L-istudju tar-reġistri nista' ngħid li minn dejjem kien jolqotni għalkemm qatt ma kont għadni smajt bil-kelma reġistru. Minn dejjem kont inħoss li hemm differenza bejn it-taħdit li nisma bejn missieri u nannuwi waqt li jkunu qed jaħdmu l-għalqa u t- taħdit bejni u missieri meta nkunu d-dar. Ix-xogħol tar-raba' ilu ġenerazzjonijiet sħaħ fil-familja tiegħi għaliex minn dejjem konna bl-għelieqi. Meta kont żgħir it-tmiem tal-ġimgħa kont inqattgħu l- għalqa ma' missieri u man-nannu. Dak iż-żmien nannuwi kien jipprova jispjegali dak li nkunu qed nagħmlu imma ta' tifel li kont ma kontx nieħu daqstant interess. Illum nieħu pjaċir naqra ġabriet lessikali ta' din ix-xorti speċjalment il-kotba ta' Stanley Farrugia Randon Il-Biedja f'Malta u Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni ta' Ġużi Gatt. Dawn il- pubblikazzjonijiet flimkien ma' oħrajn saħħew fija l-interess sabiex niskopri iżjed fuq din it-tema u nifhem dak li ma kontx kapaċi nifhem meta kont għadni żgħir. Kien naturali għalija li nżomm lil nannuwi bħala l-informant għal dan ix-xogħol u jien tal- fehma li permezz tan-nannu ser nikkontribwixxi fil-kollezzjoni tar-reġistru tal-biedja. Sabiex niġbor it-terminoloġija marbuta mal-biedja intervistajt lin-nannu u issa ninsab kuntent li ħa tibqagħli tifkira tiegħu fix-xogħol tal-Università. Dan ix-xogħol issawwar bl-għajnuna tiegħu li b'tant dedikazzjoni tkellem miegħi u spjegali kull ħaġa li tkellimna fuqha waqt l-intervisti. It-teżi ħaditli tmien xhur u kelli niddedika ħafna ħin biex neditja l-intervisti u t-traskrizzjoni tagħhom sabiex ninkludihom fit-teżi. Wara li lestejt l-intervisti ħassejtni li rsaqt iżjed qrib nannuwi għaliex tkellimna flimkien fuq aspett tant importanti f'ħajtu. Il-qari ta' pubblikazzjonijiet li jittrattaw il- biedja ħassejt li kien ta' għajnuna kbira, mhux biss għaliex fhimt kemm għadu jingħata importanza dan il-qasam iżda wkoll għaliex iltqajt ma' affarijiet marbuta mal- biedja li qatt qabel ma kont iltqajt magħhom fl-għalqa tagħna. Il-kliem li rnexxieli niġbor ippreżentajtu f'tabella flimkien mad-definizzjoni li tani nannuwi u dik li jagħti Aquilina fid-dizzjunarju biex b'hekk niġbor flimkien ir-reġistru tal-biedja mill- informant tiegħi u l-kotba u t-teżijiet li qrajt. 1. Ir-Reġistru Din it-teżina tistħarreġ ir-reġistru tal-biedja u għalhekk ħassejt li kien importanti, li qabel nibda nistħarreġ dan ir-reġistru, infittex fuq id-definizzjoni ta' reġistru sabiex nifhem aħjar dan l-element. Friggieri jiddeskrivi reġistru bħala "qasam jew livell partikolari ta' kliem u mudelli tat-taħdit fi ħdan lingwa" filwaqt li jirrimarka kif kull kelliem u kull kittieb iħaddnu reġistri differenti li jvarjaw minn reġistri li jħaddnu kelliema u kittieba bħalhom (Friggieri 648). Baldick ifisser reġistru bħala terminu li jirreferi għal varjetà ta' lingwa użata f'sitwazzjoni soċjali speċifika bħalma hu l-qasam tal-biedja. Baldick f'din id-definizzjoni tar-reġistru jenfasizza wkoll fuq id-differenza bejn reġistru formali u reġistru informali speċjalment fejn jidħlu vokabularju, pronunzja u fil-punteġġjatura fil-każ ta' reġistru miktub (Baldick 306). Matthews jiddefinixxi reġistru bħala taħdit jew kitba li jintużaw biss f'attività partikolari jew minn grupp partikolari meta jkunu qed jagħmlu l-istess attività u jiddistingwi bejn ir-reġistru li jintuża fil-ġurnaliżmu u dak li jużaw il-kittieba biex jiktbu l-istejjer tagħhom (Matthews 314). Fuq l-istess punt Biber u Conrad jittrattaw reġistru bħala dik il-varjetà partikolari li tintuża f'kuntest speċifiku fejn saħansitra jargumentaw li din hi l-iżjed karatteristika bażika ta' reġistru (Biber & Conrad 9). Biex jespandu dan l-argument Biber u Conrad jagħtu eżempju tar- reġistru ta' konverżazzjoni. Individwu li jkun quddiem kompjuter jekk iħoss il-ħtieġa li jirriproduċi diskors magħmul minn ħafna pronomi (eż. Jien int) u minn ħafna mistoqsijiet jintebaħ li dan hu diskors li jista' jokkorri biss f'kuntest ta' konverżazzjoni bejn żewġ persuni jew iktar. Biber u Conrad fissru kif reġistru ta' konverżazzjoni ma jistax iseħħ meta individwu jkun waħdu mingħajr il-preżenza ta' persuna oħra, il- kuntest li fih iseħħ dan it-tip ta' reġistru jrid ikun wieħed ta' diskursata. Il-kuntest biex ir-reġistru tal-biedja jirnexxi jrid ikun f'diskussjoni bejn żewġ bdiewa li lkoll iħaddnu dan ir-reġistru u jifhmu f'dan il-qasam, biex b'dan il-mod ma jkunx hemm mistoqsijiet dwar it-tifsira ta' dak li jkun intqal u b'hekk dan ir-reġistru jkun laħaq l- aspettattivi tiegħu. Id-definizzjoni li jagħti Crystal toqrob ħafna lejn dak li saħqu Friggieri, Baldick u Biber & Conrad għaliex ifisser reġistru bħala varjetà tal-lingwa li hi definita skont l- użu tagħha f'kuntesti soċjali differenti. Mad-definizzjoni ta' reġistru Crystal jagħmel referenza għad-definizzjoni tal-istilistika u tal-varjetà fil-lingwa. L-istilistika tispeċjalizza fl-istudju tal-użu differenti tal-lingwa skont il-kuntest li fih tintuża, kif ukoll tkopri l-istudju fuq l-għażla li jagħmlu l-individwi u l-gruppi soċjali fl-użu tagħhom tal-lingwa. It-terminu l-ieħor tal-varjetà jirreferi għal varjetajiet differenti tal-istess lingwa li jintużaw skont il-kuntest li jkun. B'dan il-mod, Crystal joħloq rabta bejn it-tifsira ta' reġistru, stilistika u varjetà, fejn toħroġ l-idea ewlenija tal-għażla tal- kelliema tal-lingwa li jużaw lessiku partikolari f'kuntesti speċifiċi (Crystal 330). L-idea ta' reġistru bħala varjetà tal-lingwa li tintuża f'kuntesti partikolari u mhux oħrajn jesprimiha wkoll Malmkjaer fejn skontu reġistru hu dak li l-kelliem qiegħed jitkellem f'sitwazzjoni partikolari, li hu ddeterminat minn dak li l-individwu jew ta' madwaru qegħdin jagħmlu f'dak il-mument ta' attività soċjali. Il-varjazzjoni ta' reġistru għalhekk tirrifletti l-bidla fl-attività soċjali. L-idea ta' reġistru skont Malmkjaer hi relatata mal-funzjoni li taqdi l-lingwa f'dawk l-aspetti kuntestwali li fihom qiegħda tintuża dejjem biex tkun relevanti għall-kelliema tal-istess lingwa, biex meta jitkellmu fuq dak il-qasam partikolari jużaw dejjem l-istess reġistru marbut ma' dak il-qasam. Ir-reġistru tal-biedja jagħmilha possibbli biex l-affarijiet marbuta mal-biedja jkollhom kliem li jfissirhom. Il-biedja f'Malta minn dejjem kienet dominanti u preżenti għalhekk ma kienx hawn il-bżonn li persuna tipprova toħloq reġistru apposta biex tinqeda din il-funzjoni tal-lingwa. Għal kuntrarju jeżistu reġistri li jkunu nħolqu bl- iskop li l-lingwa tkun qed taqdi l-funzjoni tagħha u żżomm aġġornament ma' dak li jkun qed jiġri fil-kuntest ta' dak iż-żmien partikolari. Holmes targumenta li t-terminu reġistru jintuża mil-lingwisti biex jirreferu għal dik il-varjazzjoni tal-lingwa li tirrifletti bdil fis-sitwazzjoni. Skont Holmes reġistru hu assoċjat ma' grupp ta' individwi li kontinwament jużaw din il-ġabra ta' termini f'kuntesti speċifiċi (Holmes, 276). Kummentaturi tal-isport, politiċi, id-diskors tat- trabi, il-ġurnaliżmu u l-lingwa tal-bdoti tal-ajruplani huma lkoll eżempji ta' reġistri differenti. Holmes tfisser ir-reġistru bħala dik il-lingwa li tiġi użata f'sitwazzjonijiet assoċjati ma' gruppi ta' individwi li lkoll għandhom xogħol jew interessi komuni. Biex tkompli telabora fuq id-definizzjoni ta' reġistru, Holmes tistħarreġ kummentarju ta' ġurnalist tal-isport biex ikunu illustrati fatturi lingwistiċi li jagħżlu reġistru minn ieħor. B'dan l-eżempju Holmes riedet tirrimarka li meta individwu josserva kummentarju fuq xi avveniment sportiv, hi faċli li ssir distinzjoni bejn il-lingwa li qed tintuża f'dan il- każ u l-lingwa li tintuża f'kuntesti oħra. Kif se naraw f'din it-teżi, fil-Malti frażijiet bħal ħajt tax-xemx, qatgħa tal-għerq, sodda sewwa, tagħtiha l-għajn u kliem bħal żraġen, mezza, kuperċ u bonn ilkoll huma vokabularju assoċjat mal-biedja. Reġistri bħal dan u dak tal-cricket (Holmes 278) żviluppaw bil-għan li jkun hemm komunikazzjoni iżjed faċli u effiċjenti bejn nies li jaqsmu l-istess esperjenzi u interessi. Il-bdiewa, il- mastrudaxxi, id-dentisti, it-tobba u s-sajjieda lkoll jadottaw terminoloġija speċjalizzata biex jesprimu l-qasam tagħhom bi preċiżjoni u effiċjenza. Iżjed ma jgħaddi żmien, il-lingwa ta' dawn il-gruppi qed tiżviluppa iżjed karatteristiċi distintivi fil-lessiku, is-sintassi u anke l-fonoloġija. Minħabba dan l-iżvilupp din it-tip ta' komunikazzjoni qed tiġi iżjed distinta faċilment minn dik ta' individwi oħra (Holmes, 282). Biex tikkonkludi fuq ir-reġistru Holmes tirrimarka kif mit-taħdit ta' persuna ma hemmx biss riflessjoni tal-aspetti tal-identità tagħha, bħall-età, il-ġens u l-ambjent soċjali, iżda hemm ukoll riflessjoni tal-kuntest li fiha qed jużaw il-lingwa. Il-mod kif persuna titkellem fil-qorti, waqt ċeremonja ta' gradwazzjoni jew f'laqgħa ta' negozju jirrifletti l-formalità ta' dawk il-kuntesti u l-irwol soċjali li għandha dik il-persuna. Spolsky jiddefinixxi t-terminu reġistru bħala varjetà speċjali, għaliex din il- varjetà tindika li hemm vokabularju partikolari, jew aħjar terminoloġija teknika, li huma assoċjati ma' professjoni speċifika jew gruppi soċjali. Spolsky isostni li reġistru jifforma l-jargon tiegħu, li hu lingwa speċjalizzata utilizzata minn individwi partikolari li tagħmilha diffiċli għal nies oħra li jitkellmu bl-istess lingwa biex jifhmu dan it-tip ta' vokabularju. Frażijiet bħal hacking u surfing the net ma jfissru xejn għal dawk l- individwi li mhumiex aġġornati bid-dinja tal-kompjuter (Spolsky 33), mentri kliem bħal 'dijadema', 'impillozz', 'ċiporju' u 'purifikatur' (Raggio) huma mifhuma l-aktar minn dawk l-individwi li għandhom interess fl-ornamenti u fl-oġġetti sagri fil-knejjes. Jargon speċjalizzat iservi mhux biss biex ikun hemm kelma għal kunċetti ġodda u bżonjużi, iżda biex ikun hemm qbil bejn il-membri tal-istess grupp u jżomm ̓il bogħod nies li ma jużawx l-istess terminoloġija, għaliex skont Spolsky ġaladarba persuna ma tifhimx il-jargon ta' grupp partikolari jfisser li din ma tappartjenix f'dan il-grupp soċjali(Spolsky, 33). Spolsky jargumenta li reġistru hu varjetà tal-lingwa użata f'kuntesti speċifiċi bħal ngħidu aħna kummentarju waqt logħba futbol, taħdit ma' tarbija jew awgurju waqt tieġ (Spolsky, 34). Reġistru hu definit mill-għażla tal- vokabularju u aspetti oħra tal-istil. Wardhaugh jenfasizza fuq l-istess ħsieb li esprima Spolsky, li jsostni li reġistru hu vokabularju ta' oġġetti assoċjati ma' xogħol jew gruppi soċjali partikolari. Skont Wardhaugh persuna tista' tħaddan iżjed minn reġistru wieħed u li dan hu fattur kumplikat fejn jidħol l-istudju tal-varjetà tal-lingwa (Wardhaguh 52). Lyons jargumenta li hemm individwi li huma iżjed kapaċi minn individwi oħra fl-użu ta' sistema ta' lingwa partikolari ssuġġettata għal kuntest soċjali speċifiku. Skont Lyons jekk ikun il-każ ta' varjazzjoni fl-istil tal-lingwa li hi ddeterminata jew ikkundizzjonata mill-kuntest soċjali li fih tintuża din taqa' taħt id- definizzjoni tal-kunċett soċjolingwistiku marbut mat-terminu reġistru (Lyons 292). Coulmas jiddefinixxi reġistru bħala forma ta' taħdit assoċjata ma' sitwazzjoni. It- taħdit f'kuntesti differenti jvarja skont il-formalità u s-suġġett li jirrigwarda id- diskussjoni (Coulmas 235). Meta wieħed jaħseb fuq varjazzjoni fi ħdan lingwa partikolari mill-ewwel jaħseb fid-djalett. Biber u Conrad jisħqu ħafna fuq id-differenza bejn djalett u reġistru. Għalkemm id-djalett mhux il-qasam li jien fittixt li nistħarreġ fuqu, xorta waħda ħassejt li ridt nifhem id-differenza bażika bejn dawn iż-żewġ fergħat tal- lingwistika. Id-differenza minn reġistru għal ieħor tkun motivata minn bdil fis- sitwazzjoni u l-għanijiet li jkun irid jintlaħaq b'reġistru partikolari. Min-naħa l-oħra, id- differenza fid-djaletti tkun tfisser li għandek grupp soċjali b'identità differenti (Biber & Conrad 12). Dan ifisser li meta jkollna reġistri differenti jkun ifisser li persuna tkun qed titkellem f'kuntest differenti, bħal ngħidu aħna bidwi u sajjied jitkellmu fuq il- post tax-xogħol tagħhom, mentri meta jkollna djaletti differenti jkun ifisser li quddiemna għandna nies li jgħixu f'postijiet differenti madwar il-pajjiż, bħal fil-każ ta' Malta persuna li toqgħod iż-Żejtun tinqeda bil-varjant lessikali 'manuċċa' filwaqt li Mosti jinqeda b''tajra'. Halliday jiddefinixxi reġistru billi jikkuntrastah mad- definizzjoni ta' djalett. Djalett skont Halliday hu l-varjetà li hi ddeterminata mill- kelliema differenti li jitkellmuha. Kull kelliem juża din il-varjetà ta' lingwa partikolari l- ħin kollu u mhux joqgħod jaqleb minn djalett għal ieħor skont il-kuntest li jkun fih. Individwi li jappartjenu fl-istess komunità imma jagħmlu parti minn gruppi differenti skont il-lokalitajiet jitkellmu djaletti differenti. Reġistru min-naħa l-oħra hi l-varjetà tal-lingwa li hi ddeterminata mill-użu speċifiku tagħha f'sitwazzjonijiet u f'kuntesti differenti (Halliday 141). Għalhekk Halliday jorbot id-djalett mal-kelliema li jitkellmuh u r-reġistru mal-użu kuntestwali li fih jintuża mill-kelliema. Biber u Conrad isostnu kif kull kultura u kull lingwa għandhom reġistri differenti li mhumiex ilkoll indaqs (Biber & Conrad 260). Dan ifisser li jeżistu reġistri li huma mitkellma biss, kif ukoll reġistri oħra li huma kemm mitkellma u miktuba. Reġistri li huma mitkellma biss ivarjaw ħafna minn dawk miktuba. Peress li dawn iseħħu meta l-kelliem ikun qiegħed jitkellem, ifisser li l-kelliem ikollu inqas ċans li jippjana xi jkun ħa jgħid u kif ukoll li dan ma għandu l-ebda possibilità li jħassar it- taħdit. Kelliem jista' jerġa' jgħid xi ħaġa mill-ġdid, iżda ma jista' qatt iħassar it-taħdit oriġinali. Hemm l-idea li reġistru miktub hu iżjed reali u prezzjuż minn dak li hu mitkellem biss, għaliex hu diffiċli li taħżen il-kliem eżatt kif ikun qalu xi ħadd, minħabba l-fatt li l-istess persuna li tkun qalet dan il-kliem kapaċi tistqarr iżjed tard li ma tkunx qalet l-istess kliem jew frażijiet. Trudgill ikompli fuq l-istess argument ta' Biber & Conrad u jargumenta li l-lingwa tvarja mhux biss minħabba l-karatteristiċi soċjali tal-kelliem, bħall-klassi soċjali, il-grupp etniku, l-età jew il-ġens, iżda wkoll skont il-kuntest soċjali li fih tintuża din il-varjetà tal-lingwa (Trudgill 84). Kelliem juża varjetà differenti tal-lingwa f'sitwazzjonijiet u għal skopijiet differenti. Trudgill jargumenta li r-reġistru tal-liġi, dak tal-mediċina u dak tal-inġenerija huma lkoll differenti. Skont Trudgill reġistru hu kkaratterizzat mill-vokabularju li jsawru, mill-użu speċifiku ta' grupp ta' kliem partikolari jew mill-użu ta' kliem b'ċertu sens. Il-lingwa tista' tvarja f'dan is-sens skont jekk hux il-każ ta' varjetà miktuba jew inkella mitkellma biss. Trudgill jinnota li lingwa miktuba għandha t-tendenza li tkun iżjed formali minn dik mitkellma (Trudgill 85). F'ċerimonja tal-gradwazzjoni jew lekċer fl- Università r-reġistru li jintuża hu iżjed formali minn dak li jintuża' waqt argument li jinqala' d-dar bejn il-familja waqt il-kolazzjoni. B'dawn l-argumenti Trudgill jiddistingwi reġistru formali minn dak informali mill-kuntesti li jintużaw fihom. Finch jiddefinixxi r-reġistru bħala stil tal-lingwa definit mill-użu kuntestwali tiegħu (Finch 233). Finch jirrimarka li kemm ir-reliġjon kif ukoll il-mediċina għandhom dak li hu jsejjaħlu "stil speċjali tal-lingwa", li f'dan il-każ huma reġistri professjonali u tekniċi. Bħala definizzjoni iżjed ġenerali Finch isostni li t-terminu "reġistru" hu importanti biex jiġi indikat il-livell ta' formalità fl-użu tal-lingwa, bħal ngħidu aħna reġistru formali jidher iżjed f'ittra ta' negozju milli f'konverżazzjoni bejn il-ħbieb fuq il-midja soċjali (Finch 233). Aspett ieħor fuq ir-reġistru li jelabora fuqu Finch hu s-self ta' reġistru u t-taħlit ta' reġistru. Is-self ta' reġistru jidher ħafna f'novelli moderni għaliex jinkludu fihom kliem mhux letterarju bħalma nsibu fl-artiklu tal-gazzetti u fl-ittri. Finch jargumenta li anke fir-riklami jintuża wkoll reġistru li normalment ikun marbut ma' kuntesti oħra. Fil-każ ta' taħlit ta' reġistri dan hu evidenti ħafna fil-forom tal- kummiedji fejn biex jinħoloq effett umoristiku jsir taħlit intenzjonat ta' reġistru formali u dak informali (Finch 234). Halliday jargumenta li lingwa tvarja skont il-funzjonijiet li taqdi f'sitwazzjonijiet differenti (Halliday 149). Din il-varjetà tal-lingwa li hi assoċjata mal-użu speċifiku tagħha hi mfissra bħala reġistru. Din hi kategorija importanti ħafna meta niġu biex nikkunsidraw dak li l-kelliema jagħmlu bil-lingwa tagħhom. Skont Halliday jekk issir osservazzjoni tal-attività tal-lingwa f'kuntesti distinti tkun iddeterminata dik il-varjetà magħżula bħala l-iżjed prattika għal dik l-attività partikolari. Halliday jargumenta li kummentarju sportiv, servizz tal-Knisja u lezzjoni fl-iskola jvarjaw lingwistikament. Madankollu l-għażla ta' reġistru minn ieħor mhijiex ikkundizzjonata mill-avveniment jew mis-sitwazzjoni li qed jiġu diskussi imma din l-għażla hi ddeterminata mill- konvinzjoni tal-kelliema li ċertu reġistru hu iżjed prattiku minn oħrajn f'użu speċifiku li qed jagħmel il-kelliem (Halliday 150). Biex isaħħaħ dan l-argument Halliday jgħid li tkun xokkanti kieku fuq il-kaxxa tat-toothpaste ikun hemm miktub li l-prodott hu ideali "għat-tindif tas-snin foloz" minflok li jingħad li hu prodott ideali "għat-tindif ta' dentaturi artifiċjali". Skont Halliday dan hu żball frekwenti li jsir mill-kelliema mhux nattivi tal-lingwa li jagħżlu reġistru l-ħażin jew iħalltu reġistru differenti (Halliday 150). Reġistri jvarjaw minn xulxin primarjament skont il-forma tagħhom. Jeżistu reġistri li għandhom fatturi distinti bħall-kwalità ta' vuċi assoċjata mar-reġistru tas- servizzi tal-Knisja. Madankollu l-kriterju fundamentali ta' reġistru hu l-lessiku, li hu l- iżjed ovvju, u l-grammatika (Halliday 150). Halliday jagħti eżempju ta' lessiku li jidentifika reġistri partikolari bħal cleanse li tidentifika r-reġistru tar-riklami, probe li hi assoċjata mar-reġistru tal-gazzetti speċjalment fit-titli ewlenin, tablespoonful hi identifikata mar-reġistru tar-riċetti jew preskrizzjoni tat-tobba u neckline assoċjata mad-dinja tal-moda. Iżda ħafna drabi mhijiex il-kwistjoni ta' kelma individwali li tiġi assoċjata ma' reġistru partikolari imma l-kollokazzjoni ta' żewġ kelmiet jew iżjed. Kick hi terminu newtrali, mhuwiex marbut mal-ebda reġistru speċifiku iżda jekk ngħidu freekick din tiġi awtomatikament assoċjata mar-reġistru tal-futbol (Halliday 151). Reġistri mhumiex varjetajiet speċjali tal-lingwa imma bejniethom jinkludu l-firxa tal- attività tal-lingwa. Il-funzjoni tagħhom mhijiex mifhuma biss skont ir-referenza tal- lingwa assoċjata ma' sitwazzjoni partikolari imma l-funzjoni tar-reġistri tinftiehem bl- attività f'kuntesti diversi tal-kelliema (Halliday 152). B'din il-ħarsa kritika kien hemm definizzjoni komuni ta' reġistru jiġifieri varjetà ta' lingwa skont l-attività soċjali li l-kelliem ikun qiegħed jagħmel. Reġistru huwa riflessjoni tas-sitwazzjonijiet distinti li l-individwu jsib ruħu fihom u tal-gruppi differenti li jagħmel parti minnhom fosthom fuq ix-xogħol u li jkollu interessi komuni magħhom. Apparti minn hekk reġistru jista' jkun assoċjat mal-qasam li fih jintuża l- aktar milli ma' individwu partikolari bħal ngħidu aħna l-ġurnaliżmu, ir-riklami u l- mediċina. Dawn iż-żewġ assoċjazzjonijiet tar-reġistru jixhdu kif jeżisti kemm reġistru miktub bħal dak tal-ġurnaliżmu fil-gazzetti u kemm dak mitkellem bħal tal-biedja li jseħħ f'kuntest ta' diskursata bejn żewġ bdiewa. Aspett ieħor li kien enfasizzat hu d- distinzjoni bejn reġistru formali u dak informali li jintużaw f'kuntesti distinti għalkollox bħal konverżazzjoni ta' student mal-lettur tiegħu u l-konverżazzjoni tal- istess student ma' sħabu studenti bħalu. 2. Ħarsa Kritika 2.1. Ħarsa lejn it-teżijiet li saru fuq ir-reġistri F'dan il-kapitlu ser nagħti ħarsa lejn it-teżijiet li saru fuq reġistri tal-ilsien Malti kif ukoll oħrajn li saru fuq il-biedja. L-iskop ta' dan il-kapitlu hu biex nieħu idea tal- metodi li ntużaw biex inġabru reġistri differenti u tal-mod kif ġie ppreżentat dan il- kliem, kif ukoll nifhem xi diffikultajiet li ltaqgħu magħhom studenti bħali fil-kitbiet tagħhom. Il-ħarsa lejn dawn ix-xogħlijiet ser nagħmilha fl-ordni li fiha nkitbu. L-interess fil-ġbir tar-reġistri jidher li kien żgħir fil-bidu. Dan għaliex sal-2011 kienu biss ftit it-teżijiet li nkitbu dwar ir-reġistru meta kkumparat mill-2011 sal-lum. Fl-1968 Paul G. Camenzuli ġabar termini marbuta mas-sengħa tal-bini tad-dgħajjes f'Malta u Għawdex minn fomm l-informanti li kważi kollha kellhom iżjed minn sebgħin sena, termini li kienu għadhom jintużaw sa dak iż-żmien. Kull terminu kien imfisser skont kif qalulu l-informanti u magħha ngħata l-kuntest jew l-isfond. Dan il- kliem Camenzuli ppreżentah fi glossarju kif ukoll inkluda numru ta' ritratti li ħa meta kien qed jintervista lill-informanti. Fl-1978 sar studju lingwistiku folkloristiku ta' snajja' bikrin Maltin minn George Anthony Preca, fejn għalkemm ma kienx hemm l- interess ta' ġabra ta' reġistru marbut ma' dawn is-snajja', xorta waħda f'din it-teżi hemm numru ta' termini marbuta ma' dawn is-snajja' flimkien mad-definizzjoni. Tliet snin wara, Joseph Fenech stħarreġ reġistru marbut mal-mistier fil-barriera tal-ġebla tal-franka f'Malta. Fenech biex għamel dan ix-xogħol mar fil-barrieri fejn ra b'għajnejh u miss b'idejh dak kollu li rrefera għalih. Għalhekk kien stqarr li dan ma kienx xogħol li ttieħed mill-kotba imma kien xogħol li sarraf mill-esperjenza personali tiegħu. Apparti li ġabar il-kliem, meta kien fil-barrieri ħa wkoll xi ritratti. It-termini ppreżentahom bid-definizzjoni li tawh il-ħaddiema tal-ġebel kif ukoll irrefera għalihom bir-ritratti li ħa, ritratti li kienu ppreżentati f'lista bin-numerazzjoni li tindika t-terminu li jirreferi għalihom. Fl-1997 Mary Grace Fenech irriċerkat ir-reġistru marbut mat-terminoloġija reliġjuża. Fl-2007 Jean-Pierre Caligari stħarreġ fuq ix- xogħol tal-barrieri u għamel xogħol etnografiku fl-Imqabba u fil-Qrendi. Għal darb'oħra, għalkemm ma jidhirx li l-għan ewlieni ta' dan ix-xogħol kien li jinġabar xi tip ta' reġistru marbut ma' dan l-ambjent, xorta waħda hemm ġabra ta' termini marbutin max-xogħol fil-barrieri. Fl-2008 saru żewġ xogħlijiet li jittrattaw ir-reġistru marbut mal-kaċċa tal-fniek u tal-insib f'Malta minn Maria Desira u dak marbut mal- logħob tan-nar minn Phyllisienne Mallia. Fl-aħħar għaxar snin ix-xogħol fuq reġistri differenti kien relattivament kbir. Fl- 2011 Keith Attard f'Ballun Pinġut ħadem ir-reġistru tal-logħba tal-futbol. Dan ix- xogħol sar fid-dawl li kienet ser issir il-kompetizzjoni internazzjonali tal-Euro, fejn sa dak iż-żmien il-kummentarju tal-logħba tal-futbol bil-Malti kien ġeneralment ikkritikat għalhekk din il-ġabra kellha tkun ta' referenza għall-ġurnalisti u kummentaturi ta' din il-logħba. Attard irnexxielu jiġbor 930 kelma u espressjoni bil- Malti marbuta mal-futbol. Dan il-kliem inġabar minn fomm il-Maltin waqt żjarat li Attard għamel fl-iskejjel sekondarji u fl-iskejjel tal-futbol, kif ukoll minn logħbiet tal- MFA, mill-gazzetti, mill-aħbarijiet sportivi u l-kummentarji tal-logħbiet. Din il-ġabra ta' kliem għaddiet għand sitt persuni mill-ambjent tal-futbol (referì, plejer, kowċ, membru tal-kumitat, dilettant u ġurnalist), fejn kellhom jixhdu jekk il-kliem kinux qatt semgħu bih b'rabta mal-futbol. Fl-istess sena Raisa Sultana Carmelita ħadmet fuq ir-reġistru Filosofiku. Il- ġabra ta' dan il-kliem sar mill-kotba ta' Joe Friggieri u ma' dan il-kliem ingħatat ukoll il-kollokazzjoni, kif ukoll kummenti lingwistiċi u xi kummenti lessikali. Dan ifisser li ma' kull terminu ssegwi d-definizzjoni, imbagħad hemm il-kollokazzjonijiet u l- kummenti lingwistiċi. Fl-2012 kien hemm żewġ teżijiet fuq ir-reġistri. Kristina Maria Sammut stħarrġet fuq il-sengħa tal-bini u għamlet studju soċjolingwistiku fuq ir-reġistru marbut ma' din is-sengħa. Sammut użat kwestjonarju bl-istampi u għamlet intervisti bit-traskrizzjonijiet biex tiġbor it-termini u dan kien mod effettiv ħafna għaliex kellha ħafna varjanti għall-istess terminu. Barra minn hekk, mill-kwestjonarju ħarġu fatturi soċjolingwistiċi bħal ngħidu aħna l-ebda bennej ma wasal sal-livell sekondarju fl- iskola. Il-lokalitajiet li bbażat l-istudju tagħha kienu ż-Żejtun, Ħal Għaxaq, l-Imsida, ix- Xewkija u r-Rabat. It-termini qasmithom f'sezzjonijiet differenti li huma t-taraġ, il- ħnejja, l-għodda u l-ħaddiema u l-istruttura tal-bini u b'kollox irnexxielha tiġbor 877 terminu. Clifford Debattista min-naħa l-oħra ħadem fuq is-sengħa tal-mastrudaxxa. L- għan ta' din it-teżi kien ix-xogħol etnografiku iżda xorta waħda inħoloq glossarju dwar ismijiet ta' għodod, ismijiet u tipi ta' injam differenti u espressjonijiet. Il- metodu li għażel kien l-intervista u għalhekk ħaseb minn qabel biex jipprepara xi mistoqsijiet li seta' jsaqsi lill-informanti. Apparti t-termini miġbura waqt l-intervisti, Debattista żied għadd ta' termini marbuta ma' dan il-qasam li hu kien jaf peress li missieru kien imrawwem f'dan l-ambjent. Punt ieħor li kien fundamentali għall- intervisti kien li dawn saru fil-garaxx tal-informanti sabiex dawn ma jħossuhomx mgerrxin għax ikunu nqalgħu mill-ambjent li huma mdorrijin fih. Fl-2013 sar xogħol fuq ir-reġistri marbuta mas-sengħa tal-kurdar, mal-qasam tax-xagħar u mal-ornamenti u l-oġġetti sagri fil-knejjes kif ukoll fuq reġistru marbut mat-tisjir tal-platt tal-fenek u tal-ħelu. Rueben De Gabriele stħarreġ is-sengħa tal- kurdar u għamel studju lessikali dwar il-ħdim tal-ħabel. Il-ġbir ta' dan il-kliem sar minn kotba li jirrigwardaw din is-sengħa kif ukoll permezz ta' intervisti ma' kurdara. Liża Busuttil ħadmet fuq il-qasam lessikali tax-xagħar, xogħol li kien jinvolvi ġabra ta' glossarju li rnexxielha tiġbor minn kotba differenti kif ukoll ġabra ta' idjomi li għandhom x'jaqsmu max-xagħar. Christian Lawrence Raggio ħadem fuq reġistru marbut mal-Knisja. Raggio ffoka l-ewwel fuq il-kliem li jużaw fil-Birgu rigward l-ornamenti u l-oġġetti sagri fil- knejjes imbagħad dar ukoll tliet knejjes oħra f'Malta u f'Għawdex, fejn staqsa tliet individwi differenti li għandhom interess f'dan il-qasam dwar il-kliem li huma jużaw biex jirreferu għal dawn l-ornamenti u l-oġġetti. Dan kollu sar permezz tal-fotografija, fejn Raggio ħa ritratti ta' dawn l-oġġetti biex b'hekk l-informanti ma jkunux esposti għall-ebda kelma oħra. Il-parteċipanti kienu mitluba jekk jirreferux għall-istess oġġett b'mod ieħor, biex b'hekk ikun hemm l-aspett ta' varjazzjoni f'dan ir-reġistru. Deborah Fenech ħadmet fuq ir-reġistru li nsibu fir-riċetti Maltin biex turi li l- Malti hu mogħni biżżejjed biex ma jkunx hemm abbuż ta' kliem mill-Ingliż bħal "jibbolja" flok "ibaqbaq/jagħli". L-għan ta' dan kollu kien biex din it-teżi tkun ta' għajnuna għal dawk in-nies li jispeċjalizzaw fl-ikel, speċjalment dawk li jmorru fuq it- televiżjoni, għal meta jkollhom xi dubju fuq xi kliem tekniku tal-kċina. Il-ġbir ta' dan ir-reġistru sar minn kotba tar-riċetti u magazins miktuba bil-Maltin, siti tal-internet u kien hemm każi fejn ġabret xi riċetti permezz ta' komunikazzjoni bl-imejl. Il-kliem fi ħdan dan ir-reġistru kien ippreżentat skont l-ordni alfabetika. Veronica-Lynn Mizzi kompliet fuq il-qasam tal-ikel billi stħarrġet fuq ir-reġistru marbut mat-tisjir tal-ħelu bl-iskop li kliem użat mill-kittieba tar-riċetti jkun mistħarreġ biex jiġi ffurmat reġistru li għandu jservi ta' referenza għal nies interessati f'dan il- qasam. Mizzi ġabret dan il-kliem minn kotba tar-riċetti, minn informanti li huma dilettanti tat-tisjir, minn riċetti li kien hemm fil-gazzetti kif ukoll minn riċetti fuq siti tal-internet bil-Malti. Biex fil-kliem ikun hemm varjetà intużaw kotba ta' awturi differenti, għaliex ħafna awturi jibqgħu jużaw l-istess frażijiet minn riċetta għal oħra, kif ukoll l-istess kotba jvarjaw fis-sena li fiha ġew ippubblikati. Saru wkoll xi intervisti ma' nies dilettanti tat-tisjir tal-ħelu, bl-għan li jkun hemm komparazzjoni bejn il-kliem miġbur mir-riċetti u dak li jgħidu dawn in-nies. Għal darb'oħra l-parteċipanti kienu ta' etajiet differenti minn lokalitajiet differenti biex ikun hemm varjazzjoni fil-mentalità. Fl-2014 saru żewġ teżijiet fuq ir-reġistru. Daniel Ciappara ġabar lessiku u numru ta' espressjonijiet marbutin mal-qasam marittimu u ffoka fuq is-sajd bir-rixa. F'dan l-istħarriġ l-ewwel saru numru ta' mistoqsijiet lill-informanti mbagħad l-istess informanti kellhom jiddeskrivu stampi relatati ma' dan it-tip ta' sajd. L-esperjenza li għandu Ciappara f'dan il-qasam kienet fundamentali biex jifforma l-mistoqsijiet u jagħżel l-istampi. Il-lessiku kien ippreżentat f'tabella f'forma ta' glossarju u fiha ma' kull terminu ngħatat kemm id-definizzjoni ta' Aquilina kif ukoll dik ta' Serracino Inglott flimkien ma' definizzjonijiet oħra meħuda minn kotba differenti. Karl Debono għamel studju lessikali dwar iż-żmien tal-Ġimgħa Mqaddsa. Debono għażel il-metodu tal-istampi, li bih kull informant kien mitlub jiddeskrivi l- istampi marbuta ma' dan iż-żmien. Apparti l-istampi, l-informanti kienu intervistati biex Debono jiġbor frażijiet verbali li kien diffiċli jiġborhom permezz tal-istampi. Il- kliem kien maqsum f'tabelli differenti minħabba li dan kien marbut ma' aspett differenti li Debono ffoka fuqu bħall-vari tal-Ġimgħa l-Kbira, il-kliem marbut mar- reffiegħa u espressjonijiet marbuta ma' kliem ir-reffiegħ. Flimkien mat-termini ngħatat id-definizzjoni ta' Aquilina u Serracino Inglott. Fl-2015 saru ħames xogħlijiet differenti fuq ir-reġistru. Antoine Camilleri stħarreġ ir-reġistru tal-ilbies. Apparti il-ġbir ta' kliem marbut mar-reġistru tal-ħwejjeġ, f'din it-teżi naraw esperiment soċjolingwistiku mal-infurmanti Karkariżi u Għawdxin. F'din it-teżi inġabru ftit inqas minn 300 terminu u 100 idjoma marbuta ma' dan il- qasam. Dan ir-reġistru għandu forma ta' glossarju maqsum f'erba' taqsimijiet u ma' kull terminu tingħata d-definizzjoni kemm mid-dizzjunarju ta' Aquilina kif ukoll mill- Miklem Malti ta' Serracino Inglott. Il-varjazzjoni lessikali tal-kliem hi bbażata fuq tliet fatturi soċjolingwistiċi li huma l-ġens, l-età u l-ġeografija. Camilleri beda dan l- istħarriġ billi ġabar kliem marbut mal-ilbies minn kotba u minn siti tal-internet relatati ma' dan il-qasam. Minn din il-lista ta' kliem għażel 50 terminu u għal kull terminu sab stampa li tirrappreżentah sabiex ikun jista' juriha lill-informanti. Hawnhekk għal darb'oħra kellna l-użu tal-fotografija sabiex jiġi miġbur dan ir-reġistru tal-ilbies. Carlston Grima għamel studju soċjolingwistiku fuq ir-reġistru tal-piroteknika Maltija. F'din it-teżi inġabru kliem u espressjonijiet marbuta mal-logħob tan-nar u kien hemm stħarriġ fuq il-varjazzjoni lessikali skont il-fatturi soċjolingwistiċi tal- ġeografija u tal-età. B'kollox Grima ġabar 1200 kelma jew espressjoni u t-tifsira tagħhom ingħatat mid-dilettanti jew pirotekniċi, kif ukoll ingħatat id-definizzjoni mid- dizzjunarju ta' Aquilina u Serracino Inglott. Mark Anthony Sciberras ħadem fuq il-lessiku marbut mal-baned Maltin. Sciberras f'din it-teżi beda billi għażel termini mill-glossarju tal-banda li seta' jirrappreżentahom fi stampa bħal strumenti li jintużaw fil-banda, partijiet dettaljati tal-istrumenti, l-uniformi tal-bandisti u kliem ieħor assoċjat mad-daqq tal-banda. Dawn l-istampi mbagħad ġew murija lil bandisti jew persuna midħla tal-mużika u kull informant kien mitlub jagħti deskrizzjoni ta' dak li hemm fl-istampa murija lilu. F'xi stampi kien hemm bżonn l-użu tal-vleġeġ biex ikun indikat l-oġġett li ried jistaqsi dwaru. Barra mill-użu tal-istampi Sciberras għażel li jsaqsi ħames mistoqsijiet lill- informanti biex tkun iżjed faċli li jiftiehem fuq dak li ried ifisser. Qabel ma beda dan il- proċess tal-intervisti, sar proġett pilota fejn l-istampi kollha ġew murija lil tnejn min- nies li għandhom 24 sena u 54 sena rispettivament. B'dan l-eżerċizzju l-awtur ġie konxju minn xi affarijiet li ma kinux daqshekk ċari u għalhekk kien għadu fiċ-ċans li jirranġa dawn l-irqaqat u jgħaddi għall-intervisti l-proprja. Darrel Pace ħadem fuq il-qasam tal-mediċina fejn ġabar reġistru ta' termini mediċi popolari li għandhom x'jaqsmu ma' mard, kundizzjonijiet u sintomi. Pace ried jagħmel ġabra sostanzjali ta' termini assoċjati mal-mediċina, kif ukoll stħarreġ l-użu tal-istess termini fost il-kelliema tal-Malti skont l-fatturi soċjolingwistiċi tal-età, tal- ġeografija u tal-ġens, analiżi li stħarrġet 48 terminu bl-użu tal-kwestjonarju. Apparti dan kollu, Pace ta ħarsa lejn xogħlijiet bil-Malti li nkitbu dwar il-mediċina bl-iskop li minnhom isib termini bil-Malti li jkunu qegħdin ifissru dan li jkun qed jintqal fl-istess kotba. Maria Cutajar fit-teżi tagħha ħadmet fuq ir-reġistru tal-kaċċa u l-insib bil-għan li dan ir-reġistru mitkellem jieħu sura ta' kitba billi jinġabar dak il-kliem kollu li Cutajar bdiet tiltaqa' miegħu. F'din it-teżi hemm studju soċjolingwistiku li jiffoka fuq il- varjabbli tal-ġeografija u tal-età u l-fattur soċjali li lkoll joħolqu varjazzjoni lingwistika. Cutajar għamlet użu mill-kwestjonarju biex tiġbor dan ir-reġistru u apparti l-ġbir ta' dan il-kliem assoċjat mal-kaċċa u l-insib, irnexxielha tinnota d-differenza djalettali tax-Xewkija ('k' flok 'q' – "kerd in-naħal") u dak ta' Ħal Qormi ('e' flok 'a' – "gemiema"). Affarijiet oħra li ġew osservati kienu l-espressjonijiet għall-'qatgħat' tal- għasafar, sparar minn angoli differenti, osservazzjonijiet ta' titjiriet different u n- nassaba. Anne-Terri Xiberras ibbażat l-istudju tagħha fuq is-sengħa tal-inbid. Biex dan kien possibli Xiberras kienet tmur fuq il-post fejn jingħasar l-inbid u kienet tiġbor termini marbuta ma' dak li kienet preżenti għalih. Waqt il-proċess ħadet xi ritratti sabiex tingħata stampa ċara ta' din is-sengħa sa mill-bidu meta jitħawlu d-dwieli sa meta jiġi kkunsmat forma ta' xorb tal-inbid. Xiberras għamlet ukoll intervisti lil zijuha u dan kien importanti sabiex tislet xi termini partikolari li kellha f'moħħha peress li din is-sengħa kienet ilha snin titħaddem fil-familja tagħha. It-termini ġew ippreżentati f'forma ta' glossarju fejn mat-tifsira tal-kultivatur li ġabret Xiberras ingħatat ukoll it- tifsira li jagħtu Aquilina u Serracino Inglott. Fl-2016 sar studju fuq ir-reġistri tal-futbol, tal-bizzilla Maltija, tar-raħħal u tal- ilbies f'Għawdex. Clayton Borg għamel studju soċjolingwistiku fuq ir-reġistru tal- futbol billi fforma kwestjonarju li jinkludi stampi marbuta mat-terminoloġija tal- futbol. Il-parteċipanti kellhom jagħtu l-interpretazzjoni tagħhom tal-istampi li fuqhom Borg bħala għajnuna għall-parteċipanti żied xi kummenti taħthom. Frott ta' dan l- istudju ħarġu varjanti tat-termini misjuba f'Ballun Pinġut ta' Keith Attard li żgur u mhux forsi għamel dan ir-reġistru marbut ma' din il-logħba tant popolari iżjed rikk. Nicole Falzon stħarrġet is-sengħa tal-bizzilla Maltija u r-reġistru marbut magħha. Ħafna mit-terminoloġija marbuta ma' din is-sengħa ġiet misluta minn kotba relatati mal-bizzilla kemm Maltija kif ukoll ta' pajjiżi oħra. Terminoloġija oħra ssawret mid-definizzjoni fil-fond ta' stadji differenti fil-ħidma tal-bizzilla ta' Falzon li inkludietha f'dan ix-xogħol. Għalhekk apparti l-glossarju ta' terminoloġija marbuta mal-bizzilla Falzon tat deskrizzjoni ċara ta' għodod, proċessi u disinni relatati mal- bizzilla. Brian Gatt ħadem fuq reġistru kemxejn partikolari, dak marbut max-xogħol tar-raħħal fir-razzett tal-baqar. Għal dan ix-xogħol għal darb'oħra kien hemm l-użu tal-fotografija għalkemm l-istess Gatt jistqarr li din ma kinitx biċċa xogħol faċli peress li ħafna termini jfissru azzjoni. Għalhekk biex jiġbor din it-terminoloġija ħa sensiela ta' ritratti biex l-informant jifhem aħjar is-sitwazzjoni li Gatt ried jimplika. It- terminoloġija ġiet ippreżentata f'tabella flimkien mal-varjanti ta' kull terminu peress li dan kien xogħol soċjolingwistiku. L-aħħar xogħol hu ta' Mary Spiteri li jirrigwarda l-ilbies f'Għawdex. Spiteri għażlet 66 stampa ta' ħwejjeġ differenti li ġew mogħtija terminu mill-parteċipanti ta' lokalitajiet differenti sabiex kemm jista' jkun tkun elenkata terminoloġija rikka hu l- varjanti tagħha. Fl-2017 Gail Axiak għamlet studju lessikali soċjolingwistiku fuq l-għaġin. Hija wettqet dan l-istudju permezz ta' kwestjonarju li jinkludi 76 stampa ta' tipi differenti ta' għaġin u kull informant kien mistoqsi erba' mistoqsijiet dwar is-sajran u l- preparazzjoni tal-għaġin. Axiak tistqarr li evitat li tirrekordja l-intervisti minħabba l- problema tal-paradoss tal-osservatur. Qabel bdiet il-kwestjonarju għamlet proġett pilota li kien fundamentali ħafna għaliex ġiet konxja mit-tul eseġerat tal-intervisti kif ukoll lemħet diffikultà fid-distinzjoni tad-daqs ta' ċertu għaġin. Daniel Mejlak stħarreġ is-sengħa tal-iskarpan u t-terminoloġija marbuta magħha. Il-fotografija u l-intervisti kienu l-mezz li bihom Mejlak ġabar din it- terminoloġija. F'dan ix-xogħol deher ukoll l-element tal-filmati waqt ix-xogħol tal- iskarpan bl-iskop li din is-sengħa tkun deskritta aħjar b'mod awdjo-viżiv. Il-fatt li Mejlak kien xi ftit familjari ma' din is-sengħa kien ta' għajnuna u ta' motivazzjoni biex ikompli jiskopri iktar fuqha. Maria Schembri fl-istudju tagħha analizzat il-varjazzjoni fl-ismijiet tal-ħxejjex. Il-lista ta' ħxejjex differenti saret minn sorsi differenti fosthom l-għarfien ta' missierha li jaħdem ir-raba' u minn ħwienet differenti tal-ħaxix. Il-metodu li użat kien tal-kwestjonarju bl-istampi għaliex ħasset li b'dan il-mod ma kinitx ser tinfluwenza lill-informanti fit-tweġiba tagħhom. It-termini flimkien mal-varjanti tagħhom ġew ippreżentati f'tabella li kienet maqsuma skont it-tip ta' ħaxix u l-varjabbli soċjolingwistiċi tal-lokalità u l-gruppi tal-età. Gordon Mifsud ħadem fuq il-lingwaġġ tad-DJ li minnu ħareġ reġistru marbut ma' dan il-qasam kif ukoll il-varjanti tal-istess termini peress li dan kien studju soċjolingwistiku. Mifsud sabiex iwettaq din ir-riċerka għażel il-kwestjonarju u l- intervista li ġiet irrekordjata mbagħad saret traskrizzjoni tal-istess intervista. 2.2. Ħarsa lejn it-teżijiet li saru dwar il-biedja Apparti l-ħarsa lejn it-teżijiet dwar ir-reġistri ser nagħti wkoll ħarsa lejn dawk it-teżijiet li saru dwar il-biedja. L-iskop ta' din il-ħarsa hu li nifhem xi ntlaħaq b'xogħlijiet oħra li saru rigward dan il-qasam li jien ser nistħarreġ fuqu sabiex nevita li jsir xogħol doppju. Fl-1964 Paul G. Camenzuli ħadem fuq is-snajja' Maltija. F'wieħed mill-kapitli Camenzuli jistħarreġ il-qasam tal-biedja fejn inġabru termini assoċjati mal-ħidma tar- raba' u ħdejn l-istess termini ingħatat deskrizzjoni tal-istess terminu. Il-kliem kien ippreżentat skont it-taqsimiet li kienu l-għodda, bħal moħriet u x-xogħol tar-raba' inġenerali. Apparti dan kien hemm informazzjoni dwar aspetti oħra tal-biedja bħat- tilqim, it-tisqija, iż-żbir u l-bhejjem u t-tjur. Fl-aħħar tal-kapitlu kien hemm għadd ta' tpinġijiet biex l-għodda li saret referenza għaliha matul il-kapitli kienet spjegata b'mod grafiku biex il-qarrej ikun jista' jifhem aħjar kif kienu jkunu magħmula l- għodda tar-raba' f'dak iż-żmien. Fost it-tpinġijiet spikkaw l-iżjed dawk tat-tipi ta' moħriet differenti għaliex dawn illum il-ġurnata m'għadhomx jintużaw minħabba l- avvanz teknoloġiku li ġab miegħu l-muturi tal-ħart jew aħjar minn hekk it-tracktors. Fl-1975 sar xogħol minn Trigona Micallef dwar il-qawl Malti b'referenza għall- biedja f'Malta. Dan ix-xogħol kien maqsum f'ħames taqsimiet li huma l-ħxejjex, il- bhejjem, l-għodod, il-biedja u t-temp fil-qawl Malti. F'kull taqsima Micallef elenka ġabra ta' lessiku marbut ma' dik it-taqsima, kif ukoll assoċja qwiel marbutin mal- lessiku li ngħata. Eżempju jekk issemmiet l-pjanta tal-qamħ, elenkati magħha kien hemm qwiel bħal "Malta qatt ma rrifjutat qamħ" u "qamħa mimlija rasha baxxija" fost oħrajn. Din il-proċedura kienet irrepetuta f'kull taqsima. Għalhekk f'din it-teżi kien hemm ġabra ta' lessiku mill-qwiel li hu marbut mal-biedja, kif ukoll l-importanza li kellhom il-qwiel speċjalment f'dak iż-żmien, fejn saħansitra minnhom kienu jbassru t-temp u l-irjieħ. Fl-2003 Flavia Chetcuti stħarrġet il-varjazzjoni lessikali tal-għodda li jużaw fil- biedja. L-informanti li pparteċipaw f'dan l-istudju kienu minn Ħad-Dingli, Marsaxlokk, l-Imġarr, il-Qrendi u Ħaż-Żebbuġ filwaqt li ntuża l-kwestjonarju kif ukoll intervisti rrekordjati sabiex isir dan l-istħarriġ. Waqt l-intervisti, l-informanti kienu mitluba jiddeskrivu l-istampa tal-għodda relatata mal-biedja li jammontaw għal 64 stampa għalhekk parti minn din it-teżi hemm ġabra ta' ritratti tal-għodod li saret referenza għalihom. L-ismijiet tal-għodda f'din it-teżi dehru kif jagħtihom Aquilina fid- dizzjunarju u magħhom ingħatat ukoll it-traduzzjoni tagħhom fl-Ingliż. Dan kollu ġie ppreżentat f'tabella li ħadet is-sura ta' reġistru tal-ismijiet tal-għodda li jużaw il- bdiewa Maltin. Fl-2017 Shanalise Bugeja rriċerkat fuq il-varjazzjoni terminoloġika tal-għodda u l-attività tal-biedja. Din ir-riċerka tiffoka l-aktar fuq il-proċess u l-attivitajiet tal-bidwi meta jkun qiegħed fl-għalqa. Bugeja wettqet din ir-riċerka permezz tal-filmati li juru bdiewa jwettqu xogħol partikolari fl-għalqa. Kull informant kien mitlub jiddeskrivi dak li qed jara fil-filmat. Dawn l-intervisti kienu wkoll irrekordjati kif ukoll saret traskrizzjoni tagħhom. Il-prodotti li ġew ittrattati f'dan l-istudju kienu l-patata, il- qamħ, it-tadam u d-dwieli. It-terminoloġija elenkata minn dawn l-intervisti ġiet ippreżentata bħala glossarju fejn ingħatat ukoll id-definizzjoni li jagħti Aquilina ta' kull terminu. B'dan ix-xogħol it-terminoloġija marbuta mal-biedja ġiet miġbura bil-kitba f'tabella kif ukoll kienet elenkata l-varjazzjoni lessikali li taw bdiewa minn irħula differenti. B'din il-ħarsa lejn it-teżijiet li saru kemm rigward ir-reġistru kif ukoll rigward il- biedja saħħaħt l-idea tiegħi fuq l-importanza tar-reġistru. Il-fatt li sar dan ix-xogħol kollu fuq reġistri differenti, li jinkludi snajja' bħal tal-iskarpan u l-kurdar, lingwaġġ partikolari bħal dak marbut mar-raħħal u tad-DJ u oġġetti bħal għaġin u ħwejjeġ, jixhed l-importanza li ngħatat din il-fergħa tal-lessikografija matul is-snin. 2.3. Pubblikazzjonijiet Fil-bidu li bdew jinkitbu t-teżijiet ma tantx kien hemm interess kbir fir-reġistri jew fil-biedja. Madankollu xorta nsibu għadd ta' pubblikazzjonijiet interessanti fuq il- biedja ta' awturi differenti. F'dan il-kapitlu ser nagħti ħarsa lejn uħud minn dawn il- pubblikazzjonijiet u ser nispjega fil-qosor il-kontenut dwar il-biedja li nsibu f'dawn il- kitbiet kif ukoll xi termini marbuta mal-biedja elenkati fihom. Ġużè Galea f'Xogħol u Snajja' tal-Imgħoddi jikteb fuq snajja' Maltin differenti, fosthom xogħlijiet relatati mal-biedja. Galea jitkellem fuq ix-xogħol tal-bidwi fuq il- qiegħa jew l-andar. Hawn tingħata spjegazzjoni ddettaljata tal-mod kif il-bidwi fl- antik kien jidres il-qamħ. L-ewwel kien jiġbor il-qamħ f'munzelli li kien ipoġġihom fejn il-qiegħa tad-dris, li kienet tkun apposta fil-beraħ sabiex kemm jista' jkun jaħkem ir- riħ. Il-qiegħa hija "dawra wiesgħa bejn il-ħamsa u għoxrin u tletin pied fejn il-ħamrija kienu jbattmuha u jwebbsuha" (Galea 9). Il-proċess tal-qiegħa kien jibda billi l-bidwi jsaqqiha b'ħafna ilma sakemm issir tajn. Imbagħad kienu jferrxu fuqha sifa tat-tiben u frak tal-weraq niexef li kienu jballtuh u jrossuh b'romblu tal-ġebel tqil sakemm kienet tiġi qisha kisja ta' bejt. Ladarba l-qiegħa kienet tinxef u tibbies il-bidwi kien jifrex l- qattiet fuqha imbagħad kien itella' l-bhejjem għad-dris. Waqt li d-derries ikun qed isuq il-bhejjem il-bdiewa l-oħra kienu jkunu bil-midra f'idejhom iqallbu l-qamħ sabiex il-bhejjem jirfsu u jgħaffġu kollox kif suppost. Il-midra kienet biċċa għodda magħmula minn furketta b'erba' swaba' tal-għuda taż-żebbuġ twal xiber u mwaħħlin ma' lasta jew marloċċ twil xi qamtejn. Ir-riħ kien element importanti fil-proċess tad-dris għaliex il-bdiewa kienu jgħollu l-qamħ fl-ajru u r-riħ kien isaffi l-qamħ mill-karfa. Fil-fatt il- bdiewa jużaw il-qawl "riħ ta' siegħa jnaddaf qiegħa" biex ifissru l-importanza tar-riħ. Galea jagħmel referenza għat-tliet kwalitajiet ta' għarbiel li kien jintuża f'dan ix- xogħol. Kellek dak tat-toqob kbar biex iżomm il-karfa taż-żbul, imbagħad hemm dak tat-toqob żgħar li jgħaddi minnu l-qamħ biss u dak tat-toqob żgħar ħafna li minnu kien jgħaddi t-trab. It-tiben irqiq li kien jittajjar mir-riħ kien jinġarr fix-xbiek li kienu jkunu magħmula minn ħbula rqaq, wesgħin xi qamtejn kwadri kull waħda li kienet tesa' refgħa sħiħa ta' tiben. It-tiben l-oħxon kienu jbigħuh bil-ħemel, kull ħemel fih għaxar qattiet. L-Imnara hija rivista tal-Għaqda tal-Folklor Malti u fiha dehru kemm-il darba kitbiet fuq il-biedja. Għalhekk dort l-edizzjonijiet kollha ta' din ir-rivista bl-iskop li nsib artikli fuq il-biedja. Fir-raba' volum ta' din ir-rivista deher l-artiklu ta' Tarcisio Zarb "Ir- Raba'" li jitkellem fuq il-ħajja tal-bidwi u fuq żminijiet differenti li għaddiet minnhom il-biedja Maltija. Malta għal żmien twil kienet tgħix mill-biedja bħalma kienu jagħmlu artijiet ferm akbar minnha (Zarb 19). Malta tas-seklu 20 rat nuqqas ta' Maltin li jaħdmu l-art biex jaqilgħu l-għejxien minnha għaliex ftit huma dawk li baqgħu jaħdmu bħala bdiewa biss. Fis-seklu 19 il-qoton kien wieħed mill-industriji li kien iħalli qligħ tajjeb fil-but tal-bidwi Malti. Il-bejgħ tiegħu laħaq il-quċċata fil-gwerra ċivili fl-Amerka meta dan is-suq ħa daqqa kbira fl-Amerka. It-tmiem ta' din l-industrija jgħid Zarb seħħ mat-tmiem tas-seklu 19. F'dan l-artiklu Zarb jagħti wkoll forma ta' kalendarju tal-bidwi kif kien jaħdem l-art u meta kien jagħmel dan skont l-istaġun li jkun. "Jannar bardan meta jsib l-art liebsa jneżżagħha u meta ma jsibhiex liebsa jlibbisha" (Zarb 20). F'dan ix-xahar il- kesħa teqred il-wiċċ tal-ħamrija imma daqsxejn xita kapaċi twassal l-uċuħ biex jispuntaw. Frar hu magħruf li jfawwar il-bjar u jxebba' r-raba'. Kienu jgħidu li dan ix- xahar jikxef l-għawar għaliex il-bidwi jkun jaf jekk kinitx ser tkun sena tajba jew le. Marzu l-art tibda tisħon, jibda jittajjar il-farfett u l-busuf u l-uċuħ tar-raba' taqbeż kollha nwajjar. Il-bidwi jirreferi għax-xita ta' dan ix-xahar bl-użu tal-espressjoni "xita ħruġ Marzu dħul April, karru deheb ieħor ħarir". F'April il-bidwi jbigħ il-patata u f'dan ix-xahar "bexxa xita tiswa karru deheb fin". Mejju hu żmien il-kappar u r-riħ qawwi li jonfoħ bla rażan. Ġunju huwa x-xahar ta' ħidma bla waqfien speċjalment minħabba l- qtugħ tal-qamħ għalhekk il-bidwi jisħet il-mument jekk tagħmel ħalba xita. Lujlu żmien id-dulliegħ u Awwissu l-bidwi jaqta' l-ħarrub u jiżra' t-tewm. L-abbuddanza tal- frott mhux sinjal tajjeb għal bidwi għaliex "frott tajjeb suq ħażin"(Zarb 22). Fix-xahar t'Awwissu l-għeneb ikun fl-aqwa tiegħu. F'Santa Marija l-bidwi jiżra' t-tomnija għaliex irid "jiżra' bikri biex ikollu x'jikri"(Zarb 23). F'Settembru l-bidwi jaqta' r-rummien u jbigħ l-għeneb. Novembru hu x-xahar li fih il-bidwi jaqta' ż-żebbuġ u l-ftit tamal li jista' jkollu. Iż-żrigħ ikun fl-aqwa tiegħu għalhekk dan hu xahar imħabbat għall-bidwi. "Mill-kunċizzjoni sal-Milied erfa' l-moħriet minn ħalq il-wied u qiegħed l-ixkubetta fuq l-utied"(Zarb 24). Iż-żara' kmieni f'Diċembru tkun diġà fi stadju avvanzat. Apparti l-kalendarju tal-bidwi Zarb jinkludi wkoll spjega fuq il-moħriet kif ukoll isemmi tipi ta' lbies li kienu jilbsu l-bdiewa bħall-milsa, is-sidrija u t-terħa. Fuq il-Kalendarju tal-Bidwi kiteb ukoll Ġużi Gatt b'referenza għas-sena 1849. Din hi pubblikazzjoni kienu ħarġuha s-Società Economico-Agraria del Gruppo di Malta, bil-Malti u bit-Taljan. Dan il-Kalendarju tal-bdiewa hu maqsuma skont il-festi li jiġu tul is-sena, bħal San Girgor, is-Sejba ta' San Stiefnu u Ħadd Lazzru. Fit-tieni edizzjoni tal-ħames volum deher l-artiklu "Il-Pompa tar-Riħ" ta' Guido Lafranco li jittratta l-għodda li kienu jużaw dari biex jaħżnu l-ilma minn taħt l-art. L-ilma kien jittella' mill-ispieri li kienu jitħaffru bil-baqqun. Tingħata deskrizzjoni ta' kif kienet titħaffer spiera li minn ġo fiha kienet titqabbad ir-raddiena sabiex tippompja l-ilma. Lafranco intervista anzjan li kien għamel żmien jaħdem fix-xogħol tal-mini taħt l-art li jagħti stampa tal-periklu u l-proċeduri ta' dan ix-xogħol importanti għal kull bidwi. Artiklu ieħor fuq il-biedja li nsibu f'din ir-rivista hu ta' Joe Ellul "Man-nannu f'Wied Bufula" li jagħtina stampa tal-ħajja fir-razzett Malti. Hawn nieħdu idea tal-ġurnata tipika fir-razzett li l-awtur kien jgħaddi ma' nannuh. Fl-aħħar tal-artiklu għandna l- binja ta' razzett tipiku Malti b'mod grafiku u mappa ta' fejn jinsab dan il-wied. Vince Schembri fis-seba' volum tal-Imnara jikteb artiklu fuq ix-xogħol tar-raba' msawwar minn intervista li għamel lil Carmelo Schembri. Fost l-affarijiet li ssir referenza għalihom marbuta mal-attività fir-raba' huwa l-proċess tad-dris u tal-ħsid, il-ħrit bil- bhejjem u prodotti differenti li kienu jiżirgħu fl-għelieqi tagħhom. Paul P. Borg fil-pubblikazzjoni Snajja' u Xogħol il-Maltin jittratta snajja' Maltin permezz ta' intervisti man-nies li jipprattikawhom. Fost dawn hemm il-biedja li tieħu iżjed minn kapitlu wieħed. Fl-ewwel kapitlu nsibu intervisti ma' seba' bdiewa li jaħdmu art f'lokalitajiet differenti. L-iskop ta' dawn l-intervisti kien biex tiġi deskritta l-ħajja tal-bidwi Malti u kif kienet tkun il-ġurnata fir-raba'. Hawn joħroġ il-mod ta' kif kien jitqassam ix-xogħol impenjattiv fl-għelieqi bejn l-irġiel, in-nisa' u t-tfal, li lkoll kienu jagħtu sehemhom billi jaqdu funzjoni differenti f'dan ix-xogħol. Fit-tieni kapitlu Borg jagħti informazzjoni fuq il-ħart, li jisħaq li hu xogħol qadim u li jeħtieġ sengħa kbira biex isir (Borg 87). L-imħaret li jinġibdu bl-idejn jew bil-bhejjem illum ftit li xejn għadek tara minnhom għaliex daħal il-mutur tal-ħart li ħaffef u ssimplifika x-xogħol għall-bidwi, minkejja li bil-ħsejjes tiegħu jikser il-ħemda li tirrenja fil-kampanja. Il- partijiet ewlenin tal-moħriet huma s-sejf, il-bejta, id-driegħ u l-madmad. Borg ifisser il-proċess tal-ħart bil-moħriet kif ukoll jinkludi stampi ta' mħaret differenti bħall- moħriet il-qadim, il-moħriet il-ġdid jew l-Ingliż ta' bhima waħda, il-moħriet ta' żewġ bhejjem u l-moħriet taż-żewġ. L-istampi juru l-partijiet differenti li jsawru dawn l- imħaret biex il-qarrej jifhem aħjar il-kumplessità ta' din l-għodda tant importanti għar-raba'. ̓Il quddiem insibu intervista tal-kuġini ta' missier l-awtur, Vitor u Anġlu Vella, fuq ix-xogħol tal-qiegħa għax kienu jiftakruha sew. Minn fomm l-informanti joħroġ is-sens ta' tbatija tal-bidwi meta kien jaħdem il-qiegħa fil-qilla tax-xemx, sajf wara sajf. Vitor u Anġlu fissru l-proċess li kien iseħħ fil-qiegħa li hu simili ta' dak li jagħti Ġużè Galea fix-xogħol tiegħu. Il-qiegħa riedet tkun f'roqgħa fil-għoli fix-xagħri u wara li tkun maħduma kif suppost, kien jinxteħet fiha l-qamħ u jibda l-proċess tad- dris bil-bhejjem. Waqt l-andament tax-xogħol persuna kienet iddur bil-midra biex tqalleb il-qamħ mgħaffeġ mill-bhejjem sabiex jerġa' jgħaddi minn fuqhom biex id-dris ikun iżjed effiċjenti. Wara dan il-proċess kienu jikinsu l-fdalijiet tal-qamħ f'roqgħa waħda bl-ixkupa tal-qiegħa jew b'xatbet l-andar u kienu jerġgħu jgħaddu minn fuqha bil-bhejjem. Dan kien jissejjaħ it-taħsil li l-għan tiegħu kien li l-qamħ ikompli jitfarrak minn mas-sbula. Imbagħad ikun imiss it-tixkik fejn il-bdiewa kienu jderru l-qamħ lejn ir-riħ biex ittir it-tibna rqiqa u l-qamħ ikun imsaffi. Wara jkun imiss li jgħarblu l-qamħ f'żewġ għeriebel, wieħed kienu jċaqalquh għat-tond u l-ieħor kienu jmexxuh ̓il quddiem u lura. Il-qiegħa u l-proċess tagħha kien mistenni ħafna mill-bidwi dak iż- żmien għaliex minnha kien jislet il-qamħ sabiex jaħmi l-ħobż li kien jgħejjex il-familja. F'intervista oħra, Borg tkellem ma' Żeża Sammut dwar il-ħajja tagħha fir-raba'. Fost l- affarijiet li saret referenza għalihom kien hemm il-baqar bil-għawm, il-bir tal-ħnejja, ix-xogħol tal-qoton u l-ħobż u l-qiegħa. Il-qoton kien prodott li kienu jiżirgħuh fuq it- tafal dak iż-żmien u mbagħad kienu jaqilgħu ż-żerriegħa tiegħu biex jagħtuha l-baqar u t-tajjar li jkun hemm ġol-fosdqa tal-qoton kienu jagħtuh lin-nanna li kienet bin- newl. Il-proċess kien li wara li jinfetaħ it-tajjar biex tagħżel iż-żerriegħa minnu, kien jinħadem bin-newl min-nanna u kien isir lożor, gvieret u lbiesi (Borg 152). Issir referenza wkoll għas-suf tan-nagħaġ li jingħad li kien jiġi qisu darba fis-sena. Fit-tieni volum ta' din il-pubblikazzjoni nsibu intervista ma' bidwi ieħor minn Ħaż-Żabbar li jitkellem ma' Borg fuq il-ħajja tal-bidwi. Fost oħrajn isemmi li kien jagħżaq il-patata bl-imgħażqa u kellu vann tal-ħaxix li bih kien ibigħ il-ħaxix. Fid-daħla tal-ktieb Qiegħda fil-Ponta ta' Lsieni Gatt jisħaq li: Għandna bżonn nies li jaħdmu biex jagħtu lil ilsienna vokabularju u t-terminoloġija li għandu bżonn biex il-Malti jkun jista' mhux biss jgħid l-istejjer u jitlob, imma jkun jista' wkoll jitkellem fuq l-oqsma kollha tal- għerf. Għandna bżonn min jikteb bil-Malti fuq il-mediċina u s-saħħa; fuq l-istorja u l-arkeoloġija; fuq l-astronomija u l-ġeografija; u l-bqija (Gatt vi). B'din il-kwotazzjoni Gatt jisħaq fuq l-importanza tar-reġistri. Fost suġġetti oħra f'din il-pubblikazzjoni Gatt jittratta kliem li jingħad fil-biedja relatat maż-żrigħ tal- uċuħ tar-raba', it-taħwil tas-siġar u l-pjanti. Din il-kitba fuq il-biedja titlaq mill-bidu tal-proċess tal-kultivazzjoni ta' kull pjanta, iż-żerriegħa. Gatt f'dan it-tagħrif jinkludi pjanti differenti bħall-qamħ, il-basal, il-frawli u s-siġar ta' Malta. Ma' kull terminu marbut mal-pjanta kkonċernata Gatt jagħti rappreżentazzjoni grafika tal-oġġetti msemmija sabiex il-qarrej jieħu idea ċara ta' dak li qed jaqra fuqu. Ir- rappreżentazzjoni grafika turi l-pjanti fi stadji differenti, tibda minn meta x-xitla tkun għadha żerriegħa sakemm eventwalment dik tiżviluppa l-prodott tagħha. Gatt f'din il- ġabra ta' terminoloġija jinkludi wkoll lista ta' siġar, kemm Maltin kif ukoll barranin, il- proċess tat-tilqim u jelenka xi pjanti li huma parasiti bħall-budebbus u l-pittma. Fl- aħħar tal-kapitlu insibu miklem, li hu ġabra ta' terminoloġija marbuta mal-biedja kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż, li skont Gatt għandha sservi ta' referenza għal Maltin li jaqraw terminoloġija bl-Ingliż fuq il-biedja u jsibu diffikultà biex ifissruha bil- Malti. Fit-tieni edizzjoni ta' dan il-ktieb, Gatt jerġa' jiddedika kapitlu ieħor fuq il- biedja. Din id-darba dan it-tagħrif huwa dwar il-ħsad, id-dris, iż-żrigħ u t-taħwil. Hawn Gatt jispjega l-preparamenti tal-art li jagħmel il-bidwi, l-ewwel jiftaħ l-art billi jsekki l- ħamrija u mbagħad qabel jiżra' l-prodott imattar il-ħamrija. Fost affarijiet oħra f'dan il-kapitlu, Gatt jiddistingwi bejn iż-żrigħ bil-keff u żrigħ bil-ħatt. Insibu wkoll informazzjoni dwar kif jitkejjel ir-raba' u ż-żerriegħa u ssir referenza għal xi għodda li juża l-bidwi fil-ħidma tar-raba' bħall-minġel, il-minġla, ir-romblu tal-qiegħa u tad-dris u l-midra. Issegwi l-għodda hemm lista ta' xogħlijiet li jsiru f'raba' bagħli u oħrajn li jsiru fir-raba' saqwi u fil-ġonna. Fl-aħħar tal-kapitlu hemm informazzjoni dwar il- Kalendarju Gregorjan li għadu jintuża sal-lum li ma tantx kien jaffettwa l-mod ta' kif il-bidwi joħroġ l-għerf tiegħu fil-qwiel speċjalment fuq ix-xita, skont jekk tkunx "karru deheb fin" jew "nar fl-art" li tirrifletti jekk din tkunx xita prezzjuża jew ta' ħsara għax tkun għamlet barra miċ-ċirku tas-soltu. Pubblikazzjoni oħra importanti, li tat valur ikbar lil qasam tal-biedja, hi l-ktieb ta' Stanley Farrugia Randon "Il-Biedja f'Malta". Fl-ewwel sezzjoni ta' dan il-ktieb jingħata tagħrif dwar l-istorja tal-biedja f'Malta, miż-żmien Neolitiku sal-biedja f'Malta Indipendenti. F'din il-ħarsa storika Farrugia Randon jsemmi pjanti u għodod li huma maħsuba li kienu jitkabbru u jintużaw fiż-żminijiet imsemmija bħall-fossa tal- qamħ li nstabet f'Ġebel Ciantar, musmar irbattut tal-bronz li nstab fit-Tempju ta' Ħal Tarxien li kienu jużawh bħala moħriet fi Żmien il-Bronz u mtieħen magħrufa bħala Catillus li jmorru lura għal żmien ir-Rumani. Ma' kull perjodu fl-istorja ta' Malta jiġu elenkati prodotti li kienu jitkabbru dak iż-żmien bħall-qamħ fi żmien ir-Rumani li tant tawh importanza li saħansitra stampawh fuq il-munita tagħhom, it-tadam li kien fost il-ħxejjex differenti li l-Kavallieri daħlu f'Malta bħala prodott innovattiv fis-suq u t- tkabbir tas-siġar fi żmien l-Għarab għaliex l-injam kien meqjus importanti mhux biss biex jitgħattew it-tempji u biex in-nies isajru u jsaħħnu djarhom, iżda saħansitra jingħad li l-Għarab użaw pajjiżna biex ikabbru, jaqtgħu u jesportaw l-injam. Wara din il-ħarsa lejn l-istorja tal-biedja f'Malta, Farrugia Randon jagħti tagħrif dwar il- kalendarju tas-siġar tal-frott skont l-istaġuni u dwar il-kalendarju tal-prodotti agrikoli fejn jelenka kemm proverbji, li ħafna drabi jirriflettu l-kundizzjoni tat-temp, kif ukoll pjanti li jitkabbru f'xhur differenti. Il-ktieb ikompli billi tingħata informazzjoni dwar prodotti differenti li jitkabbru mill-bidwi Malti bħal prodotti li jikbru taħt l-art (patata, tewm u basal), ħwawar u żerriegħa u frott. Farrugia Randon isemmi wkoll kif il-bidwi jikkontrolla l-mard u l-ħaxix selvaġġ billi jirreferi għal metodi kimiċi bħal kubrit, bijoloġiċi bħal nases tal-insetti u kulturali bħal vitamini u ilma, li juża l-bidwi bħala prevenzjoni tal-mard. Imbagħad tingħata lista ta' mard komuni fil-biedja bħal batterji (mard tal-faqqiegħ Scab), insetti (ħanfus) u vajrusis (Citrus Tristeza Virus). Farrugia Randon jelenka wkoll kalendarju tal-bexx kif jintuża matul is-sena u jagħti informazzjoni dwar biedja responsabbli speċjalment fejn jidħol l-użu tal-bexx u tal- fertilizzanti u l-biedja organika. Fl-aħħar tal-ktieb hemm glossarju bit-terminoloġija misjuba f'din il-pubblikazzjoni kif ukoll id-definizzjoni tat-termini. Mal-glossarju hemm numru ta' ritratti li jfissru t-terminu b'mod viżiv. Il-pubblikazzjonijiet li saru matul is-snin rigward il-biedja huma xhieda ta' kemm dan il-qasam minn dejjem kellu importanza għalina l-Maltin. Il-biedja kienet preżenti f'Malta sa minn mindu kienet abitata għaliex kienet is-sors ewlieni tal- għajxien għall-popolazzjoni. Illum il-biedja ma għadhiex b'saħħitha daqskemm kienet lura fiż-żmien speċjalment minħabba l-qerda tal-ambjent bil-konkos u l-bini u l- opportunitajiet differenti ta' xogħol. Għalhekk xogħlijiet bħal dawn u oħrajn li qed isiru qed jagħtu valur lill-biedja lokali b'mod konkret li ma jista' jindifen u jinqered qatt. 3. Metodoloġija F'dan il-kapitlu ser niddiskuti l-metodoloġija li għażilt biex inwettaq dan l- istudju kif ukoll metodoloġiji oħra li kkunsidrajt. L-ewwel ser nagħti l-proċess tal- metodoloġija magħżul minn R.A. Hudson imbagħad ser niddiskuti metodi oħrajn li ltqajt magħhom fil-ħarsa lejn it-teżijiet li saru fuq ir-reġistri. Wara d-diskussjoni fuq metodi differenti ser nitkellem fuq il-metodu li għażilt jien biex infassal ix-xogħol tiegħi u ser nagħti r-raġuni ta' din l-għażla. Filwaqt li ser inkun qed niddiskuti l-għażla tal-informant ser niġġustifika din l-għażla kif u ser nagħti l-profil tiegħu. Wara l- informazzjoni fuq l-informant ser ngħaddi biex nitkellem fuq il-binja tal-intervista u minn fejn ħadt l-idea tat-teknika użata u ser ngħid kif u għaliex mar ħażin l-ewwel tentattiv tal-intervista. Biex nagħlaq il-kapitlu ser ngħid kif irnexxieli nevita l-iżbalji li saru fl-ewwel tentattiv. Metodoloġija skont R.A. Hudson Skont Hudson il-metodoloġija fi studju soċjolingwistiku hi fundamentali daqs kemm hi problematika f'kull stadju tas-soċjolingwistika. Hudson jaqsam il- metodoloġija f'ħames taqsimijiet li huma l-għażla tal-informant, il-ġbir tat-testi, l- identifikazzjoni tal-varjazzjoni lingwistika u l-varjanti fit-test miġbur, il-mod kif ħa tipproċessa r-riżultati miġbura u l-analiżi konklużiva tar-riżultati (Hudson 150-151). 3.1. Il-ġbir tar-reġistri L-iktar metodu popolari tar-riċerka fit-teżijiet kien dak tal-kwestjonarju bl- istampi. Ir-ritratti ta' oġġetti relatati mal-qasam studjat jiġu deskritti minn informanti differenti. L-informant jagħti l-interpretazzjoni tiegħu ta' dak ir-ritratt u l- interpretazzjoni tiġi mqabbla ma' dik ta' informanti oħra sabiex toħroġ il-varjazzjoni lessikali tat-termini fi ħdan ir-reġistru. L-informant f'dan il-każ ma jħoss l-ebda pressjoni jew influwenza għaliex kulma hu mistenni minnu hu t-terminu li bih jirreferi għall-oġġett li hemm fir-ritratt. Madankollu dan il-metodu kapaċi ma jkunx effiċjenti biżżejjed fejn tidħol terminoloġija marbuta ma' xi tip ta' azzjoni jew attività. Ritratt jindika oġġett partikolari aktar milli azzjoni. Għalhekk biex tintwera azzjoni permezz ta' ritratti jridu jittieħdu sensiela ta' ritratti biex juru ċertu moviment (Gatt 36). Apparti minn hekk, ritratt jista' ma jkunx ċar biżżejjed jew l-informant ma jifhimx dak li jrid ir-riċerkatur. Ir-ritratti mhux dejjem ikun possibli li jittieħdu mir-riċerkatur u għalhekk ħafna drabi ssir tfittxija fuq siti tal-internet. Madanakollu jkun hemm każi fejn ir-ritratt ma jkunx ċar biżżejjed għalhekk issir vleġġa li tindika dik il-parti tal- oġġett li qed tiġi indikata mir-riċerkatur. Metodu ieħor huwa l-intervista rrekordjata u t-traskrizzjoni tagħha. L- informant issirlu intervista dwar il-qasam li fih jispeċjalizza u dan iwieġeb numru ta' mistoqsijiet. Dan hu mod prattiku biex tiġi elenkata terminoloġija marbuta ma' oġġetti u ma' azzjonijiet. Peress li r-reġistru tal-biedja ssib tiġbru l-aktar bit-taħdit, huwa diffiċli li jinżamm id-diskors kif ikun ingħad eżatt fit-taħdit għaliex il-parteċipant kapaċi jiċħad li jkun qal ċertu kliem meta jkun mistoqsi fuqu (Biber & Conrad 260). Għalhekk meta jkun hemm intervista rrekordjata huwa diffiċli ħafna li l-parteċipant jiċħad dak li jkun qal. Madanakollu meta intervista tiġi rrekordjata hemm xi riskji li kapaċi jfixklu l-għan tagħha. Wieħed minn dawn ir-riskji hija l-problema tal-paradoss tal-osservatur, meta l-informant jiddevja mit-taħdit normali tiegħu għaliex iħossu stramb li qed jiġi rrekordjat minn barrani (Milroy u Gordon 49). Skont Coupland, meta l-informant ikun qed jiġi rrekordjat dan iħossu konxju minnu nnifsu għalhekk id- diskors li jipproduċi jkun differenti minn kif ikun irid josserva r-riċerkatur (Coupland 24). Meta l-intervista ssir f'xi post pubbliku, bħal ngħidu aħna f'xi pjazza, kapaċi jkun hemm xi interuzzjonijiet minn terzi persuni (Bugeja 27). It-traskrizzjoni tieħu ħafna ħin u ġieli jkun hemm xi kliem li ma jkunx ġie ċar fir-reording għalhekk ikun hemm bżonn li dik il-biċċa tinstema' iktar minn darba sabiex ikun mifhum dak li jkun intqal. Metodu ieħor ta' ġbir ta' reġistru li hu inqas komuni hu tal-filmat. L-informant din id-darba ma jwiġibx għall-mistoqsijiet li jsirulu waqt intervista jew jinterpreta numru ta' stampi relatati mal-qasam li jispeċjalizza fih iżda hawn ikun muri filmat dwar il-qasam konċernat u dan jiddeskrivi dan li jkun qiegħed jara. Id-deskrizzjoni li jagħti l-informant tiġi rrekordjata u ssir traskrizzjoni tagħha. It-termini li jiġu elenkati minn din l-intervista jkunu taħlita kemm ta' nomi, frażijiet verbali u anke idjomi jew qwiel f'xi każi. Bħalma f'xi każi jkun diffiċli biex jittieħdu ritratti tal-oġġett, l-istess hawn hu kemxejn diffiċli biex jittieħed filmat tal-azzjoni li trid tingħata l- interpretazzjoni mill-informatur. Għal darb'oħra, fejn dejjem hu possibli, l-internet kapaċi jkun sors tajjeb ta' dawn il-filmati. 3.2. Il-metodu fix-xogħol tiegħi Il-metodu li għażilt biex niġbor ir-reġistru tar-raba' f'dan ix-xogħol hu tal- intervista. L-għażla tal-intervista saret għax jien inħoss li l-qasam tal-biedja hu wisq kumpless biex nipprova nillimitah għall-istampi jew għall-filmati. Jien nemmen li d- diskors marbut mal-biedja mhuwiex sempliċiment dwar oġġetti bħal għodod u prodotti li jiżirgħu l-bdiewa iżda hu mogħni minn frażijiet verbali li flimkien mal- għodod u l-prodotti jsawru dan ir-reġistru partikolari. B'kollox għamilt għaxar intervisti li qsamthom skont il-prodott li għażilt li nitkellem fuqu. L-intervisti saru skont din l-ordni kronoloġika: il-basal (6/9/18), il-patata (9/9/18), il-qarabagħli (11/9/18), it-tadam (14/9/18), is-siġar tal-frott (9/11/18), il-ful (10/12/18), il-piżelli u l-fażola (13/12/18), il-pastard, il-kaboċċi, il-brokkoli u l-ġdur (17/12/18), il-ħidma tal- raba' (5/3/19) u rikapitulazzjoni (6/3/19). Kull intervista ġiet irrekordjata u saret traskrizzjoni tagħha. Kemm jista' jkun ippruvajt neħles kull traskrizzjoni eżattament wara l-intervista kemm minħabba l-fatt li din tkun għadha friska f'moħħi kif ukoll biex ma jakkumulax ix-xogħol b'tali mod li jsir xogħol mgħaġġel. It-traskrizzjoni hija fidila għat-taħdit reali bejni u l-informant. Dan jispjega għala xi sentenzi huma mibnija ġieli ħażin bħal il-basal ikollok il-basla. It-termini marbuta mar-reġistru tal-biedja ġew miktuba bil-korsiv biex ikunu identifikati bħala tali. Il-kliem relatat mal-qasam tal- biedja ġbartu f'ordni alfabetiku f'tabella li qsamtha f'ħames kolonni li huma; il-kelma tal-informant, il-kelma skont id-dizzjunarju ta' Aquilina, it-tifsira tal-kelma skont l- informant, it-tifsira/traduzzjoni tal-kelma skont Aquilina u s-silta tal-intervista. Fejn kien possibli taħt il-lemma ktibt frażijiet li jinkludu l-istess lemma bħal basal mit-twil u basla ħadra taħt il-lemma basla. Fil-każ ta' sinonimi d-definizzjoni taż-żewġ kelmiet ktibtha darba biss imma fit-terminu l-ieħor għamilt referenza għad-definizzjoni tal- ewwel terminu fit-tabella, eżempju għal bukkett ara boċċa. Kien hemm każi ta' omonimija fejn l-istess kelma tindika oġġett jew azzjoni differenti, bħal ngħidu aħna ħofra, mogħdija u laqqam. Dawn it-termini mmarkajthom min-numru ħdejhom biex nuri li huma differenti minn xulxin. Id-definizzjoni tal-kelma skont l-informant tiegħi niżżiltha fit-tielet persuna singular jew fit-tielet persuna plural. Fil-każ ta' terminu li hu verb ktibt il-forma verbali tiegħu u inflettejtu għat-tielet persuna singular, imbagħad taħt il-verb bl-użu tal-virgoletti niżżilt kif it-terminu hu misjub oriġinarjament fit-traskrizzjoni: ħaffef verb II / "Tħaffifha miz-zkuk". L-iskop li nagħti d-definizzjoni ta' Aquilina kien biex inqabbel iż-żewġ definizzjonijiet flimkien. Meta lestejt it-tabella dort it-tifsiriet tal-kliem biex nara humiex korretti u ċari. Kien hemm każi fejn ħassejt li d-definizzjoni li tani l-informant ma kinitx daqstant ċara u konċiża għalhekk ħsibt biex nagħmel lista ta' dawn it-termini u ddedikajt l-aħħar intervista fuqhom u matulha staqsejtu x'jifhem bihom u hawn ħarġet id-definizzjoni ċara tagħhom. 3.3. L-għażla tal-informant L-intervisti għamilthom kollha lil nannuwi li sa minn mindu kien tarbija kien imrawwem fl-ambjent tal-biedja. Ma' nannuwi għandi relazzjoni sabiħa u għalhekk meta għidtlu bil-ħsieb li kelli fuq it-teżi mill-ewwel ħeġġiġni biex immexxi għax kien lest li jgħinni. Sa minn ċkuniti kont niġri ma' nannuwi fl-għalqa u dejjem kien jipprova jgħallimni billi jispjegali fuq l-oġġetti li jkun qed jagħmel flimkien ma' missieri. Meta kont tifel kont insibha diffiċli biex nifhem dak li jkun qed jispjegali iżda iktar ma bdejt nikber iżjed bdejt nifhem u iżjed beda jikber l-interess fija biex niskopri r-raba'. 3.4. Il-profil tal-informant L-informant jismu Anthony Mizzi u għandu 78 sena. Twieled Għawdex iżda ġie Malta meta kellu biss sentejn u mar joqgħod il-Kalkara fejn għandu l-għelieqi. Meta żżewweġ ta' 27 sena mar joqgħod Bormla u seba' snin wara ċċaqlaq lejn Ħaż-Żabbar. Minkejja li ġie Malta xorta baqa' jmur ta' spiss Għawdex fejn qrabatu. 3.5. L-għażla tal-mistoqsijiet Bħala intervista ħassejt li kienet tkun wisq monotona kieku kelli nipprepara numru ta' mistoqsijiet u noqgħod insaqsih waħda wara l-oħra. Għalhekk iddeċidejt li l-intervista tkun bħal diskursata bejn nannu u neputi fl-għalqa fejn trawmu. Peress li jien familjari ma' dan il-qasam, f'moħħi kelli diġà idea fuq xiex kont ser nibbaża l- intervisti. L-ewwel ħaġa li għamilt kienet li ktibt lista ta' prodotti li n-nannu u missieri jiżirgħu fl-għalqa tagħna. Dan għaliex kienet ser tkun iżjed faċli kemm għal nannuwi u kemm għalija li nimirħu fid-diskors fuq il-prodott li jiżra' hu stess. Biex għamilt dawn l-intervisti kien hemm bżonn ta' ċertu teknika sabiex l-intervista tkun intensiva kemm jista' jkun. Għalhekk qabel bdejt l-ewwel intervista dort il-kotba ta' Paul P. Borg Snajja' u Xogħol il-Maltin bl-iskop li nieħu idea ta' kif kelli nintervista lil nannuwi. Qabel kull intervista, peress li ma kellix imniżżel fuq karta numru ta' mistoqsijiet, kont immur għand nannuwi biex nitkellem fuq il-prodott li nkun ser nintervistah fuqu. Din id-diskursata ma kinitx tkun irrekordjata għaliex l-iskop tagħha kien li nieħu xi punti fuq xi aspetti li rrid nistaqsih fuqhom. L-affarijiet li jkun qalli kont nieħu nota tagħhom sabiex fl-intervista l-proprja nenfasizza daqsxejn fuqhom. Jumejn wara d- diskursata kienet issir l-intervista proprja li kienet tkun iżjed kunfidenti għaliex tkun diġà saret xi ħaġa simili qabel. Waqt l-intervista meta nannuwi kien jgħid xi terminu marbut mar-reġistru tal-biedja kont nistaqsih fuqu mill-ewwel sabiex b'hekk tingħata definizzjoni ċara tiegħu, u bis-saħħa tal-istess definizzjoni niftaħ il-bieb għal termini oħra. 3.6. Intervista pilota L-ewwel intervista li għamilt ma' nannuwi ma kellhiex ir-riżultat mistenni. Dan għaliex ġraw numru ta' affarijiet li ma kontx ħsibt fuqhom qabel. Nibda billi ngħid li l- intervista għamiltha filgħodu fid-dar tan-nannu. Matul l-intervista kien hemm ħafna interruzzjonijiet speċjalment mingħand in-nanna, li kienet tkellem lin-nannu u dan kien jinsa li jkun qiegħed jiġi rrekordjat għalhekk l-intervista kienet kollha waqfien. Apparti minn hekk, peress li kien filgħodu, in-nannu ta' spiss kien iqum biex inaqqar xi ħaġa jew inkella jħaffef għax ikun sar ħin l-ikel. Id-diskors tiegħu ma ħassejtux daqshekk naturali, jista' jkun minħabba l-fatt li hu kien konxju li l-intervista kienet qed tiġi rrekordjata u forsi għaliex l-intervista kienet qed issir id-dar tiegħu u mhux l- għalqa stess. Ħaġa oħra li nnutajt kien it-tul tal-intervista li kien esaġerat u forsi minħabba f'hekk li n-nannu beda jħaffef biex iwieġeb. Minn dan it-tentattiv ħsibt fuq kif stajt nevita dawn l-interruzzjonijiet kollha. Għalhekk iddeċidejt li nerġa' nirrepeti l-ewwel intervista però din id-darba għamiltha fl-għalqa stess. F'dan l-ambjent in-nannu ħassu iżjed komdu. Barra minn hekk konna waħidna għalhekk ma kienx hemm interruzzjonijiet minn terzi persuni kif ukoll ma kellux lok fejn iqum inaqqar mill-kexxun tal-kċina. L-intervista għalkemm kienet qed tiġi rrekordjata, lin-nannu ma fakkartux fuq dan u l-apparat li bih bdejt nirrekordja ma ħallejtux fejn jidher sabiex in-nannu ma jkunx konxju l-ħin kollu mill-fatt li d- diskors tiegħu qed jiġi rrekordjat. L-intervista ppruvajt ma ntawwalhiex iżżejjed sabiex kemm jista' jkun tibqa' interessanti l-ħin kollu. Peress li konna l-għalqa, ħafna drabi n-nannu wara l-intervista kien jurini xi affarijiet li jkun semma bħal, ngħidu aħna, xi għodod u pjanti. Waqt li kien jurini kont nieħu xi ritratti biex fejn hu possibli nfisser it-terminu permezz ta' ritratt. Kont sodisfatt bir-riżultat ta' din l-intervista meta qabbiltha mal-ewwel waħda u l-bqija tal-intervisti bħalha. 3.7. Limitazzjonijiet oħra Diffikultà li sibt meta kont qed nittraskrivi l-intervisti kienet li xi kliem ma kienx artikolat tajjeb, tant li ma kienx faċli nifhem xi jkun intqal. Minħabba f'hekk kelli nirrepeti l-istess biċċa sakemm naqbad tarf x'kien qed jingħad. Ġara li xi termini ma stajtx insibhom f'Aquilina jew sibthom f'verżjoni differenti. Għalhekk ħsibt li nerġa' nsaqsi lin-nannu fuqhom u ħafna drabi kien il-każ ta' artikulazzjoni ħażina waqt l- intervista għaliex malli tajtu l-kuntest li fih qal it-terminu mill-ewwel kien pront u tani l-verżjoni korretta. Eżempju ta' dan kienu t-termini tissorra li kellha tiġi tissoda u kappara tal-ġir li kellha tiġi kalkara tal-ġir. Bħala ammont ta' termini nemmen li seta' kien hemm iżjed minn dawk elenkati minn nannuwi. Fil-fatt mill-familjarità tiegħi ma' dan il-qasam kont konxju ta' xi termini li ma ssemmewx fl-intervisti. Għalhekk ħsibt biex fl-aħħar intervista nipprova nwaqqa' d-diskors fuq suġġett li żgur kien ser jiffoka fuq dawn it-termini. Għalkemm irnexxieli niġbor dawn it-termini xorta nemmen li nannuwi jaf ħafna iżjed termini minn dawk li għaddieli fl-intervisti. Limitazzjoni oħra kienet li r-riċerka tiegħu bbażajtha fuq informant wieħed. Kieku fir-riċerka inkludejt iżjed informanti kienu joħorġu iżjed termini kif ukoll kien ikun hemm il-varjanti differenti skont il-varjabbli soċjolingwistiċi magħżula. B'hekk il- ġabra kienet tkun iżjed rikka. Mill-banda l-oħra, pattejt billi kull darba bdejt ġej b'intervista ġdida, li barra r-rekording kienet tinkludi traskrizzjoni, silta tar-reġistru u r-riċerka marbuta ma' kull lemma. 4. L-Intervisti It-traskrizzjonijiet huma fidili għat-taħdit reali bejni u l-informant. Dan jispjega għala xi sentenzi huma mibnija ġieli ħażin bħal "il-basal ikollok basla". 4.1. Il-Pjanta tal-Basal X'tgħidli int dwar il-pjanta tal-basal? Il-basal ikollok il-basla, dik l-ewwel proċedura. L-art hija normali bħal fil-pjanti l-oħra, dejjem ippreparata. Il-basla li jkollok l-ewwel tkun bejn Jannar u Frar tinżera', basla sħiħa. Issa din meta titla' jgħidlek li din ser tagħmel il-bonn. Il-bonn x'inhu? Iz-zokk li joħroġ minnha u miz-zokk toħroġ iż-żerriegħa. Jiġifieri l-ewwel ikollok il-basla, li din ma naħsibx li titfagħha fl-art kif ġieb u laħaq. Le, ikollok l-art diġà maħduma, tagħmel il-basla bejn Jannar u Frar, imbagħad jekk ma tkunx xita dejjem irid ikollok l-ilma biex tkun tista' tkabbarha iżjed. Issa din meta joħroġ il-weraq mill-basla minn ġo fiha joħroġ il-bonn għaż-żerriegħa, imbagħad fuq joħroġ il-bukkett u mill-bukkett toħroġ iż-żerriegħa. Issa meta jasal ċertu żmien, pereżempju Marzu-April tibda taraha tibjad din iż-żerriegħa u minn ġo fiha toħroġ fjura mhux żerriegħa, imbagħad meta toħroġ il-fjura tibda taraha ż-żerriegħa sewda ħierġa, tinqasam il-fosdqa tagħha u tara ż-żerriegħa sewda ħierġa. Meta tara dan tgħid li din saret żerriegħa u lesta. Mela dan hu l-ewwel proċess ta' kif jinżera' l-basal. Dan hu l-proċess, wara li tinżera' joħroġ il-bonn, mill-bonn joħroġ il-fjura, il- boċċa, tkun fjura ħadra sħiħa, imbagħad meta jgħaddi ż-żmien tagħha li jiġi Marzu- April tibda tiftaħ din u tara ż-żerriegħa sewda ġo fiha, meta tara dan u l-fjura tiġi bajda taqbad u taqtagħha. Taqtagħha mill-bonn? Iva. Issa dik tħalliha għal meta tiġi biex tagħmel il-ħmiemel. Iż-żerriegħa tfarfarha sewwa, iġġibha kollha sewda ħalli tkun taf x'inti tiżra', aktar ma tħalliha fix- xemx iktar titfarfarlek malajr għax tinxef. Tgħaddiha naqra mir-riħ mill-għarbiel u tiġi sewda kollha u dik tiġi żerriegħa proprja tal-basal. Issa dik meta tasal Ottubru, jekk inti tkun għall-produzzjoni mod, imma jekk inti ser tbigħu aħdar hija mod ieħor. Meta tkun ser tbigħu aħdar trid tagħmilhom qabel il-ħmiemel. X'jiġifieri tbigħu aħdar? Mela hemm tipi differenti ta' basal? Tbigħu aħdar għal ħaxix u mhux biex tħallih isir basal proprja. Biex tbigħu għal mal-ħaxix jgħidulu tal-werqa, basal tal-werqa, ikun mit-twil. Dak il-ħammiela tiegħu ssir qabel għal Awwissu, biex il-basla tilħaq qabel u tinqala' u tinbiegħ għal mal-ħaxix, jgħidulek ħa nagħmel basla ħadra flok basla niexfa. Issa l-oħra li ser tħalli għan- niexef, dik issir f'Ottubru l-ħammiela. Issa meta tagħmel il-ħammiela, din tkun kwadra, daqs żewġ metri kwadru kull waħda u xħin tfassalha, jiġifieri xħin tagħtiha l- forma, tagħmlilha l-forma biex meta ssaqqiha l-ilma ma jiġrix, joqgħod dejjem ġol- ħammiela, għax jekk inti tagħmilha lixxa l-ilma joqgħod jiġrilek ̓l hawn u ̓l hemm. Allura tagħmilha fil-forma, fil-ħammiela ngħidulha, isfel tiġi ż-żerriegħa u tgħaddasha bl-imgħażqa jew bil-furkettun jew bir-rack, tgħaddasha daqs nofs pulzier taħt il- ħamrija. Tikkalkula li ma tniżżilhiex ħafna għax inkella ma titlax. U aħna, il-proċedura qiegħda li ngħattuha. Meta tgħattiha din tieħu tlett-erbat ijiem. Għala tgħattiha imma? Biex bl-umdità tinbet iktar malajr, ngħattuha bi xkora, tista' tgħattiha biex trid, imma qabel bl-ixkora konna ngħattuha u bl-umdità tal-ixkora tinbet, fi tlett erbat ijiem taraha tielgħa. Imbagħad tneħħi l-ixkora u tibqa' ssaqqiha normali. L-ixkora trid tneħħiha xħin taraha qed tinbet biex ma tagħmilx ħsara l-ħammiela, tieħu l-proċess tagħha biex tikber, hawn min iħawwilha ta' erba' pulzieri, hawn min ta' ħamsa. Dawn jibqgħu telgħin imferrxin fil-ħammiela jiġifieri? Il-ħammiela ma tridx titfgħalha ħafna żerriegħa biex ma tkunx iffullata u jekk ikollok bżonn erba' ħmiemel, tagħmel ħamsa, ħalli ż-żerriegħa ma tkunx iffullata anke biex taqlagħha jew biex tneħħilha naqra ħaxix ħażin. Imbagħad tieħu l-proċess tagħha biex tħawwilha. Tista' tispjegali x'inhu dan il-proċess? Mela taqbad il-mutur tal-ħart jew il-bhima tagħmel ir-radda u tħawwilha waħda waħda, hawn min jagħmilha sitt pulzieri bogħod, jew sitt pulzieri kwadri jew sitt pulzieri bi tmienja, skont kif tridha inti imbagħad. Hemm xi mod partikolari imma kif tiżragħha? L-importanti li fuq ir-radda tagħmilha u mhux isfel u tgħaddasha b'subajk ̓il ġewwa ġol-ħamrija. L-importanti li l-ħamrija tkun imxarrba. Jiġifieri m'hemmx bżonn li terġa' tgħaddi bil-mutur biex tordomha? Le, hawn min jordomha billi jagħmel radda oħra, biex jagħmel radda oħra jew jordomha, illum bil-mutur ma jordmuhiex. Jagħmel radda fejn oħra u dejjem jimxi b'din il-proċedura. Qabel taqlagħhom mill-ħmiemel hemm bżonn tagħmlilhom xi ħaġa? Jekk l-art tkun iebsa l-importanti hu li ssaqqiha għax inkella x-xitla kapaċi titqaċċatlek, allura meta ssaqqiha u xxarrbilha l-art, anke ġurnata qabel, ix-xitel jinqala' aħjar, bla tbatija ta' xejn. L-importanti mhux tħawwel il-weraq ̓l isfel, l- għeruq iridu jeħlu ġol-ħamrija, għax ikun hemm xi ħadd ma jifhimx jgħid dan kif mhux qed jagħmel il-weraq ġol-ħamrija, l-importanti li l-għeruq jiġu ġol-ħamrija. Int għidtli li hemm żewġ tipi ta' basal, dak in-niexef u l-aħdar tal-ħaxix, dik hemm l- istess proċedura kif jinżera'? L-istess proċedura kif jinżera'. Li fiha li l-aħdar meta jikber naqra jinqala' għat- tisjir u l-ieħor trid tħallih għaż-żmien tiegħu biex jinxef. Dejjem għandek tliet-erba' xhur biex jinxef. Dak li jkun niexef għat-tisjir xorta normali. Il-basal in-niexef hu dak il-basal it-tond in-normali hux hekk? Iva, dik ngħidulha aħna il-faxxina, il-weraq tagħha jiġifieri, dik tqaċċathom u tarmihom. Il-faxxina x'inhi eżatt ? Il-weraq tagħha, iz-zokk tal-basla li jinxef mal-istess basla. Iz-zokk ma terfgħux iżda tarmih. Aħna nirreferu għalih bħala l-weraq iżjed milli bħala z-zokk. Imbagħad biex taqlagħha xi jsir? Taqlagħha normali b'idejk. Il-basal għadni qatt ma rajt min jaqilgħu bil-magni għax jekk toborxu tagħmillu ħafna ħsara. Jew taqilgħu b'idejk inkella b'xi furkettun jew imgħażqa. U hu ma jkunx iebes għax peress li int tiżirgħu fuq ir-radda, fil-wiċċ hu jitla' bil-basla fil-wiċċ. Allura meta tiġi biex taqilgħu l-għeruq biss ikollok isfel. Peress li għidtli li l-basla tinżera' fil-wiċċ tar-radda, dak m'hemmx xi riskju li jekk ikun ir-riħ jew maltemp issir xi tip ta' ħsara li jinġarr? Le, għax l-għeruq tal-basla tgħidx kemm jibqgħu niżlin ̓l isfel, m'għandekx ċans li tinqala'. Il-basla mhux ser imissha r-riħ. Tinqala' biss jekk titqaċċat bl-idejn meta tinqala'. Iżjed hemm riskju ta' xi mard, il-mard hu fuq kwalunkwe pjanta, hawn il-bexx tagħha. Imbagħad x'jiġri wara li tinqala'? Imbagħad wara li tinqala' hawn min jistorjaha u jdaħħalha l-pitkalija, is-suq. Issa din is-suq ma tidħolx kollha f'daqqa, hawn bdiewa li jafu kif jippreservawha, jagħmluha sewwa, imbagħad idaħħlu naqra naqra s-suq. Ladarba dan jinqala', xi jkun imiss biex mill-istess basal tlesti għaż-żerriegħa li jkollok bżonn għas-sena ta' wara? L-ewwel basal li tkun qlajt, terfagħhom skont kemm ikollok bżonn. Mhux dawk taz-zokk aħdar imma dak li tħalli għan-niexef għax l-aħdar ikun mar għall-ikel. Eżatt bħalma bdejna l-proċedura għall-ewwel waħda. Issa li taqla' f'Awwissu terfa' kemm ikollok bżonn għal Jannar u Frar biex tkun tista' tagħmilhom biex joħorġu ż-żerriegħa minnhom. Imbagħad kif jasal Jannar-Frar tiħodhom fuq il-post biex terġa' tieħu ż- żerriegħa minnhom. 4.2. Il-Pjanta tal-Patata Inti tiżra' patata? U żgur li niżra' patata. Din tinżera' darbtejn fis-sena. Waħda f'Awwissu jew Settembru, xorta waħda la jkollok l-ilma, u l-oħra tinżera' minn Diċembru ̓l quddiem. L-istaġun tagħha hu, f'Settembru niżirgħu tas-sajf, ngħidulha patata tax-xitwa, u dik li tinżera' f'Diċembru ngħidulha patata tas-sajf, tinqala' f'Mejju. Iżda bħala prodott hemm xi differenza peress li jinżera' f'xhur differenti? Ikun hemm differenza mhux ħażin. Li tinżera' f'Settembru taqla' ħafna maltemp, bejn Settembru u l-Milied (Diċembru), u dik li tinżera' f'Diċembru, fi Frar jibda jċedilha l-maltemp, biex imbagħad tinqala' f'April-Mejju. Jiġifieri tintuża l-istess żerriegħa? Le, iż-żerriegħa ta' Settembru titħalla minn ta' Marzu. F'Settembru tinżera' sħiħa u f'Diċembru ngħidulha tat-taqtigħa, ikollok patata kbira u tqattagħha f'erba' biċċiet jew f'ħamsa skont kemm tkun kbira. Taqtagħha bis-sikkina. Taqsamha skont kif trid inti? Le, trid tagħtiha l-għajn. Trid tħallilha għajn minn fejn tarmi. Patata waħda jkollha ħames għejun, jekk taqtagħha minn fejn m'hemmx għajn din ma tarmix. U xi tgħidli dwar dik ta' Marzu? Dik ta' Marzu tinżera' sħiħa u tkun irqiqa u mhux ħoxna. Tkun imdaqqsa daqs ċirkumferenza ta' pulzier jew ġiex pulzieri tond. Jekk tkun irqiqa ħafna ma tridx tiżragħha. Importanti li din tinżera' sħiħa u tkun imdaqqsa kemm suppost. Din titħalla milli naqilgħu f'April-Mejju. Nerfgħuha s-sajf kollu imbagħad niżirgħuha f'Awwissu- Settembru. Bħala żerriegħa ma tistax taqlibha għax ma tiħux l-istess prodott. Il- patata tat-taqtigħa tiġi minn barra, u minn barra tiġik minn nofs Ottubru sal-Milied. Dejjem ġejja minn barra biex tinżera' mill-bdiewa Maltin. U biex tinżera' hemm xi metodu partikolari? Biex tinżera', kemm f'Settembru kif ukoll fil-Milied, trid tagħmel is-sodda sewwa għall-patata. X'jiġifieri sodda sewwa? Trid issibilha l-art għaliha, iddemmilha, taħratha darba, tnejn , tlieta ħa tkun sewwa l-ħamrija. Mhux ħa tmur eżempju bil-mutur ġo art kollha blat, iżda trid tagħmlilha s-sodda sewwa lill-patata, tagħtiha d-demel, taħratha darba darbtejn, imbagħad meta tasal il-ġurnata tagħha bejn Awwissu u Settembru tiżragħha bil- mutur, aħna konna niżirgħuha biż-żiemel jew bil-ħmar fl-antik. Issa hawn il-muturi. Ta' Diċembru tagħmel l-istess, tlesti l-art sewwa, għax m'intix ser tiżragħha ġol-ħaxix, trid tnaddfilha l-art u tiżragħha bil-bhima jew bil-mutur bejn Diċembru u Jannar. In- naħa ta' fuq ta' Malta l-iżjed jissograw jiżirgħuha anke sal-aħħar ta' Frar u dan hu riskju minħabba l-mard li ġġib magħha s-sħana tal-klima. Il-mard tista' tilqagħlu b'xi mod? Hawn il-bexx imma huwa sospendut, mhuwiex preferut. Dari konna nbixxu bil- ġir, konna nxarrbu l-ġir, balal tal-ġir li konna nixtruhom mill-barriera tal-ġir, mill- kalkara tal-ġir konna ngħidulha. Inxarrbuh minn filgħaxija u nagħmlulu xkora fuqu ħalli jixxarrab sewwa, imbagħad filgħodu nkissruh u nħawduh sewwa, u konna nżidu miegħu dak li konna ngħidulu l-vitirjol, speċi ta' mediċina u konna nbexxuha prattikament bil-ġir il-patata. Illum hawn ħafna mediċini li jgħidu li qed jagħmlu ħsara. Xi jsir minnha wara li tinqala'? Tiġi trasportata lejn il-pitkalija jew għand il-bejjiegħ tal-ħaxix. Imma min ikollu ħafna jiħodha għand il-pitkalija, ġol-kaxxi tal-plastik illum, qabel konna niħduhom ġo dak li konna ngħidulhom il-mezza. Mezza x'inhi? Mezza hi qoffa. Kienet tonda hekk tal-qasab, kienu jagħmluha għal tal-apposta twila u għolja, mingħalija kienet tesa' xi erba'-ħames wiżniet, u fuq biex ma taqgħalniex il-kuperċ. Kuperċ x'inhu? Il-bieba ta' fuq, tkun kollha toqob ngħidulha l-kuperċ. Konna nagħmlulha xkora daqshekk kwadra, inlibbsuha fuq il-qoffa, il-qafla indawruha ħalli meta nerfgħuha ma taqgħalniex il-patata u konna nimburġawha l-mezza biex tkun tesagħna iżjed. U dari mbagħad konna niħduha l-pitkalija bil-bhima. Jekk tkun trid iżżomm il-patata għalik, dak kemm taqbad u titfagħha ġo kamra mbagħad tieħu minnha meta trid? Trid tkun kamra għal tal-apposta bil-ventilaturi u tgħattiha sewwa biex ma tiħdarx għax jekk tara naqra dawl ma tibqax nies biex tikolha u tmurlek. Għall-għajn li hemm fil-patata, hemm xi mod ieħor kif tgħidha? Rimja. Din rimja. Meta tkun trid tqatta' l-patata tat-taqtigħa dejjem tkun trid tibda miż-żokra tqatta' u mhux minn fuq. Żokra x'inhi eżatt? Iż-żokra hi minn fejn il-patata tkun qiegħda mqabbda mal-mamma tagħha. Din dejjem trid tkun imdaqqsa biex tkun tista' tqatta' u tieħu ż-żerriegħa minnha. Issa wara li tqattagħha trid tħalliha minn tal-inqas jumejn qabel tiżragħha. Kif inhi l-proċedura kif tinżera' l-patata? Il-patata tiżragħha bir-radda u bil-pass. Radda xi tfisser? Tagħmel kanal, tgħaddi bil-mutur u tħalli sinjal warajk bis-sikka li jkollok ma' taħt tal-mutur. Il-patata titfagħha waħda waħda bil-pass u tirfisha. Bil-pass x'jiġifieri? Il-pass tiegħek li tagħmel inti u timxi wara l-mutur. Skont kemm tkun tridha bogħod għax ta' Settembru eżempju tinżera' viċin iżjed minn ta' Marzu. Illum jiżirgħuha l-istess għax m'hawnx problemi ta' ilma. Jekk tiżragħha viċin jew ̓il bogħod xorta prodott tagħmel imma ta' Settembru jilħaqha iżjed ilma peress li tkun ix-xita. Ix-xemx importanti wkoll għal kull prodott, fil-fatt għalhekk ivvintaw is-serer. Imbagħad wara li titfa' l-patata fir-radda skont kemm tkun tridha bogħod, xi jkun imiss? Imbagħad terġa' ddur il-bhima u terġa' tordom dik ir-radda li tkun għamilt, billi tgħaddi eżatt minn ħdejha bis-sikka u tordomha. Importanti li kif titfagħha fl-art din tirfisha ħalli hi tissoda fl-art u ma tiċċaqlaqx. Biex issaqqiha ladarba tkun inżergħat? Bil-friefet l-aħjar jew il-bambin għax dak bil-friefet isaqqi. U bil-friefet tilħaq kullimkien. Fl-antik kif kontu ssaqqu? Fl-antik konna nsaqqu bil-kanal għax ma kienx hawn dal-modern li hawn illum. Kien jagħmel kanal u jħalli metru spazju u jitfagħlek ġol-kanal l-ilma biex jilħaq iż- żewġ naħat fejn ikun hemm il-patata. U din kif tinqala' ladarba jkun wasal żmienha? Ma jridx ikun ħafna tajn, l-art trid tkun bejn xotta u bejn naqra mxarrba. Trid tagħti d-daqqiet bil-furkettun u ttella' l-patata ̓l fuq. L-ewwel trid tara z-zokk fejn hu qiegħed u dejjem taħsbilha erba' jew ħames pulzieri ̓l quddiem imbagħad trid tagħmel is-saħħa biex tiġbed il-ħamrija. Wara li taqlagħha, tfarfarha u titfagħha fil- kaxxi. Illum il-mara tad-dar il-patata b'naqra ħamrija ma tiħodhilekx. Illum hawn il- mutur li jgħaddi mill-għalqa u jtella' l-patata fil-wiċċ għax ikollu l-ħadid mal-qiegħ tiegħu u l-istess makkinarju jagħżel il-kbira miż-żgħira. 4.3. Il-Pjanta tat-Tadam Xi tgħidli rigward ix-xitla tat-tadam? It-tadam huwa xitla normali u antika bħall-oħrajn. Però ma kinitx tinżera' fis- serra bħalma nħawluha llum. Kien proċess aktar iebes. Għala proċess aktar iebes? Konna rridu nippreparaw dak li jgħidulu żibel artab, tal-qsari tajjeb? Bħal terriċċu u qabel dak konna rridu nagħmluh aħna. Terriċċu x'inhu? Żibel ħafif. Dan kellu proċedura, ridna nagħmluh gozz jew munzell, inxarrbuh kull ġimgħa u nqallbuh biex is-sugu tiegħu lix-xitla meta npoġġuh ġo fih ma taħraqhiex. Dak kien biċċa xogħol! Imbagħad f'Ottubru konna nagħmlu l-ħammiela tat-tadam. Ħammiela x'inhi? Titfa' ż-żerriegħa f'wiċċ il-ħamrija u tħawwilha wara li tkun nibtet. Nagħmluha kwadra ġol-ħamrija taħt il-ħajt tax-xemx għall-irdoss, iktar ma tkun għall-irdoss iżjed aħjar għax ikun ġej il-maltemp bejn Ottubru u Diċembru. Imbagħad meta dak il- munzell jirtab sewwa u jneħħi ħafna mis-sugu tiegħu, naħdmu r-raba', kien ikun taħt ħitan tax-xemx, iżjed ma jkun hekk iżjed aħjar. Ħitan tax-xemx għal tas-sejjieħ qed tgħid? U żgur għax qabel dawk biss kien hawn, ma kienx hawn serer. Tista' tkompli tispjega fuq kif jinżera' wara li jkun inqala' mill-ħammiela? Imbagħad tipprepara biex tħawlu, tagħmel it-toqba fejn ser tagħmel it- tadama, titfagħlu ftit minn dak iż-żibel li tkun saqqejt, li tkun xarrabt u tagħmlu fil- bejta f'postu. Jekk ikun hemm bżonn issaqqih, imbagħad tara jekk qabditx jew le. Tagħtiha ftit ilma jekk ikun xott l-ajru. Meta tara li qabdet, konna nagħmlu pala tal- bajtar biex tilqgħalha l-maltemp, mhux fuqha iżda maġenbha u tagħmilha faċċata fejn tilqa' t-tramuntana u l-majjistral u l-grigal, l-iktar tlett irjieħ perikolużi fit-xitwa dawk. Imbagħad taqbad l-istess biċċa xogħol. L-oġġett dejjem jikber, tikkurah, bħal tbixxu jew tagħtih il-kubrit jew il-vitirjol, dawk l-affarijiet li kellna fi żmienna. Meta jasal Ottubru trid tara jkunx nieqes mill-ilma, għax iktar ma jikber iktar irid ilma. U meta jiġi biex isir għall-ħabta ta' Marzu, trid tkun pront miegħu ssaqqih għax inkella ma jkollokx produzzjoni. Issa mbagħad dawn l-affarijiet, li qed ngħidlek jiena, fl-1952 sa l-1958, imbagħad bdew ġejjin is-serer. Imbagħad kulħadd iħawwel ġos-serra u jorbot bl-ispag, kien ikollhom prodott aħjar minn dak għax ma kienx jara maltempijiet. Issa ċertu bnadi, kullimkien insomma, qed jiżirgħu tadam barra, għall- produzzjoni, bħal kunserva u dawn l-affarijiet. Dan it-tadam ikun differenti mill-ieħor? Ikun differenti mit-tadam tas-serra, għax dak isir, tħawlu u jikber normali, u t- tadam li jagħmel isajru kollu f'daqqa, illum mhux bl-idejn, jgħaddi bil-magna, jerfa' t- tadama, ifarfarha ġot-trakk u dejjem għaddej. Bħala tadam jeżisti tip wieħed? Le, tas-serra differenti ħafna minn dak li konna nagħmlu aħna. Dak li konna nagħmlu aħna kien ikun fih laħam iżjed, jerħi iżjed, għax oġġett qed isir naturali. Issa fis-serra mhuwiex naturali għax qed isir sforz bih dejjem bl-istess sħana u ma jkunx fih meraq daqs ta' dari. Anke meta tagħmel tadama barra mis-serra, tkun tajba iżjed minn dik tas-serra. Tas-serra għandek ħafna lqugħ, għax mill-plastik ma jgħaddi xejn. Meta jibda jikber it-tadam jitħalla jinfirex mal-art jew hemm xi proċedura oħra? Tas-serra le, tas-serra jorbtuh bl-ispaga minn fuq sa isfel, bħalma jagħmlu tal- qasab. Flok jagħmlu l-qasba ġos-serra jagħmlu spaga, mis-saqaf għal max-xitla. Ix-xitla taqbad waħidha, dejjem timbaram waħidha, jekk ma timbaramx waħidha jgħinha l- bidwi. U din l-istess proċedura tal-qasab? Le, tal-qasab torbtu inti. Tagħmillu l-qasba u torbtu magħha u dejjem tiela' u dejjem iddawru mal-qasba. Għala tagħmillu l-qasba u mhux tħallih jinfirex fl-art? Meta tħallih jinfirex mal-art dak ikun tadam normali. Tadam li jsir waħdu mhux bħal tal-qasab. Tal-qasab l-ewwel ħaġa jrid ikollu ħafna kenn, minħabba l-irjiħat. Iktar ma tolqtu xemx iktar aħjar u dan tal-qasab isir fix-xitwa. Diġà tħawwel dak tal-qasab bħalissa. Hemm xi mod partikolari kif jissaqqa dan? Dari konna nagħmlu ngħidulha ħofra, tagħmillu ħofra kbira bejn erbgħa, kemm tesa' ilma titfagħlu. Illum le għax għandek id-dripp, dejjem iqattar ġo fih minn ġol-vaska jew ikun minn fejn ikun. Ikun qisu bħal pajp imtaqqab. Kull xitla tagħmillu toqba ġo fiha u dejjem miexi u hekk dejjem iqattar ġot-tadam. Illum kwalunkwe prodott jagħmlulu hekk. It-tadam xi kemm idum biex jikber? It-tadam dejjem għandu bżonn dawk ix-xahrejn tliet xhur tiegħu bħal kwalunkwe prodott ieħor. L-agħar meta jaħkmu dak li ngħidulu l-mard. Bħal meta jaħkmu l-maltemp, ikissru u l-mard trid issib tilqagħlu mill-ewwel jiġifieri, tbixx mill- ewwel. Qabel konna nbixxuh bil-ġir iżda llum hawn dan li ngħidulu l-kubrit isfar. Dan hu perikoluż ħafna għall-għajnejn bħal kwalunkwe bexx ieħor. 4.4. Il-Pjanta tal-Qarabagħli Inti tiżra' qarabagħli? Il-qarabagħli jinżera' s-sena kollha, mhux bħal qabel għax ma kienx jinżera' s- sena kollha dari, illum hawn is-serer u għandek kollox. Mela dari kif kien jinżera'? Qabel kien jinżera' l-aktar fil-ħarifa, fil-bidu tal-ħarifa. Imbagħad jinżera' fil- bidu tar-rebbiegħa, ħalli jkollu dejjem ħafna sħana. Il-qarabagħli dejjem ifittex is- sħana għax fraġli ħafna għall-kesħa. Allura kien isir taħt il-ħitan għax-xemx biex jevitawlu daqsxejn il-kesħa. Tippreparalu l-art bħal affarijiet oħra, bħal patata, bħal pastard u kollox insomma. Kif tippreparahielu? Taħdimha sewwa, tagħtiha d-demel għax hu l-iżjed oġġett sustanzjuż għall- pjanti għax isaħħan l-art. Imbagħad taħdem l-art kif għandek taħdimha, bis-sengħa tiegħek . Mela hawn tipi differenti ta' snajja' kif jinżera' dan il-prodott? Mhux kulħadd jagħmilha l-istess. Hawn min jikkopja wieħed lill-ieħor imma hawn min jagħmilha anke billi jfittex il-qamar. Il-qamar huwa importanti ħafna għal ħafna affarijiet, biex tagħmel il-ħmiemel, biex tiżra' l-qarabagħli, hekk iżjed jagħmel il-frott iktar malajr. Il-qamar dak tas-sema hux hekk? Il-qamar proprja, aħna nfittxuh f'kwalunkwe ħaġa. Imbagħad hawn min ma jemminx bih. Imma dak li jemmen bih ikollu prodott aħjar minn ta' ħaddieħor. Il- qamar sħiħ mod, il-qamar ikun għadu kif jibda mod u l-qamar għadu ħa jispiċċa mod ieħor. Anke jaffettwa l-ajru l-qamar. Dak jgħidu li meta jkun mimdud, ikun rieqed, il- baħrin ikunu mqajmin. Meta jkun wieqaf il-baħrin ikunu reqdin, ikun qed jara kollox hu. Mhux il-qarabagħli biss, anke ċertu ħmiemel ifittxu lill-qamar, l-aħħar kwart, meta jkun kwinta. Jiġifieri l-qarabagħli jsir fil-ħmiemel? Le, illum għandu ħafna metodi. Illum jgħidulek ilaqqmuh. X'jiġifieri jlaqqmuh? Ilaqqmuh, jagħmlu ż-żerriegħa normali u jagħtuh xi injection jew xi ħaġa jgħidu li jkunu laqqmuh. Il-qarabagħli trid tagħmlu f'postu mill-ewwel u mhux ġol-ħmiemel u wkoll skont l-istaġun. Jekk tkun ħafna xita ma tridx tniżżlu ħafna ̓l isfel għax inkella ma jinbitlekx. Bl-istess ilma u jagħmel l-iskorċa ibati kif jitla'. Skorċa x'inhi? Il-ħamrija meta tinxef fil-wiċċ tiġi iebsa. Issa din jekk tkun iebsa l-qarabagħlija ma titlagħlekx kif għandha titla'. Meta tkun ratba titla' iktar malajr u fil-ħarifa iktar titla' għax l-art tkun għadha sħuna ħafna peress li tkun għadha ġejja mis-sajf u l- pjanta aktar tinbet malajr, kemm patata, kemm qarabagħli, kwalunkwe oġġett. Dak hemm xi mod partikolari kif tinħadem l-art qabel jinżera'? Fil-ħarifa hemm min jiżragħha bir-radda u hemm min jiżragħha normali ngħidu aħna, b'dik li ngħidulha l-ħofra aħna. X'jiġifieri bil-ħofra? Tagħmel ħofra fil-ħamrija u titfa' ż-żerriegħa ġo fiha. Tagħmel radda waħda bil-mutur u jekk ħa tagħmilha bil-ħofra trid tagħmilha b'idejk. Ħofra normali daqs erba' pulzieri fonda u tagħmel iż-żerriegħa fil-ġnub. Iż-żerriegħa trid tiġi dejjem faċċata tax-xemx u mhux tagħmilha kontra. Jekk ix-xemx titla' minn ġox-xlokk ̓l hemmhekk trid tkun qed tħares iż-żerriegħa. Jiġifieri ż-żerriegħa mhux tiżragħha kif ġieb u laħaq? Le, dik għandha t-tarf tagħha. Fejn hemm il-qatgħa tal-għerq taż-żerriegħa, ta' ommha, tkun ċatta, u minn fejn ser tinbet tkun bil-ponta. Allura trid toqgħod attent li l-ponta dejjem tagħmilha ̓l fuq għax ikun minn fejn joħorġu l-ewwel żewġ werqiet. Iż- żerriegħa titfagħha b'idejk waħda waħda, jew tnejn tnejn, biex jekk tiġi nieqsa waħda jkun hemm l-oħra. U dejjem iridu jiġu daqs metru bejn waħda u oħra. Bilfors hekk, għax waħda tikber ̓l hawn u l-oħra tikber ̓l hemm jaħbtu ma' xulxin imbagħad. Anke biex taqtgħu dan timxi ġo fih, la jkun il-prodott tajjeb, titfixkel fl-art jekk ikun viċin. Tibda ma tarahiex il-qarabagħlija biex taqta'. U xi tgħidli bħala ilma għal din il-pjanta? Ilma normali, jekk int ser tiżra' fil-ħarifa u ma tkunx ix-xita dejjem irid ikollok l- ilma u anke fir-rebbiegħa, jekk taqta' x-xita bilfors irid ikollok l-ilma għaliha. Il-prodott kollu jrid l-ilma. Il-qarabagħlija tħobb ħafna ż-żibel, jiġifieri d-demel, iżjed ma jkollha l-art sħuna iktar tiżviluppa. It-teknoloġija tal-lum ma għenetx biex tħaffef il-proċess ta' kif tinżera' jew tinħadem din il-pjanta? It-teknoloġija għenet billi tat is-serer, waħda, għandek bexx li dejjem hu iktar kapaċi iktar bi xliequ iktar iservi l-wiċċ, iktar jilqagħlu mard ngħidu, għax il-qarabagħli l-iktar oġġett li jbati bil-mard, għax hi pjanta mhix b'saħħitha ħafna, pjanta dgħajfa. L- ewwel li nagħtuha hu l-kubrit, ikun powder isfar, nagħmluh ġo xkora u nfarfruh ftit fuqha u jekk jista' jkun fir-riħ isfel u tkun in-nida, ħalli l-powder jaqbad maz-zokk. Importanti li ma jkunx riħ jekk jista' jkun għax inkella r-riħ idawru miegħek u kapaċi jidħollok f'għajnejk. Imbagħad hemm xi mod partikolari kif tinqala' din il-pjanta? Le, dejjem trid tħalliha tiżviluppa u meta tikber naqra mhux ħażin taqta' l- kubrit. U kif tinġabar iż-żerriegħa? Bl-istess mod tal-patata? Il-qarabagħlija biex tieħu ż-żerriegħa minnha, l-ewwel ma trid tagħmel hu li toqgħod attent li tobrox l-ewwel qarabagħlija, ngħidulha ta' fuq l-għerq, l-ewwel werqa li toħroġ, toħroġ il-qarabagħlija. Meta toħroġ l-ewwel werqa u toħroġ l-ewwel qarabagħlija dik tkun tajba għaż-żerriegħa. Ma tridx tħalliha l-aħħar waħda li jkun twil daqshekk iz-zokk, għax dik imbagħad meta tiżragħha tibda titwallek hekk imbagħad jibda joħroġlok il-qarabagħli. Allura aħna ngħidulha tħalliha ta' fuq l-għerq, l-ewwel waħda li toħroġ. Biex ħadd ma jmissha, jekk ikollok lil xi ħaddieħor miegħek, nagħmlulha sinjal fuqha bis-sikkina jew bil-mus, biex turi li din tajba għaż-żerriegħa. Dik tħalliha sal-aħħar, ħalli tagħmel iż-żerriegħa ġol-qarabagħlija, u tikber ħafna wkoll tant li ġieli ssir daqs ballun tal-futbol. Imbagħad tisfar u kif tara lis-siġra tal- qarabagħlija qed tmut, taqtagħha u toħodha f'post fejn tħalliha wiċċa ̓l fuq, iz-zokk jiġi ̓l fuq u hi tħares ̓l isfel. Iz-zokk tagħha importanti jkun ̓l fuq ħalli ż-żerriegħa tkompli ssir ġo fiha. Meta jgħaddu dak ix-xahar, xahar u nofs, taqsamha u tiħdilha ż- żerriegħa. U wara jumejn tkun tista' tiżra' lilha wkoll minn dik iż-żerriegħa. Importanti dejjem li tħalliha tisfar fuq il-post qabel tkompli bil-proċess tagħha. 4.5. Is-Siġar tal-Frott Inti tispeċjalizza fil-qasam tas-siġar? Is-siġar l-ewwel trid tiġbor iż-żerriegħa tal-lewż,ma jkunx lewż ħelu, il-lewż irid ikun morr. X'jiġifieri lewż morr? Meta tlaqqam fuq il-lewż morr iktar għandek ċans li jaqbad. Il-tilqim tal-lewż ħelu ma jirnexxix daqs kemm jirnexxi t-tilqim tal-morr. Aħna Malta l-proċedura tat- tilqim issir fuq il-morr. Il-lewż ħelu qiegħed biex il-lewż jikber normali u jaqtgħuh biex jagħmluh xorb. Bħal ruġġata, li jgħidulek ruġġata tal-lewż morr avolja l-lewż ma jkun morr xejn, għax dik tkun tal-lewż ħelu u mhux tal-lewż morr. Imbagħad meta taqta' l- lewż, tħallih jinxef sewwa u f'Ottubru-Novembru tagħmel il-ħofra fejn ser tagħmilha u tordomha kif għandek tordomha, sitt pulzieri ̓l isfel u ma' Jannar taraha taqbad tnebbet. Tnebbet xi tfisser? Tnebbet tfisser li s-siġra titla' f'wiċċ il-ħamrija. Taraha tielgħa minn ġol- ħamrija. Kwalunkwe oġġett dejjem ifittex ix-xemx, ̓l fuq jitla', qatt ma tara siġra rasha ̓l isfel, dejjem ̓il fuq jitla' l-oġġett. Imbagħad tissaportihom bejn sena u sentejn, jiddependi skont l-art u skont l-ilma li tagħtiha, għax hawn min ilaqqamha ta' sena, tkun irqiqa, imma jekk tlaqqamha ta' sentejn tkun iktar b'saħħitha. Tilqim x'inhu eżatt? It-tilqim tagħmel mis-siġra tal-lewż, morra, tagħmilha ħawħa, għajnbaqra, ċipriska. Dik taqta' feles minn siġra oħra. Feles x'inhu? Ngħidulha feles aħna, ikun biċċa rimja ġdida u trid taqtgħalha biċċa qadima magħha. Imbagħad il-qadima tagħmilha paper, feles ngħidulha, għalkollox tagħmel feles. Iddaħħal feles jiġifieri. U meta tlesti dak il-feles, taqta' s-siġra daqs erba' pulzieri ̓l fuq mill-ħamrija, taqsamha min-nofs bil-mus, jekk tkun naqra iebsa tuża mus u martell, biex taqsamha dritta, taqla' l-mus, u mbagħad jidħol il-feles ġoz-zokk tal-lewża. U dan trid tagħmlu eżatt qoxra ma' qoxra, jekk ma tagħmlux qoxra ma' qoxra dan ser ifallilek. X'jiġifieri qoxra ma' qoxra? Il-qoxra tal-lewża u l-qoxra tal-feles iridu jiġu qishom invell eżatt. Anke fejn taqta' minn fuq għal isfel il-feles, fuq ma tkunx trid tħallilu xejn, ħalli arja ma tidħollokx. Torbot biċċa tape jew biċċa spaga u tħallih hemmhekk u mbagħad f'Marzu-April tibda tarah jarmi. Li għandek tagħmel imbagħad tneħħilu dak it-tape għax inkella jagħmel il-ħsara lis-siġra. Illum hawn min jorbot b'biċċa lasktu jew xi ħaġa. Imma xorta tkun trid tneħħihielu dik biex ma jkollux sikkatura. Jiġifieri f'dan il-proċess, il-lewża hi l-bażi ta' kollox? Iva, il-lewża hija l-bażi ta' kollox. Anki d-dwieli l-istess, hawn min jgħidilhom dwieli Amerikani, li jitlaqqmu, u dwieli tal-medda. Siġra tad-dielja tkun tajba, imma l- aħjar tkun fuq l-Amerikana. Jgħidulha siġra tal-għeneb Amerikana. Dielja hi s-siġra tal-għeneb. Dik ngħidulha Amerikana, għax dik bħal-lewża, il-lewża għandek bżonnha biex tlaqqam il-frott u d-dielja Amerikana biex tlaqqam l-għeneb, liema kwalità trid fuqha, bl-istess proċedura. Tħalliha tiħxien naqra, taqtagħha erba' pulzieri ̓l fuq mill- ħamrija, taqsam u tpoġġi l-feles. Imbagħad għandek proċedura oħra tad-dwieli. Id- dwieli tista' traqqadhom, billi tħaffer ħofra fil-ħamrija u tpoġġi d-dielja, tkun fergħa twila, tordomha u wara sena sentejn taqtagħha u tiġi siġra għaliha. Imbagħad il-bidwi jaqta' iż-żraġen, li huma friegħi minn tas-siġra tal-għeneb u taqtgħalhom biċċa qadimha magħhom l-istess bħal-lewża għat-tilqima. U tpoġġihom fejn għandek tpoġġihom, waħda wara l-oħra, iż-żarġun tal-għeneb. Dan ikun biċċa zokk, fejn għamel il-frott u taqtgħalha biċċa qadima. Dan ikun fil-ħamrija jiġifieri? Le ġol-ħamrija jkun hemm iz-zokk tad-dielja. Meta d-dielja tagħmel il-friegħi, taqta' fergħa mill-qodma, l-istess bejn Novembru u Diċembru, l-istess proċedura bħal meta tiżra' l-lewża. F'Marzu jew April taraha ħierġa d-dielja, tibda tarmi. L-importanti li jkollok l-ilma ħa ssaqqihom speċjalment fis-sajf għax inkella jbatu biex jikbru speċjalment id-dwieli, għaliex ikunu għadhom bla għeruq. Illum hawn min jagħmilhom ġol-pit. Pit hu dak li jiżirgħu l-qsari ġo fihom, ikun bħal speċi ta' ħamrija ratba. Peress li hemm tipi differenti ta' pjanti, il-bażi hi dejjem il-lewża, allura dejjem tlaqqam friegħi ta' dawn il-pjanti mal-lewża ġol-ħamrija? Pjanti differenti hemm għajnbaqra, ħawħa, ċipriska, settembrina. Ġol-ħamrija jkun hemm il-lewża, il-kuntatt mal-lewża jrid jiġi minn erba' pulzieri ̓l fuq u mhux ġol- ħamrija. U dak il-feles li jiġi f'kuntatt mal-lewża jkun tas-siġra li trid tkabbar? Int trid taqsam fergħa mis-siġra tal-ħawħa eżempju, imbagħad tagħmlilha l- feles u dan jidħol ġol-lewża fejn tkun qsamt u dawn isiru ħaġa waħda, ladarba l- affarijiet ikunu kif suppost maż-żmien dawn jiġu ħaġa waħda. L-importanti hu li ma tħallix arja tidħol meta tlaqqamha, trid tagħlaqha sewwa inkella ma tikbirx. Aħna fl- antik konna ngħattuha bil-ħamrija jew bit-tafal biex ma tidħolx arja. Hekk ma għandekx ċans li tfallilek is-siġra. Xi jsir iżjed fuq is-siġra apparti t-tilqim? Għandek il-bexx, speċjalment minħabba d-dubbiena għax illum saret fitta wisq, kollu teqridhulek il-frott. Tbixx ukoll minħabba ż-żnażan meta jkollok il-frott. Il- ħaxix ħażin li jitla' jitneħħa bil-mutur u biż-żbir. Żbir x'inhu? Tiżbor is-siġra. Taqtgħalha l-ħażin ħalli s-siġra togħla ̓l fuq eżempju. Meta tikber ħafna s-siġra mbagħad jgħidu li tkun trid tiżborha, u dan isir f'Mejju. Meta tiżbor speċjalment bis-serrieq trid tagħmlilha qisu żebgħa biex tagħlqilha l-pori taz- zokk ħalli ma jidħolx arja fiz-zokk kif ukoll biex ma jidħolx dud. Illum anke l-palm jagħmlulu hekk, għax għandek il-ħanfusa li ddur għalih u toqtlu. Kemm hi u kemm iż- żebbuġ, qed jiġu insetti minn barra li qed jeqirdu kollox. Tista' tispjegali l-proċess taż-żbir? Ma tridx taqta' bl-addoċċ, mhux ħa taqbad u taqta' z-zokk minn taħt għax inkella tiġi miżbura kollha f'daqqa. Tiżbor il-friegħi li eżempju ma tkunx tista' tgħaddi mill-mogħdija bihom għax inkella tolqot wiċċek. Dawn l-affarijiet hekk. Trid taqta' liema hu neċessarju biex inti tkun tista' tgħaddi, kif ukoll tħaffifha miz-zkuk. Jekk inkunu fuq il-post inkun nista' ngħidlek dik tista' taqtagħha u dik le eżempju. Anke meta tiżbor id-dwieli ma tridx taqta' bl-addoċċ. X'inhu l-iskop taż-żbir? Tara iżjed ħeffa. Id-dwieli kull sena jridu jinżabru bilfors. U tiżbor fejn għamel l- għeneb, il-fergħa li għamlet l-għeneb trid tneħħiha ħalli tħalli l-ġdid. Il-ġdid ikun b'saħħtu iżjed u jkun hemm iżjed ċans li jagħmel għeneb. 4.6. Il-Pjanta tal-Ful Inti tiżra' ful? Iva. Il-ful għandu l-istaġun tiegħu jibda minn Ottubru u jibqa' sejjer sa Jannar. Hawn min jiżirgħu aktar tard, l-importanti fil-ħarifa għax tibda nieżla x-xita u dan iktar jinbet malajr. Il-ful illum mhux jinżera' bħal qabel. Qabel konna niżirgħuh biż-żiemel, kien hemm tbatija iżjed. Illum tgħaddi bil-mutur, jagħmillek ir-radda u tgħaddi bil- ħoġor bil-ful. Ħoġor x'inhu? Ħoġor hi xkora marbuta ma' qaddek u mdendla m'għonqok, iddaħħal idejk mill-ġnub, timlieha bil-ful u tibda għaddej tagħti l-ful, waħda waħda wara l-oħra. Din hi iktar faċli milli żżomm il-barmil f'idejk. Kif jinżera' l-ful? Il-ful għandu s-siġra tiegħu. Jieħu ż-żmien tiegħu bħal kollox. Il-ful ma jridx jinżera' viċin ħafna, aħna ngħidulu sfiq. Sfiq xi tfisser? Sfiq jiġifieri viċin. Sfiq hu hekk, u aħna niżirgħuh hekk. Il-ful ma jinżerax sfiq għax jinżera' ̓l bogħod. Jiġifieri sfiq hi distanza? Iva sfiq hi distanza li tfisser mhux ̓il bogħod ħafna. Issa l-ful normali tiżirgħu dak il-pied u nofs bogħod minn xulxin. Hawn min jitfagħhom tnejn tnejn iż-żerriegħa u hawn min waħda waħda, skont il-fulu. Iż-żerriegħa kif tkun tal-fulu? Din tkun fulu normali u tieħdu minn żerriegħa minn sena għal oħra. Iktar ma jkun ful tas-sena, ma jridx ikun ta' sentejn jew tlieta għax ma tantx jieħu pjaċir, ma jinbitx. Irid ikun ful tas-sena, ta' dak l-istaġun li tkun ħadtu. Dak imbagħad tħallih ħafna, jidħol is-sajf sewwa jiġifieri mbagħad tibda taqtgħu ħalli jilħaq jinxef sewwa. Iktar ma jinxef sewwa iktar ikun qiegħed tajjeb. Ma tridx taqtgħu aħdar u tnixxfu għaż-żerriegħa għax ma jiġikx sewwa. Meta taqtgħu aħdar ikun biex tieklu. Jissajjar f'ħafna borma, jiġifieri mhux f'borma waħda bħal bit-tewm u kusksu. Dak taż- żerriegħa trid tħallih fil-post u ma tmissux. Tħalli biċċa tiegħek li ħa tħalli għaż- żerriegħa u ma jkunx imbagħbas. Jekk int taqta' l-ful ta' taħt, ngħidulu ful ta' fuq l- għerq. Ta' fuq l-għerq x'jiġifieri? L-ewwel fulu li joħroġ mis-siġra. Dan ikun l-iktar tajjeb għaż-żerriegħa, għax meta inti tiżra' l-ful u kwalunkwe oġġett u frotta, speċjalment il-qarabagħli. Il-fulu l- istess. Ma tridx taqtagħhom l-ewwel fuliet imbagħad tħalli ta' fuq għaż-żerriegħa, għax inkella hemm tendenza li meta tiżirgħu dak il-fulu jagħmel fuq biss, il-parti minn fejn tkun qtajtu inti. Dawn affarijiet antiki kulħadd iżommhom ġo moħħu. Allura inti s-siġra tal-fulu trid tħallilha l-ful kollu li fiha. Tgħid għandi dik it-tomna ful ħa nħalliha għaż-żerriegħa. X'jiġifieri tomna ful? L-art jgħidulha tomna. Id-daqs tal-art, tomna tiġi qisha 100 by 100. Imbagħad għandek in-nofs tomna. Imbagħad hemm min jgħidlu siegħ raba'. Siegħ raba' xi tfisser? Minflok tgħid siegħ ful, tgħid siegħ raba'. Ikun qisu terz ta' tomna jew aħjar siegħ raba'. Għidtlek siegħ ful għax qabel hekk konna nkejluh, bit-tomna li tieħu sitt sigħat. Sitt sigħan, siegħ hu wieħed, sitt sigħan jiġifieri siegħ għal sitt darbiet li jagħmlu tomna. Il-kejl qabel hekk kien, il-ful, il-ġulbiena, kollox jitkejjel bis-siegħ u t- tomna. Konna nkejlu wkoll bil-kejla, tgħid tini kejla karawett jew ful. Kejla tkun żgħira daqs tazza. Qabel ma kienx ikun fil-boroż tal-plastik bħal-lum. Meta jkun għaddej tal- karawett tmur fuqu u kont tgħidlu "tini kejla karawett". Meta tieħu kejla karawett taf kemm kien ikollok! Għax il-karawett isaqqaf bil-qoxra b'kollox jiġifieri. Dan kien qies ta' dari, illum kollox bil-kilo jew bil-kwart. Issa dak il-ful taż-żerriegħa li ħallejna għaż-żerriegħa, terfgħu f'post għal tal- apposta u tgħattih sewwa wara li jinxef u ma tħallix farfett wieħed jersaq lejh għax kollu jdewwidhulek, ngħidu fih id-dudu tal-ful. Idewdu xi tfisser biha? Jagħmel id-dudu ġo fih. L-ewwel ikun dudu imbagħad isir farfett ġo fih. Il-fula jħassarha kollha. Allura dan meta tagħmlu għaż-żerriegħa trid tippreservah sewwa l- fulu. Anke ċ-ċiċri u l-piżelli l-istess, trid tippreservahom tajjeb dawn l-affarijiet għax inkella jidħol il-farfett u lanqas tkun taf li ħassarhulek kollu. Għax imbagħad wieħed jibda jnawwar lill-ieħor. Inawwar xi tfisser? Iħassar jiġifieri. Bħal meta jkollok biċċa ġobon, tnawwarha, tiġi dik il-biċċa qoxra ħadra magħha. Dik tkun ħażina. Jew tarmi l-ġobna kollha jew tarmi fejn tħassarlek. Għalhekk id-dudu jnawwar il-ful kollu, bħal qisu jitfagħlu l-moffa ġo fih. Imma dik imbagħad iġġibu artab il-ful u ma jibqax tajjeb. Għalhekk iż-żerriegħa trid tagħmilha f'post sigur. Issa l-ful, ladarba qlajtu biex tħallih għaż-żerriegħa, dak ħallejtu sħiħ jew ftaħtu biex ħriġt ta' ġo fih? Le jew taqilgħu bis-siġra b'kollox jew taqta' l-fulu biss. Imbagħad tneħħilu l- qoxra ta' barra, tkun qoxra sewda flok ħadra. Min ikollu kwantità mbagħad dak mod ieħor, aħna konna naħdmu biż-żiemel fuq il-qiegħa. Qiegħa x'inhi? Qiegħa hi qiegħ. Qabel konna nagħmluha ġol-ħamrija, nagħtuha l-ilma, ngħadduha bir-romblu u tiġi bħal triq xorta u konna nidirsu l-qamħ u x-xgħir. Tidres xi tfisser? Tidres, biż-żiemel induru fuqha biex joħroġ il-prodott. It-tiben għalih u l-qamħ għalih. Il-ful l-istess, konna nagħmluh biż-żiemel fuqu jew bir-romblu, il-ful jiġi għalih u l-faxxina dik il-parti s-sewda tas-siġra tiġi għaliha. Imbagħad il-ful konna nippreservawh minħabba d-dud kif diġa għidtlek u elementi ħżiena, u mħabba f'hekk konna nerfgħuh f'post fejn ma jintmissx. Dan tħallih hemm sakemm jasal l-istaġun, Ottubru. Issa tgħidli waħda kif jinżera' l-ful? Tgħaddi bil-mutur, qabel konna biż-żiemel, tagħmel ir-radda, tagħmel il-ful fil- ħoġor, tgħaddi u titfa' l-ful wieħed wieħed jew tnejn tnejn u tagħmlu ̓l bogħod, ma tagħmlux sfiq. Sfiq viċin jiġifieri u inti dan trid tagħmlu ̓l bogħod dan. Titfgħu fil- ħamrija, tirfsu u terġa' tgħaddi bil-mutur biex tordmu. Imbagħad tistennieh jinbet, fejn jieħu madwar għoxrin ġurnata biex jinbet. 4.7. Il-Pjanti tal-Piżelli u l-Fażola Inti tiżra' piżelli nann? Eq mela. Il-piżelli hi l-istess sistema tal-ful. Tagħmel ir-radda, tagħmel bil- barmil jew bil-ħoġor, titfa' l-piżelli ġo fiha u tqassam b'idejk. U dik jgħidulha titfa' bil- kief. Kief x'inhu? Kief tqassam b'idejk jiġifieri. Titfagħha tmienja tmienja jew għaxra għaxra. Mhux tferrixha bħalma huwa l-qamħ. Il-qamħ ma titfgħux bil-kief imma jferrxuh. Illum anki l-muturi għandhom sistema fejn jitfgħu fil-mutur u dan jgħaddi u jferrixha l-qamħa u x-xgħira. Xgħir x'inhu? Xgħir hu tip ta' qamħ, imma jkun bil-qoxra. Imma issa ħallik minn dawn. Il- piżelli titfagħha bil-kief, skont kemm int kapaċi tqassamha b'idejk. Kief hi dik in-naqra li titfa' fir-radda, għaxra għaxra tmienja tmienja. Jew inkella ngħidu pass pass, bil- pass il-pass qed tifhem. Imbagħad xi jkun imiss? Imbagħad tirfisha normali bħalma tirfes il-ful. Imbagħad trid terġa' tgħaddi bil- mutur u tgħattiha bil-ħamrija. Tistennieha tinbet u tipprova tevitalha d-dud jew il- bebbux. Il-bebbux il-dik tagħha dak. Għala imma? Għax dak jiklilha l-qalba hi u tielgħa u m'għandekx ċans terġa' titla'. Meta jilħaq il-prodott u taqtgħu, kwalunkwe prodott bħal pastard, kaboċċi, ġdur, la jkun fih il-bebbux il-prodott mhuwiex mibxux sewwa. Mibxux xi tfisser? Ikun fih il-bexx. Issa mibxux ma jkunx fih bexx. Allura meta jkun hemm il- bebbuxu dak sinjal li ma jkunx fih bexx. Ħa ngħidilek fil-qosor mela, minflok mibxux ser ngħidlek ma jkunx fih bexx. Issa x'inhu l-aħjar mibxux jew ma jkunx fih bexx? Għax mibxux kelma waħda u ma jkunx fih bexx fiha erba' kelmiet. Meta jkun fih il-farfett tkun taf li mhux mibxux għax id-dudu jikolhielek is-siġra. U dan idurlek l-iżjed għall- qalba. Imbagħad wara li tikber il-pjanta tal-piżelli xi jkun imiss? Imbagħad toħroġ il-fjura, fi kwalunkwe siġra toħroġ il-fjura. Hi fjura normali, imur in-naħal idakkar fuqha. Idakkar x'jiġifieri? In-naħla ddur minn fuq waħda għal oħra u ngħidulha li ddakkar biex iktar tagħtiha s-saħħa biex tirnexxi minn fuq fjura għal oħra. Fl-istess ħin tkun qiegħda tagħmel l-għasel. Wara li toħroġ il-fjura u jikber il-piżelli, issa xi jkun imiss? Imbagħad tibda tara l-miżwed. Miżwed x'inhu? Il-miżwed tal-fulu jew tal-piżella. Dak ngħidulu miżwed. Il-frotta li toħroġ, il- frotta tal-fulu jew tal-piżelli dak huwa miżwed. Dak aħna ngħidu ara ħareġ il-miżwed, ikun qisu zokk xorta, imma ġo fih ikun fih iż-żrieragħ, jekk aħna qed ngħidu fuq il-ful li tħallih għall-ful, dak il-miżwed tal-ful ikun fih il-ful ġo fih. Għalhekk ngħidulu miżwed. Il-piżelli mbagħad timla sew. Timla sew x'jiġifieri? Jiġifieri jkun fiha l-frott. Il-miżwed ikompli jikber u xħin jintnefaħ u inti tmissu dan u tgħid ara dan mimli jiġifieri jkun fih iż-żerriegħa tal-piżelli ġo fih. L-istess il-ful u l-fażola. Dawk tal-istess razza jiġifieri. Il-ful, il-piżelli u l-fażola joħorġu l-miżwed, jimtela sewwa u jinqata' għall-ikel. Il-fażola tittiekel b'kollox u l-ful u l-piżelli tneħħilhom il-qoxra u tiekol ta' ġewwa. Dik hi l-frotta tal-ful u tal-piżelli, dak li jkun hemm ġol-miżwed. Biex terfa' l-piżelli għaż-żerriegħa dak x'tagħmel? L-istess proċedura. Ma tridx taqtgħu aħdar imma trid tħallih niexef. L- importanti ma jkunx hemm ħafna ħamiem għax jikolhulek. Illum hawn ħafna ħamiem salvaġġ jiġġerra, anki ħamiem tal-irziezet stess imur jira' ngħidulu aħna. Jira'? Imur ifittex l-ikel. Anki l-ġurdien jira' billejl, jiġifieri jfittex l-ikel. Imur ifittex biex jiekol. Raħħal meta jkun bil-bhejjem joħroġhom jirgħu biex ifittxu l-ikel, silla, qamħ li jkun hemm. Imbagħad ikun imiss li tippreservah? L-istess proċedura, li jinxef imbagħad tfesdqu, li tfisser tneħħi ż-żerriegħa minn mal-qoxra għax ikun niexef. Il-qoxra tarmiha u l-piżella tkun trid tippreservaha sewwa għax l-istess bħall-fulu tagħmillek, jidħol id-dudu jew il-farfett l-ewwel, bħal tal-bajda u t-tiġieġa qed tifhem, u tgħattih sewwa ħalli ma jmissulekx id-dud. Imbagħad la jasal żmienu x'jiġri? Piżelli tinżera' l-iktar fit-tard, minn Jannar ̓l quddiem. Issa l-ewwel semmejtli l-fażola ħadra, din x'inhi eżatt? Din hi pjanta simili bħall-piżelli. Tinżera' l-istess erbgħa erbgħa jew sitta sitta u l-istess proċedura. Tħalliha tinbet, toħroġ il-fjura, toħroġ il-fażola, il-fażola tkun twila mhux bħal piżelli. Il-miżwed tagħha jkun itwal. Biex issajjarha ma tridx tħalliha timla ħafna, għax inkella tiġik żerriegħa waħidha għax il-qoxra tagħha dik tittiekel mhux bħal tal-piżelli u l-ful. Il-qoxra tal-fażola tinqata' b'kollox, tittiekel b'kollox. Imma għaż-żerriegħa normali trid tħalliha tinxef. Jiġifieri din il-pjanta hi dik li nsibu fil-bottijiet? Iva, fażola tal-ilma jew fażola taz-zalza. Dawk huma l-istess, jinxfu u jippreservawhom biex jagħmluhom ġol-bottijiet. Il-miżwed tal-fażola meta jimla sewwa, ma tridx tħallih jinxef ħafna għax inkella ma jkunx tajjeb għall-borma, iktar ma jkun tari dak iktar ikun aħjar. Imma biex tħalliha għaż-żerriegħa trid tħalliha normali l-pjanta, ma tmisshiex u meta tinxef tieħu ż-żerriegħa tagħha. L-istess bħal tal-piżelli u tal-ful, tiftaħha u tagħmilha għaliha. Ġewwa l-fażola jkollha żerriegħa rqiqa imma hi tittiekel bil-miżwed b'kollox. Meta jagħmluhielek ġol-platt iż-żerriegħa ma tkunx tidher għax tkun tarija ħafna. Imbagħad meta tibda tikber u tieħu l-forma tagħha u tiftaħha tibda tara ż-żerriegħa ġo fiha bħalma tara l-piżelli u l-ful. 4.8. Il-Pjanti tal-Pastard, tal-Kaboċċi,tal-Brokkoli u tal-Ġdur Inti tiżra' pastard nann? Iva, mela. Hemm ħafna kwalitajiet ta' pastard. Hemm pastard kbir, imbagħad inaqqas ngħidulu tar-ratal, għax dan fuq l-antika, imbagħad hemm iż-żgħir, ikun qisu tan-nofs kilo. Il-pastard qisu fi tliet kwalitajiet. Qabel fl-antik konna nagħmluh kbir, kien ikun kbir ħafna, kien ikun fih iżjed minn żewġ kilos. Is-siġra naturalment tieħu ż- żmien biex issajjar, għax iktar ma tkun kbira iktar iddum biex issir, jiġifieri biex taqtagħha biex tittikel. Minn ftit 'íl hawn bdew jagħmlu l-pastard żgħir, għax qabel kienu jieħdu pastarda kbira jaqsmuha bejn erba' familji, issa hawn dan il-pastard żgħir, ngħidulu tal-familja, u meta dan jixtru pastarda żgħira u mhux waħda kbira. Bħala żerriegħa differenti imma? Le, iż-żerriegħa l-istess tkun. Imma ż-żerriegħa tal-pastarda l-kbira issa nqatgħet, ma tantx għadha teżisti. Issa hawn din il-pastarda tal-familja, tkun żgħira u ssajjarha bejn erbgħa min-nies, tagħmel ħaxix ieħor magħha, tista' tagħmel brokkoli, kaboċċi tista' tagħmel ġdur, tiġi borma ħaxix. Imma l-pastard m'għadhiex tkun ta' dik il-guffaġni bħalma kienet tkun qabel. Bħala pjanta kif tinżera'? Dik bħala pjanta tieħu l-ħin tagħha. Tagħmel il-ħammiela u titfagħlha ż- żerriegħa. Il-ħammiela kif tagħmilha imma? Ġol-ħamrija hux hekk. Normali bħalma tagħmel il-ħammiela tal-basal. Illum qegħdin jagħmluha ġol-ġablo, f'pots żgħar, jitfgħulha ż-żerriegħa ġol-pit u titla' waħda waħda ġol-ġablo. Dik xorta ħammiela ngħidulha. Din jagħmluha fis-serra minħabba l-elementi tal-ġurnata jew tal-istaġun. Il-pastarda ssir fl-erba' staġuni. L- istaġun tagħha hu l-ħarifa, meta taqbad tagħmel ix-xita friska u aktar taqbad tiżviluppa malajr. Fis-sajf ikun iżjed diffiċli għal dawn il-pjanti imma xorta jistgħu jirnexxu peress li jkollhom ilma tajjeb għat-tisqija u jieħdu l-ħin tagħhom biex jiżviluppaw. Imbagħad wara li ssir il-ħammiela xi jkun imiss? Meta ssir qisu tliet pulzieri jew erba' pulzieri x-xitla, tinqala' b'kollox minn ġol- ġablo, qabel konna naqlgħuha mill-ħamrija, trid taqlagħha bl-għeruq b'kollox mill- ħamrija. Tħawwilha fejn tkun diġà saqqejt. Tagħmlilha l-ħofra partikolari għaliha, ħofra żgħira mhux kbira, titfa' l-ilma ġo fiha jekk ma tkunx imxarrba bix-xita, u tħawwilha bl-għeruq b'kollox naturalment għax inkella mhux ser taqbadlek. L-għada terġa' ssaqqiha jekk ma tkunx għamlet ix-xita u tgħattilha l-ħofra biex ma tinxifx. Qabel konna nagħmlulha ħofra maġenbha u nitfgħulha l-ilma meta jkun l-istaġun tas- sajf. Imma llum għandhom id-dripp u jgħaddulha l-pajpijiet minn magħha u tissaqqha waħidha. Hekk l-affarijiet iktar tiżviluppa malajr mhux bħal dari kemm konna nbatu. Imbagħad xi jkun imiss? L-għadu tagħha huwa l-farfett għaliex dan imur u jbid fuqha. Imbagħad joħroġ id-dudu u, jekk int ma toqgħodx attent, id-dudu jikollok il-qalba tagħha u int ma jkun baqagħlek xejn. Il-qalba tagħha l-importanti. Meta jgħaddu xahrejn u tiżviluppa, meta tmur tittawlilha taraha bajda u tinqata'. Min ikollu waħdiet jaqtagħha għad-dar biex isajjarha u min ikollu l-kwantitajiet jaqta' biex jidħol is-suq biha. Dik taqlagħha bl-għeruq b'kollox? Le, is-siġra ma taqlagħhiex. Din tinqala' wara. Il-pastarda taqtgħalha l-qalba magħha, taqtgħalha z-zokk, iz-zokk tħallih hemm imbagħad dak jinqala' għalih u jitwarrab jew inkella jkun hemm min iħallih hemm u jinħadem bil-mutur u jiġi qisu kompost. Il-qalba tas-siġra hi l-pastarda u int dik trid taqta'. L-istess proċedura hija l- kaboċċa imma din tagħmilha iżjed spissa għax il-kaboċċa mhix kbira daqs il-pastarda. Il-kaboċċa hi differenti ħafna mill-pastarda imma? Le, dik l-istess kienet. Qabel kienet kaboċċa kbira, konna ngħidulha taż-żewġ kilos. Illum saret bħall-pastarda, saret kaboċċa tal-familja, waħda tkun żgħira. Dawn trid tagħmilhom viċin iżjed għax ma jiħdux spazju daqs il-pastarda. L-ewwel semmejtli l-brokkoli. Dan jaqaw għandu l-istess proċedura bħal tal-pastard u l-kaboċċi? Il-brokkola li ġiet minn xi mkien li ma nafux minn fejn. Din qabel ma kinitx fl- għalqa tal-bidwi Malti. Imma issa daħlet sewwa. Bħalha hawn il-kaboċċa l-ħamra. Anke l-ġdur qabel konna niżirgħuh kollu abjad, imma llum hawn ġdur abjad u ġdur vjola. Il-brokkoli kif jinżera'? Il-proċess hu simili ħafna tal-pastard għax fil-fatt il-brokkola qisha pastarda ħadra. Issa hemm ħafna xitel simili għall-pastard. Imbagħad hemm pastarda proprja imma ħadra u din ma tantx ilha li daħlet fil-pajjiż. Il-brokkola meta' taqta' l-fjura tagħha, il-frotta tagħha jiġifieri, il-brokkola propjra li tittiekel, dik għandha t-tendenza jekk tħalli z-zokk hemmhekk terġa' tarmi l-brokkoli minn taħt. Il-pastard le jekk taqtagħha tispiċċa u l-istess il-kaboċċa. Il-brokkola tarmi friegħi tal-brokkoli minn taħt li jkunu tajbin għall-ikel. Din tissaqqha l-istess bħall-kaboċċi u l-pastard? Illum kollox bid-drip isir meta ma tinżerax fix-xita bħal dan l-istaġun. L-ewwel għamilt referenza għax-xitla tal-ġdur, din hi simili ta' dawn li semmejt s'issa? Iva, hi l-istess kważi. Illum għandek żewġ kwalitajiet, il-ġidra l-ħamra jew ġieli jgħidulha vjola u l-ġidra bajda. It-tnejn għandhom l-istess togħma u tal-istess daqs u jikbru ma' xulxin. Dawn jinżergħu normali, jagħmlulha l-ħammiela jew tilar tal-ġablo mimli toqob, jitfgħu l-pit ġot-toqob li jkun speċi ta' kompost ikun qisu skużi demel dan. Ġo dawn it-toqob jitfgħu żerriegħa waħda jew tal-ġdur jew tal-kaboċċi jew tal- pastard ta' kwalunkwe ħaġa. Iż-żrieragħ illum kollha hekk qed jinżergħu fit-tilari tal- ġablo. L-importanti hu li ma tħallihomx niqsin mill-ilma għax dawn fil-biċċa l-kbira tagħhom ikunu fis-serer. Malli dawn isiru tliet pulzieri jinqagħlu, jiġi qisu tapp bl- għeruq b'kollox u jħawluhom ġol-għalqa. Tagħmel il-ħofra jew bi mgħażqa żgħira jew b'injama. Jekk tkun imxarrba l-art m'hemmx għalfejn issaqqi. L-importanti hu li tikkuraha minħabba l-farfett. Tikkuraha kif? Tbixxha jew tagħmlilha xi mediċina kontra d-dudu jew kontra l-farfett. Hemm xi apparat li tuża biex tbixx? Hawn il-pompi u l-muturi. Hawn kompressuri kbar bit-tracktors. Illum jużaw il-muturi imma fl-antik kif kont tbixx? Bil-pompa wara daharna, timlieha bis-sustanzi bil-valenu ta' kontra l-farfett u tgħaddi tissprenja b'idejk. 4.9. Il-Ħidma tar-Raba' F'din l-intervista ser nitkellmu dwar kif kontu taħdmu l-art fl-antik, fi żmien fejn ma kellkomx dawn il-muturi u t-teknoloġija avvanzata li għandna llum il-ġurnata. Dari konna naħdmu jew bil-bhejjem jew bl-idejn. L-importanti hu li l-art tkun maħduma sewwa u mhux tgħaddiha darba u daqshekk. Meta tagħmel ix-xita jitlagħlek il-ħaxix li trid tara kif tagħmel bl-idejn qabel, jew bil-ħmara jew biż-żiemel min kien ikollu u dan ma tridx tħallih mal-prodott għax inkella l-prodott ma jiħux ir- ruħ. X'kienet il-proċedura tal-ħidma tal-art biż-żiemel? Iż-żiemel għandu l-inġenji tiegħu. L-inġenji x'inhuma eżatt? Biex jiġbed il-moħriet eżempju kien ikollu eżempju konna ngħidulha l- muħanqa li kienet tkun imwaħħla ma' sidru. Din kienet tkun magħmula minn xi ġild tal-annimali mimlija bit-tiben ippressat, tiħodlu l-forma tal-ispalla, imbagħad joħorġu ġiext iħbula għal mal-moħriet u ġiex ganċijiet fejn iqabbad. Moħriet x'inhuma? Il-moħriet hu magħmul mill-injam u fit-tarf t'isfel, fil-ponta tiegħu kien ikollu dik li ngħidulha sikka tal-azzar għax trid tkun tal-azzar u mhux tal-ħadid għax inkella kienet titgħawweġ. Allura meta tkun tal-azzar speċjalment il-ponta tagħha tkun b'saħħitha iżjed u tgħaddi r-raba' bihom, hekk konna naħdmu. Jiġifieri bħala inġenji bil-moħriet biss kontu taħdmu? Iż-żiemel bil-moħriet biss. Imbagħad fejn iħalli ż-żiemel trid taħdem b'idejk. Dari hekk konna, min ikollu ħmara, min ikollu żiemel, min bagħal bgħula. Kif kont tiżra' l-patata bil-bhima? Irid ikollok l-art qiegħda sewwa, mhux taħratha darba, biż-żiemel konna naħartuha darbtejn biex iġġibha kif għandha tkun biex meta tiġi biex tiżra' l-oġġett dan ma jiġikx fil-wiċċ imma jiġi f'postu mill-ewwel. Iż-żiemel kif kontu tarmawh? Iż-żiemel trid titfgħu ġo stalla għalih, ikollu dak li konna ngħidulu l-kappestru li kien bħal biċċa ħabel imdawra ma' ħalqu għal wara widnejh u tħalli t-tarf tal-ħabel minn fejn tiġbed. Wara li kont toħorġu mill-istalla kont ridt tarmalu l-inġenji bħal muħanqa, tqabbad il-moħriet u taqbad lant tax-xogħol. Waqt ix-xogħol int kont tkun fuq iż-żiemel? Le, le aħna dejjem konna nkunu warajh. Kien ikollok id-driegħ li kien fejn tpoġġi jdejk biex tkun tista' terfa' l-moħriet u tagħfas minnu biex il-moħriet jibqa' sod ġol-ħamrija. Id-driegħ hu oġġett "steady" bħalma hija s-sikka, il-moħriet u s-sehem. Sehem x'inhu? Sehem kien ikun biċċa dritta mbagħad tinżel ̓l isfel biex taqbad mas-sikka. Dawk kollha kienu jagħmlu parti mill-moħriet imma bħala dan sħiħ konna ngħidulu l- moħriet biex taħrat bih. Kellek il-fekruna li kienet parti wkoll mill-moħriet. Fekruna x'inhi? Fekruna hi l-parti ta' quddiem fejn jaqbdu l-ganċijiet, kienet tkun imwaħħla b'bolt jew biċċa ħadida marbuta miegħu biex ikun jista' jiġbidha ż-żiemel. Imbagħad kellek id-driegħ li treġġi l-moħriet. Treġġi xi tfisser biha? Qisu stering kien dak. Flok stering ta' karozza kellek id-driegħ tal-moħriet. Bih il-moħriet tmexxih ̓l hawn u tmexxih ̓l hemm, tagħti d-direzzjoni lill-moħriet. Biex taħdem il-moħriet fih biċċa xogħol trid tkun mastrudaxxa tajjeb biex jinħadem dak. Kollox kien ikun perfett, kollox impoġġi eżatt. Fejn ma kellekx il-bhima ridt taħdem b'idejk għidtli l-ewwel, dak kif kont tagħmel eżatt? Kont naħdem jew bl-imgħażqa jew bil-furkettun. Dari dejjem mgħażqa kien ikollna, imbagħad ġie l-furkettun ta' tnejn imbagħad ġie l-furkettun ta' bi tlieta li beda dieħel maż-żmien. Il-ħidma tal-art ma tinvolvix il-preparament tal-art biss imma tinvolvi wkoll kif kien jissaqqa l-prodott li hu importanti ħafna li ssaqqih. Dari biex issaqqi ma kellniex dawn il-pompi tal-lum. Konna nagħmlu dan bl- idejn jew inkella fejn ikun jista' kien hemm min li kien ikollu raddiena li kienet qisha pompa taħdem bir-riħ. Illum anke r-raddiena jagħmlu l-irdieden tad-dawl biex jissupplixxu d-dawl. Kienet tkun pompa dejjem tielgħa u nieżla. Mar-riħ ir-raddiena ddur favur ir-riħ u dejjem tiela' l-ilma li kienu jitfgħuh fil-vaska. Imbagħad minn ġol- vaska, dari ma kienx hawn dawn il-muturi tal-ilma ma niftakarx li kien hawn muturi mbagħad bdew ġejjin il-pompi tal-ilma. L-irdieden imbagħad inqatgħu għax hawn il- pompi tal-ilma li jinżlu ġol-ispira jew ġol-bir u mbagħad tiġbed minn hemm isfel stess. Illum biex issaqqi hawn ħafna imma qabel bl-idejn konna nagħmlu dan, ittella' bil- barmil u titfa' ġol-kanali. 4.10. Rikapitulazzjoni L-ewwel terminu li ħassejt li ma kienx hemm definizzjoni sħiħa kien iż-żarġun. Dan x'inhu eżatt? Iż-żraġen ikollok id-dielja, iz-zokk tad-dielja l-prima u joħroġ iż-żarġun minnha li minnha mbagħad joħroġ il-fergħa tal-għeneb li jgħidulu żarġun. Meta jgħaddi l- perjodu li jinqata' l-għeneb u jkun hemm xi żarġuna li togħġbok u tkun twila dik ngħidu li nraqqduha. Biex traqqadha din thalliha m'ommha, tħalliha mal-prim, tniżżilha kemm tista' fil-ħamrija daqs pied, tagħmlilha kanal, tara t-tul tagħha kemm hu u fejn tridha u jekk int tkun tridha metru ̓l bogħod minn ommha tħaffrilha dak il- kanal. Imbagħad tordomha sewwa u tħalliha mqabbda m'ommha mqar għal sentejn. F'dak il-perjodu inti terġa' taraha tarmi f'Marzu u jekk tkun trid taqbad u taqtagħha minn m'ommha li mbagħad tiġik pjanta indipendenti għaliha. Ħaġa oħra li ridt insaqsik dwarha kienet x'inhu għarbiel? Definizzjoni tiegħu li nista' ngħidlek li anke llum waqt xi intervista jew xi eżami jgħidulek ser jgħadduk minn għarbiel. Għarbiel jiġifieri kollox ikun eżatt. Dan ikun biċċa pjanċa biċċa landa imtaqqba bl-imsiemer ta' kwalunkwe daqs ta' żerriegħa. Jekk ikollok iż-żerriegħa tal-ġidra jew tal-basal dik differenti għax jekk tagħmel iż- żerriegħa tal-ġidra ġol-għarbiel tal-basal iż-żerriegħa tal-ġidra tgħaddilek iżda meta tagħmel l-għarbiel tal-ġidra jneħħilek it-trab biss u ssaffiha. Issa jekk ikollok għarbiel għall-basal iż-żerriegħa tiegħu ma tgħaddix u jgħaddi biss it-trab li jkun hemm. Il- ħliefa tagħha, il-frak tagħha ma tgħaddix. Ħliefa x'inhi? Ħliefa hija l-qoxra ta' barra ta' kwalunkwe prodott, anke ż-żerriegħa tal-ġdur ikun fiha l-ħliefa jiġifieri niexef. Meta tinxef jgħidulha ħliefa mbagħad toħroġ iż- żerriegħa minnha, kwalunkwe żerriegħa toħroġ il-ħliefa minnha u dik ittir mar-riħ, tleblibha ġor-riħ. Xi tfisser tleblibha? Tleblibha ġor-riħ, tgħolliha hekk u r-riħ itajjarha. Taqbad naqra naqra żerriegħa, tgħolli jdejk ̓il fuq, titlaqha bil-mod u jkun naqra riħ itajjarlek il-ħliefa għax tkun eħfef miż-żerriegħa li din tiġi f'postha ġol-għarbiel. Meta konna nagħmlu l- qiegħa biex insaffu l-qamħ u x-xgħir inlebilbuh ġor-riħ biex dan itajjar it-trab u l-ħliefa u jibqagħlek il-qamħ u x-xgħir ġol-qiegħa. Qiegħa x'inhi? Il-qiegħa ssir f'post fejn l-iktar li jaħkem ir-riħ fis-sajf. L-ewwel tinħarat sewwa mbagħad taqbad l-ilma u ssaqqiha tajjeb u tgħaddiha bir-romblu. Dan kien ikun kantun kbir magħmul tond, ġiex imsiemer fit-tarf u tiġbdu bil-ħabel. Tgħaddi bih wara l-bhima skont it-toqol jew tiġbdu inti biex tillixja l-art. Hawn min kien jagħmel speċi ta' blata kbira, tkun lixxa u jagħmel lilha u kienet isservih għal għomru dik. Hawn min kien jagħmilha darba fis-sena biex jidres il-qamħ u x-xgħir. Tidres x'tifhem biha? Tidres jiġifieri tqatta' l-affarijiet. Bis-saqajn taż-żiemel jiġu frak imbagħad issaffihom u tħalli ż-żerriegħa biss, il-ħaxix tagħhom il-ħażin li jibqagħlek tneħħih u jibqagħlek iż-żerriegħa. Imbagħad tgħaddiha minn ġol-għarbiel. Kellna l-għarbiel tal- ful bit-toqob kbar, kellna l-għarbiel tal-qamħ u tax-xgħir, għarbiel differenti skont id- daqs tal-prodott li tkun qed tagħmel. Ħaġa oħra li xtaqt insaqsik dwarha kienet il-mogħdija, x'inhi eżatt? Mogħdija tifhem biha passaġġ fl-għalqa. Mogħdija fejn tgħaddi persuna jew bhejjem jew bil-karettun imma mbagħad għandek mogħdija oħra meta tgħid li ser tgħaddi l-patata jew aħna ngħidulha tagħżaq il-patata. Il-mogħdija, tmur tgħaddi l- patata jiġifieri. Tagħżaq xi tfisser? Tagħżaq l-istess bħall-mogħdija imma dik qed nużawha llum tgħid ħa tmur tagħżaq imma qabel konna ngħidu ħa mmur ngħaddi naqra l-patata, jiġifieri tmur tigrifha naqra, iċċaqlaq naqra l-art. Għaliex tkun trid iċċaqlaq jew tigref l-art? Minħabba dik l-iskorċa li semmejna biex ma tagħmlilhiex ħsara kemm il-patata kemm il-basal dawn l-affarijiet. Imma mogħdija tista' tkun passaġġ u jista' jkun ukoll li qed tgħaddi l-patata. Qabel konna ngħidu hemm naqra mogħdija tal-patata mur għaddiha naqra, tigirfilha naqra l-art 'ħabba l-iskorċa. Kont semmejtli wkoll il-vitirjol, dan x'kien eżatt? Dan kien speċi ta' bexx li kien jitħallat mal-ġir biex tużah minħabba l-insetti fuq il-patata u d-dwieli fuq kollox kienu jużawh. Dan ridt ixxarrbu minn filgħaxija jew ġurnata qabel, ifhem, biex idub mal-ġir imbagħad issaffih sewwa biex tkun tista' tbixx. Meta ma kellniex pompi aħna konna nbixxu bil-pinzell minn dawk l-antiki l-kbar li konna nbajdu bihom. Darba minnhom konna tkellimna fuq il-kwalitajiet ta' xi prodotti bħall-pastard u bħall-patata. Patata hawn ħafna kwalitajiet hawn xi tlettax jew iżjed ta' kwalità ta' patata. Għandek dik ta' għajnha ħamra, patata żgħira li tiżragħha żgħira, patata tat-taqtigħa, l-arenbalin li kienet patata bajda letteralment bajda. Aranbalen kien jisimha imma issa m'għadhiex tiġi. Taf tgħidli forsi xi kwalitajiet ta' pjanti oħra li semmejna f'dawn l-intervisti? Tat-tadam hawn ħafna kwalitajiet illum peress li jiżirgħu ġos-serer imma aħna konna niżirgħu tadam ċatt. Imbagħad tnissel iż-żenguli li hu tawwali, il-forma tiegħu hu tawwali. 5. Termini Miġbura Il-kelma tan-nannu Kelma skont id- Tifsira tal-kelma skont in-nannu Tifsira/traduzzjoni Sors tal- dizzjunarju ta' tal-kelma skont intervista Aquilina Aquilina ART SĦUNA L-istat tal-art li fiha jiżirgħu l-qarabagħli. il-qarabagħli L-art tiġi f'dan l-istat billi l-bidwi jdemmilha biex b'hekk din tiżviluppa l- prodott kif suppost BARRIERA TAL-ĠIR sing. Il-post minn fejn kienu jġibu l-balal tal- il-patata ukoll KALKARA TAL-ĠIR ġir li bihom kienu jbixxu l-pjanti biex sing. jevitaw xi marda fuq ix-xitel. Il-ġir kienu jixtruh minn hawn u kienu jxarrbuh minn filgħaxija u fuqu kienu jagħmlulu xkora ħalli jixxarrab sewwa. L-għada kienu jkissruh u jħawduh sewwa u miegħu kienu jżidu l-vitirjol li kien speċi ta' mediċina. Il-patata kienu jbexxuha prattikament bil-ġir BASLA sing., BASAL n.koll., Basla Prodott li jiżra' nannuwi bejn Jannar u onions, onion plants il-basal BASLIETpl. Frar. Iż-żerriegħa tagħha tissawwar mill- bonn li joħroġ miz-zokk li jikber minn Î Basla sħiħa ġol-basla. L-ewwel stadju tagħha huwa l- Î Basla tal-werqa ħammiela meta din tkun għadha Î Basla niexfa żerriegħa. Imbagħad tinżera' fil-post Î Basla ħadra ladarba tilħaq l-erba'-ħames pulzieri. Î Basal mit-twil BEJTA sing. Bejta Il-ħofra fejn ser tħawwel it-tadama, il- hole made in the soil it-tadam post fil-ħamrija fejn tintefa' t-tadama. for sowing (beans,etc) or planting (tomatoes,etc) BEXX sing. Bexx Mediċina tal-pjanti li tnaqqas ir-riskju ta' spraying, sprinkling, il-patata Î MIBXUX Part.Pass. mard billi tipproteġi l-pjanta minn insetti the spraying of it-tadam li jagħmlulha l-ħsara orange trees against il-qarabagħli the mediterranean is-siġar tal-frott fly il-piżelli u l- fażola BIL-PASS Mod kif jiżirgħu l-patata: il-bidwi jimxi il-patata wara l-mutur tal-ħart li, bis-sikka jagħmel sinjal warajh, il-patata tintefa' waħda waħda bil-pass u tintrifes fil- ħamrija BIR Bir Post taħt l-art fejn il-bdiewa jżommu l- well il-ħidma tar- ilma li jtellgħuh bil-pompi tal-ilma jew raba' bil-barmil BIXX verb I Bexx L-azzjoni tal-bidwi fuq il-prodott li jkun to spray, to sprinkle it-tadam "Tbixxu" żera' ladarba jibda jikber. Il-bidwi jrid ibixxu billi jagħtih il-kubrit jew il-vitirjol BOĊĊA sing. Il-fjura ħadra sħiħa li toħroġ mill-bonn li il-basal ukoll BUKKETT sing. minn ġo fiha toħroġ iż-żerriegħa sewda tal-basal BONN sing. Bonn/Bont Iz-zokk li joħroġ mill-basla li minnu stem, spear (of il-basal toħroġ il-boċċa li jkun fiha ż-żerriegħa onion, tulip, tal-basal asphodel, etc) BROKKOLA sing., BROKKOLI Brokkla (sing.), Pjanta li ġiet minn xi mkien li ħadd ma broccoli il-pastard, il- pl. Brokkli (pl.) jaf minn fejn għaliex din qabel ma kinitx kaboċċi, il- ukoll PASTARDA ĦADRA fl-għalqa tal-bidwi Malti brokkoli u l- sing. ġdur BUKKETT ara BOĊĊA ĊAQLAQ verb KI Iċċaqlaq L-azzjoni tal-bidwi fuq l-art meta jċaqlaq to be moved rikapitulazzjoni "Iċaqlaq naqra l-art" il-wiċċ tal-ħamrija ta' fuq il-patata ĊIĊRI n.koll. Ċiċra Pjanta simili tal-piżelli li jiżra' nannuwi green pea, spanish il-ful chick-peas ĊIPRISKA sing. Ċipriska Pjanta li jlaqqmuha mal-lewża sabiex neatrine-tree/fruit is-siġar tal-frott tinbet ċipriska oħra DAKKAR verb II L-azzjoni li jagħmel in-naħal meta jdur il-piżelli u l- "Idakkar" minn fuq fjura għal oħra u jgħidu li dan fażola ikun qed idakkar biex jagħti iżjed saħħa lill-fjura u għalhekk tirnexxi iżjed, fl- istess waqt ikun qed jagħmel l-għasel DEMMEL verb II Demmel/Demmen L-azzjoni tal-bidwi meta lill-art jagħtiha to manure, apply il-patata "Idemmel l-art" d-demel sabiex din tkun iżjed fertili. manure to fields Qabel ma jiżra' l-prodott il-bidwi jrid jaħrat l-art minn tal-inqas darbtejn ħalli l-ħamrija tilħaq toqgħod DEWWED verb II Dewwed L-azzjoni tal-farfett fuq il-ful taż- to abound in worms il-ful "Jdewwidhulek" żerriegħa, jagħmel id-dudu ġo dan il-ful or lice li mbagħad isir farfett, għalhekk il-bidwi ma jħallix il-farfett jersaq lejn il-ful għax meta jiġri hekk il-fula titħassar kollha DIELJA sing., DWIELI pl. Dielja, Dwieli Siġra tal-għeneb li jgħidulha Amerikana vine which produces is-siġar tal-frott Î Siġra tad-dielja għax biex ilaqqmu l-għeneb issir l-istess white/black grapes Î Dwieli Amerikani proċedura tal-lewża, jiġifieri ikollhom Î Siġra tal-għeneb bżonn il-lewża biex ilaqqmu l-frott u din Amerikana is-siġra biex ilaqqmu l-għeneb Î Dielja prima DIRES verb I Dires L-azzjoni tal-bidwi li jqatta' l-affarijiet to thresh, to beat out il-ful "Nidirsu l-qamħ u x- meta biż-żiemel idur fuq il-qamħ jew ix- or separate wheat xgħir" xgħir sabiex joħroġ il-prodott proprju, from chaff jifred it-tiben minn mal-qamħ DRIPP sing. Pajp li jgħaddi minn mal-pjanti li jkollu it-tadam numru ta' toqob fih li jagħtu għall-pjanti il-pastard, il- u għalhekk dejjem iqattar ġo fihom minn kaboċċi, il- ġol-vaska jew minn fejn ikun brokkoli u l- ġdur DRIEGĦ sing. Driegħ Kienu jpoġġu jdejhom biex jerfgħu u handle (of a plough) il-ħidma tar- jagħfsu l-moħriet sabiex dan jibqa' sod raba' fil-ħamrija. Minnu l-bdiewa kienu jreġġu l-moħriet FAXXINA sing. Faxxina Il-weraq in-niexef li jkun hemm mal- luxurious growth of il-basal basla, dik il-parti s-sewda tas-siġra li leaves and wood; dry il-ful titqaċċat minn mal-prodott leaves of potatoes, onions, etc FAŻOLA ĦADRA sing. Fażola Pjanta simili tal-piżelli li tinżera' bl-istess name given to il-piżelli u l- proċedura tal-piżelli imma l-miżwed various runner fażola tagħha jkun itwal minn dak tal-piżelli beans, esp. kidney beans, french beans, green runner beans FEKRUNA sing. Parti mill-moħriet li kienet il-parti ta' il-ħidma tar- quddiem fejn kienu jqabbdu l-ganċijiet. raba' Din kienu jwaħħluha b'bolt jew biċċa ħadida marbuta biex ikun jista' jiġbidha ż-żiemel FELES sing. Feles Biċċa rimja ġdida li magħha jaqtgħu to pullulate, sprout is-siġar tal-frott biċċa oħra qadima. Il-feles imbagħad up, sprout, jidħol ġoz-zokk tal-lewża li jrid isir eżatt germinate (seed) qoxra ma' qoxra FERGĦA sing., FRIEGĦI pl. Fergħa Rimja mis-siġra jew pjanta li jużawha branch; ramification is-siġar tal-frott biex isir it-tilqim tas-siġar tal-frott FESDAQ verb KII Tfesdaq L-azzjoni tal-bidwi fuq il-piżelli ladarba to be shelled, husked il-piżelli u l- "Tfesdqu" jinxef. Il-bidwi jrid ineħħi ż-żerriegħa li fażola jippreservaha minn mal-qoxra li tkun nixfet FITTEX verb II Fittex L-azzjoni tal-bidwi meta jiżra' l- to seek, look for, il-qarabagħli "Jfittex il-qamar" qarabagħli li hu metodu importanti għal search, inquire ħafna affarijiet bħall-ħmiemel u l- qarabagħli fost oħrajn. Il-qamar ifittxuh f'kwalunkwe ħaġa imma hawn min ma jemminx bih FJURA sing. Din toħroġ minn ġol-bonn tal-basal, li il-basal maż-żmien tibda tibjad u ġo fiha tibda il-piżelli u l- tara żerriegħa sewda. F' kwalunkwe fażola pjanta toħroġ il-fjura li fuqha jmur il-pastard, il- idakkar in-naħal kaboċċi, il- brokkoli u l- ġdur FOSDQA sing. Fosdoq Il-parti tal-fjura li toħroġ mill-basla li to shell, husk il-basal ladarba tinqasam minn ġo fiha tibda (beans,etc) ħierġa ż-żerriegħa sewda FRIEFET pl. Farfett Għodda li jsaqqu biha l-pjanti għaliex rotating water il-patata bihom jilħqu kullimkien sprinklers (used by farmers and horticulturalists) FULU sing., FUL n.koll. Ful Pjanta li tinżera' pied u nofs bogħod garden beans il-ful Î Ful tas-sena minn xulxin u hawn min jiżragħha tnejn tnejn FURKETTUN sing. Furkettun Għodda li bih tinqala' l-patata mill-bidwi agricultural il-patata Î Furkettun ta' implement, potato tnejn hoe Î Furkettun ta' tlieta ĠIDRA sing., ĠDUR pl. Ġidra Pjanta li jiżra' l-bidwi Malti li tinqasam kohlrabi cape il-pastard, il- Î Ġidra bajda f'żewġ kwalitajiet li huma l-ġidra l-ħamra cabbage, kohlrabi, kaboċċi, il- Î Ġidra ħamra li ġieli jgħidulha ġidra vjola u l-ġidra l- hungarian turnip brokkoli u l- Î Ġidra vjola bajda li għandhom l-istess togħma, ġdur Î Ġdur abjad huma tal-istess daqs u jikbru ma' xulxin. Î Ġdur vjola Qabel kienu jinżergħu ġdur abjad biss imma llum hawn il-ġdur vjola wkoll GIREF verb I Giref L-azzjoni tal-bidwi fuq l-art fejn ikun to scratch rikapitulazzjoni "Tigref il-patata" hemm il-patata biex ikisser l-iskorċa GĦADDA verb KI Għadda L-azzjoni tal-bidwi fuq il-patata biex to dig superfically i.e. rikapitulazzjoni "Tgħaddi l-patata" jevitalha l-iskorċa billi jigref jew iċaqlaq l- scrape the surface of art the soil with a spade GĦAJN MINN FEJN TARMI Għajn Il-patata tat-taqtigħa jaqtgħuha b'mod li eye/bud(s) of a il-patata ukoll JAGĦTIHA L-GĦAJN jħallulha għajn minn fejn tarmi l-prodott. tree/potato Patata waħda jkollha ħames għejun u jekk din jaqtgħuha minn fejn m'hemmx għajn din ma tarmix GĦAJN sing., GĦEJUN pl. Għajn Il-pjanta tal-patata tinbet fil-ħamrija sprout; an offshoot il-patata ukoll RIMJA sing. minn ġol-għajn jew ir-rimja li jaqtgħuha of an orange tree mill-patata tat-taqtigħa GĦAJNBAQRA sing. Għanbaqra Siġra li jlaqqmuha mas-siġra tal-lewż, pruna, plum is-siġar tal-frott b'feles minn siġra tal-għajnbaqra l- lewżajagħmluha għajnbaqra fost l-oħrajn GĦARBIEL sing. Għarbiel Pjanċa jew biċċa landa imtaqqba bl- sieve; bolter, bolting il-basal Î Għarbiel tal-ful imsiemer ta' kwalunkwe daqs bħaż- cloth Î Għarbiel tal- żerriegħa. Għodda li jużawha biex iż- qamħ u x-xgħir żerriegħa jsaffuha billi jgħadduha minnu u tiġi żerriegħa sewda kollha waħidha mentri xi oġġetti oħra li jkunu maż- żerriegħa jibqgħu fl-għarbiel GĦAŻAQ verb I Għażaq L-azzjoni tal-bidwi fuq il-patata biex to dig, to hoe soil of rikapitulazzjoni "Tagħżaq il-patata" jigref il-wiċċ tal-art ħalli l-pjanta ma ssibx a field diffikultà biex tinbet kif suppost GĦERUQ pl. Għerq Il-parti tal-pjanta li teħel fil-ħamrija root; the roots of the il-basal sabiex din tkun tista' tinbet. Dawn jinżlu trees, stem of a is-siġar tal-frott ̓l isfel fil-ħamrija għalhekk m'hemmx melon il-pastard, il- ċans li l-pjanta tinqala' minn postha. kaboċċi, il- brokkoli u l- ġdur ĦAFFEF verb II Ħaffef L-għan taż-żbir hu li s-siġra tal-frott il- to lighten, make is-siġar tal-frott "Tħaffifha miz-zkuk" bidwi jeliminalha zkuk żejda imma ma light, throw off jridx jaqta' bl-addoċċ unnecessary burdens ĦAJT TAX-XEMX sing. Ħajt Ħajt li joffri kenn għall-pjanti għalhekk shady or sheltered it-tadam jiżirgħu l-ħammiela taħtu biex din tkun wall facing north għall-irdoss, speċjalment mill-maltemp li jkun ġej bejn Ottubru u Diċembru ĦAMMIELA sing., ĦMIEMEL Ħammiela Forma ta' kaxxa fil-ħamrija daqs żewġ seed-bed, nursery, il-basal pl. metri kwadru kull waħda li jagħtuha l- any plot of ground in it-tadam forma meta jfassluha biex l-ilma ma which young plants il-pastard, il- jmurx ̓l barra minnha meta din tissaqqa. are reared for kaboċċi, il- Ġo fiha jpoġġu ż-żerriegħa li jgħaddsuha transplantation brokkoli u l- ̓l isfel bl-imgħażqa jew bil-furkettun. Il- ġdur bidwi jgħatti din iż-żerriegħa u tieħu tlett-erbat ijiem biex tinbet. Wara li ż- żerriegħa tinbet sewwa jiżirgħuha fil- post maħsub għaliha fl-għalqa. Illum jagħmluha ġo pots żgħar tal-ġablo fejn fihom jitfgħu ż-żerriegħa ġol-pit ĦARAT verb I Ħarat L-azzjoni tal-bidwi fuq l-art qabel jiżra l- to plough, yesterday il-patata "Taħratha" patata fost oħrajn speċjalment meta the farmer ploughed jkun għadu kemm demmel l-art ħalli l- the field ħamrija jġibha fertili ĦASSAR verb II Ħassar L-azzjoni tal-farfett li imur fuq il-pjanta to cause to rot il-ful "Ħassarhulek" b'tali mod li jikkawżalha ħafna ħsara tant (fruit,etc) li jħassarha ĦAWĦA sing. Ħawħa Siġra li jistgħu jlaqqmuha mas-siġra tal- peach is-siġar tal-frott lewż morr ĦAWWEL verb II Ħawwel L-azzjoni tal-bidwi li jaqla' x-xitla mill- to plant or transplant il-pastard, il- "Tħawwilha" ħammiela u jpoġġiha bl-għeruq b'kollox (trees, plants, bulbs, kaboċċi, il- fil-bejta fejn ikun ser jiżra' l-bqija tax- etc) brokkoli u l- xitel ġdur Ħdarx verb IX neg. Ħdar L-istat tal-patata jekk il-bidwi wara li to become or grow il-patata "Tiħdarx" jaqlagħha ma jpoġġihiex f'kamra li tkun green għal tal-apposta bil-ventilaturi u ma jgħattihiex. Jekk il-patata tara naqra dawn din ma tibqax nies biex tikolha għax tmurlek ĦLIEFA sing. Ħliefa Il-qoxra ta' barra ta' kwalunkwe husk of seeds or fruit rikapitulazzjoni żerriegħa li ladarba l-bidwi jleblibha fir- riħ dan itajjarha u ż-żerriegħa tissaffa minnha ĦOFRA (1) sing. Ħofra Il-ħofra li jagħmlu fil-ħamrija bl- to excavate, dig il-pastard, il- imgħażqa biex fiha tintefa' ż-żerriegħa up/out kaboċċi, il- jew il-pjanta. Din normalment tkun daqs brokkoli u l- erba' pulzieri fonda ġdur is-siġar tal-frott ĦOFRA (2) sing. Ħofra Il-ħofra li kien iħaffer dari nannuwi bħala to excavate, dig it-tadam mezz kif isaqqi l-prodott. Din kien up/out il-pastard, il- jagħmilha bejn erba' pjanti u kien kaboċċi, il- jimlieha skont kemm tesa' ilma biex brokkoli u l- tilħaq kull pjanta li tmiss magħha ġdur ĦOĠOR sing. Xkora li l-bidwi jorbotha ma' qaddu u il-ful jdendilha m'għonqu fejn idaħħal idejh mill-ġnub tagħha biex jieħu l-ful. Meta jkun għaddej jiżra' l-ful din jimlieha u jibda jagħti waħda waħda. Dan hu metodu iżjed komdu milli jżomm barmil f'idejh INĠENJI pl. Inġenji Inġenji kienu l-oġġetti li kienu Tools il-ħidma tar- jwaħħluhom maż-żiemel sabiex jaħdmu raba' l-art bħal moħriet, muħanqa, sikka tal- azzar u l-fekruna IKKURAHA (i)kkura L-azzjoni tal-bidwi fuq ix-xitla wara li to care; to cure il-pastard, il- "Tikkuraha" jiżragħha minħabba l-farfett u jagħmel kaboċċi, il- dan billi jbixxha jew jagħmlilha xi brokkoli u l- mediċina kontra d-dudu jew il-farfett ġdur IMBARAM Part.Pass. Baram Il-moviment naturali tax-xitla tat-tadam to twist, to twine/to it-tadam "Timbaram waħidha" mal-ispaga li tkun imdendla minn mas- twirl, to twiddle saqaf sal-art. Jekk dan ma jsirx b'mod naturali l-bidwi jgħin lix-xitla billi jorbotha bl-ispag mal-ispaga ewlenija JAGĦTIHA L-GĦAJN ara GĦAJN MINN FEJN TARMI JERĦI iżjed ara Fih LAĦAM iżjed JREĠĠI verb II L-azzjoni tal-bidwi meta jagħti direzzjoni il-ħidma tar- "Treġġi l-moħriet" lill-moħriet li jkun qed jiġbed warajh iż- raba' żiemel KABOĊĊA sing. Kaboċċa Pjanta li jaħdmuha bl-istess proċedura cabbage il-pastard, il- Î Kaboċċa l-ħamra tal-pastarda. Qabel kienu jagħmlu kaboċċi, il- Î Kaboċċa tal- kaboċċa kbira magħrufa aħjar bħala taż- brokkoli u l- familja żewġ kilos imma llum saret kaboċċa tal- ġdur familja li tkun ħafna iżgħar KANAL sing. Kanal Mod kif kienu jsaqqu l-prodotti bih fl- channel; drain il-patata antik meta ma kienx hawn dan il- makkinarju modern li hawn illum.Kienu jagħmlu kanal u jħallu metru spazju minn mal-pjanti, fejn fih kienu jitfgħu l- ilma li kien jilħaq iż-żewġ naħat fejn kien ikun hemm il-patata KAPPESTRU sing. Kappestru Biċċa ħabel imdawwar ma' ħalq iż- halter il-ħidma tar- żiemel għal wara widnejh u t-tarf tiegħu raba' kienu jiġbdu minnu KEJLA sing. Kejla Kien ikejjel bil-kejla, tgħidlu agħtini kejla a vessel for il-ful karawett jew ful. Kejla tkun żgħira daqs measuring capers, tazza etc KIEF sing. Kief It-tqassim taż-żerriegħa bl-idejn tal- twelve sheaves of il-piżelli u l- bidwi. Iż- żerriegħa tal-piżelli jitfgħuha corn fażola tmienja tmienja jew għaxra għaxra għalhekk jgħidu li tinżera' bil-kief. Il- qamħ ma jiżirgħuhx bil-kief imma jferrxuh fl-għalqa. Kief hi dik in-naqra li l- bdiewa jitfgħu fir-radda KOMPOST n.koll. Kompost L-istat taz-zokk tal-pastard li wara li compost (prepared il-pastard, il- jitħalla fil-post meta l-bidwi jaqla' l- mixture esp. of kaboċċi, il- pastarda, l-art tinħadem u z-zokk rotten organic brokkoli u l- jitħallat mal-bqija tal-ħamrija matter) ġdur KUBRIT n.koll. Kibrit Powder isfar li l-bidwi bih jikkura l- sulphur, brimstone it-tadam Î Kubrit isfar prodott ladarba jibda jikber u jagħmel il-qarabagħli dan billi jbixx. Dan jagħmluh ġo xkora u jfarfruh ftit ftit fuq il-pjanta u jekk jista' jkun jagħmlu dan meta jkun riħ isfel u tkun in-nida ħalli dan jaqbad maz-zokk tal-pjanta KUPERĊ sing. Kuperċ/Koperċ Il-bieba ta' fuq tal-mezza li kienet tkun a round sackcloth il-patata kollha toqob placed on top of a reed-basket (qartalla) to prevent the grapes therein fallin out. Fih LAĦAM iżjed Tadam li kien isir min-nannu kien ikun it-tadam ukoll JERĦI iżjed fih laħam iżjed jew jerħi iżjed minn dak tas-serra għaliex oġġett kien qed isir naturali. Dan ikun fih iktar meraq minn dak li jitkabbar fis-serra LAĦAQ verb I Laħaq Il-ħammiela tal-basal trid issir qabel għal to mature, to grow il-basal "Tilħaq qabel" Awwissu biex il-basla tilħaq qabel u ripe for harvesting; tinqala' u tinbiegħ għal mal-ħaxix to reach/be in, the right season LAQQAM (1) verb II Laqqam L-azzjoni tal-bidwi li jagħti xi injezzjoni to vacinate il-qarabagħli "Ilaqqmuh" jew xi ħaġa simili lill-qarabagħli għalhekk jingħad li jkunu laqqmuh LAQQAM (2) Laqqam L-azzjoni tal-bidwi meta minn siġra tal- to graft a tree siġar tal-frott lewż morr joħroġ siġra tal-frott oħra fil- proċess tal-tilqim LEBLEB verb KI Lebleb L-azzjoni tal-bidwi meta jgħolli ż- to wave, to flutter rikapitulazzjoni "Tleblibha ġor-riħ" żerriegħa bil-ħliefa b'kollox u jitfagħha fl-arja għal ġol-għarbiel. B'dan il-mod ir- riħ itajjar oġġetti oħra li jkun hemm maż- żerriegħa bħall-ħliefa LEWŻ n.koll. Lewża Is-siġra li hi l-bażi ta' kollox fit-tilqim. It- an almond tree is-siġar tal-frott Î Lewż ħelu tilqim isir mis-siġra tal-lewż morr li l- Î Lewż morr bidwi jagħmilha ħawħa, għajnbaqra, ċipriska. Il-lewża hija l-bażi ta' kollox anki għad-dwieli stess. MARD n.koll. Mard Kwalunkwe pjanta tista' tinħakem mill- disease, illness il-basal mard għalhekk jeżisti bexx ta' kull il-patata pjanta. Is-sħana tal-klima ġġib magħha l- mard għalhekk hu ta' riskju meta l- patata jiżirgħuha sal-aħħar ta' Frar MELA verb I Mela L-istat tal-piżelli meta jibda jikber u jkun to swell, become il-piżelli u l- "Timla sew" fih il-frott. Il-miżwed ikompli jikber u larger in volume fażola xħin jintnefaħ il-bidwi jmissu u jara li dan ikun mimli biż-żerriegħa tal-piżelli MEZZA sing. Mezza Qoffa tonda tal-qasab, kienu jagħmluha wicker basket of a il-patata għal tal-apposta twila u għolja, kienet cylindrical shape for tesa' xi erba'-ħames wiżniet, u fuq biex fruit, tomatoes, etc. ma taqax il-patata kienu jagħmlu dak li smaller than a jissejjaħ il-kuperċ qartalla MGĦAŻQA sing. Mgħażqa Għodda li biha jagħmlu l-ħofra li fiha two-pronged il-basal jinżera' l-prodott li jkun kif ukoll jużawha spade/mattock il-pastard, il- biex jaqilgħu l-pjanta tal-basal fost kaboċċi, il- oħrajn. Din l-għodda jużawha wkoll biex brokkoli u l- ifasslu l-ħammiela ġdur MIŻWED sing. Miżwed Il-frott li joħroġ mill-fulu, mill-piżella jew shell of a bean or any il-piżelli u l- mill-fażola. Dan ikun qisu zokk xorta other pulse fażola waħda imma ġo fih ikun hemm iż- żrieragħ. L-ewwel joħroġ il-miżwed, jimtela sewwa mbagħad il-bdiewa jaqtgħuh għall-ikel MOGĦDIJA (1) sing. Mogħdija Passaġġ fl-għalqa li jkun fgat mill-friegħi path, passage is-siġar tal-frott għalhekk il-bidwi jrid joqgħod attent kif jgħaddi inkella jolqot wiċċu ma' xi friegħa MOGĦDIJA (2) sing. Mogħdija Deskrizzjoni tal-azzjoni tal-bidwi meta slight digging, rikapitulazzjoni jgħaddi l-patata biex jigrifha jew scraping the surface iċaqlaqilha l-art of the soil gen. around vegetables MOĦRIET pl. Moħriet Għodda li kienu jobtuha maż-żiemel li plough il-ħidma tar- kien ikun magħmul mill-injam u fit-tarf raba' t'isfel, fil-ponta tiegħu kien ikollu dik li jgħidulha s-sikka tal-azzar MQABBAD verb II Qabad Il-parti li magħha tkun imqabbda il- to strike root: tree, il-patata "Mqabbda mal-mamma patata li tinbet taħt il-ħamrija plant tagħha" MUĦANQA sing. Waħda mill-inġenji li kienu jorbtuha il-ħidma tar- mas-sider taż-żiemel. Kienet tkun raba' magħmula minn xi ġild tal-annimali mimlija tiben ippressat li kienet tieħu l- forma tal-ispalla taż-żiemel. Minnha kienu joħorġu żewġt iħbula għal mal- moħriet u ġiex ganċijiet fejn kienu jqabbduh MUTUR TAL-ĦART sing. Mutur tal-ħart Makkinarju li biha jagħmlu r-radda fl-art. ploughing tractor il-basal Fl-antik kienu jużaw il-bhima minflok (motor plough) MUTURI TAL-ILMA pl. B'dan il-mekkanarju l-bdiewa jiġbdu l- il-ħidma tar- ilma minn ġol-bir jew mill-ispira u jsaqqu raba' bih NADDAF verb II Proċess li hu parti mix-xogħol tal-bidwi li il-patata "Tnaddfilha l-art" jagħmel qabel jiżra' l-prodott fl-għalqa. B'din il-manuvra l-bidwi jneħħi xi ħaxix ħażin li jkun hemm fl-għalqa ħalli l- patata jiżragħha f'art nadifa NAWWAR verb II Nawwar L-effett li jħalli d-dudu fuq il-ful għaliex to grow musty or il-ful "Jnawwar" jiftagħlu l-moffa ġo fih li ġġib il-ful artab mouldy u ma jibqax tajjeb NEBBET verb II Nibbet/Nebbet L-azzjoni tas-siġra meta l-bidwi jaraha to spring up: grass; is-siġar tal-frott "Tnebbet" tielgħa minn ġol-ħamrija, is-siġra titla' to cause grass to f'wiċċ il-ħamrija spring up NIBET verb I Nibet Il-kambjament li jagħmel il-ful li minn to germinate, bud, il-ful "Jinbet" żerriegħa li jiżirgħuha fil-ħarifa shoot, sprout, spring minħabba x-xita jibda jinbet fi pjanta li up tħalli l-frott PASS PASS Pass Moviment ta' kif jiżirgħu l-piżelli. Il-bidwi pace, step, stride il-piżelli u l- jimxi pass wara pass mar-radda u jitfa' fażola bil-kief hu u miexi b'dan il-moviment PASTARD n.koll. Pastard Pjanta li tikber fi kwalitajiet differenti cauliflower il-pastard, il- Î Pastard kbir bħal pastard kbir, imbagħad inaqqas kaboċċi, il- Î Pastard tal- għal dak li jgħidulu tar-ratal imbagħad brokkoli u l- familja hemm iż-żgħir. Il-pastarda l-kbira qabel ġdur Î Pastard tar-ratal kienu jaqsmuha bejn erba' familji imma llum hawn il-pastard iż-żgħir li jgħidulu tal-familja PASTARDA ĦADRA sing. ara BROKKOLA sing., BROKKOLI pl. PATATA n.koll. Patata Pjanta komuni ħafna f'Malta li jiżigħuha potato/potatoes il-patata Î Arenbalen darbtejn fis-sena, f'Settembru jiżirgħu l- Î Patata tas-sajf patata tax-xitwa u f'Diċembru jiżirgħu l- Î Patata tat- patata tas-sajf li tinqala' f'Mejju. Dik ta' taqtigħa Settembru taqla' ħafna maltemp u dik li Î Patata ta' għajna tinżera' bejn Settembru u Diċembru fi ħamra Frar jibda jċedilha l-maltemp. Il-patata Î Patata tax-xitwa tat-taqtigħa tiġi minn barra bejn nofs Ottubru sal-Milied. Aranbalen hi kwalità ta' patata li kien jiżra' nannuwi, kienet tkun litteralment bajda PIT sing. Pit Speċi ta' ħamrija ratba li fiha jiżirgħu l- peat is-siġar tal-frott pjanti PITKALIJA sing. Pital -ij/a Is-suq tal-ħxejjex fejn il-bdiewa jieħdu l- vegetable marketing il-basal prodotti tagħhom wara li jkunu centre kattruhom PIŻELLI pl. Piżella Pjanta li jiżirgħuha bl-istess sistema tal- pea il-piżelli u l- ful jiġifieri bil-kief skont kemm il-bidwi fażola jkun kapaċi jqassamha b'idejh u bħala prodott joħroġ il-miżwed li jimtela bil- piżelli aktar ma jgħaddi ż-żmien POMPA sing. Pompa Pompa li jitfgħulha s-sustanzi bil-velenu pomp il-pastard, il- "Pompa ta' wara ta' kontra l-farfett, jorbtuha wara kaboċċi, il- daharna" daharhom u huma u mixjin fl-għalqa brokkoli u l- jisprenjaw b'idejhom fuq il-prodott jew ġdur fuq il-ħaxix ħażin POTS pl. Fihom illum qed isiru l-ħmiemel tal-basal il-pastard, il- fost oħrajn. Il-bdiewa jitfgħu ż-żerriegħa kaboċċi, il- ġol-pit f'dawn il-pots li mbagħad maż- brokkoli u l- żmien tibda tinbet ix-xitla waħda waħda ġdur ġol-ġablo QABADX verb I neg. Qabad L-azzjoni tat-tadama jekk tkunx nibtet to strike root: tree, it-tadam "Qabditx" jew le. Wara li l-bidwi jitfa' t-tadama fil- plant bejta u jsaqqiha jrid joqgħod attent jekk din tkun qabditx jew le. QALBA sing. Qalba Il-parti li tittiekel mill-pjanta sħiħa kif heart, core il-piżelli u l- tikber. Il-pastarda l-qalba tagħha hi l- fażola pastarda nnifisha għalhekk din il-pastard, il- jaqtgħuha miz-zokk li jkun hemm fil- kaboċċi, il- ħamrija. Importanti li pjanta bħal brokkoli u l- pastarda jevitawlha d-dud jew il-bebbux ġdur għax dak jiklilha l-qalba hi u tielgħa tant li jħassarha QARABAGĦLIJA sing., Qara' bagħli Pjanta li jiżirgħuha s-sena kollha u marrows il-qarabagħli QARABAGĦLI pl. dejjem tfittex is-sħana għax fraġli ħafna għall-kesħa. Din il-pjanta l-bidwa jiżragħha metru ̓l bogħod minn waħda għall-oħra għax waħda tikber ̓l hawn u l- oħra tikber ̓l hemm tant li jispiċċaw jaħbtu flimkien kif ukoll meta jiġi biex jaqlagħha ma jkunx faċli li jimxi ġo fih biex jaqtgħu. Biex jieħdu ż-żerriegħa minnha jridu joborxu l-ewwel qarabagħlija li tissejjaħ ta' fuq l-għerq QATGĦA TAL-GĦERQ sing. It-tarf taż-żerriegħa tal-qarabagħli. In- il-qarabagħli "Qatgħa tal-għerq taż- naħa fejn hemm il-qatgħa tal-għerq taż- żerriegħa" żerriegħa, jew aħjar ta' ommha, tkun ċatta u minn fejn tinbet il-pjanta tkun bil-ponta QATTA' verb II Qata' Il-parti tal-patata tat-taqtigħa li l-bidwi to cut, to cut il-patata "Tqatta' miż-Żokra" jrid dejjem jibda jaqta' minnha. Din il- off/interupt, to cut part hi n-naħa minn fejn il-patata tkun out mqabbda mal-mamma tagħha. QIEGĦA sing. Qiegħa Forma ta' qiegħ fil-ħamrija. Qabel kienu floor, treshing-floor il-ful jagħmluha billi l-ewwel jagħtuha l-ilma, imbagħad kienu jgħaddu minn fuqha bir- romblu u tiġi bħal triq ċatta fil-ħamrija. Hawn kienu jidirsu l-qamħ u x-xgħir għalhekk kien importanti li jagħmluha f'post fejn l-iktar jaħkem ir-riħ fis-sajf QOXRA MA' QOXRA Stadju importanti fil-proċess tat-tilqim is-siġar tal-frott tas-siġar tal-frott. Il-qxora tal-lewża u l- qoxra tal-feles il-bidwi jrid jagħmilhom invell eżatt. L-istess jgħodd fejn jaqta' minn fuq għal isfel il-feles, fuq ma jrid iħallilu xejn ħalli ma tidħolx arja RACK sing. Għodda li biha l-bidwi jgħaddas iż- il-basal żerriegħa nofs pulzier fil-ħamrija tal- ħammiela RADAM verb I Radam L-azzjoni tal-bidwi wara li tkun tefa' l- to bury (in the il-patata "Tordomha" patata fir-radda għaliex irid jerġa' jdur ground), bury s.th. in is-siġar tal-frott bil-bhima u jerġa' jgħatti dik ir-radda li the ground covering jkun għamel billi jgħaddi eżatt minn it with soil, debris, ħdejha bis-sikka etc RADDA sing. Radda Il-kanal li jagħmel il-bidwi meta jgħaddi furrow: of a plough il-qarabagħli bil-mutur u jħalli warajh sinjal fl-art li jsir il-basal bis-sikka li jkun hemm ma' taħt tal- il-patata mutur il-ful il-piżelli u l- fażola RADDIENA sing, IRDIEDEN Raddiena Pompa li taħdem bir-riħ. Din kienet spining-wheel il-ħidma tar- pl. dejjem iddur favur ir-riħ u l-ilma dejjem raba' Î Irdieden tad-dawl tiela' li kienu jitfgħuh ġol-vaska. Illum hawn l-irdieden tad-dawl li jissupplixxu d-dawl RAGĦA verb I Ragħa Il-moviment tal-ħamiem selvaġġ jiġġerra to pasture, to grave il-piżelli u l- "Jirgħa" li jmur ifittex il-piżelli fl-għelieqi biex fażola jieklu. L-istess moviment jagħmel il- ġurdien billejl għax imur ifittex x'jiekol RAQQAD verb II L-azzjoni tal-bidwi fuq id-dwieli bħala is-siġar tal-frott "Traqqadhom" mezz ta' tilqima. Jagħmel dan billi jħaffer ħofra fil-ħamrija u jpoġġi parti mid- dielja, fergħa twila, jordomha u wara sena sentejn jaqtagħha u tiġi siġra għaliha REMA verb I Rema L-azzjoni tas-siġar f'Marzu-April dejjem to bud, sprout (in is-siġar tal-frott "Jarmi" jekk il-bidwi jlaqqam is-siġar kif suppost spring trees begin to bud) RIMJA sing. ara GĦAJN sing., GĦEJUN pl. ROMBLU sing. Romblu Għodda li l-bdiewa jgħaddu biha minn roll. roller. rotary il-ful fuq il-ħamrija sabiex din tiġi ċatta. Din l- cultivator, stemmer għodda jużawha wkoll biex jidirsu l- and crusher qamħ fejn kienu jgħaddu minn fuqu biż- combined which żiemel jew bir-romblu sakemm it-tiben removes stacks jinfired minn mal-qamħ. Bħala forma kien ikun kantun kbir magħmul tond, ġiex t'imsiemer fit-tarf u jiġbduh bil- ħabel SAĦĦAN verb II L-effett tad-demel li jħalli fuq l-art wara il-qarabagħli "Isaħħan l-art" li jaħdmuha sew wara li jdemmluha għaliex dan hu l-iżjed oġġett sustanzjuż għall-pjanti SAQQA verb II Saqqa L-azzjoni tal-bidwi fuq l-art li jkun għadu to water, to irrigate il-basal "Saqqejt" kemm żera'. Hemm ħafna metodu ta' kif il-patata il-bidwi jsaqqi l-art bħad-drip, bil-friefet, it-tadam bil-kanal, bil-pajpijiet u bil-ħofra il-pastard, il- kaboċċi, il- brokkoli u l- ġdur SAQQAF verb II Saqqaf L-istat tal-karawett meta kienu jpoġġuh to heap, to pile up il-ful "Isaqqaf" fl-ixkora kienu jsaqqfuh bil-qoxra b'kollox għalhekk ma tantx kien ikollhom karawett meta jixtru kejla SEHEM sing. Biċċa dritta li tinżel ̓l isfel biex taqbad il-ħidma tar- mas-sikka tal-moħriet raba' SERRA sing., SERER pl. Serra Binja żgħira tal-plastik fl-għalqa li toffri hothouse, green- it-tadam ħafna lqugħ lill-prodott li jkun hemm house il-pastard, il- kultivat fiha għaliex mill-plastik ma kaboċċi, il- jgħaddi l-ebda element naturali. Oġġett brokkoli u l- li qed isir f'serra mhuwiex naturali iżda ġdur hu sforzat għaliex dejjem jiġi espost għall-istess sħana. SETTEMBRINA sing. Settembrina Siġra tal-frott li l-bidwi jlaqqamha mis- name of a plum tree is-siġar tal-frott siġra tal-lewż morr and of a pear tree both of which produce their fruits in september SFIQ Sfiq Distanza viċin ħafna. Il-bidwi l-ful ma thickly planted, il-ful jiżirgħux sfiq għaliex dan jinżera' ̓l dense bogħod SIEGĦ sing., SIGĦAT pl. Siegħ, Sigħan Terz ta' tomna jew aħjar siegħ raba'. Il- a measure for grain il-ful ful u l-ġulbiena jitkejlu bis-siegħ u t- or land consisting of tomna ten kejliet SIKKA sing Sikka Biċċa ħadida li tagħti għal ponta li tkun ploughshare, coulter il-patata Î Sikka tal-azzar imqabbda mal-parti ta' taħt tal-mutur il-ħidma tar- tal-ħart. Meta l-bidwi jgħaddi bil-mutur raba' warajh iħalli kanal fil-ħamrija minħabba s-sikka u fih jitfa' ż-żerriegħa SKORĊA sing. Skorċa L-istat tal-ħamrija meta tinxef fil-wiċċ u crush, hard surface il-qarabagħli tiġi iebsa kemm għall-prodott kif ukoll of soil għall-bidwi SODDA SEWWA L-istat tal-art qabel jiżirgħu l-patata trid il-patata tkun ippreparata sewwa. L-ewwel isibu art fejn ser jiżirgħu l-patata, idemmluha u jaħartuha iżjed minn darba ħalli l- ħamrija tkun sewwa. Il-bidwi ma jaqbadx u jmur bil-mutur f'art kollha blat iżda jrid jagħmel sodda sewwa lill-patata SPIRA sing. Post fejn il-bdiewa jaħżnu l-ilma il-ħidma tar- permezz tal-pompi tal-ilma raba' TA' FUQ L-GĦERQ L-ewwel frotta li toħroġ mill-pjanta il-qarabagħli jgħidulha ta' fuq l-għerq. Din tkun l-iktar il-ful tajba għaż-żerriegħa għalhekk il-bidwi ma jaqtagħhiex nkella ma jkollux għaż- żerriegħa TADAM n.koll. Tadam Pjanta komuni ħafna fl-għalqa tal-bidwi a tomato it-tadam Î Tadam ċatt Malti. Wara li jagħmlu l-ħammiela tat- Î Tadam żenguli tadam, il-pjanta jpoġġuha fil-bejta u jitfgħulha ftit żibel li jkunu ppreparaw. It-tadam tas-serra jorbtuh bl-ispaga minn fuq sa isfel bħalma jagħmlu tal- qasab. Ix-xitla taqbad waħidha, timbaram waħidha u jekk ma tagħmilx dan jgħinha l-bidwi TERRIĊĊU sing. Terraċju/Terriċju Żibel ħafif li qabel kienu jagħmluh gozz loam, mould it-tadam ukoll ŻIBEL ARTAB JEW ŻIBEL jew munzell, jxarrbuh kull ġimgħa u ĦAFIF jqallbuh biex is-sugu tiegħu meta jpoġġuh fix-xitla ma jaħraqhiex TILQIMA sing., TILQIM pl. Tilqima Proċedura fuq is-siġar tal-frott. F'Malta l- grafting. vacination is-siġar tal-frott Î Tilqim tal-lewż proċedura tat-tilqim issir fuq il-lewż ħelu morr. Il-tilqim ifisser li bidwi mis-siġra Î Tilqim tal-lewż tal-lewż morr jagħmel ħawħa, morr għajnbaqra, ċipriska u settembrina billi jaqta' feles minn siġra oħra u jlaqqamha mas-siġra tal-lewż TISQIJA sing. Tisqija L-azzjoni tal-bidwi jsaqqi l-pjanti. Fis-sajf an irrigation il-pastard, il- ikun iżjed diffiċli għall-pjanti imma xorta kaboċċi, il- jistgħu jirnexxu peress li jkollhom ilma brokkoli u l- tajjeb għat-tisqija u jieħdu l-ħin tagħhom ġdur biex jiżviluppaw TOMNA sing. Tomna Daqs tal-art li jkejlu bih il-bdiewa, qisha land measure. square il-ful 100 x 100. Hemm ukoll in-nofs tomna li measurement hemm min jgħidlu siegħ raba' equivalent to 256 sq.ins, or 12100 sq.ft. VITIRJOL sing. Vitrijol, Vitirjol Mezz li bih il-bidwi jikkura u jbixx il- Vitriol it-tadam prodott, oġġett li kien jużah speċjalment dari meta ma kellhomx il-mediċini li għandhom illum. Dan kienu jħalltuh mal- ġir minn ġurnata qabel u qabel jużawh riedu jsaffuh WERAQ n.koll. Werqa, Weraq Il-parti li toħroġ mill-basla. Dan meta Leaf il-basal jinxef minn mal-basla jissejjaħ faxxina li l-bidwi jqaċċtu ladarba l-basla tinqala' mill-ħamrija XITLA sing., XITEL pl. Xitla, Xtieli Il-pjanta fl-ewwel stadju tagħha meta l- plant which grows in it-tadam Î Xitla titqaċċatlek bidwi jħawwilha bil-bejta tagħha u hawn a shady place il-pastard, il- ikun l-ikbar riskju tal-pjanta li titqaċċat kaboċċi, il- brokkoli u l- ġdur ŻABAR verb I Żabar Proċess tal-bidwi fuq is-siġar tal-frott. Il- to prune, to lop is-siġar tal-frott "Tiżbor" bidwi jiżbor is-siġar billi jaqta' l-partijiet off/away il-ħżiena minn mas-siġra ħalli din tkun tista' togħla ̓l fuq. Meta is-siġra tikber ħafna jgħidu li jkunu jridu jiżbruha u dan isir f'Mejju. Meta l-bidwi jiżbor speċjalment bis-serrieq jrid jagħmel qisu żebgħa biex jagħlaq l-pori taz-zokk ħalli ma tidħolx arja fih kif ukoll biex ma jidħolx id-dud ŻARĠUN, ŻRAĠEN Żarġun Biċċa zokk tad-dielja fejn ikun għamel il- cutting; vine-shoot, is-siġar tal-frott Î Żarġun tal- frott. Mad-dielja l-prima jkun hemm propogation of vine għeneb żarġuna twila li l-bidwi jraqqadha bil- by cuttings ħsieb li jlaqqam siġra indipendenti minn dik li kienet mwaħħla magħha ŻBIR n.koll. Żbir Il-proċess li jagħmel il-bidwi meta jiżbor prunning, lopping off is-siġar tal-frott is-siġar. Dan ifisser li l-bidwi jaqta' l- ħażin mis-siġra biex din togħla ̓l fuq ŻERRIEGĦA sing., ŻRIERAGĦ Żerriegħa, L-istat fill-bidu ta' kull pjanta li l-bidwi Seed intervisti kollha pl. Żrieragħ jħawwel fil-ħamrija. Il-pjanta tieħu l- ħajja ladarba din tinbet ŻIBEL ARTAB JEW ŻIBEL ĦAFIF ara TERRIĊĊU sing. Konklużjoni L-għan ta' dan l-istudju kien li niġbor termini marbuta mal-biedja mingħand nannuwi. Nista' ngħid li rnexxieli niġbor numru sabiħ minnhom li jaqbeż il-150. Minkejja dan jien konxju li r-reġistru tal-biedja huwa iżjed rikk, u xhieda ta' dan kien l- ammont ikbar ta' termini li jien iltqajt magħhom fil-qari tiegħi. Biex inpatti għan- nuqqas ta' dawn it-termini, ħadt ħsieb li nsaqsi direttament lil nannuwi fuqhom u rriżulta li kważi fuq kull terminu kellu storja x'jirrakkontali. Dan ifisser li nannuwi bħala informant kien jaf iżjed termini li sfortunatament ma ħarġux b'mod naturali fl- intervisti. Għaldaqstant insostni li din it-teżi għenitni napprezza d-dettalji fix-xogħol ta' kittieba oħra u dan seta' jiġri għaliex jien minn qarrej kelli nsir kittieb minħabba dan ix-xogħol. Bis-saħħa ta' dan ix-xogħol fhimt li taqra kemm taqra qatt mhu biżżejjed. Waqt ir-riċerka tiegħi ta' spiss kont insib ruħi f'punt li kont naħseb li nkun qrajt biżżejjed, kemm fuq ir-reġistru kif ukoll fuq il-biedja, u meta nkun wasal biex nikkonkludi kien jitfaċċa xi ktieb ieħor li seta' jagħti siwi ikbar lill-kitba li kont ktibt sa dak il-mument. Għalhekk kien ikolli nerġa' ndur dak li kont ktibt biex indaħħal l- argument ewlieni tal-ktieb il-ġdid sabiex bħala kitba sħiħa tkun tagħmel sens meta tinqara. Biex inkompli fuq l-apprezzament tiegħi għal kotba oħra nixtieq ngħid li din it- teżi ġegħlitni napprezza kemm fih xogħol impenjattiv dizzjunarju. Bħala parti mir- riċerka tiegħi kelli nfittex fid-dizzjunarju ta' Aquilina t-tifsira tal-kliem li ġbart mill- informant u waqt li kont qed inqalleb il-paġni tad-dizzjunarju dan ix-xogħol kien evidenti. Ħafna għandhom l-impressjoni li dizzjunarju huwa ktieb li jagħti t-tifsira tal- kliem kollu iżda fil-fatt huwa ħafna iżjed minn hekk. Dan għaliex dizzjunarju jagħżel b'mod fin tifsira minn oħra, jaqbeż minn reġistru għal ieħor u jitlob il-kontribut ta' ħafna u ħafna nies. Fl-aħħarnett, issa li temmejt ir-riċerka tiegħi, nistqarr kemm napprezza li għandi din it-tradizzjoni fil-familja u ma nixtiqhiex tieqaf. Konvint li bħali hawn żgħażagħ oħra li ser ikomplu din it-tradizzjoni fil-ġenerazzjoni tagħhom u li ser irawmu lil uliedhom fiha sabiex tibqa' tiġġedded minkejja t-theddida kontinwa tal- qerda tal-ambjent naturali. Illum kburi li l-ewwel kitba fit-tul tiegħi saret fuq il-biedja, tant marbuta mat- tradizzjoni tal-familja tiegħi. Ritratti Din hija ġabra ta' ritratti li jien ħadt bħala parti minn din it-teżi. Minħabba l- maltemp li ħakem lill-pajjiżna fl-aħħar xhur, l-ammont ta' ritratti huwa pjuttost iżgħar minħabba l-ħsara estensivi li ġarrbu l-prodotti fl-għelieqi tagħna. Madankollu xorta waħda ser nesebixxi permezz tar-ritratti wħud mit-termini li ġbart. Ħammiela tal-Basal Qarabagħli bid-dripp Qarabagħli fl-ewwel stadju tiegħu armat bid-dripp Patata armata bil-friefet Radda ful Radda basal bil-bonn fl-ewwel fażi tiegħu Basal mit-twil Miżwed tal-ful Basal, Patata, Piżelli, Fażola ħadra, Ċiċri u Ful Tewm mill-oħxon Ħajt tax-xemx Sikka biex taqla' l-patata Sikka biex tiżra' Furkettun ta' bit-tlieta Furkettun ta' bit-tnejn Għarbiel Imgħażqa Bir Pompa tal-ilma Mutur tal-ħart żgħir Mutur tal-ħart kbir Pompa tal-bexx Pots tal-ġablo