Sfortunatament wieħed mill-mard l-aktar komuni fid-dinja u li tant u tant nisimgħu bih huwa l-kanċer. Hemm diversi tipi; jista' jolqot lil kulħadd minn trabi tat-twelid sa anzjani avvanzati fl-età. Hemm minnu li jkun fatali wara biss ftit xhur u hemm kanċer li jista' jdum għal iżjed żmien u saħansitra tgħix ħajtek kollha bih. It-tobba jsostnu li lkoll għandna nżommu appuntamenti regolari dwar saħħitna u niċċekkjaw mal-inqas sintomi strambi li ninnutaw jew inħossu. Jista' jkun il-każ li jekk kanċer taqbdu mill-bidu, il-possibbiltajiet li tirbħu u ssalva jkunu akbar. Wieħed għandu jagħmel kuraġġ u ma jaqtax qalbu għax grazzi għat-teknoloġija tal-lum il-ġurnata l-affarijiet imxew għall-aħjar. Huwa fatt li l-kanċer iġib miegħu sagrifiċċji kbar u taqtigħ ta' qalb iżda teżisti wkoll it-tama li bil-kuraġġ li wieħed jagħti lilu nnifsu, jagħmel passi sbieħ 'il quddiem. Tajjeb jingħad ukoll, li wieħed m'għandux jinfaxxa rasu qabel jaqsamha. L-ansjetà u l-biża' żejda ma jagħmlux ġid lill-bnedmin. Tkellimt ma' Dr. Nick Refalo mid-Dipartiment tal-Onkoloġija fl-Isptar Mater Dei. Xi jkun il-kanċer? Il-kancer iseħħ meta grupp ta' ċelloli fil-ġisem ma jibqgħux taħt il-kontroll tal-ġisem innifsu u jibdew jirriproduċu bla rażan. Eventwalment dawn iċ-ċelloli jistgħu wkoll jinfirxu fid-demm u jinvadu organi oħrajn 'il bogħod minn fejn bdew, bħal pereżempju kanċer tal-musrana kapaċi jinfirex fil-fwied u l-pulmun, fost oħrajn. Tipi ta' kanċer jeżistu bil-bosta u spiss jiġu skopruti oħrajn ġodda. Kif tinduna b'din il-marda? Mhux dejjem tinduna mill-ewwel b' din il-marda. Ħafna drabi wieħed jista' anke jkollu kanċer għal ħafna snin qabel ma jintebaħ li għandu hekk. Jekk il-kanċer huwa f'post speċifiku, jista' jkun hemm sintomi speċifiċi, bħal pereżempju b'kanċer tal-musrana tista' tara demm fl-ippurgar. Huwa għalhekk li nħeġġu lill-pubbliku biex ma jittratenix dwar saħħtu u jekk iħoss sintomi strambi għandu jagħmel check up. Ma jfissirx li għal kull ħaġa ta' xejn, naħsbu li għandna kanċer lanqas. Ma rridux nallarmaw irwieħna. Xi jsir fil-bidu tal-marda? Fil-bidu wieħed ifittex l-għajnuna tat-tabib biex jinstab il-kaġun ta' ċerti sintomi. Is-soltu dan jinkludi testijiet tad-demm u x-rays. Jista' jkun hemm bżonn ta' testijiet iktar speċifiċi bħal pereżempju jekk tinstab tebgħa fil-pulmun fuq x-ray imbagħad ikun hemm bżonn ta' CT scan jew PET scan biex tara f'liema stadju qiegħed il-mard. Kważi dejjem ikun hemm bżonn li tittieħed biopsy mit-tumur, għax huwa fil-biopsy li ssir id-dijanjożi. Taħt il-mikroskopju l-patologu jkun jista' jidentifika ċ-ċelloli tal-kanċer u forsi jgħid x'tip huma u minn fejn ġejjin. Jitfejjaq il-kanċer jew kull każ huwa differenti? Bla dubju li kull każ huwa differenti. Hemm tipi ta' kanċer li jistgħu jitfejqu anke fi stadju avvanzat, bħal-lymphoma, filwaqt li oħrajn ikunu jridu jinqabdu kmieni biex ikun hemm ċans ta' fejqan minnhom. Ġeneralment iktar ma l-kanċer jinqabad fi stadju avvanzat, inqas ikunu il-probabbiltajiet ta' fejqan għalih. Il-kanċer tipikament ikollu erba' stadji b'kollox, ir-raba' wieħed ikun l-iktar mifrux. Illum il-ġurnata aħna nispjegaw dan lill-pazjenti tagħna għaliex apparti li huwa dmir huwa d-dritt tal-pazjent li jkun jaf dwar saħħtu u jkun infurmat kif suppost. Kif tista’ tipprevjeni? Hemm ċerti affarijiet li tista’ tagħmel biex tnaqqas ir-riskju li jkollok kanċer, imma ma tistax tneħħi r-riskju għalkollox. Idealment wieħed jevita t-tipjip, jimmodera x-xorb, ikollu dieta tajba li tinkludi iktar ħaxix u frott u inqas laħam, u jagħmel ammont żgħir ta’ eżerċizzju kuljum. Imbagħad hemm affarijiet iktar speċifiċi, pereżempju t-tilqim taż-żgħażagħ bil-vaccine tal-Human Papilloma Virus li jnaqqas drastikament ir-riskju ta’ kanċer tal-għonq tal-utru. Xi jsaqsu l-aktar in-nies? Il-mistoqsija oħt il-għerf, u iktar ma jsaqsu n-nies, iktar ikunu nistgħu infiehmu. Biss wieħed irid jiftakar li din il-marda għad hemm ħafna x’nitgħallmu fuqha u hemm ħafna affarijiet li anke bħala tobba u xjentisti għadna ma nifhmux sfortunatament. Hemm riskju akbar għall-irġiel jew għan-nisa? Jew dan ma jagħmilx differenza? Il-kanċer huwa xi 20% iktar komuni fl-irġiel milli fin-nisa. Statistika li ġġiegħlek taħseb hija li 2 minn kull 5 persuni jiżviluppaw kanċer tul ħajjithom, avolja wisq probabbli din l-istatistika hija iktar għolja għax mhux kull kanċer jinkixef. Huwa possibbli ħafna li wieħed ikollu pereżempju kanċer tal-prostata u jgħix ħajtu mingħajr qatt ma jkun għaraf li kellu hekk. Il-kanċer fit-tfal huwa komuni? Il-kancer huwa fortunatament rari fit-tfal, iżda l-inċidenza qiegħda tiżdied. L-iktar kanċer komuni fit-tfal huwa l-leukaemia, li huwa kanċer tal-mudullun. Dan it-tip ta’ kanċer jaffettwa l-produzzjoni taċ-ċelloli tad-demm. Kif tista’ tgħin ruħek u x’parir tagħti lil min għandu din il-marda? Jien dejjem ngħid li parir li nista’ nagħti huwa li wieħed ifittex għajnuna mingħand nies li għamlu studju fuq dan is-suġġett. Illum il-ġurnata hemm ħafna informazzjoni fuq l-internet imma daqs kemm hemm informazzjoni hemm probabbli iktar miżinformazzjoni. Wieħed jista’ jsib ħafna informazzjoni fuq dieti u mediċini eżotiċi imma ħafna minn dawn ma jkunux ġew ittestjati b’mod xjentifiku. Noqogħdu attenti. Aħjar ma nesperimentawx ma’ saħħitna. Ma ninsewx, ħajja waħda għandna u rridu nibżgħu għaliha. X’inhuma l-iżjed diffikultajiet li persuna bil-kanċer tgħaddi minnhom? Din bħall-mistoqsijiet l-oħra, hija waħda li jista’ jkollha tweġiba ta’ volumi sħaħ. Hemm diffikultajiet psikoloġiċi u fiżiċi. Hemm sintomi akuti bħal uġigħ u dardir li jistgħu jħallu wieħed mingħajr saħħa u mingħajr kwalità ta’ ħajja. Hemm problemi ta’ nuqqas ta’ enerġija u ta’ piż. Hemm problemi mentali, mhux biss biża’ u ansjetà imma anke mod kif wieħed iġib ruħu man-nies ta’ madwaru. Dawn huma affarijiet kumplessi ħafna li ma nistax nidħol fihom f’dawn il-ftit kliem. Kulma nista’ ngħid hu li wieħed irid iżomm f’moħħu li dak li qed iħoss ħaddieħor, għada kapaċi tħossu int. Allura importanti li wieħed jipprova jifhem dawn il-problemi biex ikun jista’ jgħin bl-aħjar mod possibbli.