X' taħseb dwar l- importanza li l- kittieb isemma leħnu rigward il- qirda tal- ambjent naturali , l- inġustizzja soċjali u nuqqasijiet oħra bħal dawn ? Li tkun qassis ixekkel jew isaħħaħ dan id- dmir ? Li tkun qassis ma jfissirx li tingħalaq fis- sagristija u toħroġ minn hemm meta jsejħulek biss . Trid tkun kapaċi tindiehes man- nies u tħoss il- polz tagħhom , tibki u tifraħ magħhom , u tkun lest dejjem li tagħti l- id il- lemenija bħala appoġġ u simpatija . Il- qassis iħoss li għandu jsemma' leħnu meta jara madwaru l- qerda tal- ambjent minn xi wħud li ma jixbgħux jieklu weħidhom b' xedaq wieħed u jaslu li ma jħallu xejn lil ħadd , u l- inġustizzji soċjali li huma kultant frott ta' egoizmu sfrenat . Ghandu jipprova jeduka lill- poplu biex jirrispetta lilu nnifsu u lil ta' madwaru , japprezza l- ftit ħdura li fadal madwarna , u jkun ħabib tal- annimali li huma għajnuna għalina u għall- ambjent . X' inhu pajjiżna mingħajr it- tpespis tal- għasafar , mingħajr il- pets li jimlew djarna , mingħajr is- sbuħija ta' baħar sabiħ u nadif , mingħajr l- arja pura li nibilghu ? Li tkun poeta u qassis fl- istess ħin jintensifika din il- ħidma u jagħmlek aktar konxju li l- hajja fuq din l- art hi qasira u ta' min igawdiha sewwa mhux jisfruttaha għal għanijiet personali biss . Meta ħa nitghallmu ngawdu l- ambjent u nieħdu gost nimmedesimaw rwiehna man- natura ? Jekk wieħed jaqra l- ewwel parti , dwar in- natura , tal- ktieb tiegħi , L- Ghanja taċ- Cinju jintebaħ mill- ewwel kemm hu għal qalbi l- ambjent naturali , bħalma ntebaħ minnufih il- Prof. Joe Friggieri fid- daħla li għamilli għal dan il- ktieb . Joe dejjem emmen u stqarr li l- aqwa ekologisti huma l- poeti . Li tkun qassis ma jxekklekx , imma jgieghlek aktar tgħolli lehnek u tirvilla meta tara l- għawġ ! U tkun Għawdxi iktar u iktar ! Hemm min jiddistingwi bejn poeta u versifikatur ? Xi tgħid dwar dan ? Ghandhom dawn iz- żewġ kategoriji jiġu rrapprezentati f' ġabra poetika unika ? Il- poeta jikteb f' versi mirqumin imnebbaħ mill- intellett u mill- kommozzjoni tal- qalb u tal- fantasija . Il- poeta , ukoll meta jikteb poeżiji tal- okkażjoni , jikteb dak li jħoss u jikteb tajjeb . Hu perezempju lil Dun Karm . Kien jikteb poeżija fis- sena lil San Pawl , imma kull poeżija li kiteb għandha ħsieb qawwi u hemm warajha l- qalb tal- poeta . Jien ktibt ruxxmata ta' poeżiji okkażjonali , imma nista' ngħid b' wicci minn quddiem li jekk il- poeżija ma toħroġx minn moħħi u aktar minn qalbi , ma nipprezentahiex lil dak li jkun . Kull poeżija li ktibt dejjem ħarġet mill- qalb u nhossha parti minni . Il- versifikatur , li jikteb versi kif ġie ġie , basta jqabbel , insejjaħlu poetastru jew poeta tal- ħabba gods , għannej bla sengħa u tat- tużżani . Dan jikteb bla ma jħoss verament dak li qed jgħid . Hemm beraħ kbir bejn dak li jħoss u dak li jikteb . Anki l- istess vers kultant ikun imqanżaħ u mhux naturali għax ma jirfinax u ma jillimax dak li jikteb . Din it- tip ta' kitba ma tridhiex fil- kotba tiegħek ! Liema huma l- aspetti kurrenti li tikteb dwarhom ? Liema forom ta' kitba huma l- aktar għal qalbek u għaliex ? Jien nikteb fuq kull suġġett u m' għandix limitazzjonijiet . L- iżgħar ħaġa jew sitwazzjoni li ssahharni , tnebbaħni u tħarrikni mill- indifferenza tiegħi hi biżżejjed biex tkun suġġett tal- fantasija tiegħi . Naturalment hemm ukoll fatti u ġrajjiet li jiġru madwarna ta' kuljum , kemm dawk żgħar li jolqtu l- individwu u kemm dawk kbar li jolqtu lill- massa li bla ma trid igeghluk tidhol daħla fik innifsek , u toqgħod taħseb u thammem u jixeghlu bħal vampa nar il- fantasija . Il- poeta jimxi fit- triq mitluf fil- folla u ħadd ma jintebaħ bih ; hu jinduna b' kull mossa u azzjoni tal- bnedmin . Il- vers l- iktar għal qalbi hu l- endekasillabu jew il- vers tal- ħdax . Darba , habibi Oliver Friggieri kien kiteb fuqi u qal li ħa nibqa' magħruf għat- tħaddim ta' dan il- vers . Dan il- vers armonjuz inħossu jdoqqli f' widnejja l- isbaħ mużika . Hemm ukoll il- vers tal- għaxra li nuzah l- iktar meta nikteb xi innu . Il- kittieb jixtieq ir- rispett min- naħa tal- poplu . Imma qabelxejn dar- rispett għandu jiġi mill- istess kittieba kollegi tiegħu . Kif tirreagixxi għal dan ? Kif ghedtlek fuq , il- poeta ma tantx jagħti kas tal- kritika u ta' x' jgħidu n- nies , l- aqwa li jogħxa jikteb u jħossu sodisfatt li qed jikkomunika ma' xihadd , forsi abbli miegħu nnifsu stess ! Imma , kulħadd jieħu gost li x- xogħol tiegħu jiġi apprezzat għalkemm , il- poeżija tfaqqrek għax kulħadd irid jismagħha , imma ftit huma dawk li jixtru l- kotba tal- poeżija . Meta mort insaqqaf wicci għand librar ewlieni f' Malta biex inħallilu xi kotba għall- bejgħ , kien pront qalli : " Poezija , le " . U kien giebli l- eżempju ta' poeta stabbilit Malti li kien għadu kemm ħallielu xi kotba tiegħu u baqgħu ma' wiċċu ! Imma minn sħabek , poeti u kittieba , tistenna xi appoġġ u inkuraggament ! Poeta li jgħir hu poeta ħażin ! U kelli min ghenni u apprezza l- poeżiji tiegħi . Ninu Cremona kien jgħidli kemm jieħu gost il- Prof. Aquilina bil- poeżiji tiegħi li kont nibghatlu minn Katanja u kien jippubblikahom f' Lehen il- Malti . Erin Serracino Inglott kien benefattur tiegħi kbir u fil- ktejjeb tal- poeżiji tiegħi , Il- Bniedem Misteru , kitibli daħla qasira u qal : " Ftit u Tajjeb ! " . Dun Philip Grech minn Haz - Żebbuġ , poeta li ma jagħmilx għajb lil Dun Karm , u li kien jikkoregili l- ewwel poeżiji li ktibt meta kont nistudja f' Pedara , Katanja , kien jagħmilli l- qalb u kont spiccajt niktiblu xi daħla għall- kotba tiegħu . Illum ukoll għandi ħafna poeti u kittieba li japprezzaw il- poeżiji tiegħi u biex insemmi ftit , hemm Patri Dijonisju Mintoff tal- Laboratorju tal- Paci li tant jieħu gost jaqra l- poeżiji tiegħi fuq ir- Radju , Joe Friggieri li għoġbu mill- qalb jiktibli daħla sabiħa għall- ktieb , L- Ghanja taċ- Cinju , Ġorġ Saliba li spiss jippubblika poeżiji tiegħi fir- rivista Santa Rita , Francis Galea , Charles Flores , Joe Cassar , Charles B . Spiteri u oħrajn li napprezza dejjem l- għajnuna siewja tagħhom . L- Edituri Letterarji ta' kull gazzetta bil- Malti li toħroġ f' Malta , nista' ngħid li huma kollha ħbieb sinċieri tiegħi . Ghax nghiduha kif inhi , poeta Għawdxi , isibha ftit aktar diffiċli biex jistabbilizza ruħu ! Xi tgħid dwar prohett li jiġbor fih il- kitbiet rappreżentattivi tal- kittieba / poeti Għawdxin matul is- sekli ? Tkun ħaġa tassew sabiħa li kieku kellna niġbru l- aqwa kitbiet tal- poeti u kittieba Għawdxin fi ktieb . Jien għandi ħafna poeżiji mxerrdin 'l hawn u 'l hinn f' diversi Antologiji Maltin . Kieku kull kittieb iħallas il- paġni tiegħu , ma jbati ħadd . Imma mbagħad , nistaqsi lili nnifsi għaliex aħna l- Għawdxin għandna nizolaw ruħna aktar milli aħna , minn hutna poeti u kittieba Maltin . Ahna diga' qed ngħixu f' Għawdex , barkun fil- Mediterran , u għandna bżonn min jimbuttana u jagħmlilna l- qalb u mhux ningħalqu iktar fina nfusna ; fl- aħħar mill- aħħar aħna bil- Malti niktbu u mhux bl- Għawdxi ; ara Sqallija ħafna poeti u kittieba jiktbu bid- djalett tagħhom u huma kburin . Il- Knisja u l- bosta pubblikazzjonijiet ta' rivisti reliġjużi - kulturali fil- Gżejjer Maltin ? Dawn donnhom jikkumpensaw għan- nuqqasijiet li jinħassu sewwa fejn jidħlu ġurnali politiċi u partigjani . Kif tirreagixxi għal kumment bħal dan ? Il- Knisja minn dejjem kienet favur il- kultura anki jekk kien hemm żmien meta , perezemplu , qagħdet daqsxejn lura u ccensurat ċerti kitbiet . Kien hemm żmien li perezempju , li tmur l- opra kien ipprojbit speċjalment għan- nies tal- Knisja . Imma dawk kienu żminijiet oħra . Illum il- ġurnata , il- Knisja qiegħda fuq quddiem nett f' dak li hu progress . Il- bniedem ġie maħluq biex ikun ħieles u jirraġuna b' moħħu , basta dan ikun jaħdem sew ! Fil- letteratura Maltija nsibu ruxxmata ta' qassisin , reliġjużi u membri ta' għaqdiet oħra tal- Knisja li għamlu isem kbir f' kull qasam tas- soċjetà . Issa trid tqis li ċerti gazzetti politiċi huma aktar medhijin fil- politika u fil- kronaka u ma tantx iħallu spazju għal artikli fuq suġġetti oħra . Ir- rivisti tal- Knisja ma jridux jaqgħu fl- istess żball , imma jagħtu aktar spazju għal ideat diversi u jagħmlu l- wisa' għal artikli u poeżiji fuq kull suġġett ! Liema huma l- pubblikazzjonijiet ewlenin tiegħek ? Progetti għall- ġejjieni ? Nahseb li kieku kelli niġbor il- poeżiji kollha li ktibt u li huma mxerrdin f' Antologiji , kont nimla kemm -il volum . L- istess ngħid għall- artikli u l- ittri li ktibt . Wara li miet Dun Bosco , is- Salesjani ġabru erba' volumi ta' ittri li kien kiteb , u għad hemm iżjed u iżjed x' jinġabar . Il- letteratura Maltija hi fqira fl- epistemarji . Il- poeta , anki meta jikteb sempliċi ittra , idaħħal fiha elementi poetiċi bla ma jrid . Min- naħa l- oħra , meta wieħed jikteb ittra hu iktar ħieles li jesprini lilu nnifsu u jikxef in- natural tiegħu . Jien għandi ħafna għal qalbi , Il- Bniedem Misteru u L- Ghanja taċ- Cinju , li fihom għandek issib lili nnifsi b' lahmi u xaħmi . Ghall- ġejjieni , nixtieq li niġbor aktar poeżiji , u għandi ħafna li għadhom ma rawx id- dawl tax- xemx , u forsi , min jaf , nippubblika xi trattat tat- Teologija għall- istudenti . Inti u r- relazzjoni tiegħek mal- Kanonku Joe Mejlak . Xi tgħid dwar dan ? Konna ħbieb tat- tfulija u taz- zghuzija u nista' ngħid , anki tax- xjuħija . Mhux l- iskola li laqqghetna u ghaqqditna flimkien , għax hu kien imur l- Lyceum u jien is- Seminarju . Konna nilteqghu fl- Oratorju Don Bosco tar- Rabat ta' Għawdex li fi zmienna kien ċentru kbir u minn fejn ħarġu l- irġiel tal- lum . Il- palk kien l- aktar li jghaqqadna . Konna waqqafna l- Kumpanija San Domenico Savio , għalina z- żgħażagħ , għalkemm konna naħdmu partijiet anki prinċipali mal- Kumanija tal- kbar Don Bosco . Niftakar li meta gejna biex nagħtu l- isem lil din il- kumpanija hekk imsejħa taz- żgħar , Joe ried isemmiha Piccoli Fiori għax kien iffissat f' dak kollu li kien Taljan u jien ikkonvincejtu b' ittra ( min jaf x' sar minnha ! ) , li kien iktar jixraq li nsemmuha għal San Domenico Savio anki minħabba li dak iz- żmien l- Oratorju kien immexxi mis- Salesjani . Permezz tal- palk konna sirna midħla wkoll ta' qassisin kbar ta' zmienna , fosthom Dun Franġisk Scicluna u Mons. Tarcisju Gatt . Dun Franġisk kien is- suġġeritur tagħna u tal- kbar u Dun Tarċis kien dejjem jappoggjana u jiġi magħna kulfejn konna mmorru naħdmu xi dramm jew kummiedja . Il- mewt għal għarrieda fejn il- baħar f' Marsalforn ta' Dun Franġisk Scicluna fl- 1962 , kienet ħasdet lil kulħadd , mod speċjali lilna , għax Dun Franġisk kien kollox għalina . Kien hu li kien johodna passiġġati kbar u jhallsilna xi ikla fit- Tnejn tal- Karnival u fil- vaganzi . Jien u Joe bqajna ħbieb sa mewtu , anki din ħabta u sabta . Kien joqgħod tefgħa ta' ġebla mid- dar tiegħi u kont nagħmel parlati sħaħ miegħu fuq il- poeżija li kienet hekk għal qalbna . Meta qaddisna , ktibna poeżija lil xulxin . Joe għadu u jibqa' f' qalbi bħala l- poeta - qassis u l- akbar ħabib tiegħi . lil tfajla li qatt ma mxiet Ghad niżfnu , Int u Jiena iz- żifna tal- imħabba f' mergħat ħadrana qalb ward , gargir u l- aħmar tal- peprina f' għelieqi kbar sax- xefaq taħt siġar twal jintilfu fis- smewwiet ! Ghad niżfnu , Int u Jiena il- waltz tal- hajja fuq il- ħotbiet bajdana . Ghad niżfnu t- tnejn flimkien li ma jintefa qatt … Rabat Għawdex , 1990