Din il-ġimgħa fakkarna l-massakru bla ġustifikazzjoni tan-nies li mietu fil-kampijiet ta' konċentrament Nażisti, b'mod partikolari nies ta' reliġjon Lhudija, iżda wkoll żingari, intelletwali, omosesswali, mexxejja ta' trade unions, nies li nqabdu jissieltu kontra l-ħakma Nażista u oħrajn. Fosthom, kien hemm ħafna tfal, li jew kienu jintużaw għal esperimenti mediċi krudili, jew kienu jinqabdu jagħmlu xogħol fil-kamp, inkluż iġorru l-mejtin fil-fosos biex dawn jiġu midfuna, kif jixhdu l-ftit nies li għadhom ħajjin u li għaddew mill-esperjenza ta' dik it-tbatija kiefra. L-unika esperjenza li qatt kelli li niltaqa' ma persuna li kienet f'kamp ta' konċentrament kienet f'Ruma, fejn dħalt ġo ħanut fil-ghetto Lhudi, li jinsab biswit is-sinagoga. Kien hemm raġel xwejjaħ qiegħed iqandel xi merkanzija. Kellu l-kmiem tal-qmis imxammrin, u fuq dirgħajh kien hemm numru ttattwat. Qabadni niffissa fuq dan-numru, ħares f'għajnejja, u qalli kelma waħda biss: "Auschwitz". Ma kien hemm bżonn l-ebda spjegazzjoni oħra. Kelma li tfisser volumi kbar ta' fomentazzjoni ta' mibegħda, ta' esperjenzi li jwaħħxu, ta' kattiverja bla rażan, ta' sforzi maħsubin apposta biex jikkalpestaw id-dinjità tal-bniedem u jittrattawh agħar minn bhima. U dan ir-raġel, erġajt rajtu fuq it-television, meta team tar-Rai akkompanjawh f'Auschwitz, fejn kull sena, kien jieħu grupp żgħażagħ biex jurihom il-ħajja li hu, u dawk kollha li kienu fil-kamp, għexu, u jfissrilhom kemm huwa importanti li dan il-ħażen ma jintesiex, biex qatt u qatt iżjed ma jerġa' jiġri. Il-kampijiet inbnew u mtlew biss ftit snin wara gwerra dinjija oħra, li kellha suppost twaqqaf kull gwerra oħra, u li meta spiċċat, kulħadd kien ħalef li "Qatt u Qatt iżjed" id-dinja ma kellha tgħaddi minn esperjenza bħal dik. U sfortunatament, wara li tbattlu l-kampijiet mill-priġunieri tan-Nażisti, kien hemm minnhom li reġgħu mtlew bi priġunieri Sovjetiċi mibgħuta hemm mill-mexxejja Sovjetiċi. U l-mod kiefer u distruttiv ta' dawn il-kampijiet reġa' seħħ f'pajjiżi u sitwazzjonijiet oħra ta' ġlied u mibegħda. Ma ninsewx li llum huwa wkoll l-anniversarju tat-tmiem tal-Gwerra tal-Vjetnam. Hanna Arendt, fi ktieb intitolat Kitbiet fil-fehim (Essays in Understanding) tgħid: "Il-mostrożitajiet infushom tar-reġim Nażista kellhom javżawna li qegħdin nitrattaw xi ħaġa li m'hemm l-ebda spjegazzjoni għaliha, anke jekk nirreferu għall-agħar perjodi tal-Istorja. Għax qatt qabel […] id-distruzzjoni ma saret programm imfassal b'daqshekk reqqa, u t-twettiq tiegħu proċess sistematiku daqshekk organizzat u burokratizzat." Iżda l-mistoqsija tiġi weħidha: "Kif tħallew isiru dawn l-affarjiet?" Wara li ġew skoperti l-kampijiet mill-alleati, in-nies tal-madwar ġew imġiegħla jidħlu u jaraw b'għajnejhom dak li kien qiegħed isir ftit passi 'l bogħod minnhom u li kontrih ħadd minnhom ma kien irreaġixxa. Kulħadd kien għalaq għajnejh, għax kulħadd kien jgħix komdu f'daru u ma kienx se joqgħod jinkwieta għall-oħrajn. Anzi, ħafna kienu jisimgħu u jemmnu dak li kienu jgħidulhom il-mexxejja tagħhom mingħajr ma jwieżnu lil kliemhom u lill-azzjonijiet tagħhom, għaliex la qaluhom jew għamluhom il-mexxejja tal-partit jew tal-pajjiż, dawn żgur kellhom raġun. Il-ġurnata ta' tifkir għandha wkoll tkun ġurnata ta' riflessjoni. Il-mostrożitajiet jibdew minn affarjiet żgħar li jkomplu jikbru: nuqqas ta' riflessjoni kritika, tolleranza jew indifferenza lejn affarjiet li misshom jiġu mċanfra, propaganda mimlija gideb, twemmin bla limitu f'min hu fuqek. Hanna Arendt tgħid li wara dak kollu li kien ġara fil-Ġermanja, in-nies baqgħu jitkellmu u jġibu ruħhom qisu ma kien ġara xejn minn meta l-Partit Nażista ħa l-poter f'idejh fil-bidu tas-snin tletin. Jiena ġieli smajt Maltin jgħidu: "Imma aħna, ma' dan kollu, ma kellniex x'naqsmu." Kampijiet ta' konċentrament f'Malta qatt ma kien hemm. Iżda dak li rridu noqogħdu attenti għalih huwa li qatt ma naqgħu fin-nasba tal-indifferenza, jew ta' twemmin f'xi ħaġa jew f'xi ħadd, bla ebda sens kritiku. Il-mentalità li wasslet għall-eżistenza tal-kampijiet ta' sterminju ġiet magħġuna mill-mexxejja Nażisti, u mħeġġa minn nuqqas ta' riflessjoni u azzjoni min-naħa tal-poplu. Huwa importanti li kull poplu jħares b'mod kritiku u mhux ta' adorazzjoni lejn il-mexxejja tiegħu u jippretendi minnhom tmexxija trasparenti, aġir onest, u ġustizzja li ma tagħmel l-ebda distinzjoni bejn persuna u oħra, ikun min ikun, ikun xi jkun it-twemmin, ir-razza jew il-kulur tagħhom. Illum nitkellmu dwar "ċittadini tad-dinja", imma dinja ġusta teħtieġ ċittadini li jifhmu li kull bniedem jitwieled bi drittijiet li l-ebda bniedem ieħor ma jista' jħassarlu, u li l-operat u l-valuri ta' kull wieħed minna, mexxej jew ċittadin komuni, għandhom jikkontribwixxu għall-promozzjoni tal-ġid komuni.