Għandna l-fehma li fil-folklor Malti, fost l-iktar ikkulurit u li jirkaċċa fuq l-oħrajn hemm dak kollu li hu marbut mal-għerusija u ż-żwieġ. Biss, għall-fini ta' din il-kitba, se nkunu speċifiċi fuq żewġ aspetti partikolari: l-ISPONSALI u d-DISPENSA PONTIFICIA. Fi kliem sempliċi, l-isponsali hu meta l-għerusija tieħu forma uffiċjali. L-isponsali pprattikat minn żmien fil-gżejjer tagħna kien dak fuq stil vulgarment imsejjaħ Grieg jew Ruman kif appuntu nsibu f' Kitba taż-Żwieġ partikulari ddatata 24 ta' Jannar, 1834 [1] . Kitba ta' Toni Calleja. Mir-riċerka li għamilna, l-aktar f'dawk li huma ċitazzjonijiet ittrattati quddiem il-Qrati tagħna fis-seklu dsatax (1801-1900) u għoxrin (1901- 2000) jidher li kien hemm aktar minn mudell wieħed ta' sponsali . Kien hemm dak l-isponsali li jsir bil-kitba quddiem l-isqof tad-djoċesi, il-kappillan tal-parroċċa, jew quddiem żewġ xhieda. Jekk xi ħadd mill-għarajjes ma jkunx jaf jikteb, jitniżżel dan bil-miktub u jiżdied xhud ieħor. Skont liġi antika tal-Knisja, min bla ebda raġuni valida kien jikser l-isponsali, kien jagħmel dnub u moralment ikun obbligat jikkumpensa lill-parti l-oħra għad-danni sofferti [2] . Maż-żmien flok għand l-isqof jew għand il-kappillan, in-nies bdiet tmur għand nutar biex jagħmlu l-hekk imsejħa Kitba taż-Żwieġ. Min ma tantx kellu boqxiex għall-ħala, jew li minħabba l-faqar ftit li xejn kellu x'jikteb, l-isponsali – l-għoti tad-dota, kienet issir biss bil-fomm bejn missier l-għarusa, l-għarus, u l-ħuttab. Imma jidher li aktar ma beda dieħel iż-żmien, ċirka dħul is-seklu XX, id-drawwa tal- Kitba taż-Żwieġ bdiet tmajna bil-mod il-mod. Pereżempju, fi proċess ta' kawża partikolari quddiem il-Qorti ta' Għawdex fl-1904, naqraw li Toni u Pawla miżżewġin Borg: " were married without any instrument in writing according to the old custom of this country ". [3] Intant, malli jsir il-ftehim, l-għarus, lill-għarusa kien jagħtiha ċurkett apposta li kien magħruf bħala iċ-ċurkett tar-rabta . Fl-antik nett, fi żmien il-Kavallieri, dan iċ-ċurkett kien jikkonsisti f'żewġ idejn jidħlu f'xulxin, simboli tar-rabta li kellha sseħħ bejniethom, u kien jingħata f'ħalq ta' ħuta prima. Min-naħa tagħha, l-għarusa kienet tagħtih maktur tal-ħarir iddekorat. F'xhieda li Toni Grima min-Nadur ta fil-Qorti ta' Għawdex nhar l-Erbgħa, 21 ta' Marzu 1900, f'kawża ta' għerusija li sfumat fix-xejn, qal li meta ċerta tfajla bagħtet miegħu il-maktur lill-ġuvni ta' qalbha, talbitu jgħidlu li hi kienet qed tibgħatlu dak il-maktur bħala l-għarus u bħala għelm ta' "rabta" sħiħa b'mod li la hi u lanqas hu ma jkunu jistgħu iħassru. [4] F'każ ieħor, nhar il-ġimgħa 7 ta' Ottubru 1870, Rożarja mart Frenċ Attard, mill-Għasri, xehdet li meta ċertu ġuvni mar f'dar ix-xebba, u aċċetta d-dota li wegħdu missierha, il-missier bagħat lil bintu ġġiblu l- fazzoletto e l'anello biex tagħtihomlu; it-tfajla offrithomlu, u l-ġuvni, allura issa l-għarus, aċċettahom u ħadhom b'idejh stess minn idejha. [5] Mal-mogħdija taż-żmien, din il-formalita ma baqgħetx daqstant riġida. Pereżempju ċ-ċurkett tar-rabta ħa forma aktar sempliċi; forma ta' ħolqa, u l-ħuta sparixxiet. L-istess il-maktur. L-użanza ma baqgħetx li trid tkun bilfors l-għarusa li tagħti l-maktur tal-ħarir lill-għarus, iżda li minn xi daqqiet kien ikun l-għarus li jagħtih lill-għarusa. L-importanti ma baqax min jagħti lil min, dment li l-parti l-oħra taċċetta. U nifhem li seħħew ukoll żwiġijiet fejn ma sarx skambju ta' mkatar…u ż-żwieġ irnexxa xorta. L-għoti tal-maktur kien biss konswetudni; formalità folkloristika, li tillegalizza r-rabta u mhux l-għelm tal-vera mħabba. Biss imbagħad kien hemm ukoll min jesaġera! F'xhieda li Roża mart Mikiel Xerri min-Nadur tat fil-Qorti ta' Għawdex nhar is-Sibt 21 ta' April 1883, qalet li l-għarus lill-għarusa ġabilha żewġ imkatar bħala għelm tanġibbli tal-għerusija tagħhom. [6] Miskin, fl-ewforija tiegħu, ried jiddimostra l-kobor ta' mħabbtu bl-għoti tal-imkatar! Ċertu Mikiel Cassar (1800-1856) mir-Rabat ta' Għawdex, tant qala' u ta mkatar tul ħajtu li baqgħatlu ta' Seba' Mkatar! (NAG, GM, 01/32, f.111) Lejn tmiem is-seklu dsatax, ċurkett tar-rabta mill-komuni kien jiswa Ewro 1.75, waqt li l-maktur kien jiswa 23 ċenteżmu. [7] Dawn l-għotjiet kienu juffiċjalizzaw l-għerusija, u jillegalizzawha. Salvatore Grech rispose: " io sono vostro a voi siete mio " [9] META L-GĦERUSIJA TFALLI Meta għerusija tfalli kapriċċ ta' xi waħda mill-partijiet, kiem hemm uħud li jeħduha li "hekk Alla għoġbu" u jirrassenjaw irwieħhom. Biss kien ikun hemm oħrajn li tant jeħduha bi kbira li ma jkunux iridu jafu aktar bi żwieġ…almenu sakemm jinsew naqra d-disfatta għax imbagħad, naturalment, jerġgħu koppi! Fl-1892, Wiġi Brincat bin il-mejjet Nikola xehed li waqt li ċertu ġuvni fil-preżenza tiegħu talab lix-xebba ta' qalbu biex tagħtih il-"fazzoletto da sponsali", irrispondietu li: " Fazzoletto non do ne a voi ni ad altri perche' non voglio essere corbellata come gia la fui un altra volta ". [10] Dit-tfajla mid-dehra kienu daħku biha u ma riditx terġa' tingidem għax kif jgħidu l-Ingliżi: once bitten twice shy . Imma mhux kulħadd hekk, lanqas…allaħares! Ċerta Marija Micallef, imwielda r-Rabat t'Għawdex fl-1738, għaddiet erba' darbiet minn taħt il-lampier. [11] Possibli qatt ma tlewmet mal-ewwel, it-tieni, jew it-tielet raġel tagħha u fis-saħna tgħidlu li qatt iżjed ma terġa' tintriga b'irġiel? Safrattant iżżewġet erba' darbiet: fl-1757 meta kien għad għandha biss 19-il sena; fl-1780; fl-1785, u l-aħħar darba fl-1804 meta ġa kienet għalqet is-sitta u sittin. [12] Alla jbierek kemm kellha kummerċ! Nażżarda ngħid li dil-mara għandha r- record tal-akbar numru żwigijiet f'Għawdex. Ma' każi ta' nies li żżewġu tliet darbiet iltqajna ma' numru konsiderevoli, imma li għamluha erba' darbiet, iltqajna biss mal-każ ta' Marija Micallef. Intant, oħrajn, meta tfelqilhom l-għerusija kienu jagħmlu l-pass il-kbir…kienu jfittxu bil-Qorti għall-inġurja li tkun saritilhom. Proprju eżatt mitt sena ilu, f'Ottubru 1913, fil-Qorti ta' Malta, l-Imħallef Parnis, ikkundanna għarusa tagħti tliet ħabbiet (1/10 ta' €0.02) lill-għarus talli ħassret iż-żwieġ. [13] Kundanna ċuċata…imma din ma kinitx in-norma. F'kawża quddiem il-Qorti ta' Għawdex, Evanġelista Agius, mill-Għasri, kontra Lorenzo Attard, deċiża nhar is-17 ta' Ġunju 1893, il-Maġistrat Cremona, ikkundanna lil-ġuvni biex jagħti £10 (€23.29) kumpens lit-tfajla u l-ispejjeż tal-kawża. [14] U dak iż-żmien £10 kienu somma pjuttost kbira! Biex wieħed ikun jista' jipparaguna, ngħidu biss li nhar l-1 ta' Jannar 1874, mohor – wild iż-żiemel ta' ċirka sena – bil-patt u l-kundizzjoni li b'saħħtu u li qatt ma sofra minn xi waħda mill-erba' mardiet li jbatu minnhom il-bhejjem ta' laħam il-kelb, inbiegħ €22.72. [15] Fl-14 ta' Jannar 1893, is-sinjuri Giuseppe Bondi mill-Belt Victoria xehed quddiem il-Qorti ta' Għawdex li f'Awwissu 1888 missieru xtara siegħ raba' bil-binja li tmiss miegħu għall-prezz ta' £34.6s.8d. (€79.35). [9] Hekku ma kenux flus ukoll, £10, mija u għaxrin sena ilu! ID-DISPENSA MATRIMONJALI Biex koppja li jinħabbu jaslu biex jiżżewġu fil-knisja bir-rit tradizzjonali, riedu qabel xejn jgħaddu mill-eżerċizzju tat-tnedijiet. Il-kappillan jew kappillani li minnhom ikunu ġejjin iż-żewġ għarajjes, f'isem il-knisja, għal tlett iĦdud fuq xulxin [16] kienu jniedu li għandu jsir it-tali żwieġ u javżaw li dawk kollha konxji minn xi impediment, taħt piena gravi, kellhom jersqu bih quddiem l-Awtorita' Tagħha. L-impedimenti taż-żwieġ huma diversi pero' mhux il-lok li nidħlu fihom hawnhekk. Biss hemm impediment partikulari li għalih tista' titlob id-dispensa tas-Santa Sede: l-impediment tal-konsangwinita'. Bil-liġi tal-knisja qraba tat-tielet sar-raba' grad, allura kuġini u sekondi kuġini, ma jistgħux jiżżewġu, biss setgħu jitolbu Ruma u ġeneralment kienu jaqilgħu id-dispensa. Jekk ikun il-każ, u d-Dispensa, jew Bolla Papali, minn Ruma ma tintalabx, iż-żwieġ kien jirrendi ruħu null, u meta jinstab li hu hekk, iż-żwieġ kien ikollu jerġa jiġi ċċelebrat mill-ġdid. Fit-8 ta' Ottubru 1777, Grazzja Zerafa ngħaqdet fis-Sagrament taż-Żwieġ ma' Salvu Tabone, mix-Xagħra. U tafu fejn iżżewġu? Malta, fil-Ħabs tal-Isqof. Iż-żwieġ kien irreġistrat fil-Belt ta' Vittoriosa; fil-Parroċċa tal-Birgu, fejn kien il-ħabs. F'inqas minn sena wara nstab li dawn it-tnejn kienu konsangwini tar'raba' grad bil-konsegwenza li kellhom jerġgħu jiżżewġu fir-raħal tagħhom tax-Xagħra nhar is-26 ta' Ġunju 1778. Mill -Ġuljana Masini kkonservata fl-Arkivju Nazzjonali ta' Għawdex, it-tieni żwieġ li sar ix-Xagħra ma jidhirx irreġistrat fir-reġistri tal-parroċċa. [18] Interessanti ngħidu li ftit qabel Salvu Tabone, fl-istess ħabs, nhar it-8 ta' Novembru 1776, iżżewweġ ukoll Ġużeppi Said, kumbinazzjoni wkoll mix-Xagħra, ma' Marija Sultana. Mara min-Nadur, f'xhieda li tat quddiem il-Qorti ta' Għawdex nhar is-Sibt, 15 ta' Ġunju 1867, fost l-oħrajn qalet li " Al occasione del mio matrimonio si porto' la bolla, ma chi ne pago' la spese non lo so ". Biss żewġha li xehed warajha qal li kien hu li ħallas għall-ispejjeż tagħha: " Le spese delle bolle in scudi ventuno, la pagai' dal mio proprio denaro". [19] F'dokument tal-Qorti ta' Għawdex data 20 ta' Diċembru 1867, jingħad li l-ispiża biex setgħet inġabet id-dispensa Papali minn Ruma kienet ta' ħarira aktar minn dsatax-il skud. [20] Fl-1883, ċerta xebba li inċidentalment inzertat ukoll min-Nadur, xehdet fil-Qorti li meta l-għarus iddeċieda li jtemm ir-relazzjoni minn magħha, sad-dispensa minn Ruma permezz tal-Kappillan kienet laħqet ġabet. [21] Lit-tali xbejba, id-dispensa switilha 17-il skud, 7 tari u 4 grani (€3.40). Interessanti li wieħed ikun jaf li għal matul it-tieni Gwerra Dinjija (1939-1945) minħabba li pajjiżna kien fi stat ta' gwerra mal-istat Taljan, b'ċirkulari ta' Mons. Arċisqof tal-15 ta' Ġunju 1940 (Ċir. Nru 416), il-Kurja ta' Malta assumiet proviżorjament ir-responsabbilta' tal-ħruġ tad-Dispensi ta' xi impediment matrimonjali. Meta l-gwerra battiet, dan l-arranġament kien irtirat b'ċirkulari oħra tal-Kurja, datata 22 ta' Novembru 1944, maħruġa taħt il-firma tal-Isqof Awżiljarju Emmanuel Galea u tal-Kanċillier, il-Kan. Enrico Bonnici; ordni li kellha tidħol fis-seħħ sa mill-1 ta' Diċembru ta' dik is-sena. [22] ŻEWĠ KAŻIJIET TA' GĦERUSIJA FL-GĦASRI TA' 120 SENA ILU LI SPIĊĊAW IL-QORTI Nhar il-31 ta' Jannar 1893 , Ġorġ DeBattista, l-attur (min jagħmel il-kawża), residenti l-Belt Vittoria, ippreżenta ċitazzjoni fil-Qorti Ġudizzjarja ta' Għawdex kontra Kalanġ Mercieca, mill-Għasri, il-kenvenut (il-persuna li kontriha saret kawża ċivili), a nom tal-minorenni bintu Loreta, talli din, wara li kienet tatu l-kelma li tiżżewġu, fellqet (naqset) milli tagħmel hekk. Dak iż-żmien il-minorita' kienet ikkalkolata minn dak li jkun ikunx għalaq il-21 sena jew le. Intant, l-attur, Ġorġ DeBattista, kien qed jitlob lill-Qorti biex tiffissa terminu ta' żmien li fih kellu jsir l-imsemmi żwieġ, u fin-nuqqas ta' hekk, tiddetermina dik is-somma ta' flus biex tikkumpensah għall-inġurja sofferta. Il-Qorti bdiet bit-trattazzjoni tal-każ nhar is-Sibt, 4 ta' Marzu 1893 quddiem il-Maġistrat Dr. Paolo Cremona. L-ewwel xhud kien Wiġi Camilleri mir-Rabat, prodott mill-attur, li mid-dehra kien ukoll il-ħuttab. Qal: "Ċirka ta' xahar ilu, intlaħaq qbil għaż-żwieġ bejn iż-żewġ kontendenti. Għaldaqstant morna d-dar tal-konvenut, Mercieca, li min-naħa tiegħu wiegħed li jagħti b'dota għaxar siegħan raba'; għabura, (ħarufa tal-ewwel tagħmira); labra; żewġ pendenti, u żewġt iċrieket, kollox tad-deheb; sodda bil-fornimenti kollha; u żewġ legati taż-żwiġijiet". Fil-konro eżami, fost affarijiet oħra, ix-xhud qal li: "Il-fatti li għadni kemm iddepożitajt seħħew bil-lejl; f'tal-Imwiet. L-ewwel laqgħa bejn il-partijiet kienet dik li għadni kemm indikajt fuq. L-għada, Loreta iltaqgħet miegħi u qaltli li kienet biddlet il-ħsieb dwar iż-żwieġ u li ma riditx taf aktar b'Ġorġ, u li kien iddispjeċiha". Mill-kontro eżami joħroġ li Ġorġ kien lavrant ma' ħaddied u li kien jaqla' sitt xelini (€0.70) fil-ġimgħa li għal dak iż-żmien kienet paga tajba ħafna. Biss minn estratt mir-reġistru tal-proċedura datat 11 ta' Marzu 1893, l-awtur, Ġorġ DeBattista stess jiddikjara li kien jaqla' biss in-nofs: tliet xelini. Naturalment l-istorja tas-sitt xelini kienet xi ħlieqa tal-ħuttab użata bħala lixka biex aktar iwaqqa' fin-nassa lix-xebba u l-familja tagħha. Għax l-iskop ewlieni ta' xi ħuttaba kien li jwasslu għall- isponsali fl-iqsar żmien biex jitħallsu, u mhux is-suċċess taż-żwieġ fih innifsu. Nhar is-17 ta' Novembru 1892, ħuttab mill-Għasri ħarrek lil Bernardu Saliba ( Brejnet ta' Għasafar: 1869-1939 ) ta' Triq il-Fanal, biex ifittex idoqqlu tlettax-il xelin u tmien soldi (c. €1.60) talli kien wasslu għall-għerusija max-xbejba li xtaq. [23] Il-kawża kienet irranġata barra l-Qorti fi ftit jiem u għaldaqstant kienet irtirata nhar id-29 tal-istess xahar. Imma l-gustuża tafu x'inhi? – li waqt li l-kawża tranġat, it-taparsi sponsali li rranġalhom safa xolt wara biss ftit taż-żmien bħalma jdub kwart xaħam tas-sonża f'karta strazza fix-xemx t'Awwissu. F'Ottubru 1913, fil-Qorti ta' Malta, l-Imħallef Parnis, ta sentenza storika fejn qal li s-sensarija fiż-żwiġijiet hi ħaġa illeċita' u li għalhekk il-ħuttab ma għandux jedd għaliha. [24] Min jaf Brejnet ta' Għasafar kienx sema' biha dis-sentenza! Intant, xhud ieħor fil-kawża: Ġorġ DeBattista vs. Loreta Mercieca, prodott mill-attur DeBattista kienet Ġolina, mart Ġużepp DeBattista: "Ċirka xahrejn u nofs ilu, l-attur, li hu t-tifel tiegħi, laħaq ftehim ta' żwieġ ma' Loreta Mercieca bint il-konvenut, u dan fid-dar tiegħu u bl-approvazzjoni ta' ommha. In segwitu ta' dan ġabha għandi u qagħdet ġurnata f'dari." Is-smiegħ kompla bix-xhieda ta' Grazzja Vella prodotta mill-konvenut M'Anġ Mercieca. Grazzja, li kienet iz-zija tal-konvenuta Loreta Mercieca, qalet li tiftakar meta Wiġi Camilleri mar għand Kalanġ Mercieca biex jiftehmu dwar it-tlaqqigħ bi skop ta' żwieġ ta' Ġorġ DeBattista ma' Loreta Mercieca. Hi qalet li Camilleri insista ma' Loreta biex tieħdu b'għarus lil Ġorġ u x-xebba rrispondiet li: "mhux għalissa". Fl-aħħar, Camilleri ġibed f'rokna tal-kamra lill-konvenut, M'Anġ Merceca, u sejjaħ ukoll lill-attur, DeBattista, u qallu li Mercieca, bħala dota, kien qed iwiegħed għaxar siegħan ta' Sagħtrija; il-pendenti, allura l-imsielet, li Loreta kellha f'widnejha; labra u żewġt iċrieket, kollox tad-deheb; u s-sodda bil-fornimenti kollha. Omm Loreta lissnet nagħġa, u l-missier qal li hu jagħti wkoll għabura. Ix-xhud qalet li ma semgħetx lil Loreta tgħid li trid tiżżewweġ lil Ġorġ. Grazzja Vella xehdet ukoll li Camilleri qal li Ġorġ kien jaqla' xelin kuljum u li d-dar kellu seba' liri (€16.31), imfaddla. Fit-18 ta' Marzu 1893, l-Avukat Ambroġju Mercieca f'isem il-konvenut M'Anġ Mercieca li kien qed jidher għan-nom tal-minorenni bintu Loreta, ippreżenta lill-Qorti nota ta' eċċezzjonijiet li fiha, fost affarijiet oħra, eċċepta: * li f-ftehim dwar dan iż-żwieġ inkwistjoni ma jistax jittieħed li sar b'mod serju, l-aktar meta wieħed jikkonsidra l-ħin stramb (f'tal-Imwiet) li fih seħħ l-uniku tlaqqigħ bejn l-għarajjes; * ir-reżistenza esaġerata li saret fuq l-għarusa biex taċċetta minkejja r-rieda kuntrarja tagħha li tagħmel hekk; * u fuq kollox, il-fatt li l-għarusa li kienet għadha minorenni; taħt l-eta' – prinċipju indispensabbli mitlub għall-validita' ta' kuntratt ta' daqstant importanza. Il-Maġistrat Dr. P. Cremona ta s-sentenza nhar it-18 ta' Marzu 1893:jgħid li wara li qies iċ-ċitazzjoni mressqa minn DeBattista, ix-xhieda kollha, u l-eċċezzjonijiet tal-konvenut M'Anġ Mercieca, iddeċieda li jiċħad it-talba mressqa mill-attur Ġorġ DeBattista, mingħajr imma ma jħallas tal-ispejjeż. [25] Nhar it-30 ta' Mejju 1893 , Evanġelista Agius residenti l-Għasri ppeżentat ċitazzjoni fil-Qorti Ġudizzjarja ta' Għawdex kontra Wenzu Attard, talli dan telaqha mingħajr ġustifikazzjoni wara li kien wegħidha ż-żwieġ, u talli għamel l-istess wegħda wkoll lil ħaddieħor. Fil-preżentazzjoni tal-kawża, Vanġela rrelat li bejniethom, hi u Wenzu, kienu bidlu formalment il-wegħda li fil-futur jiżżewġu lil xulxin. Agius talbet lill-Qorti biex kemm-il darba ssib lil Attard ħati tal-inġurja, għandha tiddetermina kumpens fil-forma ta' flus kontanti. Fil-maġġoranza ta' każi simili, l-ewwel talba tal-persuna nġurjata kienet tkun li l-Qorti tiffissa data sa meta għandu jsir iż-żwieġ, imbagħad fin-nuqqas ta' hekk, kienet issir it-talba għall-kumpens. Dan juri kemm verament kienet irrabjata u ffastidjata t-tfajla… u minn kif jidher fit-trattazzjoni tal-kawża, naħsbu li kellha raġun mnejn tbigħ u jibqgħalha! Fid-9 ta' Ġunju 1893, Evanġelista Agius permezz tal-Prokuratur Legali, A. Lanzon ressqet rikors biex il-Qorti jogħġobha tordna li l-persuni msemmija jissejħu bħala xhieda: 1) Marija Caruana ta' Luzju minn Għammar; 2) M'Anġ Cauchi ta' Għakar mill-Għasri; 3) Mikiel Vella ta' Żiglu minn Santa Luċija; 4) Manwel Camilleri ta' Frenċ ta' Nonu minn Għammar; u 5) Marija mart Ġużepp Aquilina, il-Gandlier , jgħidulha ta' Wiġi, minn Għammar. It-trattazzjoni tal-każ quddiem il-Qorti ta' Għawdex ippreseduta mill-Maġistrat Dr. Paola Cremona bdiet u ntemmet nhar is-Sibt, 17 ta' Ġunju 1893. L-ewwel xhud kien xi ħadd miġbud mill-attriċi Evanġelista Agius, li bi żvista, l-iskrivan tal-Qorti ma jgħidilniex min kien. Intant dan ix-xi ħadd mill-ewwel tlieta msemmija hawn fuq u li minn diskorsu jidher li kien il-ħuttab, qal: "Il-konvenut Lorenzo Attard kemm-il darba nkarigani biex immur għand il-ġenituri ta' Vengela bl-iskop li nitlobhom għan-nom tiegħu id binthom fiż-żwieġ. Lejlet Lapsi, l-aħħar wieħed li għadu kemm għadda, omm l-attriċi Agius laqgħet it-talba tal-konvenut Attard, u meta wassalthielu bagħatni nistaqsihom biex niffissaw ġurnata li fiha nistgħu niltaqgħu u nitħaddtu dwar l-affari. It-tlaqqigħ sar ir-Rabat f'ġurnata l-Ħadd. Kienu preżenti l-ġenituri ta' Vanġela, Wenzu Attard, u jien. Vanġela ma kenitx hemm mill-bidu; ġiet aktar tard. Wenzu staqsa x'kien fi ħsiebhom ituh bħala dota. Irrispondiet omm l-għarusa: il-fond tal-Wilġa għal erbgħin sena. Wara dak iż-żmien ma nibqgħux ħajjin, la jien u lanqas int. Jekk f'dak il-perjodu ta' żmien inkunu kostretti li nħallu dak il-fond inpoġġuk f'biċċa oħra. Aktar minn hekk qaltlu li għandha ħsieb tagħti lil bintha fond ieħor, ċirka ta' siegħ raba' jgħidulu tal-Madliena . Il-konvenut Wenzu Attard talab ukoll nagħġa u omm l-għarusa qaltlu li ttih ħarufa minn tagħha, u hu kkuntenta. Inkwantu tal-bżonnijiet, hi qaltlu li tagħtih kemm ikun meħtieġ. B'dan il-ftehim, il-partijiet ikkonkludew l- isponsali bejn il-kontendenti u l-għarus ħa mingħand omm l-għarusa ċ-ċurkett u l-maktur tat-tieġ – l'anello e il fazzoletto sponsalizio . L-għarusa ma kenitx hemm f'dak il-waqt imma imbagħad avżajniha u qalet: għamiltu sewwa. Wara dan kollu, il-konvenut Attard, dakinhar stess tat-tlaqqigħ qal lil omm l-għarusa li kellu ħsieb imur jara jekk il-fondi tar-raba' jogħġbuhx. Hi rrispondietu: Mur għall-affari tiegħek, jekk ma jogħġbukx, nagħtik minflok it-tomna li għandi l-Fanal. Ċirka ta' għaxra jew ħmistax il-ġurnata wara, Wenzu ġie sabni u talabni mmur miegħu naraw il-fondi msemmija. Kellimna l-ġenituri tal-għarusa u ħaduna fir-raba' li qalulna. Meta konna f'dik tal-Wilġa, l-għarus qal: dan il-fond ma jogħġobnix; tafa' l-maktur tat-tieġ għall-art u telaq 'l hemm". Imbagħad telgħet fil-pedana tax-xhieda Marija mart Ġużeppi Aquilina. Qalet: "Wara l-festa ta' Lapsi li għadda u qrib Għid il-Ħamsin, mort id-dar ta' ommi li tinsab fir-raħal ta' Għammar. Kien hemm il-konvenut Wenzu Attard. Hu kien għadu għarus tal-attriċi Vanġela Agius, u qabad iparla fuq mara oħra li qal li ried b'għarustu. Jien għedtlu: S'issa għadek impenjat ma' Vanġela; ilek tiffrekwenta d-dar tagħha minn żmien, u titħaddet minn għarusa oħra? Kif tagħmel biex teħles minnha? Irrispondieni: Inġib l-iskuża li l-fond li tawni bħala frank huwa suġġett għal emfitewsi (ċens fit-tul) li jtawwal għal għerbin sena oħra. L-għarusa l-oħra li għandu Wenzu jisimha Kelina ta' Kelment ta' Lawrenz . Hi qaltli li lill-konvenut tatu l-maktur tat-tieġ. Staqsejtha: u jekk Vanġela tirbaħ il-kawża kontra Wenzu? Irrispondietni: Tista' tirbaħha u tista' ma tirbaħhiex". L-aħħar xhieda li nsibu fil-proċess ta' din il-kawża hija dik ta' Manwel Camilleri bin Frenċ mir-raħal tal-Għasri. Jgħid li: "Bejn wieħed u ieħor tliet ġimgħat ilu għedt lil-konvenut Wenzu Attard li Vanġela tinsab fil-punt li tipproċedi kontra tiegħu b'mod ġudizzjarju. Jien ħriġtlu mid-diskors. Hu ppronunzja kelma biex iħammeġ lil Vanġela u qal: Ma tagħmilli xejn, u qal ukoll: Li kieku mhux għax hemm l-għarusa l-oħra kont mil-lum stess nibda bit-tnedijiet taż-żwieġ". Fi tmiem ix-xhieda, il-Maġistrat Dr. P. Cremona ta s-sentenza: il-Qorti sabet lil Wenzu Attard ħati skont l-att tal-akkuża u kkundannatu jħallas kumpens ta' £10 għad-danni li sofriet l-eks maħbuba tiegħu Vanġela Agius, u għabbietu wkoll bl-ispejjeż tal-kawża. [2] Leħen is-Sewwa, 01 Jan 1946, p.4. [11] "għaddiet minn taħt il-lampier" hija idjoma antika li tingħad b'mod figurattiv għal meta dal li jkun jiżżewwġ, fis-sens li, billi l-kunsens taż-żwieġ jingħata fuq it-taraġ tal-presbiterju, dak li jkun bilfors li jkun għadda minn taħt il-lampier tal-knisja. X'uħud iħobbu jgħaqqu din l-idjoma ma' proverbju relattiv: "Qabel tgħaddi minn taħt il-lampier, jekk tmiss ħwejġek ma' ħwejjiġha, sentejn ħabs jew tiżżewwiġha". Dan f'sens li qabel iż-żwieġ kull kuntatt karnali bejn il-maħbubin hu assolutament ipprojbit, kemm bil-liġI ta' Alla, u kemm Ċivili. Hekk kien w'hekk għadu. [13] Leħen is-Sewwa, 10 Ott 1963, p.3. [17] Fir-rigward tat-tnedijiet, xi festa kkmandata li kienet tinzerta fost il-ġimgħa, kienet titqies l-istess bħal Ħadd u għalhekk valida li fiha tista' ssir tnedija. [22] Leħen is-Sewwa, 25 Nov 1944, p.5. [24] Leħen is-Sewwa, 10 Ott 1963, p.3.