WISQ AKTAR MINN GĦAR L-għerien joħolqu ċerta ġibda partikolari fil-bniedem. Forsi minħabba li fl-ewwel snin bikrin tiegħu dawn offrewlu rifuġju, filwaqt li ħitanhom servew bħala tila primittiva għall-espressjoni tal-eqdem artisti. Jista' jkun ukoll minħabba li fil-qalba mudlama tagħhom l-għerien jagħtu lok għal kull xorta ta' ħolm u leġġendi fejn il-bniedem jista jimraħ u joħloq mostri waħxin, kreaturi strambi, annimali feroċi, draguni fantastiċi, sħaħar potenti, friefet il-lejl li jixorbu demm in-nies u l-lista ma tispiċċa qatt. Fl-istess ħin huwa interessanti wkoll li saħansitra l-Bambin Ġesù għażel li jitwieled f'għar u allura hawnhekk l-atmosfera ta' dawn il-postijiet tinbidel f'waħda ħelwa, solenni u qaddisa, għalkemm fqira. Issa li beda Diċembru, ma teħodhiex bi kbira hekk kif tibda tara numru konsiderevoli ta' mudelli żgħar t'għerien iżejjnu ħafna mid-djar tal-Maltin, kull wieħed mirqum bl-istil partikolari tiegħu, imma kollha jħaddnu dik l-istatwetta ċkejkna tat-tarbija divina. Madanakollu żgur li qatt ma bsart li anki f'25 pied taħt l-art, fis-silenzju antik ta' l-Għar Ta' Xerri, kelli nsib ukoll ix-xbieha tat-tfajjel ċkejken jitwennes mill-ġmiel tal-istalaktiti u l-istalagmiti tal-post. Żort bosta għerien f'diversi pajjiżi u kollha kellhom dik ix-xi ħaġa partikolari tagħhom: uħud kienu kbar ħafna, tant li biex dornihom irkibna tren, f'oħrajn kellna nikru l-ġgieget tal-post għax il-kesħa kienet ixxoqq il-għadam, filwaqt li f'numru żgħir ħafna kien hemm ukoll taħżiżiet primittivi mal-ħitan. Did-darba fil-gżira t'Għawdex fix-Xagħra, għand Ta' Xerri, sibt għar relattivament imdaqqas u li jista' jitqies bħala teżor ġeoloġiku. Imma nistqarr li l-aktar li laqgħatni f'dan il-post kien dak is-sens ta' merħba fil-familja, hekk kif numru ta' familjari minn Ta' Xerri fosthom Mananni, Vicky, Joanne, u Joseph ġew jiltaqgħu miegħi sabiex jirrakkuntawli dwar is-sejba storika ta' dan l-għar. "Fl-1923 nannuwi Ġużeppi Xerri kien qiegħed iħaffer spiera fid-dar tiegħu. F'dawk iż-żminijiet f'dawn l-inħawi ma kienx hemm servizzi tal-ilma u għalhekk kull min kien jibni daru hemmhekk, kellu jħaffer spiera biex jinqeda għall-bżonnijiet tiegħu. Kienet biċċa xogħol iebsa hekk kif il-blat kellu jitbaqqan biċċa biċċa bl-idejn. Għalhekk tista' taħseb x'baqa' f'Ġużeppi hekk kif wara li niżel 25 pied taħt l-art titfaċċa toqba kbira quddiemu. Ħaseb li kien iltaqa' ma' xi dagħbien żda meta hu niżel biex jittawwal ħalli jara x'sab, għaraf li fir-realtà x-xorti kienet daħkitlu għax hemm, proprju taħt daru, kienet iffurmat opra naturali ta' stalaktiti u stalagmiti l-ġmiel tagħhom." Joseph Xerri li llum għandu 69 sena, jiġi n-neputi ta' Ġużeppi, u jiftakar sewwa lin-nannu jheda jirrakkonta dwar dik il-ġurnata immemorabbli. "Naħseb li kultant ikun destin għaliex meta sfrundat l-art, in-nannu nzerta li ġie proprju fil-qalba tal-għar u għalhekk seta' jifhem mill-ewwel il-valur tal-post. Li kieku minflok niżel ħarira lejn naħa jew oħra, jew kien ikisser xi biċċa minnu, inkella jaf kien isib biss xi żewġ stalaktiti u jibqa' nieżel 'l isfel bla ma qatt jiskopri dan is-sit. Xi 35 sena qabel, madwar 100 metru 'l bogħod, kien instab l-Għar ta' Ninu li wkoll kellu dawn il-karatteristiċi u għaldaqstant in-nies kienu diġà jafu sewwa bil-preġju ta' postijiet bħal dawn." Inżilna 36 tarġa 'l isfel matul garigor dejjaq li wassalna proprju fil-post fejn kienet infetħet il-bokka tal-għar. Joseph beda jurini kif għall-ewwel l-għoli tal-għar kien biss ta' 4 piedi. "Nannuwi kien ambjentalist kbir u għalhekk lanqas dam jaħsibha xejn biex iwaqqaf ix-xogħol kollu li kien qed jagħmel għall-ispiera ħalli minflok jara kif jista' jippreserva l-post u jirranġah biex ikun jista' wkoll jilqa' l-pubbliku fih. Minnufih beda jqatta' fil-qiegħa tal-art biex iżid l-ispazju fejn wieħed seta' jimxi aktar komdu madwar il-mogħdijiet li fforma hu stess. In-nies kellha kurżità kbira biex tara x'kien sab Ġużeppi u l-viżitaturi kienu jiġu bil-gzuz anki minn Malta u minn pajjiżi oħra. Ta' min isemmi li fil-bidu ma kienx hawn dan il-garigor biex tinżel minnu. Infatti n-nies kienu jitniżżlu wieħed wieħed permezz ta' apparat magħruf bħala buzzell fejn wieħed kien jirkeb fuq pjattaforma ċkejkna li kienet marbuta ma' xi ħbula ħoxnin, imbagħad żewġ persuni kienu jdawwru l-manki fuq kull naħa u dak li jkun jitniżżel isfel. Però n-nannu jirrakkonta li darba minnhom ġie jżur dan il-post Lord Strickland u meta ra dik il-meravilja ta' post offra huwa stess li jħallas għall-ispejjeż biex sar dan il-garigor u anki għall-kamra fl-entratura tad-dar fejn il-familja setgħet tilqa' b'mod aktar komdu l-viżitaturi li kienu jiġu." Għal mument bdejt nimmaġina x'kien jgħaddi minn moħħ dawk li dari kienu jitniżżlu 'l isfel f'dal-qiegħan bil-ħbula. Ma kellix dubju li kien stil aktar avventuruż imma ċertament ukoll aktar imwiegħer. Għax anki int u nieżel mill-garigor modern tħossok qisek nieżel fil-qalba tad-dinja! Joseph jiftakar lil nannuh iwiddibhom biex ma jinżlux weħidhom ġo l-għar għax kien jibża' li jagħmlulu l-ħsara. Imma wisq naħseb li l-inkwiet ta' Ġużeppi kien ħafna akbar minn hekk għax darba kienet ser tiġri waħda tinkiteb fil-familja! "Darba minnhom ħu n-nannu bla ma qal xejn lil ħadd, fettillu jinżel jittawwal waħdu fl-għar. Niżżel miegħu xemgħa u kaxxa sulfarini u beda għaddej matul il-mogħdijiet meta f'ħin minnhom waqgħatlu l- kaxxa tas-sulfarini, intfietlu x-xemgħa, u ma seta jara xejn aktar, la biex jerġa' jagħmel ftit dawl u lanqas biex isib il-bokka tal-għar. Imwerwer beda jwerżaq u jgħajjat kemm jiflaħ imma minn hemm taħt, mhux la kemm tisimgħu! Id-dar l-antika tan-nannu kienet differenti minn kif inhi llum. Kienet kbira ħafna u bejn il-biċċa abitata u dan l-għar kien hemm bitħa wiesgħa. Fuq kollox kienet ġo sqaq dejjaq li ma jinfidx. Meta t-tfajjel baqa' ma rritornax id-dar, il-familja tiegħu ħarġet tfittxu ma' kullimkien imma ħadd ma basar fejn kien. Għamel jumejn waħdu hemm isfel sakemm fl-aħħar xi ħadd ġietu f'moħħu li jfittxu fl-għar u sabuh! Min jaf kemm il-darba smajtha dil-ġrajja minn fomm iz-ziju stess stess imma l-għar xorta baqa' dejjem għal qalbu ħafna, tant li meta kiber, kompla ħaffer pied ieħor 'l isfel fl-art biex nies ta' statura itwal ikunu jistgħu joqogħdu aktar komdi. Aktar il-quddiem in-nies saret taf lil zijuwi bħala Dun Mikelanġ Xerri." Ir-rakkonti komplew għaddejjin. Kont qed napprezza ħafna nitkellem ma' Joseph li kien qed jgħaddili din l-informazzjoni tant prezzjuża speċjalment peress li kienu żminijiet li għex hu stess. Fosthom qalli li fi żmien it-tieni gwerra dinjija, dan l-għar serva wkoll bħala xelter għall-familja. "Ommi kienet tgħidli li kelli sitt xhur meta kienet tniżżilni hawn fi żmien il-gwerra. Għall-ewwel kienu jistkennu madwar il-garigor imma meta mietu xi nies fix-Xagħra wara li waqgħu xi bombi fl-inħawi, huma bdew jibżgħu li jekk taqa' bomba fil-bokka tal-għar, kienu jmutu kollha hemm. Għalhekk in-nannu beda jqatta' l-ħin ikompli jħaffer aktar il-ġewwa fl-għar. Hekk jew hekk kien perikoluż wisq biex jibqa' jaħdem fl-għelieqi. Ħaffer ukoll kamra f'ħajt minnhom fejn ma kien hemm l-ebda karatteristiċi partikolari u meta kien isir xi attakk, konna nistkennu hemm sakemm jgħaddi kollox. Meta l-gwerra spiċċat, in-nannu reġa' mbarra l-kamra bil-ġebel iżda t-tifkiriet li għexna hemm isfel għadhom ħajjin sewwa." Forsi issa tistgħu tifhmuni aħjar dwar x'ridt infissrilkhom meta ddeskrevejt x'laqgħatni l-aktar f'dan il-post. Għax b'differenza ta' inħawi oħra, f'dan l-għar, apparti li tista' tapprezza l-ġmiel tal-post, tista' tħoss ukoll il-polz innifsu ta' din il-familja li wara kollox tirrappreżenta l-bqija tas-soċjetà tagħna. Ħadt gost nisma' lil Joseph jispjegali u jimmarkali l-aktar partijiet interessanti tal-għar fejn fosthom stajna nagħrfu kwantità kbira ta' forom fil-ġebel li kienu jixbħu għadd ta' annimali, tjur u bosta figuri oħra mlewwna b'ilwien varji li skulaw fil-ġebel mill-ħamrija ta' fuq. "Ara hawnhekk.... isma' ftit il-ħoss differenti li jagħmlu dawn l-istalaktiti," qalli hekk kif ħabbat bir-reqqa fuqhom u għamlu ħoss sabiħ kull wieħed. "Sfortunatament kien hawn oħra bħalhom hawnhekk li hi wkoll kellha l-ħoss partikolari tagħha. Imma darba minnhom ġew salt viżitaturi f'daqqa u bla ma ntbaħna, xi ħadd qaċċatha biex ħadha miegħu bħala rikordju!" Ħallini bla kliem. Kulħadd jaf li dawn il-forom ġeoloġiċi jieħdu numru kbir ta' snin biex jieħdu surithom. U mbagħad hawn min tiġih f'rasu li jqaċċathom f'sekonda! "Għalhekk għandna dawn in-noti hawnhekk biex ħadd ma jmisshom b'idejh imma kultant ċerti nies ma jifhmux xi ħsara jkunu qed jikkawżaw meta jmorru kontra dawn ir-regoli. Biss biss ara, dil-kolonna hija l-ikbar waħda li hawn f'dan l-għar u din jaħsbu li ħadet madwar nofs miljun sena biex kibret!" Imxejna passejn oħra u Joseph qabad biċċa ġebla partikolari li kienet hemm apposta biex tintwera lill-pubbliku. Kienet tqila ferm, lanqas temmen li ffurmat biss mill-ilma u mill-minerali. "Dal-materjal jgħidulu alabastru u ġebla bħal din li kieku kellha tiġi sserata min-nofs tkun il-ġmiel tagħha. Ħares lejn il-forma tal-ġebel l-ieħor li jieħu surtu skont il-karatteristiċi differenti li jsib ruħu fihom: per eżempju dawk il-forom li aħna nistħajjluhom widnejn l-iljunfant ma sarux permezz tal-qtar tal-ilma bħall-istalaktiti u l-istalagmiti, imma billi l-ilma ċarċar magħhom u ħareġ dak id-disinn." Għaddejna minn parti oħra li kient tidher wisq għall-qalb Joseph. "Ma nixba qatt inqatta' l-ħin hawn taħt u aktar u aktar meta nkun qed nuri dawn il-kapolavuri naturali lil xi ħadd. Partikolarment din in-naħa hija mżejjna b'għadd ta' ġebel li nafuh bħala qroll u kif inkun għaddej minn hawn, aktar nistħajjilni għaddej minn ġo xi għar taħt qiegħ il-baħar milli taħt l-art." Finalment ġejna wkoll ħdejn spiera li did-darba nannuh Ġużeppi kien irnexxielu jħaffer sal-aħħar. "In-nannu mmarka post ieħor fejn ra li ma setax jagħmel ħsara lill-għar u reġa' beda jħaffer ftit ftit sakemm laħaq dan l-għar u mbagħad baqa' nieżel 15-il pied ieħor sakemm sab it-tafal u l-ilma. Fil-bidu kien jittella' l-ilma bil-barmil u t-tarjola. Illum ix-xogħol eħfef għax hawn il-pompa." Kienet ix-xbieha tat-tarbija ċkejkna tal-Bambin Ġesù li laqgħatna hekk kif dħalna fl-għar u kienet hi wkoll li sellmitilna hekk kif wasalna biex nitilqu. Naturalment titpoġġa hemm biss f'dan iż-żmien ħlejju tal-Milied, anki sabiex tkompli tagħti laqta' oħra aktar familjari lill-post. Hija ħasra li llum il-viżitaturi f'dan il-għar naqsu ħafna b'mod speċjali t-turisti. "Ħafna mit-turisti li jiġu fil-gżira t'Għawdex ikollhom programm lest mill-gwida tagħhom fejn ser jittieħdu. Imma għal xi raġuni, ħadd m'għadu jġibhom 'l hawn. Jeħduhom iżuru l-postijiet tas-soltu, dawk l-aktar popolari, u mbagħad jerġgħu jħaffuhom lura lejn Malta. Aħna nikkunsidraw lil dan il-post bħala sit importanti daqs l-oħrajn. Ma naħsbux li hu sewwa li dawk li jiġu jżuru gżiritna qed jiġu mċaħħda milli jiskopru wkoll dawn it-tipi ta' siti li għandna hawnhekk. Infatti dawk il-Maltin u t-turisti li jsiru jafu b'dan l-għar u jiġu jarawh, kollha jibqgħu impressjonati ħafna bi ġmielu. " U ntenni għal dawk li huma responsabbli minn dawn it-turisti li jżuru l-gżejjer tagħna – tinsew qatt li wieħed mill-aqwa prodotti Maltin hija sempliċiment l-akkoljenza sabiħa u ġenwina li l-poplu tagħna kapaċi jwassal u li ilu magħruf għaliha għall-mijiet ta' snin. Infatti ħames familji minn Ta' Xerri joqogħdu fl-inħawi tal-għar, fejn saħansitra t-triq issemmiet għal dal-post, sabiex kuljum, anki fil-ħdud u l-festi huma jilqgħu bil-qalb lil kull min jogħġbu jinteressa ruħu f'dat-teżor sabiħ tagħhom. "L-Għar Ta' Xerri huwa għal qalbna ħafna għax ifakkarna fil-galbu li wera Ġużeppi meta nstab dan il-post u l-ħila li kellu biex żammu u ppreżentah lin-nies bl-aħjar mod possibbli. Inħossuna obbligati li nkomplu naqsmu l-imħabba li hu kellu għal dan l-għar u li llum tħeġġeġ anki f'qalbna. Huwa wirt sabiħ li ħallilna sabiex nibqgħu nġeddu l-memorji tiegħu u anki biex nuru lil kulħadd x'kapaċi toħloq din l-art sbejħa tagħna." L-Għar Ta' Xerri jinsab fi Triq l-Għar Ta' Xerri fix-Xagħra, Għawdex. INTERVISTA: JOHN JOSEPH BORG – Kuratur Prinċipali tal-Mużew tal-Istorja Naturali Tkellimt ukoll ma' John Joseph Borg dwar dawn il-fenomeni naturali, fejn fosthom staqsejt kif jiffurmaw l-istalaktiti u l-istalagmiti, jekk f'inħawi fejn jinstabu numru ta' għerien bħal dawn ikunx hemm il-periklu li l-art tkun instabbli u anki xi tfisser dagħbien? "L-istalaktiti u l-istalagmiti jiffurmaw meta jkollok kundizzjonijiet ideali fosthom: ilma li jiskula minn ġewwa l-blat, bil-mod iżda konsistenti, ġir ( ), u klima adatta ġewwa l-għar, jiġifieri mingħajr kurrenti tal-arja kif ukoll temperatura stabbli. L-inħawi tax-Xagħra huma magħmula mill-ġebla tal-Qawwi Ta' Fuq ( ). F'ċerti żoni ta' dan il-blat xi drabi jistgħu jiffurmaw kanali, għerien u spazji vojta oħrajn. Infatti fix- Xagħra nsibu numru ta' għerien bħal Ta' Xerri, Ta' Ninu, Ta' Calypso, Tal-Ġnien, Ta' Ghejżu u oħrajn. Jista' jkun li bejn l-għerien ikun hemm iżjed xpakkaturi imma l-fatt li jeżistu dawn l-għerien ma jfissirx li l-blat hu nstabbli. Dagħbien huma ħofor fil-blat li ġeneralment ikunu mimlija bil-ħamrija kwaternarja (ta' Żmien is-Silġ). F'xi każi, wieħed isib ukoll għadam ta' annimali li kienu jgħixu f'dak iż-żmien bħal ċriev, iljunfanti, ippopotami u speċi oħra. Għal min ikun qiegħed iħaffer spiera jew bir, dawn l-ispazji "vojta" fil-blat iħaffu ħafna fit-tqattiegħ tal-ġebla." (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tal-4 ta' Diċembru 2011) dagħbien Dun Mikelanġ Xerri ġeoloġija Ġużeppi Xerri Għar Ta' Xerri Tieni Gwerra Dinjija Torċa Xagħra Għawdex
WISQ AKTAR MINN GĦAR