F'din is-sensiela ta' artikli qegħdin induru mal-gżejjer Maltin infittxu dawk il-blatiet, skollijiet u gżejjer żgħar oħra li għandna fil-baħar ta' madwar Malta u Għawdex biex nirreġistraw it-toponomi – jiġifieri l-ismijiet tal-irdumijiet, għerien, ħofor, nixxiegħat, li hemm fuqhom, u kull isem li nafu bih u li ingħata mis-sajjieda, baħħara, u nies oħra li minħabba xogħolhom ikun midħla ta' kull rokna ta' dawn il-gżejjer żgħar. Kitba ta' Arnold Sciberras u Jeffrey Sciberras. B'xorti ħażina, ħafna nies fostna, speċjalment dawk li jaqilgħu ħobżhom mill-industrija tat-turiżmu, jħossu li jistgħu jivvintaw l-ismijiet huma bl-Ingliż, u dawn l-ismijiet jispiċċaw biex jaqilgħu 'il barra l-isem Malti, bħalma ġara fil-każ tal- Blue Lagoon, Blue Grotto, Manoel Island, Pretty Bay, Crocodile Rock , u ħafna ismijiet oħra. Jekk hemm isem bil-Malti, m'għandux jinħoloq ieħor barrani; imma fejn m'hemmx isem, jew l-isem mhux magħruf, il-proċess ta' tismija jista' jkompli għaddej. Irridu ngħidu mill-ewwel li bnejna fuq ix-xogħol li diġa sar qabilna. L-artikli li diġa ppubblika Alex Camilleri jiswew mitqilhom deheb, u fir-riċerka tiegħu, Camileri nkluda t-tagħrif misjub fil-kitba antika, bħal fil-każ ta' De Soldanis, Gian Franġisk Abela, u Pietru Pawl Castagna; imma wkoll dak li kitbu nies bħal Joe Zammit Ciantar u Anton F. Attard. Fi żmienna wkoll, Simon Salafia qed jagħmel ħafna riċerka fuq l-ismijiet tal-widien ta' Malta u Għawdex. Aħna qed nimxu fuq il-passi ta' dawn kollha, għax ix-xogħol ta' tiftix ma jieqaf qatt, u qed inżidu ismijiet li ġbarna aħna minn għand sajjieda u nies tal-baħar li tkellimna magħhom. Grazzi kbira tmur għal Esther Scberras, li mingħajrha l-affarijiet ikunu ferm aktar diffiċli. Ġużi Gatt ukoll kellu sehem kbir biex tfasslu dawn l-artikli u biex qed jiġu ppubblikati. Il-ħajr tagħna jmur ukoll lil Karmenu Pace. IL-ĠEBLA TAL-ĠENERAL Fit-taqsima ta' qabel din konna għidna li SKOLL għandu jingħad għal kull blata li, jew tkun ftit 'l isfel taħt wiċċ il-baħar, u li allura hi wkoll ta' periklu għall-baħħara; jew inkella skoll tista' tkun blata li tixref 'il fuq, ftit jew ħafna, imma minħabba l-post fejn tkun, il-baħar jaħkimha u jiddominaha b'mod li l-ebda ħajja li tgħix fuq l-art ma tkun tista' tgħix fuqha; Il-ħajja ta' fuqha tikkonsisti biss minn ħlejjaq tal-baħar bħal imħar, ħażiż, u ħaxix ieħor tal-baħar. Imma meta din il-blata tkun kbira biżżejjed, jew qiegħda f'post fejn tista' tħaddan fiha xi flora jew fawna tal-art, din għandha tissejjaħ ĠEBLA. Dan l-isem ikun jaqbel ma' ismijiet oħra li diġa ingħataw minn missirijietna – bħall-Ġebla tal-Ħalfa, il-Ġebla taċ-Ċawl, u l-bqija. Il-Ġebla tal-Ġeneral hi l-ikbar waħda minn fost dawk kollha li jdawru l-gżejjer Maltin. Fuqha jikber il-famuż Għerq Sinjur. Jgħidu li l-Gran Mastru Pinto kien ordna li jillixxaw il-ġnub ta' din il-ġebla biex ħadd ma jkun jista' jitla' fuqha, jekk mhux minn qoffa perikoluża, imdendla bil-ħbula bejn il-Ġebla u l-art. Illum, il-Ġebla tal-Ġeneral hi riżerva naturali. L-ewwel disinn li għandna juri l-Ġebla tal-Ġeneral kif tidher min-naħa tal-parkeġġ tad-Dwejra. Jiġifieri tidher parti minn Ras id-Dwejra, li qed tgħatti n-naħa t'isfel tal-Ġebla tal-Ġeneral. Hawnhekk jolqtuna xi ismijiet li nafu bihom minn din-naħa: It-Taraġ It-Taraġ : Kif diġa għidna, il-Kavallieri kienu żammew lin-nies milli jitilgħu fuq dil-gżira jekk mhux indendlin minn qoffa perikoluża imma li kienet twassal għall-quċċata. Fil-post li qed nindikaw hemm taraġ maqtugħ fil-blat. Jidher li il-qoffa kienet twasslek s'hemmhekk, imbagħad trid tkompli titla' l-fuq bit-taraġ. Fl-istess post jidhru xi ħoloq, x'aktarx dawk li magħhom kienu jintrabtu l-ħbula li magħhom kienet imdendla l-qoffa. Il-Foss u l-Fugass : Irridu ngħidu mill-ewwel li l-fugass huwa biss laqam, għax il-ħofra li hemm mhix fugass ta' veru. Imma billi minnha, f'ċerti kurrenti u rjieħ jinstema' ħiereġ bħal tqarmiċ u ħsejjes oħra, ħadet dak l-isem. Min-naħa l-oħra, il-foss jidher li hu maqtigħ b'id il-bniedem, u mhux ħaġa kbira biex din l-ispeċi ta' trinka ta' ftit metri, inqatgħet apposta biex tfixkel it-tlugħ fuq il-ġebla. Sebħ it-Tieqa : Naċċetta li dan l-isem jinħass ftit stramb, imma ngħid mill-ewwel li f'parti oħra tal-Ġebla hemm isem ieħor jixbħu – Sebħ Sqallija, u kif se naraw meta nitkellmu fuq Kemmunett, hemmhekk hemm post li jissejjaħ Lemħet Għawdex. It-tifsira li tawni ta' Sebħ it-Tieqa hi li minn dik ix-xaqliba (kont) tista' tara t-Tieqa tad-Dwejra, li altrimenti tkun mgħottija mill-blat għoli ta' max-xatt t'Għawdex. Id-disinn li jmiss juri l-Ġebla tal-Ġeneral min-naħa ta' barra, fuq il-baħar. Sebħ Sqallija Sebħ Sqallija : Hawnhekk għandna l-isem l-ieħor li diġa semmejna. It-tagħrif li għandi jgħid li minn dak l-għoli, meta l-kundizzjonijiet meteoroloġiċi jkunu kif għandhom ikunu, tkun tista' tilmaħ lil Sqallija fil-bogħod. Nafu li l-aħjar post biex tara lil Sqallija hu min-naħa taż-Żebbuġ, Għawdex, imma l-Ġebla tal-Ġeneral hi għolja sewwa, u jekk tħares fid-direzzjoni t-tajba mhux ħaġa kbira biex Sqallija tidher sew ukoll. Nifhmu li biex tara lil Sqallija trid tkun fil-għoli fuq din il-ġebla, meta diġa għidna li l-Kavallieri kienu għamlu minn kollox biex ma jħallux in-nies jitilgħu. Imma fuq dan nerġgħu nitkellmu meta naslu għal post ieħor fuq din il-ġebla. Il-Gallarija : M'hemmx dubju li xi ismijiet ikunu eqdem minn oħrajn. Bin-numru kbir ta' inġenji tal-baħar iħufu ma kull rokna tal-gżejjer, mhix ħaġa kbira biex jinħolqu ismijiet "moderni" li jingħataw min-nies ta' żmienna. Imma wara kollox, anke l-ismijiet aktar qodma wkoll ingħataw minn sajjieda u baħħara li nnutaw ċerti fattizza u laqqmu l-post għalihom. L-isem il-Gallarija nissuspetta li hu xi isem ftit iktar "modern", imma m'għandi l-ebda prova ta' dan, u jista' jkun isem qadim. Hu x'inhu, l-post ismu miegħu u mhux diffili biex tifhem il-għala l-post jismu hekk. L-Għar ta' Wara : Id-disinn tagħna juri l-ġebla minn dik li tista' tissejjaħ in-naħa ta' wara. F'dik ix-xaqliba hemm għar, li jissejjaħ ukoll l-Għar ta' Wara. L-aħħar disinn juri l-ġebla min-naħa opposta tad-disinn ta' qabel. Din id-darba qed inħarsu min-naħa tal-art. Il-Ponta ta' Fuq : Dan l-isem ma naħsibx li għandu bżonn iktar spjegazzjoni. Għar iċ-Ċief : Nistgħu ngħidu li dan hu post ieħor li "ismu miegħu". Iċ-ċief jidhru li jħobbu jistkennu fuq din ix-xaqliba tal-Ġebla tal-Ġeneral. Għar Għassa / Il-kamra tal-għassies Raba' Għerq Sinjur : Dan l-isem ħaqqu kumment. Diġa għidna li biex toħloq ismijiet bħal "Sebħ it-Tieqa" u "Sebħ Sqallija" trid tkun fil-għoli fuq il-ġebla, u dan meta għidna li l-Kavallieri ma kienu jħallu lil ħadd jitla'. Imma l-qoffa ma kinitx hemm għalxejn, u xi ħadd, bil-permess tal-awtoritajiet, kien jitla' fuq il-ġebla. Il-kelma "raba'" tistona ftit għall-ewwel għax raba' hi art agrikola, u fuq dik il-ġebla m'hemmx raba' jinħadem. Imma min kellu l-permess jitla' fuqha kien jagħmel dan biex jiġbor il-famuż "Għerq Sinjur" li kien jikber appuntu f'din il-parti tal-ġebla. Bi ftit tal-immaġinazzjoni wieħed jista' jistħajjel li hemm fuq kien ukoll raba' li kont tieħu l-għelejjel minnu. Meta jkollok f'moħħok il-fatt li xi nies xorta kienu anke dari jitilgħu fil-għoli fuq il-ġebla, ismijiet bħal Sebħ it-Tieqa u Sebħ Sqallija jsiru iktar aċċettabbli. Għar Għassa : U biex forsi tkompli ssaħħaħ din il-fehma, ftit 'il bogħod insibu Għar Għassa . Jgħasses biex ħadd ma jitla' bla permess. Jissejjaħ "għar" imma hu kamra mqatta' mill-bniedem fil-blat, post ta' kenn għall-għassiesa. Fil-fatt ġieli jingħad ukoll Il-Kamra tal-Għassies . Il-Jista : Fl-aħħarnett nasla għal post jgħidulu "l-Jista". Hawn xi ħadd li jista' jagħti spjegazzjoni ta' dan l-isem? Jidher li hu isem qadim. Biex niġbru flimkien dak kollu li għidna s'issa, se nniżżlu l-lista' ta' gżejjer żgħar, skolji, u blajjet li hemm fil-baħar madwar il-gżira t'Għawdex. Posthom fuq il-mappa hu indikat bin-numru li tajnihom: Il-Ġebla tal-Barbaġanni Il-Ġebla tal-Ħalfa Il-Ħnejja Il-Ġebla taċ-Ċawl Il-Ġebla tal-Fessej Il-Ġebla tal-Ġeneral Il-Baqra; L-Iskoll il-Kbir; L-Iskoll tad-Dwejra (issa din saret crocodile rock ) Ftit 'il fuq mill-Baqra insibu xi skolji oħra: Fi żmien riċenti dawn tlaqqmu bħala Bears Rocks , u allura nibet l-isem "Malti" – Il-Blat tal-Orsijiet. Imma skont l-artiklu ta' Alex Camilleri msemmi fir-referenzi dawn il-blatiet kellhom isem Malti qabel ma nħoloq dan l-isem modern. Il-blata l-kbira jgħidulha Il-Ġebla jew l-iskoll tal-Melħ . Imma tissejjaħ ukoll " il-Mejda "; u l-Iskoll iż-żgħir ta' ħdejha jissejjaħ " Is-Siġġu ". Ismijiet ħelwin ħafna li mhux ta' min iħallihom jintilfu. Fl-istess ħin, il-Baqra u s-Siġġu huma magħrufa wkoll bħala l-iskoll il-kbir u l-Iskoll iż-Żgħir . Qed inġibu waħda mill-mapep li kienu inklużi fl-artiklu ta' Alex Camilleri. Skont dan il-kittieb, ftit 'il fuq minn fejn tispiċċa l-mappa li qed inġibu hemm skoll ieħor magħruf bħala l-Iskoll ta' Tejtu . Għar Qawqla Mappa li dehret għall-ewwel darba fl-artiklu ta' Alex Camilleri, imsemmi fir-referenzi: REFERENZI: Camilleri A. Id-Dwejra u l-Inħawi ta' Madwarha. Xbieha ewlenija f'ras l-artiklu minn wikimedia commons.