శ్రీశైలం... ఘన చరితకు ఆలవాలం - 0 - చరిత్ర, వారసత్వం | Telugu Velugu | Articles Stories Competition Books Magazines Poetry | Ramoji foundation శ్రీశైలం... ఘన చరితకు ఆలవాలం
శ్రీ రమ్యంబుగా శ్రీ గిరియాత్రకు/ కూరిమి సతితో కూడి నడచితిని... పల్లెలు పురములు పట్టణంబులు/ పేటలు దాటితి అడవులు కొండలు అన్నీ దాటితి.... చూచితి నెవ్వరు చూడని లింగం/ చూచితి కేవల సుందర లింగం... అంటూ తెలుగువాళ్లు ఎక్కడికి సకుటుంబంగా తరలివెళ్లి ఏ పురాణ లింగాన్ని చూసి తరించిపోతారో అదే శ్రీశైల మల్లికార్జున జ్యోతిర్లింగం. ఆధ్యాత్మిక కోణంలోనే కాదు, చారిత్రక ప్రాధాన్యంలోనూ శ్రీశైలానిది తరతరాల ఘనత. ఈ క్షేత్రాన్ని ఆ స్థాయిలో తీర్చిదిద్ది, తెలుగు జాతి వారసత్వ సంపదగా నిలబెట్టిన మహానుభావులెవరు? తెలుగువాళ్లందరూ స్మరించుకోవాల్సిన చరిత్ర ఇది.
దక్షిణ కైలాసమంటూ పాల్కురికి సోమనాథుడు చేతులెత్తి మొక్కాడు. శివరాత్రి మాహాత్మ్యాన్ని గానం చేసి శ్రీనాథుడు మురిసిపోయాడు. 'శ్రీశైల వల్లభుని శిఖరంబు బొడగంటి' అంటూ ఇంకెందరో కవులు తన్మయులయ్యారు. ఇక సామాన్యులైతే సరేసరి. 'చేదుకో మల్లయ్య చేదుకొమ్మనుచు' తరతరాలుగా శ్రీశైల యాత్ర చేస్తూనే ఉన్నారు. ఎప్పుడో క్రీ.శ.ఒకటో శతాబ్దం నాటికే నిర్మితమైన ఆలయం ఇప్పటికీ చెక్కుచెదరలేదంటే... మన పెద్దల నిర్మాణ నైపుణ్యానికి అది నిదర్శనం. దివ్యశిలలకు, దివ్యౌషధులకు ఆటపట్టు అయిన ఆ క్షేత్ర ప్రాధాన్యాన్ని గుర్తెరిగి, ఎప్పటికప్పుడు దానికి మెరుగులు దిద్ది, కాపాడిన నాటి ప్రభువుల చైతన్యం... వారసత్వ సంపదకు బూజుపట్టిస్తున్న నేటి పాలకులకు చెంపపెట్టు.
శ్రీశైలాన్ని అప్పట్లో శ్రీపర్వతంగా పిలిచేవాళ్లు. జ్యోతిర్లింగం, శక్తిపీఠం ఒకేచోట కొలువై ఉన్న పుణ్యక్షేత్రాల్లో ఒకటి కాశీ. మరొకటి శ్రీశైలం. ఈ ప్రాంతాన్ని ఎందరో రాజులు పాలించారు. రాళ్లను జీవం ఉట్టిపడే శిల్పాలుగా మార్చారు. ఆలయాన్ని నయనమనోహరంగా తీర్చిదిద్దారు. భక్తుల కోసం కొండలను కొట్టి రహదారులు నిర్మించారు. అడవులను నివాసయోగ్యాలుగా మలిచారు. పాలకులతోపాటు, ఆర్థిక స్తోమత గల వ్యక్తులూ ఇక్కడ సందర్శకుల కోసం ఎన్నో వసతులను ఏర్పాటు చేశారు.
వయసు... రెండు వేల ఏళ్లు
క్రీ.శ. ఒకటో శతాబ్దం నాటికే శ్రీశైల క్షేత్రం నిర్మితమైంది. ప్రసిద్ధిలోకీ వచ్చింది. ఉత్తర మహారాష్ట్రలోని నాసిక్‌ గుహలలో చెక్కిన శిలాశాసనాలు దీనికి సాక్ష్యమిస్తున్నాయి. వీటిలో పేర్కొన్న 'సిరిధాన్‌'(శ్రీస్థానం) అంటే శ్రీశైల/ నల్లమల అన్నది చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. ఇక్కడే గౌతమ శాతకర్ణి ప్రసక్తి కూడా కనిపిస్తుంది.
తెలుగునేలను శాతవాహనులు చాలాకాలం పరిపాలించారు. క్రీ.శ. మూడో శతాబ్దం ప్రారంభం వరకూ వీరి పాలన సాగింది. తర్వాత ఈ ప్రాంతంలో కొంత భాగాన్ని ఇక్ష్వాకులు ఏలారు. శ్రీశైలం వారి రాజ్యంలో అంతర్భాగమే. శ్రీశైలాభివృద్ధి కోసం వీళ్లు కొన్ని ప్రతిపాదనలు చేసుకున్నారు. తదనంతరం 'వాసిష్ఠీ పుత్ర శ్రీఛాంతమూల' ఈ ప్రాంతానికి రాజయ్యాడు. శివభక్తుడైన అతని ఏలుబడిలో శ్రీశైలం కొంత మేరకు అభివృద్ధి అయింది. అనంతరం పల్లవుల రాజ్యమొచ్చింది. త్రిలోచన పల్లవరాజు శ్రీశైల ప్రాంతంలోని అడవిలో కొంతభాగాన్ని కొట్టించి నివాస ప్రాంతాలను ఏర్పాటు చేశాడు. పల్లవుల నుంచి రాజ్యాధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్న కరికాలచోళుడు నాలుగో శతాబ్దంలో శ్రీశైల ప్రాంతాభివృద్ధిని కొనసాగించాడు. ఆ తర్వాత శ్రీశైలం వాకాటకుల పాలనలోకి వచ్చింది. ఆ సమయంలో గోదావరి, కృష్ణా నదుల మధ్యభాగమంతా విష్ణుకుండినుల అధికారంలో ఉండేది. శ్రీపర్వతస్వామి అంటే శ్రీశైల మల్లికార్జునస్వామి పాద ధ్యాతలుగా తమను తాము అభివర్ణించుకున్నారీ విష్ణుకుండినులు. వాకాటకులతో వీళ్లు వియ్యమొందారు. ఫలితంగా ఈ రెండు రాజవంశాలూ శ్రీశైలాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి.
ప్రతాపరుద్రుడి తులాభారం
ఆరు నుంచి పన్నెండో శతాబ్దాల మధ్య శ్రీశైలం అనేకమంది రాజులను చూసింది. 1162 నాటికి శ్రీశైలం కాకతీయ సామ్రాజ్యానికి దక్షిణ సరిహద్దు అయ్యింది. ఈ మధ్యలో కదంబరాజులు, తెలుగు చోళులు, రాష్ట్రకూటులు, చాళుక్యులు... ఇలా ఎంతో మంది ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించారు. వాళ్లలో కొందరు తమకు తోచిన రీతిలో ఆలయానికి నగిషీలద్దారు. 1313లో రుద్రమదేవి మనుమడు ప్రతాపరుద్రుడు కాకతీయ సామ్రాజ్యాధిపతి అయ్యాడు. శ్రీశైలం అడవులను కొట్టించి నివాసయోగ్యంగా మార్చాడు. తర్వాత ఈ ప్రాంతాన్ని తన సామంతుడైన 'పట్టసాహిణి'కి అప్పగించాడు. ప్రతాపరుద్రుడు, అతని భార్య శ్రీశైలంలో తులాభారాలు తూగినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. ప్రతాపరుద్రుడి స్థానిక పాలకుడు 'వీడెము కొమ్మరాజు'. మల్లికార్జునుడి మధ్యాహ్న నివేదన కోసం కొంతభూమిని దానం చేశాడు. మరోవైపు, 1313లోనే ఆలయ ఆస్తులను ఈశ్వర శివాచార్యులనే వ్యక్తికి అప్పగించారు. వాటిని అతను కొంత కాలం సంరక్షించాడు.
కాకతీయ సామ్రాజ్య ప్రభ కొడిగట్టిన తర్వాత ప్రోలయ వేమారెడ్డి రాజ్యానికి వచ్చాడు. శ్రీశైల ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. ఆలయాభివృద్ధికి తన వంతు సాయం చేశాడు. పాతాళగంగకు మార్గం సుగమం చేశాడు. మల్లికార్జున దేవాలయ విమానానికి బంగారు శిఖరాలు ఏర్పాటు చేయించాడు. 1356లో భక్తిరాజనే తెలుగు చోళనాయకుడు శ్రీశైలానికి వచ్చి... విశ్వనాథుడు అనే శైవాచార్యుడికి 'కడవకొలను' గ్రామాన్ని దానమిచ్చాడు.
రెండో రెడ్డిరాజైన 'అనపోతారెడ్డి' కాలంలో అనపోత నాయకుడు, మాదానాయకులనే వెలమ నాయకులు గుంటూరు, కర్నూలు జిల్లాల మీద దండెత్తి గెలిచారు. అప్పుడే శ్రీశైలాన్ని దర్శించుకున్నారు. కొండ ఎక్కడానికి యాత్రికులు పడుతున్న బాధలను గమనించారు. తర్వాత శ్రీశైల కొండకు మెట్లు కట్టించారు. రెడ్డిరాజు 'అనవేమారెడ్డి'... 1378లో శ్రీశైలానికి వచ్చాడు. మల్లికార్జునస్వామికి 'వీరశిరో మండపం' నిర్మించాడు.
విజయనగర దాతృత్వం
రెండో హరిహరుడు శ్రీశైల మల్లికార్జునుడి భక్తుడు. ముఖమండపం కట్టించాడు. దక్షిణ గోపురం వైశాల్యం పెంచాడు. అతని భార్య విఠలాంబ పాతాళగంగకు మెట్లు కట్టించింది. విఠలేశ్వరుణ్ని ప్రతిష్ఠించింది. 1456లో సాళువ తిరుమలయ్య దేవాలయానికి కానుకలెన్నో సమర్పించాడు. 1457-58లో ప్రౌఢదేవరాయల పరిచారిక కూడా ఆలయానికి ఎన్నో దానాలు చేసింది. సాళువ వంశానికే చెందిన మహామండలేశ పర్వతయ్య 1468లో చాలా భూములు, తోటలు, కట్టడాలను శ్రీశైలస్వామి పరం చేశాడు. సాళువ పెద్ద మల్లప్పరాజు 1485లో ఓ చెరువు తవ్వించాడు.
శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలంలో ఈ దేవాలయ ఖ్యాతి దిగంతాలకు వ్యాపించింది. రాయలు శ్రీశెలాన్ని ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పరిచాడు. ప్రధాన గోపురాన్ని నిర్మించాడు. గజపతులను జయించి వచ్చేటప్పుడు తన భార్యలతో (తిరుమలదేవి, చిన్నమదేవి) సహా స్వామిని దర్శించుకున్నాడు. ఈ కాలంలోనే ఓ మూఢుడు జైనులను చంపి బలిస్తుండేవాడు. అతని వల్ల శ్రీశైలంలో అశాంతి నెలకొంది. రాయలు తన అనుచరుడైన తిమ్మనాయుడును అక్కడికి పంపి... ఆ ఛాందసుడి పీచమణిచాడు. రాయల పరిచారకుడైన 'పర్వతనాయకుడు'... 1513లో శ్రీశైల గర్భాలయానికి రాగిరేకును, ముఖమండపానికి బంగారు పూతను పూయించాడు. 1526లో మల్లప్ప అనే రాయల సేవకుడు స్వామికి ఎన్నో కానుకలు అందజేశాడు. 1529లో చంద్రశేఖరుడనే మంత్రి కల్యాణ మండపం, చిన్నగుడి కట్టించాడు. అతడే 'చాగలమర్రి' గ్రామాన్ని నిర్మింపజేశాడు. ఆ కాలంలోనే బసవమాత, స్వామివారి శయ్యామందిరం ముందు భాగంలో మండపం కట్టించింది. అప్పుడే అక్కడ శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు, తిమ్మరుసుల విగ్రహాలను ఏర్పాటు చేశారు. దేవాలయ విమానం చుట్టూ కొంత భాగం బంగారు పూత పూయించారు. శాలకరాజు స్వామికి యజ్ఞశాలా మండపం కట్టించాడు. 1542-43లో తిరుమల రామరాజు ఎన్నో విలువైన కానుకలు సమర్పించాడు.
సామాన్యులు సైతం
చోళమండల నివాసి ఒకరు 1456లో బంగారు ధ్వజస్తంభం ప్రతిష్ఠించాడు. లింగయ్య అనే భక్తుడు గుడి చుట్టూ గల ప్రాకారంలో కొంతభాగం కట్టించాడు. అప్పనయ్యంగార్‌ నందిస్తంభం నుంచి దుర్గాలయం వరకూ మెట్లు కట్టించాడు. 1505లో వీరప్పయ్య, లక్కమ్మ దంపతులు ముఖమండపం దక్షిణ ద్వారపు రాగిరేకుకు బంగారుపూత పూయించారు. రాజమండ్రికి చెందిన వర్తకుడొకరు భైరవుడు, భృంగి విగ్రహాలను, బలిపీఠాలను సమర్పించాడు. ముఖమండప తూర్పు ద్వారానికి బంగారు పూత పూయించిన వ్యక్తి మల్లినాయకుడు.
1565 నుంచి శ్రీశైలానికి మెల్లమెల్లగా పాలనాపర చిక్కులు మొదలయ్యాయి. రాక్షస తంగడి యుద్ధంలో రామరాజు ఓటమి ప్రభావం శ్రీశైలం మీద పడింది. గోల్కొండ, బీజాపూర్‌ సుల్తానులు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించారు. 1618 ప్రాంతంలో అబ్దుల్‌ వహాబ్, అబ్దుల్‌ మహ్మద్‌ అనే వ్యక్తులు కర్నూలును చేజిక్కించుకున్నారు. శ్రీశైలంలోని వ్యక్తులకు దానంగా వచ్చిన గ్రామాలను తమ రాజ్యంలో కలుపుకున్నారు. ఫలితంగా దేవాలయంలో అన్ని కార్యక్రమాలు, ఉత్సవాలు ఆగిపోయాయి. మరోవైపు, శివరాత్రి సందర్భంగా శ్రీశైలం దర్శించే భక్తులపై పన్నులు విధించేవాళ్లు.
కాపాడిన శివాజీ ఖడ్గం
అలా 1674 వరకూ శ్రీశైలం ఇబ్బందులకు గురైంది. ఆ ఏడాదిలో మరాఠా వీరుడు శివాజీ శ్రీశైలానికి వచ్చాడు. మల్లికార్జు నుడు, భ్రమరాంబలకు పూజలు చేశాడు. ప్రాకారం గోడకు ఉత్తరాన గోపురం నిర్మింపజేశాడు. శ్రీశైలం రక్షణ బాధ్యత స్వీకరించి, కొందరు మరాఠాÈ సైనికులను ఇక్కడే నియమించాడు. రోహిల్లాలు గుడిమీద దండెత్తినప్పుడు ఈ మరాఠా సైనికులు వాళ్లను ఎదిరించి నిలిచారు. శివాజీతో అనుబంధమున్న పుణ్యక్షేత్రం కాబట్టే మహారాష్ట్ర నుంచి భక్తులు అధిక సంఖ్యలో వస్తుంటారు. అక్కమహాదేవి ప్రభావంతో కన్నడిగులూ శ్రీశైల మల్లన్న భక్తులయ్యారు.
కొంతకాలానికి కర్నూలు ఇబ్రహీం ఖాన్‌ పాలనలోకి వచ్చింది. అతను పరమత సహనశీలి. శ్రీశైల ధర్మకర్తల సంస్థలను పునరుద్ధరించాడు. గ్రామాలు, ఆస్తులను తిరిగి ఇచ్చివేశాడు. తర్వాత పరిణామాల్లో శ్రీశైలం హైదరాబాదు సుల్తాన్ల అధీనంలోకి వచ్చింది. 1782 ఏప్రిల్‌లో రెండో అసఫ్‌జా ... ఈ దేవాలయ పరిపాలనా భారాన్ని శ్రీశృంగేరీ జగద్గురువులకు అప్పగించాడు. కొద్దికాలం తర్వాత దత్తమండలాలు ఈస్ట్‌ ఇండియా కంపెనీ పరమయ్యాయి. దాంతో ఆంగ్లేయులు 1840లో దేవాలయ నిర్వహణను కడప జిల్లాలోని పుష్పగిరి పీఠాధిపతులకు ఇచ్చారు.
ఆనాటికి శ్రీశైల దేవస్థానానికి చెప్పుకోదగ్గ ఆస్తులేవీ మిగల్లేదు. ఫలితంగా శ్రీశైల దేవస్థాన అభివృద్ధి, పరిపాలన కుంటుపడింది. ఆరోజుల్లో శ్రీశైలం ఎలా ఉండేదో ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య 'కాశీయాత్ర చరిత్ర'లో కళ్లకు కట్టారు. 'అక్కడ ముందు గుడికి చుట్టున్ను గొప్ప పట్టణ ముండెను. ఆ పట్టణ మంతయు ఇప్పుడు పాడుబడి పోయెను. ఇంటింటనున్న బావులు శిథిలములయినవి. గోడలుగూడ యిప్పుడు తెలియుచున్నవి. ఏండ్ల నాడు అనవేమారెడ్డికి భగవంతుని కటాక్షము చేత బంగారునుములు పండినవని వాడుక కలిగియున్నది. అతడు స్వామిగర్భగృహమునకున్ను, ముఖమంటప మునకున్ను, పయి నందులకున్ను, విమాన మునకున్ను, ధ్వజ స్తంభాలకున్ను బంగారు మొలాము చేసిన రాగి తగుళ్ళు కొట్టించి నాడు. అవి యిప్పుడు నిండా శిథిలములుగా నున్నవి. గుడిలోపల రెండో ప్రాకారము బొత్తిగా శిథిలమయి యున్నది. మంటప ములు ఆ రీతిగానే యున్నవి. అర్చకులకు మనసు వచ్చినప్పుడు దీపారాధన, నైవేద్య ములు స్వామికి చేయబడుచున్నవి. గాని నిత్యనియమము లేదు. భ్రమరాంబా దేవికి మాత్రము మిరాశీ అర్చకుల తరఫున నొకడు నియమముగా గుడిలో కాపుర ముండి అర్చన చేయుచున్నాడు'!!
మన రాజ్యంలో...
స్వాతంత్య్రం వచ్చాక దేవాలయ బాధ్యతను తాత్కాలికంగా జిల్లా న్యాయస్థానానికి అప్పగించారు. తర్వాత న్యాయవాది పాణ్యం రామయ్య అధ్యక్షతన ఓ బోర్డు ఏర్పాటు చేశారు. 1964 వరకూ ఈ బోర్డే ఆలయ బాధ్యతలను వహించింది. ఆ తరువాత దేవాదాయ, ధర్మాదాయ శాఖ ఆ బాధ్యతను స్వీకరించింది. ప్రస్తుతానికి ఉత్సవాలు, పూజలకు లోటులేదు. కానీ...!
దేన్నయినా నిర్మించడం కష్టం. సంవత్సరాలు పడుతుంది. అదే కూలదోయడం? క్షణాల్లో పని!! అదే పని చేశారు శ్రీశైల దేవస్థానాధికారులు కొందరు. 2013-14లో దేవాలయంలోని సాలుమండపం, పురాతన ప్రాకారంలో కొంతభాగం, ఉపాలయాలను కూలగొట్టించారు! శతాబ్దాల చరితకు సాక్ష్యాలుగా మిగిలిన వాటిని ధ్వంసం చేయడం ఎలాంటి నాగరికత?
srisailam... ghana charitaku aalavaalam - 0 - charitra, vaarasatvam | Telugu Velugu | Articles Stories Competition Books Magazines Poetry | Ramoji foundation srisailam... ghana charitaku aalavaalam
shree ramyambugaa shree giriyaatraku/ kuurimi satito kuudi nadachitini... pallelu puramulu pattanambulu/ paetalu daatiti adavulu kondalu annee daatiti.... chuuchiti nevvaru chudani lingam/ chuuchiti kevala sundara lingam... antuu teluguvaallu ekkadiki sakutumbamgaa taralivelli e puraana lingaanni chusi tarinchipotaro adhe srisaila mallikaarjuna jyotirlingam. aadhyaatmika konamlone kaadu, chaaritraka praadhaanyamloonuu srisailaanidi tarataraala ghanata. ee kshetraanni aa sthaayilo teerchididdi, telugu jaati vaarasatva sampadagaa nilabettina mahanubhavulevaru? teluguvaallandaruu smarinchukovalsina charitra idhi.
dakshina kailasamantu paalkuriki somanathudu chetuletti mokkaadu. sivaratri maahaatmyaanni gaanam chesi srinathudu murisipoyadu. 'srisaila vallabhuni sikharambu bodaganti' antuu inkendaro kavulu tanmayulayyaaru. ika saamaanyulaithe saresari. 'cheduko mallayya chedukommanuchu' tarataraalugaa srisaila yaatra chestune unnaaru. eppudo cree.sha.okato sataabdam naatike nirmitamaina aalayam ippatikee chekkuchedaraledante... mana peddala nirmaana naipunyaaniki adhi nidarsanam. divyasilalaku, divyoushadhulaku aatapattu ayina aa kshetra praadhaanyaanni gurterigi, eppatikappudu daaniki merugulu diddi, kaapaadina naati prabhuvula chaitanyam... vaarasatva sampadaku boojupattistunna neti paalakulaku chempapettu.
srisailaanni appatlo sriparvatamgaa pilichevaallu. jyotirlingam, saktipeetam okechota koluvai unna punhyakshetraallo okati kaashi. marokati srisailam. ee praantaanni endaro rajulu paalinchaaru. raallanu jeevam uttipade silpaluga maarchaaru. aalayaanni nayanamanoharamgaa teerchididdaaru. bhaktula kosam kondalanu kotti rahadaarulu nirminchaaru. adavulanu nivaasayogyaalugaa malichaaru. paalakulatopaatu, aardhika stomata gala vyaktuluu ikkada sandarsakula kosam enno vasatulanu erpaatu chesaru.
vayasu... rendu vela ellu
cree.sha. okato sataabdam naatike srisaila kshetram nirmitamaindi. prasiddhilokii vachindi. uttara mahaaraashtralooni nassik guhalalo chekkina silaasaasanaalu deeniki saakshyamistunnaayi. veetilo perkonna 'siridhanni'(sristhaanam) ante srisaila/ nallamala annadi charitrakaarula abhiprayam. ikkade gautama saatakarni prasakti kuudaa kanipistundi.
telugunelanu saatavaahanulu chalakalam paripaalinchaaru. cree.sha. moodo sataabdam praarambham varakuu veeri paalana saagindi. tarvaata ee praantamlo kontha bhaagaanni ikshvaakulu elaaru. srisailam vaari raajyamlo antarbhagame. srisailaabhivruddhi kosam veellu konni pratipaadanalu chesukunnaru. tadanantaram 'vaasishtee putra srichaantamuula' ee praantaaniki rajayyadu. sivabhaktudaina athani elubadilo srisailam kontha meraku abhivruddhi ayindi. anantaram pallavula raajyamochindi. trilochana pallavaraju srisaila praantamlooni adavilo kontabhaagaanni kottinchi nivasa praantaalanu erpaatu cheshaadu. pallavula nunchi rajyadhikaranni chejikkinchukunna karikalacholudu naalugo sataabdamlo srisaila praantaabhivruddhini konasaginchadu. aa tarvaata srisailam vaakaatakula paalanaloki vachindi. aa samayamlo godavari, krishna nadula madhyabhaagamantaa vishnukundinula adhikaaramlo undedi. sriparvataswamy ante srisaila mallikarjunaswamy paada dhyaatalugaa tamanu taamu abhivarninchukunnari vishnukundinulu. vaakaatakulato veellu viyyamondaaru. phalitamgaa ee rendu raajavamsaaluu srisailaanni abhivruddhi chesaayi.
prataaparudrudi tulaabhaaram
aaru nunchi pannendo sataabdaala madhya srisailam anekamandi rajulanu chusindi. 1162 naatiki srisailam kaakateeya saamraajyaaniki dakshina sarihaddu ayyindi. ee madhyalo kadambarajulu, telugu cholulu, raashtrakootulu, chaalukyulu... ilaa entho mandi ee praantaanni paalinchaaru. vaallalo kondaru tamaku thochina reetilo aalayaaniki nagisheeladdaaru. 1313loo rudramadevi manumadu prataaparudrudu kaakateeya saamraajyaadhipati ayyadu. srisailam adavulanu kottinchi nivaasayogyamgaa maarchaadu. tarvaata ee praantaanni tana saamantudaina 'pattasaahini'ki appaginchaadu. prataaparudrudu, athani bharya srisailamlo tulaabhaaraalu thooginatlu aadhaaraalu unnaayi. prataaparudrudi sthaanika palakudu 'veedemu kommaraju'. mallikarjunudi madhyahna nivedana kosam kontabhoomini daanam cheshaadu. marovaipu, 1313lone aalaya aastulanu eeshwara sivaachaaryulane vyaktiki appaginchaaru. vaatini atanu kontha kaalam samrakshinchaadu.
kaakateeya samrajya prabha kodigattina tarvaata prolaya vemareddy raajyaaniki vachaadu. srisaila praantaanni aakraminchaadu. aalayaabhivruddhiki tana vantu saayam cheshaadu. paataalagangaku maargam sugamam cheshaadu. mallikaarjuna devalaya vimaanaaniki bangaaru sikharaalu erpaatu cheyinchaadu. 1356loo bhaktirajane telugu cholanayakudu srisailaaniki vachi... vishwanaadhudu ane saivaachaaryudiki 'kadavakolanu' graamaanni daanamichaadu.
rendo reddirajaina 'anapotareddy' kaalamlo anapotha nayakudu, maadaanaayakulane velama naayakulu gunturu, karnoolu jillala meeda dandetti gelichaaru. appude srisailaanni darsinchukunnaaru. konda ekkadaaniki yaatrikulu padutunna baadhalanu gamaninchaaru. tarvaata srisaila kondaku metlu kattinchaaru. reddiraju 'anavemareddy'... 1378loo srisailaaniki vachaadu. mallikarjunaswamika 'veerasiro mandapam' nirminchaadu.
vijayanagara daatrutvam
rendo hariharudu srisaila mallikarjunudi bhaktudu. mukhamandapam kattinchaadu. dakshina gopuram vaisalyam penchaadu. athani bharya vitalaamba paataalagangaku metlu kattinchindi. vitaleshwarunni pratishtinchindi. 1456loo saaluva tirumalayya devalayaniki kaanukalenno samarpinchaadu. 1457-58loo proudadevaraayala parichaarika kuudaa aalayaaniki enno daanaalu chesindi. saaluva vamsaanike chendina mahamandalesa parvatayya 1468loo chala bhoomulu, thotalu, kattadaalanu srisailaswamy param cheshaadu. saaluva pedda mallapparaju 1485loo oo cheruvu tavvinchaadu.
srikrushnadevaraayala kaalamlo ee devalaya khyati digantaalaku vyaapinchindi. rayalu sriselaanni oka pratyeka rashtranga erparichaadu. pradhaana gopuranni nirminchaadu. gajapatulanu jayinchi vachetappudu tana bhaaryalatho (tirumaladevi, chinnamadevi) sahaa swaamini darsinchukunnadu. ee kaalamlone oo moodhudu jainulanu champi balistundevadu. athani valla srisailamlo ashanthi nelakondi. rayalu tana anucharudaina timmanayudunu akkadiki pampi... aa chaandasudi peechamanichaadu. rayala parichaarakudaina 'parvatanaayakudu'... 1513loo srisaila garbhaalayaaniki raagirekunu, mukhamandapaaniki bangaaru poothanu pooyinchaadu. 1526loo mallappa ane rayala sevakudu swaamiki enno kaanukalu andajesadu. 1529loo chandrasekharudane mantri kalyana mandapam, chinnagudi kattinchaadu. atade 'chagalamarri' graamaanni nirmimpajesaadu. aa kaalamlone basavamaata, swaamivaari sayyamandiram mundu bhaagamlo mandapam kattinchindi. appude akkada srikrishna devarayalu, timmarusula vigrahaalanu erpaatu chesaru. devalaya vimanam chuttu kontha bhagam bangaaru pootha pooyinchaaru. salakaraju swaamiki yagnasala mandapam kattinchaadu. 1542-43loo tirumala ramaraju enno viluvaina kaanukalu samarpinchaadu.
saamaanyulu saitam
cholamandala nivasi okaru 1456loo bangaaru dhwajastambham pratishtinchaadu. lingayya ane bhaktudu gudi chuttu gala praakaaramlo kontabhaagam kattinchaadu. appanayyangaarsi nandistambham nunchi durgaalayam varakuu metlu kattinchaadu. 1505loo veerappayya, lakkamma dampatulu mukhamandapam dakshina dwaarapu raagirekuku bangaarupuuta pooyinchaaru. rajamandriki chendina vartakudokaru bhairavudu, bhrungi vigrahaalanu, balipeetaalanu samarpinchaadu. mukhamandapa thoorpu dwaaraaniki bangaaru pootha pooyinchina vyakti mallinayakudu.
1565 nunchi srisailaaniki mellamellagaa palanapara chikkulu modalayyayi. rakshasa tangadi yuddhamlo ramaraju otami prabhaavam srisailam meeda padindi. golkonda, beejapuri sultaanulu ee praantaanni aakraminchaaru. 1618 praantamlo abdulle wahab, abdulle mahmadke ane vyaktulu karnoolunu chejikkinchukunnaru. srisailamloni vyaktulaku daanamgaa vachina graamaalanu tama raajyamlo kalupukunnaru. phalitamgaa devalayamlo anni kaaryakramaalu, utsavaalu aagipoyayi. marovaipu, sivaratri sandarbhamgaa srisailam darsinche bhaktulapai pannulu vidhinchevaallu.
kaapaadina shivaji khadgam
alaa 1674 varakuu srisailam ibbandulaku guraindi. aa edaadilo maraataa veerudu shivaji srisailaaniki vachaadu. mallikarju nudu, bhramarambalaku poojalu cheshaadu. praakaaram godaku uttaraana gopuram nirmimpajesaadu. srisailam rakshana baadhyata sweekarinchi, kondaru maraatham sainikulanu ikkade niyaminchaadu. rohillaalu gudimeeda dandettinappudu ee maraataa sainikulu vaallanu edirinchi nilichaaru. shivaajeetho anubandhamunna punyakshetram kabatte maharashtra nunchi bhaktulu adhika sankhyalo vastuntaaru. akkamahadevi prabhaavamtho kannadiguluu srisaila mallanna bhaktulayyaru.
kontakaalaaniki karnoolu ibraheem khany paalanaloki vachindi. atanu paramata sahanasheeli. srisaila dharmakartala samsthalanu punaruddharinchaadu. graamaalu, aastulanu tirigi ichivesadu. tarvaata parinaamaallo srisailam haidaraabaadu sultanla adheenamloki vachindi. 1782 eprille rendo asafga ... ee devalaya paripalana bhaaraanni srisrungeri jagadguruvulaku appaginchaadu. koddikaalam tarvaata dattamandalaalu eesshe india company paramayyayi. daamto aangleyulu 1840loo devalaya nirvahananu kadapa jillaalooni pushpagiri peethaadhipathulaku icharu.
aanaatiki srisaila devasthaanaaniki cheppukodagga aastulevee migalledu. phalitamgaa srisaila devasthaana abhivruddhi, paripaalana kuntupadindi. aarojullo srisailam ela undedo enugula veeraaswaamayya 'kashiyatra charitra'loo kallaku kattaru. 'akkada mundu gudiki chuttunnu goppa pattana mundenu. aa pattana mantayu ippudu padubadi poyenu. intintanunna baavulu shidhilamulayinavi. godaluguda yippudu teliyuchunnavi. endla naadu anavemaareddiki bhagavantuni katakshamu chetha bangaarunumulu pandinavani vaaduka kaligiyunnadi. atadu swaamigarbhagruhamunakuna, mukhamantapa munakunnu, payi nandulakunnu, vimana munakunnu, dhwaja stambhaalakunnu bangaaru molamu chesina raagi tagullu kottinchi naadu. avi yippudu ninda shidhilamulugaa nunnavi. gudilopala rendo praakaaramu bottigaa shidhilamayi yunnadi. mantapa mulu aa reethigaane yunnavi. archakulaku manasu vachinappudu deepaaraadhana, naivedya mulu swaamiki cheyabaduchunnavi. gaani nityaniyamamu ledu. bhramaramba deviki maatramu mirashi archakula tarafuna nokadu niyamamugaa gudilo kapura mundi archana cheyuchunnadu'!!
mana raajyamlo...
swaatantyram vachaka devalaya baadhyatanu taatkaalikamgaa jilla nyaayasthaanaaniki appaginchaaru. tarvaata nyaayavaadi paanyam ramayya adhyakshatana oo bordu erpaatu chesaru. 1964 varakuu ee borde aalaya baadhyatalanu vahinchindi. aa taruvaata devadaya, dharmadaya saakha aa baadhyatanu sweekarinchindi. prastutaaniki utsavaalu, poojalaku lotuledu. cony...!
dennayina nirminchadam kashtam. samvatsaraalu padutundi. adhe kooladoyadam? kshanaallo pani!! adhe pani chesaru srisaila devasthaanaadhikaarulu kondaru. 2013-14loo devalayamloni saalumandapam, puraatana praakaaramlo kontabhaagam, upaalayaalanu koolagottinchaaru! sataabdaala charitaku saakshyaalugaa migilina vaatini dhwamsam cheyadam elanti naagarikata?