"Il-kelma KALENDARJU hi mnissla mill-kelma Anglo-sassona " Calendi " li tfisser xahar għax probabbilment iż-żmien jitkejjel bix-xahar; iżda llum din il-kelma tfisser ukoll il-metodu li bih titkejjel il-ħarba taż-żmien. Kitba ta' Toni Calleja. Dan l-artiklu deher ori[inarjament fl-Imnara Vol 9(2010) Nru. 3 Nistgħu ngħidu li l-ġnus iċċivilizzati kollha jimxu fuq il-kalendarju Gregorjan, għad li matul iż-żmien l-imgħoddi, ġnus differenti kienu jużaw għamliet oħra ta' kalendarju, u għalhekk minn dejjem kien diffiċli biex iġġiegħel il-ġnus kollha jinqdew b'kalendarju wieħed li jgħodd għal kulħadd. Kulħadd jaf kemm il-kalendarju hu ta' ħtieġa kbira għall-liturġija tal-Knisja. Infatti, ċ-ċelebrazzjonijiet tal-festi tal-Insara, tal-Lhud, u mqar il-pagani wkoll jiddependu mill-kalendarju. Għalhekk mhux għaġeb li ta' sikwit niltaqgħu mal-kwistjoni tal-kalendarju fl-istorja tal-Knisja. Fl-ewwel Konċilju Ekumeniku, dak ta' Niċea, Bitinja, fl-Asja Minuri, li sar fis-sena 325, aktar minn tliet mitt isqof studjaw din il-kwistjoni bl-Imperatur Kostantinu bħala medjatur. Skont ma wieħed jifhem, l-Insara kienu diġa qablu fuq jum Il-Għid – il-qawmien ta' Kristu mill-mewt. Il-Papiet ukoll taw importanza lil din il-kwistjoni tal-kalendarju, u l-Papa Ljun X kiteb lill-Imperatur, lill-Universitajiet, u lill-Isqfijiet, u ħeġġiġhom biex jistudjaw u joħolqu kalendarju aktar eżatt. Ir-riforma fil-kalendarju seħħet f'jiem il-Papa Girgor XIII billi waqqaf kummissjoni ta' studjużi Taljani u ta' nazzjonijiet oħra taħt il-presidenza tal-Kardinal Sirleto sabiex teżamina d-diversi riformi proposti. Wara ħafna diskussjonijiet u korrezzjonijiet, ġiet approvata l-proposta tal-mejjet Luigi Giglio (jew Lilius) ippreżentata lill-kummissjoni minn ħuh Antonio nhar l-14 ta' Settembru, 1580. Il-Papa Girgor approva r-riforma tal-kalendarju bil-Bolla Inter gravissinas tal-24 ta' Frar, 1581, kalendarju reformat li għadu jintuża sa llum kważi minn-nazzjonijiet kollha." (1) Interessanti li nirrimarkaw li fuq l-imsemmija kummissjoni maħtura mill-Papa Gregorju XIII sabiex joħroġ kalendarju ġdid kien hemm ukoll wieħed Malti: ċertu Leonardu Abel (forsi l-Abela ta' llum). Jingħad li dan il-kompatrijott tagħna sab postu l-aktar minħabba li kien jitħaddet sew bl-Għarbi. Kien hu li ried jawtentika u jixhed il-firma tal-Patrijarka Sirjan, ċertu Injazju minn Antijokja, Nisrani Ġakbin li kien wasal Ruma fl-1557 sabiex ifittex rikonċiljazzjoni personali mal-Knisja Rumana. Meta l-Patrijarka ġie emnut, instab li kien espert tal-matematika u l-mediċina, u għall-imsemmija kummissjoni sewa ċ-ċapep biex wassal l-ideat tal-Lvant fuq l-astronomija fl-istudju tal-kalendarju. L-EWWEL ALMANAKKI F'MALTA Fil-Bibljoteka ta' Malta hemm ġabra sabiħa ta' almanakki antiki. Ma jistax ikun ikkonfermat kemm il-kollezzjoni hija sħiħa. Jista' jkun li hemm familji privati li għandhom kalendarji jew almanakki aktar antiki minn dawk li hemm fil-bibljoteka. Ta' min ifakkar li l-Liġi tal-Istampa li tobbliga li tingħata kopja b'xejn lill-Libreriji Pubbliċi ta' xogħlijiet letterarji stampati u ppubblikati f'dawn il-gżejjer ma daħlitx qabel l-1925. (2) Kitba li ċertu korrispondent kiteb f'ġurnal ta' aktar minn nofs seklu ilu tgħid li: " Minħabba f'hekk ma nistgħux ngħidu sewwa liema kien l-ewwel kalendarju li deher hawn Malta, la darba qatt ma sar tiftix serju ". Is-sinjur jissokta jgħid li: "L-iktar kalendarju antik li stajna nsibu fil-bibljoteka huwa kalendarju tal-Ordni ta' San Ġwann għas-sena 1776. Dan il-kalendarju miktub bil-Latin, kien għall-użu tal-Knisja ta' San Ġwann. Il-kalendarju jġib l-isem tal-Gran Prijur tal-Ordni li f'dak iż-żmien kien Fra Giovanni Domenico Mainardi u ġie stampat minn Giovanni Mallia, l-istampatur ewlieni tal-Gvern ta' dak iż-żmien". Kalendarju ieħor maħruġ mill-Gvern, huwa dak tas-sena 1805, fi żmien il-Kaptan Alexander Ball, li kien Kummissarju jew Gvernatur ta' Malta u fir-renju tal-Maesta' Tiegħu r-Re Ġorġ III. L-EWWEL KALENDARJU BIL-MALTI L-istoriku Pietru Pawl Castagna (1827-1907) fil-ktieb tiegħu tal-istorja, Lis storia ta Malta bil-gzejjer tahha , jgħidilna li l-ewwel kalendarju bil-Malti kien dak tas-sena 1861. (3) Dan il-kalendarju, jew aħjar, almanakk, jixbah ħafna lill-almanakki profetiċi li sa bejn wieħed u ieħor nofs is-seklu għoxrin ħarġu minnhom bil-gzuz minħabba li kienu popolari ħafna. Fl-ewwel faċċata ta' dan l-ewwel kalendarju Malti nsibu dan it-tagħrif: " Kalendarju magħmul bis-sewwa u bid-dnewwa skond il-pinna tas-Sur Alarju. Sena elf tmien mija wieħed u sittin, jum tliet mija ħamsa u sittin ". Ġewwa, fil-bidu, l-awtur, is-Sur Alarju, li minn kitbiet oħra nafu li kien l-istoriku P.P. Castagna nnifsu, kiteb: " Huwa użu fin-nazzjonijiet li kull sena jistampaw almanakki bil-lingwa tagħhom biex jifhmu kull min jaqrah. Aħna Maltin biss bqajna lura mingħajr qatt ma kellna Almanakk bil-lingwa tagħna miktub. Ħaġa ġdida, imgħarrqa kemm tkun, dejjem xi ftit tingħoġob, billi oħra bħala qabel ma tkunx saret. Għaldaqstant jien qbadt il-pinna f'idi u minn fuq Chiaravalle, Barba-Nera u Kalendarju ieħor mort iffurmajt għall-ewwel darba dan l-Almanakk Malti ". Il-poplu Malti, għax ma jemminx biżżejjed fih innifsu, huwa mmassmat li dak kollu li hu Malti mhux tajjeb…ta' barra aħjar! Għandu jkun li din il-massma kienet invoga wkoll fiż-żmien li ħareġ dan l-almanakk Malti, għax is-Sur Alarju temm id-daħla tiegħu billi b'mod supperv qal espressament: "Min iridu jixtrih, Min ma jridux iħallih". IL-KALENDARJI GĦAWDXIN Minn riċerka li għamilt, l-ewwel kalendarju purament Għawdxi li rnexxieli niskopri kien dak maħruġ minn Patri Oderiku Grima O.F.M. (Tal-Mimm, 1889-1964). Dan ix-xogħol, maħruġ bl-isem Almanac Profeticu ta L'Astronomo Gozitano ghal Malta u Ghaudex , kien ippubblikat l-ewwel darba fl-1929. L-almanakk, li mhux ippaġinat, kien stampat f 'The New Art Press ta' 208, Triq il-Prinċep ta' Wales, Tas-Sliema, Malta. L-"Almanakk tal-Patri" kien jinbiegħ 2 soldi (8m jew Ewro 0.019), u skont tagħrif ippubblikat fil-ħarġa 9 (1937), kellu ċirkolazzjoni ta'…" x-xogħol tagħna huwa minn 15,000 sa 20,000 bil malti biss … " L-ewwel ħarġa ma fihiex editorjal, biss tintroduċi lilha nfisha permezz ta' poeżija (sic) li mhix iffirmata. L-ewwel strofa tgħidilna hekk: Dan l-almanakk ġdid fis ilkoll fittxu, Għaliex hu l-isbaħ, minn kollox fih, Għall-ewwel sena sejjer jidhrilkom, Għalhekk nittama żgur tifirħu bih. It-tieni almanakk Għawdxi kien dak maħruġ mid-Dar ta' San Ġużepp, Għajnsielem, għas-sena 1937, fi żmien meta d-Direttur kien Dun Ġużepp Galea Rapa. Fl-ewwel ħarġa, l-kalendarju jfisser l-iskop tat-twaqqif tiegħu: i) Biex naktghu ix-xeuka ta bosta minncom u incunu nistghu fl'istess ħin natu f'idejn il-Cappillani u il poplu dac collu li jitolbu id-degrieti tal Conciliu N.ri 213 u 258 cioe' pubblicazioni ta festi, indulgenzi, saum, u astinenzi li jakghu ma tul il-gimgha. Hsiebna gbarna collox f'dan id-daksxejn ta Almanacc li keghdin nipprezentau kuddiemcom għall-euuel darba … " ii) Biex icun bhala tifchira tal hidma taghcom il-ghaliex jitkellem mill-hajja tad-Dar ta San Giusepp, u ghalhecc ta cull jum meta tharsu lejh ifaccarcom fl'imsejcnin iltima li hemmhecc jinsabu migbura, taht il patrocinju ta San Giusepp. L-Almanakk tad-Dar ta' San Ġużepp dam joħroġ sa l-1994. Floku, jekk nistgħu ngħidu hekk, bejn l-1998 u l-2006, ħareġ L-Almanakk Għawdxi, pubblikazzjoni tal-Caritas Għawdex, b'Dun Manwel Curmi bħala Direttur. Intant fl-1937, hawn Għawdex ħareġ ukoll almanakk ieħor mill-aħwa Ġużepp u Ġorġ Cefai ( Booksellers ) tar-Rabat t'Għawdex. Kien stampat fl-istamperija Chretien & Co . ta' Strada Fianco , il-Belt Valletta. X'aktarx li ma kienx ippubblikat għajr f'okkażjoni waħda. Rari ħafna. (1) Sinteżi minn konferenza dwar ir-riforma fil-Kalendarju, mogħtija mill-Profs. S.S.D. (Vat.) fit-Teatru tal-Universita Rjali ta' Malta nhar it-03.05.1962. (3) Xi storiċI jgħidulna li l-ewwel kalendarji bil-Malti kienu dawk it-tnejn maħruġa mis- Societa Economico Agraria , taħt l-isem ta' Calendarju tal-Bidwi għas-snin 1849 u 1850 rispettivament. Pero għall-eżattezza rridu ngħidu li dawn kienu bilingwali: bil-Malti u bit-Taljan. Ta' Castagna kien f'ilsienna biss u għalhekk bir-raġun jiftaħar li l-ewwel kalendarju nil-Malti kien dak tiegħu.