Therese Debono u Joe Smith tellgħu wirja ta' ritratti (li ġibdu waqt il-konfinament minħabba l-pandemija) tal-fdalijiet ta' dik li kienet waħda mil-lukandi l-aktar lussużi f'Malta, il- Grand Hotel Verdala. Il-Verdala kienet tittawlilna, lilna li konna nitilgħu min-naħat t'isfel, b'dik iċ-ċerta awtorità, tiddandan fuq l-għoljiet Rabtin: arawni u tmissuni biss jekk għandkom il-klassi (u l-flus). Mibnija fl-1971, il-Verdala laqgħet fiha ħafna ismijiet kbar mid-dinja tal-politika, tal-ispettaklu u l-isport. Iżda minkejja kemm kienet tiddandan hemm fuq, ħajjitha kienet relattivament qasira u fl-1997 għalqet il-bibien. Iż-żewġ fotografi daru dawra mal-post qabel dan beda jitwaqqa' biex minfloku jitilgħu sett appartamenti li, bħal-lukanda, se jkunu biss għal min jiflaħ ħajja ta' lussu. F'Malta l-għoljiet riservati għall-għoljin tas-soċjetà: l-ispazju, kif qalilna Lefebvre , huwa kostruzzjoni soċjali (minbarra fiżika), sett ta' relazzjonijiet u forom. Mifruxa fuq swali differenti, il-wirja turi l-istat ta' tmermir, tkissir li l-abbandun ta' din il-maestà spiċċat fih. Dawk il-kmamar li xi darba servew ta' djar privati temporanji, is-swali tal-pranzu u taż-żfin, il-verandi mnejn l-għajnejn ħarsu 'l isfel jammiraw il-firxiet li ħamsin sena ilu kienu għadhom aktar kannella u aktar ħodor, issa saru ċimiterju al fresco fi stat ikreh miċ-ċimiterju tal-Addolorata. Il-mistoqsija li titfaċċa diġà fl-ewwel sala: x'inhu li jwassal żewġ fotografi li jiġbdu ritratti tal-abbandun? Liema hi l-motivazzjoni biex dak li huwa ikrah jiġi ddokumentat b'artistrija hekk kbira li kważi tibda tieħu gost bil-kruha? (Anzi mhux kważi imma iva, tibda tieħu gost bil-kruha). Mat-tielet jew ir-raba' ritatt (uħud minnhom huma ta' daqs kbir ħafna), tibda tintilef qalb l-iskart u tibda tapprezza li żewġ fotografi, waqt li kulħadd kien ikkonfinat f'daru mwerwer minn virus, ġibdu l-kruha u tellgħuha għall-wiri. Ħitan dilapidati, frak ta' ħġieġ, biċċiet jiġru 'l hemm u 'l hawn, ċraret. Waqt dan kollu, imbagħad, tibda titfaċċa mistoqsija oħra: fejn huma n-nies? L-ispazju, għal mumenti, jieħu l-ħajja minkejja l-mewta eterna tiegħu. Bħal meta snin ilu, fil-waranofsinharijiet, taħt is-sirġa tax-xemx, kont tmur timxi f'xi raħal fejn ma tarax ruħ u tibda tistaqsi bejnek u bejn ruħek, "Fejn huma n-nies?" L-istess kif ġralna meta, waqt li Therese Debono u Joe Smith bdew jiġbdu r-ritratti, aħna, fil-laptops bdejna nirċievu ritratti tal-belt Valletta vojta, ta' Tas-Sliema bil-kafejiet u l-ħwienet magħluqin, tal-università fejn naħdem fejn lanqas il-qtates tant għeżież għal min jaħdem hemm ma baqgħu jidhru. Inħares lejn ir-ritratti u nistaqsi, "Fejn huma n-nies?" Għax l-ispazju urban huwa, essenzjalment, spazju uman. Imbagħad, mat-tieni jew it-tielet sala, jibdew jitfaċċaw in-nies. Hemm sett tat-telefown (aktarx mill-bidu tas-snin tmenin), u aktarx screen ta' kompjuter primittiv, u kikkra bl-arma tal-Verdala, u ċ-ċwievet bil-keychain bin-numru tal-kmamar u lista ta' ismijiet ta' ħaddiema u l-biljetti tal-kartun li r-residenti jimlew malli jaslu: Raffaella Carra, Giacinto Facchetti, Vittorio Gassman. In-nies jibdew jidħlu fir-ritratti fejn ma jidher ebda ġisem, ebda uman. Qalb it-tifrik u l-imbarazz tibda tilmaħ in-nies li r-ritratti ma jurux u fl-istess waqt qegħdin jiġbdulek l-attenzjoni għalihom. Ritratt ta' ħwejjeġ li baqgħu mdendlin bl-ispallieri b'kollox donnhom qegħdin jistennew biex jintlibsu. Ritratt b'pultruna tal-bellus aħdar, tron li jfakkrek li qegħdin nitkellmu fuq il- Grand Hotel ta' Verdala. Mar-ritratti hemm uħud minn dawn l-oġġetti esebiti, u ħdejhom jew fuqhom it-tabella "Do Not Touch". Din hija setgħa oħra li għandha l-wirja: li tibdel l-imbarazz f'oġġetti sagri li ma jistgħux jintmessu. Sa ftit xhur ilu, dawn l-oġġetti kienu mormija, minsija, kważi mħassra mill-eżistenza; imbagħad jiġu f'idejn l-artist u jsiru ġojjelli li m’għandhomx prezz. Is-sala li jmiss, għalija, kienet l-aktar waħda malinkonika: ritratti ta’ ex-impjegati tal-lukanda li ttieħdu lura lejn il-post li tahom l-għejxien, fejn qattgħu sigħat twal jitbissmu lir-residenti anki jekk forsi l-burdata kienet oħra. Persuni li forsi fil-fond nett ta’ qalbhom għadhom iħossuhom kburin li kienu fil-lista ta’ impjegati tal- Grand Hotel. Ħamsa jew sitta minnhom, jippużaw wieħed wieħed, iħarsu lejn il-kamera. B’eċċezzjoni ta’ wieħed minnhom, bilqiegħda fuq pultruna oħra bir-roti, il-ħarsa ta’ dawn it-talin tidher mifxula, donnhom ma kinux ċerti għandhomx jitbissmu (kif spiss il-fotografi jgħidulna nagħmlu meta nħarsu lejn il-kamera biex tinġibed ix-xbieha tagħna) jew jagħtux ħarsa ta’ niket, ħarsa vistuża, għal-lukanda ‘tagħhom’. Hekk, tfaċċaw in-nies li kienu ilhom fir-ritratti mingħajr ma kienu qegħdin jidhru sa mill-ewwel esebiti fid-dħul tal-wirja. Kienu ilhom jinstemgħu l-ilħna tagħhom qalb l-irmixk sabiħ ta’ fuq ir-ritratti. U issa tfaċċaw, iħarsu dritt lejna. Fl-aħħar parti tal-wirja, kif forsi kien mistenni mill-ewwel sala, il-kuntrast bejn ilbieraħ u llum. Filmat mis-snin sebgħin, b’kummentarju bit-Taljan, biex jagħmel pubbliċità għal-lukanda. Hemm dil-koppja ftit bjonda, residenti fil-lukanda, jittieħdu l-baħar b’vann tal-istess ħotel; imbagħad narawhom jgħaddu sal-ħanut tas-souvenirs li dari kont issibhom f’kull lukanda ta’ ċerta statura, l-istess kif kont issib il-parrukkiera u l-ħanut tal-handbags u ħwejjeġ oħrajn ġeneralment għan-nisa; imbagħad narawhom jieklu f’ristorant mimli daqs bajda kulħadd liebes il-ġlekk u l-ingravata bil-waiters irġiel libsin is-surtun aħdar; u wara narawhom jiżfnu dak iż-żfin tipiku tad-dances tas-snin sebgħin. Il-glorja tal- Grand Hotel. Kif jgħid il-Proverbju: "Qabel il-qerda tiġi l-kburija, u qabel il-waqgħa t-tkabbir." (Prov 16:18) Il-filmat tas-snin sebgħin jiġi segwit b’filmat miġbud bi drone, li għal żewġ mumenti juri liż-żewġ fotografi diħlin u mixjin qalb il-fdalijiet. L-istampa tad-drone tikkuntrasta mal-film miġbud fuq iż-żigarella ħamsin sena qabel: il-glorja tidher imċajpra u l-kulur qiegħed jintefa. Għall-kuntrarju, l-istampa tad-drone hija ċara kristall. L-aħħar xena: l-inġenji tad-distruzzjoni jibdew iwaqqgħu l-edifiċiju. Ħriġt mill-wirja b’burdata malinkonika ħafna. Tant malinkonika li minflok li qsamt il-pjazza lejn Kastilja biex immur għaċ-ċerimonja tal-għoti tal-premijiet nazzjonali tal-kotba, ġbidt lejn il-carpark u tlaqt lejn id-dar, naħseb fuq in-nies tar-ritratti: dawk li ma dehrux u dawk li nġibdu jħarsu fiss mhux żgur jafu kif kellhom iġibu ruħhom. X’kien li skomodani (b’mod sublimi jkolli nżid) b’din il-wirja ma nafx eżatt. Forsi għax, wara kollox, Barthes kellu raġun: "ritratt huwa dejjem inviżibbli: mhuwiex hu dak li naraw." Fil-wirja ħarist lejn ħaġa u rajt oħra. Kuratur, Vince Briffa fi Spazju Kreattiv.