Din il-ġimgħa bosta membri u kontributuri tal-komunità filosofika dinjija, sintendi inkluża dik Maltija, b'xi mod jew ieħor fakkru għeluq snin il-ħassieb Ġermaniż Friedrich Nietzsche. Fost bosta aforiżmi li rajt ifeġġu kważi l-ħin kollu fuq il-midja soċjali spikkat, sintendi, l-istqarrija ċelebri "Alla huwa mejjet". Id-diskors dwar il-mewt t'Alla kien diġà beda qabel Nietzsche. Dan l-avveniment kienu diġà alludew għalih qabel ħassieba oħra bħal Philipp Mainländer and Georg Hegel, iżda m'hemmx dubju li dik il-ħabta laħaq l-ogħla qċaċet drammatiċi tiegħu fil-kitbiet ta' Nietzsche, b'mod partikulari fix-xogħlijiet Ix-Xjenza Feliċi (1882) u Hekka Tħaddet Zarathustra (1885). Għandu mnejn ma nkunux qegħdin nesaġeraw jekk ngħidu li t-tħabbira tal-mewt t'Alla li naqraw dwarha f' Zarathustra aktarx hi l-iżjed ġrajja skjaċċanti fl-istorja tal-filosofija tal-Punent. M'għandniex il-ħin u l-ispazju biex nidħlu fil-mertu tal-bosta interpretazzjonijiet illi ngħataw rigward dis- sajjetta fil-bnazzi . Ngħid għalija jidhirli li din ma kinitx bilfors stqarrija skjetta ta' ateiżmu, wisq inqas xi ċelebrazzjoni ta' xi trijonf uman — anzi, xejn affattu. Nietzsche għaraf tajjeb ħafna x'ser ikunu l-konsegwenzi ferm koroh tal-miġja tal-Illuminiżmu, l-iżjed kemm-il darba ma jinstabux sisien alternattivi għall-valuri umani u għall-eżistenza nfisha li kapaċi jimlew dan il-vojt. Mejjet jew mhux, madankollu, jidhirli li fil-letteratura tiegħek Alla jibqa' dejjem omnipreżenti, saħansitra f'waqtiet meta jingħadd b'sieket jekk mhux ukoll, saħansitra, assenti għalkollox. Kif tinkwadra l-aħħar żewġ rumanzi tiegħek, voldieri Tħabbat Xtaqtek u In-Nar Għandu Isem, f'din l-epoka tagħna li fiha, kif bassar Nietzsche, in-nozzjoni t'Alla donnha ormaj tilfet ħafna mis-seħer u mill-ħakma tagħha fuq l-affarijiet umani? Bħall-bqija tal-ilħna, jiena leħen. Leħni, bħall-bqija tal-ilħna, huwa spazju ta' esperjenza; hu spazju fejn ruħi tiftaħ u tifrex lilha nfisha, l-ewwel u qabel kulħadd għalija. Mill-kitba tiegħi, jidhirli, ħadd daqsi ma jiggwadanja. X'niggwadanja? Għarfien ikbar tal-istess ruħi fil-misteru tal-ħajja. Ngħid ukoll illi dan il-ftuħ ma nisfurzah qatt fuqi nnifsi. Anzi, bil-maqlub: għall-ewwel, meta nħossu ser jaħkimni, dejjem insibni nirreżistieh b'saħħti kollha. Madankollu, meta s-sejħa biex nikteb tkun ġenwina, tirbaħni, u jkolli nagħmel dak illi f'ċirkustanzi komdi kont nagħżel li ma nagħmilx. Il-għala qed ngħid dan? Għal raġuni waħda: għax aktar milli ninkwadra xogħli (jew lili nnifsi) fi sfond aktar wiesa' (dak inħallieh għall-kritiċi la jkun għadda ż-żmien) nippreferi nikkuntenta ruħi billi niffoka fuq dak illi nlissen, u nħallieh jistedinni aktar 'il ġewwa fil-misteru li jaħbili u li, fl-istess waqt, jirrivelali. La narani xi kbir u lanqas importanti. Narani biss fittiexi ta' dak li diġà nħoss illi ngħatali ħjiel pallidu tiegħu (anki jekk din il-pallidità għalija tfisser tgħammix). Jien bniedem mgħammex u, iva, inlaqlaq dan it-tgħammix. Mill-bqija nħalli f'idejn il-qarrejja biex jiġġudikaw it-tlaqliq tiegħi jistax ikun ħjiel ta' xi ħaġa bil-wisq akbar minna jew le. Inħalli f'idejhom biex jaraw jekk għadx hemm seħer fin-nozzjoni t'Alla u, fl-aħħar mill-aħħar, jekk hux veru li Alla ormaj tilef l-ispazju u s-seħer tiegħu ġewwa fina. Fir-reċensjoni li ktibt għal dan il-ġurnal f'April ta' din is-sena rigward ir-rumanz tiegħek Tħabbat Xtaqtek stħarriġt it-tifsiriet ewlenin ta' dan ix-xogħol kontemplattiv — qabelxejn minn perspettiva personalissima — permezz ta' tliet ilħna gwida: Thomas Merton, Alan Watts, Carl Jung. Uħud mill-qarrejja li kont iddiskutejt magħhom dan ir-rumanz identifikaw diversi punti ta' referenza oħrajn. Fost dawn spikkaw ħafna Santu Wistin t'Ippona u San Ġwann tas-Salib, b'mod partikulari dan tal-aħħar. Fil-kapolavur Il-Lejl Mudlam tar-Ruħ (1584) ta' San Ġwann tas-Salib Alla mhux sewwasew mejjet iżda sieket u assenti. "Fejn mort tistaħba Maħbub tiegħi?", kien staqsa Juan de Yepes y Álvarez. Anke fi Tħabbat Xtaqtek u fl-aħħar rumanz tiegħek In-Nar Għandu Isem minn xi daqqiet Alla jingħadd b'assenti. Fiż-żewġ rumanzi naqraw stqarrijiet qawwija ħafna dwar dan. F'tal-ewwel laqtuni ħafna dawn it-tliet sentenzi: "Il-fidi. X'inhi l-fidi? Hi l-ostinazzjoni li tibqa' tgħid li Alla hu , meta ta' dan Alla ma titfax fil-pulmuni ħlief l-assenza"; f'tat-tieni qrajt għal darba tnejn tlieta, b'ċertu gost kemxejn pervers, it-tmiem tal-Kapitlu 13: "Ir-rabja tiżdied. F'ħin minnhom tilħaq sa xufftejja. Ngħaqqad idi l-leminija f'ponn u ngħolliha. Magħha nerġa' ngħolli rasi. U fommi jidgħi. Jidgħi li nisimgħu. / Jiġini li nobżoq lejn is-sema, imma nitrażżan, minħabba n-nies. Minflok, nobżoq lejn l-art. / Jekk hemm fuq hemm xi ħadd jismagħni, ħa jinżel! Nisfidah jinżel! / Snieni jitgħażżu, u nissokta miexi." Sintendi fiż-żewġ rumanzi mbagħad ġieli naqraw ukoll dwar mumenti li jagħtuna ħjiel ta' teożi jew inkella gnożi. Fir-reċensjoni msemmija qabel irrimarkajt, u għandi nifhem li inti taqbel, illi waqtiet bħal dawn jistgħu jkunu terribbli . Intant bosta nies illi jgħidu li ġarrbu xi għamla jew oħra ta' qawmien spiritwali spiss jagħtuna x'nifhmu li m'hemmx imniex nibżgħu minn das- sajjetti fil-bnazzi . Bħalkieku dawn kienu xi passiġġata ward u żahar. Nistgħu nemmnuhom lil dawn in-nies? Ma jien ħadd biex ngħidlek jekk għandniex nemmnuhom jew le. Ma jien ħadd biex niġġudika l-mixja u l-esperjenza tagħhom. Jekk jien nikteb mill-esperjenza tiegħi, dan ma nagħmlu qatt biex immieri l-pożizzjoni ta' ħaddieħor. Dan mhuwiex mogħti lili. Dak li hu mogħti lili hu li nikteb bis-sinċerità kollha, anki jekk b'dak illi nikteb nista' niskandalizza lil xi wħud. Għal ħafna, iva, l-idea ta' Alla tremend (jew terribli – biex nikkwota lilek) hija wisq biex jifilħuha. Jippreferu idea ta' Alla li jmexxihom minn ġnien ifuħ; Alla li mixja miegħu tkun tfisser mixja fil-hena, fil-ferħ ma jaqta' xejn, f'ħelsien totali minn kull tbatija; Alla li jkejjel kollox bil-qisien tagħhom. Ngħid għalija m'għandix din l-esperjenza. Jekk ħajti ntlaqtet mid-dawl tiegħu, dan id-dawl ma ħatafnix fil-ġenna għal dejjem! Tani l-paċi, iva, u paċi mill-aktar profonda, imma mhux li ħelisni mill-mixja f'qiegħ dan il-wied mudlam! 'Il bogħod minn hekk, wisq 'il bogħod! Nistqarr illi ma rridx inkun mod ieħor sakemm l-affarijiet fid-dinja jibqgħu kif inhuma. Kif ser nimxi mal-bqija ta' ħuti jekk inkun maħtuf f'ġenna, insoff b'egoiżmu ħlewwiet moħbija għall-bqija? Le, Alla tiegħi ma qatagħnix mid-dmugħ, la tiegħi u lanqas tal-bqija. Bil-maqlub, bid-dawl kollu li tani xeħetni flimkien miegħu fil-qalba tal-weġgħa ta' qalb il-bniedem. Ma xeħetnix waħdi; le, xeħetni flimkien miegħu, anzi, irrid ngħidha aħjar: niżżilni hemm isfel ħdejh f'dik il-weġgħa. Fir-rumanz In-Nar Għandu Isem din hi l-esperjenza li nirrakkonta: kif Alla tani li nsibu f'qiegħ li ma kontx nemmen li hu (jekk kien jeżisti) seta' qatt ikun fih. Kont nemmen li tant kont fil-qiegħ li ħadd u xejn ma seta' jilħaqni. Iżda kien proprju minn hemmhekk li l-esperjenza tiegħu issorprendieni, minn qiegħ aktar profond mill-qiegħ tiegħi nnifsi. Hu terribli Alla? Hu tremend? Għalija hu, iva! Terribli fil-ġmiel! Terribbli fil-hena! Terribli għax dirgħajja ċkejkna wisq biex ikebbu l-oċean. X'jiflaħ moħħi minn dan kollu? Wara kollox, anki l-imħabba hija nar… u n-nar jisfaxxak anki jekk ikun nar ta' mħabba! Ħalli jisfaxxak bil-hena! Kemm jiflaħ hena dal-ġisem? B'rabta ma' dan illi qegħdin ngħidu, il-ħsus u l-ħsibijiet illi jwasslilna ż-żagħżugħ fir-rumanz In-Nar Għandu Isem minn xi daqqiet, pirkażu fil-Kapitlu 44 fost oħrajn, ifakkruni fi stqarrijiet-sajjetti (a)teoloġiċi tal-ħassieb Franċiż Georges Bataille. "It-trankwillità, il-bonomija, id-diskussjoni dħulija bħal dak li qallu l-gwerra… u meta ngħid il-gwerra ta… le, ħadd ma jrid jara xejn wiċċ imb wiċċ: lix-xemx, għajn il-bniedem erħilha taħrabha… il-qorriegħa t'Alla tixpakka… u kieku ħadd jisma'", jgħidilna Bataille f'parti saljenti tat-trittiku tiegħu Is-Summa Ateoloġika , voldieri s-saġġ It-Tiġriba Ġewwiena (1943). F'parti ewlenija oħra, jiġifieri Dwar Nietzsche (1945), jirrimarka li "ħaġa ċara li għall-mistiku, voldieri l-kredent, Alla jevapora — il-mistiku issa huwa Alla". Sajjetta oħra li qiegħed bħal nerġa' nisma' proprju dal-ħin mingħand Bataille: "[…] Alla huwa indikazzjoni preċiża ta' dak illi jenħtieġ inwettqu fina nfusna. Li tpoġġi lilek innifsek fil-pożizzjoni ta' Alla hija qagħda tabilħaqq skabruża: li tkun Alla jfisser martirju. Għaliex dan jeħtieġ illi tkun fi qbil ma' kulm'hawn, saħansitra wkoll mal-agħar ħwejjeġ. Immela li tkun Alla jfisser illi inti tkun ridt l-agħar ħwejjeġ. Qajla nistgħu nimmaġinaw illi l-agħar ħwejjeġ qatt setgħu jeżistu kieku Alla ma ridhomx". Dħalna hawnhekk xi ftit jew wisq fil-marmanju tat-teodiċità, jiġifieri l-possibbiltà loġika jew in-nuqqas tagħha tal-koeżistenza tal-ħażen u t-tbatija fuq naħa u ta' dik ta' Alla fuq l-oħra. Hawnhekk tfeġġ weħidha dika ċ-ċerta mistoqsija: huma tabilħaqq kumpatibbli dawn it-tnejn? Nistgħu ninterpretaw in-narrittivi tiegħek bħala tentattiv poetiku biex tinħall jew almenu tintreħa daqsxejn din il-kobba mħabbla? Iż-żagħżugħ ta' ħmistax-il sena fil-ktieb tiegħi mhuwa ħadd ħlief jien – jien kobba mħabbla għall-aħħar, kobba kkumplikata, kobba tinbaram fuqha nfisha u żżid issib fiha nnifisha r-raġuni tal-qtugħ il-jies minn kollox u minn kulħadd. Il-ħajja nfisha għalija ma kinitx jekk mhux ġibda waħda lejn xifer l-irdum. Fejn kelli naqa' ladarba nintreħa minn dak ix-xifer għal isfel donnu kien ċar fis-sentimenti tiegħi: fl-infern. Għalija l-infern ma kienx kwistjoni ta' fjammi; kien kwistjoni ta' tiġdid (fuq dimensjoni oħra forsi?) ta' dak illi kont diġà qed ngħix: stmerrija lejn il-ħajja nfisha. It-tbatija kont naraha kullimkien u f'kull forma; l-inġustizzji kont inħosshom isiru wkoll miegħi, fosthom bulliżmu u abbużi. Biex tagħqad, fl-ambjenti fejn trabbejt kien hemm l-idea (u r-riħa!) ta' Alla jgħasses għad-dnub biex ifaqqa' l-frosta fuq min jagħmlu! Fejn kien hemm solliev allura? Fejn kien hemm mistrieħ? Imkien! Il-ħajja donnha ma kellhiex lejn xiex tkaxkarni għajr lejn id-disprament. Jien stess imbagħad kont ilqajt fija nnifsi l-mibegħda. U l-ħażin sfajt jien. Anki f'għajnejja stess. Ma kontx nemmen f'dawl. Ma kellix tama. Imma mbagħad ġiet is-sorpriża, meta f'waqt mhux mistenni, f'post mhux mistenni, żbroffa ġo ruħi id-dawl tal-Misteru li jrieġi kollox. Dawl distint għalkollox minni, iżda li fih jiġbor kollox. Imħabba li hi l-kawża ta' kollox, li torbot kollox flimkien, li tagħti sens lil kollox. Inkluż lili, li kont bħalkieku sfaxxat, iżda fl-istess waqt sħiħ fija nnifsi, f'dak id-Dawl, f'dik l-Imħabba. Ruħi fehmet bosta ħwejjeġ f'dak il-waqt. Moħħi tbellah. Kont kompatibbli ma' dak id-dawl? Kien kompatibbli l-infern tiegħi ma' dik il-ġenna li dehritli tilħaqni mill-qalba tiegħi nnifsi anki jekk kienet distinta għalkollox minni? In-narrattiva tiegħi ttella' fil-wiċċ din l-esperjenza. Biha rrid ngħid li iva, hemm tama. Li anke fil-qalba tad-dlam jista' jisplodi d-dawl. Illum nemmen li Alla jinsab (anki jekk moħbi) fil-qalba ta' dik illi tidher bħala t-traġedja umana biex, fl-aħħar mill-aħħar (il-ħin jgħażlu hu), inewwel idu u jgħid dik l-"Hawn Jien" illi ssalva. F'dar-rigward ippermettili naqsam miegħek, mill-ġdid xi ftit b'referenza għal Nietzsche, silta saljenti mis-saġġ ferm għal qalbi The Courage to Be (1952) tat-teologu eżistenzjalist Luteran Paul Tillich. "L-Alla tat-teiżmu teoloġiku huwa kewn fost kwien oħrajn u, bħala tali, huwa parti mis-sħuħija tar-realtà. Bla dubju jingħadd bl-iktar parti importanti tagħha, iżda xorta waħda jibqa' biss parti minnha u allura, għaldaqstant, soġġett għall-istruttura tas-sħuħija. Suppost dan huwa lil hinn mill-elementi u mill-kategoriji ontoloġiċi li jsawru lir-realtà. Iżda mbagħad kull stqarrija ġġibu soġġett għalihom. Jitqies bħala jien li għandu dinja, bħala ego marbut mal-int, bħala kawża mifruda mill-effett tagħha, bħala s-sid ta' spazju definit u ta' żmien bla tmiem. Huwa essri, mhux l-essri-nnifsu. Bħala tali huwa sottomess għall-istruttura suġġett-oġġett tar-realtà. Għalina bħala suġġetti huwa oġġett. Fl-istess mentri għalih bħala suġġett aħna oġġetti. U dan aspett illi jħoll u jorbot fil-ħtieġa li npassu lil hinn mit-teiżmu teoloġiku. Għax Alla mifhum bħala suġġett jagħmilni oġġett illi mhu xejn iżjed minn oġġett. Iċaħħadni mis-suġġettività tiegħi għax jista' kollox u jaf kollox. Jien nirvilla u nittanta nibdel lilu f'oġġett, iżda l-irvell tiegħi jmur xagħwiet u jsir tentattiv iddisprat. Alla jidher bħala dittatur illi ma jitvinċa b'xejn, dak il-kewn illi apparagun miegħu l-kwien kollha l-oħra jisfgħu bla libertà u bla suġġettività. Jitqabbel ma' tiranni reċenti li bis-saħħa tat-terrur jippruvaw jibdlu kollox f'sempliċement oġġett, ħaġa waħda fost tant ħwejjeġ oħra, gerwiela fil-magna li jidderieġu. Isir il-mudell ta' kulma l-Eżistenzjaliżmu ħadha qatta bla ħabel kontrieh. Dan huwa x-xorta ta' Alla li Nietzsche stqarr illi kellu jinqatel għax ħadd ma jista' jittollera li jsir sempliċement oġġett tal-għarfien assolut u tal-ħakma assoluta. Dan huwa l-ifnad għerq tal-ateiżmu. Huwa ateiżmu ġġustifikat bħala reazzjoni kontra t-teiżmu teoloġiku u l-implikazzjonijiet disturbanti tiegħu. Hemm jinsab ukoll l-ifnad għerq tad-disprament Eżsistenzjalist u tal-ansjetà mifruxa kkaġunata min-nuqqas ta' kull tifsira fi żmienna." Ngħid għalija anke dana s-saġġ, daqs tmien snin ilu f'mumenti bejn ħaja u mewt, kien laqatni bil-kbir — mill-ġdid, bħal sajjetta fil-bnazzi . Għadni sal-lum ngħodd lil Tillich bl-iżjed teologu importanti tas-seklu għoxrin. Hemm ħafna raġunijiet għal dan. Nittama li xi darba jkollna l-ħin niddiskuthom. Hu x'inhu, ħaġa ċara li l-kunċett ta' Alla li jippreżenta Tillich ftit li xejn għandu x'jaqsam ma' dak illi darrewna bih ad nauseum sa minn ċkunitna. Fil-letteratura reliġjuża tiegħek, li jidher ċar li għandha għeruq Kristjani, lil liema Alla tittratta u tindirizza sewwasew? Lil dak tradizzjonali tat-teiżmu teoloġiku? Jew lil dak illi Tillich isibu bħala "l-Kewn-Innifsu", "Sies il-Essri" u "l-Interess Aħħari"? Meta nintalab nitkellem direttament dwar Alla nħossni nimmuta. Inħossni ninbela' fil-Misteru tal-misteri. Inħossni nissikket minn ġewwa, u moħħi bħal jiddallam. Ifhimni, hu dlam hieni, dlam imdawwal. Tremend. Jien ma nista' ngħid xejn minn Alla. Waħdu Hu. U, iva, bħala Hu, fl-esperjenza tiegħi huwa s-Sies tal-Essri, huwa l-Kewn Innifsu. Imma dan is-Sies, dan il-Kewn iddieli mill-Ħarsa ta' dak illi, fil-ktieb tiegħi, ta Ismu lin-Nar. Qiegħed nitkellem bil-metafori għax ma nafx infiehem. Jien ma naħkem xejn. Jista' jkun li ninsab maħkum; iżda żgur li ma naħkimx. Mhux lill-Misteru. Żgur li le! Dak le! Ma jkun qatt!