Il-personalità li intervistajt illum inzertajt kont nafha b'mod personali, u mhux l-ewwel darba li ltqajna u qsamna diversi ideat komuni bejnietna, peress li t-tnejn li aħna għandna l-istess passjoni għall-kitba. Qed nirreferi għal Lorna Vassallo li hija l-awtrici ta' Maltese through English, li huwa ktieb dwar l-ilsien Malti. Lorna twieldet l-Imġarr iżda toqgħod l-Imsida. Studjat il-Liġi sal-livell ta' Masters l-Università ta' Malta. Barra minn hekk studjat għadd ta' lingwi barranin f'livell għoli ħafna fosthom it-Taljan, il-Franċiż u l-Ġermaniż u magħhom ir-Russu, l-Għarbi u l-Ispanjol f'livell inqas. L-imħabba tagħha lejn il-lingwi wasslet sabiex għamlet snin twal tgħallem lingwi differenti fl-iskejjel tal-istat kif ukoll gwida tal-Franċiżi. Għallmet ukoll il-Malti lill-barranin li jgħixu f'pajjiżna. Kienet tikteb fuq gazzetti lokali. Qalbet għall- Malti produzzjonijiet teatrali mill-Franċiż, tellgħet produzzjonijiet teatrali fuq livell nazzjonali, ħadmet fil-qasam tat-televiżjoni u tar-radju, u tieħu sehem f'rikostruzzjonijiet storiċi Malta u l-Ewropa. Il-passjoni tagħha għall-ivvjaġġar wasslitha f'positjiet remoti fil-ħames kontinenti tad-dinja. Tiddeskrivi lilha nnifisha bħala bniedma li ma tieqaf qatt tivvinta l-isfidi u l-proġetti għaliha nnifisha. Ma tegħjiex malajr! Imma mingħajr riskji tara l-ħajja monotona, u kemm jista' jkun l-isfidi u l-proġetti jridu jkunu kbar. Timmaġina lilha nnifisha ta' tmenin sena titkellem dwar il-ktieb li jmiss! Deċiżjoni riskjuża: Daħlet għal riskju finanzjarju Kien proprju fl-2012, meta Lorna ħadet deċiżjoni riskjuża. Kitbet ktieb dwar l-ilsien Malti bl-Ingliż u daħlet għar-riskju finanzjarju kollu hi. Fl-aħħar tal-2013 ħarġet it-tieni u t-tielet ktieb tal-istess sensiela. Fl-2015 bdiet taħdem fuq l-edizzjoni riveduta tal-ewwel ktieb billi kien jidher ċar li fi żmien erba' snin kien se jinbiegħ. Ir-riskju kien ta l-frott. Ir-reviżjoni riveduta wasslet sabiex fl-2016 ħarġu mhux biss ktieb wieħed iżda tlieta – Book 1 – Revised Edition (570 paġna), Book 4 – The Book of Verbs & Pronouns (352 paġna), Booklet 1 – Fill-in Exercises (96 paġna). Flimkien magħhom tlestiet ukoll is-CD (3 sigħat u kwart ta' materjal irrekordjat minn atturi u enġinier professjonali li kollha ħadmu volontarjament). Illum is-sett sħiħ ta' kotba jikkonsisti minn ħames kotba u CD. S'issa ppubblikat dawn il-ħames kotba ta' Maltese through English u ktieb ieħor qabilhom bl-isem Ktejjeb tal-Ħrejjef li kien ħrafa dwar l-istorja politika kontemporanja qabel ma sar mexxej tal-Partit Laburista Dr. Joseph Muscat. Ridt inkun naf hux vijabbli li hawn Malta tippubblika ktieb, jew għax veru tkun il-passjoni tal-awtur. "Skont kif taraha. Kieku kelli nikkalkula l-ħin li qattajt fuq il-kitba u l-pubblikazzjoni tal-kotba – kieku żgur li qatt ma nagħmel xejn. Iżda jien nikkunsidra l-kitba bħala mogħdija ta' żmien. Nirraġuna wkoll illi nonfoq il-flus jew ma nonfoqhomx xorta waħda jkolli nqum għax-xogħol filgħodu. Flok ma ħallejt il-flus il-bank tfajthom fuq il-kotba. Kont iffortunata li l-kotba nbiegħu – allura ħafna mill-ispejjeż li nfaqt fi flus qed jiġu lura. Għalkemm is-sagrifiċċji huma enormi speċjalment iktar ma toqrob lejn il-pubblikazzjoni, xorta waħda nemmen li jekk ikolli noħroġ pubblikazzjoni oħra nagħmel hekk. Wara kollox imbagħad takkwista ċerta esperjenza. Illum anke qed nitgħallem nimpaġna ftit jien stess. Min-naħa l-oħra, il-ktieb tiegħi għalkemm huwa dwar il-lingwa Maltija huwa fil-fatt ktieb bl-Ingliż. Dan jgħin biex jinbiegħ għaliex jifetaħli suq internazzjonali. Mhux faċli tbigħ kotba Maltin, però nemmen li ħadd m'għandu jaqta' qalbu jippubblika bil-Malti, dwar il-Malti jew dwar Malta. Il-verità hi li għandna diversi kittieba stabbiliti u hawn interess kbir kemm fil-lingwa Maltija kif ukoll f'Malta bħala storja, kultura, u ekonomija fost oħrajn", sostniet Lorna. Diversi sagrifiċċji u sfidi Tkellimt magħha dwar l-isfidi ta' din il-pubblikazzjoni u żvelat miegħi li l-isfidi kienu varji. "Sabiex għaqqadt is-sitt kapitli l-ġodda tal-edizzjoni riveduta kelli bżonn sajf sħiħ ta' sagrifiċċju. L-ammont ta' materjal fil-bidu jidher wisq. Imma meta bħala awtur tibda tifhmu aħjar jirnexxilek tniżżlu għal inqas paġni u f'dan il-każ tnaqqsu għal tabella u tippreżenta xi ħaġa li ħaddieħor jista' jifhimha forsi b'inqas sforz. Imma l-ikbar sfidi kienu tekniċi. Kemm fil-kotba kif ukoll fis-CD. L-irrekordjar tas-CD sar matul is-sajf 2015. Fil-każ tal-effetti tal-ħoss tas-CD dawn damu madwar sena. Kull 5 minuti ta' ħoss u effetti ħadu madwar siegħa ta' ħidma teknika (apparti l-irrekordjar tal-vuċijiet). Rigward kotba wkoll kienu diffiċli immens teknikament. Kull ktieb mill-inqas kelli naqrah xi għaxar darbiet jien u darbtejn oħra l-qarrej tal-provi (Karl Coleiro) sabiex nassiguraw ruħna li ma jkunx hemm żbalji ta' ebda tip. Teknikament il-kotba huma aktar diffiċli mis-soltu billi fihom tabelli u l-iżbalji apparti ta' ortografija jistgħu jkunu ta' stil, ta' tipa, eċċ. Kien hemm xi żbalji li litteralment beda joħloqhom il-programm tal-impaġnar stess. Pereżempju fil-każ tar-raba' ktieb, il-programm beda jħawwad l-ordni tal-paġni u ġieli tlift sigħat sħaħ ta' xogħol, kollu jkolli nagħmlu mill-ġdid," żvelat miegħi Lorna. Illum l-akbar sodisfazzjon għal Lorna huwa l-fatt li tista' tħares lejn sett ta' ħames kotba u CD u tarahom jinbiegħu. Naturalment fi kliemha stess, l-għan principali tagħha huwa li xxerred aktar għarfien tal-ilsien Malti kif inhu mitkellem u miktub illum, mhux biss mal-barranin, iżda wkoll mal-Maltin. "Sfortunatament għalkemm l-interess tal-barranin fl-ilsien Malti huwa kbir, il-Malti mhux qed jingħata l-istess importanza mill-Maltin. Il-Maltin stess qed iserrħu wisq moħħhom illi għax jafu jitkellmu bil-Malti, allura jafu jiktbuh ukoll. Min-naħa l-oħra, hemm diversi Maltin li qed jagħżlu li jiktbu bil-lingwa Ingliża għax huma wisq konxji tal-iżbalji li jagħmlu meta jiktbu bil-Malti". Naturalment kull min jippubblika xi ktieb, dejjem ser jiltaqa' ma' xi sfidi. Lorna mhux b'inqas. Fil-fatt minbarra li kellha tiffinanzja l-proġett kollu hi, fissritli li l-kittieb li jiffinanzja l-kotba tiegħu jiltaqa' ma' diversi żvantaġġi li m'għandhomx pubblikaturi oħra. Hallejt f'idejha sabiex telabora aktar. "Wieħed minnhom huwa li jekk pubblikatur jieħu sehem fil-Fiera tal-Ktieb huwa mitlub iħallas l-istess ammont ta' ħanut tal-kotba biex jesebixxi l-kotba tiegħu. Il-ħlas mitlub ikun tal-eluf. Allura huwa impossibbli li jipparteċipa fiha. Waqt il-Fiera tal-Ktieb għandu jkun hemm spazju riservat għall-pubblikaturi individwali li jew jingħata b'xejn, jew bi prezz raġonevoli. Ta' min jgħid li fil-bidu jien ukoll, għalkemm ippruvajt insib min jippuhbblikali l-ktieb, ma sibtx. Kieku l-kotba ma ħarġux. Jista' jkun hemm kittieba li qed joqogħdu lura milli jiktbu għal raġunijiet finanzjarji. Dan m'għandux ikun". Qlibt l-intervista dwar l-ilsien Malti, u staqsejtha jekk għandhiex xi dispjaċir. "Iva. Speċjalment fejn jidħlu l-awtoritajiet. Nemmen li s-SEC tal-Malti ma jkunx għal-letteratura u lingwa f'daqqa, iżda jinqasam lingwa u ortografija għaliha, u letteratura għaliha. Dan għaliex kulħadd qed jistudja letteratura u jgħaddi mill-eżami bla ma jaf l-ortografija sewwa. Wara kollox dan jista' jkun anke favur l-istudent. Għaliex student tajjeb fil-Malti, il-ħiliet tiegħu m'għandhomx jissarrfu f'żewġ krediti fil-livell ordinarju flok wieħed? Sfortunatament il-grammatika Maltija hija tabù – kulħadd jibża' minnha. Jekk wieħed iħares biss biss lejn it-teżijiet li saru mit-twaqqif tal-Fakultà tal-Malti l-Università fil-ħamsinijiet jinduna li l-maġġoranza tat-teżijiet huma fuq letteratura u etimoloġija (l-oriġini tal-kelma) imma t-teżijiet fuq aspetti grammatikali tal-lingwa ma jammontawx għal aktar minn 5%", sostniet Lorna. Kompliet tgħidli li temmen li l-istudenti fil-livell terzjarju, huma x'inhuma jistudjaw (tobba, accountants), għandu jkollhom krediti kif għandhom jitkellmu dwar is-suġġett tagħhom bil-Malti, kif ukoll krediti fl-ortografija Maltija in ġenerali. In-nuqqas ta' dawn it-tip ta' suġġetti fl-Università qed iwassal sabiex min jiggradwa f'ċerti suġġetti jispiċċa m'għandux għażla ħlief li jitkellem nofsu bil-Malti u nofsu bl-Ingliż – mhux biss fil-ħajja, agħar u agħar fil-pubbliku u fuq il-mezzi tax-xandir. "Nemmen ukoll li billi aħna bilingwi, it-traduzzjoni għandha tingħata aktar importanza, billi ħafna Maltin, minflok ma jaħsbu fil-kelma Maltija qegħdin jgħiduha bl-Ingliż – fenomenu ieħor li għal darb'oħra qed iħeġġeġ biex nitkellmu nofs bil-Malti nofs bl-Ingliż. Jekk il-Maltin jkunu mħarrġa fit-traduzzjoni anke f'livell sekondarju, allura, jkunu mdorrija jsibu l-kelma bil-Malti u ma jitgħażżnux f'dan is-sens", kompliet tgħidli. Lejn l-aħħar tal-intervista, tkellimt ma' Lorna dwar xi progetti futuri. Fil-fatt żvelat miegħi li għalkemm qed toqgħod lura ħafna milli tibda xi ktieb ieħor tas-sensiela Maltese through English diġà mill-inqas hemm żewġ kotba li jistgħu jingħaqdu mas-sensiela bi ftit sforz. "Nixtieq noqgħod lura milli nippubblika għalissa minħabba restrizzjonijiet finanzjarji, kif ukoll minħabba l-istress enormi li ġġib magħha kull pubblikazzjoni. Però jista' jkun li fix-xhur jew snin li ġejjin joħroġ id-dizzjunarju speċifiku tas-sensiela Maltese through English li jinkorpora l-kliem kollu użat fil-kotba fejn wieħed ikun jista' jfittxu skont l-alfabett, u ktieb ieħor ta' kliem imqassma skont is-suġġett bi traduzzjoni f'mill-inqas ħames lingwi (il-Malti, l-Ingliż, it-Taljan, il-Franċiż u l-Ġermaniż). L-ewwel ktieb huwa kwistjoni ta' riorganizzazzjoni ta' dak li hemm diġà miktub u t-tieni ktieb ikun speċjalment immirat mhux biss lejn min huwa interessat, iżda wkoll lejn gwidi turistiċi, interpreti, tradutturi. Ovvjament it-tieni ktieb huwa iktar impenjattiv mill-ewwel għalkemm fil-verità diġà hemm tliet kwarti minnu miktub". Sadanittant, Lorna temmet din l-intervista miegħi billi stqarret miegħi li sal-pubblikazzjoni li jmiss ser tgħix il-passatempi kollha l-oħra tagħha, li mhumiex ftit, bi sħiħ. Kif sostniet hi stess, kollox għandu jsir f'ħinu u f'waqtu!