqa' frisk f'moħħu. Drabi oħra l-qarrej jiġi mistieden jistaqsi numru ta' mistoqsijiet biex jirrifletti dwarhom: Il-bniedem għandu dejjem jirċievi l-grazzja t'Alla meta jitolbu? Fid-dinja dak li jkun inkiteb jista' qatt iħassru xi ħadd? In-narratur ma jonqosx milli jagħti l- punto di vista tiegħu bħalma jagħmel fl-aħħar parti tal-kapitlu 11: "Jiena ngħid, il-ħajja fiha nfisha hi misteru; u l-misteri l-bnedmin ma jifhmuhomx. L-aħjar li wieħed jaċċettahom u xejn aktar." (p. 123) Kull kapitlu bħal jiffoka fuq personaġġ jew personaġġi partikolari, bħaż-żwieġ bejn Ġorġa u Silvio, ir-relazzjoni bejn Liża u t-tabib Silvio Sammut, l-għażliet li tagħmel Martina, u Sammy. Xi drabi tkun bdiet flashback , imma l-qarrej jinduna biss aktar tard; il-qarrej jerġa' jintefa' lura fil-passat bla ma jiġi mgħarraf sewwa min-naħa tal-narratur (ara paġna 90). Dan hu nuqqas min-naħa tal-kittieb? Imma mbagħad, bħal biex ipatti, Massa bil-mod il-mod jibda jgħaqqad flimkien it-trufijiet (li huma bosta) li jkun ħoloq. Kull parti jew kapitlu jfakkru fil-fatt li f'ħajtu l-bniedem dejjem jiltaqa' ma' għadd ta' ostakli. Mekkaniżmu stilistiku ieħor li juża Massa huwa l-alternanza bejn waqtiet pożittivi u ta' ferħ, u oħrajn ta' qtigħ il-qalb u li jbikkuk. L-awtur għandu wkoll ħabta jintroduċilek misteru ġdid – imma anki żviluppi ġodda, mhux dejjem pożittivi - fir-rakkont meta l-qarrej ma jkunx qed jistennieh. Ir-rumanz jibqa' sal-aħħarnett jilgħab bil-kuntrasti bħall-mewt u t-twelid. Alfred Massa jirreferi għall-poeżija Żjara lil Ġesù ta' Dun Karm Psaila. Ma ninsewx li Massa mhux biss rumanzier imma anki poeta u President tal-Għaqda Poeti Maltin. Dan jinħass ukoll fid-diskors li jsir bejn Martina u s-Sur Frans dwar l-Għaqdiet tal-Malti. Massa jirreferi wkoll għal kittieba barranin bħal Catherine Cookson, Danielle Steele, Oscar Wilde u Stephen King, u rumanziera Maltin bħal Trevor Zahra, Lina Brockdorff, Ġużè Galea, Paul P. Borg, Frans Sammut, Kilin u Victor Apap. Dan mhu xejn ħlief riklam u stedina min-naħa ta' Massa biex il-qarrej tar-rumanz tiegħu jaqra wkoll ix-xogħlijiet ta' kittieba Maltin oħra. Nistaqsi, liema kittieb ieħor hawn Malta kapaċi jagħmel dan fil-kitba tiegħu stess? Massa jittratta temi bħall-ħajja, il-mewt, il-familja, l-imħabba, it-tbatija, il-ferħ, in-niket, is-suwiċidju, l-abort, it-tfal fiż-żwieġ, l-adulterju, it-twelid, imma anki l-maħfra u r-rikonċiljazzjoni. Diġà mit-tieni kapitlu jidħol l-element tas-superstizzjoni permezz tal-personaġġ tax-xwejħa "saħħara". Il-familja protagonista aktar 'il quddiem tgħaddi minn traġedja kbira li għeruqha jibqgħu jintrabtu ma' biċċa drapp sewda misterjuża u li taħsad żewġ ħajjiet żagħżugħa. Naqraw dwar il-problemi li jolqtu lill-koppja fil-preżent, it-tfal u l-infedeltà, u anki dwar il-familja u l-firda li jkollha tgħaddi minnhom f'waqtiet differenti minħabba tradimenti, imħabba, safar u studju. Naraw li l-bniedem jitgħallem ukoll mill-iżbalji li jagħmel. Għalhekk Massa jalterna waqtiet ta' ferħ ma' oħrajn ta' niket. Huwa jfakkarna wkoll li f'kull triq li l-bniedem jaqbad hemm delużjonijiet u waqtiet meta jħossu tellief. Ifakkarna wkoll li xi drabi mill-ikrah jaf jitwieled ukoll is-sabiħ. Tema oħra hija l-arti li tiġi użata għal skopijiet ulterjuri: hekk is-Sur Frans jimmanipula lil tfajliet bħal Martina bl-iskuża tal-arti. Il-ġrajjiet tal-Ewropa Magħquda u ta' Malta fl-Unjoni Ewropea huma rreġistrati fir-rumanz. Tema ewlenija hija d-destin, tema li Massa ttratta diġ¿ fir-rumanz tiegħu Mad-Destin ma Jilgħab Ħadd (2006). Hemm ukoll it-tema li tittratta r-relazzjoni bejn in-naturali u s-sopranaturali. Għal darb'oħra wieħed jasal biex jistaqsi: Jista' qatt il-bniedem jifhem misteri bħal dawn? Konklużjoni: Bħala għeluq għal dan il-kumment tiegħi xtaqt nirreferi għall-aħħar linji li jagħlqu l-istess rumanz: "Għax il-ħajja tal-bniedem tixbah lil katina, iffurmata minn bosta ħoloq. Ħajja mimlija misteri; u miskin dak il-bniedem li jmaħħaħ u jmaħħaħ biex jipprova jsolvihom. Ikun jaqbillu aktar jekk jaċċettahom. Għax wara kollox, kull bniedem jiġi fid-dinja bi storja partikolari u din l-istorja, b'mod jew ieħor, trid titwettaq." U dan hu dak li jurina Massa f'dar-rumanz ġdid tiegħu. Dan huwa rumanz ta' 120 paġna u 16-il kapitlu li oriġinarjament ħareġ fl-1974. Issa qed jerġa' jara d-dawl għat-tieni darba permezz tal-inizzjattiva tal-Klabb Kotba Maltin. Snin ilu l-istess rumanz inqara saħansitra fuq ir-Rediffusion, u reċentement anki fuq ir-radju RTK. Fin-narrazzjoni tagħha Brockdorff tagħżel li tuża l-ewwel persuna singular, għażla diffiċli u mimlija diffikultajiet, skont Patri H. Born. U dan jintrabat mal-perspettiva li minnha l-qarrej isegwi r-rakkont: dik tal-protagonista Dorina u li permezz tagħha bosta drabi Brockdorff awtriċi tidħol fil-profondità tal-psikoloġija femminili. Ir-ritmu mill-bidu nett huwa ġeneralment mexxej, u l-ftuħ jibda b'deskrizzjonijiet mill-isbaħ li għandhom mill-ilwien u mill-kjaroskur fl-istess ħin. F'ċerti każi n-narratriċi tindirizza direttament lill-qarrej. Parti mill-istil li tħaddem Brockdorff huwa l-appell għall-ħsus l-aktar intimi tad-dinja taż-żgħażagħ, mgħoddija lilna permezz tal-personaġġ ewlieni ta' Dorina, tfajla ta' 20 sena. Hemm ukoll il-kuntrast bejn it-tamiet fiergħa ta' żagħżugħa bħal Dorina u r-realtà li taqta' daqs sikkina; il-firdiet segwiti minn ħbiberiji u tamiet ġodda. Kuntrast ewlieni jispikka fit-tieni parti tar-rumanz: wara n-niket li ġġib magħha aħbar traġika, isegwu waqtiet sbieħ fejn l-omm tara għall-ewwel darba lil binha tarbija. Mewt u twelid jalternaw waqt in-narrazzjoni. Hemm ukoll partijiet riflessivi, mela kontenut li huwa aktar profond mis-sentimenti kwotidjani tal-bniedem. U dan kollu direttament jew indirettament jagħmel parti mill-pjan ritmiku li Brockdorff fasslet għar-rumanz tagħha. Lejn l-aħħar Brockdorff jirnexxilha wkoll tibni ċertu suspence (jew stennija) li jissarraf fi climax tal-aħħar. Kapitlu 10 jara għeluq l-ewwel parti tar-rumanz. It-tieni parti tiftaħ bi flashback li toħodna għal meta Dorina kellha inċident meta kellha għaxar snin. B'mod effettiv ħafna l- flashback tinbidel fi preżent fejn ukoll isseħħ traġedja li nsiru nafu biha ftit jiem wara li tkun seħħet fir-realtà. Spazji: Tispikka l-belt tal-Imdina, "belt unika... matul il-jum... impittra bl-ilwien sfumati tax-xemx dehbiena b'kuntrast aħrax ta' dellijiet griżi"; matul il-lejl donnha "dama li biddlet il-libsa tal-jum għal dik aktar għanja... il-libsa sewda." It-tieni parti tiftaħ b'xena fi Qui-Si-Sana, mela bi spazju miftuħ, biex ftit wara tinbidel f'waħda fejn jaħkem l-għeluq kważi klawstrofobiku, f'kamra ġo sptar. Din hija xena li għandha kemm mis-surreali u kif ukoll mill-inkubu. Imbagħad hemm ukoll iċ-ċimiterju: hawn jispikka l-kuntrast bejn is-siġar li jispiraw ħajja u l-bqija taċ-ċimiterju. In-narratriċi tilmaħ ukoll is-sabiħ fiċ-ċimiterju, imma fl-aħħar mill-aħħar tifhem li hu post in-niket u l-ġustizzja aħħarija. Bħala temi tispikka fuq kollox l-imħabba, dik bejn Dorina u Stephen, li tibqa' bħal sospiża fl-arja sal-aħħar paġna tar-rumanz. Hemm il-preġudizzju ta' klassi soċjali li turi omm Dorina fil-konfronti tal-ħabib tagħha Stephen. Lejn l-aħħar toħroġ għad-dawl ir-rabta speċjali bejn missier u bintu; missier li jifhem u qatt ma jċanfar. Konklużjoni: Ir-rumanz għandu "Kelmtejn Qabel" mill-pinna ta' Patri H. Born O.P. Laqtuni dawn il-kummenti tiegħu: "Jekk nieħdu l-ġrajja fiha nfisha nsibu li hi ġrajja ħelwa li, bla ma titgħabba b'komplikazzjonijiet u intriċċi żejda, tibqa' għaddejja u tinteressa lill-qarrejja biex ikomplu jaqrawha sal-aħħar. Dan jista' jsir sew għaliex barra milli r-rumanz ma fihx tul żejjed, fuq kollox, għandu l-aqwa ħaġa li għandu jkun hemm f'rumanz u din hija li min jaqra jinżamm bil-kurżità u jixtieq ikun jaf x'sa jsir sew mill-protagonist u sew mill-antagonist." Kien Kwinta l-Qamar hu rumanz li għandu jinżel għasel ma' min iħobb jaqra bla ħafna uġigħ ta' rasijiet, ma' min iħobb isegwi rakkont mibni fuq waqtiet differenti u kuntrastanti li niltaqgħu magħhom fil-ħajja ta' kull bniedem. Hu rumanz fejn is-sentiment ewlieni sal-aħħarnett huwa l-imħabba. Ta' min nibda billi ngħid li Maurice Mifsud Bonnici s'issa ħadem bil-bosta fil-qasam tal-poeżija. Basta wieħed isemmi antoloġiji poetiċi tiegħu bħal In a Nutshell (1980, Londra; 1987, Malta), Mill-Bikri għall-Imwaħħar (1997), Zoomery (1998) u l-ġabra ta' sitt mitt ħajku bl-isem ta' Bushido (2002). Għalhekk Gwerra ta' Mħabba (2005) huwa l-ewwel esperiment ippubblikat tiegħu fil-qasam tan-narrattiva. Oriġinarjament, dan kellu jkun rakkont (mibdi fis-6 ta' Ottubru 2004) fost għadd ta' rakkonti oħra, imma bil-mod il-mod Maurice Mifsud Bonnici ħass il-ħtieġa li jżidlu bosta dettalji u partijiet li bidlu lil dan ix-xogħol f'rakkont twil jew rumanz qasir li jinfirex fuq 203 paġni. Personalment inħoss li wieħed min-nuqqasijiet ewlenin ta' Gwerra ta' Mħabba huwa l-fatt li mhux maqsum f'kapitli jew partijiet u għalhekk dan jista' jgħejja lill-qarrej. L-unika waqfa narrattiva niltaqgħu magħha f'paġna 115. Min-naħa l-oħra jpatti l-fatt li l-lingwa li juża Mifsud Bonnici hija waħda mexxejja għallaħħar b'taħlita intelliġenti u ekwilibrata ta' Malti Semitiku, Romanz u anki Anglo-Sassonu. Parti kbira mir-rakkont hija nnarrata min-narratur onnixxenti (mela dak li jaf il-ħin kollu x'inhu għaddej minn moħħ il-personaġġi u anki x'qed iseħħ fuq livell familjari, nazzjonali u internazzjonali), u għalhekk jintużaw it-tielet persuna singular (huwa/hija) u plural (huma), b'xi partijiet minimi fejn jidħol id-diskors dirett. Diġà t-titlu, Gwerra ta' Mħabba , jindika l-kontenut ta' dan ix-xogħol. Strutturalment ifakkarni f'xogħol letterarju Taljan bħalma hu La ragazza di Bube ta' Carlo Cassola li rebaħ il-premju letterarju prestiġġjuż Strega fl-1960. U dan għaliex kemm ix-xogħol ta' Cassola, kif ukoll dak ta' Mifsud Bonnici jinnarraw avvenimenti marbutin mat-Tieni Gwerra Dinjija, u jimxu l-ħin kollu fuq żewġ binarji narrattivi, jiġifieri dak mistħajjel u li jintrabat ma' l-istorja ta' mħabba bejn koppja ta' maħbubin (jew tnejn) u l-livell familjari - u hawn ir-rakkont jieħu ħafna mill-elementi tar-rumanz roża, anki għax l-awtur jinsisti ħafna fuq l-aspett sentimentali u l-patos -, u dak storiku li jintrabat ma' dak li seħħ fir-realtà kemm fuq livell lokali kif ukoll fuq livell internazzjonali - u hawn ir-rakkont jieħu ħafna mir-rumanz storiku. In-nisġa mistħajla L-istorja fittizja titqiegħed fl-isfond lejn l-ahhar tat-tletinijiet tas-seklu 20. L-ambjent li jagħżel Mifsud Bonnici huwa Birżebbuġa - li dak iż-żmien kienet lokalità ta' villeġġjatura - li tagħha jagħtina deskrizzjoni kemm nostalġika kif ukoll romantika. L-awtur ilaqqagħna ma' familja tat-tajjeb, b'rabta qawwija mal-militar u mal-kuruna Ingliża. Iż-żewġ koppji li fuqhom idur ir-rakkont fittizju huma Clare u Nora fuq naħa, u Mario u Italo, żewġ bdoti faxxisti, fuq in-naħa l-oħra. Clare issir tħobb lil Mario bħalma Nora tibda tinnamra ma' Italo. Dan jhedded l-għaqda li hemm fil-familja ta' Clare, b'missierha bħala wieħed mill-Imperjalisti Maltin ta' ċerta importanza. Għalhekk Clare, bħala tfajla naif imma fl-istess ħin ta' konvinzjoni soda u ta' kuraġġ kbir, bħal tinqasam bejn l-imħabba lejn il-familja tagħha u dik lejn il-bdot Taljan. Ir-rabta soda, jew aħjar, l-imħabba sinċiera bejn Clare u Mario tkompli tissaħħaħ għaliex Clare toħroġ tqila u tagħti d-dawl lil iben Mario, u dan minkejja l-firda fiżika bejniethom li ġabet it-Tieni Gwerra Dinjija, b'Malta u l-Italja għedewwa ta' xulxin. L-istorja bejn Clare u Mario tgħaddi minn waqtiet koroh u oħrajn sbieħ, bħal meta jitwaqqa' l-ajruplan ta' Mario u, wara ħafna taqtigħ il-qalb, Clare tiskopri li ġie rikoverat fi sptar fl-Imtarfa u għalhekk tkun tista' tarah mill-bogħod bla ma tista' tkellmu u taħt sorveljanza kbira. Waqt ikrah ieħor hu meta Mario ġie meħud barra minn Malta mal-priġunieri l-oħra minħabba l-biża' mill-invażjoni Nażista u Faxxista u meħud f'post sigriet li wara niskopru li huwa kamp tal-konċentrament. Hawn Mario jitgħallem jitkellem l-Ingliż, u hawn ukoll naqraw dwar personaġġ ta' ċerta importanza fil-ħajja ta' Mario, jiġifieri l-Kaptan Malti Bertie. Fl-istess ħin Clare tiġi imposta li tibqa' magħluqa f'darha taħt arrest billi kienet tissimpatizza mat-Taljani. U hawn nifhmu li dik ta' Clare hija gwerra ta' mħabba kontra ċ-ċirkostanzi li jbegħduha fiżikament mill-maħbub tagħha. U dan anki meta tispiċċa l-gwerra u Mario jerġa' jintbagħat lura fl-Italja u ftit wara jmur Malta flimkien ma' Italo biex jiltaqgħu ma' Clare u Nora wara snin twal ta' firda. Dak ta' Clare mhux destin li ħabbha: hija tintlaqat mit-tifojde, epidemija li laqtet lil parti kbira tal-Maltin b'konsegwenzi fatali, u jkollha tingħalaq f'darha minħabba l-kwarantina. Minkejja dan l-ostaklu jibdew isiru l-preparamenti għat-tieġ doppju (taż-żewġ koppji ħbieb). Clare tfieq imma xorta jkollha l-inkwiet tagħha għal jum it-tieġ. Hawnhekk Mifsud Bonnici jdaħħal fir-rakkont fittizju tiegħu personaġġ li għex fir-realtà u magħruf fil-qasam letterarju, jiġifieri patri Ġużè Delia Ġiżwita, il-poeta tal-leġġendi. Mifsud Bonnici jieqaf għal aktar milli neċessarju fuq id-deskrizzjoni tal-preparamenti għat-tieġ. Dwar dan l-awtur stess jikteb hekk: "Jien tawwalt fid-deskrizzjonijiet tieghi tal-preparamenti tat-tieg u taċ-ċerimonja għax sa dak il-ħin kien hemm bosta ċirkostanzi fin-negattiv u għalhekk ridt nibbilanċjahom fit-tul, kemm jista' jkun proporzjonat, bil-pożittiv. Ridt nagħmel enfasi fuq il-bidla fix-xorti ta' dit-tfajla mogħmija bl-imħabba lejn il-ġuvni Taljan." Lejn tmiem ir-rakkont issir ir-rikonċiljazzjoni bejn missier Clare, Edward (Imperjalist) li jwarrab kull preġudizzju dwar it-Taljani, u Mario (il-faxxist). L-aspett uman jerġa' jidher permezz ta' Clare li ġġarrab waqtiet ta' dubju u turment ftit qabel it-tieġ. Anki fejn tidħol deskrizzjoni tat-tieġ u r-riċeviment l-awtur bħal itawwal iktar milli meħtieġ, għalkemm anki hawn naqraw b'ċerti xejriet nostalġiċi bħall-quddiesa bil-Latin. It-tmiem huwa wieħed hieni, minkejja li Clare jkolllha tinfired minn familtha u minn seħbitha Nora biex tmur tgħix ma' Mario f'Ruma. Is-sabiħ u l-interessanti huwa kif Mifsud Bonnici rnexxielu jsawwab tajjeb ferm ir-rakkont fittizju mar-rakkont storiku li jinnarra l-avvenimenti tal-gwerra. Il-qarrej jagħraf minnufih li l-awtur huwa ppreparat sewwa fejn jidħlu rqaqat storiċi u tekniċi marbutin anki ma' ajruplani, formazzjonijiet tagħhom u ajrudromi, u dan għax Maurice Mifsud Bonnici għex it-Tieni Gwerra Dinjija fl-ewwel persuna. Matul dar-rumanz qasir ir-riferimenti temporali speċifiċi huma rikurrenti u regolari. L-isfond storiku huwa mfiehem sewwa. Fl-ewwel partijiet ta' Gwerra ta' Mħabba naqraw dwar il-Gwerra Ċivili fi Spanja (1936) u dwar ir-rabta bejn Mussolini, Hitler u Franco. Kien żmien meta f'Malta kienet diġà teżisti firda politika bejn l-Imperjalisti (favur l-Ingliżi) u l-Faxxisti (favur it-Taljani). Ftit qabel, jiġifieri fl-1935, l-Italja okkupat l-Abbissinja filwaqt li Hitler okkupa parti mill-Awstrija u parti miċ-Ċekoslovakkja biex aktar tard okkupaha kollha kemm hi. Is-sena 1939 rat lil Mussolini jokkupa l-Albanija u l-firmar tal-Patt ta' l-Azzar bejn il-Ġermanja u l-Italja. Żgur li l-qarrejja anzjani ma jinsewx l-1 ta' Settembru 1939 meta Hitler daħal fil-Polonja u r-Renju Unit u Franza ma kellhomx għażla ħlief jiddikkjaraw gwerra kontrieh. L-awtur ta' Gwerra ta' Mħabba jirnexxilu jġagħalna nħoss t-tensjoni li bdiet tiżdied fl-1940, bl-Italja qrib li tidħol anki hi fil-Gwerra. Il-Ġermaniżi komplew il-politika ta' okkupazzjoni billi daħlu fin-Norveġja, fid-Danimarka, fl-Olanda, fil-Lussumburgu u fil-Belġju. Mela dak li jagħmel Maurice Mifsud Bonnici fi Gwerra ta' Mħabba hija anki riviżitazzjoni storika tat-Tieni Gwerra Dinjija u x'wassal għaliha. Dawk li dwarhom jikteb Mifsud Bonnici huma żminijiet ta' tbatija għal Malta u għall-Maltin li kienu jsegwu l-avvenimenti fuq ir-redifjuxin. Anki d-data 10 ta' Ġunju 1940 (id-dħul tal-Italja fil-gwerra) hija rreġistrata f'dan ir-rumanz ladarba f'Malta kien hawn simpatija kbira għat-Taljani. L-ewwel attakk mill-ajru fuq Malta huwa deskritt permezz ta' tixbieha effettiva: "Dawn l-għefieren ta' l-ajru, qishom ċorma ajkli feroċjati resqin lejn il-priża tagħhom, kienu fuq ix-xwiek biex jitfgħu il-qirda tagħhom fuq Malta, waqt li din kienet għadha titmattar biex tibda l-ġurnata tagħha..." (p. 65). F'Diċembru tal-1940 tibda t-theddida ikbar ta' l-ajruplani Ġermaniżi. Is-16 ta' Jannar 1941 ra għalhekk l-attakk fuq l- Illustrious fil-Port il-Kbir, u kien biss fi Frar ta' l-1941 li bdew jitħaffru x-xelters pubbliċi. Malta ħadet ftit ruħ meta l-Ġermanja ddikkjarat gwerra lill-Unjoni Sovjetika, ladarba l-attakki ħorox mill-ajru fuqha waqfu. Kif jidher minn għadd ta' paġni Gwerra ta' Mħabba jieħu anki l-għamla ta' djarju li jiddeskrivi b'reqqa bosta attakki u manuvri li kienu jsiru mill-ajruplani Ingliżi u Taljani fuq Malta. Ir-rakkont ta' Mifsud Bonnici ħa forma ta' djarju għax l-attakki li jiddeskrivi fih ġew kollha meħuda mid-djaru li żamm tal-attakki li ra minn fuq il-bejt tad-dar fjen kien jgħix f'Ħal Lija. Jissemma anki l- Intelligence Service , b'rabta mal-personaġġ tan-ners Doreen, li kien għassa għal min seta' kien spija kontra l-kuruna Ingliża, u permezz ta' interrogazzjoni jew b'mezzi oħra, kien jipprova jikseb informazzjoni dwar l-għadu li biha kien itejjeb l-andament tal-gwerra ta' l-Ingliżi. L-unika waqfa narrattiva ta' dan ir-rumanz qasir terġa' tlaqqagħna ma' żieda fl-attakki mill-ajru min-naħa ta' Ġermaniżi (1942), bl-ispettru ta' l-invażjoni tal-gżejjar Maltin. Jissemmew l-internati li fit-13 ta' Frar ta' l-istess sena ġew mgħobbija (42 minnhom) fuq vapur tal-merkanzija u meħudin f'Lixandra. Il-mistħajjel u l-istoriku jintrabtu flimkien fid-deskrizzjoni ta' x'għaddew minnu l-Maltin (u l-personaġġi ta' Gwerra ta' Mħabba ) fit-Tieni Gwerra Dinjija. Awissu 1942 ra d-daħla tal-Konvoj ta' Santa Marija. Sena wara l-Alleati invadew Sqallija, u dan bil-mod il-mod, flimkien ma' manuvri oħra, wassal għat-8 ta' Mejju 1945, jiġifieri tmiem il-gwerra fl-Ewropa. U hawn fuq livell mistħajjel Mario jerġa' lura fl-Italja, filwaqt li fuq livell storiku ningħataw deskrizzjoni tal-miżerji u d-disunur li l-Italja waqgħet fihom wara l-gwerra, anki jekk għaliha ftit wara beda żmien ir-rikostruzzjoni. Anki Malta għaddiet mill-problemi tagħha bħar-rikostruzzjoni tal-bini mwaqqa' u l-ġlieda għas- self government . L-1947 rat il-firxa tal-komuniżmu u tal-Unjoni Sovjetika. Tissemma l-ewwel titjira ta' l-Alitalia, u l-ewwel titjira storika bejn l-Italja u l-Amerka t'Isfel li tagħha kien pilota Mario stess. Konklużjoni Fuq kollox Gwerra ta' Mħabba huwa ktieb għal min jixtieq jieħu gost jaqra bla tbatija u fl-istess ħin jitgħallem u jerġa' jiftakar ġrajjiet Malta fi żmien il-gwerra. Fl-aħħar mil-aħħar il-qarrej ta' dar-rumanz qasir jifhem li l-enfasi li ried jagħmel Maurice Mifsud Bonnici ma kinitx fuq il-gwerra fiha nnifisha, imma aktar fuq il-ġlieda ta' tfajla sempliċi imma maħkuma mill-imħabba u mill-perseveranza kontra l-bosta ostakli li ltaqgħet magħhom għax ħabbet lil ġuvni Taljan eżattament qabel faqqgħet il-gwerra. L-enfasi ta' Mifsud Binnici kienet fuq l-imħabba li taf tirbaħ kull saram. Laqtitni nota li l-awtur stess bagħatli ftit jiem ilu: "Fir-rakkont ridt noħroġ żewġ karattri bħala żewġ wardiet f'deżert ta' mibegħda ġo żewġ pajjiżi fi gwerra kontra xulxin, li skond il-liġi tal-bniedem dawn iż-żewġ żgħażagħ kienu għedewwa, u skond il-liġi naturali dawn kienu mfawra bl-imħabba lejn xulxin. Tagħhom it-tnejn kienet imħabba ta' żmien il-gwerra, u għalhekk ma kinetx nieqsa mill-qtigħ il-qalb u mit-turufnament." Gwerra ta' Mħabba huwa rakkont twil li għandu jingħoġob għax l-awtur għaraf jissellef minn avvenimenti li seħħew verament u dan biex kemm jista' jkun iqarrbu lejn ir-realtà li għaddew minnha n-nanniet tagħna Vapuri tal-Karti huwa ġabra ta' għaxar rakkonti li jifirxu fuq mitt paġna. Bħala kittieb ta' sengħa u esperjenza wesgħin, Casha juża riċetta li taħdem sewwa mal-qarrejja: iħallat ir-realt¿ mal-fantasija (il-mistħajjel) biex b'hekk jirrendi r-rakkonti tiegħu mexxejja, interessanti u mlewna mil-lat deskrittiv. L-awtur hu mħarreġ sewwa fis-sengħa kif jiżviluppa rakkont u f'kif isawwab il-partijiet differenti tiegħu waħda ġol-oħra. Inġenerali l-personaġġi li dwarhom naqraw f' Vapuri tal-Karti huma nies sempliċi, fil-parti l-kbira tagħhom nies tar-raba' jew tal-baħar, mela sajjieda, bdiewa, bejjiegħa tal-karawett u l-bqija. Casha jqegħdilna quddiem għajnejna anki dinja jew realt à fejn xi drabi l-impossibbli jsir possibbli. Spiss dawk ta' Casha huma wkoll rakkonti b'tagħlima, utli ħafna għaż-żgħażagħ li jaqrawhom. Il-qarrej ta' dawn l-għaxar rakkonti ta' Casha se jaqra dwar il-fatt li l-gwerra ma tħallix rebbieħa u ġġib magħha l-firda ( L-Amulet u Il-Vapur tan-Nannu ), dwar l-omm bħala ċ-ċentru tal-familja, dwar il-kompromess li jista' jinstab bejn l-ambjent naturali u l-progress u r-rispett lejn l-antenati tagħna ( Is-Siġra ), dwar l-għaqda fil-familja, il-lealtà u l-fiduċja bejn l-aħwa u dwar min jgħin u jiġi ppremjat minkejja li ma jistenna lura xejn ( Ix-Xabla ). F'rakkonti oħra naqraw dwar l-imħabba, dwar persuni b'diżabbiltà fiżika ( Il-Fjura tat-Tliet Ilwien ), dwar il-ġenerożità ta' xi wħud ( Il-Bejjiegħ tal-Karawett) , u dwar il-fil komuni li jgħaqqad flimkien it-tfulija, l-irġulija u x-xjuħija ( Il-Vapur tan-Nannu ). Mela fuq naħa nistgħu naqraw dwar l-ikrah tal-ħajja (il-faqar, il-vizzji tax-xorb u s-swat lit-tfal) u fuq l-oħra dwar is-sabiħ tal-ħajja (l-innoċenza tat-tfal). Hemm rakkonti li juruna li xi drabi kull ma jkollna bżonn hu spinta żgħira biex nemmnu aktar fina nfusna u biex ħajjitna tinbidel mil-lejl għan-nhar ( L-Għarbi tad-Dar il-Kbira ). Oħrajn juruna li xi drabi l-bniedem irid jgħaddi minn esperjenza mhux tas-soltu biex jitgħallem jaċċetta lilu nnifsu kif inhu fil-verità ( Żjara minn Pjaneta Oħra ). Vapuri tal-Karti huwa stampat b'mod pulit ħafna u huwa mżewwaq b'għadd ta' tpinġijiet mill-pinna ta' Mark Casha. Dawk ta' Casha huma ġabra ta' rakkonti li se joffru li qarrej kemm gost kif ukoll l-utli. Introduzzjoni: Il-poplu Malti llum m'għandux skużi. Il-ktieb Malti mexa 'l quddiem u min irid jaqra bil-Malti llum jista' jaqra kważi dwar kollox. Għal min iħobb il-ġeneru tal-fantasija Charles Casha ħaseb biex jikteb rumanz ġdid u oriġinali bl-isem ta' Il-Prinċep u t-Trogloditi . Mhuwiex biss ktieb għat-tfal għax faċilment jista' jogħġob ukoll lill-kbar. Kemm huma dawk it-tfal u l-kbar li għoġbuhom kotba ta' J.K. Rowling, ta' Philip Pullman jew ta' J.R.R. Tolkien? Anki Il-Prinċep u t-Trogloditi għandu jinżel għasel mal-pubbliku kemm żgħir kif ukoll adult. Binja u Stil: Diġ¿ mill-ewwel kapitlu l-qarrej jinduna li dan hu rumanz-rakkont li jinvolvi bosta spazji, karattri u dimensjonijiet differenti. Fih innifsu dan huwa kumpless imma l-istil narrattiv hu mexxej filwaqt li l-lingwaġġ li juża Casha hu sempliċi. Il-kapitli huma qosra u għalhekk ma jaqtgħulekx qalbek biex taqrahom u timxi 'l quddiem. Casha jimraħ fil-ġeneru tal-fantasija li għandu kemm mill-ħrafa kif ukoll mil-leġġendarju. Naraw għalhekk lill-bniedem f'waqtiet sbieħ, imma anki f'waqtiet meta jrid iħabbat wiċċu ma' bosta ostakli. L-ebda rakkont fantastiku mhu statiku, imma dinamiku, u dan iseħħ permezz tat-tema tal-vjaġġ. Bħal kull rakkont fantastiku tajjeb, Casha jaħdem biex inissel għadd ta' mistoqsijiet fil-qarrej, u dan biex ikompli jaqra b'ħeġġa u b'interess. Min hu r-raġel misterjuż li ħa lit-tarbija marida quddiem is-Saħħara Nevena biex tfejqu? Min hija verament it-tarbija? Min hu t-tifel li r-re sab fil-Bosk Irjali? Min hu realment Kalev? U missieru, x'sigriet għandu x'jinnarra? L-imgħoddi jiġri wara l-preżent u l-verita` xi darba jew oħra trid titla' f'wiċċ l-ilma. Casha jagħmel użu minn element ieħor tar-rakkont fantastiku: il-mhux-mistenni. Fl-isfond hemm il-ġlieda bejn il-ħażin u t-tajjeb, bejn min iħobb lill-poplu u lil pajjiżu fuq naħa, u min moħħu fl-ambizzjoni personali u l-poter fuq l-oħra. Elementi jew mekkaniżmi oħrajn imħaddma minn Casha huma l-importanza tal-lejl, il-mimetizzar minn personaġġi li ma jridux juru min huma, kreaturi mhux umani, is-sigriet li jrid jinżamm. Hemm ukoll l-alternanza bejn waqtiet ta' tama u oħrajn ta' qtigħ il-qalb, it-tfittxija għal xi ħadd partikolari li tieħu ħafna żmien, il-personaġġ il-ħażin (maħkum mill-mibegħda li titnissel mir-regħba), il-ħarba tal-ippersegwitat, ir-rwol tax-xorti li daqqa tgħin u daqqa tgħaddas fit-tajn lil dak li jkun, ir-ritorn fl-istorja ta' personaġġi li jkunu għebu għal xi żmien, il-firda bejn id-dinja ta' fuq u d-dinja ta' taħt, l-Għajn tal-Ħajja, il-ħxejjex u l-ilma maġiċi. Casha jibni dan ir-rumanz fuq għadd ta' stejjer li għall-ewwel jidhru mifrudin minn xulxin, imma bil-mod il-mod u aktar ma taqra jibdew jidħlu waħda fl-oħra. Diġa` wara l-ewwel terz tar-rumanz jibdew jiċċaraw ċerti misteri. Imma l-qarrej attent jinduna li minkejja dan, il-kobba narrattiva se tkompli titħabbel iżjed. Minkejja li huwa rakkont fantastiku, xorta waħda hemm valuri u sentimenti umani veri bħall-imħabba, il-lealta`, l-għażliet li kull bniedem irid jagħmel f'ħajtu, ir-rispett u l-kompromess. Il-veru rakkont marbut mat-titlu tar-rumanz jibda lejn l-aħħar kwart tal-ktieb. Ir-ritmu narrattiv ibatti xi ftit, imma minflok jissaħħaħ aktar l-aspett deskrittiv marbut mad-dinja tal-għerien. Ir-ritmu narrattiv jerġa' jissaħħaħ aktar tard hekk kif Casha jintroduċi problema li tkun teħtieġ soluzzjoni. Personaġġi u Spazji: F' Il-Prinċep u t-Trogloditi naqraw dwar taħlita ta' personaġġi li ġejjin minn klassijiet soċjali differenti. Fejn jidħlu r-re Aki u r-reġina Norja hemm nuqqas ta' emozzjoni. F'ċerti waqtiet ir-re ftit iġib ruħu ta' re. Jinħakem spiss minn dubji u biża', filwaqt li r-reġina titlef xi ħadd għażiż għaliha u għall-ewwel qisu qatt ma seħħ xejn. Il-foresta tirrappreżenta ħajja ta' liberta`, filwaqt li l-belt tirrappreżenta ħajja ta' responsabbiltajiet u obbligi li jridu jitwettqu. Hemm imbagħad id-dinja tal-għerien u ta' taħt fejn Kalev isib l-ispazju li jilqgħu darba għal dejjem. Konklużjoni: Il-Prinċep u t-Trogloditi hu rumanz bi tmiem pożittiv u li jinqara malajr, minkejja t-300 paġna u s-67 kapitlu tiegħu. Huwa mżewwaq b'sett ta' disinni ta' Simone Boni, u miegħu tingħata wkoll mappa kkulurita u tridimensjonali magħmula minn Mark Casha. Pubblikazzjoni taċ-Ċentru Malti La Valette, NSW, 2010. ISBN: 978-0-646-53484-8 Il-ħajku huwa damma poetika ta' tliet versi jew 17-il sillaba. Karatteristika ewlenija tiegħu hija l-konċiżjoni: kull ħajku jaqfel fih ħsieb wieħed. Huma biss tliet versi, imma l-konsegwenzi tiegħu jew il-profondit à tal-ħsieb tegħu huma ħafna ikbar. Dan huwa stil ta' kitba li writtna mill-Ġappun. Ħaddmuh anki poeti Maltin bħal Anton Buttigieg, Victor Fenech, Oliver u Joe Friggieri, Maurice Mifsud Bonnici, Manwel Nicholas-Borg, Terence Portelli, John P. Portelli u Josette Attard. Aktar kmieni din is-sena ġiet ippubblikata ġabra ġdida ta' ħajku bl-isem ta' Qwiel minn fomm l-imġarrab – Poeżiji fuq stil ħajku , mill-pinna tal-kittieb u poeta Malti-Awstraljan Frank Zammit. Zammit mhux isem ġdid fil-qasam tal-poeżija Maltija. Fl-1995 kien ippubblika l-ġabra voluminuża ta' poeżiji bl-isem ta' Bejn Żewġ Gżiriet , b'referenza evidenti għaż-żewġ gżejjer ta' Malta u l-Awstralja, it-tnejn artijiet għal qalb ħafna Frank Zammit. Qwiel minn fomm l-imġarrab – Poeżiji fuq stil ħajku huwa ktieb li jifrex fuq 166 paġna, ippubblikat miċ-Ċentru Malti La Valette ta' Blacktown fi New South Wales fl-Awstralja. Jiġbor fih 1162 ħajku u għandu Daħla kritika mill-Prof. Oliver Friggieri. Meta bdejt naqra għadd ta' ħajku minn din il-ġabra stagħġibt kif kittieb bħal Frank Zammit li jgħix fl-Awstralja u mhux f'Malta jista' jibqa' daqshekk marbut ma' art twelidu minkejja d-distanza fiżika bejn iż-żewġ pajjiżi. F'rabta mal-gżira tagħna huwa jikteb dwar suġġetti dwar il-kaċċa bħala qtil, l-isfreġju tat-Teatru Rjali, il-vizzju ikrah tad-dagħa fost il-Maltin, l-ilsien Malti, dħul Malta fl-Unjoni Ewropea, San Pawl, it-traġedji li jġib miegħu d-delizzju tal-murtali, Malta u t-turisti, u anki dwar is-sitwazzjoni kerha li fiha jinsabu it-toroq Maltin. Hemm imbagħad ħajku li jmur lilhinn mill-fruntieri u jittratta temi umani u universali bħalma huma l-ħajja u l-mewt, iż-żwieġ u l-familja, il-politika u l-faċċoliżmu, l-imħabba, il-progress fint, it-teknoloġija, ir-relazzjoni ma' Alla, l-iskart nukleari, id-diskriminazzjoni, l-abort, id-droga, il-gwerra u l-paċi, id-dittatura u d-demokrazija, il-parzjalit à tal-ġustizzja tal-bniedem, ir-razziżmu u bosta suġġetti oħra. Hemm fost dawk ta' Frank Zammit ħajku serju li jwassal lill-qarrej biex jagħraf kemm id-dinja tal-bniedem għad trid timxi 'l quddiem biex ittejjeb il-pożizzjoni tagħha. Hemm ħajku ieħor li għandu mil-laqta komika, imma dan ma jfissirx li hu nieqes mill-profondit à tal-ħsieb. Kollha huma ġabriet ta' tliet versi li għandhom mill-ekwilibriju u mill-konċiżjoni li jħallu lill-qarrej jomgħod il-piż tagħhom. Il-poeta huwa dak li jaf sewwa x'inhu għaddej madwaru. Huwa dak li ma jiqafx jaħseb, jistaqsi, jagħdab u jħoss quddiem dak kollu li jagħmel parti mill-ambjent tiegħu, mela d-dinja sħiħa. Huwa dak li kapaċi jqum f'nofs ta' lejl u jħarbex ftit versi biex ma jħallihomx jintilfu darba għal dejjem. Il-prodott finali mbagħad tkun il-poeżija, fil-każ ta' Frank Zammit il-ħajku. U dan jista' jidher faċli mal-ewwel daqqa t'għan, imma meta tifli l-kontenut tal-ħajku u tqis il-piż tiegħu tinduna li warajh hemm il-bniedem tas-sengħa, mela l-kittieb imġarrab. Hemm minn jgħid ħafna biex fl-aħħar mill-aħħar ma jfisser xejn konkret; hemm dak l-istorbju li jħalli biss uġigħ ta' ras u geġwiġija ta' ħsejjes bla armonija ta' xejn. Hemm imbagħad dak li jisma' ħafna, jitkellem ftit u jikteb dawk il-ftit kelmiet li jħallu fil-qarrej bħal eku li jibqa' jirbombja f'ras dak li jkun u jnissel dubji, reazzjonijiet, mistoqsijiet u riflessjonijiet differenti biex forsi fl-aħħar inissel bniedem aħjar. Dan huwa l-preġju tal-ħajku. Qwiel minn fomm l-imġarrab – Poeżiji fuq stil ħajku mhux ktieb li għandu jinqara f'nifs wieħed. Il-qarrej jista' jżommu qrib tiegħu u kull meta jkollu waqt ta' mistrieħ jista' jaqra għadd żgħir ta' ħajku biex jirrifletti dwar aspetti partikolari li jolqtuh bħala bniedem. Dan hu ktieb li jfakkarni fit-Taljani u l-espresso tajjeb: ħallihom itegħmuh ftit ftit u bil-lajma, anki jekk kulma jkun hemm quddiemhom huma biss żewġ belgħat kaf è f'tazza ċkejkna. Frank Zammit fil-Kelmtejn Qabel jikteb anki dwar dak li jgħaqqad lill-kittieba tal-ħajku: "il-fatt li baqgħu mħaddma fosthom kollha l-kunċetti essenzjali tal-esperjenza personali, il-qosor tal-espressjoni u s-sottilit à jew is-sorpriża minsuġa fl-istess qosor tal-poeżija." Zammit ikompli jikteb hekk: "Għalija l-ħajku huwa x'aktarx l-essenza ta' kull poeżija konvenzjonali bbażata fuq esperjenza personali miġbura fil-qosor ta' tliet versi li joffru lill-qarrejja l-opportunit à li skont id-diżpożizzjoni u ċ-ċirkustanzi tagħhom, jirriflettu fuq u jespandu l-ħsieb kif iħossu huma, favur jew kontra dak li jkunu qraw jew semgħu." Il-Prof. Oliver Friggieri fid-Daħla kritika jsemmi l-"Malti mirqum, eleganti, ċar u espressiv" li jħaddem Zammit, flimkien ma' elementi oħra bħall-preċiżjoni, il-kontinwit à tematika bejn ħajku u ieħor, is-saħħa metrika, il-maturit à poetika, fil-ħsieb u fit-teknika, l-għażla wiesgħa tas-suġġetti u l-burdati varjati u kuntrastanti li Frank Zammit jikteb fihom. Frank Zammit twieled Għawdex fl-1944 u trabba l-Marsa. Emigra lejn l-Awstralja fl-1965. Studja f'livell terzjarju f'oqsma bħalma huma l-amministrazzjoni u l-ġurnaliżmu u sa minn kmieni ħabrek għat-tagħlim tal-Malti, l-aktar fost it-tfal u ż-żgħażagħ. Huwa membru tal-Akkademja tal-Malti, awtur ta' pubblikazzjoniiet differenti u ko-awtur ta' għadd ta' antoloġiji f'Malta u fl-Awstralja. Huwa awtur, traduttur u xandar ta' bosta kitbiet, artikli u dokumenti governattivi fl-Awstralja, u fundatur tal-Għaqda Kulturali Maltija ta' NSW. Għamel xi żmien jgħallem fil-Kulleġġ ta' De La Salle fil-Kottonera u jħobb iżur lil art twelidu regolarment. Qwiel minn fomm l-imġarrab – Poeżiji fuq stil ħajku ta' Fank Zammit jista' jkun rigal sabiħ kemm għalik, kif ukoll għal min hu qribek. Jista' jinxtara mill-ħwienet lokali u anki mill-Fiera tal-Ktieb u għandu jkun fost dawk il-kotba li se jingħataw bħala rigal għall-Milied 2010. Patrick Sammut Travelling between shadows huwa ktieb ta' kważi 200 paġna, maqsum f'disa' partijiet, u miktub minn wieħed mill-kritiċi letterarji ewlenija f'Malta, Dr. Charles Briffa. L-għażla ta' l-ilsien Ingliż saret bil-għan li tippermetti lil udjenza ħafna ikbar ta' qarrejja biex igawdu x-xogħlijiet u jsiru jafu dwar Mario Azzopardi, anki huwa ewlieni, imma did-darba fl-oqsma tal-poeżija, tad-drama u tal-ġurnaliżmu. Charles Briffa jibda billi jagħti tagħrif bijografiku dwar l-enfant terrible tas-sittinijiet, imma anki informazzjoni dwar Mario Azzopardi kif immatura matul is-snin, sal-ġurnata tal-lum. Is-sabiħ huwa li Briffa jikteb dwar Mario Azzopardi minn perspettiva ta' 360 grad, u jqiegħdu saħansitra fil-kuntest soċjo-politiko-storiko-kulturali li għex u għadu jgħix fih. Dan huwa ktieb li jitkellem dwar Mario Azzopardi u xogħlijietu, imma jitfa' anki dawl fuq Charles Briffa bħala kritiku, traduttur u studjuż ta' l-ilsna moderni u l-letteratura. B'hekk joħroġ il-ħiliet mhux biss tal-poeta ribell, imma anki tal-kritiku li jesponi b'lingwaġġ u bi stil kritiku imma li jinftiehem il-mekkaniżmi, l-influwenzi, l-esperjenzi personali, letterarji u professjonali ta' Mario Azzopardi żagħżugħ, imma anki raġel matur li llum qabeż is-sittin sena. U minkejja dan għadu jitqies bħala ewlieni fost l-intellettwali ta' gżiritna, intellettwali li qatt ma beża' jgħid u jikteb li l-iswed hu iswed u l-abjad hu abjad. U dan f'kuntrast ma' intellettwali oħra li għażlu t-triq tal-kompromess, tas-silenzju u beżgħu jagħtu ġudizzju; jew tal-psewdo-intellettwali (li huma ħafna iktar), li ppużaw u għadhom jippużaw bl-uniku għan li jidhru, li jonfħu lilhom infushom u li jimmanipulaw il-pubbliku inġenerali kif jixtiequ huma. Inħoss li t-titlu ta' dan il-ktieb – meħud mit-titlu ta' poeżija li Mario Azzopardi kiteb bl-Ingliż m'ilux f'Lodz - huwa f'postu. Fih innifsu jieħu lill-qarrej fi vjaġġ ta' skoperta, ta' kixfa u ta' rivelazzjoni, mhux biss dwar il-figura ta' Mario Azzopardi, imma anki dwar bosta aspetti oħra. Hu ktieb li jittratta wkoll il-vjaġġ letterarju, intellettwali u kulturali li Mario Azzopardi għamel matul ħajtu, vjaġġ li jibqa' għaddej sal-preżent. Huwa vjaġġ bil-punt tat-tluq tiegħu b'Mario Azzopardi jirribella kontra l-istaġnar u t-tradizzjoni, il-mentalità imperjalista u magħluqa, il-biża' mit-tabujiet, u bil-punt tal-wasla li jerġa' joqrob lejn it-tradizzjoni, fejn Mario Azzopardi stess jagħraf li wara kollox huwa anki bniedem bil-limiti tiegħu (aspett li jinħass sewwa fil-poeżija Equus). Il-ktieb Travelling between shadows huma mżewwaq bl-aħħar versi ta' Mario Azzopardi li forsi 'l quddiem ikollna x-xorti narawhom ippubblikati f'antoloġija poetika għaliha, u dawn kemm fl-ilsien oriġinali (il-Malti), kif ukoll bl-Ingliż. Fih Charles Briffa jittratta r-rabta ta' Azzopardi mal-poeta nazzjonali Dun Karm, l-importanza ta' l-impenn soċjo-politiku fl-ideat tal-poeta analizzat, il-kunċett tal-kelma bħala protesta, sehem ir-ritmu fil-proċess tal-kreattività, mekkaniżmi bħall-parodija, il-fokalizzazzjoni, il-grottesk, imma anki l-lingwaġġ partikolari li juża, il-poeproża u l-vers ħieles. Imbagħad hemm ukoll taqsimiet dwar il-femminiżmu fil-versi ta' Azzopardi, il-laqgħa tiegħu ma' personaġġ importanti fid-drammaturġija dinjija bħalma huwa Edward Bond, siltiet kritiċi dwar kitbietu minn personalitajiet magħrufa, u d-differenza bejn dak li jagħmel xogħol pornografiku u ieħor artistiku. Travelling between shadow s huwa ktieb li kull min għandu għal qalbu l-poeżija, il-kritika, l-istorja u l-kultura Maltija għandu jkollu fil-librerija tiegħu. Huwa anki ktieb li jippermetti saħansitra li jinqara aktar minn darba ladarba l-istil li bih hu miktub ma jgħajjiex lil dak li jkun. Patrick Sammut L-isem ta' Charles Bezzina huwa marbut ma' numru ta' pubblikazzjonijiet kemm ta' natura poetika kif ukoll ta' natura storika marbutin ma' G]awdex matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Meta Siket il-Ba]ar hija s-sitt antolo[ija poetika tieg]u wara li f'temp ta' tmintax-il sena ppubblika Triqat Bla Tarf , Meta Karab il-Ba]ar , Ba]ar Solitarju , Mew[iet tal-}emda u Kurrenti Solitarji . Ba]ar Solitarju ssemma b'[ie] fil-Premju Letterarju 1997, filwaqt li Mew[iet tal-}emda reba] il-Premju Letterarju 2002. Meta Siket il-Ba]ar ji[bor fih 154 poe\ija. Jinkludi studju kritiku tal-Professur Oliver Friggieri, "Kelmtejn lill-qarrejja" u silta qasira dwar xi tfisser il-poe\ija me]uda minn John Keats. Metrikament u prosodikament Charles Bezzina jintrabat mat-tradizzjoni. Fost il-versi favuriti tieg]u nsibu s-settenarju, l-ottonarju, in-novenarju u l-endekasillabu (il-vers tar-riflessjoni). B]ala forom metri`i j]addem spiss il-kwartina b'rima mqabb\a, id-distiku bir-rima mbewsa, il-vers ma]lul (poe\iji kollha kemm huma bl-endekasillabu ming]ajr rabta ta' strofa jew rima), u s-sunett Ingli\. Lessikalment Bezzina jissellef l-aktar minn tliet g]ejun: in-natura, it-ti[rib tal-]ajja u t-twemmin. Spiss fil-lingwa[[ tieg]u nsibu referenzi konxji u inkonxji g]al-lingwa[[ tal-passjoni. Huwa jibqa' anki f'din l-antolo[ija l-aktar re`enti tieg]u l-poeta tal-ba]ar ladarba parti kbira minn vrusu jintrabtu ma' dan l-ambjent li kittieb li twieled u g]ex fuq g\ira ma jistax jinfired minnu bl-ebda mod. Fi Stennew naqraw li l-ambjent tal-ba]ar jaf joffri ser]an lil min hu ma]kum min-nevro\i. Fuq livell metaforiku, wara x-xbieha tal-bajja u tax-xefaq hemm tifsiriet li jmorru lilhinn mill-fi\iku. Apparti l-ambjent tal-ba]ar perÅ, f'din l-antolo[ija [dida jispikka wkoll il-wied. Anki dan mhux nieqes mis-se]er: "Hemm b]al se]er spiritwali/ li qajl jilma [ewwa l-wied" ( Il-Wied ). Apparti l-wied (li jista' jinftiehem b]ala parti mill-makroko\mu, b]all-ba]ar), Bezzina jg]anni wkoll l-i`ken ]lejjaq (il-mikroko\mu) b]al kif jag]mel fi Fjura u Il-Brimba (mifhuma b]ala artista). Dawk ta' Meta Siket il-Ba]ar huma poe\iji li g]andhom jinqraw wa]da wa]da, mhux kollha f'daqqa. Hekk biss il-qarrej ikun jista' jgawdi mija fil-mija u japprezza l-veritajiet li hemm issikkati bejn vrus Bezzina u s-seng]a li bihom ]adem kull poe\ija. Il-qarrej jifhem ukoll li d-dinja tal-poe\ija u dik ta' Bezzina poeta jintis[u flimkien kif jo]ro[ `ar fil-poe\ija Il-Poe\ija ta' }ajti . Dwar is-seng]a ta' l-artist – ikun liema medju jkun – naqraw il-poe\ija Skultur, pittur, poeta : hawn l-arti tinftiehem b]ala l-g]oti tal-]elsien lil forom, ]sibijiet u versi li jkun hemm mag]luqin f'mo]] jew f'qalb l-artist. PerÅ, xi drabi ji[ri li t-toqol tal-]sieb inissel il-we[g]a fil-poeta ladarba ma jo]or[ux f'poe\ija. ( Illum }abat ma' Mo]]i ) Tematikament Bezzina jittratta varjet¿ wiesg]a ta' su[[etti. Hemm g]add ta' ele[iji, wa]da minnhom iddedikata lil poeta G]awdxi ie]or, {or[ Pisani, bl-isem ta' Fuq Qabar ta' }abib . Dan l-istess persona[[ jispira lil Bezzina biex jikteb ukoll Lil }abibi {or[ Pisani , li jqisu b]ala "missier mill-kbar, g]alliem li ]dimt qatig]". Hemm il-poe\iji li jittrattaw il-'jien', mela dawk fejn Bezzina jikteb dwaru nnifsu b]ala bniedem poeta. F' It-Torri , dan il-bini jinbidel minn ]a[a solida g]al xi ]a[a [ewwiena jew xbieha ta' dak li jista' joffri kenn lill-poeta u mbag]ad ji[[arraf. F' Jiena n-Nar il-log]ba kiefra bejn in-nar u x-xemg]a tissarraf ukoll f'log]ba ta' ritmi u kliem. Fl-a]]ar kollox jinbidel fi dlam u skiet; jibqa' biss l-eku, it-tifsiriet u x-xbihat tal-poe\ija. F' Il-{nien tin]ass il-]tie[a li l-poeta j]oss biex ja]rab u jinqata' mill-"kejl ta\-\mien". Hemm poe\iji li jintrabtu ma' ambjenti miftu]in u o]rajn mag]luqin, klawstrofobi`i. Wa]da minn dawn ta' l-a]]ar hija Fl-isptar , fejn fuq na]a hemm it-tbatija u l-mewt, u fuq l-o]ra "g]ajnejn il-kur`ifiss". U dan jintrabat mal-fatt li Bezzina qatt ma jitbieg]ed mit-twemmin Nisrani li matul dal-vja[[ tieg]u jag]tih il-forza biex jimxi 'l quddiem. Fil-poe\ija Fil-Knisja Bezzina jqieg]ed lil Alla (l-ispirtu li jinsab mistur fil-qieg] u li huwa dejjiem) fl-ewwel post, mela qabel l-arti (li ssibha fil-wi``, mela tg]addi). Anki f' Hemmhekk jo]ro[ l-g]arfien tal-limiti ta' dak li hu uman u `-`ertezza li fl-a]]ar "tirba] ir-ru]". Min-na]a l-o]ra Fuq l-Alpi tiddeskrivi spazji miftu]a: il-kobor ta' l-Alpi jfakkar lill-poeta fil-kobor ta' l-im]abba t'Alla. Jixref hawn `ertu pantei\mu. Hemm poe\iji li jintrabtu ma' mkejjen partikolari (nazzjonali u internazzjonali) b]al Krakovja , dil-belt qaddisa li tintrabat man-Na\i\mu, mal-Komuni\mu, imma anki mal-figura tal-Papa {wanni Pawlu II. Poe\iji o]ra ta' dat-tip huma Santwarju fl-Awstrija u Fuq l-Alpi . F' Lejla fix-Xlendi Bezzina jsir ]a[a wa]da ma' l-ambjent favurit tieg]u, dak marin. Hemm appell g]as-sensi tax-xamm u tal-vi\joni, imma anki tiftixa g]al stat ta' safa. Imbag]ad hemm ukoll poe\iji fejn Bezzina jittratta direttament it-tema tal-patrija. F'Wirt Artna jsostni li hu importanti li nibqg]u ng]o\\u l-[rajjiet u l-wirt tag]na anki g]ax dan jg]inna nkunu a]jar fil-pre\ent. Dan jintrabat b'xi mod ma' dak li jikteb f' Kexxun l-Img]oddi fejn Bezzina jg]idilna li l-g]o\\a ta' dak li g]andna fil-kexxun ta' l-img]oddi tirrifletti a]na kif a]na llum. Anki f' Lill-Kastell t'G]awdex Bezzina juri qima lejn dak kollu li hu [ej mill-img]oddi u frott l-antenati tag]na. U dan iwassal g]al tema o]ra b]alma hija dik tal-progress li jekk ma noqog]dux attenti jeqred l-img]oddi tag]na, dak li huwa awtentiku. Hekk fil-poe\ija B'Tifkira ta' {or[ B\aru , mid-deskrizzjoni partikolari u ]elwa ta' bejjieg] tal-karawett marbut ma' l-img]oddi, Bezzina jg]addi g]at-tematika aktar universali tal-progress u tal-bidla li g]addiet u g]adha g]addejja minnha l-g\ira t'G]awdex: "G]awdex tbiddel, tilef surtu,/ fil-progress g]otor fit-tajn." Hemm ukoll il-poe\iji fejn il-'jien' isir 'a]na', imma xorta wa]da t-tema tibqa' dik ta' l-e\istenzjali\mu. F' Il-Vja[[ Bezzina jikteb dwar il-vja[[ tal-bnedmin f'did-dinja, vja[[ fejn "il-boxxla [[ennet... u a]na nippruvaw nimxu ming]ajrha/ sa nsibu d-direzzjoni ta' destinna". Minkejja t-tempesta u l-irwiefen, hemm l-ur[enza li jinstab "xi port a]]ari". Imbag]ad wara l-]effa tar-ritmu u s-sempli`it¿ tal-kliem hemm il-pi\ tal-verit¿ li taqta' daqs sikkina: id-destin tal-bniedem m'hu xejn ]lief "b\ie\aq tas-sapun... jinfaqg]u fl-arja, jisparixxu". ( Destini b\ie\aq ) Dak li ju\a Bezzina fil-poe\iji tieg]u huwa lsien mirqum u versi ma]dumin b'seng]a kbira, minkejja li [ejjin direttament mill-qalb. L-ixbihat huma ]elwin, `ari, sempli`i, imma profondi qatig]. Il-poe\iji tieg]u jlissnu veritajiet u riflessjonijiet profondi u mill-isba], imma minn ta]t l-ilsien, b]al donnhom qed jitlissnu f'imkien qaddis u li jitlob fuq kollox is-silenzju u l-qima. Xtaqt nag]laq b'poe\ija mill-isba] li hija Lil Raisa (in-neputija ta' Charles Bezzina, u l-persuna li lilha jiddedika din l-antolo[ija poetika), poe\ija testment li fiha l-poeta G]awdxi jikteb dwaru nnifsu b]ala "individwu/ li kiteb djarju twil ta' ]ajtu mqallba... ]assiebi/ li ]alla testment stramb ta' versi mqanqla." Meta Siket il-Ba]ar ta' Charles Bezzina g]andu jsib postu fil-librerija ta' kull min g]andu g]al qalbu mhux biss il-poe\ija Maltija imma anki l-ilsien Malti.
Raħal Maqbud f'Tempesta ta' Alfred Massa (Agius & Agius, 2009) ORA ta' Roman Païen (Argo, 2006) L-ERBA' AĦWA ta' Alfred Massa, KKM 2008 Kien Kwinta l-Qamar ta' Lina Brockdorff (KKM, 2008) Gwerra ta' Mħabba ta' Maurice Mifsud Bonnici 
 
 Vapuri tal-Karti ta' Charles Casha,Uptrend Publishing, 2008 
 
 l-Prinċep u t-Trogloditi ta' Charles Casha (KKM, 2008) 
 
 QWIEL MINN FOMM L-IMĠARRAB – POEŻIJI FUQ STIL ĦAJKU ta' Frank Zammit 
 
 Travelling between shadows - Social comedy and narrative in Mario Azzopardi ta' Charles Briffa 
 
 Meta siket il-bahar – Poeziji ta' Charles Bezzina (2008)