Meta ktibt dan l-artiklu nsejt ninkludi dan il-punt li kont ktibt fuq il-mobile. Dan il-paragrafu jrid jidħol wara "jilbes l-għamad." Hemm min jgħid, b'disprezz, u forsi bi ftit għira, li lil Daphne Caruana Galizia "għamluha qaddisa," li s-segwaċi tagħha ħolqu kult, stampaw is-santi, u qed jorganizzaw il-pellegrinaġġi. Imma kienu l-qattiela tagħha li għamluha qaddisa, dawk li ħarġu l-flus u kitbu l-kundanna. Il-qaddisin dejjem isiru wara. U l-qaddisin għandna bżonnhom aħna li bqajna. Is-Sibt 4 ta' Jannar 2020 Il-kxif, biċċa biċċa, tal-kumplott biex tinqatel Daphne Caruana Galizia, qanqal diqa profonda u sens kbir ta' diżorjentament. Aħna u niskopru x-xibka ta' kriminalità u kompliċità qattiela qisna qed naqilgħu garża minn ferita miftuħa li għadha ħamra demm. Ferita fil-qiegħ nett tal-kuxjenza tagħna bħala bnedmin u bħala Maltin. Ir-Rabja mhix Kapriċċ Dan it-thriller politiku traġiku u umiljanti li qed insegwu fakkarni fir-rumanzi tal-Mafia ta' Leonardo Sciascia u f'novella twila u bla ħniena ta' Frans Sammut tal-1979 li donnha mdakkra mill-istil narrattiv kiesaħ u biered ta' Sciascia. Lejn l-aħħar tal-istorja, "Il-Qtil ta' Sqaq il-Ħorr," f'sentenza twila u kollha intriċċi, id-Deputat N ifakkar lilu nnifsu li l-Imgħallem L Il-każ tal-qtil tal-Ħorfi mill-Buda, ikkummissjonat tista' tgħid mill-Imgħallem L, jibqa' ma jissolviex minkejja li l-pulizija tkun waslet biex issolvih għax id-Deputat N jimxi fuq il-parir tas-sieħeb u benefattur tiegħu u jixtri lill-ispettur Grima. L-ispettur jirriżenja mill-Korp u jilqa' "l-offerta attraenti ta' xogħol ġdid b'salarju għoli minn wieħed mill-eqdem u l-isħaħ stabbilimenti ta' Malta." Kull qtil li jolqot lill-komunità li ngħixu fiha, bħal dak ta' Lassana Cisse Souleymane fit-triq bejn Ħal Far u Birżebbuġa f'April ta' din is-sena, huwa lama li taqta' fil-laħam il-ħaj tal-kuxjenza individwali u nazzjonali tagħna. Issa nafu li l-qtil ta' Daphne Caruana Galizia nħema bil-kompliċità jew saħansitra bil-ħila ta' nies li pajjiżna fdahom bit-treġija tiegħu. Kieku dan kien rumanz jew novella almenu kien ikollu bidu u tmiem. Forsi mhux għeluq. Minn dak li seħħ fl-istorja ta' pajjizna minn Diċembru tal-1977 meta nqatlet Karin Grech, 'l hawn, nafu li dan il-qtil u l-mod kif seħħ għad irid ikidd lilna u lil ta' warajna għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Għax ilkoll kemm aħna konna xhieda u, f'dan is-sens, kellna sehem fih. Għadna ma nafux x'ġara eżattament. Forsi qatt m'aħna se nkunu nafu kollox. Imma nafu żgur li minħabba dan l-att faħxi, il-Prim Ministru u nies qrib tiegħu fit-tmexxija tal-pajjiż, sentejn wara l-qtil, irreżenjaw jew tneħħew mill-kariga tagħhom. Kemm irridu nkunu nafu iktar minn hekk biex nibdew, ilkoll kemm aħna, hu x'inhu l-kredu politiku partiġjan tagħna, nirrabjaw? Nafu x'jiġifieri diqa nazzjonali. F'pajjiżna nqatlet tfajla ta' 13-il sena li marret biex tiftaħ il-posta fi żmien il-Milied. Inqatel ġuvni ta' 26 li nzerta wara bieb ta' każin. Dawn huma vittmi ta' inġustizzja doppja, għax ġustizzja baqgħet ma saritx. Umiljazzjoni nazzjonali doppja. Kif erġajna sibna ruħna hawnhekk, f'dan il-ħmieġ kollu? Falliment Morali Nazzjonali Kien hemm mument, ħafna snin ilu, meta qtajtha li ma nibqax naqra l-kitbiet ta' Daphne Caruana Galizia. Il-kontenut u t-ton ta' ċerti kitbiet tagħha tant ma stajtx inġerragħhom li rrifjutajt li nerġa' naqra mqar kelma waħda minn dak li kienet tikteb. Anki meta bdiet tikxef ħwejjeġ li qalbi ħebritni li kienu veri, bqajt nirrifjuta li naqra l-blog u l-artikli tagħha. Wara l-qtil, l-unika ħaġa verament relevanti kienet il-qtil ta' bniedma tad-demm u l-laħam. Il-qtil ta' bint, ta' oħt, ta' mart raġel, ta' omm tliet ulied. Konna nafu mill-bidu nett li min qatagħha li joqtol lil Daphne Caruana Galizia ried jagħmel hekk minħabba dak li kitbet. Minħabba dak li kixfet. Jew dak li kienet se tikxef. Dan kien ċar kristall daqs il-lama tleqq tal-verità. Ċar għal kull min ma riedx jilbes l-għamad. Qed nitkellmu fuq il-proġett ta' gvern parallel fid-dell tal-gvern elett, imma nafu li fih hemm is-sehem ta' parti mill-gvern elett demokratikament bl-akbar maġġoranza li qatt rat Malta indipendenti. Dan jagħmilna lkoll kompliċi? Il-ħtija hija tagħna lkoll? Din mhix mistoqsija li għandna l-lussu li ma nistaqsux. Mhix mistoqsija li nistgħu ma nweġbux. Kif intqal waqt il-konferenza stampa organizzata mill-Moviment Graffitti li sejħet għal "Politika Nadifa. Soċjetà Ġusta," filwaqt li ninsistu li ssir ġustizzja fuq il-qtil ta' Daphne Caruana Galizia, mal-familja tagħha u maċ-ċittadini kollha ta' rieda tajba, irridu ninsistu wkoll li tinkixef il-kultura ta' korruzzjoni, ta' kompliċità bejn l-interessi l-kbar tan-negozju u l-politiċi. "Il-klassi tan-negozjanti kisbet poter bla preċedent fuq il-politika, b'effetti li jinħassu fuq il-poplu b'mod dirett." Il-kultura ta' korruzzjoni fil-qalba tat-treġija tal-gvern parallel irridu niġġildulha bħalma niġġieldu kontra kull kriminalità oħra. Anki jekk tidher li qed tħalli l-frak jaqa' minn fuq il-mejda tas-sinjuruni biex jiġbruh iż-żgħar. Din hija kwistjoni ta' ġustizzja imma hija wkoll kwistjoni ta' demokrazija. Minbarra li nesiġu li ssir ġustizzja fil-każ tal-assassinju ta' Daphne Caruana Galizia, irridu nistaqsu lilna nfusha dwar l-ambjent politiku li fih inħema dan il-qtil. In-negozjanti l-kbar iridu jinżammu 'l bogħod minn dawk li jokkupaw karigi pubbliċi. Ma jistax ikollna politiċi u gvernijiet sħaħ li l-ordnijiet, bl-iskuża tal-ħolqien tax-xogħol u l-ġid, jeħduhom mingħand dawk li jfittxu biss l-interessi tagħhom. Ma nistgħux infasslu l-pjanijiet tal-pajjiż skont l-interessi tal-ftit, dejjem bl-iskuża li dawn se jiġġeneraw il-ġid. L-istorja li rrakkontawlna f'dawn l-aħħar snin kienet li biex iġġib ix-xogħol, biex toffri l-faċilitajiet lin-nies, biex tiftaħ iċ-ċentri għat-tfal waqt li l-ġenituri jkunu x-xogħol, biex tgħolli l-pensjonijiet, biex tagħmel it-trasport tal-iskejjel b'xejn, trid taqdi mill-koxxa lil min irid jinvesti l-flus il-kbar. Trid tħallih jagħmel li jrid. Trid tissagrifika l-ftit art mhux mibnija li fadlilna, ir-raba', l-arja, is-sema, il-baħar, il-portijiet, id-dawl tax-xemx, il-kwiet. Qalulna li biex tgħix ta' nies, trid tissagrifika kollox. Wara t-tradiment tal-qtil ta' min kixef il-ħmieġ, hemm it-tradiment ta' din in-narrattiva. It-tradiment ta' eluf ta' Maltin li fdaw ħajjithom f'idejn dawk li suppost kienu qed iħarsu d-drittijiet fundamentali tagħhom. U minflok drittijiet, tawhom urbanizzazzjoni selvaġġa, bini ma' kullimkien, tniġġis. Ma jistax ikun li biex ikollna x-xogħol irridu nbigħu ruħna, saħħitna, dak kollu li jagħmel ħajjitna f'dan il-pajjiż daqs tikka sabiħa. L-Epoka tal-Kelma Hemm problema nazzjonali oħra li wasal iż-żmien li niffaċċjaw. Il-problema tal-ħdura fid-diskors, l-insulti, it-theddid minn wara keyboard anonima. Nafu x'jiġifieri meta l-kriminali jattakkawk fis-satra tal-lejl biex jintimidawk għax ma jaqblux mal-fehmiet leġittimi tiegħek. Nafu x'jiġifieri jinxteħet id-dawl fuq il-vittma minflok fuq il-kriminali, fuq dawk li jitkellmu favur il-ġid komuni u l-valur tal-komunità minflok fuq dawk li jiżirgħu l-ħdura. Wasal iż-żmien li l-istat juża l-mezzi konsiderevoli tiegħu biex din l-intimidazzjoni, din il-kriminalità viljakka naqilgħuha minn ġol-ħama tossiku li fih titrabba u tikber. Dan pajjiż ċkejken li fih m'għandux ikun impossibbli li l-awtoritajiet kompetenti jidentifikaw lill-persuna li tħammeġ u thedded u twerwer. Irridu nrawmu kultura li tirrispetta l-kelma li ngħidu u l-kelma li nagħtu. Irridu ninħabbu mill-ġdid mal-kelma meqjusa, mal-kelma rispettuża, mal-kelma sabiħa li tibni l-ħsieb minflok tobżoq il-velenu. Mhux biex inkunu "politikament korretti," imma biex nirrispettaw lil xulxin. Permezz tal-kelma tagħhom, il-ġurnalisti Maltin kellhom sehem kbir fil-kxif tax-xibka ta' pjaċiri, korruzzjoni, u omertà li ilha magħna ħafna snin u li ftit jew wisq aċċettajna li hija inevitabbli fir-repubblika indipendenti, ħielsa u Ewropea tagħna. Is-sehem tagħhom fil-ħidma kontra din il-kultura ta' korruzzjoni se jibqa' jkun importanti ħafna. Jien ma nemminx li l-istituzzjonijiet tagħna rridu nħottuhom biex nibnuhom mill-ġdid. Ma nemminx li f'pajjiżna m'għandniex is-saltna tad-dritt. Nemmen li kulħadd irid jerfa' r-responsabbiltà kbira u żgħira tiegħu. U li trid issir ġustizzja anki meta l-ħuta tkun kbira. Anzi, iktar ma tkun kbira l-ħuta iktar irridu nippretendu mingħandha livell għoli ta' trasparenza, ta' dover, ta' responsabbiltà. Fl-istess ħin, dak li rajna f'pajjiżna, speċjalment mill-kxif tal-kontijiet tal-Panama 'l hawn, juri li l-persuna li tokkupa l-kariga ta' Prim Ministru f'pajjiżna għandha poter kbir wisq. Iktar ma jkollha poter f'idejha, iktar se jkollha t-tentazzjoni li tabbuża minnu. U mbagħad it-tentazzjoni li tagħmel minn kollox biex tostor l-abbuż. Huwa fost l-oħrajn għalhekk li Joseph Muscat kellu jirriżenja minnufih meta ntefa' dell ikrah ħafna fuq l-uffiċċju tiegħu. Għax iktar ma jkun kbir il-poter, iktar tkun kbira r-responsabbiltà li trid terfa' l-persuna li jkollha f'idejha dak il-poter. Ir-Responsabbiltà Individwali Fil-vena tar-rumanzi ta' Sciascia, 40 sena ilu din is-sena Frans Sammut kiteb "Il-Qtil ta' Sqaq il-Ħorr," ġrajja mistħajla li fiha l-poter politiku jitħabbeb mal-poter tan-negozju u t-taħbila tħalli warajha l-ġisem mejjet ta' bniedem. Hija storja li dejjem xtaqt li jkollna l-opportunità li naqrawha mal-istudenti tas-sekondarja għax tqanqal mistoqsijiet kbar li ilhom magħna mill-inqas mill-Indipendenza. Naħseb li llum, wara t-traġedja u wara l-umiljazzjoni, m'għandniex għażla: irridu nerfgħu, kull waħda u kull wieħed minna, ir-responsabbiltà tagħna bħala membri ta' komunità miġruħa u nqiegħdu l-ħaqq u l-ġid komuni l-ewwel u qabel kollox. U rridu nippretendu li l-mexxejja eletti tagħna jagħmlu l-istess, bi skruplu ikbar minn tagħna, għax il-poter tagħhom huwa ikbar. Id-9 ta' Diċembru 2019