తెలంగాణ ప్రభుత్వం బడ్జెట్‌లో ప్రాధాన్య పథకాలకు కేటాయింపులతో పాటు బడుగుల సంక్షేమానికి పెద్దపీట వేసింది. ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, మైనార్టీల సంక్షేమానికి రూ. 23,000 కోట్లు కేటాయించింది. ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌తో పోలిస్తే ప్రాధాన్య పథకాలు, సంక్షేమ రంగంలో కేటాయింపులేమీ తగ్గించలేదు. గతంలో పెంచిన మేరకే రైతుబంధు పథకం అమలు చేయనున్నట్లు స్పష్టం చేసింది. రైతు రుణమాఫీకి రూ. 6,000 కోట్లు కేటాయించి ఈ ఏడాదే ఒక విడత మాఫీకి భరోసా ఇచ్చింది. వ్యవసాయానికి 24 గంటల ఉచిత విద్యుత్‌ నేపథ్యంలో విద్యుత్‌ సబ్సిడీకి రూ. 8,000 కోట్లు కేటాయించింది. ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్‌ అసెంబ్లీలో 2019-20 సంవత్సరానికి బడ్జెట్‌ ప్రవేశపెట్టగా, శాసనమండలిలో ఆర్థిక మంత్రి హరీశ్‌రావు బడ్జెట్‌ ప్రసంగ పాఠాన్ని చదివారు.
ప్రభుత్వ ప్రాధాన్య పథకాలకు కేటాయింపులు
‣ ఆసరా: 9,402 కోట్లు
‣ రైతు రుణమాఫీ: 6,000 కోట్లు
‣ రైతు బీమా: 1,137 కోట్లు
‣ విద్యుత్‌ రాయితీ: 8,000 కోట్లు
‣ బియ్యం రాయితీ: 2,287 కోట్లు
‣ రైతుబంధు: 12,000 కోట్లు
‣ ఉపకార వేతనాలు: 3,257 కోట్లు
‣ ఆరోగ్యశ్రీ, ఈహెచ్‌ఎస్‌: 1,336 కోట్లు
‣ కల్యాణలక్ష్మి: 1,540 కోట్లు
» ప్రణాళికా వ్యయం కేటాయింపుల్లో వ్యవసాయశాఖ రూ. 19,741 కోట్లతో మొదటి స్థానంలో నిలవగా, పంచాయతీరాజ్‌ శాఖ రూ. 14,165 కోట్లతో రెండో స్థానంలో, రూ. 8,000 కోట్లతో విద్యుత్‌ శాఖ ఆ తర్వాత స్థానంలో ఉన్నాయి. ఆపై స్థానాల్లో సాగునీరు, సంక్షేమశాఖలు నిలిచాయి.
» నిర్వహణ వ్యయం, ప్రణాళిక వ్యయం మధ్య అంతరం రూ. 4,000 కోట్ల రూపాయలు మాత్రమే కావడం గమనార్హం.
20 శాతం తగ్గిన బడ్జెట్‌
2014-15 ఆర్థిక సంవత్సరం నుంచి రాష్ట్ర రాబడులతో పాటు బడ్జెట్‌ను ఏటా పెంచుకుంటూ వచ్చిన ప్రభుత్వం ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ కంటే ఈసారి 20 శాతం మేర బడ్జెట్‌ పరిమాణాన్ని తగ్గించింది. 2018-19 ఆర్థిక సంవత్సరం వ్యయాన్ని ప్రాతిపదికగా తీసుకుని గత నాలుగు నెలల పన్ను రాబడులను విశ్లేషించి రూ. 1.46 లక్షల కోట్ల బడ్జెట్‌ను తీసుకువచ్చింది. ఈసారి బడ్జెట్‌కు గత ఏడాది రూ. 1.30 లక్షల కోట్ల వ్యయమే ప్రధాన ప్రాతిపదిక. పన్ను రాబడుల్లో గణనీయమైన తగ్గుదల నమోదైంది. వస్తుసేవల పన్ను (జీఎస్టీ), అమ్మకం పన్ను రాష్ట్ర ఆదాయంలో కీలకం. గత అయిదేళ్లలో సగటున 15 శాతం వృద్ధిరేటు నమోదు చేసిన జీఎస్టీ ప్రస్తుతం గణనీయంగా తగ్గింది. ఈ ఆర్థిక సంవత్సరం మొదటి 4 నెలల్లో రాబడులు గణనీయంగా తగ్గడంతో పన్ను రాబడుల్లో గరిష్ఠంగా 6 శాతం మించి వృద్ధిరేటు ఉండబోదని ఆర్థికశాఖ విశ్లేషించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఈసారి బడ్జెట్‌లో పెట్టుబడి వ్యయం రూ. 17,274 కోట్లుగా ప్రతిపాదించింది. పెట్టుబడి వ్యయం గణనీయంగా తగ్గడం ఇదే మొదటిసారి.
పన్నుల రాబడిలో వృద్ధిరేటు 6 శాతమే!
ఖజానాకు వచ్చే మొత్తంలో అమ్మకం పన్ను వాటా 52 శాతం. ఈ మొత్తం పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, మద్యం అమ్మకాల ద్వారా వస్తుంది. గత నాలుగు నెలల్లో ఈ రెండింటి రాబడులు గణనీయంగా తగ్గాయి. ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌ నాటికి పన్నుల రాబడిలో 14 శాతం వృద్ధిరేటు ఉంటుందని భావించగా తాజాగా 6 శాతంగా మాత్రమే ఉంటుందని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. కేంద్రం నుంచి గ్రాంట్ల రూపంలో అందే మొత్తం రూ. 8,000 కోట్లకు మించి అందే అవకాశంలేదని భావిస్తోంది.
‣ సాగునీటి రంగానికి రూ. 8,490 కోట్లు కేటాయించిన ప్రభుత్వం ప్రాజెక్టులకు బడ్జెట్‌ వెలుపల నుంచే నిధులను సమీకరించుకోవాలని చూస్తోంది. మిషన్‌ భగీరథ, రెండు పడక గదుల ఇళ్ల విషయంలోనూ రుణాలతోనే ముందుకు వెళ్లాల్సిన పరిస్థితి. ఇప్పటికే రూ. 10,000 కోట్ల రుణం తీసుకోగా మరో రూ. 20,000 కోట్లు అప్పుగా తీసుకోవలసిందే. బడ్జెట్‌ వెలుపల మరో రూ. 30,000 కోట్ల సమీకరణపైనా రాష్ట్ర సర్కారు దృష్టిసారించింది.
జీఎస్‌డీపీపై ప్రభావం
రాష్ట్ర స్థూల జాతీయోత్పత్తిపై మాంద్యం ప్రభావం తీవ్రంగా కనిపిస్తోంది. గత ఆర్థిక సంవత్సరం వరకూ 10.5 శాతం జీఎస్డీపీతో తెలంగాణ ముందుండగా, ఈసారి అది తగ్గుతుందని అంచనా వేస్తోంది. కేంద్రం కంటే ఎక్కువగానే ఉన్నా ఈసారి జీఎస్టీడీపీ 9.5 శాతం వరకూ తగ్గే అవకాశం ఉందని భావిస్తోంది.
రూ. 10,000 కోట్లతో ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధి
రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రూ. 10,000 కోట్లతో ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధిని ఏర్పాటు చేసింది. ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో.. వివిధ అభివృద్ధి పనులకు అవసరమైన మేర ఖర్చు చేయడానికి ఈ నిధి ద్వారా అవకాశం ఉంటుందని పేర్కొంది. భూముల అమ్మకం ద్వారా రూ. 10,000 కోట్లను సమీకరించి వాటిని ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధి ద్వారా ఖర్చు చేయనుంది.
» ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ కంటే తాజా బడ్జెట్‌ పరిమాణం 20 శాతం తక్కువ.
» రెవెన్యూ మిగులు: రూ. 2,044 కోట్లు
» రాష్ట్ర తలసరి ఆదాయం: రూ. 2,05,696
» ముఖ్యమంత్రి కేసీఆర్‌ రెండోసారి శాసనసభలో బడ్జెట్‌ ప్రవేశపెట్టారు.
» ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌ కంటే తాజా బడ్జెట్‌లో నిర్వహణ పద్దులో రూ. 3,486 కోట్లు తగ్గగా ప్రగతి పద్దులో రూ. 32,039 కోట్లు తగ్గింది.
» మొత్తం 32 శాఖల పద్దుల్లో 18 శాఖలకు ప్రగతిపద్దు కంటే నిర్వహణ పద్దు మొత్తం ఎక్కువగా ఉంది.
‣ తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రతిష్ఠాత్మకంగా నిర్మించాలనుకున్న అసెంబ్లీ, సచివాలయ భవనాలకు బడ్జెట్‌లో నిధులు కేటాయించలేదు. వీటి నిర్మాణానికి సుమారు రూ. వెయ్యి కోట్ల వరకు ఖర్చవుతుందన్నది ప్రాథమిక అంచనా. ప్రస్తుతం నిర్మాణంలో ఉన్న కలెక్టరేట్ల భవనాలకు బడ్జెట్‌లో రూ. వంద కోట్లు కేటాయించారు. రాష్ట్రంలో వివిధ న్యాయస్థానాలకు భవనాలు నిర్మించేందుకు రూ. 33 కోట్లు కేటాయించింది.
తెలంగాణ ఆర్టీసీకి ఈ బడ్జెట్‌లో ప్రభుత్వం రూ. 550 కోట్లు కేటాయించింది. ఈ సంస్థ ప్రస్తుతం కార్మికులకు జీతాలు కూడా ఇవ్వలేని పరిస్థితిలో ఉంది. గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఆర్టీసీ రూ. 930 కోట్ల వరకు నష్టాన్ని మూటగట్టుకుంది. ఉమ్మడి రాష్ట్రంలో కూడా ఇంత మొత్తంలో నష్టం నమోదు కాలేదు. సుమారు రూ. 4,000 కోట్ల వరకు అప్పులు పేరుకుపోయి ఉన్నాయి. రెండు నెలలుగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం నిధులు విడుదల చేస్తే కానీ కార్మికులకు జీతాలివ్వలేని పరిస్థితి.
ఐటీ శాఖకు రూ. 63.30 కోట్లు
ఐటీ శాఖకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రూ. 63.30 కోట్లు కేటాయించింది. ఇందులో ప్రగతి పద్దు కింద రూ. 25.30 కోట్లు ఇచ్చారు. ఐటీ మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు గతంలో రూ. 74 కోట్లు ఉంటే ప్రస్తుతం రూ. 10 లక్షలు మాత్రమే కేటాయించారు. తెలంగాణ ఐటీ నైపుణ్యాభివృద్ధి సంస్థ 'టాస్క్‌'కు నిధులే ఇవ్వలేదు. ఏటా రూ. 10 కోట్లు వెచ్చించే ఐటీ శాఖకు, అలాగే టీహబ్‌ ఫౌండేషన్‌కు నిధుల్విలేదు. ఈ-సేవ సర్వీసులకు రూ. 10 లక్షలు మాత్రమే ఇచ్చింది.
తెలంగాణ ఏర్పడ్డప్పటి నుంచీ పోలీసుశాఖకు ప్రభుత్వం మొదటిసారిగా బడ్జెట్‌ భారీగా తగ్గించింది. కొత్త జిల్లాల ఏర్పాటులో భాగంగా జిల్లా పోలీసు కార్యాలయ భవనాల నిర్మాణం, సీసీ కెమెరాల ఏర్పాటు, ప్రభుత్వం ప్రతిష్ఠాత్మకంగా చేపట్టిన స్నేహపూర్వక పోలీసింగ్‌ వంటి వాటికి కూడా రూ.లక్ష కేటాయింపులతోనే ముగించింది. మహిళా భద్రతా విభాగానికి మాత్రం బడ్జెట్‌లో మొట్టమొదటిసారి ప్రగతి పద్దు కింద రూ. 76 లక్షలు కేటాయించింది.
పోలీసుశాఖకు కేటాయింపులు (రూ. కోట్లలో) 2018-19 2019-20
సవరించిన అంచనాలు అంచనాలు
నిర్వహణ పద్దు 4,297.91 4,788.77
ప్రగతి పద్దు 1,143.58 167
పరిశ్రమల శాఖకు నిధుల్లో కోత పడినా ప్రస్తుత విధానాలను, పథకాలను యథాతథంగా కొనసాగించేందుకు ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. కేటాయింపుల్లో సింహభాగం పరిశ్రమలకు రాయితీలు, విద్యుత్‌ సబ్సిడీ, పావలా వడ్డీకి ఇచ్చింది. మౌలిక వసతులకు ప్రాధాన్యం కల్పించింది. పరిశ్రమల శాఖకు మొన్నటి ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌లో రూ. 510.78 కోట్లను కేటాయించగా ఇప్పటి పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్‌లో కేటాయింపులు రూ. 397 కోట్లకు తగ్గాయి. ఇందులో నిర్వహణ బడ్జెట్‌ రూ. 178.74 కోట్లు జీతభత్యాల చెల్లింపులకు కాగా, మిగిలిన రూ. 218 కోట్లను ప్రగతి పద్దు కింద పథకాలు, కార్యక్రమాలకు నిర్దేశించింది.
చేనేత, జౌళి శాఖపైనా బడ్జెట్‌ తగ్గుదల ప్రభావం కనిపించింది. తాత్కాలిక బడ్జెట్‌లో రూ. 72.10 కోట్లను కేటాయించిన ప్రభుత్వం ఇప్పుడు వాటిని రూ. 28.88 కోట్లకు పరిమితం చేసింది. ఇందులో నిర్వహణ పద్దు కింద రూ.14.44 కోట్లు, పథకాలు, కార్యక్రమాలకు రూ.6.44 కోట్లను మాత్రమే నిర్దేశించింది. ఇందులో నేతన్నలకు ఆర్థిక సాయం కింద రూ. 2.47 కోట్లను, జౌళి, చేనేత రంగాలకు రాయితీల కింద రూ. 3.96 కోట్లను ఇచ్చింది.
కొన్నేళ్లుగా సాగునీటి రంగానికి బడ్జెట్‌లో ఏటా రూ.25 వేల కోట్లు ఇస్తూ వచ్చిన ప్రభుత్వం, ఈసారి రూ.8,490.75 కోట్లు మాత్రమే ఇచ్చింది. ఇందులో నిర్వహణ వ్యయం పోను పథకాలకు కేటాయించింది రూ.5012.43 కోట్లు మాత్రమే. ఇప్పటికే ఉన్న రుణాలు, కొత్తగా ఒప్పందాలు చేసుకున్న రుణాలకు సంబంధించిన వివరాలను ఇందులో పొందుపరచలేదు. ప్రస్తుత ఆర్థిక సంవత్సరంలో 6 ప్రాజెక్టులకు రూ.12,300 కోట్ల రుణాలు తీసుకోనుంది. రుణాలు తీసుకోని ప్రాజెక్టులకు బడ్జెట్‌లో భారీగా కోత పడింది. ఆగస్టు 20 వరకు రూ.8600 కోట్లు ఖర్చు చేయగా, ఇందులో బడ్జెట్‌ నుంచి రూ.3640 కోట్లు, రుణం కింద రూ.4960 కోట్లు ఉన్నాయి. తాజాగా బడ్జెట్‌ కేటాయింపులు రూ.5012.43 కోట్లు పరిగణనలోకి తీసుకుంటే ఇప్పటివరకు చేసిన ఖర్చు పోనూ రూ.1400 కోట్లు మాత్రమే ఉంటాయి. ఈ నిధులతో మరో 7 నెలలు గడపాల్సి ఉంది. ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో 1.25 కోట్ల ఎకరాలను సాగులోకి తీసుకురావాలనే లక్ష్యంతో ప్రాజెక్టుల నిర్మాణం చేపట్టింది. కాళేశ్వరం ప్రాజెక్టును శ్రీరామసాగర్‌ రెండు దశలు, సింగూరు, నిజాంసాగర్‌ ప్రాజెక్టులతో అనుసంధానం చేసి 37.08 లక్షల ఎకరాల ఆయకట్టుకు సాగు నీరివ్వాలని నిర్ణయించింది. పాలమూరు-రంగారెడ్డి కింద 5 జిల్లాల్లోని 12.30 లక్షల ఎకరాలకు సాగునీరు ఇవ్వనున్నారు. మిషన్‌ కాకతీయతో చెరువుల పునరుద్ధరణ ప్రక్రియను ప్రభుత్వం నిర్వహించింది.
‣ బడ్జెట్‌లో అత్యధికంగా సీతారామ ఎత్తిపోతలకు రూ.1324 కోట్లు కేటాయించారు. ఈ ప్రాజెక్టుకు ఇప్పటివరకు రూ.900 కోట్లు ఖర్చు చేస్తే ఇందులో రూ.820 కోట్లు రుణం.
‣ కాళేశ్వరం పథకానికి ఈ ఏడాది రూ.4520 కోట్లు ఖర్చు చేశారు. ప్రస్తుతం రూ.1080 కోట్లు కేటాయించారు.
‣ పాలమూరు-రంగారెడ్డి ఎత్తిపోతల పథకానికి రూ.500 కోట్లు కేటాయించగా, ఇప్పటికే రూ.575 కోట్లు ఖర్చు చేశారు. పవర్‌ ఫైనాన్స్‌ కార్పొరేషన్‌ నుంచి రూ.10 వేల కోట్ల రుణానికి ఒప్పందం జరిగింది.
రాష్ట్ర బడ్జెట్‌ చరిత్రలోనే అత్యధికంగా వ్యవసాయశాఖకు రూ.20,566.36 కోట్లు కేటాయించారు. ఇందులో అత్యధిక శాతం మూడు ప్రధాన పథకాలకు దక్కాయి. రైతుబంధుకు రూ.12 వేల కోట్లు, రుణ మాఫీకి రూ.6 వేల కోట్లు, రైతు బీమాకు రూ.1137 కోట్లు వ్యవసాయ యంత్రాల రాయితీలకు రూ.304 కోట్లు, విత్తన రాయితీలు రూ.55.51 కోట్లు, మిగతావి ఇతర కార్యక్రమాలకు కేటాయించారు. ఆహార ధాన్యాల పంటల సాగును క్రమంగా వాణిజ్య పంటలు ఆక్రమిస్తున్నాయి. 17 ఏళ్ల కాలాన్ని పరిశీలిస్తే ఆహార ధాన్యాల సాగు 9.5 శాతం పడిపోయింది. 2001లో ఆహార ధాన్యాల సాగు 70.8 శాతం, వాణిజ్య పంటల సాగు 29.2 శాతం ఉన్నాయి. 2017-18 నాటికి ఇవి వరుసగా 61.3 శాతానికి, 38.7 శాతానికి చేరుకోవడం గమనార్హం.
మాఫీ అమలులో మార్పులు
రుణమాఫీ పథకం అమలులో సంస్కరణలు తేవాలని ప్రభుత్వం యోచిస్తోంది. ఈ పథకం కింద ప్రతి రైతుకు రూ.లక్ష వరకూ పంట రుణం మాఫీ చేయాలి. ఈ పథకానికి వరుసగా 4 లేదా 5 ఏళ్ల పాటు బడ్జెట్‌లో నిధులు కేటాయిస్తారు. ఈ ఏడాది రూ.6 వేల కోట్లు ఇచ్చారు. ప్రతి రైతుకు తొలి విడతగా అందాల్సిన సొమ్మును చెక్కు రూపంలో లేదా ఆన్‌లైన్‌ ద్వారా అతని పొదుపు ఖాతాకు జమ చేయాలని ప్రభుత్వం పరిశీలిస్తోంది. ఒక రైతుకు రూ.లక్ష అప్పు ఉంటే అందులో తొలి విడత రూ.25 వేలను నేరుగా అన్నదాతకు ఇస్తారు. రైతు ఆ సొమ్మును బ్యాంకులో స్వయంగా జమ చేసుకుని అప్పు తీర్చుకునే అవకాశం ఉంటుంది. దీనివల్ల బ్యాంకులు రైతులను ఇబ్బంది పెట్టాయనే అపవాదు రాదని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. 2018లో ప్రారంభించిన పథకం రైతుబంధుకింద 2018-19 ఖరీఫ్‌లో 51.50 లక్షల రైతులకు, రబీలో 49.03 లక్షల రైతులకు ఎకరాకు రూ.4 వేల చొప్పున పంపిణీ చేశారు.
‣ విత్తన రాయితీలకు గతేడాది రూ.127 కోట్లు కేటాయించి రూ.104.90 కోట్లు ఖర్చు పెట్టగా ఈ ఏడాది రూ.55.51 కోట్లతో సరిపెట్టారు.
‣ ఉద్యానశాఖ పరిధిలో అమలవుతున్న పథకాలకు గతేడాది రూ.340 కోట్లు కేటాయించి రూ.280 కోట్లు విడుదల చేయగా ఈసారి కేవలం రూ.19.36 కోట్లు మాత్రమే ఇచ్చారు.
‣ ప్రొఫెసర్‌ జయశంకర్‌ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయంలో పరిశోధనల కార్యక్రమాలకు గతేడాది రూ.105.50 కోట్లు ఇచ్చి చివరికి 86.81 కోట్లు విడుదల చేశారు. ప్రస్తుతం రూ.20 కోట్లను కేటాయించారు.
పశుసంవర్ధక, మత్స్యశాఖలు
బడ్జెట్‌లో పశుసంవర్ధక, మత్స్యశాఖలకు కేటాయింపు తగ్గాయి. గడిచిన ఐదేళ్లలో పశుసంవర్ధక శాఖకు రూ.976.46 కోట్లు, మత్స్యశాఖకు రూ.745.65 కోట్లు కేటాయించారు. 2018-19 ఆర్థిక సంవత్సరంలో ఈ రెండు శాఖలకు కలిపి రూ.748.95 కోట్ల నిధులివ్వగా, ఈసారి కేవలం 149.78 కోట్లే కేటాయించారు. అధికారులు, సిబ్బంది జీతభత్యాలు, కార్యాలయాల నిర్వహణ, ఇతర అవసరాలకు రూ.1,302 కోట్లు కేటాయించారు. గొర్రెల పంపిణీ, పశువుల పంపిణీ పథకాలకు జాతీయ సహకార అభివృద్ధి సమాఖ్య నిధులు సమకూరుస్తున్నందున వాటికోసం ప్రత్యేకంగా కేటాయింపులు చేయలేదు.
విద్యుత్‌ రంగానికి భారీగా కేటాయింపు
విద్యుత్‌ రాయితీల కోసం రాష్ట్ర బడ్జెట్‌లో రూ.8289 కోట్లు కేటాయించారు. గతేడాది తొలుత రూ.4393.50 కోట్లు కేటాయించిన ప్రభుత్వం చివరికి రూ.5338.40 కోట్లు ఖర్చు చేసింది. ఈ ఏడాది ఇంకా పెంచి రూ.8 వేల కోట్లు కేటాయించింది. విద్యుత్‌ డిమాండ్‌ భారీగా పెరుగుతున్నందున కరెంటు కొనుగోలు వ్యయం అధికమవుతోంది. మరోవైపు వ్యవసాయానికి పూర్తి ఉచితంగా 24 గంటల సరఫరా వల్ల రాయితీల భారం పెరిగింది. ఇటీవల రోజువారీ కరెంటు డిమాండ్‌ రాష్ట్ర చరిత్రలోనే అత్యంత ఎక్కువగా 11,616 మెగావాట్లకు చేరింది.
» కేటాయింపులు: రూ.3284.03 కోట్లు
‣ నిర్వహణ పద్దు: రూ.1262.21 కోట్లు
‣ ప్రగతి పద్దు: రూ.2021.82 కోట్లు
నగరాలు, పట్టణాల అభివృద్ధికి సంబంధించి ప్రభుత్వం బడ్జెట్‌లో పెద్దగా నిధులు కేటాయించలేదు. కొత్త మున్సిపాలిటీలు, కార్పొరేషన్లు ఏర్పాటయ్యాక వాటికి అవసరమైన నిధుల గురించి బడ్జెట్‌లో పేర్కొనలేదు. మున్సిపాలిటీలు, నగర పాలక సంస్థలకు కేంద్రం, రాష్ట్ర ఆర్థిక కమిషన్‌ ఇచ్చే గ్రాంట్లపైనే ఆధారపడాల్సిన పరిస్థితి. 2019-20 బడ్జెట్‌లో పురపాలక, పట్టణాభివృద్ధిశాఖకు రూ.3284.03కోట్లు కేటాయించారు. జాతీయ పట్టణ జీవనోపాధి పథకానికి నిధులు భారీగా (90 శాతం) తగ్గించి, రూ.2.37 కోట్లుగా పేర్కొంది. స్వచ్ఛభారత్‌కు రూ.11.69 కోట్లు మాత్రమే ఇచ్చింది. యాదాద్రి దేవాలయ అభివృద్ధి ప్రాధికార సంస్థకు రూ.50 కోట్లతో సరిపెట్టింది. పట్టణ మౌలిక సదుపాయాల ఆర్థిక సంస్థకు రూ.30 కోట్లు మాత్రమే ఇచ్చింది. రాష్ట్ర ఆర్థిక కమిషన్‌ కింద రూ.808 కోట్లు, 14వ ఆర్థిక సంఘ నిధుల కింద రూ.1036.98 కోట్లుగా పేర్కొంది.
» గృహనిర్మాణ బడ్జెట్‌: రూ.1005.69కోట్లు
‣ నిర్వహణ పద్దు: రూ.699.39 కోట్లు
‣ ప్రగతి పద్దు: రూ.306.29 కోట్లు
రాష్ట్రంలో రెండు పడక గదుల పథకానికి నిధులు భారీగా తగ్గిపోయాయి. గతేడాది బడ్జెట్‌లో సవరించిన అంచనాలతో పోలిస్తే రూ.2143.40 కోట్ల నుంచి రూ.306.29 కోట్లకు తగ్గించింది. ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌లో ఈ పథకానికి రూ.4709 కోట్లు ఉంటే, పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్‌లో రూ.1005.69 కోట్లకు పరిమితం చేశారు. రాష్టంలో ఈ పథకం కింద ప్రభుత్వం 2.82 లక్షల గృహాలను మంజూరు చేసింది. వీటికి 18 వేల కోట్ల నిధులు అవసరమని అంచనా. ఇప్పటివరకు ఈ పథకం కింద రూ.7 వేల కోట్లు ఖర్చు చేసింది. మిగతా గృహాలకు రూ.12 వేల కోట్లు అవసరం. రూ.126 కోట్లు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కేటాయించింది. మిగతా రూ.180 కోట్లు ప్రధానమంత్రి ఆవాస్‌ యోజన గ్రామీణ, పట్టణ పథకాల కింద సర్దుబాటు చేయనుంది.
ప్రభుత్వం బడ్జెట్‌లో విద్యాశాఖ నిధులకు భారీ కోత పెట్టింది. అభివృద్ధి పనులకు ప్రగతి పద్దు కింద పాఠశాల, ఉన్నత, సాంకేతిక విద్యాశాఖలకు రూ.767 కోట్లే కేటాయించింది. 2018-19 కేటాయింపులతో పోల్చుకుంటే ఈసారి విద్యాబడ్జెట్‌ రూ.3378 కోట్లు తగ్గింది. విద్యాశాఖకు కేటాయించిన బడ్జెట్‌ అంతా బోధన, బోధనేతర సిబ్బంది వేతనాలకే సరిపోతుంది. ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌తో పోల్చుకున్నా రూ.2,321 కోట్లు తగ్గిపోయాయి. విద్యాశాఖకు 2019-20 ఆర్థిక సంవత్సరానికి ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌ కింద రూ.12.220.75 కోట్లను ఇచ్చారు. ఇప్పుడు రూ.9899 కోట్లే కేటాయించారు.
మొత్తం బడ్జెట్‌లో విద్యాశాఖ బడ్జెట్‌ వాటా రూ.6.7 శాతమే. సర్కారు బడుల్లోని 1.09 లక్షల మంది శాశ్వత ఉపాధ్యాయులు, 15561 విద్యావాలంటీర్లు, 20 వేల కేజీబీవీ సిబ్బంది వేతనాలకే బడ్జెట్‌ కేటాయింపులు సరిపోతాయి. జూనియర్, డిగ్రీ కళాశాలల్లో సివిల్‌ పనులు అటకెక్కనున్నాయి. సాంకేతికేతర విశ్వవిద్యాలయాలైన ఓయూ, కేయూ, తెలంగాణ, మహాత్మాగాంధీ, శాతవాహన, పాలమూరు, అంబేడ్కర్‌ సార్వత్రిక, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయాలు రూ.1164.55 కోట్లు కావాలని ప్రభుత్వానికి ప్రతిపాదించాయి. దక్కింది రూ.480.72 కోట్లే. పాలమూరు వర్సిటీ రూ.115 కోట్లు అడగ్గా రూ.8.70 కోట్లే కేటాయించారు.
‣ పాఠశాల విద్యకు ప్రభుత్వం కేటాయిస్తున్న నిధుల్లో 85-90 శాతం వేతనాలకే సరిపోతుండగా మౌలిక వసతుల కల్పన, కాలానుగుణంగా విద్యాసంస్థలను తీర్చిదిద్దేందుకు నిధులు ఉండటం లేదు.అదనపు తరగతి గదులకు విద్యాశాఖ రూ.1,240 కోట్లు కేటాయించాలని కోరింది. ఇంటర్‌ ప్రారంభించిన 172 కస్తూర్బాల్లో భవనాలు నిర్మించాల్సి ఉంది
విదేశీ విద్య పథకం
విదేశీ విద్య పథకానికి కేటాయింపులు భారీగా తగ్గాయి. రూ.137.84 కోట్లే కేటాయించారు. ఎస్సీలకు గతేడాది సవరించిన అంచనాలతో పోల్చితే 75 శాతం తగ్గించి రూ.20 కోట్లకు పరిమితం చేశారు. గిరిజన సంక్షేమశాఖ పరిధిలో నిధులకు 50 శాతం కోతపెట్టి రూ.5.27 కోట్లు ఇచ్చారు. బీసీ విద్యార్థుల సంఖ్య ఎక్కువ ఉన్నప్పటికీ గతేడాదికి పోల్చితే దాదాపు 20 శాతం తగ్గించి రూ.39 కోట్లు కేటాయించారు. మైనార్టీ విద్యార్థుల విదేశీ విద్యకు నిధులు భారీగా కేటాయించారు. సంక్షేమశాఖల్లో అత్యధికంగా రూ.73.57 కోట్లు ఇచ్చారు.
2016-17లో ప్రాథమిక విద్య పూర్తికాకముందే బాలురు 7.49, బాలికలు 7.79 శాతం మంది చదువు మానేశారు. ప్రాథమికోన్నతంలో వరుసగా 5.60 శాతం, 5.55 శాతం, ఉన్నత పాఠశాల విద్య(9, 10)లో 4.55, 4.63 శాతం మంది చదువు మానేస్తున్నారు. 2017-18లో 18 మంది పిల్లలకు ఒక ఉపాధ్యాయుడు ఉన్నారు. 2017-18లో రాష్ట్రంలో 58.36 లక్షల మంది పాఠశాలల్లో విద్యనభ్యసిస్తుండగా అందులో 52 శాతం ప్రైవేట్‌ పాఠశాలల్లో చదువుతున్నారు. గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాల మధ్య 24 శాతం అక్షరాస్యత వ్యత్యాసముంది. గ్రామీణంలో 57 శాతముంటే పట్టణాల్లో 81 శాతం ఉంది. పురుషులు, మహిళల మధ్య 17 శాతం అక్షరాస్యత తేడా ఉంది.
రాష్ట్రంలో ఎస్సీ, ఎస్టీ, బీసీ, మైనార్టీ సంక్షేమ శాఖలకు కలిపి ప్రభుత్వం రూ.23,645 కోట్ల బడ్జెట్‌ను కేటాయించింది. గతేడాదికి సవరించిన, ఈ ఏడాది ఓటాన్‌ అకౌంట్‌తో పోల్చితే తగ్గినప్పటికీ, సంక్షేమ శాఖల్లో ప్రధాన పథకాలు, కేజీ టూ పీజీ విద్య, సంక్షేమ వసతి గృహాలకు కేటాయింపులు గతేడాది తరహాలోనే కొనసాగించింది. ప్రభుత్వ ప్రతిష్ఠాత్మక పథకాలైన కల్యాణ లక్ష్మి, షాదీ ముబారక్, విద్యార్థులకు బోధన ఫీజులు, ఉపకార వేతనాలకు స్వల్పంగా పెంచింది. ఎస్సీ, ఎస్టీలకు గతేడాదికి సవరించిన అంచనాలకు తగినట్లుగా ప్రగతి పద్దు కేటాయింపులు చేసింది. ఎస్సీలకు స్వల్పంగా నిధులు పెరిగాయి. ఎస్టీలకు రూ.300 కోట్లు కోత పడింది. మైనార్టీ సంక్షేమశాఖలో నిధుల కోత ఎక్కువగా ఉంది. ఆ శాఖకు కేటాయింపుల్లో రూ.510 కోట్లు తగ్గిపోయాయి. బీసీ సంక్షేమశాఖకు మాత్రం కేటాయింపుల్లో భారీగా రూ.2300 కోట్ల కోత పడింది. ఉపకార వేతనాలు, కల్యాణలక్ష్మికి రూ.1540 కోట్లు కేటాయించారు. నిరుద్యోగ యువతకు రాయితీ రుణాలకు నిధులు కేటాయించలేదు. అత్యంత వెనుకబడిన తరగతుల వర్గాలకు గతంలో రూ.1000 కోట్లు కేటాయిస్తే ప్రస్తుతం ఈ మొత్తం రూ.5 కోట్లకు పరిమితమైంది. బీసీ ఆర్థిక సహకార సంస్థ, సహకార సమాఖ్యలు, ఆత్మగౌరవ భవనాలకు నిధులివ్వలేదు.
గురుకులాలకు రూ.1865 కోట్లు
సంక్షేమ గురుకులాలకు రూ.1865 కోట్లు కేటాయించింది. ఇందులో ఎస్సీ గురుకులాలకు రూ.799.84 కోట్లు, ఎస్టీ గురుకులాలకు 304.51 కోట్లు ఇచ్చారు. బీసీ గురుకులాలకు రూ.265 కోట్లు కేటాయించారు. గత మూడేళ్లలో 238 కొత్త గురుకులాలు వచ్చాయి. వీటి నిర్వహణ, వేతనాలకు భారీగా నిధులు అవసరం. మైనార్టీ గురుకులాలకు రూ.470.75 కోట్లు కేటాయించారు. సాధారణ గురుకులాలకు తక్కువగా రూ.25 కోట్లు ఇచ్చారు.
ప్రత్యేక అభివృద్ధి నిధి
ఎస్సీ, ఎస్టీ వర్గాల సంక్షేమానికి ప్రత్యేక నిధి కింద కేటాయించిన నిధులు భారీగా తగ్గాయి. 2019-20 ఏడాదికి ఎస్సీ ఎస్డీఎఫ్‌ కింద రూ.9118.50 కోట్లు, ఎస్టీ ఎస్డీఎఫ్‌ కింద రూ.5237.11 కోట్లు కేటాయించారు. వార్షిక బడ్జెట్‌ తగ్గిన నేపథ్యంలో సంక్షేమ వర్గాల ప్రత్యేక నిధి తగ్గిపోయింది. ఆరోగ్యశ్రీ, ఆసరా, ఆరోగ్యలక్ష్మి, రెండు పడక గదుల ఇళ్ల నిర్మాణ పథకం, బియ్యం సబ్సిడీ, రైతు రుణమాఫీ, మున్సిపాలిటీలకు నిధులు తదితరాల కింద ఖర్చు చేయనున్నట్లు చూపించారు.
తాజా బడ్జెట్‌లో వైద్య ఆరోగ్యశాఖ నిధులకు కోత పడింది. 2018-19 బడ్జెట్‌లో మొత్తం కేటాయింపుల కంటే దాదాపు రూ.1681 కోట్లు తక్కువ కేటాయించింది. 2018-19లో ప్రగతి పద్దు రూ.3852.49 కోట్లు కాగా, ఈసారి ఆ పద్దు రూ.1988 కోట్లు. గతేడాది బడ్జెట్‌లో ఔషధాలకు రూ.332 కోట్లు కేటాయించగా, ఈ బడ్జెట్‌లో కేవలం రూ.226.41కోట్లు కేటాయించారు. కేసీఆర్‌ కిట్, ఆరోగ్యశ్రీ, ఉద్యోగులు, పింఛనుదారులు, పాత్రికేయుల ఆరోగ్య పథకాల అమలుకు మాత్రం పెద్దపీట వేశారు. ఈ పథకాల అమలుకు 2018-19 బడ్జెట్‌ కంటే అధిక మొత్తంలో 2019-20 బడ్జెట్‌లో కేటాయించారు. 2019-20 బడ్జెట్‌లో వైద్య ఆరోగ్యశాఖకు రూ.5694.17 కోట్లను కేటాయించారు.
దేశవ్యాప్తంగా మూడోస్థానం..
వైద్య సేవల్లో కేరళ, తమిళనాడు తర్వాత తెలంగాణ రాష్ట్రం మూడో స్థానంలో నిలిచింది. కేసీఆర్‌ కిట్‌ పథకం కారణంగా ప్రభుత్వ ఆసుపత్రుల్లో ప్రసవాల శాతం 33 నుంచి 60కి పెరిగింది. శిశు మరణాల రేటు (ప్రతి వెయ్యి జననాలకు) 39 నుంచి 29కి, బాలింత మరణాల రేటు (ప్రతి లక్ష కాన్పులకు) 91 నుంచి 81కి తగ్గింది. సర్కారు దవాఖానాల్లో ఓపీ, ఐపీ 23 శాతం పెరిగింది.
ఆరోగ్య ప్రమాణాల నివేదిక
తెలంగాణలో ప్రజల ఆయుఃప్రమాణాలు గణనీయంగా పెరిగాయి. ఇటీవల విడుదలైన రాష్ట్రాల ఆరోగ్య ప్రమాణాల నివేదిక ప్రకారం, దేశంలో సగటు ఆయుష్షు పరిమితి పురుషులకు 66.9 సంవత్సరాలు, మహిళలకు 70.3 ఏళ్లు. తెలంగాణలో ఇది పురుషులకు 69.4 సంవత్సరాలు, మహిళలకు 73.2 ఏళ్లుగా నమోదైంది. రాష్ట్రంలో గత అయిదేళ్లుగా వైద్యారోగ్య రంగం అభివృద్ధి దిశగా పురోగమిస్తోందని సామాజిక ఆర్థిక ముఖచిత్రం-2019 (సోషియో ఎకనమిక్‌ అవుట్‌లుక్‌) పేర్కొంది. కేసీఆర్‌ కిట్‌ పథకం వల్ల తల్లీబిడ్డలకు మేలు జరిగిందని తెలిపింది. ప్రభుత్వాసుపత్రుల్లో ప్రసవాల శాతం 33 నుంచి 60 శాతానికి పెరిగాయి. ఈ పథకం కింద ఇప్పటివరకూ రూ.589.09 కోట్లను లబ్ధిదారుల ఖాతాల్లోకి నేరుగా జమ చేశారని పేర్కొంది. బాలింత మరణాలు లక్షకు దేశంలో 130 ఉండగా, తెలంగాణలో 81గా ఉంది. ప్రతి వెయ్యి శిశుమరణాలకు దేశంలో 33 ఉండగా రాష్ట్రంలో 29గా ఉన్నాయి.
అటవీ శాఖకు రూ.510 కోట్లు
పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్‌లో అటవీశాఖకు నిధుల కేటాయింపు పెరిగింది. అడవుల రక్షణకు, విస్తరణకు రూ.501.26 కోట్లు ప్రకటించారు. జూపార్కు, టైగర్‌ ప్రాజెక్టు, అటవీకరణ నిధి కింద మరో రూ.8.67 కోట్లు కలిపి మొత్తంగా రూ.509.93 కోట్ల కేటాయింపులు జరిగాయి. ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌లోని రూ.342 కోట్లతో పోలిస్తే ఇది రూ.167 కోట్లు అధికం. రాష్ట్ర విస్తీర్ణంలో 24 శాతం అడవులున్నాయి. భూపాలపల్లి, భద్రాద్రి, నాగర్‌కర్నూల్, కుమురం భీం జిల్లాల్లో 50 శాతం అటవీ విస్తీర్ణం ఉంది. ఇన్నాళ్లు కేంద్ర ప్రభుత్వ ఖాతాలో భారీ మొత్తంలో ఉన్న 'కంపా' నిధులు రాష్ట్ర ఖాతాకు బదిలీ కావడం, జంగిల్‌ బచావో, జంగిల్‌ బడావో నినాదానికి తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో పూర్తిబడ్జెట్‌లో కేటాయింపులు పెరిగాయి. 'కంపా' నిధుల్లో రూ.3,110 కోట్లు కేంద్ర ఖాతా నుంచి రాష్ట్ర ఖాతాకు బదిలీ కాగా, అందులోంచి రూ.501.26 కోట్లు ఖర్చు పెట్టేందుకు కేంద్రం ఆమోదం తెలిపింది. ఈ మేరకు రాష్ట్ర బడ్జెట్‌లో కేటాయింపులు జరిపారు.
రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మహిళా శిశు సంక్షేమానికి మొత్తంగా రూ. 1,507.70 కోట్లు కేటాయించింది. ఇందులో ప్రగతి పద్దు కింద రూ. 708.52 కోట్లు ఇచ్చింది. మహిళల భద్రతకు నిధులు పెంచింది. గతంలో రూ. 10 కోట్లు ఉంటే, ఇప్పుడు రూ. 18 కోట్లకు పెంచింది. అంగన్‌వాడీ భవనాల నిర్మాణానికి నిధులు ఇవ్వలేదు. వేధింపులు, దాడుల కేసుల్లో బాధిత మహిళలకు సత్వర సహాయం కోసం రూ. 4 కోట్లు పేర్కొంది. ఐసీడీఎస్, ఆరోగ్యలక్ష్మి, పౌష్టికాహారం పథకాల కింద రూ. 621.94 కోట్లు ఇచ్చింది. పౌష్టికాహారం కోసం రూ. 410 కోట్లు కేటాయించింది. ఆరోగ్యలక్ష్మి పథకం కింద గర్భిణులు, బాలింతలకు పౌష్టికాహారం అందించేందుకు రూ. 127.24 కోట్లు ఇవ్వనున్నట్లు తెలిపింది. ఐసీడీఎస్‌ పథకం కింద రూ.40 కోట్లు కేటాయించింది.
దివ్యాంగుల కోసం...
దివ్యాంగులకు అవసరమైన పరికరాల కొనుగోలు, పంపిణీకి ప్రభుత్వం ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. ఈ పద్దు కింద గతంలో కేవలం రూ. 82 లక్షలు ఇవ్వగా, ఈ ఏడాది రూ. 3 కోట్లకు పెంచింది. పునరావాసం కోసం రూ. 4 కోట్లు, వివాహ ప్రోత్సాహకాలు, పెట్రోలు రాయితీ కింద రూ. 4 కోట్లు చూపించింది. దివ్యాంగుల సంక్షేమానికి గత ఏడాదికి సవరించిన అంచనాలతో పోల్చితే ప్రగతి పద్దు కింద రూ. 11 కోట్లు పెరిగి, అంచనాలు రూ. 22 కోట్లుగా చూపింది.
కార్మిక, ఉపాధి రంగాలు
కార్మిక, ఉపాధి కల్పనశాఖకు ప్రభుత్వం రూ. 391.02 కోట్లు కేటాయించింది. నైపుణ్యాభివృద్ధి పథకానికి రూ. 3.95 కోట్లతో సరిపెట్టింది. గత ఏడాది రూ. 49 కోట్లు కేటాయించారు. ఈ ఏడాది పూర్తిస్థాయి బడ్జెట్‌లో ఐటీఐలకు కేటాయింపులు తగ్గాయి. వాటి భవనాల నిర్మాణానికి ఒక్క రూపాయీ ఇవ్వలేదు. ఉపాధి కల్పన కార్యాలయాలకు గతంలో రూ. 4.51 కోట్లు ఇస్తే ఇప్పుడు 89.90 లక్షలతో సరిపెట్టారు. మల్లేపల్లి ఐటీఐకి రూ. 5.79 కోట్ల నుంచి రూ. 49 లక్షలకు తగ్గించింది. సంకల్ప్‌ పథకం కింద నైపుణ్యాభివృద్ధికి గతంలో రూ. 9 కోట్లు ఇస్తే ఇప్పుడు ఒక్క రూపాయీ ఇవ్వలేదు.
రాష్ట్రంలో సగటు పౌరుడి తలసరి ఆదాయం భారీగా పెరిగింది. 2018-19 నాటికి ధరల సూచీ ప్రకారం తెలంగాణలో ఒక్కొక్కరి ఆదాయం రూ. 2,05,696గా నమోదైంది. ఇది జాతీయ సగటుతో పోల్చితే రూ.79,290 అధికం. ఈ విషయంలో రంగారెడ్డి జిల్లా అగ్రస్థానంలో నిలిచింది. ఆ తర్వాతి స్థానంలో రాజధాని హైదరాబాద్‌ ఉంది. స్థూల జిల్లా సగటు ఉత్పత్తిలో మాత్రం హైదరాబాద్‌ అగ్రస్థానంలో ఉంటే.. రంగారెడ్డి జిల్లా తరువాతి స్థానంలో ఉంది. వెనుకబడిన జిల్లాలైన కుమురంభీం ఆసిఫాబాద్, రాజన్న సిరిసిల్ల, వనపర్తి, జోగులాంబ గద్వాల చివరి స్థానాల్లో ఉన్నాయి.
» 2017-18తో పోలిస్తే తెలంగాణ సగటు తలసరి ఆదాయం రూ. 24,999 పెరిగి రూ. 2,05,696గా నమోదైంది. ఇది 13.8 శాతం వృద్ధిరేటుతో సమానం. ఇదే సమయంలో జాతీయ వృద్ధి రేటు కేవలం 10 శాతంగా ఉంది. సగటు ఆదాయం రూ. 1,26,406.
» 2011-12లో రాష్ట్ర తలసరి ఆదాయం రూ. 91,121గా ఉంది. అప్పటితో పోలిస్తే ప్రస్తుత ఆదాయం 126 శాతం పెరగగా, జాతీయ సగటు తలసరి ఆదాయం 100 శాతం మాత్రమే పెరిగింది. తెలంగాణ వృద్ధిరేటు 10.8 శాతం నుంచి 13.8 శాతానికి పెరిగితే.. జాతీయ వృద్ధిరేటు 11.9 శాతం నుంచి 10 శాతానికి తగ్గింది.
» స్థూల జిల్లా సగటు ఉత్పత్తిలో హైదరాబాద్‌ రూ. 1,67,354 కోట్లతో అగ్రస్థానంలో ఉంది. కుమురంభీం జిల్లా ఉత్పత్తి (హైదరాబాద్‌లో కేవలం 3.86 శాతంతో) రూ. 6,463 కోట్లుగా ఉంది.
» జిల్లాల వారీగా తలసరి ఆదాయాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటే రంగారెడ్డి కన్నా హైదరాబాద్‌ తలసరి ఆదాయం రూ. 95,778 తక్కువ. అత్యంత తక్కువ తలసరి ఆదాయం కలిగిన జిల్లాగా జగిత్యాల (రూ. 92,751) ఉంది.
రహదారులు-భవనాల శాఖకు నిధుల కేటాయింపులో ప్రభుత్వం కోత విధించింది. 2019-20 సంవత్సరానికి రూ.1,411.94 కోట్లు కేటాయించింది. ఫిబ్రవరిలో ప్రవేశపెట్టిన ఓటాన్‌ అకౌంట్‌ బడ్జెట్‌లో రూ.2,176 కోట్లు కేటాయించగా ప్రస్తుతం రూ.764.06 కోట్లు తగ్గించింది. కేటాయింపుల్లో రూ.1,055.23 కోట్లు జీతభత్యాల నిర్వహణకే సరిపోతాయి. అభివృద్ధి పనులకు మిగిలేది కేవలం రూ. 356.71 కోట్లు మాత్రమే. రూ.4,800 కోట్లు అప్పు తీసుకునేందుకు ప్రభుత్వం పూచీకత్తు ఇవ్వగా రూ.2,200 కోట్ల రుణాన్ని బ్యాంకుల నుంచి తీసుకున్న ఆర్‌అండ్‌బీ అధికారులు గుత్తేదారులకు సర్దుబాటు చేశారు.
అయిదున్నరేళ్లలో రూ. పది వేల కోట్లు
తెలంగాణ రాష్ట్రం ఏర్పడిన తరువాత ప్రభుత్వ ప్రాధామ్యాలో రహదారులు-భవనాల శాఖ ఒకటి. గడిచిన అయిదున్నరేళ్లలో సుమారు రూ.10,230 కోట్లను ప్రభుత్వం ఖర్చు చేసింది.రెండేళ్లుగా నిధుల కేటాయింపులు కొంత మందగించాయి. గతంలో మంజూరు చేసిన నిధులకు సంబంధించిన పనులనే కొనసాగిస్తున్నారు. 8,300 కిలోమీటర్ల మేర జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయి రహదారులను అభివృద్ధి చేశారు. సుమారు 400 వంతెనలను పూర్తి చేశారు.
3 లక్షల కోట్లు దాటనున్న రుణాలు
రాష్ట్ర అప్పులు వేగంగా పెరుగుతున్నాయి. బడ్జెట్‌ ద్వారానే కాకుండా బడ్జెట్‌ బయటా తెస్తుండటంతో 2020 మార్చి నాటికి అన్ని అప్పులు కలిపి రూ.3 లక్షల కోట్లను దాటనున్నాయి. అప్పులతోపాటు వాటిపై చెల్లించాల్సిన వడ్డీలూ పెరుగుతూ ఇప్పుడవి రూ.14,574 కోట్లకు చేరాయి. గతేడాది కంటే 24 శాతం మేర వడ్డీలు పెరిగాయి. సాగునీటి ప్రాజెక్టుల వంటి ఆస్తుల కల్పనకు ప్రభుత్వం రుణాలపైనే ఆధారపడుతోంది. ఇలా బడ్జెట్‌ ద్వారా తెచ్చిన అప్పులు 2016-17 నాటికి రూ.1.29 లక్షల కోట్లు ఉండగా అవి 2019 మార్చినాటికి రూ.1.79 లక్షల కోట్లకు చేరాయి. తాజా బడ్జెట్‌లో చూపించిన రూ.24 వేల కోట్లను కలిపితే 2020 మార్చినాటికి అప్పులు రూ.2.03 లక్షల కోట్లకు పెరుగుతాయి. వీటిని జీఎస్‌డీపీతో పోలిస్తే అందులో 21.39 శాతం మేర ఉంటాయి. ఇంతకు ముందటి మూడేళ్ల కంటే ఇది కొంత ఎక్కువే. రాష్ట్రం ప్రధానంగా ప్రతినెల ఆర్‌బీఐ నిర్వహించే వేలం ద్వారా ఆర్థిక సంస్థలకు పదేళ్ల కాలవ్యవధి ఉండే బాండ్లను విక్రయించి, రుణాలను సేకరిస్తూ ఉంటుంది. ప్రస్తుత రూ.2.03 లక్షల కోట్ల అప్పుల్లోనూ 80 శాతం మేర ఇలా బాండ్ల ద్వారా తెచ్చినవే ఉన్నాయి. కేంద్ర రుణాలు రూ.9,457 కోట్లు, ఇంకా స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థల నుంచి తీసుకున్నవి రూ.12,391 కోట్లు, ఉద్యోగుల భవిష్యనిధి, చిన్న పొదుపు మొత్తాలు తదితరాల నుంచి తీసుకొన్నవి రూ.18,813 కోట్లు ఉన్నాయి.
బడ్జెట్‌ బయట అప్పులు
బడ్జెట్‌ బయట తెచ్చే అప్పులు 2020 మార్చినాటికి రూ.77 వేల కోట్లకు చేరతాయి. బడ్జెట్‌ ద్వారా తెచ్చే అప్పులకు ఎఫ్‌ఆర్‌బీఎం చట్టం ఆంక్షలు విధిస్తుండటంతో బడ్జెట్‌తో సంబంధం లేకుండా అప్పులను తెచ్చే విధానాన్ని రాష్ట్రాలు అనుసరిస్తుంటాయి. ఆయా పనులకు సంబంధించిన కార్పోరేషన్లను ఏర్పాటు చేసి, వాటి ద్వారా సేకరించే అప్పులకు ప్రభుత్వం హామీగా నిలుస్తుంది. దీంతో అవన్నీ ప్రభుత్వ ద్రవ్య బాధ్యతలుగానే మారతాయి. ఆయా సంస్థలు వాటిని చెల్లించకపోతే ప్రభుత్వమే వాటిని కట్టాలి. ఇలా బడ్జెట్‌ బయట 2019 మార్చి నాటికి రూ.77 వేల కోట్లకు తాను హామీ ఇచ్చినట్టు తాజా బడ్జెట్‌ గణాంకాల్లో ప్రభుత్వం వెల్లడించింది. 2020 మార్చినాటికి మరో రూ.34 వేల కోట్లకు హామీలను ఇవ్వబోతోంది. దీంతో బడ్జెట్‌ బయటి ద్రవ్య బాధ్యతలు రూ.ఒక లక్ష కోట్లను దాటి, వీటికి బడ్జెట్‌ ద్వారా తెచ్చేవాటిని కలిపితే మొత్తం అప్పులు రూ.3 లక్షల కోట్లను దాటుతాయి. అప్పులు పెరిగేకొద్దీ వడ్డీల భారమూ తీవ్రమవుతోంది. బాండ్ల ద్వారా సేకరించే రుణాలను పదేళ్ల తర్వాత తిరిగి చెల్లించనున్నప్పటికీ వాటిపై వడ్డీలను ఎప్పటికప్పుడు జమచేయక తప్పదు. ఇలా మొత్తం అప్పులపై 2019-20లో రూ.14,574 కోట్లను చెల్లించాలని తాజా బడ్జెట్‌లో ఆర్థికశాఖ అంచనా వేసింది. ఇటువంటి వడ్డీలు 2017-18లో రూ.10,835కోట్ల మేర ఉన్నాయి.
తలసరి అప్పు రూ.88,068
రాష్ట్రంలో తలసరి అప్పు 2020 మార్చినాటికి రూ.88,068కి చేరనుంది. ఇది 2019 మార్చినాటి తలసరి అప్పుతో పోలిస్తే రూ.15,026 అధికం. రాష్ట్ర బడ్జెట్, బడ్జెట్‌ ఆవల రుణాలు రూ.3.10లక్షల కోట్లకు చేరనుండటంతో, రాష్ట్ర జనాభా 3.52 కోట్లకు దాన్ని అన్వయించినప్పుడు తలసరి అప్పు రూ.88,068గా లెక్కతేలుతోంది. 2019 మార్చినాటికి రెండు రకాల అప్పులు కలిపి రూ.2.57 లక్షల కోట్ల మేర ఉండటంతో అప్పటికి తలసరి అప్పు రూ.73,042 ఉంది.
telamgaana prabhutvam budgetlo praadhaanya pathakaalaku ketayimpulato paatu badugula sankshemaaniki peddapeeta vesindi. essy, esty, bc, minartyla sankshemaaniki roo. 23,000 kotlu ketayinchindi. otaan accounte badjetytho poliste praadhaanya pathakaalu, sankshema rangamlo ketayimpulemi tagginchaledu. gatamlo penchina merake raitubandhu pathakam amalu cheyanunnatlu spashtam chesindi. raitu runamaafeeki roo. 6,000 kotlu ketayinchi ee edade oka vidata maafeeki bharosa ichindi. vyavasaayaaniki 24 gantala uchita vidyuthi nepathyamlo vidyuthi sabsideeki roo. 8,000 kotlu ketayinchindi. mukhyamantri kcr assembleelo 2019-20 samvatsaraaniki budgetse pravesapettagaa, saasanamandalilo aardhika mantri harishiraavu budgetse prasanga paataanni chadivaaru.
prabhutva praadhaanya pathakaalaku ketayimpulu
u asara: 9,402 kotlu
u raitu runamafi: 6,000 kotlu
u raitu beema: 1,137 kotlu
u vidyuthi raayitii: 8,000 kotlu
u biyyam raayitii: 2,287 kotlu
u raitubandhu: 12,000 kotlu
u upakaara vetanaalu: 3,257 kotlu
u aarogyasree, ehechese: 1,336 kotlu
u kalyanalakshmi: 1,540 kotlu
u pranalika vyayam ketayimpullo vyavasaayasaakha roo. 19,741 kotlatho modati sthaanamlo nilavagaa, panchayatiraji saakha roo. 14,165 kotlatho rendo sthaanamlo, roo. 8,000 kotlatho vidyuthi saakha aa tarvaata sthaanamlo unnaayi. aapai sthaanaallo saguneeru, sankshemasaakhalu nilichaayi.
u nirvahana vyayam, pranaalika vyayam madhya antaram roo. 4,000 kotla roopaayalu matrame kaavadam gamanarham.
20 saatam taggina budgetse
2014-15 aardhika samvatsaram nunchi rashtra raabadulatoe paatu badjetynu eta penchukuntuu vachina prabhutvam otaan accounte kante eesaari 20 saatam mera budgetse parimaanaanni tagginchindi. 2018-19 aardhika samvatsaram vyayaanni praatipadikagaa teesukuni gatha naalugu nelala pannu raabadulanu vislaeshinchi roo. 1.46 lakshala kotla badjetynu teesukuvachindi. eesaari badjetyku gatha edaadi roo. 1.30 lakshala kotla vyayame pradhaana praatipadika. pannu raabadullo gananeeyamaina taggudala namodaindi. vastusevala pannu (gst), ammakam pannu rashtra aadaayamlo keelakam. gatha ayidellalo sagatuna 15 saatam vruddhiretu namodu chesina gst prastutam gananeeyamgaa taggindi. ee aardhika samvatsaram modati 4 nelallo raabadulu gananeeyamgaa taggadamtho pannu raabadullo garishtamgaa 6 saatam minchi vruddhiretu undabodani aardhikasaakha vislaeshinchindi. rashtra prabhutvam eesaari budgetlo pettubadi vyayam roo. 17,274 kotluga pratipaadinchindi. pettubadi vyayam gananeeyamgaa taggadam ide modatisaari.
pannula rabadilo vruddhiretu 6 saatame!
khajanaku vache mottamlo ammakam pannu wata 52 saatam. ee mottam petrolium utpattulu, madyam ammakala dwara vastundi. gatha naalugu nelallo ee rendinti raabadulu gananeeyamgaa taggaayi. otaan accounte budgetse naatiki pannula rabadilo 14 saatam vruddhiretu untundani bhaavinchagaa taajaagaa 6 saatamgaa matrame untundani prabhutvam nirnayinchindi. kendram nunchi grantla roopamlo ande mottam roo. 8,000 kotlaku minchi ande avakaasamledani bhaavistondi.
u saguneeti rangaaniki roo. 8,490 kotlu ketayinchina prabhutvam praajektulaku budgetse velupala nunche nidhulanu sameekarinchukovaalani chustondi. mishan bhagiratha, rendu padaka gadula illa vishayamloonuu runalatone munduku vellaalsina paristhiti. ippatike roo. 10,000 kotla runam teesukogaa maro roo. 20,000 kotlu appugaa teesukovalasinde. budgetse velupala maro roo. 30,000 kotla sameekaranapainaa rashtra sarkaaru drushtisaarinchindi.
gskuppi prabhaavam
rashtra sthoola jaatiiyotpattipai maandyam prabhaavam teevramgaa kanipistondi. gatha aardhika samvatsaram varakuu 10.5 saatam jsdptapo telamgaana mundundagaa, eesaari adhi taggutundani anchana vestondi. kendram kante ekkuvagaane unna eesaari gstdp 9.5 saatam varakuu tagge avakaasam undani bhaavistondi.
roo. 10,000 kotlatho pratyeka abhivruddhi nidhi
rashtra prabhutvam roo. 10,000 kotlatho pratyeka abhivruddhi nidhini erpaatu chesindi. pratyeka paristhitullo.. vividha abhivruddhi panulaku avasaramaina mera kharchu cheyadaaniki ee nidhi dwara avakaasam untundani perkondi. bhoomula ammakam dwara roo. 10,000 kotlanu sameekarinchi vaatini pratyeka abhivruddhi nidhi dwara kharchu cheyanundi.
u otaan accounte kante taja budgetse parimaanam 20 saatam takkuva.
u revenue migulu: roo. 2,044 kotlu
u rashtra talasari aadaayam: roo. 2,05,696
u mukhyamantri kcr rendosari saasanasabhalo budgetse pravesapettaaru.
u otaan accounte budgetse kante taja budgetlo nirvahana paddulo roo. 3,486 kotlu taggagaa pragati paddulo roo. 32,039 kotlu taggindi.
u mottam 32 saakhala paddullo 18 saakhalaku pragatipaddu kante nirvahana paddu mottam ekkuvagaa undi.
u telamgaana prabhutvam pratishtaatmakamgaa nirminchaalanukunna assembley, sachivalaya bhavanalaku budgetlo nidhulu ketayinchaledu. veeti nirmaanaaniki sumaru roo. veyyi kotla varaku kharchavutundannadi praathamika anchana. prastutam nirmaanamlo unna kalektaretla bhavanalaku budgetlo roo. vanda kotlu ketaayinchaaru. rashtramlo vividha nyaayasthaanaalaku bhavanalu nirminchenduku roo. 33 kotlu ketayinchindi.
telamgaana aarteeseeki ee budgetlo prabhutvam roo. 550 kotlu ketayinchindi. ee samstha prastutam kaarmikulaku jeetaalu kuudaa ivvaleni paristhitilo undi. gatha aardhika samvatsaramlo articy roo. 930 kotla varaku nashtaanni mootagattukundi. ummadi rashtramlo kuudaa inta mottamlo nashtam namodu kaaledu. sumaru roo. 4,000 kotla varaku appulu perukupoyi unnaayi. rendu nelalugaa rashtra prabhutvam nidhulu vidudala cheste cony kaarmikulaku jeetaalivvaleni paristhiti.
it saakhaku roo. 63.30 kotlu
it saakhaku rashtra prabhutvam roo. 63.30 kotlu ketayinchindi. indulo pragati paddu kinda roo. 25.30 kotlu icharu. it moulika sadupayala kalpanaku gatamlo roo. 74 kotlu unte prastutam roo. 10 lakshalu matrame ketaayinchaaru. telamgaana it naipunhyaabhivruddhi samstha 'tasse'ku nidhule ivvaledu. eta roo. 10 kotlu vecchinche it saakhaku, alaage tehabe foundationku nidhulviledu. ee-seva sarveesulaku roo. 10 lakshalu matrame ichindi.
telamgaana erpaddappati nunchi polisusakhaku prabhutvam modatisaarigaa budgetse bhariga tagginchindi. kotta jillala erpaatulo bhagamga jilla polisu kaaryaalaya bhavanala nirmaanam, cc kemerala erpaatu, prabhutvam pratishtaatmakamgaa chepattina snehapurvaka policingi vanti vaatiki kuudaa roo.laksha ketayimpulatone muginchindi. mahila bhadrata vibhaagaaniki maatram budgetlo mottamodatisaari pragati paddu kinda roo. 76 lakshalu ketayinchindi.
polisusakhaku ketayimpulu (roo. kotlalo) 2018-19 2019-20
savarinchina anchanaalu anchanaalu
nirvahana paddu 4,297.91 4,788.77
pragati paddu 1,143.58 167
parisramala saakhaku nidhullo kotha padina prastuta vidhaanaalanu, pathakaalanu yathaathathamgaa konasaginchenduku prabhutvam nirnayinchindi. ketayimpullo simhabhaagam parisramalaku raayiteelu, vidyuthi subsidy, pavala vaddeeki ichindi. moulika vasatulaku praadhaanyam kalpinchindi. parisramala saakhaku monnati otaan accounte budgetlo roo. 510.78 kotlanu ketaayinchagaa ippati puurtisthaayi budgetlo ketayimpulu roo. 397 kotlaku taggaayi. indulo nirvahana budgetse roo. 178.74 kotlu jeetabhatyaala chellimpulaku kaga, migilina roo. 218 kotlanu pragati paddu kinda pathakaalu, kaaryakramaalaku nirdesinchindi.
chenetha, jauli saakhapainaa budgetse taggudala prabhaavam kanipinchindi. taatkaalika budgetlo roo. 72.10 kotlanu ketayinchina prabhutvam ippudu vaatini roo. 28.88 kotlaku parimitam chesindi. indulo nirvahana paddu kinda roo.14.44 kotlu, pathakaalu, kaaryakramaalaku roo.6.44 kotlanu matrame nirdesinchindi. indulo netannalaku aardhika saayam kinda roo. 2.47 kotlanu, jauli, chenetha rangaalaku raayiteela kinda roo. 3.96 kotlanu ichindi.
konnellugaa saguneeti rangaaniki budgetlo eta roo.25 vela kotlu istuu vachina prabhutvam, eesaari roo.8,490.75 kotlu matrame ichindi. indulo nirvahana vyayam ponu pathakaalaku ketayinchindi roo.5012.43 kotlu matrame. ippatike unna runaalu, kottagaa oppandaalu chesukunna runaalaku sambandhinchina vivaraalanu indulo ponduparachaledu. prastuta aardhika samvatsaramlo 6 praajektulaku roo.12,300 kotla runaalu teesukonundi. runaalu teesukoni praajektulaku budgetlo bhariga kotha padindi. aagastu 20 varaku roo.8600 kotlu kharchu cheyagaa, indulo budgetse nunchi roo.3640 kotlu, runam kinda roo.4960 kotlu unnaayi. taajaagaa budgetse ketayimpulu roo.5012.43 kotlu parigananaloki teesukunte ippativaraku chesina kharchu ponoo roo.1400 kotlu matrame untaayi. ee nidhulatho maro 7 nelalu gadapalsi undi. prabhutvam rashtramlo 1.25 kotla ekaraalanu saaguloki teesukuraavaalane lakshyamto praajektula nirmaanam chepattindi. kaleshwaram praajektunu sriramasagari rendu dasalu, singuru, nijamsagari praajektulato anusandhaanam chesi 37.08 lakshala ekaraala aayakattuku saagu neerivvaalani nirnayinchindi. palamuru-rangareddy kinda 5 jillaalloni 12.30 lakshala ekaraalaku saguneeru ivvanunnaaru. mishan kaakateeyato cheruvula punaruddharana prakriyanu prabhutvam nirvahinchindi.
u budgetlo atyadhikamgaa siitarama ettipotalaku roo.1324 kotlu ketaayinchaaru. ee praajektuku ippativaraku roo.900 kotlu kharchu cheste indulo roo.820 kotlu runam.
u kaleshwaram pathakaaniki ee edaadi roo.4520 kotlu kharchu chesaru. prastutam roo.1080 kotlu ketaayinchaaru.
u palamuru-rangareddy ettipotala pathakaaniki roo.500 kotlu ketaayinchagaa, ippatike roo.575 kotlu kharchu chesaru. pavarn finanse carporation nunchi roo.10 vela kotla runaaniki oppandam jarigindi.
rashtra budgetse charitralone atyadhikamgaa vyavasaayasaakhaku roo.20,566.36 kotlu ketaayinchaaru. indulo atyadhika saatam moodu pradhaana pathakaalaku dakkayi. raitubandhuku roo.12 vela kotlu, runa maafeeki roo.6 vela kotlu, raitu beemaaku roo.1137 kotlu vyavasaaya yantraala raayiteelaku roo.304 kotlu, vittana raayiteelu roo.55.51 kotlu, migatavi itara kaaryakramaalaku ketaayinchaaru. aahaara dhaanyaala pantala saagunu kramangaa vaanijya pantalu aakramistunnaayi. 17 ella kaalaanni pariseeliste aahaara dhaanyaala saagu 9.5 saatam padipoyindi. 2001loo aahaara dhaanyaala saagu 70.8 saatam, vaanijya pantala saagu 29.2 saatam unnaayi. 2017-18 naatiki ivi varusagaa 61.3 saataaniki, 38.7 saataaniki cherukovadam gamanarham.
maffey amalulo maarpulu
runamafi pathakam amalulo samskaranalu tevalani prabhutvam yochistondi. ee pathakam kinda prati raituku roo.laksha varakuu panta runam maffey cheyali. ee pathakaaniki varusagaa 4 leda 5 ella paatu budgetlo nidhulu ketaayistaaru. ee edaadi roo.6 vela kotlu icharu. prati raituku toli vidatagaa andaalsina sommunu chekku roopamlo leda anline dwara athani podupu khataku jama cheyalani prabhutvam pariseelistoondi. oka raituku roo.laksha appu unte andulo toli vidata roo.25 velanu nerugaa annadaataku istaaru. raitu aa sommunu byaankulo swayamgaa jama chesukuni appu teerchukune avakaasam untundi. deenivalla byaankulu raitulanu ibbandi pettayane apavaadu raadani prabhutvam bhaavistondi. 2018loo praarambhinchina pathakam raitubandhukinda 2018-19 khariflo 51.50 lakshala raitulaku, rabeelo 49.03 lakshala raitulaku ekaraaku roo.4 vela choppuna pampinee chesaru.
u vittana raayiteelaku gatedadi roo.127 kotlu ketayinchi roo.104.90 kotlu kharchu pettagaa ee edaadi roo.55.51 kotlatho saripettaaru.
u udyaanasaakha paridhilo amalavutunna pathakaalaku gatedadi roo.340 kotlu ketayinchi roo.280 kotlu vidudala cheyagaa eesaari kevalam roo.19.36 kotlu matrame icharu.
u professere jayasankari vyavasaaya vishwavidyaalayamlo parisodhanala kaaryakramaalaku gatedadi roo.105.50 kotlu ichi chivariki 86.81 kotlu vidudala chesaru. prastutam roo.20 kotlanu ketaayinchaaru.
pasusamvardhaka, matsyasaakhalu
budgetlo pasusamvardhaka, matsyasaakhalaku ketayimpu taggaayi. gadichina aidellalo pasusamvardhaka saakhaku roo.976.46 kotlu, matsyasaakhaku roo.745.65 kotlu ketaayinchaaru. 2018-19 aardhika samvatsaramlo ee rendu saakhalaku kalipi roo.748.95 kotla nidhulivvagaa, eesaari kevalam 149.78 kotle ketaayinchaaru. adhikaarulu, sibbandi jeetabhatyaalu, kaaryaalayaala nirvahana, itara avasaraalaku roo.1,302 kotlu ketaayinchaaru. gorrela pampinee, pasuvula pampinee pathakaalaku jaateeya sahakara abhivruddhi samakhya nidhulu samakuurustunnanduna vatikosam pratyekamgaa ketayimpulu cheyaledu.
vidyuthi rangaaniki bhariga ketayimpu
vidyuthi raayiteela kosam rashtra budgetlo roo.8289 kotlu ketaayinchaaru. gatedadi toluta roo.4393.50 kotlu ketayinchina prabhutvam chivariki roo.5338.40 kotlu kharchu chesindi. ee edaadi inka penchi roo.8 vela kotlu ketayinchindi. vidyuthi demande bhariga perugutunnanduna karentu konugolu vyayam adhikamavutondi. marovaipu vyavasaayaaniki puurti uchitamgaa 24 gantala sarafara valla raayiteela bharam perigindi. iteevala rojuwari karentu demande rashtra charitralone atyanta ekkuvagaa 11,616 megavatlaku cherindi.
u ketayimpulu: roo.3284.03 kotlu
u nirvahana paddu: roo.1262.21 kotlu
u pragati paddu: roo.2021.82 kotlu
nagaraalu, pattanaala abhivruddhiki sambandhinchi prabhutvam budgetlo peddagaa nidhulu ketayinchaledu. kotta munsipaalitiilu, carporationlu erpatayyaka vaatiki avasaramaina nidhula gurinchi budgetlo perkonaledu. munsipaalitiilu, nagara paalaka samsthalaku kendram, rashtra aardhika kamishan iche grantlapyne aadhaarapadaalsina paristhiti. 2019-20 budgetlo purapaalaka, pattanaabhivruddhisaakhaku roo.3284.03kotlu ketaayinchaaru. jaateeya pattana jeevanopadhi pathakaaniki nidhulu bhariga (90 saatam) tagginchi, roo.2.37 kotluga perkondi. swachchabhaarthanku roo.11.69 kotlu matrame ichindi. yaadaadri devalaya abhivruddhi praadhikaara samsthaku roo.50 kotlatho saripettindi. pattana moulika sadupayala aardhika samsthaku roo.30 kotlu matrame ichindi. rashtra aardhika kamishan kinda roo.808 kotlu, 14va aardhika sangha nidhula kinda roo.1036.98 kotluga perkondi.
u gruhanirmaana budgetse: roo.1005.69kotlu
u nirvahana paddu: roo.699.39 kotlu
u pragati paddu: roo.306.29 kotlu
rashtramlo rendu padaka gadula pathakaaniki nidhulu bhariga taggipoyayi. gatedadi budgetlo savarinchina anchanaalatho poliste roo.2143.40 kotla nunchi roo.306.29 kotlaku tagginchindi. otaan accounte budgetlo ee pathakaaniki roo.4709 kotlu unte, puurtisthaayi budgetlo roo.1005.69 kotlaku parimitam chesaru. rashtamlo ee pathakam kinda prabhutvam 2.82 lakshala gruhaalanu manjuru chesindi. veetiki 18 vela kotla nidhulu avasaramani anchana. ippativaraku ee pathakam kinda roo.7 vela kotlu kharchu chesindi. migata gruhalaku roo.12 vela kotlu avasaram. roo.126 kotlu rashtra prabhutvam ketayinchindi. migata roo.180 kotlu pradhaanamantri aavese yojana graameena, pattana pathakaala kinda sardubaatu cheyanundi.
prabhutvam budgetlo vidyaasaakha nidhulaku bhari kotha pettindi. abhivruddhi panulaku pragati paddu kinda paatasaala, unnata, saanketika vidyaasaakhalaku roo.767 kotle ketayinchindi. 2018-19 ketayimpulato polchukunte eesaari vidyabadjetsi roo.3378 kotlu taggindi. vidyaasaakhaku ketayinchina budgetse antaa bodhana, bodhanetara sibbandi vetanalake saripotundi. otaan accounte badjetytho polchukunna roo.2,321 kotlu taggipoyayi. vidyaasaakhaku 2019-20 aardhika samvatsaraaniki otaan accounte budgetse kinda roo.12.220.75 kotlanu icharu. ippudu roo.9899 kotle ketaayinchaaru.
mottam budgetlo vidyaasaakha budgetse wata roo.6.7 saatame. sarkaaru badullooni 1.09 lakshala mandi saashwata upaadhyaayulu, 15561 vidyaavaalantiirlu, 20 vela kgbv sibbandi vetanalake budgetse ketayimpulu saripotayi. joonier, digri kalaasaalallo sivilli panulu atakekkanunnayi. saanketiketara vishwavidyaalayaalaina ooyuu, keyu, telamgaana, mahatmagandhi, saatavaahana, palamuru, ambedkarke saarvatrika, telugu vishwavidyaalayaalu roo.1164.55 kotlu kaavaalani prabhutvaaniki pratipaadinchaayi. dakkindi roo.480.72 kotle. palamuru versity roo.115 kotlu adagga roo.8.70 kotle ketaayinchaaru.
u paatasaala vidyaku prabhutvam ketayistunna nidhullo 85-90 saatam vetanalake saripotundagaa moulika vasatula kalpana, kaalaanugunamgaa vidyaasamsthalanu teerchididdenduku nidhulu undatam ledu.adanapu taragati gadulaku vidyaasaakha roo.1,240 kotlu ketaayinchaalani korindi. inter praarambhinchina 172 kasturballo bhavanalu nirminchaalsi undi
videshee vidya pathakam
videshee vidya pathakaaniki ketayimpulu bhariga taggaayi. roo.137.84 kotle ketaayinchaaru. esseelaku gatedadi savarinchina anchanaalatho polchithe 75 saatam tagginchi roo.20 kotlaku parimitam chesaru. girijana sankshemashaakha paridhilo nidhulaku 50 saatam kothapetti roo.5.27 kotlu icharu. bc vidyaarthula sankhya ekkuva unnappatikii gtedadiki polchithe daadaapu 20 saatam tagginchi roo.39 kotlu ketaayinchaaru. minarty vidyaarthula videshee vidyaku nidhulu bhariga ketaayinchaaru. sankshemashaakhallo atyadhikamgaa roo.73.57 kotlu icharu.
2016-17loo praathamika vidya poortikaakamunde baluru 7.49, baalikalu 7.79 saatam mandi chaduvu maanesaaru. praathamikoonnathamlo varusagaa 5.60 saatam, 5.55 saatam, unnata paatasaala vidya(9, 10)loo 4.55, 4.63 saatam mandi chaduvu maanestunnaaru. 2017-18loo 18 mandi pillalaku oka upaadhyaayudu unnaaru. 2017-18loo rashtramlo 58.36 lakshala mandi paatasaalallo vidyanabhyasistundagaa andulo 52 saatam private paatasaalallo chaduvutunnaru. graameena, pattana praantaala madhya 24 saatam aksharaasyata vyatyaasamundi. graameenamlo 57 saatamunte pattanaallo 81 saatam undi. purushulu, mahilala madhya 17 saatam aksharaasyata teda undi.
rashtramlo essy, esty, bc, minarty sankshema saakhalaku kalipi prabhutvam roo.23,645 kotla badjetynu ketayinchindi. gtedadiki savarinchina, ee edaadi otaan akounteetho polchithe tagginappatiki, sankshema saakhallo pradhaana pathakaalu, kagi too pg vidya, sankshema vasati gruhalaku ketayimpulu gatedadi tarahaalone konasaginchindi. prabhutva pratishtaatmaka pathakaalaina kalyana lakshmi, shaadii mubarak, vidyaarthulaku bodhana feejulu, upakaara vetanaalaku swalpamgaa penchindi. essy, esteelaku gtedadiki savarinchina anchanaalaku taginatlugaa pragati paddu ketayimpulu chesindi. esseelaku swalpamgaa nidhulu perigaayi. esteelaku roo.300 kotlu kotha padindi. minarty sankshemashaakhalo nidhula kotha ekkuvagaa undi. aa saakhaku ketayimpullo roo.510 kotlu taggipoyayi. bc sankshemasaakhaku maatram ketayimpullo bhariga roo.2300 kotla kotha padindi. upakaara vetanaalu, kalyaanalakshmiki roo.1540 kotlu ketaayinchaaru. nirudyoga yuvataku raayitii runaalaku nidhulu ketayinchaledu. atyanta venukabadina taragatula vargaalaku gatamlo roo.1000 kotlu ketayiste prastutam ee mottam roo.5 kotlaku parimitamaindi. bc aardhika sahakara samstha, sahakara samakhyalu, aatmagourava bhavanalaku nidhulivvaledu.
gurukulaalaku roo.1865 kotlu
sankshema gurukulaalaku roo.1865 kotlu ketayinchindi. indulo essy gurukulaalaku roo.799.84 kotlu, esty gurukulaalaku 304.51 kotlu icharu. bc gurukulaalaku roo.265 kotlu ketaayinchaaru. gatha moodellalo 238 kotta gurukulaalu vachayi. veeti nirvahana, vetanaalaku bhariga nidhulu avasaram. minarty gurukulaalaku roo.470.75 kotlu ketaayinchaaru. saadhaarana gurukulaalaku takkuvagaa roo.25 kotlu icharu.
pratyeka abhivruddhi nidhi
essy, esty vargala sankshemaaniki pratyeka nidhi kinda ketayinchina nidhulu bhariga taggaayi. 2019-20 edaadiki essy sdfoaf kinda roo.9118.50 kotlu, esty sdfoaf kinda roo.5237.11 kotlu ketaayinchaaru. vaarshika budgetse taggina nepathyamlo sankshema vargala pratyeka nidhi taggipoyindi. aarogyasree, asara, aarogyalakshmi, rendu padaka gadula illa nirmaana pathakam, biyyam subsidy, raitu runamafi, munsipaalitiilaku nidhulu taditaraala kinda kharchu cheyanunnatlu chuupimchaaru.
taja budgetlo vaidya aarogyasaakha nidhulaku kotha padindi. 2018-19 budgetlo mottam ketayimpula kante daadaapu roo.1681 kotlu takkuva ketayinchindi. 2018-19loo pragati paddu roo.3852.49 kotlu kaga, eesaari aa paddu roo.1988 kotlu. gatedadi budgetlo aushadhaalaku roo.332 kotlu ketaayinchagaa, ee budgetlo kevalam roo.226.41kotlu ketaayinchaaru. kcr kit, aarogyasree, udyogulu, pinchanudaarulu, paatrikeyula aarogya pathakaala amaluku maatram peddapeeta vaesaaru. ee pathakaala amaluku 2018-19 budgetse kante adhika mottamlo 2019-20 budgetlo ketaayinchaaru. 2019-20 budgetlo vaidya aarogyasaakhaku roo.5694.17 kotlanu ketaayinchaaru.
desavyaaptamgaa moodosthaanam..
vaidya sevallo kerala, tamilanadu tarvaata telamgaana rashtram moodo sthaanamlo nilichindi. kcr kity pathakam kaaranamgaa prabhutva aasupatrullo prasavaala saatam 33 nunchi 60ki perigindi. sishu maranaala retu (prati veyyi jananaalaku) 39 nunchi 29ki, baalinta maranaala retu (prati laksha kaanpulaku) 91 nunchi 81ki taggindi. sarkaaru davaakhaanaallo opee, ipy 23 saatam perigindi.
aarogya pramaanaala nivedika
telamgaanalo prajala aayuhpramaanaalu gananeeyamgaa perigaayi. iteevala vidudalaina rashtrala aarogya pramaanaala nivedika prakaaram, desamlo sagatu aayushshu parimiti purushulaku 66.9 samvatsaraalu, mahilalaku 70.3 ellu. telamgaanalo idhi purushulaku 69.4 samvatsaraalu, mahilalaku 73.2 ellugaa namodaindi. rashtramlo gatha ayidellugaa vaidyarogya rangam abhivruddhi disagaa purogamistondani saamaajika aardhika mukhachitram-2019 (soshio ekanamike avutluke) perkondi. kcr kity pathakam valla talleebiddalaku melu jarigindani telipindi. prabhutvasupatrulla prasavaala saatam 33 nunchi 60 saataaniki perigaayi. ee pathakam kinda ippativarakuu roo.589.09 kotlanu labdhidaarula khaataalloki nerugaa jama chesarani perkondi. baalinta maranaalu lakshaku desamlo 130 undagaa, telamgaanalo 81gaa undi. prati veyyi sisumaranaalaku desamlo 33 undagaa rashtramlo 29gaa unnaayi.
atavi saakhaku roo.510 kotlu
puurtisthaayi budgetlo ataveesaakhaku nidhula ketayimpu perigindi. adavula rakshanaku, vistaranaku roo.501.26 kotlu prakatinchaaru. jupaarku, tigere praajektu, ataveekarana nidhi kinda maro roo.8.67 kotlu kalipi mottamgaa roo.509.93 kotla ketayimpulu jarigai. otaan accounte badjetyloni roo.342 kotlatho poliste idhi roo.167 kotlu adhikam. rashtra vistiirnamlo 24 saatam adavulunnaayi. bhupalapalli, bhadradri, nagarekarnool, kumuram bheem jillaallo 50 saatam atavi vistiirnam undi. innaallu kendra prabhutva khaataalo bhari mottamlo unna 'kampa' nidhulu rashtra khataku badili kaavadam, jangille bachavo, jangille badavo ninaadaaniki telamgaana prabhutvam praadhaanyam ivvadamtho poorthibadjetli ketayimpulu perigaayi. 'kampa' nidhullo roo.3,110 kotlu kendra khata nunchi rashtra khataku badili kaga, andulonchi roo.501.26 kotlu kharchu pettenduku kendram aamodam telipindi. ee meraku rashtra budgetlo ketayimpulu jariparu.
rashtra prabhutvam mahila sishu sankshemaaniki mottamgaa roo. 1,507.70 kotlu ketayinchindi. indulo pragati paddu kinda roo. 708.52 kotlu ichindi. mahilala bhadrataku nidhulu penchindi. gatamlo roo. 10 kotlu unte, ippudu roo. 18 kotlaku penchindi. anganmadi bhavanala nirmaanaaniki nidhulu ivvaledu. vedhimpulu, daadula kesullo baadhita mahilalaku satvara sahayam kosam roo. 4 kotlu perkondi. icds, aarogyalakshmi, poushtikaahaaram pathakaala kinda roo. 621.94 kotlu ichindi. poushtikaahaaram kosam roo. 410 kotlu ketayinchindi. aarogyalakshmi pathakam kinda garbhinulu, baalintalaku poushtikaahaaram andinchenduku roo. 127.24 kotlu ivvanunnatlu telipindi. icdsa pathakam kinda roo.40 kotlu ketayinchindi.
divyaangula kosam...
divyaangulaku avasaramaina parikaraala konugolu, pampineeki prabhutvam praadhaanyam ichindi. ee paddu kinda gatamlo kevalam roo. 82 lakshalu ivvagaa, ee edaadi roo. 3 kotlaku penchindi. punaravasam kosam roo. 4 kotlu, vivaha prothsaahakaalu, petrolu raayitii kinda roo. 4 kotlu choopinchindi. divyaangula sankshemaaniki gatha edaadiki savarinchina anchanaalatho polchithe pragati paddu kinda roo. 11 kotlu perigi, anchanaalu roo. 22 kotluga chuupindi.
kaarmika, upaadhi rangaalu
kaarmika, upaadhi kalpanasakhaku prabhutvam roo. 391.02 kotlu ketayinchindi. naipunhyaabhivruddhi pathakaaniki roo. 3.95 kotlatho saripettindi. gatha edaadi roo. 49 kotlu ketaayinchaaru. ee edaadi puurtisthaayi budgetlo itilaku ketayimpulu taggaayi. vaati bhavanala nirmaanaaniki okka roopaayee ivvaledu. upaadhi kalpana kaaryaalayaalaku gatamlo roo. 4.51 kotlu iste ippudu 89.90 lakshalatho saripettaaru. mallepalli itik roo. 5.79 kotla nunchi roo. 49 lakshalaku tagginchindi. sankalpe pathakam kinda naipunhyaabhivruddhiki gatamlo roo. 9 kotlu iste ippudu okka roopaayee ivvaledu.
rashtramlo sagatu pourudi talasari aadaayam bhariga perigindi. 2018-19 naatiki dharala suuchii prakaaram telamgaanalo okkokkari aadaayam roo. 2,05,696gaa namodaindi. idhi jaateeya sagatutho polchithe roo.79,290 adhikam. ee vishayamlo rangareddy jilla agrasthaanamlo nilichindi. aa tarvaati sthaanamlo rajadhani hyderabade undi. sthoola jilla sagatu utpattilo maatram hyderabade agrasthaanamlo unte.. rangareddy jilla taruvaati sthaanamlo undi. venukabadina jillaalaina kumurambheem asifabad, rajanna sirisilla, vanaparti, jogulamba gadwala chivari sthaanaallo unnaayi.
u 2017-18thoo poliste telamgaana sagatu talasari aadaayam roo. 24,999 perigi roo. 2,05,696gaa namodaindi. idhi 13.8 saatam vruddhiretutho samanam. ide samayamlo jaateeya vruddhi retu kevalam 10 saatamgaa undi. sagatu aadaayam roo. 1,26,406.
u 2011-12loo rashtra talasari aadaayam roo. 91,121gaa undi. appatitho poliste prastuta aadaayam 126 saatam peragagaa, jaateeya sagatu talasari aadaayam 100 saatam matrame perigindi. telamgaana vruddhiretu 10.8 saatam nunchi 13.8 saataaniki perigithe.. jaateeya vruddhiretu 11.9 saatam nunchi 10 saataaniki taggindi.
u sthoola jilla sagatu utpattilo hyderabade roo. 1,67,354 kotlatho agrasthaanamlo undi. kumurambheem jilla utpatti (hyderabadelo kevalam 3.86 saatamto) roo. 6,463 kotluga undi.
u jillala vaareegaa talasari aadaayaanni parigananaloki teesukunte rangareddy kanna hyderabade talasari aadaayam roo. 95,778 takkuva. atyanta takkuva talasari aadaayam kaligina jillaga jagityaala (roo. 92,751) undi.
rahadaarulu-bhavanala saakhaku nidhula ketayimpulo prabhutvam kotha vidhinchindi. 2019-20 samvatsaraaniki roo.1,411.94 kotlu ketayinchindi. fibravarilo pravesapettina otaan accounte budgetlo roo.2,176 kotlu ketaayinchagaa prastutam roo.764.06 kotlu tagginchindi. ketayimpullo roo.1,055.23 kotlu jeetabhatyaala nirvahanake saripotayi. abhivruddhi panulaku migiledi kevalam roo. 356.71 kotlu matrame. roo.4,800 kotlu appu teesukunenduku prabhutvam poocheekattu ivvagaa roo.2,200 kotla runaanni byaankula nunchi teesukunna areandeby adhikaarulu guttedaarulaku sardubaatu chesaru.
ayidunnarellalo roo. padi vela kotlu
telamgaana rashtram erpadina taruvaata prabhutva praadhaamyaalo rahadaarulu-bhavanala saakha okati. gadichina ayidunnarellalo sumaru roo.10,230 kotlanu prabhutvam kharchu chesindi.rendellugaa nidhula ketayimpulu kontha mandaginchaayi. gatamlo manjuru chesina nidhulaku sambandhinchina panulane konasaagistunnaaru. 8,300 kilometerla mera jaateeya, rashtra, jilla sthaayi rahadaarulanu abhivruddhi chesaru. sumaru 400 vantenalanu puurti chesaru.
3 lakshala kotlu daatanunna runaalu
rashtra appulu vegamgaa perugutunnaayi. budgetse dwarane kakunda budgetse bayata testundatamto 2020 marchi naatiki anni appulu kalipi roo.3 lakshala kotlanu daatanunnaayi. appulathopaatu vaatipai chellinchaalsina vaddiiluu perugutuu ippudavi roo.14,574 kotlaku cherayi. gatedadi kante 24 saatam mera vaddeelu perigaayi. saguneeti praajektula vanti aastula kalpanaku prabhutvam runaalapaine aadhaarapadutondi. ilaa budgetse dwara tecchina appulu 2016-17 naatiki roo.1.29 lakshala kotlu undagaa avi 2019 maarchinaatiki roo.1.79 lakshala kotlaku cherayi. taja budgetlo chuupinchina roo.24 vela kotlanu kalipithe 2020 maarchinaatiki appulu roo.2.03 lakshala kotlaku perugutaayi. veetini jskdpto poliste andulo 21.39 saatam mera untaayi. intaku mundati moodella kante idhi kontha ekkuve. rashtram pradhaanamgaa pratinela arebi nirvahinche velam dwara aardhika samsthalaku padella kaalavyavadhi unde bandlanu vikrayinchi, runaalanu sekaristuu untundi. prastuta roo.2.03 lakshala kotla appulloonuu 80 saatam mera ilaa bandla dwara tecchinave unnaayi. kendra runaalu roo.9,457 kotlu, inka swayampratipatti samsthala nunchi teesukunnavi roo.12,391 kotlu, udyogula bhavishyanidhi, chinna podupu mottaalu taditaraala nunchi teesukonnavi roo.18,813 kotlu unnaayi.
budgetse bayata appulu
budgetse bayata techhe appulu 2020 maarchinaatiki roo.77 vela kotlaku cheratayi. budgetse dwara techhe appulaku frearbayeem chattam aankshalu vidhistundatamto badjetytho sambandham lekunda appulanu techhe vidhaanaanni rashtralu anusaristuntaayi. aayaa panulaku sambandhinchina carporationlanu erpaatu chesi, vaati dwara sekarinche appulaku prabhutvam hamiga nilustundi. deentho avannee prabhutva dravya baadhyatalugaane maarataayi. aayaa samsthalu vaatini chellinchakapothe prabhutvame vaatini kattali. ilaa budgetse bayata 2019 marchi naatiki roo.77 vela kotlaku taanu haami ichinattu taja budgetse ganaamkaallo prabhutvam velladinchindi. 2020 maarchinaatiki maro roo.34 vela kotlaku haameelanu ivvabotondi. deentho budgetse bayati dravya baadhyatalu roo.oka laksha kotlanu daati, veetiki budgetse dwara tecchevaatini kalipithe mottam appulu roo.3 lakshala kotlanu daatutaayi. appulu perigekoddii vaddiila bhaaramuu teevramavutondi. bandla dwara sekarinche runaalanu padella tarvaata tirigi chellinchanunnappatika vaatipai vaddeelanu eppatikappudu jamacheyaka tappadu. ilaa mottam appulapai 2019-20loo roo.14,574 kotlanu chellinchaalani taja budgetlo aardhikasaakha anchana vesindi. ituvanti vaddeelu 2017-18loo roo.10,835kotla mera unnaayi.
talasari appu roo.88,068
rashtramlo talasari appu 2020 maarchinaatiki roo.88,068ki cheranundi. idhi 2019 marchinati talasari apputho poliste roo.15,026 adhikam. rashtra budget, budgetse aavala runaalu roo.3.10lakshala kotlaku cheranundatamto, rashtra janabha 3.52 kotlaku daanni anvayinchinappudu talasari appu roo.88,068gaa lekkatelutondi. 2019 maarchinaatiki rendu rakala appulu kalipi roo.2.57 lakshala kotla mera undatamtho appatiki talasari appu roo.73,042 undi.