Tiskanta kif jgħaddi ż-żmien. U tiskanta kif issib ruħek tirrepeti l-klixejiet li jgħid kulħadd u saħansitra taqbel miegħek innifsek li l-klixejiet, ħafna drabi, huma veritajiet tal-ħajja ta' kuljum. Tassew, niskanta kif għadda ż-żmien. Il-Ġimgħa 22 ta' Diċembru 2000. Filgħaxija ħriġt ma' MV biex nikkonvinċiha li ma ridtx noħroġ magħha. Wara diskursata twila soqtha sad-dar u xħin ħarġet mill-karozza ħadt nifs qawwi: irrealizzajt li kont qsamt qalb oħra. Din hija storja vera. Mort xi mkien ieħor wara. Kullimkien kien imżejjen għall-Milied, bit-toroq b'kollox. Dik is-sena ddeċidejt li ma kontx se nżejjen. Ma kellix moħħ. Kont qed nipprepara biex inġorr, kelli taqlib emozzjonali kbir ħafna, fi kliem ieħor ma kontx qed inħossni fiha. Id-doża ta' antidipressanti kellha togħla anki jekk kemm-il darba ġieni l-ħsieb li nifflaxxja kollox u nibgħat il-kimika tixxejjer. Kullimkien kien jixgħel u jitfi l-kuluri, imma d-dar kelli dlam kbir. Xi ħaġa qaltli, f'dik l-għaxija, biex inħalli l-karozza barra. Ma ngħidx li kienet il-qalb li ħebret, aktarx aktar kien każ ta' għażż u l-effett tal-kalmanti. Ftaħt it-televixin tard ħafna bil-lejl u quddiemi feġġew Sonny u Cher, hi l-hippie pereċċellenza u hu qisu abbati li għadu kemm neża' l-ispellizza u s-suttana għall-aħħar darba, b'qatgħa xagħar li tfakkrek fil-medjuevu. Kienu ħelwin Sonny u Cher, ikantaw lil xulxin din l-imħabba innoċenti fis-sagħtejn u kwart ta' filgħodu tas-Sibt 23 ta' Diċembru. Imbagħad it-telefon u fhimt mill-ewwel x'kont se nisma'. Ħallejt lil dil-koppja f'nofs id-dikjarazzjoni ta' mħabba, ħriġt fis-sirda, xgħelt il-karozza u għaddejt għal oħti li ċempliltli ftit qabel u li sibtha diġà tistennieni fil-bieb. Fuq it-telefown oħti qaltli, "Man, ċempluli mill-isptar u qaluli li aħjar immorru malajr." Dħalna San Luqa fi skiet ta' perfezzjoni tifgak u ċempilna l-bieb tas-sala. Smajna l-passi resqin, rajna n-nurse it-tqila li kienet dratna konna drajnieha, ħarset lejja, "Jiddispjaċini, imma għal ftit ma lħaqtuhiex." Oħti daħlet ħdejn is-sodda, jien bqajt barra fil-kuritur. Kont rajt biżżejjed katavri fi tfuliti u kont ili li ddeċidejt li dak il-katavru ma ridtx narah. Fil-kuritur kellimni raġel li kont nafu di vista u li kien qed jassisti 'l ommu agunija u qalli li kien hu li ntebaħ. Ħin minnhom qaħqħet u daqshekk. Mort ħdejha u indunjat li ma baqgħetx tieħu nifs. Imma telqet hekk, ħelu ħelu. Ommi daqt titlaq ukoll." ** Tiskanta kif jgħaddi ż-żmien. Għoxrin sena. Kemm għaddew snin. Qisu lbieraħ. Jilgħab bina kif irid iż-żmien. Jitmejjel bina f'wiċċna. ** Is-Sibt 23 ta' Diċembru 2000. Xil-erbgħa ta' filgħodu nġbarna l-aħwa għand wieħed minn ħuti. Jien insistejt li l-funeral nagħmluh kemm jista' jkun malajr. Sirna nafu li l-Knisja m'għadhiex tħalli funerali jsiru fil-Ħdud u fil-Milied. Imma jien ma ridtx nistenna sa wara l-Milied. Ridt li l-kapitlu jingħalaq mal-kaptelli darba għal dejjem. Ħija Frank kien il-knisja fil-ħamsa ta' filgħodu u l-kappillan għarrfu li mhemmx ċans li jsir funeral qabel l-għada tal-Milied sakemm m'għadx hemm ħin li jsir fil-kappella tal-Addolorata, imma fil-knisja żgur li le. Frank niżel l-Addolorata u rnexxielu jsib ħin il-Ħadd 24 wara nofsinhar. ** Iddeċidejna li bil-lejl norqod ma' missieri. Hu u ommi kienu rikoverati Dar Sawra r-Rabat mis-sajf ta' qabel. Ħa xokk meta tawh l-aħbar, mhux biss għax mititlu martu imma għax kien konvint li hu kien se jitlaq qabilha. Tant konvint, li kellu ktieb iswed li fih kien kitbilna l-istruzzjonijiet kollha għal wara mewtu. L-aħħar struzzjoni kienet tgħid: "Ftakru f'dak li għallimtkom. Ibqgħu magħqudin u ħudu ħsieb ommkom." F'nofs ta' lejl kont mimdud fuq is-sodda li kienet tuża ommi. Niċċassa lejn is-saqaf u nisma' n-nurses ta' bil-lejl fil-kamra ta' maġenbna jiftiehmu x'se jagħmlu lill-għarus fil-karozza dik il-lejla speċjali tal-Milied. Waħda minnhom kellha l-pjan li ddaħħlu għand ommha waqt li din tkun għall-quddiesa ta' nofsillejl ħa 'tagħtihielu speċjali'. Jien kont qed naħseb fuq il-mewt. U kont għadni qed immaħħaħ fuq dak li ktibt biex jinqara għall-funeral. Kienet waħda minn dawn in-nurses stess li ispiratni x'kelli nikteb. Jien u dieħel ħdejn missieri dik l-għaxija, tatni l-għomor u staqsietni xħin konna se nagħmlu "il-festa" lil ommi. Dakinhar tgħallimt li xi nies jalludu għall-quddiesa funebri bħala "il-festa". Allura waqt li aħna ngħidu, "X'funeral kellha, allajbierek" dawn jgħidu, "Mgħaġġbin x'festa għamlulha". Il-festa ta' ommi kellha taħbat f'lejlet il-Milied, l-ewwel Milied tal-millennju. ** Waħda mill-aktar poeżiji magħrufa ta' Oliver Friggieri hija "Requiem lil Ommi". Għamilt snin niddiskutiha fil-klassi. Ġieli rajt xi par għajnejn ileqq ukoll. L-unika darba li ma ddiskutejtx din l-eleġija kien proprju dik is-sena wara dik il-festa f'lejlet il-Milied. Kien hemm wisq wisq wisq xebh bejn l-omm fl-eleġija u l-omm li kont għadni kemm tlift. Ommi, imwielda fit-13 ta' Lulju 1923 (għalkemm għal xi raġuni hi dejjem insistiet li d-data kienet l-14), kienet Bormliża li qattgħet ħajjitha magħluqa f'dar omma u f'dar żewġha li żżewġitu ta' 19-il sena waqt attakk infernali mill-iStuka tal-Luftwaffe. Bilkemm kienet taf taqra ħlief xi ħaġa bil-Malti, biżżejjed biex taqra l- Leħen is-Sewwa u ktieb oħxon (iswed ukoll) miktub b'Malti tas-seklu dsatax b'talbiet li ħafna minnhom aktar milli fiduċja f'Alla jqanqlu twerwir u terrur bix-xjaten u n-nirien tal-infern. Kienet mara mistħija ħafna. Missieri kien jgħidli li meta kien għadu fis-servizz u jkun magħha u jiltaqa' ma' xi uffiċjal, kien idur biex jintroduċiha u ma jsibhiex aktar maġenbu għax kienet titlaq tiġri għax tistħi tieħu b'idejn xi ħadd li ma tafux. Daret bil-kunjata u b'familja ta' tmint itfal. Waħidha. Żewġha kien suldat li biex iġib xi ħaġa żejda d-dar kien jagħmel ħafna għassa minflok ħaddieħor. Ħafna sigħat barra, ħafna xhur imsiefer u xi sentejn l-isptar minħabba l-inċident għoddu fatali li kellu. Il-ġara kienet ġejja u sejra d-dar: daqqa għal karfusa, daqqa għal ħaġa u daqqa għal oħra. Kienet il-mara tad-dar tipika ta' familja tal-klassi tal-ħaddiema f'lokal tal-ħaddiema. Mara li qatt ma kellha xejn. Lanqas dar sura, tant li kienet tħossha imbarazzata ħafna meta kien ifettilli nieħu xi ħabib id-dar u titlobni biex ma nerġax. Mara umli ħafna. Iżżejjed. Kienet it-tip ta' mara li jekk tirfisha tgħidlek 'sorry'. U allura, l-eleġija ta' Friggieri, kienet ritratt - ma ngħidx perfett imma kważi - ta' ommi. Anki ż-żewġ aguniji kienu jixxiebhu. Jien ukoll qatt ma bistha, anzi jien lanqas wara mewtha ma bistha għax ma ridtx naraha katavru. Il-kumment ta' dik in-nurse u l-eleġija ta' Friggieri. ** Il-knisja tal-Addolorata, lejlet il-Milied, 2.30pm, kienet mimlija daqs bajda. Avolja lejlet il-Milied. Sa qraba u ħbieb minn Għawdex ġew. Wara l-funeral inġbarna għand oħti l-kbira u qsamna l-kejk tal-Milied, bl-istess riċetta tradizzjonali li kienet tagħmel ommi. F'kuntest kulturali li fih il-mewt tiġi ċċelebrata bl-iswed, bil-biki u b'niket kbir, il-qsim tal-kejk kien jidher tassew stramb. Imma nifhem li ridna nistrieħu wara snin ta' taqtigħ il-qalb. Ħija, li tradizzjonalment kien ilaqqagħna għall-ikla u l-festin tal-Milied għandu, staqsieni x'se nagħmlu. L-ikel kien ġa lest. Ftehemna li mmexxu xorta waħda. It-triq mir-Raħal Ġdid għal Ta' Sawra r-Rabat kienet kollha dwal, diwi ta' Last Christmas , u nies li qegħdin jippreparaw għal-lejla l-maġika. Dak il-lejl ukoll qattajtu Ta' Sawra, niċċassa lejn is-saqaf, nisma' n-nurse li x-xorti għalqitha ġewwa tagħti messaġġi jaħarqu lill-maħbub fuq it-telefown, u nifli x-xbihat skuri li bdew tilgħin fuq il-liżar iswed tas-saqaf. Kien stramb dak il-party tal-Milied. Imma, fl-istess waqt, kien hemm sens ta' serħan. F'dak il-post vojt ma kienx hemm aktar mara marida li kienet saret bajda u siekta daqs fatat. Dakinhar il-mard ma kienx bilqiegħda fostna. Kien hemm in-nuqqas, veru, imma kien hemm ukoll nifs ġdid li ma kienx maqtugħ bħalma kien hemm għall-ħames Milidijiet ta' qabel. U qsamna kejk ieħor, u kilna tajjeb kif kien jiġri kull Milied. ** Il-festa u l-eleġija ta' Friggieri lil ommu. Malli ntemmet il-quddiesa funebri, qabel ħriġna għad-difna fil-qabar tal-familja litteralment ftit passi 'l bogħod mill-knisja, waħda min-neputijiet tiegħi qrat din il-poeżija. Ma nafx qattx ħarġet fil-pubbliku. POEŻIJA FIL-FUNERAL TIEGĦEK Niftakrek ma, bilqiegħda barra l-bitħa tqaxxarli l-mandolin u tirrakkonta l-istejjer sbieħ li dejjem kont taf tinseġ. U ma, niftakrek tgħidli, darba waħda, li rajt il-kwiekeb jaqgħu waħda waħda, li tant kien hemm li l-baħar beda jixgħel! Kuljum niftakrek tgħidli, qabel norqod, li x-xita hija l-labar tal-Madonna: jekk tmisshom ma jniggżukx għax dawk qaddisa; u r-riħ mhu xejn għajr leħen Alla jkanta; u l-beraq u s-sajjetti l-ġugarelli li waqgħu lil Ġesù waqt li kien jilgħab. Niftakrek ma, sabiħa bħall-ward abjad, bħall-ġiżimin, narċis u margeriti. Niftakar ma, dak leħnek tal-vjolini, idoqqu w jisktu kif jidhrilhom huma. 'mbagħad siktu għal dejjem u waqaf kollox. Iss' anki l-fjur iħoss is-sikta muta, u l-baħar li kien jixgħel dlonk intefa. Mur ma, għax hemm min xegħel ix-xemgħat kollha. Hemm min qed jistenniek bil-bukkett f'idu. Ma, qis li titbissem. Il-festa t-tajba! ** Ma nafx kellekx festi, sibtx min xegħellek xemgħat u qagħad jistenniek bil-fjuri f'idu. Għaddew għoxrin sena. Le, sfortunatament m'iniex bħal ħaddieħor li ma jgħaddix jum li fih ma jaħsibx fl-għeżież li ħallewh. Hemm ħafna ġranet li fihom ma naħsibx fik. U f'dawn l-għoxrin sena mhux żgur ħlomt bik erba' darbiet. Imma f'dawk id-drabi li, bla ma rrid, ħsiebi jikkonċentra fuqek, in-niket għadu jkiddni ħafna. Sonny u Cher baqgħu jfakkruni fik bħalma jfakkarni fik "L-Innu ta' Filgħaxija" ta' Dun Karm li kont tisma' u tkanta miegħu fuq ir-radju. Niskanta kif għadda daż-żmien kollu. U fl-istess ħin, qisu l-bieraħ. Hemm ir-ritratti tiegħek. Għandi ċ-ċurkett tat-tieġ u l-passaport li f'ħajtek użajtu darbtejn biss. Għandi biċċa karta żgħira bin-numru taċ-ċellulari tiegħi li kont iżżomm ħalli ċċempilli f'każ li jinqala' xi ħaġa: b'ismi u n-numru miktubin bil-kaligrafija semilitterata tiegħek. Dan l-uniku dokument li għandi miktub minnek u nżommu b'għożża kbira. Għandi wkoll filmat miġbud fl-aħħar vjaġġ li għamilt biex titlob lill-Madonna. Imma f'għoxrin sena għadni ma sibtx il-kuraġġ li narah.