Waħda mill-ewwel u l-aktar affarijiet li ġew affetwati mill-pandemija huwa l-ivvjaġġar bl-ajru u bil-baħar li fl-aħħar mill-aħħar, għal pajjiż bħal Malta, huwa dħul kruċjali għall-ekonomija, pero' għal miljuni kbar kull sena huwa wkoll mezz ta' rilassament, edukazzjoni u mezz ta' kif tiftaħ moħħok. Mal-għeluq gradwali ta' ajruporti madwar id-dinja s-settur turistiku u miegħu miljuni ta' aġenti tal-ivvjaġġar madwar id-dinja waqfu joperaw u spiċċaw iffaċċjaw l-agħar kriżi li qatt ma stennew. Il-gazzetta ILLUM tiltaqa' ma' Iain Tonna mill-Federazzjoni tal-Aġenti tal-Ivvjaġġar (FATTA) u tistaqsih dwar is-sitwazzjoni ta' madwar 200 aġent tal-ivvjaġġar li joperaw Malta. 'L-indikazzjonijiet kienu li ġejja sena tajba…' L-ewwel nett nibdew billi nistaqsu kif kienet is-sitwazzjoni fl-ewwel xhur ta' din is-sena qabel faqqgħet il-pandemija. X'kienu qed ibassru għal 2020? Tonna qal illi kemm għat-turiżmu dieħel lejn Malta u anke dak ħiereġ, jiġifieri nies Maltin jew li jgħixu Malta u jsiefru, l-indikazzjonijiet kienu illi l-2020 kellha tkun sena tajba li terġa' timmarka titjib fuq l-2019 li kienet rekord. Jgħid illi minkejja dan, it-tkabbir kien previst li se jkun inqas milli kien bejn l-2018 u l-2019. "Għal nofs Frar, malli għalqet l-Italja ta' fuq u bdew jgħalqu xi ajruporti, bdejna mmajnaw - għax ikollna ħafna xogħol ta' skiing fl-Italja ta' fuq jew nies li jmorru għal xi logħba - imma malli kellna l-ewwel każi Malta waqaf kollox f'daqqa u minn hemmhekk kollox għal isfel." "Mhux talli ma konniex qed nirreġistraw bejgħ, talli ġejna bil-minus għax kellna nagħtu r-rifużjonijiet," jgħid Tonna. Malli n-nies raw ir-rebus f'pajjiżi oħrajn ma baqgħux konvinti Kien hemm kampanja biex in-nies minflok jikkanċellaw il-vaganza tagħhom, jipposponuha. Kif marret din? Kienet effettiva? Aħna ddiskutejna mal-Gvern mill-bidu u rajna x'qed jagħmlu pajjiżi oħrajn ukoll. Aħna naturalment m'għandna xejn kontra li l-konsumatur jingħata rifużjoni imma hemm bżonn ikun hemm ftit żmien biex isir dan Tonna jgħid illi fil-bidu kienet effettiva, speċjalment minħabba li l-perċezzjoni kienet li sal-aħħar ta' Mejju kollox ikun għadda u l-ħajja tkompli normali. "Fil-fatt ħafna nies ipposponew il-vaganza tagħhom għal dan is-sajf jew għall-Ħarifa. Meta bdiet titwal imma u bdejna naraw rebus f'ħafna pajjiżi li huma swieq ta' Malta n-nies bdew iħossuhom inqas konvinti li se mmorru lura għan-normal u allura kien hemm min kellu jerġa jiġi jikkanċella għat-tieni darba." Kif nista' nagħtik rifużjoni ta' titjira mill-10ċ li qlajt minnha? Iain Tonna fakkar illi biex l-aġenziji jagħtu lura flus hemm proċedura sħiħa, xi ħaġa li mhux kulħadd jifhem mill-ewwel u xi ħaġa li qed tagħmilha aktar diffiċli biex ir-rifużjonijiet jingħataw skont kif tgħid il-liġi - jiġifieri 14-il jum wara li jsir il-kanċellament. "Li ġara hija li minħabba li laqtet lil kulħadd u lil kullimkien - aħna flus ma għandniex u l-linji tal-ajru lanqas għax iridu jagħtu eluf kbar f'rifużjonijiet u hemm il-lukandi wkoll. Fil-bidu fil-fatt, l-Air Malta kienet qaltilna li nistgħu napplikaw għal rifużjoni 10 xhur wara l-kanċellament." Huwa qal illi fil-każ ta' Ryanair per eżempju - l-ewwel jagħmluha diffiċli biex tapplika għar-rifużjoni imbagħad meta tlesti l-applikazzjoni tgħarrfek li hemm lista ta' stennija twila ħafna. Ifakkar illi wieħed jifhem li linji tal-ajru ffaċċjaw ħafna talbiet għal rifużjoni u allura bdew jimbuttaw aktar il-proposta li tingħata voucher u tuża l-linja tal-ajru darb'oħra biex din ma titlifx il-flus. "Aħna ddiskutejna mal-Gvern mill-bidu u rajna x'qed jagħmlu pajjiżi oħrajn ukoll. Aħna naturalment m'għandna xejn kontra li l-konsumatur jingħata rifużjoni imma hemm bżonn ikun hemm ftit żmien biex isir dan." L-ILLUM twaqqfu u tistaqsih jekk hux veru li f'każi ta' lukandi barra l-pajjiż dawn kienu qed ikunu aktar problematiċi fuq il-kwistjoni tar-rifużjoni. Tonna jikkonferma u jfakkar illi fl-Italja sa digrieti ħarġu li jagħtu d-dritt lil xi lukandi jagħtu biss vouchers u mhux rifużjoni. Huwa jispjega kif minħabba dan lobbies ta' konsumaturi bdew iqumu u jippressaw lill-Unjoni Ewropea biex id-drittijiet tal-konsumatur ikunu mħarsa. "Hawn Malta wasalna fi ftehim għal rifużjoni f'14-il jum, imma f'każ fejn dawn ma jingħatawx f'dan il-perjodu l-konsumatur jista' jiftaħ każ għand l-awtorità kkonċernata. Aħna qed ngħidu lill-membri tagħna biex malli jirċievu l-flus mill-fornituri jgħadduhom mill-ewwwl lill-klijent," spjega ma' din il-gazzetta. Huwa spjega kif persuna li kkanċellat bejn Marzu u Mejju għandha dritt tieħu l-flus sa sitt xhur wara filwaqt li dawk li kkanċellaw qabel jew wara għandhom jieħdu l-flus wara 14-il jum u jekk ma jieħduhomx għandhom dritt jiftħu każ mal-Awtorità tal-Konsumatur . Ikompli jgħid iżda illi l-biċċa mhix daqshekk sempliċi. "Ejja ngħidu illi d-Dipartiment tal-Konsumatur jibda proċeduri kontrija per eżempju u allura jkolli nibda nħallas issa anke jekk il-linji tal-ajru għadhom ma ħallsuniex. Imbagħad infalli, imbagħad x'jiġri? Inħallas ir-rifużjoni lil 100 persuna u malli nfalli, min tħallas, tħallas u l-500 l-oħrajn li ma lħaqtx ħallast jibqgħu b'xejn." Huwa qal illi l-FATTA qed tipprova tikkonvinċi lill-Gvern biex jagħmel bħalma qed jagħmlu pajjiżi oħra, jiġifieri skema ta' għajnuna mill-Istat permezz ta' self mingħajr interessi illi permezz tiegħu l-aġenziji jkunu jistgħu jħallsu lill-konsumatur imbagħad jaqtgħu s-self hekk kif jibdew deħlin il-pagamenti mill-linji tal-ajru. "Id-Danimarka per eżempju ħarġet skema li permezz tagħha tista' tapplika għal sussidju għal dawk il-ħlasijiet li ma tkunx ġbart u li inti tista' turi li qed tipprova tiġbor biex jgħaddu mill-ewwel għand il-konsumatur. Issa hemm ukoll l-Unjoni Ewropea li qed taċċetta din l-iskema u allura issa f'pajjiżna il-Ministeru tal-Finanzi huwa iktar predispost li jisma' din il-proposta." 'Hemm min jixtri l-kmamar minn qabel' Tonna jfakkar li hemm mudelli ta' negozju diversi fosthom bosta li jixtru kmamar minn qabel biex lill-klijent ikunu jistgħu joffrulu prezz aħjar. "Din tmur lukanda, ejja nagħtu eżempju Disneyland, u tgħidilhom li se tibgħat kull sena mal-2,000 persuna għal tliet iljieli. Dan ovvjament jagħtik rata tajba biex b'hekk l-aġenzija tkun tista' tagħti lill-konsumatur prezz aħjar." Huwa qal ukoll iżda li dan fisser riskju għaliex ħafna aġenziji kellhom jagħtu l-flus lura lill-klijent fl-istess ħin illi flushom jinsabu maqbuda barra. Minn kull biljett tal-ajru nagħmlu 0.1% X'tip ta' pressjoni qed jitfa' dan kollu fuq l-aġenziji? U x'qed jagħmlu biex jippruvaw isalvaw? Iain Tonna jfakkar li apparti madwar erba' aġenziji lokali, il-bqija huma żgħar ħafna fl-operat tagħhom u ġeneralment jaħdmu fuq niċeċ partikolari ta' turiżmu - bħal tiġijiet jew honeymoons. "Il-marġini ta' profitt huwa dejjem żgħir imma. Li ħafna ma jafux huwa li minn kull biljett tal-ajru mal-Air Malta, per eżempju, aġenzija tieħu 0.1% tal-prezz wara li tnaqqas it-taxxa. Jiġifieri jekk qtajt biljett għal Londra u lura u swiek €180, ejja ngħidu €80 huma taxxa - allura jifdal €100 li minnhom nieħu 0.1%, jiġifieri nieħu 10ċ. Ara kif nista' nagħtik il-flus f'dawn iċ-ċirkostanzi, meta mhu dieħel xejn?" Huwa qal li minn naħa l-oħra minn fuq l-akkomodazzjoni l-aġenti jieħu xi 5% u ġieli 7%. "Ħa nagħtik eżempju. jiena la jiena kbir u lanqas żgħir. Normalment lil linji tal-ajru nagħtihom bejn €30,000 u €50,000 kull ġimagħtejn. Fl-aħħar xhur meta nara r-rapporti, għandi nieħu jiena mhux nagħti. Dan apparti li ridt inkompli nħallas lill-ħaddiema." Hawnhekk jirrikonoxxi l-għajnuna tal-Wage Supplement għalkemm jgħid li fil-każ tiegħu baqa' joħroġ parti mill-paga hu. "Is-sitwazzjoni hija prekarja," jammetti Tonna. M'hemmx domanda għall-Emirates, Turkish Airlines u Qatar f'daqqa Infakkru li kien hemm linji tal-ajru li din is-sena ddeċidew li ma joperawx minn Malta għalissa - bħall-Emirates u l-Qatar, żewġ linji tal-ajru kbar u linji tal-ajru oħra li waqqfu t-titjiriet tagħhom bħall-Easyjet. Fuq liema bażi tittieħed deċiżjoni bħal din? Tonna jfakkar illi l-linja tal-ajru Emirates għandha ajruplani kbar imma minn Malta jopera t-tip li huma ftit iżgħar u jgħid illi anke fl-aqwa perjodi din il-kumpanija qatt ma kienet timla' l-ajruplan minn Malta u kien għalhekk li rabtu lil Malta ma' Ċipru f'titjira Malta - Ċipru - Dubai. Dan apparti li kienu wkoll jittrasportaw merkanzija. Fis-suq Malti daħlu wkoll maż-żmien it-Turkish Airlines li jaħdmu fuq l-istess mudell tal-Emirates li tieħu lin-nies Dubai, imma oltrè minn hemm. L-istess il-linja nazzjonali Torka tieħu lin-nies Istanbul, iżda minn hemmhekk mad-dinja kollha. U l-istess il-Qatar. Jiġifieri jekk qtajt biljett għal Londra u lura u swiek €180, ejja ngħidu €80 huma taxxa - allura jifdal €100 li minnhom nieħu 0.1%, jiġifieri nieħu 10ċ. Ara kif nista' nagħtik il-flus f'dawn iċ-ċirkostanzi, meta mhu dieħel xejn?" "Sakemm in-numri kienu raġonevoli u tajbin kien hemm l-ispazju għal dawn it-tliet operaturi. Imma issa m'hemmx. U d-domanda għal vjaġġar long-haul m'hemmx. Jiġu mela lura Malta, imma jekk ikun hawn domanda. Mhux ġejjin hawn biex joħolquha huma d-domanda," jgħid Tonna. Huwa jfakkar illi ħafna linji tal-ajru għaddejjin minn żmien ħażin ukoll u jsemmi kif l-Emirates, minkejja li hija tal-Gvern tad-Dubai, xorta qed tistenna li tgħix permezz ta' bailout. "Kulħadd irid jieħu deċiżjonijiet diffiċli," jisħaq. 'Mhux se nieħdu n-nifs li ħsisbna' U ladarba qed nitkellmu dwar deċiżjonijiet diffiċli, jara li Malta fis-settur hekk se jkollu jiġri wkoll? Ifakkar illi l-previżjonijiet għal din is-sena kien li wara l-ewwel mewġa ikun hemm sajf li n-negozji jkunu jistgħu jagħmlu l-aħjar li jistgħu biex jilqgħu għal Xitwa iebsa. "Konna żbaljati. It-tieni mewġa bdiet ħafna qabel ħsibna. Bħalissa hemm min qed jirraġuna li aħjar bqajna magħluqin għax ix-xogħol hu li hu imma hemm l-isjpejeż issa - kontijiet tad-dawl u l-ilma, tindif u ċerti spejjeż ta' kuljum." "Mhux se nieħdu n-nifs li ħsibna illi se nieħdu. Se jkollna nieħdu deċiżjonijiet diffiċli u li se jweġġgħu. Jekk ma niġbrux xi ħaġa sal-bidu tal-Ħarifa se mmutu sa Marzu żgur. Għalhekk qed nitolbu - għalkemm nifhmu l-pożizzjoni tal-Gvern ukoll - li l-Wage Supplement għallinqas jibqa' għaddej sa wara Settembru."