Imtella' Awwissu 22, 2021 Rapport: Antonia Micallef Fil-periferija tan-Naxxar hemm trunċiera li nbniet mill-Kavallieri għal skop ta' difiża u fit-tarf ta' Burmarrad hemm ċimiterju tas-seklu 19 li fih indifnu l-vittmi tal-pesta li ftit nies jafu bihom. Dawn huma żewġ postijiet storiċi li jirriflettu l-istorja rikka tal-gżejjer Maltin. Iż-żewġ siti jeħtieġu jiġu restawrati, bl-għaqda Din l-Art Ħelwa qed tappella lill-awtoritajiet biex jieħdu ħsiebhom sabiex jitgawdew iktar u jiġu apprezzati aħjar mill-pubbliku. Huma ħafna l-postijiet storiċi li għalkemm ngħaddu minn ħdejhom spiss, lanqas biss għandna għarfien dwar l-istorja tagħhom. Pereżempju, malli wieħed jitla' t-telgħa ta' Alla u Ommu, fuq ix-xellug hemm trunċiera li nbniet fl-1722, fi żmien il-Kavallieri. Stanley Farrugia Randon, l-uffiċjal inkarigat mir-restawr tal-għaqda Din l-Art Ħelwa qal lil Television Malta li l-iskop ta' dan il-ħajt kien li jiddefendi lill-Maltin mill-attakki tal-furbani. "Hawnhekk ninsabu fuq dak li bl-Ingliż ngħidulu 'redans', biċċa mit-trunċiera, parti minn dan il-ħajt, ġejja forma ta' V biex is-suldati setgħu jistkennu warajha, biex jekk jaraw lill-għadu ġej min-naħa tat-Tramuntana jkun jista' jisparalu." Dr Farrugia Randon qal li ħafna drabi dawn it-trunċieri nsibuhom qrib il-baħar iżda din tan-Naxxar hi partikolari għax għalkemm kienu l-Ingliżi li bnew il-ħitan magħrufa bħala l-Victoria Lines għal skop ta' difiża, fil-bidu tas-seklu 18, il-Kavallieri diġà kellhom l-idea li jibnu ħitan simili. Qal li din it-trunċiera hija prova ta' dan tant li l-Ingliżi kienu nkorporawha fil-Victoria Lines li bnew huma. Bħal binjiet u postijiet storiċi oħra, din it-trunċiera tħalliet għal riħha, b'Dr Farrugia Randon appella lill-awtoritajiet sabiex jieħdu ħsiebha. Tefgħa ta' ġebla 'l bogħod, fil-bidu tat-Telgħa ta' Alla u Ommu, hemm post storiku ieħor li jinsab abbandunat: iċ-ċimiterju ta' Gadaff li jinsab fi Triq il-Burmarrad. Stanley Farrugia Randon, qal li dan iċ-ċimiterju nbena fil-bidu tas-seklu 19 biex fih jindifnu l-vittmi tal-pesta tal-1813. "F'dan iċ-ċimiterju midfuna ħafna nies li mietu bil-pesta f'dawn l-inħawi. Għalfejn f'dan il-post? Għax kienu jsibu postijiet li huma mbegħdin mill-abitat sintendi għax il-pesta kienet tittieħed." Sibna dan iċ-ċimiterju fi stat totali ta' telqa u bl-oqbra miftuħin u mkissrin. Bħal ċimiterji oħra tal-pesta, huwa ċimiterju sempliċi aktarx għax kellu jinbena malajr biex fih jindifnu l-vittmi tal-pesta. Dr Farrugia Randon qal li fil-pesta tal-1813 kienu mietu mal-4,500 persuna li huma nafu bihom u dawn kienu jindifnu f'ċimiterji bħal dawn. Stqarr, li hija ħasra li dan il-post tħalla jiddiġenera f'dan l-istat. Ċimiterju simili, magħruf bħala Ċimiterju tal-Abbati f'Ħal Lija, ġie rrestawrat madwar sentejn ilu wara li l-Perit Edward Said innota li l-entratura li fuqha kellha xi skrizzjoni kienet se tispiċċa għalkollox. Ir-restawr ta' dan iċ-ċimiterju kien ġie ffinanzjat mill-Knisja Parrokkjali ta' Ħal Lija u llum kull min jgħaddi mill-inħawi jista' jarah u japprezzah f'ambjent isbaħ.