Din hi t-tieni parti ta' artiklu miktub minn Alex Camilleri dwar it-toponomastika tal-Imtaħleb u madwaru. L-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Nru 37 tal-2013. L-ixbihat meħudin minn Google Maps. Agħfas fuq l-ixbieha hawn fuq biex tara l-mappa fuq qies akbar. IL-WIDIEN TAL-IMTAĦLEB Il-ħondoq fond ta' Miġra l-Ferħa huwa biss it-tarf ta' sistema ta' widien ferm akbar li tibda minn ħdejn il-knisja ta' L-Imtaħleb. Ħafna awturi jispjegaw dan l-isem bħala nom mimmat li jfisser post fejn isir il-ħlib tal-bhejjem, iżda dwar dan hemm nuqqas ta' qbil peress li l-Prof. Wettinger jisħaq li din hija semplifikazzjoni żbaljata u li fil-fatt isem il-post ifisser biss l-artijiet 'ta' Ħalab'. Sa mill-1575 digà tissemma kappella ta' Santa Marija Assunta f'dan il-post; fis-seklu XVII ġiet iddedikata lil Maria Bambina u nbniet mill-ġdid fl-1656 wara li kisbet id-dħul finanzjarju minn 'ġnien' (li normalment tindika ort imkennen u saqwi) li kien tħallielha fl-Imtaħleb stess u li għandu l-isem Ta' Santa Marija [117] . Ma jingħadx eżatt f'liema parti tal-Imtaħleb jinsab dan il-ġnien. Ġnien ieħor li għadu jidher sal-lum huwa Il- Ġ nien il-Kbir [59] (fid-dokumenti tissemma l-verżjoni Taljanizzata 'Giardino Grande') li jinsab f'ras Il-Wied tal-Imtaħleb, taħt ir-riħ tal-knisja. Hawnhekk, it-trejqa li tinżel minn bejn Ix- Xagħra l-Kbira [55] u Ix-Xagħra ta' Fuq l-Imtaħleb għal mal-wied tgħaddi minn rixtellu b'arkata monumentali li turi li l-post kellu ċerta importanza. Fil-ġnien innifsu għadhom jidhru żewġ pontijiet qodma li jaqsmu l-korsa tal-wied, u għadd ta' kanali li jwasslu l-ilma minn ġo l-għerien li jinsabu mħaffrin fil-blat artab ta' ġenb il-wied. Wieħed minn dawn l-għerien antiki, li jinsab taħt it-trejqa, huwa kbir ġmielu u minbarra mina tal-ilma fih ukoll ġiebja taħt l-art u għajn tal-ħasselin; fid-dokumenti storiċi jidher bħala L- G ħ ajn il-Kbira [60] . Eżatt faċċata tiegħu hemm ieħor pariġġu, ukoll b'mina fonda fuq ġewwanett, li tlaqqam L- G ħ ar tal-Għ arwenin [61] minħabba li kienu jinżlu jgħumu ġol-ġiebja mdaqqsa ta' ġo fih. Fl-ewwel nofs tas-Seklu XX il-kappella tal-Imtaħleb tkabbret sew u llum hija l-korsija ta' knisja pittoreska kompluta bil-koppla, kampnar u żewġ absidi. Ir-raġuni għal dan it-tkabbir tinftiehem aktar meta wieħed iqis li fl-Imtaħleb kien għad hawn raħal ċkejken li dari dan kien igħodd mal-200 ruħ; dak iż-żmien kien akbar mill-Baħrija iżda beda jmajna mis-sittinijet 'l hawn meta niesu imxiet lejn il-Baħrija u r-Rabat. Illum fadal biss ftit dwejriet tgħoddhom fuq subgħajk, u uħud minnhom huma vojta u qed jaqgħu. L-Imtaħleb Sewwasew fir-ras tal-Wied tal-Imtaħleb, qabel ma l-wied jiffonda f'daqqa, hemm razzett qadim bi skrizzjoni minquxa fuq ġebla fil-faċċata tiegħu li tgħid hekk: "CLARE TA LESPERA TA UARA IDEAB E GIARDINO CHIAM. Din il-kitba llum hija kemmxejn mikula u xi ittri (li hawn immarkajthom b'sing) intilfu jew bilkemm jinqraw. Madankollu, xorta tagħtina tagħrif siewi, tant li f'kolp wieħed qed tgħidilna li: L-egħlieqi fejn jinsab ir-razzett jissejħu Tal-Ispiera ta' Wara d-Djar [57] u fil-fatt, f'artiklu miktub fil-perjodiku Melita Historica , il-ħabib tiegħi Keith Buhagiar jirreferi għal pjanta dettaljata tas-Seklu XVII li turi l-isem 'Xara ta li Ispera', cioè Ix- Xagħra ta' l-Ispiera [56] , kważi fl-istess post; Il-ġnien saqwi li hemm magħhom igħidulu 'Il-H—un' B'xorti ħażina, din il-kelma m'għadhiex tintgħaraf għax il-ġebla ttieklet wisq. Iżda fil-pjanta tas-Seklu XVII jissemma 'Giardino ta' Haleun'. Bla dubju, dan huwa tagħwiġa ta' isem Malti – forsi Il- Ġnien tal-Għaljun [58] ? Għaljun huwa tip ta' qasab li s-soltu jikber salvaġġ f'dan it-tip ta' ambjent, u għaldaqstant din it-tifsira ma tidhirx daqstant imġebbda; Din l-art bidlet l-idejn fis-sena 1733 x'aktarx, anke l-iskrizzjoni nnifisha saret f'din id-data, u l-istess dettall jagħtina ħjiel bejn wieħed u ieħor ta' meta nbena l-bini; u Għal riċerki aktar dettaljati għandna nfittxu fl-atti tan-nutar Ignazio Debono. Dan in-nutar għex bejn is-Sekli XVII u XVIII, u l-atti tiegħu fil-fatt inkitbu bejn l-1695 u l-1748. Hawn naraw kemm tassew dawn il-lapidi li jinsabu mxerrdin madwar il-kampanja (normalment ingastati fil-ħajt ta' xi kmajra qadima ftit li xejn magħrufa) huma wirt storiku li għandna ngħożżuh. Sa ċertu punt, ix-xhieda tagħhom hija saħansitra aqwa mid-dokumenti ta' ġo l-arkivji peress li ma tħallix dubju dwar fejn jinsab il-post eżatt, ħaġa li mhux dejjem toħroġ ċara minn kitbiet oħra. U hawn ma naħmilx ma nsemmix il-ħsara bla qies li tkun qed issir kull meta binjiet antiki bħal dawn jitwaqqgħu biex flokhom jinbnew strutturi koroh, jew meta l-lapidi nfushom jinqalgħu minn posthom jew jinsterqu biex jinbiegħu bħala antikwarjat. Mhux wisq 'il bogħod hemm Il- Ġ ebel l-Abjad [62] , qortin żgħir iżda kemmxejn għoli maħruġ 'il barra bejn il-Wied ta' l-Imtaħleb u wied ieħor tewmi miegħu li fih Il- Ġ nien tal-Ġ ebel l-Abjad [63] . F'dan il-każ, il-kelma Semitika 'ġebel' tfisser għolja jew muntanja, u l-bqija tal-isem ġej mil-lewn bajdani tal-blat tas-sekonda mal-faċċata tal-qortin. Anke hawn insibu għadd ta' għerien imħaffrin fil-blat, uħud minnhom użati bħala mqawel u oħrajn aktar fondi li fihom l-egħjun tal-ilma. Aktar 'l isfel, bejn l-artijiet Ta' Klikan [67], Ta' Titta [68] u Il-Qirqni [69] , iż-żewġ widien jingħaqdu u jiffurmaw wied pjuttost fond ( Wied Markozz [70] ) li jżomm miġra ta' ilma matul is-sena kollha. Hawnhekk, taħt il-qasab folt li jiksi qiegħ il-wied, igħammar il-granċ tal-ilma ħelu (Potamon fluviatile lanfrancoi). Iżda 'Markozz' xi tfisser? Din hija varjant tal-isem Taljan Marcuccio jew Marcuzzo (diminuttiv ta' Marco), u għaldaqstant aktarx li l-wied issemma' għal xi ħadd li dari kellu l-artijiet hawn. Aktar 'l isfel, dan il-wied jingħaqad ma' Wied ir-Rummien [71] , wied baxx u wiesa' mimli siġar tar-rummien li jinsab maqrus bejn l-Imtaħleb u Il-Gwiedi. Lejn il-bidu ta' dan il-wied hemm Il-Bruka [72] , siġra waħdanija tal-bruk (Tamarix africana) tassew xiħa. Tissemma saħansitra fl-1647 fil-kitbiet ta' Giovanni Franceso Abela, għalkemm l-awtur ma jorbotx it-tifsira tal-isem mas-siġra, u għadha ħajja sal-lum wara li għaddew aktar minn 350 sena oħra minn fuqha. Abela jagħti wkoll l-isem alternattiv ta' Bruket Ilma. Fl-istess inħawi, fil-mapep jidher l-isem Tal-G ħ erief [73] . Id-dizzjunarju ta' Ġużè Aquilina wkoll isemmih bla ma jagħti tifsira għalih. Peress li propju hawnhekk hawn xi binjiet qodma u ġabra ta' mqawel nofshom sfrundati, nazzarda ngħid li dan aktarx huwa plural ta' 'għorfa', għalkemm jista' jkun ukoll taħsira ta' 'ġarif' li huwa l-isem ta' wied ieħor fil-qrib sew li erġajna wasalna ħdejh. Fejn jingħaqdu Wied Markozz u Wied ir-Rummien, jibda l-Wied ta' Miġra l-Ferħa, wied twil u wiesa' li jibqa' nieżel sas-sies bejn Il-Katnazz u Miġra l-Ferħa wara li jserrep minn bejn il-Gwiedi u l-artijiet Ta' Klikan, Tal-Qawwi [74] u Tal-Merħla li jinsabu aktar fil-għoli fuq in-naħa l-oħra. Qrib is-sies, l-ilma tal-wied ħanxar ħondoq fond bosta sulari fil-blat żonqri, u huwa propju dan il-ħondoq dejjaq li jċarrat is-sies fi tnejn u jilħaq xatt il-baħar. Wara x-xita, l-ilmijiet tal-wied jaqgħu ħesrem għal ġol-ħondoq f'ċarċara kbira, u hemm ċarċara oħra iżgħar aktar 'l isfel. BEJN L-IMTAĦLEB U Ħ AD-DINGLI Jidher li s-sistema ta' widien li twassal lejn Miġra l-Ferħa fl-imgħoddi kienet saħansitra ferm akbar. Jekk minn ħdejn il-Bruka tħares lejn il-Lvant, tara wied kbir u wiesa' (Wied ir-Rum) eżatt bi dritt Wied ir-Rummien, u hemm ħjiel li xi darba kienu jkomplu ma' xulxin. Iżda llum l-ilmijiet ta' Wied ir-Rum minflok ma jferrgħu lejn Miġra l-Ferħa, jilwu ħesrem lejn Għar id-Dwieb minħabba li seħħ proċess ta' erożjoni li bl-Ingliż jissejjaħ stream capture . Jekk żewġ xmajjar jew imġieri jinzertaw qrib wisq ta' xulxin, maż-żmien il-widien tagħhom jispiċċaw biex jinfdu ma' xulxin minħabba li l-ilma jkun qed igħawrilhom il-ġnub. Il-Wied tal-Ġarif igħaddi viċin ħafna tal-punt fejn Wied ir-Rummien kien ikompli ma' Wied ir-Rum, u maż-żmien l-elementi naqqru l-galletta ta' blat artab tal-bajjâd li kienet tifred il-ġnub taż-żewġ widien. Billi hemm diżlivell qawwi bejn il-qigħan taż-żewġ naħat, l-ilmijiet ta' Wied ir-Rum bdew iċarċru lejn Il-Wied tal-Ġarif minflok ma jibqgħu għaddejjin għad-dritt. Maż-żmien, l-istess ilma kompla ħanxar il-korsa l-ġdida tiegħu u b'hekk il-wied twil li kien iffurmat minn Wied ir-Rum u l-Wied ta' Miġra l-Ferħa (dan tal-aħħar b'Wied ir-Rummien magħdud miegħu) safa maqsum f'biċċtejn. B'riżultat ta' dan, il-Wied tal-Ġarif minn wied pjuttost żgħir (u tiegħu f'tiegħu) sar parti minn sistema estensiva u b'tifsila stramba, u fl-istess waqt Wied ir-Rummien sar il-bidu ta' dak li kien għad fadal mill-wied l-ieħor. Il-proċess kien megħjun ukoll minn wied ieħor żgħir (fergħa sekondarja ta' Wied ir-Rum) li jinżel eżatt bi dritt it-tnaqqira li semmejt; dan il-wied għadu jidher sal-lum u minn ġo fih tinżel it-trejqa li twassal mill-Imtaħleb lejn Għar id-Dwieb, iżda s'issa ma rnexxilix nitkixxef x'igħidulu. Is-Simblija L-isem ta' Wied ir-Rum m'għandu xejn x'jaqsam ma' xarba alkoħolika, u GF Abela jfissirulna bħala "Valle de' Christiani Greci". Hawnhekk, 'rum' hija kelma Għarbija mnissla minn 'Ruma' u x'aktarx li għall-bidu kienet tirreferi għal nies b'kultura Rumana, iżda maż-żmien it-tifsira tagħha sfat imġebbda u assoċjata mal-Insara tal-Lvant. Xi kittieba jsostnu li biex nifhmu aħjar għala dan il-wied issejjaħ hekk, irridu niftakru li fiż-żmien medjevali li matulu kien qed jintgħaġen l-ilsien Malti seħħew bidliet u taqlibiet importanti, u matulhom jista' jkun li l-kulturi differenti għamlu xi żmien igħixu maġenb xulxin. Skont din il-fehma, taħt il-ħakma Għarbija d-drawwiet Biżantini damu aktar ma nqerdu fl-irkejjen imbiegħda tal-kampanja, u l-istess ġara aktar tard fil-każ tal-kultura Għarbija meta l-ibliet u l-irħula ewlenin kienu diġà xorbu l-influwenza Latina li ġabu magħhom in-Normanni. Diffiċli tgħid bl-eżatt x'ġara f'dawk iż-żminijiet imbiegħda, u jista' jagħti l-każ li mal-fatti storiċi tħalltu wkoll xi leġġendi u ħrejjef, iżda l-irħula ċkejknin, imwarrbin u antiki ta' madwar l-Imtaħleb (ilkoll magħmulin minn djar, imqawel u saħansitra kappelel ġo l-għerien) hemm min iqishom bħala xhieda ta' dan il-proċess. Wied ir-Rum [99] jibda sewwasew minn ħdejn l-artijiet Ta' Dnat [91] , fejn jingħaqdu Il-Wied ta' Baldu [96] u Wied Ħ aż run [81] . Il-Wied ta' Baldu huwa wied qsajjar iżda kemmxejn fond li jibda minn ħdejn Misra ħ Suffara [92] . Fih għadd ta' għerien u mini tal-ilma mħaffrin fil-blat, li l-aktar magħruf fosthom huwa L-Għar ta' Baldu [95] . Ġo dan l-għar hemm mhux biss mina ta' l-ilma u ġibjun antik taħt l-art, iżda wkoll għajn tal-ħasselin tassew ħelwa li għandha d-data 1629 minquxa fuqha, għalkemm il-mejjilla ewlenija tidher ferm eqdem u aktarx li hija l-fdal ta' magħsar taż-żebbuġ ta' Żmien ir-Rumani. L-istess mini tal-ilma jisqu l- Ġnien ta' Baldu [97] , li jinsab imkennen bejn ġnub il-wied u xi ħitan tas-sejjiegħ tassew għoljin. Ma' dan l-ort hemm binja ta' żmien il-Kavallieri, miżbugħa ħamra, bit-titlu "Territorio Ta' Baldu" mal-faċċata tagħha. L-artijiet li jittawlu għal fuq il-Wied ta' Baldu min-naħa tan-Nofsinhar isibuhom bħala L-G ħ ars [98] , jiġifieri ġnien imħawwel b'siġar jew dwieli li għadhom żgħar – jew aħjar kienu għadhom żgħar meta l-art tlaqqmet hekk. Ftit 'il fuq minn ras il-Wied ta' Baldu tinsab ħofra kbira u tonda (l-isem tekniku huwa 'dolina') b'madwar żewġ sulari fond, li tissejjaħ Ħ ofret ir-Rizz [93] . Din hija l-fdal ta' għar naturali daqsiex li ntgħawar taħt l-art mill-ilma tax-xita u li tant kiber li maż-żmien sfrondalu s-saqaf, l-istess bħall-Maqluba ta' ħdejn il-Qrendi iżda ferm akbar. Għalkemm tidher aktar baxxa mill-bosta sulari tal-Maqluba, dan huwa biss minħabba li matul eluf ta' snin imtliet bin-naqal u l-ħamrija b'mod naturali, u Alla biss jaf il-fond veru tagħha. Peress li hija kennija u għandha mhux biss ħamrija fonda iżda wkoll għajn tal-ilma, tħaddan fiha medda mdaqqsa ta' raba' saqwi. Bħalha hemm oħra fil-Baħrija, taħt r-riħ tal-kappella l-qadima ta' San Martin. Imissu ma' Ħofret ir-Rizz hemm L-Istbal [94] (jiġifieri l-istalel, kif jikkonfermalna GF Abela fl-1647); f'xi mapep moderni, dan it-toponimu sab ruħu mgħaffeġ u jidher bħala 'L-Iżball'…u fil-fatt għandu jkun ikkoreġut! Wied Ħażrun huwa wied itwal li jibda minn ħdejn l-irdumijiet ta' Ħad-Dingli, preċiżament mill-artijiet għoljin Tar-Ramux [75] u Il-Wil ġ a [76] li jittawlu għal fuq l-Irdum ta' l-Iħfar u l-Ponta ta ċ -Ċ ifien (għalkemm ma tidhirx fid-dizzjunarju, il-kelma 'ċifien' donnha plural ta' 'ċiefa', għasfur tal-baħar li jgħammar fis-sisien għoljin). L-ewwel nofs tal-wied (ħdejn l-artijiet ta l-Imwie ġ el [77] , Il-Ħawlija [78] u Tal-Imnadar [79] ) huwa pjuttost baxx u jsibuh bħala Il-Wied tal- Ġ irwin [80] . Aktar 'l isfel, taħt l-artijiet Ta' Wied Ħażrun [82] , isir aktar fond u jibdel ismu. Hawnhekk, fuq parti mill-ġenb kemmxejn wieqaf tal-wied, hemm xi siġar xjuħ tal-ballut (Quercus ilex) li mhumiex għajr il-fdal ta' bosk qadim u aktar mifrux. Mill-injam iebes ta' dawn is-siġar dari kienu jsiru l-marloġġi tal-għodda. Illum, is-siġar li għad fadal tgħoddhom fuq subgħajk, u saret ħsara liema bħalha għall-ħabta ta' l-1991 meta dan il-masġar naturali ngħata n-nar. Aktar 'l isfel, hemm mogħdija dejqa li taqsam qiegħ il-wied minn fuq pont baxx li aktarx inbena qabel l-1720; imbagħad titla' minn qalb is-siġar u l-blat ta' man-naħa l-oħra tal-wied lejn il-fdalijiet tar-raħal ċkejken tas- Simblija [83] , li jinsab imperreċ max-xifer ta' promontorju għoli li jittawwal lura lejn Wied ir-Rum u l-Wied ta' Baldu. L-istess bħalma rajna fl-inħawi l-oħra ta' madwar l-Imtaħleb, madwar is-Simblija hemm għadd ġmielu ta' għerien u binjiet nofshom imħaffrin fil-blat, u minbarra sensiela ta' mqawel qodma u mini ta' l-ilma kien hemm ukoll kappella medjevali u mitħna tal-miexi (jiġifieri mitħna mdawra minn bagħal jew bhima oħra, bħalma kienu l-imtieħen Maltin u Għawdxin qabel ma ddaħħlu l-imtieħen tar-riħ fi Żmien il-Kavallieri) ġo għar kbir ħdejha. Hemm min isostni li l-kappella hija dik ta' Santa Marija ta' Callus [85] , hekk imsejħa minħabba li għal xi żmien kienet parti mill-propjetà Tal-Callus [84] (l-istess bħall- Fawwara ta' Wied ir-Rum [86] , għajn ta' l-ilma li tissemma f'att notarili ta' l-1467). Wara li Ġużeppi Callus, li kien sid l-art, ġie kkundannat għall-mewt mill-Gran Mastru de Valette, l-art ġiet ikkonfiskata u għaddiet għand il-Veneranda Assemblea tal-kappillani konventwali tal-Ordni. Donnu li isem l-inħawi tnissel mit-tkissir ta' 'assemblea'. Bejn is-snin 1998 u l-2000, il-kumpless storiku tas-Simblija ġie rrestawrat mill-awtoritajiet. Il-Veduta minn Għajn Tejtes Il-promontorju tas-Simblija huwa biss wieħed mit-tliet ponot ta' medda trijangolari ferm akbar ta' art watja magħrufa bħala Ix-Xag ħ ra tal-Qaws . Fuq ġenb minnhom (lejn il-Lvant), din ix-xagħra għandha l-Wied tal-Ġirwin u Wied Ħażrun li jaqtgħuha mill-kumplament ta' Ħad-Dingli, filwaqt li man-naħa tal-Lbiċ tħares lejn il-baħar u tittawwal għal fuq Irdum il-Qaws. Il-faċċata ta' dan il-ġenb tintgħaraf mill-bogħod peress li fiha roqgħa ta' blat ħamrani ( L-G ħ alqa l-Ħ amra [90] jew Il-Ħotba l-Ħamra) li fil-fatt hija l-fdal ta' ħofra naturali li eluf ta' snin ilu mtliet b'mod naturali b'naqal u ħamrija li mbagħad ibbiesu u ffurmaw tip ta' blat imsejjaħ depożitu Kwaternarju. L-irdum ta' madwarha (hawnhekk wasalna lura fuq Irdum il-Qaws) fih ruxxmata għerien imħaffrin fil-blat, fosthom xi mini żgħar tal-ilma. Iżda dawn lanqas jibdew ħdejn il-kwantità kbira ta' għerien u mini tal-ilma (uħud minnhom imdaqqsin sew) li hemm imħaffrin mat-tul kollu tat-tielet ġenb tax-xagħra, li jħares lejn it-tramuntana għal fuq Wied ir-Rum. Fost dawn tispikka Il-Qattara [87] , għar pjuttost kbir b'ġiebja taħt l-art u tliet mini tal-ilma f'livelli differenti li jagħtu għal ġo fiha; waħda mill-mini fiha saħansitra taraġ fuq ġewwa u biex tilħaqha trid tgħum fl-ilma nġazzat li qatt ma jara xemx. Din l-għajn taqdi Il- Ġ nien tal-Qattara [88] , li jinsab taħtha mal-ġenb ta' Wied ir-Rum. Fil-qrib, bejn wieħed u ieħor fejn hemm l-artijiet Tax-Xieref [89] , hemm il-fdal ta' masġar ieħor naturali magħmul minn siġar rari tan-nemmiesa jew olmu (Ulmus canescens); huwa misqi minn nixxigħa oħra ħdejn il-Qattara. Ix-xaqliba l-oħra ta' Wied ir-Rum (faċċata tal-Qattara) ukoll miżgħuda bl-għerien qisha ġobna tat-toqba, għalkemm bostha minnhom ma jintlemħux mill-bogħod peress li huma misturin wara siġar kbar u folti taż-żebbuġ u tal-ħarrub li jikbru salvaġġi taħt l-irdum. Jekk nibdew minn ħdejn il-Wied ta' Baldu u nibdew mexjin 'l isfel lejn l-Imtaħleb, naħbtu ma' l-artijiet saqwin Ta' San Ġakbu [100] (jew Il-Ġnien ta' San Ġakbu) imsemmijin għall-kappella medjevali ta' San Ġakbu [101] li kienet tinsab f'wieħed mill-għerien. Mhux wisq 'il bogħod imbagħad hemm G ħ ajn Tajtes [102] , mina kbira tal-ilma b'ġiebja maqtugħa fil-blat fil-bokka tagħha, bil- Ġnien ta' Għajn Tejtes [103] taħtha. Matul ix-xagħra miftuħa li tagħti għal fuqhom tgħaddi mogħdija dejqa u kemmxejn stramba, li tikkonsisti f'par raded twal minquxin fil-blat u maqrusin bejn żewġ ħitan tas-sejjiegħ mat-tul kollu tagħhom. Isibuha bħala It- Triq il-Ġdida [104] jew Il- Ħ ajt ta' l-Inġ inier , iżda dwarha ma stajtx insib wisq aktar tagħrif, għajr xi xnigħat li l-ħitan inbnew fi żmien l-Ingliżi biex il-priġunieri jingħataw x'jagħmlu. Ir-raded infushom jidhru eqdem minn hekk, u madwarhom hemm ukoll bosta kalati ( cart ruts ) ferm aktar bikrin li f'xi bnadi (ngħidu aħna mat-tarf tax-Xagħra tal-Bir) jaslu sa xifer l-irdum għax fl-imgħoddi kienu jibqgħu sejrin għal fuq artijiet li ilhom li ġġarrfu għal isfel. Bla dubju, ix-Xag ħ ra tal-Bir tlaqqmet hekk minħabba bir qadim (imsaqqaf biċ-ċangaturi u b'ħerża sabiħa) li jinsab għalih waħdu mat-trejqa mwarrba li tagħti għal remissa ħelwa f'tarf l-irdum; fiha wkoll xi oqbra antiki maqtugħin fil-blat. Eżatt mar-remissa, it-trejqa tinżel wieqfa għal isfel biex tiħaq ir-raħal ċkejken qisu presepju ta' G ħ ar Ż erriegħ a [105] . Hawnhekk għadek sal-lum tara ġemgħa ta' djar abitati nofshom imħaffrin fil-blat u ngastati ġol-faċċata tal-irdum, l-istess bħalma dari kien hemm madwar l-Imtaħleb kollu. Uħud mid-dwejriet huma kemmxejn aktar 'l isfel mill-oħrajn u skont il-mapep isibuhom bħala Djar Luqa [106] . Għar Żerriegħa jittawwal għal fuq Il-Wied ta' G ħ ar Ilma [111] , fergħa oħra ta' Wied ir-Rum li tibda minn taħt ix- Xagħra tal-Bir [107] u l-artijiet watja ta' biswitha ( Il-Qasam [108] u Tal-Kalkara [109] ). F'ras dan il-wied hemm sensiela ta' mini oħra tal-ilma, fosthom Għar Ilma [110] nnifsu. Hawn jixref qortin ieħor imdaqqas, magħruf bħala Il- Ġ ebel l-Aħ mar [112] , li jifred il-Wied ta' Għar Ilma mill-Wied tal-Imtaħleb. Dan mhux għajr it-tarf imqabbeż 'il barra tax-Xagħra ta' fuq l-Imtaħleb, u jintlaħaq minn trejqa li tinferaq mit-triq ewlenija tal-Imtaħleb sewwasew fil-quċċata fejn hemm Id-Dar tal-Ħotba [115] u mbagħad tgħaddi bejn din ix-xagħra u x-Xag ħ ra ta' Bla Ħ ajt [115] . Sewwasew f'xifer il-qortin ( Il-Ponta [113] ), hemm minżel ieħor b'għar kbir ħdejh ( G ħ ar Arloġġ [114] ) li dari kien jintuża bħala remissa. It-trejqa wieqfa li tgħaddi minn dan il-minżel terġa' tofroq fi tnejn sewwasew taħt l-għar, u filwaqt li fergħa minnhom iddur mal-qortin u tieħu lura lejn Il-Wied taI-Imtaħleb u Wied Markozz, l-oħra sserrep 'l isfel lejn Wied ir-Rummien u Għar id-Dwieb u fi triqitha tgħaddi minn ġo wied żgħir li diġà ltqajna miegħu. B'hekk tista' tgħid li dorna dawra sħiħa u erġajna lura minn fejn bdejna. EGĦLUQ F'dan l-artiklu xtaqt ngħaddi ġabra ta' tagħrif mhux biss dwar it-toponomastika ta' waħda mill-isbaħ irkejjen tal-gżira ta' Malta, iżda wkoll dwar ir-rabta li din għandha mal-ambjent naturali, il-pajsaġġ, l-istorja u l-attivitajiet tradizzjonali tal-inħawi. Ippruvajt nagħti stampa kemm jista' jkun iddettaljata, iżda għad hemm informazzjoni nieqsa li jistħoqqilha aktar stħarriġ. L-ewwelnett, f'din il-kitba stess aċċennajt għal widien u għerien li għadni ma sibtx x'igħidulhom. U, bħalma ġrali waqt l-istħarriġ għal artikli oħra, iltqajt ma' numru ta' ismijiet dokumentati ta' mkejjen li s'issa ma nistax ngħid b'ċertezza fejn qegħdin. Ngħidu aħna, x'imkien f'Wied ir-Rum hemm G ħ ar G ħ ollieqa [118] , filwaqt li bejn Għajn Tejtes u l-Imtaħleb hemm il-Ġnien Tan-Na ħ la [119] li f'dal-każ qed jirreferi għal siġra tal-palm (li bil-Malti bikri kienet tissejjaħ 'nakħla', l-istess bħall-Għarbi) u mhux għan-naħla bħala nsett. U, tabilħaqq, imxerrdin qalb l-irdumijiet għadek tara xi siġar tal-palm jikbru għalihom waħedhom fis-salvaġġ, aktarx wara li xi għasfur ikun ġab iż-żerriegħa tagħhom mid-deżert. F'xi post qrib l-istess wied jissemma' Ħ al Għ ul [120] , raħal ċkejken tal-kampanja (spjegat minn G.F. Abela bħala 'Casale del Serpente, ò Dracone') li aktarx li kien diġà żvinta fix-xejn sas-Seklu XVI peress li d-dokumenti ta' l-1556 jindikawh bħala isem ta' raba' maħdum u fl-1647 jissemma' biss bħala territorju tal-isptar ta' Santu Spirtu. Iżda s'hemm irnexxieli nsir naf. Lanqas ma stajt insib irkaptu ta' fejn jinsabu għadd ta' nixxigħat bħal G ħ ajn Għ orab [121] , G ħ ajn Andrija [122] , 'Aayn Cior' [123] (forsi Għajn Ċar jew Għajn Ċarċar?), u G ħ ajn San Gwann [124] li tinsab ġo wieħed mill-ħafna għerien tal-inħawi. U ma' dawn, ikolli nzid ukoll żewġ widien ( Wied il-Qasab Ħ elu [125] u Wied il-Berberi [126] ) u r-raba' li bla dubju jinsab ġo, jew ħdejn, wieħed minnhom ( Tal-Wilġa ta' Qasab il-Ħelu [127] ). Insomma, għad fadal x'niskopru… © Alex Camilleri Werrej (II) tal-postijiet fuq il-mappa: L-Imtaħleb Ix-Xagħra l-Kbira Ix-Xagħra ta' l-Ispiera Ta' l-Ispiera ta' Wara d-Djar Il-Ġnien tal-Għaljun (?) Il-Ġnien il-Kbir Għajn il-Kbira L-Għar ta' l-Għarwenin Il-Ġebel l-Abjad Il-Ġnien tal-Ġebel l-Abjad Il-Wied ta' l-Imtaħleb L-Imtaħleb Ix-Xagħra ta' Fuq l-Imtaħleb Ta' Klikan Ta' Titta Wied Markozz Wied ir-Rummien Il-Bruka (Bruket Ilma) Tal-Għerief Bejn l-Imtaħleb u Ħad-Dingli Il-Wilġa L-Imwieġel Il-Ħawlija Ta' l-Imnadar Il-Wied tal-Ġirwin Wied Ħażrun Ta' Wied Ħażrun Santa Marija ta' Callus Il-Fawwara ta' Wied ir-Rum Il-Ġnien tal-Qattara L-Għalqa l-Ħamra (Il-Ħotba l-Ħamra) Ta' Dnat Misraħ Suffara Ħofret ir-Rizz L-Istbal L-Għar ta' Baldu Il-Wied ta' Baldu Il-Ġnien ta' Baldu L-Għars Wied ir-Rum Ta' San Ġakbu (Il-Ġnien ta' San Ġakbu) San Ġakbu Għajn Tajtes Il-Ġnien ta' Għajn Tejtes It-Triq il-Ġdida (Il-Ħajt ta' l-Inġinier) Għar Żerriegħa Djar Luqa Ix-Xagħra tal-Bir Tal-Kalkara Għar Ilma Il-Wied ta' Għar Ilma Il-Ġebel l-Aħmar Għar Arloġġ Ix-Xagħra ta' Bla Ħajt Id-Dar tal-Ħotba Oħrajn (mhux identifikati sew) Ta' Santa Marija Għar Għollieqa Tan-Naħla Ħal Għul Għajn Għorab Għajn Andrija 'Aayn Cior' (= Għajn Ċar? –jew- Għajn Ċarċar?) Għajn San Gwann Wied il-Qasab Ħelu Tal-Wilġa ta' Qasab il-Ħelu Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Skrizzjoni notarili minquxa fil-ġebel mal-faċcata ta' razzett fl-Imtaħleb. Anonima (bla data): Plakka reċenti mwaħħla fl-Għar ta' Baldu "Dan l-ilma ilu fil-Ġnien ta' Baldu mill-1629" Anonima (bla data): Carmelo Borg Pisani. kif deher fuq il-paġna ta' l-Internet http://it.wikipedia.org/wiki/Carmelo_Borg_Pisani, nhar il-31 ta' Awwissu 2013. Artiklu fil-gazzetta "The Sunday Times" tad-19 ta' Jannar 2003. Artiklu fil-gazzetta "The Sunday Times" tat-2 ta' Frar 2003. Awtorità tal-Ippjanar (1995): Avviż nru. 722 (Skedar ta' Proprjetà – Att ta' l-1992 dwar l-Ippjanar ta' l-Iżvilupp, Artikolu 46), ippubblikat f'paġna 5922 tal-Gazzetta tal-Gvern tas-17 ta' Novembru 1995. Bonnici, Alexander (1997): Knisja Qadima f'ġieħ Marija Bambina Fl-Imtaħleb. (Serje: Kappelli u Knejjes Filjali fir-Rabat: 2). Kitba ppublikata fi "Il-Festi Tagħna – Rabat" n. 21 (1997) u riprodotta fil-paġna ta' l-Internet http://www.mtahlebchurch.com/storja%20tal-knisja%20ta%27%20l-imtahleb.pdf, kif dehret nhar it-30 ta' Awwissu 2013. Buhagiar, Keith (2003): L-Għar ta' Baldu Water Gallery. Artiklu fil-gazzetta "The Sunday Times" tas-16 ta' Novembru 2003. Edizzjoni facsimile mitbugħa minn Midsea Books Ltd. Ciantar, Noel (bla data): Kappelli Maltin: Il-Kappella Medjevali fis-Simblija – Limiti ta' Ħad-Dingli kif deher fuq il-paġna tal-Internet http://www.kappellimaltin.com/html/is-simblija.html, nhar l-1 ta' Settembru 2013. Dan il-ktieb fih ritratti ta' rziezet qodma fil-Wied tal-Imtaħleb u f'Tal-Merħla Kunsill Lokali Ħad-Dingli (bla data): Is-Simblija kif deher fuq il-paġna tal-Internet http://www.dingli.gov.mt/default.aspx?MDIS=749, nhar id-9 ta' Settembru 2013. Mizzi, Laurence (2002): Il-Każ Borg Pisani Sittin Sena Wara. Vella, Clifford (2011): L-Imtieħen tat-Tħin tal-Qamħ fil-Gżejjer Maltin. A.T. Luttrell, Londra, 1975 pġ. Komunikazzjonijiet personali: Jesmond Muscat (minn Ħad-Dingli), 1999 Manwel "il-Malel" (sajjied min-Nigret, Iż-Żurrieq), 2005 Toni Galea (sajjied f'Għar id-Dwieb), 1994 Bdiewa (anonimi) f'dawn il-lokalitajiet: Misraħ Suffara (1993); Is-Simblija (1993); Għar Żerriegħa (1993 & 2003); Wied ir-Rum (1994); Wied Markozz (1999); Wied il-Ħut (1999); u Għajn Tajba (1999 & 2000) Kaċċaturi (anonimi) f'dawn il-lokalitajiet: Wied ir-Rum (1995) Nassaba (anonimi) f'dawn il-lokalitajiet: Ta' Ħammud (1995); u Is-Sies ta' Qara' Rebbiegħ (2001) Sajjieda (anonimi) f'dawn il-lokalitajiet: Miġra l-Ferħa (1995); L-Irdum tas-Sarġ (2000); Il-Blata tal-Melħ (2001); L-Irdum tal-Vigarju (2002); Ras id-Dawwara (2004); Ix-Xaqliebi (2004); u Għar id-Dwieb (2006).