Din it-teżi setgħet titwettaq bil-ħidma u bl-għajnuna konġunta ta' diversi individwi li kontinwament kienu lesti sabiex jagħtuni l-kuraġġ meħtieġ u joffru s-sostenn tagħhom f'mumenti ta' qtigħ il-qalb. Nibda billi qabelxejn nirringrazzja lil Dr Bernard Micallef li, meta ddiskutejna dan it-titlu flimkien, aċċetta li jkun it-tutur tiegħi. Bis-saħħa tad-direzzjonijiet siewja u l-kummenti inkoraġġanti tiegħu, jien stajt nirfina r-riċerka tiegħi waqt li niddedika aktar ħin għar-riċerka rigoruża u t-tirqim fil-kitba ta' din it-teżi. Nirringrazzjah ukoll tal-ħin li investa fil-ħila akkademika tiegħi u ta' kemm-il darba ltqajna sabiex niddiskutu u nikkoreġu dan ix-xogħol flimkien. Nixtieq inrodd ħajr ukoll lil-letturi kollha tad-Dipartiment tal-Malti, speċjalment lil Dr Adrian Grima, li laqqagħni mill- qrib mal-poeżija ta' Daniel Massa. Ma nistax ma nirringrazzjax fuq kollox lil ommi u lil missieri, li bil- limitazzjonijiet kollha tagħhom dejjem inkuraġġewni sabiex nistinka u naħdem aktar, u kienu dejjem hemm għalija fl-aktar mumenti diffiċli. Bl-għajnuna kontinwa tagħhom u ta' oħti, stajt negħleb kull diffikultà li feġġet matul l-isfidi ta' dan l-impenn akkademiku. Nixtieq nuri wkoll l-apprezzament tiegħi lejn sħabi Alistair u Roberta li dejjem u f'kull ċirkostanza kienu hemm għalija joffru l-inkuraġġiment u s-sostenn tagħhom waqt il-kompilazzjoni ta' din it-teżi. Ta' dan kollu inroddilhom ħajr.  1. Introduzzjoni 1.1. Kummenti preliminari Dan l-istudju telaq minn din il-proposta ġenerali: l-istħarriġ tal-elementi tradizzjonali li Daniel Massa jħaddem bħala suġġerimenti aktar eżistenzjalment profondi mill- apparenza immedjata tagħhom. Għan ieħor kien li jiġu mistħarrġa t-testi li Massa jevoka sabiex isaħħaħ l-implikazzjonijiet filosofiċi tiegħu. Madanakollu, l-istudju għandu d-dinamika tiegħu u kultant jieħdok f'toroq li ma tkunx qed tilmaħ qabel ma tibda l-analiżi nnifisha, u allura l-għanijiet matul il-progress tal-kitba nnifisha ġew elaborati u rraffinati iktar skont kif meħtieġ. Għalhekk, mill-istadju relattivament ipotetiku din ir-riċerka waslet f'għanijiet aktar speċifiċi u tanġibbli li se jsegwu. Ngħidu aħna, it-teżi telqet mill-prinċipju li tistħarreġ figuri mill-pajsaġġ indiġenu Malti li huma relattivament komuni u ċatti fid- dehra tagħhom, iżda ħarsa aktar penetranti fil-kuntradizzjonijiet inerenti tagħhom wasslet għal analiżi tal-għodod liriċi li bihom il-poeta jipproblematizza ambjent apparentement newtrali. F'rabta ma' dan, l-andament tar-riċerka wassal ukoll għal stħarriġ fil-fond tas-sistema ta' ħsieb Eżistenzjalista, li b'mod inferenzjali tagħmel parti mill-immaġnijiet u s-sitwazzjonijiet lokali li jippreżenta l-kelliem liriku. Minn dan kollu ħareġ proċess ta' approfondiment dejjem aktar kixxiefi dwar il-paradossi inkorporati fil-pajsaġġ, il-baħar, u l-oġġetti folkloristiċi Maltin li l-poeta jużahom bħala vejikoli figurattivi tal-assurditajiet fil-qagħda umana.  1.2. It-tifsila tat-teżi It-tieni kapitlu ta' din it-teżi huwa mmotivat minn skop fundamentali li jservi ta' sies argumentattiv għall-kapitli li jiġu wara. Il-konċentrazzjoni ewlenija ta' dan il-kapitlu hija fuq il-mezzi poetiċi li bihom Massa jirnexxilu jeliċita mistoqsijiet fuq l-enimmi tal- eżistenza umana mill-iktar elementi komuni, kważi banali, tal-folkor u l-pajsaġġ Malti. L-iskop ta' dan il-kapitlu huwa li tintwera l-immedjatezza konkreta u x-xbieha familjari li l-poeta rnexxielu jagħti lil dawn il-mistoqsijiet intanġibbli, dejjem permezz tal-kuntest kulturali lokali. Għal dan il-għan ġew mistħarrġa primarjament żewġ poeżiji; "Tiftix" u "Delimara". L-ewwel taqsima tat-tieni kapitlu, kif jindika t-titlu tal-poeżija analizzata "Tiftix", tikkonċentra fuq il-kriżijiet dejjem jakkumulaw tal-bniedem li, għax jistaqsi dwar il-qagħda eżistenzjali tiegħu, ironikament ikattar id-dubji Eżistenzjalisti. Din il- poeżija tippreżenta lill-bniedem maqbud bejn żewġ sensibilitajiet kunfliġġenti: minn banda tiddomina x-xewqa li jrid ifittex għal sustanza jew essri fih nnifsu, u mill-banda l-oħra l-istess tiftixa ma twassal għal ebda gwadann reali, iżda pjuttost iżżid id- "disprament" u t-"tjun" emblematiċi li jakkumulaw fil-bir ontoloġiku tiegħu, irrappreżentat minn elementi tipiċi u familjari tal-bitħa Maltija. Dan l-insiġ flimkien ta' telfien u ta' tiftix huwa affiljat ukoll mal-poeżija "Delimara", kitba lirika oħra li tintroduċi għarfien perpless immanifestat f'eżistenza li tippreferi l-"fond il-fond" tal- baħar tipiku Malti sabiex tingħaqad mill-ġdid mal-primordjalità tagħha. Il-bniedem, f'din il-poeżija, jirrinunzja l-forma umana biex jintreħa fl-ambjent akwatiku li jaf il-  bidu evoluttiv fih. F'dan it-treġġigħ lura lejn stadju primittiv tal-evoluzzjoni kontinwa, il-kelliem liriku jittanta jsib xi risposta għat-tiftixa ontoloġika tiegħu, xi għamla ta' serħan mill-kriżijiet eżistenzjali li jikkundizzjonawh. Hawnhekk jiddomina t-tbandil bejn sensibilitajiet opposti li jissoktaw iqanqlu d-dubji fil-ħajja tal-bniedem: dħul u ħruġ, integrazzjoni u diżintegrazzjoni, bidu u tmiem, ħajja u mewt, baħar u art. Dan il-kapitlu għandu jnebbaħ lill-qarrej b'ċerta konsistenza fix-xbihat Maltin ta' Massa, ngħidu aħna l-ambjent likwidu, li jassumi dimensjoni ta' profondità kemm jekk fil-bir kif ukoll jekk fil-baħar miftuħ, bl-assoċjazzjonijiet evidenti tad-distanza, il- fond, u s-sediment akkumulattiv bħala metafori ta' perjodi differenti. Dan juri kemm l-element indiġenu Malti dejjem hu assoċjattiv u evokattiv fil-poeżija ta' Massa, għax iqanqal f'moħħ il-qarrej dilemmi u kriżijiet eżistenzjali li mhux lakemm tippreżentahom f'diskors aktar denotattiv, kif wara kollox juru ħassieba Eżistenzjalisti ewlenin li wkoll irrikorrew għal-letteratura. L-oġġetti komuni, kważi banali, isiru għalqa poetika ta' tensjonijiet eżistenzjali. It-tielet kapitlu tat-teżi, imbagħad, ikompli fuq it-tensjonijiet u l-kunflitti tipikament Eżistenzjalisti li żvela l-kapitlu preċedenti, iżda din id-darba b'ħarsa speċifika lejn problematika oħra tal-eżistenza umana: il-ħajja bħala enimma minsuġa mal-oppost tagħha, il-mewt. Bi xbihat simboliċi u pastorali tal-ambjent indiġenu Malti, f'dan il-kapitlu jintwera kif dawn iż-żewġ opposti ma jistgħux jinqatgħu minn xulxin, iżda jistgħu jingħaxu biss f'interdipendenza bejniethom. Dawn l-aspetti  Eżistenzjalisti se jintwerew b'referenza għax-xejriet kuntrastanti tal-poeżiji "Abort" u "Qarnita – Paper Nautilus." L-ewwel taqsima tat-tielet kapitlu tittratta suġġett tabù, li llum il-ġurnata qiegħed jitqanqal ta' kuljum fis-soċjetà Maltija permezz ta' kwistjonijiet u dibattiti politiċi u soċjali. Il-kwistjoni tal-abort, immaljata mal-imħabba illeċita taż-żewġ żgħażagħ protagonisti ppreżentati bħala Venus u Adonis, tqanqal għadd ta' mistoqsijiet fuq din il-prattika moderna u klandestina f'Malta, f'relazzjoni mal- ansjetajiet eżistenzjali li tqajjem: l-imħabba bejn il-koppja kapaċi teqred il-frott tagħha? Il-wild fil-ġuf hu "bla isem"? Din il-poeżija tippreżenta l-kumpless tal-ħtija Eżistenzjalista bħala parti mill-esperjenza nnifisha, fejn il-kuxjenza umana qabelxejn jeħtieġ li terfa' r-responsabilitajiet għall-aġir tagħha f'dinja fejn l-opposti mhumiex daqstant separabbli minn xulxin. Mill-banda l-oħra, l-esperjenza tal-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus" twassal għal dilemma oħra tal-ħajja umana, fejn is-sbuħija tal-ħajja tidħol fi djalettika mal-attrazzjoni fatali. Fi kliem ieħor, ix-xewqa innata tal-bniedem li jibbalzma l-kreaturi li jolqtu l-għajn tinsab f'kuntrast mar-ritmi ħajjin tal-istess ħlejqiet li jimmeżmerizzaw lill-kaċċatur. F'din is-sezzjoni tal-kapitlu jintwera kif il- bniedem jeħtieġlu jintreħa għar-ritmi tal-ħajja nnifisha, għaliex il-ħajja qatt ma tippermettilu li jarrestaha f'punt jew f'forma partikolari tal-għajxien. Dan il-kapitlu jkompli jestendi x-xbihat tipiċi li jinqeda bihom il-poeta, ngħidu aħna, il-bajja tipika Maltija bl-elementi u l-kreaturi kollha tagħha, l-intertestwalità  mal-mitoloġija Griega u x-xbieha pastorali tal-omm protettiva. Dan kollu jikkonferma l-kumment analitiku ta' Peter Serracino Inglott meta jistqarr li "fil-poeżija ta' Massa, hemm żgur il-kultura Maltija. Hemm il-valuri tradizzjonali tagħna" (Xibkatuliss x). Ir-raba' kapitlu ta' din it-teżi, għalkemm jibbaża ruħu fuq prinċipji simili għaż- żewġ kapitli preċedenti, jieħu rotta kemxejn differenti lejn it-teknika Surrealista li Massa jħaddem f'waqtiet liriċi. Il-poeżiji analizzati f'dan il-kapitlu xorta waħda jippreżentaw l-elementi komuni u tipiċi tal-ambjent Malti, iżda jagħmlu dan f'esperjenza lirika ta' xeħta Surrealista, fejn jintisġu flimkien il-konxju u l-inkonxju tal- tal-persona. Għal dan il-għan ġew analizzati l-poeżiji "Il-Bajja ta' Selmun" u "Girgenti – 8.vi.88". Fl-ewwel taqsima tar-raba' kapitlu se jiġu mistħarrġa l-għodod letterarji li jimpjega Massa sabiex jippreżenta post konkret ("Il-Bajja ta' Selmun") bħala l-isfond prinċipali għal esperjenza li titbiegħed mir-realtà immedjata. Fi kliem ieħor, il-poeta jippreżenta b'mod distort il-karatteristiċi fattwali tal-ambjent tipiku Malti biex, paradossalment, jitbiegħed ukoll minnu lejn l-inkonxju tal-bniedem imħeddel, bil- kuluri tal-pajsaġġ idubu "ġo aħmar dub ġo isfar aħdar aħdar baħar." Mill-analiżi ta' din il-poeżija joħroġ kif Massa, b'mod simili għal dak li jagħmlu l-artisti Surrealisti, jinqeda b'tekniki assurdi u imprevedibbli ta' defamiljarizzazzjoni, bil-għan li jbiegħdu lill-bniedem mir-restrizzjonijiet tal-perċezzjoni ta' kuljum.  L-isfumar f'xulxin ta' esperjenzi u ta' emozzjonijiet, imġarrba bħala nixxiegħa waħda ta' nofs-ħsieb u nofs-stħajjil, jinħass qawwi wkoll fil-poeżija "Girgenti – 8.vi.88," kompożizzjoni lirika li bħala l-isfond tagħha għandha okkażjoni reali li baqgħet imsemmija għall-episodji straordinarji tagħha. Kif jissuġġerixxi t-titlu ta' din it-taqsima, il-poeżija tippreżenta post Malti magħruf (il-Girgenti) imsarraf f'esperjenza kollettiva miżgħuda b'karatteristiċi mirakolużi u sopranaturali, bix-"xemx ewkaristija" tiżfen u ddur. Il-kelliem liriku f'din il-poeżija huwa wieħed mix-xhieda preżenti f'lokalità partikulari, fejn ix-xbihat donnhom iridu jisfidaw il-karattru storiku tal-avveniment, b'esperjenzi li jseħħu b'intensità emottiva u spiritwali li dejjem teħodhom lil hinn mill-konfini tar-realtà. Dan il-kapitlu jasserixxi kemm l-ambjent tipiku Malti huwa l-post ideali għal Massa, għax permezz tiegħu jittanta jaħkem dawk l-elementi mbiegħda mir-realtà u l-konkretezza tal-istess pajsaġġ. Bl-irkib fuq xulxin tal-konxju u s-subkonxju, il-poeta jippreżenta l-kumplessitajiet tal-ħajja ma' moviment artistiku, is-Surrealiżmu, magħruf għat-tbegħid tiegħu mill-konfini tal-eżistenza umana. 1.3. Is-sorsi analizzati  Il-ġabra poetika Xibkatuliss, ippubblikata fl-1989, hija s-sors primarju ta' din it-teżi, ktieb li fih jiġbor il-poeżiji bikrija ta' Massa ta' bejn l-1965 u l-aħħar tat-tmeninijiet. Din il-ġabra lirika ngħażlet primarjament minħabba li, kemm fl-istħarriġ bir-reqqa ta' poeżiji individwali kif ukoll fil-ħarsa wiesgħa lejn il-firxa ta' poeżiji li jittrattaw l-istess  motif magħżul ta' poeżija waħda, offriet medda interessanti ta' implikazzjonijiet u inferenzi figurattivi rigward aspetti eżistenzjali li la l-poeta u lanqas il-qarrej ma jistgħu jirrisolvu kif ġieb u laħaq. Bħala kritiċi lokali tal-poeżija ta' Massa segwejt mill- qrib il-ħsibijiet ta' Oliver Friggieri u ta' Peter Serracino Inglott: tal-ewwel fil-kotba L- Istorja tal-Poeżija Maltija, L-Idea tal-Letteratura u L-Istudji Kritiċi Miġbura, waqt li tat-tieni fl-introduzzjoni għall-ġabra Xibkatuliss u fil-kummenti tiegħu f'Ilħna Mkissra. Dawn huma sorsi validi għax, għal ħafna qarrejja u istituzzjonijiet ta' tagħlim, introduċew il-lirika ta' Massa fil-kuntest letterarju Malti, u għalhekk kienu l-ewwel estensjoni tagħha f'kuntest kritiku. Apparti minn dan, joffru wkoll l-ewwel lemħiet għax-xeħta Eżistenzjalista tal-poeta, marbuta ma' ambjent lokali li jingħaraf minnufih mill-qarrejja tiegħu. Apparti mill-kontribuzzjonijiet bikrija ta' dawn iż-żewġ ħassieba, iffukajt ukoll fuq xi kummenti kritiċi ta' Ġużè Aquilina, Adrian Grima, u Albert Marshall fuq il-poeżija Moderna Maltija li, għalkemm ġejjin minn ġenerazzjonijiet differenti u ma jiffukawx speċifikament fuq Massa, xorta waħda huma applikabbli għall-kitba poetika tiegħu. Il-lenti Eżistenzjalista li dan l-istudju jpoġġi fuq l-għodod poetiċi ta' Massa ħtieġet il-qari ta' diversi proponenti u ħassieba minn din l-iskola ta' ħsieb. Minħabba li din il-filosofija hija estensiva u tinkludi fiha medda wiesgħa ta' ħsibijiet u reazzjonijiet, saret referenza għall-kummenti u x-xogħlijiet ta' figuri tal- Eżistenzjaliżmu li mhux neċessarjament jaqblu bejniethom f'kull dettall u perspettiva fuq il-qagħda paradossali tal-eżistenza umana. Dawn jinkludu, fost l-oħrajn, lil Martin  Heidegger, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche, Jean-Paul Sartre, Arthur Schopenhauer, ilkoll pijunieri fil-fergħa ta' ħsieb li żviluppaw fis-siġra tal-filosofija Eżistenzjalista. Il-kummenti ontoloġiċi tagħhom għenu sabiex il-poeżija ta' Massa tiġi interpretata taħt ħarsa ta' skrutinju li tiżvela d-dilemmi, il-kriżijiet, u l-enimmi tal- qagħda umana. Din il-letteratura Eżistenzjalista tagħti l-paradoss fundamentali ta' dan il-ħsieb, pereżempju l-fatt li l-eżistenza tagħna nistgħu biss ngħixuha u mhux naħkmuha f'mument partikolari, ħsieb li jimmotiva l-kitbiet ta' Sartre u indirettament ta' Kierkegaard. Sensibilità oħra li tiddomina hija d-disfatta u l-falliment fit-tiftixa perenni għall-kwintessenza umana, tendenza li tispikka kontinwament fil-kitbiet ta' Schopenhauer. Minn din il-letteratura tinbet il-ħtieġa li l-bniedem jiddetermina hu r- responsabilitajiet ta' ħajtu, ix-xeħta li tieħu l-eżistenza tiegħu, imqar jekk b'rieda bla waqfien għall-poter, kif jissuġġerixxu kontinwament il-kitbiet ta' Nietzsche. Kif wieħed jagħraf minn dawn il-kummenti preliminari, din il-letteratura Eżistenzjalista għandha perspettivi li ġejjin minn proponenti differenti iżda li jintisġu flimkien fil- problematika tal-eżistenza umana. Minħabba li r-raba' kapitlu jiffoka fuq l-aspett Surrealista tal-poeżija ta' Massa, dejjem f'rabta mal-Eżistenzjaliżmu, kien meħtieġ il-qari ta' għadd ta' pubblikazzjonijiet dwar dan il-moviment artistiku li mill-istil innifsu tiegħu jiddikjara livell perċettiv ġdid tar-realtà mqar permezz tas-subkonxju. Il-kotba Surrealism ta'  Anna Balakian, Manifestoes of Surrealism ta' André Breton u The Rise of Surrealism ta' William Bohn, fost l-oħrajn, servew sabiex ittieħdu spunti artistiċi u kummenti kritiċi minn proponenti tal-arti Surrealista nnifisha, li mbagħad ġew applikati għall- poeżiji "Il-Bajja ta' Selmun" u "Girgenti – 8.vi.88" ta' Massa. Bis-saħħa ta' dawn il- kitbiet u oħrajn, din it-teżi tikxef il-punti ta' interazzjoni bejn l-Eżistenzjaliżmu u moviment artistiku li deliberatament jisfida l-linearità u jiddistorta n-normi tar-realtà f'ġieħ verità aktar profonda. Studji bħal "What is Literature?" u Manifestoes of Surrealism jixhdu li fit-tilwima bejn l-iskola ta' ħsieb u l-moviment artistiku kien hemm ukoll ħafna reċiproċità, implikazzjonijet komuni, u punti relevanti ta' kuntatt. Iż-żewġ ġeneri ta' kitba taw lil perjodu partikulari tas-seklu għoxrin żewġ forom ta' perċezzjoni li ma setgħux ma jkunux konnessi ladarba ġew bejn wieħed u ieħor fl- istess epoka kulturali u artistika. Aktar tard fit-teżi ser jintwera kif, madanakollu, dawn iż-żewġ movimenti mhux dejjem qablu u xi drabi kkuntrastaw sew bejniethom.  Cardona 10 2. L-Assurditajiet Eżistenzjalisti fit-Tiftixa għall-Jien 2.1. L-essenza elużiva tal-jien Fl-introduzzjoni li Carol Petersen tagħti dwar Albert Camus, tistqarr li l-għan tiegħu kien li juri l-bniedem megħlub min-natura li sawritu, il-bniedem wiċċ imb wiċċ mal- mewt, il-bniedem bla saħħa u solitarju quddiem id-dehra tiegħu nnifsu (20). Camus ilaqqa' lill-qarrejja tiegħu ma' nisa u rġiel li jinsabu f'xifer il-falliment tagħhom, nies li jagħmlu x'jagħmlu ma jistgħux isalvaw irwieħhom. Fil-ħsibijiet densi (immaljati sfiq f'xulxin) ta' Camus tippredomina l-ħeġġa biex il-ħajja tiġi spjegata f'termini razzjonali, iżda l-ħsibijiet tiegħu jisfgħu affrontati mill-element misterjuż, opak u mfixkel tal- esperjenza dinjija tal-bniedem (Thody 30). Din it-tensjoni bejn l-ispjega u l- misterjożità tal-ħajja tinħass fid-daħla għal ġabra lirika li Francis Ebejer jagħmel dwar l-iżvilupp tal-letteratura Maltija, primarjament il-poeżija. Fost xejriet oħra tal-poeżija Maltija, Ebejer jinnota kif l-għan prinċipali ta' Daniel Massa kien li lill-qarrej joffrilu xbieha tal-bniedem imneżża' minn kull element materjali u muri biss fil-kundizzjoni eżistenzjali tiegħu, 'il bogħod minn kull tiċpisa jew tebgħa li ġab miegħu kulma hu modern (12). Hija tendenza innata li mistoqsijiet apparentement diffiċli biex jintwieġbu jqanqlu interess fil-kundizzjoni umana, u l-ħtieġa li jiksbu xi forma ta' rispons. Din ix- xewqa hija fil li jispikka fin-nisġa filosofika rikka ta' ħassieba eżistenzjalisti ewlenin bħal Camus, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre u Arthur Schopenhauer. Dan il-  Cardona 11 moviment "jibni l-viżjoni tiegħu fuq il-konsapevolezza tal-individwu tiegħu nnifsu ... . L-eżistenza [tinftiehem] bħala milja tal-kuxjenza li tħoss lilha nnifisha" (Friggieri, Dizzjunarju "Eżistenzjaliżmu"). Fit-tentattiv tiegħu biex iwieġeb dawn il-mistoqsijiet, Camus joffri lill-qarrej ideat u esperjenzi li għadda minnhom hu stess, jew ħsibijiet li ma joffrux sfida diffiċli wisq biex jinftiehmu. Mhux l-istess jista' jingħad għal Sartre, speċjalment meta jiġi biex jirriduċi lill-bniedem għad-definizzjoni l-aktar paradossali tiegħu: "essri li hu dak li mhux u li mhux dak li hu," fis-sens li l-individwu dejjem jinkludi fl-eżistenza tiegħu projezzjoni lejn dak li jonqsu jkun ("hu dak li mhux") u allura dejjem hu eżistenza lil hinn mill-aħħar mument tagħha ("mhux dak li hu") (L'Être et le néant 81). Itturmentat bl-assurdità tal-fatt li tpoġġa f'ħajja indifferenti għalkollox lejn ir-rieda tiegħu, il-bniedem ta' Sartre jinsab ukoll, sa ċertu punt jew ieħor, fil-poeżija ta' Massa. F'dan il-kuntest liriku l-qagħda umana tiżvolġi bħal enigma li qiegħda tiġri wara r-riżoluzzjoni tagħha nnifisha b'mod dejjiemi, aktar u aktar meta l-ġirja tkun wara identità u kundizzjoni umani li jibqgħu kontinġenti. Il- motivazzjoni ta' din it-tiftixa assurda għal sens li ma jeżistix, jew għal profil uman li effettivament qatt ma jista' jiġi komplut, ġejja mill-immaljar f'xulxin tal-passat, il- preżent u l-futur, f'rabta kumplessa bejn temporalità, esperjenza u identità (Treacher Kabesh 2). Fil-poeżija "Tiftix", it-tentattiv inutli u frustranti ta' Massa biex jaqbad is-saffi ta' tletin sena eżistenza jnisslu l-iskumdità partikulari ta' min, b'mod assurd, isibha aktar diffiċli jaqbad l-essenzjalità tiegħu aktar ma jżid esperjenzi fiha. Ir-riħa ta' moffa  Cardona 12 tielgħa mill-bokka tal-bir, simbolu tat-tiftix fil-profondità tar-ruħ, tista' titqabbel mas- sens daqstant diżgustanti tan-nawżja Sartrejana bl-eżistenza kontinġenti, waqt li l- landa li ma tistax tittella' minn taħt is-saffi jiżdiedu tal-esperjenza tal-poeta tista' titqies bħala korrispondenti għat-twemmin Eżistenzjalista fil-bniedem li ma jistax jaqbad l-essenza ta' ħajtu. Sartre jisħaq fuq il-fatt li m'hemm l-ebda essenza li tippreċedi l-eżistenza tal- bniedem għax huwa l-bniedem attiv innifsu li jiddetermina l-essenza tiegħu, u fil- poeżija l-għażliet tal-bniedem jinvolvuh fl-aċċidenti (ix-xita li tinżel kull xitwa) tal- istorja li parzjalment, kif josserva Scocz b'referenza għal Sartre, nimbuttawha aħna stess, għad li l-konsegwenzi kontinġenti u s-sitwazzjonijiet imprevedibbli li jitnisslu mill-aġir tagħna qatt ma jħalluna nkunu padruni totali tal-mod kif tiżvolġi ħajjitna (75). Taħt immaġnijiet sempliċi u tradizzjonali mnisslin mill-bitħa tipikament Maltija bil-bir tagħha, Massa jostor viżjoni ta' umanità li ironikament tittrijonfa bil-qerda tal- individwi tagħha stess. B'dan il-mod il-ħajja tal-bniedem tinħass bħala avvanz irreżistibbli lejn l-oppost tagħha u għalhekk il-ġrajja ta' suċċess ġenerali tinbena fuq il-falliment bla qies ta' ħafna identitajiet partikulari. Heidegger jittratta problematika simili meta jikkummenta fuq it-tinsiġ tal-ħajja mal-mewt, f'eżistenza umana li konxjament u inevitabbilment miexja lejn il-mewta tagħha stess; mill-banda l-oħra, Sartre jqis il-mewt bħala esperjenza kontinġenti u mingħajr skop li biha l-ħajja tal- bniedem sempliċiment tintemm (Hoy 285). Fil-poeżija "Tiftix" it-tiftixa, difatti, hija għall-essenzjalità ta' bniedem wieħed f'telfa progressivament akbar tal-Jien – l-  Cardona 13 identità tal-poeta nnifsu fl-isfond ta' umanità ġenerali li tista' tgħaddi mingħajr l- affermazzjoni jew is-sejba ta' min hu. Hija tiftixa mhux għall-ġrajja umana sħiħa li tkompli sseħħ permezz tal-qerda tal-bniedem partikulari, kif jirrimarka Massa meta jgħid li "l-bniedem iktar jimpurtah mill-'kundizzjoni ontoloġika' tiegħu milli mis- sitwazzjoni politiko-soċjali ta' ġensu" ("L-Avangwardja" 16). Massa qiegħed jikkonfronta t-telfien tiegħu nnifsu bħala individwu, u huwa għalhekk li mhux isib il- kontinwità (bejnu u l-landa fil-qiegħ) li tista' teżisti biss fil-ġrajja umana sħiħa. L-elementi lokali – id-dar tipika Maltija, il-baħar, u l-fawna indiġena, fost oħrajn – li jħaddem Massa b'mod apparentement lineari u ċatt jinkorporaw fil-qalba tagħhom, jew fil-mod kif joperaw, l-aċċidenti u l-paradossi kollha tal-evoluzzjoni tal- eżistenza umana. Mal-qari proviżorju tal-poeżija ftit li xejn jinkixef is-sinifikat ta' diversi oġġetti użati mill-poeta, anki jekk finalment id-dehra apparentement każwali tagħhom tisfa' megħluba minn konnotazzjonijiet esperjenzjali, implikazzjonijiet dwar il-vjaġġ kontinġenti tal-bniedem bħala mument storiku, u allużjonijiet oħra simili għar-riflessjoni Eżistenzjalista. Dwar tekniki ta' semantika indiretta bħall-konnotazzjoni, l-implikazzjoni, u l- allużjoni, Oliver Friggieri jistqarr li l-poeta jħaddem il-kelma letterarja biex jgħin lill- qarrej jgħaddi minn sens jew sinifikat evidenti għal-livelli mistura fil-qiegħ tal-istess tifsira tal-wiċċ (L-Idea tal-Letteratura 13). Waqt dan il-vjaġġ 'l isfel lejn il-profondità oskura tax-xbieha tal-wiċċ, il-qarrej ma jkunx qiegħed jitbiegħed mid-dinja mundana  Cardona 14 u każwali tiegħu, iżda jkun qiegħed iżid magħha nifda aktar fonda fl-għarfien, bħalma min jilħaq l-għeruq ta' siġra, li ma jidhrux, xorta waħda jkun laħaq il-qofol u l-bażi tal- ħajja mmanifestata fil-friegħi u l-weraq tagħha (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 13). Il- poeżija awtobijografika "Tiftix" tinbena minn din l-interdipendenza bejn l-aspetti li jidhru u l-essenza irraġġunġibbli f'ħajja partikulari, u għalhekk tistrieħ ħafna fuq ir- reċiproċità li jsemmi Friggieri bejn id-dehra immedjata tal-oġġett komuni u s-sinifikat profond (u parzjalment dejjem mitluf jew imbiegħed) tiegħu. Il-profondità irraġġunġibbli ta' Massa fil-poeżija u ta' Friggieri fil-kritika letterarja jikkorrispondu mal-verità inkomunikabbli li sikwit tissemma fl-Eżistenzjaliżmu (Patterson 226). Is-simboliżmu negattiv affiljat mal-bir għandu qedem straordinarju mqar fil- letteratura Maltija weħidha. Fil-Kantilena ta' Pietru Caxaro, ix-xbieha ta' bir mudlam li fih ġie mitfugħ il-kelliem liriku kontra xewqtu diġà jalludi għan-nuqqas ta' kontroll li l-bniedem għandu fuq id-destin, l-għażliet, ir-rotot, u l-eżiti ta' ħajtu, qagħda midwija fil-bir ta' Massa. Dan in-nuqqas ta' kontroll iġiegħel lil Wesley Barnes jistqarr li, sabiex bniedem jitqies liberu, minn tal-anqas għandu jkollu l-għażla libera fuq l-għajxien u l- mewt tiegħu stess (ix). Madanakollu, il-libertà nawżjanti li jitkellem dwarha Sartre hija ħelsien li jittiekel bil-kontinġenza tiegħu stess ("my freedom eats away my freedom"), ħelsien li joffri sens ta' skumdità ironika fejn il-bniedem, irid u ma jridx, ikollu jagħmel għażliet f'ħajja kontinġenti li jwassluh biex jipprova jaħrab mill-istess qagħda aċċidentali li jinsab fiha (Being and Nothingness 618). Iż-żewġ bjar iġorru sens ta' telfien fi dlam, għeluq, waqgħa jew inżul irrimedjabbli (fl-ilma li jsir baħar jew fit-  Cardona 15 tajn ta' tletin sena), u disprament – suwiċidali fil-Kantilena u fiżiku f'Massa (meta l- kelliem isabbat l-għatu tal-bir u jwaqqaf it-tiftixa). B'konsegwenza ta' dan, il-ħarsa indeċiża fid-dlam toffri lill-bniedem iddisprat żewġ sentimenti opposti għal xulxin: għal mument il-kelliem liriku jħoss il-bżonn li jgħix ("inkella l-ward jinxef") iżda fl- istess waqt isir konxju mil-libertà – jew in-nuqqas tagħha (Wang, Aquinas and Sartre 26). Fiż-żewġ każi poetiċi mbegħdin, mir-Rinaxximent sal-Moderniżmu, parti mill- istruttura tradizzjonali tad-dar Maltija qiegħda sservi bħala emblema Eżistenzjalista komuni ta' qagħda ta' turment, tal-poeta bħala bniedem individwali (iż-żewġ poeżiji huma tassew awtobijografiċi) irrassenjat għat-telfa tiegħu stess f'konfront mal-ħajja aċċidentali, li tiżvolġi mhux skont ix-xewqa tiegħu, iżda għax kellu jseħħ hekk, mingħajr ebda ordni loġika jew kunsiderazzjoni għall-preferenzi tal-individwu. Il-funzjoni viżibbli tal-bir fil-poeżija "Tiftix," jiġifieri li jservi ta' reċipjent imħaffer li fih jilqa' l-ilma għal użu ulterjuri, mhix innegata fl-istess waqt li l-qarrej imur lil hinn minnha, imqar permezz tagħha stess. L-inkejja ta' ħajja li trid tingħax b'telfa kontinwa – jiġifieri li ġġiegħel lill-individwu jimxi lejn sitwazzjonijiet dejjem ġodda (li jġibu magħhom aktar sfidi imprevedibbli) kull meta jipprova jtejjeb il- qagħda eżistenzjali tiegħu – tingħata dehra konkreta bl-ilma tax-xita li jinżel kull sena fil-bir. Id-dehra viżibbli ta' xita li żżid is-saffi tat-tajn fuq il-landa mitlufa fil-bir hija paralleliżmu empiriku għall-qagħda inviżibbli ta' min iħoss l-identità tiegħu togħdos  Cardona 16 dejjem aktar fil-fond taħt saffi ġodda ta' esperjenza. Fiż-żewġ każi, it-"Tiftix" tat-titlu ma jirrendix sejba, iżda sitwazzjonijiet jew saffi esperjenzali jiżdiedu li jagħmlu l- iskoperta tal-Jien dejjem aktar diffiċli. Il-bniedem hawnhekk jidher itturmentat minn mistoqsijiet u dubji eżistenzjalisti li jkomplu juru kemm hu inkomplet u mingħajr standard fiss, hu ħlejqa li tagħmel projezzjonijiet għall-futur bil-għan li tagħmel sens minn dak li għaddejja minnu bħalissa (Wang, Identity and Freedom). Ix-xita li tinżel fil-bir hija l-uniku element kontinwu bejn id-dlam profond li fih jakkumulaw "l-għadajjar ta' ruħi" u s-sema mnejn niżlet li issa, madanakollu, hija "bla sħab." Parti ġmielha mill-poeżija hija ddedikata lill-ħarsa tal-kelliem liriku li tinxteħet daqqa 'l isfel lejn l-"għadajjar" miġmugħa, u daqqa 'l fuq lejn il-beraħ ta' sema bnazzi, bis-sensiela ta' assoċjazzjonijiet kuntrastanti: dlam u dawl, għeluq u beraħ, ilma u arja, tjun u safa. Għalhekk, ix-xita timplika kontinwità bejn dawk l-esperjenzi li jkomplu jordmu t-tiftixa għall-Jien ("inħares ġo wiċċi jintilef taħt l-ilma / fil-bjar ta' disprament") u l-aspirazzjonijiet tal-kelliem liriku meta ħarstu "'il fuq" tilmaħ l-ajru bnazzi. Il-plural iperboliku ("tjun," "għadajjar," "bjar") jimplika xita ta' esperjenzi, jew kwantità ta' rdim taħt esperjenzi ġodda, li jikkuntrasta mal-ajru nadif mixtieq mill- kelliem u mċaħħad lilu, mill-ġdid, bit-"togħma tal-moffa" – is-sensazzjoni tal-għeluq li saret tiġrib fiżiku fih. Ix-xita hija l-konnessjoni bejn iż-żewġ kundizzjonijiet inevitabbli tal-ħajja umana: l-aspirazzjoni għall-ftuħ u l-fatt li dan il-ftuħ (is-sema) se jġib sħab, ilma, tjun u għadajjar oħra f'ħajjet min qiegħed jaspira għalih. Il-poeta jaspira għal esperjenzi ġodda li, ironikament, ikomplu jtaqqluh u jfixklu s-sejba tal-Jien.  Cardona 17 Din hija analoġija konkreta għal sensibilità li fl-istess waqt qed tipprova taqbad l-essenza tagħha mirduma taħt l-esperjenzi li akkumulat u timxi 'l quddiem lejn ċirkustanzi ġodda li ma jistgħux jieqfu. Din l-eżistenza tipproċedi bl-opposti, jiġifieri b'ħarsa lejn is-"sema bla sħab" u, simultanjament, bit-"togħma ta' moffa / li tielgħa mill-bokka," viżjoni Eżistenzjalista tal-ħajja li tiżvolġi b'kunflitt bejn qagħdiet kuntrarji bħall-biki u d-daħk, jew il-ġejjieni li jrid b'xi mod jikkonfronta l-passat (Irene 5). Saħansitra fil-Bibbja, l-ambivalenza tax-xita li tagħti l-ħajja (Il-Bibbja, Lev. 26. 3-4) daqskemm teqridha b'dulluvju katartiku (Ġen. 6. 17-18) tixhed kif element wieħed jista' jirrappreżenta qagħdiet opposti tal-eżistenza umana. L-istess dikotomija tidher fil-bir ta' Massa. It-tqanqila pożittiva tal-bniedem biex itella' risposta definittiva mill-bir misterjuż ta' ruħu tinbidel f'sensazzjoni diżgustanti ta' nawżja bit- togħma internalizzata tal-għeluq tal-bir, dewqa li ġġiegħlu jtemm ħesrem it-tiftixa fil- profondità ta' ruħu. Meta jagħżel li jqalleb it-tajn ta' tletin sena li hemm fil-qiegħ tal- bir, il-kelliem liriku kurjuż joqrob lejn punt ta' disprament akbar minn dak li kien fih, primarjament għaliex aktar ma jfittex fih nnifsu aktar jintilef taħt kontinwità ta' episodji li ma jrendux profil ċar lil min ġarrabhom, eżattament bħalma r-rifless ta' wiċċ il-poeta jintilef – jifframmenta, mhux jingħaqad – malli r-rampila tmiss l-ilma. L- għodda tat-"Tiftix" tat-titlu hija, ironikament, il-kawża ewlenija tat-telfa tal-profil, l- identità, ir-rifless, jew kull xbieha li tagħti ħjiel ta' min aħna.  Cardona 18 Kull darba li Massa jiftaħ il-bokka tal-bir ta' ruħu – f'kuntrast mat-tisbita li biha jagħlaq l-għatu wara kull tentattiv frustranti biex jiġbor il-passat – tispikka l- ambigwità tat-ton li jilgħab bejn ir-rabja bl-insuffiċjenza tat-tiftixa u r-rassenjazzjoni għall-ħtieġa tagħha. Din l-enigma ta' neċessità u inutilità tat-tiftixa jitkellem dwarha wkoll San Tumas t'Akwinu meta jtenni li l-bniedem m'għandux jieqaf ifittex dak li jissodisfah ontoloġikament anke jekk hu konxju mill-fatt li l-ħajja għandha l- limitazzjonijiet tagħha (Wang, Aquinas and Sartre 269). Huwa jissokta jistqarr li l- bniedem jista' jgawdi l-kuntentizza aħħarija, ironikament, wara li jtemm il-vjaġġ ta' ħajtu u jingħaqad ma' Alla. Din hija l-qagħda assurda tal-bniedem li, minkejja l- inutilità apparenti tat-tiftixa għall-essenza tiegħu, jaf ukoll li ma jistax jagħmel mod ieħor ħlief ikompliha, altrimenti jintilfu anki l-ftit ħjiliet ta' ħajja li jgawdi: "inkella l- ward jinxef / u x-xtieli tad-dell". Il-falliment tat-tiftixa għall-Jien, paradossalment, huwa meħtieġ bħala l-unika prova ta' eżistenza, u allura l-unika konsolazzjoni eżistenzjali. Il-problematika tal-bniedem li jrid u ma jistax jaħfen l-identità tiegħu b'mod permanenti tieħu s-sura kulturali u folkloristika tal-entitajiet l-aktar immedjati u familjari tad-dar tipika Maltija. L-oġġetti tipiċi tal-bitħa Mediterranja – il-bir bil-ħerża u l-għatu, il-ward u x-xtieli li jiċċirkondawh – jantropomorfizzaw il-frustrazzjoni tal- kelliem liriku li jrid itella' risposta ontoloġika mill-bir ta' ruħu u jiċċaħħad kull darba bl-assurditajiet tal-ħajja kkonkretizzati fl-istess bir (li jżomm iżda wkoll jaħbi l-essenza tal-ħajja, li jippreserva iżda wkoll iħalli timmoffa lill-istess qofol eżistenzjali). It-tiftixa  Cardona 19 umana perenni għall-iskop eżistenzjali tal-bniedem, speċjalment kif emblematizzata fit-ton dejjem interrogattiv ta' Sokrate, għandha bilfors bħala punt tat-tluq l- injoranza, in-nuqqas ta' għarfien sħiħ u sodisfaċenti dwar min hu l-bniedem stess li qed jistaqsi (Kierkegaard 269). L-impenn innifsu tat-tiftixa mġarrba bħala telfa inevitabbli, imqar jekk ma jwassalx għal koinċidenza sodisfaċenti mal-Jien, xorta waħda jimla l-vojt li minnu tkun bdiet it-tiftixa, b'mod simili għall-eżitu tat-tiftixa ta' Massa, li minkejja l-falliment rikorrenti tagħha wkoll twassal biex "il-ward (...) / u x- xtieli tad-dell" ma jinxfux, b'rabta implikata mal-ilma li bilfors jittella' mill-bir eżistenzjali bħala fejda konsolatorja għall-eżistenza li baqgħet ma nftehmitx u ma nstabitx fis-sħuħija tagħha. L-ilma implikat huwa l-ftit fejda li hemm fost il-paradossi kbar tal-qagħda eżistenzjali tal-bniedem. 2.2. Il-bniedem bħala aċċident evoluttiv L-eqdem poeżija bil-Malti tistrieħ fuq xbieha allegorika ta' ruħ devastata li tinsab waħidha f'bir mudlam li aktar ma jmur jittrasforma f'baħar suwiċidali, "fil bachar il hali" (Micallef 2). Fil-Kantilena, l-isfumar tal-bir tal-ilma għal ġewwa baħar ma jistax jixxiebah għalkollox mal-mod kif Massa, fil-poeżija tiegħu "Delimara," jistqarr li "żlaqt ħafif" minn ambjent solidu għal wieħed fluwidu b'evokazzjonijiet primordjali li fihom isib il-prekursuri organiċi tal-bniedem. Permezz tar-ritorn fil-baħar bħala ġuf il-ħajja inġenerali, il-poeta jwaħħad b'mod inseparabbli u indistingwibbli l-eżistenza tiegħu bħala individwu mal-entitajiet primordjali kollha ssuġġeriti mill-ambjent marittimu. Kreatura b'madwar sittin fil-mija minnha ilma, u li tgħaddi l-istadji embrijoniċi tagħha  Cardona 20 b'xhur sħaħ fil-kundizzjonijiet likwidi ta' "ġuf ommi" għandha konnessjoni organika kontinwa mal-element likwidu li tibda, tkompli, u terġa' tisfuma fih. B'kuntrast mal- baħar ta' qtigħ il-qalb li nsibu fil-poeżija ta' Caxaro, il-baħar fil-poeżija "Delimara" huwa l-uniku element li jqarreb lill-bniedem lejn il-bidu tiegħu, lejn is-sens ta' appartenenza li d-dinja li jgħix fiha tonqos milli toffrilu (Scicluna 61). Miż-żewġ poeżiji analizzati sa issa, huwa evidenti l-impenn ta' Massa biex jislet mill-pajsaġġ kulturali u naturali Malti kwalitajiet familjari li madanakollu jeliċitaw mistoqsijiet fundamentali u dilemmi irrisolvibbli fuq il-qagħda umana. Fl- introduzzjoni għall-ġabra poetika Barefoot in the Saltpans, Jim Crace jippreżenta l- poeżija ta' Massa bħala "wind-blown, salty, sun-kissed and unambiguously Mediterranean" (viii), kummenti simili għal dawk ta' Peter Serracino Inglott fejn jikkummenta fuq kif l-isbaħ lok għall-bniedem huwa d-dar, il-post "fejn willditek in- natura" (Xibkatuliss ix). Serracino Inglott jiżvela wkoll il-kontinwità li l-ħarsa poetika ta' Massa tilmaħ bejn elementi arkitettoniċi bħall-bir u elementi naturali akbar bħall- baħar, bħallikieku d-dar privata u d-dominju marittimu li l-poeta jerġa' jgħammar fih huma estensjoni ta' xulxin. Dan jixhed kif bejn id-dar u l-baħar indiġeni sseħħ interazzjoni li tissarraf f'ridimensjonar taż-żewġ elementi, sakemm bejniethom joħolqu reġjun ta' ħsieb Eżistenzjalista aktar milli spazju sempliċiment ġeografiku. Fil-poeżija "Delimara", Massa jinqeda b'diversità ta' reżonanzi marittimi – is- sajjieda, l-alka, il-konz, il-lampuki u ċ-ċeren – sabiex jikkonfronta wieħed mill-akbar Cardona 21 paradossi eżistenzjali: it-twaħħid bejn il-bidu u t-tmiem tal-ħajja fl-istess element, bħallikieku dan l-element qiegħed ixxejjen mhux biss id-distinzjoni bejn il-ħajja u l- mewt, iżda wkoll kull avveniment jew stadju storiku li jifridhom minn xulxin. Ladarba jien tnissilt mill-element likwidu u se nerġa' ninħall fih, x'inhu l-iskop ta' kulma ġie bejn dawn iż-żewġ stadji? Is-sajda tipika għal-lampuki li jippreżenta Massa fl-ewwel versi tal-poeżija hija analoġija għas-sajda interna li qiegħed jagħmel il-kelliem liriku għall-essenza tiegħu nnifsu f'dan il-paradoss. L-orizzont, fenomenu irraġġunġibbli li ma jintlaħaqx iżda li s- sajda Maltija tipprova tistad għalih fil-poeżija, huwa xejra oħra marittima mgħobbija konnotazzjonijiet eżistenzjalisti, speċjalment bis-suġġeriment viżiv tiegħu ta' truf li ma jintlaħqux u allura ta' sajda għalih li inevitabbilment se tkun inutli. Serracino Inglott jinnota kif għal Massa l-baħar bla limiti, minkejja li jinsab fiċ-ċentru tal-poeżija u miegħu jorbot l-eżistenza personali tiegħu, jikkorrispondi mad-definizzjoni Baudelairejana li tqis il-baħar bħala "l-mera li fiha l-bniedem jikkontempla ruħu tinfirex bħal xafra bla tarf" bħallikieku t-tiftixa tal-Jien tbiegħed aktar ir-riżultat tagħha nnifisha (Ilħna Mkissra 45). Dan is-sens ta' distanza u insostanzjalità, ittrattati bħala xejriet marittimi li ma jinqabdu qatt b'mod definittiv, jagħmel parti integra mill- falliment tal-poeta kull darba li jipprova jaħkem il-kwalitajiet interminabbli ta' ħajtu, il-progress li ma jistax jitħaddan jew imqar jinħafen temporanjament. Is-sajda għal- linja tax-xefaq, li hija parallela għall-qagħda tat-tiftixa eżistenzjali, ma tista' tinħakem  Cardona 22 qatt għax kull meta wieħed jittanta jersaq viċin l-orizzont dan jirtira jew jestendi l- limiti tiegħu, bħala fenomenu bla punt fiss jew truf. L-analoġija mal-qagħda umana hija evidenti: meta l-poeta jipprova joqrob lejn il-kundizzjoni ontoloġika li suppost tiddistingwih bħala identità, isib ruħu qiegħed jingħaqad mill-ġdid mal-element likwidu li daqskemm ifforma l-elementi kostitwenti tiegħu se jħollhom fi primordjalità eqdem minnu. L-orizzont tal-eżistenza umana wkoll ma għandux punt fiss jew truf. L-impenn ta' poeti oħra Maltin li josservaw il- baħar mill-bogħod u jistmerruh, jistqarr Adrian Grima, huwa għalkollox kuntrastanti mal-metafora marittima Massajana, mibnija kif inhi fuq eliċitazzjonijiet eżistenzjalisti bikrija li għandhom l-oriġini tagħhom fil-fond tal-baħar Mediterranju ("Dive again with me" 29). Iż-żelqa ħafifa għal ġol-baħar li jesperjenza l-poeta hija sa ċertu punt parallela għall-ħruġ tiegħu mill-ġuf tal-omm, u t-transizzjoni tista' titqies bħala sineddoke tal- ħajja sħiħa ta' bniedem li kontinwament u inkonxjament jibdel l-ambjent skont is- sitwazzjonijiet li jkollu jadatta għalihom. Iżda din l-istess żelqa għandha xejra oħra aktar terapewtika, għax tissuġġerixxi serħan fl-istess simbjożi mal-forza marittima primordjali li hija l-oriġini tal-ħajja, għad li ironikament tqabblet maż-żelqa minn "ġuf ommi" li tagħti bidu lill-individwalità tal-poeta, mhux teqridha f'ġieħ forza aktar globali minnha. Il-mument inizjali meta l-poeta jitqaċċat mill-kurdun li jkun għajxu f'ambjent fluwidu matern, matul il-perjodu embrijoniku, qiegħed jitqabbel mal-  Cardona 23 istadju finali tal-istess għomor tiegħu, meta jinqata' minn kull irbit dinji biex jiżżerżaq għal ġol-likwidi primittivi mnejn tnisslu l-forom kollha tal-ħajja, bħallikieku f'ġuf globali li ironikament ma jiddistingwix bejn il-poeta u kreaturi oħra. Dan il-paragun implikat bejn il-ġuf matern u l-ġuf tal-ħajja dinjija nnifisha jkompli jsaħħaħ il- mistoqsija dwar x'inhu l-iskop tal-għomor individwali li jisseparahom. Ix-xbieha tal- bniedem impermanenti li wara ftit żmien jintesa u jintilef fl-għaġna tal-passat, il- preżent u l-futur tidher diġa fil-ħsibijiet ta' Manilius fl-ewwel seklu wara Kristu meta jafferma li "nibdew immutu minn meta nitwieldu, u t-tmiem tagħna hu miktub sa mill-bidu" (H. Moore "Nascentes morimur [...]"). Fil-perjodu bikri Modernist, il-forom ewlenin kollha tal-arti fil-Punent kienu qegħdin isegwu l-inċertezzi kbar imqanqlin minn żvolti politiċi bħar-Revoluzzjoni Amerikana u dik Franċiża, iċ-ċaqliq tremend fil-kundizzjonijiet soċjali maħluqin b'invenzjonijiet bħall-magna tal-fwar, u l-aspirazzjonijiet sekulari għall-għerf assolut irrappreżentat mill-enċiklopedija ta' Didier Diderot. L-inklinazzjoni romantika lejn l- osservazzjoni tas-sublimi u s-sabiħ fin-natura nbidlet fis-"sens ta' dak li huwa għaddieni u kontinġenti," li kulma jmur beda jiġi ttrattat fix-xogħlijiet ta' kittieba ewlenin bħal Baudelaire, Victor Hugo, u Gustave Flaubert fost oħrajn, bħala l-qagħda inevitabbilment impermanenti u aċċidentali tal-ħajja umana (Nicholls 6). Fl-arti bdew jispikkaw l-inkonsistenzi, l-inkongruwenzi, il-paradossi, u l-assurditajiet ta' għajxien li ma seta' qatt jitpoġġa f'qafas loġiku jew koerenti: il-poeta Modern jelimina s-sigurtà emottiva, il-fiduċja fl-ideal, u l-konsolazzjoni quddiem il-mewt li offra r-  Cardona 24 Romantiċiżmu, u minflokom jesprimi l-kumplessità ta' ħajja nieqsa miċ-ċertezzi u mifnija bid-dubji u t-tensjonijiet ta' żvolġiment bla raġuni (Friggieri, Kumment Introduttiv 44). It-titlu "Moderniżmu," mill-banda l-oħra, mhuwiex riduċibbli għal tendenza esklussivament avangardista li dejjem se tipprojetta ċ-ċirkustanzi jinbidlu ta' kundizzjoni umana kontinwament ġdida. Ħafna artisti meqjusin Modernisti mhux talli ma ħarsux biss lejn l-innovattiv u l-ġejjieni fil-kundizzjoni umana, iżda inkorporaw ukoll fil-kreattività tagħhom – bħalma jagħmel konsistentement Massa – xbihat, rakkonti, u lejtmotivi klassiċi mislutin minn tematika mitoloġika li diġà, sa minn żmien il-Griegi, tippreżenta mistoqsijiet fundamentalment eżistenzjalisti. Il-modern imur lura fiż-żmien daqskemm jimxi 'l quddiem. Matul il-vjaġġ ta' ritorn lejn daru, wara l-gwerra ta' Trojja li damet sejra għaxar snin, fost diversi ostakli u sfidi oħra Ulisse kellu jaffronta l-għanja seduċenti tas-sireni, kreaturi mitoloġiċi li l-ġisem ibridu tagħhom huwa magħmul minn ras femminili u l- figura tal-għasfur. L-iskop oskur ta' dawn il-ħlejjaq kien li bl-għanja irreżistibbli tagħhom jimmeżmerizzaw lill-baħħara għaddejjin qrib gżirithom, tant li dawn jintilfu wara s-seħer qarrieqi tal-mużika ipnotika u jaħbtu b'mod fatali mal-kosta (Cirlot "Sirens"). B'kuntrast ma' Ulisse li għeleb l-għanja fatalistika u wasal biex qered lill- istess kreaturi li ħolquha, Massa f'"Delimara" jidher iċedi għalkollox għall-attrazzjoni marittima li qiegħda talludi għaliha l-intertestwalità mal-figura mitoloġika, bil- konsegwenza li jintreħa (fis-sens li jiddiżintegra, mhux biss jinżel) fil-baħar "biex il-ħut fiddien nistad." Hawnhekk tispikka l-ironija tal-bniedem sajjied li, minflok l-impuls tal-  Cardona 25 kaċċa, jobdi s-sejħa meżmeranti tal-baħar sal-punt li jerġa' jintreħa fil-proċess evoluttiv innifsu, li beda fl-ilma, l-element primordjali li l-poeta qiegħed ifittex għaqda miegħu. Dak li donnu kien se jakkwista jisfa tradott fit-telfa tal-identità tiegħu, f'ġieħ proċess organiku akbar minnu. Il-mewt bħala l-esperjenza aħħarija inevitabbli fil-ħajja ta' kull bniedem, kif jispjegaha Heidegger meta jelabora li magħha tintemm kull possibilità eżistenzjali oħra umana, tingħata xeħta kuntrastanti fit- trattament poetiku ta' Massa, li jara fiha l-okkażjoni biex jitwaħħad mill-ġdid man- natura, tant li d-diżintegrazzjoni tal-elementi marittimi li tawh is-sura ta' bniedem fuq l-art hija wkoll integrazzjoni mal-istess sustanza tal-baħar (Peach 24). Permezz tal-ħruġ mill-ilma għall-ħajja individwali u d-dħul lura fl-ilma wara l- istess għomor personali, id-distinzjoni bejn ħajja u mewt tiċċajpar f'reġjun ġdid u usa' ta' forza vitali universali li tkoprihom bħala ċikli tagħha, stadji fil-ħajja tal-bniedem meqjusin bħala l-bidu u t-tmiem tal-identità umana li madanakollu qegħdin iwettqu programm organiku ħafna itwal minnhom. Dan huwa li jagħti lil Massa s-sens ta' estensjoni tat-truf tal-orizzont eżistenzjali tiegħu, imqar jekk lil hinn minn identità personali. Ġaladarba l-bniedem m'għandux punt fiss li jimmarkah bħala sura permanenti u indipendenti mill-bqija, jagħmel sens f'dawn il-kundizzjonijiet ta' bini u żarmar tal-ħajja individwali li wieħed jitkellem fuq individwalità? Kif jista' l-bniedem li beda jgħix ftit ta' snin qabel, kien jeżisti fil-fond tal-baħar "sekli ilu"?  Cardona 26 Fil-poeżija Massa juża ton ambivalenti fil-logħob tiegħu bejn il-frivolu u l- epiku, ngħidu aħna, fil-mod apparentement każwali kif jintroduċi r-raġuni għall- prospett li jingħaqad mill-ġdid mal-element marittimu wara li jintemm l-"ossiġenu," l- element l-ieħor neċessarju għall-ħajja fuq l-art: "u meta jispiċċa l-ossiġenu / kważi kważi / nista' nibqa'." Il-frivolezza apparenti tirrappreżenta l-faċilità li biha l- evoluzzjoni dejjem kompliet il-ħajja f'forom differenti, tant li tqanqal fil-kelliem liriku ċ-ċertezza li "f'dawn l-ibħra, qalb din l-alka / kont diġà," saħansitra qabel tinbena s- sura ta' persuna partikulari fuq l-art. Is-suġġeriment huwa ta' proċess li għalina jista' jidher gravi u enormi iżda għall-ħolqien evoluttiv huwa ġest żgħir. L-individwu konxju mill-fatt li qabel ma ħa l-forma ta' bniedem wieħed kien bħallikieku element indeterminat "qalb id-dell tal-kannizzati," xbieha li ironikament tpoġġih f'nofs sajda tipikament Maltija li permezz tagħha se jasal biex jagħraf dimensjoni eżistenzjali lil hinn mill-esperjenza Maltija tiegħu fuq l-art. Bl-użu tas- sineddoke għat-trobbija lokali u familjari ("il-fsieqi ta' ġensi"), u bl-esperjenza morra espressa fil-vers "qabel ombrajt l-għekiesi ta' niesi," Massa jagħżel li jiddiżassoċja ruħu minn mumenti storiċi ta' ħajtu marbutin intrinsikament mal-formazzjoni u l-bini tal-karattru individwali, tant li ma jridx ikollu x'jaqsam mal-passat li imponiet fuqu l- istorja ta' pajjiżu, l-eżistenza empirika li għamlitu min hu. B'konsegwenza ta' hekk il-poeta jagħżel rabta eżistenzjali aktar remota fiż- żmien iżda wiesgħa fid-dimensjonijiet tagħha, mal-"blat ta' Delimara," mal-kalċju Cardona 27 nnifsu li jikkostitwixxi l-qafas skelettrali tal-ħajja, u li huwa l-ħames l-aktar minerali preżenti f'wiċċ id-dinja, allużjoni li tikkorrispondi tajjeb ħafna mal-istadju embrijoniku tal-ħajja umana irrappreżentat bil-ġuf tal-omm li l-fluwidu tiegħu wkoll isib resonanza fil-baħar (Farndon 4). Massa jinqeda bl-allitterazzjoni tal-konsonanti "l" sabiex flimkien mar-rima jibdel is-sens f'esperjenza udittiva, bħal donnu l-kontinwità armonjuża tal-ħoss tevoka r-ritmi kontinwi tal-baħar li matul il-poeżija jnaqqsu dejjem aktar id-definittezza tal-eżistenza tal-individwu (Friggieri, Dizzjunarju "Allitterazzjoni"). Barra minn hekk, il-kelliem liriku jirnexxilu jippreżenta dinja marittima li fiha diversi entitajiet (animati u inanimati) jidhru bħallikieku kienu minn dejjem inseparabbli ("blat imqarnat"), eżattament bħalma l-bniedem jibqa' inseparabbli mill-bidu tiegħu fl-istess element, idea li tidwi l-ħsibijiet ta' Camus dwar ir-rabta sfiqa bejn l-esperjenza umana fuq naħa u l-art, ix-xemx u l-baħar fuq l-oħra, l- uniċi sorsi ta' kuntentizza fil-ħajja tal-bniedem li kulma jmur dejjem tiddeterjora (Malpas 309). Il-kollokazzjoni oriġinali "blat imqarnat" tingħata attenzjoni analitika minn Friggieri fl-istudju tiegħu dwar il-mod kif il-poeżija Maltija eżemplifikata b'Massa tispikka fit-tlaqqigħ strateġiku tagħha bejn kliem sempliċi u kliem rari, formulazzjoni li għandha l-iskop li tiġbed l-għajn (L-Istorja tal-Poeżija 97). Baudelaire jesprimi l-modernità, fl-esej tiegħu "Le Peintre de La Vie Moderne," bħala effimera, fuġittiva u kontinġenti, kwalitajiet li jispikkaw fil-poeżija ta' Massa meta juri kif il-bniedem huwa ħlejqa tranżitorja f'moviment metamorfiku akbar minnha (Doane 168). Ir-ritornell "kont diġa'," motif ripetut ħames darbiet matul il-  Cardona 28 poeżija "Delimara," jalludi għat-tendenza tal-bniedem biex konxjament jaħrab l-istess ambjent li jkun għex fih, biex wara kollox jirritorna fl-inħawi li bihom u fihom ħa s- sura oriġinali tiegħu. L-insistenza ta' Massa dwar preżenza umana persistenti iżda dejjem magħġuna f'forma oħra tidwi l-prinċipji evoluttivi dwar ċikli interminabbli tal- ħajja li l-bniedem inevitabbilment jinqabad fihom. Iżda dan il-proċess iqanqal għadd ta' mistoqsijiet. Jekk il-bniedem kien preżenti f'forma oħra, meta verament ikun seħħ it-twelid tad-distinzjoni anatomika u spiritwali tiegħu? L-eżistenza tal-bniedem tikkontradixxi lilha nnifisha: mal-mewt tintemm jew sempliċimnt tissokta billi tieħu forma oħra? L-użu tal-paralleliżmu huwa effettiv ħafna biex jaqbad dawn il-paradossi interrogattivi fil-poeżija ta' Massa. Ngħidu aħna, il-"bombli tal-arja ma' dahri" huma paralleli għal-limiti tal-ħajja naturali tal-bniedem, tant li ċ-ċilindru inorganiku jirrappreżenta l-qies vitali tal-organi tan-nifs, u b'metonimija l-azzjonijiet u l-għażliet tal-bniedem sal-punt meta jeżawrixxi l-organiċità tiegħu. Il-paralleliżmu jikxef il- paradoss ta' ħajja li biex tingħax trid simultanjament tiġġarrab bħala enerġija limitata, bil-"bombli tal-arja" li se jinħlew, iżda bħala parti minn forza globali interminabbli għax "f'dawn l-ibħra, qalb din l-alka / kont diġà." Is-sajda li l-kelliem liriku qiegħed jagħmel f'qiegħ il-baħar ma tibqax għall-ħut iżda ssir għal dan is-sens ta' interminabbilità fit-terminabbilità tal-ħajja.  Cardona 29 In-neċessità u x-xewqa tal-bniedem li jaħkem l-eżistenza tiegħu tinħass kontinwament fil-poeżija "Delimara," u hija kostantement assoċjata ma' elementi indiġeni tal-baħar Malti, entitajiet li fihom Massa jostor id-dubji u d-diffikultajiet tiegħu bħala essri uman, riflessi fl-għodod letterarji ta' inċertezza li tana l-moviment Modernist li minn viżjoni soċjali wiesgħa u esterjuri dawwar ħarstu lejn l-intern u l- bżonnijiet tal-"Jien" (Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija 84). Il-kontradizzjonijiet tal-ħajja umana huma parti sfiq mill-poeżija nnifisha: il-kelliem liriku li qiegħed f'qiegħ il-baħar biex jistad "il-ħut fiddien" jinsab f'diffikultà biex jaħkem l-eżistenza apparentement perenni tiegħu nnifsu. Massa, bħalma jagħmel fil-poeżija "Tiftix", jissuġġerixxi li l- bniedem imneżża' minn kulma jagħmlu kulturalment u teknikament uman – il-bombli tal-arja, il-majka u d-denfilara – huwa kapaċi jgħum fl-ambigwità tal-forzi primordjali tal-ħajja biex forsi jaħkem l-eżistenza tiegħu (Friggieri, L-Istorja tal-Poeżija 97). Dak li għal bniedem fittiexi jidher imbiegħed u irraġġunġibbli, Massa mhux talli jagħmlu viċin u immedjat, iżda b'mod straordinarju jwaħħdu mal-ambjent l-aktar komuni tax- xatt Malti. 2.3. Il-jien bħala orizzont mistad Dan il-kapitlu ffoka fuq l-idjoma poetika li tberraħ il-paradoss ta' eżistenza umana dejjem ipprojettata lejn dak li jonqosha tkun, u telaq mill-prinċipju Sartrejan ta' "essri li hu dak li mhux u li mhux dak li hu," qagħda umana li tingħax bħal enigma inevitabbli, kif jixhdu l-poeżiji ta' Massa li jippreżentaw il-ġirja inutli tal-bniedem wara identità kontinġenti, metamorfika, u effimera. Fis-sezzjonijiet preċedenti tal-kapitlu  Cardona 30 ntwerew diversi modi kif l-għodod poetiċi Massajani jpoġġu lill-qarrej fid-dilemmi eżistenzjalisti tal-poeta. Ngħidu aħna, il-ħarsa indeċiża tal-kelliem liriku ta' "Tiftix" – daqqa lejn id-dlam tal-bir u daqqa lejn il-beraħ tas-sema – tqiegħed lill-qarrejja f'kuxjenza miftuqa bejn żewġ sentimenti opposti, f'tensjoni li ma tistax tiġi riżolta għax "inkella l-ward jinxef." Wieħed jista' jikkonkludi minn dan li t-tensjoni Eżistenzjalista, bil-paradossi u l-enigma kollha tagħha, hija l-forza neċessarja biex il- ħajja tibqa' għaddejja. Kif intwera mill-istess poeżija, ix-xita li żżomm il-ward tal-ħajja ħaj iżżid is-saffi tat-tajn fuq il-landa mitlufa fil-bir, b'analoġija evidenti għall-qagħda inviżibbli tal- identità tal-poeta, li minkejja li tinżamm ħajja dejjem tkompli togħdos fil-fond bl- istess esperjenzi jiżdiedu tal-istorja ta' ħajtu. Il-paradoss ta' ħajja li hija, fl-istess waqt, telfa tal-Jien jispjega għaliex it-"Tiftix" tat-titlu huwa simultanjament telfa akbar tal- Jien u, ironikament, l-uniku skop għaliex il-Jien ikompli għaddej. Fil-versi b'laqta folkloristika ta' Massa, dawn il-paradossi jingħataw, kif intwera, l-immedjatezza tal- oġġetti komuni tal-ambjent Malti, tant li l-enigma eżistenzjali ssir dehra apparentement banali. L-elementi l-aktar familjari li jikkaratterizzaw il-ħajja tipika Mediterranja (bir, ħerża, għatu, ward, u l-bqija) jikkonkretizzaw il-kunflitt ontoloġiku ta' min irid itella' tweġiba mill-fond oskur ta' ruħu waqt li jaf li qiegħed jawmenta l- oskurità u l-"moffa" bl-istess tiftixa.  Cardona 31 It-tieni taqsima tal-kaptilu wriet l-istess strateġija poetika f'rabta mas-sajda tipika għal-lampuki f'"Delimara," li tinkorpora fiha s-sajda aktar ontoloġika għall- essenza tal-Jien, din id-darba f'relattività mal-istorja tal-evoluzzjoni tal-ħajja nnifisha. F'dan il-każ ukoll, intwera kif referent marittimu ta' kuljum bħalma huwa l-orizzont jimplika dilemma umana aktar fundamentali, ngħidu aħna, is-sajda għall-Jien bħala esperjenza bla truf u limiti, u għalhekk b'għan irraġġunġibbli daqs ix-xefaq. L-analiżi li saret tal-elementi marittimi mgħobbijin b'konnotazzjonijiet eżistenzjalisti żvelat kif is- sajda, bħat-tiftixa ta' "Tiftix", hija inutli iżda indispensabbli, u tgħaqqad il-bidu tal- ħajja ma' tmiemha, f'metamorfosi kontinwa bejn forom differenti ta' ħajja li jiżgiċċaw it-tmiem assolut bi trasformazzjoni kontinwa f'għamliet alternattivi ta' għajxien. L- istħarriġ aktar bir-reqqa tal-poeżija "Delimara" kixef lill-poeta qiegħed jittanta jaħkem it-truf ta' ħajtu li ma jistgħux jinħafnu kif ġieb u laħaq, bħallikieku qiegħed jaffronta l-orizzont tal-eżistenza umana li la għandu punt separabbli mill-bqija tal- linja kontinwa tiegħu u lanqas truf. L-analiżi ta' "Delimara" ffukat ukoll fuq ir-rassenjazzjoni tal-poeta quddiem l- għajta seduċenti tal-baħar, sejħa b'allużjoni qawwija għall-mitoloġija Griega, u li twaħħad lill-kelliem liriku mal-element likwidu li tnissel minnu. Kif ġie ssuġġerit, din is-sejħa hija, għalhekk, għal ritorn f'sustanza u forza ta' ħajja primordjali li minnha l- kelliem jifforma parti intrinsika iżda metamorfika. Il-mewt bħala tmiem tal- esperjenza umana tingħata xeħta kuntrastanti fil-poeżija "Delimara" u ssir għal kelliem liriku l-possibilità sabiex jingħaqad mill-ġdid mal-bidu tal-eżistenza tiegħu  Cardona 32 nnifsu. It-taqsima ta' dan il-kapitlu li ttrattat dan il-punt weriet kif b'hekk il-poeta jegħleb kull distinzjoni bejn ħajja u mewt. Il-vers "Qabel ombrajt l-għekiesi ta' niesi" ssepara lil Massa minn kull traċċa storika assoċjata mal-iżvilupp individwali, u b'konsegwenza qatgħu wkoll mill-identità tipikament Maltija sfurzata fuqu mill- komunità li rabbietu. Iżda, ironikament, biex jirrappreżenta din il-firda mit-trobbija individwali fi storja ta' poplu, il-poeta jinqeda b'idjomi, użanzi, oġġetti, u ambjent marittimu indiġeni għall-poplu Malti, ibda mill-post popolari fejn isseħħ is-sajda tipikament Maltija għal-lampuki. Fil-ġabra poetika ta' Massa jabbundaw ix-xbihat lokali li jikkonsolidaw il-motif tal-Jien bħala tiftixa li, minflok tasal fi tmiemha, tkompli tiġġenera lilha nnifisha. Fil- poeżija "Qarnita – Paper Nautilus", il-baħar huwa l-ambjent li fih il-bniedem jinsab f'taqbida kontinwa bejn it-twelid u l-mewt, il-ħajja f'affront dirett mal-kaċċa bil-għan li jinkiseb lura l-Jien mitluf. Il-poeżija "Matriċi" tinkorpora fiha xbieha oħra ta' tiftix fil- baħar u ritorn fl-element marittimu, il-post fejn ir-ruħ tal-poeta tħossha komda għax tista' ssib in-natura "amfibja" tagħha, f'ambivalenza ovvja bejn is-solidu u l-likwidu. Il- figurazzjoni tal-minotawr fil-poeżija "X-Ray" tixhed kemm ir-ruħ tal-poeta hija mitlufa fil-labirint tagħha nnifisha u aktar ma tipprova tissodisfa l-għan tat-tiftixa – bħal fil- poeżija "Tiftix" – aktar tkompli tbiegħed minnha l-iskoperta li timmotiva l-indagar eżistenzjali tagħha. Dan jixhed kemm dan il-mudell ta' ħsieb huwa rikorrenti, kemm tematikament kif ukoll stilistikament, f'Massa bħala poeta modernist li b'mod deliberat jistrieħ fuq l-arketipi klassiċi, il-miti Griegi, u t-tradizzjonijiet Maltin.  Cardona 33 F'dan il-kapitlu ntwera kif Massa jqis li l-bniedem m'għandu l-ebda kontroll fuq il-qagħda eżistenzjali tiegħu, u kulma jmur aktar se jipprova jqalleb fit-"tjun" ta' ruħu mhux biss inutilment, iżda wkoll bil-konsegwenza li jkompli jikkomplika t-tiftixa tiegħu. Il-qagħda mwiegħra tal-poeta mifruxa bħal sajda f'xefaq mingħajr limitazzjonijiet tinħass maqbuda bejn it-tensjonijiet tal-ħajja u l-mewt, tal-esperjenza temporanja fid-dinja u tal-qagħda primordjali fl-ambjent marittimu li minnu ħa s-sura tiegħu ta' bniedem. Il-kuntrast u l-paradoss huma wħud mill-għodod letterarji li Massa jħaddem sabiex ipoġġi lill-qarrejja fl-enimma tal-ontoloġija umana, sakemm il- qarrejja jipparteċipaw fl-istess eżitazzjonijiet profondi li l-poeta jingasta b'mod moħbi daqskemm straordinarju f'ambjent tipikament Mediterranju.  ͵Ͷ 3. Il-Ħajja u l-Mewt bħala Tessut Letterarju Wieħed 3.1. Mill-imħabba sal-abort: il-kumpless tal-ħtija Eżistenzjalista Il-kuxjenza frammentata tal-artist modern ġabet magħha awtokuxjenza qawwija, żvilupp mill-introspezzjoni Romantika li tinfirex, permezz tal-fallaċja patetika, fuq pajsaġġ esterjuri sħiħ għall-introspezzjoni aktar kunfliġġenti, pensiva, u introverta tal- individwu, qagħda tal-bniedem modernist li tiffoka fuq il-"jien intrikat jitqabad għall- għixien (sic)" (Marshall 62). Heidegger jiddistingwi lill-essri uman mill-ħlejqiet l-oħra tad-dinja u minn ħwejjeġ inanimati b'referenza kontinwa għall-kuxjenza umana li tagħti kas – tippreokkupa ruħha, tieħu ħsieb, u tinkwieta dwar – il-kundizzjoni temporali tagħha, l-għajxien kontinwu tal-mortalità li b'mod assurd jagħmel il-mewt parti intrinsika mit-tiġrib tal-ħajja (Wartenberg 14). Permezz tat-terminu Dasein, formazzjoni li lingwistikament tinkorpora fiha s-sens ta' lokazzjoni u preżenza, il- filosofu Ġermaniż jenfasizza l-punt li l-eżistenza individwali dejjem tinsab lokalizzata f'dinja reali li qiegħda tiżviluppa kontinwament, qagħda li tqanqal tħassib uman f'kuntrast ma' ħolqien li ma jitħassibx (Inwood 22). Fl-affront li kellu mat-tematika idillika tar-Romantiċiżmu, il-perjodu Modernist Ewropew ġab miegħu kemm bidliet kbar fil-perspettiva morali tal-artist kif ukoll atteġġjament sekulari jew ateu lejn is-sentimenti reliġjużi tradizzjonali, li kulma jmur bdew isibu sfida dejjem aktar qawwija fil-kitbiet filosofiċi u ideoloġiċi ta' ħassieba bħal Friedrich Nietzsche, Karl Marx, u Sartre fost oħrajn (Topić and Sremac 7). Punti  ͵ͷ ta' diskussjoni ġodda u kontroversjali fuq temi qodma ġabu magħhom bidla fil-mod kif il-bniedem iħares lejn il-qafas stabbilit tal-valuri umani, ngħidu aħna l-prattika tal- abort fl-istadju embrijoniku, id-divorzju fil-ħajja matrimonjali, l-ewtanasja f'mument debboli tal-ħajja umana, u l-piena kapitali bħala parti mis-sistema tal-ġustizzja. L- iskumdità morali u l-ansjetà Eżistenzjalista mqanqlin minn skoperti radikali fix-xjenzi, fit-teknoloġija, u fl-istituzzjonijiet taw lill-bniedem kemm poteri fiżiċi ġodda fuq ħajtu, iżda wkoll id-dilemmi daqstant profondi rigward il-limiti li għandu jimponi fuq l- interventi tiegħu f'ħolqien li mhuwiex l-opra tiegħu. Dan it-tbegħid tal-poetika tas- sittinijiet mill-istennija ta' sigurtà fl-istruttura u fl-idjoma tal-poeżija tradizzjonali jispikka f'bosta forom ta' asimetrija stilistika, ngħidu aħna, l-użu deliberat tal-vers libre, irregularità tipografika u strutturali li kultant titqawwa minħabba n-nuqqas ta' punteġġjatura u l-frammentazzjoni sintattika. Massa jesprimi l-inċertezzi istituzzjonali, morali, u poetiċi taż-żmien fit-tema kontroversjali tal-qerda tal-ħajja embrijonika, speċifikament fil-poeżija "Abort", fejn ilaqqa' flimkien perspettivi reliġjużi u moderni diversi rigward il-prattika illeġittima tat-titlu. Fuq naħa jinqeda b'uħud mid-diversi ilħna tal-poeżija (tiegħu, tat-tfal jgħannu, tal-omm ħatja tal-qtil, u tan-narratur anonimu) biex jiddefinixxi l-abort bħala "l-mewt tat-tfal żgħar", "dat-tort", "seħta", u "ħsara". Bl-immaljar f'xulxin ta' suġġett tabù Malti u diversi referenzi diretti għat-testi mitoloġiċi u bibliċi ("Venus de Milo", "Adonis", u "Eden"), Massa jirnexxilu wkoll jgħaqqad flimkien storja ta' mħabba idillika mibnija mill-arketipi tal-qedem u dilemma moderna dwar il-qerda tal-  ͵͸ frott tagħha. Il-motivazzjoni u l-ħtija marbutin mal-abort, għalhekk, jiġu rrappreżentati minn lingwaġġi differenti, li bejniethom jifformulaw l-inċertezzi morali ta' min wettaq l-att kif ukoll l-eżistenza ambigwa jew anonima ta' min sofrieh: "Ksew il-ġisem bla isem b'petali pepprin." L-intenzjoni tal-poeta tiġi suġġetta għal kuntest djaloġiku usa' li jixhed diversi perspettivi (tal-maħbubin żgħażagħ, tat-tfal żgħar, tal-omm mikduda bit-tqala prematrimonjali, tan-narratur, u l-bqija) qegħdin jiddjalogaw flimkien fuq l-istigma tat-tqala qabel il-waqt u fuq il-kumpless ta' ħtijiet li jġorr miegħu l-abort. Skont Heidegger, il-bniedem dejjem jesperjenza sens qawwi ta' ħtija matul il-mixja eżistenzjali tiegħu, primarjament għax il-kumpless fenomenoloġiku tat-tort huwa parti intrinsika mill-kuxjenza ta' kull individwu, element inaljenabbli f'kull deċiżjoni u għażla li jagħmel il-bniedem li b'hekk dejjem se jġarrab rimors (Shwartz 297). L-omm żagħżugħa fil-poeżija tinqeda b'intervent kirurġiku illeċitu sabiex taħrab l-istigma u "l- ħsara" li ġabet magħha t-tqala mhux mistennija. Il-kulminu ta' din id-deċiżjoni qattiela jintlaħaq meta fil-festa tat-twelid ta' San Ġwann il-Battista – ikona rappreżentattiva tat-twittija tat-triq għad-dawl u s-salvazzjoni, u figura li tippersonifika l-magħmudija u s-safa – l-omm "mikduda bl-imrar" tittanta ttaffi l-ħtija tal-qtil "fil-kamra mudlama" b'ritwal ċeremonjali pubbliku li aktar jissuġġerixxi wirja esterna ta' ndiema milli r-rebħa interjuri tad-dawl fuq iċ-ċirkustanzi "mdellin":  ͵͹ Ksew il-ġisem bla isem b'petali pepprin mal-karba li tegħlet min-nisa mbikkmin, u x-xebba bkiet sebat ijiem viżtu nhar San Ġwann jaħraq il-friegħi ta' siġar sverġnati mdellin. L-ipallaġe, it-trasferiment ta' "sverġnati" mill-maħbubin għas-siġar li qed idellu l-imħabba, tissuġġerixxi l-ħeffa li biha tista' tiġi ttrasferita l-ħtija: minn bniedem għal ambjent, jew pajjiż sħiħ għal individwu, jew minn omm għal ritwal (ta' tisfija). It- tentattiv aktar bikri tal-omm biex tostor il-qtil premeditat billi twettqu f'post mudlam u soffokanti jinħass inutli quddiem l-attribuzzjoni Eżistenzjalista ta' kull att uman – b'doża inevitabbli ta' ħtija li tmur miegħu – lill-individwu f'soċjetà, l-aġir individwali f'kuntest kulturali u morali ta' komunità sħiħa (Cohn 72). B'hekk il-mara ma tista' qatt taħrab mill-"ħlas" emottiv u psikoloġiku fil-fond tal-kuxjenza tagħha, riżultat tad- deċiżjoni li ħadet "biex teħles mill-ħlas tal-abort." F'wieħed mill-kapitli tat-teżi tagħha dwar il-poeżija bl-Ingliż ta' Massa, Rosanna Birollo tistqarr li minħabba t-tiftixa kontinwa għas-sors primordjali u l-bidliet drastiċi li ġab miegħu l-moviment Modernist, il-kelliem liriku jimmanifesta l-miti arkajċi Mediterranji bil-għan li minnhom joħroġ interpretazzjoni aktar relevanti u friska għal żmienu (26). Bħalma ntwera fl-analiżi ta' "Delimara", Massa kontinwament jippreżenta figuri u lejtmotifi mitoloġiċi magħrufa li fihom jinkorporaw  ͵ ͅ inferenzi eżistenzjalisti u mistoqsijiet fundamentali dwar l-esperjenzi l-aktar anzjużi jew intensi tal-bniedem, bħala kuxjenza umana li kontinwament trid terfa' r- responsabilità għall-aġir tagħha f'dinja fejn l-imħabba u l-ħtija, il-ħajja u l-mewt mhumiex daqstant separabbli minn xulxin. It-trattament mitoloġiku marbut mal- eżistenza tal-bniedem jidher f'diversi xogħlijiet poetiċi oħra ta' Massa, ngħidu aħna x- xbieha tal-minotawru fil-poeżiji "X-ray" u "Is-Serqa – Veronese." Fil-poeżija tiegħu l- motiv ta' bniedem li għadu qiegħed jevolvi moralment, kulturalment, u soċjalment sikwit jidher f'rabta ma' għadd ta' allużjonijiet għall-arketipi mitoloġiċi minsuġin mad- dinja teknoloġikament jew politikament avvanzata. Hekk iseħħ, ngħidu aħna, f'"Astronawti," "Tempji tal-Qedem" u "Soll." Għaldaqstant mhijiex kumbinazzjoni l-għażla ta' Massa li jibda l-poeżija "Abort" bix-xbieha tal-kappella tipika Maltija mwarrba fil-kampanja, ikona li tevoka d- dinja ekkleżjastika bil-preċetti tradizzjonali kollha tagħha dwar il-valur tal-ħajja umana, ikkuntrastata mal-"Volvo spjetata," simbolu tal-manifestazzjoni ta' supremazija teknoloġika iżda daqstant effimera tal-epoka moderna, mgħaġġla iżda fl- istess waqt krudili kif jissuġġerixxi l-aġġettiv "spjetata" li jirreferi għall-veloċità ta' dinja impermanenti. Din id-diverġenza bejn il-kattoliku u l-modern għal Serracino Inglott hi waħda mill-kriżijiet ewlenin fil-valuri tradizzjonali tal-poplu, dilemma li ġabet magħha mixja radikali mill-versi reliġjużi tar-Romantiċi, bil-wens u s-sens ta' sigurtà tipiċi tagħhom, għat-"tiftix tal-frak tal-verità" fis-sensibilità skizofrenika tal- bniedem modern (Ilħna Mkissra 2). Fil-poeżija "Abort" din it-transizzjoni tispikka fl-  ͵ͻ aħħar vers tal-ewwel strofa. Fil-mument meta l-kelliem liriku joħroġ mill-wens reliġjuż tal-kappella, ikkaratterizzata bit-talb u l-għana innoċenti tat-tfal, ix-xeħta umli tiegħu nieqsa mid-divinità u mneżżgħa minn kulma jagħmilha xbieha moderna ("'Ma meta ħriġt ħafi") tiġi wiċċ imb wiċċ mal-veloċità krudili tad-dinja moderna, li tħalli impatt iperboliku fuq il-persuna tiegħu: "it-tarmak samatli riġlejja bin-nar". F'kunflitt ma' din l-intrużjoni għal għarrieda tat-teknoloġija tipika tas-seklu għoxrin, li tinkludi saħansitra l-għamla tal-karozza ("il-Volvo"), Massa jevoka l-esperjenza udittiva ferriħija tal-"għana tat-tfal żgħar," ilħna innoċenti li jintroduċu sekwenza ta' mħabba illeċita bejn żewġ adulti żgħażagħ "taħt is-siġar dellin," l-ombra li tgħatti ż-żina u li eventwalment se twassal sal-punt fejn il-koppja tagħżel li teqred il-ħajja mnissla minn imħabbitha stess "biex teħles mill-ħlas tal-abort." Serracino Inglott jirrimarka kif il-kitba ta' Massa "sservi bħala medjazzjoni ta' testi oħra" b'riferenzi diretti u oħrajn kemxejn indiretti għall-miti, il-kitbiet tal- "predeċessuri" klassiċi u magħrufin, li bħalma seħħ fil-każ ta' poeti moderni oħra Maltin – ngħidu aħna, Maria Grech Ganado u Achille Mizzi – silfu lill-poeżija xbihat arketipali ta' sbuħija, attrazzjoni, innoċenza, stigma, ħtija, u mewt traġika, bħala personifikazzjonijiet antiki u primordjali ta' qagħdiet mentali li għadhom imġarrba f'ċirkustanzi reali tas-seklu għoxrin (Xibkatuliss x). Il-modern, f'dan is-sens, jirrikorri għall-eqdem arketipi biex jesprimi l-paradossi u l-assurditajiet ta' żmienu, fosthom l- ironija ta' mħabba li minflok twassal għall-"għana tat-tfal żgħar" issib il-kulminu paradossali tagħha fil-qtil tagħhom. Fil-poeżija "Abort" il-kelliem liriku modern imur  ͶͲ lura għall-figura mitoloġika ta' Venere bħala rappreżentazzjoni divina tal-imħabba u l- prokreazzjoni, f'rabta klassika max-xbieha maskili ta' Adonis bħala inkarnazzjoni arkajka tas-sbuħija maskili ("Aphrodite"). L-istatwa ta' Venere skolpita minn Alessandu ta' Antijokja, figura li tmur lura għat-tieni seklu qabel Kristu u li hija kkaratterizzata mill-miżuri meqjusin perfetti tal-figura femminili, tieħu l-ħajja f'nofs lok Kattoliku idilliku iżda li diġà jerħi suġġeriment sottili ta' feriment u mewt ("ġo Eden iħammar pepprin"), ġnien li miegħu anke biblikament hemm assoċjati l-qerq u l-ħażen li jirbħu fuq il-ġust u t-tajjeb. Il-kuntrast huwa għodda li tispikka u tħalli effetti memorabbli fil-poeżija "Abort," speċjalment bejn l-esperjenza idillika – f'pajsaġġ pjuttost pastorali u sagru – tal-koppja u l-"ħsara / u l-fwar tal-abort" f'ambjent magħluq u soffokanti minħabba l- att illeċitu u klandestin. Hawnhekk jintlaħaq l-effett tipiku tal-kuntrast spjegat minn Friggieri bħala konglomerazzjoni ta' xbihat u sentimenti 'l bogħod minn xulxin li mid- diskrepanza ta' bejniethom toħroġ aħjar xena, tema u emozzjoni (Dizzjunarju "Kuntrast"). Il-koppja mitoloġizzata tinnamra fil-ġnien "iħammar pepprin," xbieha ossimoronika li fuq naħa tqanqal sens ta' ftuħ, fwieħa, libertà u dawl u fuq in-naħa l- oħra tibda tantiċipa il-konsegwenza fatali ta' mħabba prematrimonjali f'post imwarrab, oskur, imdellel ("taħt siġar dellin") u b'lewn id-demm. Is-simboliżmu tal- "pepprin" fil-Punent – bħala tifkira tal-bniedem maqtul inġustament, kemm jekk tarbija bla identità fil-ġuf kif ukoll jekk żgħażagħ vittmi tal-gwerra – paradossalment jaħżen fih sinifikat oppost fil-mitoloġija Griega, fejn kien assoċjat mal-alla tal-fertilità  Ͷͳ Demetria, b'suġġeriment qawwi ta' prokreazzjoni u ħajja (Chwalkowski 267). Fil- kuntest tal-lirika ta' Massa, id-dinja tal-Punent u d-dinja mitoloġika għandhom relevanza ugwali, u għalhekk iż-żewġ sinifikati opposti tal-"pepprin" jistgħu jitqiesu bħala intertestwalment sinifikanti. Apparti dan il-kunflitt fl-evokazzjonijiet kuntrarji ta' xena waħda, il-qarrej jintlaqat ukoll mit-ton tqil, solenni, u gravi, f'espressjoni melankonika msaħħa b'ritmu li aktar ma jmur isir wieħed iktar lajman, tant li kull kelma lejn tmiem il-kompożizzjoni tikseb kemm tifsira kif ukoll ħoss ta' krib, sens u karattru akustiku ta' litanija dwar il- mewt: "Ksew il-ġisem bla isem b'petali pepprin / mal-karba li telgħet min-nisa mbikkmin." Hawnhekk huwa evidenti li l-assonanza bl-"e," ir-rima interna, l- alliterazzjoni b'ittri bħall-"p" u l-"k," u mekkaniżmi akustiċi oħra qegħdin jikkumplimentaw il-monotonija mifhuma mill-krib tan-nisa. It-tlaqqigħ strateġiku bejn l-elementi kuntrastanti tal-innoċenza u l-fatalità tal- imħabba jilħaq wieħed mill-punti saljenti tal-paradossi tal-poeżija fejn il-kelliem liriku jinqeda bil-polisemija biex jiżvela l-ħlas tripplu tal-mara li teqred il-kreatura f'ġufha. L-omm tinqeda b'intervent kirurġiku biex klandestinament ittemm il-ħajja tal-wild qabel iż-żmien bil-għan li tevita l-ħlas (fis-sens ta' twelid) f'għeluq l-erbgħin ġimgħa mill-konċepiment. Il-kelliem liriku jimmetaforizzza t-tbatija morali li hi eventwalment ikollha ġġarrab bħala ħlas ieħor, din id-darba morali espress f'sens ta' mistħija, ferm akbar mill-ħlas monetarju biex twettaq l-istess azzjoni. L-ambjent fejn seħħet ir-  Ͷʹ relazzjoni intima tal-koppja li permezz tagħha nisslet ħajja ġdida fil-ġuf tibqa' tidwi wara l-qerda tal-fetu flimkien mat-tnehida kontinwa tal-femminilità dinjija mxennqa li jkollha l-ulied tagħha f'dinja inġusta. Din l-operazzjoni, madanakollu, hija pprojbita bil-liġi f'Malta u f'ħames pajjiżi oħra biss madwar id-dinja, u hija kkundannata bla riżervi mir-reliġjon Nisranija (Grech Urpani "After Ireland's abortion..."). Għalhekk, il- polisemija u l-ambigwità ta' kliem bħal "ħlas," "teħles," u "neħles" isiru aktar akuti u drammatiċi fil-kuntest Malti. Julia Kristeva tirrimarka li test letterarju mhuwiex xogħol solitarju maqtugħ mir-realtà iżda fih jinkludi proċessi kulturali u soċjali dejjiema, funzjonijiet li jibdlu x- xbieha f'arti li ddaħħlek f'reġjuni ta' ħsibijiet li mhumiex ċari (Allen 37). Massa ma jillimitax il-poeżija tiegħu għal avveniment kulturali waħdieni iżda fiha jinkludi elementi u immaġnijiet mid-dinja Maltija ta' żmienu li bil-kuntrasti ta' bejniethom jesprimu eżistenza kuntradittorja minflok essenza jew tifsira li tagħti sens lill-ħajja. Mill-elementi kuntrastanti tal-ambjent – ngħidu aħna, ix-xena idillika u l-imħabba illeċita biswit il-"kappella" rurali ta' "Abort" – titnissel l-isfiduċja tal-vuċi lirika fid- destin imqar ta' ħajja li tibda b'relazzjoni intima ideali. Dan il-paradoss iqanqal il- mistoqsija għaliex minn sentiment intrinsikament ġenwin u innoċenti, bħall-imħabba, għandu joħroġ l-illeċitu, il-ħażin, u eventwalment il-qtil? Għaliex is-sbuħija idillika tal- bniedem kapaċi twasslu fi stigma, it-tqala qabel iż-żwieġ, li ġġiegħlu jeqred il-frott ta' mħabbtu stess? Il-paradoss ta' mħabba li twassal għall-qerda tal-ħajja li tipprokrea hi stess tixhed kemm il-poeżija moderna ta' Massa ma tissodisfax il-mistoqsijiet u d-  Ͷ͵ dilemmi li tqanqal, iżda tippreżenta qagħda paradossali li għad fadlilha ħafna x'wieħed jifhem. Ix-xbihat ta' pajsaġġ naturali li miegħu jintisġu s-sbuħija klassika tal- maħbubin, il-kor innoċenti tat-tfal, il-kappella, il-Volvo u t-tarmak tad-dinja moderna, u l-abort bħala delitt modern aktar vjolenti u gravi mill-bqija lkoll jikxfu realtà magħmula minn aspetti diskrepanti iżda li kollha, b'xi mod, ġejjin minn xulxin jew jaffettwaw lil xulxin. Din hija l-kontinġenza Eżistenzjalista ta' fatti li ma jaqblux bejniethom iżda jiffurmaw it-tfassil aċċidentali ta' qagħda partikulari ta' għajxien. Din il-kundizzjoni ta' eżistenza mfassla minn sensiela ta' aċċidenti testendi ruħha minn ħajja individwali għall-istorja kollha tal-umanità, tant li "meta tiġi studjata l- evoluzzjoni bijoloġika u l-Eżistenzjaliżmu, wieħed jista' jsib xi similaritajiet bejniethom, saħansitra sal-punt ta' kontinwazzjoni bejn it-tnejn" (Stamos bp1). Id-diżintegrazzjoni tal-innoċenza għal ġo stati ġodda dejjem aktar imprevedibbli u oskuri tikkorrispondi mat-trasformazzjoni tal-pajsaġġ tipiku Malti għal ġol-ambjent klandestin u soffokanti fejn iseħħ l-abort. Qabel din it- trasformazzjoni, il-viżjoni bukolika ta' kappella fil-kampanja kkaratterizzata mill- "għana tat-tfal żgħar" timmetamorfizza ruħha fil-Golgota bl-allużjonijiet kollha marbutin mal-passjoni ta' Kristu. Fost l-oħrajn it-tbatija agonizzanti tal-Feddej tintrabat intrinsikament mal-"Abort" u l-proċessi jitwaħħdu f'wieħed fejn il-qerda tal- ħajja umana tiddomina fuq l-eżistenza tal-bniedem. Din l-immaġini tat-tbatija ta'   1 Bla paġna  ͶͶ Kristu qabel il-mewt tiġi estiża permezz tal-omojotelewto verbali fil-ħames strofa, għodda letterarja li tenfasizza t-tbatija li jrid jgħaddi minnha l-kelliem liriku biex jifdi lill-umanità mill-ħlas fid-diversi sensi tal-kelma: il-ħlas (twelid) tat-trabi, il-ħlas (kastig f'għamla ta' stigma) tal-imħabba illeċita, u l-ħlas (rimors) maħluq mill-qtil tal-fetu. Il- paralleliżmu bejn il-passjoni ta' Kristu li twassal għas-salvazzjoni eterna u l-ħlas li l- leħen poetiku jħabbar li finalment irid jgħaddi minnu l-poeta stess biex jeħles lil Malta mill-ħtija tal-abort jidwi l-esperjenza ta' Kristu: is-sagrifiċċju tal-innoċenti – il- qtil tat-tarbija daqskemm tal-Iben ta' Alla – bħala tpattija għall-ħażen li l-bniedem kapaċi jwettaq. 3.2. Is-sajda għall-ħajja Fil-preambolu analitiku għall-poeżija ta' Ġorġ Borg, Friggieri jistħarreġ il-preżenza rikorrenti u dominanti tal-baħar fil-Letteratura Maltija matul is-snin, b'enfasi ċara fuq l-ambjent Mediterranju li fil-poeżija Romantika jiddetermina l-karatteristiċi marittimi ta' Malta mdawra bil-"baħar ikħal daqs in-nir," bħalma jiġri fil-lirika Dunkarmjana magħrufa ta' "Żagħżugħ ta' dejjem" u "Il-Għanja tar-Rebħa" ( Il-"leħen romantiku" tal-element likwidu, skont l-istess kritiku, dejjem ħaddan il-gżira iżda l- modulazzjonijiet fit-tonalità u l-lessiku tiegħu nbidlu għalkollox fit-transizzjoni mill- idjoma Romantika għal dik Modernista, speċifikament fil-kitbiet ta' poeti tas- sittinijiet bħal Massa u Achille Mizzi (Friggieri, L-Istudji Kritiċi Miġbura 486). Il-leħen marittimu tas-sittinijiet immodula għal ġo leħen imkisser li beda jipprova jfittex spjegazzjoni għat-telfa tal-valuri u s-sentimenti konvenzjonalment marbutin mal-  Ͷͷ istess ħajja u komunità Mediterranji. Kif intwera diġà fl-analiżi tal-poeżija "Delimara," Massa jikkuntestwalizza r-riflessjoni ġewwiena tiegħu fil-"fond il-fond fejn għajn ma rat" tal-baħar Malti, 'il bogħod kemm jista' jkun minn kull sens ta' artifiċjalità moderna, iġġudikata mill-kelliem liriku bħala dinja effimera li fix-xeħta teknoloġika tagħha qajla żżomm sens arketipali, mitoloġiku, jew reliġjuż tal-ħajja. Bħalma jagħmel Friggieri, il-kummenti ta' Serracino Inglott fil-ġabra Ilħna Mkissra jinnotaw id-dominanza assoluta tal-baħar Malti bħala arketip figurattiv fil- versi ta' Massa, u jqisu dan l-element akwatiku bħala ambjent fluwidu li fih kontinwament tinħass u sseħħ it-tiftixa għall-Jien mitluf (45). Il-baħar huwa l-unika dimensjoni fejn il-persona tittanta ssib it-tweġiba għall-kriżijiet Eżistenzjalisti tagħha, l-ambjent miftuħ iżda sa ċertu punt ristrett li fih isseħħ is-sajda għall-identità individwali tal-poeta. Kif jirrimarka Serracino Inglott, il-baħar tal-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus" huwa simili għal dak ta' poeżiji oħra tal-istess poeta, l-ambjent propizju biex jinċita t-tiftixa tal-Jien. Iżda, waqt li jservi lir-rakkont poetiku (dwar il- kaċċa għal ħlejqa akwatika) bħala sfond naturali u pittoresk, b'element fantastiku u saħħari (Serracino Inglott jara fih evokazzjoni tal-ħrejjef ta' La Fontaine), il-baħar iservi wkoll bħala simboliżmu ontoloġiku li fix-xejriet metamorfiċi tiegħu jwassal għadd ta' suġġerimenti dwar id-dilemmi eżistenzjalisti tal-poeta. Il-kilba għall-kaċċa li l-poeżija tistrieħ fuqha fil-bidu, ix-xewqa tal-poeta li jistad anke jekk jaħlef li "nistad ma ridtx," jikkummenta dwarha Arthur Schopenhauer meta Ͷ͸ jinnota kif l-inklinazzjoni favur l-għajxien fil-bniedem tinsab f'affront dejjiemi mal- ħajja nnifisha li kontinwament tipproduċi mumenti traġiċi (The World as Will and Representation 283). Fi kliem ieħor, l-istess ħajja li tagħti l-mezzi għall-għajxien tagħti wkoll il-kawżi, l-aġenziji, u l-elementi li jeqirduha. Għalhekk, il-bniedem jasal saħansitra sal-punt li jtemm ħajtu jew ħajjet dawk l-aktar għeżież għalih biex iseħħlu jaħrab il-weġgħat u s-sofferenzi li huma kwalitajiet inerenti tal-istess ħajja, xhieda ta' sensibilità vulnerabbli minħabba l-kundizzjoni fundamentali tal-għajxien tagħha. B'influwenza diretta minn din il-filosofija, Sigmund Freud jelabora dwar l-impuls tal- ħajja f'konfront mal-ġibda daqstant innata fil-bniedem lejn il-qerda, tendenzi primordjali rappreżentati mill-figuri ta' Eros (simbolu tal-ħajja u l-imħabba) u ta' Thanatos (figura li teliċita l-mewt u l-qerda) mill-mitoloġija Griega. Skont Freud l- istint tal-qerda fil-bniedem, għalkemm jista' jwassal sal-punt tal-awtodistruzzjoni, iservi ta' proċess katartiku quddiem mumenti diffiċli, esperjenzi li jġegħluh jieħu deċiżjonijiet distruttivi, u minn daqqiet letali, li iżda joffru sens qawwi ta' serħan u sigurtà imqar meta dak li jkun jinnamra mal-mewt (Carel 23). Il-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus" tissuġġerixxi taqbida kontinwa bejn l-istint tal-imħabba u l-ħajja rrappreżentati mill-mara tal-kelliem liriku f'affront mal-impuls tal-kaċċa fil-poeta u l- kumplament tas-soċjetà moderna, antiteżi inevitabbli u kontinwa fil-kuntest Fruedjan li jittratta l-ġibda (Eros) u l-kaċċa qabel il-mewt (Thanatos) bħala forzi mmaljati flimkien.  Ͷ͹ Waħda mit-temi prominenti fil-poeżija "Paper Nautilus" ta' Marianne Moore hija l-ħtieġa li nħarsu lejn l-imħabba bħala proċess reċiproku ta' protezzjoni u ħelsien, sistema emottiva li tpoġġi l-ħtiġiet u l-bżonnijiet tal-ieħor quddiem ix-xewqat personali tal-Jien (Sielke 117). Il-konverġenza bejn l-imħabba u l-ħtieġa tal- preservazzjoni timmanifesta ruħha, tul il-versi tal-poeta Moore, fil-fiżjonomija tal- qarnita hi u tipprepara għat-twelid taż-żgħar tagħha: billi toħloq strat organiku ġdid ta' protezzjoni kontra elementi esterjuri (Arnold 437). Permezz ta' sensiela ta' konnessjonijiet simboliċi, Massa jorbot flimkien ir-ritmu tal-moviment grazzjuż tal- qarnita fl-ilma u l-kontrazzjonijiet muġugħa tal-omm hi u tiled, bl-implikazzjoni ta' impuls universali biex il-ħajja toħroġ u tingħax indipendentement mis-sigurtà tal-ġuf u eventwalment anki mit-tenerezza protettiva tal-omm: rajt gandoffli mhux bħal din xtrajt gandoffli mhux bħal din arzella titbexxaq qed tħabbat ma' qalbi bir-ritmu urġenti ta' mara waqt ħlas Sabiex jirrappreżenta r-ritmi tal-ħajja li jikkonverġu f'polz wieħed kontinwu u ubikwitu, f'din l-istrofa Massa jħaddem diversi għodod letterarji li jisfumaw lill- immaġnijiet u lill-ħsus f'xulxin: l-enfasi fuq in-natura individwali tal-qarnita kemm bl- anafora ("gandoffli") kif ukoll bl-epifora ("bħal din"); ir-rima fil-bidu tal-versi ("rajt" u  Ͷ ͅ "xtrajt") li toħloq sens ta' uniformità; l-ottonarju fl-ewwel żewġ versi, is-senarju fit- tielet u r-raba' vers, u s-senarju doppju fl-aħħar vers li flimkien isaħħu s-sens ta' ritmu regulari; u mill-banda l-oħra n-nuqqas ta' punteġġjatura li jgħaqqad kollox flimkien mingħajr waqfien sintattiku. B'dan il-kumpless ta' regularitajiet, il-ħruġ ta' ħlejqa mill-baħar jew mill-ġuf matern xorta waħda jinħass bħala parti intrinsika mill- impuls u l-polz tal-ħajja nnifisha, ritmu primordjali ssuġġerit mid-diversi tekniki eżemplifikati fl-aħħar kwotazzjoni. Dan l-insiġ flimkien tal-baħar u l-ġuf matern huwa karatteristika rikorrenti fil- mixja poetika ta' Massa. Ngħidu aħna, fil-poeżija "Delimara" tispikka s-similitudni "bħal minn ġuf ommi għal saqajja / minn fuq l-alka għal taħt il-blat," fejn iż-żewġ ambjenti fluwidi jitwaħħdu u jsiru manifestazzjoni waħda ta' għajxien, imqar jekk ix- xebh irid jibda b'separazzjoni bejn l-elementi mxebbha kif josserva Adrian Grima ("Daniel Massa's Alternative Motherland" 104).2 Għalkemm Grima jargumenta li Massa joħloq spazju bejn iż-żewġ dimensjonijiet likwidi, l-istess kritiku jamplifika li ż- żewġ dinjiet fluwidi jistgħu anki jisfumaw f'xulxin f'livelli ogħla u aktar intensi ta' għarfien jew ta' raġunament inferenzjali. Dan il-kumment jixhed kemm Massa qiegħed ifittex xejriet komuni f'reġjuni likwidi distinti minn xulxin, li jintrabtu flimkien bil-metamorfosi tal-individwu (minn forma umana għal forma akkwatika) waqt it-   Għalkemm fix-xogħol tiegħu Adrian Grima jagħmel referenza għall-verżjoni 2 bl-Ingliż tal-poeżija "Delimara Bay" fil-ġabra poetika ta' Massa Barefoot in the Saltpans, ippubblikata fl-2015, il-kummenti tiegħu japplikaw xorta waħda għall- verżjoni bil-Malti tal-poeżija "Delimara".  Ͷͻ transizzjoni tiegħu minn ambjent wieħed għall-ieħor. B'dan il-mod, jiġi aċċentwat ukoll il-ġest matern li jrid jiled skont programm akbar minnu, mifrux fuq eżistenza li tista' tingħax biss meta l-individwu jħalli lilu nnifsu jinqabad fil-moviment u l-enerġija vitali tal-ħajja li jagħmel parti minnha. Fil-qabda u l-kaċċa għall-forma glorjuża ta' għajxien li timmanifesta l-"Paper Nautilus," hemm it-telfa ta' din l-istess vitalità, iċ- ċaħda tal-istess dinamiżmu animat tal-kreatura li ironikament tiġi wiċċ imb wiċċ mal- qerda minħabba l-istess intenzjoni li tinqabad fis-sbuħija animata tagħha. Dan l-istint ta' kaċċa impulsiva fil-poeta jitqanqal mhux biss bis-sbuħija ta' din il-kreatura rari iżda wkoll mir-ritmu sinkronizzat espress fl-għawma kontinwa u fil- ftuħ tat-tentakli tagħha, movimenti simili għar-ritmi primordjali tal-qalb u d-demm jippompjaw fil-ġisem tal-bniedem. Ir-ritmi tad-dinja bħal donnhom jingħaqdu f'ritmu wieħed universali fejn il-moviment tal-"Paper Nautilus" jitwaħħad mat-taħbita ritmika tal-qalb tal-poeta tħabbat taħt l-ilma. Għalkemm fil-qarnita l-kelliem liriku jara l-forza tal-ħajja primittiva li fiha tissinkronizza r-ritmi tiegħu u tagħha, f'kontinwità eżistenzjali li ma tinqabadx daqskemm tingħax, ir-rarità tal-ħlejqa xorta waħda tqanqal fih l-istint tal-kaċċa li, f'kuntrast ovvju mal-protezzjoni u l-ħarsien materni, jirriduċi l-eżistenza animata għal ġo ġisem mejjet: it-trofew tipiku tal- kaċċatur. Forom rari ta' ħajja, dawk li tagħhom ma hemmx manifestazzjoni frekwenti, aktar iqanqlu l-istint tas-sajda għalihom, iżda minflok l-eżistenza attiva u ħielsa tal- ħlejqa (l-għawma eleganti tal-qarnita) jaqbdu biss il-korp tagħha.  ͷͲ L-impuls tal-kelliem li joħroġ lill-qarnita mill-ambjent naturali tagħha jiġi enfasizzat permezz tal-omojotelewto (il-pronom mehmuż fi "stadtha," "ħkimtha," u "qtajtha") u l-epifora (bir-ripetizzjoni ta' "stadtha") fit-tielet strofa, għodod letterarji li jibdlu l-kaċċa minn delizzju għal ġo attività irreżistibbli għall-għajxien tal-persona. Iżda b'din l-enfasi fuq il-qbid apparenti ta' ħlejqa ħajja, Thanatos xorta waħda jinħass qiegħed jikseb, imqar momentarjament, is-sopravvent fuq Eros, għallinqas sakemm il-mara tintervieni bil-ġest tagħha favur il-ħajja li ma tistax tinħareġ mill-element naturali tagħha: il-baħar. Dan jantiċipa l-konverżjoni aħħarija tal-kelliem liriku favur il-ħajja, meta minflok jaqla' ħlejqa mis-simbjożi tagħha mal-ambjent naturali li jgħajjixha, jissagrifika l-enerġija fiżika tiegħu biex hu stess jitwaħħad mar-ritmi ta' dak l-ambjent, b'tali mod li s-sajda għall-ħajja ssir sinkronizzar tal-ġisem uman ma' impuls vitali ħafna akbar u eqdem minnu. F'din it-transizzjoni amfibja l-poeta jiskopri forma marittima irreżistibbli, bħalma hi s-sirena fil-poeżija "Delimara," u jagħraf fiha r-ritmu universali tal-ħajja li madanakollu ma jistax jinqabad daqskemm jista' jingħax. Il-"Paper Nautilus" f'idejn il- poeta ssir "kewkba," trofew animat tal-ħajja nnifisha li jixtieq jaqsmu ma' dawk li huma l-aktar qrib tiegħu u għandu relazzjoni intima magħhom. Il-ħtieġa li jaqsam il- vitalità eleganti tal-ħlejqa mal-familjari tidher espressa fir-"ritmu urġenti" ta' qadfa li l-poeta juża biex jirritorna lejn ix-xtajta fejn familtu, f'kuntrast man- "nofs ħajra" li biha "ħriġt naqdef nofs qama / l-aħħar għuma tas-staġun." Mal-mument li l-mara tal- poeta tirċievi l-qarnita fi ħdanha, il-"Paper Nautilus" tittrasforma ruħha għal ġo  ͷͳ kreatura "ifjen mir-roża ta' ħaddejn tarbija," ikona ta' tenerezza u sottilezza nieqsa mis-sigurtà u l-wens tad-dinja fluwida li l-baħar jew ġuf l-omm biss jistgħu joffru, f'kuntrast mal-poeta u l-kumplament tas-soċjetà li jittantaw jaqbdu għajxien affaxxinanti fil-ġesti qerrieda tal-kaċċa jew tas-sajda (Meredith 60). Minħabba l-impuls matern innat tal-figura femminili, fil-poeżija ta' Massa l- omm tagħraf li l-qarnita ma tistax tinħareġ mill-element naturali biex l-għajxien attiv tagħha jinqabad f'ambjent ieħor, bħalma l-vitalità tal-ħajja ma tistax tistad għaliha u twaqqafha mir-ritmu kontinwu tagħha. Dan l-istint matern huwa espress ukoll fil- kompożizzjoni lirika tal-poeta Moore, fejn l-azzjonijiet tal-qarnita hi u tipproteġi liż- żgħar tagħħa tasal sal-punt li tieqaf tgħajjex lilha nnifisha biex tħarishom minn kull periklu: "she scarcely / eats until the eggs are hatched" (121). Meta l-poeta joħroġ lill-qarnita mill-ambjent marittimu tagħha bil-għan li titgawda mill-għeżież għalih, paradossalment il-kaċċa ttemm it-tkomplija eżistenzjali tal-ħlejqa maqbuda. Il-poeżija taqbad kumpless ta' paradossi eżistenzjali, primarjament fosthom il-fatt li l-eżistenza tista' tingħaraf fil-moviment, l-azzjoni, u r- ritmi tagħha mingħajr ma tinqabad bħala forma statika jew bħala inerzja. Dan jikkoinċidi ma prinċipji eżistenzjalisti fundamentali. Għal Sartre l-eżistenza tista' titgawda biss meta l-bniedem jiddeċiedi li jibda jgħixha b'deċiżjonijiet u responsabilitajiet attivi li f'kull mument jibnu s-sens tal-għajxien mingħajr appoġġ ta' qafas fiss (ta' regoli, imġiba, moralità u l-bqija), u f'kuntrast ma' eżistenza sempliċi  ͷʹ f'dinja magħmula minn skemi lesti ta' valuri, rwoli prestabbiliti, u konformità man- norma (Raffoul 121). Ħassieba eżistenzjalisti tas-seklu dsatax, bħal Kierkegaard u Nietzsche, fittxew is-sens tal-ħajja mhux f'xi domma jew teorija lesta, iżda fl- esperjenza tiżvolġi jew fil-moviment attwali li l-bniedem (bħal ħlejjaq oħra inqas konxji minnu) ikollu jwettaq kontinwament biex jeżisti (Shearson 284). Għal Maurice Merleau-Ponty id-dinja mhijiex dak li nafu dwarha f'moħħna – għarfien a priori – imma hija l-binja kontinwa ta' sitwazzjoni kontemporanja, imsawra bl-esperjenzi individwali li ngħaddu minnhom matul ħajjitna u li jagħtuna għerf a posteriori (256). Dan il-paradoss jestendi ruħu mat-tradizzjoni tal-ibbalzmar imħaddna mill- bqija tas-soċjetà, prattika li tippreserva l-figura waqt li ironikament teqred b'mod permanenti l-attività glorjuża u affaxxinanti tal-annimal (Wolfe 132). Schopenhauer, li jiffoka fuq l-egoiżmu uman bħala forza innata fih, jitħaddet fuq atteġġjament qerriedi simili: sabiex il-bniedem jissodisfa x-xewqat tiegħu favur is-sigur u d- dominanza fuq il-ħlejjaq kollha, jasal sal-punt li jeqred elementi esterjuri għalih (Singh 38). L-ironija fundamentali fil-preservazzjoni tas-sura ta' annimal ibbalzmat hija li l-faxxinu inizzjali tal-bniedem bl-istess sura attiva fl-ambjent tipiku tagħha jintilef għalkollox waqt il-proċess, għax l-iżvolġiment tal-ħajja – bl-aċċidenti kollha tiegħu – jista' jitgawda biss fl-azzjoni lokalizzata, f'eżistenza li qiegħed twettaq lilha nnifisha billi tingħax, mhux billi "[t]ibbalzmaha fil-formalina" bħala dehra fissa u statika.  ͷ͵ Fil-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus," ix-xbieha tal-poeta u tal-mara tiegħu jingħaqdu flimkien f'ġest li jrid jerġa' jagħti l-għajxien lura lill-qarnita "mxennqa għal ħajja" għandha konnotazzjonijiet qrib il-prinċipji eżistenzjalisti tal-paragrafu preċedenti, l-aktar l-idea li l-għajxien ma jinqabadx fi struttura jew dehra statika. L- esperjenza diretta tal-ħajja li ġġarrab il-koppja toqrob ħafna lejn il-prinċipju ta' Merleau-Ponty li l-esperjenza sensorjali u korporali tiġi ħafna qabel l-użu tal-intellett (261). Għall-poeta d-deċiżjoni ta' martu li tagħti l-ħajja mill-ġdid lill-qarnita hija l- aqwa stqarrija ta' mħabba, "isbaħ mill-isbaħ poeżija," għax qiegħda tissieħeb ma' forza prokreattiva eqdem saħansitra minnhom it-tnejn. Il-fond likwidu li Massa jpoġġi lilu nnifsu fih kontinwament matul il-mixja poetika tiegħu jirrappreżenta l-ħajja nnifisha, profondità akbar u eqdem mill- bniedem innifsu. Meta l-kelliem liriku jenfasizza dan l-inżul fl-ilma ("żlaqt ħafif / bħal minn ġuf ommi," "ħu nifs qawwi w ogħdos / naqdef lejn orizzont imbiegħed"), il-fond u d-distanza li jgħarrex fihom u li jiżdiedu bla waqfien qegħdin ukoll jirrappreżentaw sajda għall-oriġini mbiegħda tal-bniedem, għar-ritmi primordjali, u għall-ġenesi kontinwa f'kull stadju tal-evoluzzjoni tal-ħajja. F'diversi poeżiji oħra ta' Massa jerġa' jitfaċċa l-motif ta' sajda Maltija ttrasformata f'kaċċa għat-truf qatt milħuqin tal-istorja tal-ħajja: fil-poeżija "Delimara" bix-xbieha tas-sajjieda "jistadu l-orizzont"; fil-kuntest politiku ta' "Monologu mill-Gżira tal-Isponoż" b'element marittimu li huwa d-dinja oskura u prekarja fejn ta' kuljum jipperikola ħajtu l-ħaddiem Malti ("U inti sieħbi qiegħed tongħos / inti togħdos għall-isponoż?") ammonit mid-dittatur; u f'"Il-Bajja ta'  ͷͶ Selmun" bix-xbieha tax-xemx mistada u maħfuna "fi ħbubi karus tal-fuħħar." Din is- sajda problematika minħabba n-nuqqas ta' konfini tagħha mhix immirata, f'"Qarnita – Paper Nautilus," lejn il-forma apparenti tal-qarnita biss, iżda lejn il-proċess organiku ħaj u dejjem jevolvi li jwassal sa forom ta' ħajja kontemporanji mal-poeta. Effettivament, is-sajjied ta' din il-ħajja jisfa mistad mill-kobor apparentement infinit tagħha, sedott mir-ritmi u l-armoniji ta' proċess organiku affaxxinanti li ttanta jistad iżda ma rnexxilux jaqbad fl-animazzjoni tiegħu. F'"Qarnita – Paper Nautilus" dan iċ- ċediment tal-poeta għall-impuls u l-movimenti ta' ħajja akbar minnu huwa parallel għar-rebħa ta' Eros fuq Thanatos fit-terminoloġija Freudjana (Serracino Inglott, Ilħna Mkissra 45). Il-ħajja bħala moviment animat, bl-aċċidenti kollha tiegħu, ma tinqabadx mal- ħruġ tal-"Paper Nautilus" mill-element naturali tagħha, imma sseħħ meta s-sajjied iċedi l-forma tiegħu nnifsu lil dak l-ambjent marittimu li jgħajjex il-ħlejqa, jiġifieri meta l-poeta jagħraf isir ħaġa waħda mal-iżvolġiment ta' vitalità partikulari minsuġa ma' vitalità ubikwita. Għal mument Massa jinħakem minn sentiment ta' kaċċa għal forom affaxxinanti u rari ta' ħajja, iżda f'mument ieħor iċ-ċediment tal-forma korporali tiegħu lil dimensjoni ta' eżistenza u kontinwazzjoni akbar u eqdem minnu jieħu s-sopravvent. Paradossalment, is-sajda tilħaq il-qofol tagħha meta l-kaċċatur jinħakem mill-evokazzjonijiet vitali tal-fond tal-baħar Malti, b'suġġerimenti poetiċi li jenfasizzaw l-interminabbilità ta' dan l-ambjent indiġenu tal-gżejjer Maltin iżda wkoll simboliku tal-ħajja inġenerali. Għalhekk, f'punti poetiċi fejn Massa joqrob lejn  ͷͷ ambjent akwatiku, dejjem jispikkaw mekkaniżmi li jissuġġerixxu kontinwità bla tmiem, bħall-alliterazzjoni, ir-ritmu persistenti, u skemi ta' ripetizzjoni bħall-anafora u l-epifora. Flimkien, dawn l-għodod letterarji jissuġġerixxu l-polz irreżistibbli u interminabbli tal-ħajja, ritmu animat li sikwit jitqawwa f'punt poetiku meta l-polz tal- ħolqien jieħu s-sopravvent imqar fuq is-sens tal-kliem. 3.3. Il-ħajja bħala avvanz ineżorabbli lejn l-oppost tagħha L-ewwel taqsima ta' dan il-kapitlu indagat il-paradoss Massajan tal-ħajja mnissla mill- imħabba żagħżugħa innoċenti f'kontinwità bla qtugħ mal-mewt tagħha imponuta klandestinament minħabba l-istigma soċjali. Kif uriet it-taqsima, id-dinamika tal- paradoss tinbena permezz ta' diversi mekkaniżmi poetiċi li jagħmlu t-tnissil u l-qtil tat-trabi esperjenzi mmaljati f'xulxin, f'ħajja waħda pastorali daqskemm qattiela. Bit- timriħ intertestwali tiegħu, Massa rrikorra għal għadd ta' vuċijiet u reġistri mit- tradizzjoni mitoloġika, nisranija, u pastorali li, flimkien mar-reġistru rispettiv tagħhom (Venus de Milo, Adonis, Eden, il-kappella, l-inċens, l-għana tat-tfal), joħolqu kunflitt letterarju mal-prattika qerrieda u soċjalment mistura tal-abort. Il-kuntest arketipali tal-miti tal-imħabba b'figuri bħal Venere u Adonis jisfa rikuntestwalizzat fil-ġnien tal- Eden, teknika anakronistika biex il-poeta jgħaqqad l-iktar sentiment primordjali – l- attrazzjoni prokreattiva – ma' dilemma ta' perjodu storiku ġdid: l-abort fit-tieni nofs tas-seklu għoxrin f'pajjiż Kattoliku li madanakollu qiegħed jesponi lilu nnifsu għad- dinja mekkanika u veloċi ("Volvo spjetata") li trid taħbi l-"ħsara" u l-"fwar" tal- passjonijiet effimeri u kontinġenti tagħha.  ͷ͸ Din it-taqsima wriet kif l-użu tal-paradoss fil-poeżija "Abort" jinstiga għadd ta' mistoqsijiet u dubji, ngħidu aħna: kif tista' qatt titnissel il-mewt mill-imħabba? L- istigma soċjali kapaċi teqred il-frott tal-imħabba? L-ansjetà ġġenerata minn dawn il- mistoqsijiet tissarraf fil-karba tan-"nisa mbikkmin," li tordom l-għana ferrieħi tat-tfal żgħar sal-punt li l-egoiżmu tal-bniedem – instigat mill-kundanna tas-soċjetà – jirbaħ fuq l-imħabba tal-koppja żagħżugħa. It-toqol ta' dan il-qtil inuman, li jidwi l-ħtija Eżistenzjalista preżenti f'kull deċiżjoni li jrid jieħu l-bniedem f'ċirkustanzi reali, u rrinforzat b'tekniki poetiċi li jawmentawh, bħall-polisemija, l-allitterazzjoni, l- assonanza u r-rima interna, jieħu s-sura ta' litanija poetika dwar il-mewt, b'alluzjonijiet evidenti għall-mewt innoċenti (bħal tat-tarbija fil-ġuf) ta' Kristu. Lejn tmiem il-poeżija, hu u jikkundanna l-prattika klandestina tal-qtil "tat-tfal żgħar," Massa jattribwixxi s-sens ta' redenzjoni tan-nazzjon minn din is-"seħta" lil vuċi ambigwa li titlob għall-"ħlas," it-terminu li daqskemm ifisser ħajja ġdida jfisser ukoll penitenza, imqar jekk minn figura innoċenti bħal Kristu r-Redentur fir-rakkont Nisrani. It-tbatija (tal-omm), it-turment psikiku (ta' poplu), u l-feriment fiżiku (tal- innoċenti) – kollha minsuġin mal-mitoloġija Griega (Venus de Milo u Adonis) u l- pajsaġġ pastorali li jakkomodaw lill-imħabba bħala passjoni bla ħsieb – jeliċitaw il- paradossi u l-assurditajiet eżistenzjalisti ta' dinja reliġjuża u qattiela fl-istess waqt, kultura li tħobb u toqtol bl-istess intensità ta' emozzjonijiet. Mill-poeżija ma tixref l- ebda tweġiba li tirrisolvi dan il-kumpless ta' dubji dwar kif u fejn il-ħtija tintiseġ mal- imħabba.  ͷ͹ Waqt li l-ewwel taqsima tal-kapitlu analizzat il-poeżija "Abort" fejn il-qtil iqanqal għadd ta' mistoqsijiet dwar is-sens Malti ta' ħajja, fit-tieni taqsima l-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus" toħloq inverżjoni bejn l-istint tal-kaċċa għal forom rari ta' ħajja u l-impuls tal-ħolqien kollu għall-għajxien, identifikat mas-sens matern. Hawnhekk, Eros jieħu s-sopravvent fuq Thanatos, li madanakollu dejjem jibqa' fil- qrib. Għal darba oħra, l-ambjent indiġenu Malti huwa l-post fejn iż-żewġ istinti ta' mħabba u qtil jaħbtu flimkien biex jibdew it-tiftixa tal-poeta għal proċess evoluttiv ħafna akbar u eqdem minnu. Daqskemm il-baħar huwa l-ambjent bijoloġikament propizju biex fih il-poeta jitwaħħad mar-ritmi primordjali, tant li jevoka r-reżonanzi fluwidi ta' ġuf l-omm fejn tnissel u żviluppa hu, daqstant ieħor huwa l-element likwidu li minnu l-bniedem egoist irid iqaċċat forom affaxxinanti ta' ħajja mill- ekosistema organika tagħhom, bix-xewqa fatali li jgawdi ħlejjaq straordinarji b'mod intimu. Il-falliment inevitabbli tal-poeta meta jittanta jaqbad għamla ta' għajxien – irrappreżentata mis-sajda għall-qarnita – jimplika kaċċa li tista' sseħħ biss għall-forma korporali tal-annimal (l-arzella) u mhux għall-attività (ir-ritmu intrinsiku, il-korjografija grazzjuża) tal-ħajja tiegħu. Dan l-impuls primordjali tal-bniedem kaċċatur immesmerizzat b'għamliet ta' ħajja li ma jistax jaħfen fl-istat attiv tagħhom jiġi ffrustrat kull darba li l-ħajja tinqered mal-qbid tagħha. Dan jissuġġerixxi li l-bniedem ma jista' jaqbad il-ħajja fl-ebda grad, lanqas joħroġha mill-elementi naturali tagħha biex jippreservaha b'mod intatt. Bħalma jistqarr Ludwig Wittgenstein, jeħtieġ li l-  ͷ ͅ bniedem iċedi l-forma korporali tiegħu, jingħaqad mal-ħajja, jgħixha u jesperjenzaha b'mod sħiħ (Williams 34). U qajla għandu għażla oħra fil-kundizzjoni eżistenzjali tiegħu u tal-ħlejjaq li jinteraġixxi magħhom. Ir-rinunzja korporali ta' Massa għall- proċess evoluttiv akbar minnu jerġa' jikseb prominenza f'poeżiji oħra tiegħu bħal "L- Iskuna tal-Ħolm", "Pasiphae", u "Delimara", tal-aħħar bi istqarrija espliċita li donnha tgħaqqad id-diġenerazzjoni mar-riġenerazzjoni tal-ħajja: u meta jispiċċa l-ossiġenu kważi kważi nista' nibqa' għax f'dawn l-ibħra qalb din l-alka kont diġà. Il-ġibda favur il-ħajja mmanifestata primarjament fil-figura materna, kemm fil- poeżija ta' Massa kif ukoll fil-poeżija ta' Marianne Moore, tinsab f'taqbida mal-ġibda innata fil-bniedem li jasal jeqred l-istess ħajja biex jgħix: eżistenza li tista' tingħax biss minn fuq il-qerda ta' kreaturi oħra. Fi kliem ieħor, il-falliment tal-bniedem huwa ż- żerriegħa tal-ħajja, il-ħtieġa li biex l-individwu jeżisti huwa meħtieġ jinqerdu ħajjiet oħra bħal tiegħu. L-istint protettiv tal-omm, ippreżentat bil-figura ta' Eros fit- terminoloġija Freudjana, jintervjeni sabiex il-ħajja ma tinqeridx f'kilba għaliha li twassal sal-punt li ma tistax titgawda aktar, u l-mara li tordna lil żewġha biex  ͷͻ "[j]għum biha 'l barra [j]għajjixha" fl-ambjent naturali tagħha hija l-inkarnazzjoni ta' din is-sensibilità aktar sofistikata li tagħraf tgħix mar-ritmi tal-ħolqien. 4. Il-Pajsaġġ Surreali bħala Diskors Eżistenzjalista 4.1. Minn fejn titħaddet id-dilemma tal-jien? L-ewwel figuri prominenti tal-Moviment Surrealista, fosthom André Breton, Marcel Duchamp, René Magritte u Salvador Dalí, fl-arti tagħhom jippreżentaw il-ħolm bħala nisġa sfiqa bejn l-assoċjazzjoni subkonxja u l-ħajja reali, l-ekwivalenti għall-istudji psikanalitiċi ta' Freud fejn fil-ħolm jintisġu l-ansjetajiet tal-ħajja f'figura distorta u mistħajla skont mekkaniżmi subkonxji. Kif jistqarr Breton innifsu fil-manifest tas- Surrealiżmu, kien bis-saħħa tal-iskoperti Freudjani li ngħatat prominenza mill-ġdid lill- aktar sezzjoni importanti tad-dinja mentali tal-bniedem, appuntu l-ħolm u s- subkuxjent (10). Dan ix-xeblik flimkien tar-realtà u l-istħajjil subkonxju, karatteristika ewlenija tal-arti u l-letteratura Surrealista, huwa preżenti fil-poeżija ta' Massa "Il- Bajja ta' Selmun," kompożizzjoni poetika li tikkombina flimkien l-ambjent tipiku Malti u s-suġġettività mħeddla tal-poeta, elementi li f'din il-poeżija huma inseparabbli. It- titlu tal-poeżija ma jidentifikax biss il-post, imma huwa wkoll rappreżentazzjoni ta' ambjent sottomess għal kundizzjoni perċettiva li taħdem bl-estetika u l-poetika Surrealista. Fi kliem ieħor, il-poeta jippreżenta stat ta' subkonxju li mhux jagħti fattwalment il-post imma minflok qiegħed jippreżentah distort skont tendenzi fil- poeta li hu nnifsu mhuwiex kompletament konxju tagħhom. Il-kelliem liriku tal-poeżija "Il-Bajja ta' Selmun" jafferma dan l-istħajjil imwaħħad mar-realtà fl-ewwel vers, meta jiżvela l-istat semikonxju ("meta tħeddilt") li qed jitħaddet minnu, qagħda psikika li parzjalment qiegħda ssegwi x-xejriet konkreti ta' lokalità reali ("ma rqadtx") u parzjalment qiegħda ssegwi l-assoċjazzjoni ħielsa ta' suġġettività li mhix ikkontrollata mill-istat purament konxju. L-arti Surrealista, bħalma tagħmel il-poeżija ta' Massa, tinqeda bi trasformazzjonijiet assurdi u imprevedibbli sabiex tiddistorta t-tifsila apparentement lesta u definittiva tal-ħajja, u tillibera lill-individwu mill-finità u l-aspetti riġidi tal-oġġetti ta' madwaru (Balakian 44). B'dan isfumar f'xulxin ta' diversi entitajiet, is-sensi umani jistgħu jiġu mmaljati f'esperjenza sinestetika waħda, tant li ma tibqax teżisti demarkazzjoni ċara bejn tiġrib sensorjali u ieħor, lanqas sekwenza għalkollox loġika bejn perċezzjoni u oħra, avveniment u ieħor, jew kawża u effett. Fil-ktieb tiegħu What is Literature? Sartre jopponi din it-teknika Surrealista b'qawwa liema bħalha, u jikkundanna lill- moviment bħala metodu artistiku negattiv li żera' l-qerda tal-poeżija Oċċidentali, billi ġiegħel lill-udjenza tiegħu tintilef fiha nnifisha, tikkonsma l-enerġija tagħha inutilment, u titbiegħed mill-konfront razzjonali u veru mal-paradossi tal-eżistenza umana (LaCapra 84). Iżda l-ħila poetika ta' Massa tixhed kif iż-żewġ forom ta' għarfien – is- Surrealiżmu u l-Eżistenzjaliżmu – li Sartre issepara b'mod nett jistgħu jsibu sinteżi fl- arti poetika Modernista. F'"Il-Bajja ta' Selmun", il-poeta jirnexxilu jillokalizza l- problematika Eżistenzjalista f'lokalità reali u popolari li, madanakollu, tikseb ukoll il- karattru kinetiku, attiv, metamorfiku, u relattiv ta' pajsaġġ Surrealista. Il-post tipiku u magħruf Malti, għalhekk, jinħall mill-identifikazzjoni ċara u definittiva tiegħu, u l- komponenti li jsawruh jibdew deħlin f'xulxin, ikanġu bejniethom kuluri u forma, sakemm il-qarrej jispiċċa kemxejn diżorjentat (bħall-poeta mħeddel) f'ambjent li ma għandu l-ebda punt ta' fokalizzazzjoni fiss. F'qagħda mħeddla iżda mhux kompletament inkonxja tiegħu ("meta tħeddilt...ma rqadtx"), il-poeta jsir parteċipi f'dinja bejn qawmien u rqad li fiha faċilment jintisġu flimkien (mingħajr ġonot espliċiti) karatteristiċi reali tal-post – bħall-"għolja," il-"ġżejjer," ix-"xbieki vjola" tal-insib u s-sajd, it-"tafal imxarrab," u x- "xemx," – ma' relazzjonijiet intimi ("it-tfal," "il-ħanina") li jilħqu l-kulminu tagħhom f'passjoni inkontenibbli: "sa ġismi sa far." Il-pajsaġġ ma jinbeniex b'linerarità loġika jew deskrittiva, iżda b'intensità li tisfuma l-oġġetti tal-post u l-intimitajiet tal-poeta f'għajxien wieħed, tant li l-post isir projezzjoni Surrealista tal-esperjenzi privati ta' mħabba tal-poeta. Fi kliem ieħor, għall-poeta l-post huwa wkoll grad ta' intensità sentimentali, kundizzjoni ta' sensibilità qawwija, nisġa ta' relazzjonijiet bil- konnotazzjonijiet emottivi tagħha. Dawn ix-xejriet mgħajxa jfakkru fl-immedjatezza tas-sitwazzjoni umana li skont Kierkegaard tagħti lill-individwu skop u mira, apparti li ġġiegħlu jġarrab l-eżistenza tiegħu nnifsu b'mod aktar intens, sħiħ u awtentiku (Leone 14). Bl-interpenetrazzjoni eċċessiva (id-dħul kontinwu f'xulxin) tal-elementi ambjentali u l-fakultajiet emottivi tal-persona lirika, id-dinja ta' Selmun tkanġi bla waqfien, il-komponenti tagħha jisfumaw f'xulxin, sakemm id-diversi livelli tal- esperjenza tal-kelliem liriku jfawru lil hinn mill-konfini normali ta' kuxjenza waħda. L- għarfien multiplu u metamorfiku tal-kelliem iġiegħel lill-qarrej jiddubita jekk id- dimensjoni ġeografika, għalkemm tibqa' taħdem matul il-poeżija, hijiex ambjent ta' bajja, gżejjer, u għoljiet li qatt jista' jinftiehem separatament mill-impulsi arbitrarji, it- tendenzi istintivi, u l-ġibdiet primordjali tal-osservatur fl-istess post. Il-kumment kritiku ta' Elizabeth Benjamin dwar il-muntaġġ ta' xeni maqtugħin minn ordni loġika fil-film Dadaista japplika wkoll għall-poeżija b'xeħta Surrealista ta' Massa, lirika li hija wkoll: [...] ġabra astratta ta' frammenti jitriegħdu, distorzjoni fina u kontinwità kostruttiva, li jibnu forza ritmika li timmodifika l-perċezzjoni ta' dak li jkun, bil-għan li teqred rakkonti (narrattivi) tradizzjonali u ċċajpar il- fruntieri li jħaddnu l-arti u r-realtà. [...] an abstract assemblage of flickering fragments, diaphanous distortion and constructed continuity, [which] builds a rhythmic remanence that modifies perception with the view to destroy traditional narratives and blur artistic boundaries and reality (49). Il-motif tas-sajda, tema rikorrenti fil-lirika ta' Massa kif intwera fil-kapitli ta' qabel, ukoll jinħakem mill-iżvolġiment Surrealista tal-poeżija, bl-insiġ flimkien tan- nofs kuxjent u n-nofs subkuxjent. L-għajn tal-poeta, l-organu ewlieni tal-perċezzjoni mħeddla iżda mhux rieqda ta' post reali, tissarraf f'kontinwità organika mal-ambjent pittoresk u evokattiv li aktar għandu minn dinamika ta' suġġestjoni milli minn dehra esterjuri, newtrali, u statika. F'din l-interpenetrazzjoni bejn il-post u l-għajn tal- kelliem liriku, l-għasafar "jittajru fil-baxx lejn il-gżejjer" bħala evokazzjoni ta' natura ħielsa u l-"għasfur tal-ġoga" bħala metonimija opposta tal-insib (it-tisrim fix-xbieki) isiru rappreżentattivi ta' eżistenza li fiha l-libertà u l-limiti jmissu ma' xulxin, l-ansjetà b'ħajja arbitrarja u t-tisrim tal-individwu f'relazzjonijiet intimi jsiru kumplimentari. Meta b'mod subkonxju x-xbihat li jevokaw il-ħelsien jingħaqdu ma' xbihat li jeliċitaw is-sens ta' persona kkonfinata għar-relazzjonijiet umani, dan il-kunflitt jilħaq il- kulminu tiegħu f'kelliem li jfur organikament, sensibilità li tmur lil hinn minn relazzjoni intima waħda mal-"ħanina," tant li l-esperjenza titlef id-distinzjoni bejn l- organiku u l-ispiritwali. Serracino Inglott jasserixxi li din il-poeżija timmanifesta r-relazzjonijiet umani bħala operazzjoni doppja: minn banda dawn iwasslu għall-qbid f'xibka, waqt li mill- banda l-oħra jemanċipaw u jilliberaw lill-bniedem mis-sikkaturi u r-restrizzjonijiet li jinsab fihom (Ilħna Mkissra 47). L-istqarrija tal-filosfu hija aprossimattiva għal kummenti Eżistenzjalisti magħrufa li jqisu l-libertà umana bħala kundizzjoni li biha, paradossalment, l-individwu joħloq il-konfini u l-limitazzjonijiet li jagħtuh l-identità kontinġenti ta' ħajtu, ngħidu aħna Dostoevsky meta fil-ktieb tiegħu Записки из Мёртвого дома (The House of the Dead) jissuġġerixxi li l-bniedem liberu huwa kemm indeterminat kif ukoll indefinit għar-raġuni li l-libertà hi kwalità negattiva u limitata (Wolf 124). Anke l-analiżi ta' Schopenhauer tħares lejn nazzjon liberu bħala pajjiż immexxi minn liġijiet li hu stess ħoloq fi storja partikulari u aċċidentali, u għaldaqstant il-libertà (jew in-nuqqas tagħha bħala kumpliment inevitabbli ta' kull tentattiv biex jiġi strutturat il-ħelsien) jimponiha hu stess fuqu nnifsu (Essay on the Freedom of the Will 4). Dan kollu juri kif il-bniedem, għax huwa kapaċi joħloq il- konfini neċessarji tiegħu stess, huwa kkundizzjonat b'libertà li timponi fuqu r- responsabiltajiet, il-konsegwenzi, u n-nisġa aktar sfiqa ta' konnessjonijiet li jiġu ma' kull għażla ħielsa fil-punt tat-tluq iżda mhux fil-punt tal-wasla. Il-bniedem ħieles mhuwiex eżentat mill-kundizzjonijiet ġodda li jidħol fihom bl-aġir liberu tiegħu, iżda dejjem jibqa' jfittex ħelsien mis-sitwazzjonijiet li joħloq għalih innifsu. Għaldaqstant, l-għajn umana tal-persona ta' "Il-Bajja ta' Selmun" hija medjazzjoni fiżika bejn il- moviment tal-ħelsien fl-ajru u l-moviment tal-insib fuq l-art, u tikkonverġi dawn l- elementi opposti tal-eżistenza umana f'perċezzjoni waħda. Il-ftuħ ta' possibilitajiet (evokat bl-orizzont implikat fit-titjira tal-bliebel "lejn il-gżejjer") u l-oppost inevitabbli tiegħu (ir-restrizzjoni għal qagħda waħda f'lok partikulari u konkret, f'relazzjoni immedjata mal-mara, u fi storja ta' familja partikulari) jiġu minsuġin flimkien fil- kuxjenza individwali tal-kelliem liriku. Ix-xbihat effimeri daqskemm surreali ta' Massa jimmaljaw ma' xulxin elementi predatorji (bħax-"xbieki vjola," ix-"xolfa kulpara," it-tlikkim tal-lixka, is-sajd, u l-insib) ma' karatteristiċi pastorali b'elementi tipiċi tal-ambjent Malti (bħax-xemx, it-tafal, il- bliebel, iċ-ċervjol u l-mulett) u s-sens qawwi ta' ħajja tfawwar sal-punt li tifqa' l- konfini umani tagħha, imqar b'dannu għall-individwu li ma jikkontenihiex: ċekkintha rekkintha għaġintha mat-tafal sa ħżintha ma driegħi riġlejja sa' ġismi sa far u x-xemx kibret fija sa għodda bikkmitni sa demmi sa marad ħażżnitni rażżnitni bexxqitli għajnejja ċarrtitli xerrditli l-qawsalla Il-ħajja umana għall-Eżistenzjalisti hija ħielsa iżda fl-istess waqt tinqabad fil- kontinġenzi tagħha stess, eżistenza kkonfinata f'ansjetà għax il-bniedem hu ħieles li jinseġ ir-relazzjonijiet, il-limiti u r-responsabilitajiet li jikkostitwixxu lil ħajtu bħala rakkont uniku iżda bla sens fl-iżvolġiment tiegħu. Dawn l-għażliet skomdi – għax inċerti – tal-bniedem mhumiex strutturati skont xi qafas assolut jew xi pjan divin, iżda ironikament jitnisslu mill-ħelsien li l-bniedem safa mitfugħ fih mill-kumbinazzjonijiet u l-aċċidenti ta' ħajtu. Dan il-logħob kontinwu bejn il-ħelsien u l-qbid jifforma dinamika li, skont Dalí, "jorganizza r-realtà sabiex isservi ta' kontroll fuq il-kreattività immaġinarja tal-individwu" (kif ikkwotat f'Bohn 172). Hawnhekk jinħassu qegħdin jinfurmaw lil xulxin il-konkretezza tar-realtà li ma tistax tmeriha u l-fluwidità tal- istħajjil fis-Surrealiżmu, elementi li, għalkemm jidhru distanti, f'dan il-moviment artistiku jitqarrbu biex jiddefamiljarizzaw oġġetti li madanakollu jibqgħu jinħassu tanġibbli, bil-għan li jagħmlu l-perċezzjoni tal-qarrej aktar stramba u inkonklużiva mingħajr ma jitilfu s-sens ta' immedjatezza konkreta (Elder 22). Il-poeżija, bħalma tagħmel il-ħajja tal-bniedem skont Sartre, tipproġetta lilha nnifisha ("[en] se projetant") waqt li paradossalment tintilef fi xbieha li tmur lil hinn mill-konfini li normalment jiddefinixxuha ("en se perdant hors de lui") (L'Existentialisme est un Humanisme 76). Għaldaqstant, dan il-paradoss Eżistenzjalista jibdel il-ħajja f'mixja perplessa li minn banda tistrieħ fuq ir-realtà, waqt li mill-banda l-oħra m'hi xejn għajr dekostruzzjoni u aljenazzjoni mir-realtà li telqet minnha fil-bidu. Fil-poeżija "Il-Bajja ta' Selmun" il-poeta jinsab f'din il-qagħda psikedelika, jara r-realtà bħala qagħda finta, u għaldaqstant jippreżenta d-dinja reali li jinsab fiha b'mod distort u sfigurat li aktar jimxi bis-suġġestjoni milli bil-konnessjoni loġika. Iżda jista' jwettaq il-mixja assoċjattiva u inferenzjali tiegħu għaliex jibqa' parzjalment konxju tal-ambjent u tal-movimenti reali ta' madwaru, poeta li l-libertà lirika tiegħu dejjem isibha qrib l-art u l-baħar indiġeni ta' pajjiżu, f'lokalitajiet magħrufin. L-effett narkotiku li jippredomina fil-poeżija huwa l-kundizzjoni perċettiva li fiha jitnisslu mistoqsijiet fundamentalment Eżistenzjalisti: Liema livell perċettiv tagħna huwa reali f'mumenti meta l-intensità tal-ħsus tissuġġerixxi għadd ta' alternattivi? Fid-dawl tal-istqarrija ta' Andy Warhol li "perception preceeds reality," tista' qatt tingħaraf realtà fiha nnifisha, maqtugħa mill-għarfien uman li immedjatament jinsab minsuġ magħha? U jekk le, liema grad ta' eżistenza konkreta se jitqies bħala veru, awtentiku, jew poetikament validu? Serracino Inglott jikkummenta dwar iċ-ċentralità tat-tafal, il-materjal fraġli u dgħajjef tal-ġenesi divina, meta jinnota kif il-poeżija tippreżentah bħala element kreattiv f'idejn it-tfal innoċenti (Ilħna Mkissra 47). L-irtubizza u t-tenerezza tat-tafal, il-materjal ikoniku tal-ħolqien li bih jilagħbu ulied il-poeta, jevoka s-sens ta' fraġilità assoċjata mal-ġisem uman, kwalità li bħal f'ipallaġe kontinwa tidher applikata kemm fuq l-art ta' Selmun kif ukoll fuq il-figura relattivament żgħira tat-tfal. L-ulied f'għajnejn il-poeta saħansitra jagħġnu dan l-element teneru u fraġli sabiex minnu joħolqu x-xemx, simbolu ieħor universali, din id-darba ta' kobor, dawl u ħajja. Is- sustanza taflija u mxarrba f'idejn l-innoċenza teliċita l-atmosfera epika u drammatika tar-rakkont bibliku, meta Alla joħloq lil Adam "mit-trab tal-art" (Ġen. 2. 7). Iżda tevoka wkoll it-tarf l-ieħor ta' ħajja umana debboli, il-mument meta l-bniedem jerġa' jsir trab wara mewtu. Għalhekk it-tafal huwa element li kontinwament jiġi assoċjat mal-ħolqien u mal-kreattività tal-individwu anke waqt li, f'kontinwità mal-kwalitajiet ġeoloġiċi tiegħu, jagħti wkoll is-sens ta' materjal li faċilment jitfarrak, jiddiżintegra, u jwassal għal katastrofi, kif juri l-użu simboliku tiegħu sa mill-eqdem xogħol poetiku Malti, il-Kantilena ta' Pietru Caxaro. In-nuqqas ta' punteġġjatura fil-poeżija "Il-Bajja ta' Selmun" hu fost l-għażliet konxji li Massa sikwit iwettaq b'mod evidenti ħafna fl-idjoma lirika tiegħu, kemm jekk miktuba bil-Malti kif ukoll jekk bl-Ingliż. L-immaġnijiet Surrealistiċi ta' Selmun jintisġu f'xulxin mingħajr ebda ħjiel ta' bidu, qtugħ, trufijiet jew ġonot, teknika li, skont il- kumment kritiku ta' Ġużè Aquilina, tagħmilha diffiċli għall-qarrej sabiex jistabbilixxi liema konnessjonijiet qegħdin jittrasformaw xbieha f'oħra, jew liema dettalji ta' xbieha qegħdin inisslu lix-xbieha ta' warajha (Erba' Poeti Ġodda vi). In-nuqqas ta' linearità u ta' limitazzjoni fid-dehra Surrealista tal-pajsaġġ jiksbu estensjonijiet u aċċentwazzjonijiet differenti, kultant f'rabta mal-qisien daqstant varji tal-versi u tal- strofi, mad-diverġenzi fl-indenzjoni ta' wħud mill-versi, u ma' skemi irregolari jew għal għarrieda, iżda dejjem strateġiċi, ta' rima. B'dawn ix-xejriet, il-poeżija nnifisha teliċita sens qawwi ta' inkompletezza, ta' sfumar f'xulxin bejn elementi evokattivi bħal, ngħidu aħna, l-ilwien, "aħmar dub ġo isfar aħdar aħdar baħar / blu." Bħalma tixhed id-deċiżjoni ta' Kierkegaard biex itemm ir-relazzjoni mal-maħbuba tiegħu, Regine Olsen, f'ġieħ tiftixa għal kompletezza akbar li, madanakollu, ma sseħħ qatt (Evans 5), "Il-Bajja ta' Selmun" għandha kundizzjonament psikiku li ma jsibx milja la fis-sieħba u lanqas fl-elementi naturali li jikkonverġu, u dan in-nuqqas ta' twettiq sħiħ tal-Jien jiġi rifless fi struttura poetika li donnha trid tinħall daqskemm trid tingħaqad. Għal dan il-filosfu n-nuqqas ta' kompletezza jew milja fl-individwu ("this realization of not yet being a self") iġġiegħlu jwarrab il-ħajja tipika tiegħu, u minflok jagħżel li jqatta' l-bqija ta' ħajtu jfittex it-tweġibiet għall-kriżijiet Eżistenzjalisti li jkiddu lill- bniedem (Leone 15). Bħalma tagħmel l-arti Surrealista, ix-xejriet metamorfiċi fil-poeżija ta' Massa jirnexxilhom iħalltu flimkien materji u dehriet differenti, f'nisġa kumplessa ta' aġenti li sikwit ipartu l-irwoli tagħhom u jaqdu l-funzjonijiet ta' xulxin. Il-qawsalla kkulurita, li inizjalment tirrifletti r-raġġi tax-xemx mifruxa fuq it-tafal tal-għolja, tinbidel fil-mirage jew ir-rifless artifiċjali maħluq mill-magna moderna, xbieha kkonkretizzata biż-żejt tal-karozza fit-triq, motif ripetut ta' Massa li jevoka l-veloċità, il-kontinġenza u l-ħeffa "spjetata" ("Abort") u bierda tal-era teknoloġika. Hawnhekk, l-abbundanza inizjali ta' lwien, ikkaratterizzata mill-kobor tan-natura li ma tistax tillimitaha u taħkimha, titlef is-sinifikat primordjali tagħha meta tiċkien f'roqgħa żejt evanexxenti li tibdel is-sens ta' tgawdija f'sens ta' ħasra tal-kelliem liriku dwar dak li kellu jrodd lura: il-pajsaġġ surreali. Il-qagħda indeterminata tal-bniedem li ma jista' qatt jaqbad il-ħajja f'forma statika, iżda jista' biss jgħixha u jintilef mar-ritmi tagħha, hi rikorrenti fil-poeżiji ta' Massa, bħalma ntwera wkoll fl-analiżi tal-poeżija "Qarnita – Paper Nautilus". Dan il- mument ħelu-morr, mogħti b'ton affaxxinat daqskemm ippreokkupat, jingħax u mhux jinħakem. Huwa għalhekk li l-versi faċilment jispostaw il-kuluri tal-qawsalla mill-ħolqien naturali għall-ħolqien teknoloġiku tal-bniedem fi triqtu lura lejn id-dar. L- ebda minn dawn l-esperjenzi ma tista' tiġi arrestata fi xbieha waħda finali jew fissa. Il- bniedem ta' Massa dejjem se jinsab maqbud f'sitwazzjoni immedjata iżda b'futur miftuħ għal diversità sħiħa ta' possibilitajiet u libertajiet li jġibu magħhom ansjetà daqskemm indipendenza, qabelxejn dwar il-ġest li jmiss f'ħolqien li l-poeta sikwit jagħtih sfond ta' orizzont imbiegħed u indefinit. Quddiem dan il-ftuħ, il-ħajja umana dejjem issib ruħha f'dilemma bejn il-ftuħ tal-ħajja, immanifestata fit-titjira tal- għasafar ħielsa lejn il-gżejjer, u l-qbid tal-istess tajr evokat bix-xbieki u l-implikazzjoni ta' tmiem traġiku, il-konfini individwali f'orizzont irraġġunġibbli. Għalkemm Sartre jikkritika lis-Surrealiżmu għax skontu dan il-moviment kien qiegħed jiżvija u jiddistorta r-realtà, skont is-Surrealisti kien qiegħed iseħħ bil-kontra fl-arti tagħhom, għaliex il-metodu kreattiv implimentat minnhom iwarrab ir- restrizzjonijiet tal-idjoma loġika, ċivili u soċjali li hija dejjem aktar aċċettabbli imma mhux daqstant ġenwina, onesta u rivelatorja fejn jidħlu l-impulsi u l-kundizzjonijiet anki subkonxji tal-bniedem (Matthews 62). Huwa minħabba dan li s-Surrealisti segwew lil Freud u l-mekkaniżmi tiegħu tal-ħolm, jiġifieri strati aktar profondi mill- konxju li jeħilsu mill-irbit u r-restrizzjonijiet tal-lingwaġġ tal-wiċċ iżda jqarrbu aktar lejn l-inkomprensjonijiet u d-dubji tar-realtà. F'Massa ma jinħassx kunflitt bejn il- ħsieb filosofiku u l-moviment artistiku, għax hemm sinteżi espressiva bejn dawn iż- żewġ dispożizzjonijiet. Ir-repertorju poetiku tiegħu ma jurix dan il-konfront Sartrejan bejn dawn iż-żewġ movimenti, iżda minflok jesebixxi lirika li tinseġ flimkien il- kumplessitajiet tal-ħajja ma' moviment artistiku surreali u distort, kif intwera f'din is- sezzjoni tal-kapitlu u kif ser jiġi elaborat fl-analiżi tal-poeżija "Girgenti – 8.vi.88." 4.2. Il-lokalità reali msarrfa f'esperjenza sopranaturali Karatteristika dominanti tal-Letteratura Maltija – imsejsa kif inhi fuq il-valuri bibliċi u Nsara kif tixhed l-istorja tagħha mill-eqdem poeżija ta' Pietru Caxaro sal-motifi reliġjużi ta' Dun Karm u l-kompożizzjonijiet Modernisti li pproblematizzaw il-fidi – hija l-preżenza ta' Alla li tiddomina l-ħajja kwotidjana tal-wemmiena. F'waħda mill-kitbiet kritiċi tiegħu, Aquilina jenfasizza l-ħtieġa li l-arti għandha tippreżenta b'dimensjoni universali dak kollu li hu tajjeb u assolut, bħalma tagħmel il-fidi Nisranija ("Arti u Fidi" bp3). Id-dehriet mirakolużi tal-Madonna lil Ġuża Mifsud fuq l-għolja tal-Girgenti fis- Siġġiewi, sensiela ta' ġrajjiet li ddominaw l-aħħar snin tat-tmeninijiet u d-disgħinijiet, ikkaratterizzaw il-ħajja ta' din il-mara fqira li matul għomorha ddedikat il-ħin u l- għajxien kollu tagħha għar-reliġjon Nisranija ("Bijografiji – Ġuża Mifsud"). Id-dehra ta' xeħta surreali li seħħet f'Ġunju tal-1988, fost rivelazzjonijiet divini oħra, hija l- avveniment storiku li Massa jippreżenta fil-poeżija "Girgenti – 8.vi.88," kompożizzjoni lirika li minn banda tixbah il-poeżija tal-okkażjoni, waqt li mill-banda l-oħra toqrob lejn kitba Surrealista li tisfida r-riġidità tar-realtà waqt li tlaqqa' flimkien avveniment reali ma' xejriet sopranaturali u mirakolużi. Kemm Aquilina kif ukoll Friggieri, meta jikkummentaw fuq il-figurazzjoni wiesgħa u l-immaġnijiet profondi li jinqeda bihom Massa, jistqarru li l-istil liriku u l-   3 Bla paġna għażla tax-xbihat tiegħu jispikkaw biswit dawk ta' kittieba oħra li magħhom qajla jista' jiġi pparagunat, l-aktar fil-mod kif jirnexxilu jinseġ u jisfuma f'xulxin oġġetti apparentement imbiegħda (Aquilina, Erba' Poeti Ġodda v). L-immaġnijiet ta' xeħta Surrealista jseħħu, f'Massa, bħala riżultat tal-intensità emottiva u spiritwali tal- bniedem, ħsus li dejjem ifuru lil hinn mill-konfini tar-realtà u tal-bniedem f'xi poeżija bħal "Girgenti – 8.vi.88." Ngħidu aħna, ix-xbieha ta' "xemx ewkaristija" ddur tispikka f'nofs il-poeżija minħabba ż-żewġ oġġetti bl-istess forma sferikali assoċjati mad-dawl, mal-ħajja, mas-salvazzjoni u mal-infinità. Bl-użu tat-teknika tal-ipallaġe, jew l-aġġettiv trasferit, iż-żewġ xbihat jidhru jinfurmaw lil xulxin huma u jixxebilku waħda fl-oħra, għax daqskemm l-ostja tagħti kwalitajiet sagri u divini lix-xemx, daqstant ieħor ix- xemx tgħaddi s-sħana u d-dawl fiżiku tagħha lill-ostja. B'hekk, id-dehra ta' xemx "tislet sħab oħxon ta' nofs in-nhar imgħajjeb" issir viżjoni reliġjuża u sagra, logħba bejn ir-redenzjoni fid-dawl fuq naħa u s-suġġerimenti tad-dlam, ta' mewt u ta' telfien assolut, fuq l-oħra. Id-dehriet surreali fil-ġabra lirika ta' Massa mhumiex imnisslin biss minn mumenti ta' tiftix għall-oriġini tal-eżistenza (bħal f'"Tiftix" jew "Delimara"), jew f'konfront mal-kriżijiet eżistenzjali (bħal f'"Abort" jew "Pasiphae"), imma din l- esperjenza narkotika hija wkoll profondament reliġjuża u assoċjata mal-fidi tal- individwu. Ma' din l-esperjenza surreali, Massa jħallat ukoll doża sottili ta' ironija li timxi id f'id max-xbihat u mal-emozzjonijiet li qieħed jitrażmetti fil-poeżija. In-nies li hemm fil-Girgenti qed "jishru ħerqana / f'assalt fuq il-ġenna," xbieha ta' aggressjoni fuq id-divin li qajla tista' tintrabat ma' sentimenti reliġjużi ta' paċi jew ta' spiritwalità qaddisa. In-nom li jinqeda bih il-poeta, minflok jiddeskrivi t-talb u d-devozzjoni bħala esperjenza divina u reliġjożament intima, huwa assoċjat aktar ma' azzjoni ta' aggressjoni militari u mal-qerda, u b'hekk joħorġu l-paradossi ta' ġemgħa li trid tisforza ruħha ġo belt li ma tappartjenix għaliha, għax forsi "ma tistħoqqilniex." Anke x-xbieha ta' Ġuża Mifsud "tilmaħ bil-ħrara" tinstiga s-sens ta' mara bi previżjoni kkaratterizzata b'sentiment intens, bħallikieku din ix-xebba tilmaħ id-divin bil-qawwa tal-passjoni tagħha, għax id-devozzjoni intensa ġġegħilha tara dak li mhux neċessarjament jinsab lil hinn mir-reliġjożità qawwija tagħha. Huwa għalhekk li tinħass diskrepanza bejn il-"ħrara" profetika tagħha u l-ġemgħa li trid tassaltja l- Ġenna. F'din il-kompożizzjoni lirika jinħass bilanċ delikat bejn il-qawwa intensament mirakoluża tad-dehra fuq naħa u, fuq in-naħa l-oħra, il-ġisem uman li jrid jassimila din id-dehra bl-aspetti intensi tagħha fil-limiti tiegħu. Fix-xbieha tax-xemx, qed iddur fuq il-fus qisha ostja elevata lura w quddiem waqt il-benedizzjoni u s-sħab ta' warajha raġġiera jinħass paralleliżmu viżjonarju bejn id-dawl fiżiku li ma jagħmilx ħsara ("bla għammxitli għajnejja") fil-kuntest Malti u x-xitla taqbad bla ma tinħaraq li ra Mosè bħala sinjal ieħor tal-preżenza divina fuq Horeb. It-tnejn huma viżjonijiet mirakolużi li jippreżentaw il-ħajja bħala esperjenza lil hinn mill-possibbiltajiet reali, billi jippreżentaw l-intervent divin f'manifestazzjoni li tisfida l-loġika tar-realtà, iżda tinħass bħala tiġrib veru, bħalma jseħħ fl-arti Surrealista. L-elementi viżjonarji fil- manifestazzjoni tal-Girgenti ppoetiċizzata minn Massa għandhom sinifikati u assoċjazzjonijiet li ma jidhrux immedjatament, iżda li bħal fl-episodju bibliku ta' Mosè jalludu għal dawl qawwi li normalment jgħammex (kemm ix-xemx innifisha u kif ukoll ix-xitla taqbad) iżda sar tollerabbli għall-għajn umana. Dawn iż-żewġ episodji joħolqu kuntrast mat-Teorija tal-Għar ta' Platun, fejn in-nar joħloq dehriet u dellijiet finti minn wara dahar il-bniedem, li mbagħad jitgħammex bil-qawwa tad-dawl tax-xemx malli jinħeles mid-dlam relattiv tal-għar (Plato 10). Karatteristika dominanti fil-poeżija "Girgenti – 8.vi.88" hija x-xeblik flimkien ta' perċezzjonijiet u ambjenti differenti, ta' reġistri li għal mument jintilfu iżda jerġgħu jfeġġu minsuġa ma' elementi oħra. Din id-doża psikedelika tistimola fil-moħħ kwalitajiet kreattivi, artistiċi u intwittivi ġodda waqt li tassoċjahom ma' elementi mill- konxju (Leihy 11). Effettivament dan l-istrat ġdid ta' kuxjenza jibda jipproduċi ħsibijiet u emozzjonijiet li s-sensibilità umana ta' kuljum rarament tipperċepixxi, iżda l-istil kaleidoskopiku ta' din il-kuxjenza Surrealista xorta waħda jimmaterjalizza minn sensiela ta' komponenti reali tal-ambjent Malti li jiksbu s-sens ta' verità poetika mill- mod kif jitlaqqgħu ma' u jisfumaw f'xulxin. Il-konverġenza ta' elementi konkreti mal- immaġinazzjoni hi fundamentali għall-artist Surrealista, aktar u aktar meta jiġi sabiex jirrappreżenta l-kriżi fil-kuxjenza tal-individwu bi xbieha ta' ħajja li għalkemm tibda minn dehra stabbilita tingħax bħala żvolġiment li la huwa fiss u wisq anqas ristrett għal perspettiva waħda (Eburne 161). Il-figuri rappreżentattivi fil-poeżija "Girgenti – 8.vi.88" bħal donnhom isibu wens f'xulxin, anke jekk apparentement huma mbiegħda minn xulxin. Ngħidu aħna, xejriet assoċjati mad-dawl u mad-divin isiru sensibilità waħda, il-friegħi li jagħtu kenn lill-għasafar jegħlbu t-telfien tal-moviment vitali u kruċjali tan-nixxiegħa, waqt li l- bniedem qiegħed jgħożż il-barka "li ma tistħoqqilniex." L-għoti ta' din il-barka mhux mistħoqqa jqanqal sensiela ta' mistoqsijiet dwar il-bniedem f'relazzjoni mat- twemmin reliġjuż tiegħu: id-devozzjoni u l-kongregazzjoni huma attributi tal-poplu xierqa biex jimmerita l-barka? Minkejja x-xhieda kollettiva ta' dak li ġara, l- avveniment mirakoluż jista' jitqies bħala fatt veru mingħajr l-iċken suspett ta' stħajjil minħabba l-intensità nnifisha tat-twemmin? Għaliex jibqa' jingħad li l-fidili ma jistħoqqilhomx il-barka meta d-devozzjoni tagħhom hija assoluta? Dan in-nuqqas ta' mertu jinħass parallel mar-rit reliġjuż antik assoċjat mal-ewkaristija, fejn il-wemmien, b'umiltà, jitlob lil Alla sabiex jidħol taħt is-saqaf tiegħu minkejja li ma jistħoqqlux il- fejqan divin. Bl-immaljar f'xulxin ta' elementi mir-rit Nisrani u xejriet prominenti fil- pajsaġġ magħruf, il-poeżija tippreżenta kontinwitajiet sottili bejn dak li jseħħ fin- natura u dak li jseħħ fi knisja, bejn dak li hu esterjuri u l-movimenti interjuri tal-fidili, bejn il-pajsaġġ kollu bix-xbieha tax-xemx iddur bis-"sħab ta' warajha raġġiera" u l- kwalitajiet sagri tal-manifestazzjoni divina. Il-ġemgħa ta' wemmiena, fosthom il-kelliem, qed tkun xhieda ta' dehra mirakoluża li fil-manifestazzjoni tagħha ma hemmx biss il-karatteristiċi ta' epifanija, iżda wkoll it-trażmissjoni kumplimentari għal sensibilità surreali, kif wara kollox jesiġi kull avveniment mirakoluż. Bl-irkib fuq xulxin tal-konxju u s-subkonxju, tar-reali u s- sopranaturali, tal-ambjent tipiku u t-twemmin reliġjuż, Massa jirnexxilu joħloq superimpożizzjoni atmosferika fuq ix-xemx. Iżda s-sors primarju tad-dawl u l-ħajja, bis-"sħab ta' warajha raġġiera," jibqa' parallel għall-mostra, l-oġġett reliġjuż li jżomm l-ewkaristija u li fil-poeżija jikkonverġi max-xemx. L-elementi atmosferiċi madwar ix- xemx (bħas-sħab li jdawwarha) u li jiġi assoċjat mal-intensità fit-twemmin, fl- adorazzjoni u fil-ġabra tal-ġemgħa wkoll isib l-ekwivalenti tiegħu fid-dekorazzjoni ikonika li ddawwar il-qalba tal-mostra reliġjuża. Finalment, din id-dehra sopranaturali titnikker bħala effett f'min jaraha, u tibqa' inkorporata fil-ġemgħa waqt ir-ritorn tagħha mill-post mirakoluż, bħala esperjenza internalizzata li ma tistax titħassar f'min ġarrabha ("kien għadna nsemmu d-dehra"). L-esperjenza mirakoluża, għalhekk, issir dipedenti fuq il-fakra tal-ġemgħa, u dan, ironikament, fl-istess waqt meta l-poeta qiegħed jenfasizza n-nixxiegħa li "kienet waqfet." L-ilma ġieri, l-emblema tradizzjonali tas-safa, tal-abbundanza, tal-ħajja u tal- għajxien qed jiġi implikat bħala wied niexef, b'allużjoni għat-tnaqqis fl-intensità tat- twemmin fix-xhieda huma u jirritornaw lejn djarhom, setgħa viżjonarja li bdiet tonqos mal-inżul tagħhom minn fuq l-għolja tal-Girgenti. Dan it-tlaqqigħ ta' suġġerimenti kuntrastanti mnisslin mill-istil Surrealista tad-dehra jeliċita mistoqsija dwar kemm mill-manifestazzjoni kien avveniment reali fil-lokalità magħrufa u kemm kien żieda passjonali tal-ġemgħa maħkuma minn sentiment reliġjuż. Hemm għadd ta' ramifikazzjonijet interrogattivi oħra mnisslin mill-aħħar mistoqsija, u ħafna minnhom jorbtu sfiq mal-qagħda umana u l-ansjetajiet li jikkaratterizzawha. Ngħidu aħna, x'qiegħed jirċievi l-kelliem liriku mill-esperjenza traxxendentali u x'qiegħed jikkontribwixxi, bħall-bqija tal-ġemgħa, għall-intervent divin? Liema parti tal-esperjena qiegħda tiġi assimilata u liema suppliment qiegħed iżid il-kelliem bħala spettatur? Ix-xbihat lokalizzati f'post reali ngħarfu bħala tali, jiġifieri bħala fenomenu tanġibbli ta' post konkret, jew komplew jinħolqu minn xi spunt vag fid-dehra oriġinali? Il-wemmien li jserraħ il-fidi, bħalma jistqarr kemm-il darba Kierkegaard, fuq l-oskurità lil hinn mis-sentiment jista' qatt jassigura ruħu li mhuwiex is-sentiment innifsu li ħoloq id-dimensjoni sħiħa lil hinn mit-tiġrib sensorjali? Dawn il-mistoqsijiet jalludu għal żewġ binarji kuntrastanti tal-fergħa Eżistenzjalista: fuq naħa, Sartre jiddikjara li l-bniedem kontinwament jibni r-realtà tiegħu f'vojt, kreazzjoni li għalhekk "hi dak li mhijiex". U dan il-bniedem bla appoġġ minn sistema jew essri lil hinn mill-kontinġenza tal-verità ikollu jġarrab realtà li toħloq lilha nnifisha bħala mod aċċidentali ta' għajxien, żvolġiment imprevedibbli li jista' biss jiprojetta ruħu 'l quddiem (Churchill and Reynolds 168). Mill-banda l-oħra, Kierkegaard jargumenta li r-raġunament waħdu ma jissarrafx f'loġika suffiċjenti u dejjiema, u għaldaqstant, il-bniedem jeħtieġ qabża ta' fidi lil hinn minn kull struttura ta' ħsieb irraġunat, biex la jmeri r-realtà u lanqas it-twemmin. Għall-filosfu Daniż, il- bniedem irid jibni ħajtu fuq din it-tensjoni bejn dawn it-tendenzi opposti tal-eżistenza tiegħu, u minkejja li din il-kundizzjoni ma ġabhiex b'idejh ikollu xorta waħda jassumi r-responsabilità għal dak li qiegħed jipperċepixxi, anke jekk ir-realtà nnifisha tmeri x- xbieha (Ferreira 207). Il-poeżija "Girgenti – 8.vi.88" toħloq logħob kontinwu bejn viżjoni traxxendentali u konkretezza immedjata, bejn il-barka u n-nuqqas ta' mertu, bejn id- dehra sagra u n-nixxiegħa wieqfa, ilkoll tensjonijiet li dejjem juru lill-kelliem jippersisti fl-eżistenza tiegħu permezz tat-tlaqqigħ tal-opposti. Il-bniedem tipiku ta' Massa, kif intwera diġà fil-kapitli preċedenti, jittrasforma għal ġo stil ta' perpetwazzjoni kontinwa, u kontinwament imsejsa fuq l-assurditajiet u l-kuntrasti tal-eżistenza. Bejn eżistenza li trid tingħax u l-limitazzjonijiet umani quddiem il-paradossi tal-ħajja biss tista' tipproċedi s-sensibilità Eżistenzjalista tal-poeta. Il-poeżija "Girgenti – 8.vi.88" tinqabad f'animazzjoni sospiża bejn żewġ estremi, bejn esperjenza vera mirfuda minn elementi konkreti bħall-post magħruf fejn isseħħ u konnessjonijiet surreali li, madanakollu, il-poeta jixhed li seħħet tassew. Il-konferma li l-avveniment mirakoluż jew sopranaturali seħħ mhijiex innegata jew imdgħajfa, iżda fl-aħħar tieħu żvolta lejn grad ogħla ta' dubju u toħloq il-kunflitt Kierkegaardjan. "Nixhed" u "jixhdu" huma verbi b'saħħithom, jaffermaw ix-xhieda, imma d-dehra tax-xemx li tiżfen mal-Mulej hija lil hinn minn dak li jippermetti l-moħħ loġiku u realistiku tagħna. Jekk minn banda din il-poeżija toħloq bilanċ bejn avveniment li veru seħħ (u affettwa s-sensi) u avveniment bħala manifestazzjoni eliċitata bid-devozzjoni, daqstant ieħor toħloq suspett li dan it-tiġrib huwa maħluq bil-ħtieġa għal dak li jonqos fil-bniedem aktar milli bid-dehra. Għalhekk, dan il-logħob bejn ir-realtà u l-finzjoni, bejn l-esperjenza u l-fantażija, u bejn il-fidi u n-nuqqas ta' twemmin, ikompli jkattar id-dubji dwar il- motivazzjoni vera wara l-episodju, kif ukoll dwar ir-reliġjożità f'rabta mal-qagħda eżistenzjalment ambigwa tal-bniedem. 4.3. Ir-realtà u l-istħajjil bħala avveniment wieħed Dan il-kapitlu ffoka fuq it-teknika poetika li jinqeda biha Massa sabiex jippreżenta qagħdiet kunfliġġenti tal-eżistenza umana li jisfidaw il-kunċett innifsu ta' realtà waħda u fissa. Telaq mit-tematika Surrealista li jinqdew biha artisti prominenti bħal Dalì, Duchamp, u Picasso, fost oħrajn. Bl-insiġ flimkien tar-realtà u l-istħajjil subkonxju, il-poeta rnexxielu jimmalja f'xulxin in-natura solida tal-pajsaġġ lokali u l- assoċjazzjonijiet – mhux dejjem kongruwenti – li jitnisslu (bħala ħtieġa daqskemm perċezzjoni) fil-moħħ. Bl-għajnuna tat-teknika tal-ħolm u l-immaġinazzjoni ħielsa li Massa sikwit jimpjegahom bħala vejjikoli għal għarfien aktar profond u primordjali, l- esperjenza tanġibbli ssir inseparabbli mill-enimmi Eżistenzjalisti li jingħaxu bħala għadd ta' mistoqsijiet fuq il-validità ta' ħajja mgħajxa f'dawn il-kundizzjonijiet. F'"Il-Bajja ta' Selmun" dan l-insiġ flimkien tal-ambjent ġeografiku u l-ħsieb imħeddel jikkaratterizza l-esperjenza psikedelika tal-kelliem liriku f'post veru, fejn qiegħed jippreżenta l-lokalità bħala sensiela ta' effetti sensorjali li jidħlu u jkanġu f'xulxin mingħajr punti ċari ta' dħul u ħruġ, sal-punt li l-konfini tagħhom jintilfu u jitħalltu ġo sensibilità waħda. Eżempju ta' din it-teknika assoċjattiva jista' jingħata bix-xemx li, fl-għajn imħeddla tal-persona, issir sustanza lluminata magħmula "mit- tafal," miġbuda fiżikament mill-istess għajn bħall-"għasfur tal-ġoga," qabel mal-ħarsa tibda teliċita l-isfumar f'xulxin tal-kuluri u tal-"baħar blù" ma' elementi ambjentali oħra. Fl-ewwel taqsima ta' dan il-kapitlu ntwera wkoll kif l-istħajjil u l-assoċjazzjoni ħielsa jimponu lilhom infushom fuq l-esperjenza tal-poeta f'mumenti ta' intensità passjonali, sakemm din in-nisġa narkotika ma tibqax kontenibbli u tinfirex "ġo ċrieki fit-toroq ta' petrol maħruq." Hawnhekk ix-xbihat liberi mil-loġika jegħlbu saħansitra r-restrizzjonijiet fiżiċi tal-ħajja, sal-punt li l-kelliem liriku jfur organikament u tinxtered l-abbundanza tal-esperjenza fih bħala traxxendenza inkontenibbli. F'dan il-logħob bejn ħelsien u qbid, jitqanqlu numru ta' mistoqsijiet dwar l-eżistenza umana bħala esperjenza libera, iżda fl-istess waqt ikkonfinata mill-għażliet li l-bniedem iwettaq matul il-ħajja mortali jew limitata tiegħu. Dan il-paradoss huwa ċentrali fl-istqarrijiet ta' Sartre li jirriduċi l-libertà għal kundizzjoni perpetwa li tiftaħ beraħ il-possibilitajiet tal-bniedem sal-punt li tnissel nawżja ("Freedom, existential"), waqt li għal Merleau- Ponty l-libertà hi astrazzjoni dejjem ikkonfinata bil-ħsieb uman, u għaldaqstant fil- verità ma tikkostitwixxi ebda forma ta' libertà reali (Stewart 202). It-tixrid tal- esperjenza jittrasforma l-ħajja għal ġo qagħda perplessa li minn banda tistrieħ fuq ir- realtà, u mill-banda l-oħra tista' tingħax biss jekk il-bniedem joħroġ 'il barra mill- istess konfini tagħha. It-tieni taqsima ta' dan il-kapitlu segwiet l-istess tendenzi kunfliġġenti f'rabta mal-lingwaġġ Surrealista mħaddem minn Massa, bl-evokazzjonijiet kollha tiegħu kkaratterizzati b'assoċjazzjonijiet liberi u inferenzi lil hinn mil-limitazzjonijiet tar- realtà umana. Fil-poeżija "Girgenti – 8.vi.88," il-kelliem liriku jorbot flimkien avveniment storiku li jisfida l-logika u l-esperjenza profondament reliġjuża tal- individwu li torbot ħafna truf, inklużi t-truf kuntrastanti tal-fidi u d-dubju, flimkien. F'din il-kompożizzjoni lirika jinħassu qegħdin jinfurmaw lil xulxin il-konkretezza tar- realtà fuq naħa u l-abbundanza fid-devozzjoni fuq l-oħra, bl-użu tal-ġrajjiet li seħħew fuq l-għolja tal-Girgenti fl-aħħar tat-tmeninijiet, fejn il-poeta u l-ġemgħa ta' nies preżenti jixhdu li raw ix-xemx "tinqala' minn postha / qed iddur fuq il-fus." Għal darba oħra, is-sostanzjalità u l-validità tar-realtà jidħlu f'relazzjoni ta' oppożizzjoni mal-avveniment mirakoluż li jissokta b'konvinzjoni sħiħa fil-kongregazzjoni, u jitwettaq b'dimensjoni sagramentali daqskemm b'interċessjoni sagra. Meta l-qawwa tax-xemx tiddgħajjef u d-dawl tagħha jsir tollerabbli għall-għajn umana, id-divin assoċjat mal-intensità tad-dawl jitħaddan bla ħsara mill-perċezzjoni tal-bniedem. Fost ix-xejriet letterarji li jinqeda bihom il-poeta biex l-aspetti inkongruwenti ta' dan l-episodju jiksbu diwi Eżistenzjalista, mingħajr ma jinqatgħu minn xulxin id- dimensjoni traxxendentali u l-kwalitajiet partikulari tal-lokalità Maltija, jispikkaw in- nuqqas ta' punteġġjatura u n-nuqqas ta' linearità fl-iskema tal-versi. Dawn it- tendenzi stilistiċi jagħtu lill-esperjenza poetika xeblik f'xulxin ta' ambjenti u avvenimenti apparentement distanti kif ukoll punti strateġiċi ta' inkompletezza. Fost l-oħrajn, il-poeżija jirnexxilha tgħaqqad flimkien elementi esterjuri (in-nixxiegħa, il- friegħi, is-siġar tan-naspli) ma' dak li jiġri fi knisja, permezz tal-metafora tax-"xemx [li] żifnet mal-Mulej." Għalkemm il-ġemgħa tal-wemmiena tafferma x-xhieda tagħha sal- aħħar tal-poeżija, l-istil Surrealista jqanqal fil-qarrej mistoqsijiet dwar il-fattwalità ta' dan l-episodju, aktar u aktar meta l-aħħar vers jafferma li l-barka "ma tistħoqqilniex." Is-sentimenti ta' ċaqliq bejn ir-realtà u l-finzjoni, il-livell ta' reliġjożità li jinstiga d- dehra, u l-ambjent imwaħħad mal-intimità spiritwali tal-bniedem, ikomplu jawmentaw id-dubji fuq il-ħajja bħala esperjenza assurda li, aktar milli tiġi ppruvata b'xi sistema fissa ta' twemmin jew prova, tista' biss tingħax mingħajr qafas loġiku jew struttura reali waħda. Din il-qagħda bla riżoluzzjoni tqiegħed lill-individwu f'impenn bla fejda jew temma, sforz li huwa tmiem assurd fih innifsu u li fil-ħsieb u l- letteratura Eżistenzjalisti sikwit ġie rrappreżentat bil-Mit ta' Sisifu. F'dan il-kapitlu ntwera wkoll kif il-poeta jippreżenta l-qagħda eżistenzjali tiegħu bħala tiġrib li kontinwament qiegħed jitlef ir-razzjonalità tiegħu, aktar u aktar meta l-bniedem jipprova jaħfen risposta definittiva għad-dilemmi ontoloġiċi tiegħu. F'dan il-kuntest, l-assoċjazzjonijiet ħielsa tal-istħajjil, li jseħħu fis-subkonxju tal- persona sal-punt li l-immaġnijiet jinħassu aktar reali u immedjati mid-dinja ta' madwaru jsiru d-diskors ippreferut għall-istħarriġ tal-kuntradizzjonijiet, l-ansjetajiet, il-paradossi, u l-kontinġenza li għal Massa donnhom huma t-tessut innifsu tal- eżistenza umana. Bl-insiġ flimkien tat-teknika assoċjattiva, bil-kwalitajiet tagħha meħudin primarjament mill-iskola Surrealista, u elementi oħra konkreti u iebsa mill- ħajja Maltija ta' kuljum, Massa jagħti dimensjoni ġdida lill-eżistenza umana ppoetiċizzata bħala qagħda aktar milli tweġiba. Dan jaqbel ħafna mal-kunċett Eżistenzjalista fundamentali, kif jispjegah Wang, ta' bniedem mixħut f'ħajja kkundizzjonata minn sitwazzjonijiet li m'għandux kontroll fuqhom, pijunier dejjiemi li qed jofroq triq mhux għalkollox spjegabbli bid-deċiżjonijiet (li jġibu magħhom konsegwenzi ġodda) li jkomplu jipprojettawh 'il quddiem (Aquinas and Sartre 25).   5. Konklużjoni Minn din it-teżi ħarġu diversi osservazzjonijiet siewja dwar it-tekniki letterarji li jinqeda bihom Massa fil-poeżiji tiegħu, l-aktar meta jiġi biex jinfilsa mistoqsijiet fuq l- eżistenza umana taħt xbihat ċatti, kważi kważi banali, tal-ambjent tipiku Malti. Fi kliem ieħor, l-għan aħħari tal-analiżi kien li turi l-għodod letterarji li l-poeta jħaddem kontinwament sabiex jittrasforma l-immedjatezza tal-oġġetti għal ġo xbieha aktar profonda, bil-għan li jqanqal id-dilemmi u l-perplessitajiet tal-kontinġenza umana ġo forma tanġibbli. Intwera wkoll kif fil-poeżiji ta' Massa dawn ix-xbihat paradossali jitqanqlu fost l-oħrajn bl-użu tal-opposti, ngħidu aħna d-dlam u d-dawl, il-ħajja u l- mewt, ir-realtà u l-immaġinazzjoni, il-konxju u l-inkonxju. Ma' dan id-duwaliżmu wieħed jista' jżid ukoll il-ħila suġġestiva ta' Massa meta jimplika li il-pass 'il quddiem lejn il-kontinġenzi tad-dinja moderna jinkorpora, inevitabbilment, pass lura lejn il- primordjalità, lejn l-oriġini oskura u vaga tal-bniedem bħala membru tal-evoluzzjoni globali, tant li ż-żewġ orjentamenti temporali ('il quddiem u lura fiż-żmien) isiru indistingwibbli minn xulxin f'poeżiji bħal "Delimara." Għaldaqstant, wieħed jista' jkompli ħajtu billi jerġa' lura f'mumenti evoluttivi dejjem aktar bikrija. Minn hawn ġej id-diżorjentament tipiku li l-poeżija ta' Massa tagħti lill-post Malti magħruf, bħal Delimara, Girgenti, Selmun, il-Qbajjar, u saħansitra l-bitħa Maltija. Daqstant ieħor huwa suxxettibbli għad-diżorjentament is-sens ta' żmien li Massa jorbot ma' wħud minn dawn il-postijiet.   It-tieni kapitlu ta' din it-teżi telaq mill-premessa li l-eżistenza umana hija kkaratterizzata minn projezzjoni lejn dak li għad jonqosha tkun, prinċipju Sartrejan li jittrasforma l-ħajja f'logħba kontinwa bejn tiftix u sejbien, bejn qbid u telf. Iżda l- poeżiji ta' Massa juru li dan is-sens ta' telfien u ta' tbegħid huwa meħtieġ biex il-ħajja tibqa' miexja 'l quddiem. Fost l-oħrajn, intwera kif waqt it-taqlib fil-bir ontoloġiku tiegħu, il-bniedem minflok jiċċara d-dehra li jittanta jistad għaliha bil-għan li jtella' xi risposta definittiva, jasal biex itappan u jħassar l-istess rifless. Din ix-xewqa tal- bniedem li jaħkem it-truf tal-eżistenza umana timmanifesta ruħha, din id-darba fil- poeżija "Delimara," f'sajda tipika għal-lampuki, li iżda tinbidel f'tentattiv inutli tas- sajjieda li jixtiequ "jistadu l-orizzont." Din il-poeżija turi kif aktar mal-bniedem jersaq viċin ix-xefaq, dan jirtira lura u jitbiegħed, l-istess bħalma l-essenza tal-Jien issir aktar irraġġunġibbli kull darba li l-bniedem jittanta jaħfinha, għax la fiha ġonot ċari u wisq anqas truf ovvji. Tema oħra dominanti tal-poeżija ta' Massa hija l-mewt, li kif intwera mill- analiżi ta' "Delimara" hija esperjenza metamorfika għax terġa' tgħaqqad mill-ġdid lill- individwu mal-primordjalità tiegħu, imqar fil-"fond il-fond fejn għajn ma rat" tal- baħar Malti. Il-poeżija "Abort," mill-banda l-oħra, tistħarreġ il-fatalità imposta klandestinament fuq l-ulied fil-ġuf bħala konsegwenza vjolenti ironikament imnissla mill-imħabba tal-koppja żagħżugħa. Din it-traġedja, li talludi għall-ħtija u l-piż Eżistenzjalista li l-bniedem irid iġorr wara kull azzjoni li jwettaq, tiġi ttrasformata għal ġo stqarrija qawwija li tikkritika bl-aħrax il-qtil tal-ulied, bl-użu ta' referenzi pjuttost   ċari għall-mewt innoċenti ta' Kristu. Dan kollu jinstiga għadd ta' mistoqsijiet li l- poeżija stess ma tittantax tirrisolvi. Ngħidu aħna, l-emblemi prinċipali tal-imħabba, bħalma huma Venus u Adonis, kapaċi jeqirdu l-frott ta' mħabbithom? Il-mewt u l- ħtija jistgħu jintisġu u jitnisslu mill-imħabba, speċjalment f'kuntest poetiku li bil- polisemija ta' lessema bħal "ħlas" jiżvela d-diżorjentament semantiku li jġarrab il- bniedem f'konfront ma' azzjonijiet bħall-abort? L-aħħar taqsima tat-tielet kapitlu indagat l-istint tal-bniedem li jasal jeqred forom ta' ħajja affaxxinanti f'oppożizzjoni mal-impuls tal-għajxien immanifestat fl- istint matern. Il-poeżja "Qarnita – Paper Nautilus" tippreżenta paradoss ieħor tal- eżistenza umana, fejn il-bniedem inevitabbilment ifalli meta jiġi biex jaħkem ir-ritmi u l-movimenti tal-annimali li jolqtu l-għajn. Mill-poeżija joħroġ kif il-kaċċa tista' sseħħ biss għax-xbieha korporali tal-qarnita, u din is-superfiċjalità timplika li l-bniedem ma jista' qatt jarresta l-ħajja nnifisha, jew il-movimenti u r-ritmi tagħha, f'punt fiss. Għaldaqstant, meta l-bniedem egoist joħroġ lill-annimal mill-ambjent oriġinali tiegħu bil-għan li jibbalzmah, il-ħajja u l-movimenti li l-ewwel jimmeżmerizzaw lill-kaċċatur jisfgħu meqruda darba għal dejjem. Hawnhekk jinħass meħtieġ l-istint tal-għajxien tal-omm li tintervjeni biex tordna lill-kelliem liriku jagħti l-ħajja mill-ġdid lill-kreatura, bil-għan li din titgawda mill-ġdid fl-ambjent naturali tagħha, hi u titħalla tgħix ħielsa. Il-poeżiji "Il-Bajja ta' Selmun" u "Girgenti – 8.vi.88" kienu s-sorsi prinċipali sabiex ġiet mistħarrġa, fir-raba' kapitlu, kwalità oħra tal-poeżija ta' Massa, fejn it-   tema Eżistenzjalista ntisġet mat-tematika u x-xbieha Surrealista. Fl-ewwel poeżija, l- immaljar flimkien tar-realtà u l-immaġinazzjoni, l-ambjenti jisfumaw f'xulxin u l-kuluri jkanġu wieħed ġo ieħor ikomplu jawmentaw id-doża Surrealista f'kompożizzjoni lirika li tisfida r-riġidità ta' kull definizzjoni loġika jew razzjonali tal-ħajja. Mill-analiżi ta' din il-poeżija ħareġ kif id-distinzjonijiet bejn l-ambjenti (l-art u l-baħar), l-elementi naturali (l-annimali u x-xemx) u l-kuluri jisfumaw għalkollox meta l-bniedem jibda jġannat u jħallat flimkien karatteristiċi varji ta' dawn ix-xbihat, f'perċezzjoni ħielsa minn kull qafas strutturat iżżejjed ta' ħsieb. Dan in-nuqqas ta' demarkazzjoni bejn l- elementi li jiffurmaw il-bajja tipika Maltija jinstiga lill-bniedem biex ifur emozzjonalment, sakemm "[i]x-xemx kibret fija sa għoddha bikkmitni" u xxerred ir- riżultat tat-tiftixa ġo kwalità evanexxenti u moderna bħalma hu l-"petrol maħruq." Din l-abbundanza narkotika tikkaratterizza l-esperjenza tal-poeta fit-tmienja ta' Ġunju tas-sena 1988, meta hu u ġemgħa ta' devoti bħalu jattendu għal avveniment mirakoluż li seħħ fuq l-għolja tal-Girgenti. F'din il-poeżija, Massa jassoċja l-qawwa mirakoluża mad-distorzjoni u d-dikostruzzjoni tar-realtà, l-aktar bix-xbieha tax-xemx li tinqala' minn postha u tibda ddur. Hawnhekk, il-poeta jinstiga numru ta' mistoqsijiet dwar il-validità tal-manifestazzjoni f'kuntrast mal-qawwa tad-devozzjoni li tista' tnissel fix-xhieda umani dehra immaġinattiva. Lejn tmiem il-poeżija wieħed jistaqsi jekk ir-riġidità tar-realtà u l-qawwa tad-devozzjoni humiex kompatibbli bħala esperjenza sensorjali waħda.   Wieħed jista' jikkonkludi, finalment, li l-poeżija ta' Massa teħtieġ ċerta familjarità mat-testi evokati – bħall-mitoloġija Griega, il-Bibbja, u rakkonti storiċi oħra – li l-poeta jinqeda bihom biex kontinwament jeliċita mistoqsijiet qodma daqskemm attwali dwar il-qagħda umana. Jekk wieħed jittanta jislet motif prinċipali mill-poeżiji ta' Massa, aktarx li jispikkaw ix-xbihat tipiċi u komuni tal-ambjent Malti, li huma dominanti, qabelxejn, fil-ġabra Xibkatuliss. Iżda mill-istħarriġ tas-sitt poeżiji rappreżentattivi ta' din l-antaloġija, li ngħażlu għal din it-teżi, ħareġ kif dawn l- immaġnijiet pajsaġġistiċi jissublimaw għadd ta' mistoqsijiet u perplessitajiet li ilhom jikkundizzjonaw lill-eżistenza tal-bniedem. L-istess motif huwa kkaratterizzat minn xejra oħra dominanti tal-poeżija ta' Massa: il-frammentazzjoni fis-sintassi, l-aktar bl- użu suġġestiv u ironiku tal-vers ħieles, in-nuqqas strateġiku ta' punteġġjatura, skemi ta' rima irregolari u qisien ta' piedi u strofi differenti li jerħu sens ta' ħajja mwiegħra. It-tgħaqqid flimkien, mingħajr qtugħ espliċitu, ta' dawn il-kwalitajiet poetiċi jagħmel il-poeżija ta' Massa impenjattiva iżda wkoll estensiva fl-effetti evokattivi tagħha, u jġib ħaġa waħda l-ambjent Malti u l-mistoqsija umana. 6.1. Tiftix Meta tlaqt ir-rampila fil-bir ħarist fit-tjun miġmugħa ta' tletin xitwa u l-landa mitlufa fil-qiegħ u l-wiżgħa tkemmex il-frisk mal-ħażiż tiżloq f'daqqa togħdos fl-agħdajjar ta' ruħi inħares 'il fuq lejn sema bla sħab u f'ħalqi togħma ta' moffa li tielgħa mill-bokka magħluqa kull darba li nsabbat il-għatu li jostor l-agħdajjar ta' ruħi se nerġa' niftaħ il-bokka inkarkar għal-landa li tlift inħares ġo wiċċi jintilef taħt l-ilma fil-bjar ta' disprament nagħmilha jien u ljieli inkella l-ward jinxef u x-xtieli tad-dell   6.2. Delimara Firxu bl-imqieta s-sajjieda l-kannizati tal-jablite f'serje ta' paraboli ferrxu konz u elf sunnara biex jistadu l-orizzont bi dritt il-linji tal-lampuki żlaqt ħafif bħal minn ġuf ommi għal saqajja minn fuq l-alka għal taħt il-blat għax smajt l-għanja tas-sireni biex il-ħut fiddien nistad u maċ-ċeren ninżel ngħarrex fond il-fond fejn għajn ma rat u bqajt ħiereġ, nieżel, ħiereġ wara l-fanfru bluċerkjat war'elf ħuta w blat imqarnat ħaxix jiżfen tiela' jiżfen sa ma jsaħħar il-lampuki taħt il-jablite illupjat u għidt f'qalbi hawn kont diġa' - qabel ġarrabt il-fsieqi ta' ġensi - qabel għalaqt it-twieqi ta' wensi - qabel ombrajt l-għekiesi ta' niesi qalb id-dell tal-kannizzati kont diġa' forsi mrekken mal-koralli fi spiralli stalaktiti ma' l-artikli kuluriti   sekli ilu kont diġa' bla bombli ta' l-arja ma' dahri bla majka ma wiċċi w ħadida ppuntata f'idejja nniffed ħuta b'denfilara qalb il-blat ta' Delimara kont diġa' u meta jispiċċa l-ossiġenu kważi kważi nista' nibqa' għax f'dawn l-ibħra, qalb din l-alka kont diġa'.                       6.3. Abort Mill-kappella qalb l-egħlieqi smajt il-għana tat-tfal żgħar u f'qalbi beriktek, Mulej, ma' l-inċens fuq l-altar. 'Ma meta ħriġt ħafi biex nara min għadda fil-Volvo spjetata it-tarmak samatli riġlejja bin-nar Sabiħa bħal Venus de Milo ix-xebba nklinata nofs nuda taħt siġra ġo Eden iħammar pepprin. Agħżluli vvinata biċċ' għuda Mis-siġra sverġnata qaċċtuli biċċ' għuda ħa nberred iż-żina taħt siġar dellin. Fil-kamra mudlama b'persuni magħluqa fil-fwar li jgħakkisha duħħan li jaqtagħlha nifisha l-omm xebba titbandal mitluqa biex teħles mill-ħlas ta' l-abort. Mat-tielet siegħa beżqitu fuq mewġa ta' lożor l-omm xebba xewqana mikduda bl-imrar u n-nisa ġo sakra ta' dieqa b'passjoni jirkarrbu il-mewt tat-tfal żgħar.   Sawtuni bil-virgi bil-friegħi u l-qasab sawtuni biex neħles din l-art min dat-tort. Għakksuni, rażżnuni, feruni f'kuxtejja fid-dawl tal-gandlieri feruni biex neħles 'il ġensna mis-seħta u l-ħsara u l-fwar ta' l-abort. Ksew il-ġisem bla isem b'petali pepprin mal-karba li telgħet min-nisa mbikkmin u x-xebba bkiet sebat ijiet viżtu nhar San Ġwann jaħraq il-friegħi ta' siġar sverġnati mdellin.                         6.4. Qarnita – Paper Nautilus wara l-frosta tax-xita nkiss nkiss mal-kosta jintreħew ix-xolfa-rkiekel fejn il-ħut ma jridx imis il-mewġ iriegħi n-nafta il-melħ ġo mnifsejja sejjaħli u met' uliedi waqfu jgħoddsu siktu miċ-ċama ċama nofs ħajra ħriġt naqdef nofs qama l-aħħar għuma tas-staġun spallti terħi għeja staġnata gawwija tissiefaq madwari inqlibt ngħum għal dahri ġo baħar ħarir jiksili wiċċi ħafif u l-mewġ tefagħni ħalqi mimli lura lejn fejn jilħaqli riġlejja jkarkru l-alka u kont għoddni tlajt - kien l-istint tas-sajjied li beżaqli qisu grottlu minn ġo ħofra naħlef li nistad ma ridtx ma ridtx noħroġ bil-forok ma ridt inkidd la granċ u la mħara iżda kif ilmaħtha stadtha disa' pulzieri pied taħt l-ilma stadtha b'għajnejja qerrieda stadtha b'idi fittiexa fixkiltha u ħkimtha sa qtajtha mill-ilma   wara x-xita mas-salini qrib il-Ġerma Wied il-Għajn rajt gandoffli mhux bħal din xtrajt gandoffli mhux bħal din arzella titbexxaq qed tħabbat ma' qalbi bir-ritmu urġenti ta' mara waqt ħlas ngħum bil-qama biex nuri dil-kewkba 'l uliedi u 'l mara li nħobb tilqagħha f'idejha benniena l-arzella tarija ifjen mir-roża ta' ħaddejn tarbija blanzun jitbexxaq ma' tlugħ ix-xemx issa tiddi fuq arzella bajda roża aħmar ħamra vjola qed tiftaħ biex twelled qarnita mill-qoxra qaluli isa issa isa toqgħodx tistaqsi l-għala ibbalzmaha fil-formalina dik qatt ma rajna bħalha iżda mhux il-mara li nħobb qaltli wellidtha fix-xemx ser taqta' nifisha aqbadha bil-ħniena dil-kewkba ostorha u għum biha 'l barra għajjixha   hi qabdet il-qoxra u jien il-qarnita mxennqa għal ħajja ggranfata stirata ma' idi lemini u għumt bla għeja għumt sas-swaba' ċkejkna rrilaksjaw u niżlet ħanina ġo baħar kristall qed jofrogħ il-barka li dejjem tfittixna iżda rari ssibna refgħetha l-arzella tal-glorja isbaħ mill-isbaħ poeżija refgħetha u bħalha waħda biss għelm ta' mħabba li l-baħar sab għalina għalina biss                      6.5. Il-Bajja ta' Selmun Meta tħeddilt fuq l-għolja tat-tafal ma rqadtx ġbidt b'għajnejja għasfur tal-ġoga għal bliebel jittajjru fil-baxx lejn il-gżejjer u x-xemx qalbet ix-xbieki vjola mat-tafal imxarrab idub ġo aħmar dub ġo isfar aħdar aħdar baħar blù miżgħud biċ-ċervjol u l-mulett qed ifawwar max-xolfa kulpara it-tfal għaġnu xemx mit-tafal u jien qlibt bi xfar għajnejja kebbibtha qawsalla likkimtha sa stadtha u ħfintha għemiżtha l-ħanina fi ħbubi karus tal-fuħħar ċekkintha rekkintha għaġintha mat-tafal sa ħżintha ma driegħi riġlejja sa ġismi sa far u x-xemx kibret fija sa għoddha bikkmitni sa demmi sa marad ħażżnitni rażżnitni bexxqitli għajnejja ċarrtitli xerrditli l-qawsalla ġo ċrieki fit-toroq ta' petrol maħruq   u ħarbitli x-xemx Mulej bla ma ridt inrodd li sraqt xerrditli l-qawsalla tal-petrol maħruq vjola jdub ġo aħbar dub ġo isfar aħdar blù.                                      6.6. Girgenti – 8.vi.88 Meta wasalt riġlejja tqal bil-għeja l-folla li nġemgħat għax semgħet is-sejħa kien ilha bħas-soltu tistenna ġo għalqa baxxa mdawra bis-siġar tan-naspli quddiem madonna kannella jagħrfuha setgħana jishru ħerqana f'assalt fuq il-ġenna ma mara qed tilmaħ bil-ħrara U f'salt tislet sħab oħxon ta' nofs in-nhar imgħajjeb feġġet ix-xemx ewkaristija tneżża' n-nies mill-ħtija qed jixhdu li x-xemx żifnet mal-Mulej Nixhed li rajt qrib nixxiegħa tarmi ġo ħawt ilma ppumpjat dahri mal-ħajt tas-sejjieħ rajt dritt bla għammxitli għajnejja ix-xemx tinqala' minn postha qed iddur fuq il-fus qisha ostja elevata lura w quddiem waqt il-benedizzjoni u s-sħab ta' warajha raġġiera   U meta b'pass ħafif bil-lejl erġajna lura kien għadna nsemmu d-dehra – in-nixxiegħa kienet waqfet imma fil-wied għad-dell tas-siġar l-agħsafar stkennew fil-friegħi imħarrka u aħna ngħożżu l-barka li ma tistħoqqilniex.  