Dil-ġimgħa tgħallimt kelma ġdida bl-Ingliż – serendipity. Kelma pjuttost twila u b'sinifikat daqstant ieħor profond. Infatti talludi għall-kapaċità li tiskopri affarijiet ta' valur b'mod aċċidentali, meta lanqas biss tkun qed tfittixhom. Iżda t-tifsira ta' dil-kelma tkompli tinsinwa illi skoperti bħal dawn iseħħu meta l-bniedem in kwistjoni jkollu t-tendenza naturali li jgħarrex jew ifittex proprju għal dawk l-aspetti jew oġġetti. Ftakart f'dil-kelma mill-ġdid hekk kif ġbart in-noti tal-intervista ta' dil-ġimgħa u ntbaħt kemm il-darba dal-kunċett ħareġ fid-diskussjoni tagħna... L-ewwel allużjoni bdiet hekk kif kont nieżla t-taraġ tal-Ipoġew li jinsab f'Raħal Ġdid. Kont ilni snin twal nixxennaq biex nara dal-post tant magħruf iżda jkolli nistqarr li meta sirt naf li ridt nibbukkja minn xi tliet xhur qabel, bħal qtajt ftit qalbi. Iżda ġara li bħalissa qed isir il-Festival Mediterranea 2010 li fost l-attivitajiet tant interessanti tiegħu kien hemm żjara fl-Ipoġew bi gwida li ma kien ħadd ħlief l-arkeoloġista tant imsemmi Dr David H Trump! Ma stajtx nitlifha okkażjoni bħal din – għall-ebda raġuni. "Żjara fl-Ipoġew hija mod tassew oriġinali kif niċċelebraw dawn il-Jiem tal-Mejtin," beda d-diskors Dr Trump. Kos tassew! Lanqas kont intbaħt għall-ewwel bil-konnessjoni. Hekk jew hekk moħħi kien mitluf jixrob dak kollu li kont qed nara madwari. Xi ġmiel ta' post! Xi storja sabiħa għandu pajjiżi! Imma min setgħu kienu dawk in-nies li ħaffru u żejjnu dawn l-inħawi? U għaliex għażlu dil-forma ta' arkitettura u arti biex jidfnu fihom lill-għeżież tagħhom? F'mument minnhom Dr Trump għaddiena minn quddiem fetħa li kienet tagħti fuq waħda mill-ifjen partijiet tal-Ipoġew. "Ittawwlu ġewwa u immaġinaw x'seta' ġie f'moħħ dawk li aċċidentalment kienu qed iħaffru f'dawn l-inħawi u sabu ruħhom f'dan il-post," issuġġerilna l-arkeoloġist. Hekk għamilna u hekk kif miss lili ma stajtx ma nimpressjonax ruħi. Ħassejt emozzjoni stramba, bħal ċertu żvolġiment ta' għerf antik u b'ċarezza fhimt x'setgħu ħassew dawk l-ewwel Maltin li skoprew dal-lok filwaqt li b'xi mod qabbilt l-istess esperjenza ma' dik ta' Howard Carter hu u jixgħel is-sulfarina u mid-dlam tfeġġ quddiemu l-ewwel immaġni tal-qabar tal-farawni Eġizzjan, Tutankhemun. Dan hu l-ġmiel u s-seħer tal-arkeoloġija. Fuq kollox meta tagħraf li bini meraviljuż bħal dan jinsab f'pajjiżek, trid jew ma tridx tħossok kburi li int Malti. Fl-istess waqt tant apprezzajt nisma' t-tifħir u nara l-imħabba li Dr Trump għandu lejn l-arkeoloġija ta' pajjiżna li ma flaħtx ma nisraqlux erba' kelmiet sabiex inkun nista' nwassalhom lilkhom. Dr David H Trump huwa popolari sewwa f'pajjiżna, probabbilment l-aktar minħabba x-xogħol siewi li huwa għamel fis-sit arkeoloġiku ta' Skorba. Kiteb ukoll numru ta' kotba dwar l-arkeoloġija ta' pajjiżna fostom Malta: Prehistory and Temples u Cart-Ruts and Their Impact on the Maltese Landscape. Kont kurjuża biex insir naf x'kien li ħajjru għall-arkeoloġija? "Kelli sbatax il-sena u kienu jinteressawni diversi suġġetti, fostom l-arkeoloġija. Imma mbagħad seħħew żewġ affarijiet li kaġun tagħhom sibt ruħi nistudja biex insir arkeoloġist. L-ewwel esperjenza kienet f'Essex, l-Ingilterra fejn kont noqgħod jien. Hemmhekk kien hemm soċjetà ta' xi dilettanti li kienu qed jiskavaw il-fdalijiet ta' sit Ruman. Jien u missieri ngħaqadna magħhom biex ngħinu fit-tħaffir u mill-ewwel ħassejt dik iċ-ċertu ġibda għal dax-xogħol. Imma aktarx, l-aktar fattur importanti kien meta William A Foyle li kien kollezzjonista tal-kotba, ġentilment offrieli li noqgħod nara l-kollezzjoni privata tiegħu. Kienet opportunità inkredibbli fejn kelli ċ-ċans naqra kotba ta' valur kbir. L-aktar xkaffa li laqtitni kienet dik ta' sensiela ta' kotba ta' Sir Arthur Evans li kienu jitrattaw il-palazz ta' Minos fi Knossos, il-Greċja. Bdejt naqra ktieb ktieb u meta wasalt fl-aħħar wieħed, kont diġà sirt arkeoloġista." Allura kif eventwalment sab ruħu jaħdem f'Malta? "Meta kont student, fl-Università kienu jħajjruna ħafna biex nipparteċipaw kemm nistgħu f'diversi skavi, possibilment madwar id-dinja. Għall-ewwel mort l-Irlanda u Denmark imma minħabba l-kotba ta' Evans kont nixtieq ħafna nara x'kellha x'toffri l-arkeoloġija tal-Mediterran. Għaldaqstant meta sirt naf li ħabib tiegħi kien qed jorganizza xi skavi f'Malta ħtaft iċ-ċans li ningħaqad miegħu. Prinċiparjament t-tħaffir li għamilna kien fil-Ġgantija. Kumbinazzjoni ftit tal-ġranet ilu ġiet f'idi l-ittra li kont bgħatt lil ommi mir-Rabat, Għawdex fl-Għid tal-1954 fejn irrakkuntajtilha kif kont issaħħart wara l-ġmiel ta' Malta u Għawdex. Imħabba li baqgħet f'qalbi sa llum tant li ma nixba qatt inżur dawn il-gżejjer." Bejn l-1958 u l-1963 Dr Trump reġa' sab ruħu f'pajjiżna, did-darba fir-rwol ta' Kuratur tal-Arkeoloġija fil-Mużew Nazzjonali ta' Malta. "Il-Kaptan Charles George Zammit kien għadu kif laħaq Direttur tad-Dipartiment tal-Mużewijiet Nazzjonali u allura kien marbut b'ħafna xogħol amministrattiv. Konsegwentement ma setax jieħu ħsieb il-materjal arkeoloġiku Malti u għalhekk kellu jfittex arkeologu għal dak ix-xogħol. Dak iż-żmien ma kienx hawn Maltin li kellhom il-kwalifiki neċessarji biex japplikaw u b'hekk dħalt jien fix-xena. Kelli ħafna dmirijiet bħala Kuratur fostom waħda minnhom li kienet tgħid li f'dawk il-ħames snin, kelli nħarreġ professjonist Malti biex jieħu l-pożizzjoni tiegħi meta jagħlaq il-kuntratt u dan kien Francis Mallia. Sadanittant għamilt ħafna xogħol fir-rigward tal-esebizzjonijiet u fl-imħażen tal-Mużew. Kont responsabbli wkoll mill-fdalijiet arkeoloġiċi li kienu qed jinstabu waqt xi xogħolijiet ta' tħaffir għall-bini tad-djar jew toroq. Infatti mort diversi drabi fuq dawn il-postijiet sabiex nieħu d-dettalji tagħhom u tal-fdalijiet li nsib u kont anki niġbed xi ritratti sabiex dawn ikunu jistgħu jinżammu fir-reġistri tal-Mużew." Kien anki f'dan iż-żmien li Dr Trump għamel is-sejba tat-tempji ta' Skorba li llum jiffurmaw parti mill-lista tal-UNESCO World Heritage Sites. "Bħala Kuratur, għalkemm ma kienx jifforma parti minn xogħoli, ġietni l-idea li nwettqu xi skavi. Konna diġà għamilna xi skavi fit-Torri Ta' Ġawhar f'Ħal-Safi imma f'Malta kien ilu ma jinstab xi tempju mis-sena 1927; meta Sir Temi Zammit kien ħadem fuq Ta' Ħaġrat. Issa li t-teknika tal-arkeoloġija kienet tjiebet ħafna u kien anki qed jiġi żviluppat il-metodu tar-radiocarbon dating dehrilna li kellna mmiddu jdejna għal xi biċċa xogħol. Għal żmien twil kien magħruf illi fl-inħawi ta' Skorba kien hemm ġebla kbira wieqfa. Fl-1938 il-Kaptan Charles George Zammit, li dak iż-żmien kien Kuratur, mar iżur is-sit u nnota diversi bċejjeċ tal-fuħħar fil-wiċċ tal-art. Ma riedx wisq aktar evidenza biex jobsor li hemmhekk seta' kien hemm xi ħaġa ta' valur. Għaldaqstant huwa ħaffer gandott viċin il-ġebla l-kbira u mmedjatament sab ġebla kwadra b'wiċċ minnhom iddekorat b'diversi ħofor żgħar. Naturalment dak kien sinjal ċarissimu li hemmhekk kien hemm tempju! Iżda sfortunatament ftit taż-żmien wara nqalgħet il-gwerra u ma sar xejn aktar fuq dan is-sit. Dan kien sit li kien qed jitlob bil-ħniena biex jiġi skavat u b'hekk l-għażla tiegħi waqgħet fuqu. Almenu xtaqt nikkonferma jekk dan kienx tempju jew le. Ħsibna li r-risposta kienet ser tasal f'madwar tlett ġimgħat xogħol u mbagħad wara konna ser immorru kollha ferħana lura d-dar. Imma ġara li sena wara sena, bqajna niskavaw għax baqgħu jfeġġu iżjed fdalijiet sakemm finalment b'sorpriża kbira kkonfermajna li mhux talli kellna tempju wieħed imma kellna tnejn! Iżda l-aħbarijiet tajbin ma waqfux, b'waħda mill-aqwa tkun meta morna nħaffru gandott fuq in-naħa ta' wara tas-sit u hemm jitfaċċaw għaxar metri ta' ħamrija mhux disturbata u mogħnija bi fdalijiet preistoriċi ta' żminijiet differenti fejn finalment irnexxielna nsibu l-iktar fdalijiet antiki lokali li jmorru lura għas-sena 5000Q.K. Sejba oħra importanti saret meta morna nħaffru f'għalqa oħra fl-inħawi u hemm skoprejna żewġ lwogi li mill-ammont ta' statwetti li sibna fihom, jindikaw li kienu post ta' adorazzjoni lil xi allat. Issa din kienet evidenza ta' valur kbir għax permezz tagħha stajna nifhmu li quddiemna kellna l-prototipi tat-tempji megalitiċi li nbnew aktar tard. Dan kien ifisser li l-ideat għall-kostruzzjoni ta' dawn it-tempji kienu ġew min-nies tal-lokal u ma kienux ikkuppjati minn postijiet oħra. U allura dak il-post kien qed jurina l-bidu ta' din l-istorja. Investejt ħidma kbira fi Skorba imma dan ma jagħmilx minni xi arkeoloġist brillanti! M'għandi l-ebda problema biex nammetti li fir-realtà kont arkeoloġist kompetenti li l-fortuna daħkitli ħafna. Nemmen li kont sempliċiment fil-post ġust u fil-mument opportun." B'kumbinazzjoni nsir naf ukoll li fi Skorba Dr Trump ma għamilx biss din l-iskoperta' għax hemmhekk huwa sab ukoll lil dik li finalment saret martu! Però did-darba l- arkeoloġist iddeċieda li jħalli lil martu Bridget li hija arkeoloġista wkoll biex tgħidli l-istorja... "Iltqajna l-ewwel darba fil-gżejjer ta' Lipari fi Sqallija meta jiena kont għadni studenta. Flimkien ma' sħabi konna morna hemm biex nistudjaw l-iskavi tal-post u hemm kien hemm ukoll David flimkien ma' Francis Mallia. Imma dak iż-żmien, s'hemm waqfet l-istorja. Imbagħad meta gradwajt xtaqt nipparteċipa f'xi skavi u għalhekk bgħatt diversi ittri lil ħafna arkeologi sabiex nara fejn stajt immur. David irrispondini mal-ewwel u għalhekk ġejt hawn. Minn hemmhekk l-affarijiet għaġġlu ħafna." Issa Dr Trump ma felaħx jirreżisti milli jkomplili r-rakkont hu... "Ġiet taħdem miegħi bħala voluntiera fuq is-sit ta' Skorba. Bdejna l-ewwel kampanja bħala Dr Trump u Ms Wilson u ħmistax il-xahar warażżewwiġna. L-aħħar kampanja spiċċajniha bħala Dr Trump u Mrs Trump u b'Roger żgħir rieqed fil-benniena taħt id-dell ta' wieħed mill-megaliti." It-tnejn qablu li ż-żwieġ bejn żewġ arkeologi huwa ideali. "Peress li dax-xogħol jitlob ħafna sagrifiċċji u jeħodlok ħafna mill-interess tiegħek u minn ħinek, ikun diffiċli mmens għall-arkeoloġist biex jaħdem sewwa jekk is-sieħba tiegħu ma tkunx tista' taqsam dan miegħu. Fil-każ tiegħi marti kienet tiġi taħdem miegħi fuq is-siti u kull fil-għaxija konna noqogħdu nitkellmu fuq is-sitwazzjonijiet u l-problemi li nkunu ltqajna magħhom matul il-ġurnata. Bridget kienet taqra wkoll ir-rapporti tiegħi u tagħtini s-suġġerimenti tagħha. Niggarantilek li mara arkeologa hija ideali meta tkun taħdem f'dal-qasam." Bridget ikkonfermat... "Veru! Hi sitwazzjoni li tagħtik ħafna sodisfazzjon. Qatt ma stajt nimmaġina lili nnifsi nwettaq xi skavi waħdi u għalkemm ħdimt bosta drabi ma' xi arkeologi oħrajn. Però jiena u David niffurmaw tim tajjeb wisq!" U t-tfal tagħhom? Hemm xi ħadd li qabad dil-linja? "Ħadd minnhom u naħseb li jiena għandi parti mir-responsabbiltà għala ġara dan," qalli Dr Trump bi tbissima mqarrba. "Peress li jiena xogħoli kien jinkludi li nieħu n-nies għal diversi mawriet mas-siti arkeoloġiċi, meta żżewwiġna u kellna t-tfal, spiss kellna neħduhom magħna għax ma kellnix għażla oħra. Niftakarhom ċari jgħiduli "Le! Tgħidilnix li ser immorru nżuru xi mużew ieħor!" Films bħal Indiana Jones tawna impressjoni partikolari dwar x'inhu arkeologu. Imma kemm minn dan huwa verità? "Għall-kuntrarju ta' kif jaħsbu ħafna, aħna ma nkunux qed infittxu t-teżori imma l-informazzjoni. Għalkemm ngħiduha kif inhi, jekk insibu xi teżor, mhux ser narmuh tafx? Mela ħa ngħidlek x'ġara darba... Konna qed inħaffru fit-torri Ta' Ġawhra f'Ħal Safi meta f'ħin minnhom insib misluta tad-deheb fl-irmied li kont qed infittex fih. Dik kienet l-unika darba li sibt id-deheb f'idi u nassigurak li ma warrabtux. Ftit qabel fuq it-tarġa tal-bieb sibna żewġ bramel żgħar tal-bronż maqluba fuq naħa waħda u mgħattna għax waqa' fuqhom is-saqaf. Minn dawn is-sejbiet stajt nipprova nibni storja ta' x'seta' seħħ dakinhar: mela, ingħata l-allarm li l-bini kien qed jaqbad. Il-mara li kien hemm fid-dar ħatfet malajr il-kaxxa tal-ġojjelli u ġriet biha l-barra. Imma fil-bieb waqgħet fil-bramel, il-kaxxa nfetħet beraħ u l-ġojjelli waqgħu fl-art. Il-mara ppruvat tiġborhom kollha imma fin-nugrufun u l-ħruq, f'ċertu punt beżgħet għal ħajjitha u telqet il-misluta hemm. Ftit mumenti wara waqa' s-saqaf u għaffeġ il-bramel taħtu." Akkost li għalaq id-79 sena, il-passjoni ta' David lejn l-arkeoloġija għadha ħajja mmens. Huwa saħaq li sakemm jibqa' b'saħħtu ma kienx beħsiebu jieqaf jaħdem f'dal-qasam. "Tant hemm affarijiet x'tiskopri li das-suġġett ma jispiċċa qatt. Infatti kif issolvi mistoqsija, jinqalgħu tlieta oħra u jkollok terġa' tirrifletti mill-ġdid fuq il-konklużjonijiet li kellek qabel. Imma dak hu l-ġmiel tas-suġġett għax jekk ikollok risposta għal kollox u jispiċċa dak is-sens ta' misteru, indubbjament l-interess jintilef." Staqsejtu fl-opinjoni tiegħu x'potenzjal jaħseb li għandu pajjiżna fil-qasam arkeoloġiku u kemm jidhirlu li qed ingawdu minnu? Hawn Malta intom għandkom l-eqdem tempji fid-dinja magħmula minn ġebel wieqaf waħdu. Għandkhom siti li ġġib għajnejk wara widnejk għall-uniċità u l-ġmiel tagħhom. Fil-fatt fl-opinjoni tiegħi Malta għandha tkun kontinwament mifqugħa bl-ammont kbir ta' turisti li jżuruha, jekk xejn minħabba dawn is-siti. Iżda mhux il-każ! Għala?" Hawnhekk David urieni xi supplimenti minn gazzetti barranin li kienu qed jirriklamaw lil Malta bħala post ta' btala. F'daqqa t-ton tiegħu nbidel u saħansitra beda jitmasħan. "Temmini jekk ngħidlek li f'dawn il-paġni kollha mimlija b'materjal ta' riklamar għal Malta, ma ssibx tagħrif dwar is-siti arkeoloġiċi tagħkom, jew jekk issib, jingħad kollox f'sentenza waħda biss? Dawn huma teżori nazzjonali! Għala ma tiftaħrux bihom? Minn stħarriġ li sar fl-2009 fl-Ingilterra nstab illi r-raġuni prinċipali li tiġbed għadd ta' turisti lejn il-pajjiż kienu l-mużewijiet, il-galleriji tal-arti u s-siti storiċi. Infatti f'dik is-sena 6.4 miljun turist żaru monumenti u bini reliġjużi fl-Ingilterra, 5.8 miljun żaru l-kastelli u 5 miljuni oħra żaru djar storiċi. Kemm minn dawn setgħu ġew f'pajjiżkhom ukoll? Inħoss li dawk li huma responsabbli mir-riklamar relatat mat-turiżmu f'dan il-pajjiż jonqsu ħafna meta jħallu barra informazzjoni bħal din. Dawn huma kollha opportunitajiet mitlufin li jafu jqallgħu flejjes kbar lil pajjiżkhom. Huma wkoll okkażjonijiet misruqa lil dawk li jinteressaw ruħhom f'dal-qasam imma ma jafux x'hawn f'dawn il-gżejjer għax kieku jiġu sparati hawn. Il-wirt arkeoloġiku tagħkom huwa xi ħaġa li messkhom issemgħuh mal-erbat irjieħ tad-dinja. Għaliex mhux qed isir dan? L-arkeologi għamlu l-parti tagħhom: skavaw is-siti, ippreżentaw is-sejbiet tagħhom fil-mużewijiet u ppreparaw rapporti dettaljati fuq ix-xogħol li sar. Issa jmiss lill-Awtorità tat-Turiżmu biex tagħmel il-parti tagħha ħalli dan it-teżor nazzjonali Malti jsir magħruf ma' kulħadd. Hemm ħafna x'jista' jsir biex jinġibdu t-turisti lejn Malta. Il-fdalijiet tagħkom tant huma uniċi li tassew m'għandux ikun hemm l-iċken diffikultà biex tiġbdu l-barranin lejhom. Però barra minn hekk, hemm xi ħaġa oħra li nixtieq nara sseħħ f'dan il-pajjiż – li tressqu lil Maltin stess lejn dawn is-siti. Nemmen li għallinqas kull Malti għandu jżur almenu s-siti arkeoloġiċi maġġuri kollha u l-Mużewijiet Arkeoloġiċi ta' Malta u Għawdex imqar darba f'ħajtu. Dan hu l-patrimonju tagħkom u intom tridu tkunu kburin bih prinċiparjament. Għax huwa dan li jagħmilkhom Maltin u huwa dan li jagħmilkhom tant kburin b'pajjiżkhom!" L-attivitajiet ta' Festival Mediterranea 2010 ser ikomplu sas-Sibt 27 ta' Novembru 2010. Għal aktar informazzjoni tistgħu ċċemplu fuq 21550985 jew 99883007. (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-7 ta' Novembru 2010) arkeologija Ggantija Kuratur tal-Arkeoloġija Mużew Nazzjonali ta' Malta tempju Torċa Torri Ta' Ġawhar Ħal-Safi
SERENDIPITY