Jien nikteb il-poeżija Meta kont għadni studenta fl-iskola sekondarja ġieli ppruvajt inħarbex xi poeżija 'l hemm u 'l hawn sabiex nirrifletti t-turbulenzi tal-ħsibijiet u tal-emozzjonijiet li kont qed inħoss hekk kif kont dieħla fiż-żgħożija. Iżda maż-żmien intbaħt illi t-tnebbiħ tiegħi kien aktar maqtugħ għall-proża u b'hekk it-tqanqila għall-kitba tal-poeżija dabet fix-xejn. Ftit ftit, hekk kif kitbieti kienet kull ma tmur tespandi u tistagħna bid-deskrizzjonijiet u bil-metafori sabiex tifforma ħsibijieti, bdejt insibha aktar u aktar diffiċli biex nifhem x'iwassal lill-poeti biex jiddedikaw ħinhom ħalli minflok, jikkompressaw it-tirqim ta' kliemhom f'poeżiji ta' ftit versi. Għaddew bosta snin iżda qatt ma kelli ċ-ċans li npoġġi bil-qiegħda u niddiskuti dan ma' poeta, sakemm din il-ġimgħa ltqajt ma' Achille Mizzi... Għażilt proprju lil Achille Mizzi għax kif tfajt għajnejja fuq l-ewwel poeżiji tiegħu, l-ewwel ħsieb li għaddieli minn rasi kien "Ommi ma! Dan poeta, poeta!" bħal kif kien irrefera għalih ukoll Tarcisio Zarb meta kien qed jikteb dwar il-ktieb tiegħu Poeżiji – Achille Mizzi (1993). Iżda b'kuntrast ma' Zarb, jiena ridt infisser li Mizzi kien poeta 'tqil' hekk kif kien ikkummenta dwaru wkoll Charles Flores fil-ktieb Mas-Sejħa tat-Tnabar (1971). Intant, meta għedt b'dan lil Mizzi, hekk kif poġġejna bil-qiegħda b'xarba friska quddiemna, hu tbissem u stqarr miegħi illi "Mill-esperjenza personali, il-qarrejja tal-poeżiji tiegħi jinqasmu fi tnejn: dawk li togħġobhom il-poeżija tiegħi u allura taffaxxinahom u jfaħħruha, u mbagħad hemm dawk li kitbieti ma togħġobhom xejn!" Nikteb biex nesprimi ruħi Hekk jew hekk diffiċli biex togħġob lil kulħadd fid-dinja. Imma min-naħa tiegħu Mizzi sostna illi meta hu jikteb il-poeżiji tiegħu, qatt ma jkollu f'moħħu lil min se jaqrahom. "Jiena nikteb biex nesprimi ruħi. Jiġu mumenti meta jgħaddili ħsieb minn rasi u nħoss ċertu tqanqil biex nesprimih, u f'dawn il-waqtiet dejjem sibt li l-poeżija kienet l-aħjar mezz biex nagħmel dan." Kelli kurżità kemm idum biex jikteb poeżija.... "Poeżija ma ndumx aktar minn nofs siegħa, tliet kwarti biex inlestiha. Ormaj, għandi ħażna lessikali kbira u għalhekk, bl-istess stimolu, joħroġ il-kliem b'mod naturali u jitqiegħed kollox f'postu. Mhux qed ngħidlek li mbagħad ma jkunx hemm każi fejn nerġa' ndur il-poeżija u norqomha ftit. Infatti dejjem nikteb il-poeżiji tiegħi fuq karta ħalli nara fejn nista' ntejjeb, jiġifieri li nirranġaha b'xi tibdil ta' kliem, u mbagħad, kif inkun kuntent biha, nittajpjaha." Staqsejtu jekk qattx kiteb poeżiji li m'għoġbuhx... "Rari nikteb poeżija li ma togħġobnix imma jkun hemm każi fejn xi xogħol ma jiġix għal qalbi. Ir-raġunijiet kultant ikunu li nkun missejt xi suġġett wisq kontroversjali jew inkella l-poeżija nkun ktibtha bi stil konvenzjonali li ma jolqotnix. Hemm ukoll dawk il-poeżiji li fil-fehma tiegħi jitwieldu mejta jew mitruħa u dawn isibu ruħhom minn fuq l-iskrivanija dritt għall-landa tal-iskart. Ġieli nħoss ukoll illi xi poeżiji jkunu repetittivi u nirrealizza li qed nidwi l-ideat ta' xogħlijiet li nkun ktibt qabel. Imbagħad hemm ukoll il-mumenti fejn dak li nkun qed nipprova ngħid jisfuma fix-xejn u għalhekk il-poeżija toħroġ imqanżħa. Dawn it-tip ta' poeżiji wkoll jiġu skartati minħabba li l-poeżiji tiegħi kollha huma msensla bi fjoritura jew b'rabta li twassal għall-qofol tal-ħsieb." Poeżija vs proża Naturalment ma stajtx ma nesplorax miegħu d-dilemma tiegħi dwar x'iwassal biex wieħed jagħżel li juża l-arti tal-poeżija, minflok dik tal-proża biex jesprimi dak li jrid jgħid... "Jiena qajla nikteb proża għax ħsiebi, meta jkun mixgħul, jittrasforma ruħu f'metafori u f'simboli poetiċi. Probabbli s-sengħa tal-poeżija tirrifletti l-forma ta' moħħi u ta' ħsibijieti minħabba li jiena dejjem infittex dak li hu essenzjali. U allura, b'mod naturali, nissintetizza, inqassar u norqom kliem apposta sabiex permezz tagħhom noħloq ukoll spazju għall-misteru, fejn il-qarrej jitħalla jimraħ fl-immaġinazzjoni tiegħu u b'hekk ix-xogħlijiet tiegħi jservu wkoll bħala stimolu għal ħaddieħor." Katarsi – il-mewt ta' ħuh Ċali Wieħed mill-għanijiet prinċipali ta' Mizzi huwa illi permezz ta' din l-arti tiegħu, kemm hu u kif ukoll il-qarrejja tal-poeżiji tiegħu, jgħaddu minn katarsi... "Jekk ix-xogħol ikun effettiv, kwalunkwe poeżija tipproduċi l-katarsi. Katarsi hija kelma Griega li ġiet oriġinata minn Aristotle sabiex tispjega l-effetti tat-traġedja fuq l-ispettatur. Maż-żmien kien hemm ukoll min fisser il-katarsi bħala l-purifikazzjoni jew it-transizzjoni li twassal għat-terminu ta' xi emozzjoni partikolari." Meta tlabtu jagħtini eżempju ta' din il-metafora, Mizzi qabad iqalleb il-paġni tal-kotba tal-poeżiji tiegħu sakemm sab poeżija partikolari Lil Ċali Mizzi li kienet eleġija li hu kiteb lil ħuh wara li dan miet b'mod traġiku. Skitt sabiex nisimgħu jaqra din il-poeżija li għalkemm għaddew diversi snin minnha, kien ċar li l-kliem magħżul fiha kien għadu jqanqlu mhux ftit... "Nixpakka bl-uġigħ biex ħaj inreġġgħek mill-ġdid quddiemi ja ħija! Bħal min imut fgat fl-għerien jilgħaq in-nida mill-blat daqshekk bil-għatx jitgħaxxex għalik l-ispirtu tiegħi jixtieqek mill-ġdid." ......... "Kull meta naqra din il-poeżija, naqla' balla kbira minn fuq l-istonku tiegħi minħabba li jiena bil-mewt ta' ħija, tħallejt b'dispjaċir kbir peress li hu miet ħabta u sabta, mingħajr ma kelli ċ-ċans li ngħidlu xejn. Għalhekk din il-poeżija servietni sabiex jiena ngħidlu dak li xtaqt. U kull darba li naqraha, nerġa' nisserva mill-opportunità li nsejjaħlu... Ċali! B'hekk din il-poeżija sservi biex tipprovdi l-katarsi għas-serħan, għas-sanament, għall-għeluq ta' emozzjonijiet bla tarf li jeħtieġ li wieħed jagħraf joħnoq." Ħakma tad-deheb fuq l-ilsien Malti Fi kliem Alfred Sant meta esprima l-opinjoni tiegħu dwar il-ktieb Vetrati Milwiena (1998), "Achille Mizzi jippossedi kmand tad-deheb fuq l-ilsien Malti u jużah b'maestrija. Dan jagħmlu mhux biss fil-vokabularju 'milwien' li jħaddem, imma wkoll fiċ-ċaqliq u r-ritmi tal-kelma." "Waħda mill-karatteristiċi prominenti li l-iktar jagħżluni bħala poeta ta' ċerta ħila hija l-qawwa tal-poeżija tiegħi, is-saħħa tal-espressjoni illi dak illi għandi ngħid, ngħidu b'ċerta qilla," fehemni Mizzi. "Barra minn hekk, il-poeżija tiegħi hija magħrufa għat-taħlita għaqlija ta' kliem Malti Semitiku u arkajku, ma' dak Romanz u modern li jiġu minsuġa b'reqqa tant kbira li l-qarrej ma jintebaħx fejn hemm il-'ħjata' u jibqa' għaddej jaqra." Waqt din l-intervista sirt naf li Mizzi kien wieħed mill-ko-fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju li twaqqaf fl-1967. "Waqqafna dan il-Moviment sabiex inqajmu kuxjenza nazzjonali favur il-Malti u favur il-letteratura Maltija," spjegali Mizzi. "Ridna wkoll nippromwovu tiġdid sħiħ fuq kif għandha tinkiteb il-letteratura. Ħriġna b'saħħa biex indawru t-tmun u niktbu poeżija b'mod differenti minn dik li kienet tinkiteb qabel is-sittinijiet, fejn prinċiparjament kienu jiġu trattati temi romantiċi, patrijottiċi u reliġjużi. Tnebbaħna minn dak li kienu qed jagħmlu poeti barranin f'pajjiżi oħra fejn il-poeżija saret differenti f'kollox: fil-lingwaġġ, fis-simboliżmu, fil-metafora, fil-forma, fit-temi eċċ. Naturalment dak iż-żmien mhux kulħadd kien konvint minn din il-bidla. Imma jiena u xi poeti oħra fosthom Mario Azzopardi, Victor Fenech, u Daniel Massa, konna minn tal-ewwel li bdejna nġibu fis-seħħ din il-bidla." Seta' ma kienx Malti Flimkien ma' xi kritiċi oħra, Prof. Oliver Friggieri identifika lil Mizzi bħala "il-werriet denn ta' Dun Karm Psaila minħabba li l-versi tiegħu huma sottilment, sikwit, żviluppi maturi u kisbiet tipiċi tal-poeta nazzjonali." Però fl-istess ħin imbagħad kien hemm min qal, fosthom Norbert Ellul-Vincenti, li Mizzi "lanqas biss jipprova jkun Malti" minħabba li l-lingwaġġ li juża huwa internazzjonali. "Jgħidu hekk dwari," fehemni Mizzi, "minħabba li l-kliem li nagħżel jien seta' ma kienx Malti peress li jiena nikteb dwar suġġetti umani u universali li mhumiex strettament Maltin." Maqlubin għall-Ingliż Intant, fis-sena 2009, il-Prof. Fr Peter Serracino Inglott ħadem bis-sħiħ sabiex jittraduċi għall-Ingliż għażla ta' poeżiji ta' Mizzi li finalment inġabru fil-ktieb The Essential Achille Mizzi (2009). Skont il-poeta, ktieb bħal dan huwa importanti għal dawk li forsi għandhom xi diffikultà biex jifhmu ċerti espressjonijiet Maltin u għalhekk, permezz tal-lingwa Ingliża probabbilment, huma jagħrfu l-essenza ta' dak li nkiteb fil-poeżiji l-oriġinali. X'jagħmlek poeta Meta poġġejt quddiem Mizzi l-mistoqsija retorika imma sinifikanti dwar jekk wieħed jitwelidx jew isirx poeta, dan kien kliemu... "Bil-Latin jgħidu 'poeta nascitur, non fit' jiġifieri 'poeta jitwieled, ma jsirx'. Però fil-fehma tiegħi dan ma jitwelidx b'xi predestinazzjoni speċjali biex isir poeta, imma jkollu kwalitajiet partikolari li eventwalment jistgħu jsawruh f'poeta." "Ngħidu aħna, fosthom, wieħed irid ikollu s-sensibbilità għall-kelma, jiġifieri illi jkun jaf isarraf il-valur ta' kull kelma.. Hekk kif il-pittur jaffaxxina ruħu mill-ispektrum tal-kuluri, il-poeta jsib sens kbir fl-ilwien tal-kliem, tant li spiss tisimgħu jgħid li 'l-kliem idoqqlu'. B'xorti tajba, il-lingwa Maltija hija mogħnija bi kliem onomatopejku li letteralment jgħinek tisma' l-ħoss tal-kliem bħal 'il-ħaxix iħaxwex' u b'hekk spiss il-poeta għandu fejn jixxala meta jeżisti diġà dan il-potenzjal enormi merfugħ fil-lingwa nnifisha." "Imbagħad, biex isir poeta, wieħed jeħtieġ il-fantasija ħajja ħalli jistħajjel, u meta jara xi ħaġa, jinżel fil-profond tagħha u jipprova jinterpretaha." Hawnhekk, Mizzi rreferini għall-poeżija tiegħu Kamaleonte u fissirli kif anki minn kreaturi sempliċi, huwa sikwit joħroġ implikazzjonijiet li japplikaw għad-destin tal-umanità u tal-kreazzjoni: "Ilsienu spirall jispara: ilsienu fildiferru jlebleb ta' min jiddistilla fis-saliva l-essenzi mill-arja biex ġismu jibdel kuluru u jinħeba f'realtajiet trasparenti skont il-ħtieġa tal-ambjent, skont il-ħtieġa tal-mument. U b'hekk għalih ebda dilluvju ma jista'." "Kwalità oħra neċessarja għall-poeta hija s-sensittività emozzjonali li permezz tagħha hu jitqanqal malajr." Did-darba kien imiss li Mizzi jindirizzani lejn il-ktieb Il-Kantiku tad-Demm fejn insibu din il-poeżija li ġġib l-istess titlu: "Ma fiehx loġika d-demm, id-demm bħal kokka Waqt li kont qed indur diversi poeżiji tiegħu, intbaħt li Mizzi għandu ħabta juża l-metafora tad-demm.... "Għax id-demm huwa simbolu tal-ħajja u hu jifforma parti kbira minn ħajjitna. Anki l-espressjonijiet li nużaw fil-Malti jikkonfermaw kemm nagħtu importanza lid-demm: Dak mhux demmi! Dak demm ieħor! Dak demm ħażin! Barra minn hekk id-demm ifakkarna wkoll fl-għeruq tal-eżistenza u fl-oriġini mbiegħda ta' ħolqien il-bniedem." Ix-xjenza u t-teknoloġija Intant, anki f'poeżiji oħra fejn ma jissemmiex id-demm, Mizzi jitkellem dwar il-ħolqien tal-bniedem, imma did-darba permezz tax-xjenza. F'Inġiniera Ġenetiċi jikteb: "Hemm veru tkun abdikajt Mulejja meta titlaq minn idejk l-għodod tat-tnissil ta' dal-ġisem tat-tafal li fuqu nfaħt nifsek fil-ġnien ta' l-Eden...." Min-naħa l-oħra, hemm ukoll poeżiji li juru lil Mizzi bħala poeta taż-żmien modern, jaffaxxina ruħu mill-meravilji tax-xjenza u mill-iżvilupp tat-teknoloġija li seħħu lejn l-aħħar tal-20 seklu. Eżempju minnhom hija l-poeżija 'Vjaġġi Spazjali': "... għad forsi bla ma taf tasal fl-imkien fejn għad irid jisbaħ l-ewwel jum primordjali tal-Ġenesi, għad titgerbeb għal warranijiet fiż-żugraga taż-żmien, tnażża' 'l Alla mis-seba' veli u hemmhekk issibu jitqatel għarwien biex jifdi lid-Dawl mid-Dlam." Ir-reliġjon – xtaq isir qassis Innutajt illi f'numru sewwa ta' poeżiji, Mizzi jdaħħal l-aspett tar-reliġjon... "Meta kont żgħir xtaqt insir qassis, tant li dħalt intern fis-seminarju biex nibda nipprepara ruħi għal din is-sejħa. Imma għamilt hemm mill-bidu tas-sena skolastika sal-Għid. U meta Kristu rxoxta, jien parpart mis-seminarju għax intbaħt li dik ma kinetx triqti. Xorta waħda, f'ħafna mill-kontenut tal-poeżiji tiegħi hemm riflessa l-kultura li ħadt meta kont is-seminarju. Dan ma jfissirx li jiena xi bniedem ultra-reliġjuż. Pjuttost tista' tgħid li jinteressani l-kunċett t'Alla, l-univers u l-bniedem." "Nistqarr li jiġu mumenti iebsin fejn naħsel niddubita saħansitra l-eżistenza ta' Alla, l-aktar meta tara n-nies ibatu għalxejn u kultant jinħaqru f'Ismu stess! U nistaqsi l-għala l-ebda forza soprannaturali ma tidher li taqbeż għal dawn il-vittmi? Infatti ġieli jiġini d-dubju li mhux Alla ħalaq lill-bnedmin fl-immaġni tiegħu, imma li kienu l-bnedmin ta' kull epoka li ħolqu lill-allat tagħhom skont il-bżonnijiet li kellhom. U infatti, meta jiena nħoss il-bżonn qalil għall-preżenza t'Alla, inħossni ċert illi li kieku Alla ma jeżistix, ikun jeħtieġ li noħolquh!" L-aspett tad-duwaliżmu Dawn il-ħsibijiet ta' Mizzi jiffurmaw parti mill-aspett tad-duwaliżmu fejn skont il-Prof. Oliver Friggieri: "Kollox idur madwar il-kunċett tat-tnissil u tat-twelid. Spiritwalità u senswalità, ħajja u mewt, dawl u dlam, lemin u xellug, kuxjenza u sensi, eternità u żmien, Alla u bniedem: dawn u oħrajn huma n-naħiet imbiegħda, il-polaritajiet ta' essri wieħed." L-aspett tas-senswalità Skont diversi kritiċi, Mizzi ma jiddejjaqx jistħarreġ lilu nnifsu fid-deher, tant li Prof. Friggieri kiteb dwaru: "Mizzi jikteb il-lirika erotika l-aktar senswali u suġġestiva mingħajr ma jmiss ix-xifer tal-vulgaritá jew tal-erotiżmu rħis." B'danakollu, dwar dan is-suġġett partikolari, il-poeta stqarr, "Kultant ma nafdax lili nnifsi b'poeżiji dwar l-imħabba u l-passjoni. Dan għaliex inkun nixtieq inżomm lili nnifsi lura ħalli ma ninkixifx iżżejjed, imma fl-istess ħin, ċerti espressjonijiet tant ikunu f'posthom li ma nkunx nista' ma nużahomx." Epitaffju tiegħu stess Aspett ieħor li Mizzi spiss jikteb dwaru huwa dak tal-mewt, inkluż tiegħu stess fejn fosthom jikteb saħansitra 'Epitaffju' għalih innifsu li jispiċċa b'dawn il-versi: ".... kelma waħda biss irrid li tingħad biex tfakkarni Hekk kif wasalna lejn tmiem intervista twila, għaraft li wara kollox, kitbet Achille Mizzi ma kinetx tqila daqs kemm ħsibtha, tant li hekk kif waqqajt il-barrieri estranji li kultant taf toħloq il-poeżija f'min mhux poeta, irnexxieli napprezza sbuħitha u s-sinifikat tagħha. "Ħafna jaħsbuni inaċċessibbli, meta kif qed tara, mhux il-każ. M'hemm xejn aħjar biex tkun taf min hu Achille Mizzi l-poeta, iktar milli meta taqra l-poeżiji tiegħu." (Dan l-artiklu ġie ppubblikat fis-sensiela KOBOR IL-MALTI (17 il-parti) fit-Torċa tal-31 t'Awissu 2014) Il-Kantiku tad-Demm Lil Ċali Mizzi Mas-Sejħa tat-Tnabar Moviment Qawmien Letterarju poezija Vetrati Milwiena
Jien nikteb il-poeżija