Grazzi għall Joseph Farruġia Kif wieħed jgħżel il-basal biex iħawwel għal bont (żerriegħa), Fejn iħawwel u kif u x'għandu jagħmel biex jindukrah . Mela l-ewwel ħaġa hija l-għażla ta' basal li trid iż-żerriegħa minnu . Jekk tridu basal li ma jaħraqx u li anki fit-tisjir ikun ħelu mela l-għażla għanda tkun mill-abjad. Mhuwiex komuni imma jintuża ħafna meta jkun aħdar . niexef ma nirrakomandax li iżżommuħ fit-tul għax ma' jżommx u jibda jitħassar. Hemm l-aħmar , il-vjola skur li jżomm fit-tul u hemm ukoll isfar li jżomm għal ftit ukoll. Fattur importanti huwa il-post fejn jintrefa li jrid ikun xott u arjuż . Basla għall-bont trid tagħżel u l-ahjar basla ghat-taħwil huwa dak tal- forma langasija ( lanqasa) biex in-nisel jibqa ta' forma sabiħa u ta' quddiem nies. jekk tgħażlu basal ċatt qisu mgħaffeġ dak ikompli jiċċattja u jekk tħawlu basal twil u irqieq dak ikompli jirqaq . It-taħwil irid isir mit-tieni ġimgħa ta' Diċembru sa nofs Jannar idejalment u l-għażla tal-post importanti wkoll , anzi ħafna ! Sibu ħajt kenni li huwa xemxi ħafna u wara' li għażiltu dak li sejrin tħawlu għamlu naqra ta' ħofra daqs ponn u għodsu il-basla li il-quċċata tagħha tibqa' tidher fil-wiċċ. l-ahjar qies bħala bogħod huwa ta' żewġ piedi (60cm) minn waħda għall l-oħra u pied (30cm)il barra minn mal-ħajt ħalli ma jifgawx lil xulxin meta jiffullaw bil- weraq . tajjeb li tbegħdu minħabba mard tal-moffa li jattakkaħ. Hawn min ma jkunx irid ibixx imma jekk m'intomx lesti li tbixxuħ minhabba il-moffa tistaw ma tħawlu xejn mal l-ewwel , jattakka kemm il weraq u kemm il bsaten tal bont , jinkiser il bastun ma l-ewwel nifs ta riħ u addiju ix-xogħol. Meta il-basal ikun komdu fil-post joħroġ diversi bsaten tal-bont , ġieli sa anki seba jew tmienja minn basla waħda , għalhekk importanti li jkun imbiegħed ħalli jibqa arjuż u jitnaqqas il mard. Meta jgħqqad il bont u timla iż-żerriegħa tinduna li jkun wasal għax iż-żerriegħa tkun kważi ser taqa weħidha mill-bont , aqtaw il-bont ezatt minn taħta u komplu nixfuha fil-filoxx ħalli iż-żerreigħa li-taqa' ma' tintilifx. Farku il bont niexef b'idejkhom , għorku u għarblu il-frakk, derruh fir-riħ li ma' jkunx qawwi bosta . Meta jasal iż-żmien tal-ħammiela tal- basal trid tipprepara iż-żerriegħa biex tintagħżel dik mimlija minn dik vojta itfaw iż-żerriegħa f'barmil ilma , dik li tgħereq tkun tajba għax mimlija u dik tal-wiċċ saffuha u armuha għax vojta. Il-ħmiemel għax-xitel isiru ghall-aħħar t'Awissu sa l-aħħar ta' Settembru fejn naraw li Settembru hu l-aħjar. Il ħasla taż-żerriegħa għamluha biss meta sejrin tagħmlu il-ħmiemel għax xitel u mhux qabel ħalli tnaqsu ir-riskju li timmoffa iż-żerriegħa 1. Għaliex sejra iddum ma tinbet meta is-sena l-oħra ħarġet f'erbgħa ġimgħat? T- jista jkun minħabba il ksieħ, bidilt il varjeta allura tkun għażżiena , l-art kiesha (minghajr demel). L-art mifquha bl-ilma (tajn) jew bil kontra l-art xotta hafna. 2. Għaliex tiela mħarbta, fejn telat f'erbgha gimghat telat u fejn wara xahar u nofs ghada tiela. T- it-tqattieħ jagħmel differenza, ma jkunx unit. L-art ma jkolliex umdita ugwali kullimkien. Jaf tkun tħasret. 3. Għaliex baqat sewda wara li ħarġet u baqat hekk anki x'hin ħarġet erbgħa jew ħames werqiet. T- Hemm hafna demel fil ħamrija, ingħata wisq nutrat u l-art inħarqet. Nuqqas kbir ta ilma fil ħamrija 4. Qed tinnota li il faxxina safra iż-żejjed u għanda xi vini skuri fil weraq (pero mhux mard) T- Nuqqas ta sustanzi, ghatu demel artificjali billi ixxerdu u saqqu mal l-ewwel (30 minuta) jew Foliar fertiliser, jew ferxi in nutrat fir raddi u imburgaw . Twadbux fuq il weraq ghax tagħmlu il ħsara !! Jew tistaw tgħatu demel naturali sterilizzat , jinxtara bil borża kbira. 5. Qed taraw it-tbajja fuq il weraq u qed tissuspettaw li mard . Aktarx hekk ikun! T- Jekk tifmu x'inhi il marda , ilqaw jew ikkuraw jekk ma tafux Fitxu l-għajnuna billi tieħdu kampjun tal-weraq għand bniedem tal-mistier u iddumux, ċertu mard f'24 siegħa jimpesta għalqa u tal-madwar! 6. Jekk taraw li għaż-zmien li għanda ma kibritx u qed tinkwetaw. T– Tinfaxxawx raskhom mall-ewwel, ċertu varjetajiet izommu baxxi minnhom , anki il kulur tal-weraq ivarja minn varjeta ghall l-oħra. Ħudu parir !! Għamlu riċerka fuq Google bl-isem tal-varjeta tiegħek u iftħu moħkom u itagħlmu. 7. Meta u kemm l-aħjar li nsaqqu. T– l-aħjar li nsaqqu u ta ́ darba fil ġimgħa , il patata m'għandiex għalfejn nifqawha bl-ilma . Tħobb ħafna l-imxarrab fuq il weraq ,għalkem id-drip tajjeb ħafna u ekonomiku. Bejn 30 u 45 minuta huma biżżejjed , jekk taqbżu xi waħda minħabba li għamlet ix-xita araw li tkun tkejlet imqar 15mm ta xita , inqas minn hekk xorta saqqu. 8. X'ghadu wiehed jaghmel biex jiprepara l-art qabel iz-zrieh ? T– Jekk tistaw u ghandkom fond ta hamrija l-ahjar taqalawha bis-sikka, pero oqghodu attenti jekk it- trab qasir ma taqalawx it-terrapien ta taht , fil kas uzaw ir-romblu u nizluh fl-aktar fond . 9. x'inhu l-aħjar demel li nista nuża biex ikolli wiċċ sabiħ. T– L-aħjar demel huwa dejjem tal annimali , tal baqar darba kull sentejn bi truck kull tomna, tat-tiġieġ tistaw tagħtu darba fis sena b'ammonti żgħar għax b'saħtu, tal fniek ,nagħaġ , mogħoż etc huwa mill l-aqwa , tal ħamiem jitqies bl-istess doża bħall tat tiġieġ. Demel artifiċjali huwa tajjeb ħafna , tibdew bi 12-12-17 +te flok id-demel , hemm is-slow release li jitferrex qabel ma tinbet jew wara fir raddi u jservi sa l–ahhar u l-abjad (qisu melh) l-ahjar jinghata u jissaqqa il wicc mal l-ewwel. 10. Qed tinnota li kull sena qed ikollok hafna patata ħadra meta tigi biex taqlahha. Għaliex ? T- Apparti li il ħadra hija velenuża għal konsum il patata tiħdar għax il bidu kien hażin. ! Ix-xoghol irid isir tajjeb mill bidu , iż-żerriegħa ġiet miżruha wisq fil wiċċ. Tridu issibu sistema ta ́ sikka li tfannad kemm tistaw jekk tizirghu bil muturi iz-zghar. Trid tkun minimu ta 7 pulzieri taht l-art!! Min jizra bil magna mhix problema għax setting imur fin nofs. Imburġaw kemm tistaw trab fuqha għax tridu tikkalkulaw li għandha erbgħa xhur fit trab u kull darba li taghmel ix-xita , kull darba li jagħmel rih qawwi , meta tidħol tbixx etc , kull darba li jiġri dan it-trab dejjem jinża u il frott jibda jeħxien u jinkixef. 11.Kif qed ikolli patata qishom dawk li ngħidulhom pupi? T- Il problema ġejja mill ilma . Ma nħaltux il mard ma din il ħaġa għax huma totalment differenti . Din li il patata tigi qisa pupa b'hafna irjus hija problema li ġiet min nuqqas ta maniġjar ta' ilma tas saqa . U tista tiġi evitata sempliċjalment billi taqbdu sistema ta saqa' regolari ta darba fil ġimgħa . Tiegħi hija ta' bejn 30 minuta u 45 minuta fil ġimgħa jekk nista dejjem inżomm l-istess ġurnata ħlief jekk tagħmel aktar minn 15mm ta xita ,pero il ġimgħa ta' wara xorta nerġa nibda insaqqi. Il patata meta jiġrila hekk jissejjah "Regrowth " jiġifieri tkunu waqaftu issaqqu għal xi żmien umbaghad ifettillek tmur twadbilha l-ilma , jekk is-siġra tkun għada ħadra sejra terġa tipprova tħaxxen il frott u toħroġ dawk l-irjus minn ġol għajn. 12. Qed ikolli patata xpakkata u bla forma u bil felul . Għaliex? T- MARD !! Hawn żewġ tipi ta' mard li qed ikidilna it-trab hawn Malta , ovja fost mard ieħor . Għandna dik li tissejjaħ "Ryzoctonia " li meta tkun akuta (gravi ) il patata l-anqas għajn ma jkolla u għar minn hekk ġieli tinqala il patata bla forma. Ftit li xejn hawn ħamrija f'Malta li mhix minsusa b'din il marda . Meta tkun għada fil bidu tagħha jkun jidru qishom tikek suwed bħal ħmieġ tad dubbien, marda superfiċjali u ma tagħmilx ħsara lil frotta, pero meta tigrava il frott ma jkunx ta quddiem nies. Hawn min jahseb li bid demel !! Sejrin zball !! Umbagħad hawn il marda tal felul li tissejjaħ "Powdery Scab" li hija agħar minn ta qabilha , il frotta titlef il forma kompletament u ġieli tinfaqa . Kura hawn sa ċertu punt pero tridu tmorru u issaqsu fuqa. Il mard qiegħed fit trab issa u ġie minn barra . Naraw kif inżommuha milli tagħmel aktar ħsara. 13. Għandek xi dubju jekk għadux it-tajn jew le biex tiżra? T- Jekk għandek dubju taqbadtx u tmur tiżra , jekk għamlet i-xita fil jiem ta qabel aktarx it-tajn, dejjem aħjar li tħalli erbgħa jew ħames t'ijiem terwieħ u tmur u tiftaħa ħalli titrewwaħ aktar u tmur l-għada tiżra ħalli il ħamrija tkun ftit xotta. 14. Tajjeb li tiżra fit fajn jew fix xott ħafna? T- L-ebda waħda minnhom m'huma tajbin . Fit tajn nassigurakhom li xogħol ħażin qed tagħmlu , apparti li iż-żerriegħa timrad u tinfaqa', l-art tifga u tibqa bla nifs , tinqaras il ħamrija u ħlief tub kbir u patata diformata ma jkolkomx. Kważi nipreferi fix-xott għax tiżra li jkollok tiżra u tista issaqqija u ix-xoggħol jigi tajjeb. L-art jekk jista jkun ikollha ammont ta umdita jkun aħjar għal wiċċ. 15. L-art qeda tixpakka ( tinqasam) u jidrhu xquq kbar u fondi ? T- Jekk il ħamrija qedin taraw li qeda tixpakka u jitrabbew xquq wesgħin u fodni jkun ifisser li il ħamrija ma baqalha l-ebda umdita u nixfet qoxqox . Malli taraw dawn is-sinjali ibdew saqqu mal l-ewwel u tħallux ħafna . Minhabba dawn ix-xquq ikolna ħafna patata ħadra , specjalmemt dawk li jizirghu bil muturi zgħar . L-ilma jgħin billi jdewweb il ħamrija u jerġaw jimtlew ix-xquq u jservi biex ma jinfethux xquq ġodda. 16. Nista nibqa insaqqi anki meta il patata tkun waslet biex tinqala'? T- Anzi nirrakomanda din il ħaġa! L-ilma huwa l-għadu tas-susa u tal- patata ħadra . Jekk tista taffordja li tibqa ixxarrab il faxxina u il-ħamrija tkunu qedin tbegħdu is-susa għax is-susa tibża mill l-ilma u tnaqsu l-użu tal-bexx għal kontra is-susa. Apparti li jekk il ħamrija tibqa mxarba sa kemm tinqala il patata jitnaqqas is-stress minn fuq il frott minħabb it-trab niexef. Inqas ibatu l-inġenji u jekk taqlahha b'idejk inqas tbagħti bil furkettun. 17. Meta taqa il ġlata tal kesħa (frost) x'nista nagħmel biex insalvaha ? T – Kważi m'hemm xejn x'wieħed jista jagħmel biex jeħles mill qerda tal kesħa meta tkun diġa waqet . Hawn min imur isaqqi hu hu jisbaħ imma dak kollu taħbit għalxejn. La tkun inħarqet ( swiedet) tkun diġa fil punt li ma terġax tiġi lura. Jekk tkun iffurtunat u kull ma tagħmillek hi li ixxawwatlek il weraqhekk tista tagħti xi Sulfat tal Amonja u issaqqi dak in nhar stess li tkun intmeset. Tista tgħida b'Foliar fertiliser , bexx tal weraq . Ċertu varjetajiet jifilħu għal ġlata imma waħdiet. Emnuni li minn kollox pruvajt f'ħajti u nassigurakhom li diffiċli biex teħlisha . 18.Meta jkolli tkissir mir riħ x'nista nagħmel biex insalvaha jew terġa tirranġa ? T- L-istess bħall meta teħodha il ġlata , is-siġra tieħu daqqa ta ħarta . Jekk ikun hemm tkissir ta weraq biss , dawk li aħna ngħidluhom qishom imsielet mhux daqshekk gravi u aktarx tirkupra bi ftit jew xejn għajnuna. Jekk jinkisru il qċaċet hemm għanda bżonn għajnuna serja b'xi sustanzi biex terġa tarmi mill għakkiesi . Jekk tqaċtet minn wiċċ il ħamrija l-uniku ċans li għandek biex terġa tirpilja hija minn minima sa xejn. Id-daqs ta meta inkisret jgħodd ħafna. Jekk kienet għada żgħira ħafna hemm ċans u skont il varjeta ukoll. 19. X'nista nagħmel biex nilqala mill l-irjieħ? T- Tista jekk għandkom ftit miżruha tagħmel ilquħ tal qasab biex tkisser is-saħħa tar-riħ , jekk għandek ħafna ovja mhux viabli allura f-dak il kas l-aħjar li sibt jiena hi li inħaxxen iz-zerriegħa tal-patata . Billi tħaxxen ikollok aktar għejjun minn fejn tnebbet u jitilgħu aktar friegħi , minn tlieta sa ergħa . B'hekk tkun iffullata meta tkun qrib , tgħalaq aktar malajr u jkolla il kenn ta xulxin . Ma jkunx jista jitla il ħaxix selvaġġ ukoll. 20. Meta nibda inbixx għal kontra il ħaxix u/jew għal mard? T- Ftit kontroversjali din , imma bħall ma dejjem ngħid il bexx mhuwiex bil fors imma bżonn! Għal kontra il ħaxix ma tantx ngħati parir li dawk li jiżirgħu ftit , anzi nghidilhom biex jaqbdu mgħazqa u jgħadduha bil mod u ma tiddejqux. Storja ohra għal dawk li jiżirgħaw l-għexieren jew mijiet . Tgħamel li ma tridx minħabba il kwantita' u il ħin. Għal mard tista tibda tbexx meta toħroġ kważi kollha mill l-art u terġa tinagħta oħra meta tkun kollha telat. Użaw bexx preventiv diment li ma jkunx hemm sinjali ta mard . Meta tkunu ċerti li għandkom xi tip ta mard użaw il bexx addattat. Jekk ma tafux x'inhu il mard aqtaw kampjun , itfawha f'borża u ħuduwha għal ispezjoni ta xi ħadd jifhem u akkordaw ghal bexx relatat . Dejjem imxu mal istruzjonijiet u ilbsu dak kollu li hemm bżonn għal protezzjoni u aħdmu bil galbu. 21. Qed ninnota li is-siġar baqaw żgħar għalkemm għanda iż-żmien. Għaliex? T – Bħal ma diġa semmejt li il varjeta tagħmel differenza . Ikolla "Dormancy period" itwal , igifieri ma tkunx bikrija , allura tkun ftit għażżiena biex tinbet. Ma tkunx tajba għal ksieħ u tkun trid temperaturi aktar sħan. Jista jkun il post fejn inżerat huwa miftuħ ħafna u kiesaħ , postijiet bħal dawk evitaw milli tiżirgħu f'Novembru jew Diċembru , ibdew iżirgħu mit tieni ġimgħa ta Jannar sa nofs Frar tajjeb. 22. Meta nimborġa (tiftaħ il flanni) xi skop hemm għal dan ix-xogħol? T- Tajjeb li wieħed jekk ikun galbu jew ikollu ċans jimborġa jew jiftah il flanni tal-patata. Jiswa ta ġid kbir , apparti li nkunu qedin nżidu il ħamrija mal ġnub tas-siġar allura innaqsu iċ-ċans ta ́ patata ħadra inkunu qedin intuha l-arja u anki xi nutrienti qrib is-siġra. Inkunu wkoll qedin nissudaw iz-zkuk biex jifilħu aktar għar riħ. 23. Meta l-aħjar żmien li nimborġa ( tiftah il flanni ) ? T- l-aħjar żmien hu meta tkun qatat ir-raddi sew . Tajjeb li tipprepara l-art ghal biex tiftaħ ir-raddi minn qabel. Dan nagħmluh meta naraw li il patata telat kollha u jkolla minimu ta ħames jew sitt werqiet. Narmaw romblu dejjaq fuq mutur tan naqa' u naħartu bejn ir-raddi . B'hekk rattabt l-art billi qtajt mat 8 cm ħamrija diġa . Hallu daqs ħmistax oħra u wara ir-romblu armaw is-sikka u tkunu qedin taħartu mill ġdid u timburġaw fl-istess ħin. Oqgħodu attenti li tarmaw romblu dejjaq ħalli ma taqtawx frott għax il patata tkun diġa biedet u xi varjetajiet ibidu il bogħod mill mamma. 24. Xi rrid noqgħod attent qabel ma niddeċiedi li niftaħ ir-raddi tal-patata ? T- Importanti li meta niddeċiedu li niftħu ir-raddi tal-patata li jkun għaddej ir-riħ jew żiffa sew . Dan importanti ħafna għax il ħamrija speċjalment dik ikkurata bis sustanzi jew demel naturali malli tiġi mċaqalqa terġa tisħon l-art. Araw x'temp sejjer jaghmel !! Jekk imbassar riħ ħafif u varju lejn il Majjistral, Tramuntana u jew il Grigal tmissu xejn speċjalment jekk mhux sejjer ikun riħ xejn! Is-sħana ta ́ l-art tibqa ħierġa matul il lejl u x'ħin tinżel it-temperatura tiffriża is-siġra , dik li ngħidula ġlata (frost) . Ħallu ix-xogħol għal meta jkun aħjar ħalli ma tgħalux. Jekk issibu diffikulta ħallulna messaġġ fil-kummenti jew fil grupp tal-facebook Artiklu fejn juri liema siġar huma protetti f'Malta u għandna nibżaw għalihom. Is-siġar li ġejjin huma b'hekk mħarsa fil-lokalitajiet kollha ta' Malta: ~ Żorba (Service Tree) -Spartium junceum ~ Il-Ġenista s-Safra (Spanish Broom) Tetraclinis articulata ~ L-Għargħar (Arar tree; Sandarac Gum Tree;Mediterranean Alerce;Barbary Arbor-Vitae) Vitex agnus-castus ~ L-Għadiba; Il-Virgi; Il-Bżar talPatrijiet; L-Għadbiera; IsSiġar tal-Virgi (Chaste Tree; Virgin Bush) Anagyris foetida ~ Il-Fula tal-Klieb (Bean Trefoil Tree; Mediterranean Stinkwood) Celtis australis ~ Il-Buglar jew iċ-Ċeltis (Nettle Tree) Fraxinus angustifolia ~ Il-Fraxxnu; is-Siġar talPaċenzja (Narrow-Leaved Ash) Lycium barbarum; Lycium europaeum; Lycium intricatum ;Lycium schweinfurthii ~ L-Għawseġ (Mediterranean Tea-Tree;Tea-Tree; Boxthorn; Southern Boxthorn) Fomm il-Lipp; Omm il-Epp; Paliurus spina-christi ~ Ix-Xewk tal-Kuruna; Ix-Xewk ta' Kristu (Christ's Thorn Tree) Phillyrea latifolia ~ L-Olivastru; il-Fillirja (Mock Privet; Jasmine Box) Phillyrea media ~ L-Olivastru; il-Fillirja (Mock Privet; Jasmine Box) Pistacia x saportae ~ Id-Deru l-Bagħal (Hybrid Mastic Tree) Trementina; Is-Siġar tal-Fosdoq; Iċ-Ċirasa Bagħlija; Iċ-Ċirasa sSelvaġġa Prunus spinosa ~ Il-Prajn tax-Xewk (Sloe; Blackthorn) Prunus x dasycarpa ~ Iż-Żabrikott (Black Apricot) Pyrus amygdaliformis ~ Il-Lanġas Selvaġġ (Almond-Leaved Pear) Pyrus pyraster ~ Il-Lanġas Bagħal; il-Lanġas Selvaġġ (Wild Pear) Quercus ilex ~ Il-Balluta; Is-Siġar tal-Ġandar (Holm Oak; Evergreen Oak) Rhamnus oleoides ~ Iż-Żiju (Lesser Buckthorn; OliveLeaved) Rhus coriaria ~ Ix-Xumakk tal-Konz (Common Sumach) Salix alba s.l. ~ Iż-Żafżafa; Iż-Żafżafa l-Kbira; Iż-Żafżafa l-Bajda (White Willow) Salix pedicellata ~ Iż-Żafżafa ż-Żgħira (Mediterranean Willow) Sorbus aucuparia ~ Iż-Żorba s-Selvaġġa (Rowan; Mountain Ash) L-ispeċi li ġe j jin huma protetti f'żona protetti, f'ODŻ, f'żoni ħodor, u enklavi naturali jew rurali/ħodor fiż-żona urbana (żona ta' żvilupp), jew fi spazji miftuħa pubbliċi u urbani: Iżda l-ispeċi mmarkati b'asterisk (*) huma protetti biss jekk selvaġġi. Iktar informazzjoni tistaw issibuha fis-sit: Grazzi lil Tony Farruġia tar-riċerka tar-ritratti. Bejn storja, xjenza u l-arti. Matul is-sekli, il-kultivazzjoni tas-siġar u pjanti kienet meqjusa bħala stat ta' faxxinu u l-persuna li tikkultiva kienet meqjusa li tippossedi għerf u rispett. L-Ortikultura ġejja mill-kelma Latina "hortus" li tfisser ġnien. Għaldaqstant hija l-arti u x-xjenza tal-kultivazzjoni u pjantazzjoni ta' siġar, pjanti u ħxejjex. Din tinkorpora fiha d-disinn tal-ġonna, restawr tal-pajsaġġ, afforestazzjoni, agrikoltura kif ukoll sostenibbilità nutrittiva tal-ħamrija. Jekk immorru vjaġġ lura lejn kulturi antiki nsibu li l-ortikultura hija prattikata sa eluf ta' snin ilu fil-Persja u l-Babilonja, f'ċiviltajiet li spuntaw f'żoni aridi tan-naħa t'isfel tal-Mediterran u l-Lvant Nofsani. Dawn investew ħafna sabiex iwasslu l-ilma fid-destinazzjoni mixtieqa sabiex ikunu jistgħu jippjanaw ġonna u meded imħaddra. Dan kien isir għall-pjaċir estetiku kif ukoll għar-rinfreskament u sopravivenza taċ-ċiviltà. Għaldaqstant it-tħaddir ġie assoċjat mal-lussu li nies ta' ċerta klassi setgħu iqisu li jippossedu ġonna kkultivati bħala stat ta' prestiġju. L-Ortikultura kienet tant ipprattikata fi żmien il-kultura Griega tant li r-Rumani ddakkru minnhom, mhux fl-allat biss! Fl-affreski intriganti li nsibu mpittra f'Pompei u siti Rumani jagħtuna stampa idillika tal-ġonna mħaddra fi btieħi tipiċi ta' domus romana b'dominanza ta' ċipress li kienet tissimbolizza s-siġra tal-memorja, fost pjanti indiġeni tal-Mediterran jiżvugaw f'oasi ta' ħdura ma' oħrajn eżotici li waslu minn kull rokna tal-imperu fosthom mill-Afrika ta' Fuq u l-Mesopotamja ma' tant merkanzija oħra prestiġjuża. Mal-kultura raffinata l-ortikultura ħadet forom aktar sofistikati għaliex it-tkabbir tal-pjanti beda jkun aktar xjentifiku u artistiku. Mill-affreski nistgħu nieħdu idea ċara kemm il-mod kif tħawwel is-siġar kien meqjus u studjat. Skont x'tip ta' forom u l-istaġunilità tagħhom kien fatturi primarju fejn is-siġar għandhom jitħawwlu u x'tip ta' pjanti jridu jitħawwlu skont il-kunsiderazzjoni tal-post, l-ilma disponibbli u anke l-ispazju. Anke siġar bdew jitħawlu b'ċerta gost li jagħtu l-viżitatur ċerta pjaċir barra dak li jipprovdu dell u frott bnin. Jekk intiru waħda bħall-għasfur u morru sat-Toskana nistgħu ninnotaw l-ortijiet taż-żebbug bil-formazzjoni sistematika tagħhom joffru stil kif anke d-dwieli tal-għeneb li jipprovdu prodott imma jagħtu wkoll stampa ċara tal-iżvilupp ortikulturista fiċ-ċiviltajiet ta' qabilna. In-nobbli kemm fir-rinaxximent u aktar tard fl-epoka barokka l-ortikultura qisuha bħala faxxinu, u kienu diversi ortikulturisti li kienu jippjanaw il-'grand tour' tagħhom biex jiġbru u jġorru żrieragħ minn artijiet imbegħda sabiex jiġu mkabbra u propogati fil-ġonna immensi li kienu jiġu mħawla madwar kastelli u palazzi mżejna b'għadd ta' ħitan ħadrana u labirinti misterjużi li joħduk f'xi ġnien sigriet bħal tal-ħrejjef. Ħafna kastelli nordiċi fejn il-klima kienet pjuttost kiesħa ħolqu 'orangeries' li kienu jikkonsistu f'serer dekorattivi fejn ikunu jistgħu jkabbru b'attenzjoni larinġ li hija frotta affaxxinanti kemm għall-kulur oranġjo sabiħ kif ukoll għat-togħma u l-fwieħa tagħha. Ħafna esperimenti ta' kultivazzjoni wasslu biex joħolqu ġonna b'siġar u pjanti miżbura b'forom u dehra artistika. Fis-skiet u l-ħemda tal-monasteri u l-kunventi l-ġonna nsibuhom fiċ-ċentru tal-kumpless imdawra b'sekwenza ta' arkati li jdawru l-bitħa u fiċ-ċentru kien jiġi pjantat ġnien kemm għall-fini sabiex jagħti atmosfera ta' mixtliet imħaddra li jinsabu barra l-kunvent fejn il-monaċi kienu restritti li joħorġu, imma anke għall-meditazzjoni spiritwali li għasafar u l-fwejjaħ ħerġin miż-żahar u l-ward jafu jelevawlek l-ispirtu tiegħek u jdewquk togħma ta' ġenna fl-art. L-Imperu Ingliż investa ħafna fl-ortikultura bħala simbolu ta' status u lussu. Kellu kolonji mal-isfera kollha tant li x-xemx dejjem iddiet fuq pajjiż tal-imperu u minn dawn il-kolonji ġabru kollezzjonijiet kbar ta' pjanti endemiċi biex jippjantawhom f'ġonna immensi. Infatti jekk nagħtu ftit ħarsa lejn il-kultura Ingliża, l-ortikultura nsibu li hija passjoni kbira sa' llum il-ġurnata tant li r-Royal Horticultural Society (fond 1804) għadha torganizza l-akbar wirja tal-ortikultura fid-dinja. F'Malta l-imperu ġab pjanti kif anke razez tal-palm sabiex jitħawlu fil-madwar tar-residenzi tagħhom bħal San Anton u dak li nsibu fil-bitħa ta' Prince Albert fil-palazz tal-Belt. Dan sabiex joħolqu dik id-dehra eżotika li wieħed kien jara f'artijiet imbegħda li jkunu żaru. Dana kollu juri kemm l-ortikultura kienet simbolu ta' status kulturali u ta' lussu li jagħti rispett lill-persuna li tkun pjantat u kkultivat il-ġnien jew l-'estate' tagħha. Fi żminijietna l-ortikultura għamlet żviluppi kbar fil-qasam xjentifiku. Ġew propogati pjanti li għal snin twal kienu mistura ġol-foresti kif ukoll inħolqu razez ġodda bi 'cross breeding' kif ukoll espansjoni ta' ġonna botaniċi li jagħtu esperjenzi uniċi lill-viżitatur. L-Ortikultura hija mezz kbir kif tagħmel qabża 'l quddiem ta' kif pajjiż jisbieħ u jagħmel żvilupp fil-qasam tad-disinn urban kif ukoll hija sors ta' għajxien għal eluf kbar ta' nies madwar il-globu, dan billi l-istudju xjentifiku qed ikun mezz kif jitkabbru pjanti u ħxejjex f'kundizzjonijiet ġodda li qabel ħadd ma kien jimmaġina. Bħalissa naraw balal tal-qamħ fl-għelieqi ta' ħafna bdiewa. Nixtieq naqsam magħkom ftit storja dwar il-qamħ. Ingliż: Wheat jew Corn Latin: Triticum vulgare Taljan: Grano Varjetajiet Hemm żewġ tipi ta' qamħ, dak 'nudo' u dak 'vestito'. Hemm 4 tipi ta' qamħ nudo. Il-Qamħ Artab jintuża l-aktar għall-produzzjoni tal-ħobż jew biskuttini u minn dan it-tip maż-żmien ġew żviluppati varjetajiet differenti adattati l-aktar għall-ħobż. Il-Qamħ Imgerbeb għandu livell aktar għoli ta' glutina u l-ħobż jiġi ismar mill-qamħ artab. Il-Qamħ Samm huwa dak iebes u aktar adattat għall-produzzjoni tal-għaġin. Għalkemm il-qamħ samm huwa nutrittiv ħafna, il-ħobż li jsir minnu huwa tqil, ismar u jinxef malajr. Qamħ ieħor huwa l-Qamħ Twil li huwa l-aktar adattat għall-għagin. Hemm 3 tipi ta' qamħ 'vestito' iżda dawn qatt ma kienu popolari f'pajjiżna. Il-klima u l-ħamrija tagħna jiffavorixxu aktar il-kultivazzjoni ta' qamħ iebes, il-qamħ 'grano giallo nostrale' u l-'grano rosso nostrale'. Il-qamħ Triticum aestivum jinżera' tard u jsir fir-rebbiegħa. Storja Iċ-ċereali, l-aktar it-tgħam (qamħ u xgħir), minn dejjem kienu jagħmlu parti importanti ħafna fl-agrikultura ta' pajjiżna għaliex għandhom bżonn klima moderata. Minbarra li l-qamħ jagħmel parti integrali tas-sistema tan-newba, il-qamħ huwa essenzjali fil-produzzjoni tal-ħobż iżda f'pajjiżna l-ħobż isir minn qamħ impurtat. Dan ifisser li l-qamħ jitkabbar bħala mgħalef biss u ż-żerriegħa li hija l-qamħa tinżamm biss biex terġa tinżera'. Fis-seklu erbatax kien hemm snin meta kien jikber biżżejjed qamħ u xgħir biex jiġi esportat. L-Università tal-Imdina li kienet isservi bħala gvern lokali mill-1397 kellha l-monopolju fuq l-importazzjoni tal-qamħ. Taħt il-Kavallieri ġie stabbilit fond għall-qamħ jew massa frumentaria. L-Università tal-Belt Valletta, kif saret magħrufa taħt il-kontroll tal-Kavallieri, kellha l-monopolju fuq l-importazzjoni tal-qamħ li kien jinbiegħ bi prezz fiss lit-taħħana għal- snin twal biex iżommu l-prezz stabbli. Il-ġurati tal-Università kienu jikkontrollaw ix-xiri tal-qamħ permezz ta' intrapriża kummerċjali, il-Monte Frumentario (Massa Frumentaria) li għaddiet f'idejn il-Franċiżi meta ħatfu l-gżejjer fl-1798. Il-flus li kellu l-Monte Frumentario spiċċaw intużaw għat-truppi Franċiżi. Meta l-Ingliżi ħadu f'idejhom il-pajjiż fl-1800, sabu ftit qamħ biex iservi għal tmint ijiem biss. Dawn reġgħu waqqfu l-Università, għamlu tajjeb għal xi djun, u bnew fosos għall-ħażna tal-qamħ. Qamħ jitqiegħed fil-fosos bl-għajnuna tal-grabja Wara l-miġja tal-Kavallieri fl-1530, il-popolazzjoni żdiedet ferm u l-qamħ beda jiġi impurtat l-aktar minn Sqallija. Il-Kavallieri kienu jippreferu ħobż abjad mill-ħobż ismar li kienu jagħmlu l-Maltin mit-taħlit tal-qamħ u x-xgħir. Kemm qabel il-miġja tal-Kavallieri kif ukoll waqt it-tmexxija tagħhom, l-ekonomija tal-gvern kienet tiddependi mhux ftit fuq it-taxxa tal-importazzjoni tal-qamħ. L-ordni kellha monopolju fuq il-qamħ u kienet tixtri l-qamħ biex tbiegħu għall-prezz stabbilit. L-Ingliżi li bdew imexxu 'l Malta mill-1800 baqgħu jużaw din is-sistema sal-1822 meta lliberalizzaw l-importazzjoni ta' dan il-prodott u l-Università ma baqgħatx teżisti. Wara din is-sena l-ammont ta' qamħ impurtat żdied sew u twaqqaf dipartiment tal-qamħ. L-istabbiltà fil-prezz tal-qamħ kien importanti wisq għall-poplu u meta l-Ingliżi għollew il-prezz tal-ħobż il-popolu rvilla fis-Sette Giugno tal-1919 u mietu xi Maltin. Dan l-episodju wassal għal ċaqliq politiku meta fl-1921 twaqqaf l-ewwel parlament Malti. Madankollu l-qamħ baqa' s-sors ewlieni ta' dħul għall-gvernijiet ta' wara sakemm iddaħħlet it-taxxa fuq id-dħul (Income Tax) fl-1948. Sa ftit snin wara t-tieni gwerra kien hawn min kien għadu juża l-qamħ li jiżra' f'pajjiżna biex jagħmel il-ħobż u kien hemm bżonn madwar tomna (kejl ta' qamħ) qamħ biex jinħmew 10 ħobżiet. Modd qamħ kien kejl ieħor li kien jintuża kemm għal medda art kif ukoll għall-qamħ. Fi żmien il-Gran Mastru Caraffa (1680-1690) inbniet Dar Annona viċin il-Knisja tal-Vitorja fil-Belt Valletta biex isservi ta' uffiċċju għall-kontroll tal-bejgħ tal-qamħ. Tabilħaqq nistgħu ngħidu li l-qamħ sawwar il-politika ta' pajjiżna. It-tilqim fil-biedja jfisser meta tgħaqqad żewġ pjanti jew siġar mill-istess familja ma' xulxin. Dan ifisser li tagħżel għerq li jkun b'saħħtu għall-mard biex tlaqqmu ma' fergħa li tipproduċi ħafna frott. Ġieli nlaqqmu meta ċertu siġar jiġu attakkati b'xi mard eżempju s-susa li jkun dgħajjef iz-zokk prinċipali. Allura li jiġri hu li nużaw bgħula b'saħħithom biex naqbżu l-parti li ddgħajfet bil-mard u nlaqqmu mal-parti b'saħħitha. Illum hawn diversi metodi ta' kif tlaqqam u kollha għandhom iż-żmien tagħhom meta jsiru. It-tilqim ilu jsir mill-bidu tal-biedja. Irridu nfakkru li avolja Malta ma teżistix din il-problema, barra minn hawn ma tlaqqamx minn siġar mixtrija, dan għax tkun qed tikser il-liġi billi jingħadd qisu serq lil min ħadem biex ħoloq dik it-tip ta' razza. Biex isir it-tilqim trid ftit għodda. Trid martell żgħir, sikkina tat-tilqim, tape tal-karti (masking tape), żebgħa tas-siġar, imqass taż-żabra u serraglu u jekk trid grafting tape ikun trasparenti qisu cling film. Niftakru li l-għodda trid tkun miżmuma nadifa u dejjem tiġi mnaddfa minn tilqima għal oħra bl-alkoħol jew bil-bleach. Niftakru li meta nlaqqmu ħafna drabi nużaw is-sikkina billi niġbdu lejna. Allura noqgħodu b'seba' għajnejn li ma nweġġgħux. Niftakru li l-għodda li qed nużaw jaqtgħu u bil-ponta. Meta naqtgħu biex inlaqqmu importanti li l-qatgħa tkun nadifa kemm jista' jkun u bla xfar. Allura importanti li l-għodda tkun taqta' billi insinnuha spiss. Jekk ħa tlaqqam l-ewwel darba, ta' parir li tipprova il-qatgħa fuq xi zkuk ħżiena ħalli trabbi naqra x-xeħta għall-bidu. Oqogħdu attenti minn xi zkuk li jkunu tat-tieni sena għax kapaċi jaħsdek xħin tmur taqtgħu bis-sikkina billi jkollu l-qoxra iebsa u tagħmel naqra saħħa żejda u tispiċċa tweġġa'. Hawn ħa nibdew insemmu d-diversi sistemi ta' tilqim, ma jfissirx li dejjem ħa jirnexxu jew li ma jeżistux metodi oħra. Ftakru li hemm ħafna fatturi biex tilqima taqbad, fosthom kemm tinqala' l-qoxra, kemm tkun isiġillajt il-ġrieħi sew u kemm ikun hemm kuntatt mit-tilqima għall-għerq. Hawn min ilaqqam biex ikollu tipi differenti ta' frott jew fjuri fuq siġra waħda. Tipo hawn min ikollu ħawħa tagħmel tliet varjetà ta' ħawħ fi żmien differenti. Jew hibiscus u roses b'ward differenti. It-Tilqim tal-kuruna L-ewwel metodu li ħa nsemmi hu t-tilqim tal-kuruna. Għall-frott tal-għadma jsir f'Jannar mentri għaż-żebbuġ isir f'Mejju. Meta nkunu ħa nlaqqmu, importanti li s-siġar li ħa nużaw ikunu imsoqqija sew. Hekk meta tipprova taqla' l-qoxra, din tinqala' waħedha bla problemi ta' xejn. L-ewwel pass huwa li taqta' kemm il-feles u s-siġra li ħa tlaqqam minnha. U fuq is-siġra li ser tlaqqam taqta' linja dritta ta' 5ċm. Il-feles importanti li jkollu ħxuna ta' lapes u mqar żewġ għajnejn (buds) minn fejn ser jarmi l-weraq. Wara li nkunu ċerti li l-qoxra tinqala' ħafif minn maz-zokk, inkunu nistgħu nibdew nirranġaw il-feles. Hawnekk noqogħdu attenti għax sejrin nużaw għodda taqta' biex nirranġaw it-tilqima. L-aħjar naqtgħu l-feles itwal ħalli jekk tieħu żball billi xxerraħ ħafna, tkun tista' tirranġaħ. Dejjem xerraħ daqs il-farrett li għamilt ġol-għerq, bejn wieħed u ieħor 5ċm twil. Ħaġa importanti oħra, it-tilqima xxerraħha miż-żewg naħat sa xħin issib il-qalba (heartwood) li tkun qisha vina ta' kulur differenti. Importanti li l-ilsien tal-feles ikun nadif mill-qoxra (bark). Fuq zkuk ta' inqas minn pulzier normalment inpoġġu tilqima waħda filwaqt fuq ħxuna ta' pulzier tlaqqam bi tnejn, waqt li fuq tlett pulzieri tlaqqam b'erbgħa ... maż-żmien, ix-xogħol jurik waħdu. Issa wara li nwaħħlu l-feles, intektkuh tnejn ħafif bil-martell kemm isib postu. Inkunu nistgħu norbtuh bit-tape tal-karti u nippruvaw nagħlqu kull xaqq fejn tista' taqa' ż-żebgħa tas-siġar u ttellef milli t-tilqima taqbad. Wara nħobb nagħti żewġ dawriet tape tas-siġar (trasparenti) u fl-aħħar niżbogħ kullimkien biż-żebgħa tas-siġar u anki r-ras tal-feles. Dan jippreveni li jinxef u jinbeżaq il-feles. It-Tilqim bil-feles Dan hu metodu antik ieħor fejn flok naqsmu l-qoxra u l-feles jeħel fit-tarf, hawn naqsmu z-zokk min-nofs u ndaħħlu l-feles fiz-zokk qoxra ma' qoxra. Mela naqsmu z-zokk minn nofsu b'sikkina u martell żgħir. U ninżlu madwar 3-4ċm. Inxerrħu l-feles bħat-tilqima tal-kuruna, bl-unika differenza li fuq ġenb minnu nħallu l-qoxra tul il-feles kollu. Dejjem noqogħdu attenti meta nużaw għodda jaqtgħu u nżommu kaxxa tal-ewwel għajnuna fil-qrib allaħares inweġġgħu. Qabel indaħħlu l-feles, jekk ma jkollniex is-sikkina tat-tilqim li għandha tip ta' leva biex tiftaħ iz-zokk nistgħu nużaw turnavit ċatt biex iwessa' x-xaqq ħalli l-filsa jidħlu ħafif. Ladarba li jidħlu marsusin, inkunu nistgħu noħorġu l-leva jew turnavit. Importanti li l-filsa jkollhom il-qoxra bi dritt mal-qoxra tal-għerq. Wara norbtuh bit-tape tal-karti u nippruvaw nagħlqu kull xaqq fejn tista' taqa' ż-żebgħa tas-siġar u ttellef milli t-tilqima taqbad. Wara nħobb nagħti żewġ dawriet tape tas-siġar (trasparenti) u fl-aħħar niżbgħu kullimkien biż-żebgħa tas-siġar u anki r-ras tal-feles. Dan jippreveni li jinxef u jinbeżaq il-feles. It-Tilqim bil-qoxra It-tilqim bil-qoxra huwa aktar diffiċli biex jirnexxi u trid aktar prattika ... imma li għandu tajjeb hu li s-siġra ma jkiddhiex għax ma għandekx bżonn taqtagħha. Biex naqilgħu l-qoxra rridu sikkina taqta' u naqtgħu bil-mod u fil-wiċċ forma ta' djamant. Kulma trid tinżel minn 2-4mm skont iż-żmien tas-siġra. Wara li naqtgħuh, nillevaw bil-mod u suppost il-qoxra taqbeż f'idejna. Importanti nżommuha nadifa. Fuq is-siġra li ser inlaqqmu naqtgħu bis-sikkina linja forma tal-ittra T u naraw li l-qoxra tinfetaħ ħafif qisha bieb. Nibdew inżerżqu l-qoxra ġox-xaqq li għamilna. Naraw li tidħol issikkata u li tidħol rasha 'il fuq. Fl-aħħar naraw li għalaqna l-qoxra sew u li ħallejna l-għajn biss tidher. Norbtu b'tape tal-karti jew siġar u nħallu l-għajn mikxufa ħalli tara d-dawl. L-aħjar tuża pinzell irqiq ħalli tiżbogħ il-ġrieħi kollha u ma tinxifx il-qoxra.