Taħseb li wasalna f'kompetizzjoni ma' stazzjonijiet barranin, ladarba kulħadd jaqbadhom faċilment u ġieli jxandru d-drama tagħhom fl-istess ħinijiet? Ivan De Battista: Ilna f'kompetizzjoni mal-istazzjonijiet barranin, mhux fil-qasam tad-drama biss iżda wkoll f'ġeneri oħra, għal ħafna snin. Biss la qed insemmu d-drama, lokalment, dan il-ġeneru, għamel passi ta' ġgant mill-millennju 'l hawn u llum għandna drama Maltija li hi maħduma bl-iktar mod professjonali u rett. Dan primarjament seħħ minħabba l-għatx għad-drama Maltija li dejjem kien qiegħed joktor – inħass li kien hawn domanda għaliha u għaldaqstant, il-Maltin investew f'dan il-qasam u qed jilħqu l-aspetattivi u d-domanda tat-telespetattur. Jekk inqabblu mal-istazzjonijiet Taljani, inħoss li d-drama Maltija ssaħħet tant li tista' faċilment tkun ta' kompetizzjoni qawwija għal magħhom. Ma ninsewx il-baġits li għandna għad-dispożizzjoni tagħna hawn Malta, meta mqabbla mal-baġits ta' barra. Jien dejjem sħaqt li hawn Malta jsiru l-mirakli – tant għax dawk li jħobbu din l-arti, iħobbuha b'mod miġnun u tant għall-passjoni fuq kollox li żżomm il-polz tad-drama Maltija għaddejja b'ritmu qawwi. Jikkompara wkoll ma' barra, għax l-istejjer viżwali li jidhru fid-drama Maltija, huma kulturalment u tipikament Maltin. Din tagħmel ukoll differenza kbira fil-qalb tat-telespettatur Malti. Għaliex? Għax bħala udjenza Maltija, titwaħħad mal-istorja b'mod, li anki l-karattri tista' b'xi mod tlaħħamhom u tivviżwalizzahom f'kuntest familjari u fl-ambjent immedjat tal-madwar. Wasalna? Dażgur li le. Jien nemmen li qatt ma naslu għax il-mument li ngħidu li nkunu wasalna, ikun proprju l-mument li d-drama Maltija terġa' taqbad in-niżla lura. Jekk dan il-ġeneru ninvestu fih bis-sod u nimirhu 'l quddiem, fil-futur ikollna fejn naħsdu aktar frott u nikbru bil-bosta f'dan il-qasam hekk interessanti. Mark Doneo: Le. Almenu ngħid għalija u għan-nies li naf, id-drama Maltija mhix f'kompetizzjoni ma' drama fuq stazzjonijiet internazzjonali. Hemm tliet gruppi ta' udjenza: Hemm eluf li ma jinteressahom xejn minn dak li qed joffru l-barranin; hemm eluf oħra li ma jinteressahom xejn minn dak li joffri l-lokal u hemm grupp ieħor li jaraw it-tnejn. Dawn tal-aħħar jaraw il-lokal (ġeneralment) fil-ġurnata u l-ħin tiegħu u l-internazzjonali jarawh fil-ħin li jiddeċiedu (downloads jew on demand/subscription). Pierre Portelli: Jekk bhala kompetizzjoni tfisser f'termini ta' kwalità ma naħsibx li lħaqna stazzjonijiet barranin. Dan minħabba li l-baġits Maltin huma ferm 'il bogħod minn dawk barranin. F'termini ta' udjenzi f'Malta naħseb li issa ilu stabbilit li l-maġġoranza ta' udjenzi Maltin jippreferu drama televiżiva bil-Malti. Dan minħabba l-lingwa, kif ukoll peress li huma ambjentati f'Malta b'kultura u tradizzjonijiet Maltin. Iżda dak li hu fatt bħalissa ma jfissirx li se jibqa' l-istess fis-snin li ġejjin. L-udjenzi qed jiċċaqalqu għal stil ta' televiżjoni on-demand fejn serje jistgħu jarawha fuq l-internet meta jridu u meta huma komdi. Dan jikkuntrasta ferm mal-mudell tradizzjonali Malti, fejn l-udjenza trid tistenna għal episodju ta' 45 minuta minn ġimgħa għall-oħra. Jekk l-istazzjonijiet Maltin u aħna l-produtturi ma nilqgħux għal dan it-tibdil, se nispiċċaw nitilfu l-udjenzi. Charles Stroud: Le m'hemmx kompetizzjoni. Programm televiżiv isir popolari jekk kulhadd jibda jarah jew jingħata l-impressjoni li kulħadd qed jarah. Rajna dan f'Xarabank, sensiliet ma jispiċċaw qatt fuq stazzjonijiet Taljani, Neighbours, Coronation Street u ħafna oħrajn. "Ahjar narah ghax mid-dehra kulħadd qed jarah." Allura l-udjenza tiżdied. Fuq stazzjonijiet Maltin, il-produzzjonijiet ta' sensiliet tad-drama żdiedu ħafna iżda l-kwalità le. Hemm tajbin u hemm oħrajn ma tantx. Illum hemm il-faċilità li tara dak li trid fi xħin trid. Id-dilettanti tad-drama Maltija għalhekk qed jaraw kulma jistgħu u l-istampa li juri r-rapport tal-Awtorità tax-Xandir hi ftit jew wisq żbilanċjata għax tipprova kemm tipprova, ir-risposti jkunu dawk li jridu jgħidu l-udjenza u mhux il-verità. Jekk aħniex f'kompetizzjoni: lanqas qatt. Naraw kemm naraw stazzjonijiet barranin ma tagħmlilhomx differenza għax m'hemmx kalkolu tal-udjenza jew dħul ta' reklami fuq dawn l-istazzjonijiet. Dawk li jirreklamaw hawn Malta ma tantx iħarsu lejn il-kwalità u aktar jimxu mal-għidut tan-nies; allura tispiċċa bi kwadru żbilanċjat. Hemm diffikultà fl-għażla tal-atturi (għax hemm uċuħ regolari f'kull drama), u kemm hu faċli jinstabu l-postijiet u l-ħtiġiet għall-iffilmjar? Ivan De Battista: Għall-grazzja t'Alla, l-atturi llum il-ġurnata m'għadhomx diffiċli biex issibhom. L-interess f'dan il-qasam u l-edukazzjoni saħħew il-perspettiva lejn id-drama Maltija u taw dimensjoni iktar tanġibbli u reali. Biss biss, anki li d-drama ddaħħlet fl-iskejjel bħala suġġett mas-suġġetti tradizzjonali l-oħra, kien diġà pass għaqli biex dan iseħħ. Aktar minn hekk, u hawn insemmi wkoll, il-grupp li waqqafna jien u l-mara tiegħi, imagin-Arts Drama Group, inħolqu gruppi tad-drama bl-iskop prinċipali, biex iħarrġu atturi prospettivi, biex ikunu ppreparati emozzjonalment u wkoll psikoloġikament sabiex jidħlu fi żraben ta' karattri differenti u jinterpretawhom b'mod abbli kemm fid-drama televiżiva kif ukoll fit-teatri Maltin. Dawn il-gruppi huma vitali biex l-atturi jitilgħu f'livelli għolja u la jitilgħu l-atturi, magħhom itellgħu wkoll il-livell tal-prodott lokali. Madanakollu, dejjem hemm imbagħad l-atturi stabbiliti u veterani, li se tarahom fi drama differenti, b'mod regolari. Dan hu importantissimu għax apparti li dejjem għandhom x'joffru bil-qawwa kollha lid-drama Maltija u jtuha spinta 'l quddiem, sa saħansitra l-udjenza tiġi mill-ewwel maqbuda biex tara x'tinvolvi t-tali drama, ikunu wkoll qed jaħdmu ma' atturi inqas stabbiliti jew ġodda, fejn lil dawn tal-aħħar ikunu qed jgħinuhom jitħarrġu f'dan il-qasam, iktar b'mod indirett. Mark Doneo: Iva. Kull produttur, fil-bidu ta' kull produzzjoni tiegħu isib diffikultà fl-għażla tal-atturi, idealment ifittex dawk li jkollhom l-aħjar talent u li jkunu reliable għax attur li ma tistax torbot fuqu jitfagħlek il-produzzjoni kollha l-baħar f'dak li hu skedar ta' filming. Staqsi lil kull produttur f'Malta u jgħidlek li dan hu ħmar il-lejl li jgħaddu minn kull ġimgħa. Allura iva, hemm it-tentazzjoni u t-tendenza li tara l-istess 'uċuħ' f'sensiliet differenti għax proprju m'hawnx numru kbir biżżejjed t'artisti li għandhom dawn iż-żewġ kwalitajiet f'daqqa. Il-konsegwenza invarjabbilment tkun li l-udjenza jkollha tissospendi l-immaġinazzjoni tagħha u 'temmen' li l-wiċċ ta' qattiel li qed tara fuq l-iscreen bħalissa hu l-istess wiċċ tal-kappillan li kienet qed tara l-ġimgħa l-oħra jew ġieli anki fl-istess ġimgħa. Xi produtturi jippruvaw jevitaw dan billi jagħmlu kuntratt lill-artisti tagħhom biex ma jieħdu sehem fl-ebda drama oħra f'dik l-iskeda. Dan jagħmel sens sa ċertu punt. Iżda mhux l-atturi kollha – speċjalment dawk stabbiliti – jaċċettaw din il-kundizzjoni, ġeneralment minħabba kwistjoni ta' ħlas. Jirraġunaw li ma jkunx worth it li tintrabat għal sena (ġieli aktar) ma' produzzjoni waħda meta l-pagament ma jkunx sostanzjali. Hemm loġika wara dan l-argument ukoll. Pierre Portelli : Hemm diffikultà fl-għażla tal-atturi (għax hemm uċuħ regolari f'kull drama), u kemm hu faċli jinstabu l-postijiet u l-ħtiġiet għall-iffilmjar? Meta tqis li Malta u Għawdex għandhom popolazzjoni ta' 400,000 diffiċli tifhem min fejn se nsibu biżżejjed atturi u persuni tekniċi biex nipproduċu medja ta' 12-il serje ta' drama fis-sena (bejn tliet stazzjonijiet). Dawn jirrikjedu medja ta' 40 attur kull wieħed li jammonta għal 480 attur b'kollox u magħhom trid iżżid atturi li jkollhom partijiet ċkejknin u extras. Impossibbli li f'pajjiż tant żgħir insibu tant atturi b'talent għat-TV biex jaħdmu kollha f'daqqa; b'hekk bilfors li numru minnhom jidhru f'iżjed minn serje waħda. Hemm ukoll il-fatt li xi wħud tant jispikkaw u huma maħbubin, li d-djar tal-produzzjoni jikkompetu min joħodhom għall-produzzjoni tiegħu. Charles Stroud: Hemm atturi tajbin u atturi ħżiena. Produzzjoni tfittex l-aħjar li tista' ssib fiċ-ċirkustanzi. Hawn Malta dejjem naħdmu tard u għalhekk ikun hemm tellieqa biex ssib l-aħjar atturi. Ix-xogħol isir malajr u għalhekk tiddependi minn atturi li tista' tafdahom u taf xi jsarrfu. Atturi ġodda huma riskju li ħafna drabi jkollok tieħu. Xi kultant jirnexxilek twelled suċċess ġdid. Il-ħasra hi li ħafna drabi jintgħażlu atturi minħabba fiċ-ċertezza li tkun taf li jirreċtaw tajjeb dejjem f'parti partikulari: bħala pulizija, jew, prostituta, jew avukat jew drogat, dak li nsejħulu typecast. Ma jkunx hemm opportunità li jinħoloq karattru ġdid b'interpretazzjoni innovattivi. Ħasra, għax atturi tajbin hawn ħafna iżda sfortunatament ma jiġux diretti tajjeb. Kien hemm żmien meta atturi ma tħallewx jirreċtaw f'aktar minn drama waħda iżda fis-sitwazzjoni Maltija din l-idea ma ħadmitx. Kemm hu faċli jinstabu l-postijiet u l-ħtiġiet għall-iffilmjar? Ivan De Battista: Postijiet fejn niffilmjaw dejjem kienet ftit jew wisq problematika. Għalkemm f'dan il-qasam ukoll għamilna passi kbar għax hemm min jew joffri l-post tiegħu jew jikri, nemmen li għad hemm spazju wiesa' biex dan il-qasam jissaħħaħ u jiffaċilita aktar ruħu għall-produtturi Maltin sabiex jilħqu l-iskopijiet tagħhom fix-xogħlijiet rispettivi tagħhom. Nemmen li f'dan il-qasam għad hemm nies li ma jifhmux mija fil-mija x-xogħol iebes li jiffaċċjaw id-direttur u l-produttur ta' drama, sabiex jiffilmjaw b'mod ħolistiku, prodott li jkun tal-livell li qed insemmi. Biss, b'rieda tajba u wkoll bi ftehim reċiproku, nemmen li għad naslu fejn dan il-qasam ukoll jissaħħaħ u jrendi l-frott. Mark Doneo: Il-postijiet jew lokazzjonijiet huma problema kbira, speċjalment għal dawk is-sensiliet li jkunu long running għax kull darba jridu joħorġu jfittxu dawk il-postijiet imsemmija fl-istorja. Għalkemm kultant naraw sensiliet li jkunu ftit avventurużi u ma jillimitawx irwieħhom għal erba' lokazzjonjijiet (għall-għażż), in-norma hi li kull sensiela jkollha mqar sett wieħed li jkun mibni jew mikri għandhom fit-tul, biex jiffrankaw uġigħ ta' ras enormi. Pierre Portelli: Fejn jidħlu postijiet fejn wieħed jiffilmja dejjem hi problema iżda hawn ħafna organizzazzjonijiet li jgħinu u joffru jew jikru l-proprjetà tagħhom. Mhux l-ewwel darba li jinbnew settijiet fejn isir il-ġbid, iżda s'issa rari rajt settijiet kredibbli biżżejjed minħabba fil-baġits baxxi li għandna f'Malta. Is-soluzzjoni biex intejbu l-prodott hu li l-istazzjonijiet jinvestu mal-produtturi biex ikollhom inqas drama iżda li tkun ta' kwalità. Diġà qed isiru sforzi f'dan ir-rigward iżda mhux biżżejjed. KulturaTV hi inizjattiva tajba ħafna. Ħaġ'oħra hi li ma jistax ikun li l-istazzjon nazzjonali japprova d-drama u programmi oħrajn tliet xhur qabel dawn joħorġu on-air. Għandu jkun hemm sejħa għal produzzjonijiet biex jidhru sentejn wara s-sejħa, b'hekk ix-xogħol isir sew u l-istazzjon ikollu s-serje f'idu qabel jibda jxandarha. M'hemmx dubju li f'pajjiżna hawn talent kbir f'dan il-qasam u l-istudenti li ħerġin mill-MCAST huma kapaċissimi. Issa wasal iż-żmien li jibdew isiru produzzjonijiet ma' produtturi u stazzjonijiet barranin sabiex nitgħallmu waqt li noffru dak li nafu. Charles Stroud: Dan jiddependi ħafna mill-iscript li jkollok. Bil-baġits tal-istazzjonijiet kollha ma tagħmilx mirakli. Ħafna jippruvaw iżda ma tantx idumu. Jekk ikollok scripts li jirrekjedu locations spettakulari jew remoti għal dak li tista' ssib lest hawn Malta, difficli ħafna li tinterpretah sew. Għalhekk storja bbażata fil-ħajja sempliċi ta' kuljum fil-ħajja Maltija tkun aktar faċli biex tinħadem. Imbagħad skont xi jkollok bżonn. Jekk tkun trid il-kwiet mingħajr il-ħsejjes tal-karozzi, televiżjonijiet jew ħsejjes ta' kuljum, ma tantx fadal fejn tmur. Ħafna drabi permessi jdumu u jaqtgħulek qalbek. Uħud jaħsbu li kull direttur tat-TV Malti hu xi Stephen Spielberg u jistenna ħlas fenominali għall-uzu ta' location jew prop. Imbagħad issib oħrajn li kważi huma jitolbuk biex taħdem għandhom. Ikunu ta' għajnuna kbira. U diretturi u produtturi jagħmlu l-mirakli biex forsi jieħdu ftit pjaċir in-nies u forsi jkollhom il-flus u l-kuraġġ ikomplu f'dan il-qasam.