Il-ħsieb ta' din is-sensiela ta' artikli hu li nirreġistraw it-toponomi li hemm fuq dawn il-gżejjer żgħar li għandna mxerdin max-xatt ta' Malta u Għadex kollu – jiġifieri l-ismijiet tal-irdumijiet, għerien, ħofor, nixxiegħat, u kull isem li nafu bih u li ngħata mis-sajjieda, baħħara, u nies oħra midħla ta' kull rokna ta' dawn il-gżejjer żgħar li għandna f'rasna. Kitba ta' Arnold Sciberras u Jeffrey Sciberras B'xorti ħażina, ħafna nies fostna, speċjalment dawk li jaqilgħu ħobżhom mill-industrija tat-turiżmu, jħossu li jistgħu jivvintaw l-ismijiet huma bl-Ingliż, u dawn l-ismijiet jispiċċaw biex jaqilgħu 'il barra l-isem Malti, bħalma ġara fil-każ tal- Blue Lagoon, Blue Grotto, Manoel Island, Pretty Bay, CrocodileRock , u ħafna ismijiet oħra. Jekk hemm isem bil-Malti, m'għandux jinħoloq ieħor barrani; imma fejn m'hemmx isem, jew l-isem mhux magħruf, il-proċess ta' tismija jista' jkompli għaddej. Irridu ngħidu mill-ewwel li f'dil-kitba bnejna fuq ix-xogħol li diġa sar qabilna. L-artikli li diġa ppubblika Alex Camilleri jiswew mitqilhom deheb, u fir-riċerka tiegħu, Camileri nkluda t-tagħrif misjub fil-kitba antika, bħal fil-każ tal-kitba ta' De Soldanis, Gian Franġisk Abela, u Pietru Pawl Castagna; imma wkoll dak li kitbu nies bħal Joe Zammit Ciantar u Anton F. Attard. Fi żmienna wkoll, Simon Salafia qed jagħmel ħafna riċerka fuq l-ismijiet tal-widien ta' Malta u Għawdex. Aħna qed nimxu fuq il-passi ta' dawn kollha, għax ix-xogħol ta' tiftix ma jieqaf qatt, u minbarra l-ismijiet li ġabru ta qabilna, qed inżidu ismijiet li ġbarna aħna minn għand sajjieda u nies tal-baħar li tkellimna magħhom. Grazzi kbira tmur għal Esther Sciberras, li mingħajrha l-affarijiet ikunu ferm aktar diffiċli. Ġużi Gatt u John Spiteri Gingell ukoll kellhom sehem kbir biex tfasslu dawn l-artikli u biex qed jiġu ppubblikati. KEMMUNA Kemmuna hi teżor ta' ismijiet qodma Maltin. Prova oħra ta' kemm il-Malti kien daħal f'kull rokna ta' dawn il-gżejjer. Fis-sena 2004, Alex Camilleri ppubblika artiklu fuq it-toponomastika ta' Kemmuna fl-Imnara Nru. 28. Minbarra li ħadna ħafna minn dan l-artiklu, f'dil-kitba hemm ukoll it-tagħrif mogħti minn Joseph Caruana minn Għajnsielem, li familtu hi fost tal-aħħar li baqgħu jagħmlu l-opri tradizzjonali tal-baħar inkluż id-dgħajjes tal-latini. Qrajna wkoll dak li kiteb Steve Borg fil-kotba tiegħu (ara r-referenzi). Hemm ukoll it-tagħrif li ġbarna aħna matul il-ħidma tagħna fl-istudji ambjentali, minn sajjieda u baħħara li ħafna drabi kienu huma li wassluna fuq il-postijet li tħadditna fuqhom. L-Iskolli tal-Imnieri . Iddeċidejna li nibdew mill- Imnieri , ilsien twil ta' art li jasal sal- Ponta tal-Imnieri u huwa l-aktar tarf imbiegħed tal-gżira fuq in-naħa tal-Grigal. Quddiemu hemm l-Iskolli tal-Imnieri , aktar l-isfel hemm blata jew skoll ieħor imlaqqam iż-Żerżieqa. Id-daħla ta' quddiem iż-Żurżieqa jgħidulha ż-Żokra , u aktar 'l isfel miż-żerżieqa hemm l- Iskoll ta' Barra . Il-Ħofra tal-Imnieri . Interessanti li skont tagħrif li għaddielna Joseph Caruana, taħt il-baħar, fin-naħa t'isfel tal-Imnieri, il-qiegħ jinżel aktar fil-fond u għandu l-isem Il-Ħofra tal-Imnieri . It-tradizzjoni tgħid li l-isem "l-Imnieri" hu l-plural tal-kelma "Imnara" għax f'dawn il-postijiet kienu jitqiegħdu xi dwal għall-baħħara minħabba l-perikli tal-blat ta' dawk in-naħiet. L-Imkebba jew il-Qaqoċċa . F'dawn il-kitbiet qed nitkellmu l-aktar fuq l-iskolli, ġebel, jew gżejjer żgħar li niltaqgħu magħhom. Aktar ma ninżlu 'l isfel f'din ix-xaqliba ta' Kemmuna niltaqgħu mal-irdumijiet u s-sisien. Naraw xi blat kbir, jew tirxien, fil-baħar li jistgħu jitqiesu bħala skollijiet (skolli jew skolji). Xi wħud minnhom għandhom isem, ngħidu aħna l-Imkebba , li tissejjaħ ukoll il-Qaqoċċa . Dan hu skoll li l-baħar kielu minn taħt, u allura qiegħed jistrieħ fuq għonq irqiq ta' blat u tistħajlu qisu xi qaqoċċa wieqfa fuq zokk. Aktar 'l isfel insibu l-Iskoll tal-Balla li jissejjaħ ukoll l-Iskoll tal-Kaħli . Fil-fatt dawn huma tliet blatiet kbar li jidhru sew mill-Marfa. Aktar 'l isfel mill-iskoll tal-kaħli hemm blata oħra li tissejjaħ "Majsi". Jgħidu li Għawdex kien hemm wieħed magħruf li kellu mixja daqsxejn partikolari, u n-nies ħarsu lejn dan l-iskoll fil-baħar u qalu: "Dritt qisu Majsi! Fuq din ara l-artiklu ta' Alex Camilleri msemmi hawn taħt. Dan l-artiklu ta' Alex għandu wkoll ħafna toponomi tal-ġewwieni tal-gżira li m'aħniex qed ninkudu f'din il-kitba. Il-Ġebla ta' taħt it-Trunċiera . Fuq Kemmuna hemm trunċiera li nbniet mill-Kavallieri biex tħares il-fliegu ta' bejn Kemmuna u l-Marfa. Qiegħda qrib post magħruf bħala Il-Mixta . Taħt it-trunċiera, fil-baħar, hemm blata li jgħidulha Il-Ġebla ta' Taħt it-Truċiera. Hi tassew "ġebla" skont id-definizzjoni tagħha, għax fuqha hemm ħajja terrestri ta' ċertu interess. L-Iskoll tas-Sultan . F'din in-naħa ta' Kemmuna insibu sikka kbira taħt l-ilma, li fl-1889 kien inkalja fuqha bastiment Ingliż HMS Sultan . Dan l-inċident ta l-isem lill-post. Qrib din is-sikka hemm oħra: l-Iskoll tal-Abjad tal-Prexxa . Il-mapep maħsuba għall-baħħar ilhom ħafna jiġbdu l-attenzjoni għal dawn is-sikek. L-Iskolji tal-Imnieri Il-Ġebla ta' Taħt it-Trunċiera Il-Ponta l-Irqiqa u madwaraha . Jekk niġbdu iktar lejn il-Punent u nduru fuq il-lemin malli naqbżu l-Ponta l-Irqiqa , naraw li l-art togħla f'daqqa sakemm issir sies ta' ħafna sulari. Dan is-sies jissejjaħ il-Mazz. Dawn l-inħawi qegħdin taħt attakk lingwistiku. Il-Ponta l-Irqiqa qed tissejjaħ Lantern Point , u l-blata li hemm fil-baħar quddiem is-sies int u sejjer iktar lejn it-torri ta' Kemmuna qed jgħidulha Lantern Rock . Dan ifisser li qed iberraq għall-isem Malti. L-ismijiet it-tajbin bil-Malti huma dawn: Il-Ponta l-Irqiqa , il-Ħruq tal-Irqiqa , Taħt l-Għoli tal-Irqiqa , u l-Ġebla jew il-Ħaġra tal-Irqiqa . Din il-ġebla hi l-iktar blata prominenti minn dawk li hemm madwarha, għax tixref rasha 'l fuq mil-ilma, filwaqt li l-oħrajn huma x'aktarx taħt wiċċ il-baħar. Fuq il-Ġebla tal-Irqiqa hemm ukoll pjanti terrestri. Tista' forsi aħjar tissejjaħ "Ħaġra", għax mhix kbira. Il-Ġebla ta' taħt il-Mazz . Din issa qalgħuhielha Pigeon Rock u dan l-isem se jaqla' lil dak Malti. Dil-ġebla fiha l-ħajja u hi mimlija bio-diversita u speċi interessanti immens. F'Kemmuna kollha, dak li jissejjaħ "il-Ġiżi ta' Malta" jinstab hemm biss. Il-Ġebla ta' Taħ il-Mazz Il-Bejta tal-Fenek . Ftit ftit qed nersqu lejn dik il-parti ta' Kemmuna li hi rikka fit-toponomi kemm qodma kif ukoll "ġodda". Wara li naqbżu l-Ġebla ta' Taħt il-Mazz, niltaqgħu ma daħla li saret poplari ħafna mas-sidien tad-dgħajjes li jdawru lit-turisti madwar Kemmuna u Għawdex. Din id-daħla ilha żmien magħrufa mill-baħħara lokali, għax fiż-żmien meta fuq Kemmuna kienu joqgħodu xi familji, din id-daħla kienu jfittxuha meta l-baħar ikun imqalleb b'mod li ma tantx setgħu jinżlu l-art minn band'oħra. Fiż-żmien kienet saret anke "marfa" (jiġifieri moll) ċkejkna kemm titrakka biċċa tal-baħar żgħira. Billi d-daħla ilha magħrufa, kellha isem: Il-Bejta tal-Fenek . Dan l-isem jidher li m'għoġobx lil xi nies għax forsi ħassewh li "mhux tajjeb għat-turisti" – allura ivvintaw l-isem Crystal Lagoon – għax dak isbaħ. Kif spiss jiġri, ħafna Maltin u Għawdxin issa jafu fejn hu crystal lagoon imma ma jafux fejn tiġi l-Bejta tal-Fenek. Ma naħsbux li din hi ħaġa sew. Taċ-Ċawla jew Ras il-Fenek . Il-bejta tal-Fenek hi mkenna minn ħotba żgħara li toħroġ 'il barra fil-baħar, u li tissejjaħ Taċ-Ċawla jew anke Ras il-Fenek . Fil-ġenb tagħha, ftit 'il barra fil-baħar hemm skoll ieħor żgħir: l-Iskoll tal-Fenek . Il-Bibien u l-Ġebla l-Imtaqqba . Inkomplu tilgħin 'il fuq u quddiemna naraw żewġ blatiet kbar u imponenti. Kulħadd jitpaxxa bihom meta nkunu fi triqitna lejn Għawdex fuq il-vapur, u minn fuqu nħarsu lejn din in-naħa ta' Kemmuna. Naraw dawn il-blajjet kbar u taħthom mgħawwar bl-għerien li fihom min jaf kemm inħbew il-furbani, lesti biex jaħtfu xi sajjied jew baħħar li jseħħilhom jitfgħu idejhom fuqu. Illum li għandna l-mezzi li naraw il-mappa tal-art mill-ajru, ma jkunx diffiċli biex nagħrfu li dawn il-blatiet kbar li għadna kemm semmejna, flimkien mal-Iskoll tal-Fenek, xi darba kienu biċċa art waħda, ilsien twil ta' art magħqud ma' Kemmunett. Biż-żmien, flieli sħaħ minn dan l-ilsien ta' art ċedew u għoddsu 'l isfel fil-baħar taħt l-ilma – biex issa dan l-ilsien inqasam f'ħafna biċċiet, u bejn kull biċċa daħal jiġri l-baħar. Skont it-tagħrif li għandna, dawk il-passaġġi jew mogħdijiet fil-baħar li hemm fuq kull ġenb ta' dawn il-blatiet, jissejħu il-Bibien . L-ikbar blata fost il-blat kbir li għad fadal 'il fuq mill-ilma tissejjaħ Il-Ġebla l-Imtaqqba . Jekk tara ritratt ta' dil-blata mill-għoli tkun tista' tifhem għaliex tissejjaħ "l-imtaqqba". L-Għerien li l-baħar għawwar fil- Ġebla l-Imtaqqba jissejħu l-Għerien tal-Imtaqqba . Il-blata l-oħra ta' maġenbha, ferm iżgħar minnha, tissejjaħ il-Ħaġra ż-Żgħira ta' Bejn il-Bibien . Kemm il-Ġebla l-Imtaqqba, u kemm il-Ħaġra ż-Żgħira, it-tnejn għandhom il-ħajja terrestri fuqhom. Ta' min jgħid ukoll li l-Ġebla l-Imtaqqba tissejjaħ ukoll Il-Ġebla l-Kbira ta' Bejn il-Bibien (biex taqbel mal-Ħaġra ż-Żgħira ta' Bejn il-Bibien). Mill- Ħaġra ż-Żgħira ta' bejn il-Bibien tgħaddi għall- Iskolji ta' Bejn il-Bibien , u minn dawn tista' taqbeż għall-Kemmunett. Jekk iżżomm din l-istampa quddiem għajnejk tkun tista tara li dan l-ilsien ta' art li semmejna u li darba kien ħaġa waħda ma' Kemmunett, jibda mill- Iskoll tal-Fenek , ikompli fuq il- Ġebla l-Imtaqqba , jgħaddi għall- Ħaġra ż-Żgħira ta' Bejn il-Bibien , jaqbeż għall- Iskolji ta' Bejn il-Bibien , u jaqbad ma Kemmunett f'dik il-parti li tissejjaħ il-Ħobża . Biex tifhem aħjar ikun tajjeb li tara d-disinn li qed inġibu. Is-Sikka ta' Kemmunett . Kemmunett tispiċċa b'ras jew ponta rqiqa li tissejjaħ in-Niggieża . L-inħawi ta' madwar huma wkoll magħrufa bħala l-Imniegeż . 'Il barra mill-ponta tan-nieggieża, maqtugħa għaliha fil-baħar hemm is-Sikka ta' Kemmunett , li tista' tissejjaħ ukoll skoll. Faċċata tagħha, dejjem jekk tħares lejn il-lemin tal-mappa tagħna, fuq in-naħa l-oħra ta' Bejn il-Kmiemen , hemm Is-Sikka ta' Bejn il-Kmiemen , li tissejjaħ ukoll Tax-Xilep jew Tal-Griewel . Il-Ħaġra ta' Bejn il-Bibien Il-Kbira, magħrufa wkoll bħala Il-Ġebla L-Imtaqqba. Il-Ħaġra ta' Bejn il-Bibien iż-Żgħira B'hekk inkunu dorna dawra mejt ma Kemmuna u Kemmunett. Imma xtaqna li nżidu xi toponomi ta' postijiet fuq Kemmunett li ġbarna aħna, u li jidher li m'humiex imsemmija f'kitbiet oħra fuq dawn l-inħawi. Billi l-mappa ta' hawn fuq hi diġa mimlija daqs bajda bl-ismijiet, qed nirripproduċu mappa oħra li fiha qed nuru dawn l-ismijiet "il-ġodda" tagħna. Qed ngħidu li huma ġodda għax ma jidhrilniex li rajnihom imniżżla f'kitbiet oħra li kkonsultajna – speċjalment fil-kitbiet importanti ta' Alex Camilleri. Aħna ġbarna dawn l-ismijiet mit-"tradizzjoni orali" – jiġifieri minn dak li qalulna s-sajjieda u l-baħħara li kellmuna u wassluna sa dawn l-inħawi: Il-Ħażna tal-Isplussiv : L-aħjar ikun li nibdew b'din. Nafu li dal-post hu magħruf uffiċċjalment bħala "il-Polvrista". Aħna jidhrilna li n-nies komuni ma jafuhx b'dak l-isem, imma jgħidu il-Ħażna tal-Isplussiv . Kif rajna aktar qabel hemm "ħażna tal-isplussiv" oħra fuq Manoel Island . Fil-każ ta' Kemmunett, hemm ukoll l-isem it-Taraġ tal-Isplussiv . Xtaqna li ninkludu din il-verżjoni biex tkun iddokumentata x'imkien. L-Għalqa ċ-Ċatta. Dan l-isem qed ninkluduh għax smajnieħ jingħad. Nafu li kull għalqa hi ċatta. X'aktarx ukoll li, fi żminijiet oħra, fuq Kemmunett kien hemm xi għalqa tinħadem, u forsi dan hu l-uniku ħjiel li għad fadal ta' dan il-fenominu. Viċin hemm marki bil-ġebel b'forma ta' stilla, xi ħaġa riċenti. L-istilla ta' Kemmunett, fl-"għalqa ċ-ċatta" – mibnija riċenti, ritratt meħud fl-2011 L-Għar tal-Bajja . Dan l-għar jinfed mar-ramla ta' Kemmunett. L-Għassa tal-Fenek . Din hi ponta għolja li minnha tista' tara madwarek. X'aktarx li dan l-isem ikompli mal-ismijiet bħal Ras il-Fenek, l-Iskoll tal-Fenek, u l-bqija. Fuq Kemmuna kien hemm il-fniek, u xi ħadd żgur li kien jikkaċċjahom. Fuq dan l-għonq dejjaq ta' art jinġabar ħafna melħ li jiġi mir-raxx tal-baħar; u fiha wkoll hemm xi ħofor li jixbħu lil dawk tas-salini. Il-Ħofra tal-Ħasla. Dan hu isem li xtaqna niddokumentaw, għax smajnieh jingħad; imma ma nafux għala l-post jissejjaħ hekk. L-Għar tal-Gambli tar-Ramel . "Gamblu tar-Ramel" hu l-isem iddokumentat minn kittieba oħra bħala l-isem Malti għall- common shrimp – Crangon crangon . Qed nimmarkaw ukoll dawn il-'pseudo' ġżejjer żgħar fit-tramuntana ta' Kemmuna li ma issemmewx fil-kitba t'hawn fuq: Ħaġret l-Ozju hija ġebla imdawra kollha bil-baħar, pero għandha bħal ħnejja li tqabbadha ma' Kemmuna. Tal-Fanal huma qatgħat pjuttost kbar ta' blat; imma huma mifrudin minn Kemmuna b'ħafna xquq dojoq. Biż-żmien għad jinqatgħu għal kollox minn Kemmuna. Ritratti ta' Kemmunett Is-Sies tat-Tumbrell u l-Għassa tal-Fenek. Fil-qalba ta' Kemmunett L-Imniegeż Kemmunett minn Kemmuna Ritratt ta' xi Ħaġriet u Ġebel madwar Kemmuna Il-Ħaġra ta Taħt it-Torri Ħaġret L-Ozju REFERENZI: Borg, Steve, Il-Maltin Għemilhom, Drawwiethom, Ġrajjiethom, L-Ewwel Volum, Klabb Kotba Maltin, 2017 Camilleri Alex, it-Toponomastika ta' Kemmuna, L-Imnara Nru. 28, 2004. Ħajr speċjali lil Joseph Caruana minn Għajnsielem, Għawdex.