Ix-xahar ta' Ġmigħ il-Għeneb, Kitba ta' Ġużi Gatt. Qegħdin nimxu, xahar b'xahar ma' dak li kiteb "Il-Kalendarju tal-Bidwi" li ħarġet is-Soċjeta Agrarja ta' Malta għas-sena 1850. Il-Kalendarju kellu paġna bit-Taljan u paġna bil-Malti. Wasalna fix-xahar ta' Settembru , u għal dak ix-xahar, il-kalendarju tal-1850, irrepeta kelma b'kelma dak li kien qal li kellu jsir fir-raba' fix-xahar ta' Settembru fis-sena ta' qabel – 1849. Aħna m'għandniex għalfejn noqgħodu nirrepetu, u t-tagħrif tal-1849 nistgħu insibu HAWN . Imma f'Settembru l-Kalendarju tana qawl ġdid , u l-osservazzjoni għal dak ix-xahar kienet ta' interess kbir għalina n-nies tal-lum . Il-proverbj u li ta l-Kalendarju għal dan ix-xahar kien dan: Iżra' fit- tjieb u fil-waqt, Biex ma jibdielek qatt. Ritratt ta' Bernard Agius u Joe Borg. Naraw żewġ bdiewa jitqanżħu biex jiġbdu warajhom dik li tissejjaħ "xatba". Kien ikun ferm aħjar kieku użaw bhima biex tiġbed ix-xatba; imma msieken jidher li ma kellhomx mezzi. Dik li tidher fir-ritratt hi xatba tal-bdiewa (mhux dik maħsuba biex isservi ta' bieb), kienet tintuża biex twitti l-ħamrija wara li tinħarat u fl-istess ħin tkisser it-tub li jibqa' wara l-ħrit. Kien hemm xatba oħra, x'aktarx tal-ħadid u bl-imsiemer fil-qiegħ, maħsuba biex taqla l-ħaxix ħażin li jitla', l-aktar wara l-ewwel xita. Osservazzjoni: Fuq iż-Żejt. L-osservazzjoni ta' Settembru kienet fuq kemm hu importanti ż-żejt. Qed inneħħi l-ewwel paragrafi tagħha għax fihom kien hemm ħafna tagħrif storiku żbaljat u ma xtaqtx li nkompli nxerred tagħrif ħażin fuq l-istorja ta' pajjiżna. Imma meta l-kittieb beda jitkellem fuq iż-żejt taż-żebbuġa, u mhux fuq il-leġġendi, qal hekk: Iż-żejt jista' jkun ta' bosta kwalita(jiet). Hemm żejt li jgħidulu tal-annimali, hemm li jsejħulu minerali, u hemm tal-veġetali – jiġifieri dak li joħroġ mill-ħxejjex tas-siġar. Iż-żejt taż-żebbuġ joqgħod fost din l-aħħar kwalita. Fl-Ewropa, is-siġra taż-żebbuġ weħidha, fost is-siġar kollha li fiha jinsabu, hija li tagħti ż-żejt. Il-konsum kbir li jsir taż-żejt, speċjalment fil-kampanja, hu argument li juri l-importanza kollha tiegħu. Żid issa ma' dan is-somma kbira ta' flus li nonfqu biex nixtruh minn barra, u din tkun raġuni oħra biex nixtiequ naraw ma' kullimkien imħawwel iż-żebbuġ. Bosta huma l-lokijiet li għandna li fihom jista' jitħawwel iż-żebbuġ, u wisq raba' muxa ( moxa – fuq din ara l-artiklu fuq xogħol il-Bidwi f'Ġunju 1850) ) u bla maħdum għandna, li fih tista' titħawwel din is-siġra li hi hekk importanti lilna u għall-frott u ż-żejt li tagħtina. Darb'oħra tkunu tafu kif din is-siġra titħawwel, tikber, u tinħadem; u kif minnha għandu jingħasar iż-żejt. Kif għaldaqstant dan iż-żejt hu l-ewwel ġeneri għall-bżonnijiet tagħna, u hekk tal-ikbar importanza għal pajjiżna. It-taħwil u l-ħidma tas-siġar taż-żebbuġ hu benefiċċju u vantaġġ, li jmissu jkun inkoraġġit minn kulħadd. (Mill-memorja fuq iż-żebbuġ, u fuq kif minnu joħroġ iż-żejt, miktuba mis-Saċerdot Dr. Celestin Camilleri). IL-KUMMENTI TAGĦNA 1 – Mela issa nafu li s-Societa Agraria ta' Malta esperimentat bit-tkabbir tal- karawett (ara x'għidna fix-xahar t'April) u tal- kromp taż-żejt (fix-xahar ta' Mejju), u fiż-żewġ każi l-ħsieb kien li jittieħed miż-żerriegħa ta' dawn ix-xtieli iż-żejt għax-xegħil tal-imsiebaħ u l-fanali . Issa, malli messejna ma' Settembru, li hu ż-żmien li fih jista' jissemma l-qtugħ u l-ġbir taż-żebbuġ, il-Kalendarju reġa' qalilna kemm hu importanti ż-żejt. Fil-kitba hemm miktub li "darb'oħra tkunu tafu kif din is-siġra (taż-żebbuġ) titħawwel, tikber, u tinħadem", imma m'hemm xejn aktar fuq hekk fil-Kalendarju sal-aħħar tas-sena. Dis-silta kienet meħudha mill-kitba ta' Dun Ċelestin Camilleri, u dan x'aktarx li kien qed jirreferi għal kitba oħra tiegħu li kien ippubblika band'oħra. Il-fissazzjoni fuq l-akkwist taż-żejt għax-xegħil terġa' toħroġ meta tissemma "is-somma kbira ta' flus li nonfqu biex nixtruh minn barra". Fid-dinja ħadd ma jista' jaqra l-ġejjieni. Il-Kalendarju ma kellux għalfejn joqgħod jesperimenta bi żrieragħ oħra għall-għasir taż-żejt għax-xegħil tal-imsiebaħ. Ftit tas-snin wara, beda dieħel inkiss inkiss l-użu tal- aċitilena , u aktar tard, tal- pitrolju. Meta nkitbet il-kitba t'hawn fuq, il-pitrolju ma kinux jafu bih, u l-aċitilena kienet rari ħafna. Ma nafx jekk hemmx kalkoli ta' kemm Malta kienet tonfoq fuq dawn iż-żewġ prodotti, u jekk l-ispiża kinitx orħos minn dik li kienet issir biex jinġieb iż-żejt taż-żebbuġa. Li hu ċert hu li l-pitrolju qalibha lil kulħadd, u baqa' jintuża fil-"lampi tal-pitrolju", (li wieħed għandu jifhem li bdew jidhru f'Malta meta l-pitrolju sar komuni) sa żmien tfuliti. L-elettriku mbagħad, għadda minn fuq kulħadd. Lampa tal-pitrolju. Dawn il-lampi kienu komuni anke sa żmien tfuliti. Kien hemm żmien meta lampi bħal dawn kienu l-aħħar moda, u l-iktar ħaġa moderna u sofistikata li kien hemm fid-dar. Illum huma marbuta mad-dinja tan-nanna Gerit. Il-ktieb kien xogħol il-Professur John Borg, wieħed mill-aqwa botanisti li pproduċiet Malta. Il-Professur Borg kiteb ukoll fuq is-siġar taż-żebbuġ, u qal li taħt dawn is-siġar, meta jkunu mħawlin fuq art tajba u mhux fuq il-blat, il-bidwi jista' jkabbar ċerti ħxejjex taħthom biex jieħu kemm jista' mill-art. Hekk, qal il-Profs., il-bidwi jista' jkabbar il-furrajna (xgħir li jinqata' aħdar), il-ful, il-piżelli, l-ġulbiena, u ħxejjex bħal dawn. Ma stajtx tkabbar il-qamħ, ix-xgħir u s-silla (taħt is-siġar taż-żebbuġ), għax dawn jerdgħu ħafna mill-art. Imma jekk għandek is-saqwi, stajt tkabbar il-ħaxix għall-borma taħt is-siġar taż-żebbuġ. Dan, bil-kliem, malajr tgħidu, imma trid tara ftit il-kundizzjoni tar-raba' li fih ikun imħawwel iż-żebbuġ. Il-Profs. Borg qal, ngħidu aħna, li kull sitt snin is-siġar iridu jitbażżru (jiddemlu) u l-art tinħadem sew, u li d-demel għandu jingħata aktar spiss jekk minn taħt is-siġar se tieħu l-għelejjel. I-kitba tal-Profs. Borg issemmi s-siġra taż-żebbuġ Malti , ż-żebbuġ bidni, iż-żebbuġ ta' Marsala , iż-żebbuġ Sqalli , iż-żebbuġ ta' Verona , iż-żebbuġ tal-maħruq , żebbuġ Franċiż , żebbuġ abjad , żebbuġ ta' Sivilja , u ż-żebbuġ ta' Marsilja . Innutaw li niesna malajr sabu isem bil-Malti għal kull varjeta li nġiebet minn barra. Mhux bħalna. Il-kelma "bidni" hi aġġettiv li tfisser imġissem, korpulenti, ismen mis-soltu. Dr. Borg jgħid li ċertu żebbuġ jgħidulu "tal-maħruq" għax kien hemm ħafna minnu mħawwel f'post qrib l-Imdina magħruf b'dak l-isem. 3 – Li tiżra' fit-tjieb tfisser li tiżra' fil-bnazzi, mhux meta jkun maltemp jew meta t-temp ma jkunx galbu. Il-kelma "bnazzi" hi tagħna wkoll u ma fiha xejn ħażin. Il-ħażin hu li fi żmienna, it-tfal u ż-żgħażagħ qed jitilfu kull sens ta' idjoma u trid toqgħod tfissrilhom mhux biss x'inhu tjieb, imma x'aktarx li lanqas jifhmu x'jiġifieri "it-temp ma jkunx galbu ". Diżgrazzja nazzjonali. Minbarra kelma Semitika għall-bnazzi, kellna kelma Semitika oħra għall-maltemp: New . Dari kienu jgħidu: Is-sema milwiem (fih l-ilma) – jidher li ġej in-new. Ejja nerġgħu nsemmu dan il-kliem, ħalli ma ninsewhx: Il- BARD hu aktar sħun mill – KSIEĦ ! Jiġifieri l-oġġett l-ewwel ikun sħun imbagħad JIBRED ; u jkun biered u mbagħad JIKSAĦ ; ommok kienet tgħidlek: "Onfoħlu l-brodu ħalli jibred"; imbagħad jgħaddi l-ħin u tgħidlek: "Imm'issa kulu għax se jiksaħlek." Jekk oġġett ikun kiesaħ u jiksaħ iktar, JIRŻAĦ . Mela l-irżieħ hu aqwa mill-ksieħ. Jiġifieri għandna l-bard ( cool weather ), il-ksieħ ( cold ) u l-irżieħ jew ir-reżħa ( chill ). Jekk it-temperatura tinżel biżżejjed, l-ilma JINĠAZZA u jsir silġ. Is- SIRDA tingħad għal dik iż-żiffa kiesħa, tqila bi fwar kiesaħ, li taqa' l-aktar bil-lejl – imma mhux biss bil-lejl. Mela aktar milli hi kejl tat-temperatura, is-sirda għandha x'taqsam ma' żiffa kiesħa – jiġifieri ma' kurrent ta' arja. Hekk ngħidu: "X'sirda tielgħa minn dal-wied." Dari kellna kelma oħra, li kienet għadha ħajja sa żmien Vassalli. Naf li m'intomx se tużawha, imma se ngħidhielkom xorta: QIRRA – kesħa tax-xitwa, eqqel mis-soltu. Bl-Ingliż tista' tiġi frost . Illum, jekk xi ħadd jistaqsik kif tgħid frost bil-Malti, ma jaċċetta l-ebda tweġiba minn għandek ħlief li "m'għandniex kelma". U x'jiġri meta mill-bard ngħaddu għas-sħana, jew bil-kontra? Għaliex ngħidu "id-difa ħelwa ta' filgħaxija", mbagħad did-"difa" ħadd ma jaf x'inhi? Ejja nieħdu eżempju. Meta fis-sajf in-nhar ikun sħun ħafna u li jdejqek, mbagħad filgħaxija, għalkemm tibqa' l-kalma, forsi jdur riħ fuq u l-arja tibred u kollox jieħu r-ruħ – dak il-ħin tkun id- DIFA . Jew inkella jekk fix-xitwa toħroġ kmieni filgħodu qabel jisbaħ, u għalkemm ikun bnazzi, tiksaħ u tirżaħ, mbagħad titla' x-xemx li ttajjar il-ksieħ u ssaħħnek – dik tkun id-difa ta' filgħodu. Mela id- DJIEF hu l-mogħdija minn temperatura "skomda" għal waħda "komda" ( from hot, or cold, to TEMPERATE ). Temperate bil-Malti tiġi diefi . M'għandniex inkunu aħna li nżarmaw lill-Malti minn ħafna kliem biex imbagħad ngħajruh li m'għandux biżżejjed. (C) Ġużi Gatt Bejjiegħ tal-pitrolju, x'aktarx fis-snin sittin tas-seklu l-ieħor. Ritratt meħud mis-sit "Malta tagħna u tal-Imgħoddi", fuq Facebook.