In-nies tal-Isla jgħidulhom ta' ĊaĊu. Iż-Żwieten għandhom saqajhom ċatta; waqt li l-Karkariżi għandhom 'wara' ċatt. Il-Qriema huma rġiel sa nofsinhar. Rabti u Żebbuġi jagħmlu Lhudi. Fuq kulħadd hemm xi għidut, imma t-Tarxiniżi jintrabtu l-aktar jew mal-ġebel (ta' ġebla ratba) jew mal-mogħoż (tar-redus). Il-mogħża ħalliet marka kbira fuq il-wirt tal-poplu Tarxiniż. Tant hu hekk li l-pjanura li hemm bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun hija magħrufa bħala Buleben. Skont l-istudjuż tal-folklor il-Kavallier Rafel Bonnici Calỉ, Ġann Franġisk Abela, missier l-Istorja ta' Malta, kiteb li l-isem Bu Leben tfisser missier il-ħalib (1). Min jaf, forsi minħabba li hemm kienu jinġabru mijiet ta' mogħoż? Kitba ta' Joseph C. Camilleri. Wara l-Assedju l-Kbir (1565) il-bliet tal-Kottonera – L-Isla, Bormla u l-Birgu – żdiedu bil-bosta fil-popolazzjoni. Aktar nies, aktar domanda għall-ħalib. Biex jaqdu lil tal-Kottonera kien hemm il-merħliet f'Ħaż-Żabbar u f'Ħal Tarxien. Ir-ragħajja Tarxiniżi kienu l-aktar magħrufa għall-produzzjoni tal-ħalib. Wieħed mill-qwiel Maltin jgħid: Belt bla ħ alib b ħ al bir bla ilma. Ma jistgħux jgħexu n-nies mingħajr sors ta' ħalib. Tant kien hemm mogħoż f'Ħal Tarxien li r-raħal kien jinqasam f'erba żoni fejn jidħlu l-mogħoż. Il-qalba ta' din l-industrija kienet iż-żona madwar il-knisja parrokkjali ta' Ħal Tarxien, dik ta' Marija Annunzjata. Kien hemm WARA L-KNISJA , TRIQ XINTILL , BIR BIXKILLA u WARA L-BJUT . Skont il-kittieb Bonnici Calỉ, l-aktar żona qadima fl-industrija tal-ħalib kienet Wara l-Bjut . Il-kelma "Wara l-Bjut" tfisser "wara d-djar" – post imwarrab wara l-bini tal-poplu (2). Ċertu żoni kienu magħrufa għal xi ragħajja partikulari. Wara l-Knisja kien hemm Tan-Naxxari, Ta' Rotin, Johnny Calleja tal-Koxx, Tal-Ġoni, Tal-Pudina, Tal-Beżiż, Ta' Peppi s-siġar, Taz-Zann u Tal-Qiċċa. In-Naxxari u Ta' Rotin kienu qrib il-misraħ biswit il-knisja parrokkjali. Ta' Pudina, Tal-Biżiż, Ta' Peppi s-siġar, Taz-Zann u Tal-Qiċċa kienu kollha fl-istess triq, triq dejqa dejqa li kienet tgħaqqad iż-żona ta' quddiem il-knisja mat-triq li kienet tagħti għall-Gudja. Johnny Calleja Tal-Koxx kien iżomm il-merħla tiegħu fi Sqaq Nru 2 ta' Triq Brittannja, waqt li Tal-Ġoni kien joqgħod flimkien mal-merħla fi Sqaq Nru 3 tat-Triq Brittanja (3). Kull ragħaj ta' din iż-żona kien jinżel lejn l-għelieqi fil-post fejn illum hemm Santa Luċija. Żona oħra importanti għall-merħliet tal-mogħoż kienet Bir Bixkilla – żona mimlija sqaqien. Hawn konna nsibu Ta' Mona, li kellhom post ieħor fi Triq il-Gudja, barra mill-qalba tar-raħal, f'żona magħrufa bħala Tal-Barrani. Triq Xintill kienet żona oħra. Hawn konna nsibu lil Tal-iskoċċ, Tal-Gidi, Ġanni r-Roħu, Salvu ta' Dumink u Tas-Suffara. Ġanni r-Roħu kien iżomm il-merħla f'wieħed mill-isqaqien ta' din it-triq (4). Jekk wieħed jikkonsidra ċ-ċokon ta' din it-triq, kif kienet fl-imgħoddi, wieħed issib li kien hawn ħafna merħliet fuq xulxin f'din żona. Wara l-Bjut kien jibda mill-kappella ta' Santa Marija u jibqa' sejjer sal-għelieqi ta' bejn iż-Żejtun u Ħaż-Żabbar. Il-parti ta' Triq Santa Marija kienet mimlija daqs bajda bl-isqaqien. Magħha kien hemm diversi bini (djar jew irżieżet) inferxin 'l hawn u 'l hinn. Fil-qalba ta' Triq Santa Marija konna nsibu lil Ta' Ġepputtu, Ta' Fażolu, Frenċ il-Qastni, il-Qambu, Tax-Xoqqi, Tas-Slejs, Tax-Xaru, Ta' Kaċċija, Ta' Parotti u Tal-Gramm, iz-ziju tiegħi. Ta' Fażolu (Piscopo) kien joqgħod fi Sqaq Nru 4. Fl-istess sqaq kien hemm ukoll Ta' Xaru. Ta' Xoqqi kien biswit il-forn tal-Gramm (5). Ta' min jgħid li zijuwi (Il-Gramm) beda l-ħidma tiegħu bil-merħla tal-mogħoż u wara kompla x-xogħol taz-zija tiegħu (6). Biswit iż-żona ta' Wara l-Bjut kien hemm nies oħra li kellhom l-merħliet. Fi Triq San Tumas kien hemm erbgħa. Dawn kienu Ta' Gawdora, Matti, Ta' Ġann Pawl u Tas-Slejs (7). Triq id-Dejma kien hemm erbgħa. Dawn kienu Tat-Tikki, Tal-Barun, Ta' Barrieru u Tas-Sigarett (8). Jekk ir-ragħajja tal-mogħoż kienu miġbura f'dawn l-erba' żoni kien hemm oħrajn barra miż-żoni li semma l-kavallier Rafel Bonnici Calỉ. Triq Sant'Anna li tgħaqqad Wara l-Bjut mat-triq ta' quddiem il-knisja parrokkjali kellu ħames raħħala. Numru kbir, għax din it-triq, barra li hija dejqa, hija qasira. Hawn konna nsibu lill-familja ta' Jokk, Tas-Sieħeb (jew Ta' Pilatu), Ġorġ u ħuh Tal-Qeqqi, Ta' Matti u Santo Delia (9). Din it-triq kienet magħrufa għall-familji foqra li kien hawn ir-raħal. Ħafna minnhom kienu tallaba. Biswit din it-triq kien hemm Triq Irjali (illum Triq il-Kbira). Din kienet l-aqwa triq li kellha Ħal Tarxien. Konna nsibu familji tat-tajjeb bħall-familja Lanzon, il-werrieta tal-familja Abela, il-kappillan eċċ. Anke hawn, kien hemm ir-raħħala. Konna nsibu lill-aħwa ta' Xabba' l-Poplu u Pawlu Calleja li kien magħruf bħala Pawlu Mara (10). Mal-bqija tar-raħal kien hemm xi toroq li kellhom ukoll raħħal. Fi Triq l-Annunzjata kien hemm Tal-Barun (11). Fi Sqaq Sardina (illum il-firxa art wara l-Kunsill Lokali) kien hemm Karmenu l-Għawdxi (12). 'L bogħod minn kulħadd, fi Sqaq ix-Xewk, iż-żona ta' fuq iċ-Ċimiterju tal-Addolorata kien hemm Taċ-Ċonu (13). Ir-raħħala kienu jżommu l-mogħoż f'maqjel. Jekk ir-raħħal kien ikollu merħla kbira kien jikri dar fejn kien iżomm dawn l-annimali. Dar Manduca fi Triq Santa Marija għamlet żmien twil mikrija għand ir-raħħala. Ir-raħħal kien iżomm il-mogħoż fis-sular t'isfel u l-ġwież fis-sular ta ' fuq. IL-ĦAJJA TAR-RAĦĦAL TAL-MOGĦOŻ Kull raħħal kellu l-għelieqi fejn ta' kuljum kien joħroġ jirgħa l-mogħoż. Skont l-istudjuż Għawdxi Victor John Galea, r-raħħal kien jieħu l-mogħoż f'erbgħa tipi ta' postijiet biex jirgħu. Dawn kienu fil-moxa, fil-bwar, fil-widien, u fir-raba' wara li l-bidwi kien jiġbor l-uċuħ. (14) Galea jkompli jgħidilna li l-aktar uċuħ importanti kienu dawk l-għelieqi li kien ikollhom il-lublieba (pjanta bil-warda bajda). Jekk ir-raħħal kien issib għalqa lublieba u jdaħħal il-merħla fiha, l-għalqa kienet titnaddaf f'kemm ili ngħidlek. Galea jgħidilna ċar u tond kif kienet tiekol il-mogħza: '…tqatta' bi snienha u tibla' kollox sħiħ.' (15) Ġieli kont issib xi raħħal makakk, u biex jitma' l-merħla kien jistenna sa ma jaqa' d-dlam, u jdaħħal il-mogħoż tiegħu fl-għalqa mingħajr ħadd ma jinduna. Galea, li jaf sewwa jħaddem il-Malti kiteb hekk: 'Ir-raħħal kien jistenna jaqa' d-dlam, ħalli jdaħħalhom fl-għelieqi biex igerrmu l-ġmiemem tas-silla.' (16) Kien hemm drawwa, fost il-bdiewa, li jekk dawn ma ridux lir-raħħal jidħol bil-merħla tiegħu fl-għelieqi tagħhom, kienu jibnu l-plier, jew borġ x'imkien fejn jidher. Dan kien erba' ġebliet fuq xulxin, u taħt il-ġebla ta' fuq kienu jpoġġu ftit lublieba. Dan il- plier jew borġ ma kien xejn ħlief sinjal, li t-tifsira tiegħu kienet magħrufa sew mill-bdiewa u r-raħħala, li l-bidwi ma riedx li l-mogħoż jidħlu fl-għalqa tiegħu, u jekk ir-raħħal idaħħalhom kien se jiġi fl-inkwiet. (17) Kien hemm diversi raġunijiet għala l-bidwi ma kienx irid l-mogħoż fl-għalqa tiegħu. Il-mogħoż kienu jżarmaw kull ħaġa li jsibu quddiemhom, sew jekk hi bajtrija (siġra tal-bajtar ta' San Ġwann) u kemm jekk hi siġra oħra. Galea jgħid li waqt li tgħaddi l-merħla: '…il-mogħoż ma kienu jħallulha xejn fis-siġra'. (18) Ir-raħħal tal-mogħoż – f'Malta ta' żminijiet oħra. Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg. Aktarx li l-mogħoż ma kinux joħorġu fi tlett ġranet partikolari – fil-festa tal-Lunzjata, fil-festa tas-Salib (3 ta' Mejju) u fil-Milied (19). Kull filgħodu l-mogħoż kienu jinħarġu. Wara t-Tieni Gwerra Dinjija jien kont noqgħod fi Triq Santa Marija u kont nara l-merħliet għaddejjin. Ir-raħħala ta' Wara l-Bjut kienu jieħdu l-mogħoż tagħhom fl-għelieqi ta' Sardinja . Għat-Tarxiniżi ta' dawk iż-żminijiet Sardinja jew aħjar Sqaq Sardinja kienet żona mimlija għelieqi. Għalqa wara għalqa, bil-ħitan tas-sejjieħ u bil-ħsejjes tal-ilma ġieri. Ir-ragħaj kien ikun jaf minn qabel fejn seta' jieħu l-merħla tiegħu. Waqt li tkun għaddejja l-merħla, xi mogħża kienet tieqaf biex tipprova tiekol xi karta jew ċarruta li kienet issib fit-triq. Waqt li kienu għaddejjin kienu jħallu warajhom ħafna redus , bħal żibeġ żgħar suwed. IL-BEJJIEGĦA Ir-raħħal barra li kien jieħdu ħsieb il-mogħoż kien joħroġ bi ftit mogħoż ibiegħ il-ħalib. Niftakar lil ommi tirrakkonta li missierha Franġisk Bezzina, li għamel żmien twil bil-mogħoż, kien jieħu ftit mogħoż kuljum u jiġbed lejn Ħaż-Żabbar. Wara jkompli miexi lejn l-Isla fejn kien ibiegħ il-ħalib. Skont ommi, meta missierha kien jidħol l-Isla, kien isib post fejn kien jorbot il-mogħoż, u jieħu miegħu waħda jew tnejn. Wara jibda jdur u jħabbat il-bibien tan-nies (20). Il-mara tad-dar kienet toħroġ fil-bieb bil-bott jew skutella. Biex il-mara tkun taf li r-raħħal wasal, dan kien jgħajjat kemm jiflaħ 'Ħalib'. Ir-raħħal kien jibdel l-għajta tiegħu matul il-jiem tar-Randan. F'dawk il-jiem, kien hemm id-drawwa tas-sawm. Minflok 'ħalib' kien jgħajjat 'Tal-Abjad', imma kulħadd kien ikun jaf li ġie r-raħħal biex ibiegħ il-ħalib. Skont il-Malti, l-itjeb ħalib tal-mogħża hu dak tal-aħħar. Għalhekk meta l-ħalib kien se jispiċċa f'sider il-mogħża, ħafna kienu jriduh. Ir-raħħal kien jara li xi darba jew oħra kien jieħu miegħu l-mogħoż kollha. Dan kien fattur importanti għaliex jekk il-mogħża ma tinħalibx, tibda tagħmel inqas u inqas ħalib WIRT POPOLIN TAL-MOGĦOŻ It-tfal ta' Ħal Tarxien kienu jkantaw taqbila fil-klassijiet tan-Nuna (illum Kindergarten). Din it-taqbila kienet tgħid: Ag ħ mel xita, ag ħ mel, Ħ alli jikber il- ħ axix, Il- ħ axix nag ħ tuh lill-mog ħż a, U l-mog ħż ttina l- ħ alib. Din it-taqbila ma kienetx marbuta mat-tfal Tarxiniżi biss. Kienet tintqal ukoll minn tfal oħra. Imma għat-tfal ta' Ħal Tarxien din it-taqbila kienet ħaġa speċjali għaliex kienu jaraw il-mogħoż kuljum malli joħorġu fuq l-għatba tad-djar tagħhom. Il-mogħża, bħal annimal ieħor, kienet tidħol fil-linwaġġ tat-tfal. Mogħża kien jgħidulha geduda. IR-RELAZZJONI BEJN IR-RAĦĦAL U L-MOGĦOŻ Il-mogħża ma tantx tħobb tobdi. Hi tgħix billi '…tiekol ix-xewk, l-għollieq, l-ħurrieq u ħxejjex li bhejjem oħra jaħarbuhom' (21). Dari l-mogħża kienet ferm importanti għall-ekomonija ta' dawk iż-żiminijiet, billi kienet toffri lill-Malti laħam, ħalib u ġlud. Ir-raħħal kien isejjaħ lill-mogħoż tiegħu bil-lewn tagħhom. Jekk il-mogħża jkollha aktar minn lewn wieħed kienet tissejjaħ Belqa (jiġifieri bl-ilwien mżewqa). Ġużi Gatt għamel studju fuq l-ismijiet li r-raħħal kien jagħti lill-mogħoż (22): Ismijiet ta' mog ħ o ż skont il-lewn tax-xag ħ ar tag ħ hom Lewn ix-xag ħ ar Belqa bl-iswed Sewda u bajda Belqa bl-aħmar Ħamra u bajda Sewda imma b'rasha u widnejha bojod B'suf ħamrani Għaslija Skont il-ħmura jew is-sfurija tas-suf Wiżgħija Milgħuqa Is-suf qasir ħafna Ir-ras sewda b'faxxi sofor taħt għajnejhom tul rasha kollha Ġużi Gatt jgħid li kienu jeżistu ismijiet ta' mogħoż ibbażati fuq l-għamliet tal-widnejn u tal-qrun (23). Ismijiet tal-Mog ħ o ż skont l-g ħ amliet tal-widnejn u tal-qrun G ħ amliet Mogħża bil-qrun Mogħża bla qrun B'widnejha kbar u mitnijin minn għonqha sa geddumha Barżakka B'widnejha sa nofs wiċċha Garruwa B'widnejha qosra u għall-ponta Widnejha iqsar minn dawk ta' Garruwa Widnejha Mżiewed B'widnejha mitnija Gatt sab ukoll l-ismijiet tas-sider tal-mogħoż (24). Ismijiet tal-Mog ħ o ż skont l-g ħ amla tas-sider L-għamla tas-sider tal-mogħża Driegħha Rota Sider sabiħ Driegħha Flixkun Sider kbir li meta timxi qisa qed terfa' xi ħaġa tqila Jekk ikollha biżla iqsar mill-oħra Meta timxi tħabbat saqajha ta' wara ma' xulxin Kull mogħża kellha l-ħannieqa biex tinqabad minnha (25). Kultant r-raħħal kien idendel qanpiena (sansirra jew sansarun) ma' għonq il-mogħża wkoll. Is-sansirra kienet qanpiena b'għamla żengulija. Din kienet tintuża biex il-mogħża tinstab jekk din ifettlilha tħalli l-merħla. Għar-ragħaj mogħża hija aħjar minn oħra skont id-daqs ta' sidirha. Sider kbir ifisser aktar ħalib. Lill-mogħża ta' sider kbir kien jgħidilha 'dik erħa' ' li tfisser mogħża tajba (26). Billi l-mogħża jkollha bħal żewġ swaba' imdendlin taħt għonqha, ir-raħħal kien jgħidulhom imsielet tal-la ħ am (27). Ir-raħħal kien aktarx bniedem superstizzjuż. Biex jipproteġi lill-annimali tiegħu kien idaħħal biċċa xemgħa tal-kandlora, xemgħa mbierka, f'widna tal-mogħża. Dan kien issir billi kien jorbot ix-xemgħa bix-xagħar tal-mogħża mal-widna (28). Il-MALTI U L-MOGĦOŻ Għall-Malti l-mogħża kienet annimal injorant. Fil-Malti nsibu l-idjoma: ras ta' mog ħż a. Din kienet tintqal għal min ma jridx jifhem u rasu iebsa (29). Il-Malti jkompli juża l-mogħża biex ikasbar lill-bniedem. L-idjoma: qatta mog ħ o ż ngħiduha għan-nies li jagħmlu kollox bl-addoġġ (30). Jekk il-Malti kien ikasbar il-mogħża, tant ieħor kien ikażbar lir-raġel tagħha – il-bodbod. Ħadd ma jieħu pje`ir jekk jirreferu għalih bħala bodbod! Minkejja dab kollu, l-laħam tal-mogħoż kien popolari ferm man-nisa ta' Ħal Tarxien. Anke l-gidi (iż-żgħir tal-mogħża) kien popolari fil-kċina Tarxiniża. Niftakar sewwa dixx wara dixx kienu jiġu meħuda l-forn bil-patata mqatta' roti roti, ftit ilma u xaħam (illum żejt), bużbież, bżar, kari, 'spice', basal, u ftit tewm. Id-dixx kien ikun miksi b'biċċa karta strazza (31). Dan kien magħruf bħala gidi l-forn jew, a la tarxiniża, ' gidfurn '. Ta' min jgħid li laħam il-mogħoż kien jintuza sewwa waqt it-Tieni Gwerra Dinjija miċ-ċentri tal-ikel magħrufa bħala Victory Kitchen . IL-PRODOTTI TAL-MOGĦOŻ Il-mogħża kienet tagħti lir-raħħal il-ħalib, il-laħam u, il-ġlud. Mil-ħalib tal-mogħża tista' tagħmel il-ġbejniet ukoll, imma l-ħalib tagħha ma kienx imfittex ħafna għal dan il-għan. Mill-banda l-oħra n-nies kienu jixorbu ħafna ħalib tal-mogħża u jżiduh mat-te jew mal-kafe. Fl-imgħoddi t-tobba kienu jemmnu ħafna fil-ħalib tal-mogħża. Kienu anke jirrikkomandawh lill-pjazjenti kontra l-mard tat-tiżi u għal min ikun allerġiku għal ħalib ieħor (32). Il-fama tal-ħalib tal-mogħża ħadet daqqa ta' ħarta meta t-tabib Temi Zammit sab fih il-batterju tad-dini rqiq. Skont xi kittieba u nies tax-xjenza l-ħmieġ tal-mogħża u n-nuqqas ta' iġjene welldu l-marda tad-deni rqiq fost il-poplu Malti. Oħrajn kienu tal-fehma li l-marda tibda meta il-mogħża kienet tiekol il-karti mit-toroq. Fl-1907 kien miet Ġużeppi Bonnici, tfajjel ta' ħdax-il sena. L-ideja tal-karti maħmuġa kompliet tissaħħaħ u l-mogħoż bdew jiġu mlibbsa sarima tax-xibka tal-fildiferru. B'hekk ma kienux jistgħu jieklu karti, craret u ikel ieħor waqt li jkunu jduru fit-toroq (33). Meta wieħed kien jixrob il-ħalib infettat tal-mogħża kien jimrad bil-marda nsejħa tad-deni rqiq. Sa hawn il-gvern kolonjali Ingliż ftit qomos. Iżda meta din il-marda daħlet fost is-suldati Ingliżi li kienu stazjonati f'Malta fi żmien il-Gwerra tal-Krimea, l-istorja daħlet f'kapitlu ġdid. Il-mikrobu li kien jikkaġuna din il-marda kien instab mit-tabib skoċċiż, David Bruce fis-sena 1886. Hu kien jistudja waqt l-awtopsija s-sors ewlenija tal-marda. Kien Bernhard Bang li kompla studja din il-marda. Wara ħafna riċerka ġie ssuspettat il-ħalib. Fl-1905 Temi Zammit, tabib Malti, sab ir-rabta li kien hemm bejn id-deni rqiq u l-ħalib mhux pasturizzat. Tant li d-deni rqiq kien magħruf b'diversi ismijiet – Bang's disease, Crimean fever, Gibraltar fever, Malta fever, Maltese fever, Mediterranean fever, rock fever u undulant fever. Id-deni rqiq spiċċa minn fost is-suldati Ingliżi iżda baqa' fost il-Maltin. Ir-raguni kienet li l-Maltin mhux dejjem kienu jgħallu l-ħalib. Kien fis-sena 1938 li l-gvern introduċa l-pasturizazzjoni tal-ħalib kollu li kien jiġi prodott mir-raħħala Maltin. Barra minn hekk, il-gvern ipprojbixxa wkoll l-bejgħ tal-ħalib dirett mill-merħliet (34). Barra mill-ħalib pasturizzat il-gvern beda jibgħat spetturi biex jaraw l-indafa tal-maqjel kif ukoll dik tal-mogħoż. Wieħed minn dawn l-ispetturi kien Ninu Cremona. Dan kien studjuż sew tal-istorja kif ukoll tal-folklor. Ninu Cremona dam ħafna jogħod Ħall Tarxien, sewwa sew fi Triq Santa Marija. Iż-żmien li dam hawn welled il-poeżija dwar Wara l-Bjut. SAĦĦA LIR-RAĦĦALA TARXINIŻI Fis-snin sittin iż-żoni ta' Wara l-Bjut u ta' Buleben ġew fil-mira tan-nies tal-politika. Triq Santa Marija kellha titwessa' biex minnha jkunu jistgħu jgħaddu l-karozzi tal-linja. Dawn il-karozzi kellhom iwaslu x-xebbiet u tfajliet għall-fabbriki li kelllhom jibnew fiż-żona ta' Buleben. Anke t-triq bejn Ħal Tarxien u ż-Żejtun tilfet is-sbuħija li kellha. Fi żmien il-merħliet din kienet kollha għelieqi u rżieżet. Illum parti minnha saret kollha siment u ħġieġ – fabbrika wara fabbrika. Il-merħliet spiċċaw fi tmiem is-snin ħamsin. Dr Coronato Grech jgħid: ' Fin-Nadur, sal-bidu tas-sittinijiet, din id-drawwa (tal-merħliet) kienet għada komuni' (35). Il-ħalib tal-mogħża baqa' jinbiegħ sas-snin ħamsinijiet/sittinijiet. Il-ħalib kien jittieħed il-fabbrika tal-ħalib fil-Ħamrun fejn kien jiġi pasturizzat u jitpogga fil-fliexken tal-ħġieġ. Kien hemm fliexken tal-ħalib tal-mogħża (tapp abjad), flixkien tal-ħalib tal-baqar (tapp isfar) u ħalib tat-trab (tapp blu). Fis-snin ħamsin il-gvern Malti kellu pjan biex il-ħalib tal-baqar jieħu post il-ħalib tal-mogħoż. Il-gvern kien lest li jagħti baqra għal kull sitt mogħżiet li kien jagħtih ir-raħħal (36). Din weldet problema għar-raħħal. Post għall-mogħoż kellu iżda għall-baqar ma kellux. Ftit kienu dawk li daħlu l-baqar minflok il-mogħoż. Sa fejn naf jien f'Ħal Tarxien kien hemm tnejn li daħlu dawn l-annimali l-ġodda. Dawn kienu Tat-Tikki li kellu r-razzett tiegħu fit-triq ta' bejn Ħal Tarxien u l-Fgura, u Ta' Mona bir-razzett tiegħu fit-triq bejn Ħal Tarxien u l-Gudja fiż-żona Tarxiniża ta' Tal-Barrani. L-ILSIEN MALTI U L-MOGĦŻA Il-mogħża hija marbuta ma' ħafna kliem li llum ftit li xejn jintuża. Il-mogħża tinħaleb ge żż , ge żż . Tant li meta x-xerrej ma kienx jaqbel mal-ammont tal-ħalib li kien jiġi mogħti mill-bejjiegħ tal-ħalib kien jgħidlu: 'U ejja kemm int kiesaħ, għamilli geżż ieħor!' (37). Ir-raġel tal-mogħża jissejjaħ il-bodbod (ħafna bdabad). Il-ferħ hu gidi (tifel) (ħafna gidien) jew gidja (tifla). Meta l-gidi jkollu sena jgħidulu għens (ħafna għenus) jekk hu maskil u għaniqa (ħafna għenieq) jekk hi femminili (38). Fl-imgħoddi r-raħħal kien ilibbes maħanqa jew ħannieqa madwar għonq il-mogħża favorita tiegħu. Din kienet tkun magħmula minn bċejjeċ ta' ċraret ta' kull lewn. Għallanqas waħda mill-mogħoż kien ikollha qanpiena jgħidulha ġ aras jew sansarun . Din kienet qanpiena tal-landa jew materjal ieħor li kienet tagħmel ħoss (39). Meta l-bodbod jibda jagħti bir-ras jgħidu li qed jinta ħ , waqt li meta l-mogħża tgħajjat jgħidul li qed twetwet . LEĠĠENDI Grazzi għall-ħidma fil-qasam tal-folklor tal-istudjuż Għawdxi Victor John Galea għandha mniżżlin żewġ leġġendi marbutin mal-mogħoż. It-tnejn huma leġġendi marbutin mat-twelid ta' Sidna Ġesừ Kristu. Waħda minnhom tgħid: Fl-għar ta' Betlem, il-baqra u l-ħmara niżlu għarkupptejhom ħdejn il-maxtura biex isaħħnu lil Ġesừ Tarbija. Il-mogħża qagħdet toqmos u taqbeż. Hi laqtet lit-Trabija u weġġegħtha. Ġesừ qam u fil-pront qalilha: 'Misħuta int u nofs ħalibek'. Din il-leġġenda s-sur Galea ħadha minn fomm ommu. (40) It-tieni leġġenda li ġabar is-sur Galea titkellem ukoll fuq il-ġrajja tat-Twelid tal-iben t'Alla. Din tgħid hekk: Mogħża daħlet fl-għar fejn kien rieqed Ġesừ Tarbija. Hi baqgħet sejra dritt dritt lejn il-maxtura. Malli rat li fuq it-tiben kien hemm Tarbija bdiet tagħmel il-ħsejjes. it-Tarbija qamet. Il-mogħża qabadha ferħ ta' ġenn u bdiet tgħajjat kemm tiflaħ. Ġennet lil kulħadd u Ġesừ qalilha: 'Misħuta int u nofs ħalibek'. Dawn iż-żewġ leġġendi għandhom xi ħwejjeġ komuni. It-tnejn għandhom ambjent ta' żmien il-Milied. Għalhekk għandhom it-Twelid ta' Kristu bħala sfond, fihom hemm element uman. Dan juri kemm il-Malti ( jew forsi l-Għawdxi) kien imaqdar il-mogħża. It-Tarbija ta' Betlem ta' ftit siegħat qamet u bdiet titkellem. Il-kliem ma tantx juru kliem il-Mulej iżda l-mod ta' kif il-bniedem kien iħares lejn dan l-annimal. IL-QWIEL Victor John Galea ġabar ukoll żewġ qwiel marbutin mal-mogħża. Waħda minn dawn il-qwiel tgħid: Fejn tmiss il-mog ħż a jis ħ et. Dan il-qawl jikkonferma l-atiduni negativa li kellhom il-Maltin lejn il-mogħża. It-tieni qawl jgħid: Dik il- g e żż a ma ti ġ ix minn din il-mog ħż a. Il-Professur Ġuze Aquilina kien tal-fehma li dan il-qawl qed jirreferi għax-xogħol li jġib magħha l-mogħża waqt li Victor John Galea hu tal-fehma li dan il-qawl qed jirreferi għal qerq li ssir waqt il-bejgħ u x-xiri. L-INGLIŻI U L-MOGĦŻA L-Ingliżi, li kienu jaħkmu fuq Malta matul is-seklu 19, ma kienux jaħmlu lil dawn il-mogħoż li kienu jiġġerrew mat-toroq tal-Belt Valletta. Wieħed mill-gvernaturi, Sir Thomas Maitland (magħruf bħala King Tom) kien jirreferi għall-Maltin bħala mogħoż. Hu kien jgħid: 'The Maltese are all goats and I treat them as such' Il-Maltin huma kollha mog ħ o ż u jien nittratthom t'hekk. Kif fil-fatt kien jagħmel. Mela l-Maltin kollha kienu mogħoż u mhux it-Tarxiniżi biss! (43) Skont il-Professur Ġużè Aquilina, li kien professur tal-Malti fl-Università ta' Malta, u li kien għarus ma' waħda minn Ħal Tarxien, li wara saret il-mara tiegħu, jgħid li l-mogħoż ta' Ħal Tarxien huma l-aħjar kemm għar-refgħa u kemm għall-ħalib. Hu jkompli jgħid li r-raħħala mill- Munxar, Għawdex, kienu jiġu Ħal Tarxien biex jixtru l-mogħoż minn hemm. Wieħed irid jgħid li l-Professur Ġużè Aquilina kien jaf x'qed jgħid għaliex hu kien mill-Munxar u mhux l-ewwel darba li waqt li kien għand il-familja tal-għarusa tiegħu f'Ħal Tarxien kien jara u jkellem xi raħħal mill-Munxar t'Għawdex. Ir-raħħal Tarxiniż miet mewta naturali. Il-prodott tiegħu – il-ħalib tal-mogħża nqata' mis-suq. Il-merħliet spiċċaw mit-toroq ta' Ħal Tarxien. Triq Santa Marija tilfet parti mis-seħer tagħha ta' triq twila mimlija sqaqien u djar li jafu żmien il-kavallieri, jekk mhux qabel ukoll. Iż-żona ta' Sardinja saret flattijiet, toroq u djar. Parti miż-żona ta' Buleben saret fabbriki. Il-mogħża spiċċat minn wiċċ Ħal Tarxien. Tgħid nerġgħu lura għall-ħalib tal-mogħża billi dan fih inqas xaħam minn dak tal-baqra? Tgħid id-domanda għall-ġbejniet magħmulin mil-ħalib tal-mogħża għad tiżdied? Barra minn Malta, mill-ħalib tal-moħża jsir ħafna ġobon tajjeb, u ma narax għaliex f'Malta dan m'għandux jiġri wkoll. Tagħrif miġbur mis-sur Joseph A Farrugia dwar nies li kellhom merħliet tal-mogħoż wara t-Tieni Gwerra Dinjija f'Ħal Tarxien. Dan it-tagħrif is-sur Farrugia ġabru minn fomm Tarxiniżi ndaħlin fiż-żmien – Ġużeppi Cini, Fredu Randich, Genju Delia u Ċikku Mizzi. Kommikazzjoni personali ta' Lorenza Camilleri (1921-2013) li tiġi oħt Carmelo Bezzina l-Gramm. Lorenza u Caremlo kienu 2 minn 14 weld ta' Franġisk Bezzina u martu Ġużeppa (xebba Farrugia) in-Nuċa. Galea Victor John, Il-Leġġenda tal-Mogħża tal-Presepju, Luminaria, ħarġa 111, Diċembru 2012. p18. Kommunikazzjoni personali ma' Carmelo Bezzina (magħruf bħala l-Gramm) li kien jiġi ħu ommi. Iz-ziju kien darba qalli li r-raħħala tal-mogħoż ma kienux joħorġu l-merħliet tagħhom f'dawn il-granet. Ta' min jżied li f'jum is-Salib, iz-ziju Karm kien jarma n-'niċċa' tas-Salib tad-Dejma. It-tiżjin kien issir billi jipoġġa biċċa damask aħmar madwar il-bażi tas-Salib. Kienu jitpoġġew ukoll xi fjuri u xema fil-fanal ta' quddiem is-Salib. Fl-imgħoddi qassis mir-raħal kien joħroġ mill-knisja parrokkjali akkumpanjat ma' abbati. Dawn kienu jmorru biswit is-Salib tad-Dejma biex ibierak l-erba' irjieħat (il-bierik tal-għelieqi u l-merħliet). Kommunikazzjoni personali ta' Lorenza Camilleri (omm l-artikolista). Gatt Ġużi, Mogħoż u nagħaġ: vokabularju, L-Imnara Vol 6, Numru 4, Ħarġa 25 p138. Gatt Ġuż, op cit p140 Gatt Ġuż, op cit p140 Gatt Ġużi, op cit p 140 Riċetta mogħtija minn Sunta Camilleri (xebba Farrugia) minn Ħal Tarxien, 14/11/2013. Grech, Coronato Dr, Xi metodi għall-jura tal-mard li kienu jew għadhom jintużaw fin-Nadur (L-Erbgħa u Għoxrin parti), Luminaria, Ħarġa Marzu 1996 p 19. Kommunikazzjoni personali ta' Joseph A Farrugia (Novembru 2013) Gatt Ġużi, op cit p 139. Gatt Ġużi, op cit p140. Kommunikazzjoni personali mas-sur Joseph A Farrugia nhar it-Tlieta 19 ta' Novembru, 2013.