Rakkont ħelu li sibt jgħid li meta tim tal-futbol Malti mar Ruma fl-Italja għall-ħabta tat-tletinijiet, dan ġie milqugħ mill-plejers tat-tim Taljan li kellhom jieħdu ħsieb il-Maltin u jduru bihom waqt din iż-żjara. It-Taljani qalu li lill- Maltin li jqisuhom bħala aħwa. Il-propaganda ta' Mussolini dak iż-żmien kienet tipprova tikkonvinċi lit-Taljani li l-Maltin kienu ġejjin minn nisel jew razza Taljana u n-nies tal-gżira kienu jitkellmu bi djalett Taljan. Mal-wasla tagħhom fl-istazzjon, saritilhom laqgħa sabiħa fejn ġew indirizzati bil-lingwa Taljana u l-mistiedna ma fehmux kelma minn dak li kienu qegħdin jisimgħu. Meta tlesta d-diskors, wieħed mill-Maltin beda jgħid xi ħaġa, naturalment bil-Malti, u t-Taljani baqgħu ċċassati u fetħu jdejhom skantati jlissnu: "Ma che fratelli sono questi?" – "Dawn x'aħwa huma?" Ma niskantawx jekk kellhom jibagħtu għal interpritu! Hemm min jgħid li anke hemm xi kliem li seta' ġie mill-Franċiż bħal 'xmundifer' li jista' jkun ġejja mill-kelma 'chemin de fer' jew, kif nafuha wkoll, ferrovija, li hu maħsub li ddaħħlet fil-lingwa Maltija minn emigranti Maltin li ġew lura mill-Alġerija u Tunes. Kliem ieħor ġej mill-Ingliż, bħall-kliem tekniku jew dak li għandu x'jaqsam mal-isports, pereżempju l-Professur Ġuże Aquilina jsemmi l-verb to score li huwa kkonjugat niskorja, skorja, skorjat, skorjajna, eċċ. Meta aħna nsellmu lil xulxin nużaw il-kelma 'saħħa' li jekk indawruha għall-Ingliż tiġi 'health', kelma li daħlet sew f'ħalq il-barranin li kienu jgħixu f'Malta. Grazzi għal dawk in-nies, fosthom dawk li kienu jaħdmu mas-servizzi Ingliżi li għamlu żmien hawn Malta jużaw din il kelma fil-vokabularju tagħhom, 'saha' li tfisser 'good-bye' insibuha fid-Dizzjunarju Oxford b'nota li l-kelma ġejja minn oriġini Maltija. Anke l-kelma 'spitchered' insibuha kkwotata fil-gazzetta London Spectator tal-5 ta' Jannar 1945, fejn hemm spjegazzjoni minn fejn ġejja u dwar l-oriġini tagħha . Il-kelma 'spitchered', miktuba u użata f'wieħed mill-kotba li jittratta fuq il-gwerra f'Malta ġejja mill-kelma Maltija 'spiċċa' li tfisser mitmum, li nies li kienu fin-Navy jgħidu li kienet diġà tintuża fil-lingwa Ingliża sa mis-sena 1903. Żwiġijiet imħalltin U jekk kliem bħal dan daħal u tħallat ma' lingwa oħra, hekk ukoll in-nisa Maltin bdew jitħalltu sew mal-istranġieri u kien jiżżewġu ma' Ingliżi li ħafna minnhom kienu jaħdmu mas-servizzi f'pajjiżna. Oħrajn ġejjin minn familji 'għolja' kienu jfittxu jieħdu l-istat taż-żwieġ ma rġiel Taljani. Ta' interess huwa li ċertu kunjonijiet, speċjalment dawk tan-naħa ta' isfel fi Sqallija, bħal Almansorre, seta' kellhom oriġini Għarbija – Al-Mansour; Scicluna jista' jkun li ġej minn Sheikh-al-Ghajjun; u Salamone minn Suleiman, li wara żmien seta' sar Sullivan. Il-mara jew it-tfajla Maltija mrobbija fi Strada Reale, il-Belt, aktarx kienet tkun ħadet l-edukazzjoni tagħha f'kunvent tas-sorrijiet titkellem it-Taljan u wkoll forsi tkun tgħallmet il-lingwa Ingliża. Meta tagħlaq it-18-il sena kienet tmur il-ballu fil-Palazz tal-Gvernatur, liebsa libsa bajda, forsi wkoll kien ikollha l-okkażjoni li tmur il-Vatikan f'udjenza mal-Papa, u fl-istaġun tal-opra kienet drawwa li tmur it-teatru mal-ġenituri tagħha. It-teatru kien ikun mimli daqs bajda u, minbarra n-nobbli u s-sinjuri, kienu jattendu fizzjali Ingliżi, kollha libsin uniformijiet ileqqu. Għalkemm it-teatru tagħna ma kienx xi 'La Scala', kien jattira wħud mill-aqwa kumpaniji teatrali fl-Ewropa li kienu jiġu minn żmien għal żmien jagħtu rappreżentazzjonijiet f'pajjiżna, L-Imnarja L-Imnarja wkoll iġġib tradizzjonijiet magħha, għax mhux l-ewwel darba li żwieġ kien ikollu l-bidu tiegħu f'din il-festa li hija ddedikata għal San Pietru u San Pawl. Il-kelma 'mnarja' ġejja minn 'illuminaria' peress li kienu jinxtegħlu l-knejjes fl-Imdina u r-Rabat biex jingħata ġieħ lil dawn iż-żewġ qaddisin. Fl 1854 bdiet issir għall-ewwel darba l-wirja tal-frott u l-ħxejjex fil-Buskett organizzata mis-soċjetà agrarja. l-Imnarja kienet u għadha festa popolari. Fl-antik in-nies kienu jaħsbu kmieni u, minn waranofsinhar ta' lejlet il-festa, kont tara karettuni fi friegħi tal-palm u fjuri miġbudin miż-żwiemel li kienu jkunu armati b'kukkardi ta' kull kulur, telgħin lejn ir-Rabat bin-nies fuqhom idoqqu l-kitarri u jgħannu. Għadhom sal-lum isiru tiġrijiet biż-żwiemel u ħmir li jiġru t-Telgħa tas-Saqqajja u lir-rebbieħa jagħtuhom il-palju –biċċiet ta' drapp twal u dojoq, u kkuluriti, biex u ipoġġuhom fuq l-altar fil-knejjes tal-'casals' kelma li tfisser 'tal-irħula'. Hemm min jgħid li hemm tradizzjoni oħra għal din il-festa tal-Imnarja li ġejja mill-mara Hymen, l-alla mara taż-żwieġ, għax il-ġuvintur kienu jagħżlu x-xebba li kienet tkun qiegħda tara t-tiġrija f'din l-okkażjoni u, sa żmien mhux 'il bogħod wisq, kien hemm l-użanza li fil-kitba taż-żwieġ il-mara kienet tinsisti li r-raġel kellu jeħodha kull sena għall-festa tal-Imnarja. L-għonnella Min kien iżur il-gżira kien jiltaqa' man-nisa libsin l-għonnella, jew il-faldetta, u forsi kien jisma' li din kienet użanza li l-mara tilbisha biex ma tiġbidx l-attenzjoni tas-suldati ta' Bonaparti. Il-kelma proprja għall-għonnella hija 'stamina' u, minn pittura li qiegħda fil-Librerija Nazzjonali u li saret fl-1576, insibu li diġà kienet tagħmel parti mil-libsa tradizzjonali tal-mara Maltija. L-għonnella kienet biċċa drapp sewda, goffa, magħmula mill-ħarir u tifforma speċi ta' kappa li tixbah ħafna ix-charshaf li kienu jilbsu t-Torok – qisu dublett mitfuħ fuq ir-ras. Fl-irħula ta' Ħaż-Żabbar u taż-Żejtun l-għonnella kienet tkun ta' kulur blu u n-nies tal-post kienu jgħidulha 'xurqana'. L-Imdina Qabel ma ġew il-Kavallieri, ir-Re Alfonso ta' Aragona kien ġedded il-privileġġi antiki li kellhom il-Maltin għas-somma ta' 30,000 florin tad-deheb. Mal-Palazz Inguanez fl-Imdina hemm plakka tal-irħam li tikkommemora l-jum meta r-Re Alfonso XII għamel viżta lill-Barunessa Iguanez fil-11 ta' Novembru 1927; l-istess palazz li r-Re Alfonso I kien qatta' tliet xhur jgħix fih bħala l-mistieden tal-familja Inguanez fis-sena 1432. Ta' min jgħid ukoll li l-istess Re Alfonso, fl-1447, kien amar li l-arma tal-familja Inguanez titwaħħal ma' ġewwa tal-bieb prinċipali tal-Imdina. Din kienet tneħħiet minn postha mill-Franċiżi fl-1798, biex wara reġgħet ġiet imqiegħda fi żmien il-Gvernatur Sir Lintorn Simmons fl-1886. "L-Imdina, belt żgħira mdawra bis-swar, hija tassew il-Belt Nobbli." Hekk iħares lejha Sir Harry Luke, li kien assistent tal-Gvernatur fil-bidu tat-tletinijiet, li jgħid: "Hija waħda mill-bliet medjevali fi żmien ir-Rinaxximent li tixbah dik il-belt aristokratika ta' Salżburgu. Hemm ftit djar, imma wieħed isib knejjes, kunventi, seminarju u palazzi tan-nobbli sinjuri matul it-toroq dojoq tagħha. It-titli ta' markiż, konti u baruni ma hemmx distinzjoni bejniethom, għax il-preċedenza hija meqjusa skont id-data ta' meta nħoloq it-titlu. Ħafna minn dawn it-titli kienu jingħataw mill-gran mastri, imma kien hemm minnhom li jmorru bosta snin lura; l-aktar wieħed antik iġib id-data tal-1350 li kien ingħata lill-familja Sceberras Trigona D'Amico Inguanez.'' Wara l-Assedju l-Kbir Kienu għaddew is-snin minn meta spiċċa l-Assedju l-Kbir tal-1565, u l-qawwa militari u navali tal-għadu Ottoman kienet kważi għebet għalkollox. L-Ordni ta' San Ġwann bdiet tieħu xejra oħra u, matul iż-żmien, il-vittorja fuq it-Torok kienet ġabet unuri u rikezzi u l-gran mastri ġew mogħtija titli u saru 'prinċpijiet tal-Ewropa'. Diversi gran mastri jibqgħu msemmijin għall-bini u l-monumenti li bnew kif ukoll għall-ħajja ta' lussu li kienu jgawdu. Il-Gran Mastru Antoine de Paul bena l-palazz u l-ġonna ta' Sant'Anton u, fil-ġurnata li ħa l-pussess, stieden mas-600 ruħ għal din l-okkażjoni. Fost dawn kien hemm nobbli minn pajjiżi fl-Ewropa, u saħansitra prinċep Tork u ieħor mill-kontinent tal-Asja. Jekk wieħed jara dokumenti li hemm fil-Librerija Nazzjonali, isib li jissemmew ukoll li ġew mistiedna l-parrukkier, ir-raġel li kien jagħti l-ħabel lill-arloġġi, dak li kien jaqbad il-ġrieden fil-palazz, u wkoll il-furnar li kien jaħmi l-ħobż iswed għall-ikel tal-klieb tal-kaċċa. Fejn qabel il-Gran Mastru kien jidher impitter liebes l-iswed bis-salib abjad bit-tmien ponot fuq sidru u fuq spallejh ix-xellugija; b'dak il-kappell iswed, għoli, miksi bil-bellus; bilwieqfa maġenb il-mejda li fuqha hemm il-kurċifiss u l-ktieb tat-talb, issa naraw li l-kappell huwa mdawwar b'kuruna żgħira li hija s-simbolu li Gran Mastru huwa wkoll prinċep – titlu li ġie mogħti mill-Imperatur lil Alof de Wignacourt u lil gran mastri li ġew warajh. Anke l-Papa ried juri l-apprezzament tiegħu għal dak li kienet għamlet l-Ordni tal-Kavallieri bir-rebħa tal-Assedju, meta bagħat żewġ rigali immprezzabbli lill-Gran Mastru de Vilhena: l-elmu tal-bellus vjola msebbaħ b'ħamiema simbolika, u xabla b'manku ornamentali, li narawhom fil-pittura ta' de Vilhena u li kull gran mastru kien jilbes f'ċerimonji important. Ix-xabla kellha sinifikat u kienet tingħata biss lil persuni rjali, bħalma kienet 'il-Warda Sagra' li l-papiet kienu jagħtu li xi reġina f'okkażjonijiet rari ħafna. Xiedha li l-Gran Mastru kien meqjus bħala persuna rjali nistgħu narawha fl-pittura żgħira tar-Re Filippu II li qiegħda fi Brussell, li turi lir- Re mejjet u fuq naħa waħda hemm il-kuruna ta' Spanja u fuq in-naħa l-oħra hemm elmu u xabla. F'perjodu ta' 400 sena, ix-xabla ġiet mogħtija biss tletin darba u kienet l-ewwel okkażjoni li ngħatat lil gran mastru. Żmien wara, xabla oħra ġiet mogħtija mill-Papa Klement XIV lill-Gran Mastru Ximenes, u oħra lill-Gran Mastru de Rohan mill-Papa Pius VI. Qabel ma ġew il-Kavallieri f'Malta, il-Gran Mastru bagħat kummissjoni f'Malta. Din sabet popolazzjoni ta' 1,2000 li kienet titkellem lingwa li tixbah l-ilsien Għarbi u Barbaru, u li ħafna min-nies kienu bdiewa foqra li jaqilgħu x'jieklu mill-għelieqi, li ta' sikwit il-gżira kienet tkun attakkata mill-pirati Torok. Kliem bħal dan ma tantx għamel kurraġġ lill-Kavallieri jiġu Malta, imma forsi dak li ġibidhom li jaċċettaw l-offerta tar-Re Karlu kien li l-gżira kellha portijiet u daħliet fejn l-Ordni tal-Kavallieri seta' jsib kenn għall-flotta tiegħu. Kellu jgħaddi ħafna żmien mill-Assejdu l-Kbir tal-1565 meta, fl-1936, vapuri tal-gwerra tal-flotta Torka daħlu fil-Port il-Kbir biex jagħmlu żjara uffiċjali lill-flotta Ingliża tal-Mediterran. Din id-darba t-Torok kellhom laqgħa ferm differenti min dik li kellhom l-antenati tagħhom meta ġew jattakkaw il-gżira. Taqbida mill-Maltin kontra t-Torok U la qegħdin insemmu t-Torok u l-Kavallieri, ta' min jirrakkonta fil-qosor storja ta' persunaġġ kurjuż li sab ruħu f'Malta, il-gżira li kellha tibdillu ħajtu għalkollox. Ġrajja stramba imma vera meta fl-1644 xi bastimenti Maltin kienu qegħdin ibaħħru viċin il-Gżejjer Griegi fil-Baħar Aġew, u ġew wiċċ imb wiċċ ma' xwieni Torok li kienu qegħdin għassa u eskorta mal-galljun lussuż Sultana. Kif turina l-pittura li hemm fis-Sala tal-Arazzi, fil-Palazz il-Belt, saret taqbida u dan il-bastiment li kien il-proprjetà ta' Qizlar Agħasi, prinċep u dinjitarju għoli fl-Imperu Ottoman, inħataf mill-baħrin Maltin u nġieb bħala priża f'pajjiżna. Fost il-passiġġieri kien hemm mara żagħżugħa jisimha Zafire, li kienet liebsa lbies fin u ġojjelli u magħha kellha tifel ta' sentejn bl-isem ta' Osman. Ħasbuha li Zafire kienet waħda min-nisa favoriti tas-Sultan Ibrahim u t-tifel kien iben is-Sultan. Ftit wara, Zafire mietet, u t-tifel għamel xi żmien jgħix mal-Kavallieri, li għammduh biex sar Nisrani. Huwa beda l-edukazzjoni tiegħu mal-Patrijiet Dumnikani biex isir qassis. It-tfajjel Osman kien jaf jitkellem u jpoġġi l-kliem qisu xi attur jew ċarlatan u sikwit kien ifaħħar lill-Gran Mastru. Sandanittant, barra minn xtutna kien hemm min sema' b'dan it-tfajjel li kien jgħix fostna, u l-Papa Alessandru VII, li qabel kien Inkwiżitur f'Malta, bagħat għalih biex ikompli l-istudji tiegħu f'Ruma. Sakemm dam l-Italja ltaqa' ma' diversi nies importanti u wara telaq għal Pariġi fejn kien jitħallat sew mal-krema tas-soċjetà Franċiża, u saħansitra kien irnexxielu jsir midħla tan-nobbli fil-palazz tar-Re Luigi XIV. Laħaq għadda ż-żmien, imma s-Sultan Ibrahim kien għadu jiftakar fit-telfa tas-Sultana u ried ipattiha lill- Kavallieri, għalhekk mar jaħbat għall-gżira ta' Kreta, peress li hawn l-Ordni ta' San Ġwann kienet tħalliet iddaħħal ix-xwieni tagħha għat-tiswija. Wara assedju fuq Candia fl-1669, Kreta waqgħet f'idejn it-Torok. Hawn nerġgħu niltaqgħu ma' Patri Osman meta dan intbagħat Kreta biex iwassal il-messaġġ li huwa kien iben is-Sultan Ibrahim u jħeġġeġ liċ-ċittadini Musulmani u Nsara biex jingħaqdu flimkien warajh. Fi kliem ieħor, huwa pprova jerġa' jqajjem u jgħaqqad l-Imperu Bizantin u dak Ottoman f'Imperu Nisrani wieħed. Huwa lagħab il-parti tajjeb, imma l-pjan ma seħħx u fl-aħħar Candia wkoll ġiet mirbuħa. Patri Osman telaq lura Ruma fejn, wara sitt snin ta' studju, intbagħat Malta bħala Vigarju Ġenerali tad-Dumnikani. L-istorja ma tispiċċax hawn. Zafire kienet sempliċiment skjava ta' Qizlar Aghasi u s-Sultan ma kienx missier it-tifel Osman. Dan Osman kien it-tifel tagħha u hija kienet tieħu ħsieb trabbi lit-tifel tas-Sultan Ibrahim li kien tal-istess età tat-tifel tagħha, u li wara kellu jkun sultan u jġib l-isem ta' Mehmed IV. Sena wara li kien ilu Malta, Osman – it-tifel ta' skjava u wild illeġittimu, politiku avventuruż imexxi moviment għall-għaqda bejn it-Torok u l-Insara, patri magħruf u mlaħħaq f'pożizzjoni għolja fil-ġerarkija tal-Knisja – wara snin jgħix ħajja komda fil-bliet kapitali tal-Ewropa, miet vittma tal-pesta fl-Isla fl-età ta' 34 sena, Il-Gran Mastru de Rohan għamel riformi fil-liġi li saħansitra jiffurmaw parti mill-bażi tal-Kodiċi fil-Liġi ta' Malta. Kien bniedem sensittiv li neħħa t-tortura, u kien hu li ħalla għall-ewwel darba n-nisa jattendu għar-riċevimenti li kien jagħti fil-palazz. Ta' amministratur tajjeb li kien, huwa organizza l-militar, waqqaf reġimenti tal-milizja u kien iżomm ruħu aġġornat u jaqra kotba fuq ix-xjenza u l-ekonomija. Kien wasal iż-żmien li bdiet tinħass apatija u telqa u donnu ma kienx għad hemm lok li l-Ordni tal-Kavallieri jibqa' jeżisti. Il-beni li l-Ordni kellu fi Franza ġew ikkonfiskati mill-Gvern Rivoluzzjonarju u saħansitra Bonaparti stess sejjaħ lill-Ordni, b'ton sarkastiku, bħala oganizzazzjoni li qiegħda hemm għalxejn, tpaxxi u żżomm lil ulied il-klassi privileġġjata fl-għażż." Tkompli fl-edizzjoni tal-Ħadd 16 ta' Ottubru.