ప్రముఖ సామాజిక కళాకారిణి, కార్యకర్త చంద్రశ్రీ యీ సమాజానికి భౌతికంగా దూరమై (7-7-12) అప్పుడే యేడాదైంది. కాని జీవితాంతం ఉద్యమ పాటగా, ఉద్యమ కళాకారిణిగా బతికిన చంద్రశ్రీ జీవితం చుట్టూనే కాదు చంద్రశ్రీ మరణం చుట్టూ అల్లుకున్న మనుధర్మ రాజకీయాలు, మగ దళిత రాజకీయాలు, కులస్త్రీల రాజకీయాలు మాట్లాడుకోవాల్సిన, చర్చించాల్సిన సందర్భం ఇది.
చంద్ర విప్లవ ఉద్యమాల్లోకి రాకముందు చీరాలలో ఇంటర్‌ చదువుతున్న మామూలు దళితమ్మాయి. కాలేజిలో విప్లవ పాటలు విని ఆ పాటల్తో ఉద్యమంగా పయనమైంది 'జననాట్యమండలి'కి. సమసమాజాన్ని కలగన్న పాటకోసం, సమానత్వాన్ని కోరుకొని అడ్డు తగిలిన అమ్మానాన్నలని కుటుంబాన్ని వదిలేసి వచ్చింది పూర్తిస్థాయి కార్యకర్తగా. ఆ పార్టీలోనే ఆమె పాట విని మనసు పడిన మగవాడిని కులం మతం పట్టింపుల్లేకుండా పెళ్ళి చేస్కుంది. తర్వాత ఆ మగవాడు మొగుడై పాట పదుగురికి పంచొద్దు యింటికే పరిమితి కావాలనే ఆంక్షల్ని, ఆ ఆంక్షల్ని సమర్థించే విప్లవ మనువాద కుల రాజకీయాల్ని, జెండర్‌ వివక్షల్ని ఎదిరించింది. ఆ మగాణ్ణి మగాల్లని మోసే విప్లవపార్టీని వదిలేసింది. పసిబిడ్డతో బైటకొచ్చింది.
తర్వాత కారంచేడు, చుండూరు దళిత ఉద్యమాల్లో దళిత ఉద్యమ పాటకు ప్రాణంబోసి బాధితుల పక్షాన నీలిపతాకగా నిలబడింది. మొత్తం తెలుగు ప్రాంతమంతా చంద్రశ్రీ పాటవినని పల్లెలేదు. ఆ తర్వాత కెజి సత్యమూర్తితో కలిసి 'ఏకలవ్య కళామండలి'లో నల్లసూరీలను నలుదిక్కుల పాడిన చంద్రశ్రీ నల్లచందమామల కోసం దళిత విమెన్‌ థియేటర్‌ బెట్టింది.
చంద్రశ్రీని ముందుబెడుతూ నేను, శ్యామల దళిత్‌ విమెన్‌ థియేటర్‌ పెట్టాలనే ప్రపోజల్‌ వుండింది. ఒక మహిళా ఎన్‌జీవోను కూడా సంప్రదించాం. కాని అది వర్కవుట్‌ కాలే. మా దళిత మహిళల్ని నమ్మకంలోకి తీసుకోక కొంత, అనేక అనుమానాలు కొంత పంజేసి ఆ ప్రపోజల్‌ వట్టిపోయింది. కాని చంద్రశ్రీ ఆ ప్రపోజల్‌ని వ్యర్ధం చేయలే. తనే అన్ని అయి 'దళిత విమెన్‌ థియేటర్‌' పెట్టింది. అది ఆమెకే సాధ్యమైంది. ఎందుకంటే చంద్రశ్రీ బహుముఖప్రజ్ఞలున్న కళాకారిణి. బాగా రాయగలదు, గజ్జెకట్టి ఆడగలదు, నాటకాలు, ఏకపాత్రాభినయాలు చేయగలదు. కాని ఆమెకు పాటే జీవం. అగ్రకులంలో పుట్టిన కళాకారిణి అయి వుంటే ఆ గుర్తింపులు ఆకాశానికి యెగబాకేవి. సావిత్రిబాయి పూలే ఏకపాత్రాభినయాన్ని కూడా పాటగా మలుచుకొని పాడింది. క్యాన్సర్‌ జబ్బు ప్రాణాల్ని తోడేస్తున్నా పాటను ఆపలే. యీ భారతకులసమాజాన్ని విముక్తి చేసేది అంబేడ్కారిజమని ఆమె చివరిరోజుల్లో సంగీతం నేర్చుకొని 'అంబేడ్కర్‌ సుప్రభాతాన్ని యీ సమాజానికందించింది ఆల్బమ్‌గా!
చాలామంది మిత్రులంటారు. చంద్రశ్రీ, కలేకూరి ప్రసాద్‌ జీవితాలు ఒక్కలాగే వున్నాయని. యిద్దరు దళితులు కులాంతర వివాహం, విప్లవపార్టీ నేపథ్యాలు, దళిత ఉద్యమ నేపథ్యాలు, కులాంతర వివాహ విచ్ఛిత్తి, కళలతో బతికారు యిద్దరు. కుటుంబాల చట్రాల్లో యిమడలేదు. సమాజ అణచివేతల్ని ప్రశ్నించినవారే. ధిక్కరించిన వారే. యిద్దరిదీ అకాల మరణమే. కాని దళిత సంగాలు కలేకూరిని స్వంతం చేసుకొని, గౌరవించుకున్నట్లు చంద్రశ్రీని చూడలేదు. చంద్రశ్రీ చనిపోయినప్పుడు కూడా చంద్రశ్రీని గౌరవంగా సాగనంపని వివక్షల్నే ఎదుర్కొంది. (చనిపోయాక్కూడా) పురుషుడు స్వతంత్రంగా ధిక్కారంగా బతికితే ఒక విలువ, స్త్రీ కూడా స్వతంత్రంగా ధిక్కారంగా బతికితే యింకో విలువ ప్రదర్శించడం దళిత మగవాళ్లకు, దళిత సంగాలకు సరియైంది కాదు. పైకి మనుధర్మాన్ని ఎదిరించుతున్నట్లు చెపుతూ ఆచరణ మనువాదంగా వున్న విప్లవసంగాలు కూడా చంద్రశ్రీ పట్ల నిర్లక్ష్యవైఖరే కనబరిచారు.
అన్ని అణచివేతల్ని ప్రశ్నించే దళిత సంగాలు జెండర్‌ వివక్షలు ప్రదర్శించడం నిత్యం జరుగుతూనే వుంది. యిక దళిత పత్రికలు చనిపోయిన బ్రాహ్మణ పండితుల ముఖ చిత్రాలతో ప్రత్యేక సంచికలు ఆగమేగాలమీద వేసి తమ బానిసత్వాల్ని చాటుకుంటున్నాయి. కాని సామాజిక కార్యకర్త, ఉద్యమపాటగా బతికిన దళితబిడ్డ చంద్రశ్రీ దళిత పత్రికలకు అంటకపోవడం విషాదం. యిట్లాంటి ఉద్యమ కార్యకర్తగా, కళాకారిణి జీవితం మహిళా సంగాలక్కూడా పట్టలే. యిక్కడి మహిళా సంగాలు మహిళా ఎన్‌జీవో సంగాలు, ఫెమినిస్టు సంగాలు చంద్రశ్రీ పాటను, కళను, ఆమె క్యాన్సర్‌తో పోరాడుతుంటే ఆమెను అక్కున చేర్చుకొని ఆదరించలేకపోయారు.
స్వతంత్ర, స్వేచ్ఛాయుత జీవనాన్ని ఆనందించిన అగ్రకుల మహిళల జీవితాలు ఛిద్రం కాలే. విచ్ఛిన్నం కాలే. వారి స్వేచ్ఛల్ని ఫెమినిజం కూడా అక్కున చేర్చుకొని ఆదరించింది. స్వేచ్ఛా. స్వాతంత్ర జీవనాల తర్వాత కూడా మల్లా సాధారణ కుటుంబ జీవనంలో సమాజంలో దళిత, బహుజన కులాల మగవాల్ల ఆసరాతో నిలదొక్కుకు న్నారు. కాని చంద్రశ్రీ విషయంలో అట్లా జరగలేదు. ఫెమినిస్టు అగ్రకులాల ఆడవాల్లు తమ ఆడవాల్ల పట్ల చూపించిన విశాలతను చంద్రశ్రీ పట్ల చూపించలేకపోయారు. కారణం కులం. యిటు సాటి జెండర్‌ కులవివక్ష, అటు సాటి కులం జెండర్‌ వివక్షలు చంద్రశ్రీని పట్టించుకోలేదు. ఆమె సామాజిక జీవితమ్మీద ఎలాంటి మాట ఫెమినిస్టుల్నించి రాలేదు. చంద్రశ్రీ జీవితం దళిత మహిళలకు గుణపాఠం కావాలి.
pramukha saamaajika kalaakaarini, kaaryakarta chandrashree yee samaajaaniki bhoutikamgaa dooramai (7-7-12) appude yedaadaindi. kaani jeevitaantam udyama paatagaa, udyama kalaakaarinigaa batikina chandrashree jeevitam chuttoone kaadu chandrashree maranam chuttu allukunna manudharma rajakeeyaalu, maga dalita rajakeeyaalu, kulastreela rajakeeyaalu matladukovalsina, charchinchaalsina sandarbham idhi.
chandra viplava udyamaalloki raakamundu cheeraalalo inter chaduvutunna maamuulu dalitammaayi. kaalejilo viplava paatalu vini aa paataltho udyamangaa payanamaindi 'jananaatyamandali'ki. samasamaajaanni kalaganna patakosam, samaanatvaanni korukoni addu tagilina ammaanaannalani kutumbaanni vadilesi vachindi puurtisthaayi kaaryakartagaa. aa paartiiloonae aame paata vini manasu padina magavaadini kulam matham pattimpullekunda pelli cheskundi. tarvaata aa magavaadu mogudai paata paduguriki panchoddu yintike parimiti kavalane aankshalni, aa aankshalni samarthinche viplava manuvaada kula raajakeeyaalni, jendery vivakshalni edirinchindi. aa magaanni magaallani mose viplavapaartiini vadilesindi. pasibiddatho baitakochindi.
tarvaata kaaranchedu, chunduru dalita udyamaallo dalita udyama paataku praanambosi baadhitula pakshaana neelipataakagaa nilabadindi. mottam telugu praantamantaa chandrashree paatavinani palleledu. aa tarvaata keji satyamuurtitoe kalisi 'ekalavya kalamandali'loo nallasurylanu naludikkula paadina chandrashree nallachandamaamala kosam dalita vimeni theatere bettindi.
chandrasreeni mundubedutuu nenu, shyaamala dalitm vimeni theatere pettalane prapojalle vundindi. oka mahila engeevonu kuudaa sampradinchaam. kaani adhi varkavute kaale. maa dalita mahilalni nammakamloki teesukoka kontha, aneka anumaanaalu kontha panjesi aa prapojalle vattipoyindi. kaani chandrashree aa prapojalni vyardham cheyale. tane anni ayi 'dalita vimeni theatere' pettindi. adhi aameke saadhyamaindi. endukante chandrashree bahumukhapragnalunna kalaakaarini. baga rayagaladu, gajjekatti aadagaladu, naatakaalu, ekapaatraabhinayaalu cheyagaladu. kaani aameku pate jeevam. agrakulamlo puttina kalaakaarini ayi vunte aa gurtimpulu aakaasaaniki yegabakevi. saavitribaayi poole ekapaatraabhinayaanni kuudaa paatagaa maluchukoni paadindi. cancerse jabbu praanaalni todestunna paatanu aapale. yee bhaaratakulasamaajaanni vimukti chesedi ambedkarijamani aame chivarirojullo sangeetam neerchukoni 'ambedkarke suprabhaataanni yee samaajaanikandinchindi albamyga!
chaalaamandi mitrulantaaru. chandrashree, kalekuri prasadhe jeevitaalu okkalage vunnaayani. yiddaru dalitulu kulantara vivaham, viplavaparty nepathyaalu, dalita udyama nepathyaalu, kulantara vivaha vichchitti, kalalatho batikaaru yiddaru. kutumbala chatraallo yimadaledu. samaja anachivetalni prasninchinavaare. dhikkarinchina vaare. yiddaridii akaala maraname. kaani dalita sangaalu kalekurini swantam chesukoni, gouravinchukunnatlu chandrasreeni chudaledu. chandrashree chanipoyinappudu kuudaa chandrasreeni gowravanga saaganampani vivakshalne edurkondi. (chanipoyakkuda) purushudu swatantramgaa dhikkaaramgaa batikite oka viluva, stree kuudaa swatantramgaa dhikkaaramgaa batikite yinko viluva pradarsinchadam dalita magavallaku, dalita sangaalaku sariyaindi kaadu. paiki manudharmaanni edirinchutunnatlu cheputuu aacharana manuvaadamgaa vunna viplavasangaalu kuudaa chandrashree patla nirlakshyavaikare kanabarichaaru.
anni anachivetalni prasninche dalita sangaalu jendery vivakshalu pradarsinchadam nityam jarugutune vundi. yika dalita patrikalu chanipoyina brahmana panditula mukha chitraalato pratyeka sanchikalu aagamegaalameeda vesi tama baanisatvaalni chaatukuntunnaayi. kaani saamaajika kaaryakarta, udyamapaatagaa batikina dalitabidda chandrashree dalita patrikalaku antakapovadam vishaadam. yitlanti udyama kaaryakartagaa, kalaakaarini jeevitam mahila sangalakkuda pattale. yikkadi mahila sangaalu mahila engevo sangaalu, feministu sangaalu chandrashree paatanu, kalanu, aame cancersetho poradutunte aamenu akkuna cherchukoni aadarinchalekapoyaru.
swatantra, swechhaayuta jeevanaanni aanandinchina agrakula mahilala jeevitaalu chidram kaale. vichchinnam kaale. vaari swechchalni pheminism kuudaa akkuna cherchukoni aadarinchindi. swechha. swaatantra jeevanaala tarvaata kuudaa malla saadhaarana kutumba jeevanamlo samaajamlo dalita, bahujana kulaala magavalla aasaraatho niladokkuku nnaaru. kaani chandrashree vishayamlo atla jaragaledu. feministu agrakulaala aadavaallu tama aadavaalla patla chuupinchina visaalatanu chandrashree patla choopinchalekapoyaru. kaaranam kulam. yitu saati jendery kulavivaksha, atu saati kulam jendery vivakshalu chandrasreeni pattinchukoledu. aame saamaajika jeevitammeeda elanti maata pheministulninchi raledu. chandrashree jeevitam dalita mahilalaku gunapaatam kavali.