Tridu taraw wiċċi l-ewwel darba li smajt bil- Kantilena ta' Pietru Caxaru. Stagħġibt mhux biss quddiem il-fatt li hi l-eqdem poeżija bil-Malti iżda għall-mod kif inkitbet, kif u fejn instabet, il-livelli lingwistiċi, letterarji, filosofiċi u l-bqija li ġiet interpretata bihom, hi l-eku ta' poeżija orali li tlifna ħafna mill-kultura tagħha, il-ħsejjes li ntilfu minnha u tant ħwejjeġ oħra. Nhar il-Ħamis 4 ta' Lulju tajt is-sehem periferjali tiegħi waqt is-serata "Il-Kantilena – Ir-restawr tal-volum" – grazzi għal Joe Borg. U tistgħu timmaġinaw x'kienet ir-reazzjoni tiegħi. Ħajr lil Dr Joan Abela għar-ritratt Għad illi bħalissa impenjata wisq, ma stajtx inħalli din is-serata tgħaddi hekk, qisu xejn mhu xejn. Il-jum ta' qabel, morna nħejju għaliha u kelli l-privileġġ li nara l-manuskritt oriġinali li fih hemm miktuba l-Kantilena. Mhux biċ-ċajt, ħassejtni qisni qed niltaqa' ma' bniedem li kont ili s-snin biex niltaqa' miegħu. Hi xi ħaġa imprezzabbli tassew għal min japprezza mhux biss il-Malti jew il-letteratura imma l-wirt tagħna bħala Maltin, Mediterranji u Ewropej. Is-serata li saret il-Palazz Verdala u li kienet imtellgħa mill-Akkademja tal-Malti u l-Kunsill għar-Riżorsi tal-Arkivju Notarili taħt il-Patronċinju tal-E.T. il-President George Abela, kienet differenti għall-aħħar. Kienet imżewqa b'aspetti interessanti ferm li ħafna minnhom qatt ma kont smajt dwarhom. Ngħidu aħna Dr Joan Abela tkellmet dwar il-ġid tal-Arkivju Notarili; ġawhra tassew li tieħu gost tisma' li hemm nies bħalha li bil-ftit riżorsi li għandhom qed jikkultivawha. Fl-istess waqt il-bżonn mhux biss ekonomiku iżda wkoll volontarju hu kontinwu. Imbagħad, ħadt gost wisq nisma' lil Dr Theresa Zammit Lupi; bniedma kulturali u ggalbata immens li spejgat pass pass x'kien il-proċess li bih irrestawrat il-manuskritt. Dak il-ħin stajt tisma' labra taqa'... kulħadd kien iffukat jisma' dwar dan il-proċess interessantissimu li mhux ħobż għal snien kulħadd. M'għandniex xi ngħidu, Olvin Vella, tkellem b'passjoni fuq il-Kantilena u l-kultura sħiħa marbuta magħha filwaqt li ta spunti interessanti ferm dwar il-ħsejjes li jinsabu fiha; ħsejjes li għadd ġmielu minnhom tlifniehom iżda li ħadu l-ħajja dakinhar stess b'verżjoni ta' qari eċċellenti mill-Prof. Martin Zammit, bniedem li bħal Olvin, qatt ma nixba' nisimgħu jitkellem u jaqra, fost l-oħrajn il-Kantilena. Is-serata kienet imżewqa wkoll bil-melodiji ta' Ruben Zahra li daqq iż-żaqq, il-flejguta u ż-żummara u Yuri Charyguine li daqq l-accordion. U mhux talli semmgħulna melodiji mill-isbaħ; talli Zahra tana tagħrif interessanti dwar il-kultura u l-istrumenti nfushom. Lil Zahra kont diġà smajtu waqt L-Għanafest 2013 , u xejn ma ddispjaċieni li kelli x-xorti nerġa' nisimgħu waqt is-serata. Ftit tas-snin ilu kont ktibt dawn in-notamenti dwarha: Wara snin sħaħ ta' nixfa kellha tkun il-Kantilena l-għajn tat-tagħrif il-ġdid. Din l-għanja medjevali swiet ta' ġid kbir kemm fil-qasam lingwistiku kif ukoll f'dak storiku u letterarju. Għal ħafna snin "Mejju ġie bil-Ward u Żahar" kienet meqjusa bħala l-eqdem poeżija Maltija sakemm Patri Mikiel Fsadni u l-Professur Godfrey Wettinger sabu din l-għanja fuq wara tal-Atti Notarili ta' Brandanu Caxaru. Dan Brandanu iżda kiteb li din l-għanja ġiet minsuġa minn qaribu Pietru Caxaru snin qabel, mela madwar is-sena 1450. Brandanu niżżilha kif ftakarha. Fid-daħla għall-Kantilena, Brandanu Caxaru jiddeskrivi lil Pietru Caxaru bħala "filosfu, poeta u oratur". Xhieda tal-ħila poetika tiegħu għandna din l-għanja biss. Pietru Caxaru kien bniedem impenjat ferm fil-ħajja pubblika. Għad li kien imleħħaq bħala nutar hemm mnejn li qatt ma prattika xogħlu għax ma nstabu ebda dokumenti notarili tiegħu. Aktar tard leħaq imħallef ta' Malti u imħallef tal-qrati tal-Gvern u tal-Isqof. Ħadem ta' ġurat u kien ukoll nutar jew segretarju tal-Ġemgħa (il-Kunsill tal-Imdina) fejn kien joqgħod hu stess. B'ħarsa ħafifa lejn il-pożizzjonijiet li kien jokkupa wieħed jinnota li Caxaru ma kienx ħafi. Kien tħajjar jiżżewweġ lil Francha de Biglera iżda ħuha l-Kanonku ħassar dan iż-żwieġ bl-iskuża li bejniethom hemm affinià spiritwali (għax missier Pietru Caxaru kien qagħad parrinu ta' Francha de Biglera). Minkejja li l-Isqof qatgħaha li ż-żwieġ jista' jseħħ, dawn it-tnejn baqgħu ma żżewġux u aktarx li Piteru baqa' għażeb. Din l-idea ta' falliment fil-ħajja ta' Caxaru tagħtina xrara dawl fuq l-idea tal-poeżija għalkemm fl-aħħar it-tema minn waħda ta' falliment issir waħda ta' tama. Għandu mnejn kien dan li ħajjar lil Brandanu Caxaru jerġa' jiktibha: il-poeżija mlietu bil-ferħ jew minħabba l-ħsieb tal-poeżija nnifisha jew għax ftakar fil-ħila poetika ta' qaribu. Brandanu Caxaru kien qassis mill-Imdina. Minbarra li kien jipprattika ta' nutar kien ukoll konservatur tal-atti notraili ta' bużnannuh u nannuh. Ġie mixli darbtejn –fl-1546 u fl-1563- għax kien iħaddan ideat Luterani iżda wara li ngħatawlu l-pieni, kollox reġa' lura għan-normal. Għad ili l-għanja ta' Pietru Caxaru hi l-eqdem kitba bil-Malti nafu li l-Maltin diġà kellhom l-ilsien tagħhom li jaqtagħhom għalihom. Kif jidher minn stqarrija tat-tabib Ġ. D. Mangion il-kotra setgħet titkellem u tifhem biss bil-Malti. Il-Papa Pawlu III reġa' ikkonferma dan filwaqt li ddeskriva lill-Malti bħala 'lingua Africana'. Oħrajn iddeskrivewh bħala 'lingua arabica', 'lingua materna', 'lingua moresca', lingwa maltensi' u 'lingua melitea'. Il-fatt li Pietru Caxaru kien nutar jissuġġerilna li seta' uża lingwaġġ mirqum li ma jitkellimx bih il-poplu. Dan kollu jiġi msaħħaħ mill-fatt li kien mill-Imdina. Mela Pietru kien jitkellem tip ta' Malti partikolari. Minkejja kollox, l-aktar ammont ta' kliem f'din il-poeżija ġej mill-Għarbi. Għad illi jidhru xi influwenza mill-Isqalli, il-Malti wżat jidher illi kien għadu viċin ħafna tal-Għarbi. Fuq kollox, il-Kantilena tibqa' l-ewwel test komplut b'Malti Medjevali. Imporanti li s-siwi lingwistiku tal-Kantilena nqabbluh max-xogħlijiet li ġew wara biex naprezzaw dejjem iktar dak li jagħmel lil din l-għanja unika. Kull konklużjoni, ma tistax tkun mezz li bih niġġeneralizzaw dwar il-Malti Medjevali. Iżda jibqa' l-fatt li s-sebja tagħha ħaditna lura 200 fl-istorja ta' lsienna u meta wieħed iqis in-nixfa ta' xogħol simili, 200 sena jiswew mitqlu deheb. Togħġobni wisq dil-kantilena... indunajtu!? Għalhekk il-qoxra tal-mowbajl hija l-Kantilena stess. X'tistenna? U forsi xi darba, żewġ ħolmiet oħra li nara; Tatwaġġ fuq dahar bil-vers tat-tama: "U hekk waqgħet hi, imrammti! u erġa' ibniha!" isiru realtà. U nota tal-aħħar ta' veru. Ix-xogħol tar-restawr iġġennint fuqu, imma ngħiduha kif inhi, jien tikka mferfxa għal dak ix-xogħol u aktarx nispiċċa nagħmel xi ħaġa hekk... Sa ma nerġa' nħażżeż, sibu ċans u l-Kantilena isimgħuha kantata wkoll! Imrobbija f'raħal li fis-seklu 21 għad għandu x-xjuħ miġburin qaqoċċa fuq iz-zuntier u l-bejjiegħa jgħajtu f'nofs tat-triq. Pass 'il bogħod mill-pjazza, ir-raħal bħal donnu jinbidel, jieħu xejra oħra. Ix-xiħ bil-qmis iċċangjata u wiċċu mimli tikmix jinbidel f'salesman b'xagħru ġġeljat. Fil-qalba ta' dan kollu- jien prodott taż-żewġ estremi. Nofs ras, kultant. Kultant ras sħiħa. Kaxxa ġenn. Nofs kaxxa ġenn. In-nofs l-ieħor, mimli kuluri. Sploduti. Bla nifs. Jew bi ftit. Basta jservini biex nasal sat-tmiem. Ħajti mimlija daqs bajda. Anzi aktar. Ħafna aktar minn bajda. Għax dik nofsha kolesterol u n-nofs l-ieħor bla togħma. U ġejja mill-annimali. U jien ftit iktar minn veġetarjana. Spazjata...il-kelma fuq fommi. Kultant tiżloqli bla ma naf u kultant insibni naħseb u naħseb u naħseb biex insibha. Persuna tal-mija fil-mija. Kultant, kważi. Jew sew jew xejn. Mix-xejn, noħloq. Quddiem il-ħolqien, nixxejjen.
il-kantilena