Binja griża fil-Marsa, li għal ħafna ma kienet xejn għajr struttura fit-tarf tax-Shipubilding, setgħet ma tfisser xejn. Iżda, għal mijiet ta' nies li fis-snin sittin kienu attivi fil-Partit Laburista, dik il-binja li jafuha bħala l-Freedom Press, tfisser ħafna. L-iżvilupp u l-ħtiġijiet tal-lum, partikolarment il-ħtieġa ta' infrastruttura għal toroq ġodda, wasslu biex fl-aħħar sigħat il-Freedom Press tibda titwaqqa' biex tagħti spazju għal triq. Forsi l-knaten, it-travi tal-ħadid u strutturi oħra jitilqu. Iżda, l-memorji u t-tifkiriet le. Qasmuhom magħna Felix Agius u Reno Calleja, li t-tnejn bdew fil-ġurnaliżmu u għexu ħajjithom bejn il-kitba u l-politika. Dħalt fil-Freedom Press diversi drabi qabel bdejt naħdem bħala ġurnalista mal-ġurnal Iż-Żmien, li kien il-ġurnal tal-Partit Laburista. Għax il-Freedom Press kienet ukoll il-kwartieri tal-Partit Laburista fejn kien hemm anke sala ewlenija li fiha kienu jsiru l-Konferenzi Ġenerali. Kont għadni żagħżugħ u kont attiv fis-sezzjoni taż-żgħażagħ li jekk niftakar sew dak iż-żmien kienet magħrufa bħala l-Labour League of Youth. Il-Konferenza Ġenerali Annwali kienet issir fis-sala tal-Freedom Press u għadni niftakar li s-sala kienet tkun imballata bin-nies, l-aktar żgħażagħ, li kien ujistennew bil-ħerqa d-diskors tal-Mexxej tal-Partit, il-Perit Dom Minotff. Pajjiżna kien għaddej minn perjodu storiku bil-konflitt politiku-reliġjuż. Mintoff kien dejjem iħares lejn il-ġejjieni u ħafna kienu jemmnu li l-aħjar diskorsi tiegħu kien iħallihom proprju għall-Konferenza Ġenerali taż-żgħażagħ. Min jaf kemm-il darba smajnieh jispjega għaliex qatt ma ried iċedi pulzier minn dawk li kienu magħrufa bħala s-sitt punti! Kien fis-sajf tas-sena 1969 meta mbagħad il-Freedom Press saret parti mill-ħajja ta' kuljum. Kont bdejt naħdem bħala ġurnalist fejn kellna l-kamra tal-aħbarijiet viċin l-uffiċċju li kellu l-Perit Mintoff. Il-magni li kellna biex nagħmlu u nistampaw il-gazzetta, ma kinux fost l-aħjar li kien hawn dak iż-żmien. Anzi kienu magni li Mintoff kien iddobba minn xi mkien. Ta' kull lejl, konna ndumu sa tard sakemm inlestu. Mhux l-ewwel darba li konna nirċievu l-gazzetti l-oħra, fosthom L-Orizzont, u aħna konna nkunu għadna ferm lura milli nlestu. Imma kultant ma kinux biss il-magni li kienu jżommuna lura. Ġieli kien iżommna lura anke Nestu Laiviera li kien l-editur. Nestu kien jikteb l-editorjal u kien iħallih għall-aħħar. Ma kienx jittajpja, imma kien jikteb bit-tokka, ibill fil-klamar, fuq karta twila. Għadni narah qisu lbieraħ fl-uffiċċju tiegħu, bis-sigarett f'ħalqu b'ġamra daqsxiex, għax ftit li xejn kien jieħu nifsijiet. Donnu kien kuntent bid-duħħan tiela' quddiem għajnejh. Ġieli konna lesti u konna ngħidulu "Nest sakemm tlesti aħna se mmorru nieħdu te". U konna mmorru għand ħanut tat-te fil-pjazza ta' Raħal Ġdid fejn kien ipoġġi Nestu Laiviera. Konna nieħdu te u toast u lil Spiru (hekk mingħalija kien jismu sid il-ħanut) konna ngħidulu li mbagħad kien se jħallas Nestu. L-għada Nestu kien idurna wieħed wieħed u jitlobna, jekk niftakar sew, xelin tat-te u t-toast. Fil-kamra tal-aħbarijiet kont sibt jaħdmu fost oħrajn lil Tony Costantino u Victor Catania, li minbarra li kienu jgħinu fil-qari tal-provi u xi affarijiet oħra, kienu jieħdu ħsieb ukoll il-paġni tal-isport. Kien hemm ukoll Frans Debono u Freddie Portelli li kont ilni nafu, għax Żabbari bħali u kien ukoll attiv fil-Partit. Dak iż-żmien Freddie kien iddeċieda li jikkontesta l-elezzjoni ġenerali tal-1971 mal-Partit Laburista. Bħalma hu llum, Ħaż-Żabbar kien jifforma parti mit-tieni distrett elettorali li fih kien jikkontesta wkoll Nestu Laiviera. Freddie Portelli kien għadu żagħżugħ u mhux l-ewwel darba li Nestu kien jidħol fil-kamra tal-aħbarijiet u kien jippunta subajgħ lejn Freddie Portelli u b'mod ċajtier kien jgħidilna: "Ara min irid jeħodli posti!" Mur għidlu lil Nestu li Freddie Portelli eventwalment spiċċa biex ikun elett (għalkemm mhux f'dik l-elezzjoni) u anke kien ministru! Mingħand Nestu tgħallimt ħafna. Bħalma kont tgħallimt ħafna wkoll mingħand id-deputat tiegħu Leli Zammit, Reno Calleja, li allura kien Kap tal-Aħbarijiet, u mingħand Lino Cassar li kien jaħdem fuq Ix-Xewka. Niftakar li Reno Calleja ta' kull filgħodu kien iċempel lill-Fusellu ix-Xiħ, li kien telephone operator mal-General Workers' Union. Il-Fusellu kien iħobbhom wisq lill-Partit u lill-Union, u kien iħobb ukoll il-gazzetti tal-GWU. Xejn ma kien jieħu gost meta filgħodu Reno Calleja kien iċempillu u kien jgħidlu "ibbijtjajnikom", għax kien ikollna xi storja li ma kienx ikollhom fil-ġurnali tagħhom. Reno Calleja kellu ħabta kif ifittex l-istejjer. Kien jgħidli li anke minn ittra fil-gazzetta kultant toħroġ storja tajba. Lil Reno niftakru wkoll għall-mod kif kien jirrakkonta ċ-ċajt. Ġieli kien jiġi mill-Parlament u jgħidilna biex ma nkellmuhx għax mgħaġġel. Meta kien ilesti r-rapport, konna ngħidulu biex jirrakontalna xi ċajta, u minn waħda kienu jiġu tnejn, tlieta, u kien jibqa' għaddej, addio l-għaġla li kien ikun tkellem dwarha qabel. Fil-verità konna qisna familja, mhux biss il-ġurnalisti, imma anke l-ħaddiema l-oħra. Ma niftakarx l-ismijiet kollha, għalhekk se nillimita ruħi għal dawk li għadni niltaqa' magħhom sal-lum, fosthom Johnny Caligari li min jaf kemm wassalni d-dar bil-lambretta b'rasi mgeżwra ġo xalla; lil Lonzu D'Amato li għadni kultant niltaqa' miegħu fiċ-Ċentru Laburista ta' Ħaż-Żabbar, u lil Pawlu Zammit. Imma l-familja tal-Freedom Press ma kinitx biss il-ħaddiema. Kien hemm uffiċjali tal-Partit, fosthom Joe Zerafa, Lorry Darmenia, Salvu Sant u oħrajn, li tista' tgħid kienu jiġu kuljum. Niftakar lejlet l-ewwel ta' Mejju ħafna kienu jiġu r-restaurant tal-Freedom Press (iva kien hemm ukoll restaurant u min jaf kemm-il platt spaghetti kilt minn hemm) u konna niċċelebraw dik li kienet meqjusa l-aktar ġurnata importanti fil-kalendarju tal-attivitajiet tal-Partit Laburista. Mintoff ukoll kultant kien jieqaf jgħid xi ħaġa magħna, huwa u dieħel fl-uffiċju tiegħu, aktar iva milli le, akkumpanjat mill-ispiżjar Joe Camilleri. Darba, meta bdiet toqrob sew l-elezzjoni tal-1971, jiena u Lorry Darmenia konna fil-kamra tal-aħbarijiet nisimgħu dibattitu politiku li fih kien qiegħed jieħu sehem, għall-Partit Laburista, il-mibki Lorry Sant. Meta d-dibattitu kien wasal biex jispiċċa kien daħal Mintoff u hekk kif spiċċa d-dibattitu kien staqsa lil Darmenia kif kien mar Lorry Sant. Darmenia kien wieġbu "mhux ħażin". Ma kinitx kelma għax tgħidx kemm beda jgħajjat Mintoff. "Mhux ħażin, imissu ġera bihom mela mar mhux ħażin." F'daqqa waħda Mintoff dar fuqi u qalli "int x'taħseb". Ma domtx naħsibha u pront għedtlu tajjeb. Tgħid ma kontx se ngħidlu mhux ħażin wara dak l-għajjat kollu! Imma l-istorja ma waqfitx hemm għax dak il-ħin Mintoff dar fuq Darmenia u tgħidx kemm qallu li ma kienx jifhem. Jekk naqbad nirrakkonta ma nieqaf qatt. Imma rrid nispiċċa din il-kitba billi nsellem lil dawk kollha li kienu ħadu sehem fil-bini tal-Freedom Press li ta' spiss kienu jiftaħru bis-sehem li kienu taw, bla ebda interess, fil-bini tagħha. Ħasra li llum se jkollha tagħmel wisgħa għall-progress u l-iżvilupp għax it-twaqqiegħ tagħha jfisser it-tmiem ta' monument ta' nies li kienu verament jemmnu fit-twemmin Laburista u allura kienu jfittxu li jagħtu lill-partit u mhux li jieħdu mill-partit. Reno Calleja kien attiv fiż-żgħażagħ Laburisti, filwaqt li kien jaħdem bħala ġurnalist ma' L-Orizzont, meta bagħat għalih Mintoff biex jibda jaħdem bħala editur tal-aħbarijiet mal-ġurnal Iż-Żmien. "Ngħid is-sewwa tlaqt il-ġurnali tal-G.W.U. b'dispjaċir imma la Mintoff talabni nagħmel dan għal Partit Laburista, għamilt dan il-pass," jgħid Calleja dwar dak li kien il-bidu ta' ħafna żjarat u ljieli fil-Freedom Press. Post li kien jafu għax bħala attivist fiż-żgħażagħ Laburisti kien ta daqqa t'id fil-bini tiegħu ukoll. "Kont ngħin fix-xogħol volontarju. Għalkemm aktar kont mixħut għall-kitba, xi pala kont naqbad ukoll," żied Calleja li fakkar kif Anton Buttigieg, li eventwalment kien sar President tar-Repubblika, kien isajrilhom ta' spiss. Fost l-entużjażmu li kien jeżisti ma kienx hemm ġranet. Il-ħidma kienet tibqa' għaddejja f'kull jum tal-ġimgħa. Reno Calleja jissokta jirrakkonta: "Darba minnhom min fuq l-artali fil-Knisja kienu kkundannaw lil dawk li bħali konna naħdmu l-Ħadd għax skont dawn kien dnub li naħdmu fil-ġurnata tal-Ħadd. Darba niftakar f'diksors li għamel Mintoff liż-żgħażagħ qalilna: Mela l-Knejjes jistgħu jimtlew mill-fidili l-Ħadd u aħna le?" It-teknoloġija ta' dak iż-żmien kienet differenti u dak li kien hemm fil-Freedom Press ma kinitx fost l-aqwa, lanqas għal dak iż-żmien. "Mintoff kien idobba stamperija antika minn xi pajjiż Skandinavu u konna noħorġu Iż-Żmien biha. Kienet sistema fejn kull artiklu jrid jinbena fuq iċ-ċomb mhux bħal-lum tittajpjah fuq il-kompjuter u joħroġ lest," tenna Calleja li bħal Felix Agius jiftakar fl-editur Nestu Laviera li kien ikun megħjun minn Lino Cassar. "Kellna entużjazmu kbir għall-Partit. Kien hemm ġranet fejn wara x-xogħol kont noqgħod il-Freedom Press fit-tard biex nttajpja xi ittri li Mintoff kien jibgħat lill-mexxejja barranin biex iġib l-appoġġ għall-ħelsien veru ta' Malta. Ma kellix karozza. Kont nilħaq il-karozza tal-linja tad-9.30pm li kienet twaqqaf fejn iċ-ċimeterju tat-Torok min fejn kont nirkibha biex nasal iż-Żurrieq. Xemx jew xita hemm kont inkun nistenna l-karozza. Qatt ma stennejt xi ħlas żejjed. Kont immur lura d dar u nsib it-tfal reqdin. Imma kont nagħmel dan b'żelu qaddis," jirrakkonta Calleja b'imħabba liema bħalha. Hawn ma naqsitx referenza kif Mintoff, li mill-Freedom Press kien joħroġ tard bil-lejl kien jispira lil kulħadd. Jgħid li mill-Freedom Press saret il-ġlieda taż-żmien id-Dnub il-Mejjet filwaqt li Mintoff ħadem kemm felaħ biex Malta tieħu rajha f'idejha bis-serjetà. Iżda fil-Freedom Press mhux ħidma biss kien hemm. F'ambjent fejn kienu jgħixu qishom familja xi ċajta ma kinetx tonqos. Tlabna lil Reno Calleja, jirrakkonta waħda li jibqa' jiftakar. Għażlilna waħda goffa. "It-toilets li kellna għalkemm kienu ndaf ma tantx kienu privati. Kien hemm biss ħajt li jifred toilet minn ieħor. Il-flushings kienu min dawk li tiġbed il-katina. Lino Cassar kien twil . Kważi kien fih seba' piedi. Darba Nestru Laiviera daħal jinqeda fit-toilet u Lino mit-toilet l-ieħor għax kien twil u seta' jlaħħaq, ġibidlu l-flushing waqt li kien qed jinqeda. Trid tara lil Nestru ħiereġ mit-toilet, ilissen il-kliem b'aċċent Bormliż, bil-qalziet taħt żaqqu mxarrab għasra. "Heqq anna, għax ma kienx jidgħi, ħsiltli s——i." Tista' taħseb kemm dħaqna," irrakkonta Calleja li nnota kif se jibqa' jgħożż il-ħerqa u l-ħeġġa li kienet teżisti fil-Freedom Press. "Ngħożż it-tgħalim li ħadt mingħand Mintoff. Ngħożż l-eżempju ta' nies idealisti bħal Theodore Sammut, Johnny Azzopardi, Danny Cremona, Lorry Sant, Lino Spiteri, Freddie Micallef, Joe Debono Grech u oħrajn. Ngħożż il-qilla li kellna biex niddefendu lill-Partit mill-attakki tal-Knisja, tal-Partit Nazzjonalista u dawk il-klassijiet li għadhom ma tbiddlux. Ngħożż li konna u għadna idealisti," temm jgħid Calleja li bħal Agius emfasizza kemm kulħadd kien jara x'se jagħti u mhux jieħu mill-Partit.