Clare Azzopardi qed tikteb il-lingwa letterarja bil-Malti mill-ġdid. U proprju għaliex il-letteratura Maltija tafha sew, u tirrispettaha u tħobbha, ix-xogħlijiet tagħha mhumiex riproduzzjoni ta' l-aħjar kitbiet li għandna, jew ritorn lejn letteratura li għadda żmienha mitt sena ilu, imma kontribut intelliġenti u frisk, minkejja li jista' jidher irreverenti. Ma tirrispettax tradizzjoni billi tikkupjaha; tirrispettaha billi tagħniha b'xogħol ġdid li, għax ġdid, jagħti ġieħ ukoll lil dak li nkiteb qabel. Stilistikament u tematikament dawn in-novelli huma mnebbħin minn osservazzjoni metikoluża ta' dak li ngħaddu minnu ġo fina u dak li qed iseħħ madwarna. Imma s-suċċess ta' dawn in-novelli huwa wkoll riżultat tal-qari klubi, biex nuża espressjoni ta' Trevor Żahra, ta' l-awtriċi: taqra letteratura bil-Malti, bl-Ingliż u bit-Taljan; milli jidher anki bl-Iskoċċiż issa. Dan l-aħħar, fuq xogħol ta' Inizjamed, attendejt il-Festival Letterarju prestiġjuż ta' Galway fl-Irlanda, u n-novella "Il-Linja l-Ħadra" ta' Clare Azzopardi kienet hemm, fl-antoloġija tal-Festival, fost ix-xogħlijiet ta' wħud mill-ismijiet il-kbar tal-letteratura internazzjonali kontemporanja. Clare Azzopardi tfassal in-novelli tagħha bil-kreattività u r-reqqa ta' dawk li jieħdu s-sengħa tagħhom b'serjetà kbira. Imma aħna li qed naqraw aktarx li ma nħossu xejn minn din il-metikolożità; anzi, jaf ikun hemm min jieħu l-impressjoni għal kollox żbaljata li dawn in-novelli kapaċi jiktibhom kulħadd. Il-ktieb li nittama li għandkom f'idejkom huwa r-riżultat ta' snin ta' xogħol. Dan huwa t-tip ta' reqqa u umiltà li teħtieġ il-letteratura Maltija għax għandna wisq xogħlijiet letterarji medjokri li ssib min jitkellem fuqhom bħallikieku kienu kapulavuri ta' Garcia Marquez jew Zadie Smith. Stilistikament, Clare Azzopardi tinseġ ir-rakkonti tagħha b'mod li jirriflettu l-kontenut ta' l-istejjer u l-emozzjonijiet li qed tirrakkonta: Fil-lingwa deċiża u aggressiva ta' Azzopardi hemm ukoll ħjiel ta' rabja kontra l-monopolji tal-ħsieb, kontra l-preġudizzji, kontra komunità li toħnoq bl-iskuża li trid tikkontrolla. F'ħafna mill-karattri hemm rabja kontra tfulija misruqa, kontra razziżmu mifrux, kontra inġustizzji ċari, kontra kultura macho li ma tirrikonoxxix il-prepotenza tagħha. Albert Gatt jara r-rabja bħala l-karatteristika ewlenija ta' għadd ta' karattri f'dawn ir-rakkonti, kemm jekk ġejja, bħal fil-każ ta' Gordon, mill-imġiba vjolenti u abbużiva tal-kbar, u kemm jekk hija riżultat tan-nuqqas ta' komunikazzjoni u ftehim fil-konverżazzjonijiet frammentati li twasslilna n-narratriċi tar-rakkont "Il-Linja l-Ħadra." Clare Azzopardi kapaċi tirrakkonta l-istejjer komuni tagħha b'ħila straordinarja, u dan huwa s-sigriet ewlieni tas-suċċess ta' dan il-ktieb. Tirrakkonta b'mod li ħafna mill-karattri u l-mumenti li toħloq jibqgħu mwaħħlin f'moħħok. U nibqa' naħseb fuq il-mod kif stejjer individwali jintrabtu ma' l-istejjer tagħna bħala komunità, bit-tensjonijiet kollha li l-ħajja inevitabbilment iġġib magħha. Ngħidu aħna, meta Gordon Grech, fin-novella "Rasi ġo l-Ilma," iħarrab lil għadd ta' immigranti minn ċentru ta' detenzjoni, ma jidhirx li jagħmilha għal raġunijiet ideoloġiċi imma għax iħoss għal min jinsab maqful, bħalma kienu maqfula u maħqura minn missieru hu u oħtu Kristi. Il-ħarba jfassalha wara li jsib ruħu fil-pożizzjoni ta' min għax b'saħħtu u armat jaħqar lil min ma jistax jiddefendi ruħu – u jiddeċiedi li ma jridx isir bħal missieru, ma jridx jgħaddas ras in-nies taħt l-ilma u jaqtagħhom minn ġewwa. Hemm ukoll ħjiel ta' sfida fl-att sovversiv tiegħu, ta' sfida kontra sitwazzjoni perversa li xebbgħetu u li ħolqitha soċjetà li tittratta lil ċerti individwi bħalma missieru kien jittratta lilu u lil oħtu. Fil-mument tal-prova, jirbaħ fuqu l-ispirtu determinat u ribell ta' ommu Joyce, l-idolu tiegħu u l-unika persuna li kien jitwerwer minnha missieru Djego Grech. Mument ieħor li jibqa' inevitabbilment f'moħħi huwa meta l-protagonista ta' "Il-Linja l-Ħadra" tirrakkonta djalogu ma' ommha dwar żewġ membri tal-familja tagħhom li huma lesbjani. Ommha ma tridx tammetti li teżisti din ir-realtà fil-familja tagħhom għax, għall-kuntrarju ta' bintha, taraha bħala problema, U allura tiċħad, minkejja li bintha tinsisti: "Ma jistax ikun qed niżbalja." "Allura jien miniex importanti?" "Għandna biżżejjed problemi." "Imma din mhix problema…" ("Il-Linja l-Ħadra") It-taqlib psikoloġiku u emozzjonali tal-protagonista ġej ukoll mill-fatt li l-ġenituri tagħha u ħutha jħalluha waħedha bil-mistoqsijiet u l-memorji li jitturmentawha, u juruha li la huma lesti jagħrfu d-diffikultajiet tagħhom u lanqas tagħha. Kumment ta' l-aħħar: Ħafna mill-aspetti tal-produzzjoni mill-aqwa ta' dan il-ktieb jirriflettu l-ansjetajiet u l-emozzjonijiet li hemm ġo fih: il-passjoni, il-lingwaġġ qawwi, l-ismijiet kważi moħbija, l-irreverenza, is-serjetà tal-ġrajjiet, il-fraġilità tal-karattri u l-mumenti, il-fil tal-memorja li tiżloq minn idejna. Pierre Portelli, Clare Azzopardi, Chris Gruppetta u l-ħaddiema ta' l-istamperija Gutenberg għamlu xogħol mill-aqwa li jagħmel ġieħ lil dawn l-istejjer u l-karattri li hemm jissaraw ġo fihom, u lil-letteratura Maltija. Il-Ħamis, 6 ta' Lulju 2006 Dawn ta' Clare Azzopardi huma stejjer komuni li jiġru lil nies komuni, imma huma wkoll minn dik il-kwalità ta' stejjer li b'xi mod nibżgħu nirrakkontawhom li ma jmorrux jikkontaminawna bil-biżgħat, bl-inċertezzi, bil-ġibdiet u l-fantasiji moħbija tagħhom li nagħrfuhom minnufih u minnufih inwarrbuhom mid-diskors pubbliku tagħna. Ilħna differenti Din il-multipliċità ta' ilħna u esperjenzi, li fiha sikwit naraw dak li Albert Gatt isejjaħlu "kunflitt bejn intenzjonijiet, vuċijiet, mottivi u prinċipji" differenti u kultant opposti, tinħass b'mod speċjali fir-rakkont straordinarju "/No adjective describe story/," għax il-varjetà ta' lingwaġġi u reġistri tirrifletti karattri, aspirazzjonijiet, kulturi, u ambjenti differenti. Din hija novella dwar il-prekarjetà tal-ħajja klandestina ta' Adiam, il-familja tagħha u refuġjati oħra, imma hija wkoll novella, fost ħafna affarijiet oħra, dwar l-inkapaċità tal-lingwa li tesprimi l-esperjenzi l-aktar profondi u trawmatiċi tagħna, anki dawk ta' Rachel u Ruth, in-narratriċi nnifisha. Id-diskors ta' Adiam, kif tiftakru/tirrakkontah Ruth, huwa mqatta' biċċiet, bħall-ħajja u l-familja tagħha, u mimli vojt u mistoqsijiet. Adiam u l-ħbieb Maltin li jwasslulna l-istorja tagħha b'sensittività u onestà jridu jitħabtu ma' lingwa mfarrka biex jikkomunikaw bejniethom għax hija l-unika lingwa li jistgħu jinqdew biha fiċ-ċirkostanzi tagħhom, imma minkejja d-distanzi kulturali u lingwistiċi ta' bejniethom, jirnexxilhom jifhmu u jfarrġu 'l xulxin. U Rachel tħossha ħafna iktar bħal Adiam milli bħall-istudenti Maltin l-oħra ta' l-iskola tagħha, għax bħalma fil-bnedmin hemm wirt vertikali, dak li nirtu mingħand l-antenati tagħna, hemm ukoll wirt orizzontali, dak li niksbu mingħand ta' madwarna, mill-kotba li naqraw, mit-televiżjoni li naraw, u kif jgħid Amin Maalouf, il-wirt orizzontali, bħal fil-każ tal-ħbiberija ta' Rachel u Ruth ma' Adiam, huwa importanti daqs il-wirt vertikali, bħal dak li naraw fir-relazzjoni ta' Rachel ma' missierha Ġorġ. Meta Adiam tingħaqad ma' dak li fadal mill-familja sparpaljata tagħha fl-Italja, nafu li tista' terġa' titkellem, bil-lingwa tagħha, dwar dak li għaddiet minnu u b'hekk terġa' tibni ftit mill-ħajja tagħha. Forsi għalhekk, meta tikteb l-ittra tagħha lil Rachel li biha tagħlaq in-novella, il-lingwa tidher aktar magħquda u mexxejja minn qabel. U dan huwa wkoll riżultat tad-djalogu veru li jseħħ bejn il-karattri nisa ta' "/No adjective describe story/," ta' relazzjonijiet li fihom il-persuni jridu jisimgħu u jkellmu lil xulxin dwar uħud mill-esperjenzi l-iktar importanti ta' ħajjithom. Nisġa Kumplessa Minkejja li tirrakkonta stejjer li fihom infushom huma "komuni," l-istrateġija narrattiva ta' Azzopardi xejn mhi komuni. F'waħda mill-aktar novelli qawwijin, "Jien ix-Xhud," tuża punteġġjatura mill-inqas u l-bumbardament ta' kliem f'ċerti waqtiet jixhed il-"ġenn" tas-sitwazzjoni u l-emozzjonijiet qawwijin li tirrakkonta. Minkejja li tfassal in-novelli tagħha b'reqqa kbira, din ir-reqqa ma titfix il-leħħa ta' l-ispirazzjoni li għandhom dawk il-kittieba li kapaċi jsaħħu t-talent naturali tagħhom bit-teknika ta' min lest li jitkisser f'xogħlu. Jekk xejn, il-ħila tagħha li torganizza l-istejjer tagħha b'mod li qatt ma taf x'inhu ġej jixħet aktar l-attenzjoni tagħna l-qarrejja fuq kull kelma li tikteb, fuq kull taqsima li toħloq, fuq kull djalogu li "tislet" minn fomm il-poplu komuni tal-bidu tas-seklu 21. U minkejja l-organizzazzjoni metikoluża, dawn l-istejjer ma jinħassux stilizzati jew letterarji żżejjed – pjuttost bil-maqlub. Kultant, b'dak li tikteb, Azzopardi kapaċi tagħti l-impressjoni li n-narrattiva tagħha hija sempliċi, li hija riproduzzjoni faċli, forsi fidila wisq u għalhekk prożajka żżejjed, tad-diskors tagħna ta' kuljum, u li ma tridx wisq biex tikteb stejjer bħal tagħha. Imma kif jistgħu jixhdu dawk kollha li jiktbu jew jippruvaw jiktbu dan mhux minnu, għax in-narrattiva tagħha hija r-riżultat mhux biss ta' talent mitwieled fiha iżda ta' reviżjoni kontinwa u ħafna qari ta' xogħlijiet ta' kittieba ewlenin, minn Angela Carter, Dacia Maraini u Djuna Barnes, sa John Fowles, Julian Barnes, u Irvine Welsh. Kenn u Memorji Ġol-kamra tal-banju l-protagonista tistrieħ għal ftit mumenti mill-mistoqsijiet li tistaqsi hi stess lilha nfisha; l-ironija hi li t-tweġibiet tafhom. Taf li missierha, minkejja li jiċħad jew jistqarr li nesa, kien jiġbor l-ikel mingħand waħda mara xiħa fi żmien l-istrajk għax ma kellux biex jitma' lil martu u lil uliedu, u jistħi juri lil bintu għax jemmen li missier għandu jkun kapaċi jipprovdi għal familtu mingħajr ma jittallab. Il-protagonista taf ukoll li ommha taf li z-zija, jiġifieri oħt ommha, hija lesbjana, u li ommha ma tridx turi – speċjalment lil bintha. Anki oħt in-nanna, omm ommha, kienet lesbjana. Imma dan huwa suġġett tabù li tiksru biss il-protagonista li tħoss il-bżonn li tkun taf, li tifhem dak li hemm madwarha, u forsi xi ftit jew wisq anki fiha (u fina lkoll). Għal ommha, il-lesbjaniżmu huwa problema li tilqgħalha bis-skiet, mhux biss għax hi għarukaża imma għax is-skiet għandu l-iskop li ma jħallix din il-"marda" tkompli tinfirex. Il-protagonista ma tarax il-lesbjaniżmu bħala problema u ma tifhimx għaliex il-familja tagħha għandha tigdeb. Madankollu, il-protagonista stess tħalli s-skiet jirkeb fuq il-komunikazzjoni, bħalma ċ-ċaħda taħkem fuq il-verità, u lil ħuha "tkun trid tgħidlu li issa daqt imutu u allura aħjar ma jibqgħux jitnejku b'xulxin bħal dejjem u minflok jibdew jieħdu l-ħajja bi ftit iktar serjetà," imma ma tgħidlu xejn. "Ma jistax ikun qed niżbalja." "Allura jien miniex importanti?" "Għandna biżżejjed problemi." "Imma din mhix problema…" ("Il-Linja l-Ħadra") Iċ-ċaħda tagħhom ta' dik li hi taraha bħala r-realtà (aħna bħala qarrejja m'għandniex konferma "newtrali" jew "indipendenti" li dak li tiftakar hi huwa dak li seħħ tabilħaqq) tkompli tgħarraq is-sitwazzjoni psikoloġika mwiegħra tagħha. U minkejja li għandha l-età tagħha, minkejja li għexet u studjat Londra waħedha għal numru ta' snin, tispiċċa tfittex il-kenn u l-faraġ fis-solitudni tal-kamra tal-banju. Fil-lingwa deċiża u aggressiva ta' Azzopardi hemm ukoll ħjiel ta' rabja kontra l-monopolji tal-ħsieb, kontra l-preġudizzji, kontra komunità li toħnoq bl-iskuża li trid tikkontrolla. F'ħafna mill-karattri hemm rabja kontra tfulija misruqa, kontra razziżmu mifrux, kontra inġustizzji ċari, kontra kultura macho li ma tirrikonoxxix il-prepotenza tagħha. Albert Gatt jara r-rabja bħala l-karatteristika ewlenija ta' għadd ta' karattri f'dawn ir-rakkonti, kemm jekk ġejja, bħal fil-każ ta' Gordon, mill-imġiba vjolenti u abbużiva tal-kbar, u kemm jekk hija riżultat tan-nuqqas ta' komunikazzjoni u ftehim fil-konverżazzjonijiet frammentati li twasslilna n-narratriċi tar-rakkont "Il-Linja l-Ħadra." Barranin għalina nfusna Minkejja l-episodji ta' mibegħda razzjali jew biża' mill-barranin, speċjalment mill-immigranti suwed u dawk iktar somor minna l-Maltin, bħall-Eritrej, minħabba nuqqas ta' għarfien, preġudizzji antiki, jew atti terroristiċi mdemmija li twettqu fi bliet bħal Londra, Azzopardi tirrakkonta wkoll stejjer ta' persuni komuni li jinsġu xibka ta' ħbiberija u solidarjetà li mhijiex motivata minn xi ideoloġija jew reliġjon, iżda aktarx minn reazzjoni istintiva quddiem it-tbatija ta' bnedmin oħra, huma min huma. Meta Gordon Grech iħarrab lil għadd ta' immigranti minn ċentru ta' detenzjoni, ma jidhirx li jagħmilha għal raġunijiet ideoloġiċi imma għax iħoss għal min jinsab maqful, bħalma kienu maqfula u maħqura minn missieru hu u oħtu Kristi. Il-ħarba jfassalha wara li jsib ruħu fil-pożizzjoni ta' min għax b'saħħtu u armat jaħqar lil min ma jistax jiddefendi ruħu – u jiddeċiedi li ma jridx isir bħal missieru, ma jridx jgħaddas ras in-nies taħt l-ilma u jaqtagħhom minn ġewwa. Hemm ukoll ħjiel ta' sfida fl-att sovversiv tiegħu, ta' sfida kontra sitwazzjoni perversa li xebbgħetu u li ħolqitha soċjetà li tittratta lil ċerti individwi bħalma missieru kien jittratta lilu u lil oħtu. Fil-mument tal-prova, jirbaħ fuqu l-ispirtu determinat u ribell ta' ommu Joyce, l-idolu tiegħu u l-unika persuna li kien jitwerwer minnha missieru Djego Grech.