Jien m'iniex lingwista. Dawn l-għaxar kummenti ddiskutejthom ma' kollegi li huma lingwisti, l-aktar ma' Dr Michael Spagnol, imma fl-aħħar mill-aħħar fihom se ssibu r-riflessjonijiet tiegħi. Nittama li jgħinukom tapprezzaw dejjem aktar ilsienna bħala organiżmu ħaj li għandu storja twila imma għandu wkoll il-ħila li jiġġedded. Dan it-tiġdid inwettquh kuljum aħna li nħaddmu dan l-ilsien li, bħal kull ilsien ieħor, huwa uniku. Dan ir-ritratt ta' waħda mill-konferenzi stampa tal-Prof. Charmaine Gauci jiġbor fi stampa waħda l-istatus tal-lingwa nazzjonali ta' Malta, il-Malti, u t-tliet lingwi uffiċjali, jiġfieri l-Malti, l-Ingliż u l-lingwa tas-Sinjali. Proset lill-awtoritajiet tal-mod serju u regolari kif qed jikkomunikaw magħna, anki ma' dawk li ma jafux bil-Malti u dawk li jużaw il-lingwa tas-sinjali,. imxija | kwarantina | iżolament | test li joħroġ pożittiv jew negattiv | tieħu l-virus, tlaqqat il-virus, tibla' l-virus, timrad bil-virus | pulmonite | tbegħid soċjali | għeluq parzjali, għeluq totali | ventilaturi | il-mewġa tat-tsunami | individwu (dejjem maskil) | persuna (dejjem femminil) | Supretendent tas-Saħħa Pubblika Saħħa u sliem lil kulħadd L-imxija tal-COVID-19 u l-Malti | 9. INDIVIDWU MINGĦAJR "A" Il-kelma "individwu" tirreferi kemm għal mara u kemm għal raġel. Imma hija grammatikalment maskil, bħalma l-kelma newtrali "persuna" hija grammatikalment femminil. Aktarx li l-Prim Ministru ħoloq "individwa" għax ried ikun inklussiv. Għall-kollega tiegħi Dr Immanuel Mifsud, dan huwa eżempju "tal-pressjoni li ħafna minna qegħdin iħossu biex ikunu politikament korretti. Billi din il-pressjoni hija fenomenu riċenti, uħud (jew ħafna) minna jitfixklu, speċjalment fin-nuqqas ta' gwida mill-esperti tal-lingwa jew minħabba li hemm ideat differenti u kunfliġġenti." Naħseb li hemm fattur ieħor. Għalkemm ħafna minna nagħmlu sforz biex nużaw ilsienna sew, nafu wkoll li l-Malti joffri ċerti possibilitajiet (bħal meta lit-tifel tgħidlu "żgħiru" jew tivvinta xi ħaġa bħal "żgħirina") u li nistgħu nikkreaw biex nissodisfaw bżonnijiet ġodda. Jiġifieri minn banda rridu ngħidu mingħajr tidwir li fil-Malti teżisti biss "individwu" u ma tistax tuża "individwa", u mill-banda l-oħra, nistgħu nħarsu lejn dan l-iżball u nirriflettu fuq x'nistgħu nagħmlu, kif qed turi s-sensiela eċċellenti li ġġib l-istess isem fuq TVM, bi Lsienna. Din l-imxija ġabet magħha armata żgħira imma determinata ta' kliem, minn "coronavirus", "curve" u "contact tracing" sa "swabbing", "social distancing" u "lockdown". Virus ġdid, terminoloġija ġdida. Id-dizzjunarji ma jagħtux verżjoni Maltija ta' "lockdown". Is-sit tat-terminoloġija tal-UE, l-IATE, jagħti l-istess kelma, "lockdown", bħala l-verżjoni Maltija. Google Translate jagħmel l-istess. Il-mezzi tax-xandir Taljani u Franċiżi qed jużaw "lockdown" ukoll. Le Monde tefagħha bejn il-virgoletti, "la Norvège et le Danemark sont en « lockdown » (blocage)" u ttraduċiha fil-parenteżi bħala "blocage", meta jieqaf kollox, jew, skont Joseph Cutayar, "imblokk". Le Monde kien diġà uża "lockdown" f'artiklu li xandar fl-2016 dwar l-attakki terroristiċi fi Brussell. Bl-Ingliż jidher li qed jużaw prepożizzjonijiet differenti ma' "lockdown": The New Yorker ippubblika storja dwar "Life on Lockdown in China" waqt li The Washington Post kitbet, "As India goes into lockdown, fear spreads". Il-BBC ħareġ artiklu dwar "Coronavirus: A snapshot of American life under lockdown." Jidhirli li l-Ministru Chris Fearne, waqt konferenza stampa, sejjaħ il-lockdown "għeluq totali." Nissakkru ġewwa. U jieqaf kollox. Imma għadna ma wasalniex s'hemm. Għall-Prim Ministru, fuq TVM, "Din mhix lockdown". L-awtoritajiet konvinti li min irid għeluq totali minnufih qed jgħaġġel. Bir-raġun iridu jtawlu l-mewġa. Kif tista' ma taqbilx? L-importanti li naslu qawwijin u sħaħ sal-istaġun tal-mewġ l-ieħor, il-proprja. Għax fis-sajf, mingħajru, jaqbadni breakdown. Bil-Malti ngħidu li bniedem għandu l-virus, ħa l-virus, marad bil-virus, laqqat il-virus, jew bela' l-virus. Għamlulu t-test u ħareġ pożittiv. L-espressjonijiet "sabuh pożittiv" u "ttestja pożittiv" deħlin (jew daħlu). Sħabi l-lingwisti dejjem ifakkruni li l-lingwi huma organiżmi ħajjin u l-ħin kollu jinbidlu. U jiġġeddu. Huwa normali taqbad espressjoni minn lingwa oħra u taqlibha għall-Malti (tkun qed toħloq dak li jgħidulu "kalk"). Il-mod kif qed jintuża l-verb "ittestja" fil-frażi "ttestja pożittiv" jinstema' stramb fil-Malti. Hija "formazzjoni ġdida". Għandna bżonnha? F'kuntesti oħrajn nużaw "irriżulta pożittiv" (jew "negattiv"). Il-verb "ittestja" nużawh, ovvjament, bħal fil-frażi "ttestjat l-ilma." Jiġifieri dan il-verb nużawh bħala verb "tranżittiv." Il-punt tiegħi hu li għandna għadd ta' kliem u frażijiet li sabu posthom fi lsiennha u li bihom nistgħu nvarjaw id-diskors. B'dan il-mod inkunu qed nużaw ir-riżorsi kollha tal-Malti. M'hemmx għalfejn bilfors nittraduċu l-frażi kif inhi mill-Ingliż. F'artiklu li deher ftit jiem ilu kien hemm din is-sentenza: "Dan ifisser li issa n-numru totali ta' persuni f'Malta li ttestjaw pożittivi għall-Covid-19 laħqu l-110, li tnejn minnhom huma mfejqa għal kollox." Jien kont nikteb xi ħaġa hekk: "Dan ifisser li n-numru ta' persuni f'Malta li mardu bil-Covid-19 laħaq il-110 u minnhom tnejn fiequ għalkollox." Il-frażi "ttestja pożittiv" ġejja mill-Ingliż, imma tidher ukoll fil-Franċiż. Fit-Taljan jużaw frażijiet simili. Il-ġurnalista kitbet frażijiet bħal "chi è stato trovato positivo". Xi drabi r-rabta mat-"test" hija espliċita, kultant impliċita. Il-kelma "persuna" hija dejjem mara (anki meta tkun qed titkellem fuq raġel). Ħa ngħidha mod ieħor: "Persuna" hija nom fil-femminil. Dejjem. Biex nieħu eżempju mill-interventi tal-virologu Dr Chris Barbara fil-programm Dissett tal-Erbgħa 25 ta' Marzu: Kultant tinduna kemm persuna taf titkellem mill-mod kif tuża l-kelma "persuna". Jekk tużaha fil-maskil (għax tkun qed tirreferi għal raġel) ifisser li mhix qed tirrispetta r-regoli elementari tal-lingwa. L-iżball jaf ġej mill-fatt li kelmiet bħal "kollega" u "vittma" tista' tużahom fil-femminil jew fil-maskil skont is-sess tal-persuna li tkun qed tirreferi għaliha. Ngħidu aħna, "Għandi kollega tiegħi għadhom kemm għamlulha t-test tal-Coronavirus," jew, "Kollega tiegħi ġie lura mis-safar ilbieraħ u mill-ewwel laqqat il-kwarantina." Dawk li jsibuha bi tqila biex jgħidu "din il-persuna" meta jkunu qed jirreferu għal raġel jistgħu jużaw "bniedem," "dan il-bniedem." Fil-każ ta' mara jistgħu jużaw il-kelma "bniedma"). Nispera li l-użu ħażin ta' "persuna" huwa biss passa. Kemm ilha li bdiet din il-kriżi, sirt ferm aktar konxju ta' kif intemm l-emails tiegħi. Kumbinazzjoni jien minn dejjem nuża "Saħħiet." Għandi l-impressjoni li din b'xi mod kont ħadtha mingħand Oliver Friggieri. Imma hemm ukoll "Saħħa," li qiegħda iktar f'ħalq in-nies. Jalla dan l-għawġ jgħaddi ma jdumx. Nawgura fejqan ta' malajr lill-morda u x-xogħol lil min tilef xogħlu jew tilef parti mis-salarju tiegħu. Fil-kummenti tal-qarrejja ta' dan il-messaġġ kien hemm għadd ta' proposti: Saħħa u sliem, Tgħanniqa, Ħu ħsiebek, Ħu ħsieb saħħtek, Nixtieqlek is-Saħħa, Ir-risq, u Is-sliem. Mingħajr l-għodda tal-metafora ma nistgħux naħsbu u nitkellmu fuq affarijiet bħall-mard li jew ma jidhrux, jew ikunu astratti, jew ma jkollhomx struttura. Il-Ministru Chris Fearne nqeda bil-metafora konvenjenti tal-mewġa tat-tsunami biex jispjega l-istrateġija tal-awtoritajiet tas-saħħa Maltin fejn tidħol l-imxija ta' Covid-19. Mewġa ta' tsunami, li tkun kbira u tiġi f'salt, ma nistgħux inlaħħqu magħha. Imma mewġ żgħir li jibqa' ġej, imqar fuq medda twila ta' żmien, nistgħu nlaħħqu miegħu. Fl-immaġinarju tagħna, tsunami huwa katasfrofi naturali li ma nistgħux nikkontrollawha, traġedja liema bħalha. Ix-xbieha tat-tsunami daħlet bil-goff fil-kuxjenza kollettiva tagħna meta seħħ terrimot fl-Oċean Indjan fl-2004. F'dik it-traġedja umana mietu mal-230,000 ruħ. Minn dakinhar 'il quddiem, il-kelma "tsunami" saret parti mil-lingwaġġ ta' kulħadd u bdiet tintuża bħala metafora f'ħafna ċirkustanzi. L-argument tal-Ministru tas-Saħħa hu li firxa f'salt u bla kontroll tal-coronavirus joħloq terremot li kapaċi jfarrak is-sistema tas-saħħa tagħna. L-implikazzjoni hi li n-nies jibdew imutu mhux għax ikollhom kundizzjoni li ma tfiqx minnha imma għax is-servizzi tas-saħħa ma jibdewx ilaħħqu mal-każijiet. Bil-Malti ngħidu "pulmonite" (għal "pneumonia"), marda serja li tiġi b'infjammazjoni tal-pulmuni, anki minn irjieħ. Hemm ukoll bronkopulmonite, marda aktar kumplikata b'infjammazjoni tal-bronki wkoll, barra l-pulmuni. Missieri kien iwissina biex noqogħdu attenti għax nibilgħu xi pulmonite. KWARANTINA: Bil-Malti ngħidu "toqgħod kwarantina," "qiegħed kwarantina," "żammewha kwarantina," "poġġewhom kwarantina," "għadha kwarantina," "ilha kwarantina," "spiċċajt il-kwarantina" (mingħajr prepożizzjonijiet bħal "fi" u "taħt"). Jien qiegħed kwarantina għax kont Pariġi, imma din il-kelma nużawha wkoll għal min qiegħed f'iżolament biex ma jinxteridx il-mard minkejja li ma jkunx siefer. Fil-fatt, l-awtoritajiet tas-saħħa qed jużaw ukoll il-kelma "IŻOLAMENT," ironikament minn "isola," jiġifieri "gżira." Tista' tkun kwarantina volontarja, kwarantina obbligatorja, kwarantina mandatorja, u kwarantina bilfors. Skont Erin Serracino Inglott, "korantina" hija "żmien ta' erbgħin jum (dari; illum jistgħu jkunu inqas) li fihom, passiġġier, jew dak li wasal fuqu fi gżiritna, ikun suspettat li sata' ġieb miegħu xi mard jittieħed, jeħtieġlu jinżamm maqtugħ minn man-nies, taħt għajnejn is-sanità għal li jista' jiġri; p.est. kull xorta ta' żmien li fih xi ħadd jew xi mkien jeħtieġ li jinżamm segregat għal skopijiet ta' saħħa ġenerali; nżamm korantina: inżamm ġewwa; ma tħalliex imur jiġġiera 'l hinn u 'l hawn, għal raġunijiet ta' saħħa. Il-kelma "kwarantina" tfisser ukoll affarijiet oħrajn, imma fuq hekk, f'dan iż-żmien ta' ċaħda, mhux se nitkellem. IMXIJA – Bil-ħila tal-ġurnalisti u x-xandara, din il-kelma sabiħa li l-għeruq tagħha mill-ewwel jindikawlek xi tfisser, erġajna tajnieha prominenza.