MALTA QABEL MINTOFF Malta ta' mitt sena ilu. Kienet l-istess Malta ta' mitt sena qabel. Malta fortizza. Malta dipendenti għalkollox fuq il-preżenza tal-bażi militari u navali tal-Imperu Ingliż. Kien żmien fejn il-pagi tal-klassi tal-ħaddiema kienu baxxi, il-qgħad kien qawwi u ħafna kellhom diffikultajiet kbar biex jgħaddu minn ġurnata għal oħra. Kien ukoll iż-żmien fejn l-emigrazzjoni tal-massa kienet diġà ġiet identifikata bħala s-soluzzjoni għall-inkwiet ekonomiku li pajjiżna kien qed iħabbat wiċċu miegħu. F'Malta ta' mitt sena ilu l-ikbar u l-iktar industrija importanti kienet il-biedja. Kien iż-żmien fejn kull sena mijiet kienu għadhom jimirdu bid-deni rqiq wara li kienu jixorbu ħalib mhux pasturizzat, bi wħud minnhom saħansitra jispiċċaw imutu. Mitt sena ilu kien iż-żmien fejn ħareġ fil-beraħ iktar minn qatt qabel is-siwi ta' Malta għall-Imperu Ingliż bħala fortizza u bażi militari u navali. Bil-qawwiet il-kbar tal-Ewropa ta' dak iż-żmien maqbuda fi gwerra qalila kontra xulxin, Malta għal darb'oħra sabet lilha nnifisha bħala protagonista. Għax hekk kien mitt sena ilu d-destin ta' Malta: prosperità fi żmien l-inkwiet u l-għawġ; tħassib u inċertezzi fi żmien il-paċi. Mitt sena ilu, f'nofs l-għawġ u l-inkwiet tal-Ewwel Gwerra Dinjija, Malta ħadet il-fama bħala l-infermiera tal-Mediterran. U bir-raġun. Mal-140,000 suldat inġiebu Malta biex jingħataw kura medika; riżultat tal-kampanji militari qliel li kienu għaddejjin fil-Mediterran. F'Malta kien hawn kważi 30 sptar bi kważi 26,000 sodda. Mitt sena ilu kien ukoll iż-żmien li kompla jikkonferma, mhux għax kien hemm wisq bżonn, li l-Maltin ma kellhom ebda setgħa fuq id-destin tagħhom. F'Malta fortizza kienu l-Ingliżi u ħadd iktar li kienu jafu x'kien l-aħjar għall-Maltin u l-Għawdxin; iktar u iktar fi żmien ta' gwerra. Meta l-Ingliżi raw theddida f'mexxejja bħal Nerik Mizzi u Manwel Dimech li mitt sena ilu kienu qed jitkellmu dwar dak li huma kienu jemmnu li kellu jkun l-aħjar destin għal Malta u Għawdex, ħadu azzjoni biex irażżnuhom. Mhux biss ma kellhom ebda setgħa fuq id-destin tagħhom, iżda mitt sena ilu l-Maltin kienu saħansitra kostretti li ta' kull sena jħallsu kontribuzzjoni finanzjarja lill-Ingliżi bħala għajnuna għas-servizzi militari. Kienet din il-Malta li fiha, fis-6 ta' Awwissu 1916, f'Irish Street f'Bormla, fil-familja ta' Wenzu u ta' Concetta Mintoff, kien hemm wild ġdid... tarbija li ssemmiet Duminku. MALTA TA' WARA MINTOFF Malta, mitt sena wara t-twelid ta' Duminku Mintoff, hija totalment differenti. Biex inkiseb dan kollu Malta rat il-kontribut ta' ħafna minn uliedha iżda m'hemmx dubju li l-Perit Mintoff kien figura importanti ħafna f'dan kollu. Mintoff bidel l-istorja ta' Malta, għax Mintoff kellu viżjoni għal dan il-pajjiż. Viżjoni li beda jiktibha u jitkellem dwarha sa minn età żgħira. Malta ta' wara Mintoff hija Malta Indipendenti, Repubblika u Ħielsa. Malta fejn il-poplu Malti għandu rajh f'idejh. Malta ta' wara Mintoff hija Malta sekulari. Ma kinitx triq faċli. Mintoff u n-nies tiegħu ħabbtu wiċċhom mad-dnub il-mejjet iżda, bis-saħħa tas-suldati tal-azzar u r-rieda li jibdel il-mentalità, il-poplu fehem id-differenza bejn stat u Knisja. Malta ta' wara Mintoff hija Malta tad-drittijiet ċivili. Kien Mintoff li ħareġ lill-persuni b'diżabbiltà mill-kantina; kien Mintoff il-Prim Ministru li fehem li riedu jinbidlu l-liġijiet fil-konfront tal-persuni omosesswali; kien fi żmienu li daħlet l-idea ta' żwieġ ċivili. Malta ta' wara Mintoff hija Malta tal-ġustizzja soċjali. Malta tal-pensjonijiet, Malta taċ-childrens allowance, Malta tal-edukazzjoni u s-saħħa b'xejn, u Malta fejn il-maġġoranza tan-nies huma sidien ta' djarhom. Malta ta' fejn in-nies jaħdmu u l-għajxien tagħhom mhuwiex ibbażat iktar fuq il-gwerer ta' ħaddieħor. Il-ħaddiem għolla rasu mill-faqar u beda jgħix b'dinjità. Malta li għandha identità – identità li narawha f'azjendi bħall-Air Malta u mitt proġett ieħor li ħolom bih hu u wettqu. Fuq kollox, hija Malta b'relevanza internazzjonali. Mintoff dar id-dinja jitkellem dwar il-paċi fl-Ewropa u l-Mediterran. L-ewwel Prim Ministru mill-Ewropa li żar iċ-Ċina u l-Prim Ministru li ġab ftehimiet ma' pajjiżi differenti bħal-Libja u l-Italja, b'tal-aħħar għadna naħsdu l-frott tiegħu sal-lum. Malta ta' mitt sena wara t-twelid ta' Mintoff hija Malta b'saħħitha. Ħadmu għaliha diversi, iżda m'hemmx dubju li l-ikbar bidla kienet xprunata minn dan il-ġgant tal-politika Maltija.