Iż-żiemel, li fix-xjenza jissejjah bl-isem ta' Equus caballus, ġej minn familja ta' annimali li tiġbor fiha iż- ŻEBRA (zebra), il- ĦMAR (donkey), il- ĦMAR TAL-BARR (ass), u annimal ieħor li ma tantx hu magħruf u li jissejjaħ iż- ŻIEMEL TA' PRZEWALSKI (Przewalski's horse). L-eqdem antenat taż-żiemel li taf bih ix-xjenza s'issa jissejjah Eohippus u kien kbir daqs kelb tal-lum. Bejn dan l-eqdem antenat u ż-żiemel ta' żmienna għaddew sittin miljun sena ta' evoluzzjoni. Maż-żmien evolvew żewġ razez ta' PONIJIET (sing. Poni; Ing. pony), u żewġ razez ta' żwiemel. Il-bniedem ħallat dawn l-erba' razez biex minnhom nissel it-tipi differenti ta' żwiemel li għandna llum. Dan il-kapitlu deher oriġinarjament bħala parti mill-ktieb "Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni" ta' Ġużi Gatt. LAĦAM IL-KELB jew QABIL ID-DEBB ( Equine Species ) Il-bniedem ħallat ukoll il-kuluri tal-ġilda biex nissel żwiemel b'lewn wieħed mhux bħall-ieħor. Għandna iż-żiemel ĦARRUBI (black-brown); AĦMAR QROLLI (brown); BELLUMI (bay); QASTNI (chestnut); ISFAR (palamino); ISFAR ĠLUDI (cream); LENKIENI jew minn lewn it-te bil-ħalib (dun); ĠINĠRI (skewbald); IXHEB (grey); WIŻGĦI (dappled grey, il-kelma tinqara "wiżaj"); STURNELL (roan); BAQRI (piebald); STROMBLI jew b'tikek suwed u vjola fuq l-abjad (spotted) Dan hawn min jgħidlu "dubbieni". Meta żiemel ikun ta' lewn skur imma bl-erba' saqajn, minn irkobbtu 'l isfel, bojod, dan jissejjah KALZETTIER. Hawn żwiemel li għalkemm ikunu ta' lewn skur, ngħidu aħna ħarrubi jew qastni, jkollhom tebgħa bajda tul wiċċhom. Żiemel hekk bil-Malti jissejjah FAĊĊOL (white faced). It-tebgħa bajda tvarja fil-kobor u ż-żiemel jista' jkun faċċol wiesa' jew faċċol irqiq. Xi kultant kulma jkun hemm tkun bħal tikka bajda fuq ġbin iż-żiemel bejn l-għajnejn. Bħal dak jgħidulu BIL-KEWKBA. Fil-biċċa l-kbira, il-ħabba ta' għajn iż-żiemel tkun sewda jew kannella skura. Imma ġieli tkun qisha trasparenti jew inkella kaħlanija. Iż-żiemel ikollu GĦAJNU ŻERQA (wall-eye) u ġieli din tkun waħda biss mit-tnejn. Iż- ŻIEMEL (pl. żwiemel) hu r-raġel tad- DEBBA (pl. dwieb). Il-frieħ tagħhom huma l- MOHOR u l- MOHRA (pl. mohrien). Iż-żiemel JIŻHER (to neigh), u JONFOR (to be skittish). Iż-żiemel ISUL fuq saqajh ta' wara, jew JIPPINNA (to rise on it's hind legs). Iż-żiemel JAGĦTI BIŻ-ŻEWĠ meta JISFERRA (jisfratta). "Iż-żewġ" huma ż-żewġ saqajn ta' wara. Imma iż-żiemel ġieli jagħti b'saqajh ta' quddiem. Dak ikun qed JAGĦTI BIL-ĦARTA. Il-ħoss tat-taħbit ta' saqajn iż-żiemel ma' l-art jgħidulu "tqawqib" – Iż-żiemel IQAWQEB . Iż-żiemel jista' jiġri b'xeħtiet differenti; ngħidu aħna jista jiġri BIT-TROTT . B'dix-xeħta ż-żiemel jitfa' saqajh bl-istess mod li bih jiġri l-bniedem. Waħda minn saqajh ta' quddiem tkun tmiss ma' l-art u l-oħra merfugħa mill-art. U l-istess b'saqajh ta' wara; waħda ma' l-art u l-oħra merfugħa, imma dejjem bil-kontra ta' kif jimxu s-saqajn ta' quddiem. Allura tiġi ġirja b'żewġ taħbitiet. F'IN- NOFS GALOPP (cantering), sieq waħda ta' quddiem u s-sieq ta' kontra tagħha fuq wara, jaħbtu ma' l-art flimkien, u t-tnejn li jifdal jaħbtu waħda wara l-oħra biex tiġi ġirja bi tliet taħbitiet. Il- GALOPP , jixbaħ lin-nofs galopp imma l-erba' saqajn jaħbtu ' ma' l-art waħda wara l-oħra biex tiġi ġirja ta' erba' taħbitiet. Meta żiemel ikun qed jiġri f'tiġrija tal-galopp (ngħidu aħna) u f'daqqa waħda iż-żiemel jibdel il-pass u jibda jiġri mod ieħor u mhux skond it-tiġrija, ngħidu li ż-żiemel QALEB . Żiemel li jaqleb ikun skwalifikat mit-tiġrija. Jista' jagħti l-każ li ż-żiemel jaqleb il-ġirja għal ftit sekondi biss, jiġifieri jkun qed jiġri bit-trott, ngħidu aħna, imma xi kultant jisraq waħda bil-galopp. F'dak il-każ ngħidu: żiemel JINĦARAB . Meta ż-żiemel jitħalla jiġri kif irid, imbasta jiġri kemm jiflaħ, ngħidu li ż-żiemel qed ILEBBET. Hawn tiġrijiet TA' LBIT fejn iż-żiemel jiġri bis- SERKIN , jiġifieri jinsaq minn fuq karettun żgħir u ħafif li jissejjah "serkin"; u hawn tiġrijiet ta' lbit fejn iż-żiemel jinsaq minn ġerrej riekeb FUQ ID-DAHAR u ż-żiemel jitħalla jiġri kemm jiflaħ u kif irid. Meta jkunu bis-serkin tiġrijiet bħal dawn jissejjhu bl-Ingliż go as you please, u meta jkunu tiġrijiet fuq id-dahar jissejħu flat races. L-Awstralja jagħmlu tiġrijiet fejn iż-żwiemel jiġru BIT-TĦERWILA . Bl-Ingliż jgħidulhom pacers. Iż-żwiemel ikollhom iċ-ċineg marbutin ma' saqajhom b'mod li meta jiġru ż-żwiemel iġibu saqajhom ta' wara iktar 'il quddiem minn saqajhom ta' quddiem. Iż-żiemel IBEGĦLEN – joħroġ il- LGĦAB minn ħalqu (to froth at the mouth). Iż-żiemel jilbes in- NAGĦAL (horseshoe). Dak il-ħaddiem li jniegħel iż-żiemel, jiġifieri jlibbsu n-nagħal, jissejjah ukoll in- NAGĦAL (farrier) għalkemm il-kelma trid tippronunzjaha (u suppost anke tiktibha) qisek għandek żewġ għajnijiet u mhux waħda. Meta jkun fis-selvaġġ iż-żiemel iqatta' l-parti l-kbira ta' ħinu jirgħa, jimxi biss biex ifittex mergħat ġodda. Imma l-bniedem iġiegħel iż-żiemel jagħmel ħafna xogħol u jimxi u jiġri fit-tul, ħafna drabi fuq art iebsa. Saqajn iż-żiemel ma kinux jifilħu għal dan kieku l-bniedem ma vvintax in-nagħal biex ixiddu f'sieq iż-żiemel, jew aħjar, fuq id- DIFER (hoof) li kull żiemel għandu f'tarf siequ. Id-difer hu importanti immens għaż-żiemel u jrid jinqata', jitnaddaf u jitniegħel sewwa. Min hu tas-sengħa jista' jara fid-difer il-qagħda ta' saħħet il-bhima; u nagħal imqiegħed ħażin iġiegħel il-bhima tbati u jispiċċa biex jgħarraqha. FAĦAL hu żiemel ta' l-għalla (stud) li jintuża għar-refgħa, jiġifieri jitlaqqa' mad-debba biex jgħammarha u jżid ir-razza. L-istess kelma tintuża wkoll għall-ħanżir ta' l-għalla. Bil-kuntrarju, iż-żiemel jista' jiġi kkastrat (castrated). Dan jissejjaħ żiemel IMSEWWI jew MOĦSI (gelding). Ħafna miż-żwiemel tat-tiġrija huma ta' dat-tip. Il- ĦMAR hu r-raġel tal- ĦMARA (pl. ħmir). Il-frieħ tagħhom huma l- FELU u l- FELWA (pl. fliewi). Il-ħmar JINĦAQ (to bray), JAGĦTI BIŻ-ŻEWĠ , u JQAWQEB. Il-bniedem ġieh f'rasu li jlaqqa' żiemel ma' ħmara, jew ħmar ma' debba. Żiemel u ħmara, jew ħmar u debba jagħmlu BAGĦAL (pl. bgħula). BAGĦAL BIN IL-ĦMARA (gennet, hinney) ikun FAQMI , jiġifieri jkollu x-xedaq ta' taħt joħroġ aktar 'l barra mix-xedaq ta' fuq. BAGĦAL BIN ID-DEBBA (mule) ma jkunx faqmi, u jkun isbaħ. Tiftakruh il-qawl "Jurik id-debba u jqabbiżlek il-ħmara"? Dan jingħad għal meta xi ħadd jurik li l-ħaġa ġejja mod, imbagħad meta tixtriha, jew tikriha, jew tikkommetti ruħek, ssib li l-biċċa kienet mod ieħor. In-nisel ta' dan l-għidut ġej mill-fatt li meta jlaqqgħu żiemel ma' ħmara, iż-żiemel x'aktarx li ma jimpressjonax ruħu bil-ħmara. Iridu juruh debba biex jiċċaqlaq! Meta jkun ra d-debba u jkun beda jinteressa ruħu, iqabbżulu l-ħmara biex iservi lilha! Il-moħriet taż-żewġ (kien) jintuża meta l-ħrit isir b'żewġ bhejjem. Miegħu kont trid il-madmad. Il-biċċa kienet issir hekk: Tqiegħed il-madmad fuq għonq il-bhejjem; keffa fuq għonq bhima waħda, u l-keffa l-oħra fuq għonq il-bhima l-oħra. Iddawwar il-maħanqa b'mod li għonq il-bhima jintrabat bejn il-keffa u l-maħanqa. Iddaħħal il-moħriet taż-żewġ bejn il-bhejjem u tgħaddi dik il-parti li tissejjah "id-debba" minn ġox-xbejju. Ix-xbejju jkun qisu nagħla ta' żiemel imma ta' l-injam, u jkun marbut mal-madmad b'biċċa siegla rqiqa mdawwra xi ħames jew sitt dawriet u li tissejjah "ix-xriek". Iż-żewġt itruf tax-xbejju ma jmissux ma' xulxin imma jkollhom siegla oħra rqiqa mdawra magħhom b'mod li tagħlaq id-dawra. Id-debba jkollha tliet toqbiet li jissejjhu "t-toqob tal-ħaliel" u li jkunu waħda wara l-oħra biex bihom tkun tista' tiġi fil-qies li trid. Iddaħħal bħal musmar kbir ta' l-injam li jissejjaħ "il-ħaliel" minn waħda mit-toqob dritt għal ġos-siegla li tkun marbuta max-xbejju. Hekk, il-moħriet jintrabat mal-madmad permezz tad-debba marbuta gox-xbejju, u l-bhejjem jiġbdu kollox magħhom. Fil-madmad hemm żewġ toqob imsejjħa "ta' l-għekejjes" jew "ta' l-għekies" li jkunu waħda kull naħa. Ħabel irqiq, li jissejjaħ il- BIQA , jintrabat ma' ras kull bhima u jgħaddi minn toqba minnhom. Il-ħabel jinżamm f'id il-ħarrat, biex jekk il-bhima toqgħod iddawwar rasha jew ma tiġbidx dritt, il-bidwi jkun pront irażżanha. IL-QŻIEQEŻ (Swine) Jekk tħalli barra t-tiġieġ u l-fniek, għandek issib li l-iktar li jħobb irabbi r-raħħal Malti huma l-qżieqeż. F'Malta hawn biżżejjed minnhom biex, għall-biċċa l-kbira tas-sena, u jekk ma jinqala' xejn, ma jkollniex għalfejn nimpurtaw MAJJAL (pork). Il-ħanżir jew qażquż jagħtina x-xaħam, il-bejken, il-perżut, u z-zalzett. Mix-xagħar jew LANŻIT (bristles) tiegħu jagħmlu l-pniezel għall-pittura; għadmu jitħnuh u jużawh bħala fertilizzant; u mill-ġlud tal-qżieqeż jagħmlu mitt ħaġa. X'aktarx li l-ħanżir kien wieħed mill-ewwel bhejjem li beda jrabbi l-bniedem, għalkemm li dan x'aktarx li ma seħħx l-ewwel fl-Ewropa imma fl-Asja. Fit-tempji Neolitiċi ta' Malta teżisti mill-inqas xbieha waħda ta' ħanżira tredda' l-frieħ. Il-ħanżir ta' żmienna hu mnissel mill-ħanżir selvaġġ li kien jeżisti n-naħa taċ-Ċina, il-Ġappun, l-Indja, u l-Ewropa. Bil-Malti, il-ħanżir selvaġġ jissejjaħ ĦALLUĠ (wild boar). Il-kelma ĦNIEŻER (swine) għandha tintuża kemm għall-annimali li jrabbi l-bniedem, u anke għal dawk slavaġ. Hekk, il- ĦALLUĠ hu ħanżir. Il-kelma QŻIEQEŻ (hogs) tingħad għall-ħnieżer domestikati u mrobbija għall-qatla. Il- ĦANŻIR (boar pig) hu r-raġel tal- ĦANŻIRA (sow). Il-frieħ tagħhom jgħidulhom DRIEFEĠ (piglets, suckling pigs) u kollha flimkien jissejħu GĦALLA driefeġ (litter). Meta d-driefeġ jinfatmu, jiġifieri ma jibqgħux jerdgħu minn ommhom, jissejhu DRIEFEĠ TAL-FTAMA (weanling pigs). Il-kelma FAĦAL tintuża wkoll għall-ħanżir ta' l-għalla li jintuża għar-refgħa (boar). Il-ħanżir IĦAMĦAM (to grunt). Il-laħam tal-ħanżir jew qażquż jissejjah MAJJAL (pork). Il-majjal għandu l-vantaġġ li tista' tmellħu u taħżnu fit-tul biex issibu meta jkollok bżonnu. Laħam il-Kelb/Iż-Żwiemel Ibegħlen Nagħal In-Nagħal Faħal Żiemel Moħsi/Imsewwi Toppu/frenża Xuxa/Frenża Għajn L-Għarqub L-Għoli Fuq id-dahar Aħmar qrolli Ħarrubi Chestn u t Isfar ġludi Wiżgħi Ġinġri Faċċjol Wall-eyed Għajnu żerqa Jinħaq Bagħal (bin id-debba) Bagħal (bin il-ħmara) Erħa tewmija ma' għoġol Ħmar tal-barr Ħnieżer Ħanżir Ħanżira Faħal Ħanżir tat-Trobbija Ħanżir/ħanżira tas-simna Ħanżira ta' qabel ir-Refgħa Majjala tal-Ksiba Majjala tar-refgħa Majjala tqila Majjala tas-sejba Majjala tqila ta' wara l-ħalib Derfuġ Qażquż tal-Ftama Qażquż Hog (Ħanżir imsewwi) Ħasi (Ħanżir) Ħalluġ Għalla Iħamħam Majjal Għand tal-Laħam Xikel/ġarretta L-Għolja tal-koxxa It-Taħrika ta' ġ ewwa Il-Baxxa tal-koxxa Taħrika Il-Kustilja l-ma ġġ ura Il-Kustilja tan-nofs Il-Kustilja tal-kozz Il-ġarretta ta' l-ispalla L-Għonq Kappestru/ir-Ras. Jekk ikun bin-nuċċali jgħidulu t-Tastiera. Nuċċali Maħanqa Buq Ħżiem Refgħa Muftieħ Sar ġ Stirrup Ir-Rota tal-Karrettun Il-Boxxla Il-Magħżel (C) Ġużi Gatt