Huwa ħażin ħafna jekk nies li jgħixu ma' xulxin ma jiddiskutux l-affarijiet tagħhom, il-ħwejjeġ li jaqsmu bejniethom, l-esperjenzi li jgħixu flimkien. Nies li ma jiddiskutux huma destinati li jiżolqu ħelu ħelu taħt id-dwiefer ta' min imexxihom u jkun estremament diffiċli, imbagħad, li jeħilsu mill-madmad ta' mexxejja li jkunu draw jagħmlu dak li jidhrilhom. Hemm ħaġa waħda agħar min-nuqqas ta' diskussjoni: l-ittrivjalizzar ta' dan l-eżerċizzju li huwa dritt sagrostant ta' kulħadd. Kulħadd għandu d-dritt jiddiskuti, imma meta xi ħadd ifettillu jittratta d-diskussjoni bħala eżerċizzju frivolu, allura jkun aħjar li ma ssir ebda diskussjoni. Qiegħed ngħid dan fid-dawl ta' diskussjoni ċkejkna li nqalgħet f'dawn il-jiem dwar l-istatwa ta' Victoria, reġina tar-Renju Unit tal-Gran Britannja u l-Irlanda u Imperatriċi tal-Indja, li hemm quddiem il-Bibljoteka, f'waħda mill-isbaħ pjazez li għandna f'Malta anki jekk illum, meta tgħaddi minn hemm, lanqas biss tintebaħ biha (bil-pjazza mhux bl-istatwa) minħabba l-umbrelel u l-fannijiet daqs ir-roti ta' trakk li jinħarġu fis-sajf. Żewġ affarijiet qabel ma nkompli: dan huwa dibattitu antik; ma bediex issa jew kif kiteb xi ħadd fuq xi mezz soċjali "dan kollu għax miet iswed fl-Amerka". It-tieni, jien wieħed minn dawk li nemmen b'passjoni kbira li Victoria għandha titneħħa minn fejn hi bħalma għandu jitneħħa s-Salib ta' Ġorġ minn fuq il-bandiera nazzjonali, għal raġunijiet li għalija – imma mhux għal kulħadd (u din nifhimha perfettament) – huma ovvji. Ir-raġunijiet għala għandi dawn iż-żewġ ilmenti ktibt dwarhom kemm-il darba – ħafna qabel ma "dan kollu għax inqatel iswed fl-Amerka" – u m'iniex se nirrepetihom. Xtaqt, iżda ngħaddi kumment, ladarba jien żatat, fuq ċerti kummenti li rajt f'dawn il-jiem, għax uħud minnhom tassew dejquni u oħrajn intrigawni. §§ Kulħadd għandu dritt għal opinjoni. Lanqas tgħaddili minn moħħi li niddiskutih dan il-punt tant huwa ovvju. Mhux talli hekk, talli kulħadd għandu dritt li jleħħen din l-opinjoni. Anki dan huwa dritt tant fundamentali li ma narax lok li jiġi diskuss. Biss, jjien tal-fehma, li qabel xi ħadd jgħaddi l-opinjoni tiegħu għandu jiżgura li hija opinjoni infurmata. Diversi drabi ninnota li hawn nies li jaqbdu u jfajru idea "għax dik hi l-opinjoni tiegħi" mingħajr ma jkunu stħarrġu s-suġġett li qegħdin jitkellmu dwaru. Possibbli m'għandniex il-ħin biex qabel ngħaddu opinjoni naqraw ftit fuq dak is-suġġett? Hawn jitfaċċa punt ieħor: tibda tinduna – jew tikkonferma – kemm ħafna minna aħna neqsin mill-qari, mill-informazzjoni, imma sadattant nippretendu li nistgħu nitkellmu. Qisni mmur għand mastrudaxxa u ngħaddilu kumment fuq xogħlu meta jien qatt ma qbadt serrieq b'idi u lanqas naf għal xiex jintuża serrieq. §§ Kif ħarbtu kollox is-social media! M'iniex nilmenta li llum kulħadd jista' jgħaddi opinjoni; jew li kulħadd ipaċpaċ bl-addoċċ. Id-dwejjaq tiegħi mhumiex dawn. Li jdejjaqni huwa li jkollok dawn il-media outlets kollhom influencers u ċuċati bħal dawn, li għandhom par għajejn daqsiex u l-ħin kollu jberrqu ħa jilmħu xi suġġett għaddej, u jittrivjalizzawh. "Int taqbel li titneħħa l-istatwa tar-Reġina Victoria? Jekk iva agħfas il-buttuna l-ħadra, jekk le l-buttuna l-ħamra." "Ħu sehem fil-poll il-ġdid tagħna: għandha titneħħa l-istatwa tar-Reġina Victoria jew għandha tibqa' hemm?" Kemm sirna patetiċi! Il-famużi vox pops u polls li ttrivjalizzaw kull eżerċizzju ta' diskussjoni matura. M'aħniex nitkellmu fuq l-intellettwaliżmu hawn. Imma, iva, nippretendi li kulħadd jgħaddi opinjoni b'mod serju u responsabbli. Imma l-media outlets, l-inkubaturi tal-influencers, il-portals, dawn huma responsabbli għad-degradazzjoni ta' eżerċizzju li, ħalli ngħiduha, kien diġà difettuż f'pajjiż li huwa mmexxi mill-mostri tal-propaganda jisimhom One u Net; fejn think tank dwar l-edukazzjoni jħalli barra lill-edukaturi; fejn id-dilettantiżmu jgħaffeġ dejjem u joħroġ bl-unuri, eċċetera, eċċetera, eċċetera. §§ Qrajt diversi kummenti ta' individwi differenti li wħud minnhom jaqgħu fl-assurd u oħrajn li ma stajtx nifhem l-intenzjoni tagħhom. Kien hemm kumment wieħed partikolari, li b'differenza ta' ħafna oħrajn, ingħadda bis-serjetà u b'intelliġenza. Xi ħadd ikkummenta li wieħed jittama li f'Malta, kuntrarju għal dak li ġara f'dawn il-jiem f'diversi pajjiżi, ma nispiċċawx neqirdu simboli li kellhom tifsira partikolari fil-passat, pereżempju rjus suwed (!) ta' "Torok" maqtugħin, oħrajn mgħaffġin taħt qiegħ is-sandli ta' Malta rebbieħa u ħwejjeġ bħal dawn. Min għadda l-kumment ħeġġeġ lill-qarrejja tiegħu biex jifhmu li dak kien simbolu b'lingwaġġ tal-imgħoddi u li "Wieħed irid jifhem l-istorja u l-istat ta' dak in-nazzjon fil-mument partikolari ta' dik l-istess storja." (L-enfasi hija tiegħi). S'hawnhekk nitħajjar naqbel, imma l-affarijiet ma jimxux hekk: mhu veru xejn li nħarsu lejn is-simboliżmu u nerfgħuh fl-ispazju u ż-żmien tiegħu. Tant hu hekk li ħafna drabi napproprijaw simboli tal-imgħoddi biex ninterpretaw il-preżent. Il-każ tal-logħba futbol Malta kontra t-Turkija, fit-8 ta' Settembru 2007, huwa każ tipiku ta' kif is-simbolu l-antik ġie użat f'termini kontemporanji; sinjal ċar, allura, li s-simbolu mhuwiex ħaġa mejta imma ħajja u attiva. Altrimenti kif nistgħu nispjegaw dan ? U dan jaf jgħodd ukoll għal Victoria bilqiegħda fuq it-tron, il-maestà tagħha li tirrenja f'Misraħ ir-Repubblika. Ir-reġina tar-Repubblika. Tant hu hekk li ħafna minn dawk li jopponu l-ispostament ta' din l-istatwa huma pronti jiġbdu l-attenzjoni li 'dik' hija parti mill-istorja tagħna. Jekk xi ħadd jemmen li l-istorja hija l-imgħoddi, allura għad irid jifhem x'inhija eżattament l-istorja. §§ U allura ħalli ninnutaw kemm huma importanti l-monumenti u kemm imorru lil hinn mill-valur artistiku tagħhom. Huwa proprju għalhekk li kull darba li f'xi pajjiż tinqala' xi waħda kbira, u n-nies jinżlu fit-toroq, se ssib xi azzjoni li tinvolvi xi monument ċentrali f'dik il-belt. Fl-1968, meta l-blokk sovjetiku invada liċ-Ċekoslovakkja għax din kienet qabdet it-triq lejn ir-Rebbiegħa, in-nies inġabru fil-pjazez u l-pontijiet u bi protesta għattew għajnejn Jan Hus fil-Pjazza tal-Belt l-Antika u fuq il-Pont Karlu. Meta Palach bidel lilu nnifsu f'ħuġġieġa, inxtegħlu x-xemgħat u tpoġġew il-fjuri f'ħoġor il-monument ta' Vaklav u dan baqa' jsir sal-ġurnata tal-lum, anki jekk Palach u Vaklav ma kellhom ebda rabta bejniethom. F'dan l-istess sens, wieħed irid jifhem għala l-monument tal-Assedju l-Kbir, li sa ftit snin ilu ħadd ma kien jagħti kasu għajr meta kien jieħu ħasla f'kull 6 ta' Settembru bil-lest għaċ-ċerimonja li ssir l-għada li tikkomemora l-assedji, minn xhur ilu 'l hawn sar punt ta' riferiment għal Occupy Justice u n-nies li jridu jġeddu l-memorja ta' Daphne Caruana Galizia. Taqbel jew ma taqbilx mal-azzjonijiet ta' Occupy Justice, wieħed irid jifhem li dawn huma azzjonijiet li jseħħu mad-dinja kollha, appuntu għaliex monument huwa xi ħaġa ħajja u t-tifsira tiegħu tmur lilhinn mis-simboliżmu storiku li tawh dawk li tellgħuh. Hu għalhekk li fil-fehma tiegħi min ħa d-deċiżjoni li jibgħat in-nies bil-lejl jikinsu x-xemgħat la kien jaf x'jiġri mad-dinja u lanqas kien qed jifhem il-psikoloġija tal-massa, minbarra li kien qiegħed jirredikola lilu nnifsu. Naturalment hemm monumenti mejtin ukoll. Mal-Mall tal-furjana hemm numri ta' busti li ħadd qatt ma jagħti kashom u jekk tistaqsi lil għoxrin persuna biex jgħidlek min huma dawk in-nies, 19.5 minnhom ma jweġbukx. Aktarx li l-aktar monument mejjet li għandna f'Malta huwa l-monument lill-ħaddiem li hemm l-Imsida. Qatt xi ħadd jagħti kasu? Qatt xi ħadd mar fuqu għajr xi erba' uffiċjali tal-GWU li jkollhom iserrpu qalb il-karozzi pparkjati madwaru biex ipoġġu ftit fjuri fl-1 ta' Mejju? Kull darba li nħares lejh niftakar fil-mewt tal-klassi tal-ħaddiema, mhux għax mietet hi nfisha daqskemm għax mietet mid-diskors tal-politiċi, inklużi dawk li xi darba kienu l-paladini tagħha. §§ Il-monument, tant hu oġġett ħaj, li spiss jaqla' kontroversja. Il-ħasra mhijiex il-kontroversja imma l-probabilità sfortunata ħafna li l-kontroversja tirrendi ruħha f'eżerċizzju patetiku bħalma jafu jagħmlu l-portals, in-news outlets jew xi d-dinja qed isejħu lilhom infushom dan l-aħħar. Tant hu ħaj monument, li għandu saħansitra l-ħila jikxef l-istat fqir tal-intellett ta' ħafna minna.
IL-MAESTÀ TAGĦHA