Il-Covid-19 ħadna lura fi żmien l-olokawst… "Il-biża ta' x'se jiġri minnek" "Skużani mhux fil-burdata llum. Inħossni dipressata. Forsi jkun darba oħra". Dan kien il-messaġġ li għadditilna persuna li 76 sena ilu salvat minn olokawst. Kien messaġġ li ntbagħat lili fl-ewwel xhur tas-sena, eżattament fil-bidu tal-pandemija. Messaġġ li wasal wara li għamilna kuntatt ma' din il-persuna biex nitkellmu magħha dwar l-esperjenzi tagħha fl-olokawst u l-estremiżmu lemini llum. Messaġġ li jurik l-effett li l-pandemija ħalliet fuq dawk li baqgħu ħajjin mill-okokawst. F'kuntatt ma' Lili, li ukoll għexet dak li ġara fl-olokawst u hi kienet miżmuma f'ghetto fil-Polonja fejn minn familtha hi u ommha biss baqgħu ħajjin, ukoll joħroġ l-aspett ta' solitudni u dieqa li l-pandemija ħolqot fihom. "Kellimtha u mhux fi spirtu tajjeb. Hi tgħix waħidha. Għandha ġirien jgħinuha imma l-iżolament sfurzat tal-pandemija qed tħossu ħafna. Jiddispjaċiha ħafna li fil-mument ma tistax titkellem". Persuni oħra, li għadhom mimlijin bl-għomor u li salvaw mill-olokawst, kienu qed jiġu mgħejjuna billi joħorġu minn din is-sitwazzjoni permezz tat-teknoloġija. Jitkellmu man-nies minn madwar id-dinja. Jirċievu ittri. Jirrakkontaw l-istejjer tagħhom. X'jaħsbu fuq dak li qed naraw jiġri llum. Nistaqsuh jekk iridx ifisser għan-nuqqas ta' libertà u jgħidilna li "le. F'dari għandi kollox. Għandi li rrid. Li jkolli bżonn iġibuhuli. Meta ngħid eku ta' 76 sena ilu, hu għal fatt li qed nerġgħu ngħixu l-istess emozzjoni ta' dak iż-żmien. Il-biża' ta' se jiġri minnha". L-esperjenza ta' Sami… "Ħriġt mill-infern t'Auschwitz. Missieri u oħti le" Sami Modiano kellu 14-il sena meta s-suldati Russi ħelsu lilu u mijiet oħra mill-kamp ta' konċentrament infami ta' Auschwitz. Kien kuntent li ħareġ ħaj. Imma fl-istess ħin kien imdejjaq għax missieru u oħtu ma laħqux ħarġu ħajjin. Dan is-sit kien tkellem ma' Sami meta dan kien ġie f'pajjiżna. Sami, li huwa Taljan ta' dixxendenza Lhudija, beda biex qal li huwa twieled fil-gżira ta' Rodi li dak iż-żmien kienet taqa' taħt it-Taljani. L-ewwel snin ta' ħajtu jiftakarhom b'nostalġija għax kienu snin sbieħ għall-familja ffurmata minn missieru Giocobbe, omma Diana u oħtu Lucia li kienet tliet snin ikbar minnu. Tkeċċa mill-iskola għax Lhudi-Taljan Fil-kommunità kienu jgħixu ma' 2,000 persuna oħra ta' dixxendenza Lhudia u fl-iskola huwa kien wieħed mill-iktar tfal bravi. Imma t-tfulija sabiħa ta' Sami ma kellix iddum. Ta' tmien snin l-għalliem sejjaħlu biex ikellmu. Mar għax ħaseb li ried ikellmu fuq xi 'homework' imma l-għalliema ixxukkjah. Qallu li kien imkeċċi mill-iskola. Sami nsista li jkun jaf imma l-għalliem qallu li missieru kellu jgħidlu x'ħin imur id-dar. Id-dar sar jaf li huwa ma tkeċċix għax għamel xi ħaġa ħażina imma għax id-dittatur Taljan Benito Mussolini kien ħareġ b'liġi ġdida li kienet twaqqaf lil-Lhud milli jattendu l-iskola. Kellha tkun l-aħħar darba tiegħu bħala student. Fl-1939, meta allura Sami kellu disa' snin, faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija u Rodi kienet milquta sew mill-ġlied. Sentejn wara t-tfajjel ħa t-tielet l-ikbar xokk ta' ħajtu meta mietet ommu minħabba mard. Għalkemm dak iż-żmien kien ta' dulur kbir li tilifha, illum Sami jirringrazzja lil Alla li mietet qabel il-ħruxijiet li bosta mill-kommunita spiċċaw għaddew minnha. Biss biss huwa grat li fil-gżira għad hemm il-qabar tagħha meta bosta oħrajn tal-eta tiegħu m'għandhomx oqbra fejn jistgħu jsellmu l-memorja tal-għeżież tagħhom. Fl-1943, meta Sami kellu 13-il sena, l-Italja iddeċidiet li ma tibqax maqgħuda mal-Ġermanja. Kienet deċiżjoni li wasslet biex il-Ġermanja tiddeċiedi li tieħu lil Rodi f'idejha. Ma damitx ma ttieħdet id-deċiżjoni li l-kommunita Lhudija tal-gżira kellha tittieħed f'kamp ta' konċentrament. Id-data meta dan kellu jsir ġiet iffissata għat-18 ta' Lulju 1944. Il-kommunita Lhudija, nkluż Sami, missieru u oħtu, ġew imġegħla jitilgħu fuq numru ta' vapuri. Malli niżlu l-art ittellgħu fuq il-ferroviji ffullati. Malli waqfet il-ferrovija li kien fuqha, Sami nnota li l-istazzjon fejn waqfu kien differenti minn tas-soltu. Kien hemmhekk li huwa u l-kumplament tan-nies fuq il-ferrovija saru jafu li kienu waqfu quddiem il-kamp ta' konċentrament ta' Auschwitz. Ftit tal-ħin wara sema l-għajjat. Ħdejn il-ferroviji waslu diversi suldati bil-klieb tar-razza German Shepard li, fi kliemu, bdew jixħtuhom 'il barra "qisna xkejjer tal-patata". Għalkemm l-ordni kienet li l-irġiel u n-nisa jinfirdu, missier Sami żamm lil oħtu magħhom kif ippruvaw jagħmlu ġenituri oħra b'uliedhom. Madankollu l-gwardjani xorta ħadulu lil oħtu ta' 16-il sena minn magħhom. Sami fost l-20% li ma ntbagħtux għall-gass Minn hemm il-priġunieri bdew jiġu meħuda quddiem it-tabib li mdawwar mill-gwardjani beda jagħżel liema jibgħat fuq il-lemin tiegħu u liema fuq ix-xellug. Dawk fuq il-lemin kienu destinati għal xogħol iebes sakemm imutu … dawk fuq ix-xellug kienu destinati għall-kmamar tal-gass f'dik li kellha tkun mewt immedjata. Kienu 80% ta' dawk li waslu bil-ferrovija li spiċċaw inqatlu malli waslu. F'dan il-ħin tar-rakkont Sami qal li huwa ma riedx isemmi lit-tabib b'ismu. Kienet it-traduttura li qalbet id-diskors tiegħu mit-Taljan għall-Ingliż li semmiet kif dan ma kien ħadd ħlief Josef Mengele li għamel diversi esperimenti fuq il-priġunieri tant li baqa' magħruf bħala l-"Anġlu tal-Mewt". Għalkemm kien ħeles minn mewt immedjata, il-fatt li ħajtu kienet "salvata" ma kien xejn għajr il-bidu ta' tbatija liema bħalha. Flimkien mal-oħrajn huwa ttieħed f'kamra fejn ġew diżinfettati, kellhom xagħarhom imqaxxar u mogħtija piġama u beritta irrigata. Saritilhom ukoll tpinġija fuq idhom b'numru. Minn dak il-ħin 'il quddiem Sami ħass li ma kienx baqa' uman imma li sar numru. In-numru tiegħu, li għadu viżibbli fuq idu, kien B7456. Ta' missieru kien B7455. Huwa u l-bqija tal-priġunieri oħra kienu sfurzati jaħdmu minn filgħodu sa filgħaxija u min kien jieqaf għax għejja kien jaqla' tir bħala twissija għall-oħrajn. Wara ġurnata xogħol kienu jingħataw ħobża tiżen 125 gramma u litru ilmu maħmuġ. Huwa u missieru kienu jinżammu fi kmamar separati u filgħaxija kienu jiltaqgħu bil-ħarba. Sami beda jfittex fejn kienet oħtu u beda jersaq lejn il-kmamar fejn kienu jinżammu n-nisa li kienu mifrudin minn tal-irġiel bil-'barbed wire'. Tefa' ħobża lil oħtu, tefatilu lura ma' tagħha Darba resaq qrib u ra tfajla xxejjirlu. M'għarafix mill-ewwel u resaq aktar lejha. Induna li kienet oħtu għalkemm ħa xokk meta ra kemm kienet irqaqet mindu ddaħħlu hemm ġew. Lura ħdejn l-irġiel Sami qal lil missieru kif kien sab lil oħtu. Talbu biex huwa wkoll imur jaraha imma l-missier ma kellux kuraġġ jara fiex kienet spiċċat bintu. Jum minnhom t-tfajjel iddeċieda li jieħu l-ħobża biex jagħtiha lil oħtu. Dawwarha f'maktur u x'ħin resaq lejha tefaha lejn oħtu. Ftit tal-ħin wara oħtu tefatlu xi ħaġa lura … mal-ħobża li kien taha kienet tatu tagħha wkoll. Sami għadu sal-lum iħoss għafsa ta' qalb meta jiftakar f'dan il-mument. Wara xahar Sami sar jaf li oħtu kienet mietet. Mhux biss tilef l-unika oħt li kellu imma anke dik li saret it-tieni omm tiegħu wara l-mewt ta' ommhom. X'ħin tarraf b'dan lil missieru, Sami nnota li missieru beda jitlef il-ħeġġa għall-ħajja. Jum minnhom missieru qallu li daqt kien se jasal il-mument fejn ma kienx se jsibu aktar. Fil-jum proprju t-tfajjel innota li missieru dam iktar miegħu u għannqu. Missieru qallu wkoll li kien sejjer fl-infermerija. Sami kien jaf li dak kien ifisser li missieru kien se jispiċċa jintbagħat lejn il-kmamar tal-gass. Irrealizza li missieru kien għażel li jingħaqad ma' martu u ma' bintu. Sami jirrakkonta bid-dmugħ f'għajnejh li fl-aħħar laqgħa ma' missieru dan insista miegħu li jibqa' sod u ma jaqtax qalbu. Kellu 45 sena meta miet. Sami għadu jiftakar l-aħħar kliem ta' missieru li fihom dan insista miegħu li kellu joħroġ ħaj minn hemm. "Fi żmien 40 jum mindu wasal f'Auschwitz spiċċajt waħdi. Tlift lil oħti u lil missieri", irrakkonta Sami. Il-jiem komplew igerrbu u t-tfajjel spiċċa tant tilef piż li kulma kien jiżen madwar 24 kilo. Kompliċi wkoll il-fatt li kulma kien liebes kienet piġama u li fix-xhur tax-xitwa t-temperatura tinżel sew taħt iż-żero, saħħtu kompliet sejra għall-agħar. L-aħbar li ġejjin ir-Russi ħarrxet lin-Nażisti Għall-ħabta ta' Diċembru 1944 bdiet tiġri x-xniegħa li r-Russi kienu waslu viċin ta' fejn kienu. Jekk din suppost kellha tkun aħbar tajba għall-priġunieri ma ġietx riflessa fl-attitudni tal-gwardjani Nażisti li, skont Sami, saru aktar ħorox f'għemihom. Huwa spiċċa anke jġorr katavri lejn il-krematorju. Fl-aħħar saħħtu bdiet iċċedi. Spiċċa ntilef minn sensih u ġie mitfugħ fuq numru ta' katavri. Li jiftakar huwa li ħass xi ħadd imisslu wiċċu. X'ħin fetaħ għajnejh ra suldat Russu. Fil-fatt ma kienet suldat xejn imma tabiba mal-Armata l-Ħamra. Sami jgħid li għalkemm għaddew is-snin għadu sal-lum x'ħin jiftaħ għajnejh iġib quddiemu wiċċ it-tabiba li salvatu. "Kienet iktar kuntenta hi milli jien. Ma stajtx nifhem kif kien irnexxieli noħroġ ħaj minn dak l-infern. Minn dak iż-żmien 'il hawn bdejt nistaqsi lili nnifsu għaliex ma mietx bħall-oħrajn. Ftit ilu sibt ir-risposta: irrid ngħaddi l-aħħar jiem ta' ħajti inwassal il-messaġġ. Ġejt minn Ruma għax ma rrid lil ħadd li jgħaddi minn dak li għaddejt minnu jien". L-aħħar appell ta' Sami kien biex f'ħajjithom jaraw li ġrajja bħal dik li għadda minnha hu ma terġax tirrepeti ruħha għax dak li raw għajnejh ma kellhomx jarawh nies oħra.