Wasalna fl-għaxar silta minn din is-sensiela li fiha qed naqbdu, wieħed wieħed, mal-karattri tal-fantasija li jeżistu mistoħbija fl-ilsien Malti u niġbru kulma nafu fuqhom, ħalli ma jintnesewx u jintremew minn moħħna, imma nibqgħu niftakruhom ħalli ngħadduhom lil uliedna. Minn irid jaqra x'għidna fuq il-karattri li ktibna fuqhom qabel, jista' jsib dan it-tagħrif HAWN . Din id-darba jmiss li nitkellmu fuq: IL-WAĦX, GIDMEJMUN, U WAĦX IL-BAQAR Il-kliem ma jaqax mis-sema, imma jkollu storja twila warajh. It-tifsira tal-kliem ukoll tinbidel matul iż-żminijiet u kelma ma tibqax tinftiehem kif kienet tinftiehem qabel. Jekk noqgħodu bil-pinna u l-klamar, u jekk immorru lura ħafna fiż-żmien, il-kelma "il-waħx" kienet tfisser "id-diżabitat", u l-kelma "diżabitat" tfisser post li mhux abitat, jiġifieri fejn m'hemmx nies. Għalkemm f'Malta tal-lum hu diffiċli ferm li ssib ruħek x'imkien fejn m'hemmx nies, b'moħħna xorta għadna nistgħu naslu biex nifhmu xi tħoss meta tkun miexi fil-kampanja, f'xi masġar, f'xi bosk, f'xi ġungla, fuq xi muntanji, f'deżerti, u meded kbar ta' art li fihom tibqa' miexi u miexi u ma tarax ruħ. Jew ġibu quddiem għajnejkom lil xi ħadd li jkun waħdu x'imkien mqar f'xi kamra mudlama, u dan jisma' ħoss stramb…u JITWAĦĦAX . Jibża'. X'jagħmel biex dak il-biża' li ħass imurlu? Jiġri u jħaffef biex isib lil XI ĦADD, mqar jekk ikun f'kamra oħra fl-istess dar. U meta jħoss il-preżenza ta' bniedem ieħor ħdejh, dak li ftit qabel ikun beża' u twaħħax f'daqqa waħda JITWENNES . Il-Kelma jitwennes għandha l-għerq tagħha fil-kelma "nies". Il- WENS hu l-preżenza tan-nies, waqtilli l- WAĦX hu l-assenza tan-nies. Nistgħu nikkonfermaw dan minn dak li xi wħud iqisu li hu l-eqdem dizzjunarju Malti – dak tal-Kavallier Thesan. Għall-Kavallier Thesan, "Waħx" kienet tfisser biss " paura ", jiġifieri biża', imma jżid dan il-qawl: "Aħjar waħxek milli wensek". Dan juri li Thesan kien jaf ukoll li "waħxek" tifisser "in-nuqqas tiegħek" u l-qawl jiġi jfisser "aħjar mingħajrek, milli bik". [1] Ma jistax ikun li l-qawl (jew għajdun) ifisser "aħjar il-biża' tiegħek milli wensek", imma jfisser – aħjar in-nuqqas tiegħek mill-preżenza tiegħek. Mur 'l hemm u tiġix 'l hawn. A.E. Caruana, fid-dizzjunarju tiegħu Vocabolario della Lingua Maltese , li ħareġ fl-1903, jgħid eżatt dak li qed ngħidu aħna – li "waħx" hi l-oppost ta "wens" – u tfisser: asenza completa di gente . [2] Illum, bil-kelma " titwaħħax " in-nies jifhmu l-biża' ta' meta tħossok waħdek. L-ewwel ma tħoss dan il-biża' min-nuqqas ta' preżenza tan-nies hi kull tarbija fid-dinja. It-trabi jibżgħu mid-dlam li joftomhom min-nies ta' madwarhom u jsakkarhom għalihom weħedhom. Il-biża' jitbiegħed meta fil-kamra tinxtegħel mqar xemgħa żgħira, u l-biża' jgħib għal kollox malli jaraw wiċċ ommhom li taħbihom f'ħodonha. Imma l-lingwi tad-dinja għandhom ħabta li mal-milja taż-żmien joħolqu tifsiriet ġodda għal kliem qadim. Fil-Malti, s-sens tal-kelma "titwaħħax" meta tkun waħdek għadu jeżisti u għadu b'saħħtu, imma x'imkien fil-kuriduri tal-istorja kiber is-sens li l- WAĦX hu karattru ieħor bħall- Ħares jew it- Tork tat-Taraġ , li jeżisti u jekk tkun xortik ħażina, tħabbat wiċċek miegħu u tarah. X'aktarx li "t-tort" ta' dan hu Mikiel Anton Vassalli; jew aħjar, it-tort hu ta' dawk l-istudjużi li flew id-dizzjunarju ta' Vassalli u kkummentaw fuqu. Vassalli jinkludi l-kelma "Waħx" fid-dizzjunarju tiegħu u jgħid li kienet tfisser: Orrore, spavento, paura, timore grande, terrore : Fuq dawn diġa tkellimna, u Vassalli jaf bħalna li "waħx" tfisser biża' kbir. Imma Vassalli jagħti wkoll: Waħx il-Baqar , u jgħid li hu Bovis silvestris . Din ma tfisser xejn ħlief "barri tal-foresti", jew "barri selvaġġ". Vassalli kien jaf bl-Għarbi w'allura żgur li kien jaf ukoll li dak l-annimal li bl-Ingliż jissejjaħ Zebra , bl-Għarbi jgħidulu: Ħmar il-Waħx. Imma li kellek taqleb it-tifsira ta' dan l-isem fil-Malti ma tkunx korrett jekk tgħid li l-isem ifisser "ħmar ta' xi mostru", imma jfisser sempliċement "ħmar tad-diżabitat" għax "waħx" tfisser dak li bl-Ingliż jissejjaħ wilderness , mela "ħmar selvaġġ". [3] Il-biċċa, pero, kompliet titħawwad meta Vassalli żied ukoll dawn il-kelmiet: "Waħx ta' lejlet il-Milied", u qal li kien "fantasma" msejjaħ "gewgew". X'aktarx li hawn għandna l-ewwel darba bil-miktub li "Waħx" tirreferi għal mostru jew ħlejqa tal-biża'. Vassalli semma wkoll l-espressjoni: "Ikrah donnu waħx". F'xi żmien lejn it-tieni nofs tas-seklu dsatax, wasal Malta u għex fostna għal xi ftit tas-snin ċertu Pietro Perolari-Malmignati, Taljan li kien ġej minn familja nobbli. Wara li ħalla Malta u reġa' lura lejn art twelidu, dan it-Taljan kiteb ktieb u semmieh Alcune occhiate a Malta . [5] Il-ktieb kien maħsub biex l-awtur iwassal lil ħbiebu Taljani l-osservazzjonijiet li huwa għamel waqt iż-żjara tiegħu f'Malta. L-awtur baqa' mistagħġeb bl-abbundanza ta' stejjer tal-Ħares u l-Waħx ("hhares", "uacse" ) li sema' jingħadu f'pajjiżna u b'kemm in-nies kienet temmen fihom bis-saħħa. Pietro Perolari-Malmignati kien bniedem li jemmen fl-użu tar-raġuni u xi ftit modern anke għal żmienu. Qisu ma setax jemmen illi f'Malta mhux biss in-nies sempliċi tal-irħula, imma anke l-mexxejja tagħhom, speċjalment il-kleru, kienu jgħidu dawn l-istejjer u jemmnu bil-karattri li jissemmew fihom. Minn fost l-istejjer kollha li sema', Perolari-Malmignati għażel tnejn: waħda fuq il-Ħares, u l-oħra fuq il-Waħx. Perolari-Malmignati kellu joqgħod fuq dak li qalulu n-nies, jew għallanqas fuq dak li fehem hu minn dak li qalulu. Qal li "Waħx" hu kull min jitwieled fl-istess jum u fl-istess siegħa tat-twelid ta' Ġesu, jiġifieri, bħal Vassalli, iddeskriva lil-Gawgaw bħala Waħx. Imma talanqas fl-istorja fuq il-Waħx tana deskrizzjoni żgħira ta' dan il-karattru tal-fantasija kif suppost li kien. Skont din l-istorja, il-Waħx kien rah ċertu Pawlu tal-Pariġin, li kellu ħanut fil-pjazza ta' San Pawl, ir-Rabat tal-Mdina. Ta' min wieħed jgħid li lill-Waħx, Pawlu, skont din l-istorja, ma rahx fil-lejl tal-Milied, imma f'lejl ieħor. Lejl wieħed, meta Pawlu kien rieqed f'soddtu, qajmitu l-mara tiegħu, li kienet rieqda ħdejh, għax qalet li minn fejn kienet mimduda setgħet tara qattus kbir iswed dieħel minn tieqa żgħira dritt għal ġol-ħanut. Riedet li żewġha jmur u jkeċċih. Il-ħanut ta' Pawlu kien fl-istess dar fejn kien joqgħod. Pawlu qam bil-kelma t-tajba, niżel isfel u daħal fil-ħanut. Xegħel xemgħa minħabba d-dlam, imma malli xegħilha, xi ħadd nefaħ fuqha u tfihielu. Pawlu ħass il-qattus li kien daħallu fil-ħanut jaqbiżlu fuq dahru, u tant kien tqil li kellu jinżel u jitbaxxa, l-ewwel għarrkubtejh mbagħad kellu jinżel mbe – jiġifieri jimxi fuq idejh u saqajh, bħall-bhejjem. Imma kien kollu ta' xejn, il-qattus sar tant tqil li għaffeġ lil Pawlu tal-Pereġin taħtu, u kellu jinżel żaqqu u wiċċu mal-art. Imn'alla li dak il-ħin daħlet il-mara b'lampa f'idha, għax malli daħal id-dawl fil-kamra Pawlu ma ħassux iżjed il-piż fuq dahru, u seta' jqum fuq saqajh. Imma, madoffi, minflok qattus iswed Pawlu ra bħal ġgant b'ġismu kollu miksi xagħar aħdar twil, bħal tal-mogħoż. F'idu kellu sejf tqil, b'xafra taqta' minn żewġ naħat, li kien qed ixejru fuq rasu qisu kien se jniżżlu fuq ras Pawlu. Imma malli d-dawl tal-lampa waqa' dritt fuqu, l-ġgant reġa' sar qattus, ħarab jiġri minn ġot-tieqa, u għeb. Il-mara ta' Pawlu qalet li ma rat xejn ħlief qattus iswed. [6] Wara Vassalli u Perolari-Malmignati, lill-Waħx semmieħ ukoll Patri Manwel Magri. Xi xjuħ kienu qalu lil Magri li: " Il-Waħx jgħidu li joħroġ billejl meta jmut xi ħadd. Ir-riħa tal-mejjet tiġbdu; huwa għandu għamla ta' kelb ." [7] Xi ħadd ieħor qal lil Magri li f'post magħruf bħala "Il-Borġ tal-Għarus" f'Ta' Durell, kienu jaraw il-Waħx. "Iltqajt miegħu il-Waħx" qalulu, "Irtbatt (mal-art, bil-biża'), Saħħti ħeffett. Beda biċċa abjad, oħra qotni." [8] Kien imiss lil Aquilina u lil Erin Serracino Inglott biex, fid-dizzjunarji tagħhom, jgħidulna x'inhu Waħx. Aquilina jgħid li Waħx hu Ogre, Monster , u a wild animal . [9] Erin Serracina Inglott jgħid li hu "dbiba barrija, annimal selvaġġ li jbeżża', bhima tal-bosk jew tad-deżert, bawbaw, …għamla ta' bdiba selvaġġa tal-ħrejjef li suppost li tidher matul il-lejl tal-Milied u tiekol lil min issib fit-toroq, kawkaw, gawgaw, babaw". [10] Anton F. Attard [11] isemmi wkoll Waħx ieħor: il-Waħx tal-Imbuzzata. [12] Dan il-Waħx jidher li kien magħruf l-aktar in-naħa taż-Żebbuġ, Għawdex. Attard jgħid li l-Waħx tal-Imbuzzata kien "…raġel ikrah u mkemmex. F'ħalqu ma kellux ħlief xi żewġ sinniet kbar u idejh kienu nexfin għuda u subgħajh twal b'difrejn bil-ponta biex bihom jaqbad it-tfal". [13] Il-kitba ta' Anton F. Attard fuq il-karattri tal-fantasija Maltin hi importanti ħafna għall-kultura tagħna, u kienet pijuniera għal żmienha. Imma biex ix-xewqa tagħna li dawn il-karattri tal-fantasija Maltin ikollhom ikonografija stabbilita fuq bażi soda tkun tista' sseħħ, hemm bżonn li nissimplifikaw ftit il-lista ta' ismijiet li għandna. Nixtiequ nissuġġerixxu li bħalma l-erwieħ ta' dawk il-mejtin li jibqgħu jidhru u jbeżżgħu lin-nies ngħidulhom Erwieħ jew Fatati, u kull Ruħ jew Fatat tista' tiddiskrivih bħala Spettru, jew Fantażma; hekk ukoll kull karattru tal-fantasija, kull mostru, kull orku, u kull dragun li xogħlu hu li jbeżża', jista' jissejjaħ Waħx. Hekk jiġi li l-Ors tal-Gandlora hu waħx; it-Tork tat-Taraġ, il-Gawgaw, il-Belliegħa, il-Ħares, il-Ħaddiela, il-Babaw, eċċ., huma kollha Wħux. Allura dak il-Waħx li ra Pawlu tal-Pereġin x'Waħx kien? Id-deskrizzjoni ta' kif ikun il-Waħx li tana il-kitteb Taljan Perolari-Malmignati hi waħda li meta tqis li m'għandniex oħra bħala, tiswa mitqilha deheb. Hu minnu li deffes lill- Gawgaw fin-nofs, imma l-Gawgaw, kif qalilna Vassalli, joħroġ fil-lejl tal-Milied. Perolari-Malmignati, ma qalilniex li dakinhar li Pawlu tal-Pereġin ra l-Waħx fir-Rabat tal-Imdina kien il-lejl tal-Milied. Mhux hekk biss. Il-Waħx li ra Pawlu donnu li kien ġej mir-razza tal-qtates; il-Gawgaw hu iktar marbut mal-baqar u l-barrin. Fil-ktieb tiegħu Mid-Dinja tas-Seħer u l-Folklor [14] , Anton F. Attard isemmi fost l-oħrajn lin- NAWNU , u jgħid li kien "qattus kbir imsaħħar, filli jidher u filli ma jidhirx". In-Nawnu jsemmih ukoll Mikiel Anton Vassalli, imma dan jgħid biss li dik kienet kelma tat-tfal ta' kif jirreferu għall-qattus. [15] Fil-fatt, hekk nafha jien ukoll. Jekk se nqisu lin-Nawnu bħala karattru ieħor tal-fantasija, l-aħjar ikun li nqisuh bħala għamla ta' Waħx li, bħal dak li ra Pawlu tal-Pereġin, għandu mir-razza tal-qtates. B'dal-mod inkunu nistgħu insalvaw kelma oħra u karattru ieħor: GIDMEJMUN . Hemm ċans li dil-kelma għadhom jafuha ħafna nies. In-nies jafu li "wiċċ ta' Gidmejmun" hu wiċċ ikrah qisu ta' xadin. Kemm De Soldanis u kemm Vassalli jsemmu lill-Gidmejmun fid-dizzjunarji tagħhom, imma ma tantx jgħinuna biex nifhmu x'kien. Aħna naqblu mas-suġġeriment ta' Ġuże Aquilina fid-dizzjunarju tiegħu Malti-Ingliż li l-isem Gidmejmun ġej minn Gatto Mammone qattus feroċi u msaħħar li kienu jemmnu bih fil-Medju Evu, imma li nislu x'aktarx imur lura lejn l-allat tal-Eġizzjani. [16] Anke Anton F. Attard jaqbel li l-Gidmejmun "Għandu wiċċu mfaqqa' u ġej għat-tond, u jagħti lemħa lill-qattus. U leħnu mhux b'anqas għax meta jitkellem ikun qisu qiegħed inewwaħ." [17] Bastet – l-alla mara Eġizzjana li minnha x'aktarx li nibet il-karattru ta' Gotto Mammone – Gidmejmun. (Mill-internet) Aħna nħossu li kemm in-Nawnu, kemm il-Gidmejmun, u kemm dak il-Waħx li ra Pawlu tal-Pereġin fir-Rabat tal-Imdina f'nofs is-seklu Dsatax huma kollha Wħux li ġejjin mir-razza tal-qattus. Jew forsi jkun aħjar jekk ngħidu li kollha huma l-istess karattru li aħna nafuh bħala l- WAĦX . Nafu li ħafna nies jibżgħu minn qattus iswed. Jekk noħolqu dan il-karattru ta' mostru li għandu mill-qtates, inkunu nistgħu ngħidu li dak hu l-Waħx li jħobb jgħix għalih waħdu, iħobb id-diżabitat, u jħobb iwaħħax lin-nies; nistgħu nżidu li niesna ġie li sejħu lil dan il-karattru Gidmejmun, li hi kelma li ġejja minn gatto bit-Taljan li tfisser qattus, u mammone li ġejja mis-Semitiku u li tfisser ħlejqa kerha jew xitan. Inżidu ngħidu wkoll li xi Maltin jafu lil dan il-karattru bħala in-Nawnu. Inpenġuh bħala ħlejqa li ġejja mir-razza tal-qtates, u nagħtuh xbieha ċara b'mod li meta naraw stampa tiegħu nagħrfuh. Nistgħu nagħmluh bajdani, jew qotni, kif rawh fil-post magħruf bħala l-Borg tal-Għarus, jew ħadrani, kif raħ Pawlu tal-Pariġin, imbasta li fil-għamla tiegħu jixbaħ lill-qattus. Mela iflu ftit ix-xbieha li ħolqilna l-artist bravu Eric Leone, imma komplu aqraw aktar 'l isfel, għax għad fadlilna xi ngħidu. l-WAĦX, li jissejjaħ ukoll in-NAWNU, u li hawn min jafu bħala GIDMEJMUN. Xogħol sabiħ tal-artist bravu Eric Leone, magħmul apposta għal dis-sensiela. Gidmejmun, kif penġih l-artist Joseph Bugeja u deher fil-wirja msejħa Hotel Babaw li l-artist tella' fil-Belt Valletta fl-2016. Il-Waħx, pittura tal-istess artist – Joseph Bugeja WAĦX IL-BAQAR F'din is-sensiela ta' kitbiet ilna ħafna nilmentaw li l-intelletwali u n-nies kolti Maltin m'għamlu xejn biex lill-karattri tal-fantasija li hemm abbandunati fil-Folklor tagħna jerfgħuhom minn xagħarhom u jtellgħuhom għall-ġieħ li jistħoqqilhom. Għidna kemm-il darba li hemm bżonn li d-dettalji ta' kull karattru, li qegħdin imgerfxin u mħabblin ġo xulxin, nissimplifikawhom ftit – nifirdu l-ħrejjef minn xulxin meta l-istorja ta' karattru wieħed tkun tgerfxet mal-istorja ta' karattru ieħor, nagħtu l-ikonografija ċara ta' kull karattru, u nistabbilixxu s-simboli ta' kull wieħed minnhom. Fil-kitba t'hawn fuq xtaqna li nolqtu tliet għasafar b'ġebla waħda, u nikkunsidraw lill-Waħx, il-Gidmejmun, u n-Nawnu bħala karattru wieħed, ħalli ma jkollniex tgerfix. Imma x-xitan m'għandux ħalib, u jrid jagħmel il-ġbejniet! Wara li gergirna li l-folklor Malti ma tantx jagħtina dettalji tas-sura fiżika tal-karattri tal-fantasija Maltin, Pietru Pawl Castagna, iktar minn mitt sena ilu, fettillu joħroġ ktieb f'żewġ volumi li kien jismu Lis Storia ta Malta bil Gzejer tahha. Kien wieħed mill-ewwel kotba li ħarġu bil-Malti. Il-ktieb jitkellem fuq kollox, imma ħin minnhom Castagna daħħal taqsima li semmiegħa: Hmerijet u l-lista ta' ħmerijiet tinkludi fiha lill-Gawgaw, lill-Ħares tad-Dar, u lill-Waħx – fost affarijiet oħra. Isimgħu ftit Castagna x'qal fuq il-Waħx. Il-kitba qed inġibuha bl-ortografija ta' żmienna: Xi wħud (jew aħjar ngħidu, kienu jifhmu xi wħud mill-antiki tagħna, u kienu jridu min jemmen) illi mal-iljieli tax-xitwa, joħroġ idur il-WAĦX!…dan il-waħx bħal annimal, ikollu rasu ta' gendus, ġismu ta' muntun, u riġlejh ta' ħmar! U hekk dan il-waħx imur idur sakemm jieqaf fejn xi dar li tkun malakkwistata sabiex bil-leħen ikrah tiegħu ibeżża' u riegħed min joqgħod fiha! [18] Jien, ngħid għalija, dan it-tagħrif qatt ma qrajtu x'imkien ieħor, u din iġegħlek taħseb. Dettal bħal dan sirna nafu bih biss għax fettillu jiktbu Castagna. Li ma kitbux hu, kieku llum ma nafux bih. Imma aħseb ftit kemm dettalji kulturali oħra ntilfu għax ħadd ma kitibhom! Fi żmienna qed isir sforz biex tinġabar "it-tradizzjoni orali" – dak it-tagħrif maħżun fl-imħuħ tan-nies, li jingħad bil-fomm, u m'hu miktub imkien. Ħsieb sabiħ, għalkemm naħseb li diġa tard wisq, u ħallejna ħafna affarijiet jintilfu, għax ix-xjuħ telqu u l-Maltin tal-lum donnhom inqatgħu mill-imgħoddi ta' lbieraħ. Mela issa li Castagna fettillu jikteb dan il-paragrafu, dan it-tagħrif nafu bih u mhux se jintilef. Imma il-mistoqsija tiġi waħedha: il-waħx ta' Castagna kif jidħol fit-tifsira tal-Waħx li tajna aħna aktar 'il fuq? It-tweġiba hi din: Diġa għidna li waħx jista' jkun kull karattru tal-fantasija, kull mostru, kull orku, u kull dragun li xogħlu hu li jbeżża'. B'hekk qed nammettu li jista' jkun hemm ħafna minnhom. Imma għandna nagħmlu distinzjoni bejn meta l-waħx ma jkun ħadd ħlief xi individwu, xi bniedem, li jkun tant ikrah u stramb li n-nies jitgerrxu minnu u ħafna drabi jinqdew bih biex ibeżżgħu lit-tfal. Semmejna il-Waħx tal-Imbuzzata , li jinsab fil-kitba ta' Anton F. Attard u li kienu jafu bih l-iktar in-nies taż-Żebbuġ, Għawdex. Ftit tas-snin ilu Paul J. Debono ħareġ għadd ta' kotba li erbgħa minnhom kien jisimhom: Il-Waħx tal-Belt Valletta; il-Waħx ta' Birkirkara; il-Waħx ta' Ħal Qormi ; u l-Waħx ta' Ħaż-Żabbar . [19] Debono jgħidilna li dawn l-istejjer huma kollha mibnija fuq karattri li dari kienu jissemmew mill-adulti ta' dawn il-postijiet imsemmija, biex ibeżżgħu liż-żgħar. Jiġifieri bħall-Waħx tal-Imbuzzata huma kollha nies koroh u tal-biża', x'aktarx b'xi xkora wara dahrhom biex jitfgħu fiha t-tfal imqarbin. Fl-aħħar ta' dis-sensiela nagħtu l-ismijiet ta' lista twila minn dawn il-karattri "tal-ixkora" u, m'hemmx dubju li l-lista tista' titwal. Imma nagħmlu żball jekk inħawdu lil dawn l-individwi mal- WAĦX per excellence – dan li ddeskrivejna aħna aktar 'il fuq. Imma x'se nagħmlu bil-Waħx ta' Castagna? Ma nistgħux inħalluh barra għax m'għandniex ieħor bħalu. Fil-Mitoloġija ta' ħafna popli oħra madwar id-dinja, jeżistu karattri li jkunu magħmula minn tliet partijiet ta' annimali differenti. L-Eġizjani tal-qedem kellom lil AMMIT – b'ras ta' kukkudrill , saqajn ta' quddiem ta' ljun , u patattu ta' ħipoppotamus . [20] AMMIT tal-Mitoloġija Eġizzjana Il-Griegi kellhom il-KIMERA – Ras ta' ljun, ġisem ta' mogħża, u serp minflok denb. [21] Fl-Amerika ta' fuq jissemma l-JACKALOPE – fenek tal-Liebru feroċi li għandu l-qrun ta' ċerva . [22] U nistgħu nibqgħu sejrin hekk. Karattri bħal dawn ilhom imsemmija fil-mitoloġija u l-folklor ta' ħafna pajjiżi għal eluf ta' snin. In-nies tal-qedem kienu jħossuhom ħaġa waħda man-natura, u ma kinux joħduha bi kbira biex jistħajlu ħlejjaq nofshom bnedmin u nofshom annimali, jew annimali magħmula biċċa minn dak u biċċa mill-ieħor. Id-dinja kien għad fiha wisq misteri; l-art u l-baħar kienu jidhru kbar wisq. Qatt ma għaddielhom minn rashom li kienu jafu kull m'hawn fil-ħolqien, u kienu lesti li jaċċettaw kollox. Il-karattru li semma Castagna hu l-uniku wieħed – talanqas li naf bih jien – li hu magħmul minn tliet annimali differenti biex jaqbel ma ħafna karattri oħra ta' ħafna kulturi u ġnus oħra tad-dinja. Xtaqna npenġuh kif iddeskrivieh Castagna, imma nirrepetu dan biss: Aħna l-Maltin u l-Għawdxin għandna il- WAĦX li ra Pawlu tal-Pereġin darba waħda bil-lejl fil-ħanut tiegħu r-Rabat tal-Imdina, li hu karattru feroċi li jagħti lemħa lill-qtates; għandna ħafna wħux oħra li nisilhom hu xi raġel ikrah u daqsxejn stramb li bid-dehra mberfla tiegħu jbeżża' t-tfal tal-belt jew raħal minn fejn ikun; u għandna l-Waħx ta' Castagna li, fil-fehma tagħna, mhu ħadd ħlief WAĦX IL-BAQAR . U biex tkunu tafu wkoll: Waħx il-Baqar dari kien jidher spiss lejn TAL-QROQQ! qabel ma nbniet l-Universita, meta hemmhekk ma kien hemm xejn ħlief raba', irziezet bil-klieb jinbħu u jirgħamu marbutin bil-katina fuq il-bjut, ħmir jinħqu, baqar jgħajtu u jgargru fl-imqajel, u dlam taqtgħu b'sikkina hekk kif ix-xemx tgħib wara x-xefaq. Mhux magħruf jekk xi studenti tal-Universita minn dawk li jkunu spiss Tal-Qroqq, kellhomx l-isfortuna li jħabbtu wiċċhom miegħu (u forsi ma qalu 'l ħadd għax beżgħu!) F'din is-sensiela ta' kitbiet semmejna xi ftit il-ktieb The Maltese Bestiary ta' Stephan D. Mifsud. Dan il-ktieb, kif ukoll il-ktieb Mid-Dinja tas-Seħer u l-Folklor ta' Anton F. Attard għandu jkun fil-librerija ta' dawk kollha li jixtiequ li l-Maltin u l-Għawdxin jerġgħu jieħdu bis-serjeta l-karattri tal-fantasija li għaddewlna niesna ta' dari. Stephan D. Mifsud inkluda fil-ktieb tiegħu il-karattru l-Waħx u l-karattru l-ieħor Waħx il-Baqar , u ddistingwa bejn il-wieħed u l-ieħor. L-ikonografija tiegħu nħossu li taqbel ħafna ma' dak li qed nipproponu aħna: karattru li għandu mill-qtates, u karattru li għandu mill-baqar. Waħx il-Baqar il-Waħx Il-verżjoni ta' Stephan D. Mifsud mill-ktieb tiegħu The Maltese Bestiary Min-naħa tagħna, aħna qabbadna lill-artist bravu Eric Leone biex jagħtina l-verżjoni tiegħu tal-Waħx li qalilna bih Pietru Pawl Castagna: Rasu ta' gendus, saqajn ta' ħmar, u ġisem ta' muntun. Għalina dan hu Waħx il-Baqar . Nissuġġerixxu li din għandha tkun l-ikonografija uffiċjali ta' Waħx il-Baqar : Waħx il-Baqar kif penġieh Eric Leone – Gendus, ħmar, u muntun In-Nawnu, l-Waħx, Gidmejmun, u Waħx il-Baqar, skont Anton F. Attard (fil-ktieb "Mid-Dinja tas-Seħer u l-Folklor" Kif qegħdin taraw, anke mill-viżwal li ppropona Anton F. Attard, ma jkunx diffiċli biex inwaħħdu n-Nawnu, il-waħx, u l-Gidmejmun f'karattru qieħed li għandu mill-qtates, u Waħx il-Baqar, li għandu mill-baqar. F'idejkom biex tagħmlu xi ħaġa aħjar minn tagħna. Ġuzi Gatt (C) REFERENZI [1] Ara l-Edizzjoni ta' Mons Lawrenz Cachia: Il-Kavallier Thesan: L-Ewwel Dizzjunarju Malti, Malta, 1999 paġna 144. [2] Ara l-kelma WAĦX fil-Miklem ta' Erin Serracino Inglott. [3] Lexicon, Mikiel Anton Vassalli, SKS, 2002, paġna 651, u Lexicon jew Dizzjunarju Malti-Latin-Taljan, editjat minn Mons. Lawrenz Cachia, Malta, 2016, paġna 409 [4] Ibid. [5] Matthew Scerri, Stejjer tal-Ħares u l-Waħx fil-Kultura popolari Maltija tas-Seklu Dsatax , l-Imnara, Nru. 38, 2014, paġna 35-42. Paġna 41 [7] Mifsud-Chircop, George, Manwel Magri, Ħrejjef Missirijietna, Malta 1994, 574 [8] Ibid, paġna 181 [9] WAĦX, Aquilina, Joseph, Maltese-English Dictionary, 2 volumi, Malta, 1987. [10] WAĦX, Il-Miklem, Erin Serracino Inglott, paġna 22. [11] Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor , Għawdex, 2002 [12] Ibid., paġna 27. [13] Ibid, paġna 27. [14] Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor , Għawdex, 2002 [15] Lexicon jew Dizzjunarju Malti-Latin-Taljan, editjat minn Mons. Lawrenz Cachia, Malta, 2016, paġna 272 [16] Fuq dan is-suġġett l-aħjar li taqra l-artiklu ta' Joe Felice Pace, What is the Gidmejmun? li xxandar fis -Sunday Times of Malta tat-3 ta' Mejju, 2015. [17] Attard, Anton F., Mid-Dinja tals-Seħer u l-Folklor , Għawdex, 2002, 21 [18] Lis Storia ta Malta bil Gzejer taħħa . [19] Kotba maħruġa mill- Wise Owl bejn l-2003 u l-2010.