Olympe de Gouges Olympe de Gouges, psewdonimu ta' Marie Gouze, (Montauban, 7 ta' Mejju 1748 – Pariġi, 3 ta' Novembru 1793), kienet drammaturga Franċiża li għexet matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża. Il-kitba femminista u abolizzjonista tagħha kellha influwenza kbira. Fl-1788 ippubblikat "Riflessjonijiet dwar in-nies suwed"" li fih ħadet pożizzjoni kontra l-jasar, u fl-1791 id-"Dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-mara u taċ-ċittadina" li kien dikjarazzjoni tal-ugwaljanza politika u soċjali bejn l-irġiel u n-nisa. Fl-1793 ġiet giljottinata għax kienet kontra l-eżekuzzjoni ta' Lwiġi XVI u jidher li kienet attakkat il-Kumitat tas-Saħħa Pubblika. B'mewtha bdiet ir-repressjoni spjetata ta' kull dissidenza u wkoll it-treġġigħ lura tar-rivoluzzjoni libertarja, x'aktarx kollu dovut għall-istat ta' gwerra li kien sar permanenti, maħluq mill-potenzi alleati u kontrorivoluzzjonarji (il-Prussija, l-Ingilterra, l-Awstrija u r-Russja). Meta twieldet Marie Gouze ġiet reġistrata bħala bint Pierre Gouze u Anne-Olympe Mouisset, li kienu żżewġu fl-1737. Pierre Gouze kellu ħanut tal-laħam u ommha kienet bint bejjiegħ tad-drappijiet. Imma ommha ma damitx ma għarrfitha li kienet it-tifla naturali tal-poeta Jean-Jacques Le Franc de Pompignan (1709 – 1784), il-parrinu tagħha. Fl-1765, iżżewġet lil Louis-Yves Aubry u ma damitx ma kellha tifel. Żewġha miet ftit wara. Kienet diżilluża bl-esperjenza taż-żwieġ u matul ħajjitha kollha rrefjutat li terġa' tiżżewweġ għax kienet tgħid li ż-żwieġ hu "l-qabar tal-fiduċja u l-imħabba". Bdiet issejjaħ lilha nfisha bl-isem "Marie-Olympe" jew sempliċement "Olympe", u żiedet il-partiċella "de" ma' kunjomha "Gouze" jew pjuttost "Gouges". Lejn l-1770 ħalliet Montauban ma' binha Pierre - li fil-ġejjieni kellu jilħaq ġeneral tal-armata tar-Repubblika - biex tmur Pariġi biex toqgħod ma oħtha miżżewġa, bil-ħsieb li binha jkollu edukazzjoni suriet in-nies. Pariġi kellha relazzjoni ma' direttur ta' kumpannija qawwija tal-vapuri għat-trasport militari li kienet taħdem mal-Istat. Hu ried jiżżewwiġha imma hi rrefjutat, imma r-relazzjoni tagħhom damet sat-tmiem tar-Rivoluzzjoni. Ma jistax wieħed jgħid li Marie-Olympe de Gouges kienet "kortiġjana". Kienet tgħix ma' diversi rġiel li għenuha finanzjarjament biex iżżom livell ta' ħajja borgiża. Veru kellha relazzjonijiet ta' mħabba u passjoni, imma dawn ma jikkomparawx mal-libertinaġġ ipprattikat Versailles jew mill-borgeżija għolja Pariġina. Matul ħajjitha kollha, kellha ġibda kbira għat-teatru u fl-1778 bdiet tikkonċentra fuq il-kitba ta' kummiedji. Barra mit-teatru politiku li ġie rrappreżentat fi żmien ir-rivoluzzjoni, il-kummiedja li għamlitha famuża kienet "l'Esclavage des Noirs" ippubblikata fl-1792 u miżjuda mar-repertorju tal-Comédie-Française bit-titlu "Zamore et Mirza, ou l'heureux naufrage ("Zamore u Mirza, jew in-nawfraġju ta' ferħ")". Din il-kummiedja u oħra intitulata "le Marché des Noirs" (1790), flimkien mas-saġġ "Riflessioni dwar in-nies suwed" (1788) ħallewha tidħol fis-Soċjetà tal-ħbieb tas-Suwed - il-"lobby" tal-abolizzjonisti - imwaqqfa fl-1788 minn Brissot. Fl-1788, saret magħrufa bil-pubblikazzjoni ta' xogħlijiet żgħar li kienu diskussi ħafna f'dal-perjodu, partikolarment fil-"Journal général de France" imma anki f'ġurnali oħra. Olympe imbagħad żviluppat proġett ta' riforma patrijottika fil-famuża "Ittra lill-Poplu" fejn ipproponiet programm vast ta' riformi soċjali u soċjetarji fl-"Osservazzjoniet patrijottiċi". Dawn ix-xogħlijiet kienu segwiti minn xogħlijiet żgħar oħra indirizzati lir-rappreżentanti tat-tliet leġiżlaturi prinċipali tar-Rivoluzzjoni, liċ-ċirkli patrijottiċi u diversi personalitajiet fosthom Mirabeau, La Fayette u Necker li kienet tammira partikolarment. Il-pożizzjoni tagħha kienet dejjem qrib dik tal-mistednin li kienu jattendu s-salott ta' Auteuil ta' Madame Helvétius, mart il-filosfu Adrien Helvétius. F'dan il-post ta' laqgħat kulturali, fejn kienu jiddefendu l-prinċipju tal-Monarkija Kostituzzjonali, kienu jiġu diskussi ħafna argumenti oħra dwar l-emanċipazzjoni tas-soċjetà Franċiża u b'partikolari ir-rwol tan-nisa fiha. Flimkien mal-membri l-oħra ta' dawn il-laqgħat f'Auteuil u minħabba fihom Olympe saret repubblikana. Dawn kollha kienu kontra l-eżekuzzjoni ta' Lwiġi XVI. Fis-16 ta' Diċembru 1792 Olympe de Gouges offriet li tgħin lil Malesherbes fid-difiża tar-re quddiem il-konvenzjoni imma t-talba tagħha inċaħdet bil-ħdura. Kienet isostni li n-nisa kellhom il-ħila jieħdu f'idejhom ħafna mir-responsabiltajiet li tradizzjonalment huma riżervati għall-irġiel. Fil-kitba kważi kollha tagħha titlob li n-nisa jkun imdaħħlin fid-dibattiti politiċi u soċjali. Kitbet hekk: "Il-mara għandha d-dritt titla' għall-forka; għandha jkollha wkoll id-dritt li titla fuq ir-rostru." Kisbet il-permess li n-nisa jkunu jistgħu jidħlu għaċ-ċerimonja ta' karattru nazzjonali, "il-Festa tal-Liġi" tat-3 ta' Ġunju 1792 u wara fit-tifkira tar-rebħa tal-Bastille fl-14 ta' Lulju 1792. Id-difiża tad-drittijiet tan-nisa kienet impenn kbir għal Olympe de Gouges. Kitbet id-"Dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-mara u ċ-ċittadina" indirizzata lil Marija Antonjetta, fejn imxiet mad-"Dikjarazzjoni tad-drittijiet tal-bniedem u ċ-ċittadin" tal-1789, li fiha affermat l-ugwaljanza tad-drittijiet ċivili u politiċi bejn iż-żewġ sessi u insistiet fuq ir-restituzzjoni tad-drittijiet naturali lin-nisa li l-qawwa tal-preġudizzju kienet serqitilhom. F'dik l-epoka is-suffraġju kien jiddependi fuq il-ġid (lil ħaddiem il-vot kien iqumlu tlett ijiem xogħol) u l-maġġoranza tal-poplu Franċiż ma setax imur jivvota. Olympe talbet li jkun hemm il-possibbiltà li żwieġ jinħall u l-instawrazzjoni tad-divorzju (aċċettat l-għada tar-Rivoluzzjoni). Avanzat l-idea ta' kuntratt iffirmat bejn konkubini u ġġieldet għat-tfittix ħieles tal-paternità u r-rikonexximent tal-ulied barra miż-żwieġ. Kienet ukoll fost l-ewwel nies li ppromovew sistema ta' welfare u fformulat - fil-wisa' - sistema ta' protezzjoni għall-ommijiet u t-tfal u rrakkomandat il-ħolqien ta' laqgħat nazzjonali biex jikkumbattu l-qagħad. Bl-istess mod ipproponiet il-ħolqien ta' djar għall-fqar u ta' sodod ta' lejl għat-tallaba. Iżjed ma r-Rivoluzzjoni daħlet 'il ġewwa, iżjed saret ħarxa fil-kitba tagħha. Fit-2 ta' Ġunju 1793, il-Ġakobini arrestaw l-alleati tagħha, il-Ġirondini, tefgħuhom il-ħabs, u imbagħad f'Ottubru bagħtuhom għall-giljottina. Fl-aħħar, il-fuljett tagħha, "Les trois urnes, ou le salut de la Patrie, par un voyageur aérien" ("It-Tliet Urni jew il-Fidwa tal-Patrija, minn Żajjar Aerju") tal-1793, wassal biex tiġi arrestata. Il-fuljett talab referendum biex tintgħażel waħda minn tliet forom ta' gvern: l-ewwel, repubblika indiviżibbli, it-tieni gvern federali, jew it-tielet, monarkija kostituzzjonali. Wara li ġiet arrestata, il-kommissarji fittxu x-xhieda ma' darha kollha. Meta ma' sabu xejn hemm, hi minn jeddha ħadithom il-maħżen fejn kienet iżżomm id-dokumenti. Hemm sabu dramm mhux komplut bit-titlu "La France Sauvée ou le Tyran Détroné}}" ("Franza Salvata, jew it-Tiran Detronizzat"). Fl-ewwel att (baqa' biss l-ewwel att u nofs), Marija-Antonjetta qed tippjana strateġija biex iżżomm il-monarkija milli taqa' u jikkonfrontawha l-forzi rivoluzzjonarji, fosthom De Gouges infisha. L-ewwel att jagħlaq b'De Gouges tipprietka lir-reġina fuq l-intenzjonijiet sedizzjużi li kellha u tgħidilha kif imissha tmexxi l-poplu tagħha. De Gouges u l-prosekutur it-tnejn użaw dan id-dramm bħala xhieda fil-proċess tagħha. Il-prosekutur sostna li kif Olympe pinġiet ir-reġina seta' jqajjem simpatija u appoġġ għall-Monarkiċi, waqt li hi stqarret li d-dramm wera li hi minn dejjem kienet tappoġġa r-rivoluzzjoni. Għaddiet tliet xhur il-ħabs mingħajr avukat, tipprova tiddefendi ruħha. L-imħallef ewlieni caħdilha d-dritt għal avukat, fuq il-bażi li żgur kellha l-ħila tiddefendi ruħha. Jidher li l-imħallef ibbaża l-argumenti tiegħu fuq it-tendenza li kellha De Gouge li tirrappreżenta ruħha fil-kitba. Bl-għajnuna ta' ħbiebha, irnexxielha tippubblika żewġ testi: "Olympe de Gouges au tribunal révolutionnaire" ("Olympe de Gouges quddiem it-tribunal rivoluzzjonarju"), fejn irrakkontant l-interrogazzjonijiet tagħha u l-aħħar xogħol tagħha, "Une patriote persécutée" ("Patrijotta persegwitata"), fejn ikkundannat it-Terrur. Il-Ġakobini, li diġà kienu qatlu r-Re u r-Reġina, ma tantx kellhom aptit jittoleraw xi oppożizzjoni mill-intellettwali. De Gouges ingħatat sentenza għall-mewt fit-2 ta' 2 Novembru 1793, u ġiet ġustizzjata l-għada għal imġiba sedizzjuża biex tirristabbilixxi l-monarkija. Olympe ġiet ġustizzjata xahar biss wara li kien ħareġ mandat għall-arrest ta' Condorcet u tlett ijiem biss wara l-mexxejja tal-Ġirondini ġew giljottinati. Indifnet fiċ-ċimiterju tal-Madeleine. L-aħħar mumenti ta' ħajjet Olympe iddekrivihom wieħed Pariġin anonimu li żamm djarju ta' x'kien qiegħed jiġri: Matul ħajjitha, Olympe de Gouges sikwit soffriet mill-preġudizzji (kienu jgħidu, pereżempju, li ma kinetx taf tikteb u xi ħadd ieħor kien jiktbilha kollox).Fl-istess ħin batiet ċerta ostilità min-naħa tan-nisa u wara l-eżekuzzjoni, in-nies baqgħu jiftakruha l-iżjed bħala prostituta. Kellna nistennew sat-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija biex il-figura ta' Marie-Olympe de Gouges toħroġ mill-karikatura u l-ħrejjef. Meta ġiet studjata u diskussa, partikolarment fl-Istati Uniti, fil-Ġappun u l-Ġermanja, l-oriġinalità, l-indipendenza ta' spirtu, il-kitba kuraġġuża u l-ġenerożità kbira, l-onestà intellettwali tagħha għamluha waħda mill-isbaħ figuri umanisti tas-seklu 18. Franza, fit-tħejjija għaċ-ċelebrazzjoni tal-biċentinarju, il-kitba ta' Olympe de Gouges inqrat u ġiet editjata u kellha xi forma modesta ta' rikonoxximent. Wara Ottubru tal-1989, bis-saħħa tal-inizjattiva tal-istorika Catherine Marand-Fouquet, intbagħtu ħafna petizzjonijiet indirizzati lill-presidenza tar-Repubblika biex jitolbu li l-fdalijiet ta' Olympe de Gouges jittieħdu fil-Pantheon ta' Pariġi. F'Novembru tal-1993, l-istess Catherine Marand-Fouquet organizzat dimostrazzjoni quddiem il-Panthéon bħala tifkira tal-biċentenarju tal-eżekuzzjoni ta' Olympe. Fis-6 ta' Marzu 2004, is-salib it-toroq ta' Rue Béranger, Rue Charlot, Rue Turenne u Rue Franche-Comté f'Parġi issemma Place Olympe de Gouges. Il-pjazza inawguraha is-sindku tat-tielet Arrondissement, Pierre Aidenbaum, flimkien mal-ewwel viċi sindku ta' Pariġi, Anne Hidalgo. F'din l-okkażjoni, l-attriċi Véronique Genest qrat silta mid-"Dikjarazzjoni tad-Drittijiet tal-Mara". Wara mewtha, skont Olivier Blanc, binha, il-Ġeneral Pierre Aubry de Gouges mar il-Gujana ma' martu u l-ħames uliedu. Miet fl-1802, u wara l-armla tiegħu ippruvat tmur lura Franza, imma mietet abbord il-vapur hija u sejra lura. F'Gwadelup, iż-żewġ ulied bniet iżżewġu, Marie Hyacinthe Geneviève de Gouges lil uffiċjal Ingliż (Il-Kaptan William Wood), u Charlotte de Gouges lill-politiku Amerikan Robert S. Garnett, membru tal-Kungress tal-Istati Uniti li kellu xi pjantaġjuni f'Virginia. (fuljetti, kartelluni, artikli eċċetra)