రామో విగ్రహవాన్ ధర్మః… ధర్మం యొక్క నిలువెత్తు ప్రతిరూపమే రాముడు అని దీని అర్థం. భగవంతుడు దశావతారాలు ఎత్తి… ధర్మప్రతిష్టాపన గావించాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి. ప్రతి అవతారంలోనూ భగవంతుడు ధర్మప్రతిష్టాపన గావిస్తే… మరి రాముణ్నే ధర్మం యొక్క ప్రతిరూపంగా భావించడంలో ఆంతర్యం ఏమిటి. రామకథను గమనిస్తే… ఈ విషయం మనకు అవగతమౌతుంది.
మాటల్లో చెప్పేది ధర్మం కాదు. మౌనంగా వివరించేది ధర్మం కాదు. చేసి చూపించేది ధర్మం కాదు. ధర్మం అంటే ఆచరించి చూపించేది. అనుసరించి వివరించేది. రామావతారంలో భగవంతుడు చేసింది ఇదే. ధర్మాన్ని ఆచరించాడు. ధర్మం కోసం నిలబడ్డాడు. అందుకే రాముడు ధర్మానికి ప్రతిరూపంగా నిలిచాడు.
ఇక్కడ మనకు ధర్మమంటే ఏమిటి… రాముడు ఆచరించిన ధర్మం ఏమిటి అనే ప్రశ్నలు కచ్చితంగా ఉద్భవిస్తాయి. నిజమే… ధర్మం అంటే ఏమిటి. మనిషి మనిషిగా జీవించడానికి ఏర్పరచిన నియమాల సమూహమే ధర్మము. పుట్టిన నాటి నుంచి… బిడ్డగా, అన్నగా, భర్తగా, తండ్రిగా… ఇలా ఎన్నో రూపాల్లో మనిషి తన విధులను నిర్వహిస్తూ… ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలనే చతుర్విధ పురుషార్థాలను అనుసరించాలి. నాల్గింటిలో తొలి ప్రాధాన్యత ధర్మానికే ఇచ్చారు. అంటే మిగిలినవన్నీ ధర్మంతోనే సాధ్యం. అర్థం, కామం ధర్మంతో పెనవేసుకు పోయినప్పుడు తనంతట తానుగా… మోక్షం మనిషిని వరించి వస్తుంది.
మరి రాముడు ధర్మాన్ని ఏ విధంగా పాటించాడనే అంశాన్ని సైతం ఇక్కడ గమనించాలి కదా. తొలుత పుత్రుడుగా రాముడు ధర్మాన్ని ఎలా పాటించాడో గమనిద్దాం. సాక్షాత్తు భగవంతుని అవతారమైన శ్రీరామచంద్రుడు… తండ్రి మాటకు కట్టుబడి విశ్వామిత్రునితో యాగ సంరక్షణకు వెళ్ళాడు. తండ్రి మాట కోసమే కాసేపట్లో రాజు కావలసి ఉండి, ఆనందంగా వనవాసానికి వెళ్ళాడు. తండ్రి మాట కోసమే 14 ఏళ్ళు పడరాని కష్టాలు పడ్డాడు. ఇవన్నీ రావణుణ్ని సంహరించడానికేనా అంటే.. అవునో కాదో చెప్పలేం కానీ… ఇవన్నీ లేకుండా కూడా రావణ సంహారం చేయవచ్చు. కానీ ఇవన్నీ ఉన్నాయి కనుకే, ధర్మాచరణ చేశాడు గనుకే… మానవ రూపంలో ఉన్న దేవుడిగా రాముణ్ని పూజిస్తున్నాం.
సాక్షాత్తు భగవంతుడు అయ్యి ఉండి కూడా… గురు సుశ్రూష చేసి సకర శస్త్రాస్త్రాలను సముపార్జించిన రాముడు శిష్య ధర్మానికి సైతం కట్టుబడిన వ్యక్తిగా మనకు కనిపిస్తాడు. వశిష్టుడి దగ్గర విద్యాభ్యాసం చేసి, విశ్వామిత్రునికి సుశ్రూషలు చేసి బల, అతిబల విద్యలు సముపార్జించాడు. సాక్షాత్తు నారాయణుడు అయ్యి ఉండి, శివచాపానికి ఎంతో గౌరవం ఇచ్చాడు. శివదనుర్భంగం జరిగిన తర్వాత పరశురాముడు కోపిస్తే… శాంతంగా సమాధానం చెప్పి మెప్పించాడు. శ్రీరాముడి ధర్మం ముందు భార్గవ రాముడి కోపం నిలవలేకపోయింది.
అన్నగా శ్రీరాముని ధర్మ నిరతి గురించి ఎంత చెప్పుకున్నా తక్కువే. అగ్రజుడు ఏ మార్గాన్ని అనుసరిస్తే… సహజాతులంతా అదే మార్గాన్ని అనుసరిస్తాయి. లక్ష్మణ, భరత, శత్రుజ్ఞులు అంత గొప్ప వారిగా తయారు కావడానికి కారణం రాముని ధర్మబుద్ధే. తండ్రిమాటకు అడవులకు వెళ్తున్న అన్నకు తోడుగా వెళ్లిన లక్ష్మణుడు రాముడి ధర్మనిరతిని పుణికి పుచ్చుకున్న వాడే. ఏనాడూ సీతమ్మ పాదాలను తప్ప మోము చూసి మాట్లాడని లక్ష్మణుని ధర్మ నిరతి ఏంత చెప్పుకున్నా తక్కువే. రాజు అయ్యే అవకాశం లభించినా… సోదరుని పాదుకలకు పట్టాభిషేకం చేసిన భరతుని అంతటి ధర్మనిరతి ఎక్కణ్నుంచి వచ్చిందో ప్రత్యేకంగా చెప్పాలంటారా.
ఇక భర్తగా శ్రీరాముని ధర్మనిరతి గురించి లోకాలు వేనోళ్ళా కొనియాడుతున్నాయి. సీతమ్మ తల్లి ఎన్నో కష్టాలు అనుభవించింది. నిజమే. కానీ అదంతా సతీ ధర్మాన్ని లోకానికి చాటిచెప్పేందుకే. అన్ని కష్టాలు అనుభవించి కూడా… ఏనాడూ బాధ పడకపోవడానికి కారణం… లోకపావని అయిన ఆ తల్లి… స్వయంగా వీక్షించిన శ్రీరామచంద్రుని ధర్మనిరతే అని చెప్పడంలో ఏ మాత్రం సందేహం లేదు.
రాజుగానూ శ్రీరాముని ధర్మ నిరతి గురించి ఎంత చెప్పుకున్నా తక్కువే. సేవకాజనంతో ఎంతో మర్యాదగా ప్రవర్తించే వాడని రామాయణం మనకు తెలియజేస్తుంది. ఏ వేళకావేళ ఎవరితో తగ్గట్టు వారితో… శ్రీరాముని ప్రవర్తన… భవిష్యత్ తరాలకు మార్గదర్శనం చేసింది. శత్రువుగానూ శ్రీరామచంద్రుడు ఉత్తమ ధర్మాచరణా పరుడే. మారీచ సుబాహుల తల్లిని సంహరించే సమయంలో గానీ, శూర్పణఖను దండించే సమయంలో గానీ, వాలి వధలో గానీ, రాక్షసులతో పోరు సలిపే సమయంలో కానీ ఎక్కడా శ్రీరాముడు ధర్మాన్ని విడనాడలేదు. రావణ సంహారం ముగిసిన తర్వాత సాక్షాత్తు నారాయణ స్వరూపమైన నరుడు అయ్యి కూడా…. బ్రహ్మహత్యా దోషం తగలకుండా… రామేశ్వర లింగాన్ని ప్రతిష్టించడంలోనూ శ్రీరాముని ధర్మ నిరతి మనకు అర్థమౌతుంది.
ఇలా రాముని జీవితంలో ఏ సందర్భాన్ని వెతికినా… రాముడి ధర్మాచరణ మనకు అర్థమౌతుంది. ధర్మాన్ని తెలిసి ఆచరించేవారు మధ్యమలు కాగా… ధర్మాన్ని తెలిసీ ఆచరించని వారు అథములు. అయితే ధర్మాన్ని తెలుసుకుని ఆచరించే వారు మాత్రం ఉత్తములు. అలాంటి ఉత్తమ ధర్మాచరణపరుడే శ్రీరామచంద్రుడు. అందుకే రాముడు ధర్మానికి ప్రతిరూపమయ్యాడు. మానవ ధర్మాన్ని ఆచరించి యుగపురుషుడయ్యాడు.
మానవుల్లో పుట్టి, మానవుడిలాగే లౌకిక జీవనాన్ని గడపి, ఆచరణలో మహోన్నత ఆదర్శాలను మనకు అందించిన మహనీయుడు శ్రీరామచంద్రుడు. ఒకే మాట, ఒకే బాణం, ఒక్కతే భార్య అనే మహాపురుషుడి అచరణ మనకు ఆదర్శనం కావాలి.
ramo vigrahavan dharmahm dharmam yokka niluvettu pratiroopame ramudu ani deeni artham. bhagavantudu dasaavataaraalu etti dharmapratishtaapana gavinchadani puraanaalu chebutunnaayi. prati avataaramloonuu bhagavantudu dharmapratishtaapana gaviste mari ramunne dharmam yokka pratiroopamgaa bhaavinchadamlo aantaryam emiti. ramakathanu gamaniste ee vishayam manaku avagatamoutundi.
maatallo cheppedi dharmam kaadu. mounamgaa vivarinchedi dharmam kaadu. chesi choopinchedi dharmam kaadu. dharmam ante aacharinchi choopinchedi. anusarinchi vivarinchedi. ramavataramlo bhagavantudu chesindi ide. dharmanni aacharinchaadu. dharmam kosam nilabaddadu. anduke ramudu dharmaniki pratiroopamgaa nilichaadu.
ikkada manaku dharmamante emiti ramudu aacharinchina dharmam emiti ane prasnalu kachitamgaa udbhavistaayi. nijame dharmam ante emiti. manishi manishigaa jeevinchadaaniki erparachina niyamala samuhame dharmamu. puttina naati nunchi biddagaa, annagaa, bhartagaa, tandrigay ilaa enno roopaallo manishi tana vidhulanu nirvahistai dharma, artha, kaama, mokshaalane chaturvidha purushaarthaalanu anusarinchaali. naalgintilo toli praadhaanyata dharmanike icharu. ante migilinavanni dharmanthone saadhyam. artham, kaamam dharmamtho penavesuku poinappudu tanantata taanugaa moksham manishini varinchi vastundi.
mari ramudu dharmanni e vidhamgaa paatinchaadane amsaanni saitam ikkada gamaninchaali kada. toluta putrudugaa ramudu dharmanni ela patinchado gamaniddam. saakshaattu bhagavantuni avataaramaina sriraamachandrudu tandri maataku kattubadi vishwaamitrunitho yaaga samrakshanaku vellaadu. tandri maata kosame kasepatlo raju kavalasi undi, aanandamgaa vanavaasaaniki vellaadu. tandri maata kosame 14 ellu padarani kashtaalu paddaadu. ivannee raavanunni samharinchadaanikenaa ante.. avuno kaado cheppalem kaani ivannee lekunda kuudaa raavana samharam cheyavachu. cony ivannee unnaayi kanuke, dharmacharana cheshaadu ganuke manava roopamlo unna devudigaa ramunni poojistunnam.
saakshaattu bhagavantudu ayyi undi kuuda guru sushroosha chesi sakara shastraastraalanu samupaarjinchina ramudu shishya dharmaniki saitam kattubadina vyaktigaa manaku kanipistaadu. vashishtudi daggara vidyaabhyaasam chesi, vishwaamitruniki sushrooshalu chesi bala, atibala vidyalu samupaarjinchaadu. saakshaattu narayanudu ayyi undi, sivachaapaaniki entho gowravam ichadu. sivadanurbhangam jarigina tarvaata parasuraamudu kopiste saantamgaa samadhanam cheppi meppinchaadu. sriramudi dharmam mundu bhargava ramudi kopam nilavalekapoyindi.
annagaa sriramuni dharma nirati gurinchi entha cheppukunna takkuve. agrajudu e maargaanni anusaristai sahajaatulantaa adhe maargaanni anusaristaayi. lakshmana, bharata, satrugnulu anta goppa vaarigaa tayaaru kaavadaaniki kaaranam ramuni dharmabuddhe. tandrimaataku adavulaku veltunna annaku thodugaa vellina lakshmanudu ramudi dharmaniratini puniki puchukunna vade. enaaduu seetamma paadaalanu tappa momu chusi matladani lakshmanuni dharma nirati entha cheppukunna takkuve. raju ayye avakaasam labhinchina sodaruni paadukalaku pattabhishekam chesina bharatuni antati dharmanirati ekkannunchi vachindo pratyekamgaa cheppalantara.
ika bhartagaa sriramuni dharmanirati gurinchi lokalu venolla koniyaadutunnaayi. seetamma talli enno kashtaalu anubhavinchindi. nijame. cony adanta sathee dharmanni lokaniki chaticheppenduke. anni kashtaalu anubhavinchi kuuda enaaduu baadha padakapovadaaniki kaaranam lokapavani ayina aa talli swayamgaa veekshinchina sriraamachandruni dharmanirathe ani cheppadamlo e maatram sandeham ledu.
raajugaanuu sriramuni dharma nirati gurinchi entha cheppukunna takkuve. sevakajanamto entho maryaadagaa pravartinche vaadani ramayanam manaku teliyajestundi. e velakavela evaritho taggattu vaaritho sriramuni pravartanam bhavishyat taraalaku maargadarsanam chesindi. satruvugaanuu sriraamachandrudu uttama dharmacharana parude. maareecha subahula tallini samharinche samayamlo gaanee, shoorpanakhanu dandinche samayamlo gaanee, vaali vadhalo gaanee, raakshasulato poru salipe samayamlo cony ekkada sriramudu dharmanni vidanaadaledu. raavana samharam mugisina tarvaata saakshaattu narayana swaroopamaina narudu ayyi kuuda. brahmahatya dosham tagalakundam rameshwara lingaanni pratishtinchadamloonuu sriramuni dharma nirati manaku ardhamoutundi.
ilaa ramuni jeevitamlo e sandarbhaanni vetikina ramudi dharmacharana manaku ardhamoutundi. dharmanni telisi aacharinchevaaru madhyamalu kagay dharmanni telisi aacharinchani vaaru athamulu. ayithe dharmanni telusukuni aacharinche vaaru maatram uttamulu. alanti uttama dharmacharanaparude sriraamachandrudu. anduke ramudu dharmaniki pratiroopamayyaadu. manava dharmanni aacharinchi yugapurushudayyaadu.
maanavullo putti, maanavudilaage loukika jeevanaanni gadapi, aacharanalo mahonnata aadarsaalanu manaku andinchina mahaneeyudu sriraamachandrudu. oke maata, oke baanam, okkate bharya ane mahapurushudi acharana manaku aadarsanam kavali.