Ġabra Analitika tal-Materjal Lingwistiku fil-Programm Seħer il-Malti Il-programm Seħer il-Malti jilħaq firxa wiesgħa ta' semmiegħa f'bosta rħula ta' Malta u Għawdex, kif ukoll emigranti Maltin, u għalhekk huwa ġabra rappreżentattiva tal-użu lingwistiku tal-Malti lum. Il-maġġoranza tas-semmiegħa huma ta' età matura u għalhekk, filwaqt li jirrappreżenta l-wirt lingwistiku Malti, mhux bilfors iwassal ukoll il-lingwa esperimentali u innovattiva tal-kelliema żgħażagħu tfal. Id-dizzjunarju veru tal-lingwa qiegħed fuq fomm il-poplu u għalhekk programm tar-radju jista' jkun tajjeb ħafna biex jiġbor kliem li qatt ma ġie rreġistrat, kliem li konna naħsbuh mejjet, u tifsiriet u sfumaturi li d-dizzjunarji tal-lingwa għadhom ma wasslulniex. F'dan is-sens, jista' jkun għodda għall-arrikkiment tal-wirt lessikali u semantiku. Kien għalhekk li jien ħassejt li stajt nagħti l-kontribut tiegħi biex niġbor dan il-materjal lingwistiku sabiex dan it-tagħrif ma jintilifx mal-mogħdija taż-żmien. Għal dan il-għan, ħsibt li nikkodifikah u nippreżentah b'mod li jkun dħuli għal min irid jikkonsultah jew ifittex fih. ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA - 92 Il-Programm Il-programm beda u għadu jitmexxa minn żewġ persuni flimkien: il-preżentatur, li jieħu ħsieb il- preżentazzjoni prattika tal-programm, u l-konsulent espert fil-lingwa, li jrid fassal il-programm, jiżviluppa l-idea ewlenija tiegħu, jikkummenta dwar l-esperjenzi tas-semmiegħa u jwieġeb il-mistoqsijiet lingwistiċi. Storja qasira Il-programm inbeda fuq Radju RTK bl-isem Kellimni bil-Malti minn idea ta' Charles Coleiro u maż-żmien ħadu sehem numru ta' persuni li għenu fil-produzzjoni tal-programm, l-aktar il-Prof. Manwel Mifsud li ilu jagħmel dan ix-xogħol fl-irwol tal- konsulent mill-2004 u għadu jagħmlu sal-lum, tul l-aħħar 9 snin flimkien mal-preżentatur Thomas Pace. Dan il-programm illum jixxandar fuq Radju Malta kull nhar ta' Sibt għall-ħabta tal-kwarta u għandu t-tul ta' siegħa u għaxar minuti. Il-programm Seħer il-Malti ma jkunx dejjem omoġeneu, imma joffri lis- semmiegħa varjetà mibnija fuq numru żgħir ta' mudelli ta' programm, li kollha jduru mal-pern ewlieni li hu l-ilsien Malti. jinbidlu prattikament minn programm għal ieħor. It-tipoloġija ta' dawn il- mudelli hija bażikament din li ġejja: Programm bi ġbir ta' vokabolarju fuq suġġett komuni meħud mill- ħajja (eż. parti partikolari ta' ġisem il-bniedem). Programm b'mistieden espert f'xi qasam tal-ilsien Malti (eż. Programm informattiv b'kittieb tal-letteratura bħala mistieden. (Jekk il-kittieb ikun mejjet, jingħata tagħrif dwar xogħlijietu u jsir xi qari minnhom), (eż. Ġorġ Pisani). Programm b'mistieden (jew fuq persunaġġ) li mhux mill-qasam tal- Malti, imma jkun għaraf iħaddem l-ilsien Malti fil-qasam tal-ħajja tiegħu b'mod eżemplari (eż. Programm dwar aspett lingwistiku partikolari tal-Malti (eż. xi figura tad-diskors). Programm dwar xi aspett kulturali Malti b'rabta mal-lingwa (eż. xi sengħa tradizzjonali). L-iskrutinju tal-programm Il-mira tat-teżi tiegħi kienet li nanalizza numru ta' programmi b'attenzjoni kbira u dettaljata. Minħabba r-restrizzjoni tal-ħin li fih kont mitluba nagħmel dan ix- xogħol, l-analiżi tal-programmi kellha 93 7 ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA tkun ristretta għal skeda waħda (38 programm), u għalhekk jiena ħdimt fuq dik ta' bejn Ottubru 2011 u Ġunju 2012 kif ixxandru fuq l-RTK meta l-programm beda jieħu l-isem ta' Seħer il-Malti. F'dan ix-xogħol, jiena mort għas-sors primarju tar-rikordings, segwejtu kklassifikajt l-argumenti u l-elementi lingwistiċi varji li kienu diskussi fil-programm. Permezz ta' din it-teżina, għalhekk, dan il-materjal kellu jsir faċilment aċċessibbli għal min irid jikkonsultaha, u speċjalment għal min jitħajjar ikompli jaġġorna d-dizzjunarju Malti b'tant kontribuzzjonijiet dokumentati fonikament. Sabiex stajt nibda nifformola l-analiżi ta' kull programm użajt l-applikazzjoni elettronika Audacitu li, filwaqt li tagħtini l-possibiltà li neditja u nisma' l-programm, tagħti wkoll indikazzjoni tal-ħin fid-dettall. B'hekk stajt ukoll naqta' barra s-sigla ta' kull programm sabiex il-ħin jibda jgħodd mal-mument li fih jibda jitkellem il-preżentatur, u naqsmu f'setturi ta' għaxar minuti. l-diffikultajiet li Itqal magħhom B'mod ġenerali, biex programm ta' diskussjoni rikka bejn nies ta' livelli kulturali differenti ħafna jiġi analizzat u kkodifikat, kelli nagħmel numru ta' tentattivi sabiex insib l-aħjar mod li bih stajt nagħmel dan mingħajr ma nitlef xejn mill- informazzjoni lingwistika tiegħu. Fil-fatt, kemm-il darba kelli mmur lura u nerġa' nisma' l-istess partijiet tal-programm sabiex inkun ċerta li dak li qed nisma' qed inniżżlu b'mod korrett u fl-istess ħin ma jintilef l-ebda dettall. Barra minn hekk, kelli nagħmel distinzjoni ċara bejn l-argumentili jseħħu f'diskussjoni kontinwa skont il-ħin u nikklassifikahom skont il-qasam ittrattat li, naturalment, ivarja kontinwament. Diffikultà oħra kienet li spiss l-argument kien jista' jiġi kklassifikat taħt iktar minn qasam wieħed. Fil-ħidma tiegħi biex nibni l-ġabra ltqajt ma' numru ta' diffikultajiet. Waħda mill-akbar diffikultajiet kienet propju l-mod ta' kif għandi nikklassifika l-materjal innifsu, li kellu jinqasam skont klassijiet partikolari li fl-istħarriġ li għamilt jien jissejħu oqsma. B'dan il-mod stajt nagħżel tip ta' informazzjoni minn oħra (etimoloġija, vokabolarju, eċċ.) li tkun ingħatat fi programm sħiħ, anzi fil- programmi kollha analizzati. Barra d-diffikultajiet tax-xogħol innifsu, tajjeb li wieħed jagħraf li għall-ħolqien ta' din l-analiżi kellha tiġi ffaċċjata r-realtà ta' programm dirett li, bil-preġji kollha tiegħu, joħloq diffikultà meta jkun hemm iktar minn kelliem wieħed li jitkellem fl-istess ħin, u għalhekk kultant kien diffiċli li ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA - 94 nagħraf naqbad eżattament dak li jkun qed jingħad. Dan mhux taħdita loġika ta' kelliem wieħed, imma programm fejn nies ta' livell edukattiv differenti ħafna jintervjenu u jgħidu tagħhom, u bil-mod ġieli erratiku tagħhom. Kultant kelliem jaqbad fil tad-diskors u jħallih sospiż, bla ma jagħlqu. Barra minn hekk, il-varjetà kbira tas-suġġetti ttrattati kienet diffikultà fiha nfisha, anke g ħaliex is-semmiegħa mhux dejjem iżommu mas-suġġett. Għażliet u soluzzjonijiet Fl-analiżi tal-programmi għamilt riferiment ċar għas-sors primarju tal-kelma rrekordjata permezz tat- tqassim tal-argumenti skont il-ħin tal-programm (sezzjonijiet ta' 10 minuti) sabiex wieħed ikun jista', b'kumdità kbira, isib l-informazzjoni tal-argument partikolari li jkun qed ifittex mingħajr ma jkollu bżonn jisma' l-programm kollu. L-għażla li l-argumenti jinqasmu f'sezzjonijiet ta' 10 minuti saret sabiex l-utent tal- iskrutinju jkollu jisma' biss sezzjoni żgħira biss tal-programm rikordjat u jkun jista' jsib malajr l-informazzjoni mixtieqa u dettaljata. Fejn jidħol il-materjal lingwistiku, ix-xogħol kien jitlob ċerta reqqa biex nagħżel bejn tip ta' informazzjoni lingwistika u tip ieħor, u b'hekk max- xogħol ħarġet sensiela ta' kategoriji. Fil-fatt, minħabba li l-argumenti ijiġu diskussi fil-programm bosta drabi jidħlu f'xulxin, uħud minn dawn ellhom jiġu klassifikati taħt żewġ tipi. Hekk ġara, ngħidu aħna, meta ġiet diskussa u spjegata l-kelma ċintorina, itista' taqa' kemm taħt il-vokabolarju if ukoll taħt il-varjazzjoni djalettali adarba, bħalma jiġi diskuss fit-tliet programmi fejn issemmiet, x'aktarx idin hija kelma djalettali marbuta -aktar ma' Għawdex. L-għażla li liem bħal dan jidher taħt iktar minn qasam wieħed saret biex, tfittex taħt iema qasam tfittex, il-kelma tinqabad xorta waħda. Taqsimiet oħrajn, bħall- mużika u l-letteratura, kienu aktar aċli biex jiġu mqassma fi klassijiet differenti. l-lingwa tinfirex u tista' tiġi studjata 'fergħat differenti, fosthom dawk tal- ingwistika, tal-letteratura, kif ukoll oħrajn storiċi u folkloristiċi. Ħafna minn dawn l-oqsma jiġu diskussi fi programm bħal dan li, għalkemm huwa wieħed li jiddiskuti primarjament l-elementi lingwistiċi tal-Malti, ħafna drabi parallelament jiżviluppa wkoll numru ta' temi lokali oħra. Mill-analiżi li għamilt tat-tmienja u tletin programm, ġbart il-materjal li jiġi diskuss taħt umbrelel differenti. Sabiex nagħmel dan, kelli nanalizza l-materjal kollu li jiġi diskuss fil- programm u nagħraf taħt liema oqsma jista' jinġabar. Għamilt distinzjoni bejn it-temi lingwistiċi: il-grammatika; il-fonoloġija u l-pronunzja; il- 95 — ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA morfoloġija; is-sintassi; il-vokabolarju; l-etimoloġija; l-idjoma; l-ortografija u l-varjazzjoni djalettali. Billi xi drabi l-programm ikun fih ukoll xi poeżiji jew siltiet letterarji, dawn ġbarthom taħt il-qasam tal-letteratura, is-siltiet mużikali taħt mużika u partijiet oħra bħal introduzzjonijiet tas-suġġett jew kummenti li ma jaqgħu taħt l-ebda wieħed mill-oqsma li semmejt, bħala argumenti. Għall-fini ta' ġbir lingwistiku mill- aktar dettaljat u informattiv, għażilt li ninkludi wkoll il-lokalitajiet tal- kelliema minħabba li ċertu kliem, varjanti lessikali jew espressjonijiet jistgħu jkunu marbutin ma' post partikolari. Dan sar biex ma jintilfux dawk il-varjazzjonijiet jew kuntrasti djalettali imprezzabbli li jkunu ħarġu matul it-trażmissjoni tal-programm uli tant joħorġu tajjeb ladarba huma ppronunzjati fil-lokalità nfisha. Tabella 1: Spjegazzjoni tat-tqassim tal-informazzjoni miġbura Titlu tal- Numru tal- 4.2.1. Il-Malti Isien żgħir programm programm fl-iskeda ix-xandara (u mistednin) Kelliema: Manwel Mifsud u Thomas Pace fuq il-programm Data tal- 111008 programm Settur Tem Qasam Kelliem tiċgratonii 9 Il-Malti Isien Il-lingwa Maltija meqjusa 1.1 Lk arg. MM żgħira għax mitkellma minn żgħir . ftit. Il-funzjoni L-ilsien jaqdi 'l-kelliema u 1.2 tal-lingwa arg. MM jinbidel skont il-ħtiġijiet Maltija tagħhom. jo Il-funzjoni ikompli 2.1 tal-lingwa arg. MM Il-Malti bħala Isien ta' livell Maltija Ewropew. Il-ħtieġa li aħna ninfetħu — It-tifsira ta' għad-dinja minħabba pajodi ta' 2.2 Isien żgħir arg. MM l-globalizzazzjoni u r-realtà trażmissjoni illum tal-bidla meta l-lingwa tiltaqa' ma' ilsna oħra. 20 ; Tlaflif jew tlaflifa tal-baħ 3. Ti aflif jew aflifa tal-baħar u l-verb jitlaflef. Numru tal- Gana fil Il-plural indeterminat bexex perjodu ta' 3.2 Lessiku vok. ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA : 96 - im li jsib il- ; t-tabelli li jiġu ppreżentati fit-teżi huma rappreżentazzjoni tal-materjal li jiġi diskuss fil-programmi. Kull tabella tirrappreżenta programm wieħed. L-ewwel ringiela ta' kull tabella tidentifika l-programm skont id- data li fih ġie trażmess. Is-sitt numri jirrappreżentaw is-sena, ix-xaharu -jum f'din l-ordni (SSXXJJ). It-tieni ringiela tirrifletti l-kontenut li jiġi deskritt f'kull waħda mill-ħames kolonni. Fuq in-naħa tax-xellug fuq barra tat- tabella, wieħed isib il-ħin immarkat f'perjodi ta' għaxar minuti li fihom ġew trattati l-argumenti nnumerati L-ewwel numru ġol-ewwel kolonna (Settur) jindika Tabella 2: It-taqsiriet tal-argumenti u l- -perijodu ta' għaxar minuti tal- programm filwaqt li t-tieni jimmarka n-numru tal-argument f'dawk -għaxar minuti, eż. '2.3' jindika t-tielet argument fit-tieni għaxar minuti tal- programm. t-tieni kolonna (Tema) tiddeskrivi s-suġġett ittrattat, filwaqt li t-tielet tindika l-qasam (iktar ġenerali) li fih jaqa' s-suġġett. Ir-raba' kolonna tindika -kelliem, u l-aħħar waħda tagħti deskrizzjoni qasira tas-suġġett diskuss. t-tabella t'hawn taħt tindika -oqsma (Kolonna 3) li fihom ġew maqsuma l-argumenti trattati u -ispeċifikazzjonijiet tagħhom (li se jiġu spjegati fit-tabella ta' wara) u t-taqsiriet li dawn ingħataw uli ntużaw fil-kolonna Qasam: oqsma trattati fil-programm Taqsira Tagħrifa dwar Djalett, varjant djalettali etim. Etimoloġija Fonoloġija Morfoloġija muż. Mużika 97 7 ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA poeż. Poeżija pron. Pronunzja proż. Proża Snajja' stor. Vokabolarju Xioqsma, bħal Vokabolarju u Letteratura, li kienu ġenerali wisq ġieli nferqu f'temi differenti (eż. vok.snaj.; lett.poeż.; lett.proż.) biex l-iskrutinju jkun iktar dettaljat u komdu għal min irid ifittex fih. Naturalment, l-informazzjoni miġbura mill-programm setgħet tiġi maqsuma f'aktar temi, iżda jien għażilt li nispeċifika biss dawk li l-aktar ġew diskussi fis-sensiela sħiħa. Din l-ispeċifikazzjoni tidher fit-taqsira tat-tielet kolonna. Dawn l-ispeċifikazzjonijiet saru għall-oqsma tal-argument, l-idjoma, il-letteratura u l-vokabolarju u l-lista tagħhom qiegħda tidher fit-tabella t'hawn taħt. Tabella 3: It-taqsiriet tal-Qasam 4 Speċifikazzjoni kif preżentati fit-tielet kolonna tal-iskrutinju Taqsiriet tal Tagħrifa dwar arg.djal. Argument marbut ma' djalett/i jew varjant djalettali arg.lett. Argument marbut mal-letteratura arg.muż. Argument marbut mal-mużika arg.ort. Argument marbut mal-ortografija lett.poeż. Poeżija (li taqa' taħt il-qasam tal-letteratura) lett.proż. Proża (li taqa' taħt il-qasam tal-letteratura) vok.muż. Vokabolarju marbut mal-mużika vok.snaj. Vokabolarju marbut mas-snajja' ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA - 98 l-kolonna tal-kelliem tindika dak i qed jitkellem jew jiddiskuti dwar is-suġġett. Dawn jistgħu jinkludu -preżentaturi nfushom, il-mistednin fuq il-programm, il-messaġġi tas-semmiegħa u t-telefonati. Il- preżentaturi u l-mistiedna ġew imniżżla bl-inizjali tagħhom, filwaqt i l-messaġġi u t-telefonati ngħataw -ittra Mu T rispettivament u numruli juri l-ordni li fiha jkunu ġew mismugħa fil-programm. Dawk is-semmiegħa i pparteċipaw għal iktar minn darba fl-istess programm reġgħu ngħataw -istess numru għal dak il-programm. Barra minn hekk, meta l-kelliema taw il-lokalità tagħhom din ġiet imniżżla wkoll fejn isimhom skont il-kodiċi postali uffiċjali għal dawk li jgħixu Malta, GZ tirrappreżenta kelliem minn Għawdex, filwaqt li l-isem tal-pajjiż ingħata għall-kelliema li jgħixu barra minn xtutna. Meta tiġi msemmija jew spjegata kelma li l-kelliem ikun sema' f'postieħor iżda li hu personalment ma jużahiex, il-kodiċi postali tal-lokalità fejn din tkun instemgħet ġiet imniżżla f'parentesi. L-ismijiet tal-preżentaturi u l-mistiedna ġew imniżżla wkoll fejn it-titlu ta' kull programm. Taħt it-tabella li fiha l-iskrutinju tal-programm, l-utent jista' jsib ukoll tabella oħra li tirrappreżenta l-kliem, l-idjomi jew espressjonijiet li jiġu msemmija jew diskussi f'dak il-programm. L-aħħar kolonna ta' din it-tabella tindika s-settur li fih instemgħu. Għalhekk din it-tabella sservi ta' sommarju tal-programm sħiħ. It-tabella t'hawn taħt tista' sservi bħala eżempju. bella £: Spjegazzjoni tat-tieni tabella preż l F'dan il-programm issemmew jew ġew diskussi: Tlaflaf (tlaflif / tlaflifa / jitlaflaf) 3.1 Qasam Bexex 3.2 Kliem Kkaldja (jikkaldja) 3.5 Kajjasa 3.7:4.1 Ħorr 6.3 L Laħam il-kelb 3.3 Idjomi/espress. — Spara Majjistral 3.6 Materjal Qiegħed / qiegħda / qegħdin u qed 4.3 lingwistiku jew varjant Ortografija Għidt / għedt 4.3 i gie diskuss fil- io hm Qgħad 6.2 partikulari Poeżiji Lill-Mitħna tar-Riħ 7.2 99 — ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA Ir-riżultati tal-iskrutinju f'idejn l-utent Permezz ta' dan l-iskrutinju, l-utent jista' b'kumdità u faċilità kbira jieħu l-massimu tal-ġid lingwistiku tal- programm, għaliex l-informazzjoni kollha li tingħata fil-programm rikordjat tista' tinstab b'mod miktub f'dak li nistgħu nsejħulu indiċi dettaljat tal-programm rikordjat. It- tqassim kollu li ġie spjegat fit-taqsima ta' qabel sar għall-fini tal-qarrej, sabiex ikun jista' jsib dak li jkun qed ifittex bla tbatija jew telf ta' ħin. Għal min ikun irid juża din il-ġabra, f'żewġ appendiċijiet kbar. L-ewwel appendiċi huwa magħmul mill-kliem kollu li ssemma fil-programm matul is-sena magħżula (2011-2012) u ngħata f'ordni alfabetika, sabiex tiġi faċilitata t-tiftixa tal-kelma. Kull kelma mbagħad għandha referenza għall-programm partikolari u l-post preċiż fejn tkun ingħadet jew ġiet spjegata. It-tieni appendiċi jiġbor fih il-mijiet ta' idjomi u espressjonijiet li nġabru mill-programm. B'hekk wieħed jista' jfittex il-kelma/espressjoni li tinteressah f'dawn l-appendiċijietu minn hemm imur f'ras il-għajn biex jismagħha mitkellma minn min qalha fil-programm. Din il-ġabra tista' titqies bħala dokument lingwistiku awtentiku u ħaj li qed jikkonserva numru ta' elementi lingwistiċi u termini li maż-żmien jistgħu jintilfu, kif ukoll ta' lessiku li jaf ma ġiex imniżżel fid-dizzjunarji li għandna sa issa, ladarba ħadd minn dawn ma nqeda b'mezz tant dirett u interattiv bħar-radju. Ta' min jiftakar li, billi l-medju hawn huwa l-kelma ħajja, ir-radju jkun qed jilħaq u huwa aċċessibbli għal kulħadd, imqar għal min ma jkunx jaf jikteb, għall- kuntrarju tal-mezzi tradizzjonali bħall-kotba u l-gazzetti. Għalhekk, permezz taż-żewġ appendiċijiet li ħlaqt minn għadd ta' rikordings magħluqin f'audio files, il-materjal kollu li jinġabar f'dan il-programm sar sors b'aċċess miftuħ għall- konsultazzjoni ta' kulħadd. Huwa għalhekk li nistieden lil riċerkaturi oħra sabiex jissottomettu xogħlijiet radjofoniċi jew televiżivi oħra għal skrutinju simili biex nersqu dejjem aktar lejn ir-reġistrazzjoni u d-dokumentazzjoni sħiħa tal-lingwa nazzjonali tagħna. ĠABRA ANALITIKA TAL-MATERJAL LINGWISTIKU FIL-PROGRAMM SEĦER IL-MALTI - ELAINE VELLA - 100