Wara li l-ġimgħa l-oħra qbadt mal-mard u termini relatati, ta' min din id-darba nkompli fuq l-istess suġġett, biss b'angolu ieħor: dwar il-kura tradizzjonali ta' ċertu l-mard. Kif diġà kont ktibt aktar qabel f'artiklu ieħor, ir-rimedji għal bosta mard kien jinstab fil-ħxejjex u l-ħwawar. Ara: 'Mard u Kliem Relatat' billi tikklikkja hawn: https://kliemustorja.com/2021/03/26/mard-u-kliem-relatat/. Għaldaqstant dak li ġa semmejt mhux ser nirrepetieh hawn. Minflok ser niffoka dwar dawk ir-rimedji li s-sors tagħhom fil-maġġorparti mhux ġej mill-pjanti. Is-sors ta' dawn ir-rimedji jvarja ħafna, minn melħ, ħall, trab mill-ġebla tal-franka, għasel sa anki nbid! Naturalment, dawn ir-rimedji mhux dejjem huma xjentifikament ippruvati li huma ta' ġid, biss kienu kultant jaħdmu għax il-pazjent kien jemmen fihom. Dan il-fenomenu, magħruf bħala placibo effect li bil-Malti nistgħu ngħidulu, il-qawwa tat-twemmin jew tal-konvinzjoni. Meta bniedem idaħħalha f'moħħu li l-kura mogħtija ser tfejqu dan kellu ċans akbar li jfiq, għax kif jgħidu, il-moħħ jikkmanda l-ġisem. Ma' din il-konvinzjoni wieħed irid iżid ukoll it-twemmin fis-sopranatural. Apparti r-rimedji li l-bniedem juża biex ifieq mill-mard, kien ukoll iżid it-talb. L-Insara ħafna drabi jirrikorru għal interċessjoni ta' bosta qaddisin, kull wieħed minnhom protettur kontra xi marda partikulari. Bħal ngħidu aħna, jekk bniedem isofri minn xi marda fl-għajnejn dan kien jitlob lil Santa Luċija; jekk xi ħadd ibagħti mill-griżmejn kien jitlob lil San Blas, u għal kontra l-mard tal-pesta kien hemm Santu Rokku u San Bastjan. U mat-talb tiġi xi taqbila, jew ġokulatorja, kif ukoll tiddendel xi domna (taliżman) ma' għonq il-marid. Dan apparti l-pellegrinaġġi li jsiru lejn is-santwarji tal-Madonna mferrxa ma' Malta u Għawdex fejn għadek tara mijiet ta' ex votos imendla fil-vetrini tas-santwarju; xhieda li l-fejqan sar bis-saħħa tat-talb. Dan kollu għandu wkoll jinkludi r-riti superstizzjużi li kienu jsiru min-nies li kienu qishom sħaħar li bi ftit ħlas kienu jkewsu taħwir u jinvokaw bi kliem maġiku lil xi esseru sopranaturali kif riedu huma. Mela dawn li ġejjin huma xi rimedji tradizzjonali li sibt informazzjoni dwarhom. Ħafna minnhom huma mniżżlin b'aktar dettalji fil-paġni tal-Enċiklopedija ta' din il-website. Jekk tixtieq taqra artikli oħra dwar l-istorja u l-kultura ta' Malta, ikklikkja hawn: https://kliemustorja.com/ —– ALGA (Isem xjentifiku: Corallina officianlis ) Tip ta' alga li kienet tintuża kontra l-ħniex fl-imsaren. John Hennen, tabib Ingliż li kien Malta bejn l-1820 – 1823, jgħid li din kienet mezz infittex ħafna mill-Maltin biex tneħħi l-ħniex mill-imsaren. L-alga kienu jagħqluha mħallta b'ħafna tewm. Terminu li jirriferi għall-merkurju jew l-idraġirju ( Hydragyrium – Gr. ilma + fidda, Ing. quicksilver ). Dan il-metal li jinħal kien impurtat mill-Ewropa. L-arġentuvivu kien jintuża għal bosta skopijiet, fosthom biex jiddiżinfetta l-imsaren kif ukoll bħala djuretiku. J. Hennen (1830) jgħid li fl-isptarijiet kienu jużaw taħlita ta' Kalomel (Ing. Calomel jew Mercurious chloride ), imħallat mall-loppju u trab tal-antimonju. Ġieli kienu jżidu l-ġalapp, pjanta Messikana, (Is. xj. Kien jingħata l-arġentuvivu wkoll biex jitrattata l-marda venereali tas-sifilide, magħrufa bħala, il- morbido Gallo / il-marda Franċiża / il-marda tan-nisa. Il-kodiċi, kemm tal-Gran Mastru Vilhena (1722-1736) kif ukoll tal-Gran Mastru De Rohan (1784), kienu jipprojbixxu li dan l-element jintuża biex isir l-abort min-nisa. Din tal-aħħar sibtha fil-ktieb ta' Savona Ventura, Knight Hospitaller Medicine in Malta (1530 – 1798) , (2004) p. 35. BAĦBUHA (Ing. Cowrie shell ) Din kienet tintuża biex titratta l-ħżież, infezzjoni fil-ġilda kkważata mill-fungu. Il-baħbuħa kienu jċappsuha biż-żejt u jdellkuha mal-parti tal-ġilda infettata. Waqt li dan kien isir kienet tingħad talba li bejn wieħed u ieħor kienet tgħid hekk: Ħżież, ħżież, mur għand ommok dik il-maħmuġa – Nibqa' niskunġrak sakemm naqtgħalek għeruqek. BALZMU Kien hemm bosta tipi ta' balzmu, jew ingwent mediċinali, ħafna drabi magħmul mill-pjanti. Dan kien ikun maħdum bħal krema jew żejt ifuħ li jagħmel ġid lill-bniedem meta jidilku fuq dik il-parti tal-ġisem fejn hemm bżonn skont ir-rimedju meħtieġ. BALZMU TAL-LUNZJATA Dari kien hawn twemmin superstizzjuż li jekk tiġieġa tbid bajda fil-25 ta' Marzu, festa tal-Madonna tal-Lunzjata, din il-bajda ma tittikilx. Minflok il-bajda kienet tinżamm merfugħa għax kienu jemmnu li biż-żmien din issir tfuħ u tarmi riħa tal-balzmu. Wara xi żmien, din il-bajda kienu jofqsuha u l-kontenut tagħha jħalltuh bix-xaħam biex isir ingwent li jfejjaq. L-użu tal-bajd fil-mediċina kien komuni. (Ara: Drawwiet u Ħajja mill-Istorja ta' Malta , ta' Guido Lanfranco, p. 70). Għal-aktar artikli dwar l-istorja u l-kultura ta' Malta, ikklikkja hawn: https://kliemustorja.com/ BUTIR Min kien jaħbat rasu u titlgħalu xi gundalla kienu jqiegħdulu munita mdellka bil-butir ruqha biex in-nefħa tinżel. FINTUSA / VINTUŻA Tip ta' kura tradizzjonali li kienet u għadha tintuża minn diversi kulturi kontra l-irjiħat u mard ieħor. Il-pazjent titpoġġielu tazza tal-ħġieġ jew tal-injam fuq dik il-parti ta' ġismu fejn hemm bżonn, pereżempju, fuq dahru, spalltu, żaqqu, eċċ. It-tazza li tkun rasha 'l isfel fuq il-ġilda jkollha ftila ddaħħan ġewwa biex din tassorbixxi l-arja. Naturalment hi tintefa hekk kif l-arja tinxtorob mill-fjamma stess. Meta jiġri hekk, it-tazza teħel mal-ġisem u jinħoloq vakum u l-ġilda tinġibed 'l fuq. Dan isir bil-ħsieb li l-infezzjoni jew il-mard 'jinġibed' ukoll u joħroġ 'l barra mill-ġisem; fl-istess ħin iċ-ċirkolazzjoni tad-demm taħt it-tazza tistimula ruħha. Illum għad hawn diversi nies li jużaw din il-kura 'alternattiva' bħala rimedju, għall-uġigħ fil-muskoli jew kontra xi riħ. Sqal. vintusa . FSADA Ħruġ tad-demm mill-ġisem billi jitqiegħed sangisug (tip ta' dudu) biex jerda d-demm mill-ġilda. Fl-antik is-sangisug kienu isibuh l-aktar taħt l-ilsien tal-baqar għax jgħix hemm – dawn il-baqar kienu dawk impurtawhom mill-Afrika ta' Fuq. Fl-antik, il-fsada kienet issir biex tinżel il-pressjoni u jgħin iċ-ċirkolazzjoni tad-demm. Normalment, is-sangisug jerda bejn kuċarina jew tnejn demm kull darba u jintnefah bih. Hennen (1830) jgħid li kienu aktar l-Ingliżi f'Malta li jirrikorru għal dan il-metodu milli l-Maltin, biss xorta kien hawn Maltin li jirrikorru għal din il-kura anki sa żmienna. Fid-dinja tal-mediċina xjentifika għad hawn ċertezza li il-metodu ( Hirudo medicinalis ) jaħdem. Sors prinċipali: Lanfranco, 2004. FSADA ĦAMIJA Banju bil-misħun li fih wieħed ikun jista' jqiegħed saqajh biex jisħnulu. Din isemmieha Mikiel Anton Vassalli (M.A.V., 1796). FUMENTA Trattament u rimedju tradizzjonali jekk dak li jkun ikollu dieħes. Il-fumenta hi l-garża jew flanella mxarrba bl-ilma sħun. L-ilma użat ikun fih il-kamumilla msajra jew pjanti mediċinali oħra. Dawn jitqiegħdu fuq dik il-parti tal-ġisem fejn hu infettat biex tinżel in-nefħa u jonqos l-uġigħ. ĠBARA Tip ta' kura għal xi ġerħa; din tkun magħmula miIl-ġewwieni ta' ħobża mxarrba bil-ħalib, li titqiegħed fuq dik il-parti tal-ġisem li tkun misluħa jew infettata. Din kienet titħalla hemm għal xi erbgħa u għoxrin siegħa biex tneħħi l-infezzjoni, billi l-ġbara tiġbed fuq in-nefħa jew l-ferita (bl-Ing. dan il-proċess jgħidulu, cappillary action ). Illum, il-ġbara tintuża l-aktar fuq iż-żwiemel li jkollhom xi ġerħa ma' saqajhom, billi tintrabat garża bil-ġbara mal-parti infettata. GĦASEL Bosta jagħrfu l-ġid tal-għasel bħala rimedju għal bosta tipi ta' mard. Forsi l-aktar li jintuża hu meta wieħed ikollu riħ jew inkella xi uġigħ fl-intestini, billi jħalltuh mat-te jekk mhux ukoll mal-whiskey. Biss fl-antik kien anki jintuża biex jiksu il-feriti, għax l-għasel u antisettiku u antibatteriku. Ħ ALIB TAL-OMM Fl-antik, kien hawn min, jekk ikollu dieħes kien ifittex xi mara li qed tredda u jitlobha ftit ħalib tas-sider. Dan il-ħalib kienu jħalltuh mal-frak (tal-ħobż? – Cassar Pulliċino jgħid biss crumbs , Ara: Studies in Maltese Folklore p. 237), biex isir speċi ta' taħlita biex din tindilek fuq id-dieħes. ĦALL L-użu tiegħu bħala mediċina jmur lura sa mill-inqas it-tielet seklu Q.K. Kien jintuża biex ifejjaq il-feriti, għax antisettiku u antibatteriku. Il-ħall hu taħlita ta' ilma ma' 4% aċidu aċetiku. L-aċidu aċetiku jiġi prodott minn pereżempju, l-inbid, xi frott, jew affarijiet organiċi oħra li jkunu espost għall-arja għal ċertu żmien b'mod li jattira l-batterja miegħu. Apparti l-applikazzjoni fuq il-ġisem, fi żmien il-pesta kienu jużawh ħafna l-ħall biex ixappu fuq oġġetti ta' kull tip li jkun impurtat, bħal karti u drapp, oġġetti tas-suf, eċċ., biex jelliminaw iċ-ċans li dawn jittrasferixxu xi infezzjoni tal-marda fuq il-bniedem. Wara, dawn l-istess oġġetti anki kienu jkunu ffumigati. Biex tkun taf aktar dwar l-istorja u l-kultura ta' Malta, ikklikkja hawn: https://kliemustorja.com/ ĦALL IL-WARD Din kienet taħwira ta' essenza tal-ward imħallta bil-ħall. Fl-antik din it-taħlita kienet tintuża bħala rimedju biex ittaffi l-uġigħ ta' ras. Daqs mitt sena ilu wieħed kien jista' jixtri b'żewġt iswaba ħall il-ward mingħand l-ispiżjar. ILMA DDISTILLAT Din il-psewdomediċina J. Hennen (1830) ra ssir f'Malta u sejħilha, Aqua Distillata Catellorum . L-intestin ta' xi annimal żgħir kien jgħaddi minn proċess ta' distillar u xi ftit qtar minnu kien jitħallat mal-ilma. Din it-taħlita kienet tingħata lit-tfal li jkunu ħadu xi qatgħa kbira. IMPJASTRU Tip ta' ġbara li titqiegħed fuq il-ferita eċċ., biex tfejjaq l-infezzjoni. Din tkun magħmula mid-dqiq tal-kittien u ingredjenti oħra. INBID Ħafna kienu jemmnu li l-inbid kien jgħin biex il-marid iġib saħħtu lura. Ovide Doublet, (ċ. 1785) is-segretarju ta' De Rohan u wara tal-Gran Mastru Hompesch, jgħid illi meta kien għal xi żmien mitfuħ f'sodda, kien hemm min meta mar jarah, ġablu l-inbid 'vintage' bħala rigal addatat, flimkien ma' frott imqadded u mediċina. L-inbid bħala rimedju medicinali ltqajt miegħu f'diversi qari. Forsi għalhekk mela l-qawl Malti jgħid, 'l-inbid hu l-ħalib tax-xjuħ'. Dan x'aktarx anki għaliex l-inbid għandu ċertu kwalitajiet antisettiċi bħall-ħall. LOPPJU / OPPJU Sustanza li tintuża biex tmewwet is-sistema tan-nervituri waqt xi operazzjoni biex l-uġigħ ma jinħasx. L-effett tal-opjum kien diġà magħruf f'Malta, fis-seklu sittax, għax dan kien anki jintuża mill-Ġannissari Torok, biex meta jassaltaw is-swar kienu jkunu b'aktar kuraġġ. Il-kelma 'loppju' ġejja mill-kelma opium, (is. xj. Papavera soniferum ) li hi pjanta li tikber b'mod naturali, l-aktar fl-Asja. Din il-pjanta hi magħrufa bħala s-sors tal-morfina (12% minn din il-pjanta hi morfina) li tittieħed minn ġol-boċċa tal-fjura. Ara aktar dwar dan is-suġġett: LOPPJU . MELĦ F'Malta dan faċli li jsir użu minnu għax imdawrin bl-aqwa sors tiegħu: il-baħar. Fl-ewropa dan jinġabar minn taħt l-art fil-minjieri magħmula apposta għalih. Min dejjem kien magħruf għall-kwalitajiet tiegħu bħala antisettiku, l-aktar biex inaddaf il-ġilda. Ferita jew ponta tfiqqlek f'nofs iż-żmien milli kieku tkun ħsiltha bl-ilma biss. Il-melħ kien jintuża anki biex jittrattaw l-ekzema u l-Akne. Kien hawn żmien meta xi ħadd kien ibati mit-tunsilli kienu jagħmlulu kalzetta mimlija melħ ma' griżmu. Min titlgħalu xi ħrara f'xufftejh jew f'ilsienu kien juża l-melħ. Biss anki fi problemi tal-intern il-melħ kien jintuża f'taħwiriet ma' oġġetti oħra. (G. Lanfranco, 2004) MERKURJU Ara: ARĠENTUVIVU . RAMEL, BANJU TAR – Bosta kienu jemmnu f'mard misterjuż (Hennen jgħid li kien hemm żewġ mardiet li kienu ttrattati b'dan il-mod: is-sogħla konvurżiva u rakutiżmu, li kien jattakka t-tfal żgħar minħabba n-nuqqas tal-vitamina D. L-ommijiet kienu jinkwetaw immens meta xi tifel / tifla tagħhom jibdew imorru lura minn saħħithom mingħajr ma jafu għaliex. Kien hawn superstizzjonijiet li dan seta kien f'xi mument ' MIBDUL ' minn xi spirti ħżiena. Bosta kienu jieħdu lit-tfal li jsofru min dan it-tip ta' mard f'xi bajja fir-ramel, bħal dik ta' San Tumas, Wied il-Għajn; imma l-aktar magħrufa kienet ir-ramla li kien hemm fil-bajja ta' San Ġiljan. Hawn kienu jgħaddsu t-tifel sa għonqu fir-ramel u dan jibqa hemm għal ħafna siegħat biex ifieq. Xi tobba kienu jemmnu f'dan il-metodu sa ċertu punt għax l-ilma u r-ramel bil-kwalitajiet tal-ġebla kalkarja kien jaħdem. Ara: MARDA TAL-BIĊĊA . REQI / RIQI TIRQIJA Mediċina li biha kienu jittrattaw is-suffejra. RAQA v. eżorċizza; fejjaq mis-suffejra. Għ. raqa – verb: meta bniedem jitfa' s-seħer fuq xi ħadd. Fis-Sirja, rejqan tfisser 'suffejra'. RIEQI Bniedem li jfejjaq lil dawk morda mis-suffejra. F'Malta kienet id-drawwa li meta xi tifel jieħu qatgħa dan jieħduh għand il-Papas tal-Griegi biex dan jgħid xi talb fuq rasu. Sors: E.S.I. Eżorċista. SERVIZZJAL Pompa li tintuża biex isir tindif tal-imsaren billi tiddeffes minn wara. Tintuża l-aktar meta jkun hemm diffikultà serja ta' xedda. SEWWA FLIXKUN Terminu li jirriferi għall-preparament u t-taħlit tal-mediċina, magħmula mill-ħxejjex jew ħwawar f'mod likwidu. Dan il-preparament kien isir mill-ispiżjar jew xi individwi li seta ma kienx ikwalifikat fil-professjoni medika, biss li kien jikkuraw lin-nies bid-duwa speċjali li jħejji hu jew hi stess. Pereżempju, jekk dak li jkun isofri minn xi qatgħa kbira, kien imur għand l-erbalista jew l-ispiżjar u dan kien 'isewwilu flixkun' b'taħlita bil-ġulepp, magħmul mir-rabrabru u ftit zokkor'. SUFA Kienet tintuża meta xi ħadd ikollu xu riħ. Kienu jagħmlu biċċa drapp tas-suf mal-lampa u jsaħħnuha biex imbagħad titqieghed fuq is-sider. TERPENTINA Materjal magħmul mill-għelk tas-siġra taż-żnuber, siġra li tinsab f'Malta u mall-Mediterran kollu. Dan għandu kwalitajiet antisettiċi. Dan kien jitħallat f'impast mall-bajd, żabbara (aloe), ħabaq u ingwent biex jgħatti l-ferita biex din ma tibqax tnixxi l-materja. It-terpentina kienet tintuża anki biex jeħilsu mill-ħniex mill-intestini. Biss meta kienu jieħdu ċerta kwantità minnha din kienet ukoll tivvalena l-pazjent fil-fwied u fil-pulmun. Illum it-terpentina għada tintuża fil- Vicks Rub . TERRA MELITENSIS / TERRA SIGILLATA Fi żmien il-Medjuevu u fi żmien l-Ordni, il-Grotta ta' San Pawl kienet magħrufa sew, kemm mill-Maltin kif ukoll mall-barranin, bħala santwarju ta' devozzjoni lejn San Pawl. Il-blat, ossija, il-ġebla u t-trab ta' dan l-għar kien meqjus bħala mirakoluż. Bosta kienu jmorru hemm biex jakkwistaw ftit frak tal-ġebel biex dan jżommuh miġbur f'kontenitur żgħir bħala talisman u antidotu mediċinali kontra l-avvelenament u biex jinżel id-deni. Dan it-trab kien magħruf mal-Ewropa kollha bħala terra sigillata melitensis . Bosta kienu jemmnu li minkejja li l-blat kien jitqatta' u jittieħed kontinwament għal dan l-iskop, dan kien jerġa' jiġġenera ruħu waħdu. Skont l-istudjuż tal-ġeoloġija George Zammit Maempel, dan it-trab, li kien magħruf ukoll bħala terra di San Paolo , seta' tassew kien effettiv kontra l-avvelenament minħabba r-reazzjoni kimika li l-ġebla kalkarja tagħmel meta tmiss ċertu tip ta' arseniku. It-trab kien jitħallat mal-ilma jew mal-inbid biex jinxtorob u dan kien jagħmel speċi ta' kisja fl-imsaren sakemm l-avvelenament jgħaddi mis-sistema tal-ġisem. L-istess rimedju kien jintuża anki kontra l-ġidri. TIRJAKA / TRIJAKA Tip ta' ingwent li kien jintuża għal kontra il-gdim tas-sriep. B'mod ġenerali, din il-kelma tirriferi għal kull tip ta' ingwent li jista' jfejjaq. Ż EJT TAŻ-ŻAGĦRUNA Iż-żagħruna hi ħuta mdaqqsa ta' madwar wiżintejn. Hi magħrufa wkoll bħala, mazzola bla xewk. Din kien jittiħdilha l-fwied tagħha u jitħalla mdendel biex iż-żjut ta' din il-ħuta jqattar ġo flixkun. Imbagħad il-flixkun jintrefa għal meta jkun hemm bżonn. Miegħu kienu jżommu rixa, biex meta xi ħadd kien ikollu xi ferita kienu jidilku ż-żejt bir-rixa fuq il-ferita. Ara: 'Maż-żmien tiegħi ta' tabib', p. 55 – 57, ta' Dr. Charles Cassar (1983). Klabb Kotba Maltin. Martin Morana 3.04.2021 Pubblikazzjonijiet oħra tal-istess awtur: https://kliemustorja.com/informazzjoni-dwar-pubblikazzjonijiet-ohra-tal-istess-awtur/ Biblijografija : Carabott Rosabelle, Damma tal Kliem Kartaginis mscerred fel Fom tal Maltin u Charles Cassar, 'Maż-żmien tiegħi ta' tabib', Folklor, ed. Klabb Kotba Maltin. Lanfranco Guido, Drawwiet u Tradizzjonijiet Maltin , Pubblikazzjoni Lanfranco Guido, Drawwiet u Ħajja mill-Istorja ta' Malta , Wise Owl