Meta nqallbu l-kotba tal-istorja ta' pajjiżna dejjem insibu li b'xi mod jew ieħor Ħal Qormi kien protagonist. Dan minħabba l-għadd ta' nies li minn dejjem kienu jgħixu fih kif ukoll minħabba li jinsab qrib il-port, iċ-ċentru tal-kummerċ u l-attività, u b'hekk bilfors minn dejjem kellu ċerta importanza. L-aħbarijiet kienu jaslu għand il-poplu mill-ħwienet tax-xorb Il-bniedem maħluq biex jissolċjalizza ruħu, biex jagħmel kuntatt ma' bnedmin oħra. Illum aħbar tasal għandna permezz tat-teknoloġija moderna, imma mhux hekk kienet l-istorja madwar mija u ħamsin sena ilu. Aħbar kienet tasal bil-fomm. Dawk li jafu jaqraw kienu ftit u l-ġurnali ta' dak iż-żmien kienu jaslu biss f'idejn xi avukat, xi nutar, it-tabib u s-saċerdoti. Il-kumplament tal-poplu kien analfabeta. Imma l-poplu xorta jistaqsi xi jkun qed jiġri madwaru u lil hinn minnu. Jaf jaqra jew le xorta l-bniedem irid ikun jaf x' qed tgħid in-nies, kemm qrib kif ukoll bogħod. L-aħbarijiet kienu jaslu għand il-poplu mill-ħwienet tax-xorb, li ta'min jgħid li r-raħal tagħna ma kienx nieqes minnhom! Lejn nofs is-seklu XIX bdew jinħolqu l-każini. Id-differenza bejn il-każin u l-ħanut tax-xorb kienet li l-każin kien immexxi minn kumitat u għandu għan partikolari, filwaqt li l-ħanut tax-xorb kien il-mezz ta' għixien għal sidu. Sabiex nifhmu ftit kif kienet is-sitwazzjoni ta' dawn il-każini sejrin niftħu żewġ kotba antiki li fihom insibu ħjiel ta' kif kienet il-ħajja Maltija dak iż-żmien. Il-kotba li qiegħed nirreferi għalihom huma tal-magħruf Pietru Pawl Castagna: Malta bil-gżejjer tagħha u li għadda min għaliha L-Istorja ta' Malta bil-gżejjer tagħha Castagna, iben Antonio u Carmela nee' Gonzi twieled ġewwa Bormla nhar is-16 ta' Ġunju 1827, Wara l-istudji primarji mar jistudja fil-Liceo tal-Belt Valletta. Beda jaħdem mal-Gvern bħala għalliem tal-iskola elementari, laħaq surmast u wara direttur tal-edukazzjoni elementari. Castagna baqa' msemmi bħala edukatur, storiku u folkloristiku li kiteb l-ewwel Storja ta' Malta bil-Malti. Huwa għen il-letteratura Maltija billi kiteb ħafna rapreżentazzjonijiet bil-Malti għal fuq il- palk. Kif diġa għidna, Pietru Pawl Castagna ħareġ l-ewwel edizzjoni tal-istorja ta' Malta fl-1865 f'żewġ volumi bl-isem ta' Malta bil Ghzejer Tahha u li Ghadda min Ghaliha .(L-isem miktub skont il-grammatika ta' dak iż-żmien u skont kif insibuh fil-qoxra). It-tieni edizzjoni stampaha fl-istamperija C. Busuttil ta' 133, Strada Forni, Valletta bejn is-snin 1888-1890, din id-darba b'isem ieħor, Lis Storja ta Malta bil Gzejer Tahha . Miet nhar it-13 ta' April 1907. Intant fl-ewwel ktieb tiegħu, f'paġna 97, b'Malti li jxaqqlek aktar lejn it-Taljan, Castagna jagħtina lista ta' każini li kienu jistabu f'Malta u Għawdex. Ser inġibu kelma b' kelma dak li nsibu f' dan il-ktieb, biss ser naqilbuh b' Malti tal-lum. Dan huwa dak li naqraw: F' Ottubru tas-sena 1821, ċertu Giovanni Taffien, f' bottegin Strada Vescovo, fetaħ l-ewwel każin tan-negozjanti. Fl-1823 kien istitwit it-tieni: Każin Fl-1824 sar it-tielet każin mill-inġliżi, imsemmi Fl-1848 il-kbarat tal-Belt istitwew ir-raba' każin li semmewh Fl-1849 intrama każin ieħor bit-titlu tar- Fl-1850 sar il- Wara dawna, saret , każin iffurmat mis-soċi taċ- u tal- Fl-1851 is-sinjuri ta' Bormla armaw każin ieħor għalihom, li ssemma Fl-1852 l-Isolani (tal-Isla) għamlu Wara dan fl-Isla sar ieħor li ssemma Fl-1854 sar il-każin fiż-Żejtun. Ma' din il-ħabta sar ukoll każin fl-Imdina, ieħor fin-Naxxar u ieħor fir-Rabat ta' Għawdex. Fl-1857 sar it-tmien każin fil-Belt, Fl-1858 fil-Birgu saru żewġ każini oħra. Fl-1861 fil-Belt intrama każin ieħor, Fl-1862 sar ir- U issa fl-aħħar (tmien snin wara dan) iffurmaw ruħhom iż-żewġ każini fil-Belt: Banda Unione Luqa 1880 Wieħed dlonk jinnota li Ħal Qormi ma jidhirx fil-lista ta' dawn l-ewwel każini. Fil-ktieb tal-istess kittieb tas-sena 1890 nistgħu ninnutaw żviluppi kbar fejn jidħlu l-każini. Issa bdew ikunu mwaqqfin soċjetajiet filarmoniċi, jew aħjar bdew jinħolqu l-baned. F'paġni 247- 249 Castagna jikteb lista ta' għaqdiet mużikali li kienu jeżistu. Huwa jagħti wkoll l-ismijiet tad-diretturi tal-istess baned. Għal darba oħra sejrin inġibu din il-lista b' Malti li jinftiehem: Żabbar 16 Santa Maria – Dir. Gius. Micallef Żejtun 18 Beland – Dir. Ang. Mifsud. Żebbuġ 20 San Filippo – Dir. Gioac. Galea. 23 L'Alleanza – Dir. Costant Fenech. Żurrieq 26 Il Cavaliere – Dir. Carm. Zamit (miktub hekk minn Castagna) Ħamrun 27 San Giuseppe –Dir. Carm. Doneo. Siġġiewi 30 La Nicolina – Dir. Ruggiero Carabott. Kazin Leone, Rabat Għawdex Castagna wara din il-lista jikteb li f' xi postijiet imsemmija id-diretturi kienu inbidlu. Minn din il-lista wkoll nistgħu nindunaw li xi wħud mill-għaqdiet tal-Banda li kienu jeżistu fi żmien Castagna għadhom magħna sal-lum, oħrajn spiċċaw għal kollox u oħrajn inbidlilhom isimhom imma għadhom jeżistu. La qegħdin insemmu l-ismijiet tal-baned nixtieq naqsam magħkom dak li qaluli żewġ anzjani mill-Birgu waqt waħda mill-ħafna diskursati li kellna. Qaluli li l-ismijiet tal-għaqdiet jirriflettu wkoll it-tendenza politika tal-belt jew raħal. Il-Mizzjani, jew aħjar is-segwaċi tal-Partit Nazzjonalista kienu jiffavorixxu l-Italja u għalhekk isem ta' għadqa bl-ilsien Taljan kien juri li l-maġġoranza fil-belt jew raħal kienu Nazzjonalisti. Aktar tard l-iStricklandjani kienu jappoġġjaw lill-Ingilterra u għalhekk jekk isem ta' għaqda kien bl-Ingliz kien ifisser li l-maġġoranza kienet tappoġġja lill-partit Kostituzzjonali. Ma rridux naħsbu bil-mentalità politika tal-lum. Jekk xejn l-ewwel differenza hija li dak iż-żmien Malta kienet kolonja u mhux stat sovran. F'dak iż-żmien, jiġifieri lejn tmiem is-seklu dsatax konna nsibu l-Partit Riformista taħt it-tmexija ta' Sigismondo Savona u l-Partit Anti-Riformista mmexxi minn Fortunato Mizzi, liema partit aktar tard beda jissejjaħ Partito Nazionale, illum il-Partit Nazzjonalista. Nikkwota dak li qal Remiġ Sacco fil-ktieb tiegħu L-Elezzjonijiet Ġenerali , (K.K.M. 1986, p.52) <<S'issa kellna numru ta' assoċjazzjonijiet, għaqdiet, eċċetral li forsi kont tista' ssejħilhom partiti politiċi, iżda ħafna kienu jsibuhom jew jattribwulhom l-isem tal-mexxej, bħal ngħidu aħna Panzavecchjani, Mizzjani, Savonjani eċċ. [...] Għalhekk kien hemm ir-Riformisti, Anti-Riformisti, estremi jew moderati, il-firda fost il-Maltinbejn Imperjalisti u pro-Taljani bdiet iżżid id-doża minn hawn 'il quddiem , u dawn l-elementi baqgħu jiddominaw ix-xena politika Maltija sa qabel l-aħħar gwerra dinjija>>. Intant inħallu fil-ġenb il-politika u l-partiti. Naraw li fil-Belt Valletta l-każini li għadna nsibu llum, minbarra l-Każin Malti, kienu jisimhom Filarmonica Nazionale La Vallette u La Vincitrice. Din tal-aħħar biddlet isimha fi Prince of Wales Own u aktar tard f' King's Own. B' Hekk naraw il-qasma politika fil-Belt Valletta. Mhux l-istess nistgħu ngħidu għall-Birgu. Hawn il-Banda La Vincitrice saret id-Duke of York u meta l-Beltin ċedew l-isem ta' Prince of Wales wirtuh huma. Il-banda l-oħra tal-Birgu kienet iġġib l-isem ta' Duke of Edinbugh. Dan juri li l-Birgu kien favur il-Gran Brittanja. Mhux l-istess l-Isla. Hawn il-maġġoranza kienet Nazzjonalista u l-istess ħaġa Bormla. Xjuħ Bormliżi jsostnu li aktar milli Nazzjonalisti, l-antenati tagħhom kienu Grossisti, jiġifieri jsegwu lil Carmelo Mifsud Bonnici, magħruf bħala l-Gross. Imma dan li qed insemmu issa huwa aktar tard minn żmien it-twaqqif tal-ewwel każini. Kazin tal-Banda fil-Birgu Ta' interess partikolari għalina huwa l-isem tal-banda San Giorgio li Castagna jsemmi f' Ħal Qormi. Meta wieħed jiftakar li l-ktieb li qegħdin nieħdu t-tagħrif minnu kien maħruġ fl-1890 jista' jiġi f' diffikultà x' ħin jiftakar li l-Banda San Ġorġ Martri iġġib is-sena 1893 bħala s-sena tat-twaqqif tagħha. Nieħdu kelma b' kelma dak li nsibu fis-Sit elettroniku tal-Banda San Ġorġ Martri sabiex nifhmu dan il-punt: << Fl-eqqel tal-kwistjoni politiko-religjuza dwar il-legati taż-żwieġ, Mons S. Chircop, nhar it-8 ta'Ottubru (1893) kien għamel meeting ġewwa Ħal Qormi. Il-banda Pinto ma appoġjatx dan il-meeting anzi xi partitarji tagħha issuttaw u ppruvaw itellfu lil dan il-kelliem. Dan wassal għal diżgwid fi ħdan is-soċjetà Pinto, diżgwid li wassal sabiex numru ta' bandisti fosthom Nikola Montebello u Ġorġ Zarb (eks president u surmast tal-banda Pinto) jħallu l-każin Pinto u jingħaqdu maċ- , każin li kien diġa stabbilit u li aktarx hu l-istess każin li twaqqaf fl-1872. Fiċ- dawn il-bandisti waqqfu banda ġdida bl-isem ta' Società Filarmonika San Giorgio . Din il-banda l-gdida tat l-ewwel programm tagħha nhar it-8 ta' Jannar 1894. Il-banda kienet taħt id-direzzjoni tas-Surmastrijiet Guzeppi Portelli u Giorgio Zarb.>> Dan ifisser sewwa għaliex l-ebda każin Qormi ma kien imsemmi fil-ktieb ta' Castagna tas-sena 1865 u jissemmew tnejn f' dak tal-1890. Biex inkomplu niċċaraw id-diskors tagħna ngħidu li xi anzjani Qormin li llum ma għadhomx magħna kienu jsemmu l-fatt tal-firdiet bejn il-baned Qriema kien jidher anke mil-laqmijiet tal-baned. Il-każin San Giorgio kien magħruf bħala "Taz-zokk". Dan il-każin li kellu s-sede tiegħu fi pjazza San Franġisk, kien magħruf ukoll bħala tal-orkestra. Il-Banda Pinto kellha l-laqam "Tal-Qalba", laqam li għadu mal-istess banda. Jingħad li kienu jgħidu li ta'San Giorgio huma zokk imma ta' Pinto huma l-qalba taz-zokk. Meta ġiet iffurrmata uffiċċjalment l-Għaqda tal-Mużika San Ġorġ Martri ġiet imlaqqma bħala "Tal-werqa" sabiex ikun mifhum li l-werqa ħarġet miz-zokk. Forsi dak iż-zmien il-laqmijiet kienu jingħataw b' disprezz, forsi xi wħud kienu jridu jgħidu li kieku ma kienx hemm iz-zokk ma kienitx tinbet il-werqa u li z-zokk għandu l-qalba li jgħijjixha! Illum storja oħra, illum il-laqam tal-banda aktarx jagħti identità. Ejjew inkomplu naraw x' kiteb Castagna dwar dawn l-ewwel każini f' Malta. L-ewwel banda nazzjonali saret f' Ħaż Żebbuġ mit-tant imsemmi Vallettan Mastru Indrì Borg fl-1860. Dan kien il-bidu ta' kemm baned saru u li għad isiru. Sitt xhur wara, l-istess Indrì ifforma t-tieni banda fir-Rabat tal-Imdina, u l-Band Master Galea (is-Surmast li semmejna) rama it-tielet f'Ħaż Żebbuġ ukoll. Fiż-Żejtun, li sa mis-sena 1837 kienet teżisti orkestra, diretta mid-dilettant Sign. Grazio Diacono, dana ifforma r-raba' banda (1862) u hekk issa f'raħal u issa f'ieħor, l-abitanti tal-kampanja tagħna ħadu żvilupp liema bħalu. L-ibliet damu ftit ma qabdu din ir-rikreazjoni, infatti bilkemm fl-1874 saret l-ewwel banda li ssemmiet "La Stella". Il-promutur u d-direttur tagħha kien il-ġuvni Giuseppe Borg, bin l-imsemmi Surmast Indrì. Sena wara il-professur tal-vjolin Sign. Luigi Carabott ifforma l-banda l-oħra li ssemmiet "La Vallette" Castagna jtemm il-parti tal-ktieb tiegħu dwar il-każini tal-banda billi jagħtina x' nifhmu li l-flus kienu dejjem problema sabiex tmexxi għaqda mużikali. Mingħajr ma jsemmi l-problema finanzjarja l-awtur jgħid li : Daż-żmien, il-gvern jikkonċedi tnejn u ħamsin tombla lil dawn il-baned biex bi flushom ipattu l-ispejjes li jkollhom. Illum, aħna li twelidna lejlet it-tielet millenju bilkemm nimmaġinaw kif kien pajjiżna daqs mija u ħamsin sena ilu jew ftit aktar. Nimmaġinaw li dak li għandha kien minn dejjem, imma kull ma għandna kien xi darba maħluq, bħalma kienu maħluqin l-għaqdiet u l-soċjetajiet u l-każini tal-banda. Grazzi għal kitbiet ta' storiċi bħal Castagna nistgħu nibnu l-istorja ta' pajjiżna, tar-raħal tagħna, tal-għaqdiet tagħna u fl-aħħar mill-aħħar l-istorja tagħna stess. Kitba fil-programm tal-Festa San Ġorġ Qormi - Kumitat Festi Esterni 2013
Ħarsa lejn l-ambjent tal-għaqdiet u każini fit-tieni nofs tas-seklu XIX.