Bħala sors ewlieni se nkun qiegħda nuża kampjun mis-santi miġburin mill- kollezzjonist Eman Bonnici u mogħtijin lill-Arkivji Nazzjonali; madanakollu, se nanalizza wkoll xi santi oħra li tatni l-infermiera u l-versifikatriċi Mary Rose Bugeja. Fl-appendiċi se ninkludi wkoll sezzjoni ta' xi santi miġburin minn kollezzjonist ieħor li xtaq jibqa' anonimu. Apparti dawn is-santi se nanalizza wkoll xi santi li tawni n-nies in ġenerali meta skoprew li qed nagħmel dan ix-xogħol. Minħabba li din l-analiżi kellha bilfors tiġi delimitata b'parametri stretti, iffukajt fuq l-aktar eżempji relevanti mill-ġabra tas-santi li ksibt, jiġifieri t-teżi tiffoka fuq kampjun rappreżentattiv ħafna tal-bqija. Il-perjodu kopert huwa dak tal-aħħar tas-seklu 19 sas-seklu 21, iżda għalkemm instabu ftit santi tal-ewwel seklu msemmi, xorta inkludejthom biex nuri l-iżvilupp matul is-sekli. Minħabba n-natura innovattiva ta' dan is-sors fir-riċerka tat-tħaddim tal-Malti hu xieraq li t-tieni kapitlu jittratta l-istorja tas-santa, li hija tradizzjoni akbar u itwal minn dik Maltija. Iżda is-santa Maltija daħlet f'din l-istorja u kompliet issegwi t- tradizzjonijiet u d-drawwiet antiki partikolari bil-format stabbilit tagħha. Għalhekk il- metodoloġia tat-tieni kapitlu se tkun ta' riċerka storika fil-kuntest Ewropew: l-ewwel se nirrikorri għal xogħlijiet li jitkellmu fuq is-santa qaddisa bħala artefatt qed jiżviluppa biex nuri li s-santa tal-mewt ħarġet mis-santa qaddisa. Imbagħad se nistħarreġ fuq il- lapidi fil-perjodu Ruman biex nuri x-xebh tal-memorja fil-kuntest tal-mewt. Wara se nfittex fuq l-istadju l-aktar bikri tas-santi tal-mewt meta kollox kien isir bl-idejn għax ma kinux jeżistu stamperiji. Imbagħad se nitkellem fuq il-perjodu fejn jibdew diħlin l- istamperiji u l-fotografija biex nittratta dan il-medju viċin żmienna. Fl-aħħar parti se niddiskuti l-evoluzzjoni tas-santi misjubin f'Malta matul is-sekli u se nanalizza wkoll santa waħda fid-dettall biex inħejji t-triq għall-kapitli analitiċi ta' wara billi nuri kif karta ċkejkna tista' tkun magħmula minn bosta fatturi. Prinċipju metodoloġiku kostanti li se jiġi stabbilit f'dan il-kapitlu u li se jkompli jitħaddem sal-aħħar se jkun il-konċentrazzjoni fuq l-ikonografija Nisranija; fi kliem ieħor din se tkun ħajta metodoloġika kontinwa fit- teżi. It-tielet kapitlu se jittratta r-reġistri rikorrenti fis-santi tal-mejtin, dak smewwi u dak pajsaġġistiku, biex jiġi stabbilit il-pedament lessikali li d-diskors liriku jibni fuqu biex toħroġ il-figurazzjoni li se tiġi analizzata f'dan il-kapitlu, u f'aktar dettall stilistiku fir- raba' wieħed. Fuq dan il-pedament jinbnew ukoll l-evokazzjonijiet popolari marbutin mar-reġistru. Minkejja li dawn il-versi m'għandhomx livell letterarju għoli, xorta waħda jinqdew bl-għodda tal-figurazzjoni u għalhekk il-qofol tal-metodoloġija fit-tielet u r- raba' kapitlu se tkun l-istess bħal tal-kritika letterarja. Minħabba li se nimxi mal-qari bir- reqqa tat-test jista' jingħad li se nimxi mal-Kritika l-Ġdida. Fit-tielet u r-raba' kapitlu l- ewwel se jiġu analizzati l-poeżiji miktubin minn versifikaturi midħla fil-qasam tas-santi, imbagħad se jiġu analizzati s-santi miktubin minn bnedmin mhux midħla f'dan il-qasam, mis-seklu 19 sal-lum. Dan il-metodu se jseħħ bil-għan li juri l-varjetà fit-tekniki u l-istili. Il-kwotazzjonijiet kollha li se jittieħdu mis-santi se jingħataw fil-verżjoni oriġinali biex jinżamm il-karattru tagħhom, iżda dawk ortografikament żbaljati se jkunu mmarkati. Dan ma jgħoddx għall-versi li nkitbu qabel l-1934 minħabba li kien għadu ma ġiex stabbilit l-alfabett Malti. Il-parametri analitiċi tal-aħħar żewġ kapitli se jiġu spjegati f'dettall akbar fil-parti introduttiva tat-tielet kapitlu. Imbagħad fit-tielet kapitlu se nirriċerka r-reġistri tipiċi in ġenerali fil-versi tal-mejtin u fl-eleġiji bħala bażi għall-kapitlu kollu. Wara dan se nanalizza l-versi li fihom konnotazzjonijiet divini fil-vokabolarju smewwi, b'referenza għal xogħlijiet teoretiċi relevanti. L-istess japplika għas- suġġerimenti temporali fil-lessiku tal-pajsaġġ u għat-tekniki figurattivi tar-raba' kapitlu. Fl-aħħar parti tal-kapitlu se nagħmel punt konklużiv biex mir-reġistru nħejji triq għat- teknika fl-aħħar kapitlu. Fir-raba' kapitlu se nanalizza it-tliet tekniki figurattivi tal- metafora konkretistika, is-similitudni u s-sineddoke wara li nagħti r-raġuni għala għażilt dawn it-tekniki li huma rappreżentattivi ta' tekniki oħrajn f'dan il-kuntest partikolari. Minkejja l-limitazzjonijiet taż-żmien u l-ispazju, ħejjejt ukoll żewġ intervisti, waħda mal-kollezzjonist u l-oħra mal-versifikatriċi msemmijin. B'hekk, il-qarrej se jara t- tradizzjoni b'saħħitha tas-santi tal-mejtin minn perspettivi Maltin differenti. 2.0 L-Oriġini u l-Istorja tas-Santi 2.1 L-oriġini tas-santa reliġjuża Fil-kelma "santa" hemm minnufih implikazzjoni ta' oġġett qaddis, tant li fl-Ingliż tissejjaħ "holy card" jew "holy image," b'ripetizzjoni tal-kunċett ta' qdusija li wara kollox diġà jidwi fil-kelma Maltija u l-oriġini Taljana tagħha u l-ekwivalenti mit-Taljan "santino." Il-format rettangolari u ċkejken tas-santi dejjem tfassal bi ħsieb wieħed: li jkunu jistgħu jinġarru kullimkien faċilment. L-għan ta' dan l-oġġett għażiż ta' fakra huwa t-tixrid tad-devozzjoni lejn kult diġà popolari. In-nies devota lejn Sant Antin ta' Padova ma kellha bżonn l-ebda introduzzjoni għal din il-figura ta' dimensjoni universali fl-istorja reliġjuża tal-Punent, iżda xorta waħda kellha s-santi tiegħu. L-istess punt jgħodd għal diversi figuri oħra, fosthom, il-Madonna tal-Karmnu, San Franġisk t'Assisi, u Santa Katarina. Kif jgħidu Barbara Calamari u Sandra Dipasqua fil-ktieb Holy Cards, is-santi devozzjonali jippruvaw idaħħlu narrativa bijografika sħiħa f'immaġni waħda. Fil-bidu tas-seklu 15 l-immaġni tas-santa bdiet titfassal bit-teknika tal-inċiżjoni fuq l-injam (woodcut prints) li kienet ispirata mill-pitturi. Dan il-proċess kien ta' vantaġġ għal min ma kellux flus għall-immaġni tal-patrun tiegħu, xbieha sinonima mal-protezzjoni f'seklu meta kull raħal fl-Ewropa diġà kien taħt il-patrunaġġ ta' qaddis (bp1). Is-santi tal- qaddisin maħdumin bl-id kellhom tliet karatteristiċi: il-parċmina bħala materjal, il- bizzilla fit-tarf bħala sengħa dekorattiva, u l-inċiżjoni bil-linka sewda bħala teknika tal- 1 Sors bla paġna. istampar. Dan it-tlaqqigħ ta' karatteristiċi kien jintgħoġob u għalhekk is-santi ta' spiss kienu jingħataw bħala rigali. Il-kartolini ta' Jum San Valentinu li għad għandna sal-lum il-ġurnata huma dderivati direttament minn dawn is-santi eqdem, kif jixhed l-użu tal- bizzilla fiż-żewġ każi. Is-santi devozzjonali għandhom importanza straordinarja għall-Kattoliċi, li għadhom iġorruhom bħala protezzjoni kontra l-ħażen jew bħala mezz ta' qima lejn il- qaddis patrun. Għalkemm l-attributi u l-għeruq kulturali tagħhom huma Kattoliċi bis- sħiħ, is-santi sikwit jiksbu applikazzjoni prattika u kultant interess sekulari, ngħidu aħna, fl-użu tagħhom biex jimmarkaw fejn wasal il-qari fi ktieb u fil-ġbir tagħhom għall- gost tal-kollezzjoni. Iżda, iż-żamma tagħhom f'kartiera bħala ħarsien li jista' jinġarr kullimkien u t-tqegħid tagħhom f'xi post prominenti fid-dar biex jgħinu fis-sens ta' ġabra qaddis fil-familja għadhom jidwu sew id-devozzjoni li ġejja minn żminijiet imbiegħda fit-tradizzjoni reliġjuża. Fl-użu reliġjuż tagħhom, ix-xbihat maħluqin tal-qaddisin tal-qedem, ir-ritratti ta' figuri qaddisa aktar reċenti (li jixbhu s-santi tal-mejtin, bħal fil-każ ta' Padre Pio u Madre Tereża), u s-santi b'ritratti tal-għeżież personali nieqsa kollha jqanqlu emozzjonijiet qawwija, li jvarjaw minn aġitazzjoni sa gradi ta' konsolazzjoni. Minkejja din is-setgħa tagħhom fuq il-passjoni umana u l-valur pittoresk, letterarju, u fotografiku li ġieli ngħatalhom, is-santi madanakllu baqgħu forom ta' rappreżentazzjoni li qajla titpoġġa fil-kategorija ta' arti prezzjuża, u li aktar tappartjeni għall-kultura popolari jew folkloristika. Huma, kif josservaw Calamari u Dipasqua, bċejjeċ tal-arti tal-poplu ("folk art pieces") li jrawmu u jsaħħu t-tendenzi spiritwali fil-ħajja ta' persuna (bp). Aloys Senefelder fl-1796 beda l-produzzjoni industrijali fil-qasam tal-istampi permezz tal-invenzjoni tal-litografija. Dan il-proċess mekkaniku tal-istampar - bil-karta mqiegħda fuq tpinġija biż-żejt fuq ġebla ċatta, fejn l-aċtu jiekol il-partijiet li ma jkunux miksija bix-xaħam biex jimtlew bil-linka u ż-żejt li jitilgħu fil-wiċċ tal-ilma miżjud magħhom - hu teknika tradizzjonali li għadha tintuża fil-proċess tal-istampar ta' xogħlijiet artistici sofistikati (Calamari and Dipasqua bp). Dawn il-fatti storiċi huma relevanti għal dan l-istudju għax jiffurmaw stadju kruċjali fl-iżvilupp storiku u fit- tradizzjoni tal-istampi qaddisa, li bl-avvanz litografiku wittew it-triq għax-xbieha mlewna tas-santa permezz tal-kromolitograijfa, il-pass li kien imiss fil-progress tal- istampar, speċifikament meta l-aħwa Benziger waqqfu stamperija ta' xbihat u kotba reliġjużi fl-Isvizzera. Sa nofs is-seklu 19 l-aħwa kisbu t-titlu ta' produtturi prinċipali tas- "santini" (Calamari and Dipasqua bp). Wara dan is-suċċess, kumpaniji lokali ta' ħafna bliet oħra Ewropej imxew fuq il-passi tagħhom u stabilixxew modi nazzjonali distinti fil- produzzjoni ta' dawn is-santi. Fi Franza s-santi reliġjużi jispikkaw minħabba l-istil pittoresk ġej mill- istabbiliment tal-akkademja artistika f'dan il-pajjiż lejn l-aħħar tas-seklu 19, bil-kuluri pastell bħala t-timbru speċifiku ta' dan il-moviment. Minn lat ieħor, is-santi mill-Belġju kellhom kuluri aktar vivaċi li taw karattru grafiku lix-xbihat sofistikati mpoġġijin fi sfond Iżlamiku. Is-santi mill-Iżvizzera u mill-Ġermanja tnisslu mit-tradizzjoni popolari tal-ħrafa illustrata, waqt li dawk Taljani, Spanjoli u Messikani huma sinonimi mal-pittura aktar sofistikata. Iżda minkejja l-fabrikazzjoni tajba ħafna ta' dawn is-santi devozzjonali, kienu jinbigħu "bis-soldi." Illum, għall-kuntrarju, jiġu prodotti bil-miljuni u għalhekk ġew ristretti fid-diversità stilistika u kwalitattiva tagħhom, bil-prezz li ironikament dejjem jogħla (Calamari and Dipasqua bp). B'mod ġenerali, is-suġġett ta' dawn is-santi bikrin baqa' misterjuż għal kull min ma kienx midħla tal-aġjografija tal-qaddis partikulari, aktar u aktar fejn il-figuri fis-santi jidhru qegħdin iżommu attributi mislutin mir-rakkont aktarx leġġendarju tagħhom. Dawn l-attributi simboliċi u evokattivi għadhom irraffigurati fl-istampar tas-santi minn bosta stamperiji, iżda soċjetà moderna u sekulari aktarx li tapprezzahom u tifhimhom anqas. Is-simboli emblematiċi jinħassu inqas neċessarji f'santi riċenti, bħal ta' Padre Pio u Madre Cabrini, li jingħarfu mir-ritratt distintiv tal-wiċċ, f'kuntrast ma' santi eqdem magħmulin minn impressjonijiet artistiċi differenti tal-wiċċ, li b'hekk ħtieġu l-attributi biex il-qaddis jibqa' jingħaraf bħala l-istess matul il-medda ta' rappreżentazzjonijiet varji tal-fattizzi tiegħu. Iżda, fis-santi tal-mejtin l-attributi ma jidhrux bħala emblemi allegoriċi, għax f'dan il-każ l-iskop huwa li tingħata prijorità lill-identità individwali tal- mejjet, ħtieġa li tinkiseb minnufih mir-ritratt innifsu. Minflok l-emblemi li bihom jingħarfu l-qaddisin, fis-santi individwali jiġu mfaħħrin il-kwalitajiet, il-ħidmiet, u l- kisbiet li jkunu ddistingwew il-ħajja tal-mejjet. B'mod parallel mal-attributi aktar universali tal-figuri qaddisa, il-merti pjuttost individwali fuq is-santi tal-mejtin jiddistingwu persuna f'dimensjoni inqas magħrufa. L-ewwel eżempju ta' santa devozzjonali eżistenti kienet fl-ewwel nofs tas-seklu 15 bix-xbieha tal-patrun tal-vjaġġaturi, San Kristofru, li qed iġorr lil Ġesù bambin fuq dahru. Din tinstab bħala inċiżjoni fuq il-qoxra ta' wara tal-manuskritt Laus Virginis miktub fl-1417 li llum jinstab fil-librerija ta' John Rylands f'Manchester (Cundall 3, 6-8). Il-mod kif tfasslet u ġiet magħmula din is-santa jixbah lill-metodu użat għall-gazzetti sal- 1970, meta l-ittri kienu jitpoġġew waħda waħda u jintrabtu flimkien, bi spazju żejjed fejn jitpoġġa ritratt magħmul fuq ħadida minquxa. Naturalment, mal-invenzjoni magħrufa tal-istamperija mill-Ġermaniż Johannes Gutenberg, fl-1455, il-produzzjoni tas-santi saret aktar kontinwa u preċiża, bħalma seħħ lil forom oħra stampati, ngħidu aħna, l-istampi, il-mapep, u l-kotba. Fl-antik l-uniċi xbihat tal-qaddisin kienu jeżistu f'għamla ta' pittura jew ħġieġa mlewna f'post pubbliku bħall-knisja, jew f'għamla ta' statwetta magħmula bis-sengħa u miżmuma fid-dar, fejn wieħed ma kienx ikollu l-lussu ta' stampi sofistikati tal-figuri li jqim. Il-popolin qajla kellu tifkira magħmula minn materjal prezzjuż bħall-karta jew il- ħġieġ imlewwen. Meta wasal il-fenomenu tal-istampa, u miegħu il-lussu tal-ktieb stampat fi kwantità, dan kien kuntest ta' demokratizzazzjoni tal-kelma stampata fuq karta li fih is-santa setgħet tiffjorixxi, issir prorpjetà anka tal-poplu komuni, għax fost il- kwantitajiet stampati bdiet tinbiegħ b'ħafna inqas jekk mhux ukoll tingħata b'xejn mis- santwarju, kif għadha l-użanza sal-lum. Mawra sa tempju li jqanqal devozzjoni, bħas- santwarju tal-Madonna ta' Pinu, tixhed dan minnufih bil-faċilità attwali li wieħed jiġbor is-santa tal-pittura mirakoluża. Għalhekk, kull santwarju kien jippubblika s-santi tiegħu biex ixerred id-devozzjoni tal-qaddis jew patrun tal-lokalità (Cundall 4). L-ewwel knisja li bdiet tqassam is-santi tal-kult tagħha fil-lokalità rispettiva kienet il-knisja ta' San Sulpizju f'Pariġi. Calamari u Dipasqua jgħidu li l-madwar tal-knisja ta' San Sulpizju sar popolari għax-xiri ta' oġġetti reliġjużi (bp). Din il-knisja magħrufa u popolari kienet iċ-ċentru ta' ħafna żviluppi fil-kultura reliġjuża tal-post, u maż-żmien twaqqfet il-kongregazzjoni ta' San Sulpizju li kienet b'saħħitha ħafna fil-vokazzjonijiet. Meta l-qassisin Franċiżi emigraw lejn pajjiżi bħall-Kanada, fl-epoka li dan il-pajjiż kien beda jissejjaħ The New France minħabba li kien taħt il-patrunaġġ Franċiż, waqqfu kunventi kbar li sal-lum il-ġurnata għadhom jixhdu t-trasferiment tas-sentiment vokazzjonali lejn inħawi ġodda, bil-firxa simultanja tar-rikordji materjali tal-qaddis padrun, bħas-santi. Il-kontinwità tat-tixrid reliġjuż f'ħafna aktar pajjiżi fl-Ewropa hi dovuta lill-Ġiżwiti, is-soċjetà ta Ġesù ta' San Injazju. Il-membri ta' din l-Ordni vvjaġġaw b'missjoni edukattiva, pastorali u oratorika kemm madwar l-Ewropa kif ukoll, eventwalment, mad-dinja kollha, u minħabba d-drawwa tagħhom li jġorru x-xbihat qaddisa kull fejn marru, l-użanza tas-santi xterdet mal-erbat irjieħ. Ix-xbihat intgħoġbu f'diversi pajjiżi, u f'qasir żmien kull poplu beda jistampa s-santi tiegħu (Grießmayer 40). Fatturi bħal dawn għenu ħafna biex il-kult tas-santi jikber f'temp qasir. Naturalment, waħda mill-ewwel xejriet tas-santi devozzjonali li għadha tispikka sal-lum, saħansitra fil-kategorija ta' santi tal-mejtin, hija d-dehra prominenti ta' Ġesù, tal-Madonna jew tal-qaddisin fuq quddiem. Xejra kumplimentari hija t-talba fuq wara. Għalhekk, is-santa teliċita żgur żewġ funzjonijiet fundamentali: fuq naħa l-ħarsa lejn stampa li tevoka d-devozzjoni bl-aspetti aġjografiċi jew sagri tagħha, u fuq l-oħra l- istedina biex min ikollu l-immaġni f'idejh jieqaf u jitlob. It-tieni funzjoni tingħata d- diskors ortodoss tagħha mit-talba stampata fuq wara, li sservi ta' għajnuna formulajka. Is-santi baqgħu dejjem dokumenti ta' qies ċkejken li jippermettilhom jinġarru f'but jew kartiera, bl-iskop li wieħed isib it-talba xħin u fejn jeħtieġ. Dawn il-faċilitajiet favur l- aspett devozzjonali tas-santi qajla nbidlu matul iż-żmenijiet. L-użu rari tal-frażi nihil obstat f'xi santi tixhed ukoll kemm ingħatat importanza lill-kontenut tagħhom fil-firxa internazzjonali msemmija fuq, speċjalment bħala materjal reliġjuż li seta' jitqassam bl- approvazzjoni tal-Knisja bbażata fuq konformità mad-duttrina Nisranija, bħall- imprimatur tal-kotba. Mis-suċċess tas-santi matul is-sekli ħarġu mhux biss kategoriji speċifiċi tal-istess materjal stampat, ngħidu aħna, is-santi tal-mejtin, iżda wkoll materjal ieħor simili b'użu aktar sekulari, bħall-istampar ta' karti żgħar b'wiċċ il-kandidati politiċi fi żmien elezzjoni. Il-kwantità kbira ta' dan il-materjal propagandistiku mwassal fid-djar tirrifletti sentimenti aktar mundana iżda li għandhom xi ftit jew wisq mill-qawwa tad-devozzjoni reliġjuża, għalkemm b'aspirazzjoni lejn kult popolari f'kuntest ta' poter dinji u temporali. Fl-Italja, dawn il-karti żgħar jgħidulhom "santini elettorali"(Frosini 3), terminu li b'mod evidenti huwa dderivat mis-santi u li, ironikament, ġej minn pajjiż ikkaratterizzat bit-twemmin Kattoliku li sab il-pedamenti għall-Knisja tiegħu fih. Waqt li l-attributi magħrufin tal-figura qaddisa fuq is-santa reliġjuża ma jirrikjedux spjegazzjoni jew identifikazzjoni realistika tal-wiċċ (lil hinn mis-simboliżmu ikoniku), il-profil fiżjonomiku u r-rakkont bijografiku tal-persuna mejta huwa meħtieġ b'elaborazzjoni sħiħa. Bħal fil-każ il-karta propagandistika tal-politiku, is-santa tal-mejtin telenka l- merti passati ta' bniedem, iżda għal raġunijiet ta' tifkira minflok ta' ambizzjoni sekulari. F'dan l-isforz biex is-santa tfakkar lill-mejjet, jinħass element dgħajjef tal-kult fis-santi reliġjużi, irrealizzat fl-isforz tal-familjari biex iżommu l-memorja tal-kwalitajiet tajba tal- mejjet ħajja għal żmien twil wara n-nuqqas tiegħu. Dan l-element ta' fakra - fis-sens wiesa' tal-kelma - jeżisti wkoll f'diversi forom ta' materjal stampat b'dimensjonijiet simili għal tas-santa: ir-ritratti politiċi, il-karta tan-negozzju jew professjoni (buisness cards), jew f'markaturi tal-paġni b'riklam ta' bniedem (bookmarks). Il-paragrafu preċedenti wera kif is-santi devozzjonali maż-żmien evolvew f'santi kommemorattivi, b'xejriet li jvarjaw skont l-okkażjoni li tkun qed tiġi ċċelebrata: is-santi tal-praċett, tal-griżma tal-isqof, tat-tieġ, u tal-ordinazzjoni saċerdotali. Dawn kommemorazzjonijiet jitqassmu skont stadji importanti matul il-ħajja tan-Nisrani. Il- mewt, fil-fatt, mhijiex għajr l-aħħar stadju temporali jew dinji f'din il-mixja ta' okkażjonijiet kruċjali fil-ħajja tal-wemmien. Hija wkoll stadju ta' transizzjoni għall-ħajja ta' dejjem, kif tesprimi b'mod espliċitu kull santa. Is-santi tal-qaddisin iġorru wkoll element leġġendarju qawwi, jiġifieri mhumiex riduċibbli għal figura qaddisa biss iżda jeliċitaw ukoll rakkont li aktarx iżżewwaq b'avvenimenti straordinarji matul is-sekli. Santa partikolari tal-1428 kisbet l-importanza mirakoluża tagħha minħabba li jingħad li ssopraviviet id-devastazzjoni totali tal-post fejn kienet merfugħa, li nħaraq kompletament. Din għadha sal-lum magħrufa bit-titlu "Madonna del Fuoco," u tinsab fid-Duomo di Forlì, fl-Italja (Pon 85). Meta n-nies temmen dawn il-fenomeni li jolqtu r-ruħ, aktar tinġibed u tuża l-mezzi tagħha biex takkwista dawn it-tifkiriet devozzjonali. Huwa essenzjali li wieħed jinduna li jekk is-santa hija tal-praċett, tfakkar li dan il- bniedem irċieva l-ewwel tqarbina f'data partikolari, u jekk hija taż-żwieġ, tfakkar li l- koppja ingħaqdet flimkien f'data daqstant partikolari. L-okkażjonijiet diversi ta' dan l- oġġett żgħir stampat jikkonverġu kollha f'għan rikorrenti: isem bniedem f'rabta ma' avveniment importanti f'ħajtu, dejjem b'intervent divin jew qaddis. Is-santa tal-praċett, ngħidu aħna, tikkommemora l-mument meta l-Ispirtu s-Santu jagħti lit-tifel il- perseveranza fit-tajjeb u fit-twemmin, waqt li s-santa taż-żwieġ tiċċelebra l-patt ta' koppja li mhix se tinfired. Dan juri li kull santa għandha funzjoni illokuzzjonarja: talba, stedina, sejħa, wegħda, u l-bqija. Is-santa tal-mejtin tidħol fost dawn il-funzjonijiet, b'tislima lill-mejjet u talba għal ruħu. It-tislima u l-memorja jibqgħu fatturi b'saħħthom ħafna f'għadd ta' tipi ta' santi. It-tfakkira, fil-fatt, hija l-fil komuni saħansitra bejn is- santi devozzjonali u l-karti promozzjonali jew propagandistiċi li ssemmew fuq. 2.2 Il-perjodu bikri Ruman Wara li tikkwota, bħala epigrafu, l-istqarrija magħrufa ta' Ċiċerun: "Il-ħajja tal-mejtin hija stabbilita fil-memorja tal-ħajjin" (Filippiċi 9.4.10), Maureen Carroll fil-ktieb Spirits of the Dead tgħid li, skont sorsi legali Rumani, il-lapida tfasslet għall-preservazzjoni tal- memorja u għall-indikazzjoni tal-istatus personali, tal-meravilja u tal-antikità tal-familja tal-mejjet (30; Kousser 34). Il-forma, id-daqs tal-monument, u l-kitba ta' fuqu kienu mezzi biex jintwerew u jitqiesu l-livell soċjali, il-beni personali, u relazzjonijiet importanti tal-mejjet. Huwa għalhekk li l-lapida tinħadem minn materjal relattivament permanenti li b'hekk jippermetti memorja dejjiema. Ċiċerun stqarr li għalkemm il- monumenti u l-livelli soċjali jippreservaw il-memorja, il-kisbiet, l-imġiba tajba u l- wetqiet il-kbar ta' persuna, ngħidu aħna, fil-gwerra, jistgħu jservu wkoll bħala motivazzjoni għall-fama dejjiema kemm tal-persuna nieqsa kif ukoll ta' familtha, u jħallu "xewqa passjonali għall-eċċellenza morali" fil-ġenerazzjonijiet futuri, imqar jekk din il-fama tibqa' dipendenti fuq l-iskaluna li l-individwu jilħaq fis-sellum soċjali (Carroll 30; Sidebottom 251). Kaġun ieħor ta' fakra hu t-tħollija b'wirt letterarju ta' kapulavur ammirat minn bosta, patrimonju li skont diversi filosfi ma għandux prestiġju akbar minnu għall-immortalità ta' poeta (Carroll 31). Santa tal-mejjet għandha bosta minn dawn l-elementi, għalkemm f'arranġament differenti, fuq materjal inqas permanenti, u bi kwalitajiet letterarji aktar modesti. Is-santa sikwit ikollha l-versi u dettalji bijografiċi (livell soċjali, xogħlijiet, karatteristiċi personali, ħjiel ta' passatempi, u l-bqija) li jinkludu wkoll l-isem tal-mejjet u tal-qraba tiegħu. Wieħed minnufih jinnota li l-informazzjoni bijografika tas-santa tisboq l-informazzjoni aktar limitata fuq il-materjal permanenti tal- lapidi. L-epitaffju Ruman kien jikkonsisti f'isem il-mejjet u min ikun iddedikalu l- kelmtejn, biex fl-iskrizzjoni tiġi kkommemorata wkoll ir-relazzjoni pubblika bejn iż-żewġ persuni, il-mejjet u l-ħaj (Carroll 33). Iċ-ċittadini Rumani kellhom it-tria nomina: l-isem tal-persuna, tal-familja, u l-kunjom, sistema fundamentali ta' identifikazzjoni li turi l- istat soċjali ta' dak li jkun skont kemm ħadem għall-isem prestiġjuż tiegħu jew il-familja li wirtu mingħandha. Kien jidher ukoll iż-żmien li kellu l-mejjet, li xi drabi kien jiġi saħansitra elaborat f'xhur, ġranet u sigħat (Carroll 129). Dettall kuntestwali ieħor, din id-darba fuq l-oqbra tal-militar, li kellu wkoll suldati barranin ingaġġati miegħu, kien l- oriġini tal-individwu indikat biċ-ċittadinanza (Carroll 131). Parti essenzjali tal-messaġġ tal-epitaffju kien il-lista ta' unuri, xogħlijiet u żviluppi fil-karriera li jkun kiseb il-mejjet fl- isfera soċjopolitika, kif ukoll fatturi bħal integrazzjonijiet ċivili, livell militari u, mill-ġdid, karatteristiċi personali li jdaħħlu l-mejjet f'kuntest soċjokulturali definit (Carroll 136, 33; Weisweiler 68). Sal-aħħar tar-Repubblika Rumana, l-epitaffji tan-nobbli kienu relattivament sempliċi, tant li ġeneralment taw biss pinzellati qosra tal-karriera tal- figura magħrufa (Carroll 136). Dawn ix-xejriet qegħdin jingħataw b'mod dettaljat għaliex fil-parti l-kbira tagħhom jantiċipaw diversi aspetti tas-santa tal-mejjet, li sikwit insibuha b'varjanti ta' xi elementi msemmijin f'dan il-paragrafu, għad li fil-perjodu Ruman, l-aktar minħabba l-iskjavitù, kienu jisħqu aktar fuq l-istat soċjali. Xi epitaffji fuq l-oqbra jindirizzaw lill-qarrej direttament u jesiġu li jiftakar fil- mejtin. Dan l-istil ta' indirizz huwa xejra prominenti tas-santa tal-mejjet. Dawn il-kitbiet mhux biss jikkommemoraw persuna għażiża imma jfakkru lill-ħaj fil-mortalità tiegħu. Ngħidu aħna, fil-każ ta' karriera militari jintużaw versi bħal: "Għamilt is-servizz tiegħi, u issa qiegħed hawn. Aqra din u kun aktar jew inqas fortunat f'ħajtek" ("I did my service, and now am here. Read this and be either more or less fortunate in your lifetime"). L- iskrizzjonijiet funebri saħansitra jitolbu lill-qarrej biex jaqra jgħajjat meta jsellem lill- mejjet, billi jgħid: "J'alla t-trab tal-art jistrieħ ħafif fuqek!" ("may the earth lie lightly on you!"), skrizzjoni partikulari popolari fl-ewwel żewġ sekli WK fil-provinċja Spanjola Baetica, iżda użata wkoll f'bosta reġjuni oħra fl-Ewropa tal-Punent (Carroll 53-55). B'hekk is-sopravivenza tal-memorja tal-mejjet teħtieġ parteċipazzjoni attiva mill-qarrej fi djalogu miegħu, u din iż-żamma ta' memorji tidher wkoll fis-santa tal-mejjet. Il- prominenza tal-memorja f'dan il-kuntest tidher b'mod ċar fl-epitaffju Ostjan, "il-vuċi tiegħek hija l-vuċi tiegħi" ("Your voice is my voice") (Carroll 55). L-istess sors jelabora li l-kitba monumentali kienet formulajka fil-parti l-kbira tagħha, u għalhekk tiddependi minn taqsiriet Latini standard għall-varjetà fil-vokabolarju u fl-espressjonijiet fuq il- lapidi. Ħafna mill-oqbra kellhom forom relevanti ta' skulturi, figuri fil-ġebel jew fl-irħam li kkumplimentaw jew dwew is-sens tal-epitaffju. L-istess fil-każ tas-santa tal-mejjet jew devozzjonali, li permezz tax-xbieha qaddisa jew tal-mejjet innifsu teliċita talba xierqa fil-qarrej osservatur, speċjalment jekk dan ikun illiterat. Xejra oħra tal-lapidi, l-element umoristiku, tixhet dawl fuq tendenzi simili fis- santi tal-mejtin. Apparti l-logħob bil-kliem, bħal "Ma kontx, kont, miniex, ma jippurtanix" mil-Latin "non fui, fui, non sum, non curo", l-umoriżmu hu rari fil-kuntest tal-lapidi. Iżda jidher element ieħor divertenti fl-espressività unika ta' xi epitaffji, fosthom dak ta' furnar u martu tat-tieni nofs tal-ewwel seklu QK f'Ruma. Il-qabar kellu ringieli ta' fetħiet ċilindriċi jimitaw il-fran tal-ħobż, b'referenza ċara daqskemm ċajtiera għall-proċess tal-ħbiż. Il-versi tar-raġel jisħqu li kien inkarigat jagħmel il-ħobż għall-istat, u jżidu "kif jidher" (b'allużjoni għall-iskultura tal-qabar), waqt li l-versi ta' martu jgħidu li l-fdalijiet ta' ġisimha huma fil-basket tal-ħobż, element tassew eċċentriku fis- solennità tipika tal-epitaffju. L-umoriżmu iswed jerġa' jidher f'epitaffju li jikkomemora attur minn Siscia, li, b'referenza għar-rwoli teatrali li ħadem, jgħid: "mitt ħafna darba, imma hekk qatt" ("I've died many times, but never like this"). Individwu ieħor f'Ruma esiġa li jitniżżlu il-vizzji irresponsabbli li ġabu l-mewt tiegħu: "Banjijiet, inbid u nisa jġibu t-taħsir tal-ħajja. Iżda x'inhi l-ħajja ħlief banjijiet, inbid u nisa?"("Baths, wine, and women bring life's decline. Yet what is life but baths, wine and women?") (Carroll 148- 9). Dawn l-eżempji għandhom iħejju atteġġjament aktar miftuħ lejn il-modalitajiet diskursivi marbutin mal-mewt, u b'hekk jiggarantixxu moħħ miftuħ lejn is-santi in ġenerali iżda partikolarment lejn tipi mqar rari ta' umoriżmu fis-santi u lejn santi ppersonalizzati bil-versi u bir-ritratti li jaqblu, kif se jiġi analizzat fil-kapitli li jmiss. L-aspetti kulturali u espressivi marbutin mal-kommemorazzjoni tal-mejjet huma bla tarf, u jinkludu elementi oħra interessanti u dettaljata bħalma huma l-lokalità maħsuba tal-oqbra, il-maskri tal-mewt, ir-rappreżentazzjonijiet artistiċi (ngħidu aħna, pitturi u skulturi) tal-mejtin, ir-reġistri reġjonali dwar il-mewt, il-forom epigrafiċi, u l- bqija. Iżda l-eżempji magħżulin f'din it-taqsima huma l-eqreb tas-santi tal-mejtin, imqar jekk il-fatturi l-oħra jistgħu jitqiesu fi studju akbar li jqis il-kuntest sħiħ tal-kultura Rumana marbuta mal-mewt. Sors bħall-ktieb Spirits of the Dead ta' Carroll joffri l-firxa sħiħa ta' dawn l-elementi kulturali, li ma jistgħux jiġu inkorporati fid-delimitazzjoni tematika ta' din it-teżina. 2.3 L-istadju l-aktar bikri tas-santa tal-mejjet Waħda mill-eqdem santi, jew luttini kif inhuma msejħin bit-Taljan, li nafu biha fl-istorja tinsab f'kollezzjoni privata ta' ċertu Dr. Theo Breugelmans, kollezzjonista Olandiż. Tfakkar Abbati, jew aħjar kap ta' komunità maskili ta' rħieb ġo kjostru, bl-isem ta' Dom Joannes Van Assema, li miet fid-9 ta' April tas-sena 1761 (Galanzi bp). Dan il-qedem impressjonanti jagħmilha waħda mill-aktar santi ta' valur li nafu bihom, u d-data apparentament imniżżla bl-id fuqha. Naturalment, l-eqdem santi jgawdu preġju akbar mill-fatt li fi żmienhom kienet ħaġa diffiċli ħafna biex wieħed isib stamperija. Lanqas ma kienu jeżistu ritratti; għalhekk, kien diffiċli ħafna li tissawwar u tinżamm xi għamla ta' tifkira ta' persuna għażiża li naqset. Fattur ewlieni f'dan in-nuqqas ġenerali ta' rikordji kien li flus fl-idejn ma kienx hemm, tant li l-poplu lanqas kellu biex jixtri tebut, aħseb u ara jippubblika s-santi. B'żieda ma' dan, stamperiji fl-irħula ma kinux jeżistu. L-aktar, l- aktar wieħed kien jiltaqa' ma' stamperija waħda f'belt distinta, u l-istampar ta' ktieb kien jieħu ż-żmien minħabba li kollox kellu jsir bl-idejn. Dawn l-iskarsezzi u n-nuqqasijiet bilkemm setgħu jħallu tinbet imqar l-idea tas- santi. Min kien jappartjeni għall-grupp soċjali tan-nobbli kien aktarx jindifen fil-binja ewlenija tal-Knisja, b'irħama fuq il-qabar li, għalkemm sintendi ma kienet iġġorr l-ebda ritratt, xorta waħda kellha forom oħra ta' identità: it-titlu, il-kariga, l-isem, is-snin tal- għomor, is-simbolu u l-kuluri tal-eraldika, fost mezzi oħra ta' identifikazzjoni. Il- formazzjoni bikrija tas-santi segwiet fuq din it-tradizzjoni nobbli, għax l-ewwel tifkiriet stampati tal-membri mejtin tan-nobbiltà u tal-ġerarkija ekkleżjastika ħadu preċedenza fuq klassijiet soċjali oħra li ma kellhomx il-mezzi għal din l-għamla ta' tifkira (Galanzi bp). Fattur ieħor ewlieni f'din id-diskriminazzjoni bejn mejtin ta' klassijiet soċjali differenti kien id-distinzjoni nnifisha fis-soċjetà ta' żmienhom: bniedem distint qajla seta' jintesa wara mewtu, u kien jeħtieġ iż-żamma tal-figura prominenti tiegħu fl-idejn. Meta miet l-abbati magħruf Van Assema, ngħidu aħna, il-memorja tiegħu ma kinitx tippersisti li ma kienx għas-santa tiegħu ppreservata f'arkivju, xbieha ċkejkna li minkejja d-daqs modest tagħha assigurat li ismu jissokta f'kult. Wieħed għandu jiftakar punt relevanti għall-qawwa ta' dan il-kult: il-fatt li l-irwol ta' abbati kien ikopri d-dritt li jilbes l-insinja tal-isqof, simboli episkopali milbusin li meta jidhru f'santa kienu jagħtu s- sens ta' awtorità ekkleżjastika għolja. Naturalment, ladarba sa żmien Van Assema kienet għadha mhix żviluppata t-teknoloġija fotografika, min iddisinjalu s-santa tal- mewt tiegħu bl-idejn ħa l-libertà li jpoġġi, bħala xbieha tiegħu, ix-xejriet tradizzjonali ta' Santu Wistin (Galanzi bp). Għaliex din ir-rabta bejn l-abbati u l-isqof ta' Ippona, speċjalment fi storja ta' rivalità bejn iż-żewġ karigi dwar l-insinja tagħhom? Is-santa li fl- ilbies tal-abbati tpoġġi l-paramenti sagri tal-uffiċju veskovili mhix qed tkun informattiva biss, iżda qed tgħaddi kumment dwar awtorità, qed titlob qima lill-abbati parallela għall-qima lil isqof, u fil-proċess qed issaħħaħ il-kult. Għalkemm ix-xbieha stampata ta' Van Assema hija waħda mill-eqdem sejbiet ta' santi Nsara skont is-sors imsemmi fuq, aktarx mhijiex l-aktar waħda qadima. Qabelxejn, wieħed irid iqis li l-ewwel denominazzjoni li bdiet tistampa s-santi tal-mejtin ma kinitx Kattolika. Il-ħsieb li mal-mewt ta' persuna titfassal xi għamla ta' santa bħala kommemorazzjoni mhux minn dejjem seħħ bil-metodu u bl-għanijiet li għandhom is- santi llum. Il-luttino bikri kien għamla ta' karta jew kartuna li tfakkar isem dak li jkun u titqassam b'tifkira fl-okkażjoni tal-mewt tiegħu. Dawn il-karti ta' fakra oriġinaw fl-Olanda fis-seklu 16, u kienu msejħin 'bidprentjes,' li fit-traduzzjoni Taljana tiġi luttini, rikordji ċkejknin tal-mejtin. Dawn ma kinux santi Kattoliċi għax oriġinaw mil-Luterani, il-Kalvinisti u l-membri tal-'Knisja Antika Tradizzjonali Kattolika' (Galanzi bp). Huwa dettall inċert jekk kienx hemm santi oħra qabel dawn, iżda l-eqdem forom misjubin kienu fl-Olanda. Fejn jidħlu s-santi Nsara, waħda mill-eqdem eżempji nstabet ġo Anversa tas-seklu 16 li kienet parti mit-territorju Fjaming tal-Belġju. Dawn is-santi Kattoliċi jmorru lura sal-ewwel nofs tas-seklu 17, u wħud minnhom jinsabu f'diversi mużewijiet tat-tradizzjoni popolari, kif ukoll f'kollezzjonijiet privati (Galanzi bp). Luisa Bastiani wkoll isemmi lil Anversa bħala centru ta' "cattolicità nordica" (Bastiani 32). Fl-Ewropa, telabora, il-produzzjoni ta' santi devozzjonali żdiedet bejn is- sekli 15 u 16 u l-pern ta' dil-produzzjoni seħħ fil-Ġermanja, imbagħad f'Anversa, post li bl-ispinta Riformistika applika tendenzi ikonoklastiċi fuq għadd ta' xbihat qaddisa. It- teknika ksilografika (bl-inċiżjoni fl-injam) ġiet issostitwita mill-kalkografija (bl-inċiżjoni fir-ram) għenet fl-irfinar tal-istampa. Ġie żmien meta l-istampi devozzjonali waqfu fil- pajjiżi Protestanti minħabba s-snin tar-Riforma, waqt li fil-pajjiżi Kattoliċi Ewropej issaħħew meta l-Konċilju ta' Trento daħħal dixxiplina fl-użu tax-xbihat tal-qaddisin biex jevita abbużi jew prattiċi inortodossi. F'Anversa, dan l-orjentament dixxiplinarju twettaq mill-Ġiżwiti, li ironikament kienu wkoll il-promuturi prinċipali tas-santi li kienu jiġu esportati fil-missjonijiet tagħhom fl-Asja u fl-Amerka (Bastiani 32-33). Fis-seklu 16 id-dominanza Fjaminga fil-produzzjoni tas-santi ġiet megħluba mill- produzzjoni Franċiża bi stamperiji numerużi kkonċentrati speċjalment f'Pariġi, fl- Orleans, f'Chartres, f'Amiens u f'Hepinal. L-iżvilupp qawwi tas-santi żgħar, f'kuntast mal-immaġini qaddisa li kienu stampati fuq karti kbar, seħħ fl-aħħar tas-seklu 17, perjodu ta' problemi ekonomiċi li ma ppermettewx il-ħela ta' ħafna materjal. F'dan il- perjodu, il-bejgħ u t-tixrid tas-santini ma baqax f'idejn il-Knisja, imma sar kummerċ tal- bejjiegħa tat-triq (Bastiani 33). Il-perjodu tal-Kontroriforma kompla jiffavura t-teknika tal-inċiżjoni fl-istampar tas-santa. Waqt dan il-perjodu, ġiet imposta fuq il-monasteri l-ħtieġa li parti mill- ġurnata tkun iddedikata għal xogħol manwali komunitarju, u d-disinn u r-rakkmu kienu l-ħiliet l-aktar ipprattikati. Fl-aħħar tal-proċess tat-tip ta' santa żviluppata f'dan il- kuntest partikulari, bl-isem "canivet da canif," kienet titpoġġa minjatura tal-qaddis, ta' Ġesù jew ta' Marija (Bastiani 33). Fis-seklu 18, dawn is-santi daħlu fi żvilupp kbir, waqt li fis-seklu 19 għebu biex daħlu l-pizzi u l-bizzilla magħmulin bil-magna. 2.4 Eqreb żmienna: santi fl-epoka industrijali Uħud mis-santi l-aktar magħrufin iġibu d-data tal-1770, u hemm oħrajn jaqgħu bejn l- 1775 u l-1800 (Galanzi bp). Is-sena 1800 tqarreb lil din it-tradizzjoni aktar lejn il-perjodu tar-Rivoluzzjoni Industrijali meta twaqqfu aktar tipografiji u stamperiji, sa ma wasal żmien il-fotografija. Dan eventwalment wassal għas-santi stampati fi kwantità kif nafuhom illum, mingħajr it-telfa tal-iskop fundamentali u dejjiemi ta' fakra. Madanakollu, l-iskop l-aktar essenzjali ta' santa ta' mejjet, li jisboq saħansitra l-għan tal-fakra, huwa l-għan fundamentali tat-talb. Kull santa tqanqal fil-qarrejja tagħha l- ħtieġa biex fl-aħħar mill-aħħar jitolbu għal dak li jkun. Tkun kemm tkun imżejna bi stampi, poeżiji, siltiet ta' proża u xejriet oħra tipiċi ta' dan il-ġeneru, is-santa jibqgħalha dejjem l-iskop primarju li, bħall-funzjoni tal-epitaffju fuq l-oqbra, timplora lill-ħaj biex f'talbu ma jinsiex lill-mejjet. Kemm dan huwa minnu jidher fis-santi antiki li nstabu fl- Olanda, li għandhom l-iskrizzjoni "Bid voor" li tfisser "itlob għalija" (Galanzi bp). Saħansitra meta jiġu nieqsa persuni atei, anjostiċi, jew ta' xeħta sekulari qawwija, is- santa tagħhom, għalkemm ma tkun iġġorr l-ebda talba, xorta waħda tfakkar lil dak li jkun biex b'xi mod jiftakar fil-mejjet, dispożizzjoni li faċilment tqanqal invokazzjoni favur ruħu. Maż-żmien żdiedet il-produzzjoni tas-santi u, minbarra t-talba, dawn bdew jinkludu aktar dettalji personali dwar il-mejjet, żvilupp innovattiv li involva formulazzjoni oħra li għadha sseħħ sal-lum. Apparti mill-isem obbligatorju tal-mejjet u d-data essenzjali ta' mewtu, ħafna drabi bdiet tiżdied il-provenjenza tiegħu, dettall pjuttost mistenni llum iżda rari ħafna, jekk mhux nieqes għalkollox, 400 sena ilu. Hija eżemplari f'dan ir-rigward is-santa ta' Joannes Van Assema li għandha biss il-kliem, "Itolbu għal ruħ Ġwanni Van Assema li miet fid-9 ta' April 1761" (Galanzi bp). Din l- iskarsizza bikrija fl-attributi u l-partikularitajiet l-oħra tal-mejjet għandha titqies f'rabta ma' fattur determinanti: il-fatt li s-santa l-antika kienet issir bl-idejn u kellha tistenna l- perjodu tal-istamperiji biex tikseb arranġament aktar ekonomiku tal-ispazju stampat tagħha, li allura ppermetta d-dħul ta' informazzjoni aktar estensiva dwar il-persuna nieqsa. Ngħidu aħna, it-titlu (Dun, Monsinjur, Maġġur, Kurunell, u Soċju, fost oħrajn) jew xi markatur ieħor tal-professjoni jew tal-vokazzjoni bdew aktar iva milli le jakkumpanjaw l-element ċentrali u funzjonali tat-talba (Galanzi bp). Maż-żmien is-sinjur Ewropew, għax seta' jħallas, għamel irħama fuq il-qabar kull fejn difen lil niesu, u din l-għamla konkreta ta' kommemorazzjoni baqgħet teżisti sal- lum fil-parti l-kbira tal-każi (Galanzi bp). Dan għaliex hija rikordju magħmul minn materjal li jiflaħ għaż-żmien u jibqa' fejn primarjament tpoġġa, imqar meta l-wiċċ irħami jkun iċċara u llixxa. Taqsima 2.2 diġà wriet kif ir-Rumani wkoll irrikorrew għall- istess prattika minħabba l-vantaġġ tal-permanenza tal-lapida. Il-karta tas-santi, min- naħa l-oħra, mhix daqstant permanenti, u t-tmermir jew ir-rimi tagħha jiġi kkumplimentat biss bil-kwantità ta' kopji stampati, li fit-tqassim tagħhom jinħass il- bżonn ta' preservazzjoni, tant li wħud jisfaw maħżunin f'kollezzjonijiet privati jew f'arkivji. Ladarba l-materjal aktar vulnerabbli tas-santa minn dejjem seta' jintilef malajr, ir-riproduzzjoni tagħha saret karatteristika kwantitattiva li ġabet magħha firxa akbar tax-xbieha, l-attributi, u t-talb f'ġieħ il-mejjet. Wara ftit taż-żmien mill-kampjuni oriġinali tal-luttini, speċifikament fis-seklu 16, dawn is-santi bdew jinfirxu madwar l-Ewropa kollha u maż-żmien madwar id-dinja kkolonizzata mill-Ewropej (Galanzi bp). Bħalma l-emigranti Ewropej semmew l-irħula għall-postijiet ta' provenjenza tagħhom, iddedikaw il-knejjes għall-qaddisin favoriti tagħhom, u kkaratterizzaw il-kolonja ġdida b'għadd ġmielu ta' tradizzjonijiet mill- inħawi tal-oriġini tal-komunità, hekk ukoll ħadu magħhom l-użanza tas-santi. F'punti differenti matul din l-użanza, daħlu xejriet ġodda: ir-ritratt u l-espressività aktar idjomatika, formulajka u tipika tas-santi. F'Malta, ngħidu aħna, din l-idjoma mislufa minn tradizzjoni ta' lokalità oħra kienet inizjalment tinkludi t-Taljan bħala medju dominanti. Dan l-iżvilupp kulturali kien ifisser li aktarx kien il-bniedem Malti kolt li fost il-klassijiet soċjali lokali kellu l-ewwel santa tal-mejtin, sakemm il-bniedem Malti ta' saffi soċjali aktar modesti kiseb il-mezzi biex jipproduċi s-santi fl-ilsien nattiv jew fil- medju ta' kuljum tiegħu. Fis-seklu 19, meta Malta kienet kolonja Ingliża, bdew jidhru wkoll santi bil-medju Ingliż. Madwar id-dinja, flok baqgħu jsiru bil-Latin bħala l-lingwa uffiċjali tal-knisja, dawn it-tifkiriet stampati tal-mejtin bdew aktar ma jmur jinkludu l-lingwa tal-post speċifiku fejn ġew prodotti. Mir-reġjuni Olandiżi u Belġjani, maż-żmien, imxew lejn l- Ingilterra Vittorjana, il-perjodu meta ngħataw spinta qawwija fil-produzzjoni u l-kwalità minħabba s-sens qawwi ta' perfezzjoni, ta' klassiċità, ta' eleganza u b'mod partikolari ta' kultura letterarja li kkaratterizzaw lil dan iż-żmien u post (Galanzi bp). F'perjodu b'dawn il-kredenzjali kulturali u letterarji, ma setax jonqos l-apprezzament ta' santa dejjem aktar eleganti u sofistikata biex tfakkar lill-mejjet. Iżda s-santi eventwalment, kienu kemm kienu rraffinati, bdew jidħlu fil-ħajja ta' kuljum, fost l-użanzi tal-poplu inġenerali, bir-rwoli ċivili, artiġjanali, u rurali tiegħu. F'dan il-mument storiku ġie introdott ir-ritratt postmortem, xbieha fotografika li kienet tittieħed wara l-mewt fl- epoka Industrijali u Vittorjana meta l-iskoperti fil-fotografija kienu fl-aqwa tagħhom (Hallam et al. 29; Galanzi bp). Permezz tar-ritratt postmortem, il-memorja tal-mejjet kienet tinżamm kemm jista' jkun ħajja, bi skop "terapewtiku," għal min iħalli warajh, effett ta' wens u kura milħuq ukoll bil-lapidi, bil-maskri tal-mewt, bit-tpinġijiet u bil- ġojjellerija tal-luttu (Franz 204). Fis-santa, minbarra r-ritratt postmortem, xi drabi kien ikun hemm ukoll ir-ritratt tal-mejjet meta kien għadu ħaj (Appendiċi Ċ). Iżda dan ir-ritratt tal-mejjet ma tnissilx mill-invenzjoni tal-fotografija. Għall- kuntrarju, kienet il-ħtieġa ta' tifkira realistika tal-mejjet, xbieha kemm jista' jkun qrib tal-fattizzi veri tiegħu, li kienet essenzjali għall-iżvilupp speċifiku tal-fotografija f'rabta mal-mewt. It-tema postmortem tmur lura sal-perjodu Rinaxximentali, meta l-klassijiet għolja tal-kleru u n-nobbiltà kien ikollhom ix-xbihat personali tagħhom impinġija fuq is- sodod tal-mewt rispettivi (Borgo et al. 104). Din ix-xorta ta' tifkira fotografika tal-mejjet kompliet tinfirex madwar l-Ewropa u l-Amerka, u f'qasir żmien ġibdet popolazzjoni dejjem akbar, għad li sal-ħamsinijiet tas-seklu 20 l-prattika ngħatat ftit li xejn kunsiderazzjoni serja mill-qasam akkademiku. Illum, dan il-metodu għandu implikazzjonijiet negattivi, iżda waqt il-perjodu Vittorjan kien sinonimu ma' ġieħ u rispett ġenwin lejn il-memorja tal-għeżież nieqsa. Paradossalment, dawn ir-ritratti postmortem offrew opportunità biex wieħed jieħu l-aħħar "ritratt tal-ħajja tal-mejjet," qabel żmien it-tmermir irrevokabbli tal-ġisem. Ir-raġuni ewlenija, kif mogħtija mill- Vittorjani, li tieħu ritratti ftit wara l-mument delikat tal-mewt kienet il-bżonn biex tippreżerva l-immaġni tal-mejjet, u b'hekk bħallikieku tagħtih dimensjoni eterna fid- dinja tal-bniedem mortali (Licata kif ikkwotata f'Borgo et al. 104). Ir-rappreżentazzjoni fotografika tisfida l-mortalità aktar mill-preservazzjoni tal-ġisem innifsu b'metodi bħall- ibbalzmar u l-mummifikazzjoni. Fis-seklu 19, il-kreazzjoni tad-daguerreotype - tip ta' ritratt bikri meħud bi pjanċa tal-fidda miksija bil-jodju u l-fwar tal-merkurju - kien pass importanti għall-memento mori. Dawn l-ewwel ritratti tal-perjodu Vittorjan taw perspettiva differenti lill-mewt, b'xeħtiet tassew strambi meta mqabbla mal-effett tal- lenti moderna (Franz 204; Borgo et al. 104; Galanzi bp). Il-prezzijiet baxxi tal-fotografija ppermettu r-ritratti postmortem biex jilħqu lill- klassijiet il-baxxi. Dan kien tip ġdid ta' ritratt. Mill-1840, dawn it-ritratti saru tant popolari li kienu l-akbar sors ta' qligħ għall-professjoni tal-fotografu. Insibu evidenza ta' dan f'riklam li deher f'ġurnal, "Gallery Daguerreotypes for Sale - the Only One in the City of 20,000 Inhabitants and Where the Photographs of Deceased Persons Pay for It- self All the Costs," kif ikkwotat f'Borgo 104. Għalhekk, dawn ir-ritratti ħadu post ir- ritratti tal-mewt ta' qabilhom, u bdew jaqdu l-funzjoni stramba ta' ritratt tal-ħajja "falz." Fil-fatt, għall-maġġoranza tan-nies, dawn it-tip ta' ritratti kienu l-unika immaġni tal-persuna mejta. Ħafna drabi ma kienx hemm il-lussu li wieħed ikollu ritratt waqt li jkun għadu ħaj. Dan il-proċess kollu kien jitlob għamla ta' ritwal, it-tlibbis tal-mejjet. Il- fotografi kienu jagħmlu mill-inqas nofs siegħa quddiem il-mejjet minħabba li t- teknoloġija tal-professjoni tagħhom kienet għadha fil-bidu. Dan kienu jagħmluh anka ma' trabi u tfal li dak iż-żmien kellhom rata ta' mewt għolja ħafna, u f'xi każi r-ritratti kienu jkunu tassew elaborati, meħudin saħansitra bil-familja mdawra mal-wild mejjet tagħhom (Franz 204). Drabi oħra, il-mejjet kien jingħata qagħda kemm jista' jkun ħajja, b'għajnejh miftuħin u b'poża normali (Hallam et al. 29). Dan ir-ritratt postmortem beda jsir popolari ħafna, saħansitra wasal sat-teħid tax-xbieha tal-qassisin, l-isqfijiet u r-rejiet. Illum il-ġurnata, il-ħtieġa tal-espożizzjoni tal-bniedem mejjet tidher l-aktar f'ċerimonji uffiċjali li jippermettu lill-pubbliku jżur lil figura prominenti mimduda għall-aħħar tislima ("lying in state"): okkażjoni bħal din, li fiha l-pubbliku jieħu għadd kbir ta' ritratti tal-pesunaġġ mejjet, turi kif il-bżonn tal-aħħar rikordju tal-bniedem li naqas jeżisti wkoll f'dimensjoni statali. Bħall-fama tal-persunaġġ mejjet, is-sogħba bil-mewt ta' membru tal-familja tista' wkoll tkun motivazzjoni ewlenija għar-ritratt postmortem tiegħu. Fis- seklu 19, it-teknoloġija fotografika kkoinċidiet ma' din il-ħtieġa, mifruxa f'livelli soċjali differenti, ta' kommemorazzjoni jew żamma tal-aħħar dehra tal-mejjet, u dan kien il- bidu ta' rabta sfiqa bejn il-fotografija u s-santi li sal-lum ma nħallitx. Id-data tas-santa antika ta' Van Assema, l-1761, hija eċċezzjoni, għax l-użu komuni tas-santi beda lejn l-aħħar nofs tas-seklu 19. Fl-Italja, is-Santa Lega Eucaristica di Milano kienet waħda mill-ewwel djar ta' pubblikazzjoni fejn kienu jiġu stampati s- santi (Galanzi bp). Il-kuntest Taljan influwenza ħafna lill-kultura Maltija, u b'hekk ħafna santi tas-seklu 19 li nstabu f'Malta kienu bit-Taljan aktar milli bil-kitba Maltija antika, pjuttost Taljanizzata, tal-perjodu. Il-membri tal-klassi l-għolja li kienu jitkellmu bit- Taljan kellhom il-mezzi biex jordnaw l-istampar ta' dawn is-santi u dan irriżulta fi ftit li xejn santi bil-lingwa tagħna f'din l-epoka ta' qabel l-alfabett uffiċjali. Iżda s-santa bil- Malti għandha wkoll l-istorja tagħha, evoluzzjoni unika marbuta ma' diversi gosti u fatturi indiġeni, ibda biex l-iżviluppi fil-kitba regulari bil-Malti u l-istat miksub ta' lsien nazzjonali. Dawn il-koinċidenzi, bħal dik bejn is-santa u l-fotografija, għenu ħafna biex tinfetaħ triq mill-kitba letterarja bil-Malti għall-kitba tal-versi fuq is-santi. Għalkemm bil-Malti ngħidu "santa" għal kull għamla u tip ta' tifkira viżwali tal- mejjet li toqgħod f'id, l-istess oġġett għandu għadd ġmielu ta' termini differenti fl- Ingliż: "holy card," "memento card," "bookmark." Is-santi tal-mejtin, li l-oriġini tagħhom ma kinitx Kattolika, għadhom sal-lum, f'bosta pajjiżi, jiġu stampati u mqassmin mal- mewt ta' persuna. L-użu tas-santa fl-għamla ta' xbieha reliġjuża jew imqar ta' "memento card" sekulari taqsam kemm il-fruntiera bejn denominazzjonijiet differenti tat-twemmin Nisrani kif ukoll id-distanza ikbar bejn il-wemmien u l-ateu, b'poeżija li timraħ minn elementi ta' fidi sa tifkira sempliċiment ċivili tal-mejjet. Wieħed isib, saħansitra, persuni Kattoliċi li jlaqqgħu flimkien l-element reliġjuż u dak lajk fl-istess santa ddedikata lil mejjet li jkun għażiż għalihom, aktarx biex jirriflettu s-sogħba b'aspett oriġinali. Hekk, ngħidu aħna, iseħħ fl-eżempju ta' ritratt tat-tim tal-football jew tal-passatemp favorit tal-mejjet. Illum is-santi l-antiki saru prezzjużi biżżejjed biex jiġu rkantati, u b'hekk it-tradizzjoni tagħhom mhux biss kompliet tixtered iżda saret ukoll sors ta' valur finanzjarju (Appendiċi B). Meta oġġett ikun jeżisti f'ammonti konsiderevoli, jidħlu l-kolletturi. Is-santi tal- mejtin saru oġġett ta' kollezzjoni esperta u speċjalizzata, u dan it-tip ta' interess jippreserva storja soċjali sħiħa minn ġenerazzjoni għall-oħra, varjata skont kif il-ħaj esprima ruħu dwar il-mejjet matul perjodi differenti ta' santi. Oqsma oħra relatati - bħall-istorja ġenealoġika, dik lingwistika, dik ikonografika, u anka dik fotografika - ukoll kisbu ħafna informazzjoni mill-iżvilupp tas-santi. F'Malta l-akbar kollezzjoni privata li ngħatat lill-pubbliku kienet dik li l-kollettur Eman Bonniċi ta lill-Arkivji Nazzjonali ta' Malta, li tgħodd madwar 40,000 santa (Appendiċi B). Dan għamlu bil- ftehim li, bħalma jeżisti programm teknoloġiku li jittraċċa lin-nies skont l-applikazzjoni tagħhom għall-passaport, ikun hemm arkivju tal-ismijiet kollha tal-mejtin, is-sena li mietu fiha, u minn fejn kienu, bħala riżorsa ġenealoġika għal min ifittex l-arblu tar- razza, ir-ritratt tal-mejjet, jew in-nekroloġija ta' niesu. Kważi s-santi kollha analizzati f'din it-teżina ttieħdu minn din il-kollezzjoni estensiva li tkopri għadd ta' ġenerazzjonijiet. 2.5 L-evoluzzjoni tas-santi f'Malta L-istil fis-santi Maltin evolva ġmielu mis-seklu 19 'l hawn. Fil-bidu, kien jidher biss isem il-mejjet bid-data tal-mewt tiegħu, flimkien ma' talba għal ruħu u reġistru popolari f'leħen sogħbien indirizzat lill-qraba u l-ħbieb. Fejn jiġi mitbugħ dan il-materjal kollu, ma tinstabx stampa jew tpinġija, li f'dan il-każ titpoġġa fuq wara tas-santa bl-iswed u l- abjad. Fis-santi tal-bidu tas-seklu 20 il-kulur jibqa' nieqes, għad li jidħlu qajl qajl xi eżemplari mlewna. Jiżdiedu wkoll il-poeżiji jew il-linji tipiċi, b'diskors formulajku u rikorrenti aktar milli b'kompożizzjonijiet oriġinali. It-Taljan gradwalment jgħib għalkollox u jibdew jidhru biss kitbiet bil-Malti u bl-Ingliż, sakemm eventwalment il- Malti jibda jikseb predominanza assoluta. L-espressjoni ppersonalizzata bdiet tidħol sew mal-mixja tas-seklu. Fis-seklu 21, imbagħad, il-kulur sar element b'saħħtu ħafna, l- espressjoni empatika tqawwiet immens. Waqt li jkun qed jaqra dawn is-santi tal-aħħar, wieħed faċli jikkommovi ruħu minħabba li b'mod espliċitu u sentimentali jiżvelaw mhux biss l-identità tal-bniedem iżda wkoll il-merti, ir-relazzjonijiet intimi, u aspetti oħra personali tal-mejjet. L-istess spazju fuq l-istess paġna issa beda jinqasam bejn l-istampi u l-kliem, li ġieli jidhru saħansitra mrikkbin fuq ix-xbieha. Dawn l-iżviluppi jgħinu biex jagħtu ħafna dettalji u suġġerimenti dwar min kienet il-persuna nieqsa, aktar u aktar fejn din tidher qed twettaq drawwiet tajba li kienet tħobb. Bdew jidħlu wkoll l-istampi tal-figura qaddisa li l-mejjet kien tassew devot tagħha, b'xi talba marbuta ma' din id- devozzjoni. Dan jidher fl-eżempju tas-santa interessanti ta' Maria Said, b'poeżija miktuba min-neputija tagħha fl-2017, li kienet ta' ispirazzjoni għall-għażla tas-suġġett tat-teżina. Il-poeżija tibda b'bijografija, rakkont ta' ħajjitha li jirriżulta f'ritratt verbali mħallat mar- ritratt viżwali tagħha flimkien mar-ritratti folkoristiċi ta' Frenċ tal-Għarb u tal-Madonna ta' Pinu, li tidher bħala santa ġo santa. L-effett bijografiku ta' mħabba lejn ir-Reliġjon jitqawwa, għalhekk, bid-dehra tal-figuri reliġjużi nfushom. Fit-titlu waħdu tidher it- teknika tal-amplifikazzjoni "Liz-Zija Mar¿, iz-Zija ta' Kulħadd." Id-deskrizzjoni ta' ħajjet din il-mara tinbidel, fil-ħames strofa, f'indirizz tan-neputija lil zijitha, u dan ikompli sal- aħħar. Il-kelliema lirika qisha tagħtina darha biex titkellem privatament maz-zija. Dan id-diskors intimu juri grad ogħla ta' ħsus. Jidher ukoll, fl-istess versi, id-diskors dirett ta' Ġesù Divin lil Maria fil-bidu ta' ħajja ġdida: "Binti, idħol ġewwa, qed nistenniek." Dan jagħti dewqa tad-diversi elementi, ħafna minnhom b'aspett letterarju, li jitlaqqgħu flimkien fis-santa u li se jiġu analizzati fil-kapitli li jmiss. Ħarsa aktar mill-qrib lejn il-versi se tikxef għadd ta' tekniki sempliċi iżda effettivi: ir-referenza għall-istaġuni, bħala metonimiji għall-karattru ġeneruż u stabbli tal-mejta ("tmur xħin tmur, jekk sajf jew xitwa"); ir-reġistru tan-niket bħala evokazzjoni ta' sogħba għall-mejjet jew ta' empatija ma' min sofra n-nuqqas tiegħu; u l-konsolazzjoni li tista' tieħu diversi forom ta' kuntrast mat-telfa, fosthom il-wens mit-twemmin f'ħajja ta' dejjem. Għad li l-kittieba tal-versi mhux bilfors kienet dejjem midħla tal-qasam letterarju, xorta waħda jidhru tekniki interessanti li jġibu ħajjet Maria quddiem għajnejn il-qarrej b'mod vividu u konkret. Fosthom jeżistu anka tekniki li jqawwu s- saħħa espressiva tal-kliem, billi ngħidu aħna jagħtuh ħoss alliterattiv f'ritmu trokajku li fih tinħass qed tonqos l-enerġija minħabba l-pied li jaqa' minn sillaba aċċentwata għal oħra mingħajr aċċent. Eżempju ċar mis-santa magħżula huwa "kċina ċkejkna," li tgħaqqad l-enfasi alliterattiva mar-ritmu nieżel tat-trokew, li jixraq liċ-ċirkustanza ta' telfa u sogħba. Il-paradoss jispikka għax minkejja li kienet dejjem fi kċina żgħira u f'"kmajra, fqajra" (bl-effett akkumulattiv tar-rima, l-alliterazzjoni, it-trokew, u d- diminuttiv li flimkien iqawwu s-sens ta' attività tonqos), kellha qalb kbira. Is-santa tagħmel evidenti l-fatt li l-mejta kienet ruħ tajba li tagħti bla ma tistenna xejn lura: "tħawwar il-borma, għall-mistednin." Il-"borma," sineddoke evidenti għal kulma kellha l-mejta, tixhed użu figurattiv jew suġġestiv interessanti fid-deskrizzjoni tal-persuna nieqsa. "Dik it-tbissima ħelwa zokkor" hija kwotazzjoni oħra mill-istess santa li turi metodi idjomatiċi kif il-ħlewwa fil-ġesti u l-espressjonijiet ta' Maria jiġu rreġistrati, f'dal- każ bl-effett sinestetiku li toffri l-idjoma: id-dehra tat-tbissima mħallta mat-togħma taz- zokkor. Bla ma jrid, il-qarrej jissimpatizza ma' din il-bniedma bid-diskors li jpoġġi l- ħlewwa sensorjali fuq l-espressjoni ta' wiċċha, u li jinsisti fuq il-ħlewwa tal-karattru tagħha b'għadd ta' modi: alliterazzjoni, rima interna, sineddoke, u sinestesija fost oħrajn. Il-ħlewwa tal-mejjet hija motif rikorrenti fis-santi, u jinbena b'diversi modi, saħansitra b'appell għall-memorja sabiħa tal-kongregazzjoni jew ta' xi persuna oħra li l- mejta kienet għażiża għaliha: "memorji sbieħ biss għandu tiegħek." Dan ir-reġistru jinsab f'ħafna santi, għax jaqdi l-ħtieġa li l-kelliem dejjem jgħid ħwejjeġ sbieħ u iperboliċi dwar il-mejjet. F'paragun mal-ħajja reali, din id-drawwa tista' tidher kemxejn ippreġudikata, għax il-bniedem hu magħmul mill-ħażin daqskemm mit-tajjeb. Meta jmut il-ħażin jintesa, speċjalment f'santi li jfakkru ħajtu fid-dinja bħala tjieba kontinwa. Il-bieb miftuħ jidher darbtejn fl-istess poeżija, u b'hekk tidher it-teknika tal- paralleliżmu. L-ewwel bieb huwa dak li Maria kellha miftuħ għal kull min jiġi, u t-tieni li Maria ssib fil-Ġenna. Minsuġa ma' din ir-ripetizzjoni addizzjonali (li żżid element kruċjali mal-motif ripetut tal-bieb) hemm ukoll tagħlima, il-prinċipju li dak li wieħed jagħmel f'din id-dinja se jiġi rifless (u ppremjat) fid-dinja l-oħra. L-Insara ħafna drabi jużaw dan biex jitfarrġu dwar il-problemi tal-ħajja u l-mewta ta' xi ħadd qarib, għax il-prospett li se jinstab f'post aħjar iservi ta' wens fit-telfa. Fis-seba' strofa, bħala effett miżjud mal- konsolazzjoni, jidher il-kuntrast man-nies fuq l-art. Dawn qegħdin jibku t-telfa tagħha, waqt li hi "tinsab anġlu fil-Ġenna, / Ma' Frenċ tal-Għarb u Sant'Antnin." Evidentement, il-qagħda vvantaġġjata tar-ruħ tajba "fil-Ġenna" mal-erwieħ tajba li kienet devota lejhom tikxef ukoll il-figuri li kienet tqim l-aktar. Fl-aħħar strofa jidhru l-kliem ta' konsolazzjoni: "sakemm nerġgħu niltaqgħu," li juru l-ironija tal-ħajja Nisranija li jkollha tikseb il-ħajja ta' dejjem mill-oppost tagħha. Bħal f'diversi santi oħra, f'din is-santa tinħass l-ambigwità ta' persuna li qed tiġi indirizzata iżda tibqa' nieqsa, u għalhekk ma twiġibx. L-indirizz, kif ġiet aċċennat fl-aħħar paġni, huwa l-qafas tal-konsolazzjoni waqt is-sogħba, aktar milli stennija ta' rispons mill-mejta, teknika li tinsab f'diversi forom eleġijaċi. Hawn tiddomina s-sejħa kollha niket tal-ħaj lill-mejjet, għad li f'santi oħra, kif se jintwera fil-kapitli li ġejjin, jispikka l-oppost: il-kliem kompost tal-mejjet lill-ħajjin. 3.0 Reġistri u Lingwaġġ Tipiċi tal-Versi 3.1 Il-parametri analitiċi Dan il-kapitlu u ta' warajh se janalizzaw il-versi miktubin għas-santi tal-mejtin minn poeti li, għalkemm minuri u ta' ftit mertu letterarju fil-parti l-kbira tagħhom, xorta waħda stabbilixxew ġeneru eleġijaku, mudell poetiku li jfakkar il-merti tal-mejtin aktarx magħrufin minnhom. Kull taqsima li ssegwi f'dan il-kapitlu u ta' warajh se tiddedika l- ewwel spazju tagħha lil versifikaturi regulari tal-versi tas-santi tal-mejtin. Dawn kienu u għadhom persuni magħrufin bħala qabbiela ddedikati għal dan il-ġeneru speċifiku ta' versi, jew għax intalbu jagħmlu dan mill-qraba tal-mejtin jew għax ikkomponew il-versi minn rajhom għal persuni mejta li forsi kienu jafu. Huma għenu ħafna biex l-eleġiji tas- santi jikkonsolidaw għal ġo formula poetika waħda, kemm fis-seklu 20 kif ukoll fis-seklu 21. Imbagħad, fl-isfond ta' din l-analiżi bikrija, kull taqsima se tistħarreġ ukoll il- kontribut espressiv - aktar jew inqas liriku - ta' persuni oħra li ma kellhomx id-drawwa jiktbu l-versi tas-santi, għalkemm uħud minnhom kienu wkoll poeti magħrufin. Dawn tal-aħħar ikopru medda ta' kontributuri mis-seklu 19 sas-seklu 21. Għalkemm il- kampjun tal-ewwel wieħed minn dawn it-tliet sekli huwa limitat, jaqbel li jingħata xorta waħda biex joħroġ l-iżvilupp tal-espressjoni lirika tas-santi matul is-snin. Wieħed għandu jżomm f'moħħu li x-xejriet figurattivi, stilistiċi, diskursivi, u aktar li se jiġu analizzati bħala funzjonijiet inseparabbli mir-reġistri tipiċi tas-santi jappartjenu għall- kultura Kattolika Nisranija, u għalhekk l-analiżi nnifisha se tagħti l-importanza mistħoqqa lill-allużjonjiet u l-intertestwalità mmotivati minn dan it-twemmin. 3.2 Ir-reġistri tipiċi fil-versi tal-mejtin Ir-reġistru hu konċentrazzjoni verbali f'għalqa semantika bejn wieħed u ieħor definita, il-materja prima tal-poeżija jew tal-proża, il-kelma bħala komponent bażiku li minnu jinħadmu kemm it-tematika kif ukoll xejriet liriċi oħra, bħall-figurazzjoni. B'hekk ir- reġistru jistabbilixxi l-isferi lessikali mnejn id-diskors liriku jislet ir-riżorsi poetiċi u evokattivi tiegħu. Il-ħtieġa tal-bniedem li jesprimi ruħu immedjatament dwar telfa ta' xi ħadd għażiż tesiġi diskors, idjomi, u lessiku tipiċi ta' ħsus imqanqlin mis-sogħba minsuġin ma' għan kommemorattiv u tifkira li tinkludi elementi, possibbilment qosra iżda dejjem intensi, mill-ħajja passata tal-mejjet (Corr et al. 265-6). Dan ir-reġistru, għalhekk, sikwit jimraħ minn artikulazzjoni ta' luttu u uġigħ bit- telfa, sa deskrizzjoni ta' atmosfera vistuża, sa sentimenti ta' konsolazzjoni. Din il-firxa ta' reġistri, li tikkaratterizza ħafna mid-diskors uman komuni dwar il-mewt, isservi bħala l-materja prima tal-ġeneri poetiċi u prożajċi b'funzjoni eleġijaka. Corr et al. jistqarru li l-kitba poetika dwar il-mejjet, jew għodod kommemorattivi oħra bħall- attendenza f'funeral, jgħinu biex jiġu mmarkati ħajja li ntemmet u l-impatt li ħalliet (266). Il-bażi lessikali tas-santi tal-mejtin sikwit tinqeda b'vokabolarju mid-dinja naturali li jforni lill-versi b'oġġetti primittivi li mbagħad jiksbu, mill-proċess figurattiv u tekniku tal-poeżija, dimensjoni konnotattiva ġdida, espressività aqwa mit-taħdit komuni, u kuntrasti sofistikati li kemm-il darba jirrappreżentaw iċ-ċiklu tal-ħajja u l-mewt. Dawn l- effetti jissoktaw jitqawwew meta żewġ jew aktar reġistri jintrikbu fuq xulxin jew jiġu mmaljati flimkien. Mar-reġistru, wieħed irid iqis il-forma u l-funzjoni poetiċi, f'dan il-każ tal-ġeneru eleġijaku. David Kennedy josserva li l-oriġini tal-eleġija kienet tinvolvi forma poetika apparti minn suġġett (11), ngħidu aħna, il-forma ta' strofa kumplessa li minnha nnifisha żżid l-emozzjoni tal-luttu u tagħti spazju għall-paradoss bejn it-telfa u l-konsolazzjoni (19). Iżda fis-santa tal-mewt dawn l-effetti eleġijaċi bikrin iċedu posthom għas- sentiment eleġijaku li jitħaddem mingħajr ir-rabta ta' forma partikolari. L-istorja tal- eleġija tagħti relevanzi oħra għall-effett eleġijaku fis-santi. "L-Ewwel Idillju" ta' Teokritu, miktub fit-tielet seklu Q.K., stabilixxa r-relazzjoni bejn id-diskors u s-silenzju, flimkien mal-assenza, li eleġisti ta' wara użaw bħala struttura ta' luttu u konsolazzjoni (13; Milton 41), elementi kuntrastanti li jiġu fis-seħħ anka fil-qari tas-santa tal-mewt. Il-poeżija ta' Teokritu tistabilixxi numru ta' karatteristiċi li mbagħad saru sinonimi mal-eleġija funebri fl-Ingliż, u li wkoll jitħaddmu sa ċertu punt fis-santi tal- mewt. Dawn jinkludu: l-invokazzjoni tal-muża, li fis-santa tinbidel għal ġo sejħa lil figura qaddisa jew bniedem fil-Ġenna; iċ-ċanfira lin-ninfi talli ma kinux preżenti biex jipprevjenu l-mewt, li fis-santa tixbah lill-mistoqsija lil Alla għaliex sejjaħ lill-mejjet; l- użu tal-fallaċja patetika (is-sens tal-ordni naturali mfixkel mill-mewt) li hija karatteristika kontinwa tas-santi; il-katalogi ta' fjuri u annimali li fis-santi jabbondaw bħala metafori tal-ħajja jew bħala figurazzjoni tal-purità fil-Ġenna; u l-apoteosi tal- persuna mejta li fis-santi titwettaq meta tidħol fis-Saltna tas-Smewwiet. Il-parti tal- eleġija ta' Teokritu li tittratta l-għanja dwar "L-Afflizzjoni ta' Daphnis" tintroduċi wkoll il-konnessjonijiet bejn il-luttu u n-natura li wara isiru xejriet tradizzjonali u intrinsiċi tal- eleġiji (13; Milton 41), u bosta santi huma mibnija fuq din il-konnessjoni konsolatorja mal-elementi naturali. William Watkin jgħaddi l-kumment interessanti li l-eleġija tissawwar billi l-arti tagħti dimensjoni materjali u fiżika lil dik l-aġenzija intanġibbli - il- mewt - li paradossalment teqred il-fiżiċità tagħna (Kennedy 14), u dan il-proċess maż- żmien ċkien għall-ispeċifiċità tal-mewt ta' xi ħadd għażiż, konċentrazzjoni fuq individwu li jesprimu qabelxejn is-santi tal-mejtin. Il-formola eleġijaka li l-konsolazzjoni tad-dinja l-oħra ttaffi mill-qawwa tad-dwejjaq ta' din id-dinja ukoll hija konvenzjoni qadima li tirrikorri kontinwament fis-santi. Dennis Kay josserva kif din il-konsolazzjoni spikkat fl- eleġiji ta' Thomas Churchyard, fejn il-protagonisti jsibu l-wens ċelesti fi ħdan Abraham li jfarraġhom, kif jingħad fit-Testment il-Ġdid (kif ikkwotat f'Kennedy 16). Dawn il-friegħi tradizzjonali tal-eleġija juru kemm ir-reġistru tipiku ta' dan il-ġeneru tnissel minn konvenzjonijiet letterarji usa'. 3.3 Il-konnotazzjonijiet divini fil-vokabolarju smewwi Ir-reġistru smewwi jew astronomiku jiġbed il-ħarsa tal-qarrej 'il fuq, lejn sema li tradizzjonalment tqieset bħala l-abitazzjoni tal-erwieħ tal-mejtin, li skont Hava Tirosh- Samuelson tissejjaħ "traxxendenza mitika" (268), f'kuntrast mal-konnotazzjonijiet ta' tmermir u diżintegrazzjoni tal-ħajja temporali li fl-istess tradizzjoni reliġjuża jintrabtu aktar mal-art, it-terran li jiġbed il-ħarsa 'l isfel lejn il-proċess ta' taħlil tal-ġisem għal ġol- elementi primarji tan-natura. Din l-iskema ta' rebħa fuq mewta diġenerattiva hija l- qofol tal-kontenut u s-sentiment reliġjużi, irrispettivament mir-reliġjon partikolari li tkun (Tirosh-Samuelson 268). Kuntrast ieħor huwa d-differenza bejn id-dawl u d-dlam: ix-xemx, il-qamar u l-kwiekeb huma sorsi ta' dawl fis-sema bis-simboliżmi rikki ta' faraġ li tevoka kull għamla ta' dija, waqt li d-dlamijiet huma karatteristika tar-reġjuni ta' taħt l-art, mnejn il-mejjet irid jitla' lejn is-smewwiet skont ix-xewqa sterjotipika tal-vuċi lirika. Il-fatt li d-dlam u s-swidija huma wkoll simboli ta' mewt u luttu, kif jistqarr John Phillips (202), jista' jimplika li meta f'santa jissemmew elementi bħal dawn, anka jekk b'mod indirett jew imħalltin ma' elementi oħra bħad-dawl, ikunu qed iservu ta' fallaċja patetika tal-mewt. Din it-teknika tintuża bħala pretensjoni li n-natura kollha qiegħda titnikket għat-telfa jew għall-antiċipazzjoni tat-telfa tal-bniedem, kif iseħħ fil-ħames ekloga ta' Virġilju li fiha jidhru lamenti miktuba minn Mopsus dwar kif in-natura kollha tagħmel luttu għal mewt ta' Daphnis, u minn Menalcas dwar kif in-natura terġa' tifraħ meta Daphnis tidħol il-Ġenna u ssir alla (Milton 41). Dan ir-reġistru ta' oġġetti primordjali mislutin min-natura, u ġieli speċifikament mill-pajsaġġ u s-sema Maltin, huwa effettiv qabelxejn minħabba li jagħmel parti mill-esperjenza komuni u ordinarja tal-poplu, iżda xorta jaħżen fih potenzjal għal firxa metaforika li tmur sew lil hinn mill- perċezzjoni immedjata tal-bniedem Malti ta' kuljum. Għalhekk, il-mertu ewlieni tar- reġistru li se jiġi analizzat huwa li simultanjament għandu immedjatezza konkreta u estensjoni figurattiva. Fil-poeżiji tagħha ddedikati lit-tfal taħt il-kura tagħha bħala infermiera, Mary Rose Buġeja tuża r-reġistru smewwi bosta drabi, ngħidu aħna, "xemx," "qamar," "dinja," "univers," "qawsalla" u "kwiekeb." L-aħħar terminu fil-vokabolarju smewwi kkwotat sikwit jirrappreżenta lit-tfal, iżda daqstant sikwit jista' jittrasforma x-xbieha tiegħu f'anġli ferrieħa. Bħalma jgħid Bennie Reynolds, f'kapitli 7 u 8 tal-ktieb bibliku ta' Danjel l-anġli jiġu deskritti bħala umani, u f'kapitlu tmienja waħdu l-istess figuri jiġu assoċjati mal-istilel, bħala l-ospitanti tal-Ġenna (8:10). Fil-letteratura Lhudija antika jidhru assoċjazzjonijiet sinifikanti varji bejn l-istilel u l-anġli (152). Dawn l-eżempji sagri jiżvelaw ir-repertorju reliġjuż li minnu ħadu l-qabbiela tas-santi. Id-dawl tal-kwiekeb immetamorfizzat fi stat anġeliku, it-tnejn identifikati mat-tjubija fit-tfal, jerħi sens ġenerali ta' tama, innoċenza, u ferħ. Il-forma tal-qamar kwinta tirreferi għall-istess forma tat-tbissima fuq wiċċ it-tfal li, bħat-terminu ta' qabel, iddawwal kullimkien. Dan ir-reġistru jitħaddem regularment minn din il-versifikatriċi, ngħidu aħna: fil-poeżija lil Matthias-Paul Debono tal-2010: "Li għad-dinja int kont tikka, / Imma żgur li mhux għalina, / għax kont dinja l-iżjed rikka"; fil-poeżija lil KayCee Caruana tal-2010: "O xi ġmiel lejla sajfija, / Kwiekeb jiddu bill-mijiet (sic)"; fis-santa ta' Ziam Camilleri Ciantar tal-2018: "Hekk mort noħlom li qed nara: / Qtajja' kbar ta' anġli sbieħ / U hemm f'nofshom narak, Ziam"; u fil-versi ta' Luke Camilleri tal-2010: "Bi tbissimtek hemm fuq wiċċek, / Lilek nilmaħ f'qamar kwinta." Il-poeżija "Ġawhra," miktuba mill-Kan. Joe Mejlak b'dedika lil Maria Degiorgio li mietet fl-2017, tikkuntrasta l-kunċett tad-dawl fl- oġġetti astronomiċi bil-frażijiet "u d-dija mitfija tal-qamar," "inħares 'il fuq lejn kull stilla / li xtaqet bir-raġġ fietel tagħha / ittaffi ta' ħajti kull qilla." Il-versi qed jirreferu għal Maria, l-infermiera li ħadet ħsieb lill-kelliem liriku marid waqt li hi nnifisha kienet, ironikament, marida. Maria kienet ta' gwida, bħad-definizzjoni simbolika ta' stilla li jagħti Phillips b'referenza għal Iżaija 14:13 u r-Rivelazzjoni 8:12 (215). B'hekk ix-xbieha antropomorfika ta' stilla benevolenti, li għandha l-intenzjoni li twennes lill-poeta b'dawl li jerħi sħana u jnaqqas l-aspetti qliel ta' ħajtu, qiegħda tassumi wkoll l-identità ta' persuna tad-demm u l-laħam, li isimha jevoka wkoll lil omm Ġesù, figura divina rrappreżentata b'mod saħansitra viżwali fis-santa. F'din il-mixja metaforika, il-kuntrast bejn l-istilla ppersonifikata li twennes u l-qilla ta' ħajjet il-kelliem liriku tiġi rrinforzata bir-rima bejn "stilla" u "qilla." Lil hinn mill-versifikaturi magħrufin fil-qasam tas-santi, kittieba komuni wkoll jiktbu poeżiji jew forom eleġijaċi oħra (vers waħdieni, struttura epistolari, proża poetika, u aktar) biex itaffu l-uġigħ li ġġib il-mewt, u fihom l-aktar kelma rikorrenti tar- reġistru smewwi hija "sema." Kif intqal, fit-tradizzjoni tas-santi dan it-terminu kiseb prijorità fl-użu tiegħu minħabba li jantiċipa l-abitazzjoni divina ta' ruħ il-mejjet, kif jidher saħansitra sa mis-seklu 19 fit-talba ta' Luigi Calascione tal-1897, li tindirizza lil Alla meta ssemmi s-smewwiet: "Lilec fis-Sema hia tgaudi." Fl-ewwel parti tas-seklu 20, speċifikament fis-santa tal-1923 ta' Giuseppi Galea, tidher il-frażi: "dejjem scarta it- tifhir li id-dinja chienet toffrilu ghax-xoghlijiet li chien jaghmel." Hawn it-terminu astronomiku "id-dinja" qiegħed jeliċita dimensjoni makrokożmika li tirrifletti l-isfera mikrokożmika tan-nies li kienu jfaħħruh f'ħajtu. Eżempju ieħor, tal-mejjet Richard Schembri fl-1997, jinvolvi l-indirizz: "Ma tinżilx aktar ix-xemx għalik u lanqas jgħib il- qamar, għax il-Mulej ikun id-dawl tiegħek għal dejjem," b'diwi intertestwali evidenti tal-qari mill-ktieb tal-Profeta Iżaija meta l-Mulej juri sebħu f'Ġerusalemm (Iż. 60:1-22). Hawn il-vuċi lirika qed tidwi l-motif bibliku dwar is-sorsi materjali tad-dawl dinji li jintfew għax iċedu posthom lid-dawl spiritwali fil-ħajja l-ġdida, li jerħi saħansitra t- tjubija u l-kuntentizza bħala dija divina. Fis-seklu 21 jissokta l-istess motif. Ngħidu aħna, fis-santa ddedikata lil Charlie Le Prevost tal-2000 id-dawl dinji wkoll jissarraf f'dawl spiritwali, għad li jiddi minn bniedem, missier il-mejjet: "id-Daddy [li] kien għalik ix-xemx ta' ħajtek / U żgur fis-sema kien qed jistenniek." Fl-1986 fl-ittra li l-ulied kitbu lil ommhom mejta, Giuseppa Vassallo, jidher il-kliem: "bid-dawl tal-eżempju tiegħek [...] inti tkun il-gwida tagħna f'dan il-wied tad-dmugħ, sakemm aħna ningħaqdu miegħek fis-sema għal dejjem." Id- dawl, għalkemm għandu assoċjazzjoni max-xemx, il-qamar u l-istilel minħabba li huma simboli ta' gwida (Phillips 211,215), hawnhekk, jappartieni għad-dinja, għax huwa "d- dawl tal-eżempju tiegħek," jiġifieri l-imġiba tal-omm meqjusa metaforikament bħala fjamma jew torċa fiżika li turi t-triq lill-ulied li għadhom itturufnati "f'dan il-wied tad- dmugħ," b'allużjoni ċara għas-Salve Reġina u l-motifi ta' Omm "avukata tagħna" li hemm f'din it-talba. B'hekk, mal-metafora tad-dawl qed jinbena paralleliżmu, bħala enfasi simmetrika (Fox 3) fuq l-eżempju t-tajjeb, bejn l-omm umana u l-Omm Qaddisa, f'lingwaġġ tradizzjonali li l-udjenza tagħraf mill-ewwel bħala d-duttrina tagħha. F'dawn il-linji r-reġistru smewwi tad-dawl jingħata dimensjoni umanistika meta jissieħeb mal- ħajja umana tal-omm, u dan l-effet ikompli jissaħħaħ bil-pajsaġġ mogħti bħala metafora iperbolika antika tan-niket fil-ħajja: "wied tad-dmugħ" li tidher f'numru ta' santi, bħal fil-versi ta' Carmela Grech miktubin mill-versifikatur Kav. Joe M. Attard u ta' Maria Carabott fl-1929. Din il-metafora tidher b'varjazzjoni fil-versi ta' Sor M. Elena tas- Salib Imqaddes fl-1948: "wied tal imrar (sic)." Hawnhekk, ir-reġistri tad-dawl, tat-talb, tal-pajsaġġ, u tal-bniedem midneb qegħdin jiġu mmaljati flimkien, u dan juri kemm it-terminu smewwi tad-"dawl" jista' jintrabat ma' assoċjazzjonijiet u simboliżmi Nsara stabbiliti. Fis-santa tal-1982 ta' Connie Darmanin ukoll jingħaqdu ż-żewġ reġistri msemmija: "Alla ried ftit fjuri sbieħ għall-ġnien tiegħu fis-sema. Għalhekk Hu jieħu t-tfal tiegħu fil-palazz tal-imħabba tiegħu." Il-metafora deumanizzatriċi li tagħti l-kwalitajiet ta' fjuri lit-tfal magħżulin biex imorru s-sema ma tnaqqasx il-valur uman, iżda żżid miegħu s-sens ta' delikatezza, attrazzjoni, u vitalità (veġetattiva) dejjiema. Ir-reġistru smewwi tas-seklu 20 jidher ukoll fuq wara tas-santa ta' Filomena Briffa fl-1920 miktuba bit-Taljan u kkonsolidata bi xbieha tal-mejta f'sodditha bil-qraba jikbu ħdejha u jitolbu lill-ikona tas-salib: "Tu dal Cielo ne guarda, o prediletta, tu ne conforta, e benedici i tuoi cari," bit-talba lill-mejta biex tħares u tikkonforta lill-għeżież tagħha; f'dik ta' Grezzju Seychell tal-1989 bis- suġġeriment ta' għaqda mill-ġdid mal-qraba tiegħu fir-renju ta' Alla ("Ħallejtna għad- dinja l-oħra / [...] / Illum inti u għada aħna, fl-aħħar niltgħaqu [sic] flimkien"); u f'dik ta' Marija Stella Abela tal-1999 b'talba "Għall-Erwieħ fil-Purgatorju" u bir-reġistru smewwi tad-"dawl" bħala metonimija għall-ħajja eterna ("Sejħilhom fil-Preżenza tiegħek u berikhom bid-dawl ta' dejjem u l-paċi tiegħek"). Din il-firxa tixhed kemm dan ir-reġistru kien wiesa' fl-assoċjazzjonijiet tiegħu, u allużiv għad-duttrina u t-twemmin Nisrani fuq il-ħajja ta' dejjem. Kif tixhed tajjeb ħafna l-aħħar frażi fis-santa ta' Pawlu Vella tal-1987 u ta' Nancy Buhagiar tal-1986, ir-reġistru smewwi b'rabta konnotattiva u konsolatorja mal-Ġenna ġieli jingħalaq b'dikjarazzjoni ħafna aktar denotattiva dwar kif dan il- lingwaġġ huwa parti intrinsika mit-tagħlim Nisrani: "Din hi l-fidi tal-Knisja; Din hi l-fidi li tfarraġna fin-niket tagħna." Fis-seklu 21, fil-versi tal-2008 li Doris Degiorgio kitbet u li eventwalment ġew stampati fuq is-santa tagħha, ikompli jippredomina r-reġistru ta' dawl imħallat ma' dak tal-pajsaġġ: X'ħin (sic) il-qamar idawwal dal-wied u kwiekeb twieqi tas-smewwiet u n-natura tiskot, titbikkem, tissemma`, ħarstu tintilef timraħ il-għoli tas-sema safejn l-ajkli fil-beraħ jimirħu, [...] Jinxteħet-jintelaq fuq sodda ħadrana ma' tlugħ ix-xemx fuq l-għoljiet. Din il-poeżija tirrikorri għall-korrispondenza tipika bejn tmiem il-jum u tmiem ħajjet il-protagonist, iżda b'nisġa sħiħa ta' allużjonijiet: il-kuntrast bejn id-dawl relattivament dgħajjef tal-qamar u l-wied (tad-dmugħ, jew tal-ħajja temporali) mdallam; id-dawl daqstant dgħajjef tal-kwiekeb li jagħtu (bħal "twieqi") għall-Ġenna; in-natura mbikkma bis-skiet tal-lejl u mxennqa ("tissemma'") għall-iċken ħoss ta' ħajja; il-bniedem li b'ħarstu fil-għoli (fejn jimirħu "l-ajkli fil-beraħ") jirrappreżenta t-tama f'ħajja oħra; u t-telqa moribonda tiegħu "fuq sodda ħadrana" li paradossalment tibqa' tissuġġerixxi raqda temporanja f'ambjent fertili, fejn għad iżernaq id-dawl aktar intens tax-xemx, li hija medjatriċi bejn l-art u s-smewwiet apparti li tissuġġerixxi l-irxuxtar tal- ħajja bit-"tlugħ" tagħha. F'din is-santa x-xemx, simbolu ta' qawwa, awtorità u ħakma (Phillips 62), tidher qed tbatti, metafora għal ħajjet il-bniedem fl-istadju aħħari u debboli tagħha, kif intqal. Hu u jiddeskrivi l-potenzjal allużiv ta' dan is-simbolu u simboli oħra ċelesti, Phillips fl-istess paġna saħansitra jirreferi għall-Ġenesi fejn Alla ħatar lix- xemx b'awtorità suprema u lill-qamar b'awtorità subordinata, fl-ewwel semma tagħhom: "'u jkunu dawwaliet fil-firxa tas-sema biex idawlu l-art.' U hekk kien. U għamel Alla ż-żewġ dawwaliet il-kbar, id-dawwala l-kbira biex taħkem fuq in-nhar, u d- dawwala ż-żgħira biex taħkem fuq il-lejl, u l-kwiekeb" (1:15-16). L-istess versi jelaboraw sens qawwi ta' stennija fir-ruħ, imxennqa għal dimensjoni eterna inqas tanġibbli iżda permanenti, speċjalment fejn jingħad li l- bniedem mortali jrid jinxteħet-bis-sabar (sic) jistenna li ruħu tittajjar-tingħaqad (sic) mar-riħ li għaddej għal dejjem-Miegħek (sic) Mulej! Il-bniedem wemmien tassew irid "jinxteħet-bis-sabar" fuq is-"sodda ħadrana" għax irid isofri r-raqda biex iqum, il-mewt biex jgħix, jew ix-xeħta ta' ġismu fuq l-art biex ruħu "tittajjar-tingħaqad" mad-divin. Din l-iskema ossimoronika teħtieġ li kliem inkongruwenti jingħaqad flimkien bis-sing, biex kunċetti opposti (bħal "jinxteħet-bis- sabar") jingħaqdu f'kunċett wieħed, bħal imut-bit-tama. Fil-versi tas-santa ddedikata lil Lino Grech fl-2013, l-espressjoni "Nitlob li r-riħ ikun safi, / Nitlob li d-dawl tax-xemx / jiddi fuq wiċċek għall-eternità" tfakkar fil-beraħ li l-mejjet kien iġarrab kontinwament bħala bniedem li jħobb ibaħħar, kif jixhdu wkoll ir- ritratti tiegħu fuq il-baħar. Hemm konnessjoni evidenti bejn id-dawl spiritwali evokat fil-versi u l-jum imdawwal u b'riħ favorevoli li jifraħ bih il-baħri. Ix-xemx, għalhekk, taqdi żewġ ħtiġiet: turi r-relevanzi f'ħajjet dak li jkun, bħas-sebħ ta' jum sabiħ fuq il- baħar, u sservi ta' allużjoni għal dija u difa aktar eterni, li l-kittieb qiegħed jitlob għal ruħ il-mejjet. L-allużjoni tad-dija eterna tittrattaha b'mod ġeneriku Farrin Chwalkowski billi tistqarr li x-xemx hija s-simbolu tal-unità, ta' Alla jew tal-univers, kif ukoll ta' bidu ġdid u purità (12-3). B'dan joħroġ effett allegoriku, għax bħall-allegorija x-xbihat qegħdin jgħaqqdu flimkien id-dimensjoni mortali u dik eterna ta' bniedem wieħed. Il- vjaġġ marittimu jagħti dehra konkreta lill-vjaġġ tar-ruħ. B'tekniki bħal dawn, is-santi tal- mejtin spiss esprimew kontinwità bejn il-bijografija mortali tal-individwu u x-xewqa għall-ħajja eterna tiegħu. L-element bijografiku mibni bir-reġistru smewwi ġieli jorbot il-konsolazzjoni ma' rekordju tal-ħajja sempliċi li kien jgħaddi l-mejjet, kif iseħħ f'żewġ versi tas-santa ta' Salvu Portelli tal-2013: "Hekk kif ix-xemx tibda' (sic) żżebbeġ, / lejn id-Dwejra bilġri kont tmur." Dan l-element ta' personalizzazzjoni permezz tal-ħajja li għex il-mejjet jgħin biex santa tibqa' aktar miftakra u b'hekk il-memorja tal-mejjet, b'kuntrast mal-ħajja temporali, ma tmut qatt. Kif qal żmien ilu Dr. Samuel Johnson, wieħed jassoċja s- sitwazzjonijiet ta' ħajtu ma' ħajjet oħrajn minħabba ċ-ċirkustanzi paralleli; għalhekk, l- ebda kitba ma jixirqilha kultivazzjoni aktar mill-bijografija, minħabba li l-ebda kitba ma tista' tkun interessanti u ta' użu aktar minnha (Benton v). Kultant is-santa tinqeda b'motif magħruf ta' poeta stabbilit, billi fiha jiġu kkwotati versi eżistenti bħal dawn ta' Dun Karm li jinsabu fuq is-santa ta' Rita Delicata tal-2013, u li fihom l-indirizz lill- Madonna bħala Omm divina jibda b'rabta bejn is-smewwiet u l-qalb: "U nħoss qalbi mimlija / Bil-ħlewwa tas-smewwiet", u jkompli b'evokazzjoni ta' omm il-poeta ssinkronizzata mal-movimenti tax-xemx fis-sebħ, f'nofsinhar, u filgħaxija: U lilek, j'omm, insejjaħ Tas-sebħ mal-ewwel dija U meta x-xemx qawwija Tisreġ fuq dawn ix-xtut. [...] Deh, meta tersaq l-aħħar Siegħa tal-ħajja tiegħi, Nixtieq ingħannqek miegħi, Ngħajjatlek "Ommi!" u mmut. Dawn il-versi huma mniżżlin ħdejn xbieha ta' Ġesù bambin f'dirgħajn Marija. Hawn tidher l-importanza tal-omm f'ħajjet il-wild u r-reġistri ta' dawl u pajsaġġ jgħinu biex l-effett ta' mħabba tal-omm jinfirex matul l-istadji ta' jum sħiħ ("sebħ mal-ewwel dija," "ix-xemx qawwija / tisreġ," u "meta tersaq l-aħħar / siegħa") bħala allegorija għall-istadji ta' għomor sħiħ. L-implikazzjoni hija li miż-żerniq sal-għabex tal-ħajja, il- bniedem, bħall-poeta, isejjaħ lil ommu għax hi l-aktar persuna li jafda u jħobb fid-dinja temporali tiegħu. F'dan il-każ, madanakollu, qed jitħaddem il-potenzjal metaforiku li r- reġistru smewwi kiseb minn poeta ewlieni, b'self intertestwali evidenti. Ir-reġistru smewwi, bl-isfumar figurattiv, bijografiku, u intertestwali tiegħu, huwa popolari ħafna fis-santi tal-mejtin, kif wieħed jistenna minħabba l-allużjoni kontinwa tiegħu għal ħajja oħra. Minn dan joħroġ li t-tradizzjoni Kattolika lestiet bosta reġistri, simboliżmi, u konnessjonijiet bħala arkivju espressiv għas-santi. Ir-rikorrenza tar-reġistru smewwi hija eżemplifikata f'għadd bla qies ta' tifkiriet, fosthom fis-santa ta' Fredu Abela tal-2005 li fiha jispikka l-indirizz tal-qraba lil Fredu b'talba biex mis-sema jindukrahom; ta' Dom Mintoff fl-2012 li ssegwi d-drawwa favorita tal-kwotazzjoni tal-Beatitudnijiet mill- Vanġelu ta' Mattew, bil-premju tas-"Saltna tas-Smewwiet" għal dawk ta' qalbhom safja li għad "jaraw 'l Alla" u se jkunu "henjin" fid-dawl implikat tiegħu (Mt 5, 10); u ta' Josephine Galea tal-2004 li fil-metafora deumanizzatriċi tagħha tidher il-perspettiva tal- ulied dwar il-ferħ u n-niket ta' ommhom issinkronizzat ma' elementi mdawlin jew mudlama fis-sema ("Inti stilla li bqajt tiddi, / f'sema ċar ... f'sema mudlam ..."). Dan il-kampjun ta' eżempji minn arkivju ħafna akbar jixhed skema ta' reġistru smewwi li daqqiet ixaqleb ftit aktar lejn l-ikonografija u s-simboliżmi reliġjużi tradizzjonali u daqqiet oħra jmil ftit aktar lejn immaġnijiet astronomiċi kemxejn aktar sekulari u kreattivi. 3.4 Is-suġġerimenti temporali fil-lessiku tal-pajsaġġ Kif ġie stabbilit fit-taqsima ta' qabel, ir-reġistru tal-pajsaġġ isir ħaġa waħda ma' dak astronomiku biex jinħoloq sens ta' beraħ universali, eternità fejn jimirħu l-għeżież mejtin. Il-wieħed iżomm il-ħarsa tal-qarrej 'l isfel, mal-orizzont u l-art, waqt li l-ieħor jiġbed l-istess ħarsa 'l fuq, lejn sens ta' ftuħ bla qies. B'dawn iż-żewġ reġistri mmaljati flimkien jiġi rrappreżentat il-vjaġġ tar-ruħ mill-art għas-smewwiet. F'xi versi bibliċi dawn ir-reġistri diġà jingħataw trattament analoġiku simili: il-livelli diversi ta' glorja fil- korpi ċelesti jiġu assoċjati, bi gradazzjoni, mal-Ġenna u mal-livelli varji ta' glorja fil- bnedmin, fl-annimali, fil-"muntanji, siġar, u xmajjar fuq l-art. Kull aspett naturali għandu s-sbuħija u l-attrazzjoni partikulari tiegħu" (Il-Beacon Bible Commentary kif ikkwotat fi Price 758). Din il-glorja tidher ukoll fl-ittra ta' Pawlu lil Korintin: Hemm iġsma tas-sema u hemm iġsma tal-art; iżda d-dija tal-iġsma tas- sema hi ħaġa, u dik tal-iġsma tal-art hi oħra. Hemm id-dija tax-xemx, u hemm id-dija tal-qamar, u hekk ukoll id-dija tal-kwiekeb; u kewkba tiddi aktar minn kewkba oħra. Hekk ukoll hu l-qawmien mill-imwiet; jinżerta ġisem li jitħassar, iqum ġisem li ma jitħassarx; jinżerta fil-għajb, iqum fil- ġieħ; jinżerta fid-dgħufija, iqum fis-saħħa; jinżerta ġisem naturali, iqum ġisem spiritwali. (Korintin 15:40-44) Brad Price jgħid li "l-kummentarju bibliku tal-Korintin (GED, 2:524) jinnota li l- kelma 'terrestri' hija użata seba' darbiet fit-Testment il-Ġdid b'riflessjoni tad- duwaliżmu bejn is-'smewwi' u d-'dinji.'" Il-kelma "terresti" fil-versi bibliċi kkwotati tiddeskrivi d-differenza kbira bejn il-Ġenna u l-art, u jkun tentattiv impossibbli li wieħed jipprova jikkomparahom minħabba l-glorja distintiva tal-Ġenna (Price 758). Price jikkwota l-fatt xjentifiku li jsemmi John Albert Bengel dwar il-qawwa fl-illuminazzjoni ta' kull kewkba, li tvarja mhux biss mix-xemx u l-qamar fil-glorja illuminanti tagħhom, iżda wkoll minn kwiekeb oħra. Dawn il-varjanti fil-glorja tad-dawl ta' korpi ċelesti differenti jitqabblu, b'analoġija tradizzjonali, mal-livelli differenti ta' premju fil-Ġenna għall- erwieħ mifdijin, bħala rifless ta' kif għexu ħajjithom fid-dinja (Price 759). Chwalkowski tistqarr li bosta tradizzjonijiet spiritwali jammiraw in-natura u jgħallmu li din trid titħares u tiġi onorata; ngħidu aħna, fil-Kristjaneżmu hemm ix-xbieha tal-Eden bħala ġnien terrestru, jew Ġenna tal-art, u hemm ukoll l-episodju ta' Noe kkmandat minn Alla biex isalva kull speċi f'dinja msaffija mill-ħażen bl-għargħar, prekursur tal-magħmudija ta' kull bniedem (129). F'dawn l-eżempji l-kontinwazzjoni bejn ir-reġistru pajsaġġistiku u r-reġistru spiritwali hija evidenti, rabta qadima fit-tradizzjoni Nisranija li kienet mifhuma minnufih mill-poplu Malti. Bħalma jagħmel ir-reġistru smewwi, dak pajsaġġistiku fis-santi jaħdem fuq żewġ livelli: konnotattiv u denotattiv, l-aktar fejn il-mejjet ikun ħadem jew ħabb l-ambjent rurali. Skont il-vuċi lirika, li wieħed ikollu sens ta' għaqda mal-ħolqien ta' Alla huwa preġju li għandu jissemma, u dan is-sens bijografiku litterali jerħi sinifikat ieħor, metaforiku, dwar ħajja iebsa iżda sabiħa fil-kwalitajiet fertili u twajba tagħha. In-nies jitqabblu mal-pajsaġġ għax bħal siġar jew fjuri lkoll huma l-ħolqien ta' Alla fi stat temporali. Il-bnedmin, bħall-fjuri, jiffjorixxu u, bħall-fjuri wkoll, imutu meta jasal żmienhom, għad li jergħu jieħdu l-ħajja f'renju ġdid. Kif jistqarr ukoll Michael F. Marra, kittieba Ġappuniżi li jassoċjaw in-natura pajsaġġistika u dik umana, il-fenomeni naturali jipprovdu espressjoni għal kull stadju tal-ħajja umana (307). Fl-istess paġna, dan l-awtur jelabora li r-rimja ġdida ta' pjanta tirrappreżenta tifla ċkejkna, li ż-żafżafa tissimbolizza lill-faxxinu tat-tfajla, u li t-tixrid taż-żahar taċ-ċirasa jirrifletti s-sbuħija effimera tal-mara u l-impermanenza tal-ħajja umana. Il-versifikatur Attard iħaddem ir-reġistru pajsaġġistiku f'diversi santi, ngħidu aħna, dik iddedikata lil Carmela Grech fl-2015: "U l- imgħażqa fl-għalqa tħaddan / u ssaqqi minn ġol-bjar!" Ix-xbieha konkreta tnissel suġġerimenti ta' bżulija, saħħa, u l-motif ta' ġenerożità estiż mill-frott li toffri l-art sal- bniedma li taħdimha. Fil-poeżija f'ġieħ Margaret Grech tal-2015, miktuba minn Attard, il-"ġnejna" tirrappreżenta d-dinja u l-"warda" lill-mejta, tal-aħħar b'metafora deumanizzatriċi li madanakollu tirrinforza l-ġmiel ġewwieni tal-persuna fil-ġmiel esterjuri tad-dinja, għad li bħall-warda din is-sbuħija temporali jkollha tintemm maż- żmien. Il-versi jiddeskrivu lill-Mulej li niżel fil-ġnejna biex "qata' warda mis-sbieħ- / wara disgħa w ħamsin sena / lil Margaret Hu riedha ħdejh." Ernst u Johanna Lehner jgħidu punt fundamentali dwar in-natura: "Matul l-istorja umana, il-veġetazzjoni tant saret parti mill-ħajja tagħna ta' kuljum li żviluppat f'simboli ta' espressjoni umana u sentimenti, passjonijiet u affezzjonijiet, twemmin u reliġjonijiet, biżgħat u superstizzjonijiet" (kif ikkwotati f'Chwalkowski 130). Fl-istess paġna, Chwalkowski żżid li kull rappreżentazzjoni ta' pjanta, realistika jew le, tissimbolizza t-twelid mill-ġdid, it- tmermir, u l-immortalità. Fil-versi ta' Tedia Cauchi tal-2011 il-versifikatur Mario Borg jgħid fl-ogħla smewwiet hemm festa imħejjija (sic), bil-kordi tal-vjolini jgħannu hienja. U fhimt li dan id-dmugħ li qed inxerrdu, għad jasal żmien li f'hena jkun mibdul, għax hu meħtieġ li ż-żrieragħ fl-art jindifnu, sa dak il-jum li jikbru fl-isbaħ żbul. Hawn ir-reġistru smewwi u dak pajsaġġistiku wkoll jitħalltu biex jirrappreżentaw il-vjaġġ tar-ruħ kif ukoll tal-qraba minn dmugħ għal hena, mid-dfin analoġiku taż- żerriegħa f'xena b'orjentament orizzontali li timplika l-ħajja mwittija jew mitruħa fl-art sas-sbula li tikber 'il fuq, f'orjentament vertikali lejn l-element smewwi u b'referenza għall-irxuxtar ta' sidna Ġesù Kristu bħala redenzjoni għall-bnedmin kollha. F'poeżija miktuba għal Mario Bugeja fl-2012, Borg juża l-kelma "baħar" biex jamplifika b'teknika iperbolika d-dimensjoni tal-inkwiet: "Sejjaħtlu sew f'Jum L-Omm u 'l ommu tfajtha / ġo baħar ta' imrar (sic) ma jintemm qatt." Dawn il-versi indirizzati lil Alla jingħaqdu ma' għadd ta' mistoqsijiet li fit-tieni parti tal-poeżija jintwieġbu mid-Divin b'lingwaġġ miżgħud reġistru pajsaġġistiku, bħalma jeżemplifikaw dawn il-versi: f'mergħat mimlija ħxejjex kullimkien, ħdejn l-ilma fejn jistrieħ jien ser inqegħdu (sic), bħal fl-Eden, fl-ewwel ġranet tal-ħolqien. F'idejh jien nafda l-art sabiex jaħdimha, u tagħha l-ħsad għall-bhejjem it-trobbija, minn meta magħkom kien xejn ma inbidel (sic), ħlief biss li x-xogħol hawn fuq ma fihx tbatija. Bl-intertestwalità ċara mal-Ġenesi, kliem Ġesù qiegħed jgħaqqad mill-ġdid - bħal "fl-ewwel ġranet tal-ħolqien" - it-tlugħ lejn il-ġenna u d-dimensjoni tal-art dinjija, bħallikieku bejn it-tnejn (l-hena dejjiema tal-Eden u x-xogħol fl-art temporali) mhux se jifdal distinzjoni wara l-mewt. Hawnhekk, l-orjentament vertikali u dak orizzontali jitwaħħdu fix-xbieha idillika ta' qabel id-dnub oriġinali, fejn il-pajsaġġ ma jinkludi l-ebda esperjenza ta' tbatija, u din l-evokazzjoni konsolatorja tissaħħaħ bl-assigurazzjoni ta' Kristu li "fuq l-art terraqt u naf x'inhi t-tbatija, / 'mma l-biki naf ukoll nibdlu f'tgawdija." Skont Maurice Lamm, il-konsolazzjoni ta' Kristu hija l-aqwa waħda possibbli għax hi biss tista' tipprovdi finalità vera fil-luttu u fid-diqa tal-bniedem li qed isofri telfa ta' xi ħadd għażiż; fi kliem ieħor, il-bniedem jikkonforta, iżda Kristu jikkonsla (105). Għalhekk, għalkemm fil-poeżija l-vuċi tal-Ħallieq hija kreazzjoni fittizja tal-versifikatur, xorta waħda qiegħda tiġi attivata fakultà konsolatorja qawwija f'moħħ il-qraba, bit-tama li eventwalment id-diqa tittaffa ħafna, għaliex il-qraba jingħataw is-sigurtà li se jerġgħu jingħaqdu f'ħajja ġdida mal-mejjet. Fil-maġġoranza tas-santi jispikka dan l-element konsolatorju, għax il-versi bi ftit mertu letterarju xorta waħda jirrikorru kontinwament, u b'mod tassew effettiv, għal tekniki li jirrinforzaw is-sentiment ta' wens, faraġ, tama, u konsolazzjoni. Dawn il-ħsus aktarx jiġu espressi fl-aħħar versi tas-santi, li fihom tispikka l-ħarsa prospettiva (f'kuntrast mal-ħarsa retrospettiva jew nostalġika), lejn mument meta l-mejjet u l-qraba tiegħu għad jiltaqgħu f'dimensjoni li mhix aktar vulnerabbli għad-debbolezzi attwali. Il-fatt li, fl-aħħar kwotazzjoni mis-santa ta' Mario Bugeja, Kristu jafda lill-mejjet b'ħidma fejjieda fil-ġnien smewwi, jiġifieri f'sinteżi tal-art u s-sema, jimplika l-għarfien divin li Mario ħa jestendi x-xogħol rurali u l-għemejjel twajba fil-ħajja temporali tiegħu għal tkomplija spiritwali "hawn fuq," tant li isfel u fuq issa jitilfu l-oppożizzjoni naturali ta' bejniethom. Fis-santa f'ġieħ Kan. Joe Mejlak li miet fl-2008 tidher il-poeżija tiegħu stess "Quotidie Morior," ippubblikata fil-ġabra poetika Rwiefen. Hawnhekk is-sensibilità lirika mhijiex statika, iżda tissawwar minn modifikazzjoni dinamika bejn għadd ta' burdati u stadji tal-ħajja umana: ton ta' ferħ mibdul f'niket li minnufih jerġa' għall-ferħ, waqt deskrizzjoni tat-tfulija li tisfuma f'żgħożija b'imħabba poetika, sakemm tasal f'deskrizzjoni ta' xjuħija marida li tnissel "f'ruħi n-niket u l-uġigħ / u nisħet dak il-waqt tat-twelid tiegħi / waqt li jgħib f'Alla l-ferħ u t-tama Fih." Finalment, anka dan il-qtigħ il- qalb eċċezzjonali għal Kanonku jittrasforma fil-konsolazzjoni li tgħaqqad it-tbatija temporali mal-hena dejjiema: "għax dan ix-xewk li jrid ikun għalija / it-trejqa li għand Alla għad teħodni / biex ngħix għal dejjem fl-hena u l-qdusija." Ix-xewk, metonimija tradizzjonali għall-kuruna tal-Ecce Homo, hu xbieha tradizzjonalment ironika minħabba li tissimbolizza sovranità u turment, jew awtorità rjali flimkien mal-uġigħ (Phillips 204). Bħala degradazzjoni aktar intensa tas-sagru u għax il-weraq tagħha jixbhu lil dawk tal- liedna li biha r-rejiet kienu jiġu inkurunati, kienet magħmula mill-akaċja (Lehner kif ikkwotati f'Chwalkowski 133). Ix-xewk jitpoġġa f'kuntest ta' tpattija u ndiema li se jwasslu għall-hena ta' dejjem, f'konformità mal-formola eleġijaka li n-niket temporali għandu jintemm b'konsolazzjoni spiritwali. Għalhekk, il-burdata finali tal-poeżija hi pożittiva u tevoka kuntest morali, inseparabbli mit-twemmin reliġjuż tal-ħajja ta' dejjem (Cimbora and McIntosh 4). Minkejja li r-reġistru pajsaġġistiku bosta drabi jġorr sens denotattiv minħabba r- referenza bijografika għax-xogħol li kien jaħdem il-protagonist, il-versi miktubin mill- versifikatur Attard, fost versifikaturi oħrajn, xorta għandhom potenzjal simboliku qawwi. Ngħidu aħna, fis-santa ta' Michael Buttiġieġ tal-2015, il-versi "Biex taqbad xi żewġ ħutiet / Għax il-baħar baqa' jsaħħrek" jimirħu mis-sens litterali tas-sajd għall- implikazzjoni ġenerika ta' akkwist ta' kulma huwa mixtieq fil-ħajja. Fil-poeżija ta' Carmel Grech miktuba minn Borg fl-2017, it-tfakkira realistika ta' sajd għall- manteniment ekonomiku ta' familtu ("int fraqt mewġ il-baħar li wriek ras żonqrija, / sabiex lill-familja tmur dejjem tmantniha") tnissel is-sens ġenerali ta' problemi megħlubin. L-istess jista' jinftiehem fil-poeżija ta' Leli Debono fl-2000, bix-xogħol ta' kaptan, miktuba mill-versifikatriċi Carmela Attard: "Bqajt tbaħħar int sal-aħħar" u "Kont tmexxi l-vapuri," bl-implikazzjoni usa' li sal-aħħar ta' ħajtu baqa' jwettaq ħwejjeġ kbar, jegħleb l-isfidi biex jilħaq l-għanijiet tiegħu. Anka dawn l-eżempji jixhdu l-mixja minn orjentament orizzontali f'lingwaġġ bijografiku għal orjentament vertikali f'implikazzjonijiet spiritwali. Il-versifikatriċi Buġeja, kif tistqarr hi stess fl-intervista li saritilha, tinqeda ta' spiss b'dan ir-reġistru, imħaddem qabelxejn għall-potenzjal simboliku tiegħu (Appendiċi A): Effett [li] nkun irrid noħloq [huwa] li fuq din il-kruha kollha ta' mewt [ikun] hemm l-affarijiet sbieħ fl-aħħar [...]. Meta nkun qiegħda [...] Dingli Cliffs nara dak l-isħab ġej [...] jew ix-xemx nieżla, nibda nimmaġina xi tifel jew tifla, hekk, fil-bogħod ġejja ġejja. Xħin nara dak is-sħab, jew inkella fis- sajf tara dawk il-kwiekeb, u kultant tara xi kewkba aktar tixgħel, ngħid, min jaf dak [l-anġlu/il-mejjet] il-ġdid! B'din it-tweġiba tagħha, hi qiegħda tispjega l-istħajjil li t-tfal mejta jinstabu fis- sema u huma sbieħ daqs is-sħab u l-kwiekeb. Madanakollu, l-istrofa li ġejja, meħuda mill-poeżija tagħha lil Mario Portelli fl-2011, tixhed kemm huwa faċli biex l-istess mejtin ta' età żgħira jiksbu analoġiji daqstant elaborati mill-pajsaġġ, b'xebh ma' reġistru li jinvolvi saħansitra l-bidliet temporali tal-istaġuni tas-sena u l-elementi li jiiffjorixxu iżda wkoll jidbielu ("Qalb il-fjuri u l-blanzuni"): O xi ġmiel hi in-natura (sic) Fl-aqwa tagħha fl-istaġuni ... Hemm fil-ġonna nilmħek ibni, Qalb il-fjuri u l-blanzuni. Is-santa tas-1899 ta' Maria Aida Mifsud diġà tagħti indikazzjoni bikrija, għad li fil- lingwa kolta (it-Taljan) ta' dan il-perjodu, tal-użu suġġestiv tal-pajsaġġ biex jenfasizza s- sens orizzontali ta' telqa, raqda, ħasda, jew ħarba tal-ħajja bħall-fjuri maħsudin u d-dell ħarban: "Spunta ed è reciso qual fiore e fugge qual ombra." L-intertestwalità mal- Bibbja, speċifikament ma' "Giobbe Cap: XIV" kif tikkwota s-santa nnifisha, hawnhekk qiegħda tevoka x-xbihat solenni li Ġob jislet min-natura madwaru biex jesprimi t-telfa assoluta tal-bniedem quddiem il-mewt: Is-siġra li terġa' titla' jekk tinqata' (Ġob 14:7); il- qiegħ tax-xmara jinxef (Ġob 14:11); ix-xbieha tal-qabar bħala post fejn jintmedd il- bniedem (Ġob 14:13); u l-muntanja li tiġġarraf (Ġob 14:18). Din it-teknika allużiva turi kemm vers wieħed f'santa jista' jkun infurmat minn kapitlu bibliku sħiħ li jagħti pasjaġġ mifrux b'għadd ta' konnotazzjonijiet tal-mortalità umana, test sħiħ figurattiv marsus fiċ-ċokon u l-konċiżjoni ta' santa. Effetti simili jidhru f'santi oħra tal-istess perjodu bil- Malti, bħal dik għal ruħ Luigi Calascione tal-1897, bil-frażi popolari, "halla dan il uied ta dmuh." Il-poeżija sħiħa fis-santa tal-1991 ta' James Borg, bħala eżempju mis-seklu 20, tinbena b'implikazzjonijiet pajsaġġistiċi dwar il-mejjet bħala "l-isbaħ [warda] fost is- sbieħ" li "b'imħabba kbira" nżergħet u xxettlet "ġo ġnien mimli kollu fjuri" bil-ħsieb li "[inti] tikber kollok ġmiel." Il-metonimiji ta' warda li ffjorixxiet ("miżrugħ," "tikber," "rieħtek tfewwaħ") jiġu żviluppati gradwalment għal ġol-isbaħ dehra u fwieħa fil-ġnien, iżda xbieha bħal din tinvolvi wkoll il-mument fil-futur meta l-warda trid tidbiel jew tinqata', punt li jirrappreżenta l-mortalità umana u li fil-poeżija jiġi ppreżentat bix- xbieha ewfemistika ta' Alla jagħżel l-isbaħ warda mill-ġnien: "minn ġnien kollu mimli fjuri / int kont l-għażla tal-Mulej." It-teknika tal-ewfemiżmu f'dan il-każ iċċajpar għalkollox id-distinzjoni bejn l-ikrah u s-sabiħ, tant li l-qarrej ma jagħrafx bejn traġedja u ġest divin. Din it-teknika ta' tiċpir li tidher fil-maġġoranza tas- santi jittrattaha H.W. Fowler fid-dizzjunarju tiegħu: "l-ewfemiżmu huwa l-użu ta' espressjoni moderata jew vaga jew indiretta bħala sostituzzjoni għall-preċiżjoni diretta jew il-verità li mhux kulħadd jaqbel magħha" (171). R.W. Holder jaqbel mad-definizzjoni ta' Fowler u jistqarr li l-ewfemiżmu jintuża fid-diskors u l-kitba f'sitwazzjonijiet sensittivi jew ta' tabù (vi). Skontu, madanakollu, hija wkoll il-lingwa tal-evażjoni, tal-ipokresija, u tal-qerq. Dan jixhed kemm tekniki bħall-ewfemiżmu iridu jiġu adattati għall-kuntest. Fil-versi kkwotati mis-santa ta' James Borg, ix-xbieha sabiħa iżda delikata, attraenti iżda fraġli tal-fjura tħalli s-sens ta' ġmiel intatt iżda żżid miegħu l-evokazzjoni ta' ħajja temporanja. L-istess sens ta' fraġilità huwa inkorporat fix-xbieha ta' "fjura bajda sbejħa / li ssaltan ġewwa l-ġnien / fwiħitek kollha safa" b'xebh espliċitu ma' Christopher Agius li miet fl-1997. Is-santa f'ġieħ Ġuzeppi Suban fl-1937 tinqeda b'reġistru analogu għall-mod kif il-pajsaġġ naturali joffri s-sbuħija tiegħu: "Id-dehen li bieh (sic) Alla zejnu (sic) u li bieh seta' jistagħna ma' (sic) zammux għalieh (sic) biss." Ix- xebh dirett bejn il-mejjet u x-xejriet naturali hawnhekk qiegħed jiġi ssostitwit b'xebh bejn il-ħiliet rispettivi tagħhom biex isebbħu l-madwar. L-analoġija bejn żewġ aġenti ta' tisbiħ - il-mejjet u n-natura - tnebbaħ ir-reġistru ta' sbuħija jew għoġba f'diversi santi, anka jekk in-natura ma tissemmiex b'mod espliċitu. Is-santa ta' Jeffrey Portelli tal-1991 għandha diwi sottili tal-warda li l-Mulej jagħżel mill-Ġnien: "Billi kien jogħġob lill-Mulej, Hu ħadu malajr minn qalb il-ħażen (Għerf 4:14)." Il-frażi sempliċi iżda sabiħa fis-santa tal-Modista Georgina Troisi (tal-Kpiepel) tal-1998 tippreżenta lill-mejta bħala aġent tat- tisbiħ tal-madwar b'konsegwenza tat-twemmin tagħha fil-bniedem bħala xbieha tad- divin: "Sebbħet lil dawk ta' madwarha għax emmnet li l-Bniedem hu Xbieha ta' Alla." Ir-reġistru Sema-art, li deher fil-kitba tal-versifikaturi ttrattati taħt dan is- sottotitlu, jitħaddem ukoll fis-seklu 20, ngħidu aħna, fis-santa ta' Dories Spiteri tal- 1988. Il-prinċipju Nisrani tal-imħabba eterna li ma tintemmx minkejja l-mewt tal-ġisem fiżiku, tissarraf hawnhekk, f'ruħ fis-Sema li fiha xorta tibqa' tirrenja l-imħabba lejn il- bnedmin fl-art. L-antiteżi tal-mejjet li għandu mħabba ħajja lejn qrabatu tiġi espressa mill-vuċi traxxendentali tiegħu stess, b'oriġini minn dimensjoni oħra. Din il-fakra tiegħu fil-ħajjin tiġi kkumplimentata bix-xewqa opposta li l-bnedmin temporali ma jinsewx l- imħabba li darba wrewh. Għalhekk, id-djalettika Sema-art tinbena u tissaħħaħ bl- imħabba dejjiema: Jiena mitt, iżda mħabbti le, inħobbkom fis-sema bħalma ħabbejtkom fl-art. U intom li tant ħabbejtuni f'ħajti tinsewnix wara mewti. F'din il-kwotazzjoni, l-imħabba li tegħleb lid-distinzjoni bejn l-etern u t- temporali, jew li hija l-pont waħdieni bejn is-Sema u l-art, qiegħda tissawwar minn intertestwalità ma' żewġ stqarrijiet magħrufin ta' żewġ figuri qaddisa: San Ġwann Berchmans, li stqarr l-ewwel sentenza, u San Ambroġ, li stqarr it-tieni waħda. Iż-żewġ kwotazzjonijiet flimkien ġieli jiffurmaw stqarrija waħda u ġieli jidhru separatament fis- santi tal-mejtin, fejn huma tassew popolari kemm separati kif ukoll magħqudin. Fis- santi ta' Guzeppi Gravina tal-1984, ta' Carmela Camilleri tal-1995, u ta' Salvatore Cini tal-2004 jidhru magħqudin, u fis-santi ta' Lawrence Borg tal-1997, u ta' Michael Seychell tal-1997 tidher waħda minnhom, kif iseħħ ukoll f'bosta santi oħra. Fl-aħħar santa msemmija tidher l-istess sentenza mill-perspettiva tal-qraba, fost ħafna santi oħra bil-varjazzjonijiet rispettivi tagħhom fuq l-istess kwotazzjonijiet. Ix-xbieha tal-art bħala t-triq diġenerattiva li minnha jrid jgħaddi l-ġisem midfun biex ruħu titla' lejn is- Sema hija motif f'talba partikulari rikorrenti li tappartieni għall-istess skema ta' Sema- art. Eżempju ta' dan il-motif jidher fis-santa ta' Joe Bonavia tal-1983, fejn il-mejjet, li jinstab fil-proċess ta' diżintegrazzjoni fl-art, jindirizza lill-ħaj biex dan jitlob lill-Mulej għalih, ħalli ruħu titla' fil-Ġenna: "itolbuh [lill-Mulej] mieghu jilqaghni gewwa s-saltna tas-smewwiet, Minn ġo qabri l-vuci tieghi mahbubin jien insemmaghkom (sic)." Din it- talba tixbah lill-epitaffji misjubin fuq l-oqbra tal-perjodu Ruman li jitolbu lill-qarrej biex jiftakar fihom kif ġie diskuss fl-ewwel kapitlu. L-istess talba tidher, fost oħrajn, fis-santi ta' George Sciberras tal-1987, ta' Salvu Muscat tal-1984, u ta' Gaetano Francalanza tal- 1982. Minn daqqiet, is-santa tinqeda b'pajsaġġ marittimu aktar milli terrestru, biex il- wesgħa bla qies tal-ilma, flimkien mal-orizzont bil-bogħod, joħolqu sens ta' distanza bejn din l-art u ħajja oħra. Fil-poeżija għal ruħ Florio Schembri tal-1992, li tħaddem dan l-ambjent marittimu, il-vuċi lirika hija ta' Alla li fit-tielet persuna jirrakkonta l-vjaġġ tal- mejjet sa għandu: "bil-qlugħ mimli u ħafif fuq wiċċ l-ilma / sa fl-aħħar wasal u hawn imkenni / jinsab fil-bajja TIEGĦI." J. E. Cirlot jorbot is-simbolu tal-dgħajsa max-xbieha ta' gżira qaddisa f'rappreżentazzjonijiet spiritwali: f'dan il-kuntest il-baħar imqalleb iżomm l-implikazzjonijiet tradizzjonali tiegħu ta' dinja esterna li xxekkel l-għanijiet veri tal-bniedem u ta' fakultajiet mentali tturmentati (295). L-istess sors jirreferi għal René Guénon, li b'referenza għad-dgħajsa li twassal fil-gżira qaddisa, jelabora li fil-kuntest ġenerali tas-simboliżmu Kristjan dan il-mirkeb marittimu jirrappreżenta l-Knisja. L-istess paġna tgħid li wieħed għandu jitgħallem ibaħħar fit-taqliba ta' passjonijiet biex jasal fil- Gżira tas-Salvazzjoni. Iżda dan l-ambjent akwatiku jista' wkoll ikollu konnotazzjonijiet negattivi, bħal fis-santa ta' Jonathan Azzopardi tal-2000 fejn il-baħar hu l-kawża tal- mewt tal-protagonist: "Fil-baħar kellek tmut / Anqas bsarna li kellek tispiċċa / mdawwar bil-ħut." Il-baħar li wieħed ma jobsorx il-qilla għal għarrieda tiegħu, li jevoka intertestwalità sottili mal-proverbju, "Il-baħar żaqqu ratba u rasu iebsa," huwa kemm fatt litterali fit-traġedja tal-mejjet kif ukoll rappreżentazzjoni tal-mument mhux dejjem mistenni tal-mewt. Fis-seklu 21 elementi mill-pajsaġġ naturali jibqgħu xejra kostanti fis-santi tal- mejtin, kif teżemplifika s-santa tal-2003 ta' Tonio Taliana, fejn il-qraba li jirringrazzjaw lill-Mulej talli silifulhom ixebbhuh mal-gost sensorjali bil-"frott bnin" tal-art: "Għad li gawdejnih ftit snin / Kemm ilħaqna doqna l-ħlewwa / Li ssib fl-aktar frott bnin." Fis- santa ta' Doris Cremona miktuba fl-2003 l-versi jimplikaw li minkejja li l-bniedem jitlaq minn din id-dinja, iħalli warajh parti minnu f'uliedu kif ukoll fil-memorji u fil-qlub tal- maħbubin, dak li Tirosh-Samuelson issejjaħlu "traxxendenza kulturali" (268): "Is-siġra mietet, baqa' l-friegħi / F'qalbi Ma, int ma tmut qatt / Postok hemm ma jieħdu ħadd." Din il-karatteristika tas-siġra, sinonima mal-omm, taqbel ma' kliem Chwalkowski dwar kif is-siġar huma fornituri tad-dell u tal-frott u ilhom assoċjati mal-ħajja u l-fertilità (131). Skont dan is-sors, fir-realtà u l-mitoloġija s-siġar fiżikament jixxiebhu mas-slielem li jorbtu realment u simbolikament lid-dinja mas-sema: l-għeruq midfunin fil-fond tad- dinja, iz-zokk ewlieni ħiereġ 'il fuq mill-art, u l-friegħi jiġġebbdu lejn l-għoli tas- smewwiet - partijiet siġrin li jikkorrispondu mas-sorsi ta' ħajja, għarfien u sigrieti divini. L-isess bħall-omm li għandha aktar esperjenza mit-tfal, tant li sservihom ta' eżempju biex meta jasal il-waqt jiltaqgħu magħha fid-dinja l-oħra, is-siġra titqies bħala metafora ta' saħħa, potenzjal, u ħajja ġdida relatata ma' żerriegħa vulnerabbli, żgħira u mikxufa. Chwalkowski tiddeskrivi kif is-siġra (reali daqskemm simbolika) tikber bl-għeruq sodi fl- art, tipprovdi dar għall-annimali, tesebixxi saħħitha f'konfront mal-maltemp, u tagħti dehra ta' permanenza matul il-bidla tas-snin u s-sekli. Madanakollu, meta l-ħin tagħha jasal tmut ukoll, u n-natura tagħha tiddiżintegra biex tipprovdi n-nutrijenti għal ħajja (żerriegħa) ġdida, kif tagħmel l-omm billi twilli l-għarfien u l-enerġiji tagħha lit-tfal. F'ħafna miti, is-siġra hija parti vitali mill-istruttura tal-univers, u l-istess il-mara li bl- eżistenza tagħha żdiedet il-popolazzjoni u l-għerf (Chwalkowski 132). Meta t-tradizzjoni simbolika tan-natura tiġi osservata aktar mill-qrib, wieħed jinnota li mhux is-siġar u l-pjanti in ġenerali biss jitqiesu bħala rappreżentattivi, imma wkoll l-ispeċje u l-ġeneru partikulari li jkunu. Ngħidu aħna, sa mill-qedem l-Insara qiesu s-siġar tal-palm bħala ikona tar-rebħa tal-fidili fuq l-għedewwa tar-ruħ, u l-istess qawwa simbolika tinġarr mill-weraq tax-xamrok, it-trifolju tal-Irlanda, bħala ikona tassew stabbilita tat-Trinità Mqaddsa, rappreżentazzjoni maħluqa minn San Patrizju (Chwalkowski 142, 185). L-istudju estensiv ta' Chwalkowski dwar l-ambitu ġenerali tal- ikonografija u s-simboliżmi Nsara, f'diversi forom ta' rappreżentazzjoni reliġjuża apparti mis-santi, jeżemplifika tajjeb ħafna kif in-natura mill-qedem tqieset allegorikament espressiva u didattika fejn tidħol id-duttrina, il-ġenealoġija tal-qaddisin, u l-mod kif għandu jġib ruħu l-bniedem fil-ħajja temporali. Fis-santi tal-mejtin, din il-ħażna ta' sinifikati allegoriċi, anka jekk universali, jitpoġġew fi tħaddim u stil partikolari, b'lingwaġġ u metodu espressiv adatti għaċ-ċirkustanza tal-mewt u għall-bijografija tal- mejjet, dejjem skont il-perċezzjonijiet tal-qraba li jagħmlu l-ordni ta' kull santa speċifika fuq tfassila rikorrenti jew personali. Bħalma jgħid Murray Edelman, kull oġġett li jservi bħala simbolu għandu jispira fi bnedmin differenti firxa ta' ideat u sentimenti differenti (198). Fil-versi lil Antonella Aquilina, miktubin fl-2002, terġa' titħaddem ix-xbieha tal- bniedma mibdula fi fjura, u dan iseħħ fl-indirizz tal-protagonista lil min ħalliet warajha. Hi tistenna li terġa' tarahom: "Meta 'l (sic) Mulej mill-ġnien fejn / kont jien jiġi jaqtagħkom." Fl-"għanja tat-telgħat," fis-santa ta' Michelina Mugliette tal-2009, jitħaddem dan ir-reġistru pajsaġġistiku bl-intertestwalità biblika li wieħed jistenna bejn is-santi u siltiet bibliċi bħas-Salmi. Meta l-protagonista tistaqsi kif ħa tegħleb il-probemi rrappreżentati mill-għolja ("Nerfa' għajnejja lejn l-għoljiet; / mnejn se tiġini l- għajnuna?"), fl-istess nifs hi stess twieġeb permezz tal-fidi Nisranija qawwija, "l- għajnuna tiegħi minn għand (sic) il-Mulej (Psalm 121)," il-forza divina li tittraxxendi saħansitra l-għoljiet jew l-isfidi materjali. Fis-santa f'ġieħ Paul Robert Griscti tal-2009, l- intertestwalità mal-versi popolari tas-Salmi, bit-tradizzjoni liturġika u konkregazzjonali qawwija tagħhom, tirrinforza lill-vuċi lirika fil-glorifikazzjoni tal-purità ta' dar il-Mulej. Hawnhekk, ir-ruħ imxennqa għall-btieħi ta' Alla tikseb għadd ta' paralleliżmi naturali mat-tjur, li jinġiebu minn Salm 83: "Sa l-għasfur isib fejn jgħammar, / il-ħuttafa ssib il- bejta." Din it-talba tixxiebah sew ma' Salm 42, invokat fis-santa ta' Carmela Cassar tal- 1997. Fil-versi ta' Pawlu Scerri tal-2014 titħaddem l-antiteżi fundamentali tat-twemmin Nisrani: "li hawnhekk fuq din l-art aħna qegħdin f'battalja kontinwa u li fil-Ġenna għad nirċievu l-kuruna tar-rebħa," formola artikulata minn San Piju ta' Pietrelcina. L-intertestwalità aktar rari mal-letteratura Maltija tiġi eżemplifikata fis-santa ta' Guido Cutajar tal-2013 bil-versi meħudin mill-poeżija "Wied Qirda" ta' Dun Karm, xogħol li sa mit-titlu jimpjega reġistru pajsaġġistiku li fl-aspett toponomastiku tiegħu diġà huwa mgħobbi b'konnotazzjonijiet ta' qerda u mewt, kunċetti elaborati sew fil- kuntest vjolenti u krepuskolari tal-poeżija: post li ġabar fih l-agunija tal-mewt. Il-poeta qed jirrakonta ġrajja fil-bidu tagħha b'deskrizzjoni tal-pjanti suwed u ħomor imħalltin mad-dija tax-xemx: "u 'l fuq mid-djar xi tamra / Isewdu fuq il-ward ta' dik id-dija... ." Dan l-eżempju jixhed kif kull santa għandha sfond aktar wiesa' milli jidher stampat fuqha, u t-twassil ta' sinifikat wieħed - il-vjaġġ tar-ruħ lejn il-Ġenna - jingħata permezz ta' kuntest kulturali u reliġjuż usa' mmotivat mit-teknika rikorrenti tal-intertestwalità. Fis-santa ta' Ġorġ Mifsud Chircop tal-2007 jinstab vers mill- "Kantilena" ta' Pietru Caxaru li jirrappreżenta l-ħidma kbira tal-protagonist li sfaxxat fix-xejn: "Waqgħet hi, imrammti, l'ili żmien nibni." Anka hawnhekk, is-santa qiegħda tadatta motif antitetiku (il-kuntrast bejn ħidma twila u telfa ħesrem) li ġej minn dimensjoni intertestwali usa' mis-santa, speċifikament mill-eqdem poeżija bil-Malti. 3.5 Punt konklużiv: mir-reġistru għat-teknika Is-simboli maħruġin mir-reġistri jgħinu fil-proċess ta' dekodifikazzjoni tat-tifsir moħbi biex jinftiehmu aktar il-kulturi u t-tradizzjonijiet li ħolquhom (Chwalkowski 546; Edelman 6). Willam H. Hunt jgħid li meta l-lingwa ma kinitx traxxendentali biżżejjed biex tilħaq il-milja tat- tifsir tar-rivelazzjoni, wieħed kien jistrieħ fuq is-simboli għat-tagħlim tal- Ġenna, u x-xbihat familjari, magħżulin mill-għerf komuni, kienu jitfasslu biex jirriflettu l-verità spiritwali mhux magħrufa (kif ikkwotat f'Chwalkowski 546). F'dan il-kapitlu deher kif it-tifsir simboliku tal-elementi varji mċaqalqin min- natura għall-kundizzjoni umana - bħalma ntwera bix-xemx u l-fjura - hu gwida sempliċi biex il-bniedem jifhem aktar l-aspetti inviżibbli tal-ħajja Nisranija, il-ħwejjeġ tar-ruħ. Skont l-aħħar sors imsemmi, il-kelma "simbolu" mill-Grieg tfisser it-tagħqid flimkien; is- simboli jservu bħala għadd ta' konnessjonijiet li jgħaqqdu lill-bniedem ma' qawwiet daqsu jew akbar minnu: ma' bniedem ieħor, man-natura, mal-univers u mal-ħallieq, li fih innifsu wkoll ifisser għaqda. Wara kollox, il-bażi tar-reliġjon Nisranija huwa t- twaħħid ta' tliet persuna f'Alla Wieħed. Dawn is-simboli produttivi misjubin fir-reġistri diskussi iwasslu, meta mħaddmin flimkien u ma' reġistri oħra, għall-kapitlu li jmiss, il- kodifikazzjoni tal-kliem innifsu, l-iżvilupp konnotattiv tar-reġistru, permezz tat-tekniċi figurattivi. 4.0 Figurazzjoni u Retorika fl-Eleġija lill-Mejjet 4.1 Il-metafora konkretistika Il-metafora konkretistika hi sinifikanti fl-eleġija għax il-memorja astratta tal-mejjet trid tingħata dimensjoni tanġibbli biex il-qarrej iħossu fiżikament qrib il-mibki. Biex wieħed jispjega kunċetti astratti bħall-ħajja, iż-żmien u l-emozzjonijiet, irid jifhimhom bħala elementi preżenti, jew ikollu perċezzjoni immedjata tagħhom bħallikieku huma fenomeni konkreti (Forceville 20). Din it-teknika ta' konkretizzazzjoni tintuża f'diskorsi poetiċi, filosofiċi u reliġjużi biex jiġu spjegati kunċetti intanġibbli (Furniss and Bath 157). Ngħidu aħna, il- versifikatriċi Carmela Attard tuża bosta drabi l-figurazzjoni konkretistika fi frażijiet li juru d-dħul tar-ruħ twajba fil-Ġenna meqjusa, b'intertestwalità mal-Bibbja, bħala saltna konkreta ta' hena palpabbli. Xi kampjuni ta' dan il-proċess li jikkonkretizza dimensjoni spiritwali huma dawn li jsegwu: is-santa ta' George Xuereb tal-2007 bil-moviment fiżiku, "Tidħol issa f'saltna ta' hena"; ta' Leli Debono fl-2000 li wkoll timplika l-hena bħala lokalità: "Fejn inti fil-hena ser tkun"; ta' Karmnu Sultana fl-2002 bl-istess effett ġeografiku: "Flimkien il-Mulej idaħħalkom fil-hena"; u ta' Marjanu Mifsud tal-2017: "Il- Mulej għoġbu jsejjaħlek / Miegħu issa tidħol fil-hena." Dan il-kampjun jeżemplifika l-maġġoranza tas-santi analizzati ta' Attard, bi skema rikorrenti ta' xejriet figurattivi u stilistiċi: sejħa tal-versifikatriċi lill-mejjet sieket matul il-poeżija kollha; il-mewt mibdula b'ewfemiżmu f'sejħa ta' Alla fl-ewwel strofa; it- tmiem konsolatorju; u l-aspetti bijografiċi tal-ħajja tal-mejjet minsuġin ma' xejriet oħra tal-familjari li minn daqqiet jinkludu saħansitra l-ismijiet. L-element bijografiku jista' jiġi eżemplifikat bis-santa ta' Attard miktuba għal Loreta Galea fl-2010: "Bil-ħjata tiegħek lin-nies kont tgħin" // "Zija ta' ħafna neputijiet / L-iżjed qrib tiegħek Ġużeppi, Loreto u Aida." Apparti d-dimensjoni spazjali tanġibbli mogħtija lill-hena eterna, dan il-kunċett astratt ġieli jikseb ukoll il-kwalitajiet sensorjali tat-togħma, meta kittieba inqas magħrufin jittrattawh bħala sustanza ħelwa. Hekk iseħħ fis-santa tal-Patri Leopoldu Tabone tal-2006, bil-metafora tad-dewqan fl-aħħar versi tal-poeżija: "Lill-Mulej dejjem itlob int għalina... / Biex wara l-mewt kulħadd il-hena jduq!!" L-hena, fil-kuntest speċifiku tas-santi tal-mejtin, tikseb dawn il-possibbiltajiet fiżiċi: kemm post li tista' tokkupa kif ukoll sustanza li tista' tikkonsma. Il-poeta Kan. Joe Mejlak, fil-poeżija tiegħu "Quotidie Morior" li wara tpoġġiet fis-santa tiegħu fl-2008, jaqsam il-metafora konkretistika f'żewġ partijiet: iż-żgħożija bħala wasla, bi ħsieb nadif, f'binja konkreta tal-karattru milħuqa b'tarġa: "sakemm wasalt fuq l-għatba taż-żgħożija / bla ebda qerq, bla ebda ħsieb li jtabba'," u x-xewqa taħraq għas-sensibilità poetika li tissarraf f'element ta' nar: "U f'daqqa tnisslet fija xrara taħraq / ta' lehma, xewqa, namra għall-poeżija." Fil-poeżija ta' Anton Xuereb tal-2008, Mejlak jippreżenta l-ħajja l-oħra (l-astratt) bħallikieku hija triq konkreta fi tkomplija mal-għomor temporanju, għażla ta' rotta li l-mejjet għażel li jaqbad għal għarrieda: "U f'daqqa tlaqt għas-sliem / ta' ħajja aqwa w isbaħ." Bħal Attard, hawnhekk irid juri s- sliem bħala destinazzjoni konkreta, post reali aqwa mill-ħajja tas-sensi. Fil-poeżija lil Maria Degiorgio tal-2017, Mejlak jagħti natura densa u fiżika lill-oskurità, li wkoll tista' titqies bħala parti mit-tendenza ġenerali tiegħu lejn esperjenza fiżika: "Fid-dalma li tistor lil ħajti" hija frażi li tagħmel lin-niket dlam palpabbli. L-istess teknika tinħass implikata fil-vers "ridt biss ngħix fil-baħħ u fis-sikta," fejn mill-ġdid l-astratt isir post fiżikament abitabbli. Fil-vers "ninsew kull ma jtabba' lil ruħna" il-ġewwieni spiritwali tal- bniedem isir oġġett li jista' jittabba', jitgħarraq b'nikta indelibbli. Ix-xbihat konkretistiċi li Mejlak iħaddem fis-santa tiegħu stess jitpoġġew fil-qafas tradizzjonali riġidu ta' kwartini b'rima mqabbża, b'vers endekasillabiku li bil-karattru dens u gravi tiegħu jagħti lill-aspett fiżiku tal-poeżija mixja meqjusa, lajmana biżżejjed biex kull sentiment u aspett atmosferiku jiġġarrab bil-mod, bħala żieda sostanzjali. F'santi oħra, bħal dik għall-mewt ta' Anton Xuereb, il-poeta jirrikorri għall-kwartina b'alternanza bejn is-settenarju wati u tronk, u s-sens ta' ħeffa li jagħti dan il-vers mexxej tikkorrispondi mal-ħasda ta' "tluq" għal għarrieda: "Stenbaħna bit-tluq tiegħek"; "U f'daqqa tlaqt għas-sliem." Għalhekk, kemm meta l-versi jridu jikkonċentraw l-attenzjoni fuq id-densità tal-atmosfera, kif ukoll meta jkunu jridu jikkonċentraw fuq il-ħeffa fiżika tat-tluq, jingħażel il-vers adattat għal dawn l-effetti fiżiċi. Dawn huma biss żewġ eżempji fost varjazzjonijiet oħra strutturali u metriċi li jaqblu mal-aspett konkretistiku tal-poeżija. Il-versifikatur Kav. Joe M. Attard juża l-metafora konkretistika fil-poeżija ta' Salvinu Zerafa tal-2007 meta minn rakkont ("Id-dar, f'martu u uliedu, / L-hena tiegħu kien isib") jaqleb għal indirizz lill-protagonist u, fl-aħħar strofa, lill-Madonna ta' Loreto: "Ħajjitna ibdel f'ġnien ta' ward." L-aħħar vers ikkwotat joħloq dimensjonijiet spazjali simili għax-xbieha kumplimentari (niket dinji jew temporali) ta' "dan il-wied tad- dmugħ." Il-metafora konkretistika tal-wied tan-niket tista' tittaffa biss bix-xbieha daqstant materjali tal-"ġnien ta' ward," żewġ xbihat kuntrarji li madanakollu t-tnejn jagħtu dimensjoni konkreta lill-kunċetti astratti u kumplimentari ta' diq dinji u hena eterna. Ir-rappreżentazzjonijiet fiżiċi, kif wieħed jista' jinnota mill-aħħar eżempju, jinftiehmu fi skema ta' ambjenti konkreti antitetiċi, jiġifieri fi djalettika bejn ġnien senswalment attraenti u wied iperboliku magħmul mid-dmugħ. Fil-poeżija lil Doris Apap tal-2009, Attard juża l-allegorija popolari tal-mewt, li fiha metafora umanizzatriċi (ta' kwalità intanġibbli) b'effett intrinsikament konkretistiku. L-avveniment astratt tal-mewt jittrasforma f'figura umana bl-għodda rurali tal-ħassad, xbieha arketipali li għandha tradizzjoni twila f'diversi forom ta' arti: "Sakemm f'daqqa waħda l-minġel / Tal-Mewt ħabbat fuq il-bieb." Il-persuna reali tal- Mewt hija mmarkata bl-ittra kapitali, u l-azzjoni tal-wasla tal-mewt tingħata l-ġest daqstant konkret ta' taħbita bl-għodda tal-ħsad fuq bieb li wkoll huwa tanġibbli, il- wasla tat-tmiem fil-ħajja temporali bħallikieku din kienet dar. Hawnhekk, b'diskors allegoriku mifrux fi proċediment narrattiv, il-versifikatur qiegħed jibni ambjent fiżiku sfiq minn ħafna elementi astratti. L-istess konsolidazzjoni fiżika tal-kunċett astratt tal- mewt għandha eżempji allegoriċi oħra, fosthom il-poeżija lil Margaret Grech fl-2015: "Imma l-minġel tal-mewt kiefer." Fl-istess poeżija, il-kunċett astratt tal-ħajja temporali wkoll jissarraf f'mogħdija jew rotta konkreta fuq l-art: "biex żgur issa jippremjaha / ta' dak li batiet fit-triq!" Enrico De Pascale jgħid li l-allegoriji jispjegaw it-tema tal-mewt u d-dominazzjoni tagħha fuq id-dinja, kif ukoll jenfasizzaw ir-rwol tal-mewt bħala regolatura tal-imġiba umana bit-tama tas-salvazzjoni (223). Dawn l-allegoriji jmorru lura sal-perjodu medjevali u jieħdu bosta forom, bħall-iskeletru waħdu jew bil-minġel f'idejh u d-danse macabre (117, 223-4, Appendiċi D). L-għoti tax-xejriet umani lil idea jew entità intanġibbli titħaddem mill-poeta Mejlak anka fis-santa diġà msemmija ta' Anton Xuereb, fejn ix-xahar ikkaratterizzat mill-maltemp jisfa antropomorfizzat bl-imġiba ta' bniedem iqum: "Ottubru qam imċajpar." Dan il-proċess jiffaċilita l-iskambju emottiv bejn il-bniedem u l-istaġun, għax jinvolvi t-teknika tal-fallaċja patetika li teliċita fil-qarrej teħbira tal-ġrajja kerha li se ssegwi. Dan jixhed kemm il-proċess ta' konkretizzazzjoni tal-astratt, kemm metaforiku kif ukoll allegoriku, jaħdem f'armonija ma' effetti oħra poetiċi simili, li jistgħu jifirxu sentiment uman tanġibbli f'atmosfera esterjuri. Il-proċess li jikkonkretizza jista', għalhekk, iġib l-astratt qrib is-sensi umani daqskemm jista' jifrex sentiment uman fl- ajru nnifsu, fit-temp, jew fil-pajsaġġ meħud bħala element atmosferiku jew burdata. Fis-santa ta' Joe Bonnici tal-2011, il-kwalitajiet antropomorfiċi li jistgħu jinfirxu f'ambjent sħiħ jiġu kkonċentrati fid-dehra implikata ta' marda terminali bħala vjaġġatur li żar lill-protagonist u ħadu minn daru, xbieha vivida li tħaddem l-ewfemiżmu u l- konkretizzazzjoni kemm fil-każ tal-marda (persuna "qerrieda") kif ukoll fil-każ tal-ħajja (id-"dar" mnejn jittieħed il-mejjet): "Lil-marda (sic) qerrieda / Kienet se tieħdok mid- dar." Effett ieħor tal-allegorija li tibdel l-astratt f'dehra umana huwa l-mod kif ix- xbieha antropomorfika tas-santi tikkuntrasta max-xbieha deumanizzanti: waħda tlibbes lil entitajiet li mhumiex umani bil-kwalitajiet tal-bniedem għal qrubija viżibbli lejn l- imġiba umana, l-oħra tneżża' lill-figura umana mix-xejriet distintivi tagħha. Anka din it- teknika tal-aħħar taħdem f'dimensjoni konkreta, għax l-oġġett magħżul aktarx jirrappreżenta glorja, rikkezza, ħlewwa, jew effett ta' wens. Il-poeta Mejlak iħaddem il- metafora deumanizzatriċi fit-titlu tal-poeżija "Ġawhra" ddedikata lil Maria Degiorgio fis-santa diġà msemmija. L-istilla fil-bidu tal-poeżija tiġi ttrasformata f'ġawhra li mbagħad tingħata l-fakultà emottiva u fiżika ta' bniedma tibki, referenza indiretta għal Maria li fiha l-poeta qed jilmaħ "jitnissel id-dmugħ," figura umana li iżda tibqa' sottomessa għall-effett deumanizzanti tax-xbieha inanimata tal-ġawhra: "Ja ġawhra ta' qalbi Marija." Fejn jinqeda b'metafori pjuttost mejta bħall-għażiża identifikata ma' ġawhra, dan l-istil metamorfiku (ta' trasformazzjoni kontinwa bejn bniedem u oġġett) jispikka f'santi oħra, bħal dik li Attard jikteb lil Maria Sultana fl-2014: "tilfu ġawhra wisq prezzjuża- / mara bieżla, siekta, kwieta, / bogħod mill-ħajja vanituża." Ir-rakkont lill- qraba fl-aħħar strofa jdawru f'indirizz lil "San Ġorġ Megalomartri," fejn il-ftuħ beraħ tal- post isir rappreżentazzjoni iperbolika tat-tjubija immensa ta' Marija: "ilqa' lit-twajba Marija; / berrħilha bibien il-Ġenna." Għalhekk, l-iperbole ġġorr komponent emozzjonali u tittrasmetti tifsira suġġettiva għall-għanijiet varji ngħidu aħna bħala mekkaniżmu ta' difiża, f'dan il-każ konsolatorju (Kazen 3). Il-versifikatriċi Mary Rose Bugeja tinqeda bosta drabi bil-metafora deumanizzatriċi li, minkejja t-tnaqqis tax-xejriet umani, tikkonkretizza s-safa u l-ħlewwa sinonima mat-tfal li kienet tieħu ħsieb bħala infermiera. Il-valuri tat-tfulija jiġu ssostanzjati fl-indirizz tal-omm li qed timmaġina lil bintha jew binha f'forom tanġibbli oħrajn li jkopru l-kwalitajiet karatterjali jew psikoloġiċi tal-ulied. Dan jidher, ngħidu aħna, fil-poeżija lil Naomi Barbara tal-2012 meta bħala enfasi tal-ħlewwa t-tifla tinbidel f'pitiross bil-karatteristika tat-tpespis: "Pitirrossi kullimkien... / U hemm nisma' leħnek, binti, / Itpespisli minn ġol-ġnien." Huwa evidenti li hawnhekk l-effett konkretistiku qiegħed jitqawwa b'ieħor akustiku, l-onomatopea alliterattiva tal-"p" u s- "s" li mad- dehra tal-għasfur iżżid il-ħoss, u b'hekk tagħmel lill-ħlejqa aktar reali. Fis-santa tal-2010 ta' KayCee Caruana, il-versifikatriċi tqabbel lit-tifla tilgħab bil-ġugarelli kkuluritiu ma' farfett jaqbeż minn fjura għall-oħra bħala konkretizzazzjoni tal-kunċett ġeneriku tat- tfulija: "Ġnien sabieħ (sic) mimli kuluri, / U int, KayCee, farfett ċkejken / Ittir... tilgħab qalb il-fjuri." Minħabba l-limitu fit-tul ta' din ir-riċerka, qegħdin jingħażlu biss uħud mill- eżempji ta' Bugeja li saħansitra f'poeżija waħda tuża bosta forom ta' deumanizzazzjoni bħala għodda konsolatorja. L-eżempji tax-xbihat deumanizzanti mogħtijin fuq, madanakollu, huma suffiċjenti biex juru l-varjetà ta' modi kif il-kwalitajiet umani jistgħu jonqsu mingħajr ma jintilfu l-konkretezza, it-tenerezza, u l-konsolazzjoni tal-bniedem. Il-metafora konkretistika tintuża wkoll minn kittieba li mhumiex magħrufin bħala versifikaturi fil-qasam tas-santi iżda xorta wrew sensibilità eleġijaka qawwija. Dan jidher sa mis-seklu 19, fis-santa ta' Carmela Camilleri tal-1899, li mietet "dopo soli 22 anni di pellegrinaggio." Il-pellegrinaġġ, kif nafu, huwa allegorija qadima u arketipali għall-ħajja bħala mixja waħda qaddisa u devota lejn destinazzjoni sagra, f'dan il-każ il- Ġenna. L-istess metafora titħaddem fis-santa ta' Maria Aida Mifsud tal-1899, li fuq wara tagħha tidher il-ħolqa intertestwali mal-Prietka tal-Muntanja, li matulha Kristu nnifsu jikkonkretizza l-Beatitudnijiet: "Beati quelli che piangono poichè saranno consolati." Din ir-referenza biblika sseħħ taħt xbieha li tikkonsolida r-rabta bejn il-biki uman u l-ħajja eterna, permezz ta' anġlu jtir mill-art bil-bambin f'idejh. Din ix-xbieha hija rappreżentazzjoni tal-mixja spiritwali tar-ruħ inkarnata mit-tbatijiet fiżiċi tal-art għas-sema, stampa li tqawwi dan il-kuntrast bi gradazzjonijiet sinifikanti mill-kjaroskur tal-art mudlama, u mimlija slaleb fuq l-oqbra, għas-sema mdawla bl-istilel. Kemm din ix-xbieha kif ukoll il-kliem magħżul jiffurmaw djalettika bejn l-art samma u s-sema spiritwali. Dan jixhed kemm xbieha tista' tkun sinifikanti, kif jidher ukoll fix-xbihat pajsaġġistiċi fis-santi tal-mewt li tpoġġew fl-aħħar appendiċi. Fis-seklu 20, fis-santa ta' Alfred Scicluna tal-1994, il-mewt u n-niket astratti jieħdu l-forma tat-temp imġarrab b'mod fiżiku. Din l-evokazzjoni sensorjali tibda bid- dija tonqos ("Waqt li d-dawl xemxi / kien qiegħed inin") li tisfuma fid-dalma tal-ajru mgħajjeb ("sħaba sewda lebtet, / minn fuq il-Kalkara") bħala premonizzjoni tal-"aħbar" drammatika u għal għarrieda rrappreżentata minn sajjetta, l-element mistenni fil- figurazzjoni estiża tal-maltemp: "u f'daqqa waħda faqqgħet, / bħal sajjetta l-aħbar... ." Ir-rakkont tal-ewwel żewġ strofi jdaħħal lill-qarrej fi ġrajja immedjata, fejn id-diskors dirett tal-ġemgħa miġbur f'vers wieħed ("Kulħadd ried jistaqsi: / 'Kif? Biex? Għaliex?'") ikompli jibni s-sens ta' avveniment reali. Fl-istess kompożizzjoni, l-indirizz tal-mejjet lill- ħajjin fl-aħħar żewġ strofi jaċċerta lill-qarrej li qiegħed f'post tanġibbli aħjar: "Xi darba niltaqgħu, / ilkoll fis-smewwiet." Il-bidla fit-temp murija f'din il-poeżija jsemmiha wkoll Daniel Patterson fil-ktieb tiegħu dwar l-Olokawst. Hu jgħid li "f'dawk il-ġranet ta' mewt u distruzzjoni x-xemx inbidlet fi dlam" u "f'dawn il-ġranet ta' rispons u fakra l-għan huwa li jerġa' jingħata d-dawl lix-xemx mhux biss f'ġieħ il-Lhud u l-Ġudaiżmu imma wkoll f'ġieħ il-qdusija tal-bniedem li l-Lhudi jirrappreżenta" (x). Din l-istqarrija toqgħod ukoll fil-kuntest tas-santi fejn it-tifkira sogħbiena u mdallma se tagħti d-dawl lill-qraba mqar permezz tal-bnedmin nieqsa, b'analoġija ma' klima mgħajba li hija l-uniku kuntest li jagħti lok għall-bnazzi ta' wara. Ir-ritratt fis-santa ta' Marion Bartolo tal-1997 huwa tal-għażiża bil-libsa tal- praċett bħala simbolu konkret tradizzjonali tal-imħabba lejn Ġesù. Dan jissaħħaħ bl- apostrofi lill-Mulej fl-ewwel strofa bil-mistoqsija retorika li tirrappreżenta l-ħsus tal- bnedmin li jkunu għaddejjin minn luttu: "Mulej ... / kemm huma sbieħ treqatek / u kif ma nifmhuhomx? (sic).... ." It-toroq konkreti hawn qed jirreferu għall-ħajja sabiħa iżda misterjuża minħabba t-tmiem - fil-każ tat-triq: id-destinazzjoni - tagħha. L-aħħar strofa, li hija indirizz dirett wieħed lill-mejta bil-vokattiv personali "Marion ... ," titlob għamla ta' konsolazzjoni lill-mejta billi tħeġġiġha tintervieni għall-interċessjoni qaddisa, "biex [il-Madonna] f'qalbna mnikkta / paċi tagħtina." Dan jixhed kif il-versi kultant isejħu saħansitra lill-bniedma li naqset f'forma ta' interċessjoni doppja, waħda lill-mejta mmaljata ma' oħra lill-Madonna. Il-frażi "f'qalbna mnikkta" hija konkretizzazzjoni tradizzjonali u frekwenti tan-niket, li daqstant sikwit tħaddem il-konkretizzazzjoni kumplimentari tal-"paċi" bħallikieku huwa sustanza li tista' titpoġġa jew titferragħ fil- qalb sogħbiena, is-sineddoke arketipali tal-bniedem sħiħ f'luttu. L-effett tat-telfa f'din il-figurazzjoni kemxejn sterjotipata jitqawwa meta l-versi jintemmu ħesrem b'dan il- kliem, tant li s-sens tas-skiet u l-vojt imġarrbin bin-nuqqas ta' Marion jiġu evokati b'diskors konnotattiv maqtugħ għal għarrieda. Għalhekk, anka l-pożizzjoni strateġika tax-xbihat konkretistiċi (fl-aħħar strofa) tgħin biex jinħoloq effett ta' tmiem prematur, effett fiżiku fl-esperjenza tal-qari li jinħass qiegħed jintemm qasir il-għomor. Il- paralleliżmu viżiv tal-apostrofi fl-ewwel u l-aħħar strofa ("Mulej ..." u "Marion ...") joħloq it-tixbih astratt tal-purità u tat-tjubija fiż-żewġ essri. Bernard Dupriez jikklassifika l-apostrofi taħt ir-retorika meta xi element minnha ma jkunx mistenni, bħall- karatteristika tal-indirizz lil persuni assenti li jseħħ b'mod rikorrenti fis-santi tal-mejtin (59). Il-versi miktubin lil Mary Camilleri fl-1981 jibdew hekk: "Hafifa ruhek (sic) taret / il-Fuq, il-Fuq, il-Fuq (sic)," xbieha tar-ruħ astratta li, bl-enfasi tal-epiżewsi fuq it-tlugħ mgħaġġel u bla waqfien lejn is-sema, tiġi vviżwalizzata bħala tajra togħla lejn l-element naturali tagħha, bħallikieku mxennqa għal titjira li ilha tistenna. Din ir-ripetizzjoni mħaddma għall-insistenza fuq kwalitajiet ikkonkretizzati tinqasam f'żewġ versi fi tmiem il-kompożizzjonni, din id-darba b'evokazzjoni ġdida ta' bniedem jistrieħ fuq mitraħ, l- element konkret intensifikat biex jenfasizza s-serħan ta' dejjem: "Mur u strieh / u strieh, u strieh (sic)." Fl-istess santa l-memorji li ħalliet il-bniedma huma kkonkretizzati fi "fwawar" li waqt li telgħin 'il fuq qed iħallu kulma jmissu mxarrab, analoġija tal- memorji assorbiti mill-bnedmin l-oħra: "U mbellhin hallejtna (sic), / bil-fwawar tat- tifkiriet." Fis-santa ta' Louis W. Gould tal-1997 jidher l-indirizz tal-ħajjin lill-mejjet fi sfond ta' tekniki oħra, bħall-paralleliżmu bl-anafora li jikkonsolida l-proċess tal- konkretizzazzjoni: "Mall-mewġ (sic) tal-baħar / ma qtajt qalbek qatt," fejn jidħol il-lat bijografiku, u "mall-mewġ (sic) tal-ħajja / kont sod daqs il-blat," fejn ix-xbieha marittima li tirrappreżenta l-inkwiet tikseb ix-xbieha kumplimentari tas-sodizza tal- karattru. Is-similitudni tal-blat tiddeumanizza lill-karattru uman ta' Louis, iżda taħdem bħala rappreżentazzjoni tanġibbli ta' rieda li tegħleb l-għawġ tal-ħajja, il-kunċett astratt rispettiv li wkoll inbidel f'aspett ieħor konkret tal-baħar qed jaħbat mal-blat. Fis-santa ta' Duminku Desira tal-1979 titħaddem il-metafora mejta, iżda sabiħa meta analizzata, taż-żgħożija astratta li tingħata dimensjonijiet konkreti tal-fjuri fl-aqwa fażi ta' ħajjithom, bl-aqwa sbuħija u fwieħa bħala tiġribiet sensorjali tas-sbuħija żagħżugħa, iżda dejjem fil-kuntrast mistenni mal-ewfemiżmu mnikket tal-mewt: "fil-fjur ta' żgħożitu ħalla lill-għeżież tiegħu għal dejjem." Friedrich Nietzsche joħloq punt importanti applikabbli għal kull metafora mejta, speċjalment fil-qasam konsolatorju tas-santi tal-mejtin. Hu jikkumenta fuq kemm dawn il-metafori għandhom qawwa ideoloġika fuq il-ħsieb tas-soċjetà, tant li jibdew jidhru bħala veritajiet "obbligatorji" aktar milli metafori li jiddefamiljarizzaw (Furniss and Bath 159). Fis-seklu 21 fis-santa ta' Doris Bugeja tal-2001 tinstab il-poeżija ta' Oliver Friggieri "Talba tal-Ulied għal Ommhom Rieqda" fl-istruttura popolari tal-kwartini b'rima mqabbża u b'vers settenarju biex it-talba tinqara b'ħeffa u tasal daqstant malajr għand il-Mulej ħalli jilqagħha minnufih. L-ewfemiżmu u l-konkretizzazzjoni jispikkaw sa mix-xbieha tal-omm "rieqda" fit-titlu u jestendu ruħhom matul dawn il-versi: "biex torqod ħdejk għal dejjem / fin-nieqa tal-mistrieħ," fejn il-mewt astratta tinbidel fin- nieqa, bl-evokazzjonijiet kollha tagħha tal-bidu tal-ħajja. Fil-versi lill-Patri John Azzopardi tal-2009 jidher il-messaġġ didattiku meħud minn "San Ġwann tas-Salib" dwar l-imħabba astratta mibdula f'oġġett tanġibbli li jista' jitpoġġa kullimkien: "Fejn m'hemmx imħabba, qiegħed l-imħabba u ssib l-imħabba." Iżda l-imħabba u r-rispett huma tnaqqixa fil-versi f'forma ta' ittra tal-qraba lil Joseph O'Shea tal-2001, "Naqqaxt ġo fina l-imħabba, ir-rispett." Fis-santa ta' Ġużeppi Formosa tal-2011 il-ħajja astratta li tkejjel iż-żmien titbiddel fil-mekkaniżmu viżibbli tal-arloġġ li jkejjel il-ħin preċiżament, għax it-tnejn iqisu ż-żmien imma ma javżawx meta jkun se jasal it-tmiem: "Imma l-ħajja hi arloġġ! / Il-ħin jasal u m'jdoqqx!" Fil-versi bit-titlu "Epitaffju," miktubin minn Peter A. Caruana stess u li fl-2012 tpoġġew fis-santa tiegħu, jidher l-indirizz tal-mejjet lill-ħaj dwar x'għandu jagħmel wara li jmut hu. Il-mejjet ma jridx li s-simbolu konkret jieħu post il-valur spiritwali astratt, ma jridx tiżjin materjali iżda l-għemejjel tajba li jitwettqu b'mod effimeru iżda sinifikanti: "Meta mmut jien, tagħmlux fjuri, fuq qabri / [...] / iftakru illi għixt ħajti għalikom / biex ħsara qatt ma tagħmlu lill-bnedmin." Wieħed jinnota r-referenzi għall-avveniment tal-mewt, ippreżentat bħala rakkont espliċitu fl- ewwel strofa ("Meta mmut jien") u r-rappreżentazzjoni simbolika aktar konkretistika fl- aħħar strofa: "Dan biss hu li nixtieq meta dil-ftila / tal-ħajja kiebja tkun (sic) għalqilha ż- żmien." Bħall-arloġġ fis-santa preċedenti l-ħajja astratta titbiddel hawnhekk f'oġġett bi kwalitajiet konkreti korrispondenti, f'dan il-każ fi ftila li tintefa meta jkun għadda ż- żmien. Iċ-ċarezza fil-bidu u l-isfumatura analoġika fl-aħħar joħolqu sens ta' mixja minn mewt ittrattatta b'mod dirett u ineżorabbli, biex wieħed ikun jista' jifhimha bħala destin immutabbli, għal stampa simbolika li titbiegħed ftit mill-kefrija reali tat-telfa tal- ħajja għax mhix daqstant diretta. Fil-versi lil Dennis Cassar tal-2009 il-qraba jindirizzaw lil Alla bil-metafora konkretistika u didattika dwar il-ħajja bħala "rigal," li minkejja l-uġigħ li ġġib magħha, tinkiseb bħala premju li għandu jiġi apprezzat: "Għażiż Missierna, kull ħajja hi rigal tiegħek." Il-qraba jitolbu l-għajnuna lill-ħallieq biex jifhmu l-mewt astratta, u din jixtiequ jarawha bħala rotta konkreta mdawla lejn "ħajja eterna": "mhux sqaq iżda triq, u triq imdawla / li twassal għall-ħajja eterna." Il-metafora konkretistika didattika tidher b'mod partikolari fis-santa ta' Joseph Mizzi tal-2016, fejn it-titlu tal-versi meħudin minn diskors ta' Madre Teresa huwa "Għix Ħajtek," imperattiv li jġorr il-qofol tat-tagħlima. It- tminax-il vers tal-kompożizzjoni kollha għandhom l-istess skema ta' anafora li tiddefinixxi kwalità speċjali tal-ħajja segwita, wara spazju, bl-imperattiv, ngħidu aħna: "Il-ħajja hija logħba, ilgħabha / [...] / Il-ħajja hija għanja, għanniha." Hawn il-ħajja astratta tiġi kkonkretizzata f'logħba u f'għanja li sbuħithom tiġġarrab bil-parteċipazzjoni ferriħija li jqanqlu. Taħt dawn il-versi kkwotati jidher il-kliem "Grazzi Mulej tal-ħajja mimlija u sabiħa li għex ibnek Joseph Mizzi," li jġiegħel lill-qarrej jivviżwalizza lill- protagonist bħala wettieq tal-azzjonijiet u l-fakultajiet kollha li magħhom ġiet identifikata l-ħajja. Wieħed irid iżomm f'moħħu li l-metafora konkretistika qed isseħħ f'medju artistiku li minnu nnifsu dejjem se jiġbed lejn il-konkret bit-tifkira tal-persuni, tal- avvenimenti u tat-tiġribiet konkreti li qed jgħibu. Bħalma jgħid Thomas Gunn fil- poeproża tiegħu "Postcript: The Panel," l-istorja tal-mejjet assenti, jekk tkun parti minn ħajjet il-bniedem li ħalla, qatt ma tintemm iżda tibqa' konkreta fi ħsibijietu (Kennedy 57). Dan il-kuntest reali jidher fil-versi f'forma ta' ittra lil Michelina Baldacchino fl-2017 li bl-anafora "Tiftakar" f'varjetà ta' mistoqsijiet retoriċi matul il-versi kollha jenfasizzaw it-tifkira konkreta tal-għażiża: "Tiftakar kemm sajjartilna għaġin, laħam u patata l-forn, fenek biz-zalza u chips bit-tewm? [...] Tiftakar kemm kont titlob għalina fis-skiet? [...] Tiftakar kemm ma fallejtx quddiesa u tqarbina?" Il-klajmaks jiġi fis-sentenzi: "Iva Ma, nafu li inti ma tiftakarx ... ma jimpurtax! Imma AĦNA dan niftakruh kollu u nibqgħu ngħożżuh għal dejjem." Jidher il-paradoss qawwi tal-fakra f'kuntrast man-nisi (id- dimensja f'termini mediċi) għax hi ma tiftakarx iżda l-familja tagħha għandha memorja vivida ta' kull ġest fiżiku tagħha. Il-messaġġ lil Joe Bonnici, fis-santa tal-2011, jibda bil-metafora tat-tislima bħala oġġett konkret li jista' jiżżejjen bi kwalitajiet sbieħ: "Tislima mlibbsa bl-imħabba / Mżejna b'tifħir u ġieħ." It-tifkira konkreta bijografika tiġi kkonsolidata bir-ritratt realistiku tal-protagonist idoqq id-drums, irrendut f'versi narrattivi daqstant personali: "Bid-daqq tad-drums u tal-pjanu, / Biż-żfin u l-mużika dejjem ferraħtna." Fis-santa ta' Francesca Catania tal-2005 l-ħajja qed tiġi rrappreżentata bħala logħba: "li minn tfal f'logħba / sabiħa lagħbt (sic) magħna." Bħall-ħajja, il-logħba jkollha s-"sigrieti" tal- istrateġiji tat-tim kompetittiv, li jiggarantixxu s-suċċess tal-azzjoni: "li tagħha għalina / jibqgħu is-sigrieti (sic)." Fir-rakkont poetiku miktub minn Joe Friggieri lil Godrey Wettinger fl-2015 il-ħsieb tal-protagonist jissarraf f'pajsaġġ naturali li mbagħad jinqasam fi studji konkreti bħallikieku dawn kienu l-oqsma jew l-għelieqi tiegħu: "Illum nimirħu fil-mergħat ta' ħsiebek: / il-Kantilena, l-Għarab u l-Lhud." Minħabba li l- protagonist f'ħajtu studja suġġetti kontroversjali, il-poeta uża l-metafora konkretistika tal-kurrent bħala rappreżentazzjoni ta' dawn l-isforzi akkademiċi mqanqlin: "U nibqgħu niftakruk / kif kont matul il-vjaġġ, / taqdef kontra l-kurrent." 4.2 Is-similitudni Minkejja li s-similitudni tidher bħala teknika sempliċi għax tingħaraf aktar malajr minn mekkaniżmi letterarji oħra, hija aktar effettiva f'dan il-medju ta' emozzjoni qawwija. Bniedem, kemm jekk huwa mħarreġ fil-letteratura kif ukoll jekk mhuwiex, aktarx se jinterpreta b'mod intuwittiv u korrett din it-teknika u se jikseb minnha b'mod daqstant faċli l-effett konsolatorju tagħha fil-kuntest speċifiku tas-santi tal-mejtin fejn tintuża sikwit. Il-versifikatriċi Attard fis-santa ta' Mary Grace Xuereb tal-1997 tuża s-similitudni antitetika, il-gosti tal-opposti maħdumin f'xebh stilistiku, tal-funeral mas-sagrament tal-magħmudija: "Ġol-knisja llum ġabuk / Bħal meta tarbija fil-Magħmudija / Bis- sagrament taż-żwieġ u t-tqarbina." Attard bdiet bl-aħħar quddiesa ta' tislim mid-dinja, f'kuntrast mal-ewwel sagrament ta' riċeviment bħala markatur tal-bidu tal-ħajja Nisranija, u tkompli biż-żwieġ u t-tqarbina biex issaħħaħ l-istadji varji tal-istess ħajja li għaddew u spiċċaw. Fis-santa ta' Karmu Sultana tal-2002 Attard tuża s-similitudni fil- bidu tal-poeżija biex tagħti prominenza lil-lat bijografiku tal-protagonist: "Karmnu nafek b'raġel sinċier / Bħal maħbuba z-Zija Carmena / Illum fl-Anniversarju tat-tieġ tagħkom." Il-mara tiegħu kellha kwalitajiet twajba bħalu u d-data ta' mewtu hija wkoll id-data tal-anniversarju tagħhom, fatti bijografiċi li bejniethom joħolqu paradoss għax fil-jum ta' niket li ġarrbu l-qraba jinħass ukoll il-ferħ tal-maħbubin għax reġgħu ltaqgħu: "Flimkien il-Mulej idaħħalkom fil-hena." Fis-santa ta' James Xuereb tal-2015, il- versifikatur Attard juża s-similitudni biex idaħħal lill-qarrejja fiż-żmien li fih miet il- protagonist: "Bħal tfal oħra James kien tifel / illi jgħożż u jħobb il-ħajja." Hawnhekk, it- teknika tax-xebh ma' persuni ta' mpar il-mejjet isservi wkoll bħala mezz ta' konsolazzjoni lill-familjari, li minkejja li miet qasir il-għomor, James gawda l-isbaħ żmien tal-ħajja fil-forma tat-tfulija. Fis-santa lil Wistin Cauchi tal-2013 Mario Borg kiteb il-poeżija "Il-Ħajja tal- Imgħoddi," li fl-ewwel strofa tagħha tispjega t-titlu bis-similitudni tal-ħajja bħala ktieb. Biex jikseb is-suċċess ta' kitba tajba, il-kittieb irid idum jorqom xogħlu u jneħħi l-iżbalji, u l-istess il-ħaj li jrid jgħix ħajja tajba ("Il-ħajja tal-imgħoddi nistħajjilha / bħall-ktieb li biex inkiteb ħa s-snin"). Bħalma l-kittieb ġieli lanqas jilħaq itemm kitbietu, hekk ukoll il- mixja analoġika ta' min sa mill-bidu kellu l-ġrajja ta' ħajtu miktuba banda oħra: "ħafna mill-awturi ta' din il-kitba, / għall-ħajja oħra ġa ġew imsejħin." Fil-poeżija "Bidu ta' Sena - Bidu ta' Ħajja" lil Carmel Grech tal-2017, Borg jirrikorri għax-xebh pjuttost mifrux bejn l-aċċettazzjoni tat-tbatija tal-protagonist u l-passjoni ta' Kristu, il-golgota li bil-kefrija tagħha ttemm il-ħajja f'din id-dinja iżda tibdieha fil-Ġenna. It-turment aktar qalil ta' Kristu, madanakollu, jiġi msarraf f'ħajja ġdida mibdija - jew redenzjoni - għall-bnedmin fuq l-art: "Il-mard int ħaddantu bi kbira qlubija, / bħal Kristu fuq l-għuda waqt l-eħrex tbatija." Ix-xebh mal-figura qaddisa ta' Kristu Rxoxt ġieli jiġi rrinforzat, bħalma jseħħ fl- istrofa suċċessiva, bi skema ta' paralleliżmu xebbiehi: "Il-bidu ta' sena - Il-bidu ta' ħajja, / [...] / Għax aħna imwielda (sic) biex ngħixu tgawdija, / li Alla mar ħejja... għalik u għalija." It-titlu anaforiku li jiġi ripetut fl-aħħar strofa hu bijografikament effettiv minħabba li l-protagonist miet fit-2 ta' Jannar, fil-bidu tas-sena u se jibda ħajja ġdid għand Alla. Fil-poeżija ta' Gregory Cassar tal-2013, Borg jirrappreżenta d-devozzjoni u l- imħabba lejn ir-reliġjon fix-xewqa kbira li kellu l-protagonist. Is-saħħa tax-xewqa tiġi riflessa bl-anafora u bis-similtudni tat-tifla tirċievi s-sagrament tal-Ewwel Tqarbina mqabbla mal-purità ta' anġlu: "u tlabt bi ħrara kbira 'l (sic) Omm ħanina, / u rajt xewqtek isseħħ kif Nicole Pia, / bħal anġlu irċeviet (sic) l-Ewwel Tqarbina." Fit-twaħħid tal-ġrajja tal-Ewwel Tqarbina mal-Ewkaristija kwotidjana rċevuta mill-protagonist sal- aħħar ("Kif f'ħajtek int għamilt hekk bqajt sal-aħħar, / titrejjaq ta' kuljum bl- Ewkaristija"), il-versifikatur juri kemm ir-reliġjon baqgħet aspett prominenti ta' ħajjet Gori sat-tmiem, minkejja l-uġigħ imġarrab ("salib rajtek qed tħaddan") u ta' din id- devozzjoni Ġesù "b'rigal sejjer jagħtik l-ogħla tgawdija." F'din il-poeżija s-similtudni tħaddmet bħala markatur ta' stadju fil-ħajja Nisranija tat-tifla u ta' mħabba lejn ir- reliġjon fil-konfront tal-protagonist. Fil-poeżija ta' Borg lil Mario Bugeja tal-2012 is-similitudni, b'nisġa intertestwali mal-Ġenesi, toħloq effett ta' paċi u kuntentizza fid-diskors ta' Alla lejn il-familjari, u taħdem bħala għodda konsolatorja għall-qraba mnikktin: "ħdejn l-ilma fejn jistrieħ jien ser inqegħdu (sic), / bħal fl-Eden, fl-ewwel ġranet tal-ħolqien." Mircea Eliade jgħid li simboli bħal dawn huma l-essenza tal-ħajja spiritwali, u li jistgħu jiġu ddegradati jew travestiti imma qatt meqrudin mill-kuxjenza umana. Ngħidu aħna, ix-xewqa ta' bosta bnedmin li jmorru f'ġenna tropikali tirrifletti x-xewqa ta' stat sublimi kif inhu eżemplifikat fl-Eden. B'hekk Eliade jikxef ir-relazzjoni mill-qrib u dejjiema bejn is- simboliżmu reliġjuż u fatturi psikanalitiċi (Dadosky 87). Il-qabbiela Bugeja fil-poeżija lil Mario Portelli tal-2011 ukoll tuża s-similitudni bħala konsolazzjoni. It-tifel tant hu twajjeb li kull xbieha qaddisa daret miegħu fil- Ġenna bix-xebh komuni mal-qaqoċċa: "l-anġli kollha u l-qaddisin: / Bħal qaqoċċa daru miegħek / U ġrew bik għand il-Bambin." Fil-poeżija ta' Ziam Camilleri Ciantar tal-2018, Bugeja fl-aħħar versi tindirizza lill-Madonna bil-vuċi ta' omm it-tifel biex tieħu ħsieb lil Ziam kif tieħu ħsieb lill-Bambin; hawn is-similitudni effettiva qed tpoġġi lill-protagonist u lill-Bambin fl-istess livell ta' qdusija: "Ħaddnu miegħek, ħudli ħsiebu, / Bħall-Bambin żommuli ħdejk." Dan l-indirizz tal-omm lill-Madonna jitfassal bl-iskop li l-omm tingħata l-"wens illi dan it-tifel jew tifla, għandha min jieħu ħsiebu" bl-istess grad ta' kura li rċieva l-Bambin, kif tistqarr Bugeja stess (Appendiċi A). Kemm fil-poeżiji kif ukoll fl-intervista li saritilha għal din ir-riċerka, Bugeja timplika li r-retorika hija effettiva u utli daqs l-istil fis-santi tal-mewt għax it-tnejn jaħdmu flimkien biex iwennsu lill-imnikket, ngħidu aħna, bl-indirizzi li f'poeżija waħda jvarjaw għax b'empatija "Inpoġġi lili nnifsi flok il-ġenituri" (Appendiċi A). L-indirizz li jvarja jidher, fost oħrajn, fil-poeżija lil KayCee Caruana tal-2010 fejn tibda b'sejħa kollettiva lill-Mulej bil-mistoqsija retorika "Lil din KayCee għax tajtielna/ Biex 'qas laħqet ġiet fid-dinja / Li ma kontx pront ġejt ħadtielna?" Bugeja dan tagħmlu għax "ikolli qisu ċertu rabja, għaliex ħadthom? [...] Imma [...] t'oħti kienet differenti, speċi, irringrazzjajtu li tani lil din oħti li konnha nħobbuha" (Appendiċi A). Hi u tfiehem li r-rabja fil-poeżija toħroġ mill-fatt li dawn it-tfal ma leħqux għexu ħajjithom, Bugeja tikkuntrasta dan mal-poeżija li kitbet għas-santa ta' oħtha, fejn ir- rabja ma dehritx għax leħqet għexet ħajjitha kif riedet. Fit-tieni strofa, dan l-indirizz kollettiv idur fuq KayCee bl-enfasi antitetika dwar kemm kien hemm nies imlaħħqin li ħadmu inutilment biex din tgħix. Ir-ripetizzjoni ta' "sew" tikkorrispondi mal-isforz kbir u kontinwu tal-għajnuna: "Sew it-tobba, sew in-nurses / Għamlu sforz biex ifejquk." Din l- iskema anaforika tiġi akkumpanjata, fl-istess kompożizzjoni, minn paralleliżmu sintattiku li jintroduċi kelliema differenti għall-istess sentiment ta' sogħba kkonsolidat minn ħafna qraba. Fit-tielet strofa tkellimha ommha ("Hawn O qalbi, jiena ommok"), fir-raba' jitkellem il-missier ("Sbejħa tiegħi, jien missierek"), u fil-ħames ħu l-mejta ("Ċiċi oħti, jiena Oiram"). L-indirizz ikompli jvarja sal-aħħar iżda l-eżemplifikazzjoni ta' dawn biss ukoll turi l-effett qawwi ta' empatija u ta' kemm kienet maħbuba t-tifla. Fis-seklu 20, titħaddem teknika li tista' tissejjaħ similitudni paronomastika fis- santa ta' Rose Apap fl-1992: il-mejta għandha l-istess isem tal-fjura, u t-tnejn jixtiebhu fil-kwalitajiet pożittivi tagħhom, speċjalment il-ħila li jdawlu l-madwar b'illuminazzjoni jew ilwien vivaċi: "bħar-roża raddejt lewn, / dawwalt madwarek." Il-poeżija saħansitra tgħid li l-pożittività tagħha dehret fit-tbatija rrappreżentata mix-xewka mdemma: "anki x-xewka mdemma / tajtha sens il-ħajja." Fil-poeżija ta' Anġela Muscat li kiteb żewġha fl- 1999 is-similitudni tqabbel iż-żmien ma' ħolma minħabba l-għaġla u n-natura effimera tat-tnejn: "Iż-żmien itir bħal ħolma / u ma jistenna l-ħadd (sic)." Din il-ħeffa tal-għomor titqawwa bil-polisindeto (tal-konġunzjoni "u") li twassal għat-tmiem taż-żmien dinji, għall-wasla tan-Nisrani quddiem Alla biex dan jevalwa l-azzjonijiet tiegħu: "u jmut il- ġisem tagħna / quddiem Alla nidru għall-ħaqq." Hawnhekk l-effett tal-konġunzjoni ripetuta jispikka bħala markatur biex titkompla u titqawwa l-attenzjoni diġà mħejjija mid-deissi, għalhekk dawn iż-żewġ tekniki jpoġġu l-kliem f'arranġament aktar skematiku u memorabbli, kif inhu xieraq f'kull medju artistiku iżda speċjalment f'wieħed li jikkommemora lill-mejtin (Cornish 117). Fl-istess poeżija s-similtudni tal- ulied imqabblin ma' fjuri titqanqal minħabba li ż-żewġ xbihat huma ħlejjaq ta' Alla b'varjetà ta' fattizzi u karattri li jsebbħu lid-dinja bil-modi partikolari tagħhom: "li Alla għoġbu jgħatina / żbieħ (sic) bħall-fjuri tal-wied." Fis-santa f'ġieħ iċ-ċkejken Twannie li nqatel fl-1960, titħaddem is-similtudni effettiva tal-mejjet imxebbah mat-tbatija ta' Kristu bħala vittma innoċenti: "Ħaruf ċkejken li bħal Kristu batejt bla ħtija u bħalu fl-aħħar kont midbuh mis sema (sic) fejn nitimgħu (sic) li tinsab itlob għalina imnikktin (sic) għal qtilek." Din is-santa hija partikolari għax tagħti deskrizzjoni ta' kif insab maqtul it-tifel ta' tmien snin, f'kuntrast mar-ritratt tal-praċett, sinonimu ma' purezza bla ebda ħsieb ta' ħażen. Fl-1992 is-santa ta' Florio Schembri tqabbel lill-mejjet ma' "xini," sineddoke tal-parti tal-vjaġġ mill- pajsaġġ marittimu sħiħ bħala rappreżentazzjoni tal-vjaġġ tal-tlugħ lejn il-Ġenna: "fix- xatt tal-ħajja / Bħal xini varat." It-titlu "Kburi u Ħafif fuq Wiċċ l-Ilma" huwa figurazzjoni tal-baħar bħala tentazzjonijiet dinjin li jnaqqsu mir-reliġjożità li Florio (ix-"xini") jgħaddi minn fuqu bl-għaġla minħabba l-fidi qawwija tiegħu. Il-figurazzjoni marittima testendi fl-indirizz tal-Mulej lill-qraba tal-mejjet bi stqarrija li wara l-mewt hemm il-ħajja "fil- bajja TIEGĦI," u testendi wkoll is-similitudni tax-xini meta jistqarr li hu u Florio qed jistennew ħerqana lill-qraba ("ix-xini tagħkom"). It-teknika, li tissejjaħ ukoll similitudni Omerika minħabba l-użu frekwenti tagħha fl-epika Griega (Ready 203), għandha l-effett akkumulattiv ta' xebh analoġiku li jkompli jfakkar l-ewwel tqabbila b'dettalji ġodda f'qafas narrattiv. Fis-seklu 21, fis-silta mill-poeżija "Erġa' semmagħli l-Għanja" ta' Pawlu Aquilina fis-santa ta' martu Josephine fl-2018 is-similtudni tispikka fit-tqabbil tal-koppja miżżewġa ma' siġra, żewġ entitajiet sbieħ li jissoktaw jisbieħu b'kulma jitnissel minnhom, fil-waħda l-għaqda u l-ferħ tal-ulied u fl-oħra s-sbuħija u s-sustanza tal-frott: "li sebbħu l-għaqda met' Hu bihom żiedna, / bħalma tisbieħ bil-frott siġra żahrija." Din iż-żieda fis-sbuħija pajsaġġistika u umana tintuża wkoll fil-versi ta' Peter Paul Grech tal- 2003 fid-deskrizzjoni tal-karattru tiegħu: "Bħal fjur li jsebbaħ/ Il-ġmiel tal-ħolqien / [...] / Ferħan u sabiħ dejjem kien." Din il-pożittività li xerred il-protagonist tidher saħansitra wara mewtu fi kliem il-qraba, meħud mill-indirizz ta' Santu Wistin lill-Mulej: "Ma nibkux li ħadtulna, nirringrazzjawk talli tajtulna." Fil-poeżija ta' Katerina Vella tal-2015 is- similitudni teżemplifika l-ħasda, il-qawwa u l-għaġla tal-mewta tal-protagonista mxebbha ma' sajjetta li bil-fallaċja patetika tħabbar in-niket tal-qraba: "Bħal sajjetta f'nofs il-bnazzi/ Int tlaqtilna nanna tagħna." L-użu tax-xbieha sempliċi iżda potenti tas- similitudni tas-sajjetta titħaddem ukoll fis-santa ta' Anthony Calleja tal-2017 u f'dik ta' Jessica Zahra tal-2017. Fis-santa ta' Joseph Vella tal-2009 s-similitudni tqabbel il-ħajja tal-protagonist mimlija għemejjel mill-aqwa ma' dik ta' San Ġużepp għax bħalu, minkejja t-tjubija immensa, il-missjoni dinjija kellha tintemm biex jiġi premjat fil-Ġenna: "Bħal San Ġużepp li ħabb lil Marija / Kellu itemm (sic) il-missjoni fuq l-art, / biex issa imur (sic) igawdi l-frott." Mart Peter A. Caruana, li miet fl-2012, tibda l-poeżija ddedikata lilu bis- similtudni tad-dawl b'saħħtu bħala sinjal ta' salvazzjoni meta wieħed ikun qed ibaħħar fl-ibħra mqallba. Din hija figurazzjoni iperbolika li trid tirrifletti l-qawwa tal-wens u tal- imħabba li żewġha wrieha speċjalment fil-problemi, l-istess kif "lanterna" għandha l- potenzjal li tidher u għalhekk twennes f'aktar minn baħar imqalleb wieħed: "Bħalma lanterna ddawwal ibħra mqallba, / hekk dawwalt int din ħajti tul il-ġrajja." Din l- imħabba tal-protagonist lejn martu tiġi reċiprokata bil-vers sempliċi iżda iperboliku mniżżel taħt il-poeżija: "Mary Grace l-mara li dejjem ħabbitek." Fil-poeżija ta' Godfrey Wettinger tal-2015 tintuża similtudni tassew grafika, li tqabbel il-ħsieb qawwi u penetranti tal-mejjet ma' sikkina dieħla fil-moħħ, bl-effetti agonizzanti kollha li din id- dehra tqanqal: "l-idea l-kbira / li baqgħet tberren f'moħħok / bħal sikkina." Fis-santa ta' George Busuttil tal-2012 il-vuċi lirika tirrikorri għall-proża bħala stil li jgeżwer ix-xebh f'messaġġ indirizzat lill-protagonist. Is-similitudni tal-ħajja "bħal pinzell" f'idejn il-Mulej hija figurazzjoni tal-ħolqien ta' sitwazzjonijiet differenti li l-Mulej ifassal f'ħajjet il- bnedmin għal skopijiet aktar profondi. Bit-tieni similitudni, din ix-xbieha ssir evidentement parallela ma' ħajjet George bħala artist li jpitter bi lwien differenti għal skopijiet aktar estetiċi: "Il-ħajja tagħna bħal pinzell f'idejn il-Ħallieq, bħal dawk il-karti li inti tant imlejt b'kuluri sbieħ." 4.3 Is-sineddoke Is-santa tal-mewt tixbah lis-sineddoke għax timmarka t-tmiem tal-ħajja iżda tissimbolizza l-ħajja sħiħa tal-individwu mit-twelid sal-mewt. Is-siġra tal-metonimija għandha diversi fergħat tas-sineddoke, fosthom id-dehra tal-parti bħala rappreżentazzjoni tas-sħiħ u, viċi versa, is-sħiħ bħala raffigurazzjoni tal-parti. L-ewwel fergħa tas-sineddoke hija l-aktar frekwenti fil-medju tas-santi tal-mewt, għax hija aktar ċara u b'hekk aktar effettiva (Whitsitt 37). L-ikonografija reliġjuża, il-postijiet tanġibbli fil-knisja u l-prattika Nisranija kollha jaqgħu taħt is-sineddoke tat-twemmin sħiħ Nisrani. Hekk jistgħu jitqiesu eżempji bħas-sineddoke tat-talb ċeremonjali, tas-salib, tat-tabernaklu u tat-tqarbin. Minħabba li huma xbihat awtomatiċi u metonimiċi kemxejn ovvji minħabba r-rikorrenza tagħhom fil-kuntest Nisrani, dawn ir- rappreżentazzjonijiet reliġjużi mhumiex se jiġu diskussi f'dettall f'dan il-kapitlu. Fis-santa awtobijografika tal-poeta Kan. Joe Mejlak tal-2008, is-sineddoke ta' sena kkaratteriżata mill-maltemp u tat-twelid huma mħalltin biex joħolqu effett kuntrastanti tal-bidu u tat-tmiem il-ħajja ("Għaddew minn fuqi disgħa w ħamsin Xitwa / minn dak il-lejl li rqadt fl-ewwel benniena") bil-konsolidazzjoni tas-sineddoke tal-mard u l-mewt ("u saħħti qed inħossha tnin kull għodwa [...] u nersaq bla naf kif lejn żmien il- qabar"). Il-kontinwazzjoni tas-sineddoke tat-tfulija jew taż-żgħożija tkompli tqawwi dan il-kuntrast ħajja-mewt: "fejn żgur jintemmu l-jiem meta ma' sħabi / kont naqbeż u niġġerra mingħajr sabar." Il-metafora tal-mewt tiġi intensifikata bis-sineddoke antitetika tal-Knisja li minflok wens immedjat, imqar bħala l-għażla tal-ħajja ekkleżjastika ta' Kanonku, isservi ta' sofferenza fejjieda: "fuq ġismi jsawwat kiefer iċ- ċilizzju / li jnissel f'ruħi n-niket u l-uġigħ." Fil-poeżija ta' Maria Degiorgio tal-2017, Mejlak iħaddem is-sineddoke tad-dlam kemm bħala fallaċja patetika kif ukoll bħala parti tanġibbli mill-mewt: "Fid-dalma li tistor lil ħajti / u d-dija mitfija tal-qamar." Eliade jgħid li dawn is-simboli universali tal- lejl u d-dlam "jippermettu l-umani biex jaqbdu l-misteru tal-eżistenza bħala tema kostanti tal-mewt u t-twelid mill-ġdid li simultanjament jirrappreżentaw l-att oriġinali tal-kreazzjoni minn kaos primordjali" (Dadosky 87). Il-poeta juża wkoll is-sineddoke tal- "qalb" biex, minkejja li qed tirreferi għall-ġisem kollu, il-perċezzjoni tal-qarrej tiffoka fuq il-parti l-aktar importanti, is-sentiment tal-poeta: "u nserraħ lil qalbi għajjiena." Dan il-kunċett familjari u frekwenti jissaħħaħ fis-santa ta' Salvu Bajada tal-2001 miktuba minn martu: "Għażiż Żewġi nfridna issa / biss mill-ġisem mhux mill-Qalb," u kif ukoll fil- poeżija ta' Loreto Xuereb tal-2006 miktuba minn Carmen, iżda bid-differenza li l- imħabba profonda hija diretta lejn Għawdex. F'din il-poeżija kull teknika tintensifika l- istess sentiment passjonali minsuġ mal-ħsus kuntrastanti tan-niket minħabba li qiegħed jagħtiha t-tislima eterna. Dan jintwera bis-sineddoke tal-qalb ripetuta b'varjazzjonijiet fil-verb, kollha sinonimi ta' preżenza ("Qalbi tinsab f'Għawdex / Qalbi qegħda (sic) f'Għawdex"), bir-ritornell fl-ewwel u l-aħħar strofa u bid-deskrizzjoni dettaljata ta' Għawdex flimkien mal-anafora mnikkta tat-tislim: "Saħħa lill-ġebla franka kulur l- għasel, / Saħħa lill-bajtar tax-xewk ħelu, / Saħħa lill-vapur li ġej u sejjer." Mejlak, fil-poeżija msemmija ta' Maria Degiorgio, ikompli bis-sineddoke tal- "istilla" li tagħtih il-ħila jiffoka fuq il-parti l-aktar leqqiena fis-sema mkewkba, b'referenza analoġika għal Maria li kienet issebbaħlu ħajtu aktar minn bnedmin oħra ("inħares 'il fuq lejn kull stilla / [...] / ittaffi ta' ħajti kull qilla"), waqt li bis-sineddoke tad-"dmugħ" juri riżultat wieħed ta' sentimenti sħaħ ġejjin min-niket u mill-mard: "qed nilmaħ jitnissel id-dmugħ / għax għarfet li jiena sirt dgħajjef." Anka t-"tama" u s-"sliem" li jissemmew fit-tmiem aktar pożittiv ta' din il-kompożizzjoni għandhom il-funzjoni ta' sineddoke għad-diversità ta' emozzjonijiet li jikkaratterizzaw lill-bniedem ħaj, u li fl- aħħar ta' ħajtu jiġbru f'sommarju wieħed is-sentimenti l-aktar imfittxijin: "u nħarsu bit- tama 'l quddiem: / [...] / ħa ngħixu magħquda fis-sliem!" Il-versifikatriċi Attard fis-santa lil Loreta Galea fl-2010 wkoll tħaddem is- sineddoke tal-"qalb" fl-aħħar strofa, figurazzjoni li, għalkemm mejta, tikseb effett personali ġdid meta tiffoka fuq xejriet u mġibiet individwali fil-ħajja twajba ta' Loreta: "Bil-ħjata tiegħek lin-nies kont tgħin"; "Loreta ismek għall-Madonna / Lilek tilqa' bil- qalb." Fis-santa lil Salvu Mifsud fl-2008, Attard tindirizza lill-mejjet b'diskors awtoriflessiv li jirreferi għas-santa qaddisa (tal-Madonna ta' Pinu) f'idejn il-mejjet ("Ħallejt din id-dinja bis-santa tagħha f'idejk") bħala ikona ta' salvazzjoni jew parti essenzjali u tanġibbli mir-redenzjoni. Fuq wara tas-santa ta' George Xuereb tal-2007 tidher is-sineddoke tal-"wiċċ" fit-talba ta' San Ġorġ Preca "Att ta' Qima lill-Wiċċ ta' Kristu," li sa mit-titlu tiffoka fuq wiċċ Kristu bħala rappreżentazzjoni ta' qdusija u divinità fil-persuna sħiħa tiegħu, speċjalment fl-ikonografija li tagħti lil wiċċu dehra mdawla. Wiċċ Kristu lluminat huwa xbieha permanenti f'moħħ in-Nisrani, li jistenna mill-ħalq divin kliem ta' faraġ, mill-għajnejn il-ħars tal-ħniena, u mill-widnejn is-smigħ tat-turment uman: "... O siegħa feliċi, li fiha naraw il-wiċċ tant mixtieq li jifforma l- għaxqa tal-qaddisin ... ." Fil-poeżija lil Tedia Cauchi tal-2011, Borg jeżemplifika kif l-emozzjonijiet waħedhom jirrakkontaw ġrajja sħiħa ta' bniedem, li f'dan il-medju artistiku hi miġjuba fi tmiemha: "dan il-ferħ u dan is-sliem inbidel / fi mrar li ħadd ma xtaq li minnu jduq." Minn rakkont, Borg idur għall-mistoqsija mnikkta lil Kristu dwar is-salib li kellha ġġorr il- protagonista, u Kristu jtenni d-diskors tal-Ġetsemani lill-Missier Etern bis-sineddoke biblika magħrufa tal-"kalċi": "għaliex lil Tedia għabbejt b'Salib hekk kbir? / 'Dal-kalċi Missier biegħed, jekk int tista', / 'mma tkun ir-rieda tiegħek illi ssir.'" Xħin il-versifikatur jisma' dan il-kliem jimtela bil-ferħ "għax fhimt illi s-Salib ma jfissirx tmiem, / kif Tedia mxiet ma' Kristu sal-Kalvarju, / hekk issa jgħaqqad miegħu fil-qawmien." Dan jixhed kemm is-sineddoke tradizzjonali tad-dulur - fis-simboli ikoniċi tas-salib, tal-kalċi bid- demm, u tal-kalvarju - jevokaw mhux biss it-tbatija iżda wkoll il-wegħda Nisranija ta' ħajja aħjar. Huma, fit-twemmin Nisrani, partijiet kemm mit-turment kif ukoll mill-hena. Borg fil-poeżija lil Gori Cassar fl-2013 juża s-sineddoke kemxejn rikorrenti tal- għatba bħala indikazzjoni tal-imħabba lejn familtu li tant hi b'saħħitha li lanqas jilħaq jiftaħ il-bieb li ma jkunx kuntent. Din l-imħabba saħansitra tirbaħ l-għejja tax-xogħol irrappreżentata bis-sineddoke tad-dirgħajn li turi li kien jagħmel xogħol manwali ("kif tirfes għatbet darek b'ferħ timtela' (sic), / u l-għejja ta' dirgħajk tkun ġa insejt") u, mill- ġdid, it-tbatija rrappreżentata bis-sineddoke tradizzjonali tas-salib: "salib rajtek qed tħaddan." Attard, fis-santa ta' James Xuereb tal-2015, jiddeskrivi l-kaġun tal-mewt tat- tifel b'ton didattiku permezz tas-sineddoke tal-kelma sempliċi "ilma" li b'mod kemxejn ewfemistiku tinkludi l-baħar bl-aspett traġiku tiegħu għal bosta ħajjiet umani mitlufin fih: "Ejjew nieħdu llum tagħlima / u fl-ilma ma nilagħbux." L-"ilma" jestendi ruħu fis- sentimenti tal-qraba mnikktin bis-sineddoke tal-biki: "Ħalla jikbu t-telfa tiegħu / bosta qraba, tfal u ħbieb." Hawnhekk jidher kif l-ewwel il-poeta jirrakkonta l-ġrajja u mbagħad juri r-riżultat tan-niket imġarrab għall-effett letterarju. Il-versifikatriċi Bugeja tħaddem is-sineddoke tal-ġugarelli biex tiffoka fuq il-fatt li qed tikteb fuq tfal żgħar li ma kellhomx ċans jesperjenzaw il-ħajja fl-aqwa tagħha. Dan kollu tagħmlu b'konnotazzjonijiet li għaliex huma implikati joħolqu effett aktar qawwi meta l-qarrej jinduna bihom, kif jidher fil-poeżija ddedikata lil KayCee Caruana fl-2010: "Bit-toys konna nilgħabu (sic) ... ." Biex tkompli ssaħħaħ il-fatt li l-protagonisti mietu ta' età ċkejkna u b'ruħ pura, Bugeja tuża s-sineddoke popolari tal-anġli iżda tippersonalizzaha biex tenfasizza l-purezza: "Anġlu ġinġer daqxejn kbir" fis-santa ta' Matthias-Paul Debono tal-2010 u "Anġlu twil daqxejn brikkun" fis-santa ta' Luke Camilleri tal-2010. Il-metafora deumanizzatriċi tal-farfett ukoll tista' titqies bħala sineddoke, speċifikament tal-ambjent pur u naturali tal-Ġenna, imma anka f'dik is- sbuħija u l-purità implikata t-tfal jibqgħu l-punt ċentrali: "U int, KayCee, farfett ċkejken / Ittir...tilgħab qalb il-fjuri." Fis-santa ta' Carmela Camilleri tal-1899 miktuba bit-Taljan, tidher is-sineddoke tad-dmugħ u tal-uġigħ li esperjenza missier il-mejta: "privo trovasi immerso nel pianto e nel dolore." Fis-santa ta' Maria Aida Mifsud li wkoll inkitbet fl-1899 u bit-Taljan, tidher is-sineddoke msemmija tal-qalb fit-talba: "Dolce Cuor di Maria, siate la salvezza mia (Ind. 300 giorni)." Fis-seklu 20 is-sineddoke titħaddem fis-santa ta' Emanuel Vella fl-1989 bix-xbihat tad-"deheb" u l-"fidda" li jirrappreżentaw il-ġid materjali bi skop ta' kuntrast mal-"memorji"u l-"imħabba" li huma ta' wisq aktar valur għan-nies li ħalla warajh: "Ma ħallejtx deheb u fidda / Imma memorji ħafna sbieħ / U mħabba wisq kbira." Fis-santa ta' Sr. M. Assunta tal-Anġli Orsolina fl-1956 is-sineddoke tad-"dawl" u tal-"lejl" jikkuntrastaw bil-versi: "Bhala (sic) xebba ghaqlija (sic) bid-dawl tal-virtù f'idejha stenniet il-migja (sic) tal-Gharus (sic) Divin. Sejhilha (sic), wegbitu (sic), hadha mieghu (sic) fil-hemda (sic) tal-lejl." Id-dawl tal-virtù li jirrappreżenta t-tajjeb kollu li għamlet u l-istennija ta' Alla, jegħleb id-dalma tal-lejl li tevoka n-niket, il-biża' u n- nuqqas ta' wens, biex isir lejl ta' ferħ għax fih rebħet is-salvazzjoni f'ħajja ġdida. Fit- talba lil Joseph Theuma tal-1979 jidher ċar li s-sineddoke tad-"dawl u l-paċi" tirreferi għall-Ġenna fl-indirizz lil Alla: "biex Int twassal ghad dawl (sic) u l-paċi ta' dejjem ruh (sic) il qaddej (sic) Tieghek (sic) Joseph." Fis-santa ta' Lawrence Darmanin tal-1994 tintuża s-sineddoke tal-"kuruna" b'tifsira tal-preġju u l-ġid spiritwali: "Ibqa' fidil sal- mewt, igħid (sic) il-Mulej, u jiena nagħtik il-kuruna tal-ħajja (Apokalissi 2:10)." Fis-santa tal-1960 b'tifkira tal-monument f'ġieħ Mons. Nerik Cordina Perez li miet fl- 1956 titħallat is-sineddoke tal-qalb ma' dik tad-dawl, fi kliem "K. Vassallo," biex flimkien joħolqu effett iperboliku tat-tjubija: "Qatt ma jintesa, min ħabb bil-bosta u ħalla qalbu tixgħel warajh." Xi drabi s-sineddoke tkun ukoll analoġika bħal fil-poeżija "Il-Ġennien" iddedikata lil Janet Grech fl-1999. Mit-titlu tidher ir-referenza evidenti għall-Mulej li għandu l- poter li jaqta' l-ward mill-ġnien. Fi kliem ieħor, id-divin jieħu ħajjet in-nies mid-dinja b'ġest ta' mħabba u ammirazzjoni. Iżda din is-sineddoka tagħti spunt lill-vuċi lirika biex tindirizza lill-Ġennien tul l-ewwel żewġ strofi b'parir fuq l-għażla tal-fjuri: "ħalliha dik il- warda, / hu (sic) 'l-oħra ta' maġenbha." Janet u l-bnedmin l-oħra jieħdu l-karatteristiċi ta' ward, oġġetti animati li suppost jixhdu sbuħija, iżda fil-poeżija dan mhux il-każ għal kulħadd. Il-vuċi lirika tissuġġerixxi lill-Ġennien biex jieħu l-morda minflok dawk b'saħħithom: "li l-fwieħa tilfu u lwien, / flok taħsad ras il-wieqfa / li jagħtu ħajja 'l- ġnien." Għalhekk jidher kif il-kwalitajiet nieqsa tal-bnedmin li ma jifilħux huma mqabblin mal-kwalitajiet nieqsa tal-ward, is-sineddoke li issa qed tirrappreżenta ġnien sħiħ jew l-umanità kollha bil-qagħdiet varji tagħha. Is-sineddoke, kif jixhed dan l- eżempju, hija suxxettibbli ħafna għal żvilupp metaforiku, narrattiv, u analoġiku tassew elaborat, minkejja li jew għax hija parti minn kuntest aktar sħiħ li qed jiġi evokat. Fl- aħħar strofa l-ġennien ma jwiġibx u jibqa' jaħsad "l-isbaħ fjur, / għax riedu biex iżejjen / il-mejda tas-Sinjur." Din il-poeżija hija allegorija għad-destin li tagħmel x'tagħmel biex tbiddlu xejn ma jaħdem għax huwa mnaqqax. Fis-seklu 21 fis-santa ta' Anna Caruana tal-2001 titħaddem is-sineddoke tal-"lejl" sinonimu ma' nuqqas ta' wens: "Rajtek toqrob dejjem aktar lejn il-Mulej, Waqt li b'sabar lejl wara lejl għaddej." Tidher similarità mas-santa ta' Sr. M. Assunta tal-Anġli Orsolina fl-1956 minħabba l-mument tad-dlam u d-dawl meta tħalli d-dinja u tingħaqad ma' Alla: "Sakemm waslet sigħet in-niket u l-ferħ; / Ilmaħt f'wiċċek hjiel (sic) ta' biża' u tal-qalb is-serħ." Fis-santa ta' Fredu Abela tal-2005 is-sineddoke għall-ħajja hi kkonsolidata b'xejra bijografika: "U bqajt tgħanni sa ma tmut / Dik kienet il-karriera tiegħek / Mill-benniena sat-tebut." Fil-poeżija "Grazzi Ma!" miktuba minn bint Ċettina Pulè seba' snin qabel il-mewt ta' ommha fl-2004, terġa' titħaddem is-sineddoke tad- dmugħ, riżultat tan-niket tal-omm meta l-wild jitlaq mid-dar: "Għal kull demgħa mxerrda/ X'ħin (sic) lilek ħallejt." Fil-poeżija lil Katerina Vella tal-2015 titħaddem is- sineddoke tal-postijiet favoriti tal-protagonista, waħda li tirrappreżenta l-qawwa tat- twemmin Nisrani u l-oħra li tissuġġerixxi sensiela ta' riċetti u memorji ta' ikliet: "Il- knisja u il-kċina (sic) / kienu id-dinja (sic) tiegħek." Bħas-santa ta' Emanuel Vella tal-1989 id-"deheb" u l-"fidda" joħolqu s-sens ta' ġid materjali f'kuntrast mal-ġid spiritwali. Iżda fis-santa ta' Sr. Beatrice Pisani tal-2008 hu implikat dak kollu li tippossjedi, il-ġid materjali ta' inqas valur u l-kwalitajiet spiritwali: "Fidda u deheb ma għandix; imma dak li għandi se nagħtihulek." Din il-frażi meħuda mill-Atti tal-Appostli 3:6, b'diwi intertestwali mal-evanġelu ta' Mark 12: 41-43, il-ġrajja tal-armla fqira li, waqt li s-sinjuri qed jagħtu ħafna flejjes mill-ġid ħafna ikbar li jippossjedu, hi tagħti ftit li madanakollu huwa kulma għandha. Dan il-kunċett tal-ġid spiritwali ġewwieni aqwa minn dak materjali esterjuri jitħaddem ukoll fil-versi meħudin mill-ktieb tal-proverbji ddedikati lil Marthese Ghigo fl-2011: "Mara ta' qawwa min se jsibha? / Tiswa ħafna aktar mill-ġawhar." Il-versi jagħtu lista twila ta' x'tagħmel mara twajba, ngħidu aħna: "Tiftaħ idejha mal-fqir, / tmidd idejha lejn l-imsejken." Saħansitra fi tmiem il-versi l-vuċi lirika tgħid: "Il-ħlewwa tal-mara hi qarrieqa, sbuħita (sic) ħaġa firħa, / mara tibża (sic) mill-Mulej ta' min iffaħħara (sic)." Fis-santa ta' Josephine Galea tal-2004 uliedha stess jgħidulha li "l-ferħ, il-kuraġġ / u l-entużjażmu tiegħek, / l-isbaħ rigal tagħna." Dan il-ġid spiritwali fil-memorja tant hu enfasizzat fis-santi tal-mewt li, bħall- poeproża msemmija ta' Gunn, tispikka r-relazzjoni profonda u kontinwa bejn il-ħajjin u l-mejtin tant li, kif jgħid Kennedy, wieħed jista' biss jidfen il-mewt ta' bniedem għażiż ieħor meta hu stess jindifen (57). Hu jispjega l-fatt li jekk teżisti din il-kontinwità bejn l- istorja tal-mejjet u l-ħaj, tista' tiġi mifhuma waħedha l-enfasi awtobijografika f'bosta eleġiji moderni u f'forma partikolari oħra, fis-santa tal-mewt (58). Bosta kritiċi nnutaw li dan ir-rifjut tal-eleġisti moderni li jħallu l-mewt tintesa ġie influwenzat minn Sigmund Freud fix-xewqa "tan-natura melankonika predominanti fl-eleġija moderna" (Kennedy 58). Santa pożittiva, u għalhekk kuntrastanti mal-melankonija msemmija, hija dik ta' Maria T. Caruana tal-1993 fejn il-mejta stess tħeġġeġ lill-qraba biex jinsewha għax il- memorja ġġib in-niket: "Hu ħafna aħjar tinsew u tidħqu / Milli toqogħdu tiftakru u tibku." B'dan l-eżempju jidher kif il-memorja, għalkemm hi sabiħa għax il-ħaj jibqa' mentalment viċin il-mejjet, iġġib ukoll in-niket minħabba l-irealizzar tal-assenza fiżika tiegħu. Din l-espressività unika tmur lura għall-epitaffji tal-perjodu Ruman b'kuntrast li dak iż-żmien il-memorja kienet mixtieqa ħafna wara l-mewt. David W. Shaw jargumenta li minkejja d-diversità fl-eleġiji moderni, il- maġġoranza tagħhom jirreżistu li jiġu analizzati permezz ta' idea prinċipali jew metafora waħda (Kennedy 57). L-istess osservazzjoni tapplika għas-santi tal-mewt: kif ġie diskuss fid-dettall f'dan l-istudju, f'medju daqshekk emozzjonali wieħed jesprimi sentimenti u ideat varji iżda li lkoll jinġabru taħt forma waħda li tħaddan firxa sorprendenti ta' stili, tekniki u figurazzjonijiet, li anka meta huma komuni jew mejta jistgħu jiksbu estensjonijiet tassew oriġinali. 5.0 Il-Konklużjoni L-għanijiet ewlenin ta' din it-teżina kienu r-riċerka tal-istorja u l-analiżi tar-reġistru u l- istil fis-santi tal-mejtin, matul sekli differenti u b'kitba li tvarja minn poeti mħarrġin sa versifikaturi. Iżda kieku ż-żmien u l-ispazju ppermettew, kont niddiskuti aktar punti relevanti li kellhom jitħallew barra, ngħidu aħna, is-santi misjubin tas-seklu 19 f'appendiċi D, id-drawwa tal-istampatur li jlesti varjetà ta' poeżiji eleġijaċi biex l- imnikket jagħżel waħda minnhom, u l-intervista li għamilt mal-kollezzjonist Eman Bonnici. Għalkemm kont naf li mhux se jkolli aktar spazju xorta waħda għamilt żjara ta' riċerka biex nara wkoll is-santi li poġġejt f'appendiċi D, ħalli b'hekk nikseb stampa kemm jista' jkun sħiħa tat-tipi differenti ta' dan il-medju letterarju u kulturali. Fit-tieni kapitlu dwar l-istorja Ewropea sibt li x-xejriet tas-santa tal-mewt - bħall- isem u l-kunjom, id-data tal-mewt, id-dettalji personali, il-vuċi tal-mejjet li tindirizza lill- qarrej u l-varjetajiet fix-xejriet eleġijaċi komuni - għandhom storja tassew twila u rrispettata, tant li jmorru lura sal-perjodu Ruman. F'dan il-kapitlu ntwera wkoll kif l- ikonografija, li minn dejjem kellha sehem prominenti fil-ħajja tan-Nisrani, ukoll kellha żvilupp sħiħ relatat mas-santi, speċjalment fejn jidħlu l-ikoni qaddisa magħmulin b'modi differenti u fuq materjali differenti. Din il-varjazzjoni ikonografika kienet diġà sabet xorti fl-era tal-manuskritti u l-inċiżjoni fuq l-injam, iżda l-istamperiji taw lil din it- tradizzjoni diġà b'saħħitha spinta ġdida permezz tal-produzzjoni tal-massa, industrijalizzazzjoni li affettwat ħafna l-firxa tas-santi in ġenerali u ta' speċi partikulari tas-santi bħal dawk tal-mejtin. L-iżvilupp tal-fotografija ta spinta oħra lill- popolarizzazzjoni tas-santi tal-bnedmin komuni nieqsa. Meta wieħed jibda jgħaqqad dawn il-punti storiċi flimkien tibda ħierġa stampa li turi orjentament lejn futur b'rikordju dejjem aktar sofistikat, irfinat, u realistiku tal-bniedem li jkun ħalliena. Mit- tul ta' din it-tradizzjoni wieħed jikkonkludi wkoll li d-drawwa tas-santi tal-mejtin għandha futur b'saħħtu, prospetti li se jkomplu jitjiebu b'teknoloġiji li żviluppaw u se jissoktaw jagħmlu hekk għal sekli sħaħ. Punt ieħor li wieħed jista' jagħlaq bih u li huwa implikat kontinwament fit-tieni kapitlu hu li s-santa, għalkemm għandha l-prospett li se tibqa' teżisti għal ħafna żmien, mhux bilfors se tibqa' fl-istess forma ghax hija artefatt f'evoluzzjoni kontinwa. Fit-tielet kapitlu dwar ir-reġistri komuni fis-santi tal-mewt għaraft kemm hu importanti li f'kull medju letterarju, speċjalment f'wieħed ġdid għall-analiżi akkademika, wieħed jibda l-istħarriġ tiegħu billi jiffoka fuq lessiku bażiku iżda rikorrenti, għax il-kliem li jirrikorri huwa ċ-ċavetta ta' kull ġeneru ta' kompożizzjoni li jiddistingwi ruħu, primarjament, bl-għażla tal-materja prima tipika tiegħu: ir-reġistru verbali adattat għal okkażjoni, funzjoni, jew tema letterarja speċifika. Mir-reġistru komuni tal-pajsaġġ u tas-smewwiet ikkonkludejt li, għalkemm dan huwa vokabolarju integrat sew fid- diskors ta' kuljum u għalhekk ma jitqiesx ta' valur letterarju qawwi, xorta waħda għandu pedament simboliku sod li fuqu nbnew bosta tagħlimiet tal-ħajja in ġenerali iżda wisq aktar tal-ħajja Nisranija. Dan ġie eżemplifikat bl-intertestwalità kontinwa li sibt bejn is-santa tal-mejjet u l-Bibbja, bħal fil-Ġnien tal-Eden fil-Ġenesi u fid- deskrizzjoni tax-xemx, tal-qamar u tal-istilel fl-ittra ta' Pawlu lill-Korintin. Dawn ir- reġistri tant huma intrinsiċi u meqjusin xierqa għas-sitwazzjoni delikata tat-telfa, li wisq probabbli se jibqgħu jintużaw mal-medda tas-snin, u jekk saħansitra jidħol kliem ġdid fil-Malti li għandu x'jaqsam ma' dan il-vjaġġ tar-ruħ ittir mill-art għas-sema, aktarx se jintuża wkoll. Fir-raba' kapitlu dwar it-tekniki figurattivi fis-santa tal-mewt sibt li, għalkemm dan il-medju rarament jitqies ta' mertu letterarju għoli, it-tekniki figurattivi fih xorta waħda jispikkaw, speċjalment fejn jintrabu ma' tekniki u motifi letterarji oħra li jikkonverġu f'tifkira waħda, f'sentiment magħqud ta' sogħba u konsolazzjoni. Ħafna minn dawn it-tekniki huma wkoll rikorrenti għax, bħar-reġistri, jitqiesu xierqa ħafna fil- kuntest tal-mewt. Dan il-prinċipju tad-dekor, jiġifieri ta' mekkaniżmi letterarji li adattaw ruħhom għal medju partikulari bħas-santi u b'hekk saru jikkaratterizzawh, jiggarantixxi l-probabbiltà li s-santi tal-mejtin jibqħu jingħarfu, għal tul ta' żmien fil-futur, mit- teknika korrispondenti tal-versi tagħhom. Dan ma jfissirx, mill-banda l-oħra, li fir- repertorju ġenerali tas-santi ma ssibx minnhom li huma oriġinali għalkollox fit-teknika daqskemm fil-kontenut ukoll. Biżżejjed wieħed jiftakar, ngħidu aħna, kif fit-taqsima li ttrattat il-metafora konkretistika spikkaw eżempji b'formola tipika, "Tidħol issa f'saltna ta' hena," iżda wkoll bi stqarrija oriġinali, "Illum nimirħu fil-mergħat ta' ħsiebek: / il- Kantilena, l-Għarab u l-Lhud." Sejbiet bħal dawn ma jagħlqux il-bieb fuq il-possibbiltà li 'l quddiem se jkomplu jiżviluppaw tekniki u stili konsolatorji, li, waqt li jibqgħu bżonjużi u effettivi għall-proċess ta' tfarriġ mit-telfa, xorta waħda juru xejriet esperimentali, innovattivi, u imprevedibbli kif iwettqu l-istess ħsus. Wieħed ma għandux iqis il-konklużjonijiet ta' dan ix-xogħol bħala fatti jew osservazzjonijiet magħluqin, imma wkoll bħala spazji ġodda miftuħin għal aktar riċerka bbażata fuq l-istħarriġ li sar, bil-possibbiltajiet ta' proċediment akkademiku li nittama li dan l-istħarriġ jiġġenera. Ngħidu aħna, jekk f'dan ix-xogħol jien iffukajt fuq persuni differenti li jappartjenu għal ġenerazzjonijiet varji bl-epoki distinti tagħhom, għal vokazzjonijiet diversi li joffru metafori rispettivi għas-sogħba li ġġib il-mewt, għal tipi varji ta' mwiet li jqanqlu sentimenti traġiċi daqstant diverġenti, dawn id-differenzi għandhom jittieħdu bħala stedina għal esplorazzjoni usa' tal-firxa ta' xbihat, esperjenzi, u emozzjonijiet li s-santa tal-mewt taħżen fiha. Studji oħra interessanti jistgħu jsiru fl- analiżi ta' gruppi partikolari ta' individwi li għalihom jistgħu jingħarfu kategoriji distinti ta' santi, bħat-tfal, l-anzjani, is-sorijiet, il-patrijiet, il-bennejja jew dawk li mietu b'diżgrazzja traġika. Studji ta' din ix-xorta se jispeċifikaw aktar dan il-qasam li jien kelli naqbad minn lenti ħafna aktar ġenerika, u skont kampjun limitat, minħabba n-nuqqas ta' riċerka li sa issa saret fuq is-santa tal-mewt. Din it-teżi tista' tnebbaħ lil studenti oħra biex jiffokaw ukoll fuq medju teknoloġiku wieħed li jintuża fis-santi, bħall- fotografija, jew fuq komponent wieħed tal-versi fuq is-santi, bħat-tmiem konsolatorju li jikkumpensa għas-sogħba. Anka f'parametri dojoq bħal dawn jeżisti biżżejjed materjal biex titkompla r-riċerka f'dan il-qasam li, sfortunatament, sa issa ġie pjuttost injorat. Nittama li b'din it-teżina jirnexxili nbiddel il-mentalità tal-qarrejja, kif inbidlet tiegħi wkoll, dwar dan is-suġġett li għall-bidu jista' jinħass kemxejn melankoniku iżda meta jiġi analizzat fid-dettall jidher bħala teżor letterarju żgħir, li ilu quddiemna għal sekli sħaħ u qatt ma għarafna t-tiżwiq ta' xbihat, emozzjonijiet, żviluppi storiċi, u prospetti kulturali li jerfa' fih. Appendiċi A Traskrizzjoni tal-Intervista li saret lill-infermiera Mary Rose Bugeja, kittieba tal- poeżiji tat-tfal mejtin, nhar is-Sibt, 10 ta' Novembru 2018 Abbrevjazzjonijiet tal-kelliema I: Infermiera S: Studenta ___________________________________________________________________________ L-Intervista S: X'inhu l-proċess ta' kitba? Meta tikteb poeżija kif tibda? I: Jiena meta nkun se nibda poeżija, jekk ikun għax mietu t-tfal jew miet xi ħadd [kbir], qisni biex intaffi d-dwejjaq li jkolli u fiha niżvoga. S: Ittaffi d-dwejjaq tal-familja wkoll. I: Iva ttaffi. S: U taf kittieba oħra bħalek? Għax sibt ħafna nies li jiktbu għall-mejtin. I: Bħala individwali le ma nafx. S: Indunajt li tuża ħafna l-figura tal-anġlu. I: Iva, għax it-tfal nassoċjahom ma' anġli, però anke fil-kbar użajtha, f'ta' oħti kont użajtha. F'ta' oħti kont użajtha, għax oħti kienet meta titlobha xi ħaġa tgħidlek issa nibgħatlek l-anġlu kustodju tiegħi. U oħti kienet mara qaddisa u ngħidlek il-verità mhux għax oħti, imma qisni nitlobha, iva tgħini. S: Innutajt li l-mejjet issejjaħlu minn persuni differenti, minn missieru, minn ommu, l- indirizzi, eżempju hawn qed tgħid, "jien ommok, għażiża binti," imbagħad taqbeż, "jien missierek". I: Eħe, inpoġġi lili nnifsi minflok il-ġenituri. S: Jiġifieri ma jgħidulekx huma biex tiktibhom. I: Le, inkun naf il-feeling tagħhom. S: Għax tafhom. I: Għax hawnhekk niġu qisna familja, naf il-feeling tagħhom, u naf dawn it-tfal xi jkunu qegħdin jgħidulhom. Inpoġġi lili nnifsi qisni l-ġenituri. S: Eħe jew l-oħt. I: Eżatt. S: U jidher sens Nisrani meta tiddeskrivi ħajja oħra sabiħa, il-Ġenna tħobb issemmi b'ħafna natura, ngħidu aħna. X'effett tkun trid toħloq? I: Eħe, effett [li] nkun irrid noħloq [huwa] li fuq din il-kruha kollha ta' mewt [ikun] hemm l-affarijiet sbieħ fl-aħħar [...]. Meta nkun qiegħda [...] Dingli Cliffs nara dak l- isħab ġej [...] jew ix-xemx nieżla, nibda nimmaġina xi tifel jew tifla, hekk, fil-bogħod ġejja ġejja. Xħin nara dak is-sħab, jew inkella fis-sajf tara dawk il-kwiekeb, u kultant tara xi kewkba aktar tixgħel, ngħid, min jaf dak [l-anġlu/il-mejjet] il-ġdid! S: Eħe xi ħadd ġdid li jkun għadu kif miet. U fil-fatt tużaha ħafna din li toħlom li qed tara, jiġifieri int tkun dik. I: Jien, jien inkun qed noħlom. S: Imma tagħmilhom qisha qed titkellem l-omm. I: L-omm, eħe, "noħlom li qed nara lilek hemm fix-xefaq". S: Iva tħobb tużaha. Mela, u r-rima tużaha bejn it-tieni u r-raba' vers, tħobb tużaha hekk għal xi raġuni? I: Le għax hekk, it-tieni u r-raba' vers. S: U t-tmien sillabi, dejjem tmien sillabi, taf xi ħaġa dwaru? Dak il-vers popolari. I: Dejjem tmienja, però għandi waħda mhux ta' mewta ta' tfal imma. Lil Angel. Għax jien ktibt affarijiet lively ukoll. Ngħidu aħna, darba minnhom ġiet l-N.O qaltli lili qatt ma ktibtli xejn. Lili jgħiduli l-fjura għax Rose, u hi għax irqiqa jgħidulha z-zokk, għidtilha jiena l-fjura u inti z-zokk, jien imħabbla u int bl-irtokk. Inti żgħira jiena xiħa, xi ħaġa hekk kienet. S: Interessanti. Innutajt li tħobb tibda l-poeżiji b'indirizz u mistoqsija lejn Alla, għala tagħmel dan? I: Eħe, ma nafx, għax ngħidu aħna f'oħti ma dehritx dik. S: Vera, hekk kont ħa ngħidlek. I: Xorta dehret, xorta mort, u dort fuqu [fuq Alla]. S: Iva imma mhux bdejt biha bħas-soltu. I: Imma tat-tfal, ikolli qisu ċertu rabja, għaliex ħadthom? Fhimt? Imma ngħidu aħna t'oħti kienet differenti, speċi, irringrazzjajtu li tani lil din oħti li konnha nħobbuha. S: U kienet ikbar ukoll ħdejhom. I: Użgur għax hi kienet ikbar. S: Mela, din [il-mistoqsija] li tkellimna fuqha, tħobb iddaħħal il-ħolm, il-memorja, u l- fantasija, u tħobb tiddeskrivi l-fattizzi tagħhom ukoll. I: Eħe wiċċhom. S: Għala tħobb tagħmel hekk? I: Għax ikunu jiġbdulek l-attenzjoni. Għax, ngħidu aħna, ikun hemm min ikollu għajnejh tant sbieħ ċelesti jew ikun hemm min ikollu tant għajnejh kbar suwed, fhimt? Jew hemm min ikollu dawn il-ġiex toqbiet hawn, fhimt? Jew ikun hemm min ikollu xagħru ġinġer. S: Fil-fatt sabiħ toħloqha, anġlu ġinġer eżempju, tirrelatahom magħhom. I: Eżatt. S: Tħobb tuża kliem għandu x'jaqsam man-natura jew max-xemx u l-qamar. I: Iva u l-għasafar. S: Dik għala tħobb tagħmilha? Minnek? I: Minni, ngħidu aħna, darba kienet għadha kemm mititilna tifla, u [kont] tiela' t-telgħa tas-Saqqajja u minħabba l-karozzi kelli nieqaf fejn San Duminku, u hemmhekk hemm ħafna siġar u pst pst tal-għasafar. U hemm immaġinajt lil din it-tifla ġol-bejta f'ħoġor il- Madonna. S: Iva, sbieħ sbieħ qrajthom. U tidher ħafna drabi l-indirizz tal-omm lejn il-Madonna biex iżżommilha l-isbaħ post għat-tfal. I: "U nemmen li diġà sibt l-aħjar post, u nemmen li żammejtu qrib." S: U għala tħobb tagħmel hekk? Biex toħloq qisu wens? I: Biex lill-omm tagħtiha qisu wens li dan it-tifel jew tifla, għandha min jieħu ħsiebu, u nħobb indaħħal, ngħidu aħna, li għalkemm irridek miegħi, imma eħe inti mintix tiegħi, il-bambin iridek. Mur u kun imbierek. S: Biex tispiċċa qisek b'nota ferrieħa. I: Eżatt b'nota ferriħija. S: X'effett in ġenerali tipprova toħloq? I: Inħobb noħloq dak l-effett li tħoss ta' niket, iżda wkoll l-effett sabiħ li issa dan qiegħed kuntent, m'hemmx uġigħ, qiegħed jilgħab xorta mal-anġli, hemm il-Madonna tieħu ħsiebu, allura lill-omm qed isserħilha qalbha. S: U lilha l-aktar li ssemmi għax hi l-aktar qrib? I: Iva l-omm. S: U fuq il-poeżija lil oħtok, x'differenza tagħmel meta l-persuna nieqsa li tkun qed tikteb dwarha tkun qariba tagħha, x'differenzi hemm meta tikteb? I: Ngħidu aħna, oħti għax kienet kbira kont naf ħafna affarijiet fuqha, dawn it-tfal ta' tliet snin, kemm tista' tkun taf? Ma tantx tkun taf affarijiet, tkun taf ħafna għax tkun taf biex iħobbu jilagħbu, xi jħobbu jagħmlu fhimt? Imma l-oħra tkun aktar taf l-affarijiet, għandek span ta' years. S: U tkun aktar close tagħha. I: Mhux hekk, għalkemm hawn jiġu qishom it-tfal tagħna ta' jiġifieri, ma mmorrux 'l bogħod. Speċi mhux ħa nieħu gost tiġi tgħidli, jiġi xi ħadd ma jafekx minn adam u tgħidli iktibli poeżija għat-tifel jew għat-tifla. X'se nikteb? S: X'se tikteb, qisha ma tkunx minn qalbek. U ħaddimt xi ħaġa differenti, fi stili jew hekk f'din lil oħtok? I: Hemmhekk aktar il-ħin kollu nirringrazzja lil Alla li tani lil oħti, l-isbuħija tagħha, hemmhekk f'ebda ħin ma ħarġet rabja. S: Eżatt, għax kienet kbira qisha għexet ħajjitha. U ma tużax indirizzi, hawnhekk [f'tat- tfal] tuża ħafna l-punto di vista ta' ommha, ta' missierha, [waqt li] hawnhekk [f'ta oħtok] qisek kollox int. I: Hawnhekk kollox jien. S: Għax qisek tafha aktar hux. Kemm tagħmel differenza meta l-memorji tal-persuna nieqsa tkun tafhom aktar diretti, bla bżonn li tistaqsi lin-nies? I: Le meta nikteb dawn ma nistaqsix lin-nies għax dawn inkun nafhom. S: Anki t-tfal jiġifieri. I: Għax dawn hawn jiġru magħna, speċi jiġu parti minnek. S: U n-nies jgħidulek tiktibhom jew tiġi minnek? I: Ħafna minnhom talbuni, ngħidu aħna, l-ewwel poeżija [li] kont ktibt [kienet] t'ommi u ma nafx kif ġie l-kliem. U ratni [waħda] bl-iswed ħierġa 'l barra u saqsietni għala liebsa l-iswed, għidtilha għax mietet ommi u wrejtha s-santa, għidtilha din hi ommi. Xħin qed tara r-ritratt, dawritha u rat il-poeżija, u kienet taf li t-tifla tagħha ħa tmut, u ġimgħa wara qaltli Rose irridek tiktibli poeżija għat-tifla għal meta tmut. Għidtilha x'inti tgħid jien qatt ma ktibt poeżiji. Qaltli bħal ma ktibt sabiħa t'ommok, tikteb din. U t-tifla għadha ħajja però terminal case, nafu li se tmut. U minn banda tħassarthom, diġà qed jippreparawlha, imma jixtiequ xi ħaġa sabiħa għat-tifla. S: Kien hemm poeżiji oħra li ktibt għal nies fil-qrib, qishom għal sħabek jew hekk, għal ommok semmejtli, ktibt għal sħabek eżempju? I: Għal missier waħda, kont nafu ftit, kien ġie xi darbtejn tlieta jieħu d-demm u milli kont nisma' lilha tgħid fuq il-karattru ta' missierha, imma kont very light. S: U ma saqsejtha xejn jiġifieri, dejjem int. I: No no S: Isbaħ hekk jiġu mill-qalb qisek, mhux iddaħħal xi ħaġa li mhux qed tħoss. I: Nies li ma nafhomx ma niktibx, jien għax inħossha minn qalbi nagħmilha. Ngħidu aħna, ara din imbagħad b'rima ta' bi tnejn, jiena l-fjura u int iz-zokk, jien imħabbla u int bl-irtokk [...]. Imbagħad hawn kont ktibt meta kellhom l-anniversarju. S: Imma qiegħda fik li tikteb. I: Eħe meta mietet ommi dik. Tmien snin ilu kont ta' bil-lejl, ommi naf li qiegħda tmut, naf li waslet fl-aħħar u tant qabduni dwejjaq fl-erbgħa ta' filgħodu, qiegħda wara d- desk, qbadt il-biro u bdejt nikteb. U minn hemm. S: U bqajt imma. I: U bqajt. U dejjem inżommha dik ir-rima, dejjem it-tieni u r-raba' jaqblu. S: U waħdek tiġik jew tipprova li jaqblu. I: Le, waħdi. Tan-nurse u l-midwife kont qrajtha għand il-president f'Jum in-Nurses u kienet ħarġet fil-musbieħ ukoll. S: Għalhekk ġieli smajtha. I: Ngħidu aħna din ta' Angel, xħin qaltli hekk mort f'rokna, qbadt biro u ktibtha, però jekk jiġik il-ħsieb, jekk ma tiktibix dak il-ħin qatt aktar ma jiġi f'moħħok. S: Tiġik l-ispirazzjoni. I: Qed ngħidlek tlajt it-telgħa tas-Saqqajja u din it-tifla [li kienet f'] agunija, irrid niktibha din il-poeżija, tfajt fil-ġenb u ktibtha kif ġiet. Imbagħad mort id-dar u rranġajta, imma l- kliem li ġieni dak il-ħin f'moħħi ktibtu kollu. S: Għandek don. Grazzi u proset ħafna, għax xogħol sabiħ. Appendiċi B Traskrizzjoni tal-Intervista li saret lil Eman Bonnici, kollezzjonatur tas-santi tal- mejtin u arkivista fiċ-ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata, nhar il-Ħamis, 21 ta' Marzu 2019 Abbrevjazzjonijiet tal-kelliema K: Kollezzjonatur S: Studenta _________________________________________________________________________________ L-Intervista S: L-akbar kollezzjoni privata li ngħatat lill-pubbliku kienet li tajt int lill-Arkivji Nazzjonali. Xi tgħidli dwar dan? K: Din kienet kollezzjoni li jiena nikkalkula kienet tgħodd madwar 40,000 santa, naturalment, mill-eqdem li stajt insib li jiena jekk ma niżbaljax tiegħi kienet tal-1861 saż-żminijiet preżenti. Ma jfissirx li jiena kont l-uniku wieħed li kont infaddal is-santi tal- mejtin għaliex hemm diversi li jfaddluhom. Għalkemm wieħed ma jimmaġinax, meta tidħol fiha bħala kollezzjonist tibqa' sorpriż kemm hawn nies li jħobbu jġemmgħu dawn it-tip ta' santi. Jiena tiegħi bħalma inti spjegajt f'dak li ktibt, tajtha lill-Arkivji Nazzjonali bil-patt u l-kundizzjoni li ssir f'għamla ta' database, jiġifieri mhux jiena tajthomlhom fil- kaxxi u dawn qabdu u tefgħuhom hemm, għax biex jagħmlu hekk jibqgħu d-dar. Imma peress li dari n-nies ftit kienet issiefer, u għaldaqstant huwa diffiċli biex issib ritratt ta' dak li jkun, peress li l-Arkivji Nazzjonali għandu databased diġà kollezzjoni tal- applikazzjonijiet tal-passaporti kollha li saru fl-istorja, li jinkludu r-ritratt, dawk li allura qatt ma siefru ma jeżistix ritratt tagħhom. Issa santa ta' bniedem li miet sena ilu minn hemm u minn hawn ħa takkwista waħda, mingħand ħbiebu, mingħand niesu, mingħand xi ġar, imma santa ta' xi ħadd li miet fl-1910 minn fejn se ġġibha? Probabbli d-dixxendenti għadhom jeżistu, bla dubju, imma dawn lanqas huma stess m'għandhom waħda. Allura l-ftehim kien li ssir database, isem u kunjom u jekk kien hemm miktub fis-santa, minn fejn kien, biex bniedem li qed ifittex jara ġeneoloġija, antenat tiegħu teżistix santa tiegħu, jikkonsulta dan ir-reġistru u jara fiex jasal. S: U x'ġagħlek tikkollezjonahom? K: Bdejt niġborhom mindu kont żgħir ħafna, x'ġagħlni, ma kien hemm ħadd li mbuttani għax l-għadu numru wieħed f'ħajti tas-santi tal-mejtin kien missieri, għax missieri kien u għadu, allaħares turih santa tal-mejtin, qatt ma fhimt għalfejn għax dan għalija ħafna teatrini, [...] allura jiena biex niġborhom għax minn dejjem kienu jogħġbuni, kien ikolli noqgħod bil-moħbi noħodhom għand in-nanna. U din damet jiġifieri sa meta kbirt sewwa għax kien joqgħod jikkumenta fuqhom. Imma mbagħad sar an open secret u speċi kulħadd żamm lejja, allura hu kellu jċedi. Fost l-aktar ħaġa li naħseb waqqfitu milli jkompli jitkellem kienet ommu. Ommu kienet tiddejjaq ħafna bihom ukoll dawn it-tip ta' santi, ritratt ma jdejjaqix ta' individwu mejjet imma s-santi ma kinitx xi ħaġa li tagħtiha gost. U saret waħda mill-akbar kontributuri li kelli jien fil-kollezzjoni kollha, għax kienet tmur għand in-nies u tipprova ġġib tal-antiki, u meta missieri ra dak l- entużjażmu ġenwin t'ommu, mara li f'ħajjitha s-soltu kienu jdejquha, dik qisha tat spinta 'l quddiem u eventwalment anka hu beda jġib. S: Kont għidtli li s-santi jiġu rkantati. K: Iva, fost affarijiet oħra llum kollox hu antikwarjat, oġġett ta' mitt sena ilu, illum huwa antik. Mela allura f'ħafna rkanti ssib, mhux santi tal-mejtin biss, imma kwalunkwe tip ta' santi kommemorattivi, santi tal-prime messe tal-qassisin, santi tal-griżma, santi tal- praċett, santi tat-tiġijiet, fl-irkanti għax dawk illum huma collectors items. S: Imma, ngħidu aħna, ikunu bis-sezzjoni tal-qaddisin eċċ? K: Iva, pereżempju, qatt tmur carbooth sale jew irkant u ssib ritratti tat-tiġijiet għall- bejħ? Komuni ħafna. Jiena jaf ngħaddi ngħid dik in-nanna, dak kif qed ibigħ ritratt tagħha? Ħa nixtrih għax in-nanna qiegħda fir-ritratt tiġri hawn, dan kif spiċċa għandu? Minjaf, dan forsi kien regettier, battal id-dar, kien f'xi raft dan l-imbierek ritratt u dak ħadu għall-bejħ. Mela inti meta jkollok is-santi u jkun irkant, ikunu mqassmin, pereżempju, santi tal-prime messe, l-ewwel quddiesa tas-saċerdot, santi tal-griżma u l- praċett, santi devozzjonali santi santi kif nifhmuha u santi tal-mejtin ukoll. U kollha jtellgħu prezzijiet tajbin. Għax kollox għandu l-valur tiegħu. S: Sors finanzjarju. Taħseb li s-santi għandhom impatt fuq il-konsolazzjoni tal-bniedem? K: Għandhom, għaliex huma xi ħaġa li inti għalhekk hija santa, santa hija oġġett devozzjonali li qiegħed hemm biex ifakkrek f'dak li inti teħtieġ tiftakar. Jekk jiena d-dar żammejt santa tal-kunċizzjoni, dik qiegħda tfakkarni prinċiparjament li jien minn Bormla, allura qed tagħtini ċerta kburija, qiegħda tfakkarni f'niesi, għaliex niesi wkoll kienu parruċċani tal-istess parroċċa u kienu jħobbuha bħalma forsi nħobbha jien illum, qiegħda tfakkarni fid-devozzjoni Marjana li jien għandi jkolli mħeġġa fija. U hija ħaġa li nista' nittrasporta anywhere anytime għax mhux xi ħaġa li ħa ttaqqalni u lanqas hi xi ħaġa kbira, mela jien stajt għamiltha f'but, stajt għamiltha f'kartiera, sifirt, emigrajt, mort ix-xogħol u ħadtha miegħi u din baqgħet dejjem miegħi, mela dik għandha dik ix- xi ħaġa għażiża, li kulma hi biċċa karta. Mela l-istess ħaġa santa tal-mejtin, għaliex jiena jekk fuq biċċa karta stampajt issa wiċċ ommi, dik għalija mhix biċċa karta, dik għalija rikordju għażiż. Mela jiena l-istess ħaġa, mort ix-xogħol [...] din l-imbierka santa, ħadtha fejn ħadtha miegħi, ħa ġġorr dik il-konsolazzjoni li jiena neħtieġ għaliex meta jiġini waqt li jiena nixtieq inħares lejha, ftaħt il-kartiera u rajtha. Issa llum naturalment, għandna l- mobile u dak li jkun forsi għandu ritratt hemmhekk ukoll, imma s-santa hija santa. Dan bħal meta ngħidu l-kotba, illum għandna ħafna mobiles, imma l-ktieb jibqa' l-ktieb. Mela ritratt, għalkemm tista' ddaħalhom kollha fil-mobile, kulħadd jieħu pjaċir jagħmlu fi frame jew f'santa u jġorrha miegħu. Jiġifieri din l-istess ħaġa. S: F'kapitlu minnhom fit-teżi tkellimt fuq ir-reġistru, jiġifieri kliem, kliem ċelesti, li għandu x'jaqsam max-xemx, il-qamar u l-kwiekeb u r-reġistru pajsaġġistiku, tal-pajsaġġ, fjuri, ward, siġar. X'relazzjoni taħseb li għandhom mas-santi dawn? K: Għandhom ħafna, għaliex huma kollha espressjonijiet figurattivi retoriċi, kull santa f'listi sħaħ li konna tkellimna fuqhom, għandek diversi kliem interessanti li dak li jkun, aktarx jew ma jifhimx mill-ewwel, jew hemm an underlying meaning tagħhom x'wieħed jifhem. Jew inkella hemm poeżija sabiħa, pereżempju, f'santa ta' saċerdot Kanonku ta' San Pawl tal-Belt niftakar, kienet tgħid, peress li dan miet żgħir, fl-aqwa ta' ħajtu, kien raġel kbir, speċi, ma kienx xi bniedem marid, is-santa kienet tgħid, għax kienet bit- Taljan, "fulminato," tfisser ħa daqqa ta' sajjetta dan. U darba ġie raġel, qalli taf li kien hemm qassis ħarqitu sajjetta darba, għidtlu jien qatt ma smajt bih, naturalment, jekk ma smajtx ma jfissirx li ma ġratx, imma jien fil-Kleru diffiċli biex ikun qabiżli xi dettall bħal dan. Meta ċċekkjajt fejn kelli niċċekja sibt li dan miet b'attakk qawwi tal-qalb, mela "fulminato" qiegħda hemm li dan l-attakk ħassru mid-dinja litteralment fl-aqwa tiegħu. Jiġifieri hemm ħafna kliem minn dan l-aspett. Dan bħal meta ngħidu, l-eħfef ħaġa tgħid miet bniedem, imma hemm ħafna modi kif nistgħu ngħidu, ngħidu ġie nieqes, ħa l-aħħar nifs, mar għand Alla, il-Mulej sejjaħlu fi ħdanu, mar id-dinja l-oħra, mhux kollha miet tfisser din. Imma huma figures of speech. S: Idaħħlu l-ward, inqatgħet warda mill-ġnien. K: Il-bambin ħares lejn il-ġnien, qata' l-isbaħ warda, huma figuri poetiċi. S: Tal-ewfemiżmu. K: Eżatt. S: Kien hemm xi santi li baqgħu f'moħħok tant kemm kienu uniċi? K: Ħeqq, ifhimni jiena bħalma għidna, kien hemm 40,000 waħda, però kien hemm uħud li bqajt inżomm ħafna l-memorja tagħhom. Pereżempju, waħda minnhom, kienet s- santa ta' missier Patri Alessandru Bonnici, Franġiskan Konventwal, jekk Patri Alessandru kien kittieb daqstant benemeritu, ma setax jonqos li s-santa ta' missieru mhux se jagħmlilha dawk id-daqsxejn ta' kelmtejn sbieħ. Infatti hu kien qal: "kif hu bit-tbissima fuq fommu laqa' l-faraġ tiegħek, minn ibnu saċerdot Franġiskan, agħtina l-grazzja li aħna lkoll bħalu nemmnu li inti tassew il-qawmien mill-mewt u l-ħajja," qed jirreferi sintendi għall-Mulej. Kien jismu Salvu missieru, Salvu Bonnici. Interessanti pereżempju santa, simili tagħha din, ta' Patri Agostinjan din id-darba, Patri Ġiljan Mifud li jsemmi direttament fis-santa li assista lill-ommu fuq is-sodda tal-mewt. Fis-santa kien jgħid: "niftakru f'Maria Mifsud li wara marda qalila, assistita sal-aħħar nifs ta' ħajjitha, minn binha, Patri Ġiljan Maria Mifsud Agostinjan, u mdawra b'żewġha u b'uliedha, ħalliet dan il-wied tad-dmugħ bit-tama li tingħaqad miegħek għal dejjem fis-sema." Dik kienet partikolari ħelwa. Santa ħelwa li niftakar, kellha skrizzjoni ħelwa, kienet ta' soru Ursolina, għadni niftakar jiena, Alla jaħfrilha, il-ġenerali tas-sorijiet Ursolini li mietet xahar ilu u dfintha jien, kienet qaltli meta saqsejtha fuqha, fuq din l-istess soru, li kienet ħasditna kif mietet, għax mietet biss ta' 28 sena, ma kinitx mistennija. Fis-santa kienu kitbu: "Soru Ursolina bħala xebba għaqlija bid-dawl tal-virtù f'idejha stenniet il-miġja tal-għarus divin, sejħilha, weġbitu, u ħadha miegħu fil-ħemda tal-lejl." Dik kienet sabiħa ħafna. Hemm waħda li kienet tiġbor ħafna dettalji, taf inti, għax hemm minnhom iġorru ċertu notifika kważi bijografika, sabiħa ħafna, tal-Kanonku Dun Ġużepp Mizzi Agius, konna ngħidulu tal-majjistra, għax ommu kienet qabla. Dan kien miet waqt li kien qiegħed iqaddes u nfatti s-santa tagħlaq: "Waqt li qed iqaddes fil-Perinsinji Kolleġjata u Parrokjali Knisja Santwarju tal-Immakulta Cospicua, bit-tislima lill-poplu l-Mulej magħkom, miet fl-4 ta' Marzu 1975." Dik sabiħa ħafna naraha jien. Santa interessanti, għaliex iġġorr kelma mhux partikolari hija ta' ġuvni li nqatel id-dockyard ta' 19-il sena mitt sena ilu, fl-1918. Dan l-att jgħidu li kien hemm xi approach omosesswali għaddej bejnu u bejn min qatlu, issa min affronta lil min kienet kawża ta' dibattitu kbir, anki mill-familja ta' dan il-ġuvni, però s-santa ma tgħidlekx li miet maqtul pereżempju, jew li miet vittma ta', tgħidlek "miet iddiżgrazzjat." Interessanti. Santa partikolari ħafna, hija għalija s-santa ta' San Ġorġ Preca, San Ġorġ Preca wkoll għamlulu s-santi tiegħu, bħal tant saċerdoti oħra. Issa bħalma nafu, dan l-imbierek ta' Dun Ġorġ, qatt ma fittex il-vanaglorja u meta darba Monsinjur Gonzi li allura kien l- arċisqof ta' Malta, bagħat għalih biex jagħtih l-aħbar li l-papa għoġbu jagħmlu kamrier sigriet tiegħu, għaldaqstant iġorr it-titlu ta' Monsinjur, Dun Ġorġ qallu "eċċellenza neħħejtli l-feliċità ta' ħajti." U dan Dun Ġorġ, minkejja li l-Annuario Pontificio jiġifieri d- direttorju tal-Vatikan li joħroġ kull sena, isemmih għal ħafna żmien bħala "camerieri segreto di sua santita," jiġifieri tip ta' Monsinjur. Dun Ġorġ qatt ma ta kas biex iġedded ismu lis-Santa Sede kull sena kif suppost wieħed jagħmel, u lanqas biss qatt ma nkwieta li la jissejjaħ Monsinjur u wisq anqas li jilbes is-suttana bl-aħmar kif ikunu l-Monsinjuri. Mela meta dan miet, u ġew stampati dawn is-santi, li ma ġewx stampati minn niesu, probabbilment ġew stampati mis-soċjetà nnifisha jew minn wieħed mis-soċji. Xi ħadd kien attent għal dan il-punt, u qal kos, il-fundatur kien Monsinjur, mela aħna ma nistgħux insejħulu fis-santa Dun Ġorġ Preca imma Monsinjur Dun Ġorġ Preca u fis- santa semmewh hekk. Dik kienet solvuta, imma kien għad fadal problema akbar, kif se jlibbsuh ta' Monsinjur meta Dun Ġorġ lanqas qatt ma kellu suttana ta' Monsinjur f'ħajtu. Allura xi ħadd qabad ritratt tiegħu, u b'idejh pinġielu kallotta, li Dun Ġorġ kien iħobb jilbes ħafna u allura ma kinitx tagħti fil-għajn, u speċi ma kien hemm xejn partikolari, żiedu l-kullar u għamlulu l-buttuni ffillettati daqslikieku Monsinjur. Issa meta tħares lejhom, tara s-santa, tinduna li hemm xi ħaġa li ma ddoqqx għax donnhom foloz, imma meta tħares lejha daqsxejn b'attenzjoni, jiġifieri min għamilha għamilha b'reqqa. Jiena santa għalija, ħa ngħid hekk, għażiża, hija santa li nazzarda ngħid m'hawn ħadd għandu minnha, għaliex tant għadda żmien, u peress li kienet xebba normali jiġifieri mhux qed nitkellmu fuq personalità, l-odds huma li forsi għad fadal waħda tnejn oħra tiġri fil-gżira, f'xi ktieb, xi mkien magħluqa mingħajr ħadd ma jaf fejn. Din is-santa, jiena sibtha, ġo brevjar, appartenenti lil Dun Alfred Gatt, Dun Alfred Gatt huwa wieħed mill-aktar saċerdoti miżmuma b'fama ta' qdusija fl-istorja kollha tal-kleru Malti. U minnha jiena kkonkludejt li dak li tgħid din is-santa, qiegħda tirreferi mingħajr ma ssemmi ismu, proprju għalih, għaliex is-santa tgħid: "Angelica Tonna xebba ta' 22 sena, imdawra bil-familja u b'saċerdot li b'attenzjoni l-aktar kbira, itennilha b'ħeġġa l- assuluzzjoni u hi bit-tbissima tal-anġli fuq sider ommha, ir-ruħ tagħha ttajret għal ħdan min ħalaqha filwaqt li f'wiċċ ta' anġlu nbidlet dik ir-ruħ, biex turi lill-għeżież niesa li għalihom marret titlob sabiex jistabru tat-telfa tagħha." Ma jgħidx is-saċerdot min hu, imma wisq probabbli hu Dun Alfred Gatt; dik interessanti ħafna li kienet fil-brevjar tiegħu, għax ma tantx kien hemm affarijiet oħra. Santa ħelwa ta' ċertu wieħed Franġiskan ngħidulhom ta' Ġiżu, minuri li kien Żebbuġi imma miet il-Kunvent t'Għawdex Għajnsielem. Kien jismu Fra Gawdenz Cilia. Is-santa tgħid "sab u ħabb lil Alla fil-ħemda ta' fqira ċella, wara marda twila u qalila, bit-tbissima dejjem fuq xufftejh, ittajjar minn fuq is-salib tad-dulur għal ħdan Alla għal dejjem." Espressjoni ħelwa, speċjalment taċ-ċella fqira. Santa li jiena qatt ma fhimt mis-santi kollha li għandi, hija din, santa li tfakkar lil ċertu Pinu Cassar li miet fil-ġimgħa l-kbira tal-1955. Is-santa tgħid, "miet iddiżgrazzjat," bħall-każ ta' Cambell, imma tissokta tgħid "vittma ta' ideal sublimi." Jiena dan l-ideal sublimi qatt ma fhimt x'inhu, l-Addolorata mhux midfun għax iċċekkjajt, minn fejn hu ma nafx, sublimi fittixt jekk hux derivata mit- Taljan, jekk toqgħodx għal xi ħaġa, jiena ma sibt xejn. Tal-aħħar, santa sabiħa ħafna fl- opinjoni tiegħi hija ta' soru li mietet fl-1945, u tgħid hekk: "Bħal warda tassew ixxurtjata mredda dejjem minn art tajba u saqwija, sakemm waslet fl-aħħar is-siegħa mixtieqa li titla' żżejjen il-mejda qaddisa ta' dak, li għalih riedet timtela bi fwieħa kollha tas-sema." S: Sabiħa "titla' żżejjen," is-soltu jinżel għaliha hu mhux titla' hi. K: Għax għexet il-vokazzjoni. Kien stil ta' ħajja li fittxet hi. S: Eżatt. Trid iżżid xi ħaġa oħra? Forsi għala bdejt tiġborhom, biex forsi n-nies jibdew jistudjawhom? K: Għalxiex bdejt niġborhom? Jiena dejjem emmint li kull bniedem għandu storja, mela jekk jiena fil-pożizzjoni tiegħi ta' arkivista taċ-ċimiterju ta' Santa Marija Addolorata għandi 300,000 ruħ midfuna għandi, indifferenti jekk il-bniedem kienx President tar- Repubblika, Prim Imħallef, ċakkar, kennies, baħri, ħabsi, priġunier eċċ, ma tagħmel l- ebda differenza għaliex kull bniedem għandu l-istorja tiegħu. Kienx saċerdot, kienx problematiku, kien x'kien, il-punt jibqa' li kull bniedem għandu l-istorja tat-tnissil tiegħu, minn fejn ġie, fejn trabba, x'għamel, x'tgħallem, x'ħalla warajh, tajjeb u ħażin xi ħaġa kulħadd ħalla. Mela s-santa hija mafkar, għal ħafna nies hija l-mafkar waħdani, għaliex kemm hawn nies li jissemmew toroq għalihom, kemm hawn nies li jagħmlu monumenti f'ġiehom, mela għall-ħafna nies l-unika monument li jeżisti għalihom huwa jew ir-ritratt fuq qabarhom, sakemm dan jibqa' hemm għax dan jekk għaddew 100 sena u forsi nkiser u ġiet maltempata jew terremot, jew il-familja rrenovaw il-qabar, jew il-familja spiċċat allura l-qabar tgħerra fix-xejn, spiċċa wkoll. Allura l-unika mafkar li jista' jibqa' ta' bniedem hija santa, mitlufa f'xi ktieb f'xi librerija antika ta' xi ħadd li xi darba qiegħda hemmhekk u nesieha. Miet min kien u l-ktieb tiegħu spiċċa ġo din il- librerija u baqa' hemm. Mela dik is-santa minnha nfisha ġġorr ċertu tifkira li mhux lakemm ħa ssib oħra bħalha, fis-sens mhux ħa ssib affarijiet oħra li ħa jfakkruh lill- bniedem. Issa hemm minnhom is-sabiħ tagħhom, apparti li inti rajt il-wiċċ ta' dak li jkun, qed tara minn fejn kien, qed tifforma ġeneoloġija, is-sabiħ ta' kull waħda minnhom hija l-espressjonijiet figurattivi li kull waħda minnhom iġġorr. Mind you jien dejjem ngħidilhom la mmut jien ma rridx santi, għax dejjem sibt żball tal-Malti f'kull waħda, kull santa li jiena rajt mill-40,000 sibtilha żball. Apparti li tkun l-uniku waħda li ma jirnexxilix nikkollezzjona, mela mhux tajba. Dan bħal meta jiena naħdem iċ- ċimiterju, din hija l-istess ħaġa, waħda torbot mal-oħra, qabar u santa tal-mejtin waħda torbot mal-oħra le? Jgħiduli "taħdem iċ-ċimiterju, post hekk sebaħ dalam, jiena ma nersaqx 'l hemm kieku ta," u meta tmur fuq bniedem u tgħidlu ara qed tarah dan il- monument, dan għandu dik l-istorja, din ġabuha minn hemm, dik swiet daqshekk, "kemm hi interessanti, kemm hi sabiħa," għaliex mela ċ-ċimiterju u s-santi tal-mejtin jieklu n-nies? Le dawn huma tifkiriet ta' dawk in-nies li ġew qabilna, ġew magħna u telqu qabilna, għexu magħna, tifkiriet li dawn mis-silenzju, għax kemm is-santi u kemm l-oqbra ma jitkellmux, qegħdin jgħajjtu lilna biex jiġbdulna l-attenzjoni għal dawk it- tifkiriet partikolari li huma jridu jenfasizzaw li jfakkruk. Issa Patri Mattew Sultana, Kappuċċin, f'waħda mill-poeżiji tiegħu jgħid li mar fiċ- ċimiterju tal-Addolorata u qagħad idur, u minn dak li qara u ra fuq il-lapidi, kulħadd kien qaddis, mela allura jiena bqajt ngħix sal-lum għax jiena brikkun. Għax dan kull min qara, dak kien negozjant qalbu tajba, dak kien l-aktar politiku benemeritu, dak kien l- aktar saċerdot li ħa ħsieb nies, mela dawn kienu kollha qaddisin, jien għalhekk skansajt il-mewt għax ħażin. U s-santi wkoll, is-santi jġorru dik iċ-ċerta bombastiċità, li kultant mingħajr ma tkun qed tonqos mill-karità, tispiċċa kważi tidħaq, għaliex dak kien l-aktar missier devot fost il-missirijiet kollha, kulħadd jagħmel dik id-daqsxejn bombastiċità, taf int il-mewt iġġib magħha dak ir-Romantiċiżmu li, ħa nagħti eżempju: ir-ruħ twajba, ir- ruħ għażiża, ir-ruħ l-aktar għażiża imma mbagħad għandek oħrajn pereżempju, ħajja eżemplari mgħoddija fl-akbar biża' u fl-imħabba t'Alla. Qisu dan il-bniedem qatt ma dineb f'ħajtu, qisu f'ħajtu kollox perfett għamel. Sewwa, biex ngħidu l-affarijiet kif qegħdin, u huma interessanti għax huma mod kif wieħed jesprimi ruħu: "kienet xebba mill-iżjed devota mogħtija biss għall-ħwejjeġ tar-ruħ u għall-ġid tal-erwieħ." Iġorru dan l-element ħelu ta' espressjoni Romantika ta' kif bniedem jixtieq li lil ħuh jew ibnu jiftakruh. Pereżempju wieħed qassis: "Għal tant snin għallem id-duttrina Nisranija, kien saċerdot għal kulħadd, f'kull festa kien iqaddes u minn idejh f'kull festa rċevew it- tqarbin imqaddes, li tant ħadem u li tant talab għalihom," b'referenza għal dawn in- nies li għamlulu s-santa. Jiġifieri hemm dan il-ħafna kliem ħelu li fihom aspett gustuż, ngħidu aħna: "ħalla f'baħar ta' niket jew inkwiet lil ħutu, tefa' lil ħutu jew lil qrabatu f'baħar ta' dulur," jiġifieri hemm l-umanità wkoll għax dan naturalment il-mewt ġabet il-firda, ġabet in-niket allura ara kif bniedem bidel u għamel l-espressjoni, "tefgħu f'baħar ta' dulur" kważi kważi lanqas bil-fomm ma tgħidha din. Imbagħad hemm espressjonijiet ħelwin, jien niftakar santa ta' qassis Għawdxi kienet tgħid, "kollu hieni għalaq għajnejh biex igawdu l-paċi tal-eternità," sabiħa ħafna jew "miet imbierek u mibki kull min jafu, Alla issa jagħtih il-Ġenna", sbieħ. S: Sbieħ, għandhom il-lat bijografiku, il-lat Romantiku. K: Eżatt, ieħor "miet wara ħajja ta' veru Nisrani," x'inhu l-veru Nisrani, kif tiġġudikah? Imma min għamillu s-santa hekk ħass li għandu jikteb, jiġifieri hemm dak l-aspett, li wieħed irid japprezza dak il-fatt. Meta bniedem imbagħad jisma' dawn l-affarijiet, jgħid kos kemm huma interessanti, ma jibqgħux aktar koroh is-santi tal-mejtin. Jiġifieri dak hu l-akbar interess li għandi jien. Imbagħad għandek ċertu dettalji ħelwin, pereżempju kienu anki jsemmu l-ħinijiet, x'ħin imut, kien hemm santa: "kieku ħsieb u mħabba setgħu jirbħu lill-mewt, għomorha ma kienx jintemm hekk qasir, it-twajba u maħbuba minn kulħadd Consiglia Vella, miż-Żejtun, kif tat lid-dinja l-frott ta' dik l-imħabba li bdiet f'riġlejn l-artal fil-ġurnata ta' 9 ta' Frar 1937 fis-sitta u nofs ta' filgħaxija, il-kiefer minġel tal-mewt, ħasad ħin bla waqt il-ħajja tagħha ta' 43, dejjem miġbura f'darha mbiegħdha minn kull ħażen tad-dinja, fil-ġurnata ta' 9 ta' Frar 1937 fis-sitta u nofs ta' filgħaxija assistita mis-saċerdot, ikkonfortata bis-sagramenti, imdawra minn żewġha minn ħutha u minn qrabatha." Dawk il-kliem li wieħed jinnota. Dan bħalma għidna interessanti jsir studju dwar dawn in-nies li huma deskritti b'dan il-mod, fil-ħajja tagħhom kif kienu? Dak studju interessanti. Il-punt huwa dan, li jġorru dak l-aspett Romantiku u partikolarment ħelu. Appendiċi Ċ Santi ta' Eman Bonnici, Mary Rose Bugeja u xi nies oħra Santi miktub minn versifikaturi