Dan l-artiklu ferm interessanti huwa l-ħames u l-aħħar parti minn sensiela dwar it-tbaħħir u s-sajd u jifforma parti minn sensiela ta' kitba ta' Ġużi Gatt li dehru oriġinarjament fil-ktieb tiegħu: "Qiegħda fuq il-Ponta ta' Lsieni". IT-TIRJIX ( trolling ) Biex trejjex irid ikollok xlief li miegħu titwaħħal rixa bajda ta' gawwija. Ir-rixa taħbi ġo fiha sunnara li biha tinqabad il-ħuta. Ir-rixa tintefa fl-ilma minn fuq dgħajsa miexja. Marbuta max-xlief, ir-rixa tiġri wara d-dgħajsa, u meta jarawha, bajda u tiġri ġo l-ilma, xi ħut jipprova jaħtafha u jikolha u jsib is-sunnara f'ħalqu. Daż-żmien m'hemmx għalfejn tuża rixa ta' gawwija. L-ewwelnett għax hawn min juża wkoll l-imsell jew is-siċċ biex irejjex bih; u t-tieni, għax fil-ħwienet illum issib ħafna għamliet ta' oġġetti artifiċjali, magħmula mill-injam, metall jew plastik. Dawn l-oggetti jkunu maħsuba biex iqarrqu bil-ħut. Il-ħut jaħseb li qed jara xi loqma tajba tiġri fl-ilma – imma fil-fatt isib sunnara f'ħalqu. Fost is-sajjieda teżisti l-kelma ĦIEL . Din tingħad l-aktar għal dik il-biċċa għodda li tintuża fis-sajd taċ-ċawl u anke għall-qarnit. Tkun magħmula minn xi ċarruta bajda jew anke xi granċ tal-plastik li miegħu jkollu ħafna labar, jew snanar, jew ganċijiet f'għamla ta' rampila. Is-sajjied ilikkem il-ħiel – jiġifieri jagħti l-iskossi b'idu biex il-ħiel joqmos u jiżfen fl-ilma. Il-qarnita taħseb li qed tara xi ħaġa ħajja. Tiġi għaliha biex taħtafha, u tinqabad bil-labar jew bil-ganċijiet. Il-kelma ĦIEL ġejja mill-istess għerq li minnu għandna l-verb "stħajjel". Dan għaliex il-ħiel iġiegħel lill-ħut jistħajjel li qed jara ħaġa, meta fil-fatt tkun ħaġ'oħra. Kif għedna, illum fil-ħwienet issib ħafna minn dawn il- ĦJIEL ARTIFIĊJALI ( artificial lures ) li tista' trejjex bihom u tqarraq bil-ħut. IL-KANNIZZATI Matul il-medda tas-snin, is-sajjied Malti induna li jekk fuq il-baħar jiltaqa' ma' xi ħaġa ċatta tgħum f'wiċċ l-ilma, aktarx iva milli le, taħtha jkun hemm il-ħut – li donnu jiġi jistkenn għad-dell tagħha. L-aktar li għandhom ħabta jagħmlu dan huma l-lampuki u l-fanfri. Meta indunaw b'dan is-sajjieda Maltin bdew jorganizzaw huma stess postijiet fejn il-ħut seta' jiġi għall-kenn. Dawn jissejħu KANNIZZATI . Il-kannizzata tkun magħmula mis-sufri, marbutin flimkien biex jiffurmaw wiċċ qisu xi metru kwadru. Minn dawn l-uċuħ jista' jkun hemm tnejn, marbutin flimkien xi metru 'l bogħod minn xulxin. Jintrabat ukoll żubrun bil-bandiera jew anke xi lampa tal-pitrolju. U biex kollox joqgħod f'post wieħed u ma jaħrabx mal-kurrent, tintrabat ukoll mażżra (li l-biċċa l-kbira tkun kantun) li tintefa' fl-ilma, marbuta b'ħabel, sakemm issib il-qiegħ. Il-mażżra żżomm il-kannizzata marbuta f'post wieħed fejn is-sajjied ikun jista' jfittixha u jsibha. Taħt is-sufri, (jew ġieli anke mal-ħabel tal-mażżra) jintrabat il-weraq tal-palm. Ma' l-alka u l-ħaxix l-ieħor tal-baħar li jeħel mal-weraq tal-palm, il-ħut isib xi ħaġa x'jiekol u jnaqqar. Il-kannizzata tissejjaħ ukoll ~IMA . Peress li daż-żmien is-sufri jiswew il-flus, minflokhom is-sajjieda jistgħu jużaw ukoll kull ħaġa oħra li żżomm fil-wiċċ. Il-ħut miġbur għall-kenn tal-kannizzata jew ċima jinqabad b'xibka għamla ta' tartarun. Jista' jintuża wkoll konz tal-wiċċ illixkat bil-klamari. Biex terfa' l-konz trid inqas xogħol milli biex terfa' x-xibka; imma bix-xibka taqbad iktar ħut. Id-Dipartiment tas-Sajd kull sena jalloka post għal kull sajjied fejn jista' jqiegħed il-kannizzata jew ċima. Kull post jissejjaħ RIMJA . Is-sajjied dilettant li kulma jkollu tkun xi dgħajsa żgħira jew frejgatina, jista' juża il- MITLAQ (pl. imtielaq). Dan ikun lenza jew ħarira twila, bis-sufri kull tant tul – ngħidu aħna kull qama jew tnejn – biex il-ħarira żżomm fil-wiċċ, u fit-tarf sunnara (u forsi xi ċomba żgħira). Il-mitlaq jintelaq mal-kurrent minn fuq il-blat jew minn ġo xi dgħajsa żgħira u jintuża l-aktar għall-imsell (u xi kultant għall-kaħli). Jekk ma jkollokx dgħajsa tista' tinqeda b'qasba li jkollha XLIEF (pl. xolfa) magħmul minn ħarira twila, ċomba marbuta miegħu ( jew sufra jekk tkun qed tistad għal tal-wiċċ) u xi tlieta jew erba' snanar. Xlief bħal dan jista' ma jkollux qasba, imma jkun imkebbeb fuq sufrun, b'ċomba daqsxejn tqila qrib is-sunnara. Meta jkun hekk jissejjaħ VLONTIN (pl. vlontini). Is-sajjied iħoll ix-xlief minn mas-sufrun, jaqbad it-tarf tal-vlontin fejn ikun hemm iċ-ċomba, ixejjer it-tarf qisu għandu żbandola, u bis-saħħa taċ-ċomba jwaddbu 'l barra minn fuq il-blat lejn il-baħar biex is-sunnara llixkata ssib ruħha 'l barra fil-fond. IN-NASES Is-sajjieda jużaw ukoll in- NASES ( fishing pots/traps ) li ħafna drabi jkunu magħmula mis-sajjieda nfushom. Daż-żmien in-nases isiru mill-qasab li jikber fil-widien. Jaqbdu qasba twila u jxoqquha f'ħafna flieli twal u rqaq li jissejħu XAQQIJIET (sing. xaqq). Trid tkun tas-sengħa biex taqta' u tillixxa xaqq irqiq biżżejjed biex ikun tajjeb biex taħdem n-nassa minnu. Li kellek issibu lest kien ikun ferm aħjar. Dari n-nases kienu jsiru minn qasab irqiq meħud mix-xitla tad- DIS ( festuca elatior ). Id-dis (kien) jikber fil-qigħan tal-widien jew f'xi post li jkun maqgħad. L-ilma tax-xita jinġema' f'għadajjar kbar li jdumu għal ġimgħat jew xhur sħaħ. Meta jinxef u tasal ir-rebbiegħa, jikber id-dis, li jkollu qasba rqiqa tixbah lil dik tax-xitla tas- SIMAR ( juncus acutus ) li minnha kienu jsiru l-qwieleb għall-ġbejniet u n-nases għas-sajjieda wkoll. Is-simar jikber qrib il-baħar, l-aktar fejn ikun hemm xi ilma salmastru. Id-dis ifittex aktar 'l ġewwa lejn l-art. Bejn in-Naxxar u Ħal Għargħur hemm wied jgħidulu Wied id-Dis. M'għandkomx għalfejn tmorru hemm tfittxu d-dis. L-għamla tan-nassa tkun skond il-ħuta. Hawn nases għall- VOPI ( bogue ), għall- ARŻNELL u għall -MUNQARA ( picarel ), għas- SAWRELL ( scad ), għall- QARNIT ( octapus ) u l-bqija. In-nases jintefgħu il-baħar, marbutin u msenslin waħda wara l-oħra ma' ċima u, dejjem skond il-ħuta li jkunu maħsubin għaliha, jintramaw jew qrib il-wiċċ, 'l fuq mill-qiegħ; jew inkella mmażżrati mal-qiegħ. Fin-nases jitfgħu l-lixka. Il-ħut jidħol għal-lixka, imma mbagħad ma ssibx irkaptu joħroġ. Dejjem skond il-ħuta li tkun, tista' terġa' terfa' n-nases minn ġo l-ilma wara siegħa; titfa' u terfa' l-ġurnata kollha; jew inkella titfa' darba, tħalli kollox mal-lejl, u filgħodu terġa' terfa' n-nassa mill-ilma. MIKLEM Il-Bini tad-Dgħajjes Il-Pruwa Il-Prim Il-Buq/il-Korp Ir-Rota/Ras/Zokk tal-pruwa Ir-Rota/Ras/Zokk tal-poppa Majjieri (Mibni b')Tavlar inkulmat jew b'għeluq iġġusta Tavlar imrikkeb jew għeluq ikkavalkat Titla' bil-qoxra Tibni fuq il-qafas Pruwa sajjieda Pruwa baħħara Xini (Xini hu mirkeb tal-ġlied li għalkemm ikollu xi qala' jew tnejn, jiddependi l-aktar fuq ħafna qaddiefa bl-imqadef biex jimxi.) M'hemm l-ebda raġuni fid-dinja għax għandna naqilgħu 'l barra l-kelma xini biex ngħidu galera. Ġifen (Ġifen hu kull mirkeb tal-qlugħ b'mil-inqas tliet arbli, li ma jużax l-imqadef biex jimxi, u jkun armat għall-ġlied u/jew għall-esplorazzjoni.) Karavela (Il-karrakka u l-karavela huma t-tnejn għamliet ta' iġfna.) Lanċa tas-sajd Keċċ Bastiment tal-qlugħ Il-Qlugħ Armat għad-dritt Qala' armat għad-dritt (jgħidulu wkoll qala' kwadru) Armat laġenba (jgħidulu wkoll forenaff) Qala' armat laġenba Qala' ta' l-istrall Qala' tal-latin/tal-latini Tarkija mezzana Qala' ta' Bermuda Stralji/strallijiet Għażel Għażel tat-tkarkir Għażel tat-tisqif Terrieħa Ġliba ħut Ħiel (C) Ġużi Gatt