f'Sekwenza fil-Malti F'dan l-artiklu nistħarreġ in-natura tal-katina verbali fil-Malti, li għalissa nistgħu niddeskrivuha bħala sekwenza ta' verbi li jokkorru wara xulxin mingħajr l-ebda ndħil ta' xi element ieħor. Eżempju ta' katina verbali fil-Malti hu dan li ġej: 1. kont ridt nerġa' nibda nipprova nara jirnexxilix naqbadhom fil-fatt Għalkemm il-preżenza tiegħu fil-Malti ilha magħrufa minn żmien Vassalli, dan il-fenomenu ngħata l-ġenb u l-istudji li jittrattaw dan is-suġġett fil-Malti huma tassew ftit. Għaldaqstant, l-għan ta' dan l-istudju mhux għajr li jixħet xi ftit tad-dawl fuq qasam li tħalla fid-dlam. F'dan l-istudju, għalhekk, nittratta ktajjen verbali magħmulin minn żewġ verbi biss-V1u V2 rispettivament, bħal: 2. ġiejiġri IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI - 10 Xi ntqal diġà l-kwistjoni inoloġika' Qabel ma nagħtu ħarsa lejn x'inhu dak li jagħti identità lill-katina verbali, tajjeb li nitkellmu dwar it-terminoloġija. Ir-raġuni għal dan hija li s-sekwenza verbali fil-Malti ġiet deskritta permezz ta' ismijiet, jew aħjar termini, differenti. Ta' min wieħed jinnota li t-terminu li jintuża jista' jimplika li r-rabta bejn il-membri tal-katina verbali hija waħda sfiqa u mhux laxka, jew viċiversa (Stolz 138). Fabri, meta jitkellem dwar binjiet ''Verb VT' li jaħkem verb ieħor, 'Verb V2',juża t-terminu 'Multi-Verb- Konstruktionen (203). Mill-banda -oħra, Maas jirreferi għall-ktajjen verbali fil-Malti bħala predikati kumplessi. Filwaqt li l-element modifikat isejjaħlu 'modificatum,' -element modifikatur isejjaħlu ''modificans' (113). F'katina bħal 3, qabad huwa l-element modifikatur, filwaqt li jiġri huwa l-'modificatum.' 3. qabad jiġri l-katina verbali fil-Malti, Stolz isejħilha 'verb chain' u jistqarr li jagħżel dan it-terminu għal raġunijiet ta' newtralità (138). Għall-istess raġuni, Fabri u Borg jużaw ''sequence'' u jgħidu li l-għan tal-istudju tagħhom hu proprju li jfissru n-natura tal-katina verbali f'termini teoretiċi (67-68). L-għażliet terminoloġiċi jiddaħħlu f'kunflitt bejniethom. Minn banda jidher li Maas isejjaħ binjiet bħal dawn predikati kumplessi, mill-banda l-oħra Stolz jgħid li l-katina verbali fil-Malti mhi ekwivalenti la għal predikat kumpless u lanqas għal kumpless predikattiv (Stolz 175). Id-distinzjoni terminoloġika ssir saħansitra fl-għoti tal-isem lill-kostitwenti li jsawru l-katina verbali. Stolz jittratta l-katina bħala unità magħmula minn verbi differenti li mhix ekwivalenti għall- frażi verbali mil-lat ta' kostitwenti (139), perċ jidher li kemm il-V1 kif ukoll il-V2 jista', b'mod fakultattiv, jokkorri bil-kumplamenti tiegħu miegħu (Fabri u Borg 81), kif jidher fl-eżempji li ġejjin. Pawlu ħareġ jixtri Pawlu ħareġ mid-dar jixtri Pawlu ħareġ jixtri l-perżut Pawlu ħareġ mid-dar jixtri l-perżut Il-fatt li verb jippermetti lill- kumplament tiegħu jokkorri miegħu huwa sinjal li, sintattikament, m'hemmx sekwenza ta' verbiimma sekwenza ta' frażijiet verbaliż b'ras L'Tajjeb li ngħidu li f'dan l-istudju t-termini 'katina verbali 'sekwenza verbali' u 'par verbali' jintużaw b'mod new- trali sabiex jirreferu għal binja tat-tip V1-V2. Minflok frażi verbali ġieli se jintuża l-abbrevjazzjoni F'V. 11 - IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI F'sentenza 7, mela, ħareġ hija l-FV b'ras verbali u mid-dar hija l-kumplament tagħha. Fabri u Borg iqisu jixtri l-perżut bħala FV2 ta' għan li hija argument estiż ta' VI. lI istiċi tal- kati bali il-qbil ikali Il-verbi li jsawru l-katina jridu jaqblu bejniethom fil-persuna, l-għadd, u l-ġens, u b'hekk irid ikollhom argument komuni is-suġġett. Jekk xi mkien fil-katina verbali sseħħ bidla fis-suġġett, il-verb bis-suġġett il-ġdid isib ruħu barra l-katina (Stolz 147). Għaldaqstant, fl-eżempju li ġej, xtaqt, immur,u narah jifformaw katina verbali ladarba l-verbi huma inflessi kollha għall-ewwel persuna singular. Madanakollu, jirreċta jispiċċa għalih waħdu għax is-suġġett tiegħu huwa t-tielet persuna singular maskil. 8. xtaqt immur narah jirreċta Tajjeb li ngħidu li l-qbil grammatikali fis-suġġett morfoloġiku jista' jitqies wieħed mill-kriterji formali li jiggarantixxu grad għoli ta' koeżjoni bejn il-membri tal-katina verbali, b'tali modli jistgħu jitqiesu bħala unità (149). sens dejjaq tal-kelma dan ifisser li l-membri tal-katina verbali jridu jkunu maġenb xulxin fis-sintagma. Minkejja dan, Stolz jgħid li l-katina verbali mhijiex impenetrabbli u ġieli jidħlu fiha elementi nonverbali (152). Fil-ktiba tiegħu, Stolz jistħarreġ liema huma dawk l-elementi mhux verbali li jidħlu fil-katina u bħal jinterrompuha. L-għan hu li toħroġ fid-dieher it-tip ta' rabta li hemm bejn il-membri tal-katina u li titwieġeb il- mistoqsija ta' kemm il-katina verbali ġġib ruħha bħala unità waħda mil-lat morfosintattiku. Stolz jasal biex jikkonkludi li r-rabta bejn il-membri tal-katina hija waħda laxka tant li jistgħu jiddaħħlu elementi oħra bejniethom (153-154). Fil-fatt, f'madwar 730 sentenza Stolz sab 750 każ ta' ksur il-katina. Dawn l-interruzzjonijiet mhux neċessarjament ikunu magħmulin minn kelma waħda bissimma jistgħu jkunu, ngħidu aħna, frażi prepożizzjonali jew saħansitra, kif isejħilha Stolz, klawżola subordinata. Dan jurili d-daqs tal-interruttur ma jostakolax l-inserzjoni tiegħu fil- katina verbali (156). Tant hu hekk li jsemmi wkoll ir-rikorsività (sic) IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI : 12 tal-interruzzjoni, jiġifieri l-fatt li fl- istess pożizzjoni hemm spazju għal iktar minn interruttur wieħed, bħalma jidher fl-eżempju li ġej (162). Kien għalhekk diġà tefa l-l bi i Il-katina verbali ma tissawwarx b'mod għalkollox arbitrarju imma hemm ċerti restrizzjonijiet imposti fuq dawk il-membri tal-katina li huma sensittivi għall-aspett. Dawn il-membri jistgħu jkunu fil-perfett jew fl-imperfettimma ma jokkorrux f'kombinazzjoni ħielsa. Skont Stolz, filwaqt li VI fil-perfett jista' jingħaqad ma' V2 fl-imperfett jew ma' V2 fil-perfett, VI fl-imperfett jista' jingħaqad biss ma' V2 fl-imperfett (149). Dawn il-kombinazzjonijiet jidhru fl-ordni rispettiva tagħhom fl-eżempji li ġejjin. Filwaqt li eżempju 13 mhuwiex aċċettabbli skont id- deskrizzjoni ta' Stolz, għall-kelliem nattiv jinħass għalkollox naturali. 12. nixtieq immur 13. nixtieq mort Minkejja dan, huma jagħrfu l-possibilità ta' V2 fil-perfett 13 — IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI meta l-VI ikun il-markatur temporali (kien) inkella verb modali bħal seta' (71). Il-metodoloġija Z.1. Il-metodu użat inħabba n-nuqqas ta' studju fil- qasam tal-katina verbali fil-Malti ma kienx ikun prattiku li wieħed jibda mill-ewwel jistudja ktajjen 'għadd ġmielu ta' verbi. Għaldaqstant analizzajt sekwenzi magħmula minn żewġ verbi biss. Sabiex nanalizza pari ta' verbi VI-V2 għażilt li nuża -korpus tal-MLRS (Maltese Language Resource Server) tal-Malti miktub li huwa aċċessibbli online u minn hemm ġbart kampjun ta' 500 sekwenza verbali V1-V2. L-ammont ta' lessemi differenti li okkorrew fil-VI kien ta' 55, filwaqtli fil-V2 okkorrew 297 lessema differenti. Kienu biss 31 verb li daqqa dehru fil-V1 u daqqa fil-V2. L-ewwel ħaġa li għamilt wara -ġbir ta' dan il-kampjun kienet i pruvajt noħroġ il-paradimma ta' kull verb V1li sibt fil-kampjun miġbur. Fi kliem ieħor, għal kull verb VI bdejt nara x'inhuma -possibilitajiet morfosintattiċi, iġeneralment ikunu wħud minn dawn l-erbgħa: Imperfett-Imperfett, mperfett-Perfett, Perfett-Imperfett, u Perfett- Perfett. Wara li ħriġt dan it-tqassim, iggruppajt il-verbi skont it-tqassim morfosintattiku tagħhom sabiex nagħraf liema huma dawk il-verbi li bejn wieħed u ieħor iġibu ruħhom bl-istess mod. Waħda mill- ikbar diffikultajiet iltqajt magħha proprju meta bdejt inħares mill-qrib ejn il-verbi ta' wieħed mill-gruppi u rrealizzajt li t-tqassim morfosintattiku i oriġinarjament ħriġt bih kien magħmul minn taħlita ta' tifisiriet differenti tal-istess Vi. Wara li fittixt x'jgħid Aquilina dwar il-verbi i kont qed nanalizza, bdejt noħroġ paradimma għal kull tifsira tal-istess verb. Kien sewwasew f'dan il-punt i ndunajt bil-possibilità li l-istess verb V1 ikollu aktar minn tqassim morfosintattiku wieħed. l-proċess tal-analiżi, mela, kien jitlob li niġbor il-verbi VI li okkorrew fil-kampjun u mbagħad, wara konsultazzjoni mad-dizzjunarju sabiex nara t-tifsir differenti li l-istess verb jista' jġorr, noħroġ il-paradimma tat-tqassim morfosintattiku għal kull tifsira. L-analiżi tal-Vi ġie Qabel ma nibdew niddiskutu l-verb ġie bħala VI f'katina V1-V2 ikun tajjeb li naraw it-tqassim morfosintattiku tiegħu. Fi kliem ieħor se naraw liema huma dawk il-kombinazzjonijiet temporali-aspettwali li jkunu possibbli meta l-VI ikun ġie. Dan jidher fl- eżempji li ġejjin. ġie 14. niġunbeżżgħu (IMPF-IMPF) 15. niġu beżżajna (IMPF—-PRF) 16. ġejna nbeżżgħu (PRF—IMPF) 17. ġejna beżżajna (PRF-PRF) al-ewwel daqqa t'għajn jidher il-VI ġie jippermetti l-erba' ombinazzjonijiet morfosintattiċi ollha. Wieħed aktarx iħossli filwaqt li 14 u 16 jesprimu l-istess ħaġa, l-unika differenza bejn iż- żewġ kombinazzjonijiet hija waħda aspettwali għax filwaqt li f'eżempju 14 naraw drawwa mhux ristretta, '16 naraw ġrajja li ntemmet qabel il-mument tat-taħdit. Bl-istess mod aktarx inħossu li l-unika differenza ejn 15 u 17 hija waħda ta' aspett filwaqt li s-semantika taż-żewġ binjiet hija identika. Minkejja dan, aktarx inħossu li s-semantika taż-żewġ pari hija differenti u b'hekk naslu nifhmu ijista' jkun li ġie għandu aktar minn tifsira waħda. Fost it-tifsiriet mogħtija f'Aquilina nsibu: a) ''To come, to arrive' (399), u b) ''To grow, develop, progress, ecome, form, take shape'' (400). al-aħħar tifsira Aquilina jorbot ukoll il-binja magħmula mil-lessema ġie segwita minn V2 fl-imperfett u jagħti 'he became, began to' bħala IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI : 14 t-tifsira ta' din il-binja, bħalma jidher fl-eżempju ta' Aquilina: 'wara l-operazzjoni reġa' (ġiel jara'' (400). Taħt ĠIE nsibu wkoll tifsira ċ) ''To result, add up to, come out, amount to, be equal or comparable to'' u bħala eżempju Aquilina jagħti: 'hekk ġejt tlift ħames liri' (401). Apparti dawn it-tifsiriet, Aquilina jagħti wkoll il-binja bil-lessema ġie fil-VI u verb fl-imperfett bħala V2, binja li se nsejħilha d), u maġenb il-formazzjoni tal-binja jikteb 'To assume an attitude of indifference, etc,' fejn wieħed mill-eżempji mogħtija huwa '(Iġiel jitmejjel' (401). Issa li stabbilejna liema tifsiriet mogħtija minn Aquilina se nimxu fuqhom, ikun tajjeb li nibdew nanalizzaw l-okkorrenzi ta' kull tifsira f'binja VI ġie: V2. Tifsira fiżika Meta l-VI jintuża bit-tifsira mogħtija f'a) jinħass is-sens ta' miġja fiżika lejn punt partikolari jew aħjar is-sens ta' wasla u għaldaqstant nistgħu nqisu a) bħala s-sens fiżiku ta' ġie. Għaldaqstant, meta ġie fil-Vi ikollu dan is-sens ikun qed jaħdem bħala verb ta' ċaqliq. Filwaqt li l-V2 ta' għan iwieġeb il-mistoqsija X'jiġi/ġie jagħmel, il-mistoqsija Kif jiġi/ġief 15 — IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI titwieġeb mill-V2 b'interpretazzjoni ta' manjiera. Nibdew billi nħarsu lejn it- tqassim morfosintattiku tal-VI ġie b'tifsira fiżika li warajh ikollu V2 b'interpretazzjoni ta' manjiera, bħalma jidher f'eżempji 18-21. Tifsira Fiżika (V2 ta' Manjiera) - Kif Dejjem jiġi jiġri fuqi meta jarani (IMPF-IMPF) 'Dejjem jiġi ġera fuqi meta jarani ĊIMPF-PRF) Ilbieraħ ġie jiġri fuqi kif rani (PRF-IMPF) 'Tlbieraħ ġie ġera fuqi kif rani ĊPRF-PRF) Jidher li l-binja VI ġie 1 V2 (manjiera) tippermetti biss kombinazzjonijiet fejn il-V2 ikun fl-imperfett. Fil-fatt, l-unika żewġ kombinazzjonijiet esklużi minn din il-paradimma huma dawk b'V2 fil-perfett. Li kellna nippruvaw naħdmu l-binja VI ġie 4 V2 (manjiera) b'V2 bħal għaġġel jew ħaffef, il-possibilitajiet kombinatorji jaqblu ma' dawk li rajna fl-eżempji t'hawn fuq. Mill-banda l-oħra, li kellna nużaw il-verb xtara bħala V2, bħal f'jiġi jixtri, aktarx li l-kelliem nattiv jinterpretah bħala verb b'tifsira ta' għan għax dan juri x'ġie jagħmel is-suġġett u mhux il-mod kif ġie. Meta l-V2 li jsegwi VI ta' moviment, bħal ġie, ikollu tifsira ta' għan, it-tqassim morfosintattiku jkun bħalma jidher fl-eżempji li ġejjin. Tifsira Fiżika (V2 ta' Għan)- Ir-raġel li semmejtli spiss jiġi jixtri minn hawn (IMPF4IMPF) 'Jidhirli li ġieli jiġi xtara mingħandek (IMPF—PRF) Ilbieraħ ġie jixtri mill-ħanut tagħna (PRF-IMPF) Ġie xtara kwart perżut u telaq 'l hemm (PRF-PRF) F'dan il-każ hija biss il-binja IMPF-PRF li mhix aċċettatau l-binja PRF-PRF, li ma tiġix aċċettata meta l-V2 ikollu interpretazzjoni ta' manjiera, tidher għalkollox grammatikali. Eżempji oħra tal-binja PRF-PRF fil-kuntest ta' V2 b'tifsira ta' għan huma dawn li ġejjin. Imissu jistħi wara li ġie qalli dak il- kliem għalxejn b'xejn (PRF—-PRF) Ġiet għamlet jumejn xogħol magħna u parpret'lhemm (PRF—-PRF) Minkejja dan, jidher li xorta waħda jista' jkun hemm xi eċċezzjonijiet. Filwaqt li fl-idjolett tiegħi nista' b'xi mod naċċetta s-sentenza 28, insibha bi tqila ħafna naċċetta 29. 2Ġiet għexet Malta għal ftit qabel telqet il-Ġermanja (2ZPRF:PRF) 29. 'Ġiet mietet Malta ('PRF-PRF) Ladarba fil-każ tal-kombinazzjoni PRF-PRF jidherli hemm xi eċċezzjonijiet, ikun aħjar li nużaw is-simbolu 7 meta nitkellmu dwar din il-kombinazzjoni. B'hekk nistgħu naġġornaw it-tqassim morfosintattiku li deher fl-eżempji 22-25 għal dak li ġej. Tifsira Fiżika (V2 ta' Għan) ifsira inl ivaz Meta l-VI jintuża fis-sens mogħti f'b), jiġifieri 'To grow, develop, progress, become, form, take shape'' (Aquilina 400), it-tqassim morfosintattiku jkun l-istess bħat-tqassim li jokkorri meta l-VI ikollu tifsira fiżika, jiġifieri tifsira ta' vjaġġ, u V2 b'interpretazzjoni ta' manjiera miegħu. Dan ifisser li l-unika binjiet aċċettati huma dawk li jkollhom il-V2 fl-imperfett, kif jidher fl-eżempji li ġejjin. F'dan il-każ, il-VI nistgħu nqisuh inkoattiv. 2 B'inkoattiv nifhmu verb li jwassal is-sens ta' bidla fl-istat li sseħħ waħidha (Spagnol 142). IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI : 16 Tifsira Inkoattiva Wara t-tiswija l-kompjuter jiġi jaħdem sew (IMPF-IMPF) 'Wara t-tiswija l-kompjuter jiġi ħadem sew (/'IMPFHPRF) Wara t-tiswija l-kompjuter ġie jaħdem sew (PRFHIMPF) 'Wara t-tiswija l-kompjuter ġie. ħadem sew ('PRF—PRF) Fil-każ tal-eżempji mogħtija, il- kelliem qed jitkellem dwar kompjuter li kellu xi tip ta' ħsara u li wara t-tiswija reġa' beda jaħdem kif suppost. Għaldaqstant, tidher bidla fl-istat: minn xi ħaġa li ma tiffunzjonax kif mistennija għal xi ħaġa li tibda taħdem kif suppost. ifsira riżultattiva' Imiss li nitkellmu dwar tifsira ċ): 'To result, add up to, come out, amount to, be equal or comparable to' (401). F'dan il-każ, is-sens ikun riżultattiv, jew aħjar deduttiv u l-kelliem jikkonkludi xi ħaġa dwar dak li jkun qed jitkellem fuqu. Eżempji ta' pari verbali b'V1li jġorr din it-tifsira nsibuhom minn 38 sa 41. Tifsira Riżultattiva 2Skont dak li qed nara int tiġi taħdem aktar minni (IMPF-IMPF) 39. La l-Ħadd kellek 12-il siegħa tiġi ħdimt aktar minni (IMPF-PRF) 40. 2Mis-sena l-oħra 'l hawn int ġejt. taħdem aktar minni (CPRF4IMPF) 41. Il-ġimgħa l-oħra ġejt ħdimt aktar minni (PRF—-PRF) F'dan il-każ jidher li l-erba' ombinazzjonijiet morfosintattiċi huma possibbli għalkemm mhux ollha jinħassu naturali daqs xulxin. l-kombinazzjonijiet IMPF-PRFUu PRF-PRF jinħassu naturali filwaqt idawk IMPF-IMPF u PRF-IMPF, għad li jistgħu jiġu aċċettati, huma emxejn dubjużi. Huwa proprju għal din ir-raġuni li ntuża s-simbolu 2 'eżempji 38 u 40. Tifsira ta' indifferenza L-aħħar tifsira li slitna minn Aquilina, jiġifieri tifsira d), tidher meta ġie jintuża sabiex jesprimi l-indifferenza tas-suġġett. Jekk nagħtu ħarsa lejn -imġiba ta' ġie meta maġenbu jkollu i It-terminu riżultattiv qed jintuża fis-sens ta' jirriżulta li. F'i kliem ieħor, f'dan il-każ għaddej proċess ta' deduzzjoni fejn il-kelliem jasal għal konklużjoni speċifika dwar xi ħaġa. 17 — IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI V2 bħal jitmejjel, għal darb'oħra naraw li l-uniċi kombinazzjonijiet possibbli huma dawk li jkollhom il-V2 fl- imperfett. Tifsira ta' Indifferenza Dak dejjem jiġi jitmejjel mill-opinjoni ta' ħaddieħor (IMPF-IMPF) 'Dak dejjem jiġi tmejjel mill-opinjoni ta' ħaddieħor ĊIMPF—PRF) Dak dejjem ġie jitmejjel mill- opinjoni ta' ħaddieħor (PRF-IMPF) 'Dak dejjem ġie tmejiel mill- opinjoni ta' ħaddieħor ((PRF—PRF) Hawnhekk ninnutaw li t-tqassim morfosintattiku huwa bħal dak li rajna fil-każ tal-binja VI (tifsira fiżika) 4 V2 (manjiera). Fil-fatt, insibu li binja bħal ġie jitmejjel tista' twieġeb il-mistoqsija Kif ġie2 F'dan il-każ, it-tifsira fiżika tal-VI togħla u ssir astratta għax ġie jitmejjel ma nużawhiex sabiex nesprimu kif fil-fatt saret il-miġja ta' xi ħadd imma sabiex niddeskrivu l-attitudni ta' dak li jkun. Barra minn hekk, kontra ta' dakli jagħtina x'nifhmu Aquilina, is-sens ta' nuqqas ta' kas ma joħroġx kull meta l-VI ġie jkollu V2 fl-imperfett warajh, imma mill-V2 jitmejjel. Minn dan li għadna kif ngħidu jidher biċ-ċar li fil-VI ġie nsibu biss tliet distinzjonijiet semantiċi u mhux erbgħa: tifsira fiżika, tifsira inkoattiva, u tifsira riżultattiva. Minn dan li rajna nifhmu li wieħed jista' faċilment jitqarraq meta joħroġ il-paradimma ta' tqassim morfosintattiku preliminari għax ma jqisx il-polisemija. Meta nkunu qed naħdmu fuq verb polisemiku jeħtieġ li nqisu t-tifsiriet kollha possibbli u noħorġu paradimma għal kull tifsira. Ġejna wiċċ imb wiċċ mal-possibilità li l-istess verb VI ikollu aktar minn tqassim morfosintattiku wieħed minħabba t-tifisiriet differenti li l-istess verb jista' jassumi fil- pożizzjoni VI. Fil-fatt, sibna li kull tifsira tal-VI ikollha l-paradimma tagħha tat-tqassim morfosintattiku. IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTW AZZOPARDI — 18 Fabri, Rav, u Albert Borg. L-Università ta' Konstanz, teżi tal-Ph.D. nbn- resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-163722 19 — IL-VERBI F'SEKWENZA FIL-MALTI - KIRSTV AZZOPARDI