Hu ħafif ħafna li ġġiegħel oġġett li jkun qed jgħum f'wiċċ l-ilma, biex jimxi 'l quddiem fid-direzzjoni ta' 'l fejn ikun qed jonfoħ ir-riħ. Dan l-artiklu ferm interessanti huwa l-ewwel parti minn sensiela dwar it-tbaħħir u s-sajd u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". Kull ma trid tagħmel hu li TOLZA , jew tgħolli 'l fuq ( to hoist ), folja, magħmula mill-ġlud, mid-drapp, jew minn xi materjal ieħor, u torbotha ma' ħatar jew arblu li jkun imwaħħal mal-oġġett li jkun fl-ilma. Ir-riħ jaħbat mal- QALA' ( sail ) sempliċi li tkun għadek kif olzajt u jimbuttak 'il quddiem, bi spejjeż ta' xejn, u mingħajr ma jkollok għalfejn toqgħod taqdef u tbati. L-unika diffikulta hi li QALA' bħal dan, imexxik biss in-naħa ta' 'l fejn ikun qed jonfoħ ir-riħ, u jekk ir-riħ jieqaf, ikollok tieqaf int ukoll; jew inkella terġa' taqbad il- MOQDIEF ( oar ) u taqdef. L-eqdem tagħrif li għandna jurina li l-ewwel biċċiet tal-baħar li ma kinux jiddependu biss mill-qdif biex jimxu, kienu ta' dat-tip. Qala' wieħed kbir, imdendel ma' arblu wieħed, li jkun imwaħħal lejn nofs il-qoxra tal-baħar. L-Eġizzjani, in-nies ta' Kreta tal-qedem, u l-Feniċi, kienu baħħara tajbin, li anke baħħru fit-tul, imma d-dettalji tal-qxur tal-baħar li kienu jibnu għadhom mhux magħrufa sewwa. Kellhom jgħaddu ħafna snin biex taslilna l-ewwel prova ta' qoxra tal-baħar mibnija bi ħsieb ġdid: ngħidu aħna, żewġ arbli flok arblu wieħed. Imma l-qoxra tal-baħar kif tibniha? Il-metodu l-qadim, l-uniku mod li kienu jaħdmu bih sa elf sena ilu jew iktar, kien li JITILGĦU BIL-QOXRA ( shell first method ). Ix-xogħol jibda billi tlesti il- PRIM ( keel ) li jkun bħal zokk ta' siġra jew seratizz twil, imqiegħed mimdud mal-art biex iservi ta' sodda, u sserrat u nċanat b'mod li jkollu BATTENT ( rabbet ) li miegħu tista' ġġonġi l-ewwel TAVLA ( plank ). It- TAVLAMENT jibqa' tiela' billi torbot it-tieni tavla ma' l-ewwel waħda, ġenb ma' ġenb, jew KUMENT ma' KUMENT , u tinċana l-kument b'mod li t-twavel iduru weħidhom f'għamla ta' nofs qamar. It-tundjatura, jew it- TAQWISA li jieħu t-tavlament tissejjaħ il- BATTILLAR ( curvature, flare ). Biex jintrabtu flimkien, it-twavel ikunu NKULMATI . Fil-kumenti tat-twavel jitħaffru sensiela ta' BEJTIET ( mortices ). Ġol-bejtiet jidħol MIN Ċ OTT ( tenon ), nofsu f'bejta ta' kument, u n-nofs l-ieħor fil-bejta ta' pariġġ fil-kument l-ieħor; kif jidher fid-disinn. Qoxra tal-baħar mibnija b'dal-mod ngħidulha li hi mibnija b' TAVLAR INKULMAT ( carvel-built ). Fl-2019 Joseph Caruana, li ġej mill-aħħar familja li kienet tibni d-dgħajjes tal-latini f'Għajnsielem Għawdex, ippubblika ktieb li jiswa mitqlu deheb, u fih ta terminu ieħor għal dak li bl-Ingliż jissejjaħ carvel built . It-tavlar marbut flimkien jissejjaħ ukoll GĦELUQ, u fil-każ tagħna l-għeluq ikun GĦELUQ IĠĠUSTAT ( carvel built ). Imma hemm mod ieħor kif tista' tqiegħed it-twavel. Minflok tinkulma, tista' tuża TAVLAR IMRIKKEB ( clinker-built ). It-twavel, minflok jeħlu kument ma' kument, jistgħu jitrikkbu fuq xulxin. Dis-sistema ta' tavlar imrikkeb kienet magħrufa l-aktar fil-pajjiżi tan-naħa ta' fuq tal-Ewropa; filwaqt li fil-pajjiżi tal-Mediterran, kienu jaħdmu l-aktar b'tavlar inkulmat. Joseph Caruana jgħid li s-sistema clinker-built bil-Malti tiġi GĦELUQ IKKAVALKAT . Il-qoxra tal-baħar hi magħmula mir- RAS jew ir- ROTA TAL-PRUWA ( stempost ), il- PRIM ( keel ) u r- RAS jew ir- ROTA TAL-POPPA ( sternpost ). It-twavel jeħlu mqawsin bejn iż-żewġt irjus, biex il-qoxra tiġi dejqa fil-poppa u l-pruwa, u wiesgħa fin-nofs. Imma meta taħdem hekk, jiġifieri TITLA' BIL-QOXRA ( shell-first method ), tkun qed taħdem bis-sistema l-antika, li ilha ma tintuża mijiet ta' snin. Sistema iktar moderna, li tintuża wkoll fid-dgħajjes ta' Malta, hi li TIBNI FUQ IL-QAFAS ( skeleton-first method ). Trid tibda, xorta waħda, bil-prim, mimdud ma' l- art, inċanat u lest. Wara li twaħħal ir-ras tal-pruwa u r-ras tal-poppa mal-prim, twaħħal ukoll ŻANGUN ( scantling ) jew tnejn. Żangun wieħed tqiegħdu qrib ħafna tar-ras tal-pruwa, u żangun ieħor tqiegħdu qrib ħafna tar-ras tal-poppa. Biex tifhem sewwa trid tħares ftit lejn id-disinn. Maż-żnagen jeħlu żewġ MAJJIERI ( side-timbers ); tnejn maż-żangun tal-pruwa, u tnejn maż-żangun tal-poppa. Fuq il-prim, bejn iż-żewġ żnagen, triq twaħħal ukoll ħafna STAMNARI ( futtocks ), li kull waħda minnhom ikollha mwaħħlin magħha żewġ majjieri oħra. B'dan l-injam kollu f'postu, ikollok il-qafas tad-dgħajsa lest, u tkun tista' tara sewwa l-għamla tagħha kif ġejja. Kulma jkun jonqos hu li twaħħal it-twavel tal-ġnub skond kif jiddettalek il-qafas li tkun bnejt. Meta t-twavel ikunu mwaħħlin tajjeb mall-ġnub tal-majjieri u l-istamnari, l-istruttura tiġi tixbah lil qoxra ta' lewża; jew aħjar, nofs qoxra ta' lewża. Din tissejjaħ il- BUQ tad-dgħajsa ( hull ), għalkemm hawn min jgħidlu wkoll "il-korp". L-għamla tal-buq tvarja minn dgħajsa għal oħra, l-aktar fin-naħa ta' quddiem, jew aħjar, in-naħa tal-pruwa, għax hi l-pruwa l-ewwel li trid tħabbat wiċċha mal-baħar u tofroq il-mewġ. PRUWA SAJJIEDA tkun pruwa żaqqha ħoxna, li żżomm soda f'wiċċ l-ilma mingħajr ħafna tbandil 'l hinn u 'l hawn. PRUWA BAĦĦARA tkun aktar misluta biex tofroq il-mewġ aħjar u żżid fil-ħeffa u l-mixi. PRUWA STILLATA tkun ġejja għall-ponta minn isfel u miftuħa minn fuq. Id-djuq t'isfel iżomm il-buq milli jmil laġenba speċjalment jekk id-dgħajsa tkun tal-qlugħ. Il-wisa' ta' fuq iżomm il-buq milli jogħdos 'l isfel fl-ilma meta jkun iċ-ċaqliq. S'issa, fost dan il-kliem kollu, għadna ma semmejniex ħaġa li hi importanti immens għal kull qoxra tal-baħar, u mingħajra id-dgħajsa ma tagħmel xejn: It- TMUN ( rudder ). Fil-qedem, it-tmun ma kien xejn ħlief moqdief ieħor, ftit eħxen u ikbar mill-oħrajn, li kien jintrabat ma' ġenb wieħed tal-poppa u bih kienu jippruvaw irieġu d-dgħajsa billi jiksruh lejn naħa jew lejn oħra. Fil-pajjiżi tat-tramuntana ta' l-Ewropa kienu jużaw TMUN-MOQDIEF ( steering oar ) wieħed, marbut fuq il-ġenb tal-lemin tal-poppa (li beda jissejjah " starboard " li ġejja minn steering board ). Imma fil-Mediterran kienu jużaw żewġ tmunijiet-mqadef, marbutin wieħed kull naħa tal-poppa. F'ħafna mit-tagħrif li jinkiteb fil-pajjiżi tal-Punent x'aktarx li ssib miktub li t-tmun kif nafuh aħna, jiġifieri tmun wieħed imqiegħed f'nofs id-dgħajsa u mwaħħal mar-ras jew ir-rota tal-poppa, ivvintah xi shipwright inġenjuż f'xi pajjiż tan-naħa ta' fuq ta' l-Ewropa, x'aktarx fl-Olanda, għall-ħabta ta' nofs is-seklu tnax. Wieħed m'għandux jieħu għal kumment bħal dan. L-istorja tinkiteb dejjem kif jaqbel lil min jiktibha. L-istudjużi llum jafu li f'kitba li nkitbet iktar minn mitejn sena qabel , minn ċertu Bużurġ bin Xaħrivar ir-Ramħurmużi, u li kienet iġġib l-isem Għeġejeb il-Hind , jew "L-Għeġubijiet ta' l-Indja", turi li dat-tip ta' tmun kien magħruf, u x'aktarx li tnissel fil-pajjiżi tal-Oċean Indjan. Iċ-Ċiniżi wkoll kellhom tmun jixbhu, għalkemm il-prinċipju Ċiniż kien ftit differenti. JISSOKTA (C) Ġużi Gatt