Kitba ta' Ġużi Gatt, miktuba apposta għall-ilMiklem.com. Wasalna fis-sitt xahar tas-sena. Fl-1849 u 1850, għal sentejn fuq xulxin, is- Societa Economico Agraria ta' Malta ħarġet "Kalendarju tal-Bidwi" li kien miktub paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Il-Kalendarju fih ħafna tagħrif bżonjuż u xtaqna naqsmu dan it-tagħrif magħkom. Żidna wkoll xi kummenti min-naħa tagħna , li nittamaw li jgħinu lill-qarrej jifhem iktar il-kitba: ĠUNJU – IX-XAHAR TAD-DRIS Dak li jidher u jsir fil-biedja: Temperatura bejjinija tal-ajru: 23.2 C. Traħħas: In-Naspli Tiżhar: Iil-Ħlewwa, il-Merqtux, l-Għanbaqar, iż-Żinżel, ir-Rummien, ir-Rignu. Issajjar: L-Amarena, iċ-Ċirasa, il-Qamħ, il-Bitravi (pitravi), il-Bajtar ta' San Ġwann, it-Tut, id-Dulliegħ, il-Lanġas, il-Ħlewwa, ll-Fiġel. Ix-Xogħol tal-Bidwi: Fir-raba' Bagħli : Jitħawwel: Il-Pastard qalb il-qoton u l-bħajra. Jitnaqqa u Tirmonda : Il-Qoton. Jinħasad u Jindires: il-Qamħ. Tinqala' : L-irjus tal-Basal, u l-patata. Ix-Xogħol tal-Bidwi: Fir-raba' Saqwi u fil-Ġonna: Jinżara': It-Tut, iċ-Ċewsi (ċawsli), il-Kurrat. Jiddakkar: It-Tin. Jinżabru, Jitlaqqmu, u Jissaqqew: L-Agrumi. Jinġabar: Il-Fosdoq tad-Dud tal-Ħarir, u l-Buttuni tal-Kappar. Proverbji: Tgħoddx tiegħek il-ħlewwa, Qabel ma tkun ġewwa. L-Andar bil-ħalel kbar, Jagħti lin-nies u lill-ħmar. F'Marqad il-mogħoż, ma tiħux żbul, Marqad il-baqar jagħnik sinjur. Riħ ta' siegħa, Inaddaf qiegħa. Osservazzjoni: Meta l-weraq tat-tabakk jibda jisfar, għandu jinġabar. Tibda minn dawk ta' taħt, imbagħad tan-nofs, u fl-aħħar tal-quċċata, għaliex il-weraq tat-tabakk isir ftit ftit. Wara li jinqata' l-weraq, għandu jitqiegħed għal tlieta jew erbat ijiem fuq it-tiben, werqa fuq l-oħra, sa jogħlew xibrejn u kwart, jew xibrejn u nofs, u dan għaliex (hekk) jitbielu u ma jitkissrux meta tmisshom. Wara dan, il-weraq għandu jinxaqq fuq l-għasluġ tiegħu tan-nofs , għal żewġ terzi minn tulu; tibda minn taħt il-għerq. Jindammu f'għesieleġ, u jitqiegħdu fejn għandhom jinxfu. Hemm jitħallew sakemm ma jibqgħux iżjed ħodor, u ma joħroġ iżjed umdu meta tagħfas bejn subgħajk il-għerq fejn hu l-aktar oħxon. F'ġurnata niedja għandu wieħed ilembeb il-weraq f'rombli ta' ratal 'il wieħed; u jqiegħdom wieħed fuq l-ieħor saff fuq saff għoli ta' tlieta jew ħamest ixbar; u tħallihom hekk għal xahar u nofs. La jgħaddi dan iż-żmien terġa' tqanqalhom, iddawwar fuq ir-romblu ta' taħt, u tkabbar il-gziez tiegħu darb'oħra iżjed minn tal-ewwel. Ħalluh issa jsir it-tabakk, għala jisħon u jitjieb, jew jeħżien jekk jisħon wisq. Wara xahar imbagħad għandu jerġgħu jitqallbu darb'oħra il-gziez. Il-lok li fih għandu jsir dan ix-xogħol kollu li semmejna, għandu jkun fil-għoli, f'lok wiesa', u li jaħdem fih ir-riħ. It-twieqi għandhom jinfetħu meta l-ajru mhux niedi. (Mill-ġurnal tal-Ħwejjeġ Utli). IL-KUMMENTI TAGĦNA Billi fuq paġna waħda hemm il-Malti, u fuq l-oħra hemm it-Taljan, nafu li: Temperatura bejjinija : bit-Taljan tiġi temperatura media Traħħas jiġifieri toħroġ il-weraq il-ġdid; tiżhar jiġifieri toħroġ iż-żahar li maż-żmien isiru frott. Ara x'għidna fuq dan is-suġġett fix-xhur ta' qabel. Rignu hi Dan x'aktarx kien jitkabbar fil-qsari, bħan-nagħniegħ, merqtux, tursin, u l-bqija. Jew forsi ftit aktar fil-kobor, bħat-tursin u l-karfus. Ara ftit x'għidna fuq ir-rignu fix-xahar ta' Mejju. Amerena hi mogħtija bħala Amarena bit-Taljan ukoll. Hi dik li bl-Ingliż tissejjaħ sour cherry, tart cherry jew dwarf cherry – Prunus cerasus . Hi għamla ta' ċirasa. Jiena minn dejjem smajt li ċ-ċirasa ma tantx tikber f'Malta, imma l-Kalendarju tal-Bidwi jsemmiha iktar minn darba. F'dan ix-xahar anke jagħżel bejn l-amarena u ċ- ċirasa , għax mid-dehra jqishom żewġ varjetajiet differenti. Anke Pietru Pawl Castagna jsemmiha fil-ktieb tiegħu Lis-storia ta Malta bil-gzejer taħħa . Jgħid: " Iċ-ċirasa hija mfaħħra wisq ukoll għat-togħma tagħha li tagħtina b'varjeta: l- amarasca , il- moscatella , u l- amarena ". F'Malta, fis-selvaġġ, għandna wkoll iċ-ċirasa bagħlija, li hi siġra protetta mill-liġi. Il-lista ta' siġar protetti mill-liġi hi din . Il-fiġel. B'xorti ħażina, dil-kelma qed tintilef u ħafna ma jafux xi tfisser. Fil-kalendarju tal-Bidwi, bit-Taljan il-fiġel ingħata bħala ramolaccio , li bl-Ingliż issibha bħala radish . Issa bil-Malti l-kelma fiġel qalbitielha l-kelma rafanell . Skont l- Enciclopedia Italiana li hemm fuq l-internet, il-kelma rafanello hi: Nome volgare del Raphanus sativus M'għandna qatt inħallu kelma Semitika tintilef u ninbuttaw kelma min lingwa oħra. Radish hi fiġel / fiġla Interessanti li l-Kalendarju jgħid li f'Ġunju "jitħawwel il-pastard qalb il-qoton u l-bħajra. Jidher li b'hekk il-bidwi kien jieħu żewġt uċuħ minn l-istess qasam ta' raba'. Is-sens hu li tneħħi l-weraq u forsi wkoll xi friegħi li jidhrulek li huma żejda biex ix-xitla ssaħħaħ aktar l-għalla tagħha. F'Mejju konna għidna li dan jgħodd għad-dielja, imma skont il-Kalendarju, f'Ġunju dan jgħodd ukoll għall-qoton. Il-Kurrat bit-Taljan hu porro . Bl-Ingliż hi leek . Din il-ħaxixa tal-borma għadha tinbiegħ m'għand tal-ħaxix. M'għandna qatt inħallu l-kelma Maltija tintilef. Bil-Malti, leek huwa kurrat . P. Castagna kiteb hekk: Il-kampanjoli ħaddiema tagħna ma jafux jieklu l-imluħa jekk magħha ma jeħdux kurrata jew basla . Il-kalendarju jsemmi l-Agrumi. Illum ngħidu siġar taċ-Ċitru. Id-dudu tal-ħarir jikber ġo fosdqa . Meta joħroġ, iħalli l-fosdqa vojta warajh. Skont il-Kalendarju, f'Ġunju kellu jinġabar dan il-fosdoq Mela l-Kalendarju qed iqis il-kelma fosdoq bħala l-plural ta' fosdqa. Biex wieħed ikollu sens ta' kemm din il-kelma kienet komuni f'ilsien in-nies (illum kważi trid toqgħod tispjega x'inhi), waħda mis-siġar protetti ta' Malta, li ġejja mill-familja tal-pistaċċi, kienet ukoll magħrufa bħala s-siġra tal-fosdoq ( pistacia therebinthus ) – għax il-frotta tal-pistaċċa toħroġ ukoll minn ġo fosdqa iebsa. Imma anke meta tagħsar l-għeneb għall-inbid, jiġifieri tneħħi l-meraq minn ġol-qoxra tal-għenba, il-kxur vojt jissejjaħ ukoll fosdoq. Minn mindu kont żgħir kont naf li biex tiekol rummien, l-ewwel trid tfesdaqha – toħroġ dawk is-snien ħomor minn ġol-fosdqa tagħhom. Pietru Pawl Castagna, fil-ktieb tiegħu li diġa semmejna qal hekk meta kien qed jitkellem fuq it-tadam: …jittiekel nej malli tibda tisfar il-fosdqa tiegħu. Mela għal Castagna, anke l-qoxra tat-tadam hi fosdqa. U bilħaqq, għal Castagna, dawk li jien sejjaħtilhom "is-snien" tar-rummien jissejjħu il-ħabb – xi rummien ikollu " ħabb kbir u ħelu" . It-terminoloġija ta' Castagna aħjar minn tagħna ta' daż-żmien. L-Andar bil-ħalel kbar . Il-kelma ħalel forsi nafuha aktar bħala "mewġ kbir", "il-ħalel tal-baħar", imma l-ewwel tifsira tagħha, qabel ma tlifna ħafna mil-ħakma li kellhom missirijietna fuq ilsienna, kienet għal dawk il-munzelli l-kbar ta' tagħam – qamħ jew xgħir – imdawra mal-qiegħa lesti biex jindirsu. L-għalqa fejn ikun hemm il-qiegħa mdawra bil-ħalel tal-qamħ lesti biex jibda d-dris tissejjaħ l-ANDAR, u meta l-bidwi jibda' x-xogħol ta' fuq il-qiegħa ngħidu li l-bidwi qiegħed fuq l-andar. Il-Kalendarju juża l-kelma ħalel anke għal dawk il-munzelli tas-silla li dari kienu jinħażnu fuq xi bejt baxx għall-kenn. Mhux kull għalqa u kull bidwi kellu post fejn jagħmel l-andar – jiġifieri jdawwar il-qiegħa. Allura xi għelieqi u rziezet fejn seta' jsir l-andar (jiġifieri ssir il-qiegħa) ħadu huma wkoll l-isem ta' "andar". L-andar bil-ħalel kbar, jagħti lin-nies u lill-ħmar. (ritratt ta'Bernard Agius / Joe Borg) Il-bhejjem ikissru s-sbula u tingħażel mit-tibna (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Pietru Pawl Castagna kiteb hekk fil-ktieb tiegħu li semmejna aktar 'il fuq: It-tagħam li jinżera' f'Ottubru jinħasad għal Ġunju; meta jinxef jintefa' fuq il-qiegħa, u hemm il-bhejjem bil-mixi mdawwar tagħhom, ikissru is-sbula u tintagħżel mit-tibna: xogħol imsejjaħ mill-bidwi tagħna dris ; li mbagħad bil-midra, f'ġurnata tar-riħ, jittajjar, il-qamħ jaqa' taħt, u t-tiben imur mal-ġenb. Iktar ma nkunu, iktar ix-xogħol isir malajr: bagħal, baqra, u tlett iħmir. (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Riħ ta siegħa jnaddaf qiegħa. Bidwi bil-midra (ritratt ta' Bernard Agius / Joe Borg) Importanti li ninnutaw kemm il-Malti li bih hi miktuba l-osservazzjoni hu Malti tajjeb, artiklolat, u m'hemm l-ebda ħjiel li min qed jikteb qed jaqleb kelma b'kelma mit-Taljan, imma qed jaħseb bil-Malti, u għandu vokabularju li llum ngħiru għalih. Ħin minnhom jingħad hekk: … il-weraq għandu jinxaqq fuq l-għasluġ tiegħu tan-nofs, għal żewġ terzi minn tulu; tibda minn taħt il-għerq . Il-kelma għasluġ m'għandiex titħalla tintilef. Fin-nisel tagħha il-kelma għasluġ tfisser zokk ta' siġra li jinqata' imma jkun għadu aħdar jew tari, u li fl-istess ħin hu iżgħar (jew inqas) minn fergħa. Issa l-kittieb qed isejjaħ "għasluġ" anke liz-zokk qasir li kien qed jorbot il-werqa mal-fergħa. Bl-Ingliż jingħad petiole . Fid-disinn t'hawn taħt, l- istem jgħodd bħala għasluġ ukoll. Petiole hu l-għasluġ tal-werqa , u stem hu l-għasluġ tal-fergħa (ara d-disinn t'hawn taħt). Mill-banda l-oħra, biex ma ninsewhiex, għandna ngħidu li z-zokk li jżomm il-fjura, bil-Malti ngħidulu magħseb (bl-Ingliż stalk ). Isajjar il-Bajtar ta' San Ġwann . Ilna ħafna ngħidu li meta l-Kalendarju jgħid "bajtar" ikun qed jirreferi għall-bajtar ta' San Ġwann. Il-bajtar tax-xewk dejjem hu "l-bajtar tal-indja". Pietru Pawl Castagna, li diġa semmejnieh jgħid hekk fil-ktieb tiegħu: Bil-bajtar jifraħ wisq il-poplu baxx tagħna; li għal ħames xhur dejjem jagħti, issa wieħed, issa ieħor; Jibda bil- bajtar ta' San Ġwann , imsejjaħ ukoll tin bajtri , u bil- bżengul ; jgħaddi għat- tin ta' San Sidoru (proprjament tin Zondadari), imbagħad tin abjad , tin iswed – firkizzan , u jispiċċa bil- parsott u bit- tin ġludi ." Dari kellna ħafna kwalitajiet ta' tin, ferm aktar minn dawn t'hawn fuq. Illum ftit fadal. Kellna bżonn naraw li tin ta' San Sidori u t-tin ġludi nerġgħu insibuhom ħalli ma jintilfux. Ġużi Gatt (c)