Kitba ta' Alex Camilleri. Dan l-artiklu deher oriġinarjament fl-Imnara Vol 8(2006) Nru. 30. Ix-xbihat meħudin minn Google Maps. Il-Port u l-Ġebla tal-Ġeneral Malli taqbeż ir-Ras tad-Dwejra, titfaċċa waħda mill-isbaħ irkejjen tal-gżira Għawdxija: Il-Port , jew kif ġieli jissemma f'xi kitbiet qodma, Il-Qala tad-Dwejra . Din id-daħla kbira u tonda bi ġnub tabilħaqq għoljin ukoll għandha għamla ta' borma fonda, u bħalma tista' tobsor, l-istorja ġeoloġika tagħha tixbaħ ħafna lil tal-Qawra u 'l tal-Qasir. Bħala xenarju, hija saħansitra l-isbaħ minnhom ilkoll, kemm minħabba li s-sisien jidhru ogħla mad-dawra kollha kif ukoll għax l-ambjent bilkemm huwa mittiefes mill-id qerrieda tal-bniedem. Hawnhekk ma tarax karozzi, u ssaltan il-ħemda. L-istess bħall-Qawra u l-Qasir, il-ħofra li dari kienet taħt l-art inzertat qrib il-baħar u maż-żmien il-baħar faqagħlha l-ġenb (f'dal-każ minn żewġ bnadi man-naħa tal-punent), u mlieha bl-ilma. Il-fetħiet kbar li minnhom nifed il-mewġ imbagħad waqagħlhom is-saqaf (l-istess bħalma qed jiġri lit-Tieqa bħalissa) u l-blat għoli li kien hemm bejniethom tħalla waħdu fin-nofs bħala skoll m'ogħla sittax-il sular, imdawwar bil-baħar. Dan nafuh bħala Il-Ġebla tal-Ġeneral , isem li f'xi kitbiet jidher mibdul f' Ħaġret il-Ġeneral jew Ras il-Ġeneral . Jista' jkun li l-isem "Ras il-Ġeneral" fil-fatt jirreferi għall-quċċata ta' l-iskoll jew inkella għal xi waħda mit-tliet ponot li dan l-iskoll jagħti għal fuq il-baħar, aktar milli għall-iskoll sħiħ. Vista tal-Ġebla tal-Ġeneral mill-għar magħruf bħala Tal-Għassa Il-Ġebla tal-Ġeneral hija aktarx l-aktar parti famuża tad-Dwejra, tant li narawha tissemma f'ħafna kitbiet li uħud minnhom jeħduna lura lejn Żmien il-Kavallieri. L-istorja tal-Ġebla tal-Ġeneral hija marbuta ma' xitla rari, l-għerq sinjur jew għerq il-ġeneral ( Cynomorium coccineum ), li tikber fuqha. Skond id-drawwiet ta' dawk iż-żmenijiet, dan l-"għerq" kienu jaħsbu li kellu valur mediċinali kważi maġiku, u kien preġjat l-aktar bħala duwa għal kull xorta ta' mard li kellu x'jaqsam mad-demm jew mal-fertilità. Illum nafu li dawn l-ideat ftit li xejn għandhom valur xjentifiku, u jekk toqgħod tqis, mhumiex għajr superstizzjonijiet ibbażati fuq tixbiħ imġebbed. Ngħidu aħna, ġaladarba joħroġ sugu ħamrani meta tagħsar ix-xitla, allura jfejjaq id-demm……u l-immaġinazzjoni dwar il-forma tawwalija tax-xitla ma naqsitx lanqas! Imma dak iż-żmien, l-awtoritajiet tant kienu jqisuh bħala ħaġa ta' valur li l-post kien mgħasses sew u min kien jinqabad jaqta' minnu jew jixxabbat mal-Ġebla tal-Ġeneral kien jissogra piena ta' qdif forzat fuq ix-xwieni ta' l-Ordni. Aktarx li l-isem tal-post ifakkar ir-rabta mal-ġeneral tax-xwieni, u did-darba anke l-ismijiet li jidhru f'kitbiet barranin ( "Fungus Rock" , "Scoglio del Fungo" , eċċ) għandhom xi bażi storika għax tnisslu mit-twemmin żbaljat li din ix-xitla stramba hija tip ta' faqqiegħ. U, bħas-soltu, fil-mapep u t-tabelli Maltin aktar naraw l-isem barrani minn dak bil-Malti! Dettall ieħor interessanti marbut ma' l-istess ġrajja, li tant kien jolqot lill-pitturi ta' l-imgħoddi, kien pont tal-ħabel li dari kien jgħaqqad it-tarf tat-tramuntana ta' l-iskoll mar-Ras tad-Dwejra. Il-pont ilu li spiċċa, iżda kemm fuq Ir-Ras kif ukoll fuq il-blat għoli tal-Ġebla tal-Ġeneral għadhom jidhru l-ħofor maqtugħin fil-blat fejn kien imqabbad il-pont. Fil-għoli, fuq ix-xaqliba l-ġewwenija tal-Ġebla tal-Ġeneral għad hemm ukoll taraġ u għar żgħir li kien inqata' fil-blat bħala kamra għall-kenn mill-maltemp. Pariġġhom hemm għar ieħor ftit 'il bogħod mid-Dejjaq tar-Ras, li jgħidulu Ta' l-Għassa . Ras Id-Dwejra bit-torri tad-Dwejra fl-isfond Mal-ġenb tar-Ras tad-Dwejra hemm Il-Misjad, mejda ta' blat ċatt li tagħti għal fuq il-Port. Din il-kelma, li fid-dizzjunarju t'Aquilina tidher bħala "masjad" hi n-nom mimmat li jfisser "post mnejn tistad". Aktar 'il ġewwa, fl-aktar rokna kennija tal-Port, hemm skal għad-dgħajjes b'għadd żgħir ta' kmamar qodma maqtugħin fil-blat biswitu; dawn jintlaħqu minn taraġ li jinżel mas-sies minn ħdejn it-torri. Il-ġebel imdaqqas ta' l-ilqugħ li jkennen l-iskal mill-punent u l-lbiċ jidher li nqata' mid-Dwejra stess. Jekk inkomplu nduru mal-Port, naslu ħdejn iż-żewġ bokok ta' Għar il-Bumarini , għar kbir fil-baħar illi kieku kellna narawh fuq pjanta, qisu l-ittra "H". Dan l-għar joqtor l-ilma ħelu mis-saqaf tiegħu u jidher li huwa magħmul minn żewġ għerien tal-baħar minfudin minn għar dejjaq li tħaffer mill-ilma ġieri u li ġie qisu traversa bejniethom. L-isem ta' l-għar huwa kurjuż għax juri li hawn fl-imgħoddi kien igħix il-bumarin jew monka. Dan l-annimal rari li bl-Ingliż isibuh bħala "Mediterranean monk seal" u bit-Taljan bħala "bue marino" jew "foca monaca" (mnejn ħa ż-żewġ ismijiet bil-Malti) illum tista' tgħid li minn pajjiżna nqered għal kollox. L-isem ta' dan l-għar naraw oħrajn bħalu ħdejn Ħondoq ir-Rummien f'Għawdex stess (Ta' Bumbarin) u f'bosta gżejjer Mediterranji oħra (ngħidu aħna, Grotta dei Bovi Marini f'Lampedusa, Cala del Bue Marino f'Pantelleria, Grotta del Bue Marino f'Favignana, Grotta del Bue Marino f'Filicudi, u Le Grotte del Bue Marino ħdejn Cala Gonone f'Sardegna). Jidher li llum għeb minn dawn l-imkejjen kollha. Bejn iż-żewġ bokok ta' Għar il-Bumarini hemm bħal kanal wieqaf misluħ fil-blat li jinżel mill-quċċata tas-sies sal-baħar. Hawnhekk fix-xitwa jinżel l-ilma tal- Wied tal-Port , kif spjegat aktar 'il quddiem. F'rokna fil-qrib, hemm Il-Menqa ta' Kurrat , daħla ċkejkna fil-baħar b'għar żgħir fuq ġewwa; ma nafx jekk l-isem għandux x'jaqsam max-xitla tal-kurrat jew inkella ma' l-isem Kurrad (Corrado). Minn hawnhekk, il-blat jogħla saħansitra aktar u jsibuh bħala Is-Sisien . X'imkien fil-blat għoli ta' l-inħawi hemm ukoll L-Għawejna (mhix l-istess Għawejna ta' ħdejn it-torri), li sajjied xiħ kien indikahieli bħala għar żgħir bil-ħamiem. Fl-aħħarnett, hemm is-salini naturali li kienu jsejħulhom Il-Mellieħa ta' Ħarrux , fejn il-melħ kien jinġabar fil-ħofor naturali ta' wiċċ il-blat. Dawn qegħdin fuq ħarrieġa baxxa u ċatta taħt is-sies ( Il-Mejda ta' Ħarrux ) li tintlaħaq biss mill-baħar. It-tarf ta' din il-ħarrieġa, jew aħjar Il-Ponta ta' Ħarrux , iħares lejn il-Ġebla tal-Ġeneral u jagħlaq il-Port min-naħa tal-lbiċ. Minn hawn 'il quddiem jerġa' jitfaċċa l-baħar miftuħ. L-isem Ta' Ħarrux narawh ukoll fl-artijiet fil-għoli sew li jiddominaw Il-Port min-naħa tan-nofsinhar u li minnhom saħansitra l-Ġebla tal-Ġeneral tidher ċkejkna taħtek. Is-sisien lejn in-nofsinhar tad-Dwejra… Wara l-Ponta ta' Ħarrux, jibda Il-Ġebel tax-Xurbebb , ħajt ta' blat tassew għoli li jaqta' dritt ċomb għal ġol-baħar bħallikieku maqtugħ b'sikkina. Hawnhekk, il-kelma "ġebel" hija fis-singular u tfisser muntanja jew art għolja. F'Għawdex tintuża l-aktar għal meded twal ta' sisien għoljin mal-baħar (ngħidu aħna, Ġebel ta' Ċenċ u Ġebel ta' Sannat), u anke f'Malta l-vjaġġ bil-baħar minn taħt Ħad-Dingli igħidulu "Mal-Ġebel". Is-Sisien għoljin fin-nofsinhar tad-Dwejra L-ewwel sies maħruġ 'il barra ftit 'l hinn mill-Ponta ta' Ħarrux isibuh bħala Ta' l-Artal jew Il-Ġebla ta' l-Artal , u skond xi kittieba l-għerq sinjur jikber hawnhekk ukoll. Imbagħad imiss lil Ta' Pawla , posta oħra tas-sajd, u b'kumbinazzjoni (jew le?), ir-raba' ftit aktar 'il fuq igħidulu Ta' San Pawl . Wara din il-posta, għandna Ix-Xurbebb , fejn is-sies jidħol ftit lura u hemm għar fil-baħar; fuq din id-daħla hemm ukoll għar ieħor żgħir fil-għoli li tidħol għalih billi tinżel minn toqba fl-art. Fuq Ix-Xurbebb u Ta' Pawla, hemm ukoll għolja tawwalija li xifirha jsegwi l-Ġebel tax-Xurbebb bħal tarġa oħra li tifred tarf is-sies mill-art li tħares għal fuqu. Din igħidulha Il-Qortin , u tiġbor fiha l-artijiet Ta' Bukkun u dawk Ta' San Pawl li diġà semmejna. Fit-tarf tal-Qortin, titfaċċa ħotba żgħira saħansitra aktar fil-għoli ( It-Turretta ) li tisporġi 'l barra direttament għal fuq ix-xifer tal-Ġebel tax-Xurbebb. Din isimha magħha, għax dari aktarx li kien hawn xi torri qadim li llum jinsab imġarraf ħal kollox għajr għal xi erba' ġebliet tal-pedamenti u bir imsaqqaf bil-ħnejjiet li qabel kien taħt il-binja tat-torri. Bejn it-Turretta u s-sies ta' taħtha kulma hemm xkaffa blat ( Id-Dejjaq ) ta' madwar pied u nofs wisa' mnejn tista' timxi max-xifer, iżda Allaħares tieħu pass falz għax għandek garanzija li tkejjel l-ogħla sies tal-Gżejjer Maltin, madwar ħamsin sular minn wiċċ il-baħar! Il-Ġebel tax-Xurbebb iwassal sa Kap Bumbarda , inkella Ras il-Wardija , Il-Pinnur tal-Wardija jew Il-Kap . Flimkien ma' Kap San Mitri, Ras in-Newwiela u Ras il-Qala, dan huwa wieħed mill-irjus (jew kapijiet) ewlenin t'Għawdex, u fuq mappa jidher qisu l-geddum tal-gżira. L-isem "wardija" huwa taħsira tal-kelma Taljana "guardia" u niltaqgħu miegħu f'ħafna postijiet oħra f'Malta u Għawdex (u saħansitra f'Kemmuna) li lkoll qegħdin fil-għoli u għalhekk kienu jintużaw għall-għassa. U jsejħulu "pinnur" kemm għall-forma tal-ponta dejqa tiegħu kif ukoll minħabba li espost hafna għall-irjieħ. Qrib it-tarf hemm ukoll il-fdalijiet ta' santwarju Puniku importanti, fosthom għar u żewġ ġwiebi mdaqqsin (ilkoll maqtugħin fil-blat) u xi ħitan mikulin. F'Kap Bumbarda, il-kosta tikser f'daqqa u jibda sies kbir ieħor, Ġebel Ben Ġorġ , li jwassal sax-Xlendi. Minn hawn 'il quddiem, id-Dwejra ma tidhirx aktar. Il-veduta lejn id-Dwejra mill-inħawi magħrufa bħala tal-Bukkun …u dawk tat-tramuntana Id-Dwejra hija l-unika art baxxa fil-punent t'Għawdex, u s-sisien li jmissuha mit-tramuntana (jiġifieri minn wara t-Tieqa u l-Qawra) ma tantx jagħmlu għajb lill-oħrajn tan-nofsinhar li għadna kemm rajna. L-eqreb partijiet tagħhom huma popolari wisq għall-mawriet bid-dgħajsa. Malli tħalli t-Tieqa, l-ewwel ma tara huwa Għar ix-Xiħ , għar kbir iżda mhux fond wisq, imbagħad hemm ħarrieġa li jgħidulha Il-Wiċċ minħabba l-fattizzi li tnaqqxu fil-blat mill-elementi. Warajhom jiġu tliet għerien kbar: L-Għar tal-Qawra (li diġà għdna xi ħaġ dwaru), L-Għar in-Niexef u L-Għar tal-Barba . Ta' min igħid li L-Għar in-Niexef m'huwa niexef xejn għax qiegħed fil-baħar, iżda ħa ismu minn xkaffa blat ġo fih li qegħda 'l fuq mill-ilma. U "barba" xi jkun? Dil-kelma lllum qajla għadek tismagħha, imma missieri jiftakarha tintuża sabiex "ħu l-missier" minn "ħu l-omm": wieħed kien barba u l-ieħor ziju. Ħjiel ieħor ta' dak il-Malti qadim li qed igħib… Is-sisien fit-tramuntana tad-dwejra kif jidhru mill-inħawi magħrufa bħala Ġebel Ir-Rexieqa Is-sies ikompli jdur u jogħla, u f' Ta' Slima jitfaċċa wkoll it-tieni stroff matul il-quċċata tas-sies ewlieni, bħal fil-każ tal-Qortin ħdejn Kap Bumbarda. L-art għolja ta' fuq l-istroff tissejjaħ Il-Wita , u magħha jkomplu wkoll l-artijiet Ta' Feliċi u Tal-Kaħla . Minn ħdejn Ta' Slima tispikka ħarrieġa b'mina naturali fil-baħar ( L-Għar ta' Tejtu ) li tinfidha minn naħa għall-oħra; madwarha hemm sikka żgħira ( Is-Sikka ta' Tejtu ) u anke s-sies innifsu isejħulu Ta' Tejtu . Minn hawn, il-kosta terġa' tilwi qisha qaws u hija magħrufa bħala Il-Ġebel ta' Rexieqa . F'dan il-ġebel insibu L-Għar ta' Mannara (għar ieħor imdaqqas fil-baħar) u Ħalq Mannara (xaqq kbir fil-faċċata tal-blat), it-tnejn li huma msemmijin għal kunjom qadim. Maġenbhom hemm Id-Dkieken (plural ta' "dikkiena"), aktarx imsemmi hekk għal xi xkafef ta' blat fl-irdum, u fit-tarf nett Il-Ponta tal-Ħawt (jew Tal-Ħawt biss) fejn il-ġebel idur kartabun u jibdel ismu għal Ġebel it-Tirxija . Jekk mill-Ponta tal-Ħawt inħarsu lura lejn id-Dwejra, naraw li l-plajja donnha numru "3"— nofs tond mit-Tieqa sal-blat maħruġ 'il barra f'Ta' Tejtu, u nofs tond ieħor matul Il-Ġebel ta' Rexieqa— b'faċċati weqfin mad-dawra kollha. Xi esperti jsostnu li hawnhekk għandna quddiemna l-fdal ta' żewġ ċrieki oħra ġganteski (wisq akbar u aktar fondi mill-Qawra, Il-Port u l-oħrajn bħalhom) magħqudin ma' xulxin, u li din il-ħofra b'għamla ta' numru "8" maż-żmien damdmuha l-forzi tan-natura sa ma ħallew biss nofsha. Jekk għall-bidu din it-teorija forsi tidher xi ftit imġebbda, malajr naraw li sewwasew fil-kisra tal-Ponta tal-Ħawt il-faċċata tas-sies tixbaħ lil ġenb ta' skutella u għandha s-saffi tal-blat mgħawġin; hawnhekk m'hemmx dubju li hija l-biċċa li baqa' minn għar sfrundat li safa mħanxar mill-proċessi ta' erożjoni matul eluf ta' snin. Dan id-dettall huwa spjegat fi ktieb interessanti fuq il-ġeoloġija ta' Malta li nħareġ ftit snin ilu. Ladarba meta ssawret din il-ħofra ma kinitx mal-baħar, Alla biss jaf sa fejn kienet twassal l-art f'dawk iż-żmenijiet! Tabilħaqq it-tiswir tad-Dwejra u l-inħawi tagħha huwa marbut minn rasu sa saqajh mal-qawwiet ta' l-għaġeb tan-natura, li tonqox, tkisser u tilgħab bil-blat żonqri bla ebda tbatija! Malli ddur mal-Ponta tal-Ħawt, issib Il-Kullana u Iċ-Ċint (żewġ posti tas-sajd) imbagħad jispikka Għar Jaħra u l-blata kbira mal-bokka tiegħu. Mnejn tnissel l-isem stramb ta' dan l-għar ma nafx: min igħidu li għax kultant jaqa' l-ġebel mis-saqaf, min igħid li għax is-sajjieda u l-barklori jidħlu fih biex jaqdu l-ħtiġijiet tagħhom, u min igħid li minħabba d-dehra tal-bokka ta' l-għar minn fuq il-baħar…… insomma, kulħadd joħroġ verżjoni għalih u diffiċli tgħid min qed iħarref u min għandu raġun. Li hu żgur hu li wara l-bokka kemmxejn dejqa hawn jistaħba wieħed mill-akbar għerien tal-Gżejjer Maltin; għandu għoli (minn ġewwa) ta' ħafna sulari u huwa twil ġmielu, tant li skond leġġenda lokali huwa għar kważi bla tarf. Sakemm tasal sa ġewwa (bil-mixi, għax il-qiegħ tiegħu qiegħed ftit 'il fuq minn wiċċ l-ilma) tħossok tassew ċkejken ġo żaqq l-art! Fil-qrib tinsab It-Tirxa , jew Is-Sikka tat-Tirxa , fejn il-baħar huwa baxx minħabba blata li toħroġ minn taħt is-sies madwar sular u nofs taħt l-ilma; din tat ukoll isimha lis-sisien li jiddominaw l-inħawi (Ġebel it-Tirxija). Din il-blata u t-tirxien li hemm fil-qiegħ biswitha huma mfittxija mill-bugħaddasa u jingħad li l-baħar ta' madwarhom jagħmel ħafna lizz. Magħha hemm għar dejjaq mal-livell tal-baħar u ieħor imdaqqas taħt il-baħar, iżda bħala daqs lanqas biss jibdew ħdejn l-għar li għadna kemm semmejna. Meta taqbeż It-Tirxa, titfaċċa Ir-Ras ta' Ċamma u għar ieħor kbir, imlaqqam Għar il-Bies jew L-Għar tal-Bies . Bejn Għar Jaħra u dan l-għar, jissemmew għadd ta' posti mnejn isir is-sajd bil-purċellat, fosthom Tal-Borġ , Ħlejjaq Libet , Tat-Taraġ , Xatt ir-Rokku , Ta' Ċamma , L-Għawdxija u Ix-Xoffa l-Ħamra . Wara posta oħra msejħa Il-Ħluq ta' San Mitri u l-artijiet għoljin ta' Il-Qasam u Il-Qortin , fl-aħħarnett tasal f' Kap San Mitri (jew Kap San Dimitri ). Dan huwa t-tarf nett tal-Gżejjer Maltin lejn il-majjistral, u ssib quddiemek baħar miftuħ fid-direzzjonijiet kollha, tant li xi studji jindikawh bħala l-aktar xatt espost fil-gżejjer. Malli ddur ma' Kap San Mitri, is-sies jerġa' jikser lejn il-lvant u jerġa' jinfetaħ xenarju mill-isbaħ. Iżda x'imkien trid taqta' linja, u għaldaqstant għalissa nieqfu hawn. L-intern u l-widien Għal ġol-Qawra jferrgħu wkoll tliet sistemi ta' widien. L-ewwel waħda tiġbor ilmijietha minn wara r-raħal ta' San Lawrenz, sewwasew minn Ta' Mrasbiet , Il-Wilġa , Tal-Mejdiet , Ta' l-Għansar u Ta' Wied Merell . Minn dawn l-artijiet, l-ilma jaqleb għal ġo wied baxx jismu Wied Merill (illum imtertaq bil-barrieri), li mbagħad jikser f'daqqa qisu minkeb, jifnâd, u jibdel ismu għal Wied Għorof . Sewwasew qrib siġra kbira tat-tin magħrufa bħala L-Umbrella , it-tarf ta' Wied Għorof idur ma' għolja żgħira ħamranija (li fil-fatt hija borġ għoli ta' ħamrija iffossillizzata jew aħjar "depożitu Kwaternarju") u jibqa' nieżel għal ġol-Qawra. It-tieni wied, Wied Sôfar , jintlemaħ malli taqbad in-niżla minn San Lawrenz lejn id-Dwejra. Huwa kemmxejn akbar minn Wied Għorof, u jsegwi linja dritta bla ma jserrep. Jirċievi l-ilma tax-xaba' mill-egħlieqi Ta' Ħanwija , Tad-Debba , Tal-Foqra , Tat-Tuta , Ta' Karuzzini u Ta' Wied Sôfar , li mill-lbiċ ta' San Lawrenz jaqbilqu għal ġo fih. Meta jasal max-xifer tal-Qawra, Wied Sôfar ma jinżilx sal-qiegħ iżda jbattal ilmijietu mill-għoli. Qrib dan il-wied hemm ukoll It-Taraġ tal-Bniet , li kien parti mill-mogħdija qadima li kienet tagħti lejn id-Dwejra qabel ma nfetħet it-triq ewlenija li naraw illum, u li għandu leġġenda ta' swied il-qalb marbuta miegħu. Jingħad li tliet tfajliet żgħar, ulied ir-rgħajja, kienu jġibu l-merħla tirgħa hawnhekk, iżda darba żbarkaw il-furbani, ħatfuhom u ħaduhom fil-jasar. Il-blat ta' madwar igħidulu Fuq tal-Bniet . Il-Wied tal-Port Ferm akbar hija s-sistema tal- Wied il-Kbir , li tibda mill-bogħod u għandha ħafna friegħi. Jekk narawhom fuq fuq, insibu li Wied il-Mans (li jibda minn wara l-irħajjel ta' Santa Luċija) u Il-Wied ta' Gullu (li jinżel mit-triq ta' l-Għadira ta' Sarraflu) jingħaqdu biex jiffurmaw Wied Ilma , wied twil li jibda baxx iżda bil-mod il-mod isir dejjem aktar fond. Għal ġo Wied Ilma jċarċar ukoll wied ċkejken u wieqaf misqi minn Għajn Għabdun (nixxiegħa li tibda minn taħt l-għolja ta' Il-Mixta ). Aktar lejn it-tramuntana, nsibu li Il-Wied tal-Marġa (bejn l-għoljiet Ta' Dbieġi u Ta' Għar Ilma ) u Wied Ġuno (bejn Ta' Dbieġi u San Lawrenz, sewwasew taħt Il-Ħâra tar-Rokon ) jingħaqdu flimkien u jiffurmaw Wied Pisklu , li għandu pendil qawwi u malajr isib ruħu fond u bi ġnub weqfin. Taħt ħarrieġa ta' blat imlaqqma Tal-Ponta , Wied Ilma u Wied Pisklu jiltaqgħu u jiffurmaw il-Wied il-Kbir, li minn hawn ikompli bħala ħondoq fond u dejjaq li qajla jserrep. Fuq Tal-Ponta, fil-għoli tispikka l-għolja tal-Mixta b'sensiela ta' għerien baxxi (jew imxieti) fil-faċċata tagħha, li kienu abitati fil-preistorja. Lejn tmiemu, il-Wied il-Kbir jgħaddi minn taħt żewġ pontijiet ħdejn it-Taraġ tal-Bniet; l-ewwel pont jerfa' t-triq ewlenija tad-Dwejra, filwaqt li t-tieni pont kien parti mill-mogħdija l-qadima. Imbagħad, l-istess bħal Wied Sôfar, meta jasal sax-xifer wieqaf tal-Qawra jsawwab l-ilma mill-għoli bħala ċarċara, għal ġo għadira żgħira u ħelwa li tinsab taħtha. Il-Qattara , kif isejħulha din l-għadira, iżżomm l-ilma matul is-sena kollha għax minbarra l-ilma tal-wied hemm ukoll nixxiegħa żgħira li tatha isimha. Għaldaqstant toffri wkoll ambjent rari, fejn l-aktar li jolqtuk huma ċ-ċikkuġwiebi u l-mazzarelli ( damselflies u dragonflies ) ta' kull lewn u daqs, li jittajru fuq l-ilma. Meta tfur il-Qattara wara xi xita tajba, l-ilma jkompli għaddej matul kanal baxx mimli siġar tal-virgi ( Vitex agnus-castus ) li jaqsam il-qiegħ tal-Qawra sa ma jsib il-baħar; ma' dan il-kanal tal-Wied il-Kbir jingħaqdu wkoll il-bokok ta' Wied Sôfar u Wied Għorof. Hija mdaqqsa wkoll is-sistema ta' widien li tferra' għal ġol-Port. Hawn naraw tliet widien— Il-Wied ta' l-Abbatija , Il-Wied ta' Kerrex u Il-Wied ta' Birrix — li jinżlu mill-art għolja ta' madwar L-Għadira ta' Sarraflu sa ma jingħaqdu mal-Wied tal-Port aktar 'l isfel. Dawn il-widien igħaddu qrib ħafna ta' xulxin, tant li huma mifrudin biss minn promontorji dojoq bħal Ta' Kerrex u Il-Ħotba ta' Birrix . Il-barrieri li tħaffru fl-artijiet Ta' Birrix , Tal-Misraħ , Tal-Qattara (mhix l-istess Qattara li hemm mat-tarf tal-Qawra), Ta' Ħabel Lazz , Ta' l-Abbatija , Ta' l-Imbert , Ta' Xrieħa u Ta' Taħt l-Għadira ħolqu sfreġju sħiħ f'dawn l-inħawi, u f'xi bnadi s-sura tal-wied għadha tingħaraf biss mill-egħlieqi mtarrġin ta' madwar jew minn xi ringiela qasab li ssegwi l-miġra ta' l-ilma. Aktar 'il fuq hemm ukoll L-Għadira ta' Sarraflu, jew kif igħidulha l-Kerċmin, L-Għadira , isimha magħha. Din hija bħal oasi naturali oħra ta' ilma ħelu, akbar mill-Qattara, li tixref minn ħofra mdaqqsa fl-art u żżomm l-ilma minħabba l-qiegħ u l-ġnub taflin tagħha. Aktarx li hawnhekk għandna għar ieħor naturali sfrundat, għalkemm jingħad li sar ukoll xi tħaffir fl-imgħoddi biex l-għadira tfanndet. Hawn ukoll ipaxxuk il-mazzarell ikkulurit li jittajjar qalb ix-xtieli tawwalin tal-buda u s-siġar tal-bruk li jżewqu l-inħawi. Il-Wied tal-Port innifsu huwa kemmxejn stramb. Ir-ras tal-wied, bl-egħlieqi mtarrġin Ta' Spiteri , tinsab qrib ta' Wied Ilma tant li hemm biss xoffa dejqa ta' art għolja li tifridhom; din l-art igħidulha Ta' l-Ibraġ , aktarx minħabba żewġ ħotbiet ċkejknin fil-quċċata tagħha. Minn hawn, qiegħ il-wied jaqa' f'daqqa u jsir wiesa' donnu banju bi ġnub baxxi iżda weqfin dawramejt. Fil-fatt, il-baċir sħiħ tal-wied mhux għajr "dolina" oħra enormi (hekk jissejħu l-ħofor ġeoloġiċi bħall-Qawra u l-Port), għalkemm aktar baxxa u xi naqra tawwalija u mfattra. Għal xi raġuni, madwar id-Dwejra nsibu mhux biss l-akbar dolini tal-Gżejjer Maltin (ferm akbar mill-Maqluba u l-oħrajn li semmejna fl-artikli ta' qabel) iżda wkoll numru ta' l-għaġeb minnhom ilkoll f'post wieħed u tista' tgħid imissu ma' xulxin. Hemm xi seba' b'kollox f'dawn l-inħawi. Fil-każ tal-Qawra u l-Wied tal-Port, naraw ukoll li dawn il-ħofriet kbar naturali ikkundizzjonaw mhux ftit il-formazzjoni tal-widien ta' madwar u għaldaqstant kellhom sehem importanti fit-tifsil tax-xaqliba tal-punent t'Għawdex. Fit-tarf tiegħu, Il-Wied tal-Port jieqaf ħesrem u jferra' ilmijietu mill-għoli għal ġol-baħar. Fix-xitwa, hawn ikun hawn ċarċara għolja u tassew sabiħa, li tinżel f'żewġ qabżiet, peress li hemm tarġa ( Il-Ħoġor ) f'nofs is-sies li jifred Il-Port mill-wied ta' fuqu. Egħluq Bħalma rajna, fid-Dwejra nsibu toponomastika varjata, u ma satax jonqos li din tkun magħġuna ħaġa waħda ma' l-ambjent mill-isbaħ li n-natura ħolqot hija u tilgħab bil-blat. Il-karattru uniku li din it-taħlita mżewqa tagħti lill-inħawi għandna ngħożżuh u nħarsuh l-ewwelnett kontra t-taħsir ta' l-ambjent, għax anke fid-Dwejra nibtu xi ġrieħi serji, l-aktar minħabba l-bini, il-barrieri, u l-irfis bil-karozzi fuq il-blat 'il hinn mit-toroq. Daqstant ieħor huwa meħtieġ għarfien u apprezzament aħjar tal-wirt kulturali, inkluż dak lingwistiku; kultant tieħu l-impressjoni li t-turisti li jżuruna kappaċi japprezzaw il-wirt kulturali tagħna ferm aktar minna. Għalxiex għadna sal-lum nagħmlu ħilitna biex noħonqu l-laqmijiet tal-post li ssawru matul sekli sħaħ u nibdluhom ma' ismijiet artifiċjali, bħallikieku l-identità lokali hija xi ħaġa tal-mistħija? Hija ħaġa raġunata u siewja li s-sbuħija tal-post ikollha wkoll valur ekonomiku, b'danakollu jekk neqirdu r-ruħ naturali u kulturali ta' dawn ix-xtut, anke l-kwalità tal-prodott turistiku ssir superfiċjali u ta' kafkaf. S'issa, is-seħer tad-Dwejra għadu hemm, u kull rokna għad għandha mhux biss il-bixra naturali iżda wkoll storja sħiħa x'tirrakkonta. Iżda minn lenti kulturali, id-Dwejra nkunu qed noqtluha meta nibdew insarrfuha fi "blue hole" , "inland sea" , "crocodile rock" , "azure window" u imbarazz bħal dan li jwaqqagħha għal-livell ta' post kummerċjali bħal ħafna oħrajn. Nagħlaq billi nrodd ħajr lil kull min għenni niġbor l-informazzjoni għal dan l-artiklu, b'mod partikolari lil qrabati ta' l-Għarb u lil Dr Anton Bugeja. U nerġa' nistieden ukoll lil min għandu xi tagħrif ieħor biex jaqsmu magħna. (C) Alex Camilleri Riferenzi Verżjoni maqluba għall-Malti minn Mons. Ġużepp Farrugia (1936): Għawdex bil-Ġrajja Tiegħu ; Edizzjoni "facsimile" maħruġa mill-Fondazzjoni Belt Vittorja (1999). Mill-Ħajja ta' l-Imgħoddi: Tagħrif Folkloristiku minn Għawdex. Bezzina, John. Ix-Xtajtiet t'Għawdex . Bezzina, Joseph. Publikazzjonijiet Bugelli. Bezzina, Joseph. Publikazzjonijiet Bugelli. A History of Għarb . Teżi tal-B.A. (Università ta' Malta). Komunikazzjonijiet personali: Michael Camilleri "tal-ġambo" (missieri, mill-Għarb), snin '70-00 Salvu Camilleri "tal-ġambo" (zijuwi, mill-Għarb), snin '80-00 Zolla Camilleri (nannti, mill-Għarb), snin '70-'80 Frans Farrugia (minn Ħal Għaxaq), snin '90. Franco Mercieca (mill-Għasri), 1990 Custò "tal-padi" (mill-Għarb; barklor id-Dwejra), 1998 Vince Attard (Nature Trust), jikkwota sajjieda tal-lokal fl-2004. Barklori (anonimi) fil-Qawra, waqt żjarat bid-dgħajsa fl-1989, 1993, 1996 u 1999. Sajjieda (anonimi) bil-qasba jew bin-nases fid-Dwejra (Il-Blajta, Il-Mellieħa u Maqgħad Raġel) fis-snin 1993, 1996, 1999 u 2001.