Ftit ftit, qed inġibu x'kiteb il-Professur Salvatore Luigi Pisani fil-ktieb tiegħu: Kt ieb il- Qâbla . Il-ktieb kien ħareġ fl-1883, u fih xi kliem li aħna l-Maltin tal-lum, billi aħna klieb tagħna nfusna, ħallejnih jintilef meta fil-fatt kien għad għandna bżonnu. Xi kultant qed naqbżu xi siltiet, u nagħżlu dawk biss li fihom it-terminoloġija li għandna bżonn. F'din il-parti tal-kitba tagħna ħallejna ħafna paragrafi tal-ktieb barra, għax ħassejna li l-Profs Pisani għaġġibha wisq fuq l-effetti li tħalli t-tqala fuq ġisem il-mara u, hekk jew hekk, f'dawn il-paragrafi ma użax terminoloġija jew kliem li aħna llum ma nafux. Imma xorta qed nimxu pass pass mal-ktieb, ħalli jekk jista' jkun, ma nitilfu xejn ta' ġid minnu. Il-kliem li jidher bl-aħmar u b'sinjal taħtu hu kliem li ġej mit-Taljan u li l-Profs. Pisani kitbu bil-korsiv għax kien jaf li għall-qwiebel kien kliem ġdid u ma kinux jafuh. F'din is-silta għandna xi żewġ kelmiet li l-Profs qata' qalbu u ħallihom bit-Taljan, forsi għax kien jaf li ma kienx daqshekk importanti li l-qwiebel jibqgħu jiftakruhom – għax kienu dettalji tekniċi. Id-disinji li qed inġibu, ħloqnihom aħna għax il-ktieb ma kellux stampi – jiġifieri kull żball li jista' jkun hemm fihom hu tagħna, imma qagħdna attenti li nsegwu l-ktieb, jew li nimxu fuq dak li diġa hu magħruf fit-tradizzjoni orali, jew imniżżel fid-dizzjunarji tagħna. Din hi parti oħra tat-tielet taqsima tal-ktieb. Isfelnett tistgħu taqraw il-kummenti tagħna: TKOMPLI T-TIELET TAQSIMA TAL-KTIEB It-taħrik tat-tarbija huwa jew tqallib ta' ġisimha kollu, jew tmattir ta' dirgħajha, jew saqajha. It-tqallib jinħass bħal ħaġa kbira li tiċċaqlaq kollha, iżda ċ-ċaqliq tad-dirgħajn u s-saqajn hu bħal daqqa ta' żewġ . Idna li tkun fuq żaqq il-mara tħoss bħal daqqa minn ġewwa. Biex inħossu t-tarbija titħarrek, irridu nagħsru idna fuq żaqq il-mara xi daqsxejn, jew inxarrbuha bl-ilma kiesaħ. Il-ħsejjes ta' qalb it-tarbija, bħal fil-kbar, jinstemgħu tnejn: wieħed wara l-ieħor malajr, mbagħad jisktu għal ftit, u jerġgħu bħall-ewwel. It-tnejn flimkien jixbħu t-tektik ta' arloġġ tal-but imgeżwer fiċ-ċraret, u għandhom li ma jaqblux mal-polz u t-tektik tal-qalb tal-omm. U sabiex nisimgħuhom jeħtieġ ikollna stetoskopju . It-tarf t'isfel ta' dan l-istrument joqgħod fuq żaqq il-mara ; fuq in-naħa l-oħra toqgħod widnitna . L-ewwel ma għandna nqiegħdu l-istetoskopju fin-nofs ta' linja miġbuda bejn iż-żokra u x-xewka tal-ilju tax-xellug. Jekka ma nisimgħu xejn, inqegħduh in-naħa l-oħra. Jekk ukoll hawna ma nisimgħu xejn, inqegħduh fin-nofs bejn iż-żokra u l-pube; u jekk anqas hawn ma nisimgħu qalb it-tarbija , inqegħdu l-istetoskopju 'il fuq miż-żokra , u fid-dahar tal-mara, fil-ġenb u bejn il-kustilji u x-xifer tal- ilju . F'xi nisa, l-iżjed f'dawk li kellhom it-tfal qabel, jekk ma jkunux smien żejjed, nistgħu ukoll inħossu t-tarbija b'idejna. Aħna nistgħu nikxfu li hemma xi ħaġa fil-ġuf billi nċaqalquha … ..Il-ħbiela titqassam fi ħbiela sewwa u ħbiela falza . Il-ħbiela sewwa hija dik meta tassew hemma bajda ġewwa ġisem il-mara li qiegħda tikber. Il-falza, meta l-mara turi xi sintomi tal-ħbiela, iżda ma jkunx hemma bajda. Dawna s-sintomi jkunu tal-mard. Il-ħbiela titqassam fi ħbiela fil-ġuf u ħbiela barra mill-ġuf. Il-bajda, wara li tkun ingallata, tista' tibqa' fl- għanqud tal-bajd , u tikber. (F'dan il-każ) Il-ħbiela tkun ovarika . Inkella (l-bajda) teħel u tikber fil- mogħdija tal-bajda . (F'dan il-każ) il-ħbiela tkun tubaria . Xi daqqiet, il-bajda tingalla fl-għanqud, iżda billi l-mogħdija tal-bajda tkun ratba, jew għal xi ħaġa oħra, il-bajda taqa' ġewwa ż-żaqq mal-imsaren. (F'dal-każ) Il-ħbiela tkun addominali . Imbagħad il-ħbiela tista' timxi sewwa; kollox jiġri kif għandu jkun, ma jkunx hemm ħass ħażin żejjed. (F'dal-każ) Il-ħbiela tkun normali. Jekk jinqala' xi mard, sewwa fil-ġewwieni tan-nisel, kemm ukoll x'imkien ieħor, il-ħbiela tkun marida, jew morbusa . Ix-xahar li għadda konna għidna li l-Malti ta' dari kellu kelma għall- placenta, amnion, amniotic fluid, u vagina . Min jaf jirnexxilniex nerġgħu nitgħallmu xi waħda minnhom? IL-KUMMENTI TAGĦNA: Jekka, hemma, u hawna: Innutajna li l-Profs. Pisani kemm-il darba kiteb jekka, hemma , u hawna , fejn aħna llum niktbu u ngħidu jekk, hemm , u hawn. Dan il-fenominu juri l-influwenza li l-lingwa Taljana kellha fuq il-mod tat-taħdit ta' dan il-proffessur li kien ġej minn klassi għolja. It-Taljani għandhom ħafna vokali fil-lingwa tagħhom u jiddejqu meta kelma f'lingwa oħra jkollha ħafna konsonanti. L-Amerikani ta' nisel Taljan kienu magħrufa (fl-ewwel ġenerazzjonijiet) li kienu jżidu ħafna vokali mal-kliem Ingliż: Heya whata ya thinka ya doin' . Il-Malti hu lingwa Semitika, u mhux ġej mill-istess familja lingwistika bħat-Taljan. Aħna għandna ħafna konsonanti fil-lingwa, u ma niddejqu xejn b'dan. Aħna n-nies komuni li bqajna ngħidu hekk, hemm , u hawn, għandna nibqgħu ngħidu hekk, għax dik hi l-verżjoni t-tajba. Bajda Ngallata: Ma niġux fi stat li la aħna u lanqas uliedna ma nkunu nafu dan il-kliem xi jfisser. Hu minnu li llum kieku ngħidu bajda ffertilizzata . "Ingallata" ġejja minn gallo , bit-Taljan, li tfisser serduk. Dan l-isem għandu jibqa' jingħad għall-bajda tat-tiġieġa wara li jkun berrikha s-serduk. Bajda bħal din ġieli tissejjaħ ukoll bajda tas-serduk . It-tiġieġa tista' mbagħad toqroq fuqha u minnha jfaqqas fellus. Imma hawnhekk il-Profs. Pisani kien qed jirreferi għall-bajda tal-mara meta din tiltaqa' ma' dik li qabel kien sejħilha "ż-żerriegħa tar-raġel". Il-bajda tingalla. Min ma fehemx x'jiġifieri "jberrikha" – ħażin għalih! Ngħidlu biss li anke l-kelb iberrek il-kelba, il-fenek lill-fenka, il-qattus lill-qattusa, il-ħamiemu lill-ħamiema, u anke ħafna rġiel iberrku lill-mara. Il-kelb, l-istess bħall-oħrajn kollha, iberrek u jlikkem . Jekk bqajtu ma fhimtux, staqsu lilkom infuskom din: "In-nannu kien jaf x'jiġifieri. Bil-mod traskurat li bih nitkellmu l-Malti llum, mhux biss ħafna minna tilfu s-sens tad-differenza bejn id u driegħ , u sieq u riġel, imma ma nħabblu rasna xejn jekk ngħidu "għajnejn" meta rrid infissru għajn waħda; ngħidu idejn meta rridu nfissru id waħda, ngħidu widnejn meta rridu nfissru widna waħda, u nibqgħu sejrin hekk sakemm fl-aħħar inkissru kollox. Il-Proffs. Pisani kiteb kollox kif suppost: Qal idna , u widnitna ; għax li ried jgħid kien li npġġu id waħda, mhux tnejn, u widna waħda, mhux it-tnejn. Tmattir : Meta tqum mis-sodda filgħodu x'aktarx li jkollok aptit titmattar. It-tmattir, imma, mhux għal filgħodu biss. B'xorti tajba ġieli nisma' xi kummentatur tal-isport jgħid li il-plejer "mattar saqajh u tefa' l-ballun ġewwa". Anke t-tarbija fil-ġuf ġie li tmattar saqajha u jdejha u dan it-tmattir jinħass minn min ikollu idu fuq żaqq l-omm. Jiġifieri anke aħna, kieku ridna, kellna kelma għall- istretching li jsir fl-isports – għax dak tmattir ukoll. Żiemel jagħti biż-żewġ Daqqa ta' żewġ: Kif inhu sejjer il-Malti fi żmienna, ma toħodhiex bi kbira li ssib minn jistaqsik: "Daqqa ta' żewġ x'jiġifieri?" Nieħu gost ninnota li l-Ingliż m'għandhux kelma speċifika bħal tagħna! Bl-Ingliż ikollok tgħid kick, u trid tispeċifika jekk hix kick of a horse, mule, donkey , eċċ. Il-Malti jaf li dawn il-bhejjem kollha jagħtu biż-żewġ – għanda l-qawl: "Qabil il-bagħal jagħti biż-żewġ". Il-bagħal jiġi meta tlaqqa' żiemel ma' ħmara, jew ħmar ma' debba. Dawn kollha jagħtu biż-żewġ, bħall-bagħal. It-tabib jew il-qâbla tkun tista' tħoss it-tarbija fil-ġuf għax din tiċċaqlaq, titmattar, u tħarrek dirgħajha u saqajha. Tkun tista' tħoss it-tarbija qisha tagħti biż-żewġ. Għal dawk li jibqgħu ma jifhmux x'jiġifieri tagħti biż-żewġ, qed inġibu stampa. Jisktu: Il-Profs Pisani mill-ewwel kien isib il-kelma f'ilsienu u n-nies malajr kienu jifhmuh. Aħna għadna nużaw il-kelma tiskot ? Meta kont żgħir ħafna, kont immur għad-duttrina għand waħda xwejħa tal-Mużew, li kienet tgħallimna ħafna talb bl-amment ħalli nkunu nistgħu nagħmlu l-Praċett. Meta konna nibdew inlabalbu u nagħmlu l-istorbju kienet tgħidilna "XXXXXX! Tiskot: iżżomm is-skiet. Ħbiela sewwa . M'għandkom idea kemm ħallejna kliem jintilef u kemm naqqasna s-saħħa ta' kliem ieħor li naħsbu li għadna nafuh. Il-kelma "sewwa" dari kellha saħħa ferm ikbar milli għandna llum. Meta ngħid "dari" jkolli f'moħħi l-ġenerazzjoni ta' ommi u missieri, għax konna aħna, mhux huma, li ħallejna l-Malti jmur il-baħar. Meta ommi kienet taħdem is-suf, kienet tgħid: "Dad-disinn jinħadem hekk – tnejn sewwa u wieħed maqlub ." Kienet qed tgħid għall-"punti" li kienet tagħmel meta b'subgħajha kienet iddawwar is-sufa ma' ras il-labra – tnejn naturali kif tagħtik idek, u wieħed bil-kontra. Il-Maltin tal-Awstralja kellhom ħabta jsaqsu lil xulxin: "Int kif ġejt l-Awstralja – bis- sewwa , jew maħrub ?". Bis-sewwa jiġifieri li wasalt l-Awstralja billi mlejt il-karti kollha f'Malta, ħallast il-ħlasijiet, u imxejt mar-regoli tal-awtoritajiet. Jekk tkun wasalt "maħrub" jiġifieri li f'Malta tlajt abbord bil-moħbi u staħbejt fuq il-vapur – ħaġa li kienet komuni ħafna. Wara kollox aħna għadna ngħidu (bla ma naħsbu) "bis- sewwa jew bid- dnewwa ". Il-bniedem ikun "raġel sewwa " jekk ikun kif għandu jkun, mhux imgerfex. Il-ħbiela tkun sewwa jekk tkun kif spjegalna l-Professur. Ħxuna u Simna : Ħafna nies ikunu pronti biex jinsistu li fil-Malti għandna bżonn kliem bħal "obeżita", għax il-kelma Maltija mhix tajba. Ma tistax tgħid oħxon, għax tweġġa' lil xi ħadd. Ma tistax tgħid agħma, trux, werċ, għax dak kliem tal-injoranti. Imbagħad, dawn l-esperti lingwistiċi, li spiss m'għandhomx il-ħila jdommu sentenza waħda tajba bil-Malti mingħajr ma jgerfxuha, ma jafux jiddistingwu bejn "oħxon" u "smin". Il-Maltin ta' veru – dawk li jitkellmu bil-Malti tajjeb allura huma injoranti, jużaw kliem bħal imbaċċaċ, mibrum, mibni b'saffejn, bidni, magħqud, smin , imma għall-esperti dawn huma kliem bla valur. Jekk niġu f'dan lanqas jafu x'jiġifieri faqmi, ibtar, imxattar… Int taf x'jiġifieri? Għandhom li…, Ħin minnhom il-Professur qal li meta tissemma għaż-żewġ taħbitiet ta' qalb it-tarbija, dawn it-taħbitiet għandhom li ma jaqblux mal-polz tal-omm. Sabiħa. Togħġobni. Jekk it-taħbtiet ikunu tassew ta' qalb oħra u mhux tal-omm, allura dawn it-taħbitiet għandhom li ma jaqblux mat-taħbit ta' qalb l-omm. Sabiħa ħafna għal min għandu l-ħila jifhimha! L-ilju u x-xewka tal-ilju IL-KLIEM LI SEMMEJNA: L-ilju Ix-Xewka tal-Ilju L-Għanqud tal-Bajd Il-Mogħdija tal-Bajd L-Ilma tal-Isqija L-Għant Vaġina (C) Gużi Gatt RITRATT MILL-IMGĦODDI: Nostalgia Malta, ir-Ramla tal-Mellieħa