Introduzzjoni Ir-rock opera Ġensna, mtella' l-ewwel darba għall-pubbliku fl-1982, tista' tiġi mistħarrġa bħala tentattiv lejn espressjoni nazzjonal-popolari maħluqa fi żmien politiku partikolari u b'għanijiet ideoloġiċi definiti. Dan l-istudju għandu l-għan li jitraċċa t- tradizzjoni u l-influwenzi letterarji u teatrali/drammatiċi, sew Maltin sew barranin, li wasslu biex l-espressjoni nazzjonalistika u anti-kolonjali tieħu sura ġdida - f'Malta ġdida Repubblika u post-Indipendenti/Ħielsa - li madankollu ssir x'aktarx wisq aktar politiċizzata. Ġensna tiġi analizzata mill-aspett letterarju u ideoloġiku, u essenzjalment bħala diskors kulturali b'relazzjonijiet kritiċi mas-soċjetà Maltija, f'diversi oqsma fosthom fejn jidħlu kunċetti ta' identità, klassi u gost. Permezz ta' dan l-istudju ser ikun jista' jiġi definit x'setgħet fissret Ġensna fi żmienha, x' valur kanoniku jaf għandha bħalissa u x'tifsiriet għad ikollha tfisser għall-poplu Malti aktar 'il quddiem.  Baldacchino x Metodoloġija Għall-iskop ta' dan l-istudju, ir-riċerka bdiet minn kotba differenti fil-qasam tal- letteratura. Ingħatat ħarsa lejn kotba li jittrattaw studji teoretiċi fejn għandu x'jaqsam Antonio Gramsci u l-qasam tiegħu tan-nazzjonal-popolari, enċiklopediji li jiddiskutu l- ġeneru tal-mużika u oqsma teatrali, kotba dwar l-istorja ta' Malta u ħoloq online. Barra minn riċerka saru wkoll intervisti mas-Sur Lino Farrugia, is-Sur Francis Galea, is-Sur Anthony De Giovanni, Profs. Oliver Friggieri u ma' Mro Paul Abela. F'dawn l-intervisti, minnbarra li ġbart bosta informazzjoni utli li ser issir referenza għalihom matul it-teżi, kienu ta' għajnuna għall-perspettiva li biha nkitbet din ir-riċerka. F'Appendiċi Ċ hemm bijografija qasira tal-awtur, kompożitur u tal-informanti l-oħra u traskritt tal-intervisti tagħhom. Fl-aħħar u mhux l-inqas ingħatat ħarsa lejn il-gazzetti li ħarġu għall-ewwel edizzjoni ta' Ġensna (Appendiċi B) u l-libretti li tqassmu waqt din l-istess edizzjoni. Appendiċi A jikkonsisti fil-lirika u d-didaskalija li kienet miktuba fuq l-istess libretti. Kapitlu 1: Sfond Teoriku Jidher xieraq li Ġensna tiġi avviċinata skont il-perspettiva tal-istudji kulturali (cultural studies), fost il-bosta metodi kritiċi li jistgħu jintużaw għall-istudju tagħha, fid- dawl tal-pożizzjoni tagħha bħala prodott kulturali kontemporanju maħluq x'aktarx deliberatament biex jivolġi diskors ideoloġiku f'konġuntura politika speċifika. Ikkonċepita skont il-proċedimenti tar-rock opera, minnu nnifsu ġeneru ibridu u sinkretiku, Ġensna għandha element ewlieni, sew minnha nnifisha sew fl-istadji differenti tal-produzzjoni u l-preżentazzjoni tagħha fuq medda tas-snin, ta' tentattiv lejn il ħolqien ta' oġġett tal-kultura popolari, u fl-istess ħin ispirat mill-kultura popolari u mit- tradizzjonijiet u l-kanoni mużikali, drammatiċi u letterarji nazzjonali. L-istudju kulturali jista' jitqies bħala proċess għall-produzzjoni ta' informazzjoni utli, jew li jiddeskrivi kull studju li jmiss mal-kultura. Karl Marx, li bl-istudji tiegħu influwenza l-istudji kulturali, jistqarr li hemm żewġ modi kif tista' ssir l-analiżi. L-ewwel mod hu li sabiex wieħed ikun jista' jifhem t-tifsira tal-kultura għandu janalizzaha fil- kuntest soċjali u storika tagħha. Għalkemm jista' jiddistingwi struttura soċjali partikolari bi storja speċifika, l-istudju tal-kultura ma jiġix studjat bħala riflessjoni ta' din l-istruttura u l-istorja. Għall-kuntrarju, l-istudji kulturali jargumentaw li l-importanza tal-kultura ġejja mill-fatt li tgħin biex tistabilixxi l-istorja u l-forma tagħha. It-tieni mod hu li l-istudji kulturali jassumu li soċjetajiet industrijali kapitalisti huma soċjetajiet maqsuma b'mod inugwali fejn jidħlu l-etniċità, il-ġens u l-klassijiet soċjali. Huwa argumentat li l-kultura hija waħda mis-siti prinċipali fejn dawn id-diviżjonijiet huma stabbiliti u kkontestati; il- kulturi huma territorju fejn isseħħ ġlieda kontinwa fuq it-tifsira, fejn gruppi żgħar jippruvaw jirreżistu l-impożizzjoni ta' tifsiriet li għandhom l-interessi ta' gruppi dominanti (Storey xvi). Theodor W. Adorno fl-artiklu tiegħu "On Popular Music" jissuġġerixxi li l-mużika hija maqsuma fi tnejn; mużika popolari u mużika serja (tal-aħħar hija magħrufa l-aktar bħala mużika tradizzjonali) (Adorno 63). Sabiex ikun jista' jiddistingwi d-differenza bejniethom, Adorno jibda billi jsemmi l-karatteristika fundamentali li tagħmel mużika popolari: l-istandardizzazzjoni. Għalkemm spiss tipprova divveja minn din l-istruttura riġida, il-mużika popolari tiddependi fuq l-istandardizzazzjoni. Hu jimmarka kif "structural standarization aims at standard reactions", hekk kif kull silta mużikali, fil- kompożizzjoni tagħha ssegwi ċerti karatteristiċi li jagħmluha popolari jew le (Adorno 66). Meta wieħed jisma' mużika popolari, hu ma jiġix immanipulat minn min jirreklamaha, iżda n-natura permanenti tal-mużika stess tħajru jismagħha minħabba li tmur totalment kontra dak li hu l-ideal għall-individwu f'soċjetà libera. Dan m'għandux jinbidel skont jekk il-mużika hijiex sempliċi jew kumplessa. F'dik li tissejjaħ mużika serja, jiġifieri mużika li baqgħet timxi mat-tradizzjoni, kull element mużikali li jieħu sehem fiha jinstema' ta' dak li hu, u minħabba l-livell għoli ta' organizzazzjoni li jkun hemm fil- kompożizzjoni, ma jkunx hemm il-possibiltà li ssir sostituzzjoni bejn element ieħor. F'mużika popolari, l-istruttura li magħha ssegwi l-mużika hija iktar astratta, u qiegħda hemm bħala idea biss. Għalhekk l-armonija f'mużika poplari tinftiehem iżjed minn armonija li tinkiteb f'mużika serja. Il-kumplikazzjoni fil-mużika popolari, qatt ma ffunzjonat bħala "nnifisha" imma dejjem kienet moħbija f'perċezzjoni oħra (Adorno 67). Għalkemm sa issa il-mużika popolari ġiet analizzata b'mod strutturali, il-proċess tagħha sabiex issir standard ma jimxix ma' dawn il-prinċipji. Meta l-mużika tiġi prodotta, bħal meta tiġi replikata b'mod mgħaġġel, dak jista' jissejjaħ proċess 'industrijalizzat' imma sakemm tinkiteb il-melodija u l-armonija, hemmhekk tinħoloq sengħa. Madanakollu, għalkemm il-mużika tinħadem bħal kwalunkwe prodott, xorta waħda hija xogħol individwali (Adorno 67). Il-mużika popolari tlaħħaq ma' żewġ domandi: minn banda tappella għall- attenzjoni tas-semmiegħ u mill-banda l-oħra, toħloq materjali li min ma jkunx imdorri fix-xena mużikali, xorta waħda jkun jista' japprezza l-ħoss 'naturali' tagħha. F'termini ta' domanda għall-konsumatur, l-istandardizzazzjoni tal-mużika popolari hija biss l- espressjoni ta' dan il-bżonn impost fuqu mill-idea mużikali tal-pubbliku: li jħajru jiddevja b'xi mod mill-istabbiliment naturali, u li jżomm f'livell aktar għoli minn natura naturali għal dawn id-devjazzjonijiet. L-attitudni tal-udjenzi lejn il-lingwa naturali (esperjenza mużikali fl-imgħoddi) hija msaħħa minn produzzjoni standardizzata, li tistituzzjonalizza x- xewqa li oriġinarjament setgħet ġiet mill-pubbliku (Adorno 68). Adorno jsemmi il-'psewdo-individwaliżmu' bħala parti mill-istandardizzazzjoni. Permezz tal-psewdo-individwaliżmu l-produzzjoni kulturali tal-udjenza tingħata l-għażla jew suq ħieles mibni mall-istandardizzazzjoni nnifisha. L-istandardizzazzjoni tal- kanzunetti popolari żżomm lill-klijenti komdi billi tagħmel is-smigħ tagħhom identiku għal dak li kienu semgħu qabel (Adorno 68). F'dan il-każ l-arti tista' wkoll timprovizza. L- improvizzazzjoni ssir meta mużiċist jitħalla ftit liberu fl-espressjoni mużikali tiegħu iżda xorta waħda jsegwi l-armonija u l-metrika. L-improvizzazzjoni tispjega żewġ aspetti soċjo-psikoloġiċi li joħorġu mill-fergħa tal-istandardizzazzjoni. L-ewwel aspett huwa li d- dettall tal-mużika jibqa' jsegwi l-iskema li s-semmiegħ ikun familjari magħha u t-tieni aspett huwa s-sostituzzjoni, fejn tkun permessa biss bħala dekorazzjoni fi ħdan l-istess armonija, bħal xi ħaġa żejda li tiżdied għall-gost tal-widna. Huwa minħabba f'hekk li l- mużika popolari tinsisti li jkollha semmiegħa bid-drawwiet mużikali personali (Adorno 69). Adorno jkompli jispjega għaliex kultant il-mużika ma tappellax għal kull min jismagħha sabiex jinterpretaha bħala lingwa għaliha nnifisha. Il-problema tinħoloq għaliex s-semmiegħa jisimgħu b'inattenzjoni ġenerali. Li kieku jisimgħu b'attenzjoni, tkun aktar diffiċli għalihom jinterpretaw is-silta minħabba d-dettall mużikali li jkun fiha. Mela xi tfisser il-mużika għal dawn is-semmiegħa? Il-lingwa li tinħoloq bil-mużika tinbidel bi proċess oġġettiv, f'lingwa li jaħsbu li ssir għalihom biss; li tilqa' fiha l-bżonnijiet kollha tagħhom. Din l-istess mużika, inqas ma tkun unika, aktar titqies bħala universali, għaliex taċċetta fiha komponenti varji. B'hekk il-mużika tiġi ssostitwita b'funzjonijiet soċjo- psikoloġiċi. Dak li jiżvolġi minn idea permanenti inaċċessibbli, is-sens, li jiġi mfittex mill- udjenza fil-materjal li toffri l-mużika, huwa mezz ta' kif issir aġġustata fiżikament il- mużika stess fil-mekkaniżmu tagħha fil-ħajja ta' kuljum. Dan l-aġġustament jiftaħ żewġ tipi li jikkorrollaw it-tnejn ma' prinċipji soċjo-psikoloġiċi fl-attitudni popolari. Dawn huma t-tip ritmikament obbidjenti u t-tip emozzjonali (Adorno 71). Fit-tip ritmikament obbidjenti, ir-ritmu dejjem jibqa' konsisteni. Dan it-tip huwa popolari l-aktar fost l-iżgħar ġenerazzjoni tas-soċjetà; dawk li jissejħu radio generation (Adorno 72). Huma din il-ġenerazzjoni li jersqu l-eqreb lejn dak li huwa kollettiviżmu awtoritarju. Dan għaliex huma mhumiex magħluqin f'attitudni politika waħda, għalkemm dan l-aġġustament spiss ikun preżenti f'ċertu politika. Madankollu aktar jidhru preżenti r-rappreżentazzjonijiet ta' ħsieb il-poplu u għalkemm jitbiegħdu mill- aspetti politiċi, dawn l-attribuzzjonijiet xorta waħda jiltaqgħu flimkien. It-tieni tip, it-tip emozzjonali, huwa s-semmiegħ li jisma' b'mod romantiċizzat u skont il-komoditajiet mużikali (Adorno 72). Adorno jqabbel dan l-ispettatur ma' "movie spectator... consume(s) music in order to be allowed to weep" għaliex twassalhom sabiex jiltaqgħu mas-sentimenti tagħhom (Adorno73). Mużika ta' dan it-tip, ħafna drabi tkun mużika frustrata minn mużika feliċi, u għalhekk twassal l-opportunità li jħossu l-emozzjoni. Skont Tony Bennett fl-artiklu tiegħu "Popular Culture and the 'Turn to Gramsci", hemm ħafna raġunijiet li jingħataw kontra l-istudju tal-kultura popolari minħabba li hu suġġett żgħir u li jservi għal ftit żmien minħabba li jista' jintuża biex jiġu mmarkati l- influwenzi moralment ħżiena u l-faqar estetiku (Bennett 81). Saħansitra, it-teoriji Marxisti jimplikaw li dan l-istudju jikxef l-irwol mhux definit tal-ideoloġija dominanti. F'dan il-kuntest, wieħed jista' jaqbel magħhom jew le, u jista' jarah bħala bżonn li jissostitwixxi minn kultura ta' tip ieħor, ġeneralment kultura ta' tip għolja. Din mhijiex biss il-fehma ta' kritiċi riformisti bħal F.R. Leavis iżda jaqblu magħha wkoll Marxisti influwenti wkoll, li tidher b'mod speċjali fix-xogħol ta' Theodor Adorno, Herbert Marcuse u fil-membri oħra tal-Iskola ta' Frankfurt. Illum il-ġurnata, l-istudji taċ-ċinema, mużika popolari, sports, sottokulturi taż-żgħażagħ ġew żviluppati hekk kif saru oqsma stabbiliti b'teorija li qed tespandi konsiderevolment u metodoloġiji elaborati ħafna u għalhekk, saru avvanzi sinifikanti fit-teorizzazzjoni fis-settur tal-kultura popolari kollha kemm hi (Bennett 81). Taħt il-qasam tal-kultura popolari, jidħlu l-proċessi soċjali u politiċi, partikolarment dawk li għandhom x'jaqsmu mal-formazzjoni ta' kunsens li huwa relatat mal-ordni soċjali kemm fil-patrarkija kif ukoll f'dimensjonijiet kapitalisti (Bennett 82). Dawn l-iżviluppi teoretiċi issa qed jiġu akkumpanjati minn għan politiku, hekk kif l-istudji tal-kulturi popolari qed jiġu interpretati bħala għaqda pożittiva bejn is-soċjaliżmu u l- femminiżmu, hekk kif iż-żewġ moviment qed jaqblu flimkien dwar l-aspetti differenti li jsawru dan l-istudju. Bennett ikompli jispjega kif l-istudju tal-kulturi popolari bħal donnu qiegħed jinqasam f'żewġ movimenti separti; l-istrutturaliżmu, li fih kien qed jiġbor studji dwar iċ- ċinema, televiżjoni u l-kitba popolari u l-kulturaliżmu, li taħtu kien qed jaqgħu studji li huma relatati aktar mal-ways of life bħal sports jew sottokulturi taż-żgħażagħ (Bennett 83). Id-differenza bejniethom hi li l-istrutturaliżmu, permezz ta' qari dwar l-istudju tal- kulturi popolari, jiżvela mekkaniżmi ta' tħassib dwar l-ideoloġija dominanti fuq ix-xogħol fi ħdanhom, u b'hekk iqiegħdu lill-qarrej kontra l-okkorrenza ta' mekkaniżmi simili fil- prattika. Mill-banda l-oħra, il-kulturaliżmu f'termini ta' kultura popolari, jiġi mqabbel ma' kultura awtoktona ta' klassijiet subordinati, u huwa distint minn u kontra l-ideoloġija dominanti fil-forma ta' kultura tal-massa, hekk kif jistenna li jisma' l-vuċi awtentika tal- individwu u ħsibijietu (Bennett 84). Il-punt ewlieni li jidher f'dan l-istudju huwa li l-kultura u l-ideoloġija tagħha ma jistgħux jitqiesu bħala żewġ komponenti separati minn xulxin u opposti għal kollox, speċjalment fejn għandhom x'jaqsmu l-klassijiet soċjali. Minħabba f'hekk, il-perspettivi differenti tal-istrutturalisti u l-kulturalisti fuq il-kultura popolari jonqsu, u joqorbu aktar lejn xulxin (Bennett 83). Xhieda ta' dan huwa l-istudju li għamel Antonio Gramsci, li żewweġ dawn iż-żewġ teoriji flimkien, kif ser jidher aktar 'il quddiem f'din il-ħarsa kritika. John Storey jiddiskuti kif il-mużika rock, speċjalment il-mużika West Coast Rock hija prodott ta' mentalità ġdida li ħakmet il-ġenerazzjoni ta' wara l-gwerra tal-Vjetnam. Hu jikkwota lil Jonathan Eisen: Rock music must not be seen apart from the movement among young people to reshape their lives...As such it is a profoundly political form of music, one that opts for a different form of social organization, one that lets people love rather than make them go to war. (Storey 89) Storey jinsisti li l-West Coast Rock, li żviluppa mill-istil ta' mużika folk, għandu jiġi analizzat mhux mill-ħoss mużikali tiegħu imma mill-perspettiva li juża bħala mużika sabiex iħares lejn id-dinja u s-sinifikat li joħloq minnha (Storey 90). Fuq l-istess nota, Storey ikompli jassigura lill-qarrej, li hija din it-tip ta' mużika "politika" li mhux biss tkanta biex tferraħ imma li tkanta biex twassal messaġ, bħalma ġara f'kanzunetti li trattaw il-gwerra biex jippuntaw lejn il-kefrija tal-imperaliżmu, il-kapitaliżmu u l-gwerra nfisha (Storey 91). Storey, fost l-oħrajn, jikkwota lill-kantanta tal-Jefferson Airplane, Grace Slick, li taqbel mal-argument tiegħu meta tgħid "Music makes it easier to get your ideas across...being anti-war, music is a pleasant way of getting your ideas across" (Storey 91). Madankollu, perspettiva oħra li tagħmel din il-mużika aktar tal-poplu hu l-fatt li hija mużika prodotta minn nies komuni u ma hemm l-ebda distanza bejn il-mużiċisti fuq il-palk u l-udjenza tagħhom hekk kif "an emerging mass entertainment style insisted that its leading figures were human beings". Storey jimmarka kif l-irwol ta' dawn il-gruppi li jitkellmu għall-massa, huma xhieda tal-intellettwali organiċi li jiddeskrivi Gramsci. Skont Gramsci, din il-kategorija nħolqot meta nies intelletwali u organizzaturi politiċi għarfu l- identità tar-rappreżentanza tagħhom u ffurmaw "a real, organic vanguard of the uppers classes, to which economically they belonged" (Storey 94). Saħansitra, Storey jseħħilhom intellettwali organiċi kollettivi li, minħabba li f'dan il-kuntest, mhux qed jitkellem fuq individwi, iżda fuq gruppi li joħolqu l-mużika flimkien. Michael Schudson fl-istudju tiegħu The New Validation of Popular Culture: Sense and Sentimentality in Academia jagħmel argument dwar dak li għandu jiġi aċċettat bħala xogħol kulturali għall-poplu. Hu jispjega li għalkemm l-udjenza twieġeb b'mod pożittiv għall-materjal provdut bħala xogħol kulturali popolari meta dan jintiżen u jinftiehem, xorta waħda m'għandhomx isiru fatt u jiġu aċċettati bħala kultura popolari jew udjenza popolari bħalma servew sa dak iż-żmien (Schudson 562). Il-verità hi li sottogruppi differenti fil-popolazzjoni jirrispondu b'mod differenti għal oġġetti kulturali komuni jew għall-iżviluppi kritiċi f'kuntest ta' forom kulturali lokali jew kultura provinċjali mhux rikonoxxuta minn għemilhom. Għalhekk huwa importanti li wieħed jifhem li għandu jirrikonoxxi l-varjetà wiesgħa tal-konotazzjonijiet varji fil-forom edukattivi li jwasslu għalihom. Madankollu dan mhuwiex jew m'għandux ikun konness mal-forom kulturali kollha b'mod ugwali, hekk kif l-interpretazzjonijiet jkunu kollha validi u l-komunitajiet interpretattivi awtonomi jmorru lil hinn mill-kritika (Schudson 562). Meta wieħed jsemmi n-nazzjonal-popolari, ma jistax ma jsemmix lil Antonio Gramsci, li bl-istudji tiegħu bbażati fuq it-teoriji Marxisti, kompla jdawwal l- immaġinazzjoni politika, biddel il-mod u l-istil tal-ħsieb u l-proġett politiku kollu tas- soċjetà. Inqisuh bħala studjuż importanti għaliex ħaddem u bena fuq l-ideat ta' Karl Marx, għamel lilu nnfisu "teorist tal-politika" u ddiskuta dak li hu nazzjonal-popolari (Hall 8). Saħansitra huwa kiteb dwar il-mistoqsijiet li jduru mal-kunċett ta' kultura, dak li hu popolari fil-lingwa u l-letteratura u kiteb dwar l-ideoloġija. Bil-mistoqsijiet tiegħu dwar il- kunċett tal-produzzjoni u t-trasformazzjoni ta' dak li jissejjaħ "sens komun" u tal- "popolari", bħala ġabra kulturali li l-ideoloġiji kollha tiegħu għandhom jiltaqgħu magħhom u jitħalltu flimkien mal-loġika sabiex isiru storikament organiċi, huwa biddel il- ħarsa ta' ġenerazzjoni sħiħa fuq dawn il-karatteristiċi (Hall 9). Gramsci jispjega l-eġemonija billi jaqsamha f'punti u jiddiskutiha f'taqsimiet. Il- punt tat-tluq għall-kunċett ta' eġemonija ta' Gramsci huwa li l-klassi u r-rappreżentanti tagħha jeżerċitaw setgħa fuq klassijiet subordinati b'għaqda ta' sfurzar u persważjoni (Simon 22). Dan skont pedament Leninista li jiddiskuti kif il-klassi tal-ħaddiema għandhom iħaddnu l-idea nazzjonali billi jiġġieldu għal-libertà ta' kull klassi u grupp (Simon 23). Gramsci jitbiegħed kemxejn mill-idea ta' Lenin tal-eġemonija bħala strateġija, u jasal biex iħaddimha bħala kunċett billi jżid magħha l-prattika ta' klassijiet kapitalisti u r-rappreżentanti tagħhom għaliex fuq kollox, huma dawn li għandhom is- setgħa fuq l-istat. Gramsci jkompli jsaħħaħ l-argument tiegħu billi jiftaħ fuq ir-relazzjonijiet bejn il- forzi. Huwa jinsisti li l-kunċett ta' alleanza huwa parti integrali mill-eġemonija, għaliex il- klassi tax-xogħol tista' tiżviluppa biss fi klassi eġemonika billi tqis l-interessi ta' klassijiet oħra u forzi soċjali u ssib modi kif tikkombinahom mal-interessi tagħha stess. Minkejja dan, irid imur lil hinn mit-taqsima ta' dak li Gramsci jsejjaħ ġlidiet ekonomiċi- korporattivi, u jkun lest li jagħmel kompromessi, sabiex isir ir-rappreżentant nazzjonali ta' firxa wiesgħa ta' forzi soċjali (Simon 24). Wara dan, Gramsci jippreżenta l-kunċett tan-nazzjonal-popolari billi jispjega li klassi ma tistax tikseb tmexxija nazzjonali u ssir eġemonika jekk tillimita ruħha biss għall-interessi tal-klassi; jissuġġerixxi li għandhom jitqiesu t-talbiet u l-ġlidiet popolari u demokratiċi tan-nies li m'għandhomx pożizzjoni permanenti fi klassi soċjali (Simon 25). L-istrateġija tal-borgeżija wasslet lil Gramsci għall-punt tar-rivoluzzjoni passiva, ir- rispons tipiku tal-borgeżija kull meta l-eġemonija tagħha tkun mhedda serjament u jkun meħtieġ il-proċess ta' riorganizzazzjoni estensiva sabiex terġa' tiġi stabbilita l-eġemonija tagħha (Simon 25). Jsegwi dan il-punt bir-riforma intellettwali u morali, fejn il-ħila li tinħoloq eġemonija ġdida, opposta għal dik tal-klassi kapitalista, tista' tinkiseb biss permezz ta' trasformazzjoni fil-kuxjenza popolari, fil-mod ta' ħsieb u sensazzjoni, fil- perspettiva tagħhom tad-dinja, u dak li huma jaċċettaw skont l-kondotta morali tagħhom (Simon 26). L-aħħar kunċett kruċjali tal-ħsieb Gramscjan huwa s-sens komun, ħsieb li l-bniedem għandu fl-inkonxju tiegħu u li jagħtih perspettiva tad-dinja ta' madwaru. Is-sens komun huwa l-bażi ta' fejn l-ideoloġija dominanti tiġi mibnija iżda huwa wkoll il-post fejn din l-istess ideoloġija tiġi ristretta; dan kien il-motif tal-Marxiżmu, li jagħti dehra pożittiva għal dak li hu sens komun soċjali u koerenti (Simon 27). Skont Gramsci, punt ieħor li jgħin fil-binja tal-eġemonija huwa s-soċjetà ċivili. Għalkemm ir-relazzjonijiet soċjali huma dawk li jagħmlu soċjetà ċivili, mhumiex meqjusin l-istess bħar-relazzjonijiet tal-produzzjoni, bħalma l-organizzazzjonijiet fi ħdan is-soċjetà ċivili huwa mbiegħda mill-komponenti li jagħmel l-istat. Għaldaqstant, is-soċjetà ċivili hija l-isfera li tiġbor fiha t-taqbida bejn il-klassijiet u l-problemi demokratiċi-popolari u għalhekk hija din l-aktar sfera importanti li tagħti forma lill-gruppi soċjali u l-eġenomija. Hija din il-klassi li tilqa' fiha l-gruppi subordinati tas-soċjetà li jistgħu jkunu f'oppożizzjoni u għalhekk tinħoloq perspettiva opposta tal-eġenomija, li skont Gramsci tissejjaħ kontro-eġemonija (Simon 27). Gramsci jasal għall-kunċett tal-blokk storiku li jużah bħala terminu li jfisser gwida ta' grupp ta' forzi soċjali f'soċjetà ċivili f'direzzjoni lejn idealoġija ta' produzzjoni (Simon 28). Għal Gramsci, is-setgħa għandha titqies bħala relazzjoni u permezz tagħha, is-soċjetà ċivili kollha tista' tibbenefika minn dak kollu li tipprovdi u bit- terminu "stat integrali", Gramsci jiddeskrivi l-ħarsa ġdida tas-setgħa naturali bħala "hegemony armoured by coercion" (Simon 28). L-aħħar punt li jsemmi Gramsci huwa l-gwerra tal-pożizzjoni, fejn hu jqabbel is- soċjetà ċivili ma' "forti u xogħol tal-art" li taħdem għall-istat filwaqt li jinsisti li r- revoluzzjoni hija proċess li tkabbar l-eġenomija tal-klassi tal-ħaddiema (Simon 29). Għalhekk, it-tranżizzjoni għas-soċjaliżmu tikkonsisti f'żewġ proċessi mbiegħda, li jinteraġixxu ma' xulxin; it-tkabbir tal-eġemonija tal-klassi tax-xogħol, u t-trasformazzjoni tal-istat fi stat soċjalista (Simon 29). Kapitlu 2: Sfond Storiko-Kulturali Għall-iskop ta' dan l-istudji għandha tingħata ħarsa b'aktar reqqa lejn il-ħames punt li jsemmi Antonio Gramsci, in-nazzjonal-popolari. Kif ġie diskuss ftit qabel, dak li jissejjaħ nazzjonal-popolari jkopri fih l-interessi popolari tan-nies f'kull qagħda soċjali differenti li skont Gramsci huwa fil-kunċett tal-eġemonija li dawk l-esiġenzi ta' karattru nazzjonali jkunu magħquda flimkien (Simon 43). Pereżempju, nazzjon li huwa ppressat minn ieħor jiżviluppa tradizzjonijiet b'saħħithom għall-ġlieda għal-liberazzjoni nazzjonali, u fil-fatt matul l-istorja n-nies ta' kull pajjiż jiżviluppaw ideat qawwija, li jidhru espressi minn termini bħal 'patrijottiżmu' u 'nazzjonaliżmu' li jistgħu, kif jissuġġerixxi Gramsci jingħaqdu mal-forza ta' reliġjonijiet popolari. Il-klassi eġemonika hija waħda li jirnexxilha tgħaqqad dawn il-ġlidiet u l-ideat patrijottiċi mal-interessi tal-klassi tagħha stess sabiex tikseb it-tmexxija nazzjonali (Simon 44). lement importanti ieħor f'dak li hu nazzjonal-popolari huwa kif meta l-klassi tax- xogħol tikseb l-eġemonija, għandha żżomm attitudni kalma sabiex tiġbor numru ta' alleanzi ma' movimenti soċjali. L-għaqda ma' dawn l-alleanzi hija parti essenzjali minn dak li Gramsci jsejjaħ "gwerra tal-pożizzjoni" minħabba li dawn l-alleanzi għandhom jirrispettaw l-awtonomija tal-movimenti sabiex kull wieħed minnhom ikun jista' jagħti l- kontribut tiegħu lejn is-soċjetà soċjalista ġdida (Simon 46). Fil-qosor, il-proċess ta' bidla tal-fażi korporattiva u l-avvanz lejn l-eġemonija għandu żewġ aspetti ewlenin. L-ewwel, il-klassi tax-xogħol tista' ssir eġemonika biss jekk tikseb it-tmexxija ta' alleanza tal-klassijiet u grad. It-tieni, għandha tgħaqqad ġlidiet popolari-demokratiċi mal-ġlieda tagħha kontra l-klassi tal-Kapitaliżmu sabiex tibni rieda kollettiva-popolari. Din tal-aħħar hija waħda mill-kontribuzzjonijiet ewlenin li Gramsci għamel għall-kunċett tal-eġemonija (Simon 46). Bl-istess raġunament, Ġensna hija narrattiva kollettiva-popolari, prodott ta' ideoloġija politika speċifika. Għaldaqstant, l-istudji ta' Gramsci jixhdu li l-konċett tal- ideoloġija huwa minnu nnifsu konċett politiku, għaliex l-ideoloġija hija organizzjoni tal- ħsieb kollettiv, li toħloq kuxjenza fil-poplu dwar il-qagħda tiegħu (Simon 59). Għalhekk, l- ideoloġija ma tistax tinħoloq minn bniedem waħdu iżda hija r-riżultat tal-kollettività komuni li tidher f'soċjetajiet li jiżviluppaw flimkien (Simon 59). Gramsci jibbaża t-teorija tal-ideoloġija fuq tliet aspetti differenti; il-materjaliżmu li joħloq ideoloġija, l-irwol permanenti li jgħaqqad forzi soċjali differenti flimkien f'relazzjoni mas-sens komun tal-individwi (Simon 67). Gramsci spjega kif il-materjaliżmu huwa l-materjal eżistenti li l-politika u aspetti prattiċi li jixbħuha jġorru magħhom għaliex hija parti minnhom. Dan il-materjal huwa dak li joħloq r-regoli u l-valuri li bniedem membru f'din il-politika, jħaddan miegħu bħalikieku huwa r-reliġjon tiegħu (Simon 59). Fuq dan il-punt, Gramsci juża l-irwol permanenti bħala t-tieni aspett tal-ideoloġija minħabba li l-ideoloġija taħdem għaliex tgħaqqad flimkien elementi soċjali differenti li jkunu preżenti fis-soċjetà taħt saqaf wieħed (Simon 61). Fl-aħħar mill-aħħar, dan kollu jwassal għat-tielet aspett, is-sens komun, li għal Gramsci jfisser sens komuni kollettiv, li jkun miftiehem mill-individwi kollha li jagħmlu parti mill-komunità (Simon 64). Permezz ta' din it-teorija, Ġensna tista' tinftiehem bħala tentattiv lejn ħolqien ta' narrattiva ta' kultura popolari, għaliex inbniet b'għodod letterarji li kienu komuni fil- letteratura Romantika Maltija, użat teknika teatrali li tgħaqqad lill-udjenza bħala ġens kollettiv li jirċievi l-istess perspettiva minn dak li jsegwi filwaqt li tuża ideoloġija politika li l-poplu kien għadu kif ġie influwenzat biha lejn l-aħħar tas-seklu għoxrin. Huma dawn il- kriterji bażiċi li ser jintużaw għall-kritika ta' Ġensna fil-kapitli li ġejjin, b'ħarsa lejn il- ġrajjiet fl-Istorja li waslu għall-bżonn ta' Ġensna bħala opra teatrali għal ġens komuni, l- għodda u t-teknika li jħaddan il-ġeneru ta' rock opera li jimxi id f'id mal-lirika poetika sabiex finalment iħalli impatt u valur fuq l-identità kulturali Maltija. Kapitlu: Sfond Storiko-kulturali Ġensna hija rock-opera mibnija fuq il-ġrajja tal-poplu Malti, ġrajja li turi pajjiż użat bħala strument għall-bżonnijiet tal-ħakkiema tiegħu. Dan il-kapitlu ser jitratta l-ġrajjiet ewlenin li wasslu lil Malta sabiex tħalli warajha l-ħsieb li hi biss pajjiż kolonja u tibda tmexxi lilha nnifisha bħala pajjiż Indipendti u Ħieles, bħala stat ta' Repubblika. Wara snin twal taħt l-Għarab, il-ħakma tal-Ordni f'Malta taħt it-tmexxija tal- Granmastru Philip Villiers de I'Isle Adam bdiet fl-1530 u kienet ħakma li damet 268 sena (Ghirxi 5). Għalkemm il-qagħda tal-Maltin dan iż-żmien kienet ħażina ħafna, għaliex kienu fqar u jbatu l-ġuħ, il-wasla tal-Kavallieri fissret iktar xogħol għall-Maltin (Ghirxi 6). Bla dubju, l-akbar avveniment f'dan iż-żmien kien l-Assedju l-Kbir tal-1565, wieħed mill- aktar Assedji twal, qalila u diffiċli li qatt saru f'Malta (Ghirxi 31). Għaldaqstant wara dan l-Assedju, l-Ordni għamlet id-deċiżjoni li tibqa' hawn Malta, u tibni il-Belt Valletta, belt kapitali ġdida msemmija għall-Granmastru Jean de Valette bħala difiża aktar b'saħħitha (Ghirxi 38). Malta baqgħet għaddejja minn taħt it-tmexxija ta' bosta Granmastri, b'ħafna minnhom issemmu l-bliet għalihom stess, sakemm il-Franċiżi ħadu lil Malta f'idejhom. Kollox beda waqt ir-Rivoluzzjoni Franċiża meta l-Ġeneral Napuljun Bonaparte twebbel biex jibni imperu u hekk kif kien fi triqtu biex jaħkem l-Eġittu fl-1798, waqaf f'Malta (Ghirxi 162). Fit-sitt ijiem li għamel Malta, Napuljun ħoloq riformi ġodda għall-pajjiż mfassla fuq l-ideat tar-Rivoluzzjoni Franċiża, b'tibdil fl-ammistrazzjoni ċivili u leġislattiva, u fl-edukazzjoni iżda qabelxejn ried li "kulħadd kellu jkun meqjus xorta, basta jkun iħaddan l-ideali tar-Revoluzzjoni" (Grech 3). Il-ħakma tal-Franċiżi ma tantx damet hawn Malta, għaliex f'inqas minn sentejn kellhom iċedu l-gżira lill-Ingliżi (Grech 10). Għalkemm soċjalment Malta kellha l-karatteristiċi meħtieġa sabiex tissejjaħ nazzjon, f'sens politiku kienet għada ma waslitx s'hemm. Dan minħabba li bħala fortizza taħt il-kontroll tal-Ingliżi, min kien jirregola l-prospetti u l-aspirazzjonijiet taċ-ċittadini ma kienx f'armonija magħhom stess (Frendo 1). Fil-qalba tal-politika, spiss kien qed jispikka l-kunflitt bejn id-drittijiet ċivili u l-bżonnijiet militari għaliex minħabba l-qagħda strateġika li Malta għandha fil-Mediterran, kienet diffiċli għall-Ingliżi sabiex jittrawha bħala kolonja komuni. Għaldaqstant, kien hemm min ma qabilx li l-Maltin kienu qed jiġu trattati bħala abitanti ta' pajjiż li huma kienu jmexxu u xejn aktar, u kienu jiktbu fil- gazzetti kontra l-mod tat-tmexxija (Frendo 5). Aktar tard fl-istorja, dawn kellhom ikunu l- ewwel kapijiet tal-partiti politiċi f'Malta. F'dan il-perjodu Malta baqgħet għaddejja minn taħt it-tmexxija ta' Gvernaturi Ingliżi, kollha bl-ideat tagħhom dwar x'inhu l-aħjar għall-pajjiż u fejn hu post il-Maltin. Iktar ma' beda jgħaddi żmien, il-Maltin aktar bdew jieħdu pożizzjoni politika speċjalment meta kien se jinfetaħ il-Kanal ta' Suez, l-Italja u l-Ġermanja bdew jaħdmu flimkien u beda jsir żvilupp ta' tattiki politiċi ġodda li bdew jifirxu l-poter tagħhom mal-Mediterran u bnadi oħra. Kien għall-ħabta tal-1870, meta tliet Maltin għażlu li jippreservaw il-politika nazzjonali u jagħtu bidu għall-partiti politiċi Maltin (Frendo 6). Dawn kienu Salvatore Cachia Zammit, Sigismondo Savona u Fortunato Mizzi. Madwar l-1875, Sigisimondo Savona, li kien editur tal-ġurnal Public Opinion, gazzetta li kienet tippubblika artikli li jaqblu mal-ħidma tal-Ingliżi, wera l-appoġġ tiegħu fir-riformi edukattivi proposti u ftit wara fforma r-Reform Party; l-avversarju tiegħu kien Fortunato Mizzi, fundatur u mexxej tal-Partito Anti-Riformista (Grech 49). Bdew jidhru d- differenzi fi ħsiebhom għaliex Mizzi kien favur il-Lingwa Taljana filwaqt li Savona ħa f'idejh it-tmexxija tas-sistema edukattiva minħabba li "l-awtoritajiet Ingliżi riedu li l- lingwa Taljana tnaqqas l-importanza tagħha fil-qrati u fl-iskejjel biex b'hekk jiżdied l-użu tal-Ingliż li, kulma jmur, kien qiegħed isir dejjem iżjed siewi għall-Maltin" (Grech 52). Iżda meta xxandret il-kostituzzjoni ġdida fl-1887, għalkemm bosta Maltin ħadu pjaċir għaliex il-kwistjonijiet finanzjarji kienu ser jieħdu ħsiebhom rappreżentanzi tal-poplu, Savona abbanduna kull appoġġ li kellu lejn il-Gvern Ingliż u beda jikteb kontrihom u kontra Mizzi fil-ġurnal tiegħu Public Opinion (Grech 55). Fl-1914 bdiet l-Ewwel Gwerra Dinjija li baqgħet għaddejja sal-1918. F'dan iż- żmien Malta bdiet tissemma bħala "l-Infermiera tal-Mediterran" hekk kif il-midruba tal- Gwerra bdew jintbagħtu Malta iżda għalkemm ma kinitx parti mill-Gwerra, xorta ntlaqtet mill-effetti krudili tagħha hekk kif bdiet tbati minn nuqqas ta' ikel minħabba l- attakki fuq il-bastimenti mis-sottomarini (Grech 65). Hekk kif spiċċat il-gwerra, bosta ħaddiema ndunaw bil-bżonn li jingħaqdu flimkien permezz ta' unions, bħalma bdew il-Malta Union of Teachers u l-Malta Civil Service Association (Grech 66). Sadanittant fil-gazzetti lokali bdew jixxandru artikli mimlija rabja lejn il-ħakkiema Ingliżi iżda kien l-avviż ta' Dottor Filippo Sceberras li ġibed l-attenzjoni hekk kif "ġie msejjaħ kulmin xtaq li l-Maltin jingħataw kostituzzjoni xierqa", u fl-1919, iltaqgħet għall-ewwel darba l-Assemblea Nazzionale. Għalkemm l-ewwel laqgħa marret tajjeb, il-Maltin indunaw bl-assena ta' Strickland u Francesco Azzopardi u bil-vot kontra ta' Augusto Bartolo kontra r- reżoluzzjoni lill-Gvern Ingliż b'talba biex Malta tingħata l-awtonomija politika u amministrattiva (Galea 3). Naturalment, il-Maltin ħaduha kontra Bartolo u għalhekk meta kienet ser terġa' tiltaqa' l-Assemblea Nazzionale, inġabru fit-toroq tal-Belt. Grech jikteb: Nhar is-Sibt 7 ta' Ġunju 1919 kellha ssir laqgħa importanti tal-Assemblea Nazzionale li approvat reżoluzzjoni fejn talbet tibdil fil-kostituzzjoni biex b'hekk il- membri eletti jkollhom maġġoranza fil-Kunsill. Ir-riżoluzzjoni ma vvutax għaliha Dott. Augusto Bartolo. Sadinittant il-folla li nġabret fit-toroq tal-Belt ħadet xejra vjolenti. Xi ħwienet li fetħu ġew attakkati mill-folol. Fuq il-Biblioteka kien hemm Union Jack tperper u minnufih xi ħadd tela' għaliha u ħaraqha. Ix-xatbiet tal- palazz ġew magħluqa. Il-pulizija ma setgħetx tikkontrolla l-folla u l- Aġent Gvernatur Hunter Blair li kien qiegħed jiggverna fl-assenza tal-Gvernatur Methuen, ordna li jiddaħħlu s-suldati. . . . l-irjus komplew jisħnu u, f'dan il-punt, is-suldati Ingliżi sparaw fuq il-folla mingħajr ebda ordni u qatlu lil Manwel Attard u Ġuże Bajada mix-Xagħra t'Għawdex. Dan l-isparar serva biex iżjed ħarra lill-folla li bdiet tikser u taħraq l- istamperija ta' Bartolo meta il-Logotenent Shields ordna l-isparar. Hemmhekk waqa' Lorenza Dyer, ġuvni ta' wieħed u għoxrin sena mill-Birgu. . . . l-għada, il-Ħadd 8 ta' Ġunju il-folol reġgħu nġabru sabiex iqiegħdu l-kuruni fejn kienu waqgħu ż-żgħażagħ il-jum ta' qabel. Wara nofsinhar il-folla daħlet fil- Palazz ta' Francia, importatur ieħor tal-qamħ u waqt li kien qiegħed isir xi tkissir u serq ġie minfud bil-bajunetta Carmelo Abela. (69-70) B'emozzjoni, wieħed mid-delegati tal-Assemblea Nazionale, qabad il-maktur abjad tiegħu, ċappsu fid-demm ta' wieħed mill-feruti u għajjat lill-folla bih f'idu "These are our national colours" (Frendo 172). Wara dan l-episodju kien diffiċli għall-Maltin sabiex jerġgħu jafdaw lill-Gvern Brittantiku, u iktar ma jgħaddi ż-żmien iktar bdew jitqawwew fihom xewqat u ideat għall-pajjiż ħieles u liberu (Frendo 172). Il-Partiti politiċi bdew jieħdu posthom fis-soċjetà hekk kif fil-15 ta' Ottubru 1920 twaqqaf La Camera del Lavoro, li aktar tard biddel ismu għal Malta Labour Party, u l-Partit Anti-Riformista, li kien biddel ismu għall-Partito Democratico Nazionalista, kien qed jiġi mmexxi minn Nerik Mizzi (Grech 70). Sadanittant l-Assemblea Nazionale kienet qed tgħaddi abbozz ta' dokumenti kostituzzjonali f'Londra filwaqt li s-segretarju Kolonjali Amery u u l-Gvernatur Plumer ħabbru li wasal iż-żmien li jafdaw "l-poplu Malti b'responsabbiltà, il-kontroll sħiħ fuq l- affarijiet lokali tagħhom", b'tama li l-Gran Brittanja tagħti l-għajnuna finanzjarja sabiex is-sistema l-ġdida ta' gvern "tibda b'ċans ta' suċċess ġust u responsabbli mill-ġdid" (Frendo 172). Għal Amery din l-għotja ta' self government lil Malta kienet evidenza ta' "azzjoni demokratika, progressiva" (Frendo 173). Fl-1921, għaddiet kostituzzjoni sabiex jitwaqqaf il-Gvern Malti, magħmul minn dijarkija, jiġifieri gvern wieħed magħmul minn żewġt entitajiet. Dan kien maqsum fi Gvern Malti li kien jieħu ħsieb l-affarijiet lokali, u Gvern Imperjali li kellu f'idejh Kwistjonijiet Riservati (reserved matters). Dan il-Gvern kellu jkun magħmul minn Senat li kellu jkun magħmul minn 10 membri speċjali li jirrappreżentaw ċerti korpi, u seba' membri eletti minn eletturi ġenerali u Assemblea Leġislattiva kellha tkun magħmula minn 32 membru (Frendo 173). L-elezzjoni tal-1921 intrebħet mill-Unione Politica Maltese mmexxi minn Ignazio Panzevecchia, b'Joseph Howard jilħaq bħala Prim Ministru. Dawn iddikjaraw il- Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon uffiċjali tal-pajjiż u fl-1922 introduċew Att li ħaddiem ma jistax jaħdem aktar minn 48 siegħa fil-ġimgħa; jekk jaqbiżhom għandu jitħallas b'aktar mir-rata normali tas-sigħat żejda li jkun għamel (Camilleri 30). It-tieni gvern, fl-1926, għadda liġi sabiex jirregola l-impjieg tan-nisa u t-tfal u stabilizza tnax-il sena bħala l-età minima sabiex wieħed ikun jista' jibda jaħdem. Sadanittant fl-istess sena, il-partit ta' Panzevecchia u ta' Mizzi ngħaqqdu flimkien u fforma l-Partito Nazionale. It-tielet gvern, mtella' fl-1927, tal-Partit Kostituzzjonali mmexxi minn Gerald Strickland flimkien mal-Labour Party, il-kap tiegħu Pawlu Boffa, iffurmaw il-Gvern tal- Compact. Fost ix-xogħol li għamel dan il-Gvern kien hemm il-Workmen's Compensation Act, bini ta' djar soċjali u l-bini ta' sptar li aktar tard sar l-Isptar San Luqa (Camilleri 31). Il-Labour party kien jhedded lil Strictland li għamel compact miegħu biex idaħħal parti mill-programm elettorali tiegħu għaliex emmen li seta' jbiddel is-sistema ekonomika tal- pajjiż billi jgħolli t-taxxa, iżda Strictland kien jinkwieta għaliex kien konservativ ħafna u dawn il-proposti qatt ma saru (Galea, Camilleri 31). Skont Galea, "Malta kienet dejjem monopolizzata bil-konservatiżmu". Għalkemm f'dawn iż-żmenijiet ix-xena politika kienet qed tiddomina s-soċjetà, il- Knisja xorta waħda baqgħet influwenza importanti fost Maltin (Camilleri 36). Għalkemm kull partit politiku kien jgħodd lilu nnifsu Kattoliku, il-Knisja kellha d-dubji tagħha, speċjalment fil-Partit Kostituzzjonali ta' Strictland u fil-Labour Party; l-ewwel wieħed minħabba l-biża' li kien qed jipprova jxandar ideat Protestantiżmi u tal-aħħar għax kellu konnesjonijiet ma' Soċjalisti, bħal Manwel Dimech (Camilleri 37). Lejliet l-elezzjoni tal- 1930, il-Knisja qasmet ittri pastorali u fihom kitbet, li min ser jivvota għall-partit ta' Strictland jew l-alleati tiegħu, hu kien ser iwettaq dnub mejjet quddiem Alla (Camilleri 38). Minħabba dan l-aġir tal-Knisja, l-Ingliżi ssospendew il-Kostituzzjoni iżda għalkemm huma kkundanaw l-indħil fil-politika, l-għan tal-Knisja xorta waħda ntlaħaq, għaliex kemm il-Labour Party kif ukoll il-Partit ta' Strictland tilfu ħafna mill-fiduċja ta' nies tagħhom u tilfu wkoll ċ-ċans li jibqgħu fil-Gvern (Camilleri 38). Għaldaqstant, it-tabib Boffa, mexxej tal-Labour Party, saħaq li l-elezzjoni li segwiet dan l-episodju, dik tal-1932, kienet influwenzata mill-pubbliċità manipulattiva tal-Knisja (Camilleri 40). Dan il-proċess politiku f'Malta għal darb'oħra ġie sospiż fl-1933 għaliex Kunsill Eżekuttiv magħżul mill-Gvernatur ħa post il-Gvern Malti hekk kif l-Ingliżi sabu ruħhom f'taqbida man-Nażi Ġermaniżi (Camilleri 41). Fl-1939, hekk kif in-Nażi nvadew il-Polonja, l-Ingliżi ddikjaraw gwerra kontrihom u dan kollu għall-Maltin fisser perjodu ta' għaks u faqar, minħabba li l-Itajla, f'alleanza mal-Ġermanja għażlu li jibbumbardjaw lil Malta bħala kolonja Ingliża (Camilleri 42). Dawn il-gwerer li "(ġġelidna għal ħaddieħor) ma ġabulniex ħlief dmugħ u miżerja" (Mintoff 5). Il-poplu Malti, li kien diġà fqir u b'nuqqas ta' riżorsi, sofra tbatija ħarxa f'din il-gwerra għalkemm sab aktar xogħol fil-bini tax- xelters, fl-operazzjoni tal-mitjar, biex jirranġa bini li jkun waqa' u fit-Tarzna (Camilleri 44). It-tarzna dan iż-żmien kienet qed timpjega madwar 16,000 ħaddiem u għall-ewwel darba anke n-nisa daħlu jaħdmu fiha (Camilleri 44). F'dan il-perjodu kritiku għall-Ingliżi, Malta bħala gżira f'nofs il-Mediterran kienet qiegħda taqdi funzjoni ferm importanti bħala bażi militari, iżda huma xtaqu li l-Maltin jgħinnuhom jiġġieldu l-battalja, u għalhekk, għall-ewwel darba, il-Maltin bħala kolonja Ingliża, bdew jiġu ttrattati bl-ifjen mod, b'ikel u skemi ġodda fil-kostituzzjoni sabiex huma jiġġieldu l-gwerra għalihom (Camilleri 45). Sadanittant, waqt li Malta kienet qed tinħasel b'xita ta' bombi, il-pajjiż intlaqat minn taqlib kbir minħabba li l-ikel kien naqas ġmielu u kellhom jinfetħu Victory Kitchens sabiex jipprovdu platt sħun lil min verament ma kellux x'jiekol, u min kien jgħix madwar il-port kellu jaqbad ħwejġu u jitlaq f'raħal 'il bogħod sabiex ma jibqax fil-mira tal-attakki (Camilleri 46). Meta l-gwerra spiċċat, il-pajjiż ried jerġa' jsib saqajh wara li għex fl-agħar kundizzjonijiet possibli iżda bil-ħażin kollu tagħha, din il-gwerra rnexxiela tnissel fil- Maltin, speċjalment fil-klassi tal-ħaddiema, reazzjoni, li setgħu jbiddlu l-prinċipji li fuqhom kien mibni dan l-istat (Camilleri 50). Il-mentalità tal-poplu Malti kif kien iħares lejn l-Ingliżi bdiet tinbidel, u ma baqgħux jaċċettaw dak kollu li kienu jippruvaw jagħmlu magħhom f'mumenti ta' desperazzjoni; bdew iqumu fuq saqajhom billi anke jistrajkjaw mix-xogħol bħalma għamlu ħaddiema tat-Tarzna (Camilleri 57). Għall-Ingliżi, ma kienx qed jinkwetahom il-Partito Nazionale minħabba x-xewqat li kellu sabiex jingħaqqad b'unifikazzjoni mal-Italja, imma kienet il-provokazzjoni tal-klassi tal-ħaddiema li bdew jitolbu l-ġustizzja soċjali (Camilleri 59). L-elezzjonijiet tal-1955, intrebħu mill-Malta Labour Party, bil-Prim Ministru Dom Mintoff jipproponi l-Integration; "li Malta tingħaqad mal-Ingilterra fuq bażi ta' ugwaljanza politika, soċjali u ekonomika...fil-qasam politiku, il-konservattivi Ingliżi kienu lesti li joffru lil Malta tliet rappreżentanti fil-House of Commons" (Mintoff 6-7). Iżda meta tfaċċat il-possibiltà li l-Ingliżi jagħlqu t-tarzna, bla ebda ħsieb dwar il- ħaddiema milquta, l-pjan tal-integration falla, u billi l-Gvern Laburista baqa' bla risposta dwar il-garanzija li Malta tibqa' tingħata l-flus mill-Ingilterra, il-Gvern irreżenja ("Partit Laburista"). Fit-28 ta' April 1958, "il-ħaddiema għamlu strike, imbarraw it-toroq prinċipali ta' Malta, ħarqu l-għases tal-pulizija u lill-istakkamenti Ingliżi tant ħaduhom għall-għarrieda li għal tnax-il siegħa sħaħ il-kontroll tal-gżira kien għalkollox f'idejhom" (Mintoff 7). Wara li l-pjan tal-Integration falla, kemm il-Labour party kif ukoll il-Partit Nazzjonalista bdew iħaddnu l-ideoloġija li Malta għandha tieħu l-Indipendenza minn mal-Ingilterra. Hekk kif il-Partit Nazzjonalista tela' fil-Gvern fl-1962, beda jaħdem fuq din il-kostituzzjoni billi fl-1964 sejjaħ referendum sabiex jieħu l-oppinjoni tal-poplu dwar din id-deċiżjoni. Meta dan ġie approvat bil-maġġoranza tal-voti jivvutaw favur, Malta ħadet it-titlu ta' Stat Indipendenti. Dan fisser li ġiet introdotta monarkija kostituzzjonali ġdida li kienet tinkludi parlament elett demokratikament b'kontroll sħiħ fuq l-eżekuttiv u, ftehim reċiproku dwar id-difiża u l-finanzi mar-Renju Unit (Camilleri 127). F'kelma waħda, Malta ġiet stat Indipendenti iżda r-Reġina tal-Ingilterra baqgħet il-kap tal-istat. Mal- Indipendenza Nazzjonali, tqajmet fil-poplu Malti sens ta' ideoloġija ġdida u din kienet esposta b'mod uniku fil-kittieba maltin, li bħal riedu jinqatgħu minn mall-ħbula tradizzjonali li kienu mdawrin bihom u jsibu mod ġdid ta' kitba bir-riżultat ewlieni ta' din il-bidla jkun il-Moviment Qawmien Letterarju li fforma fl-1967, u l-bidu ta' pubblikazzjonijiet ġodda b'kitbiet letterarji "moderna" (Friggieri 256). Fl-1973, Malta saret uffiċjalment parti mill-Moviment mhux allinjat u, fit-13 ta' Diċembru tal-1974, Malta bidlet il-kostituzzjoni tagħha u saret Repubblika, b'Anthony Mamo jinħatar bħala l-ewwel President tar-Repubblika (Camilleri 173). Il-Labour Party ħarġu b'suċċess lil Malta miċ-ċirku dominanti tal-Imperjali tagħha u saħħew il-valur tal- faċilitajiet tad-difiża ta' Malta billi biddluhom f'assi negozjabbli (Camilleri 173). Il-viżjoni ta' dan il-Partit fissret bidla fil-paradigma fejn l-ekonomija ta' Malta saret totalment indipendenti mingħajr ma kienet bdiet il-ħtieġa li tibqa' tinkera għall-faċilitajiet tad- difiża tagħha (Camilleri 173). Minħabba li r-rati ta' emigrazzjoni kienu għoljin ħafna, il-Labour Party fil-Gvern iddeċieda li jimxi pass ieħor lejn Malta ħielsa totalment mill-interess barrani. L-istrateġija ta' Malta ħielsa kienet li toħloq ekonomija b'saħħitha biżżejjed biex teħles il-ħtieġa tal- immigrazzjoni biex iżżomm il-livelli għoljin ta' impjiegi u biex issir kompletament indipendenti mill-użu tad-difiża, filwaqt li fl-istess ħin toħloq ekonomija li tipprovdi xogħol bi ħlas deċenti lil kull ċittadin (Camilleri 173). Sal-1979, meta l-bażi tal-Ingliżi ngħalqet u l-aħħar bastiment telaq mill-gżejjer, Malta saret ekonomija kummerċjali stabbli u ta' żvilupp u minħabba li issa kienet kompletament indipendenti mid-dħul iġġenerat mid-difiża u mill-għajnuna finanzjarja barranija, l-impjiegi baqgħu s-soluzzjoni sabiex l-emigrazzjoni ma baqgħetx meħtieġa (Camilleri 185). F'dan it-taqlib, il-poplu Malti wera l-qlubija tiegħu għaliex għalkemm kien imlaqqa' ma' diversi ansjetajiet li jġib miegħu tibdil politiku ta' pajjiż postkolonjali, irnexxielu jagħmel dan kollu mingħajr ma weġġa' lil niesu stess jew daħal fi gwerra ċivili (Friggieri 53). Din it-tranżazzjoni iżda, kienet immexxija bil-galbu minn Dom Mintoff, mexxej li kellu ħakma tajba fuq il-lingwa u hu stess kien jissimbolizza żewġ perspettivi differenti: Hemm distinzjoni bejn Mintoff tal-wiċċ u Mintoff tal-qiegħ, dak li jidher u dak li jeħtieġ li jiftiehem. L-eżempji huma kotrana: Mintoff huwa Kristjan waqt li kkonfronta lill-poter ekkleżjastiku f'isem l-istess twemmin Kristjan; Mintoff tkellem dwar l-'Integration' waqt li tenna dejjem li 'Malta hi l-ewwel u qabel kollox'. (Friggieri 55) Dan il-perjodu ta' bidliet fl-ideoloġija politika ta' Malta jibqa' assoċjat ma' Dom Mintoff, bħal Ġensna li ħarġet f'dawn is-snin, għal żmien twil kienet assoċjata direttament miegħu stess. Dan il-paralleliżmu bejn Ġensna u Dom Mintoff fi ħdan il- Partit Laburista għadu ma nqatax għal kollox, kif ser jidher f'Kapitlu 5. Għaldaqstant, Ġensna hija prodott tal-bidliet fil-paradigma tal-pajjiż, u bħala produzzjoni teatrali, tagħti ġieħ lill-poplu billi tirrakkonta b'mod oġġettiv konvinċneti u b'dimensjoni simbolika l-istorja epika tan-nazzjon Malti minn żminijiet bikrija sal-lum (Appendiċi B). Kapitlu 3: Analiżi Mużiko-Letterarja Sabiex wieħed ikun jista' jifhem l-għan ewlieni ta' Ġensna, importanti li jitqies il- ġeneru tar-rock opera li ngħatalha, almenu fl-ewwel edizzjoni tagħha, bħala n-nozzjoni metadiskursiva tagħha. Minkejja l-għamla potenzjali (u anki l-forma apparenti) li għandha mid-dramma jew xi forma narrattiva, il-produtturi oriġinali tagħha fiż-żmien Tmenin ħassew il-ħtieġa li tkun aktar minn dramm li wieħed jarah darba u jinsih, jew inkella pubblikazzjoni li b'xi mod tagħmel żmienha u 'tiżvinta'. Il-ġeneru ta' rock opera kien ideali biex jwassal messaġġ li jkebbes fil-qalb tal-Maltin l-imħabba lejn pajjiżhom, filwaqt li jservi bħala divertiment għall-udjenza. Kemm il-mużika kif ukoll it-teatru, id f'id mal-lirika, tħaddmu bil-għan li jiġi żviluppat kunċett partikolari ta' patrija għall- konsumaturi ta' dan il-prodott kulturali. F'dan il-kapitlu ser jiġu trattati xogħlijiet teatrali u mużikali li kienu qed isiru kemm f'Malta kif ukoll madwar id-dinja sabiex wieħed ikun jista' jifhem il-kuntest mużiko-teatrali li serva bħala ispirazzjoni għall-kunċett ta' Ġensna, kif ukoll għall-kitba u l-kompożizzjoni tal-1982. Qabel ma jiġi diskuss il-ġeneru ta' rock opera, importanti li wieħed jiddistingwih mill-ġeneri qrib tiegħu. It-teatru mużikali (music theatre) huwa terminu użat fis-sittinijiet biex jimmarka produzzjonijiet ta' opra li l-impatt drammatiku tagħha huwa enfasizzat b'fatturi mużikali (Stadie 534). Oliver Friggieri jagħti d-definizzjoni ta' opra bħala "rappreżentazzjoni drammatika li tirrakkonta storja bi kliem immużikat għal kor, solisti u orkesta. L-opra hi wieħed mix-xogħlijiet mużikali li fihom il-poeżija hi kantata" (Friggieri 525). L-ewwel opra bil-Malti, Il-Wegħda, mużika ta' Charles Camilleri u kliem ta' Joe Friggieri, inħadmet għall-ewwel darba fit-3 ta' Ġunju 1984 (Friggieri 525). Il-forma prinċipali ta' musical hija produzzjoni li tuża mużika kantanta u żfin fl-istil ta' mużika popolari magħquda fi struttura drammatika (Stadie 453). Il-perjodu tas-sittinijiet jara wkoll l-idea tal-album konċettwali (concept album), prodott tal-pop-rock fejn il-kanzunetti miġbura fl-long playing album (LP) (oriġinarjament ġabra ta' tul ivarja ta' kanzunetti fuq diska vinil iddur b'33.3. rpm, kontra s-single tipikament b'massimu ta' tliet kanzunetti b'kollox fuq iż-żewġ naħat fuq diska li tindaqq b'velocità ta' 45 rpm) billi jitrattaw tema jew kunċett simili. Dan il-prodott iżda huwa differenti mill-ġeneru tar-rock opera għaliex tirrakkonta storja bil-kanzunetti tagħha, organizzati f'sens sekwenzjali u narrattiv (Linden). The Oxford Companion to Music jsaħħaħ dan l-argument billi jagħti d-definizzjoni ta' rock opera bħala xogħol operistiku jew xogħol li jittella' fuq palk li juża kanzunetta miktuba bi stil rock. Il-ġeneru tar-rock opera kien influwenzat mill-kitarri elettroniċi li daħlu fix-xena mużikali mill-1930 'il quddiem. Dan l-element ġdid kien beda jsir il-moda fix-xena teatrali speċjalment minħabba l-mużika rock li kienet qed tiddomina x-xena mużikali u serviet bħala kontinwazzjoni mal-element tradizzjonali, speċjalment fl-orkestra (Martin 85). B'hekk jiltaqgħu żewġ elementi drastikament differenti flimkien, għalkemm mhux bilfors kienet xi ħaġa tajba teatralment u mhux kulħadd qabel magħha (Brookes). Dan għaliex meta persuna tara dramm hi u tara x-xena quddiemha, tista' tinfluwenza ruħha b'dak li tara. Għall-kuntrarju, meta tisma' l-mużika jew album sħiħ, is-semmiegħ jkun liberu jifforma xbihat bl-immaġinazzjoni ħielsa tiegħu. Għalhekk, meta udjenza tara rock opera tkun qed tisma' album filwaqt li tarah irreċtat quddiemu mingħajr libertà għall- interpretazzjoni bħalikieku jkollha taċċetta bilfors dak li qed tara. Fiż-żmien li nkitbet Ġensna, id-dinja mużikali kienet ilha li ħadet xaqliba interessanti, speċjalment fejn tidħol il-mużika rock. Gruppi bħal The Beatles, The Rolling Stones, The Animals u The Yardbirds kienu fost il-bands li bl-istil American rock & roll and blues iddominaw ix-xena mużikali u ħolqu dik li hija magħrufa bħala l-Invażjoni Brittanika fis-snin sittin tas-seklu għoxrin. The Beatles għamlu suċċess fenomenali għaliex mhux biss ħolqu kważi ġeneru ġdid ta' mużika rock, imma rnexxielhom jikklassifikaw fil-quċċata tal-klassifiċi mużikali Amerikani għal snin sħaħ (Hill 134). Fl- 1967, ħarġu l-album Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band, meqjus bħala l-ewwel album konċettwali. Dan l-album ta spinta lill-mużiċisti minn bands ta' mużika rock u pop sabiex jesploraw bil-mużika tagħhom u jippruvaw jilħqu miri mużikali ġodda bħalma għamlu The Beatles iżda l-ebda band ma rnexxielha tgħaqqad daqstant varjetajiet mużikali flimkien daqshom (Thomas Erlewine). Il-band The Pretty Things fl-1968 ħarġet għall-ewwel darba rock opera album bl- isem ta' S.F. Sorrow, b'kanzunetti wara xulxin li jirrakkontaw l-istorja ta' ħajjet il-karattru prinċipali, Sebastian F. Sorrow (Alexis Petridis). Fl-istess sena Hair, rock musical li jittratta l-kultura tal-hippies fl-Amerka ta' Fuq, ittella' fi Broadway (Nygaard King). Sena wara, fl-1969 il-grupp The Who ħareġ Tommy, rock opera li tirrakkonta l-istorja ta' tifel għami, trux u iblah b'ħarsa lejn dak kollu li għadda minnu filwaqt li tagħti rappreżentazzjoni tar-relazzjoni li kellu ma' familtu (Richie Unterberger). Ta' min issemmi l-grupp Queen, li f'dan l-istess żmien kien qed isir fenomenu mużikali, u li fl- 1975 ħareġ album bit-titlu A Night at the Opera. Dan it-titlu jisraq l-attenzjoni għaliex "...the point invoked by Queen in the album's title (was) a self-aware acknowledgement that they are about to go over the top" (Zak 356). B'hekk l-opra titwaħħad mar-rock sabiex tinħoloq mużika epika, li mhux biss tagħti pjaċir imma li tiġbor għadd ta' kunċetti flimkien, u terġa' tiġbed l-attenzjoni ta' udjenzi li japprezzaw kemm il-mużika rock kif ukoll l-opra u elementi u espressjonijiet varji tal-mużika klassika. Fl-1970 Andrew Lloyd Webber flimkien ma' Tim Rice ħolqu r-rock opera Jesus Christ Superstar u fl-1976 ħarġu Evita, rock opera album konċettwali. Dawn kienu opri mużikali influwenti għall-Ġensna skont il-Mro Paul Abela u s-Sur Anthony De Giovanni. Ma' dawn kien hemm ukoll il-verżjoni mużikali ta' The War of the Worlds miktuba minn Jeff Wayne, li nħarġet bħala album kunċettwali fl-1978 (DeGiovanni). Kienu xogħlijiet barranin li servew bħala inspirazzjoni għal Ġensna għaliex f'Malta, it-teatru kien għadu fil-proċess ta' modernizzazzjoni speċjalment bil-pinna ta' Francis Ebejer (Cremona 127). It-teatru formali, li beda jieħu l-ħajja għad-divertiment tal- Kavallieri, kien jipproduċi opra barokka, kummiedji u traġedji barranin bl-Ispanjol, Franċiż u Taljan, filwaqt li l-Maltin kienu jiddevertu bit-teatru popolari, dak magħmul mill-Maltin għall-Maltin bħalma kienu l-kummiedji (Cremona 121). It-teatru formali kellu jistenna sal-1839 sabiex jara l-ewwel dramm miktub bil-Malti mtella' fit-Teatru Manoel, id-dramm Katarina ta' Luigi Rosato, dramm poetiku bbażat fuq il-ġrajja tal-Assedju l-Kbir (Cremona 122). Huwa importanti d-dettall dwar dramm li jinkiteb bil-Malti, għaliex ma kienx isir hekk għall-kumdità tal-kittieb, speċjalment fi żmien il-kwistjoni tal-lingwa; kien isir biex iwassal messaġġ għall-Maltin u b'għażla politika, bħala dikjarazzjoni nazzjonali (Cremona 133). Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, it-teatru Malti beda jiżviluppa aktar permezz tad- drammi li kienu jinstemgħu fuq ir-rediffusion (Cremona 127). Infatti huwa f'dan iż-żmien li jibda jidher Francis Ebejer minħabba li beda l-karriera tiegħu bħala kittieb ta' drammi għar-radju fi żmien il-ħamsinijiet (Cremona 127). Francis Ebejer huwa figura kruċjali għat-teatru Malti: imlaqqam Missier it-Teatru Malti, fetaħ il-bibien tat-teatru f'Malta billi għolla l-livell tad-dramm Malti. Huwa ħa xejra differenti mid-drammaturgi ta' qablu li fil-biċċa l-kbira kienu qed jiktbu teatru komiku, u mnebbaħ mit-teatru tal-assurd, kiteb drammi ta' livell letterarju għoli u għalhekk poġġa lil Malta fl-istampa tat-teatru madwar id-dinja (Cremona 127). Fis-snin sittin, it-teatru Malti beda t-triq tiegħu għal teatru aktar politiku, speċjalment mal-Indipendenza tal-1964, għaliex kif is-soċjetà Maltija bdiet għaddejja minn taqlib politiku, l-istess ġara fit-teatru, sforz drammi u kitbiet li kellhom jirrappreżentaw il-qagħda tal-Maltin f'dan it-taqlib ideoloġiku soċjali tagħhom. Il-bidu tas-sebgħinijiet kienu kkaratterizzati minn gruppi teatrali żgħar, ħafna drabi studenti tal- Università bil-għan li tiġi stabbilita relazzjoni ġdida mal-pubbliku, bl-użu tal-Malti bħala l- mezz ta' komunikazzjoni magħhom; fatt importanti meta nnutat li fl-Università ta' Malta sal-1969 il-Malti ma kienx meqjus bħala lingwa uffiċjali tagħha għalkemm l-istat għamel dan fl-1934 (Cremona 129). It-teatru l-ġdid kien fil-biċċa l-kbira xellugija, b'ħafna minn l- involuti jsiru attivisti fil-Partit Laburista, bħalma ġara fil-każ ta' Alfred Sant, li apparti li kiteb drammi bħal Ebejer, influwenzati mit-teatru tal-assurd, okkupa l-kariga ta' Prim Ministru ta' Malta bejn l-1996 u l-1998 (Cremona 129). Sadanittant it-teatru politiku kien qiegħed jintuża bħala protesta kontra l-gvern u l-politika soċjali (Cremona 133). Movimenti teatrali magħmula minn żgħażagħ fis-snin sebgħin kienu joħolqu xogħlijiet favur il-Partit Laburista, iżda mas-snin tmenin naraw xaqliba lejn produzzjoni ta' xogħlijiet jikkritikaw il-gvern li bdew jiġu akkużati li kienu qegħdin jaħdmu mal-Partit Nazzjonalista, bħall-grupp Ateatru li beda fl-1982 u serva bħala t-teatru l-aktar sinifikanti tas-snin tmenin (Cremona 133). Huwa f'dan iż-żmien li beda l-ħsieb li jittella' xogħol artistiku li jorbot klassi ta' kunċetti flimkien sabiex jippreżentaw il-ġrajja ta' Malta. Il-ġeneru tar-rock opera, kif jidher ċar fil-bidu ta' dan il-kapitlu, kien ġeneru verament ġdid fix-xena teatrali-mużikali, kemm f'Malta kif ukoll madwar id-dinja. Interessanti l-fatt li Malta, fejn minkejja l- iżvantaġġ storiku fil-konfront tal-aġġornament max-xejriet artistiċi dinjin, il-ġeneru tar- rock opera beda f'Malta ftit snin wara li twieled mill-band The Pretty Things. Hija possibiltà li, apparti possibbilitajiet akbar ta' konsum kummerċjali aktar immedjat ta' prodotti kulturali barranin, ir-riforma soċjali u politika li Malta kienet għaddejja minnhom wara l-Indipendenza ħajret lill-artisti Maltin jinħallu mill-kumdità tax-xogħol tradizzjonali li kienu imdorrijin bih u jibdew jesploraw ġeneri ġodda ta' mużika u teatru. L-ewwel rock opera Maltija, bl-isem ta' Dream, inħadmet fl-1974 fit-Teatru Manoel, kitba ta' David Aguis, Joey Chircop u Anton Grech u mużika ta' Joseph Vella, bl- atturi Enzo Guzman, Tony Camilleri il-Bayzo, Renato Micallef, Ninu Bartolo u Natalie Micallef bħala l-protagonist ewlenin, b'koreografija ta' Mary Rose Debono u direzzjoni ta' Mario Ascione (Wiki). Il-produzzjoni ta' Ġensna, dik li kellha tkun l-ewwel rock opera bil-Malti, bdiet fil- bidu tat-tmenijiet, meta l-Partit Laburista, immexxi minn Dr. Karmenu Mifsud Bonnici, kien ħoloq dipartimenti żgħar sabiex jieħdu ħsieb aspetti differenti fi ħdan l-istess partit u fosthom kien hemm dipartiment tal-kultura (De Giovanni). De Giovanni jispjega kif hu kien il-viċi chairman ta' dan id-dipartiment u ċ-chairman tiegħu kien Joe Galea. Fl-ewwel laqgħa ddeċidew li jaħsbu dwar proġett li setgħu jagħmlu bħala dipartiment, għall-bżonn ideoloġiku sabiex jaqdi d-dmir tal-Partit Laburista li ried imexxi b'mod popolari u sħiħ sabiex jinftiehem mill-poplu filwaqt li jkun aktar kunċettwali (De Giovanni). De Giovanni jistqarr li kien hu li ħaseb dwar l-idea ta' opra li tgħaqqad il-kunċetti astratti tat-tibdil li kien jinsab fih il-pajjiż minħabba l-bidla fil-ħsieb minn gżira fortizza b'ekonomija mibnija fuq id-difiża għall-ekonomija mibnija fuq ix-xogħol. Ir-riżultat kien Ġensna, rock opera li tiġbor fiha klassi ta' kunċetti li ħarġu minn punt politiku partikolari fl-epoka wara l-1979. Fl-intervista li saret mal-Mro Paul Abela, jiddiskuti kif ftit żmien wara li temm l- istudji tiegħu fil-mużika fl-Istati Uniti tal-Amerika, ġie avviċinat mid-direttur (u chairman tad-Dipartiment tal-Kultura) Joe Galea sabiex jikkomponi l-mużika għal rock opera bl- isem ta' Ġensna. Jispjega kif f'dan iż-żmien, kien ħadem qrib ħafna tal-poeta u liriċista Raymond Mahoney, sabiex flimkien jipproduċu r-riżultat aħħari. Il-proċess ta' kitba u ta' kompożizzjoni kienu minsuġa f'xulxin, hekk kif jiddiskuti Abela, u kien hemm siltiet li l- ewwel inkitbitilhom il-mużika mbagħad saret il-lirika għalihom minn Mahoney, u siltiet oħra viċeversa. Spunt interessanti li jsemmu kemm De Giovanni kif ukoll Abela kien li l-kantanti ttellgħu Sqallija sabiex jiġu rrekordjati l-kanzunetti wara xulxin fuq long play. Dan ir- rekording fisser li Ġensna setgħet tittella' anke jekk kien hemm xi membri neqsin, minħabba li r-rock opera saret kollha bil-mima. Din il-permanenza li ġġorr magħha long play serviet biex Ġensna setgħet terġa' tiġi prodotta aktar minn darba, kif fil-fatt ġara. L- ewwel darba saret f'Dar il-Mediterran għall-Konferenzi l-Belt Valletta, fit-18 ta' Diċembru 1982. Din il-verżjoni reġgħet saret numru ta' drabi oħra bil-Malti u bl-Ingliż, fl- istess sala, kif ukoll f'Ħaġar Qim. Il-protagonisti ewlenin kienu kantanti stabbiliti diġà fil-xena mużikali u teatrali Maltija. Dawn kienu jinkludu Tony Camilleri il-Bayzo fil-parti tar-Raġel, Mary Rose Mallia bħala l-Mara, Renato Micallef bħala l-Iben, Catherine Vigar bħala l-Bint, Paul Giordimaina bħala Ribell Patrijott, Joe Cutajar fil-parti tal-Baħħar u Mariella Azzopardi bħala Żagħżugħa. Il-kor kien magħmul mill-grupp Qawsalla li l-membri tiegħu kienu jikkonsistu minn Josie Coppini, Frank Cassar, Carmen Coppini, Anna Cachia, Mario Genovese, Miriam Darmanin u Joe Carr. Il-Mro Paul Abela kien ħa ħsieb l-orkestrazzjoni u l-arranġamenti vokali, id-disinn kien f'idejn Anthony De Giovanni u Alison White ħadet ħsieb il-korjografija. Il-karattri f'Ġensna huma karattri verament sempliċi li kull persuna fl-udjenza tista' tidentifika ruħha magħhom. Għalkemm m'hemmx numru kbir ta' karattri, xorta waħda huma identifikati r-relazzjonijiet bejniethom, bħalma raġel u l-mara jingħaqdu flimkien fil-kanzunetta "Inħobbok" u l-ulied jingħaqdu mal-ġenituri f'siltiet bħal "Agħtuna l-Ħelsien". Il-karattru tar-Ribell Patrijott jissimbolizza dawk l-individwi li matul l-istorja ta' Malta qamu kemm-il darba sabiex issemmgħu leħinhom, iżda mhux dejjem ingħataw widen u spiss spiċċaw f'kunflitti ma' nies li kienu komdi bid- deċiżjonijiet li kienu jittieħdu għalihom. Mill-banda l-oħra, il-Ġens spiss jingħata importanza u tispikka fi kliemu l-kollettività li twaħħad lill-poplu ma' artu. Din l-għaqda tal-Ġens ma' artu tidher f'dimensjonijiet differenti matul ir-rock opera kollha. L-ewwel att jiddeskrivi l-miġja tal-poplu li baħħar sakemm kiseb l-art, filwaqt li ma jinsiex minn xiex għadda, iħares 'il quddiem billi jkabbarha u jipproduċi minnha. It-tieni att jagħfas fuq l-id iebsa tal-barrani li għakkset lil poplu sakemm fit-tielet att, il-poplu xebgħan jieqaf jixtieq u jitħassar lilu nnifsu u jkeċċi lill-barrani minn artu. Għalkemm ir-rock opera hija mibnija fuq il-ġrajja tal-poplu Malti, fiha elementi soċjali u politiċi li jservu ta' xhieda għall-qagħdiet li fihom kien jinsab il-poplu matul iż-żminijiet, bħall-faqar u l-emigrazzjoni u l-ewwel u qabel kollox, bħala strument tal-barrani. Bla dubju element importanti fil-kostruzzjoni ta' Ġensna hija d-didaskalija, li tinforma lill-udjenza x'qed jiġri bejn xena u oħra, simboli li huma rrappreżentati permezz tal-karattri u l-lirika, u d-dati u l-ġrajjiet importanti li għalihom jkunu qed jirreferu l- kanzunetti (Appendiċi A). Eżempju ċar hija l-kanzunetta "Mitna għall-Barrani" li skont id- didaskalija hija "forsi l-aktar silta mużikali qawwija u għanja tal-fehma klassika tagħha". Madanakollu fiha ma jiġri xejn differenti mix-xeni l-oħra għajr lirika li timplika l-weġgħa li sofra l-poplu sforz il-kefrija tal-gwerra li kellu jgħaddi minnha mingħajr ma kellu x'jaqsam. Għaldaqstant mingħajr id-didaskalija kull individwu jista' jifhem u jinterpreta l- kanzunetti skont il-gosti tiegħu, bħalma ġara kull darba li Ġensna reġgħet ittellgħet f'forma ta' kunċert wara l-wirja oriġinali tal- 1982. Minħabba n-nuqqas tad-didaskalija għalhekk, il-kuntest politiku u storiku ta' Ġensna donnu jintilef u saret biss bħala arti, bl-għan primarju forsi jikkonċentra wisq aktar fuq id-divertiment u bl-aspett ideoloġiku dejjem jieħu pass lura. Minkejja dan kollu, id-didaskalija serviet bħala għajnuna sabiex il-kanzunetti jingħaqdu aktar flimkien u jagħtu struttura aktar narrattiva minħabba li l-kanzunetti rock huma qosra wisq u ma jagħtux l-aċċess għal żvilupp drammatiku fix-xena (Martin 91). Din hija problema mużikalment għaliex meta l-kanzunetta tispiċċa, f'dawk il-battuti vojta sakemm tibda l-kanzunetta ta' waraja, kapaċi jintilef is-sens ta' dak li jkun għaddej fil- lirika, li jħalli l-udjenza sospiża bejn tmiem il-kanzunetta u dik li tiġi warajha. Ġensna ntlaqgħet bħala xogħol teatrali b'ton nazzjonali iżda l-klima ta' polarizzazzjoni politika ħarxa tat-tmeninijiet fissret li kien hemm kurrent sinifikanti ta' kritika kontriha, primarjament għaliex mifhuma bħala prodott propagandistiku tal-Partit tal-Ħaddiema fil-gvern. Tant hu hekk li l-Moviment Żgħażagħ Partit Nazzjonalista (MŻPN) fl-1985 tella' counter-rock opera bl-isem ta' Żagħżugħ, miktuba minn Jo Naudi għall- kantant Tony Grimaud li jinterpreta l-kanzunetta "Maskrabaħħ" ("Maskrabaħħ"). Din ir- rock opera ntlaqgħet bħala risposta għall-Ġensna iżda s-suċċess tagħha ma kienx kbir daqsha, minħabba l-fatt li Ġensna ġiet irrekordjata u Żagħżugħ le (De Giovanni). B'konklużjoni, opra teatrali bħal Ġensna tista' sservi bħala propaganda, speċjalment minħabba l-fatt li ħarġet minn dipartiment fi ħdan partit politiku, fi żmien politikament jaħraq filwaqt li tirrakkonta l-istorja tal-pajjiż skont narrattiva partikolati. Tista' tissejjaħ propaganda patrijottika għaliex l-imħuħ warajha ma ridux li l-udjenza jkollha fejn tiddubita jew ma tifhimx, u għalhekk poġġew kollox quddiemhom mingħajr possibbiltà ta' ambigwità: atturi u kantanti popolari li kienu mdorrijin bihom, u speċjalment id-didaskalija li tispjega dak kollu li ser jiġri sabiex l-udjenza kollha tkun fuq l-istess paġna. Ir-reazzjoni pożittiva għal Ġensna għadha tidher fl-udjenzi tal-lum il-ġurnata. Kapitlu 4: Analiżi Letterarja Skont Oliver Friggieri "il-prinċipju romantiku li l-poplu hu l-poeta l-aktar veru, naturali u awtentiku, huwa l-motiv ewlieni tal-qawmien tal-Malti bħala għodda letterarja, u l-iżjed poetika" (Friggieri xxxi). Il-lirika ta' Ġensna tirrifletti l-qagħda tal- poplu Malti matul il-ġrajja storika ta' pajjiżu, mill-wasla tiegħu fuq l-art u żmien Malta qaddejja tal-ħakkiema li tispiċċa tiġġieled il-ġlieda tagħha għall-Ħelsien. Il-kunċett ġenerali li jidher f'Ġensna huwa l-idea ta' blata li madwarha hija mibnija l-ġrajja tar-rock opera (DeGiovanni). Il-blata tingħata t-titlu ta' "blata tas-sliem", "blat il- mistrieħ", "blata ħanina", "blata tal-wens" u "blata tas-skiet" ("Il-Blata") u l-istess idea tibqa' tissemma fil-kanzunetta "Sibnieha" hekk kif il-Ġens jiċċelebra l-akkwist li jkun għamel għax "sa fl-aħħar sibna l-art". Filwaqt li ma jinsiex il-"ġrajjiet li jibqgħu f'moħħna, tifkiriet", l-epiżewski "sibnieha, sibnieha" tibqa' tenfasizza l-fatt li "sa fl-aħħar sibna l- kenn". Din il-lirika hija eku tal-metafora Dunkarmjana li ddur mal-kunċett tal-familja li toħloq il-poeżija li tirrevedi l-idea ta' nazzjon. Friggieri josserva li l-metafori ċentrali ta' Dun Karm jikkonsistu f'omm, missier u l-ulied mqabbla ma' Malta, l-eroj u l-ulied rispettivament. Din il-lirika tixhed din l-istess viżjoni, għaliex bħalma l-ulied jifirħu b'ommhom, l-istess għamel il-ġens Malti meta "baħħar" sabiex jikseb artu. Baħar Il-kunċett ta' blata jinfirex fuq temi differenti li jsawru dak kollu li minnu għaddiet din il-Blata. L-ewwel tema li tidher fil-lirika ta' Ġensna hija l-baħar li l-blata hija mdawra bih. Fil-poeżiji romantiċi Maltin, il-baħar jintuża frekwentament bħala riflessjoni tal-qilla naturali ġewwiena tal-poeta. Iżda f'din il-lirika, mhuwiex it-turment sewdieni tal-poeta li qiegħed jiġi ppreżentat, imma hija l-għajta kollettiva ta' nazzjon magħqud li bis-saħħa tal-karattri sempliċi, jippreżenta l-ħsibijiet kollha tiegħu. Hija din il-kollettività li tiġbor l- għanjiet tal-poplu, kemm biex jiftaħ qalbu dwar dak li għadda minnu kif ukoll biex juri x- xewqat u l-wegħdiet li hu għamel għall-artu. Il-kanzunetta "Kemm Baħħarna", bit-ton kburi tal-Baħħar bħala simbolu tal- kultura tal-ġens Malti, tirrakkonta l-esperjenza li għaddew minnha b'ħarsa lura lejn il- ġrajjiet li ltqagħu magħhom huma u ġejjin fuq il-baħar. Bir-ripetizzjoni tal-kelma "kemm", il-Baħħar jagħmel enfasi li t-tbatijiet u l-imwiet ma kinux ftit hekk kif jistqarr "Kemm baħħarna ilmijiet...kemm imħkimna minn mewġiet..." u "kemm imwiet, kemm ċaħdiet" li sabu ma' wiċċhom u "Kemm minn niesna llum fis-skiet", ("Kemm Baħħarna). Din l-insistenza fuq it-tbatija u l-mewt li ra lil niesu jgħaddu minnhom sakemm sabu l-art, turi d-determinazzjoni li dawn kellhom sabiex jiksbu l-art għaliex Biex għajjenin, Biex imġarrbin, Biex mifninjin, Biex imnikktin, Biex mitlufin Insibu dan il-kenn. ("Kemm baħħarna") Din il-lirika timplika żewġ ideat: fuq naħa, qed tippreżenta lis-semmiegħ it-toqol tal-vjaġġ iebes li dan il-ġens għamel meta ltaqa' ma' "ibħra mqallba" filwaqt li fuq in- naħa l-oħra turi l-kuraġġ u l-qlubija ta' dawn il-baħħara, li għalkemm inħakmu minn ostakli qerrieda, xorta waħda baqgħu jaqdfu biex jaslu fuq l-art. Il-baħar jerġa' jkun preżenti fil-kanzunetta "Aria" li din id-darba tirrakkonta vjaġġ ta' "dgħajsa ċkejkna" li "tbaħħar bil-mod" sal-"art tat-tamiet". Wieħed jista' jxebbah din id-dgħajsa ma' dgħajsa li Dun Karm jitkellem dwarha fil-poeżija tiegħu "Il-Ġerrejja u Jien" fejn hu ukoll jara "dgħajsa ħafifa, tifrex il-qlugħ" sabiex "taqbad triqtek, taħt ir-rażan tat- tmun". Il-ġerrejja għal Dun Karm hija metafora estiża tal-ħajja li qiegħda tbiddel il- possibilitajiet tagħha maż-żmien li jgħaddi minn fuqha. Dan l-element figurattiv jidher ukoll f'"Aria" għaliex id-dgħajsa ċkejkna "bla tħares lura" qed taqdef ǯil quddiem għal dak li hu l-futur tagħha; "żagħżugħ qalbien" li bħal "eroj f'taqbida" tilqgħu "b'dil-warda ħamra" u b'"bewsa" li "twaħħadna fil-ġejjien". Għaldaqstant, il-vjaġġ bid-dgħajsa mill- "port kaħlan" ser iħalli warajh iż-żmien li għadda minn fuqu u jħares biss "lejn il-ħmura ta' xemx fil-bogħ'd" bħalma għamlet Malta meta fis-sebgħinijiet ħadet it-titlu ta' Repubblika u bdiet tħares 'il quddiem sabiex tikseb il-ħelsien. Fuq kollox, dan kien il- "ġejjien" li Malta kienet qiegħda tistenna, bħalma din iż-żagħżugħa stenniet lill-imħabba tagħha. Art Xejra oħra f'dan il-kunċett hija t-tema tal-blata bħala art ħajja u produttiva li fuqha l-poplu beda jaħdem u jgħix. Il-lirika deskrittiva ta' "Din l-art li twarrad" hija mera tal-poeżija "Lid-Dielja" ta' Dun Karm. Fid-dielja l-poeta ma jarax biss ħajja veġetali imma jara ambjent sħiħ Malti. Hekk ukoll jagħmel il-poeta Raymond Mahoney, hekk kif bid- deskrizzjoni preċiża tiegħu jagħti stampa ċara ta' dak li hu l-ambjent Malti. L-ewwel vers "Din l-art li twarrad taħt ix-xemx, id-dwieli" huwa eku tal-vers Dunkarmjan "imlibbsa kullimkien bid-dwieli għoljiet xemxija". Il-poeta jippreżenta bosta karatteristiċi tradizzjonali li huma marbuta mal-ambjent Malti bħal "qamħ safran", "il-għasel ħlejju", "frott misjur" u "ir-rand, is-sagħtar". Fl-aħħar storfa l-lirika tagħti xbiha realistika tan- nisa Maltin għaliex tiddeskrivihom bħala "nisa tagħna, somor, sbieħ," "f'għajnejhom dawl ix-xemx, ħamran, u xagħ'rhom twil il-fwieħa tal-irjieħ" ; deskrizzjoni qrib ta' dak li kiteb Dun Karm: Onfoħ il-għenba lewn id-deh'b li jilma F'xuxit it-trabi minn tal-bdiewa tagħna; Jew sewda bħala ħbub għajnejn ta' xebba Smajra qamħija. Il-kanzunetta "Isimgħu ftit" tibda b'ton kburi li l-poplu għandu lejn "dan l-imkien tas-sliem" li għada kif saret tagħhom u fiha ser "ngħixu lkoll f'ħidmietna tul il-jiem bla nkunu mifrudin." Il-lirika tkompli bi twissija lejn il-poplu għaliex "ħadd ma jgħix mifrud jew taħt ħakkiem. Ħadd ma jgħix ma jkunx hu l-ħaddiem; jekk jgħix miċħud mis-sliem." Għalkemm jafu "kefritu d-destin", "illum li ksibna din l-art tal-mistrieħ" il-poplu lest biex "nferrxu r-raba' b'ta' bżulitna żrigħ, ħa nkunu meħlusin". Perspettiva oħra tal-art tidher fil-kanzunetta "Sa ftit ilu ("Ilqajniekom") fejn il- lirika tiddeskrivi kif "ittajru ħielsa l-ħuttaf", "max-xtajtiet liegħeb f'baħar il-ħolmiet", "lejn is-sħab ħamiem ittajjar" u nstemgħu "għanjiet tal-għasafar mill-bejtiet". Iżda din id- deskrizzjoni ambjentali qed tiddeskrivi biss dak li kien jiġri "sa ftit ilu". Din il-frażi repetuta toħloq kuntrast bejn dak li kien isir qabel u ċ-ċesura "Sakemm -" li tindika li issa nqalbet il-folja minħabba l-preżenza tal-barrani. L-ambjent Malti jisma' "għanjiet: krib it-tamiet" "mill-firxa tal-għelieqi" u "minn ġol-widien moħbija" ("Irridu artna lura"). Il-poeta juża "għollieq", ħaxixa tniggeż u selvaġġa biex jirrappreżenta l-istat aħrax tal-poplu li bħal Kristu, kien mislub isofri t- tbatijiet mingħajr ma kien ħaqqu; Mal-blat ninsabu mislubin, sidirna mal-għollieq, eħlisna lilna mifnijin Ħallieq, minn dal-ħakmiet. ("Irridu artna lura") F'"Tema '79" il-poeta jagħti xbieha tal-ambjent Malti marradi u mitluq bħall- "għollieq musfara", "xewk għatxan" u "sħab imnikket" sabiex ipenġi stampa tal-qagħda miżera li fiha kien jinsab il-poplu. Dawn ix-xbihat u l-fallaċja patetika jidhru ukoll f'poeziji ta' Rużar Briffa bħal "Il-Għanja tal-Imnikket"u "Nofs in-Nhar Sajfi". L-omm Perspettiva oħra fil-kunċett ta' blata tidher fit-tema tal-omm, fejn il-karattru tal- omm flimkien mal-gżira nnifisha jintisġu flimkien sabiex jiġu ppreżentati bħala idea waħda; l-omm li tħobb lill-uliedha. Għaldaqstant, bħalma l-poplu jkanta fl-Innu Malti "Lil din l-art ħelwa, l-omm li tatna isimha", hekk ukoll f'Ġensna tingħata tifħira xierqa lil din l-istess omm. Fil-kanzunetta "Din l-Omm" il-poeta jiddeskrivi kif temm il-jum u "waqa' d- dlam mas-smewwiet" Ta' din l-omm li ħabbet sħiħ, ta' din l-omm li ġarrbet l-uġigħ, Ta' din l-omm għajn ta' mistrieħ lilha kull ġieħ. ("Din l-Omm") Dan il-vers jixbah il-kitba ta' Rużar Briffa fil-poeżija "Lil Ommi"; "bħal ruħ qiegħda tfittex, għalxejn, il-mistrieħ" juri kif l-omm hija mara li tbati weħidha fis-silenzju, tħobb mingħajr limiti u għal niesa, hija post tal-mistrieħ. Malta bħala omm tidher aktar fil-kanzunetta "Din l-art hi tiegħi" hekk kif isir personifikazzjoni tal-kwalitajiet li tagħmel omm u jsiru kwalitajiet li tagħmel l-art bħal "din l-art li welldet", "din l-art li bennet", "l-omm li żammet driegħi", "l-art li baqgħet miegħi" u "din l-art li qagħdet nieqsa m'li xtaqet". It-tbatija sforz il-kolonjaliżmu Minkejja dak li ngħad s'issa, it-tema l-aktar li tispikka f'din il-lirika hija t-tbatija sforz il-kolonjaliżmu. Il-ġens jiddeskrivi dik li l-poeta jsejħilha "Il-waqgħa" b'versi bħal "ar'fiex ġejna", "araw x'ġara", "ar' xi ġralna" ("Il-Ħakkiema"). Il-ġens kollettiv, għalkemm jinsab fil-bidu tal-ħakmiet, bħal donnu jista' jantiċipa dak li ser jgħaddi minnu hekk kif iħalli kummenti bħal "jinqdew bina", "kif spiċċajna" u "araw ħdurthom". Minn hawn "tibda l-ġrajja tat-tpartit!", il-logħba li l-ħakkiema jilagħbu bil-Maltin għal sekli sħaħ filwaqt li jitolbu "u (t)tamaw Li jħalluna kif sabuna". Wara dawn il-kummenti, jidhru xbihat ta' dawk li kienu l-ħakkiema li l-aktar ħallew impatt fuq l-istorja ta' Malta. L-ewwel li jidher huwa l-Għarbi li jipprova jixtri lill-Maltin bil-"ħlewwa ta' lsieni" bil-"ħlewwa tal-ħwawar Għarbin", warajh Kavallier li jirrappreżenta l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann li jipprova jinġieb mal-Maltin bil-"knejjes", "bereġ, kastelli u palazzi sajfin". B'mod sarkastiku l-Kavallier jgħid li ser jagħti "teatri bi spejjeż mit-taxxi li tħallsu, Maltin." Isegwih huwa Franċiż li bis-"sliem, fratellanza" u bl-"ugwaljanza" jagħmel sommarju ta' dak li kienu ser jipprovdi lil Maltin aktar ʼil quddiem fl-istorja. Il-poeta jimmarka r-regoli li ħolqu l-Franċiżi waqt żmien ir-Rivoluzzjoni minħabba li kulħadd kellu jilbes "kukkarda" u kif biż-żmien kellha tinqered "l-injoranza". Fl-aħħar jidher Ingliż li jinsisti li jista' jagħmel lill-Maltin "fost l-aqwa baħħara" u "suldati" sabiex "(bi)l-gwerra bl-unuri tiġġieldu għalija, Maltin." Il-kanzunetta "Sa ftit ilu" tiddiskuti wkoll it-tradiment li l-Maltin ħassew mill- barrani, għaliex filwaqt li l-poplu jimmarka kif laqa' lil barrani "daqs li kieku Malti, ħija" billi "tajniekom l-id tal-merħba", "għoddejniekom bl-għeżeż ħbieb", "rajna fikom ġirien ġdid" u "sellimnielkom minn qiegħ qalbna", il-mistoqsija retorika "X'ingħatajna ta' kliemna, Maltin?" tesprimi l-isfiduċja u d-diżappunt li għandhom mill-barrani minħabba li ma żammx kelmtu magħhom. Filwaqt li jistaqsu lil Alla "Biex tħallasna t'għemilna, ħanin?", xbiha tal-Maltin imkebbsa fil-qalba tar-reliġjon li għal żmien twil kien jikkmandahom, jistaqsu wkoll "X'qiegħed fuqna d-destin?", mistoqsija li tirrappreżenta dik li l-Franċiż fis-silta ta' qabel irrefera għaliha bħala "l-injoranza" tal-Maltin, it- twemmin tagħhom fis-superstizzjoni. It-titlu tal-kanzunetta "Tlifna Ġieħna" juri kif il-Maltin, tilfu d-dinjità tagħhom minħabba li "min b'ilsir lilna jgħoddna" kien qed iżomm ħajjithom "fl-għaks" wara li "wiegħed - kliem il-ħolm". F'forma ta' appell lit-"tfajliet li sbieħ kontu t'artna xebbiet il- ġieħ" qed isirilhom twissija biex "lill-barrani li twegħdux la b'imħabba, lanqas bi dmir". L- ambjent Malti wkoll juri rifless tat-telfa tal-ġieħ li ntilef mit-tfajliet u mill-poplu Malti għaliex fejn "Darna kellna ġmiel dan l-imkien" u "artna safja", issa li "mgħakksa taħt id il- ħakkiem" "ta' kull hena feġġ it-tmiem". "L-injoranza" tal-Maltin terġa' tiġi interpretata din id-darba fil-kanzunetta "Xorta Ħakkiem". Il-lirika ddur lura għall-punt storiku fil-ġrajja ta' Malta meta wasal il-Konti Ruġġieri fl-1091 u l-Maltin niżlu Miġra l-Ferħa sabiex jagħtuh merħba, u bdew jagħjtu "Kyrie eleison" - "Mulej, ikollok ħniena minna" (Laspina 35). Il-mistoqsijiet retoriċi Għalfejn il-qima? Għala t-tifħir? Għaliex għajjattu: "Feddej!"? Għalfejn il-merħba f'Miġret il-Ferħ? Għaliex thennejtu, Maltin? jibqgħu jidwu fir-repetizzjoni tal-vers "Xorta ħakkiem", bħalikieku l-poeta ma jridx lis-semmiegħa jinsew li għalkemm il-Maltin ferħu bih, dan ma kien ħadd għajr ħakkiem ieħor, li bħal ta' qablu, uża lil Malta u lill-Maltin għall-għanijiet tiegħu. Mill-Konti Ruġġieru, Malta tgħaddi taħt l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann, bil- lirika tal-kanzunetta "Mhux Billi" timmarka il-waqt li fih il-Kavallieri bdew jibnu "(b)il- knejjes u swali" u jgħixu "fuq troni ta' tgawdija", filwaqt li l-poplu Malti kien mgħarraq taħt l-għaks u l-faqar li dan il-ħakkiem tefa' fuqu; "ngħixu miċħuda", "m'intomx foqra bħali", "tallaba fit-toroq". Il-karattru tar-ribell patrijott jimmarka kif "konn'aħna li fdejna lill-Ordni mit-Torok" u "lil niesna qatlulna, 'l uliedna serqulna" iżda għalkemm huma qed jgħixu "bogħod mill-bqija", il-poplu bil-mod il-mod jibda jagħraf li "(i)l-ġieħ li tajnikom issa qed jintemm". Din it-temma fisret ukoll it-tmiem tal-Ħakma tal-Ordni u l-bidu tal- ħakma Franċiża, iżda l-Malti ma kienx kuntent b'din il-ħakma u stieden barrani ieħor ġewwa artu, kif ser jidher fis-silta li jmiss. Il-bidu tal-kanzunetta "Aħna Magħkom" jirrifletti l-istedina li l-Maltin għamlu lill- Ingliżi, minħabba li ta' qabilhom kien "qarraq bil-ħtif mill-imqades ta' poplu beżgħan". Filwaqt li l-karattru tar-raġel b'leħen kollettiv juri l-kburija li l-maġġoranza tal-Maltin ħassew meta l-Ingliżi bdew jaħkmu l-art, b'versi bħal "Aħna magħkom, aħna tagħkom", "aħna sħabkom u qrabatkom", ir-ribell patrijott jgħajru "ibleh" u "beżżiegħ" għaliex keċċa ħakkiem li ta l-poplu "jeddijiet", "għerf u tagħlim", saħansitra "tema' lill-foqra", "saħħaħ liċ-ċkejkna" u "ċekken lill-għonja", sabiex qiegħed lilu nnifsu taħt ħakkiem ieħor. It-tweġiba tar-raġel Malti tkun li l-ħakkiem ta' qablu Seraqli l-knejjes, qatel lil niesi, nessieli l-fidi, bagħ'dli 'l uliedi. Dan il-kunflitt bejn il-Maltin li kienu komdi jistiednu barrani ieħor f'arthom sabiex jipproteġu r-reliġjon u t-tempju tagħhom f'argument ma' Maltin b'mentalità soċjalista, li ma riedu l-ebda ħakem f'arthom, bħalma jidwi f'"Aħna Magħkom", jixhed il-kunflitt li f'Malta storikament beda jberren minn nies bħal Manwel Dimech u Mikiel Anton Vassalli, hekk kif ġew diskussi fit-tieni kapitlu, meta urew il-ħsibijiet tagħhom kontra l- ħakkiema, ma ntlaqgħu tajjeb xejn. Huwa l-eku ta' diskorshom li jidher fl-aħħar strofa ta' din il-kanzunetta; Tlabt lil ħaddieħor wisq agħar mill-ieħor sabiex jissielet għalik. Ar' kif se jaħkmek, ar' kif se jagħsrek, Ar' kif se jinqeda bik. ("Aħna Magħkom") It-tbatija tal-poplu tibda' tidher aktar frekwenti minn lirika b'talba għall-ħobż, il- ħobż tal-ħajja li mhux biss ifisser ikel għall-poplu bil-ġuħ, imma jirrappreżenta n- nuqqasijiet ta' karatteristiċi bażiċi li dan il-poplu sab ruħu fihom. "Irridu Artna Lura" filwaqt li tuża l-ambjent Malti sabiex tippreżenta stampa ċara tal-qagħda diffiċli li l-ġens sab ruħu fiha, tuża l-vers "għall-ħobż maqtulin!" bħala simbolu tal-affarijiet bażiċi li l- poplu beda jitlob, iżda baqa' mingħajrhom. Il-kanzunetta li ssegwiha, "Għajjiena u bil-Ġuħ", bħalma juri t-titlu tagħha, hija kanzunetta li tirreferi għall-istat fqir u miżeru li l-poplu kien jinsab fih. Il-kollettività tar- reġistru użatt f'din il-lirika, juri kif il-ġens "Sogħbiena, mdejqin" kien għaddej minn dan il- jasar li waslu biex "Midruba u mnikktin qegħdin nidfnu lil mejtin." B'għajta lis- "smewwiet", antonomasja ta' Alla, il-poplu jitlob sabiex "tfittex li minn fuqna 'ittemm tal-imwiet il-ġrajja demm". Madanakollu, l-għajta imperattiva għall-ħobż u jeddijiet lill- barrani ħakkiem fuqhom, tibqa' tidwi sal-aħħar tal-lirika kollha; Agħtuna l-għixien, roddulna l-ħelsien, agħtuna l-ħobż, saħħulna l-jeddijiet. Il-kanzunetta "Mitna għall-Barrani" skont id-didaskalija "hija forsi l-aktar silta mużikali qawwija u għanja tal-fehma klassika tagħha". Wara kollox, dan kien l-iskop ewlieni ta' Ġensna minħabba li kellha turi xi tfisser meta pajjiż ikun strument tal-gwerra; strument tal-mewt u l-poplu ma jkunx miet għal dak li jemmen fih hu imma jkun miet għall-ħaddieħor (De Giovanni). Għaldaqstant il-kanzunetta tibda b'appell sabiex il-poplu jifli madwaru u jara t-"tifrik u ħerba li ħadna m'n għand daw'", filwaqt li tiddeskrivi l- qagħda fqira mimlija tbatija tal-poplu b'konsegwenza tal-barrani: sa weġġagħna, darabna, qatilna: ħalliena ltima sogħbiena u mnikkta sa batejna, infnejna u temmejna taħt nar is-smewwiet: Il-lirika b'metafori bħal "balal bla ħniena" u "tal-ajru l-magni jiżirgħu il-qtil" tinsisti fuq il-krudeltà li laqtet din il-blata minħabba li "m'għarafx jissielet għall-ħelsien" mill- ħakkiema li ma kienu xejn ħlief "l-għedewwa tal-Maltin." Il-kunċett ta' blata bħala strument tal-gwerra jilħaq il-qofol tiegħu fl-istrofa: Mitna għalxejn, mitna għall-Barrani. Imnejn sa fejn? Mitna fid-demm ta' ġens mingħajr ħtija. ("Mitna għall-Barrani") Għal darb'oħra l-ħobż jerġa' jintuża bħala simbolu tal-ġuħ u l-faqar li kien għaddej minnu l-ġens, din id-darba fil-kanzunetta "Agħtuna x-xogħol - Uliedna Siefru". L-istrofa Agħtuna x-xogħol, agħtuna l-ħidma agħtuna dak li ġġilidna għalih. Agħtuna l-ħobż, agħtuna l-ilma, Agħtuna l-għerf li nitrejqu bih turi kif il-poplu mhux biss kien qed jitlob affarijiet materjali, iżda ried li jingħata "l- għerf". Dan l-għerf huwa xhieda tal-progress li ried jagħmel il-Malti, iżda l-barrani dejjem żammu lura minnu. Din il-kanzunetta, riflessjoni tal-irvellijiet li seħħew f'Malta fl-1958 minħabba li ingħalqu "l-bibien tat-tarznar" hija xhieda tal-poplu li ma qamx fuq saqajh biex jitlob kwalità ta' ħajja aħjar biss, iżda ta' poplu li issa qed jiġġieled "bid-dritt li hu dmir" għaliex ma jistgħux jifhmu kif "waqqaftu x'xogħ'l tagħna" u b'konsegwenza "familtna ser tixrob l-imrar". Element ieħor li ssemmi din il-kanzunetta hija l- emigrazzjoni; "firda li ttaqqal ir-ruħ". Minkejja t-tbatija "biex żammejna ħdejna bil- għożża ʼl uliedna ħajjin" "mill-balal bil-ħarba, mill-għalqa tal-gwerra u l-mejtin", il-poplu, speċjalment l-ommijiet ħassewhom "waħedna u maqtugħa" u jgħixu "l-iljieli tad-dmugħ" minħabba li Uliedna siefru, uliedna telqu, ibaħħru 'l hemm minn dawn l-artijiet. Uliedna tbiegħdu, uliedna ntemmu Bħal frieħ li ttajru għal ġos-smewwiet. Il-blata ħielsa Karatteristika oħra li toħroġ mill-kunċett ta' blata hija l-blata ħielsa. Dan il-kunċett jibda jidher mill-bidu ta' Ġensna hekk kif fil-kanzunetta "Isimgħu ftit" mill-ewwel twissi lill-poplu li "ħadd ma jgħix mifrud jew taħt ħakkiem". Għalkemm eventwalment Malta tgħaddi minn taħt għadd ta' ħakkiema, maż-żmien il-poplu jasal sabiex nitolbu l-ħelsien li jgħaqqad lilna f'poplu magħżul u ta' ġens li magħqud mingħajr m'hu mifrud għal darba jgħix meħlus. ("Agħtuna l-Ħelsien") Dan il-poplu ried li jħalli warajh "iż-żmien li seftirna u qdejna" u fl-aħħar "nisfaw meħlusin". Il-kanzunetta li tispikka l-aktar f'din it-tema hija "Tema '79" li bla dubju hija waħda mill-aktar kanzunetti li baqgħet għall-qalb is-semmiegħa Maltin, kif ser jiġi diskuss aktar 'il quddiem f'Kapitlu 5. "Tema '79" hija rappreżentazzjoni tal-ġrajja li l- Maltin stennew b'tant ħerqa, il-Jum tal-Ħelsien. Bħalma tiddiskuti Charmaine Tanti fit- teżi "It-Tema Tan-Nazzjon Fil-Poeżija Post-Kolonjali Maltija", is-sentiment tal-ħelsien tal- poplu Malti minn taħt il-ħakkiema f'din il-kanzunetta jitqabbel bil-metafora ta' għasafar li jittajru ħielsa fis-smewwiet għaliex m'għadhomx maqfulin kontra l-volontà tagħhom: "U l-ġwienaħ tal-meħlusa jittajru lejn ix-xemx". Barra minn hekk, b'referenza lejn il- bandiera ta' Malta, il-ġens juri sentimenti ta' mħabba lejha hekk jgħid "il-bajda ħamra nbusha" u jkompli jimmarka din l-imħabba bil-vers "bħalha m'hemmx, din ma tintemmx". Fl-aħħar nett, Ġensna tispiċċa bl-"Innu tal-Ħelsien", innu li l-Maltin b'kuraġġ għat- "triq tar-rebbiħin" li ser jibdew jimxu fiha. "Bit-toroċ imkebbsin", metafora għall-Jum il- Ħelsien, "dal-ġens qatt qaddej!" ser jibqa' jħares lejn din il-ġrajja bħala passat u xejn aktar, għaliex issa Kotrana fis-sliem Qed nixhdu t-tmiem ta' ħakmet is-sid: Artna ħielsa - għixien ġdid! ("Innu tal-Ħelsien") Kapitlu 5: L-Impatt u l-Valur Kulturali ta' Ġensna Ir-rock opera Ġensna, mtellgħa l-ewwel darba għall-pubbliku fl-1982, tista' tiġi mistħarrġa bħala tentattiv lejn espressjoni nazzjonal-popolari tal-ġrajja storika Maltija. Il-ġrajja tad-diversi produzzjonijiet tagħha tul iż-żmien tista' tinqara skont 'proċess Gramscjan' li jimxi lejn it-tisdiq ta' eġemonija ta' diskors kulturali popolari. Maħluqa fi żmien politiku partikolari u b'għanijiet ideoloġiċi definiti għall-konġuntura speċifika, fost l-oħrajn it-tentattiv tal-ħolqien ta' epika aġġornata b'qari Soċjalista, nistgħu naraw mixja tul is-snin lil hinn minn l-ewwel għanijiet superfiċjalment 'propagandistiċi' jew immirati lejn xi forma ta' edukazzjoni ta' massa ta' eletturi-ħaddiema li kienet qiegħda f'fażi storika fejn infirdet minn struttura partitarja-governattiva li setgħet twettaq, almenu għall-perjodu qasir-medju, viżjoni soċjo-politika usa' lil hinn mill-progammazzjoni elettorali immedjata. F'dan il-kapitlu, b'referenza għall-kapitli ta' qabel, ser jiġu spjegati l-għanijiet ta' Ġensna fl-ewwel produzzjoni tagħha mqabbla mal-ħsieb li x'aktarx jiżviluppa u jieħu xejriet oħra kull ma jmur fir-riproduzzjonijiet l-aktar riċenti. Ġensna hija opra kunċettwali li saret f'perjodu politiku partikolari, żmien li fih Malta bdiet titgħallem kif tgħix bħala stat indipendenti, mhux aktar bażi tal-barrani. Il- kompożizzjoni tal-Mro Paul Abela u l-lirika ta' Ray Mahoney jinsġu flimkien test li jikkonċerna analiżi storika x'aktarx imġedda jew b'xi mod reinterpretata, anki fid-dawl ta' diversi kwistjonijiet kurrenti fi żmienhom u ċaqliqiet fil-paradigma tal-pajjiż li kienu jeħtieġu diskussjoni. Dawn inkludew is-sinifikat veru ta' stat indipendenti sovran u l- mentalità kolonjali, ir-rispett għal dawk kollha li ħadmu għas-suċċess ta' pajjiżhom stess mingħajr ebda ħarsa lejn l-orjentazzjoni politika immedjata tagħhom, il-bidla minn mentalità ta' ekonomija fortizza li kibret minn fuq dahar il-gwerra għal 'pajjiż li jgħożż il- paċi, kif ukoll l-għoti lura ta' ġest ta' ħajr lill- poplu ħaddiem li beda jinsisti dwar id- drittijiet tiegħu. Huwa veru li Ġensna bdiet bħala prodott tal-Partit Laburista, iżda maż- żmien donnu jidher li rnexxielha tinħall minn din l-istess libsa politika li kienet marbuta magħha, b'xebh maċ-ċaqliqiet lejn l-eġemonija li jipprevedi Gramsci, fejn l-oġġett (f'dan il-każ, oġġett/prodott kulturali) jsir aċċettat bħala 'sens komun' minn firxa wiesgħa tas- soċjetà lil hinn mill-interessi strettament partitarji. Il-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali, kumitat imwaqqaf fl-2013 li jieħu ħsieb l-organizzazzjoni ta' attivitajiet fuq bażi nazzjonali, bħaċ-ċelebrazzjonijiet li jfakkru l-anniversarji tas-sħubija ta' Malta fl-Unjoni Ewropea, Jum il-Ħelsien, Jum ir-Repubblika, Jum l-Indipendenza, tas-Sette Giugno u t-tmiem tal-Gwerra Bierda, għażlu li Ġensna tkun parti mill-programm tagħhom għal darbtejn, b'tifkira speċjali tal-anniversarju ta' Jum il-Ħelsien, fl-għeluq il-35 sena fl-2014 u fl-okkażjoni tal-40 sena fl-2019. L-inklużjoni ta' Ġensna f'dawn l-attivitajiet taf tindika tentattiv lejn in-'normalizzazzjoni' ta' fenomenu kulturali oriġinarjament settarju fi ħdan struttura nazzjonali li wkoll tilqa' fiha avvenimenti li jkomplu jqanqlu diskussjoni ta' appartenenza politika minkejja l-valur nazzjonali maqbul tagħhom. Il-website tal-Gvern ta' Malta, fl-14 ta' Frar 2019, spjega kif Il-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali se ttella' numru ta' avvenimenti u inizjattivi għall-kommemorazzjoni tal-40 sena anniversarju ta' Jum il-Ħelsien, li jinkludu edizzjoni ġdida ta' Ġensna, u dokumentarju li jikkonsisti minn analiżi intellettwali tal-ġrajjiet marbuta ma' Jum il-Ħelsien. (Stqarrija) Din tagħti indikazzjoni ta' bidla fil-perspettiva li, anki jekk sfurzata jew deliberata, m'għadhiex tassoċja lil Ġensna strettament mal-Partit Laburista, u lanqas mal-idea Mintoffjana. F'dan il-proċess, għad hemm tbandil bejn l-assoċjazzjoni ma' Jum il-Ħelsien, bħala jum nazzjonali li għadu identifikat mal-Partit Laburista, u l-inklużjoni fi struttura li tipprova 'tinnazzjonalizza', bil-koerċizzjoni-kunsens tal-apparat Statali, diskors originarjament esklussiv għal klassi jew formazzjoni partikolari, almenu min-naħa tal- konsum. Dan qed jingħad ukoll fid-dawl tal-kritika li rċeviet Ġensna meta kien tħabbar li kienet ser terġa' tittella' fl-2014. L-onor. Charlò Bonnici, membru Parlamentari bejn 2008 sal-2017 fi ħdan il-Partit Nazzjonalista, nhar it-Tnejn, 17 ta' Marzu 2014, għamel diskors fil-parlament fejn ikritika l-għażla ta' Ġensna bħala parti mill-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali, minħabba li Ġensna ttellgħet mill-Partit Laburista, fi żmien fejn Malta kienet għaddejja minn taqlib politiku, b'enfasi fuq in-nuqqas ta' lirika li turi l-importanza ta' Jum l-Indipendenza: Ġensna kienet produzzjoni tal-Partit Soċjalista li ttellgħet għall-ewwel darba fl- 1982, ftit wara li l-Partit Soċjalista rebaħ l-elezzjoni f'Diċembru 1981 ... Il-Partit Soċjalista tella' Ġensna f'perjodu fejn dan il-pajjiż kellu jmexxih partit li l-poplu ma vvotalux b'maġġoranza fl-elezzjoni. M'għandix dubju li l-iskop ta' Ġensna kien li jippreżenta lil dan il-poplu misruq b'elezzjoni misruqa, verżjoni mgħawġa tal- istorja li tidfen l-importanza tal-indipendenza u tigglorifika Jum il-Ħelsien. (Bonnici) Dan il-kumment huwa xhieda tar-reżistenza għal produzzjoni minn partit politiku bi spazju ta' interpretazzjoni storika differenti. Għalkemm hemm referenza għal Jum l- Indipendenza fid-didaskalija ta' Ġensna, meta reġgħet ġiet interpretata, kif ġie spjegat f'Kapitlu 3, id-didaskalija tħalliet barra, u b'hekk il-festi nazzjonali li għalihom kienet qed issir referenza, fir-riproduzzjonijiet ma ssemmewx. Daphne Caruana Galizia, fil-blogg personali tagħha, kienet ikkritikat u semmiet lil Ġensna bosta drabi u barra minn kritika diretta lejn il-produzzjoni, kienet ikkritikat b'mod aħrax l-ideoloġija assoċjata ma' Ġensna li din ġabet magħha, dik li sejħet "totalitarian Mintoffian propaganda", fil-kwotazzjonijiet minn kitbitha: The decrepit original 1970s cast of Gensna, including Renato and His Rug, have been asked to perform in this year's resuscitation of the Mintoffian musical, an epic piece of propaganda best described as Soviet Rock (the lowly but formidable worker casts off the yoke of foreign/capitalist oppression and rises up to build a New Nation, swapping his mammoth-fur loincloth and flint axe for a boiler-suit and a hammer). Only die-hard Labour supporters (and the tragicially uninformed) go to performances of Gensna because it is primarily totalitarian Mintoffian propaganda, conceived as such and performed as such, hence its revival now as a 'national celebration'. Nobody else would be able to stand it. It has gone through 63 performances and stood the test of time for the same reason the Labour Party has: Malta is a largely undeveloped society and people are undiscriminating. (Caruana Galizia) Dawn il-kummenti huma xhieda li għal ċertu setturi Ġensna baqgħet titqies bħala xogħol politiku. Il-perspettiva ta' Caruana Galizia tifhem il-ħolqien x'aktarx deliberat u strateġiku ta' din l-opra, u tkompli tagħlaqha f'rokna politika, skont kriterji essenzjalment klassisti u anti-Soċjalisti li jtendu jiċħdu anki l-aspirazzjonijiet anti- kolonjali. Id-dell tqil ta' Mintoff bilfors jinfluwenza din l-analiżi settarja, iżda l-kunċett 'negattiv' ta' "propoganda Mintoffjana" għandu jinftiehem l-ewwelnett fid-dawl taż- żmien li ttellgħet fiha u l-influwenza oġġettiva ta' Mintoff fuq mill-inqas it-tletin sena tal- istorja ta' Malta qabel il-Ħelsien. Jaf ikun aktar xieraq it-titlu ta' "propaganda patrijottika" għaliex Ġensna intużat ukoll bħala produzzjoni 'popolari' fis-sens li riedet tolqot lill-Malti bi prodott tiegħu stess: arti maħduma mill-Maltin għall-Maltin stess li tiġbed mit-tradizzjonijiet immedjatament identifikabbli u li ġa kienu magħġuna bħala sens komun f'moħħ konsumatur potenzjali ta' xogħol bħal dan. Fi żmien li fih saret Ġensna, żmien it-tmenijiet, bħalma ġie diskuss fit-tieni kapitlu, Malta kienet għalqet il-kapitlu twil tal-avvenimenti storiċi li wasslu għall-ħelsien u kienet ġa daħlet f'xenarju ta' diviżjonijiet politiċi ħorox li anki seta' kellhom dimensjonijiet klassisti. Il-poplu, b'konsegwenza tal-esperjenza kiefra li ġab miegħu t-taqlib politiku, kien fi stat vulnerabbli u għalhekk seta' jidentifika ma' xi kunċett li deher f'din ir-rock opera, bħall-faqar, il-ġuħ, l-emigrazzjoni u l-ħerba li ħalliet il-gwerra (Galea). Sadanittant, wieħed irid jissepara xogħol maħdum b'aġenda politika minn xogħol influwenzat mill-politika. Li kieku Ġensna kellha aġenda politika, wara l-era tagħha fis- snin tmenin, bħal ħafna xogħlijiet oħra speċjalment xogħlijiet teatrali, kienet tmut, għaliex jiżvinta l-episodju politiku partikolari, u anki jinbidlu l-ħsibijiet u l-interessi dojoq immedjati tal-udjenza Ġensna baqgħet isir bosta drabi, madankollu, anki jekk x'aktarx dejjem f'perjodi jew sitwazzjonijiet assoċajti ma' tmexxija Laburista, imma siltiet minnha jintużaw f'kuntesti fejn wieħed lanqas biss jimmaġina li ser jisma' parti minn rock opera li saret fis-snin tmenin. Dan il-punt jiddiskutih il-Mro Paul Abela, għaliex hija sorpriża għalih kif siltiet bħal "Tema '79" baqgħu jinħabbu daqstant mill-poplu tant li jintużaw f'ċelebrazzjonijiet nazzjonali. L-idea tal-mixja lejn in-nazzjonal-popolari timplika li l-elementi ideoloġiċi kollha tad-diskors tal-klassijiet subalterni jaslu għal 'rieda' kollettiva fejn dak li hu tal-poplu finalment jingħaraf bħala tan-nazzjon. Wieħed madankollu jista' wkoll jiddibatti jekk il-ħolqien strumentali ta' opra artistika mill-istrutturi ta' partit politiku hijiex impożizzjoni ideoloġika lejn ħolqien ta' diskors li jitlibbes 'il-popolari'. Madankollu, il- ġenerazzjonijiet suċċessivi li raw ir-riproduzzjoni ta' Ġensna jaf kienu influwenzati inqas minn interpretazzjonijiet qliel (jew narrattivi partikolari) tal-passat, bħal ma kienu l- ewwel konsumaturi ta' qabilhom (sew l-udjenza tipika, sew il-kritiċi), anki għax ma għexux oġġettivament jew empirikament il-mument storiku, iżda jagħrfuh dejjem aktar fid-dell ta' interpretazzjonijiet imbiegħda. Għalhekk, wieħed jistaqsi: għaliex baqgħet popolari Ġensna? L-ewwel nett hija rock opera li l-lirika tagħha tmiss lill-udjenza fuq livell emottiv, għaliex bħalma ġie mistħarreġ fir-raba' kapitlu, il-letteratura ta' Ġensna hija msawra min-numru ta' temi, xbihat u metafori, li jmissu mal-konċett tal-gżira iżolata, il-blata fraġli li hi fl-aħħar mill-aħħar dar kull Malti fil-livell l-aktar essenzjali, imneżża' mid- differenzi varji, l-aktar dawk klassisti u partiġġjani.. Il-metafori li bihom jiġu espressi sentimenti lejn Malta bħala art u bħala omm, kif ukoll it-tbatija li għexet minħabba l- kolonjaliżmu, huma kollha meħuda mit-tradizzjoni letterarja kanonika ġa magħrufa fl- orizzont ta' stennija u fil-bagalja kulturali minima ta' idea tipika tal-poplu Malti, li jerġa' jsibhom f'rock opera miktuba apposta sabiex lilu stess tagħtih ġieh u anki tagħtih status erojku. Barra minn hekk, din l-istess rock opera użat mużika b'elementi kontemporanji biex ħolqot divertiment ġdid għall-poplu, billi fl-aħħar mill-aħħar, tirrakkonta l-ġrajja tiegħu. Ta' min jinnota l-bidla fil-ġeneru minn meta saret fl-1982 għar-riproduzzjonijiet tagħha, b'mod speċjali tal-2009, 2014 u 2019. Il-ġeneru ta' rock opera jorbot l-ispettatur li jsegwi u jinterpreta biss dak li qed jara quddiemu. Fl-ewwel edizzjoni, il-preżenza tad- didaskalija takkumpanja l-lirika fissret li kienet qed tinħonoq il-libertà tal-interprtazzjoni tal-udjenza, minħabba l-ispjega didattika tas-siltiet u x'kien għaddej bejniethom, l- avvenimenti importanti li jkunu qed jiġu ppreżentati u s-simboli u l-metafori moħbija fil- lirika. Dan il-fatt juri kif tista' tingħaraf intenzjoni li b'xi mod ikkonċepiet udjenza 'passiva' li kellha biss tinterpreta dak li l-produtturi riedu jagħtu. Fl-edizzjonijiet sussegwenti, ma kienx hemm didaskalija jew informazzjoni preżentata lill-udjenza biex tifhem x'kien qed jiġri, u lanqas kostumi indikattivi tal- persunaġġ. Spettatur seta' jifhem li dan kien kunċert bil-għan li joffri divertiment b'mużika u lirika dwar il-ġrajja ta' Malta mingħajr ebda addenda politika ovvja. Jista' jkun li gradwalment intilef l-għan didattiku jew programmatiku, anki minħabba għarfien u aċċettazzjoni ġenerali ta' narrattiva storika bażika partikolari, bħal, nagħtu każ, il- kunsens dwar il-kisbiet politiċi u popolari li wasslu għall-ħelsien, minkejja l-possibbiltà tal-ħolqien ta' miti jew stereotipi. Dan is-sens komun u status dejjem aktar nazzjonal- popolari jista' wkoll jinftiehem anki bħala l-konsegwenza tat-tisdiq tal-għarfien 'naturali' ta' Malta bħala stat ħieles u b'kostituzzjoni Repubblikana u anki Stat Membru tal-Unjoni Ewropeja. Wieħed jista' wkoll jispekula li Ġensna 'indrat' u tneżżgħetilha l-biċċa l-kbira tax- xejriet kontroversjali jew diviżivi li setgħu jiġu assoċjati magħha fi żmien l-ewwel produzzjoni tagħha. Hemm ukoll l-idea potenzjali li qiegħda dejjem miexja aktar lejn il- kunċett ta' spettaklu li jiġi kkunsmat inkonxjament bħala prodott apparentament mhux ideoloġika, jew għax riesaq jew wasal fl-istadju tas-sens komun f'sens pożittiv (il- kontenuti ġew assorbiti fuq livell nazzjonal-popolari) jew sens aktar negattiv fejn bdiet tixxejjen kull xeħta ideoloġika. Dan jista' jiġi illustrat mill-punt fejn l-edizzjonijiet sussegwenti ta' Ġensna bdew jinġaggaw kantanti Maltin li ma kellhom l-ebda konnessjoni diretta ma' partit politiku jew inkella ma kinux parti mill-kast oriġinali. Fost dawn il-kantanti ta' min issemmi lil Mary Spiteri li ma kinitx ħadet sehem f'Ġensna tal- 1982, u Ira Losco li daħlet fill-produzzjoni tal-2014 u ħadet post Mary Spiteri fil- kanzunetta "Tema ʼ79". Minħabba dan, kemm Losco kif ukoll Spiteri rċivew kritika minn Daphne Caruana Galizia: Just for clarity's sake, Mary Spiteri was not part of the original Gensna. She took over this song a few years after and kept singing it until a few years ago (even during the 2009 concerts). Apparently, Ira Losco triumphed with her rendition of Tema 79 in Gensna (an ode to when Britain stuck it to Mintoff and his demands for more rent, told him he could keep his military base and shove it, and packed up and left in March 1979) over the weekend. This is historically Mary Spiteri's part – she sang it in the first performance of Gensna back in the dark ages when the Labour government was actually less awful and dangerous than it is now, though rougher and wilder, so people don't actually get this. (Caruana Galizia) Caruana Galizia kkritikat lil Ira Losco għaliex ħadet sehem f'Ġensna, u li skontha issa li ġiet assoċjata mal-Partit Laburista, il-karriera tagħha ser tkun waħda bħal tal- kantanti li kienu jidhru biss f'avvenimenti politiċi; She is there already: in her mid-30s and reduced to singing Tema 79 to an audience of cast-iron Laburisti who don't even have the basic etiquette to keep quiet while she sings because they can't distinguish between this kind of theatre performance and a rock concert out in the open with tens of thousands of people where you cheer and sing along. (Caruana Galizia) F'dan il-kumment, Caruana Galizia tikkritika wkoll udjenza Maltija, possibilment akritika, li hi timmarka li lanqas għandhom "l-etikett bażika" minħabba l-mod ta' kif aġixxew waqt dan l-ispettaklu: punt klassista interessanti li anki jittanta jiddetermina l- imġiba x-xierqa skont l-avveniment jew il-prodott kulturali li jkun, u fejn il-fenomenu kulturali speċifiku donnu jistieden imġiba li tixraq aktar lil 'teatru' milli kunċert rock tal- massa. Għall-edizzjoni tal-2019, l-udjenza kienet qed tistenna bi ħġahra biex tara l- kantanti li dehru f'Ġensna tal-1982, u meta rathom fuq il-palk, fost iċ-ċapċip beda jinstema' kliem ta' tifħir għalihom. Ħadd ma kkritika l-kantanti kontemporanji għaliex daħlu għal avveniment politiku jew politiċizzat, anki minħabba li jidher li telqitlu l-patina oriġinali li kien biss għal settur wieħed tal-poplu. Minflok, kulħadd ħa pjaċir bid-diversità tal-kantanti u l-ġeneri li kien hemm, minn tenuri sa kantanti ta' mużika klassika, kantanti minn bands stabbiliti, kantanti ta' mużika rap flimkien mal-kantanti ta' Ġensna l- oriġinali, fejn anki naraw isseħħ demokratizzazzjoni tal-ġeneri u ħolqien ta' blokk storiku li jgħaqqad interessi u setturi diversi minn xulxin. Fuq l-istess nota, fil-vidjows tal-kantanti li nħarġu bħala riklam fuq is-siti soċjali minn Grapevine Music, kumpanija ta' produzzjoni teatrali li ħadet ħsieb il-produzzjoni ta' Ġensna, kull kantant qal li kien "onorat" li kien ser jagħmel parti minn Ġensna. Dan juri biċ-ċar li Ġensna tilfet il-kuntest politiku li kellha għaliex qed tilqa' fiha kantanti ta' kull kulur politiku jew inkella mingħajr interess immedjat ta' apppartenenza politika, fejn dawn l-istess kantanti qegħdin jaraw lil Ġensna bħala opportunità mhux biss teatrali, imma bħala opra fuq livell nazzjonali kif ukoll bħala promozzjoni individwali u stadju fil- karriera. Aktar ma' jgħaddi ż-żmien, it-tifsira ta' Ġensna aktar qed tinbidel. Meta Ġensna saret fl-1982, riedet li bl-użu ta' ġeneru teatrali ġdid, tagħti att ta' divertiment iżda li jgħallem x'inhi l-identità Maltija, b'lirika li ssawwar dak kollu li jagħmilna Maltin, l-art, il- baħar, il-Mediterranjetà, il-lingwa u fl-aħħar u mhux l-inqas is-sens ta' kburija li l-poplu għandu b'artu. Ġensna li qed isir f'din l-epoka qed tinża l-kuntest storiku tagħha billi tintuża bħala sors ta' divertiment għan-nazzjonalità li hija tħaddan. U fil-futur, Ġensna x'għad tfisser? ʼIl quddiem Ġensna jaf titniżżel fl-istorja tal-letteratura Maltija bħala xogħol teatrali li bl-għan tad-divertiment, għallem lil ġens dwar l-istorja ta' pajjiżu u t-tifsira tat- tibdil politiku li kien jinsab fih. Iktar ma beda jgħaddi żmien, il-poplu baqa' jidraha u jismagħha, tant li kulħadd sar jaf xi siltiet minnha bħalma kulħadd ikun jaf poeżiji letterarji li jitkellmu dwar Malta u l-patrijottiżmu, bħal "Jum ir-Rebħ" ta' Rużar Briffa, "Tifħira lil Malta" ta' Ġan Anton Vassallo, saħansitra daqs l-Innu Malti miktub minn Dun Karm. Ġensna 'l quddiem għandha titqies bħala epika teatrali li ġabret fiha l-istorja, l- politika, l-letteratura, it-teatru, il-mużika, u qabelxejn, il-patrija f'kull individwu Malti, għaliex aktar ma jgħaddi żmien, aktar qed titbiegħed mill-konnotazzjonijiet politiċi li kellha u ssir opra teatrali nazzjonali. Appendiċi A ĠENSNA Rock opera mibnija fuq il-ġrajja tal-poplu Malti L-EWWEL ATT OVERTURE Tinħass id-dieqa sfieqa ta' baħar jitliegħeb ma' blata ħiemda. Il-mużika għandha lehma mnikkta, kisra melodjuża u seħer li jfissru l-ġrajja mqallba li għad trid tintiseġ. Id-diwi ta' maltempata... Sakemm qajl qajl jidhru riesqa l-art għadd ta' baħħara fuq l-imriekeb tagħhom bejn iċ-ċparijiet u d-dalma riesqa tal-lejl. Ma' kull qadfa tinstema' l-ħerqa f'leħenhom li jfittxu jaslu u jinżlu l-art wara l- vjaġġ twil u kiefer tagħhom. Il-blata tistenna siekta, bla mittiefs u safja, bħal ħerqana għall-ewwel rifsa ta' bniedem li jħaddanha miegħu u jagħmilha tiegħu. IL-BLATA Il-Ġens Ftit ieħor u naslu għajjiena u telqiena, ftit ieħor u nħaddnu dil-blata tas-sliem. Kor u Il-baħar sa nqallbu, Solisti nitqarrbu sa naslu Ewlenin u nwennsu 'l ħajjitna Fuq blat il-mistrieħ. Is-skiet jistenniena, il-ħemda żżegħ'l bina tal-blata ħanina, tal-blata tal-wens. Wasalna sa fl-aħħar warajna l-ħajjiena, il-blata quddiemna: għalina d-destin. Nitwaħħdu mal-blata art ġdida għalina f'dis-siegħa qalila, f'dis-siegħa tal-hemm. Dil-blata tkun tagħna ħa twarrad il-ħniena, ħa ssebbaħ lil jiemna li ngħixu fis-sliem. Jifirħu uliedna U jbierku miġjietna Min jiġi warajna F'dil-blata tas-skiet. Wasalna sa fl-aħħar warajna l-ħajjiena, dil-blata ħanina għalina d-destin, għalina d-destin... L-ewwel "Maltin" jinżlu l-art. F'qalbhom hemm il-ferħ u l-hena tidher fit-tbissima fuq xufftejhom. Jinsabu ħienja bil-kisba 'l ġdida tagħhom u filwaqt li jiżfnu u jċapċpu huma jgħannu flimkien. SIBNIEHA Il-Ġens Sibnieha, sibnieha, Kor u sa fl-aħħar sibna l-kenn. Solisti Sibnieha sibnieha Ewlenin din l-art għalina tħenn. Nifirħu, sibnieha, sa fl-aħħar sibna l-art, Nifirħu, sibnieha, War' ħafna għalkemm tard. Ir-raġel Matul iż-żminijiet li ilna nbaħħru l-ilmijiet kemm rajna fuq ix-xefaq artijiet! Kemm tbiegħed blat li lmaħna jgħib 'il bogħod fiċ-ċparijiet! Sakemm mar-riħ li qam qattajna żmien fid-dlam Il-ġens Infittxu infittxu kor u din l-art li sibna llum, solisti Nistaqsu nistaqsu ewlenin daż-żmien kemm kien se jdum. Sa fl-aħħar sibnieha u ksibna s-serħan. Sa fl-aħħar sibnieha, dal-ġens se jkun ferħan. Il-bint Għaddejna minn ġrajjiet li jibqgħu f'moħħna, tifkiriet. Għaddejna minn kull xorta ta' telfiet, Kemm doqqna swat, kemm rajna mrar li fissru biss firdiet. Sakemm mar-riħ li qam għaddejna żmien id-dlam. Interrqu, interrqu sakemm wasalna s'haw'. Inbaħħru, inbaħħru sakemm għajnejna raw. Din l-art li tilqagħna li fiha nistagħnew. Sibnieha, sibnieha Ħbieb, ħaqqkom tithennew. Nifirħu sibnieha sa fl-aħħar sibna l-art. Nifirħu sibnieha wara ħafna għalkemm tard Il-ġens Sibnieha, sibnieha, kor u sa fl-aħħar sibna l-kenn. solisti Sibnieha, sibnieha din l-art l'għalina tħenn. Iroxx id-dlam u taqa' s-sirda tal-lejl. It-tajfa ġdida għadha ħienja bil-kisba ta' din l- art, ta' din il-blata ġdida għajn ta' sliem u kenn. Uħud iduru 'l hawn u 'l hinn, oħrajn iħejju għall-irqad filwaqt li mara tkanta "aria" bil-wisq sabiħa u mqanqla dwarha bħala omm kif ukoll dwar il-gżira li sabu – omm ġdida għalihom li tħarishom mill-qerda tat- taqbid, art li fiha jgħixu ħajja ġdida. DIN L-OMM Il-mara Temm il-jum, waqa' d-dlam mas-smewwiet, Feġġ tal-kewkbiet id-dawl. Beda l-lejl, niżlet wara l-għoljiet, xemx ta' ġrajjiet li nħiebt f'tal-imgħoddi t-tifkiriet: fis-sigħat tad-dlamijiet. Fuq l-uċuħ tal-għeżież imħabbiet minn ġos-sħabiet, is-sliem. Fuq ħaddejn t'ulied rieqda fis-skiet joħolmu bil-ħlewwiet, Ta' t-tfulija ż-żmenijiet, jaqgħu ħelwa l-bewsiet. Ta' din l-omm li ħabbet sħiħ, ta' din l-omm li ġarrbet l-uġigħ, Ta' din l-omm għajn ta' mistrieħ – lilha kull ġieħ. Waqa' l-lejl u fil-ħemda l-mewġiet jaħbtu bħal ħsibijet. Mal-irjieħ u taż-żiffa l-fewġiet inħoss it-tqanqiliet t'omm li daqet iċ-ċaħdiet; omm li rat it-tbatijiet. Mill-qigħan Nisma 'l-ħlew tal-għanjiet, ta' din l-omm is-sejħiet. Fuq ir-riħ jidwi daqq l-ilmijiet biex inessini mwiet F'ġrajja li llum intesiet u f'ta' qalbi l-hena nħbiet. Ix-xena tinbidel bil-miġja ta' aktar baħħara li jidhru x'aktarx xurbana u mhedija fl- għors u t-tbaħrid tagħhom. L-iffesteġġjar għalihom għadu sejjer u jidher li l-inbid li rnexxielhom isalvaw tela' sew għall-irjus. Għalkemm għajjiena wara l-vjaġġ twil, griżmejhom jinsabu għatxana għall-benna tax-xorb, u, mat-tagħsira li tinżel, l-ilsien jinħall u l-kant joktor – ħieles u ħafif kif jiġi f'moħħhom f'Bakkanalja tipika ta' ferħ mistħoqq. IX-XARBA L-ewwel Issa li n-nisa tagħna sabu l-kenn Raġel u marru jorqdu, griżmejna nbillu, naqtgħu l-għatx l-irġiel. Ta' rġiel noħorġuk, mill-ġarra nisquk jekk tressaq lejn ħalqna il-qatra li ħbejt. U b'raġel ngħodduk Kor jekk magħna se dduq (irġiel) tal-għenba t-tagħsira li donnok insejt. L-ewwel Mill-għalqa tal-moħbi dal-ġarar ħadt raġel u ħsibt li nixrobhom bla xkiel jew tnemmis, 'mma sibtkom iżżebbġu b'kull par għajnejn, Bħal qtates iħejju għall-qabża fuq ġurdien jew tnejn. Kor Ma bsarnix għalik (irġiel) li tant jagħmel bik ix-xorb li ridt tixrob bla 'ttina mqar ftit. Mel' ixrob l-inbid. Mur waħdek, għafrid, nixorbu minn tagħna. Tersaqx lejna, trid? Irġiel Tibżax, ersaq lejja, f'idejja tkun, (tidħol mara) Iwieġbu imħarsa mill-għatx ta' dawn l-isqra u l-lpup. lil xulxin Tħallihx iżiegħel bik, xorob wisq dal-lejl. Ma jafx x'qiegħed igħid. Aktar minnek – Mhux sewwa qed tgħid. Kemm qbadtha bil-qalb ma kienx hemm għalfejn talb biex taħtaf ... X'kont se tgħid? Is-siegħa! Raġel ieħor Dix-xarba taħjik, in-nisa żżiegħel bik u int ma tgħidx le sakemm saħħtek tagħtik. Irġiel Ħallikom mill-bluha u mit-tgħajjir: Iwieġbu lil bħat-tfal, agħar minn nisa ja qatta' mxenglin. Xulxin Dal-praspar ħalluhom għal min l-inbid telagħlu għal rasu, ħaraqlu griżmejh, u fis-sħana tal-fawra qed jaqleb għajnejh, mimdud fl-art! Kor Mel' ngħollu flimkien Il-kwies imfawwrin, nixorbu bis-saħħa ta' aħwa mħaddmin. Ix-xorb huwa bnin għal min hu ħanin. Nixorbu, nixorbu, sal-lejl jifdal jnin! Madwar ħuġġieġa mqabbda l-baħħara jingħaqdu flimkien. Ma' dawk li għandhom imqajmin jiżdiedu oħrajn sakemm minn fosthom iqum wieħed u fl-għanja tiegħu jfakkarhom fit-tbatijiet kollha li minnhom għaddew biex fl-aħħar irnexxielhom isibu l-art. Kemm ċaħdiet u kemm imwiet! Kemm imriekeb mitlufin, kemm qalbiena taħt il-baħar midfunin. Tassew, ħallsu prezz għoli biex sa fl-aħħar kisbu din l-art ġdida iżda issa jeħtieġ jaħsbu f'għada. KEMM BAĦĦARNA Baħħar Kemm baħħarna ilmijiet, kemm ibħra mqallba. Kemm imħkimna minn mewġiet taħt sema tqil. Kemm imwiet, kemm ċaħdiet, Kemm minn niesna llum fis-skiet, taħt il-ħalel fejn hemm biss dlamijiet. Sabiex tbiegħdna mit-taqtigħ, mill-ġlied imdemmi, Sabiex ħlisna mit-taqbid infittxu s-sliem, Kemm imriekeb mitlufin, kemm minn ħutna sfaw mejtin, kemm qalbiena taħt il-baħar midfunin! Rajna l-mard, rajna t-telfin, Rajna l-għarqa u tmiem l-għixien, kull tbissima rajna tintemm, xroqna d-dieqa li sqietna s-semm, biex għajjenin, biex imġarrbin, biex mifnijin, biex imnikktin, biex mitlufin insibu dan il-kenn. Kemm imrar u kemm tiġrif! La tħarsux lejja! La tistaqsunix il-kif ksibna din l-art. Mhux ta' b'xejn m'hemmx għalfejn, tibku l-bieraħ: hu għalxejn, aħsbu f'għada, ħallu dak li sar għaddej! Il-baħħar madankollu jitwieġeb minnufih minn raġel ieħor li wieħed għandu għalfejn jaħseb u jistħajlu l-mexxej tal-ġemgħa. Dak li ntqal qabel huwa minnu. Huwa jissokta jgħid lil dawk madwaru li jkun aħjar jisimgħu kliemu. Huwa jfakkar ġrajjiet l-imgħoddi u t-tifkiriet koroh li d-destin ħalla fihom. Huwa jwiddibhom li ma jistgħu qatt jgħixu taħt ħakmiet ħaddieħor jew miċħuda mis-sliem. ISIMGĦU FTIT Ir-raġel Dak l'għidtilna tabilħaqq is-sew imġarrab. Dak l'għidtilna għaddejnieh matul iż-żmien. Kulħadd jaf, ħadd ma straħ, id-destin ma tridx tafdah; kemm ħajjiet ta' nies kburin ma baqgħux sħaħ Għax m'għarfux jaħkmu l-ġejjien, għax m'għarfux jgħożżu s-sliem. Isimgħu ftit, isimgħu kliemi, jien fl-imgħoddi smajt ġrajjiet li baqgħu f'moħħi meta rajt kefritu – d-destin. Isimgħu ftit, illum li sibna dan l-imkien tas-sliem, ħa ngħixu lkoll f'ħidmietna tul il-jiem bla nkunu mifrudin. Għax ħadd ma jgħix mifrud jew taħt ħakkiem. Ħadd ma jgħix ma jkunx hu l-ħaddiem; jekk jgħix miċħud mis-sliem. Isimgħu ftit, isimgħu kliemi: naf minn xiex għaddejt – ġrajjiet tan-nies li jien qatt ma nsejt, ġrajjiet nies imġarrbin. Isimgħu ftit, illum li ksibna din l-art tal-mistrieħ, ħa nferrxu r-raba' b'ta' bżulitna żrigħ, ħa nkunu meħlusin. Għax ħadd ma jgħix mifrud jew taħt ħakkiem. ħadd ma jgħix ma jkunx hu l-ħaddiem; jekk jgħix miċħud mis-sliem. Isimgħu ftit, fix-xogħol l-għajxien intenni minnufih, fil-ħidma hemm il-ħajja, hemm il-qligħ, mingħajr ix-xogħol, il-mewt. Il-lejl daħal ġmielu. Kulħadd mar jistrieħ u jorqod. Jibqgħu biss imħaddnin ma' xulxin ir-raġel u l-mara li f'dwett imqanqal ifissru l-imħabba kbira lejn xulxin. Iżda t-tema hija wkoll espressjoni lirika u simbolika tal-imħabba li r-raġel mhux biss għandu lejn martu iżda wkoll lejn din l-art ġdida miksuba. L-istess jista' jingħad għall-kliem il-mara. INĦOBBOK Il-mara Meta x-xemx fuq ix-xefaq tinħall isibni ħdejk, għażiż. Meta l-jum ma fadalx fejn jitwal agħtini jdejk mill-ġdid, ħobbni kif fl-imgħoddi kont tħobbni, kif ħabbejtek jien. Ir-raġel Sa ma l-jum jisraq l-għixien; sa ma l-jum jaħsad it-tmiem; sa ma l-jum itemm kull żmien, lilek inħobb. Flimkien Meta d-dawl jibda jnemnem bil-mod nagħtik id-driegħ li trid. Meta kelmtek fl-irwiefen tirtogħod issibni hemm mill-ġdid biex fuq fommok jien nistqar illi nħobbok sa ma mmut. IT-TIENI ATT Għadda ż-żmien. Il-ġens kotor u fit-tħabrik tiegħu tgħallem ikun bieżel u ħawtiel. Fix-xogħol, fil-ħidma u l-bżulija dan il-ġens sab is-saħħa tiegħu, sab l-għixien tiegħu u, ħieles minn kull xkiel jew saram ta' taqbid jew ħakmiet, irnexxielu jxettel u jwarrad din l- art li sab. Minn art ramel u trab issa saret għammiela. Il-lirika ta' in-Natura u dak kollu konness magħha. Id-deskrizzjoni hija tabilħaqq imlewna u ħajja. Il-mużika fiha nnifisha tfisser l-azzjoni, il-ħidma tal-irġiel u l-bżulija tan-nisa. Sakemm ... DIN L-ART LI TWARRAD Il-ġens Din l-art li twarrad taħt ix-xemx, id-dwieli, kor u u l-qamħ safran li jfewwaħ il-qigħan; solisti il-ward li jiftaħ minn filgħodu kmieni; il-għasel ħlejju: tal-uġigħ serħan. Din l-art li twarrad frott misjur, imdieheb, is-silla ħamranija taħt l-għoljiet, il-ħedla tal-peprin mar-riħ jitliegħeb, is-siġar li jixxabbtu mas-smewwiet. Din l-art li twarrad fil-qigħan, il-liedna ixxebblek fuq il-blat għad-dell tas-sħab, ir-rand, is-sagħtar: duwa għal uliedna: Din l-art mhux aktar, b'xogħ'lna, ramel, trab. L-iben Ħdimna u batejna, l-għaraq ġelben sħun, żrajna u nsejna tbatijiet il-jum sar-raba' nibbet, faru l-widien, raddet għalina l-art, xegħel il-ħolqien. Araw lin-nisa tagħna, somor, sbieħ, Iġorru l-ħsad u bennet l-artijiet. Araw f'għajnejhom dawl ix-xemx, ħamran, u xagħ'rhom twil il-fwieħa tal-irjieħ. Iseħħ dak li l-Maltin ma basru u ma stennew qatt. Il-waqa'! Mifruxa tul ix-xena kollha jidhru, b'mod simboliku, l-Ħakkiema kollha ta' kull żmien li taħthom sabu rwieħhom il-Maltin. Miblugħin u maħsudin, il-Maltin donnhom ma jifhmux x'ġej għal fuqhom u li dawk quddiemhom huma ħakkiema li moħħhom biss biex jifirxu saltnathom u jużahom. Il-poplu donnu ma jistax jifhem li l-ħelsien issa ntilef. Misruma u mitlufin, il-Maltin iħossuhom mifxula quddiem din id-dehra. Il-Ħakkiema bħal jiddieħku bil-Maltin filwaqt li jżiegħlu bihom bi kliem fih innifsu sarkastiku u fieragħ iżda li fih ħafna x'wieħed jifhem. Il-Maltin ma jafdawx. Il-Ħakkiema huma varji, skont iż-żmenijiet iżda kull grupp huwa ddominat minn ħakkiem partikolari li l-aktar li spikka: hekk hemm l-Għarbi, il-Kavallieri li jirrappreżenta l-Ordni, il-Franċiż u l-Ingliż. IL-ĦAKKIEMA Il-ġens Ar' fiex ġejna fiex wasalna. Araw x'ġara, ħarsu 'l hawn. Ġew għalina, Jinqdew bina, x'ġej għal fuqna minn id dawn! Fiex waqajna, kif spiċċajna. Araw wara dawn is-snin: ġenn jagħtina m'hawnx għalina, ar' xi ġralna x'waħda din. Kif temmejna 'qas biss bdejna, araw naqra, ħarsu ftit. Jisgħobbina, għajb għalina, tibda l-ġrajja tat-tpartit! Araw x'ħadna U qatt ma bgħadna, x'waqa' fuqna x'ġab ir-riħ. Ħarsu lejhom, lejn għajnejhom, ħarsu naqra minnufih! Iflu surthom, Araw ħdurthom, x'ġej għalina; ħarsu 'l haw'. Ġejna tajjeb, Wiċċhom mgħajjeb, ħarsu lejhom u ttamaw Li jħalluna kif sabuna Bla jmissuna, bla ksuħat. Lura jmorru, lura jġorru ta' ħajjithom il-bluhat. MEXXEJ TAL-EWWEL GRUPP TA' ĦAKKIEMA la tibżgħux, la titnaffrux, la tinħbewx minni – inħobbkom wisq! Il-ġens Ġej biż-żegħil. Kor irridu r-risq. Mexxej/a Nagħtikom ilsieni, il-ħlewwa ta' lsieni, il-ħlewwa tal-ħwawar Għarbin. Nagħtikom l-iljieli, is-seħer l'hu żieni ta' fwejjaħ fuq isdra mlaħħmin. Il-ġens Qalbu f'idu, Kor din x'imħabba x'waħda din! MEXXEJ TAT-TIENI GRUPP TA' ĦAKKIEMA Tinħasdux, titilqux, titbegħdux minni – inġibkom wisq! Il-ġens Ġej biż-żegħil. kor Irridu r-risq. Mexxej/a Nagħtikom il-bereġ, is-swali tal-bereġ, kastelli u palazzi sajfin. Nagħtikom il-knejjes, teatri bi spejjeż mit-taxxi li tħallsu, Maltin. Il-ġens Qalbu f'idu, Kor din x'imħabba x'waħda din! MEXXEJ TAT-TIELET GRUPP TA' ĦAKKIEMA Tinkwetawx, titħassbux, tmorrux 'l hemm minni – inqimkom wisq. Il-ġens Ġej biż-żegħil. Kor Irridu r-risq. Mexxej/a Nagħtikom ħelsienkom, u s-sliem, fratellanza, u aktar, hemm l-ugwaljanza. Għalikom kukkarda biex twarrad il-warda u teqred biż-żmien l-injoranza. Il-ġens Qalbu f'idu, Kor din x'imħabba x'waħda din! MEXXEJ TAR-RABA' GRUPP TA' ĦAKKIEMA La tisblux, la titkabbrux, tiddejqux minni – noħlomkom wisq. Il-ġens Ġej biż-żegħil. Kor Irridu r-risq. Mexxej/a Nagħmilkom baħħara, fost l-aqwa baħħara, nagħmilkom suldati u baħħrin Issewwu l-vapuri u l-gwerra bl-unuri tiġġieldu għalija, Maltin. Il-ġens Qalbu f'idu, kor din x' imħabba x'waħda din! Il-ġens jinsab imbkkem. Issa li tilef il-ħelsien tiegħu qed iħoss l-għafsa tal-ħakma u n-niket tal-maħkum. Jiftakar fl-imgħoddi u joħlom bil-ġrajjiet tal-bieraħ. Ilbieraħ kollox kien ward u żahar, kollox kien imdawwal u ħaj. Sa ftit ilu l-ħamiem ittajjar, ix-xemx dawlet, l-għajnejn kienu daħkana u l-ilma ġieri serrep ħieles. Issa hemm biss it-temma ta' dak li kien tajjeb u sabi, ta' żmien meta l-ħelsien idda fuq il-blata. Hija tema ta' ħasra li titkanta, waħda ta' nostalġija għall-imgħoddi. Tibda t-traġedja Maltija. SA FTIT ILU (ILQAJNIEKOM) Ir-raġel Sa ftit ilu lejn ix-xemx ittajru ħielsa Il-ħuttaf f'dawl is-smewwiet f'titjir is-sliem. Sa ftit ilu max-xtajtiet liegħeb f'baħar il-ħolmiet tal-iljieli fis-satriet u wens is-skiet. Sa ftit ilu lejn is-sħab ħamiem ittajjar, fuq il-firxa tal-mewġiet, li jħaddnu l-art. Sa ftit ilu kemm għanjiet tal-għasafar mill-bejtiet, bejn id-dwieli fil-ħemdiet ta' sbieħ l-għodwiet. Sakemm – L-iben ilqajniekom, u tajniekom u l-id tal-merħba. ir-raġel Ilqajniekom, għoddejniekom bl-għeżeż ħbieb. Driegħ il-ħniena u ħbiberija daqs li kieku Malti, ħija, lilkom tajna lilkom fdajna – araw x'ħadna! Ilqajniekom, sellimnielkom minn qiegħ qalbna. Ilqajniekom, rajna fikom ġirien ġdid. Id il-ħidma u l-bżulija tajna lilkom għalenija Biex nidwaħħtu, biex ningħaqdu, araw x'ħadna! L-iben Biex tħallasna t'għemilna, ħanin? 'Il fejn morna ħażin? X'ingħatajna ta' kliemna, Maltin? X'qiegħed fuqna d-destin? Ir-raġel Sa ftit ilu bejn il-blat il-mara serrep il-ġieri – l-iben u ilma jfawwar nixxigħat: l-bint egħjun ta' ħajja. Sa ftit ilu it-tbatijiet f'ta l-għelieqi l-waqtiet f'qmura flieli f'dlamijiet ta' kemm lejliet. Sa ftit ilu tax-xebbiet għajnejn daħkana. Fuq ħaddejhom ix-xrariet ħomor bħall-qroll. Sa ftit ilu l-imħabbiet, taż-żogħżija t-tqanqiliet f'tal-iljieli it-tamiet f'ħemdet is-skiet. Ġieħ l-art tittiefes u tittabba bil-ħakma hekk kif jiġrilhom ix-xebbiet safja taħt id il- barranin li jittrattaw ħażin lill-Maltin u jkasbru lin-nisa bieżla. Id-dmugħ tal-imnikkta, tas-sogħbiena. Dmugħ il-mistħija. Kliem il-kanzunetta jixhed tajjeb l-istat li fih sabu rwieħhom il-Maltin darba ħielsa. Hija tema x'aktarx simbolika. TLIFNA ĠIEĦNA Il-bint Tibkux aktar tfajliet li sbieħ Kontu t'artna xebbiet il-ġieh, ta' surietna, imsejkna, tibkux, lill-barrani la twegħdux la b'imħabba, lanqas bi dmir l-ebda qima lil min b'ilsir lilna jgħoddna u ħajjitna iżomm fl-għaks li wiegħed – kliem il-ħolm. Tlifna ġieħna u kull ma seta' qatt ikollna. Tlifna dak l'għożżejna sew. Tlifna rwieħna – qlubna b'hekk qegħdin jinfnew u imdejqin, ħosbenin nistgħux ninsew? Ftit li tlabna, xtaqna il-ftit: ta' nisilna ħajja bla rbit. Ridna biss li tħalluna mexjin, mingħajr gwerer għaddejin. Tlifna ġieħna u kull ma seta' qatt ikollna. Tlifna dak l'għożżejna sew. Tlifna rwieħna – qlubna b'hekk qegħdin jinfnew U imdejqin, ħosbenin Nistgħux ninsew? Darba kellna ġmiel dan l-imkien, artna safja id-dmija tal-flien! Issa mgħakksa taħt id il-ħakkiem, ta' kull hena feġġ it-tmiem. Mal-miġja ta' Ħakkiem ġdid, il-Maltin dlonk jagħtuh merħba u jsejħulu "Mulej" waqt li jitolbu ħniena minnu. Donnhom jaraw fih ħellies. Malajr ibiddlu fehemthom x'ħin jisimgħu żagħżugħ (personifikazzjoni ta' iben Malti) jgħid li l-Barrani li ġie fost il-Maltin huwa biss Ħakkiem ieħor bħal ta' qablu. Huwa żmien il-Konti Ruġġieru u wara. Bi kliemu huwa jfisser fehemtu li l-Barrani xorta huwa Ħakkiem u jħares l-aktar interessi tiegħu u ta' nislu. Hemm referenza għat-tradizzjoni tal-Bandiera Maltija. Bi kliemu huwa jħeġġeġ lil ta' madwaru u jiżra' l-ewwel żerriegħa ta' spirtu patrijottiku u qlubija fit-taqbida tal-Malti biex jeħles mill-Barrani ħakkiem. Żagħżugħ fil-qrib jisma b'kull ħerqa u attenzjoni. XORTA ĦAKKIEM L-iben Xorta ħakkiem, għalkemm f'xuxtna biss, setgħan. Xorta ħakkiem, għalkemm ġrejtu mill-qigħan. Xorta ħakkiem, għalkemm ġrejtu mill-għoljiet. Xorta ħakkiem, li se jtul iż-żmenijiet. Għalfejn għannejtu "Ħniena Mulej"? Għaliex għajjattu: "Ħellies"? Għalfejn tkarrbtu "Ħniena Sinjur"? Għaliex tnehidtu, msejknin? Xorta ħakkiem, għalkemm palm ir-rebħ tajtuh. Xorta ħakkiem, għalkemm niesna dlonk qimuh. Xorta ħakkiem, għalkemm ġejtu mill-witat. Xorta ħakkiem, taħt setegħtu dduqu s-swat. Għalfejn il-qima? Għala t-tifħir? Għaliex għajjattu: "Feddej!"? Għalfejn il-merħba f'Miġret il-Ferħ? Għaliex thennejtu, Maltin? Xorta ħakkiem, għalkemm tagħnna lwienu sbieħ. Xorta ħakkiem, għalkemm sqejtu lilu l-ġieh. Xorta ħakkiem, għalkemm ħtartu lilu b'sid. Xorta ħakkiem, Jibqa' l-ħaqq li l-kotra trid. Din hija danza suġġettiva li tfisser it-taqbida tal-istess Ħakkiema biex iżommu u jaħkmu l-art Maltija kif ukoll il-ġlieda tagħhom kontra l-poplu kollu. Is-sidien jinbidlu u l-art taqa' f'idejn l-Ordni tal-Kavallieri ta' San Ġwann. Hija epoka twila ta' ħakma li ssib il-qofol tagħha fl-Assedju l-Kbir tal-1565 li l-Maltin issieltu għal u mal-Kavallieri. Għalkemm l-Ordni joħroġ rebbieħ, il-Maltin jintebħu li nqatlu bla ħtija fit-taqbida kontra l-Mislem. Iż-żifna tfisser ukoll it-taqbid fuq is-swar, il-kanuni jisparaw, kif mismugħa waqt il- mużika, il-qtil u r-rebħa aħħarija fuq it-Torok bid-daqq tal-qniepen u b'mottiv mużikali li jidwi r-rebħ. ŻIFNA TAL-ĦAKKIEM Iż-żagħżugħ ribell u patrijott ilissen fehemtu dwar il-valuri dekadenti u l-prinċipji issa mherrija tal-Kavallieri. Dak li wegħdu fil-bidu donnu ntesa u l-ġens jinsab xebgħan b'imġiebthom. Il-poplu huwa fqir u magħkus. Għalkemm wegħdu t-tieba, il-Kavallieri temmu fl-għelt, u bosta minnhom saru jafu sew il-ħajja ta' xalar, ġid u lussu. Huwa minnu li l-Ordni ħalla warajh bosta xogħolijiet ta' valur kbir iżda mhux kull ma għamlu l-Kavallieri seta' jitqies tajjeb u ta' fejda għall-poplu. Hekk ifiehem iż-żagħżugħ f'din it-tema. Hemm ħjiel ukoll tal-Innu Franċiż fl-aħħar li jimplika tmiem l-epoka tal-Kavallieri u l-ftit snin li damu Malta l-Franċiżi. MHUX BILLI Ribell Mhux billi jitqabbdu Patrijott il-ħġejjeġ fuq swarna. Mhux billi nisimgħu l-qniepen minn djarna. Mhux billi rbaħna u 'l-għadu ħarbatna – lil niesna qatlulna, 'l uliedna serqulna. Din telfa għalina li ngħixu miċħuda – hi rebħ' għax-xebagħna – qatt jgħixu mikduda. Għax ħarsu lejn l-għamad l' hemm f'għajnejhom u lejn is-salib l'hemm fuq spallejhom iqattar id-demm ta' nisel mingħajr għelt. Għax ħarsu lejn surthom – kemm kburija, araw kif fir-regħba sfaw mehdija, kif temmet kull tieba u ruħhom tibki l-hemm, ġrajja demm, demm! Mhux billi jintlibsu l-ilbiesi tal-għażel, Fil-ġilwa qaddisa – il-poplu jaf jagħżel. U mhux billi bnejtu, għamiltu salt plejtu bil-knejjes u swali – m'intomx foqra bħali. Dan kollu, fuq dah'rna tallaba fit-toroq, Konn'aħna li fdejna lill-Ordni mit-Torok. Biex issa fil-bereġ kbar, dehbija maqfula weħidkom, bogħod mill-bqija insejtu tal-fidi l-ħalfa fl-ewwel jiem. Biex issa fuq troni ta' tgawdija intemmet il-ħniena, r-ruħ mherrija, il-ġieħ li tajnikom issa qed jintemm – ġrajja hemm, hemm. Ir-raġel issa jiddomina x-xena kollha. Huwa jirrappreżenta lill-poplu Malti li minn jeddu jistieden ġewwa artu ħakma ġdida u waqt li jeħles mill-Franċiżi iqiegħed lilu nnifsu taħt l-Ingliżi. Il-Malti jwiegħed lejaltà, qima u ġieħ lill-Ħakkiem il-ġdid. Ir-raġel jidentifika ruħhu wisq mal-Ingliżi sa jasal iwaħħad il-ġens Malti mal-Ħakkiem ġdid. Ir-rapel donnu ħerqan li jiġi ttrattat tajjeb minn dan il-Barrani ġdid. Madankollu mhux kulħadd jaħsibha bħalu, mhux kulħadd tal-istess fehma u filwaqt li r-raġel jintrabat wisq mal-Ingliżi, iż-żagħżugħ ribell u b'sens patrijottiku jfakkar fil-jeddijiet u l-liġijiet soċjali li l-poplu ra taħt il-Franċiżi. Huwa jwiddbu li qed ikun ibleh u beżżiegħ u qed idaħħal barrani u ħakkiem ieħor flok ta' qablu, xejn aktar. Jinħass, forsi, l-eku ta' ħsebijiet Mikiel Anton Vassalli u Maltin oħra ta' żmienu. It-tema hija argumentattiva u turi ċar l-istat imqalleb tal-Maltin. Tfisser ukoll ħsebijiet konflinġenti li dak iż-żmien ħakmu l-imħuħ Maltin. Id-dwerr ifiehem tajjeb ir-reazzjoni tal-Maltin dak iż-żmien. AĦNA MAGĦKOM Ir-raġel Għajjatna, sejjaħna u tlabna bis-sħiħ Biex tidħlu qawwija u setgħana fl-irjieħ li nefħu ma' xtutna bħall-krib u t-tinwiħ tal-Malti mill-ħakma xebgħan mill-ġens illi wegħ'dna ħelsien mit-tiġrif sa bqajna nistaqsu il-għala u l-kif ta' meta żeblaħna u qarraq bil-ħtif mill-imqades ta' poplu beżgħan. Illum ilqajniekom, bil-ħrara tlabniekom tingħaqdu ma' niesna, tħarsulna d-destin, biex tmexxu u ssaltnu, biex taħkmu u sseddqu. din l-art li tajniekom, din l-art tal-Maltin. Aħna magħkom, aħna tagħkom, ejjew fostna għammru sħiħ. Aħna sħabkom u qrabatkom, aħna taħtkom, aħsdu ż-żrigħ. Bil-ħniena tlabniekom biex tbarru minn hawn lill-ħakma Franċiża u tkeċċu lil dawn Biex tkattru f'saltnatkom, tifirxu sa hawn f'din l-art f'nofs il-Baħar Bajdan. U rasna baxxejn taħt tron is-sultan biex artna tinħeles minn taħt ir-tirann, jiġġarrfu sa fl-aħħar tal-firda l-ħitan bejn ġensna għall-paċi għatxan. Ribell Qiegħed tkun ibleh, qed tkun beżżiegħ, Patrijott Qiegħed fil-għamad, qiegħed bla smigħ. Ħares lejn ħutek; ħares lejn nislek; ħares lejn kemm jeddijiet. tak il-barrani li ħalla xtutna! Ara kemm għerf u tagħlim. Ir-raġel Seraqli l-knejjes, qatel lil niesi, nessieli l-fidi, bagħ'dli 'l uliedi. Ribell Tema' lill-foqra, patrijott saħħaħ liċ-ċkejkna, ċekken lill-għonja, kbarat. U issa! Tlabt lil ħaddieħor wisq agħar mill-ieħor sabiex jissielet għalik. Ar' kif se jaħkmek, ar' kif se jagħsrek, Ar' kif se jinqeda bik. Tiri mill-iskubetti jixhdu t-taqlib li minnu jkun għaddej il-Malti xebgħan mill- ħakma. Il-poplu jinsab bil-ġuħ u fl-għaks. Huwa mċaħħad minn jeddijietu. Is-7 ta' Ġunju 1919: Erba' vittmi taħt nar li fetħu suldati Ingliżi fuq il-kotra li tidħol tipprotesta u titlob jeddijietu l-Belt Valletta. Il-faqar jinħass, il-miżerja miktuba fuq wiċċhom. L-ikel huwa l-ħobż li wkoll hu għali, skars u ħażin. It-tlalab u foqra joktru kuljum u l-imwiet mill-mard huma ħaġa li ndrat. Ħafna huma bla xogħol. Il-poplu jibqa' mbellaħ quddiem it-traġedja tas-7 ta' Ġunju u ma jemminx li l- Barrani wasal s'hawn. Il-kefrija tal-Ħakkiem tinħass u l-poplu jitniegħed, għajjien u sogħbien. Huwa jitbekka surtu u artu u jokrob il-ġrajja li sallbitu mal-għollieq ta' ħajja mifnija tan-niket imdemmi. Toħroġ minn fomm il-poplu "It-Talba" – tema b'dimensjonijiet tabilħaqq patrijottiċi u spiritwali. Il-kliem u l-mużika huma espressjoni għolja tas-sentimenti tal-poplu. IT-TALBA (7 ta' Ġunju 1919) IRRIDU ARTNA LURA Ir-raġel Mill-firxa tal-għelieqi, mill-ġonna – siġar frott, mill-għaraq tal-barrieri xogħolna jrodd it-talb lis-smewwiet. Il-mara Minn ġol-widien moħbija, minn ġol-irdumijiet, minn fuq l-għoljiet xemxija il-għanjiet: krib it-tamiet. Kor u Mal-blat ninsabu mislubin, solisti sidirna mal-għollieq, (il-ġens) Eħlisna lilna mifnijin Ħallieq, minn dal-ħakmiet. L-iben Mal-qalbenin wasalna, mill-bnadar imwennsin, sakemm fit-toroq dħalna maħqurin, għall-ħobż maqtulin! Il-bint Irridu artna lura! Bil-ktajjen imxekklin, imjassra sħiħ bil-ħbula tal-kefrin, b'raħan miżmumin. Kor u Mal-blat ninsabu mislubin, solisti sidirna mal-għollieq. Eħlisna lilna mifdijin Ħallieq, minn dal-ħakmiet. O Alla ħares lejna, dal-ġens qiegħed imut. Fin-niket ibqa' ħdejna ħa nifhmuk u inberkuk! Omm u iben jingħaqdu fi tnegħida li tfisser ir-ruħ mifnija tal-poplu kollu li għadda minn sekli sħaħ ta' ħakma dejjem jaqdi u jsefter lil Barrani. Il-ġens donnu dara jissielet u jmut għal ħaddieħor. Huwa poplu li dara l-miżerji, il-ġuħ, il-ħefa u l-mard. Il-ġrajja saret martirju sħiħ ta' tbatija dejjiema. Il-poplu dara jara l-mewt, dara jidfen il-mejtin tiegħu. GĦAJJIENA U BIL-ĠUĦ Il-mara Għajjiena u bil-ġuħ: iġelben id-dmugħ. Midruba u mnikktin qegħdin nidfnu lil mejtin. Sogħbiena, mdejqin: Rebbieħa – mċaħħdin. Mifnija fid-demm – taħt it-trab m'n uliedna kemm! L-iben Agħtuna l-għixien, roddulna l-ħelsien, agħtuna l-ħobż, saħħulna l-jeddijiet. Il-mara Imnikkta u fis-skiet nitolbu s-smewwiet li tfittex li minn fuqna 'ittemm tal-imwiet il-ġrajja demm. Il-mużika tinbidel. Jinstemgħu s-sireni jnewwħu t-twerwir ta' poplu taħt nar is- smewwiet. It-Tieni Gwerra Dinjija tifrex dellha fuq l-art Maltija u l-Mediterran jinħakem mid-dell tal-Faxxiżmu u n-Nażiżmu. Il-ġens Malti jinfena fil-biża', fit-twegħir u l-imwiet ta' kuljum. Il-mużika turi ċar dan iż-żmien ikreh li għadda innu l-ġens Malti. TEMA TAL-GWERRA IT-TIELET ATT Ix-xena turi t-tifrik u ħerba li ħalliet warajha l-gwerra. Twaqqiegħ u tiġrif ta' bini, djar u mqades. Il-qerda tidher kullimkien. L-arja għada mċajpra u tqila bid-dħaħen tal- gwerra. Fl-art il-mejtin bla ħtija – Maltin maqtula fi gwerra bejn qawwiet kbar u setgħana, bil-wisq isħaħ minn l-art ċkejken li tqabdet u ssieltet sal-aħħar biex rebħet u rebbħet – u tilfet! Tilfet lil niesha, tilfet 'l uliedha, tilfet imkejjen, knejjes, irħula u bliet. Tilfet ħajjitha! F'nofs din ix-xena ta' qsim il-qalb, l-iben iħares madwaru u jilmaħ it-tkissir t'artu, il-qtil ta' niesu u jitħassar li jara. Jitbekka. Kemm kien qares il-prezz li ħallset Malta. Iħoss l-għadab għall-Barrani jikbes ġo fih u sogħbien għal dak li jara madwaru, imnikket jara 'l pajjiżu mkisser u mherri kif ukoll hu nnifsu xebgħan mill-ħakmiet barranija, jlissen b'qalb muġugħa: "Mitna għall-Barrani!" Bħal fl-imgħoddi, issa wkoll il-Maltin issieltu taqbidiet li ma ħolqux huma, lanqas kienu tagħhom. Sfaw imweġġa', sfaw midruba u maqtula f'taqtiegħ li ma ġabuhx b'idejhom iżda li daħlu fih minħabba li arthom kienet kolonja tal-Barrani. Din hija forsi l-aktar silta mużikali qawwija u għanja tal-fehma klassika tagħha. hija tema ta' niket iżda ta' sbuħija liema bħalha u unika. Hija patrijottika għall-aħħar fil- librett qawwi u effettiv b'versi li jaqtgħu u jinfdu iżda li ħerġin mill-qalb Maltija muġugħa kif jingħadu mill-karattru fix-xena. Il-mużika hija daqstant ieħor monumentali. MITNA GĦALL-BARRANI L-iben Ħarsu madwarkom u taraw tifrik u ħerba li ħadna m'n għand daw' li wegħdu l-ħelsien minn taħt il-ħakkiem għadu tagħhom, għamluh tagħna sa weġġagħna, darabna, qatilna: ħalliena ltima sogħbiena u mnikkta sa batejna, infnejna u temmejna taħt nar is-smewwiet: il-bombi qerrieda, il-balal bla ħniena, tal-ajru l-magni jiżirgħu il-qtil. Ħarsu madwarkom u taraw id-demm ta' ħutkom li ċarċar sa haw u tabba' t-turġien, l-għetiebi u bibien, knejjes tagħna, f'djar li magħna lil qrabatna u 'l sħabna żammejna biex jibqgħu jgħixu, mit-temma jeħilsu sa waqqgħulna, ġarrfulna l-imkejjen li tawlna dal-kenn, moħbiet li mudlama, moħbiet li marrada ntraddmu fuq niesna, fuq niesna ħajjin. Mitna għalxejn, mitna għall-Barrani. Imnejn sa fejn? Mitna fid-demm ta' ġens mingħajr ħtija li sakemm baqa' milgħub m'għarafx jissielet għall-ħelsien, ħelsien minn taħt ħakmiet u ġnus: l-għedewwa tal-Maltin. Mitna ta' xejn, mitna għall-Barrani. Imsejn sa fejn? Mitna fil-hemm ta' ġens li temm fid-dmija li sakemm baqa' miċħud m'għarafx jiġġieled biex it-tluq ta' kemm-il nisel, kemm-il sid isseħħ matul is-snin. Ħarsu madwarkom u taraw salib tal-fidda li ħadna m'n għand daw' li sqewna t-taqbid – mill-ajru kemm ħbit kontra tagħna, għaliex magħna kellna lwien il-Barrani jittajru, tal-ġlied il-bċejjeċ tal-gwerra ġo portna u l-kanuni ma'xtutna ifittxu il-għadu ħajjien biex poplu bil-ġuħ infena fid-dmugħ u mitna għall-Barrani, għall-Barrani, Maltin. Mill-ġdid iż-żagħżugħ ribell u patrijott iħoss is-sejħa t'art twelidu. Wara l-gwerra jitnissel u joktor moviment popolari u qawwi għall-Ħelsien tal-art Maltija minn taħt il- Barrani u l-poplu jibda jitgħallem li ma jistax jibqa' jgħix maħkum u miċħud minn jeddijietu meta ħaddieħor bi qlubija jkun qed jikseb drittijietu. Bi kburija ż-żagħżugħ ilissen li din l-art hi tiegħu, li hi biss tiegħu u li ma jistħix jistqarr u jxandar isem art twelidu. Artu jeħtieġ li tinħeles darba għal dejjem minn taħt nies li ma kellhomx għal qalbhom il-ġid tal-Maltin. DIN L-ART HI TIEGĦI Ribell Din l-art hi tiegħi, patrijott din l-art li miegħi qasmet il-ġrajja tul iż-żminijiet. Din l-art li welldet, din l-art li bennet ma' ħdanha lil ulieda mżebba'. Din l-art biss hi tiegħi, l-omm li żammet driegħi. Din l-art baqgħet tiegħi, ejjew għajtu miegħi, bi qlubija, din l-art tagħna, tal-Maltin. Din l-art għalija, mingħajr mistħija inxandar bi kburija mal-irjieħ. Din l-art li ħabbet, din l-art li raddet sa mal-barrani lilha neżża'. Din l-art biss hi tiegħi, l-omm li żammet driegħi. Din l-art baqgħet tiegħi, ejjew għajtu miegħi, bi qlubija, din l-art tagħna, tal-Maltin. Din l-art għalina, ħakkiema agħtina, la tħalliniex fil-għamad tal-ilsir. Din l-art li qagħdet nieqsa m'li xtaqet sa ġensha qam u qilltu heżżha. Din l-art biss hi tiegħi, l-omm li żammet driegħi. Din l-art baqgħet tiegħi, ejjew għajtu miegħi, bi qlubija, din l-art tagħna, tal-Maltin. It-taqlib ta' wara l-gwerra jġib bosta bidliet fl-pajjiż, iżda l-ġrieħi ekonomiċi jinħassu u huma bosta, u l-problemi soċjali huma ħafna. Il-Barrani juri snienu minn żmien għal żmien u s-sensji jsiru ħaġa ta' kuljum – kelma li l-poplu ħaddiem jidra sewwa taħt il-Ħakkiem. Jonqos ix-xogħol, l-pagi huma baxxi, il-ħajja hija iebsa. Il-poplu jinsab xebgħan bl- atitudni tal-Barrani u mill-arroganza tiegħu. Jixirfu nofs is-snin ħamsin. Il-Barrani ma jagħtix każ is-sejħa Maltija. Bi protesta l-ħaddiem jieqaf minn xogħlu għal jum. Il-pajjiż jieqaf. Huwa lejn tmiem is-snin ħamsin. Il-ħaddiem joħroġ jipprotesta. Irid il-ħaqq, irid ix- xogħol, u l-ħidma. F'leħen il-ħaddiem hemm l-għadab u l-qilla ta' min hu miċħud u mdejjaq. In-nisa jitbekkew 'l uliedhom li bdew jemigraw – emigrazzjoni li kotrot fis-snin sittin. Il-poplu jissawwat. Il-Barrani jżomm iebes. Ir-rappreżentanti tal-poplu jirreżenjaw mill-Gvern. Il-mexxejja tal-poplu jintbagħtu l-ħabs. Il-popli joħroġ jipprotesta kontra l-Barrani. Il-qawwa tar-raġel ħaddiem titħallat mas-sogħba tal-mara Maltija. Huwa t-28 ta' April, 1958. It-tema titratta din id-data u s-snin ta' wara bi kliem simboliku kontra l-Ħakkiem u ndirizzati lill-Barrani. AGĦTUNA X-XOGĦOL – ULIEDNA SIEFRU Ħaddiema Bil-għodda f'idejna (kor – irġiel) imxejna sa ġejna nitolbu bid-dritt li hu dmir. Bl-imriekel tal-ħidma, bil-pinen tal-kitba nistaqsu 'l min igħoddna b'ilsir. Agħtuna x-xogħol, agħtuna l-ħidma agħtuna dak li ġġilidna għalih. Agħtuna l-ħobż, agħtuna l-ilma, Agħtuna l-għerf li nitrejqu bih. Ħallejna l-inkwina, ħallejna l-ħanina biex ġejna nitolbu kull ħaqq. Ħallejna sal-foroġ, f'idejna t-toroċ, f'widnejna tat-tnabar id-daqq. Agħtuna x-xogħol, agħtuna l-ħidma agħtuna dak li ġġilidna għalih. Agħtuna l-ħobż, agħtuna l-ilma, Agħtuna l-għerf li nitrejqu bih. Keċċejtu 'l ħaddiema, ħqartuna bla ħniena, ġo wiċċna l-bibien tat-tarznar. Waqqaftu x-xogħ'l tagħna x'ħin tafu li magħna familtna ser tixrob l-imrar. Agħtuna x-xogħol, agħtuna l-ħidma agħtuna dak li ġġilidna għalih. Agħtuna l-ħobż, agħtuna l-ilma, Agħtuna l-għerf li nitrejqu bih. Nisa Uliedna, imsiefra, (kor – nisa) dil-ġrajja hi kiefra, il-firda ttaqqal ir-ruħ. M'n uliedna miċħuda, Waħedna u maqtugħa qed ngħixu l-iljieli tad-dmugħ. Uliedna siefru, uliedna telqu, ibaħħru 'l hemm minn dawn l-artijiet. Uliedna tbiegħdu, uliedna ntemmu Bħal frieħ li ttajru għal ġos-smewwiet. Rabbejna u batejna biex żammejna ħdejna bil-għożża 'l uliedna ħajjin. Il-ġuħ, kemm-il darba, mill-balal bil-ħarba, mill-għalqa tal-gwerra u l-mejtin. Uliedna siefru, uliedna telqu, ibaħħru 'l hemm minn dawn l-artijiet. Uliedna tbiegħdu, uliedna ntemmu Bħal frieħ li ttajru għal ġos-smewwiet. Fil-mitjar bkejniekom, fil-port xejjirnielkom x'ħin minnha nfridtu, mnikktin. Il-maħfra tajniekom, bil-barka bgħatniekom, qatt aktar ma nkunu henjin. Uliedna siefru, uliedna telqu, ibaħħru 'l hemm minn dawn l-artijiet. Uliedna tbiegħdu, uliedna ntemmu Bħal frieħ li ttajru għal ġos-smewwiet. L-irvellijiet ta' April 1958 u s-snin ta' wara. Jissawtu fit-toroq il-Maltin. Il-ħakkiem iżomm il-ħakma qawwija tiegħu u jmexxi b'id tal-ħadid. Il-gżejjer Maltin iduqu l-id tal-ħadid tal-Barrani li jerġa' jibda jmexxi hu. "It-Taqbida" turi dan kollu u aktar. Hija silta korejografata li turi t-taqtiegħ ġewwieni tal-poplu Malti, it-tbatijiet tiegħu, l-indeċiżjoni u l-apatija tal-ewwel snin li ġew wara. Il-poplu jinqasam fi ħsebijietu. Ix-xena politika u soċjali tibda titħallat ma' diwi reliġjuż. Il-Barrani jibqa' jħares sieket. Il-Malti jitqabad biex jieħu t-tmexxija t'artu lura f'idejh. "It-Taqbida" hi fuq kollox kontra l-Barrani. IT-TAQBIDA Jintilfu snin moħlija, snin immexxija mill-Barrani sakemm il-poplu jingħata mill- ġdid id-dritt li jagħżel il-mexxejja tiegħu. Is-snin sittin jixhdu t-taqlib. Iżda ż-żerriegħa tal-għajta għall-indipendenza diġà xxettlet fi tmiem is-snin ħamsin. Matul is-sittinijiet il-Malti jitlob mill-ġdid il-Ħelsien tiegħu u l-Barrani jilqa' t-talba li twassal għad-data tal-21 ta' Settembru 1964, meta l- bandiera tal-Barrani Ħakkiem tinżel. Il-poplu madanakollu jsib li artu baqgħet bażi tal-Barrani, bażi militari użata minn nies barranin għall-għanijiet tagħhom u d-mirijet tagħhom. Is-suldati u baħħara tal- Barrani jibqgħu fuq l-art Maltija. AGĦTUNA L-ĦELSIEN Ir-raġel Għaddew il-mijiet tas-snin mitlufin, tas-snin imtertqin bil-gwerer. Insejna s-sejħiet ta' ħutna l-bnedmin li ħolmu t-tamiet ta' qalbhom li xi darba flimkien, f'xi żmien u xi mkien nitolbu 'l ħelsien li jgħaqqad lilna f'poplu magħżul u ta' ġens li magħqud mingħajr m'hu mifrud għal darba jgħix meħlus. Il-ġens Warajna midfun, kor u imnessi se jkun solisti iż-żmien li seftirna ewlenin u qdejna. Minn issa u mil-lum dal-poplu mifhum ħa jkun dak li aħna xtaqna: Li minn nies maħkumin, mill-biża' mjassrin nisfaw meħlusin u nħallu w'rajna fakret iż-żmien ta' ġens li sogħbien xtaq biss it-telqien ta' min tah biss telfien! L-iben Ħallejna fil-bogħod id-diwi jirtogħ'd ta' dak li mhux ħlief imgħoddi. Terraqna bil-mod u b'leħen ferm sod staqsejna mill-ġdid u tlabna: "Lilna agħtu ħelsien. Wasalna fi żmien li nkunu ħolqien mhux aktar naqdu nies barranin li fasslu d-destin ta' ħutna Maltin maħkuma għax mifrudin." Il-ġens Agħtuna l-ħelsien, kor u iftħulna l-bibien, solisti oħorġu 'l din l-art mill-jasar. Dal-ġisem li kien fil-qafas għajjien jeħtieġ il-muftieħ tal-beraħ, biex isib il-mistrieħ, jittajjar fl-irjieħ bir-rahan li tagħtih dik l-art ħakkiema li għal tant snin riditna mkasbrin, ħallietna fqajrin, bejnietna maqsumin! Jgħaddu s-snin u l-Maltin jisseddqu f'fehmithom li jħaddnu ħsieb ġdid u ideal ieħor. Ħajjiethom ifassluha b'mod li din twassalhom biex jeħilsu darba għal dejjem mill- bażi militari tal-Barrani u jibdew iħaddnu twemmin ġdid ta' non-allinjament u newtralità. Il-Maltin jiqgħu l-isfida ta' żminijiet ġodda u jaħilfu li jagħmlu l-almu tagħhom kollu biex fl-iqsar żmien possibli jxiddu minn fuqhom l-ilbies tal-gwerra. Tingħażel it-triq tan-Newtralità. Huwa l-ewwel pass lejn Ħelsien sħiħ dak li jwaqqaf ir-Repubblika Maltija fit-13 ta' Diċembru 1974. Il-poplu fil-biċċa l-kbira tiegħu jinsab lest biex jimxi t-triq lejn ħelsien sħiħ. Ir-repubblika u l-istess proklamazzjoni tagħha b'kostituzzjoni ġdida tintaqa' mill- poplu. Hija epoka ġdida għall-ġens Malti, era oħra simbolizzata fl-għanja ħelwa li tlissen u tkanta żagħżugħa li bi kliem romantiku hija l-espressjoni tas-snin sebgħin li fil-bidu tagħhom jaraw twelid Malta Repubblika u l-Barrani jagħti lura lill-Maltin l-artijiet tagħhom mal-mogħdija taż-żmien. ARIA Żagħżugħa Fis-skiet ta' qalbi, fil-kenn tar-ruħ Instema' talbi, infettħu l-qlugħ tad-dgħajsa ċkejkna fil-port kaħlan, tistenna r-riħ jitqawwa sħiħ biex lejn il-ħmura ta' xemx fil-bogħ'd bla tħares lura tbaħħar bil-mod sa tasal ħiemda fl-art tat-tamiet, Fejn sliem l-għeżież irodd lin-nies l-imħabba ġdida li jien nagħtik, t'eroj f'taqbida il-merħba ntik b'dil-warda ħamra u nara fik tal-qalbenin il-qalb f'kull ħin – li tħobb u tgħader, li tgħożż u tqim, il-qalb li taħfer, il-qalb li tnin mad-dieqa mreżżħa ta' snin l'għaddew li mal-irjieħ taż-żmenijiet temmew. L-imħabba tiegħi tkun biss għalik, ejj'oħlom miegħi il-jiem li ntik, ta' mħabbti l-għasel li ruħi ttik f'iljieli skiet taħt is-smewwiet. Inħaddnek miegħi żagħżugħ qalbien, inroddlok driegħi f'li ġej iż-żmien, ħares f'għajnejja fuq fommi rodd il-bewsa li twaħħadna fil-ġejjien. Il-pass aħħari u storiku fil-ġrajja Maltija iseħħ fil-lejl tat-31 ta' Marzu 1979 meta tagħlaq il-bażi militari tal-Barrani darba għal dejjem. Ġensna jifraħ bis-sħiħ bil-kisba ta' dan il-Ħelsien sħiħ li minnu mċaħħad sekli sħaħ, snin li fissru biss tbatijiet. Magħqud il- poplu jemmen fit-triq ġdida li qabad u jaħlef li ma jkollu bażi tal-barrani qatt aktar. Waqt li jiftakar fl-imgħoddi iħares ukoll lejn dan il-jum u lejn il-ġejjieni. Quddiemu l-poplu għandu żerniq ġdid ta' fidwa. Il-ġejjieni jwiegħed żmien isbaħ, żmien ħieles li fih il- ġwienaħ tal-meħlusa jittajru lejn ix-xemx! Il-kisba tal-Ħelsien sħiħ titnaqqax f'qalb il- poplu kollu. TEMA '79 Il-ġens Minn bejn l-għolieq musfara, kor u minn bejn ix-xewk għatxan, solisti il-warda l-għajn li tara lewn ħamran fl-għelieqi u l-qigħan. Minn bejn is-sħab imnikket, minn bejn iċ-ċparijiet, il-għanja ħadd ma jsikket mis-smewwiet: l-għasfur f'qtajjiet! Illum li b'demmna mifdijin, bid-dehen ta' nies l-azzar. Illum li m'għadniex mixteqin mill-ward, miż-żahar u nwar. Jifirħu ta' madwarna il-ġnus u l-ġirien. Sa fl-aħħar ksibna darna, dan hu ż-żmien ta' ferħ kull ħolqien. U l-ġwienaħ tal-meħlusa jittajru lejn ix-xemx, Il-bajda u ħamra nbusha, bħalha m'hemmx, din ma tintemmx. Illum li b'demmna mifdijin, bid-dehen ta' nies l-azzar. Illum li m'għadniex mixteqin Mill-ward, miż-żahar u nwar. O Alla, ħares fuqna. Dal-ġens qed jgħix mill-ġdid. Fil-hena saħħaħ ruħna ħa nqimuk u nfaħħruk. Ġens sħiħ irodd ħajr u jgħożż Jum il-Ħelsien waqt li jwiegħed qawwa, għaqda, saħħa u dehen. Huwa jrid jaħdem bla heda biex dak li nkiseb ma jintilifx. Waqt li jħares lura, il-poplu jafda fil-ġejjien ħieles u jilmaħ quddiemu qċaċet ġodda x'jilħaq. Kotran huwa jaħlef, li kburi u rebbieħ qatt aktar ma jkun qaddej. INNU TAL-ĦELSIEN Il-ġens B'saħħitna u kburin kor u ninsabu mexjin, solisti bi dmugħna mifdijin tul it-triq tar-rebbiħin. Bir-rieda t'azzar, jittajjar ix-xrar mit-toroċ imkebbsin f'dan il-jum tal-meħlusin. Minquxa fid-demm sa żmienna itemm, din l-għodwa tar-rebħ li fiha rajna s-sebħ. Kotrana fis-sliem qed nixhdu t-tmiem ta' ħakmet is-sid: Artna ħielsa – għixien ġdid! Tgħib fil-bogħ'd triq l-imgħoddi, Jersaq qrib iż-żerniq ta' ġejjieni f'dijet ix-xemx li tbus demgħat l-ilfiq. Xefaq ġdid lilna jsejjaħ Biex ninsew il-bikjiet ta' ħajjitna f'qillet l-uġigħ ta' toqol kemm ġrajjiet. U llum b'ħars'tna 'il quddiem, F'mixjiet ħlew is-sliem ngħixu ħielsa l-jiem li radd lilna Dal-jum li dawwal fuq artna ġieh u ġrajja għalli ġej. B'tama f'qalbna, qawwa u dehen – dal-ġens qatt qaddej! TMIEM Appendiċi B Stampa 1: Ritratt tal-artiklu li deher fil-gazzetta "The Times" nhar it-8 ta' Novembru 1982 Appendiċi Ċ Bijografija tal-Awtur, Kompożitur u tal-Informanti l-oħra Raymond Mahoney: twieled fl-1 ta' Ġunju 1949. Beda l-karriera tiegħu bħala ġurnalist u kien anke l-Editur Letterarju f'gazzetta. Fis-snin sittin kien wieħed mill- fundaturi tal-Moviment Qawmien Letterarju. Barra minn kanzunetti, kiteb ukoll rumanzi bħal Meta r-riħ jonfoħ kontra. Huwa l-awtur ta' Ġensna. Paul Abela: twieled fl-1 ta' Marzu 1954. Huwa gradwat fil-mużika minn Berklee College of Music, Boston, l-Istati Uniti tal-Amerika fejn studja l-mużika jazz, mużika tal-films, l-armonija, l-kompożizzjoni u l-orkestrazzjoni. Kiteb għadd ta' kanzunetti fosthom "L-aħħar bidwi f'Wied il-Għasel," u "Il-Bajja tal-Mellieħa". Huwa l- kompożitur ta' Ġensna. Anthony De Giovanni: Twieled fl-1947. Huwa gradwat fl-Istorja tal-Arti (l- Università ta' Londra) u kwalifikat bħala għalliem fl-edukazzjoni artistika. Barra minn disinnji għall-palk, De Giovanni ħoloq is-sett għall-ewwel Festival tal-Kanzunetta Maltija (1981) u l-logo u l-grafika tal-Festival tal-Arti (1982). F'Ġensna tal-1982, kien responsabbli għall-logo, id-disinn tas-sett, uħud mill-kostumi u l-grafika. Francis Galea: Twieled fit-28 ta' Jannar 1953. Kiseb Diploma fil-ġurnaliżmu mill-Università ta' Malta. Huwa kittieb ta' rumanzi, poeżiji u ppubblika kotba ta' riċerka dwar baned u bijogrifiji ta' Juan Mamo u Manwel Dimech. Fl-2017 huwa ppubblika l-ktieb L-istorja tal-Partit Laburista (1920-1940). Lino Farrugia: Twieled 1947. Huwa produttur, direttur u awtur. Huwa magħruf għall-produzzjonijiet kemm teatrali kif ukoll televiżi. Fl-1969 huwa dderieġa l-ewwel dramm bil-Malta "Ir-raħeb" ta' Erin Serracino Inglott, u dderieġa "F'Baħar Wieħed" u "Id-Dar tas-Soru" fost xogħlijiet oħrajn. Oliver Friggieri: twieled fis-27 ta' Marzu 1947. Huwa rumanzier, novellista u poeta. Jokkuppa l-kariga ta' Professur fl-Università ta' Malta. Fl-2013 inħatar chairman tal-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali. Intervista ma' Anthony De Giovanni Għaliex inħass il-bżonn li tinħoloq Ġensna u x'kien l-iskop tagħha? Ġensna hija concept opera, mhijiex kif jaħsbu ħafna dwar l-istorja ta' Malta imma hija dwar klassi ta' kunċetti li ħarġu minn punt politiku partikolari fl-epoka wara l-1979, meta Malta u l-Maltin kienu qed jaraw t-tibdil anke fil-paradigm tal- pajjiż ta' mod kif naħsbu minn fortizza (gzira fortizza) allura minn ekonomija mibnija fuq id-difiża għal ekonomija mibnija fuq ix-xogħol. Għaldaqstant, ħafna minn dawn il-kanzunetti u l-lirika li kiteb Ray Mahoney huma bbażati fuq kunċetti partikolari bħal pereżempju, il-kanzunetta li jkanta l-Bayzo "Isimigħu ftit" hu jgħid 'mingħajr ix-xogħol il-mewt' u hemm kunċett ukoll ta' gżira ta' paċi li ħareġ fid-79, minn gżira ta' gwerra għal gżira ta' paċi u allura din il-kanzunetta tal-Bayzo jekk toqgħod tanalizzaha, hemm ukoll idea ta' minn xiex jgħaddi pajjiż li kien strument tal-gwerra, strument tal-mewt eċċ għal pajjiż li mbagħad biddel ir- rotta, li sab lil din il-gżira, lil din il-blata, għaliex din hija l-istorja ta' blata wara kollox fejn seta' jgħix fil-paċi għax ħarab minn post tal-gwerra. Dik hi l-istorja bażikament. Mela, biex inmur lura għall-mistoqsija tiegħek, il-bżonn li ssir Ġensna kien bżonn ideoloġista, li l-partit laburista ried imexxi b'mod popolari u sabiħ biex jinftiehem mill-poplu u jkun kunċettiv. Il-kunċett ħloqtu jien, naturalment il-lirika ma ktibthiex jien imma kitibha Raymond Mahoney u l-mużika kitibha Paul Abela però l- kunċett ħloqtu jiena u nista' ngħidlek kif beda dan. Il-Partit Laburista, fi żmien meta Karmenu Mifsud Bonniċi kien imexxi, kien għamel diversi dipartimenti u fost l-oħrajn kien hemm id-dipartiment tat-tagħrif li mbagħad żviluppa fl-SKS; Sensiela Kotba Soċjalisti, dipartiment tal-entertainment li għamel festivals bħal "Malta Kanta" u għamel dipartiment ukoll tal-kultura. Din li jien kont viċi-chairman u ċ-chairman kien Joe Galea. Fl-ewwel laqgħa li konna għamilna, qed nitkellmu hawnhekk fil-bidu tat- tmenijiet, ftehemna li nmorru lura d-dar u naħsbu fuq proġetti u niġu lura b'qafas ta' proġett biex isir. U jiena wara li qgħadt naħseb x'kien hemm bżonn, ngħidlek x'kien hemm bżonn, kien hemm bżonn li dawn il-kunċetti astratti jiġu iżjed fuq livell popolari u allura ġejt b'din l-idea, għamilt karta A4 bil-kunċett bażiku ta' x'għandha tkun din l-opera. Semmejnieha Ġensna, 'Ġensna' kien diġà użat bħala isem, kien użat fis-sonet lumière li kien għamel id-dipartiment tal-kultura tal-gvern f'xi waħda mill-Arts Festivals li kienu jsiru. Però jiena ridt nagħmlu b'differenzi kif għedtlek għaliex minflok ma kienx hemm sigurtà u dominazzjonijiet, kif kienet dik is-sonet lumière, għamlu b'talli mod li jitwasslu dawn il-kunċetti astratti. Irrid ngħid ukoll li mhux kulħadd fehem x'kont qed nipprova ngħid tant li sa ċertu punt ġie ddeġenerat, speċjalment fit-tieni parti. Fit-tieni att, hemm differenza kbira mill-ewwel att. L- ewwel att huwa prinċipalment dawn il-kunċetti għaddejjin, ġie dan il-poplu fuq il- baħar, u ġew f'din il-gżira, imbagħad kien hemm il-kunċett tal-omm, imbagħad kien hemm il-kunċett tal-paċi u xogħol, il-baħħar, li kien kanta l-parti Joe Cutajar, li kien qiegħed jgħid minn xiex għaddew fil-gwerer u mhux gwerer, imbagħad kien hemm il- ħakma, li kienet ippreżentata bil-ħakkiema kollha f'daqqa, u mhux ħakkiem wara l- ieħor, imma kollha ħakkiema. Jiġifieri aħna fl-istorja tagħna bħala kolonnja, kollha kienu ħakkiema, in-Normanni ma kinux aħjar mill-Għarab, u l-kavallieri kienu aħjar minn Normanni. Kollha ġew għall-interessi tagħhom. Dan kien il-kunċett. Jista' jkun veru u jista' jkun mhux veru imma l-fatt qiegħed li f'that point in historical time ta' wara d-79 dan il-kunċett li dawn kienu kollha ħakkiem, din id- distinzjoni, u aħna li rridu nfittxu l-interess tagħna kienet xi ħaġa li ridna nippromwovu. U allura nħolqot l-idea ta' dibattu fiha, fil-kunċett tiegħi kien hemm l- idea tat-tifel li kien iktar progressiv u l-missier li kien iktar konservattiv, it-tifel kien ribell, li ħarġet xi ftit fil-kanzunetta ta' bejn il-Bayzo u Giordimaina fil-ħakma tal- Franċiżi meta d-dibattu kien jekk il-Franċiżi ġabux arja ġdida ta' demokrazija jew ta' human rights. Fost l-oħrajn ix-xiħ, il-Bayzo li kien il-missier, jgħid li ried l-istabbiltà, ried lill-Ingliżi. Ried nies li jagħtuna ċertu stabbiltà filwaqt li ż-żgħir jgħid li dawn ġabu ideat ġodda, ġabu d-demokrazija u human rights, neħħew l-iskjavitù, fetħu l-iskejjel eċċ. Dan kien id-dibattitu li kien għaddej fuq skali differenti f'dik l-epoka f'pajjiżna. Jiġifieri meta aħna konna qegħdin nagħmlu paradigm shift l-ewwel l- Indipendenza, imbagħad warajha r-Repubblika u warajha d-79, il-pajjiż kien qiegħed jittrasforma ruħu politikament u anke fi ħsieb il-konċepiment b'mod fast ħafna għax anki l-mod kif konna ngħixu, jien niftakar żmien meta kont għadni żgħir ħafna meta kienu jgħidu l-Maltin lanqas jafu x'inhuma kapaċi jagħmlu, mhux bħall-Ingliżi; konna naħsbu li l-Ingliżi huma l-istandards ta' kwalità tajba u l-Maltin ma kienu kapaċi jagħmlu xejn. Xi ħaġa li rridu ngħidu li l-Prim Ministru Mintoff dak iż-żmien kien irnexxielu jibdilha, u jagħti fiduċja, biex ngħid hekk, lill-poplu, li hu kapaċi jaqdef għal rasu. U fil-fatt jiġifieri fid-79 fl-opinjoni tiegħi hija kappa importanti ħafna fil-lista tal- pajjiż, għar-raġuni li l-paradigm tal-Malti nbidel, minn l-indipendenza, mill-kultura, minn ħsieb ta' kolonja, kolonjalist għall-ħsieb ta' pajjiż li jiddetermina l-futur tiegħu nnifsu. Kien pass riskjuż dak iż-żmien, illum ngħidu imn'alla imma għal dak iż-żmien kien pass riskjuż ħafna, fil-fatt kien hemm ħafna partiti politiċi li kienu jaraw hazard kbir fl-Indipendenza. Jiġifieri qed nitkellmu fuq l-elezzjoni tal-1962, dik kienet eventwalment ta' qabel l-Indipendenza fejn dik l-elezzjoni ġġilduha xi ħames jew sitt partiti. U fil-biċċa tal-partiti ż-żgħar kontra l-Indipendenza fil-verità, għax kienu jaħsbu, u ma tatihomx tort, kellhom il-biża' mill-unknown, aparti l-fatt li kien hemm l- idea u l-biża' tal-komuniżmu, kien hemm jiġifieri l-idea li għandna nkunu taħt l-Ingliżi għax jipproteġuna għax hemm in-NATO u affarijiet bħal dawn. Jiġifieri li toħroġ qed iżżomhom f'comfort hemm barra li u inti li tkun qed tiddetermina l-politika barranija tiegħek eċċ. Kienet xi ħaġa li l-Malti kellu jidra jagħmilha u għalhekk pereżempju l-Indipendenza kienet baqgħet fil-comfort zone għax bqajna taħt ir-reġina. Però, eventwalment, meta anki l-forzi Ingliżi li fl-aħħar mill-aħħar kienu jagħtu ħafna jobs f'Malta, jiġifieri inti ridt tneħħi sors ta' jobs tal- Maltin, inti ser toħloq l-unemployment tidher, u fil-realtà ħafna minn dawk li kienu jaħdmu mal-Ingliżi kienu jappoġjaw il-moviment Laburista biex isir dan, jiġifieri kienu, biex ngħid hekk, qalbiena. Nerġgħu nmorru fuq Ġensna, mela Ġensna għalkemm l-intenzjoni tiegħi kienet li nesprimu dan il-kunċett, jiġifieri concept opera iktar milli tgħid storja, minkejja l- ħafna laqgħat li kelli ma' Ray Mahoney irnexxili nirreżistih li ndaħħal l-istampa, għax eżempju kont ngħidlu din l-istampa ma tikwadrax għax aħna qed ngħidu l-istorja ta' poplu, ta' deċiżjonijiet li jieħu biex il-poplu ma jibqax strument tal-gwerra imma jsir strument tal-paċi, biex il-poplu jidra jgħix jiddependi fuq ix-xogħol tiegħu, fuq il- ħidma tiegħu mhux fuq il-protezzjoni jew inkella bil-karità ta' ħaddieħor. Jiġifieri rnexxielna nħallu barra lil San Pawl minnha u anke rnexxielna nħallu barra minnha r- reliġjon perse, ir-reliġjon daħlet biss meta kien hemm dik il-famuża xena tal-Konti Ruġġieru fejn id-dibattitu kien li dan ġab ir-reliġjon imma xorta kien ħakkiem. Jiġifieri llum tħares lejn dan il-kunċett u tgħid kien naive imma għal dak iż- żmien ma kienx, dak iż-żmien kienu validi, llum taraha bħala xi ħaġa ta' storja. Illum, li kieku kelli nagħmel proposta għall-rock opera oħra ma nagħmilhiex fuq dak il-livell, kont nesplora affarijiet ġodda. Pereżempju interessanti tagħmel rock opera llum fuq kemm jiflaħ il-pajjiż li jagħmel separation of powers f'pajjiż żgħir bħal tagħna? To which extent tista' testendi s-separation of powers meta għandek ħafna nies jiġu minn xulxin, ħa nsemmi xi eżempji: l-Isqof Awżiljarju kellu zijuh Prim Ministru Laburista, kellu żewġ kuġini ministri Nazzjonalisti u President, u ħuħ kien il-head secretary tal-Prim Ministru Nazzjonalista. Allura tgħidli dan mhux integru, għax jiġu minnu dan-nies kollha? Dik hija l-paradigm ta' pajjiż żgħir. Issa nmorru lura fuq Ġensna, konna qed niddiskutu paradigm ta' pajjiż żgħir li dejjem kien maħkum imbagħad f'daqqa waħda sab ruħu waħdu. Jiġifieri bejn wieħed u ieħor dak li hu. Jiddispjaċini meta nara li anke llum, min jipproduċi din l-opra ma jkunx fehem il-kunċett partikolari. Ħa ntik eżempju, verżjoni pjuttost moderna f' Ta Qali f'forma ta' kunċert però filwaqt li verżjoni oriġinali kienet titratta l-kunċett ta' blata, il-blata trid tqis li hija xi ħaġa soda, min għamel id-disinn ta' dik il-verżjoni tal- MCC għamel inverted pyramid li tmur assolutament kontra l-idea ta' blata. Jiġifieri anke viżwalment lili tweġġagħni meta nara dak is-sett ma' dik ir-rock opera għaliex ma setax jagħmel agħar jew kontradizzjoni ikbar minn hekk. Barra minn hekk anke min jipprova jżid magħha, min jipprova jagħmel żieda magħha biex issir adendum. Jiġifieri intom in-nies li ħloqtu Ġensna, ma kontux ikkonsultati meta reġgħet saret? Meta saret l-ewwel darba konna kkonsultati u tant konna kkonsultati li riedu jagħmlu addenda u aħna ma ħallejniehomx u allura għamlu xi ħaġa separata. It-tieni darba ma konniex ikkonsultati. Però llum ma terġax issir dik il-ħaġa għax aħna għamilna stand tagħna, u għedna li jekk trid tagħmel xi ħaġa ġdida iktibha, mhux tipplaġjarrixxi xogħol ta' ħaddieħor. Mela qisek qed taqbad in-Nabucco ta' Verdi u biex illum billi hemm ħbiberija bejn l-Awstria u l-Italja tagħmillha ending differenti, ma tagħmilx sens. Min jagħmel dawn l-affarijiet tfisser li ma fehemx eżattament il-kunċett u l-iskop tagħha. Mhux neċessarjament, għax anke min ħa sehem fiha fehem jiġifieri għaliex kif għedtlek kien hemm ħafna attentattivi biex jagħmlu inċidenti li ma kellhomx x'jaqsmu pereżempju inċident li kellu x'jaqsam ħafna kien "Agħtuna x-xogħol u Agħtuna l-Ilma". Dik kellha x'taqsam ħafna għaliex? Għax imbagħad biex ngħid hekk fil-mixja li naħdmu bil- ħidma tagħna, il-ġlidiet li saru mill-ħaddiem biex ikun apprezzat, biex ikollu sehem bil-ġid li jinħoloq, kien importanti ħafna. Jiġifieri dan l-inċident tal-1958 kien importanti immens però in between kellek pereżempju żifna, eżattament warajha fejn qisu hemm djalogu bejn l-aħmar u l-iswed biex jipprova jinħoloq sens li ma ntlaħaqx dik eżattament hija interessanti imma ma tagħmilx sens mal-kunċett li kont qed nitkellem fuqu, il-mixja lejn l-għixien, il-mixja politika, li hija xi ħaġa oħra. Anki eżempju l-gwerra, "Mitna għall-Barrani" pereżempju setgħet ma kinitx mitna għall-barrani setgħet kienet qatluna l-Ġermaniżi, imma "Mitna għall-Barrani" daħlet fit-tema għaliex tfisser meta nkunu strumenti tal-gwerra aħna ma nkunux mitna għal dak li nemmu fih aħna, nkunu mitna għall-ħaddieħor. Jiġifieri kien hemm biex ngħid hekk, diverġenzi imma inġenerali s-sens tal-kunċetti, ta' gżira ta' paċi u self determination, ta' niżviluppaw bħala pajjiż, l-identità nazzjonali dawk ħarġu ħafna. Però imbagħad kien hemm dawk l-delgration eżempju meta saret ir- Repubblika, kantat Mariella Azzopardi oriġinali, "Aria", dik hija tema politika imma ma kellhiex x'taqsam ma' dan kollu. Ma kellix x'taqsam mhux ir-Repubblika fiha nnifisha għax dik setgħet ġiet interpretata biex ikollha x'taqsam imma għaliex l- idjoma li nkitbet biha ma kinitx eżattament. Però rrid ngħid ukoll li l-mod kif saret din kien miraklu, għaliex trid taqla' l-kappell lil Paul Abela u lil Raymond Mahoney li kitbuha f'daqqa t'għajn, aħna ma kellniex flus biżżejjed letteralment, u dawn ma tħallsux fir-realtà. Kulħadd ħadem b'mod volontarju. Eventwalment ħallset lilha nnfisha bejn wieħed u ieħor għaliex kienet waħda mill-aktar produzzjonijiet li qatt saret, saret ħafna imma ma saritx għall-profit, saret biex twassal messaġġ. Saru diversi verżjonijiet, saru żewġ verżjonijiet fis-sala tal-Mediterran l-ewwel verżjoni kien inħoloq sett (iddisinjajtu jien) ta' blata li kellha ħafna passaġġi u kellha dħul, u din il-blata kienet isservi għal kollox, kienet tinfetaħ u kienu joħorġu l-kanuni minnha, kienu jitilgħu fuqha jpoġġu l-bandiera, dik kienet l-ewwel verżjoni, kien sett kbir u kienu għamluh nies li kienu jifhmu fit-tagħmir tal-films. Imbagħad kienet saret warajha, kienet saret f'Ħaġar Qim, bis-sett oriġinali, illum ma tagħmilhiex imma dak iż-żmien kellna anqas sensibbiltà differenti għal dawn l-affarijiet. Hemmhekk kien hemm xena sabiħa tal-Bayzo jiddendel mal-Blata. Però hemmhekk kienu ġew jarawha ħafna nies, kienu ġew jarawha wkoll delegazzjoni kbira mill-partit nazzjonalista biex jarawha din. Kien hemm fost l-oħrajn Gwido De Marco. Imbagħad reġgħet saret fis-sala tal-Mediterran kellna blata iżgħar, però jiena hemmhekk kont dħalt bħala designer iżjed u kont għamilt biex ngħid hekk il-biċċa ta' quddiem, il-biċċa tal-bidu kont użajt xi ftit jew wisq l-expertise li tgħallimt fir-rai shakespeare fejn stajt permezz ta' biċċa drapp nagħmel qlugħ jew nagħmilha kamp, kont għamilt daqsxejn sett li kien jinbidel on stage mingħajr ma kellna għalfejn nagħmlu blackouts. Sfortunatament ta' din m'hawnx rekord, la viżwali u xejn, forsi jeżisti xi ritratt xi mkien imma jien qatt ma rajt. Rajt ħafna ritratti tal-ewwel verżjoni però mhux ta' din. Imbagħad eventwalment din saret u saret u mbagħad waqfet għal tul ta' snin. Ninnota u ngħid li r-relevanza tagħha ma kienx għadu jeżisti fir-realtà għax imbagħad eventwalment in-nies f'Malta ma kellhomx għalfejn jiġu mfakkra li konna kolonnja iżjed. Imbagħad naturalment reġgħet ġiet lura meta aħna nħarsu lura lejn l- istorja tagħna u ġabet ir-riformi u kollox għax kienet popolari li jagħmluha għax kienet tiġbed in-nies. Għada sal-lum tiġbed in-nies, għaliex b'xi mod misset korda fil- qalb ta' Malta u tal-Maltin. Ftit kien hawn f'Malta xogħlijiet artistiċi li għamlu hekk, ftit li xejn. Pereżempju kanzunetti bħall-"Aħħar Bidwi f'Wied il-Għasel", "Xemx", jiġifieri jkun hemm ċertu kanzunetti li b'xi mod imissu l-qalb tal-Maltin, u din kienet waħda minnhom. Għaliex għażiltu li tagħmlu Rock Opera (bħala ġeneru)? Dak iż-żmien waħda biss kienet saret rock opera f'Malta fit-Teatru Manoel. Però rock opera kienet xi ħaġa ġdida jiġifieri jiena niftakar li kelli okkażjoni ftit qabel inmur nara Evita qabel ma ddisinjajna din u qabel kelli esperjenza nara Shakespeare. Però rock operas per se, musicals ftit li xejn kien hemm. Kien hemm pereżempju The War of the Worlds li kienet concept opera imma qatt ma saret on stage. Imbagħad kien hemm musicals imma ftit li xejn. Dak iż-żmien kienu għadhom fil-bidu nett. Mela għaż-żgħażagħ ta' dak iż-żmien, rock operas u musicals kienu xi ħaġa latest. Wara, immedjatament kif għamilna Ġensna, il-Partit Nazzjonalista ħoloq rock opera oħra; counter rock opera jisimgħa Żagħżugħ. Id-differenza bejn l-ewwel rock opera li kienet saret il-Manoel (Dream) , li l-protagonist tagħha kien il-Bayzo u Żagħżugħ ma' Ġensna kienet li aħna morna wara u rrekordjajna fuq white tape l-mużika verżjoni Maltija u verżjoni Ingliża. Filwaqt li meta inti tagħmel xi ħaġa live inti tagħmilha darba darbtejn tlieta, imbagħad biex terġa' tagħmilha, biex terġa' tgħaqqad il-grupp u l-orkestra hija diffiċli immens. Il-productions tagħna huma qosra u dak iż-żmien kienu iktar qosra. Imma aħna konna rrekordjajnieha u mela aħna stajna nużaw l-istess prodott għal tul ta' żmien u l-prodott kien mużikalment tajjeb. Allura kellna Żagħżugħ li saret ftit, forsi tlett darbiet. Wara kien hemm Mark Dalli għamel rock opera Iskra. Ġensna bħal War of the Worlds kienet concept opera mhux bħal Evita. Evita tirrakkonta storja, għandha kunċett għax tirrakkonta storja ta' persuna filwaqt li Ġensna hija biex ngħid hekk importament ta' kanzunetti li jirrakkuntaw kunċett politiku. F'sens ta' disinn, taħseb li saru xi affarijiet bħal ngħid aħna l-kostumi, biex issaħħu l-metafori li għandha Ġensna? Le, kif konna qed ngħidu jiġifieri, billi saret a la bwona mingħajr budget kbir li allura inti tista' tipprogramma, l-affarijiet saru kif setgħu jsiru. Jien iddisinjajt ukoll kostumi, bħall-kostum tal-baħħar li kien kostum tal-metall kollu bl-ispalletti kbar, li dak iż-żmien kienu qed jiġu moda. Dak kien kostum moda però eventwalment biex iħaffu qabdu lil Mario Azzopardi jiddisinja kostum tal-hippies li għalija kien assolutament m'għandu x'jaqsam xejn ma' dak li qegħdin nagħmlu. Kostum jekk toqgħod tara r-ritratti bil-band ma' rashom m'għandux x'jaqsam ma' dak li ridt nagħmel jien ħa ngħid hekk. Però dan kollu trid taċċettah għax aħna kollha konna naħdmu u kollha kellna l-familja u allura inti kull ħaġa li tkun tista' ssir tħalliha ssir. Ma nistax ngħidlu skreppja dak id-disinn biex ħa nagħmel tiegħi. Jiġifieri dawk il-kostumi ma kinux parti mill-ewwel pjan ta' Ġensna? Assolutament le. Fil-fatt għalija jiġifieri ħlief li hemm art colours għall-bidwi etċ però mill-banda l-oħra b'dik il-band mar-ras li l-idea ta' hippy assolutament ma kellhiex x'taqsam. Imbagħad kien hemm kostumi mislufa li kienu standard bħall- kavallieri eċċ. Fil-concert version li saret fis-sala tal-Mediterran imbagħad erġajt dħalt ftit fid-design tal-kostum eżempju l-kostum tal-Għarbi kien esaġerat, b'kappell kbir ħafna imma l-istess ħafna minnhom kienu mislufa dejjem minħabba l-budget. Però fid-design, fil-verżjoni ta' Ħaġar Qim id-dbielet inbiddlu u saru nkaxxati u dik kienet naturalment għaliex qabel il-libsa tan-nisa kienet bluża imbagħad thights u f'dak l- ambjent miftuħ bir-riħ ma stajtx tħallihom hekk allura għamilna dbielet però dan kollu, jiġifieri d-dbielet kienu kaxxi fil-fatt it-tistinjatura Maltija jiġifieri tan-newl ukoll kienu ċċangjati; bejn wieħed u ieħor bqajna fuq l-istess xi ħaġa rurali tal-bdiewa. F'dawn l-affarijiet dejjem hekk, dejjem ikun hemm kostumi avventurużi ħa ngħid hekk, pereżempju dan tal-baħħar liebes il-metall bi spallejh kbar kien interessanti iktar minn li kieku kien liebes fejn naf jien, qalziet imxammar bit-terħa u qmis tal-flanella. Dan għaliex meta inti qed tippreżenta opra inti trid tissorprendi, speċjalment bil-viżwal. Dak li jkun meta jiġi hemm irid jara xi ħaġa ġdida mhux xi ħaġa li diġà ra. Però dan kollu rnexxielna nagħmluh. Jien iddisinjajt il-poster ukoll li kien kbir, poster qed nitkellmu A1 li kellu ġo fih, għamilnieh bħal tal-films ta' dak iż-żmien b'ħafna uċuh. Kien hemm l-uċuh differenti tal-atturi taparsi fuq il-blata etċ. U Ġensna, it-titlu jiġifieri ħloqnih bħal Solidarnosc, ukoll popolari f'dak iż-żmien. Xtaqtek tgħidli iktar dwar il-ħsieb. Kif laqqajtu n-nies? U kif ġew avviċinati l- kantanti? Kien hemm xi auditions jew xi sejħa għal min ried jieħu sehem? Li kieku ma kienx Joe Galea, il-mutur warajha ma kinitx issir. Hu kellu esperjenza kbira, kien direttur tat-televiżjoni, kien jagħmel Sibtijiet Flimkien għal xi sitt snin u dan ifisser li kien jimmaniġja nies u kantanti etċ u allura kien jaf diġà d- dinja tal-kant u tal-mużika f'Malta. Kien ukoll ipproduċa xi diski għal-Libja dak iż- żmien, għaliex dak iż-żmien il-Libja kienet tinvesti f'longplays. Fil-fatt anke Ġensna kellha longplay. Però dan kien jafha d-dinja. Ray Mahoney konna nafuh diġà kien ħadem magħna diġà. U hu għandu pinna sabiħa immens. Però Paul Abela ma kien jafu ħadd. Dak iż-żmien kien għadu jdoqq ma' xi grupp però ma kien jafu ħadd. Għaliex hu lanqas hu Malti, ħa ċ-ċittadinanza ftit wara. Din l-opportunità ħada u għamilha tajjeb għaliex għamel biċċa xogħol tajba, b'biċċiet tal-mużika verament tajbin. Eventwalment, Joe Galea li kien jaf aktar kuntatti ddeċieda li jagħmel ir- rekordings. Malta ma kienx hawn rekording dak iż-żmien sura, li kien hawn ma kellhomx kwalità. Hu ddeċieda li jsiefer dal-grupp ta' sitta, seba' kantanti u marru Sqallija u jgħidu li kielu biss ħobż u ġobon. Hemmhekk irrekordjaw is-solisti u ffurmaw il-kor. Il-kor kien l-istess għalkemm kien hemm ukoll bħala kor il-grupp "Qawsalla". Dawn ukoll telgħu Sqallija jirrekordjaw u ġew bil-prodott lest. Għalhekk baqgħet daqshekk u kienet suċċess daqshekk għaliex inti jekk għandek kantant li ma jiflaħx jew xi kantant li għandu commitment ieħor pereżempju Mary Rose Mallia dak iż-żmien kellha kuntratti l-Ġermanja però qatt ma mmisjat darba imma kien hemm oħrajn li kellhom kuntatti oħrajn. Jiġifieri meta aħna għamilna casting riedna naraw min huma dawn il-figuri li aħna immaġinajna l-missier il-Bayzo, l-omm Mary Rose Mallia, it-tifla Catherina Vigar, it-tifel Paul Giordimaina, dawk kienu l-erbgħa main imbagħad naturalment kellna ndaħħlu oħrajn bħal Joe Cutajar li kantaw kanzunetti oħrajn bħal "Il-Baħħar" u oħrajn. Hi kienet saret kollha miming. Kien hemm min irrifjuta li jidħol, li jkanta f'din ir-rock opera avolja mbagħad kantat jew kanta wara għaliex kważi kważi ħafna jaħsbu li ċertu kantanti kienu fl- oriġinali imma ma kinux. Mela ġejna bil-prodott, ħadna permess biex nirriħersjaw il- Polytechnic dak iż-żmien, is-sixth form illum il-Junior College. Hemmhekk saru r- rehearsals li għenu ħafna fejn kellna l-crowd u fejn jidħol iż-żfin kien hemm Mario Azzopardi li għena ħafna, ma kienx ikun irid jidher imma fil-background kien qed jaħdem ħafna ma' Joe Galea. Waħda mill-affarijiet eċċezzjonali wkoll kienet il-programm. Il-programm tal- produzzjonijiet kollha ta' qabel jekk toqgħod tarahom kienu jkunu żewġ karti, forsi qoxra, bħal jekk tara tal-Manoel, kien ikollha qoxra standard tal-Manoel Theatre, imbagħad kienu jdaħħlu leaflet bi ftit informazzjoni. Però b'dan il-programm qalulna imġienen għaliex għamilnieh full colour, kien hemm profil dwar kull kantant u kantanta li ħadmet fih u hemm ukoll text biex nispjegaw x'inhu għaddej għax ħafna drabi meta inti tara opra ma jkollokx ċans tgħaqqad kanzunetta ma' oħra. Mela aħna preparajna full text bil-Malti u bl-Ingliż ħdejn xulxin biex ngħidu x'inhuma l-outlines behind it. Imbagħad kien hemm xi reklami u kien hemm ukoll lista ta' min ħa sehem fiha jew ta l-kontribut tiegħu. Jekk tara dak il-programm ftit jew wisq tinduna li jiena kont rajt Evita Returns to the West End għax ftit jew wisq jiġifieri hemm xebh, bla ma trid tkun daqsxejn influwenzat. Dan għaliex inti din Ġensna trid tpoġġiha fil-kuntest storiku tagħha pereżempju qed ngħidlek it-title Solidarnosc, dak il-programm bl-idea ta' Evita, concept rock opera u The War of the Worlds, dawn kienu l-cultural maniera li fiha saret, imma naturalment hemm background politiku. Kif taħseb li ntlaqat minn nies meta saret, ħaduha bħala xi ħaġa politika jew storika? In-nies naħseb, fil-biċċa l-kbira tagħhom rawha biex ngħid hekk bħala xi ħaġa nazzjonali – nationalist feeling. Kien hemm il-ftit li rawha bħala strument politiku li trid tikkumbattiha. Però kienu ftit. Għaliex? Għax l-ewwel ħaġa l-parteċipanti fiha, avolja din għamluha l-Labour Party, kienu ta' kull kulur. Jiġifieri kien hemm kantanti, żeffiena u anki voluntiera ta' kull kulur. L-udjenza wkoll kienu ta' kull kulur letteralment u barra minn hekk il-feedback kbir li kien hemm mill-imigranti ta' kull kulur għax l-emigranti identifikaw ruħhom magħha. Misset korda b'xi mod għal feeling nazzjonali, mhux kulħadd daħal fil-kunċett politiku li kont qed nitkellem fuqu jien. Hemm min raha biss bħala sekwenza ta' avvenimenti, però dan kollu jekk tara eżempju l-aħħar innu dan huwa biċċa xogħol tajba ħafna ta' Paul Abela jiġifieri li jħalli l-entużjażmu f'kull min jisimgħu, bħal kull innu glorjuż. U anki ċertu affarijiet bħal pereżempju "Uliedna Siefru", din ukoll tolqot ħafna lill-emigranti u anki "Agħtuna x- Xogħol". Interessanti fiha "Agħtuna x-Xogħol" għandek ir-ritmu (ta' tlett daqqiet wara xulxin), meta rajt il-film Bohemian Rhapsody, indunajt li dik kienet xi ħaġa li ġejja minn hemm. Tinduna li anke l-mużiċisti tagħna ikunu miftuħa għal dak li jkun qed jiġri madwarhom. Jiġifieri dik ma kontx naf minn fejn ġiet eżatt imma imbagħad meta mort nara Bohemian Rhapsody bdejt nifhem l-iskop tagħha. Taħseb li għandha terġa' ssir? Jien naħseb li għandha terġa' ssir. Għandha terġa' ssir mingħajr adendas mużikali. Rinterpretazzjoni jista' jkun hemm, għaliex il-moda fil-mużika tinbidel però qabel ma ssir wieħed irid jistudja daqsxejn fil-fond x'inhu dak li jikkonstitwixxi Ġensna. Ma tistax inti taqbadha sempliċiment bħala prodott, taġġornaha mużikalment biex timmeċja t-teknoloġija mużikali tal-lum mingħajr ma inti se tinduna u tanalizza x'inhu l-kuntest politiku tagħha. Kif qed ngħidu, jiġifieri inti jekk taqbad in-Nabucco jew taqbad Evita eċċ, ma tistax inti tinterpretaha b'mod differenti minn dak li hu effettivament il-kunċett tagħha. Tista' tinterpretaha b'mod differenti, tista' tagħmel highlight ta' xi affarijiet imma ma tistax tbiddel il-basic concepts li jagħmluha. Barra minn hekk kieku nixtieq li jkun hemm ftit flus verament tajbin biex ninvestu fil-viżwal, li qatt ma kienet fil-verità għalkemm is-sett li bnejt fil-concert version, naħseb li kien sett interessanti. Ftit fis- sala tal-Mediterran jsiru prospetti bħal dawn u r-raġuni li stajna nibnuh kien għall- ammont ta' voluntiera. Studju serju in depth ta' x'jagħmilha l-opra, tneħħi kull adenda superfiċjali fiha, u żżommha integra għax l-intergrità tagħha hija importanti. U li jkun hemm investiment serju fuq il-viżwal. Tgħidli inti li tagħmel żewġ skrins hemmhekk biex tissumplimentaha jew li tagħmel filmat warajha biex tissumplimenta il-viżwal huma shortcut. Jiġifieri jekk inti tagħmel concert version hija orrajt well and good imma li kieku nagħmilha jien nerġa' dik ma npoġġix filmat jew vidjow imma nesprimiha permezz ta' viżwal b'effett ta' dwal, żfin u proġettazzjoni fuq skrin eċċ. X'tifsira tħoss li għandha Ġensna b'rabta mal-kultura u l-identità Maltija? L-ewwel ħaġa Ġensna tat opportunità lil ħafna nies li kienu għadhom mhux magħrufin, pereżempju nsemmi lil Giordimaina u lil Paul Abela. L-oħrajn kienu diġà bdew bħal Renato u Mary Rose Mallia, kienu diġà fix-xena mużikali però din tat opportunità kbira lil ħafna nies. Dan kien diġà kontribut. Kontribut ieħor kien li ma kienx hemm sa dak iż-żmien event kbir mużikali. L-uniku events mużikali li kien hemm kienu l-baned tar-raħal jew inkella l-orkestra ammiral li saret l-orkestra tal-Manoel li kienet limitata ħafna, ma kellhiex x'taqsam mal-orkestra filarmonika tal-lum. Jiġifieri għamlet event kulturali kbir li s-supera events anke li kienu jsiru mill-barranin bħal pereżempju l-Indipendenza. Jekk toqgħod tara ftit x'ġara fl-Indipendenza ma kienx hawn event kulturali daqshekk relevanti u anki meta nitkellmu fuq id-79 jiġifieri. Li ġara fid-79 kien hemm l-ewwel Festival tal-Kanzunetta Maltija, li ddisinjajtu jien fil- verità. Kien avveniment importanti ħafna u kien hemm ukoll ħafna xows internazzjonali fil-Pjazza tal-Ħelsien, fejn illum hemm il-Parlament. Però event wieħed partikolari anki fl-Arts Festivals Maltin mużikali ta' din il-kwalità ma kienx hemm kordinat. Kien hemm Prekursur, dik ir-rock opera li kienet bl-Ingliż u saret il-Manoel imma kienet event żgħira. Jiġifieri kellha live orchestra li kellha l-preġju tagħha imma kienet avveniment żgħir. U anki l-concept form li saret Dar il-Mediterran, il-voice over; il-miming wkoll, kien hemm ċertu rikezza bil-live orchestra taħt u bix-xow għaddej fuq b'acting serju, b'viżwal u b'sett tajbin, trid il-flus imma jkunu worth it kieku. Jekk terġa' ssir trid issir sew. L-importanti li l-kunċetti bażiċi jsiru sew u l- overall impact li jkollha l-udjenza ma tiġix impaired mill-kantanti li jidħlu sehem fiha. Fl-aħħar mill-aħħar hija period concept opera, allura trid tirrispettaha u ma tistax iddaħħal l-insensibilità politika tal-lum, trid tifhem il-politika ta' dak iż-żmien. Intervista ma' Francis Galea Kienet l-influenza Ingliża li ħolqot Ġensna bħala rock opera u mhux dramm jew opera bħalma kien hemm fiż-żmienha? Iva, wara 180 sena taħt l-ingliżi ta' kolonjaliżmu kienet l-akbar influwenza bl-istil kolonjali tal-pajjiż minkejja l-interventi tal-intergration u kustjoni tal-indipendenza li ġew qabel. X'rabta għandha Ġensna mal-Partit Laburista? Kienet l-istorja għan-nies kollha, irrelevanti mil-livell letterarju, intelletwali etċ. setgħet tilħaqhom u tispjegalhom pass pass x'ġara tul is-snin fl-istorja ta' Malta mill-bidu (pre-istorja) b'enfasi fuq il-perjodu ta' Malta qabel il-gwerra u wara l-gwerra sakemm waslu l-Indipendenza u l-Ħelsien. Għaliex taħseb li l-Partit Laburista ħass li kellu joħloq din ir-rock opera? Konna qed noqorbu biex insiru Repubblika, billi pajjiżna ma kellux riżorsi u l-unika riżors hu l-ħaddiem, huma riedu jagħtu l-ġieħ mistħoqq lill-ħaddiem. Eżempju fl-1940 wara l-gwerra fid-diskors tal-ewwel budget f'Mejju fl-1948 kienet daħlet l-ewwel darba l-old age pension. Qabel kif ħaddiem jispiċċa mix-xogħol, jew jitfgħuh barra għax ikun għalaq is-sittin sena (qed ngħidu ż-żmien meta n-nies mas-60 sena kienu jmutu) inkella jkollu jerġa' jmur lura fejn sħabu biex ituh xi ħaġa tal-flus; ma kellhom l-ebda pensjoni. Din kienet l-ewwel ħaġa li fetħet it-triq għas-servizzi soċjali f'Malta. Tant hu hekk din kienet pensjoni mhux kontributorja jiġifieri inti ma tkun ħallast xejn mhux bħalma titħallas in-national insurance, liġi oħra li għaddiet fin-1956 (ukoll taħt Gvern Laburista) u l-iktar ħaġa fundamentali kienet (li anke saret fil-budget mill-Ministru tal-finanzi Arthur Colombo) li jingħata ġieħ lil dawk il-ħaddiema li jkunu ħadmu u stinkaw għall-ġid nazzjonali, minħabba li ma kellnix riżorsi aħna, l-unika riżorsi kien il-ħaddiem. Dak li jipproduċi, jkabbar u jkattar il-ġid nazzjonali. Ġensna anka mill-versi tagħha, hi tislima l- iktar lejn il-ħaddiem mhux lejn min mexxa l-pajjiż. X'kien qed jiġri politikament fit-tmenijiet? U fil-partit Laburista? 1979 kienet xi ħaġa li l-partit laburista kien ilu jaħdem għaliha żmien, bażikament mill-1957/8 meta kien l-aħħar fil-gvern il-peritt Mintoff meta kien iddikjara "jew magħkom jew mingħajrkom". Dik kienet l-intergation. Fl-integration mhux sempliċiment ried jorbot lil Malta bħala estensjoni mal-Ingilterra, imma ried li jkollu l-poter biżżejjed li eżempju jkunu żewġ rappreżentanti fil-parlament Ingliż. Minkejja li l-Ingliżi riedu li jmorru għall-Integration, huma beżgħu li jkollhom hung parliament (balanced parliament) bħalma diġà kellhom, jkollok magħhom fil-parlement bħal Mintoff u xi ħadd ieħor li jiddependi fejn imur il-parlament, b'garanzija li jippruvaw jieħdu kollox (anke l- crown jewels) u jiġu Malta għax inkella jwaqqa' l-gvern, jiġifieri dik kienet waħda mill- pedini li kienet tbeżżagħhom fl-Integration. Pedina oħra kienet il-knisja. Il-knisja dejjem ħadmet parti importanti li qatt ma ddistingwiet ir-reliġjon mill-politika, kienet iġġib l- iskuża wisq li b'integration seta' jidħol il-protestaniżmu, xi ħaġa li kienu jwerwru lin-nies biha mix-xejn għax meta kien ilna mitt sena (taħt l-Ingliżi) qatt ma kien interessahom x'reliġjon ikollhom, importanti li jħallsu ċ-cheap labour li kienu jħallsu. Fil-partit laburista dak iż-żmien, minħabba li kienet il-quċċata 1979, jien inħoss li Mintoff ma kellux pjan wara l-1979 għaliex kien leħaq l-għola target li kellu jilħaq u li kieku r-reżenja fl-1979 kienet tkun ideali bħalma għamlu l-beatles. L-iktar ħaġa intelliġenti li wieħed jista' jagħmel hi li meta jilħaq il-quċċata jieqaf, speċjalment jekk m'hemm quċċata oħra x'jilħaq. Wara 1978 anke l-partit fl-oppożizzjoni induna b'dan il- vacuum/ grey matter li kien hemm u allura approfettaw ruħhom billi qalu li għandhom pjan għas-snin li ġejjin għall-pajjiż. Ma tistax tgħid li ma kellhomx pjan tajjeb, parti mill- pjan kien tajjeb iżda kien hemm partijiet ma tantx. Li ġara fis-snin 80 kienet li dizgrazzjatament (qed tiġri llum ukoll) ssir ħsara lil Malta barra mill-pajjiż speċjalment fil- Ġermanja, fl-awstrija, fejn kien hemm l-aktar industriji vitali li kienu ġejjin mill- Ġermanja. Żminijiet ferm differenti li kien hemm ħafna affarijiet ħżiena għaddejjin. X'kienet tfisser Ġensna għall-Maltin f'dan iż-żmien? Kif intlaqgħet? Ittellgħet kemm-il darba,f'dar il-mediterran, ħaġar qim u saret anke bl-ingliż. In- nies għall-ewwel ħaduha bħala musical li tieħu pjaċir biha, pero kien hemm siltiet minnha, agħtina x-xogħol, tema 79, mitna għall-barrani.. kien hemm xi versi ta' Mahoney (ħadem ma' Abela) huma qawwijin daqs il-mużika, l-espressjonijiet viċin tal- innu malti (o alla ħares lejna), li qanqlu mhux biss affarijiet storiċi iżda wkoll affarijiet sensittivi u sentimenali għall-udjenza għax fakruhom f'ħuthom jew qrabathom li batew. Eż fil-59 meta pprotestaw kontra l-ingliżi, fil-gwerra "il-maltin insibu x'nieklu fil-gwerra u fil-paċi nmutu bil-ġuħ". Dik it-tema, ta' xogħol u ġuħ sab l-aħjar versi u aġġettivi li seta' juża biex jilħaq is-sentimenti tal-poplu. Il-perit Dom Mintoff kellu ideat differenti ta' kif għandu jmexxi lil Malta. Issa hemm Dr Joseph Muscat. Tara mod ta' tmexxija simili bejniethom jew huma kompletament differenti? Lil Mintoff jew tħobbu jew tobogħdu u lil joseph jew tħobbu jew tħobbu bilfors għaliex b'xi mod xorta qed jagħmel tajjeb. Fi żmien Mintoff, kellu jieħu deċiżjonijiet diffiċli ħafna eż jkeċċi l-ingliżi waqt il-ħidma fit-tarzna. Għalkemm kien hemm differenza fil-pagi bejn l-ingliżi u l-maltin, xorta ma kienux igergru għaliex kellhom pożizzjoni sigura mal-ingliżi. Biex Mintoff ipperswada lil dawk in-nies kollha bilfors li ħaseb ħafna. Muscat sab l-industrijalizzazzjoni diġà lesta fil-pajjiż. Fin 1947 meta tala 1 darba labour ma sab xejn f'malta, it-tfixkil beda meta kienu qed jitħajru jiġu l-barranin malta, deputat nazzjonalista qallu "stenna għax issa hawn il-labour fil-pajjiż". Wara l-gwerra din it-tip ta' ħsara dehret iktar. Mintoff kellu din il-problema, ried jirranġa l-infrastruttura (telephone, dawl, ilma). 60s meta kienu qed jitranġaw dawn laffarijiet kienu qed joħorġu skemi għal-kmamar tal-banju. Problema oħra kienet l-islamps. Il-furjana, il-cottonera u l- ħamrun dawn tant kienu mimlija slamps. Toilets fil-gallarija. Dawn anke fil-kostum u fl- istruggle tagħhom sabiex jgħixu. Raw lilhom jew ġenituri jbatu u jgħixu b'dan il-mod. U ġensna uriet is-sagrifiċċju li dawn in-nies għamlu u wrietu tajjeb. Hija reali ħafna u tixhed it-tbatija tal-pajjiż sakemm reġa' sab saqajh. Ġensna reġgħet saret darbtejn oħra wara li saret fl-1982. Taħseb li kien hemm il-bżonn li terġa ssir jew saret biss bħala tifkira? Ma kontx nerġa' nagħmilha, mhux għax ma togħġobnix, nippreferi nerġa' nara l- antika, il-ġdida ma ħassejtx l-istess sentimenti, forsi minħabba ż-żmien tal-antika. Jien nemmen good music lasts forever, ġensna kienet tolqot epoka partikolari sal-ħelsien u x'sens tagħmel fik ġensna, ma tiġikx naturali jekk tinsa li hi xi ħaġa mużikali. Għaż- żagħżagħ hi tajba bħala storja imma mhux neċessarjament li terġa ssir. Kien hemm rabta mal-karattri bayzo mary spiteri u renato, preżenti fl-attivitajiet laburisti. Il-kantanti li kien hemm wara ma ħassewx il-lirika bħalma ħassew ta' qabilhom, u huma ma kellhomx involviment fil-partit laburista. Ġensna li saret fl-2014 kienet parti mill-fondazzjoni ċelebrazzjonijiet nazzjonali. Dawn saru sabiex ifakkru l-anniversajri tal-10 snin mid-dħul fl-Unjoni Ewropea, 35-il sena minn Jum il-Ħelsien, it-30 anniversarju ta' Jum ir-Repubblika u l-50 anniversarju ta' Jum l-Indipendenza. X'rabta kien hemm bejn dawn iċ-ċelebrazzjonijiet u Ġensna. Joseph Muscat qal illi sabiex togħla 'l fuq trid tibda tarġa tarġa, kwalunkwe ħaġa li jagħmel partit politiku b'intenzjoni tajba sabiex jitla' quddiem ser tkun tarġa għal ħaddieħor. Kull ħaddiem u politiku jista' jitla' tarġa waħda u aktar. L-ambizzjoni tal- politiku għandha tkun li jitla' turġien kemm seta'. Kellu jkun hemm il-ġlieda tal-intergration u kellu jkun hemm il-ġlieda tal- indipendenza għax ngħidu kif inhi, l-indipendenza anke Mintoff iġġieled għaliha imma ried indipendenza aktar milli kienet. Jekk tara l-kostituzzjoni tan-1964 l-aħħar paġna għandek l-oath li jieħdu d-deputati fil-parlament u lejn ir-reġina joħduh avolja ġejna indipendenti. Mintoff ried li nieħdu ħelsien sħiħ u għalhekk wara baqa' jinsisti. Però li ġara fl-indipendenza, aparti dawk il-ħafna affarijiet li jgħidulhom reserved matters bħal sigurtà, l-ajruport, il-portijiet baqgħu taħt l-ingliżi konna avvanza ftit ieħor. Ma' kull bidla fil-kostituzzjoni dejjem avvanzajna ftit ieħor. Ma kontx tasal għall-1979 mill-ewwel. Xi miġnun bħal Mintoff kien jagħmilha li kieku ma r-reżenjax fl-1959 meta kien tahom l- ultimatum "jew bħalkom jew mingħajrkom" u kien imur għaliha għax bniedem li kien oratur kbir u jekk lin-nies kien jgħidilhom hemm għalfejn nagħmlu sentejn b'sagrifiċċju kienu jagħmluh għalih. Meta fettillu mar jgħajjarhom lill-ħaddiema tad-dockyard biex jisteqru u jaħdmu iżjed l-ewwel riedu jiekluh u wara li kellimhom semmgħu minnu. L- oratorija tiegħu jiġifieri kienet xi ħaġa barra minn din id-dinja. Pereżempju waqt Mass meeting pjazza palma l-Imsida, qed jgħid li l-pajjiż ma jistax jibqgħu jieħdu promotions u jċapċpu xorta. Oħra, hu u jitkellem, jekk taqa' labra kont tismagħha, għax jekk titkellem u jisimgħek kien jimmarkak u jgħidlek "uj hawnhekk m'aħniex għall-marċ tal-festa, dak erfgħu għal ħin ieħor. Hawnhekk jew tiġi biex tisma' jew itlaq 'l hemm" jiġifieri kien jiksrek u anke f'konferenzi żgħar ma kienx jiddejjaq. Jiġifieri dan ma kienx jiddejjaq jaħtaf lil ħadd għaliex he meant business all the time anke jgħidulek waqt il-leissure time kien jiftakar f'xi ħaġa u kien jgħidilhom ħa nitla' nċempel peress li ma kienx hawn mobiles. U mill-banda l-oħra ma kien jafda xejn pereżempju anke l-kompjuter, ħalliha li fl-aħħar ġennen lil kulħadd biex jgħallmu din u l-oħra imma fil-bidu kien joqgħod attent. Bħalissa Malta mhux biss hi ħielsa iżda qiegħda minn ta' quddiem fl-Ewropa. Taħseb li Ġensna qed tixhed dan kollu u għalhekk kien hemm il-bżonn li terġa ssir sabiex tfakkar lill-Maltin minn kienu u terġa tkabbar dan is-sens ta' kburija? Naqbel iva, imma ċertu lirika qiegħda wisq għal dak iż-żmien. Nerġa' ndur lura għall-innu malti għal dak il-vers 'lil min jaħkimha', fi żmien Dun Karm kienet tagħmel sens, imma llum tfisser lil min imexxiha iżda anke li kieku jiġi kkoreġut, jitled il-preġju tiegħu għaliex l-innu malti huwa talba (dun karm kiteb pregiera) . L-istess f'dawn l- affarijiet anke l-vokabulajru jinbidel maż-żmien aħseb u ara kemm jinbiddlu l-fehmiet u l-ħsibijiet, id-direzzjoni. Għax anke ċertu affarijiet li jgħid il-prim ministru tal-lum. Meta jgħidhom l-ewwel darba jkunu kważi kważi xokkanti għal ċerti nies speċjalment min ma jkunx jafu ħafna għax jissogra, għaliex what is politics? In politics you have to be walking on the edge, dejjem. Li kieku ma tagħmilx hekk m'inti tagħmel xejn. Il-politika san-1940s meta dejjem kien hemm fil-gvern partit nazzjonalisa ħlief fl- 1927 meta kien hemm il-compact ta' Strictland u Boffa, qatt ma ssugraw, kollox kalm, frisk etċ. Il-labour party kien jhedded lil Strictland li għamel compact miegħu biex idaħħal parti mill-programm elettorali tiegħu, u strictland kien jinkwieta għaliex kien konservattiv ħafna. Malta kienet dejjem monopolizzata bill-konservattiviżmu illi anke meta ġie biex jirbaħ l-elezzjoni tal-1947, il-partit laburista kellu problema kbira illi hu kien left u liberali u l-partiti l-oħra kollha li ħarġu (3) kienu right u far right. Jiġifieri ried li vera jġib il-maġġoranza f'idejh għax li kieku kienu jingħaqqdu l-oħrajn kienu jwaqqgħuh jew jieħdu l-gvern f'idejhom. Fl-1921 l-ewwel kostituzzjoni kellna ta' self government sal-1939 tħalli dak it-tliet snin ma' kien hemm xejn u f'dawk it-tliet snin li kien hemm il- compact l-istess attakkawh bil-knisja, li kien hemm id-dnub il-mejjet, kien hemm nies li ndifnu fil-miżbla u l-partiti politiċi kienu qed jużawha bħala shield u qas jidher li hu qiegħed hemm, u joqgħod jikkwota "leħen is-sewwa", dejjem, taparsi qiegħed jitkellem f'isem il-knisja u fil-47, reġgħet bdiet tirrepeti ruħha l-istorja. Fil-perjodu ikrah bejn l-1959-1962 reġgħu tawna l-blood constitution fl-1962, l- istess il-knisja, id-dnub il-mejjet, in-nies jindifnu fil-miżbla, jekk tmur l-isptar allaħares iddaħħal il-ħelsien, jekk tgħid li ser tivvota labour ma jtikx l-assuluzjoni. Il-gvern laburista kien jaf li jekk idaħħal is-servizzi soċjali kien jaqta' l-faqar u l-degradazzjoni tal-bniedem, għaliex meta wieħed inkun bla ikel u flus kien jaqbad miexi (għax għall-mistħija ma kienx isaqsi għall-flus) u jmur joqgħod l-Ingiered għax hemm kienu jagħtu l-ikel f'nofsinhar u filgħaxija. Biex jaqta' dawn l-affarijiet bilfors li ried idaħħal it-taxxi u daħħal l-income tax dak iż-żmien, għolla t-taxxa tal-suċċessjoni u għamilha li jintlaqtu s-sinjuri. Issibha fid- dibatti tal-parlament li tiżdied suċċessjoni meta tħalli aktar minn 50 elf 'il fuq, (għalhekk is-sinjuri biss għax biex f'dak iż-żmien irid ikollok ħafna flus biex tkun tiflaħ tħallas hekk) il-knisja bdiet tiġġieled lilha għax bdiet tgħid li din tmur kontra l-ispirtu kattoliku. Kif taħseb li laqagħha l-poplu Malti meta reġgħet saret? Bħala musical bi skop ta' divertiment biss. Taħseb li għandha terġa ssir? Le, li tintwera l-antika iva, imma mhux li terġà ssir. X'tifsira tħoss li għandha Ġensna b'rabta mall-kultura u l-identità Maltija? Identità Maltija hemm ħafna għaliex jolqot pass pass il-ġrajjiet tal-pajjiż, kulturalment skont kif tħares lejha, għalhekk it-2 kienet anke l-kostumi kienu iktar reali, u kienu iktar stampa ċara ta' x'kien qed jiġri u l-poplu baqa' jridha. Għaliex m'għandux ikun hemm Ġensna oħra mid-90 sal-lum ftit iktar f'dan il-millenium bħala riflessjoni tas- snin għaddew? Intervista ma' Lino Farrugia Kont involut f'Ġensna? Le, kont sempliċiment udjenza. Għaliex taħseb li ħolqu rock opera u mhux dramm normali? L-ewwel nett kienet xi ħaġa ġdida, kull darba li nmorru l-Ingilterra konna qed insibu rock opera. Fil-fatt naħseb li Ġensna hija minn tal-bidu nett għaliex meta mbagħad wara bdew l-"Iljieli Mediterranji", dak kien l-isem tal-organizzazzjoni, bdejna nagħmlu rock opera fis-sena. Jiena ktibt xi tlieta minn dawk. Fil-fatt kont ħadt gost ħafna, kienet esperjenza kbira biex ittella' rock opera. Imma Ġensna kienet waħda minn tal-bidu nett u kienet interessanti għaliex kienet dwar l-istorja ta' Malta u l-mod ta' kif il-Maltin kienu għaddejjin fil-ħajja tagħhom. Ovvjament kellha l-aqwa kantanti, kliem sabiħ u saret minn tal-inqas 14-il darba, jekk mhux sejjer żball. Jien kont ftit beżgħan għax meta rajtha l-ewwel darba kienet saret f'Ħaġar Qim u ovvjament kelli qalbi f'ħalqi li ma jmurx jiġri xi ħaġa lil Ħaġar Qim, fil-fatt mhux biha imma mbagħad saru affarijiet oħra f'Ħaġar Qim u kellhom iwaqfuha għaliex Ħaġar Qim ma tistax titrattah bħala xenarju għal rock opera. Biss f'Ħaġar Qim kienet inkantevoli, b'dik l-atmosfera u tara lil dawn l-atturi u kantanti, biż-żeffiena ta' Alison White u kienet xow inkredibbli li ngħid il-verità qatt ma stennejt li l-Maltin nistgħu naslu għal dawk il-livelli. Din fetħet il-bibien u wara komplejna nagħmlu xows dejjem ikbar u ikbar. Ovvjament hi kienet tal-bidu u fetħet il-bibien għar-rock operas. Kellha wkoll il-messaġġ, li dak iż-żmien kellu qisu element semi-politiku imma ma kinitx tweġġa' lil ħadd imma min ried jifhem seta' jifhem x'kien hemm waraja, l-istorja illi aħna qegħdin ngħidu li aħna Maltin u Malta hija tal-Maltin. Ġensna tirrakkonta l-istorja ta' Malta, mill-bidu tal-ħakmiet sal-Ħelsien. Taħseb li hemm rabta diretta mal-politika/ ħakkiem u Ġensna? Kien rabta, li kienet l-għajta tal-maltin. Ħalliha li sa dak iż-żmien malta kienet diġa ħielsa imma kien hemm l-għajta li "Malta l-ewwel u qabel kollox"; l-għajta li kien juża politikant partikolari. Ovvjament kien hemm din l-għajta ta' aħna Maltin u aħna qabel kollox, li għandna bżonn ningħaqdu u anke meta jiġu n-nies tan-negozju, huma min huma, aħna daqs ħaddieħor u bħal ħaddieħor. Jiġifieri kienet qiegħda titlob l- identità tagħna. Il-mużika tagħha kienet veru sabiħa u tal-qalb, kliem veru sabiħ u kellek teatru sabiħ. Jien ma ninsa' qatt lil Bayzo ikanta fiha b'dik il-ħxuna ta' leħnu b'dik id-daqna, imbagħad nies bħal Mary Spiteri li ovvjament għamlu xow kbir. Bħala persuna involuta fil-letteratura, x'inhi l-opinjoni tiegħek dwar Ġensna? Setgħu ħolqu xi ħaġa aħjar? Bħala letteratura hija xogħol interessanti, hija xi ħaġa li kienet ilha tingħad u kien hemm diġà awturi oħra li kienu qegħdin jagħmluha. Jien ma ninsa' qatt il-poeżija ta' Rużar Briffa meta l-folla qamet u għajtejt Malta, jiġifieri kienet ilha mill- għoxrinijiet u 'l quddiem għaddejja. Imma mbagħad qegħdin fil-qofol ta' din l-għajta li kienet ukoll għajta politika, mhux għax il-partiti ma kienux jaqblu magħha, għaliex qablu li Malta għandha tkun tal-Maltin imma kien hemm min kien qiegħed jużaha mod ieħor. U ovvjament Ġensna kienet organizzata mill-Partit Laburista allura awtomatikament dik l-għajta saret qisha tal-Partit Laburista. L-awtur huwa Raymond Mahoney. X'taħseb dwar il-lirika tiegħu? Ray mahoney huwa tajjeb ħafna biex jikteb scripts ta' din il-kwalità, għandu pinna tajba ħafna u huwa ideali li jikteb dawn ix-xogħlijiet. X'taħseb dwar Ġensna meta reġgħet saret f'forma ta' kunċert fl-2008 u fl- 2014? Imbagħad veru kienet repetizzjoni, ngħid il-verità, imma dik l-għajta ma kinitx l-istess għajta fil-verità. Imma l-mużika tant hija sabiħa u fiha qalb u melodija sabiħa li xorta tagħtik gost. Bħal Phantom of the Opera, Ġensna wkoll ma tmut qatt għaliex għandha ċertu faxxinu għax taqbad in-nies tal-età tiegħi u żgħażagħ li jistaqsu x'kienet għaliex kienet effettiva ħafna. U għandha dik iċ-ċertu nostalġija politiċizzata u b'dan l-element ovvjament dejjem tqabbad fl-udjenza. Taħseb li Ġensna qed tagħti kontribut lill-identità Maltija? Hija parti mill- kultura tan-nazzjon Malti? Ħafna, bħal ħafna musicals li saru hija parti mill-identità Maltija u nittama li tibqa' ssir. Minħabba li titkellem fuq il-ġens Malti u l-ambjent Malti ssir awtomatikament parti mill-kultura Maltija. Naħseb li tibqa' popolari għaliex mhux biss għandek messaġġ sabiħ, imma b'kantanti u atturi tajbin tista' terġa' ssir. Intervista ma' Oliver Friggieri Inti ċ-chairman tal-Fondazzjoni Ċelebrazzjonijiet Nazzjonali. Għaliex Ġensna saret bħala parti minnha? Ġensna hija opera mużikali li tiċċelebra l-mixja tal-poplu malti lejn l-indipendenza, r-Repubblika u l-Ħelsien u allura kien jixraq li Ġensna tkun part minn dan il-programm għaliex turi l-isforz li għamel il-poplu Malti u l-kisbiet li għamel, u kważi wasal għalihom mingħajr tixrid ta' demm, għaliex kien poplu ċivili u ma nħolqux gwerer ċivili, u allura kien jixraq li opra bħal din tkun inkluża f'dawn iċ-ċelebrazzjonijiet. Bħala kantata, xogħol ta' vuċijiet kor, orkestra u mużiċisti u l-mużika ta' Paul Abela tirrevedi l-istorja sakemm il-poplu wasal biex kien awtonomu u tal-istat. Hija xogħol li tiċċelebra u tfaħħar ix- xogħol ta' missirijietna sakemm sirna stat mhux nazzjon, għaliex diġà konna nazzjon skont il-kitbiet ta' Vassalli. Fir-riproduzzjoni ta' Ġensna nbidel il-ġeneru u l-istil tagħha. x'inhi r-raġuni ta' din il- bidla? Ma naħsibx li nista' nwieġbek jien għax mhux xogħol tiegħi imma nemmen li kompożitur u awtur jirrevedi lilu nnifsu. It-tibdil isir għax ikollok ħsieb ieħor. Meta terġa' taqra u tirrevediha huwa xogħol pożittiv... kull żmien jitlobhom dawn it-tibdiliet. Il-ġeneru ta' Rock opera, taħseb li x-xogħol sar hekk b'deċiżjoni politika? Malta hija politika, u kollox huwa politiku. Allura l-politika mhux partiġġjabbli. Xi ħaġa tajba hija kemm fi żmien l-Indipendenza, Repubblika u l-Ħelsien, il-Prim Ministri rrikonoxxew ix-xogħlijiet ta' xulxin. Hija kemm storika u kemm politika għaliex niċċelebraw il-kisbiet politiċi għaliex huma inevitabbli. Ġensna kienet bżonn li ssir jew saret bħala divertiment? Orazju jitkellem dwar arti li tagħti pjaċir u tgħallem. Ifisser li l-politika riedet tgħallem l-arti imma ma riditx li ddejjaq lil dak li jkun. Bħall-mediċina li hija qarsa imma fiha z-zokkor, allura naħseb li saret sabiex tgħallem l-istorja ta' Malta u tagħti pjaċir bil- lirika u mużika ta' Ray Mahoney u Paul Abela. Ġensna hija xogħol romantiku fi żmien letterarju modern. X'inhi l-opinjoni tiegħek dwar dan? Il-fatt li bdejna neqilbu għall-moderniżmu hija l-mgħodija li jagħmilha kull pajjiż Mediterran. Ir-romantiċiżmu huwa kostanti, li tirbaħ bis-sentiment, li jkollna fiha l- istorja, l-qima lejn l-għeruq, t-tiftixa lejn l-eroj. Fil-Mediterran fejn ninsabu aħna, hemm identità kurrenti kostanti, bħas-south, fl-epoka li ninsabu fiha hemm romantiċiżmu etern. Aħna romantiċi f'sens wiesgħa għaliex għadna ngħixu hawnhekk. Inżomm il- constant u nuża l-variable. Il-constant huwa r-romantiċiżmu. Poeżija li tħares lejn is- sentiment, tuża tonalità intima u tħalli effett. Taħseb li Ġensna tista' tiġi ddeskrivita bħala "propoganda patrijottika"? Fis-sens dejjaq tat-terminu propoganda, iva għaliex issir favur xi ħaġa. Iridu ngħidu li Ġensna hija xogħol li l-awtur prova ma jkunx patriġġjan, u għandek dejjem rabta mal-partit għaliex xi ħadd ġabhom l-Indipendenza u l-Ħelsien. Bla ma trid, kull ħaġa, anke fil-lingwaġġ tidħol. Intervista ma' Mro Paul Abela. Nixtieqek tgħidli dwar l-ewwel produzzjoni ta' Ġensna, dik tal-1982. Kif ġejt avviċinat biex tikkomponi Ġensna u bħala rock opera? Jien kont għadni ġej mill-Amerika kont qed nistudja hemmhekk, u kien ċempilli Joe Galea u kien qalli li kellu dan il-ħsieb biex jagħmlu rock opera jisimha Ġensna jiġifieri diġà kellhom it-title u kollox, u qaluli interessat tikteb il-mużika? Ovvjament kont interessat nagħmilha. Kienu qaluli li l-lirika kien ħa jiktibha Ray Mahoney bbażata fuq l- istorja ta' Malta u qabduni ma' Ray Mahoney. Għall-bidu kienet xi ħaġa żgħira imma mbagħad bdiet dejjem tikber. Konna morna nirrikordjawha Sqallija għaliex ma kienx hawn faċilitajiet lanqas u ħdimt ħafna ma' Ray Mahoney mill-qrib għaliex biċċa mill- kanzunetta l-ewwel ktibt il-mużika u mbagħad kiteb il-lirika fuqhom u mbagħad kien hemm oħrajn viċeversa, l-ewwel il-lirika mbagħad il-mużika. Kull xena, bħal fil-mużika, dan qisu qed tara film, kull xena tippikċerjaha quddiemek, dejjem f'moħħok u tipprova taqbad il-feel tagħha. Kif iltqajt mal-ġeneru ta' rock opera? (fl-istudji tiegħek jew f'Ġensna?) Le rock opera kien joħorġu spiss, bħal Jesus Christ Superstar, kienu joħorġu ħafna, Evita, dak iż-żmien, qed nitkellmu fl-81/82 għax kienu moda. Għall-kuntrarju ta' musical, musical kien mużika u bid-djalogu wkoll u imbagħad minn Jesus Christ Superstar kienet ħarġet li mużika biss mingħajr djalogu. Għalhekk jgħidulha rock opera. Qisha opra, bħal pereżempju operetta fiha l-mużika imma għandha d-djalogu wkoll, għalhekk qisha musical. Issa rock opera dak iż-żmien kienet tixbah l-opera għaliex ma kellhiex djalogu. X'kienet l-ispirazzjoni għall-mużika? Xogħlijiet barranin.. Kull min jismagħha jgħid li Ġensna għandha dak il-feel tal-ambjent Malti, għax inti tkun ispirat minn l-ambjent ta' madwarek. Jiġifieri kif qed ngħidu aħna bdejn mill-pre istorja ta' malta. Mahoney kien jiddeskrivi x'ser jiġri fix-xena u kont nipprova nikkumplimenta x-xena. Imbagħad kont nimxi mal-kliem għax il-lirika ta' Mahoney hija vera sabiħa, fis-sens li ssaħħrek u ovvjament trid timxi magħha. Hemm siltiet minn Ġensna minnha fejn il-kanzunetti tagħha jixbhu kanzunetti oħra bħal "Agħtuna x-Xogħol" qisu għandha r-ritmu jixxiebah ma' dak tal-Queen. Dawn huma intenzjonati? Il-Beat huwa veru l-istess bħal "We Will Rock You" imma jien naħseb li "Agħtuna x-xogħol" hija kanzunetta ta' protesta u r-ritmu tad-drums li huwa l-istess, għax huwa ritmu biss l-istess. Maż-żminijiet inti bqajt il-figura prominenti f'kull produzzjoni tagħha. Taħseb li kien bżonn li Ġensna tibqa' ssir jew biss għall-skop ta' divertiment? In-nies kien ilhom jistaqsuna, kienet ilha xi 25 sena ma ssir u dejjem jistaqsuna "meta ħa tagħmluha?" imma imbagħad dejjem in concert saret qatt ma saret irreċtata bħal qabel. Iktar bħala divertiment, għax l-ebda xogħol mużikali ma jsir bi bżonn naħseb jien. Ma' kull Ġensna li saret inbidel il-ġeneru (minn rock opera għal in concert). Dan it- tibdil sar għax kien bżonn sabiex Ġensna ssir kontemporanja jew biex jiġbed l- attenzjoni tal-udjenza biss? Ngħiduha kif inhi, is-suġġett ta' Ġensna hu l-istorja ta' Malta speċi, m'għandhiex storja essaċċ bħal żewġ maħbubin eċċ. Hija episodji minn l-istorja Maltija u tieqaf fin- 1979. Dejjem għamilna in concert, l-ewwel għamilnieha bl-orkestra, imbagħad semmejnieha Ġensna - History Rocks u issa din is-sena għamilnieha bl-orkestra u rock band ukoll. Jiena naraha li hija episodji tal-istorja Maltija, u billi jien l-kompożitur iktar nagħfas fuq il-prodott mużikali. In-nies famużi bħal Mary Spiteru u Ira Losco. Dawn in-nies tgħidulhom intom biex jieħdu sehem magħkom, biex tagħmlu Ġensna aktar kontemporanja jew biex issir aktar popolari? Hija biċċa mit-tnejn. Eżempju aħna rrekordjajnieha fl-1982, ma tistax tagħmel l- istess bħalma għamilna dak iż-żmien. L-ewwel ħaġa erbgħin sena fil-mużika, l-istili inbiddlu, il-ħsejjes inbiddlu, ir-rekordings inbiddlu u l-vuċijiet inbiddlu. Inti tipprova taġġornaha, biex dejjem tagħmel xi ħaġa differenti. Pereżempju issa din id-darba għamilna ħafna duwetti bejn l-antiki u l-ġodda. Inti lin-nies ma tistax toqgħod turihom l- istess affarijiet hawn Malta. Pereżempju, Phantom of the Opera, ma nafx kemm-il darba ssir kuljum, imma inti għandek popolazzjoni ta' miljuni ta' nies. Hawn Malta m'għandniex dik il-popolazzjoni, m'għandniex market kbir allura inti dejjem trid tipprova tagħmel xi ħaġa ġdida biex tattira lin-nies. Eżempju din is-sena apparti d-duwetti ġibna it-Tenors biex dejjem hemm xi ħaġa ġdida, biex min ġie jarana d-darba l-oħra ma jkunx qed jara l-istess. F'diskors li għamilt fuq programm televiżiv, inti għedt li ser tkun l-aħħar darba tiegħek f'Ġensna. Ser tkun l-aħħar darba tiegħek jew l-aħħar ta' Ġensna? Ma nafx jiena mhux ser nerġa nagħmilha żgur. Ma nafx jekk eżempju jagħmilhiex it-tifel (Ryan Paul Abela) imma issa għamilnieha tliet darbiet f'għaxar snin. Issa tant ilna naħdmu fuqha li issa għajjejt u ser nieħu brejk minnha. Fiha wisq xogħol, speċjalment din id-darba erġajna għamilna r-rekordings mill-ġdid u arranġamenti ġodda li jfissru ħafna xogħol. X'taħseb li hu l-valur u l-impatt ta' Ġensna fil-kultura Maltija? Meta saret Ġensna l-ewwel darba, qisu warajha inbidel l-istil għax l-istandard qisu għola. Morna nirrikordjaw barra, kien rekording tajjeb, l-istil tal-mużika kont daħħalt elementi internazzjonali fil-mużika Maltija. Issa imbagħad in-nies baqgħu jħobbuha, mhux inti tagħżel. Eżempju "Tema '79" in-nies baqgħu jħobbuha, mhux inti tagħżel x'ser iħobbuha, bħal "Mitna għall-Barrani" u "Agħtuna x-Xogħol". Jiġifieri l-impatt, qisu n-nies jagħmluh impatt. Jien ktibt xi erba' rock operas oħra u l-ebda minnhom ma baqgħet tissemma' daqs Ġensna.