Dan l-artiklu ferm interessanti huwa t-tielet parti minn sensiela dwar it-tbaħħir u s-sajd u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". ID-DGĦAJJES TA' MALTA X'inhi d-differenza bejn LUZZU u KAJJIKK ? Il-luzzu jkollu l-PRUWA U l-POPPA (quddiem u wara) it-tnejn ġejjin għall-ponta. Il-kajjikk ikollu l-pruwa għall-ponta, u l-poppa ċatta. Il-kajjikk ikun iżgħar mil-luzzu u rari jaqbeż is-sitt metri tul. Għalhekk jintuża l-aktar għas-sajd mhux 'il bogħod ħafna mill-art. Imm'ejja naraw id-dgħajjes ta' Malta waħda waħda. IL-LUZZU L-ikbar fost l-opri tal-baħar mibnija mill-Maltin u l-Għawdxin fi żmienna, il-luzzu hu maħsub għas-sajd; sewwasew għas-sajd 'l barra, 'l bogħod mix-xatt. Il-poppa u l-pruwa t-tnejn ġejjin għall-ponta; il-pruwa magħmula għolja, b'battillar wiesa', biex tiflaħ tirkeb u tgħolli rasha fuq il-mewġ għoli; u l-poppa magħmula mżaqqa u tonda, biex ma togħdosx malajr 'l isfel, la fil-maltemp, u lanqas meta s-sajjied ikun qed jaħdem fuq in-naħa ta' wara, jerfa' x-xbiek jew jiġbed il-konz. Il-qiegħ jew iċ- ~AN ( bilge ) tal-luzzu hu magħmul wiesa' u ċatt, biex ma jegħreqx ħafna 'l isfel u l-luzzu jkun jista' JPIXKA ( have enough draught ), jiġifieri ma jaħbatx żaqqu mal-qiegħ anke meta jkollu jidħol f'baħar qasir, jew baxx. Biex is-sajjied ikun jista' jistkenn mix-xita meta jkun f'nofs ta' baħar, il-luzzu jew il-kajjikk jitgħatta bil- KABUŻ (hawn min jgħidlu "Luna"). Din tkun biċċa kanvas mixħuta minn tulha fuq l- ALZALUN u miżmuma miftuħa minn quddiem mil- IMQASS – li jkun ta' l-injam, għamla ta' kumpass, li jżomm il-kabuż miftuħ forma ta' ittra "V". Il- MUSTA ĊĊ I li jkollu l-luzzu u li fuqhom iqiegħdu l- GĦAJN biex tħares id-dgħajsa, dari kienu jinżebgħu skond minn liema naħa kien ikun is-sajjied. Jiġifieri jekk ikun minn Marsaxlokk, il-luzzu kien ikollu l-mustaċċi sofor; jekk minn San Pawl il-Baħar jew dik in-naħa ta' Malta, mustaċċi ħomor; u l-Għawdxin kien ikollhom mustaċċi bojod. Dan kien jiswa biex ħadd ma jirfes il-kallijiet ta' ħadd ieħor, u kien tajjeb ukoll f'każ li inti tara xi għajn ħazina minn xi dgħajsa, fuq xi serq, jew hekk. Kien hemm żmien meta l-mustaċċi kienu jinżebgħu suwed meta jmut sid id-dgħajsa. Sa ftit tas-snin ilu, id- DGĦAJJES TAL-LATINI kienu għadhom iġorru t-tagħbija bejn Malta u Għawdex; għalkemm fl-aħħar snin kienu żarmaw u warrbu għal kollox il-qlugħ famużi tagħhom: il- QLUGĦ TAL-LATIN ( Lateen sails ). Id-dgħajjes t'Għawdex kienu jikkwalifikaw bħala luzzijiet ukoll, imma peress li kienu maħsuba għall-ġarr tal-passiġġieri u t-tagħbija, kienu mibnija xi ftit itwal, sa xi sittin pied, u allura kienu jidhru xi ftit idjaq, u iżjed fuq qaddhom, mil-luzzu tas-sajd. Il-poppa u l-pruwa kienu jkunu xi ftit inqas mżaqqa, ftit inqas mimlija, biex id-dgħajjsa tofroq il-mewġ aħjar u tħaffef xi ftit iżjed fil-ġiri. IL-FIRILLA Il-firilla tixbah ħafna lil-luzzu fl-għamla tagħha, għalkemm tkun ftit iżgħar, u wkoll, fil-ġnub, ftit iktar baxxa mil-luzzu. Il-poppa u l-pruwa jkunu t-tnejn ġejjin għall-ponta, bħal tal-luzzu, imma l-firilla jkollha l- KONTRAROTA tal-pruwa ( stempost ) u tal-poppa ( sternpost ) ogħla minn tal-luzzu, u tkun ukoll ftit iktar mużqaqa (imżaqqa). Il-firilla kienet maħsuba għas-sajd mhux bogħod ħafna mill-art, u fid-daħliet u l-portijiet; u billi kienet iktar baxxa fil-ġnub, u allura min ikun fiha ma jkunx maqtugħ ħafna 'l fuq minn wiċċ il-baħar, kienet addatata ferm għas-sajd bix-xibka, konzijiet, u nases. Daż-żmien ftit għad fadal firilli. Illum is-sajjieda jħossu l-bżonn li joħorġu jfittxu l-ħut aktar 'il bogħod mill-art. Ikollhom bżonn qoxra tal-baħar ikbar u aqwa. Il-firilla rari tkun iktar minn tmien metri tul. IL-KAJJIKK Jekk il-luzzu hu kbir wisq għalik, u għandek bżonn dgħajsa iżgħar, ikun aħjar jekk tħares sew biex tara kif inhi mibnija. Jekk il-poppa ta' dgħajsa żgħira tkun ġejja għall-ponta bħal m'hi l-poppa tal-luzzu, din għandha ħabta TITRAŻŻAN , jew tegħreq 'l isfel wisq fl-ilma meta tħoss il-piż ta' bniedem fuqha. Meta jiġri dan, il-pruwa, minn-naħa tagħha, togħla wisq 'I fuq. Fuq luzzu, dan ma jiġrix, għax il-luzzu jkun magħmul kbir. Imma dgħajsa iżgħar ikollha bżonn poppa wiesgħa biex iżżomm iżjed soda fl-ilma. Il-kajjikk jintuża għas-sajd ġol-portijiet u d-daħliet, jew sajd mhux 'l bogħod ħafna mix-xatt, u d-daqs tiegħu hu maħsub biex sajjied wieħed waħdu jkun jista' jlaħħaq miegħu u jreġih mingħajr wisq tbatija. Meta kien ikun armat bil-qlugħ, x'aktarx li kienu jarmawlu TARKIJA ( sprit sail ) u mhux qlugħ tal-latin, li kienu aktar addattati għal xi dgħajsa ikbar, bħal-luzzu. IL-FREJGATINA B'tul ta' xi tnax-il pied, il-frejgatina hi l-iżgħar membru tal-familja tad-dgħajjes Maltin, u hi maħsuba għall-passatemp, gost tal-familja, jew xogħol żgħir fil-portijiet u d-daħliet. Il-pruwa tagħha mhix għolja u hi bla battillar, jiġifieri mhix imxaqilba 'l barra bħal tal-luzzu u l-kajjikk, u għalhekk mhix tajba biex tħabbat wiċċha mal-mewġ. Il-poppa tkun ċatta, imma ftit imqammra – mhux bħal tal-kajjikk, li tkun ċatta għal kollox. Il-frejgatina tkun fil-biċċa l-kbira bla tmun; tidderiġiha bl-imqadef. Imma dari ġieli kienu jarmawlha l-qlugħ ukoll, u f'dak il-każ kien ikollha it-tmun. Illum issib ħafna minnhom armati b'magna żgħira. Id-dgħajjes li jiħduk minn Wied iż-Żurrieq sal-Ħnejja ( Blue Grotto ) huma frejgatini wkoll, imma mibnija ftit ikbar; xi sittax-il pied tul. Il-frejgatini li jtellqu fit-tlielaq tat-tmienja ta' Settembru jinbnew apposta, u jkunu iktar mislutin, mibnija b'majjiera stillata biex ikunu iktar ħfief fl-ilma. Frejgatina daqsxejn iżgħar mis-soltu, tissejjaħ DINGI ; tkun xi seba' piedi twila, u tintuża l-aktar biex biha tilħaq xi dgħajsa oħra ikbar, li tkun ankrata iktar 'l barra mix-xatt. ID-DGĦAJSA TAL-PASS Tkun magħmula żgħira u misluta, b'tul ta' wieħed u għoxrin pied, u wisa' ta' sitt piedi; u hi maħsuba biex iġġorr in-nies min-naħa għall-oħra tal-port jew minn abbord xi vapur għax-xatt. Kienet tintuża ħafna minn min ried jaqsam mit-tlett ibliet tal-Kottonera sal-Belt, jew mill-Belt sa Tas-Sliema. Timxi b'żewġ imqadef, bil-qaddief, li jissejjaħ barklor, iħares 'il quddiem, iżomm l-imqadef imsallbin u jinbuttahom quddiemu. Hi magħmula biex tgħabbi xi sitt passiġġieri, għalkemm mhux l-ewwel darba li għabbiet iżjed. Il-passiġġier jitla' mill-pruwa. Ir-ras jew ir-rota ta' quddiem, u anke dik ta', wara huma twal ħafna. Ta' quddiem hi twila biex isservi ta' poġġaman għall-passiġġier, u jserraħ magħha hu u tiela', u għall-balklor biex biha jrieġi d-dgħajsa max-xatt, u jżommha milli titbandal wisq sa kemm il-passiġġier isib postu bilqiegħda. Dari, mar-rota ta' quddiem u ta' wara, bil-lejl kien jitwaħħal fanal, biex fil-geġwiġija tal-port, vapuri oħra jindunaw li hemm dgħajsa qed taqsam. Illum ħadulha postha l-laneċ li jaħdmu bil-mutur, għalkemm għadek tara xi ftit minnhom, l-iktar in-naħa tal-Kottonera. Ir-Regatta tal-Vitorja u t-tlielaq ta' Jum il-Ħelsien, s'issa għadhom iżommu lil dawn id-dgħajjes milli jgħibu u jintilfu għal kollox minn fostna. IL-BIMBU Fl-għamla tiegħu, il- BIMBU jkun jixbah lil-luzzu, jiġifieri bil-pruwa u l-poppa t-tnejn ġejjin għall-ponta. Imma jkun iżgħar, u r-ras jew ir-rota ta' quddiem u ta' wara ma jerfgħux rashom 'l fuq bħalma jagħmlu tal-luzzu u tad-dgħajsa tal-pass, imma jkunu biss ftit pulzieri 'l fuq mill- BARDNELL , kif jissejjaħ ix-xifer ta' fuqnett tad-dgħajsa. Il-pruwa ma jkollhiex battillar, jiġifieri ma tinfetaħx 'l barra qisha mrewħa, bħal tal-luzzu u l-kajjikk, u l-bardnell ma jkunx milwi 'l fuq lejn ir-rota, imma jibqa' dritt. B'hekk il-bimbu jkun baxx ħafna ma' l-ilma u jkun tajjeb biex is-sajjied ikun jista' jixxabbat 'l barra mid-dgħajsa u jittawwal ġo l-ilma minn xi barmil b'qiegħ tal-ħġieġ u, b'foxxna f'idu jara jseħħlux jiffoxxna xi ħuta li tinzerta fil-qrib. Biex jagħmel dan, xi ħadd ieħor irid ikun qiegħed bl-imqadef f'idu biex irieġi d-dgħajsa. Il-bimbu m'ilux wisq jinbena f'Malta u jidher li ġie kkupjat minn xi dgħajjes barranin. Ma tantx hawn minnhom, u d-Dipartiment tas-Sajd jikklassifikahom mal-laneċ tas-sajd. JISSOKTA (C) Ġużi Gatt