Bħall-ġnus kollha tad-dinja, il-poplu Malti għandu l-folklor tiegħu magħġun f'użanzi u tradizzjonijiet antiki li waslu għandna mill-ġenerazzjonijiet ta' qabilna. Xi wħud minnhom ma nafux l-oriġini tagħhom, oħrajn għandhom għeruq barranin iżda maż-żmien libsu l-libsa Maltija u saru Maltin daqsna. Kitba ta' Joseph Serracino. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Vol. 10, Nru. 4, Għadd 39, 2015 Sa qabel it-Tieni Gwerra Dinjija konna għadna nsibu fostna drawwiet marbuta ma' ħafna superstizzjonijiet li, minħabba n-nuqqas ta' tagħlim, kienu jqanqlu ħafna beżgħat u qtigħ il-qalb fost il-poplu tagħna. Bħala eżempji nistgħu nsemmgħu l-Baħrija s-Sewda, it-tixrid taż-żejt fid-dar, il-knis filgħaxija, id-dlam ċappa, il-kulur aħdar, in-numru 13 meta jaħbat fil-jum tal-Ġimgħa, il-Għajn, il-ħolm dwar id-Dras, jew dwar persuni mejtin li jitolbu xi ħaġa jew jgħaddu xi messaġġ fil-ħolm, il-ftuħ ta' xi umbrella fid-dar, il-Ħares li dwaru se nittrattaw f'din il-kitba, u ħafna oħrajn. Nafu li dwar l-istejjer tal-eħirsa u l-ispirti nkitbu mijiet ta' kotba f'ilsna differenti u magħhom eluf ta' artikli interessanti oħra anke bil-Malti. Dawn ix-xogħlijiet inkitbu għaliex il-bniedem, irrispettivament mill-kulur tal-ġilda tiegħu, matul il-milja taż-żmien ġarrab jew għadda minn esperjenzi strambi (kultant tal-biża') li mhux biss ħawduh u werwruh iżda għamluh konxju għal kull ħaġa li seħħet u li kienet 'il fuq mill-intelliġenza tiegħu u minn dak kollu li hu normali. Dan is-sens tas-sopranaturali dgħajjef ħafna l-karattru tal-bniedem, injetta fih l-element ta' biża' u għamlu superstizzjuż. Sa qabel u ftit wara l-gwerra, il-ħares, l-erwieħ u l-ispirti kienu fuq fomm kulħadd. Il-biża' kien ikompli jikber fost l-antenati tagħna bl-istejjer makabri dwar il-fatati u l-iħirsa li kienu jinkitbu u joħorġu perjodikament f'għamla ta' faxxikli f'dawk iż-żminijiet. Jgħidu li l-Ingliżi huma poplu superstizzjuż u li jemmen bil-fatati. Niftakar li snin ilu, konna rajna biċċa film ta' xi minuta fuq it-televixin lokali, li fih, bis-saħħa ta' Cameras sofistikati ħafna, inġibed film ta' spettru ta' għassies fit-Torri ta' Londra qed jiftaħ u jagħlaq bieb. Jingħad li dawn kienu l-ewwel dehriet ta' spettru jiċċaqlaq li nqabdu bil-lenti tal-Cameras. Tgħid dawn id-dehriet kienu logħob tal-Cameras jew kienu reali? L-istejjer dwar l-eħirsa u l-fatati huma antiki daqs kemm hu antik il-bniedem, u sa żmienna dawn l-istejjer għadhom jaffaxxinaw kemm lil min jemmen u kemm lil min hu xettiku. Fir-riċerka tiegħi dwar dan it-twemmin folkloristiku f'pajjiżna, jien kelli x-xorti li niltaqa' ma' persuni li jemmnu fl-eħirsa u ma' oħrajn li huma xettiċi dwarhom. Smajt lil kulħadd u ma dħakt b'ħadd! Persuni li għaddew minn esperjenzi personali jgħidulek, li kull meta jiftakru fihom taqbadhom tkexkixa bard ma' ġisimhom kollu, ilsienhom jeħel u ma jkunx faċli għalihom li jirrakkontawhom. Ix-xettiċi jgħidulek, li dawn l-istejjer huma msensla fuq il-fantasiji u l-fabbrikazzjoni mentali tax-xjuħ tagħna u m'hemmx verita' fihom. B 'żewġ fehmiet opposti u kuntrarji għal xulxin, wieħed jistaqsi: l-istejjer tal-eħirsa fi djar antiki huma kollha għajdut malinn li jixxerred minn xi persuni bi skop li jakkwistaw il-propjeta' bl-irħis? Jew l-għeruq tagħhom huwa aktar serju u moħmi minn esperjenzi ta' tiġrib minn persuni li matul ħajjithom kellhom xi kuntatt mal-ħares? Jgħidulek li f'kull fortizza, f'ħafna mill-palazzi u d-djar antiki fit-tlett ibliet tal-Kottonera, fil-Belt Valletta, fl-Imdina u lokalitajiet oħra fil-ġżejjer tagħna jidher xi spettru, u li meta n-nies saret taf bih bdiet titkellem dwaru. Dan il-fenomenu għadu jinħass anke fi żmienna, għaliex f'ċerti bliet u rħula għadna nsibu djar antiki li baqgħu vojta minħabba l-għajdut li fihom jidher il-Ħares. Illum issib min jgħidlek li l-bombi tal-gwerra dgħajfu ħafna din is-superstizzjoni għaliex ħafna mid-djar li kienu ttimbrati bħala tal-ħares iġġarrfu, u meta reġgħu ttellgħu mill-ġdid, dan l-ispirtu malinn jew ħanin (kif jittimbrawh xi wħud) għeb minn ġo fihom. Wieħed jistaqsi: Jekk il-gwerra qerdet lill-ħares allura kif wieħed jispjega l-fatt li anki fiż-żmienna għadna nisimgħu b'diversi dehriet ta' fatati jew spirti? Tkun interessanti u ta' benfiċċju għall-istudjużi tal-folklor li dawn l-esperjenzi u stejjer dwar il-Ħares, mingħajr ma nidħlu kemm huma awtentiċi jew le għandhomx jinġabru u jiġu arkivjati fil-Bibljoteka ta' Malta? Għalkemm ħafna mill-istejjer li smajt dwar il-Ħares jeħduna lura fiż-żmien, smajt b'oħrajn aktar riċenti. Ħafna mill-każi li rrakkontawli seħħew fis-snin 50 u 60, għalkemm l-għeruq tagħhom imorru lura annati ta' snin. Mistoqsija li jagħmluha ħafna hi din: – Jekk veru l-Ħares kien jabbita' f'ħafna djar antiki tal-Kottonera u l-Belt, x'kienet ir-raġuni li l-antenati tagħna rari kienu ssemmuh, u x'jaħsbu li kienet ir-raġuni, li wara l-gwerra, minkejja partijiet kbar mill-Kottonera reġgħet inbniet mill-ġdid, dan il-fatat irvella b'tali mod li b'egħmilu u bid-dehriet tiegħu werwer u ġiegħel lil xi familji jitilqu djarhom u jsibu kenn għand il-familjari tagħhom? Hawn min isostni li l-antenati tagħna kellhom żewġ għażliet, jew joħorġu mid-dar inkella jaċċettawh. Ħafna kienu jagħżlu li ma jitkellmux dwaru għax kienu jibżgħu li jiġrilhom xi ħaġa. Possibbilta' oħra kienet dik tal-faqar li kien jeżisti f'pajjiżna qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, fejn bosta familji minħabba nuqqas ta' mezzi kienu kostretti li jaċċettaw din is-sitwazzjoni, jagħlqu ħalqhom u jgħixu ħajjithom fil-beżgħat u l-qtigħ il-qalb. Jingħad, li l-Ħares hu esseri li jinsab f'bosta djar antiki biex iħarishom mill-għawġ. Ħafna huma tal-fehma li l-ħares hu spettru li ma jagħmilx ħsara! Il-kelma Ħares tfisser 'Gwardjan', u allura tiġi li l-Ħares qed jipproteġi, qed iħares, id-dar, jiġifieri hu l-Gwardjan tagħha. Fi tfuliti kont nosserva li f'bosta btieħi ta' djar antiki, fit-turġien jew f'irkejjen ta' kmamar imwarrba kienu jqiegħdu statwi ta' Torok tal-ġibs, u li dawn, dejjem skont kif kien jingħad, aktarx kienu jitqegħdu f'postijiet fejn l-inkwilini kienu jħossu l-preżenza ta' xi ħaġa li huma ma kinux jarawha jew jifhmuha. Tifhmuniex ħażin! Jien m'inix ngħid li l-preżenza ta' dawn l-istatwi kienet indikazzjoni ċara li fid-dar kien jidher il-Ħares, iżda setgħu kienu sempliċiment statwi ornamentali li normalment kienu jittellgħu bħala premju f'xi serati familjari jew lotteriji li kienu jsiru regolament b'risq il-festa f'diversi lokalitajiet madwar Malta u Għawdex. Sa qabel il-Gwerra l-ambjent tat-toroq tagħna ma kienx kif narawh illum. Ħafna toroq kellhom nuqqas ta' Luċelettrika, ma kenux asfaltati, u minħabba f'hekk fix-xitwa kienu jkunu mimlijin għaddajjar. B'toroq vojta, id-dlam miksur biss b'xi bozza f'xi kantuniera kien ibeżża' lil kulħadd, u għalhekk l-inqas dell jew ħoss f'dik il-ħemda kollha mhux biss kien jaħsad lil dak li jkun għaddej aljenat fit-triq, iżda jiġġenera ċerta biża' f'dawk il-persuni li l-kamra tas-sodda tagħhom tinżerta qrib xi tieqa li tagħti għat-triq jew għall-btieħi jew l-ġonna tal-ġirien. Jekk in-natura ħolqot diversi ħsejjes li bil-lejl kapaċi jaħsdu lil dak li jkun bħat-tvenvin tar-riħ, il-krib ta' xi tjur, u tinwiħ tal-qtates u l-għajjat ta' annimali, il-bniedem kompla kattar dan il-fenomenu tal-biża' bit-traskuraġni tiegħu. Purtelli jinstabtu mar-riħ jew xi bieb iżaqżaq ma' l-iċken żiffa kienu jkunu biżżejjed biex ibeżża' li min jisimgħu matul il-lejl. Barra minn hekk, fenomenu ieħor li kompla jkabbar din il-biża' fost il-poplu tagħna ma kinux biss l-istejjer tal-Iħirsa li kienu jirrakkontaw ix-xjuħ tagħna, iżda wkoll ir-rakkonti tar-Rumanzi tal-faxxikli li qabel u wara l-gwerra kienu jinbiegħu bis-sold u li l-istejjer tagħhom kienu jiffukaw l-aktar fuq vendetti, konfoffi, serq u qtil makabru. Ħafna drabi, dawn l-istejjer kienu jiġu rrakkontati lill-ġirien matul ix-xhur tas-sajf, meta l-familji, wara l-fatra ta' filgħaxija kellhom id-drawwa li joħorġu fuq l-għatba, u wara li jirreċitaw ir-rużarju kienu jintilfu jpaċpċju fuq dak li raw u semgħu matul il-jum – u kien proprju f'dawn il-laqgħat familjari fejn kienu jidħlu dawn l-istejjer tal-fatati li ħafna drabi kellhom impatt kbir fuq il-moħħ u l-immaġinazzjoni kemm tat-tfal kif ukoll dawk tal-kbar, l-aktar ix-xjuħ li kienu jgħixu waħidhom. Semmejt it-tfal, u hawn ma rridx nħalli barra x'effett kbir kellha l-lampa tal-pitrolju fuq l-immaġinazzjoni tagħhom, fejn kull ċaqliqa li wieħed kien jagħmel kienet tissarraf f'dell mostruż fuq il-ħajt, b'dannu kbir għal min jinzerta li jkun aljenat jew jibża', kif jgħid il-Malti, minn dellu. Sa wara t-Tieni Gwerra Dinjija, kienet għadha drawwa li kulħadd jorqod b'lampa tal-pitrolju għax id-dlam ċappa kien ibeżża' u s-skiet ta' madwarhom kien jimlielhom moħħhom b'ħafna ħsibijiet u illużjonijiet ta' fatati u rħirsa. Temmen jew ma temminx, kull meta tiltaqa' ma' persuni li jkunu għaddew minn xi l-esperjenzi koroh u tismagħhom jirrakkontawhom b'tant emozzjoni, bla ma trid, tasal biex tibda temmen jew aħjar taċċetta l-fatt li dawn persuni qegħdin jitkellmu fuq l-eżistenza ta' xi esseri, li għalkemm ma rawhiex, realment, waqt il-rakkont tagħhom qegħdin iħossu l-prezenża tagħha madawhom. Wieħed ma jridx jinsa li dawn il-persuni jkunu qegħdin jirrakkontaw esperjenżi li seħħew 40 jew 50 sena ilu, u minkejja li għaddew is-snin, xorta waħda f'leħinhom u fl-espressjoni ta' wiċċhom tibda tosserva ċertu element ta' biża', qisha l-esperjenza li qegħdin jirrakkontawlek qiegħda sseħħ f'dak il-waqt. Le, mhux faċli li wieħed jaqta' sinjal u jgħid li ma jemminx, għaliex inti u tismagħhom tibda tirrealizza li dawn l-esperjenzi la huma illuzjonijiet, u wisq inqas l-immaġinazzjoni tal-moħħ biex baqgħu mwaħħlin f'moħħhom tul dawn is-snin kollha. U dawn l-istejjer ivarjaw minn passi tqal telgħin u niżlin it-taraġ, ħsejjes strambi, krib u twerżiq ta' persuni, manifestazzjonijiet ta' oġġetti jiċċaqqalu minn posthom bla ħadd ma jmisshom, dehriet ta' ombri binhar, ħolm ta' persuni mejtin ikellmuk billejl, trabi jittieħdu minn ġon-nieqa tagħhom u jsibuhom fl-art jew fi kmamar oħra inkella taħt xi sodda, tfal żgħar jilagħbu ma' tfal Torok f'xi kantina, u stejjer ta' dehriet strambi li mhux faċli wieħed isib spegazzjoni jew tifsira għalihom. F'ħafna minn dawn l-istejjer jissemmew id-dehriet ta' spettri jew fatati f'kastelli, f'palazzi u bosta djar antiki, waqt li f'oħrajn jissemmew spirti ta' kavallieri, tfal, reliġjużi, nisa u rġiel lebsin b'kostumi ta' sekli mgħoddija, li aktarx ikunu ta' xi erwieħ li jkollhom bżonn it-talb jew jidhru biex jitolbu xi ħaġa li matul ħajjithom ma jkunux laħqu wettquha kif kien dover tagħhom jew mitlubin li jagħmlu għax laħqu mietu. Ovvjament, kull ġrajja li se nirrakkontalkom għandha l-istorja tagħha – għalhekk inħalli f'idejhom jekk temmnuhiex jew le. STEJJER TA' ERWIEĦ U SPIRTI Jingħad li ħafna mill-postijiet storiċi li għandna f'pajjiżna huma magħġunin bi stejjer tal-erwieħ jew fatati. Jingħad li fil-Forti Sant' Anġlu kienet tidher il-Mara l-Bajda ( White Lady ), fil-Palazz ta' Verdala hemm il-Mara l-Kaħla ( Blue Lady ), fil-Palazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta fi żmien l-Ingliżi u wara, jgħidu li fil-bitħa u f'xi kmamar kienet tinħass il-preżenza ta' xi spirtu, fil-Palazz ta' l-Inkwiżitur tal-Birgu jgħidu li jidher fatat, fil-Forti ta' Manoel Island jidher il-Kavallier l-Iswed , u f'diversi palazzi u djar oħra antiki mibnijin sekli ilu kienu wkoll jidhru xi spirti jew fatati. Aktarx li l-aktar storja popolari fejn jidħlu dawn l-erwieħ jew spirti f'postijiet storiċi hi dik ta l-Mara l-Bajda ( White Lady ) li jingħad li kienet tidher fil-Kastell ta' Sant' Anġlu, u li għal ħafna snin kienet magħrufa bħala l-White Lady. Fis-snin 70, ħabib tiegħi li kien Petty Offiċer fin-navy u stazzjonat f'Sant' Anġlu, kien jistedinni biex imur nara xi film hemmhekk. Kienu jkunu serati soċjali, fejn wara l-ikel konna naraw xi film, ħafna drabi film ta' avventura biex jieħdu pjaċir it-tfal, imbagħad wara, aħna l-irġiel konna nidħlu fil-mess, u bejn grokk u ieħor kulħadd jgħid tiegħu biex b'hekk ngħaddu l-ħin flimkien. Niftakar li mhux l-ewwel darba li s-suġġett kien jaqa' fuq il- Wħite Lady , u hawnhekk kont nosserva li waqt li xi wħud mill-uffiċjali kienu jħobbu jirrakkontaw xi storja dwarha, oħrajn kienu jibqgħu lura għax ma kinux jieħdu pjaċir bis-suġġett. Għaliex ma nafx, iżda minn kliemhom kien jidher ċar li din tal- White Lady ma kinitx xi ħlieqa tal-Inġliżi kif jaħsbu ħafna, iżda kienet ombra ta' mara li jingħad li kien hemm min raha, u li f'xi postijiet partikolari tal-forti kienet tinħass ħafna l-preżenza tagħha. Għalkemm l-istorja tal- White Lady smajtha b'versjonijiet differenti, il-kittieb Joseph Attard fil-ktieb tiegħu The Ghosts of Malta jagħtiha storja dettaljata. Jingħad li din il-mara sfortunata rawha kemm-il darba f'diversi postijiet ta' dan il-kastell, madankollu kien hemm post partikolari fejn il-preżenza tagħha kienet tinħass aktar minn postijiet oħra. F'dan il-post kienu jinstemgħu l-passi u l-ħsejjes ta' bibien u twieqi jinfetħu u jingħalqu bil-mod, l-arja kienet tiksaħ f'daqqa waħda u d-dwal kien jitbaxxa bil-mod. Attard jgħidilna wkoll li din il-mara li maż-żmien saret magħrufa bħala l-Grey Lady kienet waħda miż-żewġ nisa f'ħajjet il-Kaptan De Nava, membru tal-familja nobbli de Nava li l-antenati tiegħu kienu l-Kastellani (Kmandanti) tal-Kastell ta' Sant' Anġlu. Jekk hi kinitx il-mara jew il-maħbuba tiegħu ħadd ma jaf eżatt, iżda jingħad, li jum fost l-oħrajn, din l-imsejkna bdiet issejjaħlu, De Nava semagħha, iżda peress li aktarx f'dak il-ħin kien fil-kumpanija ta' mara oħra, sejjaħ l-għassiesa tiegħu u ordnalhom biex jeħilsuh minnha. L-imsejkna mara ġiet maqtula u midfuna f'kalżri taħt l-art. Jingħad li minn dak iż-żmien din il-mara bdiet tidher perjodikament f'diversi postijiet tal-Kastell. Fiż-żmien il-ħakma Ingliża, l-uffiċjali Ingliżi ftit li xejn ħabblu rashom dwar dawn id-dehriet, tant hu hekk, li n-nies bdew jaħsbu li l-għajdut ta' fatat ta' mara fil-Forti ta' Sant' Anġlu kienet xi ħlieqa ta' l-Ingliżi peress li dan il-ġens minn dejjem kien magħruf li jemmen fl-ispirti. Ġara iżda, li l-mara ta' Kaptan Ingliż, li kienet Maltija, għamlet xi żmien tgħix fil-Forti, u meta jum fost l-oħrajn semgħet xi ħsejjes strambi, ftakret f'din l-imsejkna u talbet lil żewġha biex jagħmel xi quddies għal ruħha. Għalxejn! Aktar ma beda għaddej iż-żmien aktar saret storbjuża għaliex il-bibien bdew jistabbtu aktar bis-saħħa u l-mobbli bdiet titkisser. Dan it-tkissir werwer lil kulħadd, u ftit kienu dawk li kienu jissuggraw jersqu lejn dik il-kamra. B'kumbinazzjoni, il-mara tal-kaptan li ġie warajh kienet ukoll Maltija u esperjenzat l-istess ħwejjeġ, iżda din id-darba minflok talbet li ssir quddiesa għar-ruħha sar it-talb ta' eżorċiżmu sollenni u l-mara ma deheritx aktar. Jingħad li meta snin wara kien qed isir xi xogħol ta' restawr f'xi kmamar tal-kastell fejn kien jingħad li tidher il- Grey Lady (jew White Lady ), inkixfu xi affreski ta' armi, fosthom dik tal-familja De Nava. Inkixef ukoll bieb moħbi fil-ħajt, li meta nfetaħ deher passaġġ sigriet li kien jagħti għall-kalżri taħt l-art. Meta niżlu fih sabu tliet skeletri, wieħed kien ta' mara, li l-kulur ta' xi bċejjeċ ta' drab li nstabu maġenbha kienu ta' lewn griż, waqt li ż-żewġ skeletri l-oħra kienu ta' rġiel, u li aktarx kienu taż-żewġ għassiesa li ġew imqabbdin minn De Nava biex jeħilsuh mill-imsejkna mara, u li wara, meta ntebaħ bl-iżball tiegħu qatilhom biex jaħbi dnubu. Kienet appuntu s-sejba tal-bċejjeċ tad-drab ta' kulur griż li din l-imsejkna mara li sa ftit qabel kienet magħrufa bħala l- White Lady bdew isejħulha l- Grey Lady. Storja interessanti ħafna dwar l-erwieħ u l-fatati, din id-darba taħt figura ta' tifel smajta fl-Isla madwar għoxrin sena ilu. Koppja żagħżugħa kriet dar fi triq partikolari fl-Isla, u jum fost l-oħrajn kellhom bżonn sellum. Sakemm l-għarus kompla b'xogħlu, l-għarusa marret għand il-ġara tagħha u talbitha ssellifha sellum. Il-ġara qaltilha li hekk kif jasal id-dar żewġha tgħidlu biex jeħodulha. Nofs siegħa wara r-raġel tal-ġara ħa s-sellum għand il-koppja, iżda peress li sab il-bieb miftuħ, baqa' dieħel ġewwa u serraħ is-sellum mal-ħajt ta' bitħa kbira interna. Huwa u ħiereġ mill-bieb sema' daħka ta' tifel. B'kurżita fuqu reġa' daħal fil-bitħa u kif għolla ħarstu 'l fuq, fuq waħda mill-ħoġor tat-twieqi li kienu jagħtu għall-bitħa lemaħ tifel żgħir ta' xi tliet snin qed jixxabbat għal isfel. Hawnhekk ir-raġel beda jwiddeb lit-tifel biex jinżel minn fuq il-ħoġor tat-tieqa. L-għajjat tar-raġel semgħuh il-koppja li minnufih xirfu minn waħda mit-tieqa u staqsewh x'kellu bżonn. Hawnhekk ir-raġel, kollu kkonfondut, waqt li b'subgħajh beda jurihom waħda mit-twieqi qalilhom biex jieħdu ħsieb it-tifel għax beda jixxabbat u beża' li seta' jaqa' fil-bitħa. Il-koppja dlonk ħarsu lejn xulxin u qalulu li huma ma kellhomx tfal. Ħawnhekk l-imsejken bħal tħawwad, tfixkel, il-bixra ta' wiċċu nbiddlet f'waħda ta' tħassib u b'vuċi ttemtem talabhom biex jiskużawh għax mid-dehra dak il-ħin kien qed jhewden fuq it-tifel ta' bintu li kien imqarreb ħafna u jħobb jixxabbat . Ma' l-aħħar kelma ħareġ jiġri 'l barra. Wara nofsinhar il-koppja ħadu lura s-sellum, għalqu l-bieb warajhom u qabdu neżlin it-taraġ tat-triq, iżda hekk kif daru mal-kantuniera ħoss qawwi ta' bini jiġġarraf ħasadhom. Mal-ħoss, il-koppja reġgħet lura, u hekk kif fetħet il-bieb, fost l-għaġeb kbir tagħhom sabet ħerba kbira – is-saqaf tal-kamra li ftit tal-ħin qabel kienu fiha sfronda u miegħu niżel ukoll is-saqaf tal-intrata. U sintendi xi kultant tisma' stejjer li jħawduk u jġiegħluk taħseb dwar l-awtentiċitaÏ tagħhom. Mara xiha, illum mejta, qaltli li meta hija kienet tqila bl-ewwel tarbija tagħha kull meta kienet tixgħel is-swiċċ tad-dawl li kien jagħti għall-kantina, kienet tħoss lil xi ħadd jimbuttaha għal isfel, titġerbeb madwar 12-il tarġa u ma jiġrilha xejn. U din l-istorja rrepetiet ruħha bosta darba. Ħafna minn dawn l-istejjer għandhom rabta qawwija mas-sigħat bikrin tal-lejl jew mad-dlam. Din hi l-fehma ta' persuni li f'ħajjithom esperjenzaw xi dehra jew semgħu xi ħsejjes strambi fi djarhom, u proprju kien f'dawn il-waqtiet li rrealizzaw li ma kinux weħidhom. Smajt b'każi ta' familji li ħarġu minn djarhom fl-eqqel tal-lejl u ma daħlux aktar fihom, u b'oħrajn, fejn minħabba nuqqas ta' mezzi kellhom jaċċettaw li jibqgħu jgħixu f'din is-sitwazzjoni ta' biża' u tensjoni kbira. Jingħad li fiż-żewġ każi, f'ċerti kmamar, wara nżul ix-xemx kienet tinħass il-preżenza ta' xi spirtu li ma jidherx. U dawn l-ispirti jistgħu jkunu tajbin jew ħżiena! AKTAR FATATI FL-ISLA Esperjenza oħra ta' fatati u li għandna konnessjoni mal-Isla hi din li se nirrakkontalkom: Mara anzjana, kellha drawwa li ta' kuljum, tard filgħaxija, toħroġ fil-gallarija tagħha li kienet tagħti għal fuq pjazza mdaqqsa, faċċata tal-Forti ta' Sant' Anġlu u li minnha taqbad it-taraġ għal Ponta, u f'dak il-kwiet u ħemda serena toqgħod tistenna lil żewġha tiela' mill-Ponta. Ta' kull jum, hija kienet tosserva tliet furnara jgħaddu minn taħtha, jitilgħu fuq iċ-ċint, iħarsu 'l isfel u wara jintasbu bilqiegħda fuq iċ-ċint maġenb il-mina. Jum fost l-oħrajn, kuntistabbli kien qed jagħmel ir-ronda, aktarx tard mis-soltu, meta osserva lix-xwejħa fil-gallarija staqsieha jekk kellhiex bżonn xi ħaġa. Waqt li qaltlu li kienet qed tistenna lil żewġha tiela' mill-Ponta, b'subgħajha bdiet turih post partikolari fuq iċ-ċint. Kompliet tgħidlu li hi ma kellhiex minn xiex tibża' għax jekk tiġi bżonn xi ħaġa kienet issejjaħ lil xi wieħed mit-tliet furnara li kienu bilqiegħda fuq iċ-ċint, li skont hi, ta' kuljum kienu jgħaddu ħafna ħin jitkellmu maġenb il-Mina. Meta l-kuntistabbli tefa' ħarstu lejn in-naħa li wrietu l-mara u ma ra xejn, sellmilha bil-għaġla u warrab jiġri minn dak il-post. Jingħad, li t-tliet furnara li kienet tara l-mara kienu l-ispirti tat-tlett irġiel, li ħafna snin qabel kienu għaddew fis-sakra minn dawk in-naħat, telgħu fuq iċ-ċint u waqgħu għal isfel. Ftit tas-snin ilu smajt storja li kienet għamlet impatt fuqi tant li bqajt niftakarha kif kont smajtha minn fomm wieħed mill-protaġonisti (illum mejjet). "Aħna konna ngħixu f'dar kbira ir-Raħal il-Ġdid, li kellha kantina kbira. Aħna s-subien konna norqdu f'kamra kbira fit-tieni pjan u ħuti l-bniet kienu jorqdu f'kamra oħra fil-pjan ta' fuqna biswit il-kamra tas-sodda ta' ommi u missieri. Jekk tistaqsini kemm kellha kmamar din id-dar ma nafx ngħidlek għax fil-kantina qatt ma nżilt. Il-kamra tal-ikel kienet isfel, bil-bieb tagħha jħares lejn it-taraġ wiesa' li kien jitla' għall-pjani ta' fuq. Il-mobbli tagħha kienu antiki ħafna, u għadni nisma' lil ommi tgħid, li il-mobbli kienet sabitha fl-istess kamra u għoġbitha ħafna. Faċċata tal-bieb kien hemm side-board b'mera kbira li kienet tiddomina l-kamra, u li minnha kont tara t-taraġ tal-franka li kien jagħti għall-pjani ta' fuq." Kompla hekk: "Minn mindu dħalna f'din il-dar, matul il-lejl konna nisimgħu ħafna ħsejjes – passi telgħin u niżlin it-taraġ u xi krib ukoll, iżda binhar xejn. Niftakar li aħna t-tfal konna nibżgħu tant, li wieħed minn ħuti li kien akbar minni u li kien jorqod f'sodda waħdu, bil-biża' li kien jaqbdu kien jagħmel taħtu. Ommi u missieri kienu jgħidulna li l-krib li konna nisimgħu kien ta' xi tjur li wieħed mill-ġirien kien irabbi fil-bitħa tiegħu, u bil-lejl, peress li taqa' ħemda kbira jinstemgħu aktar. Darba fost l-oħrajn, waqt li nġbarna madwar il-mejda biex nieklu, jien inzertajt bilqiegħda faċċata tal-mera u d-dawl tal-lampa tal-pitrolju beda jdejjaqni ħafna. Waqt li tlabt lil ommi biex tpoġġi l-lampa fuq is- sideboard, dak il-ħin għajnejja ġriet għal fuq il-mera u għajjatt għajta tal-biża' bid-dehra li rajt warajja riflessa fil-mera. Warajja, weqfin dritti u mserrħin mal-pilastru tal-bieb rajt mara żagħżugħa qed iżżomm tifel żgħir minn idu…' Għal din id-dehra, ħassejt qalbi tieqaf, qomt f'salt minn fuq is-siġġu u waqt li kollni beżgħan ħarist lura, b'subgħajja wrejt id-daħla tal-bieb u staqsejt lil ommi u lil missieri u lil ħuti jekk huma rawx lill-mara u lil binha warajja. Ħadd minnhom ma tkellem, kulħadd baqa' jħares lejja bla ma jlissen kelma. Niftakar, dak il-lejl kien lejl ta' biża' u matulu erġajna smajna l-krib u l-passi tqal telgħin u neżlin it-taraġ… L-għada filgħodu, missieri ma marx xogħol u baqa' d-dar. Meta qomt staqsieni x'kont rajt fil-kamra tal-ikel. Meta ħuti semgħuni nirrakkonta x'rajt żiedu tagħhom ukoll. Ħija ż-żgħir qalilna li huwa ta' kuljum kien jinżel fil-kantina għax hemm kien isib tifel u joqgħod jilgħab miegħu. Ħija ta' qabli li kien jagħmel taħtu qalilna li ta' kull filgħaxija kien iħoss lil xi ħadd maġenbu fis-sodda, meta fil-fatt hu ma kien jara lil ħadd. Waħda minn ħuti l-bniet stqarret li ġieli rat mara u tifel għaddejjin fil-kuritur li kien jifred il-kamra tagħhom minn dik ta' ommi u missieri. Meta missieri staqsa lil ħuti jekk huma rawhx xi ħaġa, dawn qaluli li qatt ma raw xejn. Xahar wara krejna post ieħor u morna noqogħdu fih. Xi jumejn wara li ħriġna mid-dar, mara xiħa waqfet lil ommi u staqsietha jekk konniex nisimgħu xi ħsejjes fid-dar. Fil-pront ommi staqsietha għala għamlitilha dik il-mistoqsija. Ix-xiħa, waqt li tat ħarsa madwarha biex tara jekk kienx hemm xi ħadd fil-qrib li seta' jismagħha, minn taħt l-ilsien qaltilha: "Jingħad li f'dik id-dar kien sar delitt li kien kexkex lil kulħadd, fiha kienu qaltlu mara żgħażugħa u lil binha u l-qattiela tagħhom ma nqadbu qatt." Storja oħra li smajt hija din: Koppja żagħżugħa, b' żewġt it-tfal subien krew dar fil-Belt Valletta u marru jgħammru fiha. Kienu kuntenti ħafna, għax għakemm id-dar kienet antika, kienet kbira, arjuża u kellha veduta sabiħa tal-Port il-Kbir. Wara l-mewt ta' missier il-mara, ommha marret tgħix magħhom. Mal-wasla tagħha fid-dar, bdew jinstemgħu ħafna krib u tisbit ta' bibien. Il-koppja u t-tfal twerwru bil-biża' li qabadhom iżda l-aktar ix-xwejħa li moħħha mill-ewwel beda jhewden fil-ħares. Ġimgħa wara ommha reġgħet marret lura f'darha. Minn dak in-nhar 'il quddiem ma nstema' xejn aktar fid-dar. Meta x-xiħa ġiet mitluba minn bintha tgħidilha għaliex telqet minn darha bla kliem u sliem, b'rogħda kbira fuqha qaltilha li jumejn wara li nstema' dak il-krib u tisbit ta' bibien kienet bilqiegħda fil-gallerija, meta f'daqqa waħda ħasset kesħa kbira ddur magħha meta kienet xemx tisreġ u hawnhekk intebħet li ma kinitx weħidha. Minkejja li huma qatt ma raw xejn, l-istqarrija tax-xiha werwret lill-koppja li ħarġu mid-dar u marru joqogħdu f'post ieħor. Fi żmien tliet snin biddlu tliet id-djar, iżda peress li huma baqgħu marbutin ma' l-ewwel dar li kellhom iddeċidew li jerġgħu jmorru jgħammru fiha u baqgħu għixu fiha għal bosta snin. Fil-folklor tagħna nsibu diversi stejjer oħra li fihom jirrakkontaw fid-dettall dehriet ta' erwieħ jew spirti tajbin u ħżiena. Sintendi l-ispirti t-tajbin huma dawk li ma jagħmlux ħsara lill-bniedem, u li aktarx jidhru għax f'ħajjithom kellhom xi missjoni x'jaqdu u ma laħqux wettquha, waqt li l-ispirti l-ħżiena huma dawk li jwerwru familji sħaħ u li kapaċi jagħmlu l-ħsara u jweġġgħu serjament lill-bniedem. Stejjer relatati ma' ċimiterji u ta' nies bil-barnuża f'rashom mexjin wara xulxin qishom il-fratelli li jieħdu sehem fil-purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira nsibu bosta, fosthom din li se nirrakkontalkom: Raġel minn Ħaż-Żabbar li kien joqgħod ftit 'il bogħod minn waħda mill-knejjes ta' dan il-lokal irrakkontali fatt li kien ħawwadni ħafna. Qalli, li darba, fil-bidu ta' Settembru kien qam maħsud għax deherlu li sema' bħall-għagħa kbira ta' nies fit-triq ta' taħtu. Ħares lejn l-arloġġ li kellu fuq il-kamodina maġenbu u sab li kienu daqqu t-tlieta ta' filgħodu. Għall-ewwel ma tax kas, iżda meta l-għagħa żdiedet u deherlu li kien qed jisma' xi nies jirreċitaw xi latanija, qam f'salt mis-sodda u hekk kif ħareġ fil-gallerija tal-injam inħasad bid-dehra li ra quddiemu. Ftit 'il bogħod minn fejn kien joqgħod, huwa ra ġemgħa ta' nies, ilkoll lebsin l-abjad u b'rashom mgħottija b'barnuża, telgħin wara xulxin deħlin fil-knisja meta l-bieb kien magħluq. L-eċċitament tiegħu kompla kiber meta osserva li n-nies kienu maqtugħin mill-art. Għal din id-dehra, li skont hu damet madwar minuta, tkexkex, radd is-salib, u talab għall-erwieħ tal-purgatorju. Qalli li din l-istorja qatt ma qalha lil ħadd għaliex beża' li jidħku bih. Stejjer oħra ta' dehriet ta' ġemgħat ta' erwieħ mexjin wara xulxin insibhom f'diversi lokalitajiet oħra fosthom ir-Rabat, il-Ħamrun u l-Birgu. IL-KARTIERA TAS-SIGARETTI Iżda forsi l-aktar storja ta' fatati li baqgħet tissemma u li ħadd għadu ma sab spjegazzjoni għaliha hija dwar mara mill-belt Valletta li kienet waqfet żewġ baħrin fit-triq u talbithom iwassluha sad-dar. Kif waslu d-dar, daħlu ġewwa u waqt li qagħdu jitkellmu magħha, wieħed minnhom ħareġ il-kartiera tas-sigaretti u qabbad sigarett. Meta ntebħu li sar ħafna ħin, ħarġu mid-dar u għaġġlu lejn id-Dwana l-Antika biex jaqbdu dgħajsa u jmorru fuq il-bastiment. Hawnhekk wieħed mill-baħrin intebaħ li nesa l-kartiera warajh. L-għada filgħodu, daħlu l-belt u marru jfittxu d-dar fejn il-lejl ta' qabel kienu għaddew xi ħin fiha. Fost l-għaġeb kbir tagħhom sabu li d-dar kienet ilha magħluqa u li x-xebba li kienet toqgħod fiha kienet ilha mejta s-snin. Madankollu huma kienu ċerti li l-lejl ta' qabel kienu daħlu f'dik id-dar u nsew il-kartiera tas-sigaretti fuq il-mejda tal-pranzu. Wara ħafna taħbit, huma rnexxielhom isibu li sid id-dar u wara li rrakkontawlu l-istorja kollha mar magħhom, fetħilhom il-bieb u meta daħlu fil-kamra tal-pranzu, fuq il-mejda mimlija trab huma sabu l-kartiera tas-sigaretti. IL-ĦARES L-istejjer fejn jidħol il-Ħares huma xi ftit differenti minn dawk fejn jissemmew l-erwieħ jew l-ispirti ta' nies li tkun saritilhom xi inġustizzja, jew kellhom xi biċċa xogħol li ma laħħqux wettqu u baqgħu jidhru wara mewthom. Il-Ħares jidher li hu esseri li jikkapparra xi dar antika u jagħmilha tiegħu. Ħafna jsostnu li l-Ħares jimxi bil-grazzja! Jekk jaċċettak fid-dar kollox jimxi ħarir, iżda jekk ma jaċċettakx jagħmillek ħajtek infern. Dan il-fatt qed ifakkarni f'persuna li qaltli li huma kellhom Ħares tajjeb fid-dar u l-preżenza tiegħu kienet tinħass l-aktar fil-kċina u l-kamra tal-ikel. M'iniex qed nissaġera! Din il-persuna qaltli, li ta' kull filgħodu ommha kienet issib kikkra u plattina fuq il-mejda u l-kitla bl-ilma fuq il- Cooker . Qaltli wkoll li ġieli sabu qtar tal-ħalib fuq il-mejda u saħansitra pakketti tal-galettini miftuħin. B'danakollu, huma xorta baqgħu jgħixu fid-dar għax kellha risqha tajjeb ħafna. Ngħid is-sewwa din l-istorja lili ħawditni ħafna! Storja oħra tgħidilna dwar Ħares li mid-dehra ħa grazzja mal-inkwilin (mara) u ġieli taha l-flus. Jingħad li mara fqira li kienet toqgħod f'dar antika bi tliet sulari f'Bormla li aktarx kienet inbniet fi żmien il-Kavallieri, kienet ta' spiss issib munita tal-fidda fuq l-ewwel tarġa ta' kull indana taraġ. Għall-ewwel, l-imsejkna mara ħasbet li binha kien qed jiċċajta magħha u ma qaltlu xejn, iżda meta għadda ż-żmien u flus baqgħu ġejjin, tħawdet ħafna u ddeċidiet li tkellmu. Jum fost l-oħrajn meta binha wasal lura mix-xogħol sab lil ommu nkwetata. Meta staqsiha xi ġralha, hi talbitu biex jaqta' ċ-ċajta li jħallilha l-flus fuq l-ewwel tarġa ta' kull indana u b'hekk jiffrankalha t-tbatija li toqgħod titla' t-taraġ kollu biex tiġbor il-flus. Meta binha qalilha li hu qatt ma ħallielha flus fit-taraġ, ommu ħasbet li mhux qed jemminha, għalhekk daħlet tiġri fil-kamra tas-sodda, fetħet il-kexxun tal-gradenza, u hekk kif fetħet il-kaxxa tal-kartun fejn kienet iżżomm il-flus, b'għaġeb kbir tagħha sabitha mimlija bebbux. Stejjer oħra ta' flus isiru bebbux insibu ħafna fil-folklor tagħna! Stejjer ta' trabi li minn fuq is-sodda jsibuhom fl-art smajt ħafna u minn lokalitajiet differenti. Anzjan mill-Kalkara llum mejjet kien qalli, li għalkemm hu xettiku ħafna dwar l-eżistenza tal-Ħares, madankollu qatt ma daħak b'min jemmen bih. Lil ommu kien jiftakarha tgħid, li meta hu kien għadu tarbija ta' xi xaħrejn, wara li kienet titimgħu u taħslu kienet tqiegħdu fuq is-sodda bejn żewġ imħaddet biex ma jaqax, ħalli hi tkun tista' tkompli b'xogħolha fid-dar. Iżda ftit wara kienet tisimgħu jibki u meta tidħol tiġri ħdejh biex tara xi ġralu, dejjem kienet issibu taħt is-sodda. Din il-ġrajja rrepetiet ruħha kemm-il darba, sakemm waħda mill-ġirien qaltilha biex lit-tifel ma' tħalliħx aktar f'dik il-kamra. Meta staqsejtu jekk ommu qattx rajt xi fatat id-dar, huwa qalli li ommu kienet tgħid biss li d-dar kellha risqha tajjeb ħafna. U stejjer oħra simili fejn jidħlu t-trabi ssib ħafna, iżda din li se nirrakkontalkom hi differenti ħafna mill-oħrajn. Raġel minn Bormla qalli li fost l-istejjer li sema' dwar l-iħirsa , l-istorja li kien se jgħidli għamlet impatt kbir fuqu. Qalli, li darba sema' storja dwar ragel miżżewweġ bla tfal li kien għaddej minn triq imwarrba fiż-Żejtun fi triqtu lejn id-dar, meta f'daqqa waħda deherlu li sema' bikja ta' tarbija. Waqaf, u għal ftit sekondi pprova jsegwi minn fejn kienet ġejja l-bikja. Wara ftit intebaħ li l-bikja kienet ġejja minn dar abbandunata, daħal jiġri fiha u fl-intrata sab tarbija l-ġmiel tagħha. Peress li hu ma kellux tfal iddeċieda li jeħodha d-dar, iżda oħroġ il-għaġeb, hekk kif tbiegħed ftit passi mid-dar abbandunata, it-tarbija waqfet mill-biki tagħha u b'leħen ċar talbitu biex jerġa' jeħodha lura fejn sabha u jkompli triqtu lejn daru. Iltqajt ma' stejjer ta' persuni li meta marru jaraw xi djar biex jikruhom ħassewhom li m'humiex milqugħin fihom. Fil-fatt, l-istess anzjan mill-Kalkara kompla jgħidli li hu qatt ma raqad għand nanntu li kienet toqgħod f'Ħaż-Żabbar. Ir-raġuni kienet li kull meta kien jidħol għand nanntu dejjem kien iħoss lil xi ħadd qed iżommu milli jidħol ġewwa. Għalkemm qatt ma ra xejn, kull meta kien jidħol għand nanntu, dejjem kienu jaqbduh dwejjaq kbar u jkun irid imur lura għand ommu. Jingħad li stejjer fejn jidħlu l-Eħirsa Torok għandna wkoll fil-folklor tagħna. Smajt storja ta' mara li dejjem kienet tara Tork waqt li kienet tkun qed tqassam l-ikel. Meta qalet lil żewġha u lil uliedha dwaru, dawn mhux talli ma emmnuhiex iżda tgħidx kemm daħku biha. Hija ssostni li dan it-Tork dejjem kienet tarah wieqaf fid-daħla tal-bieb tal-kamra tal-ikel, iħares lejha bi tbissima ħelwa, iżda hekk kif kienet tpoġġi bilqiegħda u tibda tiekol kien jgħib mill-kamra u jerġa' jidher l-għada waqt li tkun qed taqleb l-ikel lill-familja tagħha. Jingħad li din il-mara kienet mardet serjament u wara ħarġet minn din id-dar. JARAW DAK LI ĦADDIEĦOR MA JARAX F'din il-kitba tagħna dwar dan il-folklor nistgħu insemmu wkoll lil dawk li in-nies li b'għajnejjhom 'li jaraw dak li ħaddieħor ma jarax'. Matul ir-riċerka tiegħi għamilt intervisti ma' persuni li jaraw l-ispirti tal-għeżież tagħhom u jkellmuhom, u fost uliedhom hemm min hu bħalhom. Aktar qabel aċċennajt għal persuni li jaslu sal-bieb ta' barra ta' xi dar iżda ma jaqbżux l-għatba għax iħossu l-preżenza tal-fatati jew spirti oħra. Dari, meta l-istejjer tal-Ħares kienu komuni aktar milli huma llum kienu jħobbu jużaw din il- frażi: 'Donnok il-ħares tad-dar'. Din kienet tingħad aktar bħala tmaqdir għal xi membru tal-familja li jkun kważi dejjem barra u jidher fost il-qraba tiegħu wara li jidlam. F'din il-kitba jien aċċennajt għal stejjer magħrufa dwar l-iħirsa u l-erwieħ, stejjer li rrakkontawli persuni li esperjenzawhom huma personalment jew il-qraba tagħhom. Ovvjament, dawk li huma xettiċi dawn l-istejjer ma jemmnuhomx, iżda oħrajn li esperjenzawhom, mhux biss jemmnuhom iżda jibżgħu jirrakkontahom. Jekk il-Ħares jeżistix jew le, jien ma nafx, iżda ma nidħakx b'min jemmen li jeżisti. © Joseph Serracino