స్వాతంత్ర్యోద్యమం - ఆంధ్రప్రదేశ్ ముస్లింల పాత్ర:
బ్రిటీష్‌ బానిస బంధనాల నుండి విముక్తిని కోరుకుంటూ సాగిన స్వాతంత్య్రోద్యమంలో భిన్నత్వంలో ఏకత్వం-ఏకత్వంలో భిన్నత్వం, అంతర్గత మార్గదర్శక సూత్రంగా సాగుతున్న భారతీయ సాంఘిక జనసముదాయాలలో ఒకటైన ముస్లిం జనసముదాయం మాతృభూమి పట్లగల అవ్యాజ ప్రేమాభిమానాల ఫలితంగా ధన మాన ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి సోదర సమానులతో కలసి ఆంగ్లేయులకు వ్యతిరేకంగా ఉద్యమించింది స్వదేశీయుల పాలన సాధించుకోవడంలో మహత్తర పాత్ర నిర్వహించారు. ఈ మేరకు ముస్లిం జనసముదాయాలు నిర్వహించిన మహత్తర పాత్రకు అంతర్గత, బహిర్గత కారణాలు, జాతీయ స్థాయి పరిణామాల మూలంగా చరిత్రలో లభించాల్సినంత ప్రాధాన్యత, ప్రాముఖ్యత, ప్రచారం లభించలేదు. ఆ కారణంగా ఆనాటి అపూర్వ ఆత్మార్పణలు, త్యాగాలు చరిత్ర గర్భాన మరుగున పడిపోయాయి. ఆంధ్రప్రదేశ్లో తొలిసారిగా 1780లో విశాఖపట్నంలోని ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ సైనిక స్థావరంలో జరిగినకంపెనీ సైన్యంలో సుబేదార్‌గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్న షేక్‌ అహమ్మద్‌ నాయకత్వం వహించారు. ఈ సందర్భంగా స్వదేశీసైనికుల కట్టలు తెంచుకున్న ఆగ్రహానికి తట్టుకోలేక కంపెనీ సైన్యాధికారులు కాళ్ళకు బుద్ధి చెప్పగా, స్థావరంలోని కోశాగారంలోని ధన సంపదను, ఆయుధాగారంలోని ఆయుధాలను సుబేదార్‌ అహమ్మద్‌ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆ తరువాత అంగ్లేయుల తొత్తులుగా మారిన జమీందార్ల కారణంగా, షేక్‌ సుబేదార్‌ అహమ్మద్‌తోపాటుగా తిరుగుబాటు యోధుల మరణశిక్షలకు ఎరయ్యారు. స్వజనుల విూద బ్రిటీషర్ల పెత్తనాన్ని సహించలేక, ఆంగ్లేయాధికారుల చర్యలను వ్యతిరేకించిన తొలినాటి ప్రముఖులలో నూరుల్‌ ఉమ్రా బహుదూర్‌ నైజాం దర్బార్‌లో అతి ముఖ్యులు. ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీలోని స్వదేశీ సైనికులను బ్రిటీష్‌ పాలకులకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించమంటూ 1806 ప్రాంతంలో నూరుల్‌ ఉమ్రా ప్రోత్సహించిన కారణంగా దర్బారు నుండి బహిష్కరణకు గురైన ఆయన ఉస్మానాబాద్‌ జిల్లాలోని ఔసా కోటలో 1818లో కన్నుమూశారు. నూరుల్‌ ఉమ్రా తరువాత నిజాం నవాబు సికిందర్‌ ఝూ బహుదూర్‌ కుమారుడు, అప్పటి నైజాం నవాబు నాసిరుద్దౌలా సోదరుడు అయినటువంటి ముబారిజుద్దౌలా ఆంగ్లేయుల పెత్తనాన్ని వ్యతిరేకించి ఆత్మాభిమానంగల స్వదేశీ సంస్థానాధీశులు, నవాబులతో కలసి పోరాటానికి సిద్దమైనందున ఆంగ్లేయుల ఆగ్రహానికి గురై గోల్కొండ కోటలో శిక్షను అనుభవిస్తూ 1854 జూన్‌ 25న కన్నుమూశారు. ఈ పోరాటం కోసం భారీ ఎత్తున ఆయుధాలను తయారు చేస్తూ పట్టుబడిన కర్నూలు నవాబు గులాం రసూల్‌ ఖాన్‌ జీవితం తిరుచునాపల్లి జైలులో 1840 జూలై 12న ముగిసింది. ఉత్తరాదిన ప్రథమ స్వాతంత్య్ర సంగ్రామం ఆరంభం కాకముందే ఆంధ్ర-తెలంగాణ ప్రాంతాలలో ఆత్మాభిమానం గల యోధులు, బ్రిటీష్‌ అధికారుల ఆజ్ఞలను ఖాతరు చేయకుండా తిరుగుబాటు పతాకాలను ఎగుర వేసిన యోధుల ప్రభావం నిజాం సంస్థానంలో కూడా ఆ ప్రభావం స్పష్టంగా బలపడసాగింది. ఈ పోకడలు ఎంతవరకు విస్తరించాయంటే పోరుబాట నడవండి మేం విూ వెంట ఉంటా అంటూ సంస్థానాధీశుడికి ప్రజానీకం నేరుగా సలహా ఇచ్చేంత స్థాయిలో బ్రిటీష్‌ వ్యతిరేకత నైజాం సంస్థానంలో ఉనికిని సంతరించుకుని ఊపందుకుంది. ఈ వాతావరణం మరింతగా ప్రబలి తెల్లవార్ని తరిమి కొట్టమని, మట్టుబెట్టమని నినాదాలు ఉద్భవించాయి.
4 ఖిలాఫత్ ఉద్యమం, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమ కాలం
7 అల్లూరి సీతారామరాజు, ఫజులుల్లా ఖాన్
12 మూలాలు ఇతర పఠనాలు
1857 కాలం[మార్చు]
చివరకు 1857 జూలై 17న నగరంలోని ప్రజలు, ప్రముఖులు మక్కా మసీదు వద్ద సమావేశమై మౌల్వీ అల్లావుద్దీన్‌, పఠాన్‌ తుర్రేబాజ్‌ ఖాన్‌ల నేతృత్వంలో బ్రిటీషు రెసిడెన్సీ మీద సాహసోపేత దాడి జరిపారు. ఆ సందర్భంగా కడపజిల్లా ఎల్లంపేట నివాసి షేక్‌ పీర్‌ సాహెబ్‌ 1857 ఆగస్టు 28న తిరుగుబాటుకు సిద్దం కమ్మని పిలుపునిచ్చి, ప్రయత్నాలు ఆరంభించగా ఆ రహస్యం కాస్త పొక్కడంతో ఆంగ్లేయుల దాష్టికానికి ఆయన బలయ్యారు. ఈ పోరాటాల స్ఫూర్తితో కృష్ణా-గోదావరి మండలాలలో గుంటూరులలో తిరుగుబాటు ఛాయలు కప్పించాయి. ఈ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ 1857 ఆగస్టు 22న రాజమండ్రిలోని ఆంగ్ల అధికారి మద్రాసులోని కంపెనీ ప్రధానకార్యదర్శికి రాసిన లేఖలో భారీ కుట్రను మొగ్గలోనే తుంచగలిగాం... ముసల్మాన్లు ఇందులో ప్రధాన పాత్ర వహించారని అని పేర్కొన్నాడు. ఈ విధంగా 1857 నాటి పోరాటంలో బ్రిటీషర్ల మీద తిరగబడిన జనులు, జవానులు చాలా మంది ఉన్నారు. ఆ సాహసుల చరిత్రలు పూర్తిగా నమోదుకు నోచుకోకపోవడంతో ఆ వివరాలు ప్రజలకు అందకుండా పోయాయి. చరిత్ర పుటలలో మరుగున పడిపోయాయి. ఆ సమయంలో బ్రిటీషర్లకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను చైతన్యవంతులను చేసేందుకు పలు సాంఘిక, సాంస్కృతిక, సాహిత్య, విద్యా సంస్థలు, ప్రజా సంఘాలు, పత్రికలు రంగం మీదకు వచ్చి చేసిన కృషి కారణంగా 1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ ఆవిర్భవించింది.
1887 కాలం[మార్చు]
20వ శతాబ్ద ఆరంభ కాలం[మార్చు]
ఖిలాఫత్ ఉద్యమం, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమ కాలం[మార్చు]
కడప లో ఉద్యమ రూపం[మార్చు]
మహాత్మాగాంధీ, అలీ సోదరుల అఖిల భారత పర్యటన[మార్చు]
విజయవాడకు చెందిన జాగీర్దార్‌ ముహమ్మద్ గులాం మొహియుద్దీన్ సాహెబ్‌ గాంధీ పిలుపు మేరకు తక్షణమే స్పందించి మేజిస్ట్రేటు పదవికి తక్షణమే రాజీనామా చేసి, ఉద్యమంలో చేరారు..
చీరాల పేరాల ఉద్యమ కాలం[మార్చు]
గుంటూరు జిల్లా చీరాల కేందంగా సాగిన చీరాల-పేరాల ఉద్యమంలో బాపట్లకు చెందిన మహమ్మద్‌ గౌస్‌ బేగ్‌ ఎంతగానో కృషి చేశారు. దుగ్గిరాల గోపాల కృష్ణయ్య ప్రధాన సహచరుడిగా ఆయన తన కుటుంబ ఆస్తిపాస్తులను ఉద్యమం కోసం పూర్తిగా వ్యయం చేశారు. చీరాల-పేరాల ప్రజాపోరాటంలోనే కాకుండా ముహమ్మద్‌ గౌస్‌ పెదనందిపాడు పన్ను నిరాకరణ ఉద్యమంలో కూడా చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమవ్యాప్తి కోసం గ్రామ గ్రామాన ప్రచార కార్యక్రమం చేపట్టి అవిశ్రాంతంగా శ్రమించారు.ప్రజలలో ప్రధానంగా యువకులలో ఉత్సాహాన్ని రెకెత్తిస్తూ ఆయన ప్రసంగాలు చేయడమే కాకుండా, బ్రిటీష్‌ పోలీసుల దాష్టిక చర్యలను ఏమాత్రం ఖాతరు చేయకుండా ఉద్యమాలలో చురుకుగా పాల్గొని పలుమార్లు ప్రభుత్వ ఆగ్రహానికి గురయ్యారు. (గుంటూరు జిల్లాలో స్వరాజ్య ఉద్యమం: మాదల వీరభద్రరావు) గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడు కేంద్రంగా పర్వతనేని వీరయ్య చౌదరి నాయకత్వంలో సాగిన పెదనందిపాడు పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమంలో ముహమ్మగ్‌ గౌస్‌ ప్రధాన పాత్రను నిర్వహించారు. పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం లక్ష్యాలను, విధివిధానాలను ప్రజలకు తెలపడం, గ్రామాలకు వచ్చే ప్రభుత్వాధికారులకు ప్రజల నుండి ఎటువంటి సహకారం అందకుండా చూడటం వరకు ఆయన బాధ్యతలు నిర్వర్తించారు. ఈ ఉద్యమం సందర్భంగా గ్రామాధికారులు తమ పదవులను తృణప్రాయంగా భావించి త్యజించారు. ఈ మేరకు ప్రకాశం జిల్లా నివాసి షేక్‌ చిన ఆదం సాహెబ్‌ ఉప్పుటూరు గ్రామాధికారి పదవికి రాజీనామా చేశారు. గుంటూరు జిల్లా పెదనందిపాడు గ్రామాధికారి షేక్‌ మొహీద్దిన్‌, మరొక గ్రామాధికారి షేక్‌ ఫకీర్‌ అహమ్మద్‌లు తమ పదవులకు రాజీనామా చేసి సత్యాగ్రహ ఉద్యమంలో చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. జాతి స్వేచ్ఛ స్వాతంత్య్రాలు కోరుకుంటూ సాగుతున్న జాతీయోద్యమంలో భాగంగా జరుతున్న వివిధ పోరాటాలలో తమదైన పాత్ర నిర్వహిస్తున్న వచ్చినందుకు అనంతపురం జిల్లా తాడిపత్రికి చెందిన అబ్దుల్‌ సాహెబ్‌ ఐదు మాసాల కఠిన కారాగారవాస శిక్షను అనుభవించారు. చిత్తూరు జిల్లా చంద్రగిరికి చెందిన మదార్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కండలూరు జైళ్లలో 15మాసాలు, 1921లో మధ్యనిషేధం ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు మరో సంవత్సరం జైలుశిక్షను అనుభవించారు. విశాఖపట్టణానికి చెందిన మహమ్మద్‌ అబ్దుల్‌ రజాక్‌ పలుసార్లు జైలు పాలయ్యారు. కృష్ణాజిల్లా నూజివీడు నివాసి కొత్వాల్‌ అబ్బాస్‌ అలీ సాహెబ్‌ 9 మాసాలు రాజమండ్రి జైలులో గడిపారు. ఆయన ఆంధ్ర కాంగ్రెస్‌ కమిటీ నాయకులుగా, నూజివీడు కాంగ్రెస్‌ కమిటీ అధ్యకక్షులుగా 1926 నుండి 1940 వరకు పనిచేశారు. విజయవాడకు చెందిన ససీరుల్లా ఖాన్‌ నాలుగు మాసాలు, నూజివీడు నివాసి మొహిద్దీన్‌ బెగ్‌ నాలుగు మాసాలు, గుడివాడ నివాసి ఖాశిం బేగ్‌ రెండు మాసాలు రాజమండ్రి జైలులో గడిపారు. నెల్లూరు జిల్లా కోవూరు తాలూకా వాసి మహమ్మద్‌ అక్బర్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కడలూరు జైళ్ళలో ఏడాది జైలు జీవితం గడిపారు. నెల్లూరు జిల్లా కోవూరు తాలూకాకు చెందిన మహమ్మద్‌ అక్బర్‌ సాహెబ్‌ నెల్లూరు, కడలూరు జైళ్ళలో ఏడాది జైలు జీవితం గడిపారు. నెల్లూరుకు చెందిన వ్యాపారి మహమ్మద్‌ గౌస్‌ సాహెబ్‌ ఆరు మాసాలు, జైలు శిక్షకు గురయ్యారు. గుంటూరు జిల్లాకు చెందిన అబ్దుల్‌ హుదా సాహెబ్‌ ఒక సంవత్సరం జైలుశిక్ష అనుభవించారు. రేపల్లెకు చెందిన షేక్‌ దావూద్‌, షేక్‌ గులాబ్‌ హుస్సేన్‌, షేక్‌ ఉస్మాన్‌ నిర్బంధాలకు గురయ్యారు. సత్తెనపల్లి చెందిన రైతు షేక్‌ మీర్జా ఆలీ సాహెబ్‌ పన్ను వ్యతిరేక ఉద్యమ ప్రచారంలో పాల్గొని ఆరు మాసాలు జైలులో గడిపారు. అదిలాబాద్‌కు చెందిన సయ్యద్‌ ఇబ్రహీం జిల్లాలో ఖిలాఫత్‌ ఉద్యమాన్ని నడిపి జైలు పాలయ్యారు. ఈ విధంగా విజయవాడకు చెందిన మొహమ్మద్‌ నూరుల్లా ఖాన్‌, కృష్ణానగర్‌ నివాసి మహమ్మద్‌ మింటో, నూజివీడుకు చెందిన మొహినుద్దీన్‌ ఖిలాఫత్‌-సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు జైలుశిక్షను అనుభవించారు. ఖిలాఫత్‌-సహాయనిరాకరణ ఉద్యమం నైజాం సంస్థానాన్ని కూడా తాకింది. నిజాం నవాబు బ్రిటీషర్లకు ఎంత అనుకూలంగా ఉన్నాకూడా ముస్లిం జనసముదాయాలు మాత్రం ఏమాత్రం జంకకుండా ఉద్యమబాట నడిచారు. హైదరాబాద్‌కు చెందిన అబ్బాస్‌ సుభాన్‌, మహమ్మద్‌ అబ్దుర్రెహామన్‌ ఖిలాఫత్‌-సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలకు తొలుతగా నేతృత్వం వహించగా, ఖిలాఫత్‌ కేంద్ర కమిటీకి ముహమ్మద్‌ అస్ఘర్‌ కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు. ఆ ఉద్యమంలో మౌలానా సయ్యద్‌ అబ్దుల్‌ హై, ముల్లా అబ్దుల్‌ ఖయ్యూం, సిరాజుల్‌ హసన్‌ తిర్మిజ్‌ ప్రముఖ పాత్రవహిచారు. నైజాం సంస్థానంలో డిప్యూటి కలక్టర్‌ ముహమ్మద్‌ రాజా బిల్‌గ్రామి ఖిలాఫత్‌-సహయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని పూర్తిగా సమర్థించిన కారణంగా ఆగ్రహించిన బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వం ఆయన పెన్షన్‌ను రద్దు చేసింది. ఈ సందర్భంగా జాతీయ స్థాయిలో హిందూ-ముస్లింలు తమ ఆచార సంప్రదాయాలను, మత మనోభావాలను గమనంలో పెట్టుకుని సాగుతున్నట్టుగానే హైదరాబాదులో కూడా ఖిలాఫత్‌- సహాయనిరాకరణోద్యమం సందర్భంగా ప్రజలు స్వచ్ఛందంగా గోవధను నిషేధిస్తూ, గోమాంసం స్వీకరించరాదని నిర్ణయించారు. జాతీయోద్యమ నేత ముల్లా అబ్దుల్‌ ఖయ్యూం ముంజేతికి హిందూ సోదరులు ప్రేమపూర్వకంగా రాఖీలు కట్టగా, భారీ సంఖ్యలో సమావేశమైన హిందూ-ముస్లింలు పరస్పరం రాఖీలు కట్టుకొని ఐక్యతను ప్రదర్శించిన ఘట్టాల గురించి తెలుసుకున్న బ్రిటీష్‌ రెసిడెంటు మండిపడుతూ నగరంలో సభలు-సమావేశాలు నిర్వహించాలంటే తప్పనిసరిగా ప్రభుత్వ అనుమతి తీసుకోవాలని నిబంధనలు విధింపచేశాడు. ప్రభుత్వం విధించిన నిషేధాన్ని, నిబంధనలను ఉల్గంఘిస్తూ 'జమాయత్‌- యే-నౌజవాన్‌- యే-తుల్పా' సఢ్యులు ముహమ్మద్‌ అబ్దుల్‌ రహమాన్‌ రియాస్‌, అవిూర్‌ అహమ్మద్‌, సయ్యద్‌ ఇబ్రహీం, అబ్దుస్‌ సుభాన్‌, అతా హుస్సేన్‌లు 1920 మే 30న సభను నిర్వహించగా నిజాం ప్రభుత్వం వార్ని అరెస్టు చేసి నగరం నుండి బహిష్కరించారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ పిలుపు మేరకు అన్ని ఉద్యమపోరాట రూపాలలో భాగస్వాములవుతున్న ముస్లింలు సహాయనిరాకరణ ఉద్యమంలో భాగంగా సాగిన మద్యపాన నిషేధ పోరాటంలో కూడా తమదైన పాత్రను నిర్వహించారు. గుంటూరు, నెల్లూరు, బళ్ళారి, అనంతపురం, కర్నూలు, ఉభయగోదావరి జిల్లాలోని ముస్లింలు ప్రజానీకం పెద్ద సంఖ్యలో, ఎంతో ఉత్సాహంతో మద్యపాన నిషేధోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. ప్రధానంగా నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన సయ్యద్‌ మొషిన్‌ సాహెబ్‌, మహబూబ్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌ మద్యపాన నిషేధ కార్యక్రమంలో క్రియాశీలక పాత్ర వహించారు. మహబూబ్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌ అనర్ఘళంగా మాట్లాడటమే కాకుండా, ఉద్యమ గీతాలను మధురంగా పాడుతూ ఉద్యమ వ్యాప్తికి ఎంతగానో దోహదపడ్డారు. హైదరాబాదు రాష్ట్రంలోని బారువంచా గ్రామంలోని జాగీరుదార్లు కుహేష్‌ సాహెబ్‌, బుర్హాన్‌ సాహెబ్‌లు కల్లు, సారాలను విక్రయించవద్దంటూ, నిషేధాన్ని ప్రోత్సహించారు. భారతావనిని కుదిపివేసిన సహాయ నిరాకరణ-ఖిలాఫత్‌, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాల సమయంలో ఆంధ్రలో మన్యం తిరుగుబాటు రంగం విూదకు వచ్చింది.
అల్లూరి సీతారామరాజు, ఫజులుల్లా ఖాన్[మార్చు]
ఖద్దరు ఉద్యమం[మార్చు]
అనంతపురం ముస్లింల పాత్ర[మార్చు]
ముస్లిం స్త్రీల పాత్ర[మార్చు]
క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ కాలం[మార్చు]
1942 జూలైలో మహాత్ముడు ఇది బాహాటమైన తిరుగుబాటు అని హెచ్చరిక చేశారు. 1942 ఆగస్టులో బొంబాయిలో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌ వర్కింగ్‌ కమిటీ, క్విట్‌ ఇండియా పోరాటానికి సమర శంఖారావం పూరించింది. బ్రిటీష్‌ వారిని భారతదేశం వదలి పొమ్మంటూ 1942 జూలైలో వార్ధాలో చేసిన తీర్మానాన్ని, బొంబాయి సమావేశం ధ్రువీకరించింది. ఆ తీర్మానం క్విట్‌ ఇండియా తీర్మానంగా ప్రసిద్ధి పొందింది. ఈ సందర్భంగా ప్రజలనుద్దేశించి గాంధీజీ మాట్లాడుతూ విజయమో-వీరస్వర్గమో ('ఈళి ళిజీ ఈరిలి') తేల్చుకోవాలన్నారు. జాతీయ నాయకుల పిలుపు మేరకు జనసమూహాలు కూడా కదిలాయి. ప్రభుత్వం ప్రజల విూద విరుచుకపడింది. ఈ క్రమంలో, అనంతపురం‌ జిల్లా కదిరి నివాసి మహబూబ్‌ సాహెబ్‌ కొత్తకోట అటవీ శాఖ కార్యాలయాన్ని తగుల బెట్టినందుకు జైలుకు వెళ్ళారు. అనంతపురం జిల్లాకు చెందిన యం.మొహిద్దీన్‌ సాహెబ్‌, యం.అఫ్సర్‌ ఆలీ, తదితరులు మద్యం వ్యాపారుల బెదిరింపులకు లొంగకుండా మధ్యనిషేధ కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నారు. ఆనాడు మహమ్మద్‌ ఆలీ జిన్నాతో వ్యక్తిగత పరిచయం ఉన్న వ్యక్తిగా ప్రసిద్ధుడైన మహమ్మద్‌ అలీ ముస్లింలీగ్‌ రాజకీయాలకు దూరమై ఈ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. పశ్చిమగోదావరి జిల్లా నిడదవోలుకు చెందిన వ్యవసాయదారుడు అబ్దుల్‌ బజీద్‌ ఖాన్‌ ఒకటిన్నర సంవత్సరం జైలుశిక్షను అనుభవించారు. ఆ తరువాత అతి చిన్నవయస్సులోనే జిల్లా బోర్డు సభ్యునిగా ఎన్నికైన ఆయన చరిత్ర సృష్టించారు. భీమవరం వ్యాపారి షేక్‌ అలీ సాహెబ్‌ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. ఆయన క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం సందర్భంగా ప్రభుత్వ కార్యాలయానికి నిప్పుపెట్టారు. ఆ సందర్భంగా జరిగిన లాఠీ ఛార్జిలో తీవ్రంగా గాయపడ్డారు. ఆ తరువాత కూడా బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్న ఆయన పలుమార్లు జైలు శిక్షలకు గురయ్యారు. ఆలీపూర్‌ క్యాంపులో రెండు సంవత్సరాల పాటు పలు కడగండ్లు అనుభవించారు. స్వాతంత్య్రం సిద్ధించాక 1946లో కాంగ్రెస్‌ జిల్లా కార్యవర్గ సభ్యునిగానూ, రాష్ట్ర కార్యవర్గంలోనూ బాధ్యతలను నిర్వహించారు. భీమవరం నివాసి షేక్‌ ఫకీర్‌ మొహిద్దీన్‌ 17-8-1942 నాటి జాతీయోద్యమ కార్యకలాపాలలో పాల్గొన్నందుకు జైలుశిక్ష, ఎనిమిది కొరడా దెబ్బల శిక్షకు గురయ్యారు. ఆయన 1943 డిసెంబరు 9 వరకు అలీపూర్‌ జైలులో గడిపారు. తాడేపల్లిగూడెం తాలూకా నవాబుపాలెం రైల్వే గేట్‌మన్‌ షేక్‌ పెద మస్తాన్‌ సంవత్సరం పాటు అలీపూర్‌ క్యాంపు జైలు బాధలను రుచి చూశారు. తాడేపల్లిగూడెం నివాసి షేక్‌ రహీంఖాన్‌ పెంటపాడు తపాల కార్యాలయం తగులబెట్టిన సంఘటనలో ప్రధాన పాత్ర వహించినందున 12 కొరడా దెబ్బల శిక్షను అనుభవించారు. కృష్ణాజిల్లా తిరువూరు తాలూకా గౌరంపాలెం నివాసి సాలార్‌ సాహెబ్‌, స్వాతంత్య్ర సమర యోధుడు కొత్వాల్‌ అబ్బాస్‌ ఆలీ కుమారుడు కొత్వాల్‌ మహమ్మద్‌ హుస్సేన్‌ పోలీసుల నిర్బంధానికి గురయ్యారు. నూజివీడుకు చెందిన షేక్‌ నూరుల్లా సాహెబ్‌, కొనకంచి నివాసి షేక్‌ సర్దార్‌ సాహెబ్‌ వ్యక్తిసత్యాగ్రహం నుండి క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమం వరకు నిరంతరం కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నారు. నందిగామ తాలూకా కొనకంచి గ్రామాధికారి షేక్‌ బికారీ సాహెబ్‌ ఉద్యమకారుల పట్ల ప్రభుత్వం అనుసరిస్తున్న కిరాతక వైఖరికి నిరసనగా ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేశారు. ఆలూరు తాలూకా నెమకల్‌కు చెందిన టైలర్‌ యం.అక్బర్‌ ఆలీ ఎనిమిది మాసాల జైలు శిక్షకు గురయ్యారు. అనంతపురం జిల్లా కసాపురం నివాసి మహమ్మద్‌ రసూల్‌ గుంతకల్‌ వద్ద రైల్వేస్టేషను‌ ధ్వంసం చేసిన సంఘటనలో మిత్రులతో కలసి పాల్గొన్నందున ఆరు మాసాల జైలు శిక్షను అనుభవించారు. మదనపల్లె నివాసి పి. మదార్‌ సాహెబ్‌ పోలీసు లాఠీ దెబ్బలకు గురయ్యారు. నంద్యాల తాలూకా తొగిరిచేడుకు చెందిన రైతుకూలీ ముల్లా మహబూబ్‌ సుభాని అలీపూర్‌జైలులో ఆరు మాసాల జైలుశిక్ష అనుభవించారు. నెల్లూరు జిల్లా కావలికి చెందిన షేక్‌ మొహద్దీన్‌ సాహెబ్‌ నిర్బంధానికి గురయ్యారు. గుంటూరు జిల్లా సత్తెనపల్లికి చెందిన టైలర్‌ షేక్‌ హటల్‌ సాహెబ్‌ను అరెస్టు చేసి డిఫెన్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా రూల్స్‌ క్రింద 18 మాసాల శిక్షను విధించారు. నిడుబ్రోలుకు చెందిన షేక్‌ మస్తాన్‌ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో ప్రముఖంగా పాల్గొన్నారు. ఆయనకు ప్రభుత్వం మూడు సంవత్సరాల ఆరు మాసాల జైలుశిక్ష విధించింది. బస్‌కండక్టర్‌ ముహమ్మద్‌ హనీఫ్‌ అలీపూర్‌, రాజమండ్రి జైళ్లలో సంవత్సరం గడిపారు.తెనాలికి చెందిన మున్షీ సయ్యద్‌ మహమ్మద్‌ మస్తాన్‌ తెనాలి రైల్వే స్టేషను‌ విూద జరిగిన దాడిలో పాల్గొని, అక్కడ జరిగిన పోలీసు కాల్పుల్లో చావు తప్పి బయటపడ్డారు. ఆ తరువాత కొంతకాలం రహస్య జీవితం గడిపారు. తెనాలికి చెందిన మరోయోధుడు సయ్యద్‌ అబ్దుల్‌ అజీం ఉద్యమ కార్యకలాపాలలో పాల్గొనడమే కాక, మద్రాసులో కొంతకాలం అజ్ఞాతవాసం చేశారు. ముస్లింల సంక్షేమం, రాజ్యాధికారం ప్రధాన లక్ష్యంగా అఖిల భారత ముస్లింలీగ్‌ మద్రాసు నగరవాసుల గుప్పెట నుండి బయట పడి గుంటూరు జిల్లా కేంద్రం బాగా బలపడింది.1944 మే 5న తెనాలిలో సయ్యద్‌ మహబూబ్‌ నాయకత్వంలో ముస్లింలీగ్‌ ఆర్గనైజింగ్‌ కమిటీ సమావేశం జరిగింది. ఈ సమావేశానికి ప్రముఖ న్యాయవాది ముహమ్మద్‌ అబ్దుల్‌ సలాం అధ్యక్షత వహించగా సయ్యద్‌ మహబూబ్‌, ముహమ్మద్‌ యాశిన్‌, అబ్దుల్‌ కరీం, అల్లాబక్ష్‌ లాంటి ప్రముఖులు సభ్యులుగా ముస్లింలీగ్‌ జిల్లా ఆర్గనైజింగ్‌ కమిటీ ఎన్నికయ్యింది. 1945 జనవరి 21న బాపట్లలో గుంటూరు జిల్లా ప్రైమరి లీగ్‌ అధ్యక్ష కార్యదర్శుల ప్రథమ సమావేశం జరిగింది. ఈ సందర్భంగా ప్రముఖ కవి ఉమర్‌ అలీషా మాట్లాడుతూ మన దేశంలో కాంగ్రెసు, ముస్లిం లీగు రెండు పెద్ద రాజకీయ సంస్థలు. రెండు ఏకమైతేనేగాని పరదేశ పాలకవర్గాన్ని తరుమలేము. హిందూ-ముస్లిం తగాదాలు పోరాటాలు విదేశ పాలకులను ఇక్కడే శాశ్వితముగా అట్టి పెట్టగలవు. ఈ సత్యాన్ని ఉభయులు గ్రహించాల,ని ఉద్బోధించారు. అఖిల భారత ముస్లింలీగ్‌ రాజకీయ దృక్పధం ఏలా ఉన్నా ఆంధ్రలోని ముస్లింలలో అత్యధికుల రాజకీయ దృక్కోణం మాత్రం భిన్నంగా వ్యక్తం అయ్యింది. ఆయన మార్గ నిర్దేశకంలో ముస్లింలీగ్‌ పాకిస్థాన్‌ కొరకే కాకుండా ముస్లిం ప్రజలకు నిత్యం సహాయ సహకారిగా నిరూపించాలి, అని స్పష్టంగా ప్రకటించింది. ఈ కార్యక్రమాలలో అజీజుల్లా దుర్రాని (ఇంగ్లాండు), అబ్దుల్‌ మన్నాన్‌ దుర్రాని (అలీఘర్‌), డాక్టర్‌ మహమ్మద్‌ బేగ్‌, యం.ఎ. సలాం, షేక్‌ మగ్దూం, యస్‌ మహబూబ్‌లు పాల్గొన్నారు. బ్రిటీష్‌ దాస్య శృంఖాలాల నుండి విముక్తం చేయడానికి జర్మనీ వెళ్ళిన సుభాష్‌ చంద్రబోస్‌ అటు నుండి బర్మా చేరుకుని కెప్టన్‌ మాన్‌ సింగ్‌ నేతృత్వంలోని భారత జాతీయ సైన్యం (ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌ ) పగ్గాలను సుభాష్‌ చంద్ర బోస్‌ స్వీకరించారు. ఆయన నేతృత్వంలో భారత జాతీయ సైన్యం, స్వతంత్ర భారత ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. ఇటు సైన్యంలో అటు ప్రభుత్వంలో మస్లిం యోధులు, మేధావులు నేతాజికి సన్నిహితంగా ఉంటూ అండదండలు అందించారు. ఈ క్రమంలో హైదరాబాదుకు చెందిన అబిద్‌ హసన్‌ సఫ్రాని లాంటి వారు ఉన్నత స్థానాలలో బాధ్యతలు నిర్వహించగా ఖమురుల్‌ ఇస్లాం, తాజుద్దీన్‌ గౌస్‌, హైదరాబాద్‌ చార్మినార్‌ సిగరెట్‌ కంపెనీ (వజీర్‌ సుల్తాన్‌ టొబాకో కంపెనీ) యజమాని కుమారుడు అలీ సుల్తాన్‌ కూడా నేతాజీతో కలసి పనిచేశారు. ఈ మేరకు హైదరాబాదు సంస్థానానికి చెందిన షరీఫుద్దీన్‌, అబ్దుల్‌ సయీద్‌ ఉస్మాని, అబ్దుల్‌ లతీఫ్‌, ఇమాముద్దీన్‌, ముహమ్మద్‌ ఖాన్‌ లాంటి పలువురు నేతాజీ వెంట నడిచారు. ఈ యోధులలో ఆబిద్‌ హసన్‌ సఫ్రాని లాంటి వారు స్వాతంత్య్ర పోరాట సాహిత్య చరిత్రలో అపూర్వం అనదగిన జైహింద్‌, నేతాజీ అను పదాలను సృష్టించారు. విజయనగరం జిల్లా వేపాడు గ్రామానికి చెందిన షేక్‌ ఖాదర్‌ మొహిద్దీన్‌ చిన్నతనంలోనే పనికోసం బర్మాకు వెళ్ళి అక్కడి తేయాకు తోటల్లో శ్రమిస్తూ దాచుకున్న 20 వేల రూపాయలను అజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌కు విరాళంగా సమర్పించి తాను కూడా ఆజాద్‌ హింద్‌ పౌజ్‌లో రైఫిల్‌మన్‌గా, రిక్రూటింగ్‌ ఏజెంటు కూడా ఎంతో కృషిచేశారు. చిత్తూరు జిల్లా చంద్రగిరికి చెందిన యస్‌.అబ్దుల్‌ అలీ నేతాజీ పిలుపుకు ప్రభావితుడై ఆజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌లో చేరారు. వృత్తిరీత్యా వడ్రంగి కావడంతో ఆయనకు క్యాంపు క్వార్టర్లలో చేతినిండా పని ఉండేది. అయినా అలుపు సొలుపు ఎరుగకుండా పనిచేస్తూ ఆయన అధికారుల ప్రశంసలను అందుకున్నారు. అనంతర కాలంలో ఆయన యుద్ధఖైదీగా సంవత్సరం పాటు జైలుశిక్షను అనుభవించారు. అబ్దుల్‌ అలీ లాగే చిత్తూరు జిల్లాకు చెందిన మహమ్మద్‌ అఫ్జల్‌ సాహెబ్‌ నేతాజీ సైన్యంలో చేరారు. ఆయన కూడా ఒక ఏడాది యుద్ధఖైదీగా నిర్బంధానికి, ఇబ్బందులకు గురయ్యారు. చిత్తూరు జిల్లా పుంగనూరుకు చెందిన పి.పి.మహమ్మద్‌ ఇబ్రహీం అదే బాటలో నడిచారు. కడపజిల్లా రాయచోటికి చెందిన డ్రైవర్‌ అబ్దుల్‌ ఖాదర్‌ ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో భారత జాతీయ సైన్యంలో చేరారు. 1945 దాకా మలయా తదితర ప్రాంతాలలో జైలులో గడిపారు. పశ్చిమగోదావరి జిల్లా తణుకు ప్రాంతానికి చెందిన షేక్‌ అహమ్మద్‌ అజాద్‌ హింద్‌ ఫౌజ్‌లో భాగస్వాములయ్యారు. బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటాలలో పాల్గొని ఆయన పలు శిక్షలకు గురయ్యారు. అంతర్జాతీయ పరిణామాల దృష్ట్యా, జాతీయంగా భారతీయులు నిర్వహిస్తున్న ఉద్యమాల తీవ్రత ఫలితంగా 1947లో భారతదేశం పాలనాధికారాన్ని భారతీయులకు అప్పగించాల్సిన పరిస్థితి ఆంగ్లేయులకు ఏర్పడింది. 1940 నుండి పాకిస్థాన్‌ ఏర్పాటును కోరుతూ ఆల్‌ ఇండియా ముస్లింలీగ్‌ సాగించిన విభజన రాజకీయాలకు ఆంగ్లేయులు తోడ్పాటు అందించారు. ఈ విభజన ప్రయత్నాలకు తెలుగుగడ్డ విూద నుండి తెనాలికి చెందిన మున్షీ మస్తాన్‌, నసరావుపేటకు చెందిన షేక్‌ ముహమ్మద్‌ ఆలీ, షేక్‌ మొహిద్దీన్‌ సాహెబ్‌లు లీగ్‌ విభజన రాజకీయాలను నిరసించారు. మహమ్మద్‌ ఆలీ ఎంతో కాలం లీగ్‌ సభ్యునిగా ఉన్నా కూడా, లీగ్‌ విభజన రాజకీయాలను వ్యతిరేకిస్తూ లీగ్‌కు రాజీనామా చేశారు. నరసరావుపేటకు చెందిన సయ్యద్‌ జాన్‌ అహమ్మద్‌ విభజనను వ్యతిరేకిస్తూ పనిచేశారు. భారత విభజన వలన కలిగే నష్టాలను, కష్టాలను వివరిస్తూ సభలు సమావేశాలు నిర్వహించారు, విభజనను పూర్తిగా వ్యతిరేకించారు. ఈ మేరకు విభజనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలు, నాయకులు ఎంతగా ప్రయత్నించినా చివరకు విభజన తప్పలేదు. 1947 జూలై 15న బ్రిటీష్‌ పార్లమెంట్‌ భారత స్వాతంత్య్ర ప్రదాన బిల్లును ఆమోదించింది.
హైదరాబాదు స్వాతంత్ర్యోద్యమ చరిత్ర కాలం[మార్చు]
మూలాలు ఇతర పఠనాలు[మార్చు]
మన్యంలో విప్లవం, పొన్నలూరి రాధాకృష్టమూర్తి, ప్రజాప్రచురణలు, ఏలూరు, 1975
నా జీవిత కథ -నవ్యాంధ్రము, అయ్యదేవర కాళేశ్వరరావు, పేజీ 327.
ముల్కి (కొలుపుల దస్తర్‌) ముస్లిం సాహిత్య ప్రత్యేక సంచిక, సంపాదకులు వేముల ఎల్లయ్య, స్కై బాబ, 2003 డిసెంబరు-2004 మే, హైదరాబాద్‌.
దేశ స్వాతంత్య్రోద్యమంలో విశాఖ జిల్లా స్థానం, విశాఖజిల్లా దర్శిని, విశాఖపట్నం, 2002, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో గాంధీజీ: కొడాలి ఆంజనేయులు.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=స్వాతంత్రోద్యమంలో_ఆంధ్రప్రదేశ్_ముస్లిములు&oldid=3397392" నుండి వెలికితీశారు
swaatantryodyamam - andhrapradesh muslimla paatra:
britishe banisa bandhanaala nundi vimuktini korukuntu saagina swaatantyrodyamamlo bhinnatvamlo ekatvam-ekatvamlo bhinnatvam, antargata maargadarsaka suutramgaa saagutunna bhaarateeya saanghika janasamudaayaalalo okataina muslim janasamudaayam maatrubhoomi patlagala avyaja premaabhimaanaala phalitamgaa dhana maana praanaalanu panamgaa petti sodara samaanulatoe kalasi aangleyulaku vyatirekamgaa udyaminchindi swadesheeyula paalana saadhinchukovadamlo mahattara paatra nirvahinchaaru. ee meraku muslim janasamudaayaalu nirvahinchina mahattara paatraku antargata, bahirgata kaaranaalu, jaateeya sthaayi parinaamaala moolamgaa charitralo labhinchaalsinanta praadhaanyata, praamukhyata, prachaaram labhinchaledu. aa kaaranamgaa aanaati apurva aatmaarpanalu, tyaagaalu charitra garbhana maruguna padipoyayi. aandhrapradeshlo tolisaarigaa 1780loo visaakhapatnamlooni eesshe india company sainika sthaavaramlo jariginakampenii sainyamlo subedarega baadhyatalu nirvahistunna sheki ahammadke naayakatvam vahinchaaru. ee sandarbhamgaa swadeseesainikula kattalu tenchukunna aagrahaaniki tattukoleka company sainyaadhikaarulu kaallaku buddhi cheppagaa, sthaavaramlooni koshagaramloni dhana sampadanu, aayudhaagaaramlooni aayudhaalanu subedare ahammadke swaadheenam chesukunnaru. aa taruvaata angleyula tottulugaa maarina jameendaarla kaaranamgaa, sheki subedare ahammadmothapuga tirugubaatu yodhula maranasikshalaku erayyaru. swajanula viuda briticierla pettanaanni sahinchaleka, aangleyaadhikaarula charyalanu vyatirekinchina tolinaati pramukhulalo noorule umra bahuduri naijam darbarelo athi mukhyulu. eesshe india companyloni swadeshee sainikulanu britishe paalakulaku vyatirekamgaa vyavaharinchamantuu 1806 praantamlo noorule umra prothsahinchina kaaranamgaa darbaru nundi bahishkaranaku guraina aayana usmanabad jillaalooni ausaa kotalo 1818loo kannumuusaaru. noorule umra taruvaata nijam nawabu sikindary jhuu bahuduri kumarudu, appati naijam nawabu nasiruddaula sodarudu ayinatuvanti mubarijuddaula aangleyula pettanaanni vyatirekinchi aatmaabhimaanamgala swadeshee samsthaanaadheeshulu, navaabulatoe kalasi poraataaniki siddamainanduna aangleyula aagrahaaniki gurai golkonda kotalo shikshanu anubhavistuu 1854 joony 25na kannumuusaaru. ee poratam kosam bhari ettuna aayudhaalanu tayaaru chestu pattubadina karnoolu nawabu gulam rasoolm khany jeevitam tiruchunapalli jailulo 1840 juulai 12na mugisindi. uttaraadina prathama swaatantyra sangraamam aarambham kakamunde aandhra-telamgaana praantaalalo aatmaabhimaanam gala yodhulu, britishe adhikaarula aagnalanu khataru cheyakunda tirugubaatu pataakaalanu egura vesina yodhula prabhaavam nijam samsthaanamlo kuudaa aa prabhaavam spashtamgaa balapadasaagindi. ee pokadalu entavaraku vistarinchaayante porubata nadavandi mem vu venta untaa antuu samsthaanaadheeshudiki prajaaneekam nerugaa salaha ichenta sthaayilo britishe vyatirekata naijam samsthaanamlo unikini santarinchukuni oopandukundi. ee vaataavaranam marintagaa prabali tellavaarni tarimi kottamani, mattubettamani ninaadaalu udbhavinchaayi.
4 khilafat udyamam, sahaya niraakarana udyama kaalam
7 alluri sitaramaraju, fajulullah khan
12 moolaalu itara pathanaalu
1857 kaalam[maarchu]
chivaraku 1857 juulai 17na nagaramloni prajalu, pramukhulu makka maseedu vadda samavesamai moulvi allavuddinsi, pathaan turrebajm khanila netrutvamlo britishu residency meeda saahasopeta daadi jariparu. aa sandarbhamgaa kadapajilla ellampeta nivasi sheki peeri sahebe 1857 aagastu 28na tirugubaatuku siddam kammani pilupunicchi, prayatnaalu aarambhinchagaa aa rahasyam kaasta pokkadamtho aangleyula daashtikaaniki aayana balayyaru. ee poraataala sphuurtithoo krishna-godavari mandalaalalo guntoorulalo tirugubaatu chaayalu kappinchaayi. ee vishayaanni prastaavistuu 1857 aagastu 22na rajamandriloni aangla adhikari madraasulooni company pradhaanakaaryadarshiki raasina lekhalo bhari kutranu moggalone tunchagaligaam... musalmaanlu indulo pradhaana paatra vahinchaarani ani perkonnadu. ee vidhamgaa 1857 naati poraatamlo briticierla meeda tiragabadina janulu, javaanulu chala mandi unnaaru. aa saahasula charitralu puurtigaa namoduku nochukokapovadamto aa vivaraalu prajalaku andakunda poyayi. charitra putalalo maruguna padipoyayi. aa samayamlo briticierlaku vyatirekamgaa prajalanu chaitanyavantulanu chesenduku palu saanghika, saamskrutika, saahitya, vidya samsthalu, praja sanghaalu, patrikalu rangam meedaku vachi chesina krushi kaaranamgaa 1885loo bhaarata jaateeya congresse aavirbhavinchindi.
1887 kaalam[maarchu]
20va sataabda aarambha kaalam[maarchu]
khilafat udyamam, sahaya niraakarana udyama kaalam[maarchu]
kadapa loo udyama roopam[maarchu]
mahatmagandhi, aly sodarula akhila bhaarata paryatana[maarchu]
vijayavaadaku chendina jagirderse muhammad gulam mohiuddin sahebe gaandhi pilupu meraku takshaname spandinchi magistretu padaviki takshaname rajinama chesi, udyamamlo cheraaru..
chiiraala peraala udyama kaalam[maarchu]
gunturu jilla chiiraala kendamgaa saagina chiiraala-peraala udyamamlo bapatlaku chendina mahammadki gause begn entagaano krushi chesaru. duggiraala gopala krishnayya pradhaana sahacharudigaa aayana tana kutumba aastipaastulanu udyamam kosam puurtigaa vyayam chesaru. chiiraala-peraala prajaaporaatamlone kakunda muhammadki gause pedanandipadu pannu niraakarana udyamamlo kuudaa churugga paalgonnaaru. pannula niraakarana udyamavyaapti kosam grama gramana prachaara kaaryakramam chepatti avisraantamgaa shraminchaaru.prajalalo pradhaanamgaa yuvakulalo utsaahaanni rekettistuu aayana prasangaalu cheyadame kakunda, britishe polisula daashtika charyalanu ematram khataru cheyakunda udyamaalalo churukugaa palgoni palumaarlu prabhutva aagrahaaniki gurayyaru. (gunturu jillaalo swarajya udyamam: maadala veerabhadrarao) gunturu jilla pedanandipadu kendramgaa parvataneni veerayya chaudari naayakatvamlo saagina pedanandipadu pannula niraakarana udyamamlo muhammagn gause pradhaana paatranu nirvahinchaaru. pannula niraakarana udyamam lakshyaalanu, vidhividhaanaalanu prajalaku telapadam, graamaalaku vache prabhutvaadhikaarulaku prajala nundi etuvanti sahakaaram andakunda chudatam varaku aayana baadhyatalu nirvartinchaaru. ee udyamam sandarbhamgaa graamaadhikaarulu tama padavulanu trunapraayamgaa bhavinchi tyajinchaaru. ee meraku prakaasam jilla nivasi sheki china aadam sahebe upputuru gramadhikari padaviki rajinama chesaru. gunturu jilla pedanandipadu gramadhikari sheki mohiddini, maroka gramadhikari sheki fakiri ahammadkalu tama padavulaku rajinama chesi satyagraha udyamamlo churugga paalgonnaaru. jaati swechha swaatantyraalu korukuntu saagutunna jaatiiyodyamamlo bhagamga jarutunna vividha poraataalalo tamadaina paatra nirvahistunna vachinanduku anantapuram jilla taadipatriki chendina abdulle sahebe aidu masala kathina karagaravasa shikshanu anubhavinchaaru. chitturu jilla chandragiriki chendina madare sahebe nelluru, kandaluru jaillalo 15maasaalu, 1921loo madhyanishedham udyamamlo paalgonnanduku maro samvatsaram jailusikshanu anubhavinchaaru. visaakhapattanaaniki chendina mahammadki abdulle rajaky palusaarlu jailu palayyaru. krishnajilla noojiveedu nivasi kotwalle abbasse aly sahebe 9 maasaalu rajamandri jailulo gadiparu. aayana aandhra congresse commity nayakuluga, noojiveedu congresse commity adhyakakshulugaa 1926 nundi 1940 varaku panichesaaru. vijayavaadaku chendina sasirullah khany naalugu maasaalu, noojiveedu nivasi mohiddine begn naalugu maasaalu, gudiwada nivasi khashim begn rendu maasaalu rajamandri jailulo gadiparu. nelluru jilla kovuru taluka vaasi mahammadki akbary sahebe nelluru, kadaluru jaillalo edaadi jailu jeevitam gadiparu. nelluru jilla kovuru taaluukaaku chendina mahammadki akbary sahebe nelluru, kadaluru jaillalo edaadi jailu jeevitam gadiparu. nelluruku chendina vyaapaari mahammadki gause sahebe aaru maasaalu, jailu shikshaku gurayyaru. gunturu jillaaku chendina abdulle huda sahebe oka samvatsaram jailusiksha anubhavinchaaru. repalleku chendina sheki davude, sheki gulabe hussene, sheki usmanni nirbandhaalaku gurayyaru. sattenapalli chendina raitu sheki meerja ali sahebe pannu vyatireka udyama prachaaramlo palgoni aaru maasaalu jailulo gadiparu. adilaabaadhku chendina sayyady ibraheem jillaalo khilafathy udyamaanni nadipi jailu palayyaru. ee vidhamgaa vijayavaadaku chendina mohammadki noorulla khany, krishnanagarma nivasi mahammadki minto, noojiveeduku chendina mohinuddinay khilafathy-sahaya niraakarana udyamamlo paalgonnanduku jailusikshanu anubhavinchaaru. khilafathy-sahaayaniraakarana udyamam naijam samsthaanaanni kuudaa taakindi. nijam nawabu briticierlaku entha anukuulamgaa unnakuda muslim janasamudaayaalu maatram ematram jankakunda udyamabata nadichaaru. hyderabadenku chendina abbasse subhan, mahammadki abdurrehamanni khilafathy-sahaya niraakarana udyamaalaku tolutagaa netrutvam vahinchagaa, khilafathy kendra kamiteeki muhammadki asghary kaaryadarsigaa vyavaharinchaaru. aa udyamamlo moulana sayyady abdulle hai, mulla abdulle khayyum, sirajule hasani tirmijn pramukha paatravahichaaru. naijam samsthaanamlo deputi kalaktarm muhammadki raja billgrami khilafathy-sahaya niraakarana udyamaanni puurtigaa samarthinchina kaaranamgaa aagrahinchina britishe prabhutvam aayana penshanne raddu chesindi. ee sandarbhamgaa jaateeya sthaayilo hindu-muslimlu tama aachaara sampradaayaalanu, matha manobhaavaalanu gamanamlo pettukuni saagutunnattugaane hyderabadulo kuudaa khilafathy- sahayanirakaranodyamam sandarbhamgaa prajalu swachchandamgaa govadhanu nishedhistuu, gomamsam sweekarincharaadani nirnayinchaaru. jaatiiyodyama netha mulla abdulle khayyum munjetiki hindu sodarulu premapuurvakamgaa rakhilu kattagaa, bhari sankhyalo samavesamaina hindu-muslimlu parasparam rakhilu kattukoni aikyatanu pradarsinchina ghattala gurinchi telusukunna britishe residentu mandipadutuu nagaramlo sabhalu-samavesalu nirvahinchaalante tappanisarigaa prabhutva anumati teesukovaalani nibandhanalu vidhimpachesaadu. prabhutvam vidhinchina nishedhaanni, nibandhanalanu ulganghistuu 'jamayati- yee-naujavanki- yee-tulpa' sadhyulu muhammadki abdulle rahamane reasse, avire ahammadke, sayyady ibraheem, abduse subhan, atha hussenelu 1920 mee 30na sabhanu nirvahinchagaa nijam prabhutvam vaarni arestu chesi nagaram nundi bahishkarinchaaru. bhaarata jaateeya congresse pilupu meraku anni udyamaporata roopaalalo bhaagaswaamulavutunna muslimlu sahaayaniraakarana udyamamlo bhagamga saagina madyapaana nishedha poraatamlo kuudaa tamadaina paatranu nirvahinchaaru. gunturu, nelluru, ballari, anantapuram, karnoolu, ubhayagodavari jillaalooni muslimlu prajaaneekam pedda sankhyalo, entho utsaahamto madyapaana nishedhodyamamlo paalgonnaaru. pradhaanamgaa nelluru jillaaku chendina sayyady moshin sahebe, mahabooby hussene sahebe madyapaana nishedha kaaryakramamlo kriyaaseelaka paatra vahinchaaru. mahabooby hussene sahebe anarghalamgaa matladatame kakunda, udyama geetaalanu madhuramgaa paadutuu udyama vyaaptiki entagaano dohadapaddaaru. haidaraabaadu rashtramloni baruvancha graamamlooni jaagiirudaarlu kuheshi sahebe, burhan saahebelu kallu, saaraalanu vikrayinchavaddantu, nishedhaanni prothsahinchaaru. bhaarataavanini kudipivesina sahaya niraakarana-khilafathy, saasanollanghana udyamaala samayamlo aandhralo manyam tirugubaatu rangam viudaku vachindi.
alluri sitaramaraju, fajulullah khan[maarchu]
khaddaru udyamam[maarchu]
anantapuram muslimla paatra[maarchu]
muslim streela paatra[maarchu]
kwit india udyama kaalam[maarchu]
1942 juulailoo mahatmudu idhi baahaatamaina tirugubaatu ani hecharika chesaru. 1942 aagastulo bombailo jarigina bhaarata jaateeya congresse varkingle commity, quite india poraataaniki samara sankhaaraavam poorinchindi. britishe vaarini bharatadesam vadali pommantu 1942 juulailoo vaardhaalo chesina teermaanaanni, bombai samavesam dhruveekarinchindi. aa teermaanam quite india teermaanamgaa prasiddhi pondindi. ee sandarbhamgaa prajalanuddesinchi gandhiji maatlaadutuu vijayamo-veeraswargamo ('eeli liji eerili') telchukovalannaru. jaateeya naayakula pilupu meraku janasamuuhaalu kuudaa kadilai. prabhutvam prajala viuda viruchukapadindi. ee kramamlo, anantapuram jilla kadiri nivasi mahabooby sahebe kottakota atavi saakha kaaryaalayaanni tagula bettinanduku jailuku vellaaru. anantapuram jillaaku chendina yam.mohiddine sahebe, yam.afsorky ali, taditarulu madyam vyaapaarula bedirimpulaku longakunda madhyanishedha kaaryakramaalalo paalgonnaaru. aanaadu mahammadki ali jinnatho vyaktigata parichayam unna vyaktigaa prasiddhudaina mahammadki aly muslimligsi raajakeeyaalaku dooramai ee poraatamlo paalgonnaaru. paschimagodavari jilla nidadavoluku chendina vyavasaayadaarudu abdulle bajeedy khany okatinnara samvatsaram jailusikshanu anubhavinchaaru. aa taruvaata athi chinnavayassulone jilla bordu sabhyunigaa ennikaina aayana charitra srushtinchaaru. bheemavaram vyaapaari sheki aly sahebe quite india udyamamlo pramukha paatra vahinchaaru. aayana quite india udyamam sandarbhamgaa prabhutva kaaryaalayaaniki nippupettaaru. aa sandarbhamgaa jarigina laathee chaarjilo teevramgaa gayapaddaru. aa taruvaata kuudaa britishe prabhutva vyatireka kaaryakalaapaalalo palgonna aayana palumaarlu jailu sikshalaku gurayyaru. alipuri campulo rendu samvatsaraala paatu palu kadagandlu anubhavinchaaru. swaatantyram siddhinchaaka 1946loo congresse jilla karyavarga sabhyunigaanuu, rashtra kaaryavargamloonuu baadhyatalanu nirvahinchaaru. bheemavaram nivasi sheki fakiri mohiddine 17-8-1942 naati jaatiiyodyama kaaryakalaapaalalo paalgonnanduku jailusiksha, enimidi korada debbala shikshaku gurayyaru. aayana 1943 disembaru 9 varaku alipuri jailulo gadiparu. tadepalligudem taluka navabupalem railve gatemanki sheki peda mastanni samvatsaram paatu alipuri kyaampu jailu baadhalanu ruchi chusaru. tadepalligudem nivasi sheki rahinkhan pentapaadu tapaala kaaryaalayam tagulabettina sanghatanalo pradhaana paatra vahinchinanduna 12 korada debbala shikshanu anubhavinchaaru. krishnajilla tiruvuru taluka gowrampalem nivasi salare sahebe, swaatantyra samara yodhudu kotwalle abbasse ali kumarudu kotwalle mahammadki hussene polisula nirbandhaaniki gurayyaru. noojiveeduku chendina sheki noorulla sahebe, konakanchi nivasi sheki sardarke sahebe vyaktisatyaagrahm nundi quite india udyamam varaku nirantaram kaaryakramaalalo paalgonnaaru. nandigaama taluka konakanchi gramadhikari sheki bikari sahebe udyamakaarula patla prabhutvam anusaristunna kiraataka vaikhariki nirasanagaa udyogaaniki rajinama chesaru. aaluru taluka nemakalneku chendina tileri yam.akbary ali enimidi masala jailu shikshaku gurayyaru. anantapuram jilla kasapuram nivasi mahammadki rasoolm guntakalm vadda railvestationai dhwamsam chesina sanghatanalo mitrulatho kalasi paalgonnanduna aaru masala jailu shikshanu anubhavinchaaru. madanapalle nivasi pi. madare sahebe polisu laathee debbalaku gurayyaru. nandyaala taluka togiricheduku chendina raitukuulii mulla mahabooby subhani alipurijailulo aaru masala jailusiksha anubhavinchaaru. nelluru jilla kaavaliki chendina sheki mohaddine sahebe nirbandhaaniki gurayyaru. gunturu jilla sattenapalliki chendina tileri sheki hatalni saahebenu arestu chesi deffense aff india roolles krinda 18 masala shikshanu vidhinchaaru. nidubroluku chendina sheki mastanni quite india udyamamlo pramukhamgaa paalgonnaaru. aayanaku prabhutvam moodu samvatsaraala aaru masala jailusiksha vidhinchindi. basekandaktarky muhammadki haneef alipuri, rajamandri jaillalo samvatsaram gadiparu.tenaaliki chendina munshi sayyady mahammadki mastanni tenaali railve stationu viuda jarigina daadilo palgoni, akkada jarigina polisu kaalpullo chaavu tappi bayatapaddaru. aa taruvaata kontakaalam rahasya jeevitam gadiparu. tenaaliki chendina maroyodhudu sayyady abdulle ajim udyama kaaryakalaapaalalo palgonadame kaaka, madraasulo kontakaalam agnaatavaasam chesaru. muslimla sankshemam, rajyadhikaram pradhaana lakshyamgaa akhila bhaarata muslimligsi madrasu nagaravasula guppeta nundi bayata padi gunturu jilla kendram baga balapadindi.1944 mee 5na tenaalilo sayyady mahabooby naayakatvamlo muslimligsi aarganijinge commity samavesam jarigindi. ee samavesaniki pramukha nyaayavaadi muhammadki abdulle salaam adhyakshata vahinchagaa sayyady mahabooby, muhammadki yashin, abdulle kareem, allabaksha lanti pramukhulu sabhyulugaa muslimligsi jilla aarganijinge commity ennikayyindi. 1945 janavari 21na bapatlalo gunturu jilla praimari leegn adhyaksha kaaryadarsula prathama samavesam jarigindi. ee sandarbhamgaa pramukha kavi umarm alisha maatlaadutuu mana desamlo congressu, muslim leegu rendu pedda rajakeeya samsthalu. rendu ekamaithenegaani paradesha paalakavargaanni tarumalemu. hindu-muslim tagaadaalu poraataalu videsha paalakulanu ikkade saasvitamugaa atti pettagalavu. ee satyaanni ubhayulu grahinchaala,ni udbodhinchaaru. akhila bhaarata muslimligsi rajakeeya drukpadham elaa unna aandhraloni muslimlalo atyadhikula rajakeeya drukkonam maatram bhinnamgaa vyaktam ayyindi. aayana marga nirdesakamlo muslimligsi pakisthanni korake kakunda muslim prajalaku nityam sahaya sahakariga niroopinchaali, ani spashtamgaa prakatinchindi. ee kaaryakramaalalo ajijullah durrani (inglaandu), abdulle mannanne durrani (alighary), dactor mahammadki begn, yam.e. salaam, sheki magdoom, yasha mahabooblu paalgonnaaru. britishe dasya shrunkhaalaala nundi vimuktam cheyadaaniki jarmani vellina subhashe chandrabose atu nundi barma cherukuni kepton maan singe netrutvamloni bhaarata jaateeya sainyam (aajade hinde foujn ) paggaalanu subhashe chandra bose sweekarinchaaru. aayana netrutvamlo bhaarata jaateeya sainyam, swatantra bhaarata prabhutvam erpadindi. itu sainyamlo atu prabhutvamlo maslim yodhulu, medhaavulu netajiki sannihitamgaa untuu andadandalu andinchaaru. ee kramamlo hyderabaduku chendina abidke hasani safrani lanti vaaru unnata sthaanaalalo baadhyatalu nirvahinchagaa khamurule islam, tajuddine gause, hyderabade charminerse sigarete company (vajiri sultann tobaco company) yajamani kumarudu aly sultann kuudaa netajito kalasi panichesaaru. ee meraku haidaraabaadu samsthaanaaniki chendina sharifuddinnay, abdulle sayeedm usmani, abdulle latife, imamuddinee, muhammadki khany lanti paluvuru netaji venta nadichaaru. ee yodhulalo aabidm hasani safrani lanti vaaru swaatantyra porata saahitya charitralo apuurvam anadagina jaihindi, netaji anu padaalanu srushtinchaaru. vijayanagaram jilla vepaadu graamaaniki chendina sheki khadarm mohiddine chinnatanamlone panikosam barmaku velli akkadi teyaaku thotallo shramistuu daachukunna 20 vela roopaayalanu ajadh hinde foujnku viraalamgaa samarpinchi taanu kuudaa aajade hinde poujnalo raifilmennigaa, rikrutingi egentu kuudaa entho krushichaesaaru. chitturu jilla chandragiriki chendina yasha.abdulle aly netaji pilupuku prabhaavitudai aajade hinde foujelo cheraaru. vruttireetyaa vadrangi kaavadamtho aayanaku kyaampu quarterlalo chetininda pani undedi. aina alupu solupu erugakunda panichestuu aayana adhikaarula prasamsalanu andukunnaru. anantara kaalamlo aayana yuddhakhaideegaa samvatsaram paatu jailusikshanu anubhavinchaaru. abdulle aly lage chitturu jillaaku chendina mahammadki afjale sahebe netaji sainyamlo cheraaru. aayana kuudaa oka edaadi yuddhakhaideegaa nirbandhaaniki, ibbandulaku gurayyaru. chitturu jilla punganuruku chendina pi.pi.mahammadki ibraheem adhe baatalo nadichaaru. kadapajilla rayachotiki chendina drivery abdulle khadarm dviteeya prapancha yuddha kaalamlo bhaarata jaateeya sainyamlo cheraaru. 1945 daka malaya taditara praantaalalo jailulo gadiparu. paschimagodavari jilla tanuku praantaaniki chendina sheki ahammadke ajadh hinde foujelo bhaagaswaamulayyaaru. britishe prabhutvaaniki vyatirekamgaa saagina poraataalalo palgoni aayana palu sikshalaku gurayyaru. antarjaatiiya parinaamaala drishtya, jaateeyamgaa bhaaratheeyulu nirvahistunna udyamaala teevrata phalitamgaa 1947loo bharatadesam palanadhikaranni bhaaratheeyulaku appaginchaalsina paristhiti aangleyulaku erpadindi. 1940 nundi pakisthanni erpaatunu korutu alla india muslimligsi saaginchina vibhajana raajakeeyaalaku aangleyulu thodpaatu andinchaaru. ee vibhajana prayatnaalaku telugugadda viuda nundi tenaaliki chendina munshi mastanni, nasaraopeteka chendina sheki muhammadki ali, sheki mohiddine saahebelu leegn vibhajana raajakeeyaalanu nirasinchaaru. mahammadki ali entho kaalam leegn sabhyunigaa unna kuudaa, leegn vibhajana raajakeeyaalanu vyatirekistuu leegnuku rajinama chesaru. narasaraopetaku chendina sayyady jaan ahammadke vibhajananu vyatirekistuu panichesaaru. bhaarata vibhajana valana kalige nashtaalanu, kashtaalanu vivaristuu sabhalu samavesalu nirvahinchaaru, vibhajananu puurtigaa vyatirekinchaaru. ee meraku vibhajanaku vyatirekamgaa prajalu, naayakulu entagaa prayatninchinaa chivaraku vibhajana tappaledu. 1947 juulai 15na britishe parlamenti bhaarata swaatantyra pradaana billunu aamodinchindi.
haidaraabaadu swaatantryodyama charitra kaalam[maarchu]
moolaalu itara pathanaalu[maarchu]
manyamlo viplavam, ponnaluri raadhaakrushtamoorthi, prajaaprachuranalu, eluru, 1975
naa jeevita katha -navyaandhramu, ayyadevara kaleshwararao, pagy 327.
mulki (kolupula dastarm) muslim saahitya pratyeka sanchika, sampaadakulu vemula ellayya, skai baaba, 2003 disembaru-2004 mee, hyderabade.
desha swaatantyrodyamamlo visakha jilla sthaanam, visakhajilla darsini, visaakhapatnam, 2002, aandhrapradeshame gandhiji: kodali aanjaneyulu.
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=స్వాతంత్రోద్యమంలో_ఆంధ్రప్రదేశ్_ముస్లిములు&oldid=3397392" nundi velikiteesaaru