JISTA' Ż-ŻMIEN JITREĠĠA' LURA? Kultant l-attitudni ta' binti lejn il-ħajja ġġiegħlni nħares lura lejn il-passat tiegħi sabiex nikkompara ħajti ma' tagħha. Xi drabi ninħasad bid-differenza għax inħoss l- impressjoni li għaddew ħafna aktar snin milli naħseb jien. F'waqtiet oħra nitbissem meta nara s-similarità li donnu b'xi mod jew ieħor kull bniedem irid jgħix. Jiġu wkoll ġranet meta ngħir għaliha għax l-opportunitajiet li jeżistu llum, lanqas biss qatt ħlomt bihom meta kont tifla jien. Imma mbagħad niftakar ukoll ċertu affarijiet, li għalkemm sempliċi, ta' tfal li konna, kienu jagħtuna ferm gost – affarijiet li llum posthom ittieħed minn għadd ta' logħob elettroniku. Dan ikkonfermahuli Pawlu Muscat meta ltqajt miegħu għall-intervista ta' dil-ġimgħa fejn hu sostna li l-maġġoranza ta' dawk li jersqu biex jixtru l-vari u l-pasturi tiegħu, bosta drabi jkunu adulti u mhux tfal, kif forsi wieħed jista' jaħseb. "Illum it-tfal, kompjuters biss jaraw. Dawn l-affarijiet ftit li xejn jagħtu kashom u għalhekk sfortunatament nibża' illi jekk nibqgħu sejrin hekk, għad jiġi żmien meta ma jifdal ħadd li jibqa' jagħmel dan ix-xogħol. Infatti għal numru ta' snin, din is-sengħa kienet għoddha spiċċat u mkien ma kont issib tixtri ċertu affarijiet maħduma f'pajjiżna, bħal ngħidu aħna armar ċkejken biex iżejjnu l-mudelli tal-knejjes jew pasturi fi stil Malti." Pawlu minn dejjem kien affaxxinat b'dan id-delizzju. "Meta kelli madwar erbgħa snin, morna noqogħdu fi Triq il-Kbira f'Birkirkara. Hemmhekk kien hemm id-drawwa li jarmaw għall-festa bil-lejl u jien niftakarni noqogħod lejl sħiħ fil-gallarija flimkien m'ommi biex noqgħod nosservahom jarmaw il-pavaljuni tal-karti. Ta' xi tmien snin bdejt immur il-maħżen tal-għaqda tal-armar fejn kont noqgħod nifli x'inhu jsir u kultant nagħti daqqa t'id u niżbogħ xi ħaġa żgħira. Imbagħad ta' xi tnax il-sena dħalt bħala fratell mal-fratellanza tas-sagrament. Ta' erbatax il-sena qlajt l-ewwel sett vari tal-Ġimgħa l-Kbira mingħand iz-ziju u minn hemm nibet l-interess tiegħi f'dan il-qasam. Niftakar li darba minnhom kelli pastur u ddeċidejt li nibdlu f'Santa Liena. Għalhekk qbadt naqra plasticine u żid minn hemm u naqqas minn hawn, iffurmajtu fi statwa tagħha kif kont naf jien. Għamiltilha wkoll kuruna fuq rasha li tinqala' u min jaf kemm lagħabna biha taparsi qed ninkurunawha fil-festa." Din l-istatwa ċkejkna ta' Santa Liena kienet merfugħa ġo armarju flimkien ma' għadd ta' statwi oħra li Pawlu bi kburija kbira jirreferi għalihom bħala 'il-kollezzjoni tiegħi'. "Għall-ewwel kont noqgħod nesperimenta hekk, billi nifred partijiet tal-ġisem minn vari u pasturi differenti u nibdilhom f'xi personaġġ ieħor li nkun nixtieq jien. Eventwalment bdejt nipprova nagħmel il- pasturi tat-tafal tiegħi u għalkemm ovvjament tal-ewwel kienu ta' kwalità fqira, ftit ftit bdejt inrawwem lili nnifsi f'din is-sengħa. Bdejt bil-fratelli u mbagħad komplejt inżid wieħed wara l-ieħor. Għamilt madwar għaxar snin naħdimhom u għalhekk huma għal qalbi ferm." Tant hu hekk illi meta darba kien qed jipparteċipa f'wirja u turista insistiet biex tixtri ammont minnhom, hu m'aċċetta bl-ebda mod. "Ma tarax! Ma nasal qatt biex inbiegħhom għax dawk għamilthom għalija. Veru li nista' nagħmel oħrajn bħalhom imma l-ewwel nett, dawn ifakkruni f'meta kont għadni nibda u barra minn hekk, tant jien imħabbat bħalissa, illi kieku kelli nbiegħhom, żgur li nsibha diffiċli biex insib iċ-ċans li noqgħod nerġa' nagħmel bħalhom." Fl-aħħar irnexxieli nsib raġel li kellu xi ħaġa marbuta ma' qalbu tant li ma kienx jeżisti prezz għaliha! Min-naħa l-oħra, l-insistenza tan-nies biex tixtri x-xogħol tiegħu, finalment ħajritu biex jibda jaħdem xi ftit pasturi u vari għall-bejgħ. "Kont qed nipparteċipa f'Casal Fornaro f'Ħal-Qormi fejn qgħadt nuri lill-pubbliku kif isiru l-pasturi u l-vari. Bla ma naf kif, sibt ruħi bin-nies jordnawli x-xogħol u minn hemm bin-naqra n-naqra spiċċajt inbiegħ anki lil tal-ħwienet." Għax ta' min isemmi illi Pawlu iddeċieda li jaqbad linja partikolari meta ntefa' għal din is-sengħa... "Minn dejjem kelli x-xewqa li nerġa' nagħti l-ħajja lit-tradizzjoni tal-pasturi. Għaldaqstant, wara li għamilt ftit riċerka dwar x'tip ta' pasturi kienu jinħadmu fl-antik u anki dwar kif kienu jgħixu l-Maltin ta' qabilna, intfajt naħdem il-pasturi tipiċi Maltin. Dan ifisser illi l-pasturi tiegħi mhux biss jikkonsistu f'personaġġi tradizzjonali Maltin imma anki huma maħduma bi stil ftit li xejn irfinut, proprju kif kienu l-pasturi oriġinali ta' pajjiżna. Għal madwar tletin sena, ma kont issibhom imkien pasturi bħal dawn u għalhekk inħossni kburi ħafna li rnexxieli nerġa' ndaħħalhom fis-suq. Ormaj hemm numru sabiħ minnhom kif tista' tara – tat-tanbur, tal-għonnella, tal-pastizzi, tal-qagħaq tal-għasel, l-għannejja tax-xriek, il-kebbies tal-fanali.... U kull sena qbadt id-drawwa li nżid xi personaġġi oħra." Ippustjati wieħed wieħed ħdejn xulxin f'kontenitur apposta kien hemm għadd ta' pasturi li kienu qed jitlestew għall-Milied li ġej. Biswithom kien hemm ukoll xi vari qed jinħadmu għall-Ġimgħa l-Kbira. "Hawnhekk il-ħin kollu sejjer. Xi ftit tas-snin ilu naqasli ħafna x-xogħol tiegħi bħala electrician u għalhekk iddeċidejt li niddedika l-ħin li sibt fuq idejja biex naħdem dawn l-affarijiet. Ftit ftit spiċċajt daħħalt il-membri kollha tal-familja tiegħi f'dan il-qasam, tant li f'ċerti perjodi nkunu għaddejjin qisna fabbrika." Fil-fatt bintu Elena ttieħdet mhux ftit min-namra ta' missierha biex jaħdem il-pasturi, filwaqt li ibnu Andreas u martu Terry jgħinuh iżejjen il-platti tas-smid u r-ross li huma tant popolari fil-perjodu tal-Ġimgħa l-Kbira. "Kollha kemm aħna inzertajna għandna talent sabiħ u sikwit nintefgħu naħdmu flimkien fil-għaxijiet, bosta drabi biex niżbgħu x-xogħol tat-tafal li nkun ippreparajt minn xi ġranet qabel. Għal daż-żmien nagħmlu wkoll il-platti u l-kwadri tas-smid u r-ross li jintogħġbu ħafna mill-pubbliku. Bla dubju, dax-xogħol jeħdilna ħafna ħin – l-akbar kwadru li ħdimna s'issa kellu l-qies ta'16 il-pied b'10 u kien jirrappreżenta l-ġudizzju universali ta' Michelangelo li jinsab fil-Kappella Sistina u li ħadli ħames ġimgħat biex lestejtu. Però meta d-delizzju jkun fik, il-ħin ma tarahx u tagħmel kollox bil-galbu u bil-qalb." Billi l-kamra li jaħdem fiha Pawlu mhiex ta' xi daqs enormi, skantani kemm beda joħroġ u jurini oġġetti! Kellu kollox merfugħ f'kaxxi apposta, kollha mmarkati sewwa b'dak li kienu qed jerfgħu ġo fihom. Fosthom, numru ta' kaxxi kellhom fihom 650 statwa li flimkien kienu jiffurmaw purċissjoni tal-Ġimgħa l-Kbira twila madwar 40 metru! "L-ewwel bdejt b'purċissjonijiet ferm iżgħar imma meta bdiet toqrob is-sena 2000, xtaqt naħdem xi ħaġa oriġinali, li ma kienx hawn bħalha. Ta' kull sena, aħna nħobbu mmorru naraw il-purċissjonijiet li jsiru f'lokalitajiet differenti f'Malta u għalhekk kelli idea tajba ta' x'kien meħtieġ. Barra minn hekk għamilt daqsxejn riċerka dwar il-purċissjonijiet kollha ta' Malta fejn identifikajt l-aktar personaġġi li veru għandhom x'jaqsmu mal-istorja tal-Ġimgħa l-Kbira. B'dan il-ħsieb f'moħħi, fassalt pjan ċar ta' x'ridt nagħmel, fejn kull personaġġ kellu l-post tiegħu partikolari. Inkludejt kollox fosthom il-vari tal-Ġimgħa l-Kbira, ir-reffiegħa, dawk li jiġbru bil-kopp, żewġ baned, il-pulizija tat-traffiku... insomma hemm kulħadd! Għamilt ħames siegħat kuljum għal sentejn sħaħ naħdem fuqha sakemm finalment fis-sena 2000 armajtha fiċ-ċentru parrokkjali f'isem is-Soċjetà Dun Filippu Borgia f'B'Kara." Madanakollu, proprju minħabba l-kobor tagħha, dil-purċissjoni damet magħluqa għal disgħa snin sħaħ fil-kaxxi, sakemm darba minnhom ix-xorti daħkitilha bil-kbir għax spiċċat intramat fil-Palazz tal-President f'Sant'Anton! "Apprezzajt ħafna l-ġest ta' fiduċja li wera miegħi l-President George Abela. Kollox beda waqt il-wirja taċ-ċitru li saret fl-istess palazz, fejn Terry ġietha l-idea li ntellgħu wirja tal-Ġimgħa l-Kbira b'din il- purċissjoni tagħna u permezz tagħha niġbru fondi għall-Community Chest Fund. Fi ftit ġranet il-President laqa' il-proposta tagħna, stedinni fil-palazz u flimkien iddeċidejna li ntellgħu din il-wirja fir-Russian Chapel. Ġew madwar 10,000 persuna jarawha u rnexxielna niġbru somma żgħira li stajna ngħaddu lill-President." Iżda dakinhar Pawlu kiser il-wegħda li għamel miegħu nnifsu... "Iva u minn qalbi! Għal dik il-wirja, minbarra l-purċissjoni, tellgħajt ukoll sett ta' vari mill-kollezzjoni tiegħi li kont ħallejt fuq l-istil naturali tat-tafal bajdani. Nistqarr li dak is-sett kien l-aktar ħaġa għażiża li kelli fil-kollezzjoni tiegħi għax kien ħadli ħafna xogħol biex għamiltu. Imma tant ħassejtni grat lejn il-President għall-unur u l-fiduċja li kien tani, li meta rajtu japprezzahom, iddeċidejt li nagħtihomlu u llum ix-xogħol tiegħi jinsab fil-palazz tiegħu." Pawlu kompla jurini aktar xogħol minn tiegħu u fosthom għaraft li kien qed jaħdem oġġetti ċkejknin tat-tafal li bihom iżejjnu l-mudelli tal-knejjes. "Ftit ilu, ħanut fil-Belt li jbiegħ dawn l-affarijiet, ġietu l-idea li nibda naħdimlu xi ornamenti żgħar għad-dilettanti tal-mudelli tal-knejjes. Anki dawn kienu nqatgħu għal kollox f'Malta u għalhekk aktar dħaltlu bil-qalb proġett bħal dan. Bdejt billi tani xi kampjuni antiki ħalli nkun nista' noħloq kopji bħalhom. Imbagħad bil-mod komplejt nevolvi l-ideat u l-istili. Anki jiena għandi mudell ta' kappella żgħira u għalkemm mhiex irfinuta ħafna, għandi biżżejjed ornamenti biex narmaha kull ġimgħa b'xi ħaġa ġdida. Imma sfortunatament ħin għaliha m'għandix." U nemmnu! Għax jien li kont qed nara biss, bilkemm stajt insib irkaptu ta' dak kollu li kellu. "Jien hemm moħħi l-ħin kollu.... kif ser noħloq xi ħaġa ġdida. Darba minnhom, per eżempju, intbaħna li ma kellnix biex inżejjnu l-mejda tal-platti tas-smid u għalhekk ġieni f'moħħi li naqbad kwalitajiet ta' għaġin differenti, inwaħħalhom flimkien f'forom varji u niżbogħhom kulur id-deheb. Ara, x'taħseb?" Tani f'idi kalċi mill-isbaħ illi kieku ma spjegalix minn xhiex kien maħdum, lanqas kont ninduna waħdi. Barra minn hekk, maħduma bl-istess mod kellu wkoll salib u xi gandlieri li ċertament l-inġenjożità tagħhom tikkonferma l-kreattività ta' Pawlu. "Għal kollox insib użu u bosta affarijiet jispirawni. Ngħidu aħna din il-minjatura tal-kamra tan-nar mgħammra b'murtali ta' daqs differenti, kont ħdimtha wara li għamilt xi żmien nagħti daqqa t'id fix-xogħol ta' kamra tan-nar. Waqaft meta bdejt noħroġ mal-mara għax ma xtaqtx nilgħab aktar mal-periklu." Għas-sajf jaħdem il-pavaljuni, filwaqt li dis-sena beda jagħmel ukoll il-vari tal-Ġimgħa l-Kbira fuq xi ordnijiet. Ftit ftit minn sempliċi dilettant, Pawlu irnexxielu jintroduċi s-sengħa tiegħu f'diversi oqsma tant li llum ix-xogħol tiegħu huwa mfittex ħafna. "Ngħidlek is-sew, imn'Alla timbuttani marti għax kultant għandi ħabta noqgħod lura. Imma hi tinkoraġġini biex inkompli u spiss tagħtini daqqa t'id biex inlaħħaq mad-domanda li jkolli. Anki hi għandha ħafna għal qalbha l-kultura Maltija u infatti għandha programm fuq ir-radju ta' Birkirkara 94.5fm bl-isem 'Ftit minn kollox'. Personalment l-iskop finali tiegħi dejjem kien li nerġa' nrawwem dawn id-delizzji tas-snajja' Maltin u nittama li aktar il-quddiem ikolli x-xorti nara dawn it-tradizzjonijiet jerġgħu jieħdu r-ruħ mill-ġdid." (Nota: Dan l-artiklu ġie ppubblikat fit-Torċa tas-27 ta' Marzu 2011) Gimgha l-Kbira ornamenti tal-mudelli tal-knejjes pasturi Maltin platt tas-smid purcissjoni Torċa tradizzjoni
JISTA' Ż-ŻMIEN JITREĠĠA' LURA?