‘‘గకుబంత నిఖిల రాణ్ణికరంబు జరణ మంజీరంబు సాలభంజికల’’ జేసికొన్న మూరు రాయర గండ శ్రీకృష్ణదేవరాయ సార్వభౌముడి స్వహస్తాల తొడిగించు కొన్నాడు. ఇది చాటుపరం అయినా ‘అర్థపుందెరువాటుల్ తెగి’ జనప్రచారంలో చొరబడ్డవి కావని నమ్మవచ్చు. కవి నోరు మెదపటంతో తాళీదళాన చెక్కుడా రంభించి, పద్యం ఆపేటప్పటికి ఘంటమూ ఆపే వ్రాయసగాళ్లు ఉండేవారు. అందుచేత యథాతదంగా ఆనాటి భువన విజయాఖ్య సంసద్భవనంలో పలికినవే అనటం సత్యదూరం కాదు. అయితే ఏ కొంచెమైనా పాఠభేదాలున్నాయంటారా! కావ్యాల్లో కవి స్వహస్త లిఖితాలకే అలాంటివి కనిపిస్తున్నప్పుడు వేర్వేరు వ్రాయస గాళ్లు వ్రాసే ఆశు చాటువులకి ఏర్పడటం వింతకాదు. అంతమాత్రాన ఆ పద్యాల ఉనికిని కాదనలేము. అలాగే పెద్దన చెప్పినది అనబడే మరో చాటువు
ఇంకా ‘అల్లసానివాని అల్లిక జిగిబిగి’ అనే ప్రశస్తి ఉండనే ఉంది. అంత ప్రసిద్ధమైన ఆంధ్ర కవితా పితామహుని ‘స్వారోచిష మనుసంభవము’ సంగ్రహంగా ‘‘మనుచరిత్ర’’ అని వాడుకలో ఉన్న ప్రబంధాన్ని పరికించటం సాహితీపరుల కర్తవ్యం.
స్వారోచిష మనుసంభవము ‘‘కావ్యమంతయును గామపరమై కావ్య ప్రయో జనమును సంకుచితము చేసినది. తిక్కన పోతనాదుల వలెను పెద్దన కావ్య నిర్మాణమునకు బరమార్థమును సంకల్పించి యుండలేదు’’ (ఆంధ్రవాఙ్మయ సూచిక పుట 79) అనుట, అందులో పరమార్థ సంకల్ప విషయాన్ని శ్రీపల్లాదుర్గయ్యగారు ‘మనుచరిత్రము-ఉపదేశము’ శీర్షిక క్రింద ‘‘అది తలచుట పొరపాటు సత్య విరుద్ధము’’ (పుట 369) అని ఖండించినా ప్రబంధంలోనే కనిపించే చక్రవాకి, హరిణోత్తంసుల నిందాలాపాలని ఎత్తిచూపిస్తూ ‘‘బహుభార్యా ప్రియుండును, భోగలాలసుడునగు స్వరోచి’’ (ప్ర.వా.వి.1వ.సంపుట 371) అనటమూ ఇంకా ‘కావ్యరీతులు’ గ్రందంలో ‘స్వారోచిషమనుసంభవము’ శీర్షిక క్రింద 109వ పుటలో ‘‘ఈ కావ్యమున వసె్తై్వక్యము సిద్ధింప లేదనియు, ఇది ఏకనాయకాశ్రయము కాదనియు శృంగార రసప్రధాన కావ్యము కాదనియు ఋజువయినది’’గా విమర్శకా వతంస శ్రీవిన్నకోట మాధవరావుగారనటం ఎంతవరకూ సమంజసమో పరిశీలించటం ప్రధానాశయంగా కథాక్రమానుసారమైన ప్రబంధావలోకనం చేద్దాం.
అది క్రీ.శ. 16వ శతాబ్ది ప్రదమ పాదంలో ఆంధ్రసాహిత్య చరిత్రలో జగత్కళ్యాణ కరమైన ఒక పర్వదినం. విజయనగరంగా ప్రసిద్ధి పొందిన విద్యా నగరంలో భువన విజయాఖ్య సంసత్ (సభ) స్థిత సింహపీఠిని ‘‘ప్రబలరాజాధి రాజ వీరప్రతాప రాజపరమేశ బిరుదవిభ్రాజి యెవ్వడట్టి శ్రీకృష్ణదేవరాయాగ్రగణ్యుడు ప్రాజ్ఞుల గోష్ఠిన్ గవితామధురిమ డెందము దవులన్’’ గొలువైయున్నాడు.
మానవత్వం గురించి చాలామంది చాలా చెబుతుంటారు. అసలు మానవత్వం ఉండాలి అని ప్రత్యేకంగా చెప్పడంలోని అంతరార్థం ఏముంటుంది? మనుషులన్నాక మానవత్వం ఉండి తీరాలి కదా. మానవత్వం లేకుండా ఇంత పని చేశారు అనే మాటలు మనం వింటుంటాం. కనికరం, మానవత్వం, ఇలాంటి మాటలు ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన అవసరం ఏముంది?
3‘‘ఓరుూ మానవుడా! బలవంతునివి కమ్ము.’’ , 3‘‘ఓ మానవులారా! మీ పాదాలపై మీరు నిలబడి స్వతంత్రులు కండు2’’ అని మన వేదాలు, ఉపనిషత్తులు పలుకుతున్నాయి. ప్రతి మనిషిలోను బలం, బలహీనత రెండూ ఉంటాయి. కానీ బలహీనత వల్ల దుర్బలుగా ఉండడం తగదని మన ఉపనిషత్తులు ఉద్ఘోషిస్తున్నాయి.
భావం: ఓ పరమాత్మా! నీవు సంకల్పించి సృష్టించిన ఎన్నో ఊర్థ్వలోకాలు పృథివీలోకాలు అంతరిక్షంలోగల అనేక లోకాలు, అనేక సూర్యమండలాలు నిన్ను సమీపింపజాలకున్నాయి.
అప్పటికే ‘‘ఇష్టదేవతా వందన, సుకవి స్తుతులగు కవితతినికృతులజేసి, నవీన కావ్యరచనకు ననుకూల కదల్’’ దలంచుచున్న పెద్దనతో, ‘అతుల పురాణాగమేతిహాసకథార్థ స్మృతియుతుడవు ఆంధ్ర కవితాపితామహుడవు, చతురవచోనిధివి, శిరీష కుసుమ పేశల సుధా మయోక్తుల పేర్కొన నీకు ఎవ్వరు’ ఈడనుచు ‘కృతి రచింపుము మాకు’ అని ప్రార్థించాడు.
బ్రహ్మ ఏమిటో తెలుసుకోవాలన్న తపన కొందరికి వుంటుంది. వారిని జిజ్ఞాసు అంటారు. బ్రహ్మను గురించి తెలుసుకోవటాన్ని బ్రహ్మ జిజ్ఞాస అంటారు. బృహత్ నుంచి బ్రహ్మ వచ్చింది. బృహత్ అంటే గొప్పది అని అర్థం. అంతకుమించినది ఏదీ లేదని చెప్పవచ్చు.
kagakubanta nikhila rannikarambu jarana manjeerambu saalabhanjikalam jesikonna muuru rayara ganda srikrishnadevaraya saarvabhoumudi swahastaala todiginchu konnadu. idhi chaatuparam aina kiardhapunderuvaatl tegi janaprachaaramlo chorabaddavi kaavani nammavachhu. kavi noru medapatamtho taaliidalaana chekkuda rambhinchi, padyam aapetappatiki ghantamoo aape vraayasagaallu undevaaru. anducheta yathaatadamgaa aanaati bhuvana vijayakhya samsadbhavanamlo palikinave anatam satyaduram kaadu. ayithe e konchemaina paathabhedaalunnaayantaara! kaavyaallo kavi swahasta likhitaalake alantivi kanipistunnappudu ververu vraayasa gaallu vrase aashu chaatuvulaki erpadatam vintakaadu. antamaatraana aa padyaala unikini kaadanalemu. alaage peddana cheppinadi anabade maro chaatuvu
inka keallasaanivaani allika jigibigi ane prasasti undane undi. anta prasiddhamaina aandhra kavita pitaamahuni keswarochisha manusambhavamu sangrahamgaa kimanucharitrani ani vaadukalo unna prabandhaanni parikinchatam saahitiiparula kartavyam.
swarochisha manusambhavamu tenaavyamantayunu gamaparamai kaavya prayo janamunu sankuchitamu chesinadi. tikkana potanaadula valenu peddana kaavya nirmaanamunaku baramaarthamunu sankalpinchi yundaledisa (aandhramenaya suuchika puta 79) anuta, andulo paramartha sankalpa vishayaanni sripallaadurgayyagaa yemanucharitramu-upadesamu sheershika krinda eahadi talachuta porapaatu satya viruddhamishe (puta 369) ani khandinchina prabandhamlone kanipinche chakravaki, harinottamsula nindaalaapaalani ettichuupistuu keobuhabharya priyundunu, bhogalalasudunagu swarochi (pra.waa.vi.1va.samputa 371) anatamuu inka cakavyareetulae grandamlo kivwarochishamanusambhavamu sheershika krinda 109va putalo ma kaavyamuna vastivakyamu siddhimpa ledaniyu, idhi ekanayakasrayamu kaadaniyu shrungaara rasapradhaana kaavyamu kaadaniyu rujuyayinadinaegaa vimarsaka vatamsa srivinnakota maadhavaraavugaaranatam entavarakuu samanjasamo pariseelinchatam pradhaanaasayamgaa kathaakramaanusaaramaina prabandhaavalokanam cheddam.
adhi cree.sha. 16va satabdi pradama paadamlo aandhrasaahitya charitralo jagatkalyaana karamaina oka parvadinam. vijayanagaramgaa prasiddhi pondina vidya nagaramlo bhuvana vijayakhya samsat (sabha) sthitha simhapeetini kyprabalarajadhi raja veeraprataapa rajaparamesa birudavibhraji yevvadatti srikrishnadevarayagar praagnula goshtin gavitamadhurima dendamu davulanke goluvaiyunnadu.
maanavatvam gurinchi chaalaamandi chala chebutuntaaru. asalu maanavatvam undaali ani pratyekamgaa cheppadamloni antaraartham emuntundi? manushulannaka maanavatvam undi tiiraali kada. maanavatvam lekunda inta pani chesaru ane maatalu manam vintuntam. kanikaram, maanavatvam, ilanti maatalu pratyekamgaa cheppaalsina avasaram emundi?
3aeruu manavuda! balavantunivi kammu.yu , 3ae manavulara! mee paadaalapai meeru nilabadi swatantrulu kandu2yu ani mana vaedaalu, upanishattulu palukutunnaayi. prati manishiloonu balam, balaheenata rendoo untaayi. cony balaheenata valla durbalugaa undadam tagadani mana upanishattulu udghoshistunnaayi.
bhavam: oo paramatma! neevu sankalpinchi srushtinchina enno oordhvalokaalu prudhiveelokaalu antarikshamlogala aneka lokalu, aneka suuryamandalaalu ninnu sameepimpajaalakunnaayi.
appatike kiishtadevataa vandana, sukavi stutulagu kavitatinikrutulajesi, naveena kaavyarachanaku nanukuula kadalni dalanchuchunna peddanatho, kiatula puraanaagametihaasakaathraaaaa smrutiyutudavu aandhra kavitapitamahudavu, chaturavachonidhivi, shireesha kusuma paesala sudha mayoktula perkona neeku evvarue eedanuchu kiruti rachimpumu maku ani praarthinchaadu.
brahma emito telusukovalanna tapana kondariki vuntundi. vaarini jignaasu antaaru. brahmanu gurinchi telusukovataanni brahma jignaasa antaaru. bruhat nunchi brahma vachindi. bruhat ante goppadi ani artham. antakuminchinadi edhee ledani cheppavachhu.