1. Introduzzjoni Din it-teżi tittratta l-użu tal-lingwa fil-letteratura biex tirrappreżenta u toħloq ir- realtà mill-ġdid u tagħmilha tidher differenti minn kif is-soltu nesperjenzawha 'l barra mill-qasam tal-letteratura. Fl-istess ħin, il-letteratura mhijiex kopja tar-realtà u lanqas ma titbiegħed mid-dinja reali għaliex minkejja l-laqta immaġinattiva tagħha, teżisti f'relazzjoni mar-realtà 'l barra minnha. Permezz ta' għadd ta' studji u kitbiet ta' teoriċi Maltin u barranin, se nistħarreġ, fost l-oħrajn, x'differenza hemm, jekk hemm, bejn il- lingwa għall-iskop ta' komunikazzjoni waqt it-taħdit ta' kuljum u l-lingwa mħaddma fil- letteratura. Il-lingwa se tingħata ħafna importanza għaliex dak kollu li tagħmel il- letteratura, tagħmlu bil-lingwa; ir-realtà li toħloq il-letteratura hija realtà maħluqa mill- kliem. "Literature somehow alludes to the 'real' while being of a different order of reality precisely because it is constituted by language" (Widdowson 12). L-għan hu li nistħarreġ ir-relazzjoni li teżisti bejn ir-realtà li ngħixu u r-realtà rappreżentata u interpretata fil- letteratura biex fl-aħħar mill-aħħar nifhem kif xogħol letterarju mistħajjel, bix-xejra rappreżentattiva ġdida li jagħti lir-realtà, iwassalna biex nifhmuha u ninterpretawha f'dawl ġdid u nagħrfu aspetti minnha li ma konniex tajniehom daqstant attenzjoni qabel. Ir-relazzjoni bejn il-letteratura u l-ħajja hija tema li ħadt minn L-Idea tal- Letteratura ta' Oliver Friggieri, madanakollu, m'iniex se nagħmel analiżi tal-argumenti ta' Friggieri u lanqas m'jien se nintrabat ma' dan ix-xogħol. Se niffoka fuq testi teoriċi oħrajn, fil-maġġoranza tagħhom barranin, u f'xi każi nuża L-Idea tal-Letteratura bħala punt ta' riferiment. It-testi teoriċi li minnhom se nislet il-kunċetti ċentrali li se nanalizza huma l-esej ta' Mikhail Bakhtin "Discourse in the Novel," il-ktieb ta' Kendall Walton Mimesis as Make-Believe u l-kitba ta' Ruth Lorand "Telling a Story or Telling a World?" Testi prinċipali oħra li se nuża, speċjalment fit-tielet kapitlu, huma "The Reading Process: A Phenomenological Approach" ta' Wolfgang Iser u "Literature and Knowledge" ta' John Gibson. L-għan tat-teżi mhuwiex li tasal għal definizzjoni tal-"letteratura" u lanqas li tipproponi li t-teknika tal-lingwa hija l-unika karatteristika importanti tal-letteratura. M'hemmx definizzjoni waħda tal-"letteratura" u bħala kunċett jista' jintuża b'modi u f'kuntesti differenti. Hawnhekk, il-kunċett tal-"letteratura" jinftiehem bħala l-użu speċjali tal-lingwa f'xogħlijiet mistħajla li jiddefamiljarizza dak li jirrappreżenta bl-għan li l-lingwa tħalli effetti differenti u tawmenta l-esperjenza tal-qarrejja waqt il-qari. Din it- teżi mhix deskrizzjoni ta' x'inhi l-letteratura b'mod ġenerali, imma analiżi tar-riżors ewlieni tagħha, il-kliem, u l-funzjoni tiegħu biex il-letteratura tkun tista' toħloq ir-realtà mill-ġdid. Għaldaqstant, m'iniex se niddiskuti l-prinċipji kollha li jiddeterminaw il-valur ta' xogħol letterarju, imma se nittratta speċifikament in-natura tal-lingwa fil-letteratura u l-effetti li tħalli. Għalkemm se nsemmi xi tekniki u mekkaniżmi lingwistiċi, m'iniex se nittratta xi mekkaniżmi partikolari; se niffoka fuq in-natura tal-lingwa b'mod sħiħ, u l-effetti tagħha fuq il-qarrejja, mingħajr distinzjoni partikolari bejn il-poeżija u l-proża. Se nagħti preċedenza lill-perspettiva tal-qarrejja aktar milli dik tal-awturi, jiġifieri f'moħħi għandi x-xogħol letterarju għad-dispożizzjoni tal-qarrejja, aktar milli l-proċess tat-tiswir mill- awturi. Minħabba n-natura teorika tat-teżi, fil-biċċa l-kbira, l-analiżi se tinvolvi teoriji u argumenti, iżda fil-partijiet fejn se nagħti eżempji aktar konkreti minn xogħol speċifiku, dejjem se nirreferi għar-rumanz Castillo ta' Clare Azzopardi. Kemm minħabba l- konsistenza, kif ukoll għaliex it-teżi hija teorika aktar milli applikazzjoni tat-teorija, m'iniex se nirreferi għal xogħlijiet oħrajn. F'xi mumenti, biex insaħħaħ l-argumenti se nagħti eżempji aktar ġenerali meta nsemmi tekniki bħall-metafora, l-analoġija u l- parodija, jew tipi ta' rumanzi Maltin bħar-rumanz storiku Romantiku u r-rumanz Modern. Madanakollu, m'iniex se nirreferi għal eżempji speċifiċi tagħhom. L-ewwel kapitlu jiffoka fuq it-teorija letterarja ta' Mikhail Bakhtin fix-xogħol "Discourse in the Novel" u l-idea tiegħu dwar in-natura soċjali tal-lingwa u l-kelma. L- iskop hu li nuża l-kunċetti li ddiskuta Bakhtin bħala għodda biex nanalizza t-tema ta' din it-teżi. Id-"diskors," l-"istil," l-"eteroglossija," id-"djaloġiżmu" u l-"polifonija" huma fost il-kunċetti li se nittratta. L-idea ewlenija ta' Bakhtin li se nitlaq minnha f'din it-teżi hija li l-lingwa hija "fenomenu soċjali" u għandha l-ħajja soċjali tagħha (259). Din in-natura soċjali tal-lingwa tħalli konsegwenza fuq ix-xogħol letterarju u fuq il-proċess tal-qari. Il- funzjoni ewlenija tagħha hija li tagħti lil-letteratura l-possibbiltà li bl-għażla bir-reqqa tal- kliem, toħloq mill-ġdid dak kollu li jsib ruħu fil-letteratura. Barra minn hekk, tagħti lix- xogħol ċerta libertà fl-interpretazzjoni għaliex il-qarrejja jidentifikaw max-xogħol skont l- esperjenza personali tagħhom tal-lingwa. Din il-libertà trodd valur lix-xogħol għaliex permezz tal-inkontru bejn il-kuxjenzi tal-lingwaġġi differenti tax-xogħol u l-kuxjenzi tal- qarrejja, il-possibbiltajiet espressivi tax-xogħol jikbru. Mill-analiżi tal-lingwa u l-kliem fl-ewwel kapitlu, fit-tieni kapitlu se ngħaddi għall- analiżi tan-natura rappreżentattiva u organizzattiva tax-xogħol letterarju. Se nistħarreġ kif ir-realtà preżentata fil-letteratura mhix diretta imma tinsab taħt livell rappreżentattiv u organizzattiv mibni mill-kliem, in-narraturi, it-tekniki letterarji u l-bqija. F'dan il- kuntest, il-kliem ma jibqax marbut biss mas-sinifikat lingwistiku tiegħu imma mal- kontribut li jista' jagħti biex tinħoloq l-atmosfera li jkollhom f'moħħhom l-awturi. Se niffoka fuq uħud mill-kunċetti li jsemmi Kendall Walton fix-xogħol Mimesis as Make- Believe, fosthom il-kunċett tat-"taparsi" (4) u tad-"dell" (148) tax-xogħol letterarju, u l- metafora "materjal-prodott" li tiddiskuti Ruth Lorand fix-xogħol "Telling a Story or Telling a World?" (426). Minħabba n-natura rappreżentattiva tal-letteratura, il-qarrejja għandhom sehem importanti fit-twettiq tax-xogħol. Permezz tal-atteġġjament tagħhom, l-aktar bl-attitudni ta' immaġinazzjoni li jitlob il-qari, it-test ma jibqax test imma jitwettaq u jsir xogħol. Fit-tielet kapitlu se nistħarreġ kif il-proċess tal-qari jinbidel f'esperjenza għall- qarrejja. Ix-xogħol jippreżenta lill-qarrejja b'kumplessità teknika li tbiddel il-proċess tal- qari f'esperjenza tal-forma letterarja; minħabba l-kumplessità u d-diffikultà li jinvolvi, ix- xogħol ipoġġi lill-qarrejja f'pożizzjoni li jġarrbuh pass pass għaliex ma jippermettix qari ta' malajr. Permezz ta' erba' raġunijiet ewlenin se nuri li din l-esperjenza tal-qari għandha xeħta realistika għaliex tevolvi b'mod simili ħafna għall-esperjenzi 'l barra mill- qasam tal-letteratura. Imbagħad se niffoka fuq l-għarfien li n-natura rappreżentattiva u immaġinattiva tal-letteratura tipprovdi lill-qarrejja, tip ta' għarfien li hu esklussiv għal- letteratura għaliex l-iskop proprju tiegħu fit-test huwa letterarju, imma għandu l- possibbiltà li jinbidel f'sors ta' għarfien ġdid. Barra minn hekk, jinsab minsuġ sfiq mal- isforz tal-qarrejja huma u jifhmu l-lingwa u l-forma letterarja tax-xogħol għaliex biex jaslu għal dan l-għarfien, jeħtieġ li l-ewwel jifhmu l-forma rappreżentattiva tax-xogħol. Fil-Konklużjoni tat-teżi nħares mill-ġdid lejn l-argumenti ewlenin f'relazzjoni mal- għanijiet li tlaqt minnhom u niffoka fuq ir-rabtiet prinċipali bejn il-letteratura u r-realtà li nanalizza f'kull wieħed mit-tliet kapitli. L-argument ċentrali joħroġ mit-tielet kapitlu iżda jinbena fuq l-argumenti li niżviluppa fl-ewwel tnejn, li fil-qofol tiegħu huwa li r-realtà tal- letteratura tidderiġina lejn ir-realtà ta' barra. 2. Bakhtin u n-Natura tal-Lingwa Dan il-kapitlu jħares lejn The Dialogic Imagination, ġabra ta' erba' esejs ta' Mikhail Bakhtin, b'mod speċjali r-raba' esej, "Discourse in the Novel." L-għan ta' Bakhtin huwa li jipproponi metodu ġdid għall-istudju tar-rumanz, metodu bbażat fuq l-idea tiegħu tal-lingwa. Huwa jisħaq li bħala ġeneru, ir-rumanz huwa organizzat, iżda b'sistema ta' organizzazzjoni differenti minn ta' ġeneri oħrajn (Holquist, "Introduction" xxi). Għaldaqstant, l-għan tiegħu kien li permezz tat-termini u l-kunċetti li uża, filwaqt li jirrispetta n-natura kumplessa tal-letteratura, isarrafha fi prinċipji biex tkun tista' tinftiehem aħjar, u tinftiehem ukoll il-qawwa li għandha u l-effetti li tħalli. 2.1. Il-Kunċett tal-Lingwa Fl-introduzzjoni għall-esejs ta' Bakhtin, l-editur Michael Holquist jagħti ħarsa lejn uħud mill-fehmiet ewlenin ta' Bakhtin dwar il-filosofija tal-lingwa u s-sehem tagħha fl- istudju tal-letteratura. Holquist jgħid li Bakhtin kellu "kunċett distintiv ħafna tal-lingwa" (xviii); l-idea ta' Bakhtin dwar il-lingwa hija idea b'saħħitha ħafna li ħalliet l-effetti tagħha fuq il-fehmiet u l-kunċetti li ħoloq. Holquist jispjega kif il-kultura, in-natura, il-kuxjenza ta' individwu partikolari u t-taħdit tal-individwi huma kollha kuntesti differenti ta' kontradizzjonijiet u kunflitti. Il-lingwa hija meqjusa riflessjoni kumplessa u sħiħa ta' dawn il-kontradizzjonijiet, bil-fehma li din in-natura tal-lingwa tidher fl-aħjar tagħha fir- rumanz (xviii). Il-lingwa mhix biss medju li permezz tiegħu jidhru l-kunflitti u l-kontradizzjonijiet tad-dinja, imma n-natura tagħha stess hija kkaratterizzata minn dawn il-kunflitti (Holquist, "Introduction" xviii). Għalhekk jitkellem dwar in-natura storika u fraġli tal- lingwa, b'tifsir li kontinwament jinbidel u jiżviluppa. L-importanza li tingħata lin-natura storika tal-lingwa tixhed li l-lingwa għandha post fi ħdan l-istorja. Mhix bħal oġġett li beda jeżisti darba u dejjem baqa' jintiret mingħajr ma jinbidel. Il-lingwa hija kontinwament affettwata minn żviluppi li jseħħu kemm fi ħdan il-lingwa, kif ukoll 'il barra minnha. Il-lingwa, minħabba n-natura soċjali u storika tagħha, għandha "kapaċità kreattiva" dejjiema, u t-tifsir tal-kliem kontinwament jevolvi (Morris 4). Karatteristika oħra importanti ta' Bakhtin hija s-"sensittività straordinarja għall- pluralità tal-esperjenza umana," karatteristika li tiddistingwih minn teoriċi oħra (Holquist, "Introduction" xx). Holquist jiddeskrivi l-individwi bħala "kuxjenza" li tvarja kontinwament, u li l-għażla tad-diskors tagħhom tiddependi mill-intenzjonijiet u s- sitwazzjoni tal-mument. L-esperjenzi kemm tal-awturi, kif ukoll tal-qarrejja, għandhom sehem fil-proċess ta' fehim ta' test. Għalhekk Bakhtin jisħaq li qatt ma jista' jkun hemm mod wieħed ta' kif tinftiehem kelma, frażi jew saħansitra test sħiħ. Fl-esej "Epic and Novel" (4), Bakhtin jispjega kif ir-rumanz beda jingħata iktar importanza minħabba l-paralleliżmu mad-dinja kontemporanja li kontinwament tinbidel. Il-kwalitajiet tar-rumanz bdew jirriflettu s-sitwazzjoni fl-Ewropa, fi żmien meta s- soċjetajiet ma baqgħux separati minn xulxin imma żdiedu l-kuntatti u r-relazzjonijiet, inklużi l-kuntatti bejn il-lingwi, bil-konsegwenza li nħolqot ukoll "kuxjenza letterarja- kreattiva" ġdida (12). Meta r-rumanz beda jsir l-iktar ġeneru letterarju dominanti, partikolarment fit-tieni nofs tas-seklu 18, il-letteratura kollha bdiet tieħu xeħta differenti (5). Fil-passat, il-kreattività letterarja kienet ibbażata fuq il-memorja mentri fir-rumanz hija bbażata fuq l-esperjenza u l-għarfien, u tippermetti "inizjattivi personali" fil-fehim u l-interpretazzjoni ta' test (17). 2.1.1. Il-kontenut ta' natura soċjali Bakhtin jiftaħ l-esej "Discourse in the Novel" bl-argument li fl-istudju tal-arti verbali ma għandux ikun hemm separazzjoni sħiħa bejn il-perspettiva "formali" u l- perspettiva "ideoloġika," jiġifieri bejn il-perspettiva li tiffoka fuq il-forma letterarja, u dik li tiffoka fuq il-kontenut, daqslikieku dak li jingħad u l-mod kif jingħad nistgħu nanalizzawhom b'mod separat (259). "Fid-diskors, il-forma u l-kontenut huma ħaġa waħda, ladarba nifhmu li d-diskors verbali huwa 'fenomenu soċjali'" (259). Il-forma, kemm jekk tidher fl-għamla ta' kelma, ta' sentenza jew ta' silta partikolari, u kemm jekk tidher fit-tonalitajiet differenti ta' test, hija ħajja għax teżisti fis-soċjetà u għalhekk għandha l-karattru individwali tagħha. Jekk nieħdu kelma partikolari bħala eżempju ta' forma, magħha ma jkunx hemm marbut biss it-tifsir tad-dizzjunarju, id-denotazzjoni, imma wkoll, ngħidu aħna, perspettivi, impressjonijiet, implikazzjonijiet, sensazzjonijiet, u emozzjonijiet. Dawn nistgħu nirreferu għalihom bħala kontenut ta' natura soċjali, jiġifieri kontenut li jiddependi min-natura soċjali tal-lingwa. Ngħidu aħna l-istqarrija tas-Sinjura Sultana lill-pulizija f'Castillo, "Qiskom qatta ċwieċ, madonfi. Mhux ġa għidt lil sieħbek?" (193), għandha marbut magħha kontenut ta' natura soċjali differenti minn stqarrijiet oħra possibbli bħal "Diġà għidt lill-kollega tiegħek." L-istqarrija tas-Sinjura Sultana timplika nuqqas ta' formalità fil-konfront tal-pulizija. Barra dan il-kontenut, hemm imbagħad kontenut ieħor, li nistgħu nsejħulu kontenut ta' natura lingwistika-letterarja, li jinkludi elementi bħat-tifsir tad-dizzjunarju, tema jew plott ta' xogħol partikolari, li biex ngħidu hekk ma jiddependix min-natura soċjali tal-lingwa imma iktar min-natura lingwistika-letterarja. Dan il-kontenut ta' natura soċjali assoċjat ma' forma partikolari jinteraġixxi mal-kontenut lingwistiku-letterarju tax- xogħol u jsir parti minnu, b'mod li jsir diffiċli tagħraf wieħed mill-ieħor għaliex flimkien iwasslu kontenut wieħed. Għalhekk Bakhtin jisħaq li jekk nifhmu li l-lingwa hija fenomenu soċjali, il-forma u l-kontenut huma inseparabbli fl-analiżi tad-diskors. Fil- fehma ta' Beardsley, il-letterarjetà tiddependi mit-tifsir impliċitu tal-kliem u d-diskors, bħalma huma l-implikazzjonijiet u s-sensazzjonijiet. Ix-xejra letterarja tal-lingwa tiżdied skont kemm tiddependi mit-tifsir impliċitu minflok it-tifsir espliċitu u dirett (126). F'L-Idea tal-Letteratura hemm xebh fil-mod kif il-kontenut u l-forma huma preżentati bħala elementi li jaħdmu flimkien sal-punt li kważi jsiru ħaġa waħda, għalkemm l-idea ta' Bakhtin aktar tikkonċerna l-aspett soċjali tal-lingwa (Friggieri 44). Filwaqt li Bakhtin jiffoka iktar fuq ix-xogħol letterarju finali f'idejn il-qarrejja, Friggieri jagħti importanza lill-proċess meta x-xogħol ikun għadu qed jinħoloq; partikolarment il- mument meta l-kittieba jagħżlu l-kliem addattat għall-kontenut li jridu jwasslu. Mhix biss id-denotazzjoni (il-kontenut ta' natura lingwistika-letterarja) li tiddetermina jekk kelma hijiex xierqa fil-kuntest partikolari tax-xogħol, imma wkoll is-sensazzjonijiet u l- impressjonijiet marbutin magħha (il-kontenut ta' natura soċjali). "Il-kliem ma jixhidx biss espressjoni u komunikazzjoni, iżda mġiba u attitudni. Min jitkellem mhux biss jagħti kontenut iżda jikxef lilu nnifsu fil-kontenut li jagħti lil ħaddieħor" (Friggieri, L-Idea tal- Letteratura 43). L-awturi jbiddlu tema jew kontenut f'forma proprju billi jagħżlu l-kliem xieraq skont il-mod li jridu li l-qarrejja jaslu għall-kontenut. Finalment, l-analiżi tar- rumanz min-naħa tal-qarrejja ssir "l-apprezzament tal-mekkaniżmu li bih il-kontenut sar forma" (44). 2.2. L-Istil, l-Istilistika u l-Istilizzazzjoni Bakhtin jisħaq li fl-istudju tal-ġeneri letterarji, bħala kunċetti, l-istil u l-lingwa ma ngħatawx l-importanza li stħoqqitilhom, iżda bdiet tingħata iktar attenzjoni lil perjodi u kuntesti speċifiċi li kellhom stil partikolari u differenti mill-bqija. Għaldaqstant, ma kinitx ikkunsidrata n-natura soċjali tal-ġeneri u l-istil tagħhom. L-istudju tal-istilistika jeħtieġ analiżi fuq livell filosofiku u soċjoloġiku biex tingħaraf in-natura tad-"diskors artistiku" lil hinn minn perjodu jew kuntest wieħed partikolari biss. In-natura filosofika u soċjoloġika tal-lingwa għandha l-kontribut tagħha f'test letterarju għaliex il-lingwa tesprimi u dejjem tevolvi u għalhekk twassal iżjed minn sempliċiment tifsir speċifiku ("Discourse" 259). L- istilistika m'għandhiex titqies biss bħala studju ta' "sengħa privata." Il-ħajja soċjali tal- lingwa tiddetermina l-istil tad-diskors. Mhumiex l-awturi li jagħtu stil imma d-diskors minnu nnifsu diġà jkollu l-istil tiegħu. Li jagħmlu l-awturi huwa li fix-xogħol jużaw stil partikolari skont l-atmosfera li jkunu jridu joħolqu. Huwa għalhekk li t-teorija tal- istilistika ta' Bakhtin hija "stilistika soċjoloġika" (300). Għal Bakhtin, l-istudju tal-istilistika m'għandux jillimita ruħu għall-analiżi tal-istil ġenerali li jadottaw l-awturi tul ix-xogħol sħiħ, imma għandu janalizza l-pluralità ta' lingwaġġi li jidhru fix-xogħol, bl-istil u l-partikolaritajiet kollha ta' kull lingwaġġ. Friggieri, fid-Dizzjunarju ta' Termini Letterarji, jiddefinixxi "stil" bħala "L-organizzazzjoni personali, maħsuba mill-awtur, tal-elementi li jsawru lingwa biex mhux biss tingħata informazzjoni, iżda biex l-informazzjoni tolqot. Hemm bosta interpretazzjonijiet moderni, u aktarx jinġabru fil-fehma li l-istil hu enfasi" ("Stil"). Għal Bakhtin, biex "l-informazzjoni tolqot" u l-istil ikun "enfasi" jrid jkun "rappreżentazzjoni artistika" ta' stil lingwistiku ieħor; b'hekk, dak li jingħad jitwassal f'ambjent li huwa rifless tal-"kuxjenza lingwistika" li jkun qiegħed jirrappreżenta l-istil ("Discourse" 362). Il-proċess ta' "stilizzazzjoni" huwa għalhekk relazzjoni bejn il-kuxjenza lingwistika ta' min qiegħed jippreżenta u ta' dak li qiegħed jiġi preżentat. Il-kumplessità tar-rumanz, għalhekk, ma tinsabx biss fil-plott imma fil- lingwaġġi differenti użati u fir-relazzjonijiet ta' bejniethom (362). Xogħol l-istilistika huwa li tagħraf ir-rumanz bħala numru ta' "lingwaġġi soċjali" organizzati b'mod artistiku u l- mod kif it-tema tiżviluppa permezz tal-lingwaġġi differenti (263). Huwa permezz ta' lingwa "stilizzata" li dak li jkun jista' jitkellem dwar suġġett partikolari b'mod li l-lingwaġġ jirrifletti l-kuntest soċjali li jkun nibet fih. Lingwa "stilizzata" mhux fis-sens li titbiegħed mix-xeħta naturali tal-lingwa, imma fis-sens li jingħata lingwaġġ ta' natura stilistika differenti skont il-kuntest li ġej minnu, u għalhekk l- ambjent li jrid jirrappreżenta. L-"istilizzazzjoni" hija "t-teknika tal-imitazzjoni, tar- rappreżentazzjoni konxja u konsistenti ta' stil ieħor mill-awturi. Ir-riżultat huwa diskors b'żewġ vuċijiet, l-istil imitat u l-preżenza 'silenzjuża' tal-awturi" ("Stylization"). Għalhekk l-istili differenti fix-xogħol ma jagħtux biss kontribut estetiku imma jieħdu sehem fil- kontenut u t-tifsir tax-xogħol, għaliex permezz tal-istil u l-implikazzjonijiet sottili tiegħu, dak li jingħad jitpoġġa f'ambjent rifless tiegħu, li jiddetermina l-mod kif jasal għand il- qarrejja. Katie Wales tispjega li: L-għan ta' bosta studji stilistiċi huwa li juru kif "jaħdem" it-test: mhux biss billi jiddeskrivu l-aspetti formali tat-testi, imma biex juru s-sinifikat funzjonali għall- interpretazzjoni tat-test; jew biex jassoċjaw effetti letterarji jew temi ma' kawżi lingwistiċi fejn jinħass li huma relevanti. Aħna nippresupponu li kull element lingwistiku f'test għandu fih il-potenzjal li jkun sinifikanti. ("Stylistics") Wales iżżid li l-intuwizzjonijiet u l-ħiliet interpretattivi huma importanti daqs elementi bħall-aspetti formali tat-test fl-istilistika u l-kritika letterarja. Skont Bakhtin, l-istil huwa bħallikieku x-xejra tad-diskors li, flimkien mat-tifsira lingwistika espliċita, tħalli impressjoni speċifika u dak li jingħad tpoġġih f'ambjent rifless tiegħu. Mhux biss dak li jinkiteb b'mod espliċitu jikkontribwixxi għat-tifsira ta' xogħol letterarju. Hemm elementi oħrajn li għalkemm ma jidhrux fil-kitba, huma preżenti xorta waħda u joħolqu l-atmosfera tax-xogħol; jaffettwaw il-mod kif it-test jinftiehem mill- qarrejja u jħallu fihom, fost l-oħrajn, bosta impressjonijiet u sensazzjonijiet. Għaldaqstant, għandhom sehem importanti fit-tifsira tax-xogħol. Biex jinftiehmu dawn l- elementi astratti, jintużaw għalihom metafori bħall-kunċetti tal-vuċi, l-istil, it-ton u l- immaġni (Schuster 603). B'dawn il-metafori jkun possibbli tidentifika effetti letterarji ma' kawżi lingwistiċi differenti. 2.3. Il-Lingwa fil-Letteratura: Id-Diskors Il-punt tat-tluq għall-bidla fl-istudju tal-istilistika li ġab Bakhtin kien il-ħsieb li l- lingwa fil-letteratura mhix l-istess bħal-lingwa użata fil-ħajja ta' kuljum u għalhekk kien jeħtieġ li tiġi studjata b'mod differenti. Għaldaqstant, analiżi ta' rumanz teħtieġ analiżi stilistika mhux tematika biss. Id-"diskors" tan-narrattiva mhux sempliċiment "mezz ekstra-artistiku," medju li jintuża fl-arti, medju li permezz tiegħu titwassal l-arti tan- narrattiva (Bakhtin, "Discourse" 260). Id-diskors tan-narrattiva huwa arti fiha nfisha; l- artistiċità fix-xogħol tinħoloq bih. Għandu stil differenti mil-lingwaġġ ta' kuljum u mhuwiex medju li jwassal għal xi ħaġa oħra imma huwa l-qofol innifsu tax-xogħol (260). Fil-letteratura d-diskors m'għandux funzjoni prattika (Eagleton 7). Bakhtin juża "diskors" flok "lingwa" biex jagħti importanza lin-natura soċjali tal- lingwa, lill-fatt li l-lingwa qatt ma tista' tkun newtrali għax isseħħ permezz ta' "diskorsi" differenti ("Discourse" 266). Il-kelma "diskors" għandha l-ħila tirrifletti l-att tat-taħdit f'kuntest aktar mill-kelma "lingwa," li għandha l-konnotazzjonijiet ta' lingwa waħda unitarja u miktuba. "Diskors" tirrifletti l-idea li l-lingwa teżisti fil-forma ta' lingwaġġi differenti skont il-kuntesti fejn tintuża u minn min tintuża. Dawn il-lingwaġġi differenti fit-taħdit, jidhru wkoll fil-kitba permezz ta' lingwaġġi bi stili differenti. Meta tintuża fil- qasam tal-letteratura, bħal fil-każ li qiegħda nanalizza, il-kelma "diskors" timplika li l- lingwaġġi m'għandhomx x'jaqsmu biss mat-taħdit, imma jidhru wkoll bil-miktub fil- letteratura, u permezz tal-implikazzjonijiet u l-impressjonijiet li jħallu, iġorru magħhom fix-xogħol il-kuntesti soċjali fejn normalment jintużaw. Bħala traduzzjoni tal-kunċett ta' "diskors," fit-Taljan sikwit tintuża "linguaggio," li l-konnotazzjonijiet tagħha jirriflettu x- xejra soċjali tal-lingwa (Urbano 4). Urbano tispjega l-idea ta' Bakhtin dwar il-lingwa b'dan il-mod: "dà voce alla necessità di un porsi dialettico, relazionale col contesto che abbraccia la parola . . . in cui il linguaggio è letto come un fatto sociale" (4). Id-diskorsi użati fix-xogħol għandhom marbut sfiq magħhom il-kuntest soċjali minn fejn insiltu, li jinġarr magħhom fit-test, tant li l-qari tad-diskors isir qari ta' "fatt soċjali" (4). 2.4. Id-Diversità fid-Diskorsi: L-Eteroglossija Bakhtin joħroġ bit-terminu "eteroglossija" biex jirreferi għall-preżenza ta' diskorsi differenti, kull wieħed minnhom bil-perspettiva u l-kuxjenza partikolari tiegħu; bejniethom joħolqu varjetà ta' vuċijiet, relazzjonijiet u assoċjazzjonijiet ("Discourse" 291). "Ir-rumanz jista' jiġi definit bħala diversità ta' diskorsi soċjali u diversità ta' vuċijiet individwali organizzati b'mod artistiku" (262). Mhumiex fatturi lingwistiċi li jiddistingwu diskors minn ieħor, imma fatturi ekstralingwistiċi bħall-intenzjoni, il-valur u l-perspettiva (289). L-eteroglossija tinsab diġà fil-lingwa, imma fil-letteratura għandha funzjoni speċjali għaliex it-tema ma tibqax astratta imma tidher miexja minn diskors għal ieħor filwaqt li ġġorr magħha l-implikazzjonijiet, id-dinjiet u l-perspettivi ta' kull diskors li tiltaqa' miegħu. Fl-istess ħin dawn id-dinjiet ikunu qegħdin jagħtu l-kontribut tagħhom fix-xogħol letterarju (Bakhtin, "Discourse" 263). Friggieri, fid-Dizzjunarju ta' Termini Letterarji jispjega kif l-eteroglossija torkestra t-temi, l-oġġetti u l-ideat differenti u fl- aħħar toħloq "test letterarju wieħed" ("Eteroglossija"). Li toħloq test letterarju wieħed ma jfissirx li l-lingwaġġi differenti jiġu standardizzati u jissarrfu f'lingwaġġ wieħed, imma li l-lingwaġġi bejniethom, kull wieħed bix-xejra tiegħu, jagħtu struttura u jorganizzaw ix- xogħol. F'Castillo, diffiċli ma ninnutawx it-temi mexjin minn diskors għal ieħor, speċjalment għaliex l-ewwel u qabel kollox, mexjin kontinwament min-narrazzjoni ta' Amanda għar-rumanzi ta' Cathy Penza. It-tema tal-mewt u l-qtil tidher miexja f'diskorsi bejn il-membri tal-familja, diskorsi tal-pulizija u ta' nies fit-tmexxija bħall-Prim Ministru, u diskorsi tal-ġurnaliżmu. Barra fil-forma ta' taħdit, dawn id-diskorsi jidhru wkoll fil- forma ta' ittri, noti u telefonati. It-tema tar-relazzjonijiet familjari tidher miexja minn diskorsi bejn l-adulti, diskors mat-tfal, diskors fuq it-telefown, u anke diskors tan-noti, bħal fil-każ tan-nota li Emma tħalli lil Amanda qabel titlaq. L-eteroglossija toħloq "unitajiet stilistiċi eteroġenji" fir-rumanz (Bakhtin, "Discourse" 262). Il-lingwaġġi differenti jistgħu bħallikieku jinġabru fi gruppi skont xebh fl-istili rispettivi tagħhom li joħloq unità bejn il-lingwaġġi. L-unitajiet differenti flimkien imbagħad joħolqu "sistema artistika strutturata" waħda; sistema li tidħol fl-unità stilistika ogħla tax-xogħol sħiħ. L-unità stilistika tax-xogħol sħiħ ma tistax tiġi identifikata ma' unità stilistika waħda biss; l-istil uniku tan-narrattiva huwa dan il-"taħlit ta' stili" li flimkien joħolqu "sistema ta' lingwaġġi" (262). Eżempju ta' unitajiet stilistiċi bażiċi li kull waħda minnhom tifforma parti minn unità ikbar (Bakhtin, "Discourse" 262): 1. In-narrazzjoni artistika-letterarja diretta tal-awturi 2. Stilizzazzjoni ta' forom differenti ta' narrazzjoni fit-taħdit ta' kuljum 3. Stilizzazzjoni ta' forom differenti ta' narrazzjoni fil-kitba ta' kuljum (l-ittri, id- djarju eċċ) 4. Forom differenti ta' diskors letterarju ekstra-artistiku tal-awturi (morali, filosofiku, xjentifiku eċċ) 5. Id-diskors stilizzat u individwalizzat tal-karattri Il-lingwaġġi mit-tielet eżempju ta' unità stilistika, meħudin minn ġeneri ta' kitba bħad-djarji, l-ittri, in-noti u r-rumanzi, iwessgħu l-orizzonti tal-lingwa użata fil-letteratura (Bakhtin, "Discourse" 323). Lil-lingwa jagħtuha potenzjal barrani li bid-diskorsi tirrappreżenta kuntesti oħra ta' kitba 'l barra mill-kitba letterarja tax-xogħol. Kull element lingwistiku f'rumanz jiddependi l-ewwel nett mill-"unità stilistika" li jieħu sehem fiha, eżempju n-narrazzjoni artistika-letterarja diretta tal-awturi jew id- diskors stilizzat u individwalizzat tal-karattri. Din l-unità tiddetermina l-"profil lingwistiku u stilistiku" tal-element li jkun (Bakhtin, "Discourse" 262). Fl-aħħar nett, wara li dan l- element jieħu x-xejra partikolari tiegħu skont liema unità jagħmel parti minnha, jikkontribwixxi għat-tifsira tax-xogħol sħiħ. Dawn il-ħames unitajiet stilistiċi jidhru kontinwament f'Castillo. Bħala narrazzjoni artistika-letterarja diretta (1) nistgħu ngħidu li hemm tnejn: in-narrazzjoni omodijeġetika ta' Amanda u n-narrazzjoni eterodijeġetika fir-rumanzi ta' Cathy Penza. It-taħdit ta' kuljum (2) jidher b'modi differenti, fosthom fid-diskors bejn relazzjonijiet familjari, bejn il-pulizija, id-diskors lit-tfal u d-diskors fuq it-telefown. Bħala narrazzjoni fil-kitba ta' kuljum (3) niltaqgħu fost l-oħrajn mar-rumanzi ta' Cathy, l-ittri mibgħuta lil Cathy u lill- vittmi, in-noti, u l-kotba li Amanda taqra lil Klarissa. Fil-maġġoranza tal-każi, id-diskors ekstra-artistiku (4) f'Castillo jingħad min-narratriċi. Ta' sikwit jingħad diskors filosofiku dwar il-mewt, dwar il-Maltin u drawwiethom, u dwar il-politika. Uħud mill-karattri ta' Castillo għandhom ċerti karatteristiċi fid-diskors individwalizzat tagħhom (5) li jiddistingwuhom mill-bqija. "Allura sallura, agħmel pass u erġa' lura" (202) tidher frażi f'ħalq Castillo, filwaqt li l-espressjoni "da'" hija sinonima mal-lingwaġġ ta' Ġina, kif jidher mill-frażi "jien u Tommy, ara, aħjar nidħaq u da'" (272). Imbagħad għandna lil Ċensina li matul ir-rumanz dejjem tirrepeti l-istess diskors: "pssst, għandek numru, Sinjura?" (289). Amanda wkoll nistgħu nagħrfu l-lingwaġġ individwalizzat tagħha mit-titli "pops" u "Sesè" (304) li tħobb tuża għal missierha u bintha. L-unità stilistika li jkun jagħmel parti minnha diskors filosofiku f'Castillo tiddetermina l-"profil lingwistiku u stilistiku" li jieħu dan id-diskors. Ngħidu aħna, hemm il-possibbiltà li d-diskors filosofiku ikun parti mil-lingwaġġ tan-narratriċi, ta' Castillo jew ta' Ġina. Kull wieħed minn dawn il-lingwaġġi tat-tliet karattri se jiddetermina l-mod differenti kif tinftiehem ir-riflessjoni filosofika li tingħad. Mod ieħor kif unità stilistika tkun parti minn unità ikbar jidher fil-każ ta' Emma. Fil-lingwaġġ tagħha hemm lingwaġġi stilistiċi oħra, fosthom il-kitba tan-noti, bħal dik li tħalli lil Amanda, il-kitba tar-rumanzi u l-lingwaġġ f'intervista mit-Times of Malta meta tgħid: "Dan il-pajjiż għażel li jiftakar biss ċerti memorji u oħrajn iddeċieda li jwarrabhom. Bis-saħħa ta' dan ir-rumanz, in-nies għandhom jerġgħu jiftakru" (207). 2.5. Id-Djaloġiżmu Id-"djaloġiżmu" ta' Bakhtin ("Discourse" 275) imur id f'id mal-eteroglossija għaliex jirreferi għar-relazzjoni ta' djalogu li tinħoloq bejn elementi differenti ta' eteroglossija, u l-effett ta' din l-istess relazzjoni fuq l-elementi nfushom u fuq id-diskors li jinsabu fih. Filwaqt li l-eteroglossija hija l-preżenza ta' diskorsi differenti, id-djaloġiżmu huwa r-relazzjoni ta' bejniethom. Ngħidu aħna f'Castillo hemm djaloġiżmu bejn id- diskors ta' Amanda dwar ommha Emma u d-diskors ta' Emma nnifisha. Dak li tgħid Emma jinftiehem fid-dawl tad-diskors li tkun qalet qabel Amanda dwarha. Każ ieħor ta' djaloġiżmu bejn id-diskorsi jseħħ bejn id-diskors ta' Emma dwar in-nies li kienu joqogħdu ħdejha l-Għargħur, u d-diskors tal-karattri nfushom, bħal dak ta' Ġina. Il-perspettiva li tagħti Emma tiddetermina kif imbagħad ninterpretaw id-diskors tal-karattri li tkun iddeskriviet hi qabel. Hemm diversi forom u livelli ta' djaloġiżmu f'xogħol letterarju; f'kelma waħda, bejn kelma u oħra, bejn tipi differenti ta' diskors u saħansitra fil-qarrejja stess. 2.5.1. Id-djaloġiżmu fil-lingwa u fid-dinja b'mod ġenerali Id-djaloġiżmu mhuwiex biss fenomenu tal-lingwa jew tal-letteratura, imma huwa fenomenu tad-dinja għax huwa parti mill-"esperjenza soċjali" (Holquist, Dialogism 42). Fit-teorija ta' Bakhtin dwar id-djaloġiżmu, il-kunċett ta' "djalogu" m'għandux jinftiehem skont is-sens ġenerali ta' konverżazzjoni bejn żewġ min-nies imma bħala "relazzjoni ta' differenzi," relazzjoni li tibbaża fuq id-differenzi (Holquist, Dialogism 39). Differenzi mhux biss bejn il-persuni involuti, imma fl-elementi kollha tad-djalogu: il-kelma, id- diskors, l-ambjent, u l-bqija. L-idea ta' djaloġiżmu jew djalogu fil-lingwa hija li kulma jingħad jew jinkiteb, jinsab fi djalogu miegħu nnifsu, ma' affarijiet li diġà ngħadu u mas-sitwazzjoni soċjali li jinsab fiha. Din in-natura dijaloġika tal-lingwa imbagħad tidher fil-letteratura; "The word or discourse in the novel is not to be distinguished from the life which it utters and which gives it utterance" (Patterson 132). Il-kelma u d-diskors fil-letteratura mhumiex indipendenti mill-ħajja barra x-xogħol letterarju u minn min soltu jużahom, imma jġorru l-istorja tagħhom fix-xogħol (Schuster 597). 2.5.2. Id-djaloġiżmu f'xogħol letterarju Id-djaloġiżmu mhux biss "forma tal-kompożizzjoni," mod kif tippreżenta elementi differenti flimkien, iżda jista' jkun "djaloġiżmu intern" f'kelma, kemm jekk tintuża waħedha u kemm ma' kliem ieħor, djaloġiżmu li jaffettwa l-livell strutturali, semantiku u espressiv tal-kelma (Bakhtin, "Discourse" 279). Meta kelma jkollha "xeħta dijaloġika," fil- proża artistika għandha potenzjal artistiku kbir, speċjalment fir-rumanz (275). L-ebda kelma ma tasal sal-oġġett li tippreżenta b'mod wieħed. Bejn il-kelma u l-oġġett li tippreżenta, u anke bejn il-kelma u min qiegħed jitkellem, hemm ambjent kumpless u flessibbli, ambjent li fih jinsab ukoll kliem ieħor li għandu x'jaqsam mal-istess oġġett jew tema. Il-mod kif il-kelma tirrelata ma' dan l-ambjent kumpless iwassal biex f'dak il- kuntest tkun "individwalizzata" u tieħu "forma stilistika partikolari" (Bakhtin, "Discourse" 276). Fi ħdan l-ambjent, il-kelma tiddetermina l-limiti semantiċi u stilistiċi tagħha skont il-kuntest partikolari li titpoġġa fih il-kelma. Dan il-kuntest jimponi ċerti "kundizzjonijiet" fuq il-mod kif tinftiehem kelma. Għalhekk l-istess kelma f'kuntesti differenti għandha stili differenti skont il-mod kif tirrelata mal-ambjent ta' bejn il-kelma u l-oġġett li tippreżenta (Holquist, Dialogism 67). Il-kelma u l-oġġett li tippreżenta diġà jkollhom assoċjati magħhom valuri, perspettivi, ħsibijiet u ġudizzji. Il-kelma tidħol f'dan l-"ambjent ta' tensjoni," tidħol f'relazzjonijiet differenti, ma' wħud taqbel u ma' oħrajn le (Bakhtin, "Discourse" 276). Dawn ir-relazzjonijiet kollha jifformaw id-diskors, u jaffettwaw il-livell semantiku, espressiv u stilistiku tad-diskors. Permezz tad-djaloġiżmu fil-mod kif tirrelata mal-oġġett li tippreżenta, il-kelma tifforma l-karattru semantiku u stilistiku tagħha u dan il-karattru mbagħad jaffettwa lid-diskors (276-7). Il-kelmiet "dar," "skiet," "ittra," u "kċina" għandhom karattru partikolari f'Castillo, u jimplikaw it-tensjoni, l-inċertezza, il-kurżità, u xi kultant, l-anonimità. B'xi mod jew ieħor, id-"dar" dejjem timplika tensjoni, imma b'modi differenti, skont tkunx qiegħda tirreferi għad-dar ta' Amanda, ta' Emma jew ta' Cathy. Għalhekk iseħħ id-djaloġiżmu intern bejn il-konnotazzjonijiet differenti tal-istess kelma sakemm tingħaraf il-konnotazzjoni jew konnotazzjonijiet xierqa għall-kuntest partikolari fejn tintuża l-kelma. 2.6. Ir-Rispons tal-Qarrejja Fit-taħdit ta' kuljum u f'kitbiet retoriċi, titqies naturali r-relazzjoni bejn il-kelliema jew l-awturi u s-semmiegħa jew il-qarrejja; huwa naturali li min qiegħed jitkellem jew jikteb jistenna rispons minn xi ħadd ieħor. Iżda mhux dan it-tip ta' diskors biss huwa intenzjonat li jkollu rispons; dan jiġri f'kull tip ta' diskors, inkluż id-diskors f'xogħol letterarju, minkejja li ma jkunx f'forma ta' indirizz b'mod espliċitu. Bakhtin jiddeskrivi r- rispons bħala "qawwa fundamentali" fin-narrattiva, li għandha sehem fil-formazzjoni tad-diskors (Bakhtin, "Discourse" 280). Kelma tieħu s-"sinifikat lingwistiku" jekk tinftiehem biss fl-isfond lingwistiku, filwaqt li tieħu t-"tifsira reali" jekk tinftiehem fl-isfond usa' li jinkludi kliem ieħor li għandu x'jaqsam mal-istess tema, sfond magħmul minn opinjonijiet, perspettivi u ġudizzji kontra xulxin (Bakhtin, "Discourse" 281). Dan l-isfond ma jinsabx fl-oġġett innifsu imma fil-kuxjenza tal-qarrejja. Qari li jasal biss sat-tifsira lingwistika huwa qari passiv u astratt. Il-qarrejja jridu jidħlu b'ruħhom u b'ġisimhom fit-test, jinvolvu ruħhom fid-diskors u jagħtu l-kontribut tagħhom. Iridu jħallu l-marka tagħhom waqt li jifhmu dak li jaqraw. B'hekk mhux talli jawmentaw l-esperjenza tal-qari imma jkunu qegħdin jiżviluppaw il-possibbiltajiet espressivi tal-kelma u d-diskors. It-tifsir reali ma jingħatax lill-qarrejja mill-awturi imma jinbena waqt l-"avveniment estetiku" li jlaqqa' kuxjenzi differenti flimkien: dik tal-awturi u dik tal-qarrejja (Morris 6). Dan joħloq tip ieħor ta' djaloġiżmu, differenti minn dawk li diġà rreferejt għalihom. Id-djaloġiżmu li ddiskutejt qabel kien jikkonċerna l-kelma nnifisha jew id- diskors, u l-perspettivi assoċjati magħhom li joħolqu "ambjent kumpless." F'dan it-tip ta' djaloġiżmu, li hu wkoll "intern," l-"ambjent kumpless" jinsab f'min qiegħed jaqra, u għalhekk huwa iżjed suġġettiv u psikoloġiku għaliex jiddependi fuq l-ideat u l-esperjenzi tal-individwu (Bakhtin, "Discourse" 282). Għalhekk hemm il-possibbiltà ta' djaloġiżmu fuq livelli differenti; dak estern bejn il-kliem jew bejn diskorsi differenti u dak intern fi ħdan kelma waħda jew f'min qiegħed jaqra. Dan id-djaloġiżmu intern suġġettiv f'Castillo fost l-oħrajn iseħħ meta niltaqgħu mal-lingwaġġ tas-soru tal-iskola ta' Emma u Cathy: "'You Emma, I don't quite understand how you could be Catherine's twin. She has all the beauty and the intelligence, and you, poor girl, have none'" (102). Il-qarrejja li kellhom x'jaqsmu ma' skejjel tal-Knisja se jagħtu l-interpretazzjoni tagħhom lil dan il-lingwaġġ. Eżempju ieħor ta' djaloġiżmu intern suġġettiv jidher fil-mod kif il-qarrejja jirrelataw mal-karattri tar-rumanz, skont kemm huma qrib ta' nies bl-istess karattru jew rwol soċjali fir-realtà. 2.7. L-Intenzjonijiet Li Taqdi l-Lingwa Għall-kuxjenza tal-individwu, il-lingwa tinsab fil-fruntiera bejn il-wieħed u l-ħafna, il-jien u l-oħrajn. Kelma ssir tal-individwu meta tibda taqdi l-intenzjoni semantika u espressiva ta' dak li jkun, proċess li jirrikjedi sforz kbir min-naħa tal-individwu. L-ebda kelma mhi newtrali; qabel il-kelliema jattribwulu l-intenzjoni tagħhom, il-kliem ikun diġà mgħobbi bl-intenzjonijiet li jagħtuh l-individwi, il-gruppi jew is-soċjetajiet tul iż-żmien (Bakhtin, "Discourse" 294). Għaldaqstant, meta l-individwi jagħżlu kelma, ma jagħżluhiex biss skont it-tifsir tad-dizzjunarju imma skont il-ħajja soċjali tagħha u l-intenzjonijiet li ngħatat, li lkoll jinfluwenzaw it-tifsira. Ir-rumanziera jirrispettaw l-intenzjonijiet soċjali li jinfluwenzaw kelma partikolari u jibnu fuqhom biex iwasslu l-intenzjonijiet il-"ġodda" tagħhom (Bakhtin, "Discourse" 300). Il-pożizzjoni tal-awturi hija pożizzjoni waħda fost ħafna pożizzjonijiet oħra f'ambjent ta' eteroglossija, li tiddependi fuqhom biex tinħoloq l-artistiċità fix-xogħol, jiġifieri l-ambjent ta' eteroglossija u djaloġiżmu. 2.7.1. L-istratifikazzjoni tal-lingwa Bakhtin jitkellem dwar "stratifikazzjoni" tal-lingwa li ma tiddependix mill- komponenti lingwistiċi nfushom imma mill-possibbiltà tal-lingwa li tesprimi intenzjonijiet differenti ("Discourse" 289). Il-lingwa taqdina skont l-intenzjonijiet tagħna u għaldaqstant, tissarraf f'intenzjonijiet u tifsir soċjali differenti, stratifikata f'diskorsi ta' professjoni, ġeneru, tendenza partikolari, familja, grupp, ġenerazzjoni jew saħansitra ta' individwu partikolari (293). "Dawn il-lingwi huma differenti minn xulxin mhux biss mil-lat ta' vokabularju; għandhom forom speċifiċi ta' kif iwasslu l-intenzjonijiet" (289). Finalment, dawn il-lingwi joħolqu ambjent ta' eteroglossija u djaloġiżmu bejniethom (291). 2.8. Xogħol Letterarju Bħala Sistema ta' Komunikazzjoni Kif se nispjega 'l quddiem fil-kapitli li jmiss, minkejja x-xebh tal-letteratura ma' xogħlijiet ta' proża bħall-ġurnaliżmu, il-kitba fuq il-morali u l-filosofija fil-mod kif tħalli effett fuq il-qarrejja sal-punt li kważi tipperswadi, jeħtieġ nagħrfu d-differenza ta' bejniethom. Il-lingwa tan-narrattiva dejjem żammet il-karatteristiċi uniċi tagħha mingħajr ma ġiet issimplifikata u deskritta bħala diskors "retoriku" ta' persważjoni (Bakhtin, "Discourse" 269). Il-mod tagħha kif tħalli effett u "tipperswadi" huwa differenti minn tal-ġeneri l-oħrajn u barra minn hekk, mhuwiex l-għan ewlieni tal-letteratura, imma jseħħ b'mod indirett konsegwenza tat-teknika tal-lingwa letterarja li teħtieġ l- involviment tal-qarrejja fil-qari tax-xogħol. Fuq il-ġeneru tal-poeżija, F. R. Leavis jgħid: "Words in poetry invite us, not to 'think about' and judge but to 'feel into' and 'become' – to realise a complex experience that is given in the words" (212-3). Għaldaqstant, teħtieġ atteġġjament partikolari min-naħa tal-qarrejja. Minbarra l-importanza li jagħti lill-kunċett tad-diskors bħala fenomenu soċjali prevalenti, Bakhtin jisħaq fuq il-letteratura bħala forma speċjali ta' diskors. "Ir-relazzjoni bejn il-letteratura u d-djalogu li jippreżenta Bakhtin mhix bħar-relazzjoni bejn il- letteratura u l-lingwa . . . Il-letteratura hija forma oħra ta' komunikazzjoni, u sa ċertu punt, forma oħra ta' għarfien" (Holquist, Dialogism 66). Din l-istqarrija tesprimi l-ħtieġa li qabel nagħrfu l-mod kif il-letteratura tħalli effett u twassal għal ċertu għarfien, nagħrfu n-natura tagħha bħala sistema ta' komunikazzjoni mhux sistema lingwistika bħal kull kitba oħra. Ladarba l-letteratura għandha natura dijaloġika, biex nagħrfu l-mod kif taħdem ma nistgħux inqisu biss il-mod kif taħdem is-sistema tal-lingwa, imma anke kif taħdem sistema ta' komunikazzjoni. Għal Bakhtin, xogħol letterarju, bħal kull sistema oħra ta' komunikazzjoni, jiddependi mis-sitwazzjoni li jinsab fiha, u l-persuni u l-elementi kollha involuti. Iżjed minn hekk, f'xogħol, il-komunikazzjoni ma tinsabx biss bejn l-awturi u l-qarrejja, imma f'livelli differenti fosthom fi ħdan kelma nnifisha, bejn diskorsi jew kliem differenti, bejn il-qarrejja u x-xogħol, id-diskors jew il-kelma u saħansitra fil- qarrejja stess. Għalhekk il-letteratura mhix biss użu speċjali tal-lingwa mill-awturi, imma forma speċjali ta' komunikazzjoni, forma differenti li tiddependi min-natura dijaloġika tal-lingwa. Bħala forma speċjali ta' komunikazzjoni, għandha l-mod tagħha kif twassal għal għarfien ġdid, kif se nuri fil-kapitli li ġejjin. 2.9. Ambjent ta' Polifonija Il-letteratura taħdem bħal sistema ta' komunikazzjoni proprju minħabba l- ambjent ta' "polifonija" li jinħoloq mill-eteroglossija u d-djaloġiżmu; ambjent ta' vuċijiet, perspettivi u kuxjenzi differenti li jippermetti l-ħruġ u d-dħul minn diskors għal ieħor, b'influwenzi kontinwi bejniethom (Patterson 135). F'dan l-ambjent, il-lingwa ssir "a concrete heteroglot conception of the world" (Bakhtin, "Discourse" 293). "Il-lingwa fir- rumanz mhux biss tirrappreżenta, imma hija minnha nfisha l-oġġett ta' rappreżentazzjoni" (Bakhtin, "From the Prehistory" 49). Kull diskors għandu kuxjenza u perspettiva tad-dinja u kważi jsir sinonimu ma' dik il-kuxjenza li tkun, mhux biss iservi biex jirrappreżentaha. Għaldaqstant jakkwista vuċi indipendenti fit-test, vuċi li tiddistingwih mill-vuċijiet l-oħra. Vuċi partikolari tista' teżisti proprju għaliex tinsab f'ambjent ta' vuċijiet oħra; il-"vuċijiet l-oħra" huma l-"kundizzjoni" għall-eżistenza ta' vuċi partikolari (Carroll 71). L-awturi aktar milli bil-lingwa, jirrakkontaw permezz tal- lingwa; lingwa mwettqa f'diskorsi differenti li huma "oġġetti ta' rappreżentazzjoni" fihom infushom (Bakhtin, "Discourse" 299). Ngħidu aħna jekk l-awturi jridu jirrappreżentaw kuntest politiku, l-użu ta' diskors assoċjat mal-politika, bl-impressjoni li jħalli u l-ambjent li joħloq, awtomatikament jippreżenta l-kuntest politiku. B'dan il-mod id-diskors isir l-oġġett innifsu. Il-preżenza ta' diskorsi differenti tippermetti lill-qarrejja jaraw id-dinja preżentata quddiemhom fil-forma ta' kuxjenzi differenti. "Consciousness situates the world 'out there' and makes it a realm into which we venture and to which we respond" (Patterson 132). Huwa permezz ta' diskorsi differenti li jiltaqgħu flimkien li kull diskors isir hu nnifsu l-"oġġett ta' rappreżentazzjoni" għaliex kull bidla fid-diskors tibda tirrappreżenta bidla fil-perspettiva. Huwa biss f'dan l-ambjent ta' polifonija li tista' tinqata' mid-diskors u l- kuxjenza individwali tiegħek u tidħol f'kuxjenzi oħra. Aktar milli pluralità ta' vuċijiet, il- polifonija hija n-nuqqas ta' vuċi predominanti. Il-polifonija ma tinħoloqx biss mill-vuċijiet li jidhru b'mod espliċitu fix-xogħol, bħal dawk fid-diskors dirett bejn il-karattri. Il- lingwaġġi wkoll għandhom il-vuċijiet tagħhom. Għalkemm mhux bilfors jidhru f'forma ta' diskors dirett konkret, xorta għandhom il-kuxjenza individwali tagħhom. 2.10. Il-Letteratura u r-Realtà Bħalma r-realtà tad-dinja 'l barra mil-letteratura tidħol fid-dinja tax-xogħol letterarju, id-dinja nnifisha tax-xogħol ukoll tidħol fid-dinja reali 'l barra minnha (Bakhtin, "Forms of Time" 254). Id-dinja tax-xogħol letterarju u d-dinja reali 'l barra mil-letteratura jinsabu f'relazzjoni kumplimentari għaliex għalkemm huma żewġ dinjiet differenti, jintrabtu flimkien. Il-letteratura tagħti forma letterarja lil sitwazzjonijiet mid-dinja reali li biex jinftiehmu x'aktarx li jiddependu fuq l-esperjenza tar-realtà nnifisha; finalment, il- letteratura twassal għal għarfien aħjar tagħhom. Issa li permezz tat-teoriji ta' Bakhtin, fhimna n-natura tal-kelma u d-diskors, nistgħu nifhmu aħjar kif flimkien mar-relazzjonijiet kollha ta' bejniethom, il-kelma u d- diskors huma l-protagonisti li joħolqu l-ambjent biex il-letteratura jkollha r-realtà unika tagħha. Il-lingwa fit-taħdit ta' kuljum tinsab, fost l-oħrajn, f'kuntest b'ċerti kundizzjonijiet, fi żmien partikolari u fost persuni speċifiċi. Fil-letteratura, dan l-isfond kollu, bl-esperjenzi u l-kuxjenzi kollha li jinvolvi, irid jinħoloq bl-għażla bir-reqqa tal- kelma, l-unika materja li għandhom f'idejhom l-awturi. Hija n-natura soċjali nnifisha tal- lingwa li tagħmel dan possibbli. Il-kliem u d-diskors diġà jagħmlu parti mir-realtà, u għalhekk iġorru magħhom fit-test il-ħajja soċjali tagħhom, fosthom il-kuntesti fejn normalment jintużaw u l-impressjonijiet li jħallu. Għaldaqstant, f'kull stadju tal-proċess tal-qari ta' test, minn dak l-iktar sempliċi bħal li tagħraf kelma waħedha, sal-istadju iżjed kumpless fejn tagħraf in-naturi differenti tad-diskorsi f'test, jinbnew gradi differenti ta' relazzjonijiet mar-realtà 'l barra mil-letteratura. Il-kittieba jitilqu mill-kelma bħala element reali minnha nfisha u jaddattawha skont l-iskopijiet tagħhom. Hi x'inhi r-raġuni u hi x'inhi r-reazzjoni li l-awturi jixtiequ li jħallu fil-qarrejja, minn qabel jidħlu fi strutturi jew tekniki maħluqa apposta fit-test, il- kliem u d-diskors fihom infushom għandhom relazzjoni mar-realtà, proprju għax ħerġin minnha. Bħal fil-każ tal-parodija, xi tekniki jħallu effett proprju għax jibbażaw fuq in- natura soċjali u r-relazzjonijiet mar-realtà magħġuna fil-kliem u d-diskors. Biex it-teknika tal-parodija tħalli l-effett mixtieq, minn dak li jidher fit-test, il-qarrejja jridu jkunu kapaċi jagħrfu d-differenza bejn dak li qed jiġi mwaqqa' għaċ-ċajt u kif qed jiġi mwaqqa' għaċ- ċajt. Jekk il-kliem jew it-tip ta' diskors użat jinħass stramb jew esaġerat fl-ambjent fejn ikun użat, jew jinħass li jitbiegħed mill-istil użat fil-bqija tax-xogħol għax ikollu marbut miegħu implikazzjonijiet differenti, x'aktarx li jkun qed jintuża biex jiġi parodizzat. Xi eżempji ta' relazzjonijiet mar-realtà waqt il-qari huma: 1. Relazzjoni bejn kelma fil-letteratura, u l-implikazzjonijiet, l-impressjonijiet u l-bqija tal- ħajja soċjali tagħha (il-kontenut ta' natura soċjali). Ngħidu aħna, id-dagħa, termini politiċi, termini reliġjużi, ismijiet ta' postijiet u avvenimenti li jidħlu fix-xogħol bil-ħajja soċjali tagħhom. 2. Relazzjoni bejn kelma jew diskors partikolari fil-letteratura u l-kuntest li fih normalment jingħadu fis-soċjetà, bħal fil-każ tad-diskors tad-dar, tal-iskola, tal- politika jew tal-ittri u l-gazzetti. L-użu ta' diskorsi differenti joħloq relazzjoni bejn il- kuntesti differenti. Ngħidu aħna, relazzjoni bejn id-diskors tal-politikanti u dak tal- familja ma tibqax biss fuq il-livell tad-diskors imma ssir ukoll relazzjoni bejn il-kuntest differenti tagħhom. 3. Relazzjoni bejn kelma jew diskors partikolari fil-letteratura u individwi jew tipi mir- realtà li normalment jużaw dan it-tip ta' diskors, bħad-diskors marbut ma' tip ta' karattru (maħbub, simpatiku, nervuż, eċċentriku), dak marbut mal-politikanti, mar- reliġjużi, jew maż-żgħażagħ. Kif se nispjega iżjed fid-dettall fil-kapitli li ġejjin meta niffoka fuq il-ħsieb u l- immaġinazzjoni fil-letteratura, waqt il-qari, ir-relazzjonijiet mar-realtà magħġuna fin- natura nnifisha tal-lingwa jqabbdu lill-qarrejja mar-realtà; mhux xi proċess konxju u espliċitu maqtugħ għalih, imma parti mill-proċess innifsu tal-qari u l-fehim tal-kliem. In- natura soċjali tal-lingwa, bir-relazzjonijiet tagħha mar-realtà, hija għalhekk l-bażi li tifforma r-realtà tax-xogħol imma tiddependi wkoll minn fatturi oħrajn. Mhumiex dawn ir-relazzjonijiet waħedhom li jiġġustifikaw il-fehma li l-letteratura għandha r-realtà tagħha u finalment twassal għar-realtà nnifisha. Madanakollu, xorta nistgħu ngħidu li r-realtà tal-letteratura hija realtà mibnija mill-kliem għaliex ladarba l-letteratura hija essenzjalment kliem, il-kontenuti varji tal- kliem jiddeterminaw ir-realtà partikolari tagħha. Il-kelma, "mgħobbija kif inhi bil- kontenuti" tibni mill-ġdid dak li tittratta (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 10). "L-istħarriġ tar-rumanz bħala damma ta' kliem . . . jagħti ħjiel tal-identità tar-rumanz bħala rikostruzzjoni tal-ħajja, jew bħala allegorija tagħha, simbolu tar-realtà, metafora ta' azzjoni" (43). Il-lingwa hija għall-awturi bħalma hi ż-żebgħa għall-pitturi. Fost l-oħrajn, bil-lingwa, l-awturi jirrappreżentaw karattri, azzjonijiet, sentimenti, ħsibijiet u postijiet (New 2). 2.11. Konklużjoni Il-lingwa hija fenomenu soċjali għaliex teżisti fis-soċjetà u kontinwament tgħaddi minn tibdil; m'għandhiex forma fissa. Mhijiex lingwa waħda unitarja, imma lingwa li titwettaq permezz ta' diskorsi differenti skont il-kuntest fejn tintuża u minn min tintuża, u ġġorr magħha l-ħajja soċjali tagħha. Mal-kontenut lingwistiku-letterarju tax-xogħol, in- natura soċjali tal-lingwa ssieħeb kontenut li sejjaħtlu ta' natura soċjali u flimkien iwasslu kontenut wieħed. Dan il-kontenut ta' natura soċjali, li jikkonsisti f'implikazzjonijiet, konnotazzjonijiet, sensazzjonijiet u l-bqija, jiddetermina l-atmosfera li tinħoloq fix- xogħol. Il-qarrejja għandhom l-esperjenza individwali tagħhom tal-lingwa u għalhekk l- istess xogħol qatt ma jista' jinftiehem l-istess minn persuna għal oħra; il-lingwa tinbidel skont il-kuxjenza ta' dak li jkun. Madanakollu, dan mhuwiex nuqqas fil-letteratura imma opportunità biex il-qarrejja jinvolvu ruħhom kemm jista' jkun fix-xogħol biex jiżviluppaw il-possibbiltajiet espressivi tal-kliem u d-diskors. It-tifsira reali tal-kliem u tax-xogħol b'mod sħiħ toħroġ mill-inkontru bejn il-kuxjenza tal-qarrejja u l-kuxjenza jew kuxjenzi differenti tax-xogħol li jaqraw. Il-preżenza ta' diskorsi differenti toħloq ambjent ta' eteroglossija fix-xogħol, ambjent ta' diskorsi differenti kollha bil-perspettiva individwali tagħhom. Ladarba d- diskorsi jidħlu f'relazzjoni ma' xulxin, jinħoloq ambjent ta' djaloġiżmu bejniethom, djalogu bejn in-naturi differenti tagħhom li jaffettwaw lil xulxin. Barra dan id-djaloġiżmu estern bejn id-diskorsi, hemm tip ieħor ta' djaloġiżmu: id-djaloġiżmu intern bejn il- konnotazzjonijiet differenti marbutin ma' kelma partikolari. L-ambjent li fih tintuża l- kelma jiddetermina liema minn dawn il-konnotazzjonijiet jitqiesu addattati. Fl-aħħar nett, l-eteroglossija u d-djaloġiżmu joħolqu ambjent polifoniku fix-xogħol; kull diskors jakkwista l-vuċi individwali tiegħu mingħajr ma tingħata preċedenza lil xi vuċi partikolari. Il-valur ewlieni tan-natura soċjali tal-lingwa fil-letteratura hija li tagħti lil- letteratura l-possibbiltà li bil-kliem stess toħloq ir-realtà mill-ġdid. Jingħażel il-kliem addattat li bil-ħajja soċjali li jġorr miegħu fit-test, joħloq mill-ġdid is-sitwazzjoni li tkun. Il- kliem u d-diskorsi differenti għandhom relazzjonijiet mar-realtà 'l barra mil-letteratura li jġorruhom magħhom fix-xogħol u għandhom sehem fix-xogħol. Ix-xogħol letterarju jkun aħjar jekk flok sistema lingwistika, nifhmuh bħala sistema ta' komunikazzjoni li ddaħħal l-elementi kollha tat-test fi djalogu biex toħloq atmosfera sħiħa. It-teorija tal-lingwa u l-letteratura ta' Bakhtin, aktar milli tispjega metodu ta' analiżi ta' test, tinkoraġġixxi lill-qarrejja jrawmu sensittività lejn l-"implikazzjonijiet espressivi" tal-kliem u jsiru "qarrejja sofistikati" (Schuster 595). Xogħol letterarju jistagħna meta jinqara b'reqqa li tesplora l-potenzjal ta' implikazzjonijiet sottili. B'dan il- mod, il-qari tal-letteratura jista' verament jinbidel f'esperjenza personali li ma tibqax marbuta biss mal-konfini tat-test imma tħalli effett fil-qarrejja daqs l-esperjenzi l-oħra tal-ħajja. 3. In-Natura Rappreżentattiva tal-Letteratura Dan il-kapitlu jħares lejn ix-xogħol letterarju bħala kitba li għandha realtà differenti minn dik li nsibu 'l barra mil-letteratura. M'iniex se nittratta r-Realiżmu tal- kontenut fil-letteratura, għax dan mhuwiex is-suġġett li tittratta din it-teżi. L-analiżi tikkonċerna l-mod kif il-letteratura toħloq ir-realtà tagħha għaliex għandha l-ħila li permezz tan-natura rappreżentattiva tagħha u t-tekniki li tinqeda bihom toħloq mill-ġdid dak li titkellem dwaru. Fil-qofol tagħha hija diskussjoni dwar in-natura tal-letteratura, mhux dwar in-natura tal-kontenut tal-letteratura. Fl-ewwel kapitlu rajna li l-lingwa nistgħu kważi nqisuha bħala r-realtà nnifisha, għaliex il-kliem użat iġorr miegħu fit-test il-ħajja soċjali u l-kuntesti fejn normalment jintuża. Ma nistgħux ngħidu l-istess għax-xogħol b'mod sħiħ, għaliex bħala struttura organizzata huwa maħluq, mhux ħiereġ b'mod dirett mir-realtà; ma nistgħux inqisuh reali bl-istess mod kif inqisu l-lingwa. Anke l-kliem innifsu, f'xogħol jidħol fi strutturi organizzati (Ronen u Biberman 119-20). Huwa proprju għalhekk li l-letteratura nqisu li għandha r-realtà unika tagħha, mhux biss għaliex hija magħmula mill-kliem li diġà għandu r-realtà tiegħu, imma minħabba dan il-livell organizzattiv. Hija realtà differenti għaliex hija realtà organizzata. 3.1. Ir-Realtà Organizzata tax-Xogħol Letterarju Mhumiex is-suġġetti, it-temi jew l-ideat li jagħmlu xogħol letterarju; dawn l- elementi diġà jinsabu fil-ħajja 'l barra mil-letteratura. Il-letteratura hija l-"kelma organizzata," il-mod kif l-organizzazzjoni tal-kliem tibni l-ħajja mill-ġdid (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 10). Biex nifhmu l-mod kif ir-realtà tal-letteratura mhix f'kunflitt mar- realtà 'l barra minnha, jeħtieġ li nqisu n-natura rappreżentattiva tal-letteratura u l-livell intermedjarju organizzattiv bejn il-letteratura u r-realtà tad-dinja; ir-realtà ta' barra hija r-realtà diretta filwaqt li r-realtà tal-letteratura hija realtà rappreżentattiva organizzata skont l-għażla tal-kittieba. Dan il-livell rappreżentattiv tal-letteratura huwa magħmul fost l-oħrajn min-narraturi, it-taqsim tal-plott, il-karattri, l-ordni tal-fatti, it-temi u l- figurazzjonijiet. Dawn huma l-elementi ta' rappreżentazzjoni u organizzazzjoni li, flimkien mal-kelma, l-element ewlieni, joħolqu r-realtà tax-xogħol. Din in-natura rappreżentattiva u organizzattiva mhux talli mhix nuqqas, imma tagħti valur speċjali lil- letteratura u tiddistingwiha minn tipi oħra ta' kitba: Oliver Friggieri jiddeskriviha bħala "saff profond tar-realtà, organizzazzjoni ta' eżistenza" (7). Friggieri jispjega r-"rappreżentazzjoni" bħala "t-trasferiment ta' persuni u sitwazzjonijiet reali mil-livell normali tagħhom għal-livell tal-kitba" ("Rappreżentazzjoni"). In-natura rappreżentattiva tal-letteratura toħloq livell intermedjarju organizzattiv bejn il-livell tad-dinja li minnu jinsiltu l-ideat, it-temi u s- sitwazzjonijiet, u l-livell tal-kitba. Huwa proċess li, permezz ta' elementi differenti ta' rappreżentazzjoni, ibiddel esperjenza mid-dinja f'kitba letterarja b'mod li dik l-istess esperjenza tkun tista' tiġġarrab mill-ġdid minn min jaqraha. Permezz tal-lingwa u t- tekniki letterarji għad-dispożizzjoni tagħhom, l-awturi jsarrfu sitwazzjoni jew esperjenza f'kitba. Aħna ngħidu li xogħol letterarju joħloq ir-realtà tiegħu għaliex joħloq mill-ġdid dak li jittratta skont rappreżentazzjoni u organizzazzjoni maħsuba, kemm jekk għandu fatti reali bħala kontenut kif ukoll jekk għandu kontenut fittizju. F'dan il-kuntest, ir- referenza għar-realtà ta' xogħol letterarju hija indipendenti mill-preċiżjoni tal-fatti li jirrappreżenta. Xogħol dejjem joħloq ir-realtà tiegħu, anke jekk jirrappreżenta sitwazzjoni fittizja. Minħabba l-livell rappreżentattiv, ir-realtà ta' xogħol tiddependi fuq l-elementi ta' rappreżentazzjoni bħall-għażla tal-kliem, it-tekniki u l-figurazzjonijiet. "Rather than being directly 'mirrored,' the facts, as represented in narrative, are filtered through layers of linguistic artifice" (Lamarque u Olsen 235). Għaldaqstant, ir-realtà tax-xogħol ma tistax tqisha bl-istess mod bħal meta tara ritratt jew taqra stqarrija u faċli tgħid kemm qegħdin jippreżentaw ir-realtà. Ir-realtà tal-kitba hija realtà organizzata u rappreżentattiva, mhux realtà diretta. Għalhekk, trid tifhem l-elementi u t-tekniki li jintużaw, taħseb fuqhom u tinterpretahom biex finalment tkun tista' tifhem ir-realtà li qiegħed joħloq ix-xogħol. F'Castillo, dan il-livell organizzattiv u rappreżentattiv huwa magħmul, l-ewwel u qabel kollox, minn alternanza ta' narrazzjonijiet: in-narrazzjoni omodijeġetika ta' Amanda u n-narrazzjoni eterodijeġetika meħuda mir-rumanzi ta' Cathy Penza. M'hemmx ordni kronoloġika tal-fatti, speċjalment għaliex l-awtriċi kontinwament tħaddem it- teknika tal-analessi, fosthom meta tiħodna lura għal meta Amanda tiltaqa' ma' ommha jew għall-mument meta l-kuntistabbli marru jħabbtu d-dar ta' Emma. It-tekniki tal- figurazzjoni u d-deskrizzjoni wkoll jikkontribwixxu għal dan il-livell rappreżentattiv; in- narratriċi tużahom biex ikollna esperjenza kemm jista' jkun qrib tas-sitwazzjoni rappreżentata. Is-skiet jissarraf f'rappreżentazzjonijiet konkreti permezz ta' metafori bħal: "is-sikta rqiqa, fina, tidħollok f'għadmek u ssikkithulek" (105). L-istess l-ambjent tad-dar, kif jidher minn din il-figurazzjoni: "Din id-dar kienet mejta u jien ma kellix dritt inqajjimha mill-mewt" (101). Fattur ieħor li jseddaq il-livell rappreżentattiv huwa li r- rakkont mhuwiex kollu mill-perspettiva tan-narraturi, speċjalment għaliex kontinwament niltaqgħu mad-diskors dirett tal-karattri. Karatteristika ewlenija li toħloq dan il-livell organizzattiv u rappreżentattiv hija li l- "ambjent letterarju" jagħti lill-kliem konnotazzjonijiet ġodda. L-"għarfien tal-kliem tad- dizzjunarju jiswa biss bħala l-bidu proviżorju" għall-konnotazzjonijiet il-ġodda li jikseb il- kliem, l-aktar fil-każ ta' kliem użat f'"arja metaforika" (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 41). Il-qarrejja għandhom jimxu fuq "raġunament metaforiku" aktar milli raġunament loġiku (47). Mhuwiex il-kliem innifsu li jkun ġdid għall-qarrejja, imma l-organizzazzjoni li jitqiegħed fiha. Fiha nnifisha r-realtà tax-xogħol letterarju hija immaġinarja, mhux għaliex maqtugħa mir-realtà imma għaliex mhijiex ir-realtà diretta imma rappreżentazzjoni u interpretazzjoni tagħha, u sikwit l-għan tagħha mhuwiex li tirrappreżenta fatti reali. Għaldaqstant teħtieġ il-ħsieb u l-immaġinazzjoni biex l-ewwel tinftiehem ir-realtà organizzattiva tat-test, imbagħad tinftiehem ir-relevanza tagħha għar-realtà nnifisha 'l barra mil-letteratura. 3.2. Ir-Rabta tan-Natura Rappreżentattiva tal-Letteratura mar-Realtà Fil-letteratura, il-finzjoni hija bħal tikketta li taċċerta lill-qarrejja li l-kliem użat fix- xogħol jirrappreżenta xi ħaġa li għadha mhix magħrufa u lanqas mhi mogħtija fit-test (Iser, "The Reality of Fiction" 7). Fil-każ tal-letteratura, il-kunċett ta' rappreżentazzjoni huwa paradossali għaliex l-oġġett li qed jiġi rrappreżentat mhux definit u ċar, u lanqas mhuwa għalkollox magħruf. L-oġġett li qed jiġi rrappreżentat bħallikieku jinsab fil-mezz innifsu tar-rappreżentazzjoni; fil-każ tagħna, il-kliem. Il-kliem jiġi preżentat b'mod organizzat b'mod li l-karattru nnifsu tal-kliem jiddetermina r-rappreżentazzjoni li tinħadem. Għalhekk li l-kliem jispiċċa l-oġġett innifsu tar-rappreżentazzjoni. Ma jfissirx li fil-letteratura nirrappreżentaw il-kliem, imma l-element rappreżentat, huwiex persuna, sitwazzjoni jew avveniment, jiddependi mill-kliem użat u l-organizzazzjoni li jitpoġġa fiha. Il-kliem fil-letteratura ma jirrappreżentax xi realtà empirika imma xorta għandu "funzjoni rappreżentattiva" importanti, bħallikieku l-kontroll ta' kollox jinsab fil-kliem (17). Il-finzjoni u r-realtà mhumiex antonimi għal xulxin imma jaħdmu flimkien għall- iskop ta' komunikazzjoni; il-finzjoni hija l-mezz biex nitkellmu dwar ir-realtà (Iser, "The Reality of Fiction" 7). Waqt il-komunikazzjoni bejn il-qarrejja u x-xogħol letterarju, dak li hu kkomunikat permezz tal-finzjoni huwa effett mhux messaġġ. Għalhekk li nanalizzaw l- effett tax-xogħol aktar milli t-tifsir tiegħu. Il-mezz użat biex ix-xogħol jgħaddi elementi li jorbtu mar-realtà mhux identiku għal dawn l-istess elementi. Għalhekk, għalkemm ix- xogħol mhux magħmul minn fatti reali, xorta għandu l-"attributi tar-realtà," għaliex jesprimi affarijiet li għandhom x'jaqsmu mar-realtà (7). 3.3. L-Effett tan-Natura Rappreżentattiva u Organizzattiva tax-Xogħol Letterarju L-oġġetti u s-sitwazzjonijiet isiru elementi letterarji mhux għax għandhom xi karatteristika partikolari imma minħabba l-mod kif jintużaw. "M'hemmx kelma li hi letterarja u oħra li mhijiex, iżda hemm organizzazzjoni letterarja u organizzazzjoni li hi non-letterarja" (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 9). Hija l-attitudni ta' min jużahom li tiddetermina jekk l-oġġetti u s-sitwazzjonijiet jinbidlux f'elementi letterarji (Lamarque u Olsen 48). Friggieri jispjega d-differenza bejn il-kitba letterarja u forom oħra ta' kitba bħala differenza bejn "ir-rappreżentazzjoni u l-informazzjoni" (L-Idea tal-Letteratura 20). Bil-forma rappreżentattiva, dak li jingħad jinħoloq mill-ġdid b'mod li l-informazzjoni li tingħata iżjed tħalli effett, u tidher differenti milli kieku ġiet preżentata b'mod ieħor (20). Huwa proprju għalhekk li jibqgħu jinkitbu xogħlijiet ġodda dwar dawk li jidhru li huma l-istess temi u xorta jitqiesu differenti minn ta' qabilhom. Il-forma rappreżentattiva li jieħu l-kontenut taffettwah u tagħmlu differenti u ġdid. Ir-realtà f'forma rappreżentattiva iżjed tolqot mir-realtà diretta. L-oriġinalità hija kwistjoni ta' tiftix ta' "għamla differenti ta' rappreżentazzjoni" (15). Kitba titqies ġdida mhux neċessarjament għaliex tesprimi kontenut li b'mod ġenerali qatt ma ngħad qabel, imma għaliex tagħtih forma ġdida. 3.4. L-Immaġinazzjoni Bħala Attitudni Waqt il-Qari L-immaġinazzjoni tal-qarrejja għandha funzjoni importanti waqt il-qari tax-xogħol. Fil-fehma ta' Iser, xogħol letterarju jeħtieġ l-immaġinazzjoni tal-qarrejja li tagħti forma lir-relazzjonijiet magħġuna fl-istruttura tax-xogħol ("The Reading Process" 282). Lamarque u Olsen jagħmlu distinzjoni bejn l-immaġinazzjoni bħala "attività" u l- immaġinazzjoni bħala "attitudni" biex jispjegaw b'liema mod xogħol letterarju għandu realtà immaġinarja u kif l-immaġinazzjoni mhix bilfors tbegħid mir-realtà (244). L- immaġinazzjoni mifhuma bħala attività hija attività fil-moħħ li ġġib flimkien ideat differenti biex toħloq il-ġdid. L-immaġinazzjoni mifhuma bħala attitudni hija forma ta' attenzjoni u ħsieb f'relazzjoni ma' dak li jinqara, attenzjoni lejn l-elementi kollha preżenti fit-test u l-mod kif jaffettwaw lil xulxin, anke jekk ma jkunux veri fihom infushom. F'dan is-sens, il-qarrejja jimmaġinaw b'mod sħiħ u jorbtu flimkien dak li hu veru u dak li mhuwiex, mingħajr ma jagħmlu distinzjoni konxja bejn it-tnejn, għax fl-aħħar mill-aħħar se jwasslu ħaġa waħda sħiħa. Nistgħu nieħdu bħala eżempju l-fatt li min ikun jidher li qiegħed jirrakkonta f'rumanz, x'aktarx huwa ħolqien tal-awturi, u għalhekk l-azzjoni nnifisha tar-rakkontar mhijiex vera. Iżda waqt il-qari, xorta waħda nimmaġinaw li hemm xi ħadd qiegħed jirrakkonta, u nibqgħu attenti għal kulma jgħid. Għalkemm mhux b'mod esklussiv, l-immaġinazzjoni bħala attività iżjed tikkonċerna lill-awturi huma u joħolqu x- xogħol, filwaqt li l-immaġinazzjoni bħala attitudni iżjed tikkonċerna lill-qarrejja. Għalhekk, biex jifhmu r-realtà immaġinarja tal-letteratura, il-qarrejja jridu jħaddmu l- immaġinazzjoni bħala attitudni (Lamarque u Olsen 244). Friggieri, fl-ispjega għat-terminu "fiction," jirreferi għal-livell organizzattiv u rappreżentattiv tal-kitba letterarja bħala "sistema letterarja li l-għanijiet warajha huma l- effett u l-interpretazzjoni" ("Fiction"). Il-ħsieb, l-immaġinazzjoni u l-interpretazzjoni waqt il-qari huma bħallikieku l-għodda biex tinftiehem din is-"sistema letterarja." In- narrattiva mistħajla tingħażel minn tipi oħra mhux għaliex m'għandhiex verità imma għaliex għandha l-mod tagħha kif tasal għall-verità, li jirrikjedi atteġġjament speċjali mill- qarrejja differenti milli jirrikjedu tipi oħra ta' narrattiva. Fit-teżi "Il-kunċett tal- Letteratura fil-kitbiet estetiċi ta' xi awturi Maltin," Matthew Borg jirreferi għar-rabta bejn ix-xogħol fantastiku u r-realtà bħala "laqgħa fantastiku-reali" (103). Tinvolvi proċess kumpless ta' qari u interpretazzjoni tal-livell rappreżentattiv u fantastiku, li flimkien mal- immaġinazzjoni, fl-aħħar nett iwassal għal ħsibijiet u riflessjonijiet relevanti għar-realtà li ngħixu. 3.5. It-Taparsi u l-Livell Metafiżiku tax-Xogħol Letterarju Walton jispjega n-natura rappreżentattiva tal-letteratura u l-funzjoni tal- immaġinazzjoni billi jqabbel ix-xogħol letterarju ma' attivitajiet "taparsi" li jsejħilhom "make-believe activities," attivitajiet li għalkemm jiddependu mill-immaġinazzjoni u t- taparsi, jitqiesu daqslikieku huma sitwazzjonijiet reali (4). L-għan ta' din l-analoġija huwa li jinftiehem kif il-qarrejja, anke jekk għal mument qasir, donnhom jemmnu li l-karattri li jiltaqgħu magħhom fix-xogħol, u dak kollu li jgħidu, huwa reali, tant li jqanqal fihom interess biex jibqgħu jaqraw sal-aħħar; imma fl-istess ħin jafu wkoll li s-sitwazzjonijiet li jiltaqgħu magħhom fit-test mhumiex veri (6). Il-mod kif taħdem in-natura rappreżentattiva tal-letteratura jixbah il-logħob taparsi tat-tfal. Hija tendenza universali li waqt il-logħob, it-tfal iqattgħu ħafna ħin f'dawn l-attivitajiet li donnhom jaqdu bżonnijiet fundamentali (11). Waqt li t-tfal ikunu qegħdin jilagħbu, jattribwixxu rwoli differenti u diskors lill-pupi u joħolqu sensiela ta' sitwazzjonijiet immaġinarji. L-immaġinazzjoni ma tiġix mix-xejn, imma tiddependi mill- oġġetti użati waqt il-logħob. Walton iqis dawn l-attivitajiet bħala bżonn naturali fil- bniedem għaliex jgħinuh jagħraf l-irwoli u s-sitwazzjonijiet differenti li jista' jkun fihom fil-ħajja. Għaldaqstant, dawn l-attivitajiet ma jiqfux meta t-tfal jikbru, imma jieħdu forma differenti f'xogħlijiet artistiċi rappreżentattivi. Xogħol letterarju nqisuh sors ta' immaġinazzjoni, bħall-pupi waqt il-logħob tat- tfal; permezz tal-pupi, it-tfal joħolqu sitwazzjonijiet immaġinarji waqt il-logħob. L-istess fil-każ ta' xogħol letterarju: il-qarrejja jiltaqgħu ma' karattri, rwoli u sitwazzjonijiet li fihom infushom huma immaġinarji u li kieku ma kienx għall-qari tax-xogħol, ma kinux jiltaqgħu magħhom. Bħal fil-logħob, f'xogħol letterarju tippretendi li kulma taqra huwa veru; veru mhux fis-sens ta' preċiżjoni fid-dettalji imma kemm dak li jingħad jitqies qrib jew maqtugħ mir-realtà. Waqt il-qari, il-qarrejja jifhmu li dak li qegħdin jiltaqgħu miegħu fix-xogħol mhuwiex astratt u mingħajr rabta mar-realtà. Walton jargumenta li analiżi strettament lingwistika mhijiex biżżejjed biex tistudja l-letteratura. Mil-livell lingwistiku trid tgħaddi għal dak li Walton isejjaħlu l-livell "metafiżiku" (6). Mill-analiżi tat-tifsir tal-kliem jeħtieġ tgħaddi għall-analiżi tal-ħsibijiet li jqanqal fil-qarrejja; ħsibijiet kemm biex tifhem il-mekkaniżmi lingwistiċi nfushom, kif ukoll għaliex is-sitwazzjonijiet li jippreżenta x-xogħol iqabbdu lill-qarrejja ma' ħsibijiet dwar l-esperjenzi tal-ħajja. Huwa għalhekk li Walton japplika t-teorija tat-taparsi għal- letteratura; minħabba li f'xogħol letterarju, il-kliem b'mod speċjali, m'għandux biss il- funzjoni li jagħti tifsir fis-sens dejjaq, imma jikkontribwixxi għal-livell metafiżiku tax- xogħol. Jikkontribwixxi għall-atmosfera li jkollhom f'moħħhom l-awturi u l-ħsibijiet li jkunu jridu li l-qarrejja jaslu għalihom, bħallikieku skont il-pjan ta' stħajjil li jkollhom f'moħħhom. Bħalma waqt il-logħob, it-tfal joħolqu kuntest jew sitwazzjoni immaġinarja bil-pupi, fix-xogħol letterarju l-kliem ma jintużax biss għat-tifsira tiegħu, imma għall- funzjoni li jaqdi fl-atmosfera li jkunu jridu joħolqu l-awturi. L-istess kif il-pupi fil-logħob jiddeterminaw is-sitwazzjoni immaġinarja li tinħoloq, il-kliem fil-letteratura jiddetermina l-atmosfera u l-effetti li jinħolqu fix-xogħol. L-għażla tal-kliem "issir skont l-loġika ta' effetti u kontro-effetti fil-qarrejja u s-semmiegħa" (Portelli, "X'Inhi l-Letteratura" 20). Din l-istqarrija hija fil-fatt raġuni oħra biex tinftiehem l-utilità tal-analiżi tal-livell metafiżiku tax-xogħol fl-istudju tal-letteratura. Xogħol letterarju x'aktarx li jolqot lill- qarrejja għaliex il-kliem u t-tekniki li jintużaw tant iħallu effett li l-ħsibijiet u l- interpretazzjonijiet li jqanqlu jbiddlu l-qari f'esperjenza. Għaldaqstant, għall-qarrejja hija din l-esperjenza li timmarka x-xogħol bħala xogħol effettiv. Tant hu hekk li r-relevanza artistika tul iż-żmien ta' poeżiji bikrin bħalma hi l-"Kantilena" ta' Caxaru, tiddependi mill- possibbiltà tax-xogħol li jibqa' jkun esperjenza għall-qarrejja u dejjem jitwettaq mill-ġdid minn ġenerazzjoni għal oħra ta' qarrejja (Micallef, "The Cantilena" 2). 3.5.1. Is-sentenzi fil-kuntest tat-taparsi F'dan il-kuntest tat-taparsi fil-letteratura, is-sentenzi jaqdu funzjoni differenti minn dik fid-diskors tagħna ta' kuljum; ma jesprimux stqarrijiet li jikkorrispondu għal xi realtà oġġettiva 'l barra mill-kuntest fejn jintużaw (Iser, "The Reading Process" 281). Jinsabu fix-xogħol għaliex għandhom il-funzjoni li mal-bqija tas-sentenzi joħolqu l- atmosfera taparsi tax-xogħol. F'The Literary Work of Art, Ingarden jagħmel distinzjoni bejn tliet aspetti tas-sentenza li jaħdmu flimkien: il-kontenut, il-forma u l-funzjoni li taqdi s-sentenza (131). Ladarba tinftiehem il-funzjoni li taqdi s-sentenza fil-kuntest partikolari, jinftiehem ukoll l-effett li tħalli fuq il-kontenut tas-sentenza u fix-xogħol b'mod ġenerali. Iser jispjega kif is-sentenzi, minkejja li mad-daqqa t'għajn jidhru li jifformaw test sħiħ, mhumiex it-test komplut imma "parti" minnu ("The Reading Process" 282). Huma l-qarrejja li joqorbu lejn it-test komplut, wara li jifhmu l-funzjoni u r-relazzjonijiet ta' bejn is-sentenzi. Bħallikieku s-sentenzi jonqoshom l-interpretazzjoni tal-qarrejja biex verament isawru test sħiħ. Din l-idea tirrifletti l-fatt li s-sentenzi fix-xogħol letterarju għandhom funzjoni differenti mit-taħdit ta' kuljum. Waqt it-taħdit, fis-sentenzi nagħtu biżżejjed informazzjoni biex dak li ngħidu jinftiehem. F'xogħol letterarju, is-sentenzi jinftiehmu meta jinftiehem l-iskop tagħhom fit-test. Bl-interazzjoni mal-bqija tas- sentenzi u l-implikazzjonijiet fix-xogħol, nifhmu t-tifsir veru tas-sentenzi u l-informazzjoni li jagħtu. Is-sentenzi flimkien jagħtu indikazzjoni ta' xi ħaġa ikbar mill-kontenuti tas- sentenzi individwali. Meta ninterpretaw u nifhmu s-sentenzi fil-kuntest tax-xogħol, naslu għall-"kontenut innifsu" tax-xogħol (282). F'Castillo, uħud mis-sentenzi, il-kontenut dirett tagħhom ma jagħti l-ebda kontribut speċjali biex nifhmu l-plott. Il-funzjoni ewlenija hija li jħallu impressjoni fina li twassalna biex ninterpretaw f'dawl partikolari dak li nkunu diġà qrajna, jew dak li nkunu għad irridu naqraw. Sentenza deskrittiva bħal "Is-Sinjorina Priscilla Sammut daħlet tomgħod iċ-chewing gum u ħarġet tomgħod iċ-chewing gum" (201) tagħtina biss impressjoni partikolari tal-karattru. L-istess jista' jingħad għall-ftit diskors dirett tal-Prim Ministru: "This is Inspector Castillo. A very fine Inspector. He is a lawyer and a man of great intelligence" (253). Id-diskors ikkwotat min-narratriċi jurina kemm kien maħbub u rispettat Castillo u fil-kwadru tar-rumanz jikseb ukoll funzjoni ironika. 3.5.2. Immaġinazzjoni spontanja Walton jiddistingwi bejn "immaġinazzjoni deliberata" u "immaġinazzjoni spontanja" (13). L-ewwel tip ta' immaġinazzjoni tirreferi għal meta l-individwu minn rajh jiddeċiedi li jimrah fl-immaġinazzjoni. Sa ċertu punt huwa proċess artifiċjali ta' immaġinazzjoni għaliex l-individwu jkun konxju li kulma jkun qiegħed jimmaġina huwa ħolqien ta' moħħu. Waqt l-"immaġinazzjoni spontanja," l-individwu li jimmaġina għandu iżjed il-pożizzjoni ta' "spettatur"; id-dinja immaġinarja mhuwiex qiegħed joħloqha hu minn rajh imma hija ħolqien ta' xi ħadd ieħor, fil-każ tagħna, l-awturi. L-immaġinazzjoni involuta waqt il-qari tax-xogħol letterarju hija spontanja għaliex tiddependi mill-kliem fit-test; il-kliem jiddetermina l-limitu u d-direzzjoni tal-immaġinazzjoni tal-qarrejja. Aktar milli fuq id-denotazzjoni, l-immaġinazzjoni tiddependi fuq dak li fl-ewwel kapitlu sejjaħtlu l-kontenut ta' natura soċjali marbut mal-kliem, bħalma huma l-impressjonijiet u l-implikazzjonijiet. 3.6. Il-Metafora "Materjal-Prodott" Biex tispjega n-natura organizzattiva tal-letteratura u tiċċara l-implikazzjonijiet tal-idea li l-letteratura toħloq id-dinja tagħha, Ruth Lorand tissuġġerixxi l-metafora "materjal-prodott" minflok l-użu tal-metafora tad-"dinja" (426). Ix-xogħol letterarju huwa magħmul minn materjal meħud minn dinjiet differenti li flimkien joħloq prodott wieħed, imma l-għan ewlieni tal-prodott finali mhuwiex li jippreżenta xi dinja partikolari minn fejn ikun insilet il-materjal. L-għan hu li l-materjal differenti jaħdem flimkien biex iwassal sensiela ta' effetti. Il-"materjal" jirreferi għal dawk l-elementi kollha li jaħdmu flimkien fix-xogħol letterarju u jistgħu jkunu ta' tipi differenti, minn dawk konkreti sal- iżjed astratti: il-kliem, id-deskrizzjonijiet, it-tekniki, l-implikazzjonijiet, is-sensazzjonijiet u l-bqija. Lorand tikkritika l-użu tal-metafora tad-"dinja" biex tiġi spjegata n-natura tal- letteratura, għaliex tagħti l-impressjoni li storja għandha l-għan li tippreżenta xi dinja reali, possibbli jew fittizja (425-6). Din il-metafora tirrappreżenta x-xogħol letterarju daqslikieku kien rapport dettaljat tad-dinja. Id-dinja tikkonsisti f'numru infinit ta' elementi ta' natura fiżika, metafiżika, psikoloġika u l-bqija. Għaldaqstant, il-metafora tad-"dinja" timplika li biex ix-xogħol ikun tassew rappreżentazzjoni sħiħa ta' din id-dinja, waqt il-qari, il-qarrejja jridu jżommu f'moħħhom l-elementi kollha li b'xi mod jew ieħor jappartjenu għad-dinja rappreżentata fix-xogħol (426). L-iskop tal-metafora tad-"dinja" huwa li tixħet l-attenzjoni fuq dak li ma jingħadx b'mod espliċitu imma huwa implikat, u jeħtieġ jingħaraf mill-qarrejja (Lorand 427). L- idea hi li l-elementi differenti tad-dinja li b'xi mod jintrabtu mat-test għandhom sehem mill-fehim tat-test. Ngħidu aħna, biex tifhem l-iskop u l-effett ta' teknika figurattiva li tuża xi elementi min-natura bħalma huma l-għasafar jew il-baħar, teħtieġ għarfien bażiku tal-karatteristiċi ewlenin ta' dawn l-elementi naturali. Dan l-għarfien tad-dinja għandu sehem mill-proċess biex jinftiehmu t-tekniki fit-test. Dan ma japplikax biss għall- figurazzjoni, imma anke għal elementi iżjed bażiċi, bħad-deskrizzjonijiet ta' avvenimenti, postijiet, karattri u azzjonijiet. Il-familjarità tal-qarrejja ma' dawn l-elementi fl- esperjenza tagħhom tad-dinja tgħinhom jifhmu l-effett li jħallu fix-xogħol. Iżda l-idea li d-dinjiet li minnhom ġejjin l-elementi differenti għandhom sehem importanti fix-xogħol letterarju, ma timplikax li huma l-għan innifsu tax-xogħol, imma joħolqu l-ambjent għal għan differenti. Ngħidu aħna, l-att li jinsiltu kliem u lingwaġġi minn kuntesti differenti tad-dinja mhuwiex għan fih innifsu, għax bl-effett li jħallu, joħolqu l-ambjent għall-atmosfera u l-impressjonijiet li jkunu jridu jgħaddu l-awturi. L- istess jgħodd għat-tekniki figurattivi li jinqdew b'elementi mid-dinja tan-natura, għax xogħolhom hu li bil-kwalitajiet li jagħtu lit-test, iseddqu d-deskrizzjoni li jkunu jagħmlu parti minnha u l-atmosfera sħiħa tax-xogħol. Għalhekk Lorand tevita l-metafora tad- "dinja." Hi ma tikkritikax il-kunċetti nfushom, imma l-metafori użati biex jispjegawhom. Id-deskrizzjonijiet dettaljati tal-familja ta' Amanda, tad-djar ta' Cathy u ta' Emma, tal-proċess tal-investigazzjoni u l-bqija, jirrappreżentaw id-dinjiet rispettivi f'Castillo, iżda jgħinuna, qabelxejn, biex nifhmu l-karattri ewlenin u s-sitwazzjonijiet li jsibu ruħhom fihom. F'dan is-sens, id-deskrizzjonijiet li jeħduna għal dinjiet bħal dawk tal-familja, tad- dar, tal-investigazzjoni u tal-letteratura huma estensjoni tad-deskrizzjonijiet tal-karattri. Il-funzjoni ewlenija ta' dawn id-dinjiet hija li jlaħħmu kemm jista' jkun ix-xejra li jkun qiegħed jieħu l-plott. Xogħol jitqies li għandu d-dinja tiegħu mhux għax għandu l-iskop li jagħti rappreżentazzjoni tad-dinja, anke jekk jiddependi fuq l-esperjenza nnifisha tad-dinja biex jinftiehem. Meta nitkellmu dwar in-natura rappreżentattiva tal-letteratura, il-kunċett ta' rappreżentazzjoni jirreferi għax-xogħol b'mod sħiħ bħala struttura li għandha r-realtà organizzattiva tagħha. Ma jirreferix għall-elementi individwali bħala rappreżentazzjonijiet fihom infushom. Barra minn hekk, in-natura rappreżentattiva tal- letteratura fiha nnifisha lanqas mhi l-għan innifsu. Ix-xogħol letterarju huwa ħafna iżjed minn sempliċiment rappreżentazzjoni (Lorand 441). Ir-rappreżentazzjoni sservi, l-ewwel u qabel kollox, biex dak li jingħad iħalli effett differenti fuq il-qarrejja proprju minħabba l-forma letterarja li tintuża. Ingarden jagħmel distinzjoni bejn ix-xogħol letterarju bħala "xogħol artistiku" u bħala "oġġett estetiku" (Levin lix). Ix-"xogħol artistiku" huwa x-xogħol li jinħoloq mill- kittieba u għandu l-potenzjal li jitwettaq b'modi differenti, kull wieħed minnhom iwassal għal "oġġett estetiku" differenti. L-"oġġett estetiku" huwa għalhekk il-ħolqien innifsu tal-kittieba flimkien mal-atteġġjament tal-qarrejja li jinterpretawh. Lorand ma taqbilx mal-metafora tal-"lakuni" biex jiġi spjegat dan l-ispazju bejn ix-"xogħol artistiku" u l- "oġġett estetiku" mwettaq (Ingarden 237). Din il-metafora tikkumplimenta l-metafora tad-dinja u tagħti l-impressjoni li ladarba jimtlew dawn il-lakuni, tinħoloq l-istampa kollha tad-dinja (Lorand 432). Din il-metafora tagħti l-impressjoni li hemm xi ħaġa nieqsa fit-test mentri dan in-nuqqas huwa meħtieġ, u għalhekk mhuwa nuqqas xejn. Huwa spazju li jagħti libertà lill-qarrejja waqt il-qari u l-interpretazzjoni tax-xogħol. 'Il quddiem se naraw li din il-libertà waqt il-qari hija kwalità importanti fil-letteratura u sservi proprju biex tiżviluppa t-test letterarju. Minkejja din il-libertà, ix-xogħol letterarju xorta huwa organizzat; l-għażliet bir- reqqa min-naħa tal-awturi, fosthom l-għażla u l-pożizzjoni tal-kliem u s-sentenzi, jagħtu direzzjoni lill-qarrejja, għax kull għażla hija tifsira minnha nfisha (Lorand 430-2). Il-kliem u s-sentenzi jidderieġu lill-qarrejja skont struzzjonijiet impliċiti fin-natura nnifisha tal- kliem. Xogħol l-awturi huwa li jipprovdu l-istruttura b'mod organizzat, imbagħad f'idejn il-qarrejja biex jaħsbu fuqha u jinterpretawha. Micallef, fil-ġabra ta' studji tiegħu fuq Achille Mizzi, jippreżenta din l-organizzazzjoni fil-poeżija bħala "riċetta formattiva" mogħtija mill-poeta fil-forma ta' "għadd ta' possibbiltajiet strutturali li jimmotivaw lill- qarrej biex jgħaqqadhom" (Achille Mizzi 192). Xogħol jitqies komplut mhux skont kemm dak li jippreżenta huwa komplut, imma skont kemm hu organizzat tajjeb biżżejjed biex ikunu jistgħu jwettquh il-qarrejja (Lorand 439). L-idea ta' prodott timplika wkoll li l-materjal użat jista' jkollu natura differenti: hemm dak maħluq apposta fit-test u dak li jappartjeni għad-dinja reali. Il-ħsibijiet jew l- ideat filosofiċi fi storja fihom infushom huma reali, anke jekk il-karattru jew in-narratur li jaħsibhom huma ivvintati (Lorand 441). L-istess il-fatti storiċi mdaħħlin fi plott immaġinarju. F'Castillo għandna taħlit bejn karattri storiċi bħal Gaddafi u karattri mistħajla bħal Ġina, u taħlit bejn fatti storiċi bħaż-żjara ta' Gaddafi Malta, u fatti mistħajla. Barra dan it-tip ta' taħlit, f'Castillo jidher b'mod speċjali t-taħlit fi ħdan ir- rappreżentazzjoni ta' element partikolari. Ngħidu aħna, il-każ mistħajjel ta' Toni Tonna fir-rumanzi ta' Cathy miktub kważi eżatt fuq ir-rapporti fil-gazzetti tal-każ storiku ta' Nardu Debono. F'dan il-każ għandna rikostruzzjoni ta' fatt li seħħ storikament. Il- lingwaġġi fir-rumanz ukoll għandhom naturi differenti, skont il-kuntesti fejn jintużaw u minn min jintużaw. Barra minn hekk, uħud mil-lingwaġġi għandhom laqta immaġinattiva iżjed minn oħrajn; lingwaġġi ta' xeħta filosofika, fihom infushom huma reali. Barra t-tiżwiġ bejn dak li hu reali u dak li hu ivvintat, fix-xogħol hemm ukoll it- tiżwiġ bejn dak li jingħad b'mod dirett fil-kitba u dak li hu implikat u għandu sehem fix- xogħol. Walton jirreferi għal dawn l-elementi implikati bħala "dell" marbut sfiq max- xogħol, li kif se nuri fis-sezzjoni li jmiss, jikkonsisti fost l-oħrajn fl-għarfien tad-dinja reali neċessarju biex ix-xogħol jinftiehem (148). 3.7. Id-"Dell" tax-Xogħol Letterarju Fi kliem Lorand, "most of the real-world's facts remain in the shadow, but they belong in the story nonetheless" (433). Huwa dan id-"dell" li jagħmel ir-realtà immaġinarja fix-xogħol possibbli u jagħtiha direzzjoni. Kif spjegajt qabel, ladarba x- xogħol ma jippreżentax ir-realtà diretta imma rappreżentazzjoni tagħha, il-qarrejja jeħtieġu l-ħsieb u l-immaġinazzjoni bħala attitudni waqt il-qari. Permezz tal-ħsieb u l- immaġinazzjoni l-qarrejja jistgħu jifhmu l-livell organizzattiv tat-test u eventwalment jaslu għal dak li, minkejja li mhux miktub b'mod espliċitu, huwa l-qofol tax-xogħol. Il- ħsieb u l-immaġinazzjoni biex il-mhux miktub jingħaraf jinqdew proprju b'dan id-"dell" marbut max-xogħol. Dan id-"dell" jikkonsisti f'żewġ elementi ewlenin: (i) l-esperjenza tal-lingwa u (ii) l- esperjenza tar-realtà nnifisha. Dawn l-esperjenzi f'moħħ il-qarrejja jikkontribwixxu biex jinftiehem dak li jingħad fix-xogħol. L-esperjenza tal-lingwa tirreferi għall-fatt li minn qabel jiltaqgħu max-xogħol partikolari, il-qarrejja diġà jkollhom l-esperjenza tagħhom tal-użu tal-lingwa, esperjenza li jġorruha magħhom waqt il-qari tax-xogħol. Permezz ta' din l-esperjenza jinftiehem l-effett u l-isfond li joħloq il-kliem użat fix-xogħol. Min-naħa l- oħra, l-esperjenza ta' sitwazzjonijiet differenti fir-realtà 'l barra mil-letteratura tgħin lill- qarrejja jifhmu s-sitwazzjonijiet mistħajla fix-xogħol. Ix-xogħol u d-dinja reali 'l barra mil- letteratura jiddependu minn xulxin. L-esperjenza tal-lingwa twassal lill-qarrejja ta' Castillo jagħrfu l-implikazzjoni fl-imġiba u d-diskors formali ta' Castillo mal-klijenti, bħal fil-mistoqsija: "'Billejl x'ħin, Sinjura?'" (187), filwaqt li l-esperjenza tad-dinja, fost l-oħrajn twassalhom biex jagħrfu l-implikazzjoni tal-"bombi skjerati" fil-garaxx ta' Tommy (75). 3.7.1. Sehem l-għarfien tad-dinja reali waqt il-qari Il-metafora tad-"dell" tenfasizza li d-direzzjoni u l-limitu tal-ħsieb u l- immaġinazzjoni jiddependu minn dak li hu preżentat fit-test. Bħalma huwa d-dawl fuq oġġett li joħloq id-dell, id-"dell" tax-xogħol mhuwiex għalkollox indipendenti, għax jinħoloq mill-kliem u l-bqija tal-elementi li jsawru x-xogħol. Din il-metafora tad-"dell" tikkumplimenta l-metafora ta' Lorand tax-xogħol letterarju bħala "materjal-prodott." Lorand tikkritika l-metafora tad-"dinja" għaliex tagħti l-impressjoni li biex nifhmu x- xogħol, irridu nqisu u nifhmu numru kważi infinit ta' elementi mid-dinja reali li b'xi mod jew ieħor jorbtu max-xogħol. Il-metafora "materjal-prodott" iżjed tiffoka fuq il- komponenti nfushom tax-xogħol, b'kuntrast mal-metafora tad-"dinja" li hi usa'; tirrifletti l-fatt li huma dawn il-komponenti li jiddeterminaw kemm l-għarfien tad-dinja reali għandu sehem fil-qari tax-xogħol. Ngħidu aħna n-natura ta' Castillo titlob għarfien bażiku ta' Malta fit-tmeninijiet, fosthom il-mawriet ta' Gaddafi f'Malta, u postijiet Maltin bħall-inħawi tal-Għargħur u l-Berġa ta' Kastilja. Biex nifhmu l-mod kif ix-xogħol innifsu jiddetermina kemm l-għarfien tad-dinja reali għandu sehem fil-qari tagħna, bħala eżempju se nqabbel id-deskrizzjoni ta' postijiet storiċi speċifiċi fir-rumanz storiku Romantiku Malti mar-rumanz Modern. Id- deskrizzjonijiet fir-rumanz storiku Romantiku Malti tal-ambjent raħli, bil-bini, l- attivitajiet, it-toroq u l-bqija, x'aktarx li jitolbu mill-qarrejja għarfien tar-realtà differenti milli jitolbu l-istess deskrizzjonijiet f'tipi oħra ta' rumanz. Minbarra li l-għan ewlieni tar- rumanziera storiċi Romantiċi kien li jrawmu fil-qarrejja sens ta' mħabba lejn il-pajjiż, x'aktarx li d-deskrizzjonijiet dettaljati tar-rumanz storiku daħħluhom għax kienu jemmnu li l-qarrejja tagħhom kellhom idea tajba ta' dawn l-ambjenti li kienu jeżistu. Dan jidher fost l-oħrajn fid-deskrizzjonijiet ta' sensiela ta' toroq mogħtija bl-isem u karattri li eżistew tassew. Biex il-qarrejja jifhmu d-dinamika tal-istorja, ikun aħjar li jkollhom għarfien bażiku ta' dawn l-elementi. Fir-rumanzi Moderni, fejn ma baqax jidher l-element storiku Romantiku u l- attenzjoni bdiet tinxteħet fuq l-individwu, ir-rabta tad-deskrizzjonijiet ambjentali mad- dinja reali ħadet xejra differenti. Intilef l-interess ta' jekk elementi bħall-irħula, il-bini u t- toroq imsemmijin fir-rumanz jeżistux verament. Biżżejjed li l-qarrejja jaslu sal-grad li jafu xi tfisser li tkun toqgħod ġo raħal; m'għandhomx bżonn jgħaddu għall-grad l-ieħor li jkollhom għarfien tal-post speċifiku li jissemma, anke jekk verament jeżisti. Għażilt li nieħu r-rumanz storiku u r-rumanz Modern bħala eżempji minħabba li l- element tar-realtà storika huwa fost id-differenzi ewlenin bejniethom. Madanakollu, ma tistax taqta' linja bejniethom. Jaf in-natura tar-rumanz partikolari tkun titlob relazzjoni mar-realtà differenti minn kif qed nispjega hawnhekk. L-istess idea nistgħu napplikawha għat-tekniki figurattivi. Biex tinftiehem teknika li xxebbah il-kulur ta' oġġett mal-kulur tal-baħar, ikun biżżejjed li l-qarrejja jkollhom għarfien tal-kulur. Iżda teknika li toħloq analoġija bejn il-movimenti differenti tal-baħar u t-tiġrib tal-ħajja tirrikjedi livell differenti ta' għarfien li ma jasalx biss sal-kulur. Wara li nagħrfu l-importanza li t-test innifsu jiddetermina d-direzzjoni u l-limitu tar-referenza għad-dinja reali 'l barra mil-letteratura, nistgħu nifhmu l-funzjoni ta' din ir- referenza. Minkejja li tiżviluppa b'reqqa u b'mod x'aktarx inkonxju, mhijiex referenza li biha jew mingħajrha, it-test se jibqa' bejn wieħed u ieħor l-istess. Fil-każ tal-poeżija, din ir-referenza mhix ħlief "ir-realtajiet lingwistiċi, soċjali, kulturali, u politiċi li jitfaċċaw meta l-kliem tal-poeżija jiltaqa' mal-kuxjenza ħajja, kumplessa tal-qarrej u tal-qarrejja" (Grima 60), hija referenza li tattiva l-iskop tagħhom fit-test biex ikun jista' jikseb l-effetti mixtieqa. Ngħidu aħna, id-diskors tas-Sinjura Sultana għand il-pulizija f'Castillo, "Qiskom qatta ċwieċ, madonfi. Mhux ġa għidt lil sieħbek?" (193), jikseb l-effetti mixtieqa għaliex jorbot fost l-oħrajn mar-realtà lingwistika u soċjali li l-qarrejja jġorru magħhom; jafu li dan it-tip ta' lingwaġġ jimplika nuqqas ta' formalità u rispett. Id-diskors bl-Ingliż tas-soru tal-iskola ta' Emma u Cathy jintrabat mar-realtà lingwistika u kulturali li f'dak il-kuntest storiku l-lingwa tal-iskejjel kienet l-Ingliż. Is-sigrieti politiċi fis-sistema tat-tmexxija jorbtu mar-realtà politika li jġorru magħhom il-qarrejja. B'hekk nifhmu li x-xogħol letterarju ma jistax jikseb is-sens tiegħu mingħajr ma jintrabat mar-realtà ikbar li jagħmel parti minnha, realtà mhux biss soċjali imma wkoll lingwistika, kulturali u politika. Hija rabta li m'għandhiex l-għan li tixħet dawl fuq il- preċiżjoni tal-fatti preżentati fit-test imma li tħaddem l-għarfien tad-dinja reali biex jinftiehem it-test. Jekk ma nagħtux l-attenzjoni neċessarja lil din ir-rabta, naslu biex naħsbu li l-letteratura għandha "realtà separata mid-dinja kumplessa tal-persuna li tkun qed taqra" (Grima 60). Għandu jkun it-test innifsu li jiddetermina l-għarfien mitlub għax inkella hemm il-periklu li l-analiżi tax-xogħol tintilef fi stħarriġ ta' informazzjoni esterna u tispiċċa twarrab it-test. It-test jeħtieġ li jinftiehem skont dak li jippreżenta, mhux skont ir-referenzi li jipprovdu informazzjoni addizzjonali dwar is-suġġett tat-test. 3.8. L-Involviment tal-Qarrejja Ladarba huma l-qarrejja li waqt il-qari jorbtu l-elementi differenti tax-xogħol mar- realtà ikbar, jeħtieġ li nagħrfu x'kontribut jagħtu lix-xogħol b'dan is-sehem tagħhom. Huwa permezz tal-involviment tagħhom fi proċess ta' qari metikoluż li l-materjal differenti verament isawwar prodott. L-analiżi tal-involviment tal-qarrejja titfa' dawl fuq in-natura tal-letteratura, għax hija natura li minn banda toħloq dan l-atteġġjament u mill-banda l-oħra għandha bżonnu biex ix-xogħol jistagħna. Għalhekk mhijiex analiżi addizzjonali, imma tkomplija tal-analiżi tan-natura tal-letteratura. Din l-analiżi se twassalna biex nagħrfu l-bżonn u l-vantaġġ tal-involviment tal-qarrejja. Għal Iser, ix-xogħol letterarju għandu żewġ "trufijiet": dak artistiku u dak estetiku. In-naħa artistika tax-xogħol tirreferi għat-test miktub mill-awturi, filwaqt li n-naħa estetika hija t-twettiq tat-test mill-qarrejja ("The Reading Process" 279). Ix-xogħol mhuwiex għalkollox identiku għat-test, jew għat-twettiq tat-test. Ix-xogħol letterarju jħaddan fih it-test flimkien mal-possibbiltajiet kollha ta' interpretazzjoni. Iser jispjegahom bħala sekwenza fejn l-ewwel għandek it-test, xi mkien fin-nofs għandek ix- xogħol letterarju, u fl-aħħar għandek it-twettiq tat-test. It-test huwa bħallikieku dak li hu miktub fuq il-karta imma li biex isir xogħol letterarju jeħtieġ l-interpretazzjoni tal- qarrejja (279). Kull test jitwettaq mill-qarrejja b'mod differenti. It-test iżjed rikk għaliex fih jostor il-possibbiltajiet kollha ta' twettiq mingħajr ma jintrabat u jillimta ruħu għal waħda partikolari (285). Għalhekk Micallef iqisu "bħala prodott li qatt ma hu lest" għaliex qatt ma jistgħu jintleħqu l-possibbiltajiet kollha ta' twettiq (Achille Mizzi 163). Iser jidentifika l-paradoss fil-mod kif it-test jikseb it-tifsira vera tiegħu meta jiltaqa' mar-rispons tal-qarrejja: għalkemm it-test jistagħna b'din ir-reazzjoni, din il- laqgħa xorta mhijiex l-istampa kompleta tax-xogħol. Ix-xogħol jostor fih possibbiltajiet differenti ta' interpretazzjoni u għalhekk huwa iżjed rikk minn interpretazzjoni individwali waħda. Bħallikieku din l-interpretazzjoni sservi biex tinftiehem in-natura kumplessa u rikka tat-test, imma ma tirrappreżentax din in-natura fit-totalità tagħha. 3.9. Id-Dimensjoni Virtwali tax-Xogħol Letterarju L-eżistenza tax-xogħol letterarju tiddependi mill-inkontru bejn it-test u d- "dispożizzjoni tal-qarrejja" (Iser, "The Reading Process" 279). It-test ma jistax jeżisti waħdu b'mod indipendenti għaliex irid "jinqara u jkun interpretat biex jieħu l-ħajja" (Somerville 4). Dan l-inkontru huwa d-"dimensjoni virtwali" tax-xogħol (Iser, "The Reading Process" 284). Hija "virtwali" għal żewġ raġunijiet. L-ewwel nett għaliex hija laqgħa li ma tappartjeni għall-ebda naħa konkreta. Ma tinsabx fit-test waħdu, jew fl- interpretazzjoni tal-qarrejja imma hija bħallikieku tiżwiġ astratt bejn in-naħat differenti li jaħdmu flimkien u jikkumplimentaw lil xulxin. Mhuwiex it-test waħdu jew l- interpretazzjoni tal-qarrejja waħedha li għandha dimensjoni virtwali. It-tieni raġuni hija li qatt mhi se tkun esperjenza sħiħa li tista' tissarraf f'kitba konkreta u tinftiehem b'mod ċar. Fit-test qatt mhu se jkollok struzzjonijiet espliċiti tad-direzzjoni li għandu jieħu ħsieb il-qarrejja. Il-kwalità tal-virtwalità f'dan l-inkontru bejn it-test u l-qarrejja jsemmiha wkoll Grima f'"L-Esperjenza tal-Poeżija," għalkemm ma jużahiex bl-istess mod ta' Iser. L-idea hi li l-persuni differenti li jaqraw l-istess poeżija, għalkemm ma jkunux fiżikament qrib ta' xulxin, joħolqu bejniethom "komunità 'virtwali'" għaliex ilkoll ikunu għaddew mill- esperjenza li joffri l-proċess ta' qari tax-xogħol (63). Fl-aħħar mill-aħħar, l-inkontru ta' dimensjoni virtwali ta' kull wieħed u waħda mill-qarrejja mat-test joħloq bejn il-qarrejja "komunità virtwali," anke jekk dan l-istess inkontru jieħu xejriet differenti fost il-qarrejja, minħabba l-modi differenti kif jirrelataw mat-test. Din id-dimensjoni virtwali tagħti lix-xogħol in-"natura dinamika" li tippermettilu jibqa' jħalli effett u jservi ta' esperjenza (Iser, "The Reading Process" 280). Hija parti mit- test f'idejn il-qarrejja biex jiżviluppawha, bħal spazju li responsabbli għalih il-qarrejja. Jekk il-qarrejja ma jiħdux dan l-irwol ta' żviluppaturi u interpreti, l-elementi bħalma huma t-tekniki letterarji ma jkunux jistgħu jħallu l-effetti tagħhom. Il-qari jiżvela l- "karattru dinamiku" tax-xogħol letterarju (280). Dan il-"karattru dinamiku" mhux ħlief il- flessibbiltà u l-libertà li jippermetti x-xogħol fl-interpretazzjoni tiegħu. Minkejja li jippreżenta l-limiti tal-interpretazzjoni, sa fejn tista' timraħ, ix-xogħol ma jistax jiddetta għalkollox il-mod kif tevolvi din l-interpretazzjoni. 3.10. Konklużjoni L-idea ewlenija ta' dan il-kapitlu hija li n-natura rappreżentattiva tal-letteratura toħloq mill-ġdid dak kollu li tittratta. Fil-letteratura hemm it-trasferiment ta' elementi mil-livell reali tal-esperjenza tad-dinja għal-livell tal-kitba b'mod li permezz tal-kliem, l- esperjenza tiġġarrab mill-ġdid mill-qarrejja. Dan it-trasferiment joħloq livell intermedjarju organizzattiv u rappreżentattiv magħmul fost l-oħrajn mit-taqsim tal-plott, in-narraturi u l-figurazzjonijiet. Ix-xogħol ma jippreżentax realtà diretta għaliex biex il- qarrejja jaslu għar-realtà tax-xogħol iridu l-ewwel jifhmu u jinterpretaw it-tekniki u l- bqija tal-elementi li joħolqu l-livell intermedjarju rappreżentattiv. Għalhekk ir-realtà tax- xogħol hija realtà immaġinarja, għaliex il-qarrejja jeħtieġu l-ħsieb u l-immaġinazzjoni biex jaslu għaliha. F'dan il-kuntest, l-immaġinazzjoni ssir attitudni ta' qari; għandha funzjoni importanti għaliex tawmenta s-sinifikat tal-implikazzjonijiet minsuġa fit-test billi tinterpretahom u tiżviluppahom. It-test ma jistax jilħaq is-sħuħija tiegħu mingħajr l- immaġinazzjoni; mingħajrha, uħud mill-komponenti tiegħu jibqgħu mhux żviluppati u anke l-kontenut jibqa' nieqes. Fl-istess ħin, l-immaġinazzjoni trid tiżviluppa fil-qafas u l- limitu ta' dak li hu preżentat billi ssegwi man-nisġa tax-xogħol. Il-kliem għandu funzjoni kruċjali fil-letteratura għaliex jiddetermina x-xejra li jieħdu l-elementi rappreżentati u l-mod kif jinftiehem is-suġġett tax-xogħol. Xogħol letterarju jixbah il-logħob taparsi tat-tfal għaliex bħal fil-logħob taparsi, waqt il-qari, il- qarrejja jemmnu li l-karattri huma reali u jistgħu jiltaqgħu ma' rwoli u sitwazzjonijiet li ma kinux jiltaqgħu magħhom kieku mhux għal-letteratura (Walton 4). Il-kliem u s- sentenzi ma jintużawx għat-tifsira diretta tagħhom, imma għall-kontribut li jagħtu lill- atmosfera rappreżentattiva taparsi li jkollhom f'moħħhom l-awturi. Għalhekk l- importanza li minn analiżi strettament lingwistika ngħaddu għal analiżi tal-livell "metafiżiku" tax-xogħol, analiżi tax-xibka sħiħa ta' ħsibijiet u sensazzjonijiet li l-kliem iqanqal biex iħalli effett (Walton 6). Il-metafora "materjal-prodott" tispjega n-natura organizzattiva tal-letteratura li tgħaqqad elementi ta' naturi differenti flimkien biex tifforma prodott wieħed (Lorand 426). Il-qarrejja għandhom sehem determinanti fit-twettiq tal-prodott għaliex għandhom ir-responsabbiltà li jifhmu u jinterpretaw l-istruttura organizzata tax-xogħol. Ix-xogħol għandu "dimensjoni virtwali" (Iser, "The Reading Process" 284); bħal spazju mhux definit li jiddependi mill-inkontru bejn it-test u l-involviment tal-qarrejja. Id-"dell" tax-xogħol jidderieġi lill-qarrejja biex jagħrfu l-mhux-miktub waqt dan l-inkontru max- xogħol (Walton 148): dak li mhux miktub b'mod espliċitu imma hu l-qofol tax-xogħol. Id- "dell" jiddetermina liema realtajiet lingwistiċi, soċjali, kulturali u politiċi tal-qarrejja huma relevanti biex ix-xogħol jikseb l-effetti tiegħu. 4. L-Għarfien Li Tittrażmetti l-Esperjenza tal-Qari F'dan l-aħħar kapitlu se nispjega kif il-proċess tal-qari tax-xogħol letterarju jsir esperjenza li tevolvi b'mod simili għall-esperjenzi 'l barra mil-letteratura, u daqshom tista' tħalli effett fil-qarrejja. Dan ix-xebh jagħmel mill-qari esperjenza reali tassew, kif se nuri permezz ta' erba' raġunijiet ewlenin. Fl-aħħar se ngħaddi biex nispjega kif din l- esperjenza tal-qari, b'dak kollu li tinvolvi, għandha l-potenzjal li tkun sors ta' għarfien ġdid għall-qarrejja. Huwa tip ta' għarfien li diffiċli joħroġ minn sorsi oħrajn, għaliex jiddependi ħafna mill-forma letterarja, u bħala għodod ewlenin biex jasal għand il- qarrejja juża r-rappreżentazzjoni, l-effett u l-immaġinazzjoni, tliet aspetti li ddiskutejt fil- kapitli li għaddew. 4.1. L-Esperjenza tal-Qari B'esperjenza qiegħda nfisser il-proċess tal-qari bħala esperjenza għall-qarrejja; qari li matulu jġarrbu t-test permezz tal-esperjenza tal-kliem. M'iniex nirreferi għal xi esperjenzi li jispiraw lill-awturi biex jiktbu u lanqas għall-esperjenzi li jsibu ruħhom fil- kontenut tal-poeżija. L-att tal-qari mhuwiex esperjenza ta' sitwazzjoni konkreta imma biss qari tal-kliem. Proprju għalhekk l-enfasi li nippruvaw nifhmu l-mod straordinarju kif esperjenza fil-moħħ għandha l-kapaċità li tħalli effett daqs esperjenza tanġibbli. Mhijiex biss kwistjoni ta' qari ta' kitba li tibqa' f'moħħna, ngħidu aħna bħal xi kitba fl-aħbarijiet, imma qari li jitlob mill-qarrejja involviment fit-tiswir tagħha. Hemm differenza bejn li taqra artiklu u tħossok f'distanza minn kulma taqra, u li taqra xogħol letterarju li tħoss li f'idejk għandek il-mekkaniżmi letterarji li trid tħaddimhom u tinterpretahom. Bħallikieku għandek ir-responsabbiltà li kulma taqra trid tagħraf is-sinifikat u l-effett tiegħu fix- xogħol biex verament tifhem ix-xogħol. F'kuntesti li mhumiex letterarji, jekk kitba ma tkunx ċara u ma nifhmuhiex mill- ewwel, inqisuha bħala dgħajfa jew difettuża. Fil-letteratura, iżjed ma kitba letterarja bħall-poeżija jkollha "kumplessità semantika" u ma nifhmuhiex mal-ewwel qari, iżjed inqisuha kitba tajba (Lamarque, "Semantic Finegrainedness" 19). Il-"prinċipju tal- koperazzjoni" fit-taħdit jew kitbiet ta' kuljum ma japplikax għal-lingwa letterarja (Culler 25). F'kuntesti 'l barra mil-letteratura, il-lingwa għandha skop ta' komunikazzjoni effiċjenti bejn il-persuni involuti. Fil-letteratura, l-iskop komunikattiv tal-lingwa jieħu dimensjoni differenti, għax għalkemm niltaqgħu ma' frażijiet li ma nifhmux mill-ewwel, ma nqisuhomx li ma jagħmlux sens. Lamarque jipprova jidentifika x'vantaġġ hemm fid- diffikultà tal-qarrejja biex jifhmu x-xogħol. "Il-valur prinċipali tal-poeżija jinsab fl- esperjenza/i li toffri meta tinqara bħala poeżija" ("Semantic Finegrainedness" 20). Il- mertu ewlieni huwa li din id-diffikultà lill-qarrejja tgħabbihom bl-impenn "li jridu jiksbu t-tifsir" u għalhekk tbiddel il-qari tal-poeżija f'esperjenza, għaliex ma tippermettix qari ħafif u awtomatiku (Somerville 3). Kontenut simili jieħu xejra differenti skont il-forma rappreżentattiva li jingħata fil- poeżiji differenti; l-istess jiġri bl-esperjenza tal-qari. Kull poeżija toffri esperjenza differenti għaliex fil-qofol tagħha hija esperjenza tal-forma. Jista' jkun li xi poeżiji jaqsmu l-istess "esperjenzi ġenerali" minħabba xebh fit-temi jew fl-istil poetiku, imma poeżija ma tistax toffri l-istess esperjenza eżatt bħal poeżija oħra (Lamarque, "Semantic Finegrainedness" 22). Il-forma letterarja tiddetermina l-"karattru" u l-"identità" tal- esperjenza tal-qari (23). Il-kontenut tax-xogħol nifhmuh permezz tal-esperjenza tal- forma. Lamarque jqis id-diskussjoni dwar l-esperjenza poetika bħala pass straordinarju fl- istudju tal-letteratura. Ladarba l-poeżija hija arti bbażata fuq il-lingwa, nistennew li biex nifhmu kif taħdem il-poeżija, nanalizzaw it-tifsir tal-kliem. Meta nitkellmu dwar l- esperjenza li toffri l-poeżija, inkunu qegħdin inpoġġu l-poeżija fuq l-istess livell ta' arti oħrajn bħall-mużika, it-tpinġija u ż-żfin ("Semantic Finegrainedness" 23). Minħabba li dawn il-forom ta' arti mhumiex marbutin mal-kelma, iżjed faċli nifhmu kif tidħol l- esperjenza fl-istudju tagħhom. Fil-każ tal-letteratura, id-diskussjoni dwar il-qari bħala esperjenza tagħmel sens għaliex il-letteratura mhijiex biss sensiela ta' tifsiriet tal-kliem imma proċess sħiħ ta' ħsieb. It-tifsir tal-kliem huwa biss il-bidu għal proċess iżjed kumpless. L-esperjenza li jistieden ix-xogħol hija r-"ruħ" tal-letteratura (Portelli, "Il-Kritika Letterarja" 37). Il-letteratura mhijiex il-kliem miktub fuq il-karta imma d-"dubji u mistoqsijiet kumplessi" li dan il-kliem iqanqal (37). Biex tifhem x'inhi l-letteratura trid tkun ġarrabtha. Mhuwiex biżżejjed li taqra d-definizzjoni tagħha, għaliex "hemm xi ħaġa li ma tistax tinqabad eżattament bil-kliem" (Portelli, "X'Inhi l-Letteratura" 16). Din l- esperjenza fil-fatt tiddetermina kemm ix-xogħol letterarju nqisuh effettiv meta naqrawh. L-esperjenza tal-qari tistagħna aktar ma l-qarrejja jkollhom "kompetenza kritika" u "repertorju wiesa'" ta' għarfien letterarju u ekstraletterarju (Portelli, "Il-Kritika Letterarja" 36). Aktar ma tkun mgħobbija l-bagalja ta' esperjenza li jġorru magħhom il- qarrejja waqt il-qari, aktar jikber il-potenzjal tax-xogħol. 4.2. L-Għarfien Estetiku u l-Ħsieb L-esperjenza ddur mal-forma letterarja. Hija l-għarfien tal-forma letterarja, bil- kliem u t-tekniki kollha li jsawruha, u tinqeda bil-fakultajiet tal-ħsieb u l-immaġinazzjoni tal-qarrejja. Fil-qofol tagħha hija esperjenza ta' "għarfien estetiku" dejjem iżid u jiżviluppa matul il-proċess tal-qari (Micallef, "It-Tifsira tal-Ħarruba" 1). Micallef juża l- espressjoni "għarfien estetiku" biex jirreferi għall-proċess li matulu l-qarrejja jagħrfu t- tekniki, l-effetti individwali tagħhom u l-"interazzjoni effettiva" bejn l-elementi differenti involuti fit-tekniki (1). Ngħidu aħna, interazzjoni bejn il-bidla fit-tip ta' vers użat u l-bidla fix-xejra tal-poeżija, interazzjoni bejn kelmiet li jirrimaw u r-relazzjoni ta' bejn dawn il- kelmiet, jew bejn it-teknika tal-enjambment u s-sentenza involuta. Lamarque jagħmel distinzjoni bejn poeżiji li faċli tiffoka fuq l-ideat u l-argumenti li jkun fihom u tinjora l-forma poetika, u poeżiji fejn il-kontenut u l-forma huma iżjed integrati flimkien u jwasslu għal xulxin, poeżiji li l-forma poetika tagħhom għandha sehem importanti fil-kontenut u mhijiex xi ħaġa esterna ("Poetry and Abstract Thought" 37-8). Qed nirreferi għal dawk il-poeżiji li nistgħu nqisuhom bħala tat-tieni tip li jitkellem fuqu Lamarque: f'dawn il-poeżiji, is-sors tal-impressjonijiet finali nsibuh fil-forma letterarja tax-xogħol aktar milli fil-kontenut immedjat tax-xogħol, jiġifieri fil-mod kif intqal aktar milli xi ntqal. Din id-distinzjoni tirrifletti b'liema mod il-ħsieb huwa parti mill- esperjenza letterarja. Il-ħtieġa tal-ħsieb mhijiex biss għaliex bħala kontenut tematiku, il- poeżija jkollha suġġett filosofiku li jirrikjedi l-ħsieb, imma għaliex il-forma letterarja nnifisha teħtieġ il-ħsieb biex tinftiehem, mhux lakemm tinqara. Mhix b'kumbinazzjoni li kontenut partikolari jkun espress f'forma poetika flok f'forma oħra ta' kitba, imma għaliex il-forma nnifisha hija "essenzjali" għall-kontenut (38). Fil-każ tar-rumanz Castillo, il-forma tidher "essenzjali" għall-kontenut fost l-oħrajn meta l-awtriċi tħaddem it- teknika tal-anafora bil-verb "qalu": "Qalu li Cathy kienet sfortunata. Qalu li kienet għaddejja mill-post żbaljat fil-ħin żbaljat. Qalu, fuq kollox, li Cathy ma kienet xejn" (98). L-anafora timplika li l-aħbar tal-mewt ta' Cathy bejn kienet sorpriża u bejn ma kinitx, iżda xorta ħalliet reazzjoni. X'aktarx li l-verb "qalu" jirreferi għall-awtoritajiet bħall- pulizija. It-tielet okkorrenza ta' "qalu" timmina l-interpretazzjoni innoċenti ta' x'ġara lil Cathy fl-ewwel żewġ okkorrenzi tal-verb: ir-ripetizzjoni ssir kumment fuq il-kontenut, mhux sempliċiment element stilistiku: il-forma ssir kontenut. B'dan il-mod, il-ħsieb biex nifhmu aspetti filosofiċi fix-xogħol jintgħaġen mal- ħsieb biex nifhmu l-forma letterarja, bit-tekniki kollha tagħha. Ir-raġunament letterarju ma jaħdimx bil-loġika imma bir-retorika, ibbażat fuq sensiela ta' effetti jaħdmu flimkien fix-xogħol (Lamarque, "Poetry and Abstract Thought" 48). Għalhekk il-ħtieġa tal-ħsieb. Parti importanti mill-esperjenza letterarja hija l-esperjenza tal-ħsieb (Koethe 54). L- esperjenza li taħseb b'mod astratt tagħmel parti mill-esperjenzi tal-ħajja. Hemm dawk l- esperjenzi li tgħixhom b'mod konkret u hemm dawk li tgħixhom b'mod astratt fil-ħsieb, fosthom dawk fil-letteratura (54). Il-kritika letterarja teżisti proprju biex tispjega aħjar il-proċess intensiv u kumplikat tal-qari tax-xogħol li jkun, u tikxef it-tekniki użati li ħallew l-effetti tagħhom fix-xogħol. Portelli jikkummenta dwar it-tendenza tal-bniedem li meta jġarrab l-affarijiet, fil-każ tagħna x-xogħol letterarju, ikun irid imur lura u jirrifletti biex jifhem dak li jkun għadda minnu ("Daħla" ix). Il-qari tax-xogħol u l-analiżi kritika tiegħu jqishom "żewġ esperjenzi ġirien" (ix); huma żewġ saffi li jinbnew fuq xulxin iżda li mhumiex identiċi għal xulxin. Bil-kritika letterarja nsiru konxji ta' dak li nkunu ġarrabna fl-esperjenza tal-qari (Iser, "The Reading Process" 295). 4.3. Il-Qari Bħala Esperjenza Reali Il-qari mhuwiex biss esperjenza imma esperjenza reali daqs l-esperjenzi l-oħra tal- ħajja. Hemm erba' raġunijiet ewlenin għal dan ir-realiżmu fl-esperjenza tal-qari. Dawn ir- raġunijiet huma qrib ħafna ta' xulxin għaliex jaħdmu flimkien. 1. Il-qarrejja għandhom sehem mit-tiswir tax-xogħol 2. Il-qarrejja jferrgħu r-realtà tagħhom fix-xogħol 3. Il-flessibbiltà: tixbah il-mod kif nesperjenzaw il-ħajja 4. L-esperjenza letterarja dejjem takkumula 4.3.1. Il-qarrejja għandhom sehem mit-tiswir tax-xogħol Kull wieħed u waħda mill-qarrejja jidentifikaw bil-mod tagħhom max-xogħol għaliex jolqothom għal raġunijiet differenti minn oħrajn. Anke l-interpretazzjoni tax- xogħol tvarja għaliex il-qari jinbidel fi proċess kreattiv li hu ħafna iktar minn sempliċiment fehim ta' dak li hu miktub. Il-kontribut tal-qarrejja għandu karattru differenti għal kull każ, skont il-kuxjenza, l-esperjenzi u l-għarfien li jġorru magħhom. Sehem il-qarrejja mhuwiex dak ta' "qarrej li ma jonqsu jagħmel xejn, ħlief jaqra" (Micallef, Achille Mizzi, 161). Anke l-konnessjonijiet bejn l-aspetti differenti tax-xogħol ivarjaw minn individwu għal ieħor, għalkemm xorta fi ħdan il-limiti tax-xogħol. Ċerti qarrejja jistgħu jidentifikaw konnessjonijiet li qarrejja oħrajn ma jindunawx bihom jew ma jqisuhomx importanti. Il-fatt li l-laqgħa tal-qarrejja mat-test għandha din in-natura dinamika li tista' tieħu xejriet differenti skont kull qarrej u qarrejja jirrifletti li l-qarrejja għandhom sehem determinanti fit-twettiq tax-xogħol. Kull wieħed u waħda minnhom jagħtu "qari uniku" (Lee u Patkin 72). Minħabba dan is-sehem, il-proċess tal-qari, anke jekk b'mod inkonxju, jitqies daqslikieku kien esperjenza reali. Il-qarrejja mhumiex riċevituri passivi tax-xogħol, jibilgħu kulma jaqraw, imma jagħrfu li għandhom sehem importanti mit-tiswir tax- xogħol. Din il-laqgħa tal-qarrejja mat-test tagħti l-impressjoni li l-qarrejja huma parti minn xi ħaġa reali għaliex tieħu x-xejra ta' "avveniment" li l-qarrejja jieħdu sehem fih (Iser, "The Reality of Fiction" 20). Hemm l-idea li bħal f'avveniment reali, matul ix-xogħol għandek sekwenza ta' ġrajjiet li permezz tal-qari, il-qarrejja jipparteċipaw fihom ukoll. Il-kapaċità tal-letteratura li toħloq ir-realtà tagħha tiddependi ħafna mill- involviment tal-qarrejja. It-test waħdu ma jistax ibiddel il-kliem f'realtà. It-test jostor fih il-possibbiltà li joħloq ir-realtà tiegħu; din tista' sseħħ biss bl-involviment tal-qarrejja. Il- ħsieb, l-immaġinazzjoni, l-interpretazzjoni u l-bqija għandhom sehem importanti fil- ħolqien tar-realtà tax-xogħol letterarju (Iser, "The Reading Process" 284). 4.3.2. Il-qarrejja jferrgħu r-realtà tagħhom fix-xogħol It-tieni raġuni tintrabat mal-ewwel raġuni għaliex parti essenzjali mis-sehem tal- qarrejja fix-xogħol hija r-realtà li jġorru magħhom waqt il-qari tax-xogħol. Din ir-realtà tal-qarrejja tawmenta n-natura realistika tax-xogħol, fis-sens ta' kemm ix-xogħol jitqies f'rabta mar-realtà 'l barra minnu. "Il-letteratura, bħala esperjenza oħra tal-bniedem, ma tistax toħroġ 'il barra mir-realtà, ladarba l-bniedem (bħala l-protagonist, is-suġġett, l- oġġett u l-awtur tal-letteratura) ma jistax joħroġ 'il barra mid-definizzjoni tiegħu nnifsu" (Friggieri, L-Idea tal-Letteratura 7). Il-preżenza tal-qarrejja tittrażmetti lix-xogħol ix-xebh mal-ħajja. Minbarra din id-dimensjoni realistika tax-xogħol, hemm dimensjoni realistika oħra: ir-realtà li jġorru magħhom il-qarrejja fit-test hija neċessarja għax hija l-ewwel pass biex eventwalment jaslu għar-realtà li joħloq ix-xogħol. Iser ifisser il-paradoss fil-mod kif biex il-qarrejja jaslu għar-realtà li mhumiex familjari magħha, iridu l-ewwel iferrgħu r- realtà familjari tagħhom fix-xogħol u fl-istess ħin, bil-mod jitbiegħdu minn din ir-realtà familjari biex jinfetħu għall-possibbiltà ta' realtajiet ġodda ("The Reading Process" 286- 7). Aktar milli realtà ġdida, hija tiġdid tar-realtà familjari tal-qarrejja. Ir-realtà familjari mhix ħlief l-għarfien personali tal-lingwa u tad-dinja li jintiseġ mal-proċess tal-qari biex il-qarrejja jifhmu u jinterpretaw ix-xogħol. Il-qarrejja jkollhom f'moħħhom "repertorju ta' paradimmi" familjari mir-realtà tagħhom li jgħinhom iwettqu r-realtà ġdida tax- xogħol (Micallef, "It-Tifsira tal-Ħarruba" 4). Dan ir-repertorju jinkludi fost l-oħrajn id- denotazzjoni u l-konnotazzjoni tal-kliem individwali, il-kuntesti familjari fejn normalment jintuża dan il-kliem, esperjenzi familjari, għarfien tal-prinċipji grammatikali, u għarfien tat-tekniki letterarji. It-tiġdid iseħħ fost l-oħrajn fil-mumenti meta jwessgħu dawn l- aspetti differenti waqt il-qari. Il-metafora animistika "l-wied ikun għadu jbeżlaq id-dlam" f'Castillo (37) twessa' l-konnotazzjonijiet marbutin mal-kunċett ta' "wied" sakemm tidentifikah mal-ħlejjaq li jwettqu l-azzjoni ta' tbeżliq; azzjoni li bħala oġġett għandha kunċett astratt bħad-"dlam" mibdul f'oġġett konkret u tanġibbli. Il-qarrejja jitilqu mill-familjari u permezz tat-teknika letterarja jagħrfu "metodu alternattiv għar-rikostruzzjoni tiegħu" b'mod li jibda jidher differenti minn qabel (Micallef, "It-Tifsira tal-Ħarruba" 5). Huwa għalhekk li x-xogħol letterarju jista' joħloq ir- realtà tiegħu biss bl-involviment tal-qarrejja, għaliex din ir-realtà tax-xogħol titwettaq bit-tiswiġ bejn ir-realtà familjari tal-qarrejja u l-"istrateġiji ta' interpretazzjoni" li tkun titlob l-"esperjenza estetika" tax-xogħol (7). Min ikun qiegħed jaqra, jintervjeni fit- twettiq tar-realtà tax-xogħol. "It-test letterarju jinqeda bin-normi tad-dinja reali biex iwettaq kambjament f'realtà" li aħna familjari magħha (14). Bħal fl-esperjenzi tal-ħajja, waqt il-qari tax-xogħol nitilqu mill-familjari biex ngħaddu għall-ġdid. 4.3.3. Il-flessibbiltà: tixbah il-mod kif nesperjenzaw il-ħajja L-attitudni flessibbli waqt il-qari hija raġuni oħra għall-mod kif it-test jinbidel f'esperjenza reali għall-qarrejja. Din l-attitudni tinvolvi fost l-oħrajn "antiċipazzjoni" u ħarsiet lura lejn dak li nkunu diġà qrajna, kemm biex nikkjarifikaw, kif ukoll minħabba l- idea jew tifsira ġdida li l-qari riċenti jagħti lill-qari ta' qabel (Iser, "The Reading Process" 286). Il-qarrejja ta' Castillo jifhmu l-implikazzjonijiet tad-diskors ta' bejn Amanda u Emma fil-bidu tar-rumanz meta jkomplu jaqraw. L-istess jiġri fi stqarrijiet bħal: "Hemm min jiddeċiedi ħaddieħor għalih, bħal Tommy Grech u Dennis Castillo" (27). Din nifhmuha sew meta nkomplu naqraw u nirrealizzaw li f'din ir-riflessjoni filosofika hemm referenza għal dimensjonijiet differenti tal-mewt u l-qtil; il-qtil ta' Castillo huwa qtil immaġinarju li jseħħ fir-rumanz ta' Cathy irranġat minn Emma. Iser jidentifika xebh bejn il-mod kif tiżvolġi din l-esperjenza tal-qari u l-mod kif nesperjenzaw il-ħajja ("The Reading Process" 286). Fiż-żewġ esperjenzi jidher il-proċess ta' modifikazzjoni kontinwa. Waqt il-qari sseħħ modifikazzjoni kontinwa fost l-oħrajn fl- impressjonijiet li nieħdu tal-kliem u l-mod kif nifhmuh, għaliex jintuża ċertu kliem u mhux ieħor, u l-impressjoni li nieħdu tal-karattri jew tax-xejra li se tieħu l-istorja. L-istess jiġri fil-ħajja, fejn maż-żmien, jew anke f'temp ta' sekondi, jinbidlu l-impressjonijiet u l- fehmiet tal-bidu li nkunu fformajna dwar nies, postijiet u oġġetti. Fl-aħħar nett, din is- sensiela ta' impressjonijiet tifforma l-idea tagħna ta' dak li jkun, idea li dejjem hemm il- possibbiltà li terġa' tinbidel. L-impressjonijiet mislutin minn kuntesti u mumenti differenti ma jxekklux lil xulxin għaliex jibnu fuq xulxin u fl-aħħar mill-aħħar flimkien jifformaw l-idea tal-ħaġa. Fil-każ tal-poeżija, il-qari mhux "proċess lineari" imma "proċess ripetittiv," għaliex ikun hemm ċerti "sottilezzi misjuba tard" (Micallef, Achille Mizzi, 166). Il-qari mhuwiex ħlief navigazzjoni bejn il-"preżent" u l-"passat" tal-qari; bejn l-ewwel impressjonijiet li jieħdu l-qarrejja, u l-iżvilupp ta' dawn l-impressjonijiet waqt li jkomplu jaqraw u eventwalment jaqraw mill-ġdid (Iser, "The Reading Process" 295). Il-qarrejja jagħmlu "sinteżi" tal-informazzjoni li jakkwistaw mill-qari tat-test li hija iżjed rikka mill- informazzjoni individwali preżentata matul ix-xogħol (Micallef, "It-Tifsira tal-Ħarruba" 288). Il-qari jieħu x-xejra ta' "sitwazzjoni miftuħa" li mal-ħin, meta tikseb informazzjoni ġdida dwar sitwazzjoni li tkun għaddiet, terġa' tifforma reazzjonijiet ġodda għal dak li tkun diġà qrajt, u għalhekk il-qari qatt ma jingħalaq għalkollox (Iser, "The Reality of Fiction" 20). Dan jidher ukoll mill-fatt li meta terġa' taqra l-istess xogħol wara ċertu żmien, jista' jħalli fik impressjonijiet differenti li ma jkunx ħalla fl-ewwel qari. L-idea tar- ripetizzjoni tal-qari tixbah is-sitwazzjonijiet li ngħaddu minnhom fil-ħajja. Sitwazzjoni li nkunu għaddejna minnha fil-passat, għalkemm tkun intemmet, tista' terġa' tinfetaħ meta niksbu informazzjoni ġdida fuqha u nifformaw reazzjonijiet ġodda. Barra minn hekk, bħal fil-qari tal-letteratura, nistgħu nerġgħu ngħaddu mill-istess esperjenza imma li tħalli fina effett differenti minn qabel. Dan ix-xebh jagħmel mill-esperjenza tal-qari esperjenza reali. 4.3.4. L-esperjenza letterarja dejjem takkumula L-aħħar raġuni tintrabat mal-idea li mhux talli l-proċess tal-qari huwa esperjenza, imma l-proċess mitmum jinżamm bħala esperjenza f'moħħ il-qarrejja li ma tistax tissarraf fi kliem (Grushow 25). L-esperjenzi passati ta' qari jassistu fl-interpretazzjoni ta' xogħlijiet ġodda tant li l-esperjenza ta' qari ta' xogħol partikolari tistagħna bl-esperjenza tax-xogħlijiet ta' qabel (26-7). "Poems are lexicons to one another, thought not in a way that can be demonstrated by footnotes to the text or scholarly articles" (29). L-effetti tal- kliem, is-sentimenti, it-temi u t-tekniki marbutin mal-esperjenza ta' poeżija partikolari jittrasferixxu ruħhom fuq poeżiji oħra b'mod li jservu ta' għajnuna biex jinftiehmu l- effetti ta' poeżiji oħrajn. Dan jixbah il-mod kif fil-ħajja l-esperjenzi li nkunu għaddejna minnhom jgħinuna naffaċċjaw l-esperjenzi l-ġodda. Barra li l-esperjenzi tal-qari jgħinuna nifhmu l-poeżiji l-ġodda li naqraw, għandhom ukoll il-possibbiltà li jkunu ta' għajnuna għall-mod kif għandna naffaċċjaw l-esperjenzi tal-ħajja lil hinn mill-qasam tal- letteratura. 4.4. L-Għarfien Letterarju B'"għarfien," jew "għarfien letterarju" (Rowe 3), hawnhekk qed nifhem l-għarfien li joħroġ b'mod naturali min-natura nnifisha tal-letteratura, l-aktar fil-mumenti li l- qarrejja jagħrfu u jaħsbu fuq it-tekniki u l-użu tal-lingwa fix-xogħol. Bħallikieku dak l- element fin-nisġa tax-xogħol li l-funzjoni ewlenija tiegħu hija letterarja, jiġifieri li jaħdem mal-bqija tal-elementi biex joħloq l-atmosfera tax-xogħol. Madanakollu, fl-istess ħin, iservi bħala sors ta' għarfien ġdid għall-qarrejja. M'iniex se nittratta l-attitudni li taqra xogħol letterarju bl-għan li titgħallem affarijiet ġodda. L-interess tiegħi huwa fil-proċess letterarju nnifsu ta' twettiq tax-xogħol mill-qarrejja għal skopijiet letterarji, li jħaddan fih il-possibbiltà ta' għarfien ġdid. Lanqas m'għandi l-iskop li nittratta t-tip ta' għarfien fis- sens ta' stqarrijiet dwar ġrajjiet, ambjenti jew karattri storiċi li jistgħu jissemmew fix- xogħol. Li taqra xogħol letterarju għall-gost u li taqrah biex titgħallem minnu mhumiex żewġ attitudnijiet differenti fil-letteratura għaliex it-tnejn jidħlu f'xulxin u jaħdmu flimkien (Rowe 3). Biex tkun tista' tasal għall-għarfien letterarju, l-ewwel u qabel kollox irid ikollok għarfien estetiku tal-forma letterarja tax-xogħol. L-għarfien li takkwista mix- xogħol mhuwiex biss dak li taqra mill-kitba, imma jiġi wkoll mill-konnessjonijiet fil-moħħ bejn l-implikazzjonijiet tal-elementi differenti li joħolqu x-xogħol, li jseħħu proprju waqt il-proċess ta' għarfien estetiku tax-xogħol. L-għarfien letterarju jintrabat sfiq mal- għarfien estetiku tal-forma letterarja tant li dak li jkun ma jistax jasal għalih minn sommarju fuq fuq tax-xogħol, imma biss mill-qari tax-xogħol innifsu. Barra minn hekk, diffiċli tispjega fi kliem xi tkun tgħallimt mix-xogħol għaliex diffiċli tittrażmetti l-għarfien letterarju fi kliemek (11). Minkejja li l-għarfien letterarju mhux dejjem nistgħu nesprimuh fi stqarrijiet ċari u diretti ma jfissirx li mil-letteratura ma nieħdu l-ebda għarfien. Din l-analiżi dwar l-għarfien letterarju tgħinna nikxfu iżjed in-natura tal- letteratura għaliex titfa' dawl fuq tip ta' għarfien li ma nistgħux niksbuh minn sorsi oħra, minħabba li jiddependi ħafna mill-ambjent letterarju speċifiku minn fejn joħroġ. Ngħidu aħna, li permezz tal-qari titgħallem id-denotazzjoni ta' kliem li qabel ma kontx tafu, jew li ttejjeb il-ħakma tal-lingwa, fosthom għaliex tiltaqa' mal-prinċipji tal-grammatika applikati, mhuwiex għarfien li jiddependi min-natura tal-letteratura. Għalkemm f'ambjent differenti, l-istess għarfien nistgħu niksbuh minn sorsi oħra bħalma huma d- dizzjunarju u l-grammatika tal-lingwa. Rowe jispjega li hemm imbagħad ukoll ċertu għarfien li tgħaddi l-letteratura li mhuwiex għalkollox proprjetà tal-letteratura għaliex nistgħu nsibuh ukoll f'sorsi filosofiċi jew morali. Madanakollu, il-letteratura tbiddel fi kliem u tagħti forma u dehra konkreta lil kunċetti u sitwazzjonijiet li għalkemm aħna familjari magħhom, mhux soltu niltaqgħu magħhom b'mod konkret, dettaljat u ċar kif narawhom preżentati fil-letteratura. L-awturi jgħinuna nagħrfu s-sottilezzi, il-mudelli u s- similaritajiet li kieku mhux għall-intervent tagħhom fix-xogħol, ma nagħrfuhomx (13). Waħda mill-problemi ewlenin li nħabbtu wiċċna magħhom meta niġu biex nanalizzaw l-għarfien li joħroġ mil-letteratura hija li ma nużawx il-vokabularju addattat u l-argumenti xierqa (Gibson 10). Nibqgħu nipprovaw nispjegaw l-għarfien letterarju b'kunċetti u argumenti li mhumiex letterarji. Barra minn hekk, ma nistgħux inħarsu lejn ix-xogħol letterarju bħalma nħarsu lejn kitba argumentattiva. Jidher b'mod ċar li l- għodod li normalment inqisuhom meħtieġa biex inwasslu xi tip ta' għarfien huma neqsin fil-letteratura. Fost dawn l-għodod insibu l-argumentazzjoni, imsaħħa bl-evidenza, il- preżentazzjoni tal-fatti u l-konklużjonijiet (1). Il-letteratura għandha l-għodod apposta li huma differenti minn dawn t'hawnhekk. L-għodod ewlenin biex tittrażmetti għarfien ġdid huma r-rappreżentazzjoni, l-effett u l-immaġinazzjoni, tliet aspetti li ddiskutejt fil- kapitli li għaddew. L-għarfien letterarju m'għandux in-natura tal-messaġġi u l- informazzjoni li aħna mdorrijin bihom fil-ħajja ta' kuljum, imma għandu iktar x'jaqsam ma' impressjonijiet, burdati, ansjetajiet u azzjonijiet (Micallef, Achille Mizzi 163-4). Ħafna drabi, id-diffikultà mhijiex li naqblu li l-letteratura twassal xi tip ta' għarfien, imma li nagħrfu kif. 4.5. It-Tliet Modi Hemm tliet modi ewlenin kif il-letteratura twassal għarfien ġdid, li jaħdmu ħafna flimkien. Diffiċli taqta' linja u tifridhom għalkollox minn xulxin. Qsamthom b'dan il-mod biex nippreżentahom b'mod sistematiku, aktar milli għaliex jaħdmu b'mod indipendenti. B'xi mod jew ieħor, hija l-preżenza tal-qarrejja fix-xogħol li tagħmel kull wieħed mit-tliet modi possibbli. Biex aħna bħala qarrejja nidentifikaw l-għarfien li joffri x-xogħol letterarju, irridu nibnu "pont" bejn ix-xogħol u r-realtà 'l barra minnu (Gibson 9); bil- preżenza tagħna fix-xogħol, nibnu dan il-pont. Id-differenza prinċipali tinsab f'dan is- sehem tal-qarrejja f'kull wieħed mit-tliet modi ta' kif il-letteratura tittrażmetti l-għarfien. L-ewwel żewġ modi ta' għarfien nistgħu ngħidu li huma iżjed mertu tal-letteratura nnifisha, filwaqt li t-tielet mod huwa iżjed mertu tal-qarrejja li japplikaw dak li jiltaqgħu miegħu fix-xogħol għar-realtà tagħhom. Dawn li ġejjin huma t-tliet modi: 1. Il-forma tar-rappreżentazzjoni letterarja 2. L-esperjenza tal-qari 3. Il-konnessjonijiet tal-qarrejja mar-realtà 4.5.1. L-ewwel mod: Il-forma tar-rappreżentazzjoni letterarja Dan l-ewwel mod huwa l-iżjed bażiku għaliex jiddependi mix-xejra ġdida li jieħu dak kollu li jsib ruħu rappreżentat fil-letteratura. Fil-qofol tiegħu jikkonsisti fi tliet aspetti: (1) Qrubija mal-esperjenza umana, (2) Kwalitajiet familjari astratti preżentati b'mod konkret u (3) Mod kif naħsbu u nifhmu l-affarijiet. 1. Qrubija mal-esperjenza umana Il-letteratura tpoġġina f'pożizzjoni li nosservaw mill-viċin u b'mod metikoluż il- valuri, ix-xewqat, il-frustrazzjonijiet, l-esperjenzi u d-drawwiet li huma l-qofol tal- esperjenza umana (Gibson 1). Tlaqqagħna ma' sitwazzjonijiet li x'aktarx li fil-maġġoranza tagħhom nesperjenzawhom kontinwament, imma fil-letteratura biss li waqt il-mument tal-qari jkollna ċ-ċans ngħaddu minnhom bil-mod u nieqfu u nirriflettu fuqhom. Il- letteratura mhux biss tqarrabna mas-sitwazzjoni, imma bil-mod kif tippreżentaha, l- aktar permezz tal-figurazzjoni, tħalli fina effett differenti minn kuntesti oħra fejn stajna ltqajna mal-istess sitwazzjoni. Dan l-effett isarraf f'għarfien iżjed profond u dettaljat. Bl- ebda mod ieħor ħlief bil-letteratura m'għandna ċ-ċans li nidentifikaw ruħna ma' ħaddieħor b'mod daqshekk mill-qrib. Għalkemm fid-diskors ta' kuljum, mhux xi ħaġa ġdida li ngħidu li nifhmu s-sitwazzjonijiet li jkun għaddej minnhom ħaddieħor, fil- letteratura niltaqgħu ma' dawn is-sitwazzjonijiet u nesperjenzawhom b'mod differenti lil hinn minn għarfien ħafif. Niffamiljarizzaw ruħna ma' sitwazzjonijiet li għalkemm ma nkunux għaddejna minnhom aħna, bil-qari tax-xogħol inkunu ħadna sehem mill-viċin fl- iżvilupp tagħhom. Raġuni ewlenija hija li l-awturi ħafna drabi jipprovdulna n-nisġa sħiħa tal-ħsibijiet u l-ħsus interni tal-karattri li fir-realtà diffiċli nidħlu fihom b'mod tant mill- qrib. F'Castillo niltaqgħu ma' tliet xejriet ewlenin tal-ħsieb tal-karattri: ħsibijiet li jorbtu mal-preżent, mal-futur jew mal-passat tal-karattri. Huma tliet modi differenti kif in- narratriċi tidħol fl-imħuħ tal-karattri. Għall-ħsibijiet marbutin mal-preżent sikwit tintuża l-figurazzjoni li tikkonkretizza l-ħsieb: "F'moħħu donnu kien hemm terremot ħsibijiet" (91). Imbagħad niltaqgħu ta' sikwit mal-ħsieb iktar fil-forma ta' immaġinazzjoni ta' kif il- karattru għandu jaġixxi f'sitwazzjoni li għad trid tasal, bħal meta Amanda timmaġina x'għandha tgħid lil Anne Fsadni: "Se ngħidilha li nixtieq inkellimha. Se mmur ippreparata. Fil-handbag se nieħu iktar ritratti" (191). Xejra oħra tal-ħsieb hija dik marbuta mal- memorja tal-ġrajjiet tal-passat, bħal meta naqraw il-lista ta' mistoqsijiet li omm Emma tiftakar li kienu staqsewha meta l-pulizija marru jħabbtulha l-bieb (58). Il-letteratura tlaqqagħna mill-qrib man-"nisġa" kumplessa tal-umanità, l-aktar meta bl-għajnuna tal-figurazzjoni tiffoka fuq oqsma jew aspetti li mhux soltu li nixħtu l- attenzjoni tagħna fuqhom u għalhekk insiru konxji ta' affarijiet li ma nkunux tajniehom daqstant importanza qabel (Gibson 11). Mhux bilfors m'aħniex konxji minnhom, imma qatt ma kellna ċ-ċans li nidħlu fil-fond fihom bħalma tagħmel it-teknika letterarja. Bil- letteratura nrawmu sensittività lejn is-sottilezzi. B'dan il-mod niksbu dehra interna tal- ħajja, għaliex mhux biss insiru nafu d-dinja, imma niltaqgħu magħha iżjed mill-viċin (15- 6). 2. Kwalitajiet familjari astratti preżentati b'mod konkret Il-letteratura ma tippreżentax ideat imma sitwazzjonijiet konkreti; tagħti forma u struttura lill-valuri u l-esperjenzi li huma l-qofol tar-realtà umana. Il-kunċetti li aħna diġà nafu u nġorru magħna waqt il-qari, il-letteratura tippreżentahomlna lura f'"forom konkreti" li nistgħu nirrelataw magħhom b'mod iżjed faċli (Gibson 15). Nidħlu fil-fond f'oqsma astratti tal-ħajja bħalma huma s-sentimenti ta' ferħ, għira, tbatija u mħabba. Niksbu familjarità ġdida maċ-ċirkustanzi u s-sentimenti umani li aħna familjari magħhom. L-għarfien ma jingħatax fil-forma ta' spjegazzjoni ta' kunċetti u prinċipji imma jingħata forma, ikkonkretizzat permezz tar-rappreżentazzjoni ta' kuntest speċifiku, bl- aġir u r-reazzjonijiet tal-karattri involuti (14). Il-karattri preżentati fix-xogħol ilaħħmu l- kwalitajiet realistiċi tal-"karattru uman" f'sekwenza ta' azzjonijiet, konsegwenzi u relazzjonijiet (5). Barra li l-ħsibijiet sikwit jingħataw dehra konkreta, f'Castillo, kunċetti astratti oħrajn bħas-skiet u l-kuluri wkoll jiġu preżentati b'mod konkret, bħal meta "s- sikta rqiqa, fina, tidħollok f'għadmek u ssikkithulek" (105) u meta "l-kulur isfar," fl-iskali differenti tiegħu, isir oġġett "li jdardrek" (263). 3. Mod kif naħsbu u nifhmu l-affarijiet Il-letteratura għandha l-mertu li fil-mod kif tippreżenta l-affarijiet, tintroduċina għal loġika ġdida bbażata fuq in-"normi u r-regoli tal-letteratura" (Micallef, "It-Tifsira tal- Ħarruba" 7). Il-poeżija "tippermetti konnessjonijiet li ma jinstabux fil-metodoloġija tax- xjenzi naturali, fejn l-għan ewlieni hu s-sejba ta' riżultat definittiv" imma jinsabu fil- "metodoloġija poetika" (5). Ngħidu aħna l-metafori jdaħħlu f'relazzjoni oġġetti li mhux soltu nqisuhom flimkien, iżda li fil-letteratura din ir-relazzjoni tikseb relevanza partikolari. Id-dispożizzjoni li titlob minna l-letteratura trawwem fina mod ta' kif naħsbu u kif nifhmu l-affarijiet li eventwalment ma jibqax biss għal waqt il-qari tal-letteratura imma jsir attitudni lejn dak kollu li niltaqgħu miegħu fil-ħajja; mhux biss persuni, sentimenti u ċirkustanzi, imma anke oġġetti sempliċi ta' kuljum (Gibson 3). Friggieri jirreferi għal dan il-mod ġdid ta' ħsieb bħala "mġiba ta' għajxien aktar qawwija jew kritika" (L-Idea tal-Letteratura 10). Dan jidher b'mod speċjali fit-teknika tal-metafora, li ma tagħtiniex fatti jew stqarrijiet imma orjentazzjoni ġdida lejn l-affarijiet ikkonċernati. Hekk tagħmel f'Castillo l-metafora "fl-iswed mitluq fuq ħafna oġġetti" (143): tbiddel il- kulur iswed f'atmosfera ta' vojt, skiet u anonimità. B'dan il-mod ta' ħsieb inrawmu sensittività ġdida u nibdew nirreaġixxu b'mod differenti għal dak li naraw u naqraw, għaliex inqisuh f'dawl ġdid (Gibson 14). 4.5.2. It-tieni mod: L-esperjenza tal-qari Dan it-tieni mod jorbot ħafna mal-bidu ta' dan il-kapitlu fejn spjegajt kif l- esperjenza tal-qari hija esperjenza reali daqs l-esperjenzi l-oħra tal-ħajja. Il-proċess tal- qari huwa wkoll sors ta' għarfien ġdid għall-qarrejja, għal tliet raġunijiet prinċipali: 1. It-tiġdid tar-realtà familjari: Il-letteratura sservi ta' opportunità biex il-qarrejja jħallu għal mument il-karattru u l- personalità tagħhom mal-ġenb u jinfetħu għall-possibbiltà ta' realtajiet u esperjenzi ġodda. Iwessgħu l-konnotazzjonijiet li jorbtu mal-kliem, jadottaw perspettivi ġodda ta' kif iħarsu lejn l-affarijiet, u jesperjenzaw sitwazzjonijiet li ma jikkonċernawx lilhom b'mod dirett. 2. L-attitudni flessibbli ta' waqt il-qari: L-attitudni tal-qarrejja li jisiltu impressjonijiet minn kuntesti differenti tax-xogħol biex jifformaw idea kemm jista' jkun sħiħa tax-xogħol jaddottawha fil-ħajja. Bħal fil-qari, fil-ħajja, l-impressjonijiet li nisiltu minn mumenti differenti ma jxekklux lil xulxin imma jibnu fuq xulxin u jgħinuna ninterpretaw u nifhmu s-sitwazzjonijiet li nkunu fihom. 3. L-esperjenza takkumula tal-qari: L-esperjenzi differenti ta' qari jibqgħu jakkumulaw f'moħħna u jkunu ta' għajnuna biex naffaċċjaw esperjenzi ġodda lil hinn mill-qasam tal-letteratura. Bħalma l- esperjenzi passati tal-ħajja jgħinuna naffaċċjaw esperjenzi ġodda simili, l-istess l- esperjenzi tal-qari. Ma jgħinuniex biss waqt il-qari ta' xogħlijiet ġodda, imma anke fis- sitwazzjonijiet 'il barra mil-letteratura. 4.5.3. It-tielet mod: Il-konnessjonijiet tal-qarrejja mar-realtà Dan it-tielet mod imur ħafna mal-idea ta' Walton fix-xogħol Mimesis as Make- Believe li t-taparsi fil-letteratura hu ta' benefiċċju għall-qarrejja. Il-qarrejja jesperjenzaw mill-qrib rwoli li jafu jsibu ruħhom fihom xi darba fil-ħajja, irawmu sentimenti ta' empatija lejn il-karattri li eventwalment japplikawhom fir-realtà, u jiltaqgħu ma' perspettivi u modi ġodda ta' kif iħarsu lejn l-affarijiet (12). Dan it-tielet mod jirrifletti t- tendenza naturali tal-qarrejja li minn dak li jaqraw, kontinwament jipprovaw jidentifikaw rabta mar-realtà tagħhom. Bħallikieku d-diffikultà li jsibu sakemm jattivaw it-tekniki tax- xogħol isarrfuha f'għarfien għalihom personali lil hinn mix-xogħol li jkun. Ngħidu aħna, il- kwalitjiet umani li jsibu mlaħħmin f'karattri ma jibqgħux marbutin biss mal-letteratura imma japplikawhom għall-persuni li jiltaqgħu magħhom fil-ħajja. Aspett importanti ta' dawn il-konnessjonijiet li jifformaw il-qarrejja huwa l-formazzjoni u l-ġbir tat-temi. L-għarfien tat-tema tax-xogħol tintrabat ħafna mal-flessibbiltà fil-qari li ddiskutejt qabel għax tirrikjedi attitudni flessibbli. Flimkien mal-antiċipazzjoni u ħarsiet lura lejn dak li jkun diġà nqara, Iser isemmi wkoll il-proċess ta' "ġbir flimkien tal-aspetti differenti kollha tat-test biex il-qarrejja jifformaw il-konsistenza li dejjem ifittxu" ("The Reading Process" 288). Dan il-ġbir iwassal ukoll għall-formazzjoni tat-tema għaliex fiha nfisha, it- tema għandha l-funzjoni li torganizza l-ġrajjiet, il-karattri u s-sitwazzjonijiet tax-xogħol, u b'hekk toħloq il-"konsistenza" fix-xogħol (Lamarque u Olsen 331). Waqt li jiddistingwi bejn il-partikolari u l-ġenerali fil-poeżija, Lamarque jispjega kif mill-immaġnijiet poetiċi toħroġ xi ħaġa iktar astratta saħansitra mill-ħsieb ġenerali astratt: riflessjoni fuqna nfusna, fuq il-ħajja u d-dinja b'mod ġenerali ("Poetry and Abstract Thought" 41). Dan il-livell ta' ħsieb waqt il-qari tal-letteratura, Lamarque jsejjaħlu l-"livell tematiku" tax-xogħol (41). Dan il-livell imur lil hinn mil-livell tal-ħsibijiet li jiġġeneraw id-deskrizzjonijiet partikolari u ġenerali tax-xogħol. Bħallikieku huwa dik il- "konsistenza" li jsemmi Iser, li l-qarrejja dejjem ifittxu fil-letteratura. Bħal għarfien ġenerali li japplika għall-oqsma l-oħra tal-ħajja 'l barra mil-letteratura. It-"tema" Friggieri jiddefiniha bħala l-"kunċett ewlieni, universali, ta' xogħol letterarju" li jitwettaq u jitwassal permezz ta' "mezz tekniku, formali" u jiġġarrab l- ewwel mill-awturi, u finalment mill-qarrejja permezz tax-xogħol ("Tema"). Għalkemm fid-definizzjoni Friggieri jipproponi li l-qarrejja jistgħu jagħrfu t-tema tax-xogħol minn sentenza partikolari li jkun hemm fih, x'aktarx li dan hu possibbli biss għaliex jifhmuha f'relazzjoni mal-bqija tal-kuntest tax-xogħol li jsaħħaħ l-isfond tas-sentenza tematika li tkun. Matul il-qari, il-qarrejja jidentifikaw kontenut tematiku minsuġ mal-bqija tal- kontenut, li għalkemm ma jkunx jinsab fil-kontenut tas-sentenza partikolari, joħloq l- isfond biex din l-istess sentenza titqies is-sentenza tematika tax-xogħol. Friggieri jsemmi mod ieħor ta' kif insibu t-tema tax-xogħol, li iżjed joqrob lejn l-idea prinċipali ta' din it- teżi li l-qarrejja jwettqu x-xogħol; dan jgħodd ukoll għat-tema tax-xogħol. F'dan it-tieni mod, it-tema ma tinsabx b'mod espliċitu bil-miktub imma "tinħadem" mill-qarrejja individwali ("Tema"). Matul il-proċess li permezz tiegħu l-qarrejja jwettqu x-xogħol, ikunu qegħdin iwettqu wkoll it-tema. Mix-xbihat tax-xogħol, il-qarrejja jifformaw u jiffokaw fuq "xbieha waħda ġenerali" li l-aspetti kruċjali tagħha jifformaw bejniethom it-tema tax-xogħol (Micallef, Achille Mizzi 173). Huwa l-att tal-qari li jirrivela t-tema. It-tema titwettaq u tiżviluppa f'sensiela ta' stadji waqt il-proċess ta' għarfien estetiku fil-qari. Micallef jinsisti fuq ir- "relattività tat-tema" għaliex it-tema tal-istess xogħol ma jistax ikollha l-istess xejra eżatt minn qari għal ieħor ("It-Tifsira tal-Ħarruba" 2). Tiddependi minn bosta elementi oħra li jvarjaw, ewlenija fosthom l-attitudni flessibbli tal-qarrejja li tiġbor l-implikazzjonijiet minn bnadi differenti tax-xogħol u tattiva l-effetti tagħhom. Temi bħalma huma l-imħabba, iż-żgħożija u l-ambjent, nistgħu nifhmuhom bħala kunċetti ġenerali tal-ħajja li mhumiex proprjetà tal-letteratura imma bil-qari tal- letteratura, l-aktar bl-interpretazzjoni tal-forma letterarja, niksbu informazzjoni ġdida dwarhom. L-għarfien estetiku tax-xogħol u l-għarfien tad-dinja 'l barra mil-letteratura, kull wieħed bil-mod tiegħu, jagħtu kontribut għall-għarfien ta' dawn it-temi. It-temi donnhom qafas jew territorju komuni li jistagħna b'dawn iż-żewġ sorsi ta' għarfien. Barra li ż-żewġ forom ta' għarfien jikkontribwixxu biex l-għarfien tagħna tat-temi b'mod ġenerali jistagħna, iż-żewġ forom għandhom bżonn lil xulxin biex kull wieħed minnhom jistagħna. Hekk l-għarfien tematiku li niksbu mil-letteratura nsibuh utli fiċ-ċirkostanzi tal- ħajja li jikkonċernaw temi partikolari. Bl-istess mod, l-għarfien ta' dawn iċ-ċirkostanzi tal- ħajja jservi ta' għajnuna biex nifhmu aħjar it-tema tax-xogħol letterarju. It-temi huma bħallikieku tkomplija mill-ħajja għal-letteratura u vice-versa, mil-letteratura għall-ħajja. Bħal fil-letteratura, fil-ħajja ma nsibuhomx f'kategoriji definiti imma jidhru magħġuna fis-sitwazzjonijiet u l-kuntesti differenti tal-ħajja. Barra minn hekk, fl-istess xogħol nistgħu niltaqgħu ma' numru ta' temi li x-xogħol jipparteċipa fihom bi gradi differenti. M'hemmx limitu ta' kemm-il tema tista' tidher f'xogħol letterarju wieħed. 4.6. In-Natura tal-Għarfien Letterarju Gibson jissuġġerixxi li minflok inqabblu l-għarfien li joħroġ mil-letteratura ma' sorsi oħra ta' għarfien, ikun iżjed interessanti li nagħrfu l-għarfien li hu esklussiv għal- letteratura, tip ta' għarfien li kieku mhux għal-letteratura, ikollna aspetti mill-ħajja li mhumiex dokumentati fil-kitba (17). Fosthom nistgħu nsemmu l-ħsus ġewwieni rappreżentat fil-letteratura, jew kwalitajiet oħra astratti li jingħataw dehra konkreta. Fil- ħajja ta' kuljum kontinwament nitkellmu dwar kunċetti astratti, imma huwa permezz tal- letteratura li jitlaħħmu f'oġġetti metaforiċi jew f'persuni u nifhmu aħjar in-natura tagħhom. Ix-xeni u l-persuni rappreżentati fil-letteratura, minkejja l-laqta immaġinattiva tagħhom, jgħinuna fl-interpretazzjoni tagħna tar-realtà għaliex jirriflettu aspetti realistiċi u jagħtuna dawl ġdid fuq ir-realtà. Rowe ma jaqbilx mal-fehma li ladarba l-qarrejja jaqraw u jifhmu x-xogħol, ma jibqax lok li jerġgħu jaqraw ix-xogħol biex jiksbu għarfien ġdid (14). L-ewwel nett għaliex ix-xogħol jostor fih ħafna possibbiltajiet ta' għarfien u għalhekk qatt ma nistgħu nkunu ċerti li akkwistajna l-għarfien kollu li jista' jgħaddi x-xogħol. Jista' jkun hemm elementi li mal-ewwel qari ma ninnutawhomx. Raġuni oħra hija li hemm gradi differenti ta' għarfien tal-istqarrijiet li naqraw. Għalkemm nistgħu naqblu mal-istqarrija partikolari, jaf ikollha ċertu implikazzjonijiet li jkun għadna ma għarafnihomx, implikazzjonijiet li jiddependu ħafna mill-emozzjonijiet, l-azzjonijiet u l-attitudnijiet tagħna (15). L-intensità tal-għarfien li niksbu mix-xogħol tvarja minn qari għal ieħor skont id-dispożizzjoni tagħna waqt il- mument tal-qari. Ngħidu aħna, il-mod kif nirrelataw ma' esperjenza ta' mewt fix-xogħol se jvarja skont l-esperjenzi simili li nġorru magħna waqt il-qari. It-tielet raġuni hija li t-tip ta' għarfien li tgħaddi l-letteratura mhuwiex fil-forma ta' stqarrijiet diretti li jew tafhom jew ma tafhomx (15); huwa tip ta' għarfien li dejjem hemm lok li jikber. Ngħidu aħna, l- irwoli soċjali li niltaqgħu magħhom kontinwament fil-letteratura permezz tal-karattri, ma' kull qari nistgħu nżidu l-għarfien tagħna dwarhom. Kull karattru ġdid li niltaqgħu miegħu jagħtina l-possibbiltà li niltaqgħu wkoll ma' kwalitajiet ġodda. M'hemmx limitu kemm tista' tikseb għarfien tagħhom. Aktar milli niltaqgħu ma' għarfien għalkollox ġdid, il-letteratura tgħinna naħsbu fuq dak li aħna diġà familjari miegħu; b'hekk taħdem fuq l-għarfien li diġà jkollna sakemm twassalna għal livell ġdid ta' dan l-istess għarfien (Gibson 11). L-għarfien li tittrażmetti l-letteratura għandu l-"forma ta' realizzazzjoni," proċess ta' realizzazzjoni mill-ġdid ta' dak li diġà aħna familjari miegħu (Wilson 492). Għalhekk, ikun aħjar jekk l- għarfien letterarju nifhmuh bħala proċess aktar milli riżultat; il-mument li matulu ssir taf, aktar milli dak li taf bħala entità definita (Leighton 163). L-aktar għaliex il-letteratura tgħaddi dan l-għarfien bil-lingwa, aktar milli permezz tal-lingwa. "Narrative is hence condemned to 'saying' other than what it 'would mean,' spinning out its movement toward a meaning that would be the end of its movement" (Brooks 56). Magħġuna mal- isforz li nifhmu l-lingwa użata, hemm il-possibbiltà li niksbu għarfien letterarju ġdid. Dan hu sewwasew li jfisser Friggieri meta jgħid li l-"kittieb jinqeda b'lingwa qawwija biex jimbuttana bil-qawwa, lura, lejn il-ħajja" (L-Idea tal-Letteratura 10). Il-letteratura ma timitax ir-realtà imma għandha l-kuxjenza tagħha tar-realtà, ibbażata fuq l-arranġament tal-kelma, li tlaqqagħna ma' perspettivi ġodda ta' kif inħarsu lejn ir-realtà li ngħixu fiha. Id-differenza tinsab bejn "il-ħajja mġarrba fiha nnifisha" 'l barra mil-letteratura, u "l- ħajja maħsuba jew riflessa" fil-letteratura (13), bejn li ngħaddu mill-esperjenza nnifisha tal-ħajja u li narawha rappreżentata fil-letteratura. 4.7. Konklużjoni F'dan il-kapitlu rajna li l-letteratura tipprovdi l-ambjent u l-kundizzjonijiet opportuni biex l-esperjenza tal-ħajja li nġarrbu ta' kuljum, bil-forma letterarja rappreżentattiva li jieħdu l-elementi kollha li jsawruha, ngħadduha mill-ħsieb u r- riflessjoni u nsiru konxji ta' aspetti ġodda tagħha. Dan iseħħ waqt l-esperjenza tal-qari li, kif urejt permezz ta' erba' raġunijiet ewlenin, tevolvi b'mod simili għall-esperjenzi 'l barra mil-letteratura. Fil-letteratura, l-iskop komunikattiv tal-lingwa jieħu dimensjoni differenti; l-effiċjenza tinbidel f'kumplessità u diffikultà li jbiddlu l-proċess tal-qari f'esperjenza. Hija esperjenza tal-forma għax il-forma tiddetermina l-karattru u l-identità tal-esperjenza u x-xogħol qatt ma jista' joffri l-istess esperjenza eżatt li joffru xogħlijiet oħra. Il-proċess tal-qari huwa proċess dejjem jiżviluppa ta' "għarfien estetiku" tal-forma letterarja u l-interazzjonijiet bejn l-aspetti differenti tagħha (Micallef, "It-Tifsira tal- Ħarruba" 1). Magħġuna mal-isforz biex nifhmu l-lingwa u l-forma letterarja hemm il- possibbiltà ta' għarfien letterarju ġdid. Dan l-għarfien ma nistgħux niksbuh minn sorsi oħra 'l barra mil-letteratura, għaliex jiddependi mill-immaġinazzjoni, ir- rappreżentazzjoni u l-effett, it-tliet għodod ewlenin tal-letteratura. Aħna u naqraw il- letteratura nistgħu nidentifikaw ruħna mal-karattri, tant li nidħlu f'moħħhom u ngħixu magħhom; nistgħu niltaqgħu ma' kunċetti astratti f'forom konkreti li faċli nirrelataw magħhom; nistgħu nrawmu mod ġdid kif naħsbu u nifhmu l-affarijiet; u nistgħu wkoll nifformaw temi li ma jibqgħux proprjetà tal-letteratura imma jkomplu mal-istess temi tal-ħajja 'l barra mil-letteratura. M'hemmx limitu għall-għarfien li nistgħu niksbu mil- letteratura. Il-funzjoni tal-qarrejja hija determinanti għaliex dak li jispiċċa jsir għarfien ġdid għalihom, l-iskop proprju tiegħu fix-xogħol huwa letterarju, jiġifieri li jikkontribwixxi għall-atmosfera tax-xogħol. Huma l-qarrejja li waqt il-proċess tal-qari jbiddlu elementi letterarji f'sorsi ta' għarfien ġdid. Minħabba dan il-mod kif l-għarfien ġdid li nistgħu niksbu mil-letteratura hu minsuġ sfiq mal-forma letterarja, ikun aħjar li aktar milli bħala riżultat, l-għarfien letterarju nifhmuh bħala proċess li huwa parti mill-proċess innifsu tal- qari. Dan huwa proċess ta' realizzazzjoni ta' elementi li mhumiex għalkollox ġodda għalina, imma bix-xejra ġdida li jieħdu fil-letteratura jinkixfu aspetti ġodda dwarhom. 5. Konklużjoni Wieħed mill-għanijiet ewlenin ta' din it-teżi kien li nistħarreġ ix-xejra differenti li tieħu l-lingwa meta tintuża fil-letteratura f'kuntrast mal-użu fit-taħdit ta' kuljum. Mhumiex żewġ lingwi differenti imma l-istess lingwa li titħaddem għal skopijiet differenti. Anzi, hemm relazzjoni b'saħħitha bejn iż-żewġ dimensjonijiet tal-lingwa. Il- lingwa letterarja kapaċi tħalli l-effetti tagħha proprju għaliex tkompli tibni, anke jekk titbiegħed minnha, fuq il-lingwa ta' kuljum li tinkludi t-tifsiriet diretti u awtomatiċi tal- kliem. Dak li nevitaw waqt it-taħdit ta' kuljum għaliex inqisuh ta' xkiel huwa proprju dak li nfittxu fil-lingwa letterarja. Dawn il-ħiliet tal-lingwa jikxfu n-natura soċjali dinamika u fl-istess ħin rikka tal-lingwa. Il-lingwa użata fit-taħdit ta' kuljum hija lingwa li tikkomunika filwaqt li l-istess lingwa użata fil-letteratura hija lingwa li toħloq. Fil-letteratura, il-lingwa m'għandhiex l-iskop prattiku li tagħmel stqarrijiet li jirreferu għal xi realtà oġġettiva 'l barra mill-kuntest tax-xogħol fejn jintużaw. Kulma tesprimi l-lingwa letterarja tesprimih biex toħloq l-atmosfera taparsi tax-xogħol. Kulma jsib ruħu fix-xogħol letterarju għandu l-funzjoni li jagħti l-kontribut individwali tiegħu filwaqt li jaħdem mal-bqija tal-elementi tax-xogħol biex joħloq prodott wieħed. Il-lingwa letterarja għandha skop komunikattiv differenti mil-lingwa normali għaliex l-għan tagħha hu li tikkomunika effett. Iżjed ma tevita l-effiċjenza u l-ħeffa u tippreżenta forma letterarja kumplessa iżjed tħalli impatt għaliex lill-qarrejja tgħabbihom bir- responsabbiltà li jagħrfu s-sensiela ta' effetti u b'hekk jiksbu t-tifsir tax-xogħol. Filwaqt li fil-lingwa ta' kuljum id-diffikultà u n-nuqqas ta' effiċjenza huma nuqqas, fil-lingwa letterarja huma ħtieġa. Il-letterarjetà tal-lingwa tiddependi mit-tifsir impliċitu flok dak espliċitu u dirett, jiġifieri minn dak li ma tgħidx imma jinstab fil-forma tal- implikazzjonijiet, is-sensazzjonijiet, l-impressjonijiet u l-bqija. Għan ewlieni ieħor kien li nħares lejn ir-rabta li teżisti bejn ir-realtà li ngħixu u r- realtà kif inhi rappreżentata u interpretata fil-letteratura. Mit-tliet kapitli ħarġu tliet rabtiet ewlenin: (1) Fl-ewwel kapitlu rajna li l-lingwaġġi u l-kliem, biex jintużaw fil- letteratura, jinsiltu minn kuntest soċjali fejn diġà jintużaw. B'hekk iġorru magħhom fix- xogħol l-istorja soċjali tagħhom li tiddetermina l-effett li jħalli l-użu tagħhom. (2) Fit-tieni kapitlu rajna li r-realtajiet li l-qarrejja jġorru magħhom waqt il-qari għandhom sehem mix-xogħol għaliex il-lingwa u t-tekniki għandhom bżonnhom biex jiksbu l-effetti tagħhom. Mhumiex biss realtajiet lingwistiċi, jiġifieri l-esperjenza personali tagħhom u l- familjarità mal-użu tal-lingwa imma realtajiet soċjali, kulturali u politiċi wkoll, realtajiet li jiddependu mill-esperjenza tad-dinja b'mod ġenerali. (3) Fit-tielet kapitlu mbagħad rajna li l-forma rappreżentattiva ġdida li r-realtà tieħu fil-letteratura twassalna biex niksbu għarfien ġdid dwarha u ninterpretawha b'mod differenti. Fost l-oħrajn nidħlu fl-imħuħ tal-karattri, insiru konxji ta' aspetti li fil-ħajja ta' kuljum ma nagħtuhomx daqstant attenzjoni u niltaqgħu ma' karattri u sitwazzjonijiet li jaf insibu ruħna fihom xi darba fil- ħajja. Dawn it-tliet rabtiet ewlenin jirriflettu l-fatt li l-letteratura mhux talli ma titbigħedx mir-realtà imma tiddependi minnha biex tinftiehem u tikseb l-effetti tagħha. Il-qarrejja għandhom rwol importanti f'din ir-rabta bejn il-letteratura u r-realtà għaliex iżjed minn kollox, permezz tal-qari, il-preżenza tagħhom fix-xogħol tagħtih xejra realistika u relevanza għar-realtà. L-iżjed argument b'saħħtu ħareġ fit-tielet kapitlu għaliex l-analiżi fl-ewwel żewġ kapitli serviet ta' bażi biex fit-tielet kapitlu nwieġeb waħda mill-mistoqsijiet ewlenin li tlaqt minnhom fil-bidu ta' dan l-istudju: kif xogħol letterarju mistħajjel jidderiġina lejn ir- realtà u jwassalna biex nifhmuha u ninterpretawha f'dawl ġdid. Dan l-argument ewlieni huwa li l-proċess tal-qari jsir esperjenza reali daqs l-esperjenzi l-oħra tal-ħajja, argument li saħħaħtu billi identifikajt erba' raġunijiet prinċipali kif dan iseħħ: (1) Il-qarrejja għandhom sehem mit-tiswir tax-xogħol, (2) Il-qarrejja jferrgħu r-realtà tagħhom fix- xogħol, (3) Il-flessibbiltà li tixbah il-mod kif nesperjenzaw il-ħajja u (4) L-esperjenza letterarja dejjem takkumula. Dan ir-realiżmu fl-esperjenza tal-qari jagħti lok biex il- qarrejja jakkwistaw għarfien ġdid li għalkemm l-iskop proprju tiegħu fix-xogħol huwa letterarju, ma jibqax proprjetà tal-letteratura imma japplikawh fir-realtà tagħhom. Identifikajt tliet modi kif il-letteratura twassal għarfien ġdid: (1) Il-forma tar- rappreżentazzjoni letterarja, (2) L-esperjenza tal-qari u (3) Il-konnessjonijiet tal-qarrejja mar-realtà. Permezz ta' din ir-riċerka tiegħi ttrattajt qasam ta' studju, dak tan-natura tal- letteratura u r-relazzjoni tagħha mar-realtà, li għad m'għandniex daqstant materjal teoriku bil-Malti fuqu. Hija tema li jittratta Oliver Friggieri f'L-Idea tal-Letteratura iżda li l-kumplessità tagħha dejjem titlob iżjed riċerka. Hemm lok għal studju ta' temi aktar speċifiċi bħall-irwol tal-qarrejja, jew it-temi fil-letteratura, li għalkemm semmejthom, ma ffokajtx fuqhom. Barra minn hekk, jista' jsir studju li jittratta l-istess tema iżda jiffoka fuq il-proċess tat-tiswir flok ix-xogħol finali.