Il-kampanja tad-divorzju ta' ħames snin ilu kienet waħda qalila ħafna. Dawk tal-'Iva' kienu qed jiddeskrivu l-liġi bħala waħda li tagħti tama ġdida lill-dawk li għal xi raġuni jew oħra tfarrkilhom iż-żwieġ. Tal-'Le' iddeskrivewha bħala l-aħħar tad-dinja. Ladarba rebaħ l-'Iva', Malta issa tħaddan il-liġi tal-hekk imsejjaħ 'no-fault divorce', jiġifieri l-proċess għal dan ma jirrikjedix evidenza ta' ħsieb illeċitu minn wieħed mill-partijiet, dment li dawn jonoraw il-kuntratt ta' separazzjoni personali. Għalkemm biex il-Qorti tappoġġja d-divorzju dawn iridu: • ikunu għamlu mill-inqas erba' snin jgħixu separatament; • jiżguraw permezz ta' proċess ta' medjazzjoni li m'hemm ebda tama ta' rikonċiljazzjoni; u • jonoraw il-kuntratt ta' seperazzjoni li jingħata qabel id-divorzju fejn jidħol manteniment tat-tfal. Fil-fatt, raġunijiet għaliex seba' talbiet ta' divorzju ġew miċħuda mill-Qorti kienu jinkludu: • il-fatt li wieħed mill-partijiet ma ħallasx manteniment adegwat jew miftihem; • kien hemm rikonċiljazzjoni intima u domestika bejn il-partijiet fi żmien inqas milli titlob il-liġi; u • il-koppja kienet mifruda għal inqas minn erba' snin qabel ma talbet għad- divorzju. Kif mistenni, il-Knisja f'Malta ma appoġġjatx din l-introduzzjoni. Kuntrarju għal pajjiżi akbar, Malta donna rat bidliet soċjali sinifikanti fi żmien relattivament qasir; bidliet li setgħu ifixklu tradizzjonijiet u valuri antiki li dejjem kienu assoċċjati ma' pajjizna. F'intervisti li ta fi żmien il-kampanja, Dun Renè Camilleri saħaq li, bl-introduzzjoni tad-divorzju, l-Istat xorta jirrispetta l-istituzzjoni taż-żwieġ. Iżda xorta kellu d-dubji tiegħu fuq kemm id-divorzju jista' jitqies bħala 'dritt ċivili' kif għadu jissejjaħ sal-lum. Madankollu, il-kampanja favur din il-liġi dejjem saħqet li l-liġi se topera dejjem favur il-familji u mhux bil-għan li tkisser iż-żwiġijiet. Il-mistoqsija fuq il-vot kienet taqra hekk: Taqbel mal-introduzzjoni tad-divorzju f'każ ta' koppja miżżewġa li ilha separata għal erba' (4) snin, u fejn m'hemmx tama għal rikonċiljazzjoni, iżda hemm manteniment u protezzjoni garantiti lit-tfal? Riżultati: Voti % Iva: 122,547 53.16% Le: 107,971 46.84% Il-liġi tad-divorzju f'pajjiżna, li kienet imressqa għall-ewwel darba bħala liġi mill-eks-Deputat Jeffrey Pullicino Orlando, ġiet fis-seħħ fl-1 ta' Ottubru tal-2011. Dan wara vot fil-Parlament li saħansitra ra diversi membri parlamentari tal-Partit Nazzjonalista jivvutaw kontra tagħha. Tkellimna mal-Ministru għall-Edukazzjoni u x-Xogħol, Evarist Bartolo proprju dwar il-kampanja storika li wasslet għad-dħul ta' din il-liġi. Kampanja li, fi kliemu, spikkat fil-ħajja politika tiegħu għax l-għan tagħha kien it-titjib fid-drittijiet ċivili tal-poplu Malti. Fil-fatt, kienet kampanja b'nies minn kull sfera tas-soċjetà u li l-wiċċ tagħha kienet Deborah Schembri, avukat li llum hija Segretarju Parlamentari. Għaddew ħames snin mill-kampanja għad-dħul tal-liġi tad-divorzju, li ma kinitx immexxija minn entitajiet politiċi. X'memorji għandek ta' din il-kampanja? Inħoss li kienet waħda mill-isbaħ mumenti tal-ħajja politika tiegħi. Kienet sabiħa għax din kienet kampanja ġejja mis-soċjetà ċivili iktar minn xi għaqda politika. Il-gost tiegħi kien li ħdimt ma' persuni li kellhom opinjoni politika differenti minn tiegħi, li ġejjin minn partiti differenti, imma qbilna li ndaħħlu d-dritt ċivili tad-divorzju biex nagħtu tama ġdida għal dawk li, għal xi raġuni jew oħra, iż-żwieġ kien tkissrilhom. Tqisu bħala mument storiku? Naħseb huwa mument storiku, iva. Meta tħabbar ir-riżultat kien hemm min staqsieni x'naħseb. Jien weġibt li jien ferħan għax nemmen li beda staġun politiku ġdid f'pajjiżna. Dan ma kienx kliem li għedtu sempliċiment għax kont ferħan imma għax nemmen ukoll li bid-dħul tad-dritt ċivili tad-divorzju ftaħna l-bibien għal dħul ta' drittijiet ċivili oħra bħalma huma d-drittijiet ta' persuni omosesswali u transgender. Bis-saħħa t'hekk ukoll, anke ftaħna t-triq għal-liġi tal-identità tal-ġeneru. Fi tliet snin, min qabel f'pajjiżna kien fil-qiegħ tal-klassifika tad-drittijiet ċivili, issa tela' fl-ewwel post. Apparti d-dħul tad-diversi drittijiet ċivili oħra, kif inbidlet is-soċjetà Maltija permezz tad-dħul tad-divorzju? Rajtha tinbidel anke waqt diskussjonijiet fuq id-dħul tad-divorzju. Il-fatt li n-nies kienu jiġu jaqsmu l-istejjer tagħhom u kienu jitkellmu fuq il-lat uman aktar milli xi kruċjata ideoloġika. Ridna noqogħdu attenti li ma nispiċċawx f'xi kruċjata mal-Knisja jew xi entità konservattiva. Għalhekk konna ngħidu "Iva għaż-żwieġ, Iva għad-divorzju". Kull fejn daħal id-divorzju, daħal bl-appoġġ ta' dawk li ma kellhomx bżonnu. Allaħares id-drittijiet ċivili jiġġieldu għalihom biss dawk li għandhom bżonnhom; allura rajt is-soċjetà tinbidel minn dak il-lat. Kif irreaġixxiet il-Knisja bil-kisba ta' riżultat bħal dan? Il-mod kif ċerti esponenti tal-Knisja aġixxew dakinhar kien żbaljat għax kienet knisja li donnha qed tiddefendi l-passat bla ma taħseb fil-ġid tal-persuni. Nifhem li l-Knisja għandha tiddefendi l-pożizzjoni tagħha, u għandha kull dritt tagħmel dan, però naħseb li hemm biżżejjed tagħlim Nisrani biex il-Knisja taħseb fil-lat uman. Kien hemm tfixkil minn entitajiet oħra? Il-Partit Nazzjonalista għażel li jikkampanja kontra d-dħul ta' din il-liġi, u anke individwi magħrufa bħala Nazzjonalist għażlu li jagħmlu dan. Naħseb li l-iżball li għamlu kien li esaġeraw fid-diżastru li se jġib miegħu id-divorzju. Qalu li se ndaħħlu żwiġijiet li jkollhom expiry date u żwiġijiet li jiskadu wara ftit taż-żmien. Imma żwieġ jitfarrak mhux għax tidħol il-liġi tad-divorzju; żwieġ jitfarrak għax żewġ persuni li jkunu għażlu li jiżżewġu jkun ġara xi ħaġa fiż-żwieġ tagħhom, li jduru kontra xulxin u jagħżlu li jtemmu r-relazzjoni, jew inkella ma jeħduhiex kontra xulxin u xorta jagħżlu li jtemmu r-relazzjoni. Jien nemmen li l-familja hija importanti ħafna u ż-żwieġ huwa importanti ħafna wkoll, allura li rridu nagħmlu huwa li ninvestu iktar fi sforzi u enerġija biex ikollna preparazzjoni aħjar għall-persuni li jidħlu għaż-żwieġ u li se jkunu ġenituri. Kien hemm iżjed żwiġijiet li tfarrku kemm ilha li daħlet din il-liġi? Fl-ewwel ftit snin, kif wieħed jistenna, kien hemm każijiet fejn kollox kien qed jakkumula f'xi koppji u, permezz tal-liġi, imbagħad dawk setgħu jirregolaw il-pożizzjoni tagħhom. Iżda ma jirriżultax li minħabba d-divorzju ż-żwiġijiet qed jitkissru iżjed.