Imtella' Ġunju 16, 2020 - Aġġornata 16 Ta' Ġunju, 2020 3:34pm Id-dokumentarju taċ-ċentru tal-aħbarijiet 'Malta fil-Gwerra', li din il-ġimgħa wasal fil-11-il episodju, se jiddokumenta għall-ewwel darba fid-dettall l-istorja ta' għexieren ta' Maltin li fil-bidu tal-gwerra nqabdu Ruma u spiċċaw miżmuma bħal priġunieri sa tmiemha. F'Diċembru li għadda kru tagħna żar il-Kastell ta' Montechiarugolo, fejn inżamm grupp imdaqqas ta' Maltin. Taħt il-loġġja tal-Kastell ta' Montechiarugolo, madwar nofs siegħa 'l bogħod minn Parma fiċ-ċentru tal-Italja, fuq ħajt bl-affreski hemm imnaqqxin l-ismijiet ta' diversi Maltin li fit-tieni gwerra kienu tturfunati hawnhekk. "Nirbħu" – qalilhom Joseph Cassar mill-Ħamrun. "Rule Britannia," kiteb xi ħadd ieħor. "England For Ever." "Misħut min jisħet" – messaġġ li mhux faċli tiddeċifra lejn min kien dirett. Imma l-ismijiet tal-Maltin huma ċari. Cassar ieħor. Pawlu Galea l-Malti. Richard Giacomotto. Grech Virgilio. Willy Falzon. Spiro Mifsud. Dawn l-ismijiet u oħrajn – bħal ta' Alfred Laferla u Carmelo Cassar – jinsabu wkoll fir-rapporti li Television Malta rnexxielu jsib fl-arkivju nazzjonali Ingliż f'Londra. L-istorja ta' Joseph jew Giuseppe Cassar u l-oħrajn ma tibdiex bil-wisq differenti minn dik ta' Carmelo Borg Pisani, għax ħafna minnhom hekk kif bdiet il-gwerra kienu studenti f'Ruma – ħafna minnhom tal-mediċina. Filwaqt li Borg Pisani minn jeddu ssieħeb fil-militar Taljan, dawn il-Maltin ma ċedewx għall-pressjoni biex jibdlu ċ-ċittadinanza. Hekk jirrakkonta Joseph Cassar fl-uniku rakkont li qatt ta ftit qabel mewtu madwar 15-il sena ilu. "Riedu jeħilsu minna l-Maltin li ma konniex ingħaqadna mal-moviment dwar in-nazzjonalità ta' Malta. Tefgħuna hemm." Prof. Marco Minardi, mill-università ta' Parma, qal hekk: "Huma rrifjutaw li jkunu Taljanizzati. U [t-Taljani] bdew jissuspettaw fihom. L-istess ġralhom is-Sloveni." Il-Professur Minardi ġie intervistat minn Television Malta fil-bitħa tal-Kastell ta' Montechiarugolo ftit tax-xhur ilu – fl-istess bitħa li tidher f'dawn ir-ritratti żviluppati tliet kwarti ta' seklu wara li nġibdu minn Cassar u ħuh. Il-Professur Minardi jispjega kif il-Maltin spiċċaw f'dan il-Kastell ma' priġunieri u internati oħrajn – Ingliżi u Franċiżi. "Veru li issa għaddew ħafna snin. Ħafna minnhom, kważi kollha, m'għadhomx magħna. Imma fadal uliedhom u l-komunitajiet fejn għexu. Din hija l-istorja tal-Ewropa u l-istorja tat-Tieni Gwerra. Hija l-istorja ta' individwi, bl-esperjenzi tagħhom, il-postijiet li żaru. Huwa importanti li nifhmu kif twieldet l-Ewropa tal-lum, biex nifhmu minn fejn ġejjin aħna. Għax it-Tieni Gwerra welldet l-Ewropa li qed ngħixu fiha aħna." Id-dokumentarju Malta fil-Gwerra qed jixxandar kull nhar ta' Tlieta fl-10.00pm, bl-episodji kollha jinsabu 'on demand' fuq il-portal TVMi .