Kitba ta' Alfred Grixti Illum il-Ħadd, 7 ta' Awwissu 2016 jintlaħaq il-qofol ta' tliet ċentinarji li qed jiġu ċċelebrati fil-parroċċa Matriċi Prinċipali u Insinji Bażilika Minuri tal-Madonna tal-Portu Salvu u San Duminku fil-Belt Valletta. Fid-9.15am ikun hemm il-quddiesa pontifikali solenni kkonċelebrata mill-Arċisqof Metropolitan ta' Malta, l-E.T. Mons Charles Jude Scicluna, megħjun mill-Arċisqof Emeritu l-E.T. Mons Patri Pawl Cremona OP, u l-Amministratur Appostoliku tal-Arċidjoċesi ta' Tirana-Durres fl-Albanija, l-E.T. Mons Patri Ġorġ Frendo OP. Il-kongregazzjoni f'dan il-pontifikal sollenni se tkun immexxija mill-President ta' Malta, l-E.T. Marie-Louise Coleiro Preca u żewġha s-Sur Edgar Preca, u l-President tal-Kamra tar-Rappreżentanti l-Onor. Anġlu Farrugia LLD., MP. Fis-7.30pm toħroġ il-purċissjoni bl-istatwa artistika u devota ta' San Duminku bis-sehem tal-Kapitlu tal-Kolleġġjata ta' Marija Bambina tax-Xagħra Għawdex u delegazzjoni tal-komuintà Karmelitana tal-Belt flimkien mal-komunità Dumnikana tal-Belt Valletta. Id-Dumnikani parti integrali mill-istorja tal-Belt Valletta Il-Patrijiet Dumnikani ġew il-Belt mill-Birgu wara l-Assedju l-Kbir tal-1565. Fil-fatt, l-ewwel ġebla tal-knisja oriġinali tqiegħdet fid-19 ta' April 1571, imma r-rabta tad-Dumnikani mal-Belt bdiet qabel hekk kif il-Papa Dumnikan ta' dak iż-żmien, San PIJU V, ta 30,000 fjorin tal-fidda lill-Gran Mastru Jean de Valette biex jibda l-proġett tal-bini tal-belt il-ġdida li kellha wkoll iġġib ismu. Minbarra hekk, il-Papa Dumnikan bagħat lill-inġinier militari pontifiċju, Francesco Lapparelli, biex ifassal u jidderieġi l-bini tal-Belt. Kien f'dan l-isfond, meta Malta kienet bla isqof (sede vacante) li l-Papa San Piju V laqa' t-talba li saritlu mill-patrijiet ħutu Dumnikani Maltin biex il-knisja tagħhom fil-Belt tiġi ddikjarata bħala parroċċa. Dan sar fit-2 ta' Lulju 1571 meta, permess tal-Motu Proprio Ex Debito Pastoralis Officii, il-Papa San Piju V ddikjara li l-knisja ta' Sidtna Marija tal-Portu Salvu kienet qed tkun dikjarata mhux biss parroċċa imma "il-parroċċa matriċi prinċipali tal-belt il-ġdida kollha kemm hi". Tul dawn l-450 sena, il-Patrijiet Dumnikani baqgħu qrib il-poplu tal-Belt. Qdew il-missjoni mibdija 800 sena ilu, dik ta' 'Laudare, Benedicere u Predicare'. Amministraw is-sagramenti sew fil-bnazzi u sew fil-maltemp. Insibu li fl-1661, waqt li l-kappillan kien ġej lura mill-Vjatku, kellu jistkenn taħt il-bieb tal-ġenb tal-palazz hekk kif għamlet xita qawwija għal għarrieda. Meta sar jaf b'dan, il-Gran Mastru Rafael Cottoner bagħat il-paġġi tiegħu jwasslu lill-kappillan lura l-knisja fis-suġġetta personali tiegħu. Wara, il-Gran Mastru rregala dan is-suġġett b'mod permanenti lill-patrijiet u, fil-fatt, għadha tinżamm sal-lum fl-Oratorju tas-Sagrament. Id-Dumnikani kienu qrib il-poplu tal-Belt waqt il-ħakma Franċiża. Bħall-bqija tal-poplu batew mill-ħruxija u t-terrur tal-ħakkiema barranin. Fil-fatt, fis-6 ta' Settembru 1798, Fra Dumink Falzon ġie ffuċilat fuq suspett li kien parti mill-kumplott tal-patrijotti Maltin li riedu jqumu kontra l-Franċiżi. Bħala riżultat ta' dan, il-bqija tal-patrijiet l-ewwel kienu miżmuma arrestati fil-Forti Sant'Iermu bejn is-16 ta' Jannar u t-30 ta' Settembru 1799, u wara miżmuma arrestati fil-kunvent tagħhom stess sa tmiem il-ħakma Franċiża. Kien waqt din il-ħakma Franċiża wkoll li d-Dumnikani kellhom iwaqqfu t-tagħlim tal-filosofija, t-teoloġija u l-ilsna orjentali fi Studium Generale li kien twaqqaf fil-kunvent tagħhom fl-1729. It-twaqqif ta' din l-università kien jinkwadra mal-politika ġenerali tal-Kavallieri ta' dak iż-żmien li riedu li jagħmlu minn Malta ċentru ta' tagħlim u b'hekk kienu jinġiebu l-aqwa għalliema minn Franza u l-Italja biex jgħallmu fi Studium Generale tad-Dumnikani tal-Belt li kiseb ukoll id-dritt li jagħti l-lawriji, inkluż id-Dottorat fit-Teoloġija. Għajr għaż-żmien tal-pesta tal-1813, Studium Generale baqa' jiffunzjona sal-865 meta ġie trasferit fil-kunvent tar-Rabat. Bini ta' knisja ġdida u bażilika Intant, fil-25 ta' Novembru 1804 l-Isqof ta' Malta Fra Ferdinando Mattei bierek u qiegħed l-ewwel ġebla tal-knisja l-ġdida peress li dik oriġinali, mibnija bejn l-1571 u l-1597 fuq disinn tal-Perit Girolmu Cassar, kien sofriet ħafna ħsara matul iż-żmien u kellha tingħalaq. Il-bini tal-knisja l-ġdida kellu jieqaf għal 10 xhur, bejn Marzu 1813 u Mejju 1814, minħabba l-imxija tal-pesta li laqtet lil Malta, partikolarment lill-Belt Valletta. Minkejja dan, bħalma kienu għamlu mindu bdew il-missjoni tagħhom fil-Belt, il-Patrijiet Dumnikani baqgħu jassistu lin-nies tal-Belt b'mod spiritwali u materjali minkejja li dan kien ta' periklu kbir għal ħajjithom. Fil-fatt, il-Viċi Kappillan Patri Nikol Trapani miet vittma tal-pesta. Kienet din l-imġiba erojka li wasslet biex fil-25 ta' Marzu 1816 il-Papa Benedittin Piju VII ta t-titlu ta' Bażilika Minuri lill-knisja tad-Dumnikani tal-Belt permezz tal-Brevi Explorata Proximorum Dilectio. It-terminu 'bażilika' kien ilu jintuża minn żmien l-Imperatur Kostantinu li fis-sena 319 W. K. bena knisja kbira fuq l-għolja tal-Vatikan fil-post fejn jinsab il-qabar ta' San Pietru. Din il-knisja kienet fl-istil arkitettoniku ta' 'basilikos', jew 'sala irjali', li hija binja twila rettangolari b'abside fit-tarf tagħha bis-saqaf fuq il-kolonni u mdawla bi twieqi 'l fuq minnhom. Il-knejjes ta' Ruma li ġew wara kollha nbnew f'dan l-istil u maż-żmien it-terminu ħa wkoll tifsira ta' titlu u sa fl-aħħar, fis-27 ta' Ġunju 1783, it-titlu Bażilika Minuri ngħata lill-knisja Agostinjana ta' San Nikola ta' Tolentino fil-Belt tal-istess isem fl-Italja. Wara din l-ewwel knisja li ngħatat dan it-titlu kien hemm sitt knejjes oħra li ġew iddikjarati bażiliċi minuri mill-Papa Piju VII. Dawn il-knejjes kienu: 1. Il-katidral ta' San Kelment I f'Velletri, l-Italja (2 ta' Marzu1804); 2. Il-konkatidral ta' San Flaviano, f'Recanati, l-Italja (17 ta' Awwissu 1804); 3. Il-katidral ta' Notre Dame ta' Pariġi, Franza (27 ta' Frar 1805); 4. Il-parroċċa konventwali tal-Lunzjata f'Firenze, l-Italja (24 ta' Jannar 1806); 5. Il-katidral tal-Assunta, f'Foggia, l-Italja (23 ta' Settmebru 1806); u 6. Is-santwarju ta' Santa Maria de la Pena, fi Graus, Spanja (1810). Il-knisja matriċi prinċipali ta' Santa Marija tal-Porto Salvo u San Duminku hija, għalhekk, it-8 waħda fid-dinja u barra Ruma li ngħatat dan it-titlu. Fis-17 ta' Jannar 1817, l-istess Papa Piju VII, permess tal-'Bolla Eos qui in vineam Domini' ta lill-patrijiet tal-komunità Dumnikana tal-Belt Valletta l-privileġġ rari u singulari li jilbsu l-abitu korali għall-funzjonijiet reliġjużi, liema abitu kien jikkonsisti f'rukkett (spellizza) u muzzetta sewda mberfla bl-abjad. Ta' min isemmi wkoll li matul dawn l-450 sena ta' presenza tad-Dumnikani fil-Belt kien hemm xejn anqas minn 82 raġel li ssieħbu f'dan l-Ordni. Ewlenin fosthom insibu żewġ isqfijiet: l-Isqof Angelo Portelli, il-Vigarju Ġenerali li kkalma s-sitwazzjoni wara l-irvellijiet as-Sette Giugno 1919 biex ma jinxteridx aktar demm; u l-Arċisqof Emeritu Mons Patri Pawl Cremona. Insibu wkoll akkademiċi prominenti bħal Patri Rużar Agius li waqqaf Studium Generale, lill-Professur Patri Serfin Zarb li kien Biblista u Dekan tal-Fakultà tat-Teoloġija, u lil Patri Charles Tabone li attwalment jgħallem is-soċjoloġija fl-Università ta' Malta. Magħhom insemmu lil Patri Pawl Gatt li kien provinċjal, u lil Patri Vince Micallef li ħadem fil-missjoni fil-Brażil u anke kien provinċjal hemm ukoll. Restawr u riġenerazzjoni Din is-sena, allura, taħbat il-200 sena minn mindu l-knisja ta' San Dumniku tal-Belt ngħatat it-titlu ta' Bażilika. Għal din l-okkażjoni sar umbrellun ġdid biex jieħu post dak ta' qablu li kien iddeterjora ħafna. Bħal ta' qablu dan l-umbrellun, fuq disinn tas-Sur Silvio Pace, ukoll sar l-Italja permezz tal-aġent Malti s-Sur Ivan Scerri, bid-differenza li nġieb żmuntat u tgħaqqad fil-post mis-Sinjuri Sharon u Alfred Bonnici. Dan l-umbrellun ġdid ġie inawgurat waqt ċerimonja pontifikali mmexxija mill-E.T. Mons Charles J. Scicluna nhar It-Tlieta 31 ta' Mejju 2016 – jum il-festa liturġika tal-Porto Salvo. Fi tmiem din iċ-ċerimonja, Mons Scicluna kixef ukoll irħama kommemorattiva biex titfakkar din il-ġrajja. Fl-istess okkażjoni nkixfu wkoll l-erba' lunetti tal-koppla maġġuri, liema affreski ta' Giuseppe Calì jirrappreżentaw l-erba' dutturi Dumnikani San Tumas t'Akwino, San Albert il-Kbir, Sant'Antonin Pierozzi u San Rajmond ta' Penafort. Nhar l-Erbgħa 3 ta' Awwissu, kien inawgurat ukoll il-proġett ta' restawr tal-faċċata tal-knisja. Dan ir-restawr sar mid-ditta Re-Coop wara li nħarġet sejħa għall-offerti permezz ta' għajnuna finanzjarja mill-Gvern. Ta' min isemmi wkoll li sar restawr tal-koppla ewlenija tal-knisja mid-Dipartiment tar-Restawr fuq deċiżjoni tal-Ministru Josè Herrera meta kien responsabbli għall-kultura u li tkompliet twettqet mis-suċċessur tiegħu l-Ministru Owen Bonnici. B'hekk, il-knisja Dumnikana tal-Belt hija wkoll fiċ-ċentru tal-proġett a' riġenerazzjoni tal-Belt Valletta hekk kif din qed titħejja biex tkun il-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2018.