• BAĠIT WARA IEĦOR LI TĦABBAR U TWETTAQ • IL-MINISTRU JAQRA BAĠIT TA' PAJJIŻ B'EKONOMIJA B'SAĦĦITHA Għada, il-Ministru tal-Finanzi jaqra l-baġit għas-sena d-dieħla. Tliet sigħat jew iktar ta' diskors li matulu nisimgħu dwar fejn tinsab Malta u fejn se tmur tul it-tnax–il xahar li ġejjin. L-iktar li jkunu mistennija hemm il-proposti ta' x'se jsir f'diversi oqsma. Ideat u proposti li mhux biss ikunu nibtu minn Kastilja jew minn diversi Ministeri, iżda wkoll minn fost is-soċjetà ċivili li fl-aħħar xhur għamlet proposta wara oħra. Peró, jekk hemm xi ħaġa li tiddistingwixxi baġits ta' Gvern Laburista minn dawk ta' gvernijiet oħra hija dik li l-baġit jitħabbar biex isir. Fil-fatt, għat-tielet sena konsekuttiva l-Gvern ħejja dokument 'It-Twettiq tal-Baġit 2016' biex jagħti rendikont tat-twettiq tal-miżuri tal-baġit għal din is-sena. Minnu rriżulta li din is-sena twettqu 80 miżura aktar meta mqabbel mal-ammont ta' miżuri implimentati fl-2014. Dan filwaqt li meta mqabbel mal-ammont ta' miżuri implimentati fl-2015, din is-sena twettqu 52 miżura aktar. B'hekk din is-sena se jkunu twettqu 73% tal-miżuri, li jinkludu wkoll dawk il-miżuri li se jiġu implimentati sal-aħħar tas-sena. Il-baġit huwa parti minn pjan ta' Gvern li għandu roadmap u li l-baġits tiegħu ma tistax toħodhom f'iżolament. Baġit jibni fuq ieħor f'pajjiż fejn il-baġit sar u reġa' se jsir f'pajjiż b'ekonomija b'saħħitha. Għax il-Gvern fehem li l-ewwel trid toħloq il-ġid biex tqassmu. L-ekonomija qed tikber b'5.2%, jew kważi erba' darbiet u nofs it-tkabbir fl-aħħar sena tal-amministrazzjoni preċedenti. It-tkabbir tagħna hu tliet darbiet aktar mill-medja Ewropea. Fl-ewwel kwart tal-2016, il-gid nazzjonali kiber b'5.2%, jew kważi erba' darbiet u nofs it-tkabbir fl-istess perjodu fl-aħħar sena tal-amministrazzjoni preċedenti. Dan seħħ fi zmien meta fil-bqija taż-żona ewro t-tkabbir ekonomiku laħaq biss 1.7%, b'pajjiżna jkollu l-ogħla rata ta' tkabbir sa issa rrapurtata mill-Eurostat fost il-pajjiżi Ewropej. Il-Labour Force Survey jindika li matul l-ewwel kwart tal-2016 meta mqabbel mas-sena ta' qabel il-pagi f'pajjiżna għolew bi 4.6%, jew bi kważi €744 fis-sena (€14.30 fil-ġimgħa). Dan fi żmien meta l-inflazzjoni kienet 1.1% biss, ifisser titijib ta' 3.5% fil-poter ta' akkwist tal-ħaddiema Maltin u Għawdxin. Għall-ewwel darba fl-istorja, pajjizna kellu l-anqas rata ta' qgħad fl-Unjoni Ewropea, jew 4%. Din hija l-anqas rata ta' qgħad li qatt ġiet osservata mindu l-Eurostat bdiet tiġbor din l-istatistika għal pajjiżna. B'hekk pajjizna bħalissa għandu rata ta' qgħad ferm anqas min-nofs ta' dik osservata fil-bqija taż-żona ewro. Fil-leġiżlatura preċedenti, ir-rata medja ta' qgħad f'pajjiżna kienet ta' 6.5%. F'Diċembru tal-2009 pajjiżna sa wasal li kien laħaq rata ta' qgħad ta' 7.3%, b'distakk ta' 2.7% mill-medja taż-żona ewro. Lejlet l-aħħar baġit tal-Gvern preċedenti, skont il-Eurostat kien hemm 4,000 persuna aktar bla xogħol milli hawn illum. Malta għandha wkoll l-anqas rata ta' qgħad fost iż-żgħażagħ b'6.9%, segwiti mill-Ġermanja b'7.2%. Dan meta tul il-leġiżlatura li għaddiet ir-rata ta' qgħad fost iż-żgħazagħ laħqet 16.4%. Meta kien Viċi Kap tal-PN, Simon Busuttil kien jgħid li l-Partit Laburista fil-gvern huwa garanzija ta' qgħad. Iżda seħħ bil-kontra, għax l-enfasi mhix biss li jinħolqu l-impjiegi, iżda li jkunu impjiegi ta' dinjità. Permezz tal-miżura tal-pegging tas-salarju, ħaddiema tal-kuntratturi fosthom security guards, cleaners, care workers u skrivana li qed jipprovdu servizz għall-gvern, bdew jirċievu l-istess rata ta' ħlas bħal ħaddiema fis-servizz pubbliku li jagħmlu l-istess xogħol. Inħarġu regolamenti li jistabilixxu l-linja li magħhom għandhom jimxu l-kuntratturi li japplikaw għal kuntratti tal-gvern. ŻIEDA FIL-PENSJONIJIET Għall-ewwel darba wara 25 sena żdiedu l-pensjonijiet għall-anzjani. 23,000 pensjonant bil-pensjoni minima ħadu żidiet ħafna minnhom sostanzjali. Hekk il-faxxa ta' taħt nett ingħatat l-ewwel imbuttatura 'l fuq. 25,000 pensjonant ieħor li jħallsu t-taxxa, fosthom ħafna pensjonanti tas-servizz, qed igawdu minn roħs fit-taxxa li tħabbar apparti ż-żieda tal-għoli tal-hajja Madwar 5,000 pensjonant ieħor (u kull sena dejjem jiżdiedu) li għandhom pensjoni tas-servizz qed jibqgħu jieħdu żieda fil-pensjoni tas-sigurtà soċjali apparti ż-żieda tal-għoli tal-ħajja. Iżda dawn ma kinux żidiet iżolati. Miżuri oħra li ttieħdu fl-aħħar snin wasslu biex madwar 5,000 pensjonant ieħor li kienu jaħdmu f'ażjendi li għalqu, bħat-Tarzna iżda mhux biss, jew kienu f'xogħol li issa m'għadux jeżisti, se jkomplu jkollhom il-pensjoni tagħhom riveduta skont parametri ġodda li se jwassluhom biex jieħdu żidiet b'lura mill-2011 apparti ż-żieda tal-ogħli tal-ħajja. Aktar minn 1,000 armla li kienu jaħdmu u tilfu l-pensjoni tal-irtirar tagħhom għax jieħdu il-pensjoni tar-romol, ħadu wkoll żieda sostanzjali fil-pensjoni tagħhom. Filwaqt li aktar minn 1,000 pensjonant ieħor li kienu impjegati għal aktar minn 20 sena imma fl-aħħar snin tagħhom spiċċaw bħala self-employed u b'pensjoni baxxa bdew igawdu minn pensjoni ogħla maħduma fuq is-snin li jkunu għamlu bħala impjegati. X'ŻIDIET? • Koppji miżżewġin li jgħixu b'pensjoni waħda u kellhom paga li kieku llum hija anqas minn €848 fix-xahar għandhom żieda ta' €16.60 fix-xahar, ekwivalenti għal €200 fis-sena. • Kull min hu single, u kellu paga li kieku llum hija anqas minn €780 fix-xahar, u kellu l-bolol imħallsin kollha, kellu żieda ta' madwar €32.00 fix-xahar, ekwivalenti għal €384 fis-sena. • Romol, li l-konjugi tagħhom ħallsu l-bolol kollha u kellhom paga li kieku llum hija anqas minn €780 fix-xahar, ukoll ħadu żieda ta' madwar €32.00 fil-ġimgħa, €128 fis-sena. • Pensjonanti li jħallsu t-taxxa ħadu żieda li tlaħħaq sa €15 fix-xahar, €180 fis-sena. Oħrajn m'għadhomx iħallsu taxxa bir-roħs li kien hemm. DIŻABBILTÀ Il-Gvern qed jinforza iktar minn qatt qabel il-liġi fejn min iħaddem irid jimpjega 2% tal-persuni b'diżabbiltà. Il-persuni b'diżabbiltà huma ċentrali fil-proġett soċjali tal-Gvern tant li ngħataw prijorità. Min ma jimxix ma' din ir-regola qed ikun mitlub jagħmel kontribuzzjoni. Din hija waħda mill-miżuri li qed iwasslu biex iktar persuni jaħdmu full time. Iżda, il-Gvern ta wkoll numru ta' inċentivi. Min jimpjega persuna b'diżabbiltà qed ikun eżentat milli jħallas il-kontribuzzjoni tas-sigurtà soċjali għall-impjegat b'diżabbiltà u jieħu €4,500 kreditu għal kull impjegat b'diżabilità. Persuni b'diżabiltà li jaħdmu baqgħu jieħdu pensjoni sħiħa. INQAS DIPENDENZA SOĊJALI Fi Frar 2013 kien hemm 13,984 persuna li kienu qed jirċievu l-assistenza soċjali, l-assistenza għall-ġenituri waħedhom (single parents) u l-assistenza tal-qgħad. Dawn niżlu għal 9,668 persuna s'Awwissu 2016. Dan ifisser li fl-aħħar tliet snin kien hemm tnaqqis ta' 4,316 persuna minn fuq il-benefiċċji soċjali. Tnaqqis sostanzjali minn fuq il-benefiċċji soċjali ġie rrekordjat fost dawk iż-żgħażagħ li huma taħt it-23 sena. Fi Frar 2013 kien hemm 1,202 persuna fuq il-benefiċċji li niżlu għal 506 persuna f'Awwissu 2016. Dan ifisser tnaqqis ta' 696 żagħżugħ minn fuq il-benefiċċji soċjali – tnaqqis ta' 57%. Fl-aħħar baġit li kienu rikonoxxuti dawk il-familji fejn hemm persuna waħda biss f'impjieg, għandhom dħul baxx u hemm ulied dipendenti li għandhom inqas minn 23 sena. Għalhekk kien estiż il-benefiċċju 'In-Work'. Permezz ta' din il-miżura mill-bidu tas-sena 2015 ibbenefikaw 1,827 familja u 2,745 tfal. L-inwork benefit huwa l-għotja għall-familji bi dħul baxxa li tingħata darba f'sena. Fl-aħħar tliet snin kien hemm ukoll total ta' 2,328 persuna illi għazlu li jidħlu fid-dinja tax-xogħol permezz tat-Tapering System. Dan billi sabu impjieg iżda permezz ta' din is-sistema setgħu jibqgħu jieħdu l-benefiċċji soċjali għal-perjodu ta' 3 snin. ENERĠIJA Fil-qasam tal-enerġija ħafna huwa ffukat fuq l-impjant il-ġdid f'Delimara. L-ewwel żewġ baġits tal-Gvern preżenti wasslu biex roħsu l-kontijiet tal-enerġija b'mod li fi bwiet il-familji u n-negozji baqgħu tmenin miljun ewro kull sena. Mhix inizjattiva ta' darba għax mir-roħs il-familji baqgħu jgawdu għal sena wara oħra. Fil-baġit għal din is-sena kienu ngħataw dettalji dwar l-impjant tal-enerġija u dawn id-dettalji rajniehom isiru realtà. L-impjant tal-gass tlesta u fl-aħħar jiem wasal Malta t-tanker li se jipprovdi l-gass lill-power station ta' Delimara. Iżda, dan mhux bizejjed u l-wasla tal-bastiment mhux proġett iżolat għaliex fl-istess ħin bdew it-testijiet għal pipeline tal-gass. Dan, flimkien mat-tlestija tal-interconnector se jwasslu biex il-power station tal-Marsa tkun passat darba għal dejjem filwaqt li se tingħalaq il-parti l-antika f'Delimara. F'kelma waħda jintemm l-użu tal-iktar żejt li jniġġes minn pajjiżna. SAĦĦA AĦJAR Fil-qasam tas-saħħa hemm riżultati li jinħassu. Fost dawn hemm tnaqqis ta' 50% ta' pazjenti li ilhom jistennew intervent kirurġiku aktar minn sena u nofs. Ngħidu aħna dawk li kienu qed jistennew tibdil tal-irkoppa kienu 1,761 f'Novembru 2015 u niżlu għal 718 f'Awwissu 2016. Fl-istess ilma l-istennija għal operazzjoni tal-ġenbejn. Dan kollu minħabba diversi inizjattivi, fosthom il-ftehim mal-privat. Kien possibbli wkoll għaliex żdiedu s-sodod fl-isptar. Biex żdiedu s-sodod saret blokka ġdida b'68 sodda biswit l-emerġenza ta' Mater Dei, li nfetħet fl-aħħar tal-2015. Filwaqt li permezz tal-migrazzjoni tas-servizzi tal-onkoloġija mill-Isptar Sir Boffa għaċ-Ċentru tal-Onkoloġija Sir Anthony Mamo, sar tisbiħ f'Sir Paul Boffa li qed jospita pazjenti li għandhom bżonn kura fit-tul. Dan wassal għal tnaqqis fil-pazjenti li kellhom jingħataw kura fil-kuritur. Taħt il-PN kien hemm 130 medicina out of stock, problema kbira fil-qasam tas-saħħa. Iżda sa Awwissu 2016 kellna total ta' 23 ġimgħa b'żero out of stock Kien irreġistrat ukoll tnaqqis fil-ħin ta' stennija tal-emerġenza minn 13 –il siegħa għal 4 sigħat. 90% tal-pazjenti li jidħlu l-emergenza qegħdin jinqdew f'4 sigħat jew anqas. Filwaqt li fil-ġimgħa tal-Milied infetħet għall-ewwel darba fi sptar Malti emerġenza tat-tfal, b'infermiera u konsulenti li jispeċjaliżżaw fil-qasam. Ittieħdu diversi inizjattivi fis-settur tas-saħħa primarju. Bl-investiment fiċ-ċentri tas-saħħa laħaq il-miljun u ħames mitt elf ewro. Intant, fl-istess ħin għaddeja l-ħidma biex jimmaterjalizzaw il-proġetti tal-isptarijiet: San Luqa, Karen Grech u l-Isptar Ġenerali t'Għawdex – Barts Medical School. Dan b'investiment ta' mitejn miljun ewro mill-privat. SKEJJEL U GĦAJNUNA LILL-ISTUDENTI Ftit tal-jiem ilu s-sena skolastika bdiet bil-ftuħ ta' żewġ skejjel ġodda. Dan hekk kif f'kull baġit l-investiment fil-qasam edukattiv baqa' jkun wieħed sostanzjali. Sal-aħħar tal-leġiżlatura hu maħsub li jkunu fetħu seba' skejjel ġodda. Għal darb'oħra ngħatat iż-żieda fl-istipendji lill-istudenti, bl-aħħar Gvern li naqqas l-istipendeji jibqa' dak Nazzjonalista. Kif tħabbar fl-aħħar baġit il-proċess tad-distribuzzjoni ta' tablet lil kull tifel u tifla issa wasal fi stadju avvanzat. It-tablets marru għand l-għalliema u sal-aħħar tas-sena l-istudenti kollha tar-raba' sena jkollhom it-tablet f'idejhom. Tul is-sena kollha l-istudenti u l-pubbliku inġenerali gawdew mir-rata iktar baxxa ta' VAT fuq l-ebooks, li niżlet għal 5%. Kif imħabbar fil-baġit 2016 wettaq miżura fejn għall- ewwel darba l-istudenti tal-ITS ingħataw għotja li tammonta għal €233 biex ikopru parzjalment l-ispejjeż tal-materjal edukattiv. SUĊĊESS FIT-TURIŻMU Fit-turiżmu komplew jinkisbu riżultati tajbin fejn il-Gvern ikompli jikser ir-rekords tiegħu stess fl-ewwel sitt xhur tas-sena. Bejn Jannar u Ġunju ta' din is-sena waslu pajjiżna aktar minn 835,000 turist, li jfisser tkabbir ta' 9.7% fuq l-istess xhur tal-2015. Malta rreġistrat żieda konsiderevoli wkoll fl-iljieli li qattgħu f'pajjiżna dawn it-turisti, żieda ta' 8.6%. L-infiq turistiku rreġistrat fl-ewwel sitt xhur tal-2016 kien ta' €656.4 miljuni, tkabbir ta' 5.7% fuq Jannar u Ġunju tas-sena l-oħra u li ssarraf f'€35.7 miljun aktar fi dħul dirett fl-ekonomija Maltija. Meta nosservaw iż-żieda fin-numru ta' turisti li jżuruna, wieħed irid jaħseb u jżomm f'moħħu l-importanza u n-neċessità li ntejbu l-kwalità tal-prodott tagħna. Għalhekk fl-20 ta' Ġunju 2016 ġiet introdotta l-miżura tal-eko kontribuzzjoni. Din qed titħallas bir-rata minima ta' 50 ċenteżmu għal kull lejl li turist iqatta' Malta, iżda sa massimu ta' 5 euro għal kull żjara. B'din il-miżura qed isir investiment fi prodott turistiku aħjar u fis-sostenibbiltà tal-qasam turistiku f'pajjiżna sabiex iħalli aktar benefiċċju ekonomiku għal kulħadd. Dawn huma wħud mis-setturi li fl-aħħar snin raw bidliet kbar. Uħud inqalgħu mill-medjokrità. Oħrajn kienu sejrin tajjeb iżda ssaħħew. Magħhom nistgħu nsemmu biżibilju ta' investimenti mill-qasam privat li saru għax il-Gvern provda l-ambjent xieraq. Jekk għada l-Gvern ikompli jibni fuq dawn ikun qed ikompli jibdel lil Malta, b'mod li l-ħafna u mhux il-ftit, igawdu mill-ġid. Għaliex hekk biss ikollna Malta Tagħna Lkoll.