Andrea Palladio Andrea Palladio (30 ta' Novembru 1508 – 19 ta' Awwissu 1580), ismu veru Andrea di Pietro della Gondola, kien arkitett famuż Taljan tas-seklu 16. Ta l-isem lil stil - l-"istil Palladjan", li jżomm mal-prinċipji klassiko-rumani, kontra t-tiżjin rikk rinaxximentali. Palladio ppjana ħafna knejjes, vilel u palazzi, l-iżjed Vicenza, fejn trabba u għex, Venezja u fl-inħawi ta' madwar. Kien l-arkitett l-iżjed importanti tar-Repubblika ta' Venezja. Ippubblika t-trattat "I Quattro Libri dell'Architettura" (1570) li bid-disinji li jinsabu fih kellu influwenza profonda fuq l-arkitettura Ewropea; l-imitazzjoni tal-istil tiegħu bdiet moviment li jissejjaħ il-Palladjaneżmu jew in-Neopalladjaneżmu, li dam ħaj tliet sekli. Andrea di Pietro della Gondola twieled Padova, dak iż-żmien parti mir-Repubblika ta' Venezja, f'familja ta' nisel umli: missieru Pietro kien tal-mitħna u ommu Marta, mlaqqma "la Zota", kienet mara tad-dar. Meta kellu 13-il sena Andrea sar lavrant bħala "scalpellino" f'Padova, fil-ħanut ta' Bartolomeo Cavazza da Sossano imma wara 18-il xahar biss, f'April tal-1532, ħarab lejn il-belt ta' Vicenza fil-qrib, iżda kellu jiġi lura għax kien kiser il-kuntratt ma' Cavazza. Sena wara nkiteb fl-għaqda tal-iskulturi ta' Vicenza. Hemm ħadem bħala assistent fil-ħwienet prinċipali tal-iskulturi u l-bennejja, speċjalment mal-bennejja Pedemuro li għalihom beda jieħu ħsieb il-parti arkitettonika l-iżjed elaborata tal-proġetti tagħhom. L-ewwel traċċi tal-istil ta' Palladio ġejjin minn din il-fażi, diġa narawhom fil-portal tal-Chiesa dei Servi u forsi nistgħu nsibu xi ħjilijiet tiegħu ukoll fil-palazzo Gualdo. Andrea kien għadu ma ssejjaħx "Palladio" meta ħadem fuq il-bini tal-villa ta' Gerolamo Godi f'Lonedo di Lugo Vicentino. X'aktarx li l-proġett ma kienx f'idejh għal kollox, imma kien inkarigat biex imexxih mill-bennejja Pedemuro, li ġa semmejna, li kienu jqisu ż-żagħżugħ Andrea, li bilkemm kellu tletin sena, bħala speċjalista tal-parti arkitettonika. Minn barra, il-bini prinċipali ta' Villa Godi hu solidu, massif u bil-forma ta' dar tipika tal-kampanja Veneta tal-"quattrocento" tat-tard, b'żewġ torrijiet, qisu iżjed l-evoluzzjoni ta' kastell antik fewdali milli l-prekursur tal-villa palladjana: joħorġu l-karattri lokali u tradizzjonali, bħall-pożizzjoni asimmetrika tat-twieqi fil-faċċata, il-portiku b'tliet ħnejjiet u l-bini ċentrali mdaħħal il-ġewwa. L-esperjenza diretta tal-arkitett żagħżugħ kienet limitata għall-ambjent tal-Veneto u l-bini sħiħ jirrifletti il-formazzjoni tiegħu li f'dak iż-żmien kienet għadha limitata. L-istil tiegħu kien se jinbidel, u jinbidel ħafna, imma biss wara li kellu jara b'għajnejh stess l-arkitettura ta' Ruma antika. Madankollu, f'villa Godi, bis-sempliċità tal-forom, biċ-caħda ta' kull tiżjin estern, Palladio pprova fl-istess ħin, għalkemm timidament, jgħaqqad it-tradizzjoni lokali mat-tensjonijiet innovativi li kienu ħa jimmaturaw bil-ħbiberija ma' Gian Giorgio Trissino, biex jiksbu struttura simmetrika b'taqsim ċar tal-volumi. Fl-1534, Andrea kien intgħażel mill-Konti Gian Giorgio Trissino bħala l-imgħallem biex immexxi l-bini ta' Villa Cricoli. Trissino kien poeta, filosfu, letterat u diplomatiku fis-servizz tal-kurja Rumana. Kien umanista, espert tal-arti militari, dilettant tal-arkitettura u awtur tax-xogħol epiku u poetiku "L'Italia liberata dai Goti". Kien hu li ta 'l Andrea l-laqam "Palladio". Trissino daħħal 'l Palladio fiċ-ċirku umanista ta' Vicenza, l-Academia Olimpica, għarrfu bix-xogħlijiet ta' Vitruvju u ta' Leone Battista Alberti, u għenu jipperfezzjona ruħhu fl-Arti liberali u fl-umaniżmu. Trissino u Palladio fl-1541 għamlu l-ewwel vjaġġ arkeoloġiku lejn Ruma biex jitgħallmu iżjed fuq l-arti "Antika" tal-bini. Wara l-ewwel vjaġġ, reġa' lura Vicenza fejn waqt li kompla jaħdem, studja iżjed fil-fond 'il Vitruvju. Mar lura Ruma bosta drabi fl-1545, 1547 u 1549. Barra Vitruvju, li kien jaqra bir-reqqa, Palladio kien jirreferi wkoll għal għadd ta' awturi Latini oħra bħal Plinju, Ġulju Ċesri u kittieba oħra iktar qrib ta' żmienu bħal Leon Baptiste Alberti jew Vasari. Mill-1550, minkejja l-mewt ta' Gian Giorgio Trissino, il-fama ta' Palladio infirxet sa' Venezja fejn mexxa l-bini tal-Bażilka ta' San Giorgio Maggiore. Fl-1554, taħt Ġulju III, Palladio għamel l-aħħar vjaġġ lejn Ruma mar-"reverendissmu Daniele Barbaro, Patrijarka ta' Aquilea", li ikkollabora miegħu fl-edizzjoni ta' "De architectura" ta' Vitruvju, ppublikata Venezja fl-1556. Fl-istess sena, Palladio ippublika "L'Antichità di Roma". Minkejja r-rappreżentazzjonijiet tat-tempji ta' Nîmes fil-"Quattro libri dell'architettura" jidher li Palladio qatt ma ħalla l-Italja fil-vjaġġi tiegħu. Seta' għamel vjaġġ fil-Piemonte, fuq it-talba ta' Emanuele Filiberto ta' Savoja fis-sajf tal-1566. Jista' jkun li kien matul dan il-vjaġġ li mar La Turbie fi Franza u ra l-monument Ruman tagħha li ddeskriva fil-"Quattro libri". It-talenti tiegħu kienu apprezzati ukoll Firenze fejn fl-1566 daħħluh bħala membru tal-Accademia dell'Arte del Disegno. Il-"Quattro libri dell'architettura", li kien ħadem fuqhom minn meta kien żagħżugħ, kienu ppublikati Venezja fl-1570. Fihom wera l-parti l-kbira tax-xogħlijiet tiegħu bħala inċiżjonijiet fl-injam maħdumin taħt id-direzzjoni tiegħu. Fl-istess sena Palladio kien nominat għall-kariga prestiġjuża ta' "Proto della Serenissima" (arkitett prinċipali tar-Repubblika ta' Venezja), minflok Jacopo Sansovino li kien miet. Hemm bena l-Bażilka ta' San Giorgio Maggiore u l-knisja tar-Redentur. Andrea Palladio miet fl-1580 qabel ma lesta t-Teatru Olimpiku ta' Vicenza li spiċċawh ibnu Silla u d-dixxiplu tiegħu, Vicenzo Scamozzi. Ix-xogħlijiet arkitettoniċi ta' Palladio huma kkonċentrati fil-Veneto, fejn wieħed għadu jista' jarahom. Vicenza hemm it-Teatru Olimpiku, il-Palazz Muniċipali msejjaħ il-Bażilka Palladjana, il-Loggia del Capitanio, bosta palazzi u vilel, li fostom l-żjed famuża hi Villa Rotonda. Fil-bosta vilel mibnijin fil-Veneto, Palladio kien ispirat u oriġinali fl-użu ta' elementi mill-arkitettura antika li sa llum għadhom jagħtu x-xogħol tiegħu dehra ta' grazzja u ekwilbriju. Il-bini kien jinbena bil-briks u miksi bl-istukko, il-ġebla kienet tintuża biss għad-dettalji. Il-vilel palladjani l-iżjed famużi huma: Ix-xogħolijiet publiċi u r-reżidenzi urbani l-iżjed famużi huma: "I Quattro Libri dell'Architettura" ma nistgħux nifirduhom mix-xogħol ta' Palladio. Dan it-trattat tal-arkitettura u fl-istess ħin l-espressjoni tal-ħsieb teoriku u l-preżentazzjoni tal-bini li mbena minn Palladio jew kien disinjat minnu. Palladio hu arkitett tar-Renaxximent Taljan li jista' jitqis bħala umanista. Palladio hu bniedem ta' żmienu, mill-kitba tiegħu toħroġ teorija universalista, forsi influwenzata minn Vitruvju u Plinju. L-attenzjoni kontinwa li ta għall-proporzjon u s-simetrija bħal ma jinstabu fin-natura tidher ċara f'xogħlu. Palladio qagħad attent ħafna biex japplika r-regoli tal-proporzjon għall-kompożizzjoni arkitettonika kostituti mill-Antiki u, ta' minn jinnota, ir-regoli tal-proporzjon mużikali mnidijin minn Pitagora. Palladio stess qalu dan fl-1567: "Il-proporzjonijiet tal-vuċi huma armonija għall-widnejn: dawk tal-qis huma armonija għall-għajnejn". Is-suċċess tal-ħsieb ta' Palladio hu marbut ukoll ma' kontroversji kbar bħall-"Querelle des Anciens et des Modernes" (Il-polemika bejn L-Antiki u l-Moderni) fi Franza. Palladio bħal Trissino kien kritiku tal-arti gotika. Ix-xogħol teoriku tiegħu għandu bħala għan li joħloq metodu espliċitu biex l-arkitettura ma terġax taqa' fid-diżordni antika. L-idejat arkitettoniċi ta' Palladio kellhom suċċess kbir l-Ingilterra fejn l-arkitett Inigo Jones kien promotur entużjasta ta' dawn l-idejat. Ħaġa tal-għaġeb li fit-test storiku ta' "Constitutions" tal-mażun James Anderson ippublikat Londra fl-1723 hemm imsemmijin Palladio u bosta arkitetti oħra tar-Rinaxximent. L-arti ta' Palladio daħlet Franza mill-Ingilterra lejliet ir-Rivoluzzjoni Franċiża: fil-fatti, kien l-arkitett Claude Nicolas Ledoux li skopra il-Palladjaneżmu l-Ingilterra u introduċċieh ġo Franza. Thomas Jefferson, it-tielet president tal-Istati Uniti, interessa ruħhu ħafna fix-xogħol ta' Palladio fil-vjaġġi tiegħu fl-Ewropa. Id-dar ta' Monticello, qrib ta' Charlottesville hi eżempju tal-influwenza tiegħu. Kontemporanju tal-president Jefferson qal li dan kien iħobb jgħid: "Palladio l-mulej tiegħi u L-Erba' Kotba tal-arkitettura l-bibbja tiegħi". Xi arkitetti iżjed kontemporanji huma wkoll influwenzati minn Palladio, fosthom Ricardo Bofill li ħadem fuq xi ħames mitt proġett f'xi ħamsin pajjiż, Aldo Rossi, Charles Moore u oħrajn. Nota: Id-data tirriferixxi għall-bidu tal-ippjanar tax-xogħol u mhux neċessarjament għall-meta sar ix-xogħol. Sors: CISA