IL-ĦAJJA BĦAL LOTTERIJA "Illum, aktar minn qatt qabel, jeżisti l-bżonn li nitkellmu flimkien u li nisimgħu lil xulxin sabiex nifhmu aħjar kif inħarsu lejn id-dinja tagħna. Iċ-ċinema huwa l-aħjar mezz kif tista' tagħmel dan." Martin Scorsese Attur prinċipali u Executive producer – 'In the end' Jgħidu li fid-dinja min jitwieled tond ma jmutx kwadru. Forsi veru, imma għallinqas nemmen li tista' taħdem biżżejjed biex għallinqas jekk ma tmutx kwadru, almenu tmut ovali. In-nies li jirnexxu fil-ħajja minn dejjem kienu għall-qalbi. B'mod speċjali nitpaxxa insir naf dwar dawk l-inividwi li bdew mix-xejn iżda għax emmnu fihom infushom u f'ħolmiethom, stinkaw u ħadmu sakemm waslu fejn xtaqu. Wisq probabbli jqanqalni l-aspett ta' kif wieħed jisfida destinu u jittanta jmur aktar il-bogħod minn kemm id-dinja tkun ippjanat li tagħtih. Forsi għalhekk ukoll nikteb dawn l-artikli... L-ewwel nett għax nieħu pjaċir nagħti dik l-importanza li jixraqlu bniedem li jkun ħadem għal xi ħaġa f'ħajtu. U t-tieni biex nipprovoka u nħajjar lil dak jew lil dik li forsi għandhom ħolma f'ħajjithom imma għad m'għandhomx fiduċja biżżejjed li jistgħu jwettquha. Din il-ġimgħa ser inlaqqagħkom ma' ħabib tiegħi li hu wkoll kellu ħolma u li ftit ftit qiegħed jagħmilha realtà. Lil Ramon Mizzi iltqajt miegħu meta kont għadni naħdem il- bank. Ma ridtx ħafna biex nintebah li kellu karattru pjuttost insolitu u nistqarr li ftit naf bħalu. Bniedem deċiż li kelma jgħidilek, tieħux għalik jew le. Imma miegħu tkun taf fejn inti. Niftakru affaxxinat bil-kbir bl-attur Marlon Brando imma sakemm konna naħdmu flimkien, qatt ma smajtu jgħid li xtaq jaħdem fil-qasam tal-films. B'danakollu kont ċerta illi l-ambjent formali tal-bank fejn konna naħdmu, xejn ma kien jaqbel mal-personalità tiegħu. Ma stajtx nifhem x'ġibdu lejn dak ix-xogħol u fil-fatt wara ftit tas-snin ġietu x-xorti li jieħu s-somma u telaq. "Għoddejtu bħala t-tieni ċans f'ħajti sabiex nagħmel dak li veru nixtieq," beda jgħidli hekk kif bdejna nfakkru lil xulxin dwar l-esperjenzi u l-memorji ta' dak iż-żmien. "Meta kont il-bank bdejt inħoss ġibda lejn id-dinja taċ-ċinema. Niftakarni naħseb illi jekk xi darba nispiċċa minn dak ix-xogħol ma nerġax nidħol f'xogħol ieħor li ma jkunx għal qalbi. U nistgħu ngħidu li ġietni l-opportunità. Meta konna żgħar, jiena u ħija konna naraw ħafna films kemm għax fil-familja nħobbuhom ħafna u speċjalment għax in-nannu kien jaħdem bħala projectionist taċ-ċinema. Sikwit kienu jiġuni ħafna ideat imma ma kontx naf kif ser nesprimihom jew niktibhom. Għaldaqstant meta ħadt is-somma ddeċidejt illi flimkien ma' ħija nidħol għal kors ta' 4 snin fil-film-making f'Università fl-Awstralja – Middlesex School of Audio-Engineering. Kien kors utli ħafna fejn matulu ingħatajna taħriġ prattiku fuq il-kamera u kif neditjaw. Trawwimna wkoll kif nibnu skript li jiġbed l-udjenza, kif toħloq dawk it-'twists and turns' u kif karattru tagħtih dik ix-xi ħaġa li l-udjenza tkun tista' tirrelata miegħu. Fostom laqtitni s-sengħa ta' kif tibni l-profil tal-attur u s-sistema ta' kif issawwarlu l-karattru matul il-vjaġġ tiegħu fil-film. Rajna wkoll kemm kien importanti illi lill-attur turih dan il-profil u mhux tħalli f'idejh biss u mbagħad tara wara biex ser joħroġ. Xi ħaġ'oħra li ftaħna għajnejna dwarha kien il-fatt li ridt tikteb skont ir-riżorsi li kellek f'idejk. Ngħidu aħna inutli tikteb dwar xeni ta' karozzi jinqalbu u jisplodu meta m'għandikx il-finanzi biex tiġbed xeni bħal dawn. Finalment, meta ggradwajna, konna aktar preparati biex nibdew għalkemm konna konxji illi f'din l-industrija biex tirnexxi teħtieġ ħafna esperjenza." "Qabel jiena u ħija kellna xogħlijiet differenti," kompla jispjegali Alexis. "Din kienet l-ewwel darba li konna qed nagħmlu xi ħaġa flimkien f'dan il-qasam. Il-faxxinu lejn il-film-making hija xi ħaġa komuni bejnietna. Jiena minn dejjem kelli dik il-ħeġġa li nirrakkonta l-istejjer, mhux permezz tal-kitba imma permezz tal-filming. Imma ma kontx naf kif isiru dawn l-affarijiet. Qabel dħalt għal dal-kors kont naħseb illi film isir billi wieħed jagħmel reċta u mbagħad jibda jiġbed biċċa u jieqaf, wara jiġbed biċċa oħra u jerġa' jieqaf sakemm finalment ipoġġi kollox flimkien u jsir il-film. Ma kelli l-ebda idea tal-editing!" Wara li lestew dan il-kors Ramon u Alexis irritornaw lura f'Malta. Hawnhekk huma ħadmu bħala għalliema fl-MCast u aktar tard kienu responsabbli mir-restawr tal-arkivji tal-PBS. "Bdejna nirrestawraw ix-xogħol tat-tertuqa fl-arkivji li kienu jkopru filmati mill-1964 sa l-1981. Ftit wara beda jittella' programm bi skop edukattiv fuq TVM bl-isem ta' TV Education. Matulu aħna kellna nippreżentaw filmati qosra ta' 5 minuti kollox b'materjal li konna nsibu mill-arkivji kif finalment kien iġib l-isem tal-progamm – 'Mill-Arkivji'. Fid-dinja llum, speċjalment fl-Ewropa, hemm sistema ta' servers u hard drives fejn inti tista' tiddiġitalizza l-antik f'format modern ħalli ma tħallix filmati preċedenti jintilfu. Sfortunatament fil-passat mhux dejjem kellhom il-futur f'moħħhom u ċertu materjal li kienu jaħdmu bih ma kienx jiflaħ għal tul ta' snin. Konsegwentement intilfu ħafna rikordji mprezzabbli madwar id-dinja kollha. L-arkivji huma storja ta' nazzjon u ta' kultura. Hi x'inhi, jekk hiex aħbar, jekk hiex drama jew xi show televiżiva, kollha jiffurmaw l-istorja ta' dak il-pajjiż u l-kultura tiegħu." "Konna nsibu ħafna stejjer interessanti," kompla jispjegali Alexis. "Ġieli konna ntellgħu xi aħbar antika bħal meta kien waqa' l-ajruplan Vulcan fuq Ħaż-Żabbar; filmat li lili affaxxinani ferm peress li lanqas biss kont naf li qatt sar inċident hekk. Ironikament wara li ħarġu dawn il-filmati missieri qalli li kienu ħaduni hemm dakinhar tal-inċident imma peress li kont għadni żgħir insejt kollox." "Niftakar darba sibna programm tas-snin sebgħin 'Malta u lil hinn minnha' li kien jagħmel Charles Abela Mizzi," daħal ikompli Ramon. "Fih kien hemm l-aħbar ta' meta kien sploda tanker taż-żejt fil-Libja u kienu mietu erbgħa Maltin u żewġ Ingliżi. Urejnieh fuq it-TV bl-inqas ħsieb imma l-għada li ntwera tgħidx kemm ċemplulna nies il-biċċa l-kbira familjari tagħhom. Għalija kien mument veru emozzjonali. Intbaħt kemm wara kollox b'xogħol bħal dan tkun qed tagħti servizz lill-poplu." "Lili taf x'impressjonani l-aktar?" introduċa ruħu fid-diskursata Philip (li jiġi missier Ramon u Alexis), "meta ġabu lill-Għawdxin sejrin lejn l-Awstralja. Kienu qed jintervistawhom. Staqsewhom fejn sejrin u x'kien beħsiebhom jagħmlu hemm? Kienu kollha lebsin puliti bil-ġlekk u l-ingravata, qishom sejrin għal xi tieġ. Kien hemm wieħed qal "Ma nafx imma hawn naħdem fil-ġebel kont jien." Illum li għaddew is-snin u naf minn xiex għaddew dan-nies, inħoss ħafna meta nara filmati bħal dawn." F'Lulju tal-2008 huma pparteċipaw bil-film li nħadem għat-teżi biex iggradwaw 'Moving On' fin-National Film Competition tal-Malta Cine Circle. Rebħu tliet awards għalih: Best Production, Best Director u Best Use of Sound. Id-diskussjoni ma damitx ma daret fuq ix-short film 'In the end' li pproduċew Ramon u Alexis fl-2009. Fi Frar ta' dis-sena huma telgħu Los Angeles biex jiġbru l-award internazzjonali li rebħu għalih fit-taqsima tal-Best International Contemporary Short f'kompetizzjoni mnhedija waqt in-New York International Independent Film and Video Festival. "Qatt ma ħsibna li ser naslu s'hawn u naturalment inħossuna kuntenti ħafna li xogħolna ġie apprezzat tant! Konna naqra kwieti u ddeċidejna li ntellgħu short film. Konna naħdmu fuqu matul il-weekends. Bdejna fi Frar 2009 u lestejna f'Ġunju tal-istess sena. Sakemm inħadem ma kellniex xi pjanijiet kbar dwaru imma mbagħad kif rajna l-prodott lest l-istorja kienet differenti. Bgħatna l-film f'diversi postijiet fostom anki l-Amerika. Kien hemm fejn ġie aċċettat u kien hemm fejn ġie injorat. Fil-fatt bil-film 'In the end' konna anki pparteċipajna fi programm li kien qed jippromwovi s-short films fuq stazzjon Malti imma hemmhekk ma tantx għamel ħoss. F'Lulju mbagħad ipparteċipajna fin-National Film Competition mnhedija mill-Malta Cine Circle fejn il-film innifsu ma rebaħ xejn filwaqt li missieri rebaħ il-premju tal-Best Performance bħala l-attur prinċipali. Il-festival li rbaħna b' 'In the end' huwa wieħed mill-akbar festivals indipendenti li jagħtu importanza kbira lix-short films, feature films u dokumentarji. Ħadna sehem fih meta issuġġerihulna ħabib tagħna minn New Zealand li hu direttur tal-fotografija. Kif għedtlek, ma konna qed nistennew xejn kbir imma f'daqqa waħda bdew jiġru ħafna affarijiet. Aħna bgħatna l-film f'Ġunju 2009 billi tellgħajnih fuq il-YouTube. Xahar wara ċempluli biex inħallsu applikazzjoni ta' parteċipazzjoni fil-festival peress li l-film kien ġie aċċettat biex jieħu sehem b'mod formali. F'Awwissu rċevejt email fejn għarrfuni illi 'In the end' kien ġie magħżul uffiċċjalment. Anki s'hemm għalina kien diġa' unur kbir u nistqarr miegħek illi qisna nsejnih xi ftit meta beda għaddej iż-żmien. F'Ottubru reġgħu kkuntattjawni peress li xtaquna nitilgħu New York ħalli nkunu preżenti għall-wiri tiegħu fis-swali taċ-ċinema. Imma kemm peress li konna qegħdin nistudjaw il-Masters u aktar u aktar għax ma kellnix finanzi, ma tlajnix. Sadanittant il-film tagħna kien qiegħed jieħu sehem f'selezzjoni oħra fejn għal għaxart ijiem kuljum kienu qed jintwerew ammont ta' films internazzjonali sabiex l-udjenza tagħżel l-aħjar tnejn minnhom. Fl-aħħar ġurnata kellhom jintwerew il-films kollha li ntagħżlu u minn hemm joħroġ ir-rebbieħ. Meta waslet l-aħħar email biex tinfurmana li l-film tagħna kien rebaħ award internazzjonali, bilkemm ridna nemmnu. U ċċekkjajna għal darba tnejn biex nikkonfermaw li kien minnu." 'In the end' huwa film ta' madwar 10 minuti. Jitratta l-istorja ta' Paul, raġel anzjan li jgħix waħdu u li qed ibati mill-kundizzjoni tal-Alzheimer's. Xtaqt inkun naf kif ġiet l-idea lil Ramon li jikteb dan l-iskript? "L-ispirazzjoni għal din l-istorja ġietni meta kien qed imut in-nannu tiegħi, missier ommi. Dawk huma familja kbira u meta saret evidenti li n-nannu kien ser imut, kulħadd dar miegħu. Kont qed inħares lejn dix-xena meta għaddieli l-ħsieb "ara naqra, x'familja għandu ddur bih!" U mbagħad komplejt nistaqsi "Tgħid la nikber bħalu, inkun hekk jien? Għedt ma naħsibx". U minn hemm bdiet l-idea dwar dan ir-raġel anzjan illi fuq is-sodda tal-mewt tiegħu qiegħed jhewden dwar ħajtu l-imgħoddija filwaqt li beda jistaqsi li kieku għex mod ieħor, x'kien jinbidel minn dawk il-mumenti li kien għaddej minnhom? Peress li l-anzjan kellu l-kundizzjoni tal-Alzheimer's, ħsibijietu ġew b'saħħithom ħafna tant li saru aktar sodi u reali." Philip ħadem il-parti ta' Paul. Kif ħejja ruħu għal karattru hekk? "Jiena rajt lil missieri jmut bl-Alzheimer's għalkemm dak iż-żmien lanqas biss kont naf. Ma kienx muġugħ imma rajtu jidbiel ftit ftit kuljum. Ħassejtni sodisfatt li rnexxieli nwassal dak li jgħaddi minnu bniedem li jbati minn dil-kundizzjoni. Fil-fatt il-film trid tarah aktar minn darba biex tifhem sewwa d-dettalji u l-messaġġi kollha li fih." X'messaġġ xtaqtu twasslu permezz ta' dan il-film? "Minn riċerka li għamilna skoprejna illi l-kundizzjoni tal-Alzheimer's hija problema kbira ħafna fl-Amerika. M'għandnix dubju illi dan kien wieħed mill-fatturi għala rebaħ 'In the end' peress li l-udjenzi setgħu jirrelataw miegħu faċilment. Kif kulħadd jaf, fl-Amerika hemm problema kbira bid-distanza u għalhekk xtaqna illi min jara dan il-film jiftakar fl-anzjani tiegħu u jekk dawn jinsabu weħidhom jagħmlu daqsxejn sforz biex jagħmlu kuntatt magħhom jew jagħtuhom ftit għajnuna." Akkost li kemm Ramon u kemm Alexis jidhru li għalissa ma jixtiequx irabbu għeruq ma' xi tfajla, in-namra fil-qasam tal-film-making qed tiżdied bil-bosta. Fil-fatt dan l-aħħar huma reġgħu telqu kollox minn idejhom sabiex jiffukaw fuq Masters in TV and Interactive Content, din id-darba fl-Università ta' Birmingham City fl-Ingilterra. "Iva ddeċidejna li nagħmlu l-Masters flimkien speċjalment għax irrealizzajna li naħdmu tajjeb ħafna bħala tim. L-idea ġiet għax xtaqna li jkollna aktar taħriġ f'dan il-qasam. Barra minn hekk qed nittamaw li niltaqgħu ma' xi ħadd fl-Ingilterra li miegħu nistgħu nkabbru dan it-tim. Iżda s'issa għadha ma seħħitx din il-biċċa xogħol kemm għax fl-Ingilterra n-nies spiss joqogħdu ġewwa minħabba t-temp u anki għax il-post fejn qegħdin huwa kemmxejn għali u peress li aħna studenti nżommu naqra lura mill-ħruġ biex nevitaw spejjeż żejda," fehemni Alexis. It-taħriġ li qed nieħdu bħalissa huwa tajjeb ħafna. Fostom qed naraw kif għandek tibni kontenut għal dokumentarji televiżivi bħal dawk li kapaċi joffru ir-RAI, il-BBC u n-National Geographic. Inzerta li d-dokumentarji minn dejjem kienu jinteressawni u hawnhekk qed nitkissru fuq stil differenti minn dak li mdorrijin soltu naraw f'pajjiżna. Tolqotni s-sistema kif ma tużax biss id-dati imma tagħfas iktar fuq l-istorja u l-ħajja ta' dawk li tkun qed titkellem dwarhom." Hemm xi film-maker li jispirahom? Ramon irrispondini mill-ewwel "Kathryn Bigelow li għamlet il-film 'The Hurt Locker'. Ammirajtha għax kienet l-ewwel mara li rebħet l-Oscar bħala film-maker u b'hekk irnexxielha tkisser id-drawwa ta' industrija ġeneralment orjentata lejn l-irġiel." Lil Alexis jispiraħ "Martin Scorcese l-aktar minħabba l-mod ta' kif jibni drama u kif jirrakkonta l-istorja, kif jiġbidha u jeditja. Joħloq ukoll ħafna karattri u stejjer interessanti. Bħalissa qed jiġuni f'moħħi l-films 'Cape Fear', 'Taxi Driver' u 'Shutter Island." Bħala attur lil Philip jogħġbu "Al Pacino għax il-karattri li jaħdem huma kollha 'nies ta' veru'." Ma stajtx ma napprezzax is-sinerġija bejn dan il-missier u ż-żewġ uliedu li bejniethom it-tlieta jagħmlu kuraġġ lil xulxin sabiex ikomplu joħolqu proġetti ġodda. Madanakollu Philip stqarr miegħi illi f'żogħżitu huwa ma kienx sab din l-għajnuna... "Kif qalulek uliedi aħna ġejjin minn familja li ilha ntiża fil-qasam tal-films. Fi żmienu nannuwi Francis Mizzi, kien intebaħ bil-potenzjalità li kellu ċ-ċinema f'Malta. Għalhekk bena żewġ talksijiet; wieħed f'Ħal-Luqa u l-ieħor f'Ħal-Qormi magħruf bħala 'Il-Warner'. Terġa' missieru kellu wkoll ċinema ieħor f'Ħal-Qormi li kien jismu s-'St George's' fejn illum hemm il-Każin tal-Labour. Missieri kien jaħdem bħala projectionist u meta żżewweġ lil ommi din kienet tqatta' ħafna ħin ħdejh. Għalhekk kienet tgħidli illi jien kont ilni nara l-films sa minn qabel twelidt għax anki meta kienet tqila baqgħet tmur sikwit. Meta mbagħad kbirt ftit, kont noqgħod ħdejn missieri fuq banketta nsegwi l-films. Tant kont nintilef li ġieli għamilt pipi taħti biex ma nitlifx xi biċċa u ommi tgħidx kemm kienet tirrabja! Ġiet naturali l-ħajra li nsir attur imma l-ironija hija illi missieri qatt ma aċċetta din ix-xewqa tiegħi! Dak iż-żmien fil-'Warner' kienu jiġu ħafna artisti Taljani biex jagħmlu l-cabaret shows. Kienu jgħixu ħajja ta' ħallat u aqsam. Ma kien ikollhom diċenza ta' xejn u ovvjament missieri kellu impressjoni ħażina ħafna tal-atturi. Kif spiċċajt mill-Liceo u bdejt it-teatru hu qalli "Se nibdew? Ara għamel din u ieqaf." Kien għalxejn li qgħadt ingerger u neqred għax missieri kien deċiż tant li heddidni li jitfagħni 'l barra mid-dar jekk insostni. Kelli nċedi iżda wara li twieldu ż-żewġt itfal tiegħi attendejt fl-iskola tad-drama u llum ilni 33 sena naħdem fit-teatru." staqsejtu liema rwoli li ħadem kienu l-aktar għal qalbu ma damx jaħsibha... "Ovvjament il-parti ta' Paul f''In the end'. Għoġobni għax kellu karattru kumpless ħafna. Waqt il-filming kont ninqata' għalija sabiex nidħol fil-karattru. Min jaf kemm il-darba bqajt waħdi fis-sodda, anki meta l-oħrajn kienu jieqfu għall-brejk, ħalli ma nitlifx il-konċentrazzjoni. Għall-qalbi ħafna wkoll hija l-parti ta' miġnun li kont ħdimt fil-play Marat-Sade li l-istorja tagħha titkellem dwar il-qtil tal-Markiż de Sade. Interessanti huwa l-fatt illi dan Sade kien kittieb kontroversjali li qatta' madwar 32 sena minn ħajtu magħluq fil-ħabsijiet u fil-manikomji. Il-kelma 'sadiżmu' oriġinat minn kunjomu proprju minħabba l-ħajja li kien jgħix u anki għal kitbietu fejn fostom esiġa illi l-atturi ta' Marat-Sade kellhom ikunu kollha nies mill-manikomju. Kienet play diffiċli imma kellna rispons tajjeb ħafna dwarha." Ma' Philip il-kliem waqa' mill-ġdid dwar il-film li ħadmu wliedu fejn fostom saħaq illi f'pajjiżna hawn nuqqas kbir ta' sapport fejn tidħol il-kultura. "Hawnhekk trid tibda mix-xejn, il-motivazzjoni tiegħek biss trid tmexxik. M'hemm imkien fejn il-film-makers jistgħu jiltaqgħu u jagħmlu naqra kuraġġ lil xulxin. Biex għamilna dan il-film u saħansitra meta morna niġbru l-award kellna niffinanzjaw kollox aħna. Meta ċċekkjajna jekk stajnix nieħdu xi għajnuna finanzjarja biex inkomplu b'dan ix-xogħol infurmawna illi m'hawn l-ebda fondi dedikati għax-short films. L-affarijiet biex isiru tajjeb iridu l-flus, aktar u aktar jekk irridu nikkompetu ma' xogħolijiet barranin fejn dal-qasam huwa ħafna aktar stmat." mill-ġdid fuq Ramon u Alexis u xtaqt inkun naf jekk hux diffiċli li tirnexxi f'din l-industrija u jekk tagħmilx differenza li huma Maltin. It-tnejn qablu illi "L-aktar importanti huma l-kuntatti, it-talent u x-xorti. Trid tinzerta fil-post it-tajjeb, fil-ħin opportun u tiltaqa' mal-persuni ġusti. Jeħtieġ li tieħu l-ħajja bħal lotterija – aktar ma tixtri u tilgħab biljetti, aktar iżżid iċ-ċans li tirbaħ xi darba. Ma jidhrilnix li tagħmel differenza li aħna Maltin. Illum bl-internet tilħaq ħafna nies kullimkien. F'din l-industrija aktar naħsbu illi s-sigriet hu kemm inti kapaċi li tipprovoka l-udjenza tiegħek b'ideat ġodda u b'oriġinalità f'xogħolok. Meta konna żgħar konna tgħallimna ħafna stejjer fostom dawk ta' Dick Whittington u ta' Cindirella. It-tnejn irnexxew fl-aħħar tar-rakkont għalkemm l-istejjer tagħhom kienu differenti. Whittington tħabat u stinka biex wasal fejn ried mentri Cindirella ġieta tajba u barra minn hekk kellha lil fairy godmother! Il-ħajja reali tixbaħ ħafna lil dawn l-istejjer." Bejn kafè u ieħor il-ħin kien sar sew. Kien għad fadalli kurżità waħda – x'kien l-akbar proġett li xtaqu jagħmlu? Philip kien dirett, "Aktar milli proġett nixtieq li mqar għal darba t-teatru jagħti l-kreditu fejn jixraq!" Ix-xewqa ta' Alexis hi, "Li noħroġ b'idea oriġinali għal feature film ħalli eventwalment nirbaħ l-Oscar! Kbira żżejjed hux? Imma fid-dinja ma tridx taqta qalbek!" Ħallejt lil Ramon jagħlaq id-diskursata, "Li naħdem feature film ibbażat fuq il-kultura Maltija. Fil-preżent dan il-qasam hu bbumbardjat bil-kultura Amerikana. Tkun interessanti kieku. Issa kemm naħseb li dan huwa possibbli? Jiddependi kemm ser tidħakli x-xorti!" (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tat-18 t'April 2010) Alexis Mizzi anzjan Luqa Philip Mizzi Ramon Mizzi Torċa
IL-ĦAJJA BĦAL LOTTERIJA