Biex teħduni bis-serjetà u nidher li naf ħafna, tfajt kelma bil-Latin (nittama li ġibtha tajba). Jekk le, nammetti minn qabel li m'iniex esperta tal-Latin. Billi użajt kelma bil-Latin, ma jfissirx li naf il-Latin. Nixtieq. Imma ma nafx. Dan li qed nikteb, qed niktbu għax inqum u norqod naħseb fuq il-lingwa, imqar fuq dak li nkun se ngħid u kif se ngħidu. Dan li qed nikteb, qed niktbu għax hekk irrid, u forsi għax iva, inħossu d-dmir li ngħaddi dawn l-osservazzjonijiet hawnhekk fil-qalba ta' tant dibattiti. Qed ngħidu wkoll konxja ta' dak li jiġri, xi ftit jew wisq, f'lingwi oħra. Għax bilħaqq, aħna ngħixu f'dinja u fid-dinja hemm ħafna lingwi. M'aħniex waħedna u l-Malti mhux l-alfa u l-omega. Qed tara, naf żewġ kelmiet (jew kelmtejn?) bil-Grieg ukoll. Jew dawn bil-Malti? U alpha jew alfa? Dan iġibni għall-ewwel osservazzjoni li mhux se ninnumeraha. Qegħdin nitfixklu f'saqajna. Issa ċerta, jew nassumi, li ħafna minnkom jafu li hemm differenza bejn il-kitba u t-taħdit, bejn l-Anglo Sassonu u l-Ingliż ... Imma forsi mhux kulħadd. Għalhekk inħalltu l-ħass mal-bass. U fuq dik in-nota ħelwa ... tlaqna. Se ngħaddi osservazzjonijiet li mhux neċessarjament jintrabtu flimkien b'mod strett, imma kollha jikkontribwixxu ideat personali dwar il-lingwa. 1. Il-Malti mnejjek. Aqbad il-posts tal-patrijotti Maltin u ara ftit x'fihom. "Jaħasra l-Malti kif qed neqirduh." "Ommi ma, taf li hawn min qed jgħid thank you?" "Fejn marret il-kelma grazzi?" "Iqażżuk tismagħhom jitkellmu." Meta nisma' hekk tuġgħani qalbi. Jibda jxoqq l-għaraq għalija. Itini l-mejt. Għax veru naħseb li dal-Malti mnejjek jaħasra. Fuq naħa hemm dawk li jgħidulek li bih ma tagħmel xejn u fuq in-naħa l-oħra, dawk li jużawh għandhom problemi kbar bih. Naħseb li jien kultant, mhux Malti qed nitkellem jew nikteb. Daqskemm għandu limitazzjonijiet dal-Malti! Kieku nitkellem u nikteb il-Malti, ma nkunx kapaċi nikteb dil-bloggata. Tajjeb illi nħarsu lejn il-Malti u nitkażaw, nitħassruh u nikbuh. Il-fsied iħassar l-ulied. Imma ovvjament, lil-lingwa, il-fsied ġid biss jagħmlilha. Ejjew inħarsu flimkien lejn il-Malti u ngħidu "ooooo!" Biex ma taqbżux fuqi u tagħmluli like, tajjeb illi jkun hawn diskors dwar il-lingwa. Huwa żmien fejn qed nitkellmu bil-Malti dwar il-Malti (xejn li qatt ma ġara qabel, ukoll!) imma tajjeb ukoll li meta xi ħadd jispjegalna xi ħaġa, niftħu widnejna u moħħna ktieb. U l-osservazzjonijiet li ngħaddu jkunu infurmati. Bil-ħass biss, billi noqogħdu nħossu għall-Malti, ma nagħmlu xejn. 2. Il-Malti f'bozza. Biex dal-Malti ma jinqeridx tajjeb li nagħmluh f'bozza. Tajjeb li nqegħduh bħal San Ġwann li għandha n-nanna fil-kuritur (u li minkejja li qiegħed f'bozza, xorta nkisirlu subgħu). Tajjeb ukoll li qatt ma nħarsu lejh ma jmurx jittebba'. Bilħaqq! Il-Malti magħmul biss mill-kliem li ġej mill-Għarbi u mit-Taljan. Lanqas Taljan kważi. Għalhekk trid tgħid 'gazzetta' mhux 'ġurnal.' Ħaqq għaż-żikk. Dawn it-tnejn mit-Taljan imma. Sorry. Anzi, skużawni. Anżi, aħfruli. 3. M'hemmx differenza bejn il-miktub u l-mitkellem. Ovvjament, kif tafu tajjeb m'hemmx differenza bejn il-lingwa miktuba u mitkellma. Fil-fatt, ma nafx għaliex jeżistu żewġ kelmiet u hemm fergħat ta' studju differenti. Ngħidu aħna, f'mument ta' paniku meta xi ħadd jitolbok in-numru tal-mobile, jiena ċerta li l-patrijotti kollha Maltin joħorġilhom bil-Malti. Mhux ovvja? U huma u jitkellmu, fl-ebda punt, qatt, żgur u żgur ma qalu 'thank you' jew 'sorry.' Ovvja, le? Tant hi ovvja li, iva, hemm differenza bejn il-miktub u l-mitkellem. U dan jerġa' jġibni għad-differenza bejn il-ħass u l-bass. Kemm qed nagħmlu ġid lil-lingwa meta filwaqt li qed nagħtu opinjoni dwar kif jinkiteb il-kliem mill-Ingliż insemmu lil ma-nafx-x-jisimhom-li-jsajru-fuq-it-tv u li jgħidu kliem bħal tiffrajja? F'ġieħ is-sewwa, hemm differenza bejn dak li tgħid u dak li tikteb. Ejja ma noqogħdux inxerrdu dmugħ (ħlief jekk mhux waqt li qed inqattgħu l-basal) għalxejn. Tajjeb li nitkellmu Malti tajjeb – jien in-numri kemm jista' jkun ngħidhom bil-Malti! Tajjeb li niktbu Malti tajjeb – ħaġa ovvja, le? Imma ejja ma nkunux bikkejja u patrijotti u nħabbtu fuq sidirna u nitkażaw b'dawk li toħroġilhom kelma bl-Ingliż flok bil-Malti (l-iktar jekk tkun xi waħda bħala televixin flok televiżjoni). Jalla qabel ma nibdew inwerżqu fuq x'naħsbu u ma naħsbux, nagħmlu differenza bejn il-miktub u l-mitkellem. It-tieni tista' tiggwidah iktar minn tal-ewwel. Vassalli qasam lil Malta f'ħames reġjuni. Illum, xi wħud, iġibu lil Malta skillijat (qed nirreferi għal Scilly – forsi aħjar ma semmejtx ismijiet ta' pajjiżi). Huwa minnu li għandna l-varjetà, u li l-varjetà, fil-fatt, sabiħa. Imma ejja ma naqsmux lil Malta iktar milli hi. U jekk se naqsmuha; skont xiex? L-età? Is-sess? Il-postijiet? In-naħat? Jekk veru rridu naqsmuha, naraw kif żagħżugħ minn Tas-Sliema ma jitkellimx bħal anzjan minn Tas-Sliema u żagħżugħ minn Bormla ma jitkellimx bħal anzjan minn Bormla. U biex inkompli nitkellem fuq il-qasma (aħjar ma semmejt dak il-qawl xejn), anke jekk inħarsu lejna nfusha nindunaw li aħna maqsuma! Leanne kif titkellem illum, mhux Leanne kif kienet titkellem għaxar snin ilu. Leanne kif titkellem bi grokk f'rasha, mhix Leanne kif titkellem hi u tippreżenta r-riċerka tagħha. 5. Dawk tal-Kunsill. Nilgħab imħatra li l-membri tal-Kunsill għad narawhom mexjin fit-triq immarkati b'xi trianglu ! Qisu dan l-ewwel Kunsill li qatt inħatar mill-Gvern. Qisu m'hawnx Kunsilli għal kull żigg hawn Malta. Qisu kull min qiegħed f'kull Kunsill ieħor barra tal-Malti jifhem f'kollox u dawn tal-Malti lanqas fil-Malti ma jifhmu. Kelli dubji dwar xi deċiżjonijiet? Dażgur. Imma infurmajt ruħi u tgħallimt. Deċiżjonijiet bid-de żgħira, naturalment. Dawk id-Deċiżjonijiet tad-de kbira suppost indraw sew. U f'ġieħ is-sewwa m'għandhomx ġodda. Għad għandi xi dubji? Dażgur. Imma konxja li hemm fost l-aħjar nies possibbli biex jagħtu rotta xieraq lil-lingwa. Kieku kellha toħroġ statistika minn xi Maltin, tal-Kunsill jidher li jaqtgħu iktar irjus minn tal-ISIS. Bilħaqq, m'għandi l-ebda commission. Hekk jew hekk, il-pubblikazzjonijiet tal-Kunsill dejjem b'xejn. U mhux qed nikteb biex niddefendi lill-Kunsill. M'għandhomx bżonni. Tan-nanna ħelu manna. U ta' Franza naturalment. Pariġi l-Belt tal-ħolm. Dawk il-macaroons, żulilhom. U anke l-lingwa. Lingwa mużikali tant! Biex immur lura għall-punt, daqskemm il-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti huwa ddubitat, l- Académie française hija ggustata (forsi din l-iktar entità lingwistika barranija li tissemma f'Malta). L-Académie française tieħu l-aħjar deċiżjonijiet possibbli u l-KNLM le. Fl-Académie française tgħidx kemm fiha nies kompetenti imma fil-KNLM le. Għalhekk, tajjeb li nibqgħu nħarsu lejn il-Franċiżi bħala mudell fejn tidħol il-moda, Chanel, Gaultier, u x'naf jien. Tajjeb li nibqgħu nammirahom għall-mod kif iħarsu lejn il-lingwa u l-Akkademja tagħha u fl-istess waqt il-KNLM nibqgħu narawh bħala xewka fis-sorm. 7. Il-wirt huwa llum. Sirt allerġika għal din il-kelma daqskemm jien allerġika għall-Actifed. Se niddevja ftit mil-lingwa per se, imma dan kollu għandu x'jaqsam ukoll. Il-wirt mhux biss dak li għadda imma dak li qed nagħmlu llum. Ta' warajna se jħarsu lejna u mhux se ngħaddulhom il-wirt tagħna għax inkunu nħlejna wisq inħarsu lejn il-wirt ta' qabilna. Tajjeb li nirrikonoxxu li sar qabel? Ta' qabel huwa l-bażi. Huwa l-punt tat-tluq. U din mhux jien qed ngħidha. Jgħiduha kittieba kbar. Wordsworth kiteb li "Let us learn from the past to profit by the present, and from the present, to live better in the future." Imma ejja ma nsaddux hemm. Il-kultura mhix ix-xiħa bl-aniżetta, biss. Il-lingwa mhix l-Għarbi biss. Fl-istess waqt, ma niskantax b'ċertu reżistenza. Kienet teżisti f'kull żmien. 8. Kulħadd lingwista. Forsi l-problema kollha, fl-aħħar mill-aħħar, mhix qiegħda fil-Malti (isem ta' pajjiż) imma fil-Malti (nazzjonalità). Għandi l-impressjoni li kulħadd studja l-lingwa. Imma hemm differenza bejn lingwa u lingwistika. Ħadd mhu espert tal-lingwa daqs il-Maltin għax il-Malti tagħhom; jitkellmuh, jagħmluh ... imma ftit huma esperti tal-lingwistika. U l-lingwisti mhux kollha l-istess. Ġejjin minn skejjel ta' ħsieb differenti. Fejn jaqblilna imma, ma nagħtux kashom u niġbruhom kollha f'keffa waħda. Fil-verità, mhux huma l-pretensjużi imma aħna (qed niġbor lili ma' dawk li ma studjawx il-lingwa, anke jekk wasalt biex intemm it-tielet teżi dwarha). 9. Qegħdin fi kriżi kbira. Qed noqrob lejn l-aħħar u għalhekk tajjeb navżakom biex taħżnu l-Malti għal meta tiġu bżonn. Bħal meta xtraw ħafna ħalib meta kienet għaddejja l-gwerra tal-Iran u l-Iraq (iċċekkjajthom mal-lista). Tajjeb li nibqgħu nħalluh ġo bozza. U mhux f'inkubatur. Għax f'inkubatur, tgħid jikber, b'mod naturali jew le. Imma l-Malti tal-lum tajjeb li jibqa' ta' ma nafx kemm-il sena ilu. Hekk biss nistgħu ngħidu li għandna lsien Malti tassew! 10. Il-Malti qed jinbidel. Nittama li din flash news. Aħfruli. Ħarġet bl-Ingliż. Għeżież, tajjeb tkunu tafu li l-Malti qed jinbidel, jikber u jiżviluppa. U tajjeb tkunu tafu li ilu jagħmel hekk is-snin. U tajjeb tkunu tafu wkoll li l-lingwi kollha jagħmlu hekk. Inkella jmutu. Kelma oħra bil-Latin biex dil-kitba tikseb ċertu piż. Nittama li l-isem ġibidkom biex taqraw dan kollu. Jekk iva, ħadem. U jekk iva wkoll, m'għamilt xejn ġdid. Hawnhekk bl-ebda mod ma koprejt l-argumenti kollha li qed insegwi bħalissa u bl-ebda mod m'għedt dak kollu li naħseb dwar kull punt. Huma biss spunti. Affarijiet li qed ituni f'għajni u ilhom ftit jagħmlu hekk. Issa, ejja ma nkunux aħna stess li nħaffru qabar għall-Malti. Il-patrijottiżmu żejjed qatt m'għamel ġid lil ħadd. Nużaw il-Malti kemm jista' jkun, kullimkien u dejjem, u Malti tajjeb ukoll. Imma s-sentimentaliżmu żejjed (jew Xarabankiżmu) qatt m'għamel ġid u mhux se jagħmel issa. Ejja ma nkunux bravi wisq, imma bravi biżżejjed. Il-Malti mhux tarbija. M'hemmx għalfejn noqogħdu niggustawh. Il-Malti ma kisirx siequ. M'hemmx għalfejn nitħassruh. Il-Malti ma mietx. M'hemmx għalfejn nibkuh. Imrobbija f'raħal li fis-seklu 21 għad għandu x-xjuħ miġburin qaqoċċa fuq iz-zuntier u l-bejjiegħa jgħajtu f'nofs tat-triq. Pass 'il bogħod mill-pjazza, ir-raħal bħal donnu jinbidel, jieħu xejra oħra. Ix-xiħ bil-qmis iċċangjata u wiċċu mimli tikmix jinbidel f'salesman b'xagħru ġġeljat. Fil-qalba ta' dan kollu- jien prodott taż-żewġ estremi. Nofs ras, kultant. Kultant ras sħiħa. Kaxxa ġenn. Nofs kaxxa ġenn. In-nofs l-ieħor, mimli kuluri. Sploduti. Bla nifs. Jew bi ftit. Basta jservini biex nasal sat-tmiem. Ħajti mimlija daqs bajda. Anzi aktar. Ħafna aktar minn bajda. Għax dik nofsha kolesterol u n-nofs l-ieħor bla togħma. U ġejja mill-annimali. U jien ftit iktar minn veġetarjana. Spazjata...il-kelma fuq fommi. Kultant tiżloqli bla ma naf u kultant insibni naħseb u naħseb u naħseb biex insibha. Persuna tal-mija fil-mija. Kultant, kważi. Jew sew jew xejn. Mix-xejn, noħloq. Quddiem il-ħolqien, nixxejjen.
Il-Malti ma nħobbux