ఆముదపుకుటుంబము - వికీపీడియా
ఆముదపు చెట్టు 2 - 5 అడుగుల ఎత్తువరకు పెరుగును.
గుల్మము. కొయ్య వంటి దారు లేదు. లేత కొమ్మల మీదను, తొడిమల మీదను తెల్లని మెత్తని పదార్థము గలదు. అది లేగొమ్మలను ఎండకు ఎండి పోకుండ కాపాడును.
ఆకులు. ఒంటరి చేరిక. లఘు పత్రము. మొగ్గగా నున్నప్పుడు దానిని గప్పుచు 2 కణుపు పుచ్ఛములు గలవు. పత్రముతో దొడిమ చేరు చోట దీనికిరు పక్కల బత్రము మీద గ్రంథి గోళములు గలవు. తొడిమ పాత్రము యొక్క అంచుతో చేరక కొంచెము మధ్యగా కలియు చున్నది. తాళపత్ర వైఖరి 7, 8 తమ్మెలున్నవి. తమ్మెల అంచున రంపపు పండ్లు గలవు. కొన సన్నము. బహుకాష్టకము. రెండు వైపుల నున్నగా నుండును.
రెమ్మ గెల. ఏకలింగ పుష్స్పములు. ఒక కొమ్మమీదనే స్త్రే, పురుష పుష్పములు గలవు. వృంతమలడుగు భాగమున స్త్రీ పుష్పములు, పైభాగమున పురుష పుష్పములు.
పుష్ప కోశము. ( పుష్పనిచోళము) 3--5 రక్షక పత్రము ఒకదానినొకటి తాకు చుండును. దళవలయము. లేదు.
కింజల్కములు, అసంఖ్యములు, కాడలు శాఖోపశాకలు నున్నవి. పుప్పొడి తిత్తులు గుండ్రము.
లేదు;
పుష్ప కోశము త్వరగా రాలి పోవును. నీచము. సంయుక్తము.
కింజల్కములు : లేవు.
అండకోశము ఉచ్చము. 3 దగులు. కీలములు 3 ఒక్కొక చీలిక కొన భాగమందు రెండుగా చీలి యున్నది. ఒక్కొక గదిలో నొక్కక గింజ. అది గది కప్పు ఒక్క లోపల మూలను అలరించి యున్నది. కాయ బహు విదారులు ఫలము. గింజ పొర మిక్కిలి గట్టిగా నుండును. విత్తనములకు బీజ పుచ్చము. గలదు. విత్తనములో అంకురచ్చదనము గలదు.
నేల యుసిరి
నేల యుసిరి తోటలలో బెరుగు చిన్నమొక్క. గుల్మము. 1 - 2 అడుగుల యెట్టు పెరుగును. ప్రకాండము గుండ్రము గాను నున్నగాను నుండును.
ఆకులు. ఒంటరి చేరిక, లఘు పత్రము. చిన్నది. తొడిమ లేదు. సమ గోళాకారము. సమాంచలము. విషమ అరేఖ పత్రము. నున్నగానుండును. కొన గుండ్రము.
కణుపు సందులందు ఒకటో, రెండో పుసుష పుష్పములు, ఒకస్త్రీ పుషము ఉంది.
పురుష పుష్పములు.
రక్షక పత్రములు 6. నీచము
కింజల్కములు. 3 కాడలు కలసి ఒకటిగా నేర్పడియున్నవి.
రక్షక పత్రములు. 6 నీచము
అడకోశము
అండాసయము ఉచ్చము. 3 గదులు రెండేసి గింజలు ఫలము బహు విదారణ ఫలము. కీలము 3 చీలికలు.
కొండాముదము
కొండాముదము 3- 6 అడుగుల ఒకరు పెరుగును. కొమ్మలు గుండ్రము. లేగొమ్మలమీద మెత్తని యొకవిధమగు పొడి గలదు.
ఆకులు. ఒంటరి చేరిక. కణుపు పుచ్చములు లేవు. అండాకారము. లఘు పత్రము. కొన్నిటికి తమ్మెలుండును. 3 పెద్ద ఈనెలు గలవు. కొద్దిగరోమములున్నవి. అంచున నిడుపాటి రంపపు పండ్లు గలవు.
పుష్పమంజరి. కణుపు సందులందుండి యొక గెల.
పుష్ప కోశము. రక్షక పత్రములు. 5. నీచము.
కింజల్కములు. అసంఖ్యములు. విడివిడిగా నుండును. వీని చుట్టును
మధుకోశము గలదు. పుప్పొడి తిత్తులు గదులు పైన విడిగానుండును.
అండకోఅము
పుష్పకోశము సంయుక్తము. 5 దంతములు. నీచము. దీని యందును మధు కోశము గలదు.
దళవలము
కింజల్కములు: లేవు బొమ్మ: ఆముదపు చెట్టు.
అండకోశము. అండాశయము ఉచ్చము. 3 గదులు. ఒక్కొక్క గింజ. బీజపుచ్చము గలదు. కాయ బహు విదారుణ ఫలము.
ఈ కుటుంబపు మొక్కలలో ఆకులు ఒంటరి చేరిక. లఘు పత్రములు. పువ్వులు చిన్నవి. ఏకలింగ పుష్పములు. అండకోశములో సాధారణముగ 3 గదులు. వ్రేలాడువిత్తులు. ఈ కుటుంబమును, అండాశయము యొక్క గదులయందు నొక్కొక గింజ కలదో, రెండేసి యో, పుష్పము లందాకర్షణ పత్రములు గలవో లేవో, కింజల్కములెన్ని గలవో, కాయ ఎండు కాయయో, కింజల్కములెన్ని గలవో కాయ ఎందు కాయయో లోపెంకు కండకాయమో, ఈ యంశములను బట్టి జాతులుగను తెగలుగను విభజించి యున్నారు. ఆముదపు మొక్కలలోనే రెండు మూడు రకములు గలవు. కొన్ని మూడడుగులే బెరుగును కాని మరికొన్ని 6 -7 అడుగుల వరకు కూడా పెరుగును. అవి నల్ల గారిడి నేలలో గాని, ఇసుక నేలలో గాని బాగుగ పెరుగ నేరవు. నివి వరి మొదలగు వాని చేల గట్ల మీద గాని, ప్రత్యేకముగా వానినే పొలములలో గాని వేయుదురు. విత్తనములు చల్లిన పిదప రెండు మూడు వర్షములు కురిసిన చో మొక్కలు ఏపుగా బెరుగును 7 = 8 నెలలలోనే పంటకు వచ్చును. సాధారణముగ కాయలు పగులబోవు నప్పుడు కోసెదరు. ఒక వేళ అవి పగుల కున్న యెడల వానిని గోసి, ఎండ బెట్టి రోకళ్ళతో గొట్టుదురు. లేదా రెండు ముడు దినములలో గోతిలో బాతి పెట్టిన పిదప వానిని నలుగ గొట్టుదురు. దీని గింజలనుండి ఆముదమును నాల్గు విధముల దీయు చున్నారు. కొందరీ గింజల నొక సంచిలో బోసి రోకండ్ల వంటి వాని మధ్యన బెట్టి వానిని (మరల సహాయమున) దగ్గరగా నొక్కు చున్నారు. కొందరట్లు నొక్కుటకు బూర్వమొక రాత్రి గింజలను నీళ్ళలో నాన బెట్టెదరు. మరి కొందరు గింజలను వేయించి పొడుము గొట్టి ఈ పొడుమును నాలిగింతల నీళ్ళలో పోసు మరుగ బెట్టుదురు. ఆముదము నీళ్ళకంటె తేలిగగుట చే నీళ్ళమీద తేలుచుండును. అట్లు తేలు దానిని మరియొక పాత్రలోని కోడ్చుచుందురు. వేయించుటకు బదులు నీళ్ళతో గాచి ఎండబెట్టుట మరియొక పద్ధతి. ఈ పద్ధతులన్నియు మరలు లేని చోట్ల గలవు కాని యంత్ర సాహాయ్యమున ఆముదము చేయుటయే ముఖ్య పద్ధతి.దాదాపు ఇరువది సంవత్సరముల వెనుక వరకు ఆముదమునమ్మకము ఎక్కువగా నుండెడిది. అందరును దీపములకు దీనినే ఉపయోగించెడి వారు. దీని దీపము ప్రకాశముగానే యుండును. కాని క్ ఇరసనాయలు దీని కంటే చౌక యగుట చేతను, ఆముదము చిక్కగా నుండి గాజు దీపముల కనుకూలింపక యుండుట చేతను దీనిని మానినాము. ఇప్పుడును గొందరు కొందరు కిరసనాయులు పొగ అనారోగ్యమని ఎంచి పడక గదులందు ఆముదపు దీపములనే పెట్టుకొను చున్నారు. చంటి పిల్లలకు పెట్టెడు ఆముదము వేయించిన గింజలనుండి గాని, ఉడకబెట్టిన గింజలనుండి గాని తీసిన చమురు. పచ్చి ఆముదము కంటే నిది ఎక్కువ ఆఆరోగ్యము. ఆముదము మంచి విరోచన కారి. మరలు త్రుప్పుపట్టకుండ దీనిని రాయు చుందురు.ఆముదపు తెలకపిండిని పశువులకు నేయుదురు కాని అది అంత మంచిది కాదందురు. అది బాగుగ మండును గాన వంట చెరుగుకా నుపయోగించు చున్నారు. ఇది చెరుకు తోటలక్కు మిక్కిలి బలము చేయును.ఆముదపు ఆకులు పశువులు తినిన పాలెక్కువనిచ్చును. ఆముదము విత్తులు కూడా మన దేశమునుండి ఇతర దేశములకు చాల ఎగుమతి అగు చున్నవి.
. కొండలమీద విరివిగా పెరుగును. కాయలు ఆముదపు కాయలవలెనే యుండును. దీని గింజల చమురు విరేచనకారి.
ఉచ్చి ఉసిరిక
సాగు చేయు మెట్ట నేలలందు బెరుగును. పురుష పుష్పములకు తొడిమ లేదు. కాని స్త్రీ పుష్పములకు గలదు. ఆకులు, పువ్వులు కాయలు కూడా మూత్ర వ్యాధులందౌషధములుగా నుపయోగించును. ఆకులను మజ్జిగలో నాన వేసి దీనితో శరీరము రుద్దులినిన యెడల చిడుము పోవును.
నేలసిరియు సాగు చేయు చోట్లనే బెరుగును. ఔషధ ములందు దీని వేళ్ళు ఉపయోగ పడును. తెల్ల ఉసిరక నేల యుసిరిక వలె నుండును. దీని ఆడు పువ్వులలో కొన్ని గొడ్డు పువ్వులే గాని కాయలుగాయవు. ఎర్ర ఉసిరక కొమ్మలు ఎర్రగా నుండును. దీనిని పశువులు తినును.
రవసల బర్రకాడ
సముద్ర తీరముల నుండును. సంవత్సరము పొడవున పుష్పించును. కొమ్మల పై భాగమున
. అడుగు భాగమున పురుష పుష్పములు గలవు.
నేల పురుగుడు
ఒక తీగ. కాలువల వారలను దొంకల మీదను నుండును. దీని పువ్వులు తెల్లగా నుండును.
ఎర్రపురుగుడు
పెక్కు చోట్ల గలదు. ఇది పెద్ద మొక్క. దీని పండ్లెర్రగా నుండును.
పెద్ద ఉసిరి
. రాచ ఉసిరియు, ఆడవులంనును తోటలందును పెరుగు చున్నవి. పెద్దయుసిరియన్నను మనకు గౌరవము గలదు. తోటలలో నొక మొక్క యుండినా, తోట పావనమైనట్లు భావింతుము. క్షీరాబ్ధి ద్వాదశినాడు దీని కొమ్మ నొక దానిని తెచ్చి పూజ చేతుము. పెద్ద ఉసిరి కాయలతో పచ్చడి పెట్టి నిలువ యుంచుదుము. రాచ యుసిరి కాయల తోడను పచ్చడి పులూ చేసి కొందుము. రాచ ఉసిరి ఆకులందొక విశేషము గలదు. సాధారణముగ అన్ని ఆకులు మొదలు నుండి పెరుగుచు త్వరలోనే పెద్దదై యిక పెరుగుట మానును. కాని రాచ యుసిరి ఆకులు (మిశ్రమ పత్రములు) చిట్టి ఆకు వేయుచునే యుండును. పెద్ద యుసిరి కాయలు, చెట్టు బెరడుల ఆకులును చరెమములు బాగు చేయుటకు యందు పనికి వచ్చును.
మూర్కొండ అన్ని చోట్ల పెరుగును. దాని పువ్వులగుత్తులందము గానుండుట చే తోటలందు పెంతురు.
జయపాల మొక్క ఆకునకు చెడు వాసన గలదు.
తెల్ల చెట్తు అడవులలోను తేమ చోట్ల నుండును. కొమ్మలు నరుగకానె తెల్లని పాలు గారును. ఈ పాలతో రబ్బరు చేయవచ్చును. కలప పెట్టెలు చేయుటకు పనికి వచ్చును. గాని పెట్టెలంత గట్టిగా నుండవు. దీని యందు త్వరగా నంటుకొని మండెడు గుణము గలదు కాన అద్దిపుల్లలు చేయుటకు వీలుగా నుండును.
జముడు చెట్టు చెట్టంతయు ఆకు పచ్చగానే యుండును. ఆకులున్నట్లే గనుపింపవు గాని, దూర దూరముగ సన్నని ఆకులు గలవు. ఇవియు త్వరగా రాలిపోవును. ఆకులుండినయెడల ఆకుల ద్వారా నీరు పోవుఛుండును గనుక నీరు సమృద్ధిగ దొరకని చోట్ల పెరుగు చెట్లకు ఆకులు చిన్నవిగా నుండుటయే.. లేకుండుటయో తటస్థించును. ఆకులు లేనప్పుడు, వాని పనియు కొమ్మలే చేయవలసి యుండును గనుక, చెట్ల కావశ్యకమై సాధారణముగా ఆకౌలందుండు ఆకుపచ్చని పదార్థము దీని కొమ్మల యందే గలగు చున్నది. దీని పాలనుండియు రబ్బరు చేయ వచ్చును. కొన్ని చోట్ల కాకులను చంపుటకు దీనిపాలతో నన్నము కలిపి పెట్టుదురు. పౌండ్లకు గాని కంటికి గాని ఈ పాలు దగిలినా బాధ పెట్టును.
బొమ్మజెముడు
. సాధారణముగ కంచెలుగ పెరుగు నాగ జెముడు కాదు. ఆకులు లేక, దళసరిగను వెడల్పుగను, ఆకు పచ్చగ నుండును కొమ్మలుండుట చే నాగ జెముడు వలెనే యుండును. కాని ఇవి రెండును వేరు వేరు కుటుంబముల లోనివి.
శిఖండి మొక్క
కూడా బొమ్మ జెముడువలెనే యుండును. పై రెండింతి పుష్పములందును దీని పుష్పముల యందొక్క విశేషము గలదు. మనకు చూడగనే పువ్వు వలె నగుపడు నది యొక పువ్వుగాదు. అది పువ్వుల గి8త్తి. దానిలోపల ఎన్నో పువ్వులు గలవు. ఈ పువ్వు లోని రేకులు తామర గన్నేరు పువ్వులందలి రేకుల వంటివి కావు (ఇవి చేటికలు) ఇవియు రేకులు గానిచో నిక రేకులు లేవే. ఇది యెట్లు పూల గుత్తియనునని సందేహము కలుగ వచ్చును. వీనిలోపల ల్పెద్దు కింజల్కములును కొన్నిటి మధ్యనొక యండకోశమును గలదు. ఒక్కొక్క కింజల్కము, ఒక్కొక అండ కోశమే,. యెక్కొక పువ్వు. పుష్పమునకు ప్రధానాంగములు కింజల్కము అండ కోశములే గాని పత్రములు గావు. ఆముదపు వుప్పునందు (పుష్పకోశము) ఈ ముఖ్యాగములను గాపాడుటకు పత్రములును కింజల్కములో, అండకోశమో మాత్రము గలదు. దీని యందీ పత్రములు కూడా లేకుండ పోయెను. ఇట్టిది నిర్ధారణ చేయు టెట్లనిన కింజల్కములను చూచినను బోధకము కాగలదు. వీని కాడలు సరాసరిగ లేవు. మధ్యనొక కణపు గలదు. కణుపు దగ్గిరకు వానిని సులభముగ విరువ వచ్చును. కణుపు వరకును పుష్పమునకు ఉండెడు కాడ, పైది కింజల్కము యొక్క కాడ. ఈ కణపు వద్దనే పత్రములు పెరుగ వలసినది గాని పెరుగ లేదు ఈ విధముననే స్త్రీ పుష్పము కూడా గలదు.
సిందూరము చెట్లు మనదేశములో పలు తావుల బెరుగు చున్నవి. వాని కాయల నుండి రంగు తీయుదురు. కాయల మీద రోమముల వంటివి యున్నవి. వీని యందే రంగు పదార్థము గలదు. కాన నివి రాలి పోవు వరకు కాయలను చేతులతోడరాచెదరు. లేదా, ఒక సంచిలో బోసికొట్టెద్రు. ఈ పొడుమును కాయ ముక్కలు లేకుండ బాగు చేసి రంగుగ నుపయోగింతురు. ఈ రంగు తరుచుగా బట్టు బట్టలకే వేయుచుందురు. పెంటంగచెట్టు కొండలమీద పెద్దదిగా పెరుగును. దీని పువ్వులు ఆకు పచ్చగా నుండును. (అండాశయము) కాయలో రెండు గదులే గలవు. ఒక్కొక్క గదిలో రెండేసి గింజలుండును. కొఱమాను చెట్టు కూడా కొండలమీద పెద్దగా పెరుగును. దీని పువ్వులందును బెంటింగి పువ్వులందువలె పచ్చని రేకులు గ్లవు. దీని కలప గట్టిగనే యుండును. ఆకులు పశువులు తినును. డొంకి బూర కాలువల గట్లు మీద డొంకల మీద ప్రాకుచుండును. నేపాళము పెక్కు చోట్ల చిన్నమొక్కగ పెరుగు చున్నది. దీని గింజ్ల నుండి తీయు చమురు విరేచనములగుటకును డోకులు వచ్చుటకును, చర్మ వ్యాధులకుకును పనికి వచ్చును. కాని గింజలనే తినినచో ప్రాణహానియు వాటిల్లును. కొన్ని చోట్ల దీని ఆకులను పట్టు పురుగులకు ఆహారముగ పెట్టుచున్నారు.
https://te.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F:VrukshaSastramu.djvu/429&action=edit
aamudapukutumbamu - vikipedia
aamudapu chettu 2 - 5 adugula ettuvaraku perugunu.
gulmamu. koyya vanti daaru ledu. letha kommala meedanu, todimala meedanu tellani mettani padaarthamu galadu. adhi legommalanu endaku endi pokunda kaapaadunu.
aakulu. ontari cherika. laghu patramu. moggagaa nunnappudu daanini gappuchu 2 kanupu puchchamulu galavu. patramutho dodima cheru chota deenikiru pakkala batramu meeda grandhi golamulu galavu. todima paatramu yokka anchutho cheraka konchemu madhyagaa kaliyu chunnadi. taalapatra vaikhari 7, 8 tammelunnavi. tammela anchuna rampapu pandlu galavu. kona sannamu. bahukashtakamu. rendu vaipula nunnagaa nundunu.
remma gela. ekalinga pushspamulu. oka kommameedane stre, purusha pushpamulu galavu. vruntamaladugu bhagamuna stree pushpamulu, paibhaagamuna purusha pushpamulu.
pushpa koshamu. ( pushpanicholamu) 3--5 rakshaka patramu okadaaninokati taaku chundunu. dalavalayamu. ledu.
kinjalkamulu, asankhyamulu, kaadalu saakhopasaakalu nunnavi. puppodi tittulu gundramu.
ledu;
pushpa koshamu twaragaa raali povunu. neechamu. samyuktamu.
kinjalkamulu : levu.
andakosamu uchchamu. 3 dagulu. keelamulu 3 okkoka cheelika kona bhagamandu rendugaa cheeli yunnadi. okkoka gadilo nokkaka ginja. adhi gadi kappu okka lopala moolanu alarinchi yunnadi. kaaya bahu vidaarulu phalamu. ginja pora mikkili gattigaa nundunu. vittanamulaku beeja puchhamu. galadu. vittanamulo ankuracchadanamu galadu.
neela yusiri
neela yusiri thotalalo berugu chinnamokka. gulmamu. 1 - 2 adugula yettu perugunu. prakandamu gundramu gaanu nunnagaanu nundunu.
aakulu. ontari cherika, laghu patramu. chinnadi. todima ledu. sama golakaramu. samaanchalamu. vishama arekha patramu. nunnagaanundunu. kona gundramu.
kanupu sandulandu okato, rendo pususha pushpamulu, okastri pushamu undi.
purusha pushpamulu.
rakshaka patramulu 6. neechamu
kinjalkamulu. 3 kaadalu kalasi okatigaa nerpadiyunnavi.
rakshaka patramulu. 6 neechamu
adakosamu
andaasayamu uchchamu. 3 gadulu rendesi ginjalu phalamu bahu vidaarana phalamu. keelamu 3 cheelikalu.
kondamudamu
kondamudamu 3- 6 adugula okaru perugunu. kommalu gundramu. legommalameeda mettani yokavidhamagu podi galadu.
aakulu. ontari cherika. kanupu puchchamulu levu. andaakaaramu. laghu patramu. konnitiki tammelundunu. 3 pedda eenelu galavu. koddigaromamulunnavi. anchuna nidupati rampapu pandlu galavu.
pushpamanjari. kanupu sandulandundi yoka gela.
pushpa koshamu. rakshaka patramulu. 5. neechamu.
kinjalkamulu. asankhyamulu. vidividigaa nundunu. veeni chuttunu
madhukosamu galadu. puppodi tittulu gadulu paina vidigaanundunu.
andakoamu
pushpakoshamu samyuktamu. 5 dantamulu. neechamu. deeni yandunu madhu koshamu galadu.
dalavalamu
kinjalkamulu: levu bomma: aamudapu chettu.
andakosamu. andaasayamu uchchamu. 3 gadulu. okkokka ginja. beejapucchamu galadu. kaaya bahu vidaaruna phalamu.
ee kutumbapu mokkalalo aakulu ontari cherika. laghu patramulu. puvvulu chinnavi. ekalinga pushpamulu. andakosamulo saadhaaranamuga 3 gadulu. vrelaaduvittulu. ee kutumbamunu, andaasayamu yokka gadulayandu nokkoka ginja kalado, rendesi yoo, pushpamu landakarshana patramulu galavo levo, kinjalkamulenni galavo, kaaya endu kayayo, kinjalkamulenni galavo kaaya endu kayayo lopenku kandakayamo, ee yamsamulanu batti jaatuluganu tegaluganu vibhajinchi yunnaru. aamudapu mokkalalone rendu moodu rakamulu galavu. konni moodadugule berugunu kaani marikonni 6 -7 adugula varaku kuudaa perugunu. avi nalla garidi neelalo gaani, isuka neelalo gaani baguga peruga neravu. nivi vari modalagu vaani chela gatla meeda gaani, pratyekamugaa vaanine polamulalo gaani veyuduru. vittanamulu challina pidapa rendu moodu varshamulu kurisina choo mokkalu epuga berugunu 7 = 8 nelalalone pantaku vachunu. saadhaaranamuga kaayalu pagulabovu nappudu kosedaru. oka vaela avi pagula kunna yedala vaanini gosi, enda betti rokallatho gottuduru. leda rendu mudu dinamulalo gotilo baati pettina pidapa vaanini naluga gottuduru. deeni ginjalanundi aamudamunu naalgu vidhamula deeyu chunnaru. kondari ginjala noka sanchilo bosi rokandla vanti vaani madhyana betti vaanini (marala sahayamuna) daggaragaa nokku chunnaru. kondaratlu nokkutaku boorvamoka raatri ginjalanu neellalo naana bettedaru. mari kondaru ginjalanu veyinchi podumu gotti ee podumunu naaligintala neellalo posu maruga bettuduru. aamudamu neellakante teligaguta chee neellameeda teluchundunu. atlu teelu daanini mariyoka paatralooni kodchuchunduru. veyinchutaku badulu neellatho gaachi endabettuta mariyoka paddhati. ee paddhatulanniyu maralu laeni chotla galavu kaani yantra saahaayyamuna aamudamu cheyutaye mukhya paddhati.daadaapu iruvadi samvatsaramula venuka varaku aamudamunammakamu ekkuvagaa nundedidi. andarunu deepamulaku deenine upayoginchedi vaaru. deeni deepamu prakaasamugaane yundunu. kaani kya irasanaayalu deeni kante chouka yaguta chetanu, aamudamu chikkagaa nundi gaaju deepamula kanukuulimpaka yunduta chetanu deenini maaninaamu. ippudunu gondaru kondaru kirasanaayulu poga anaarogyamani enchi padaka gadulandu aamudapu deepamulane pettukonu chunnaru. chanti pillalaku pettedu aamudamu veyinchina ginjalanundi gaani, udakabettina ginjalanundi gaani teesina chamuru. pachi aamudamu kante nidi ekkuva aaaarogyamu. aamudamu manchi virochana kaari. maralu truppupattakunda deenini raayu chunduru.aamudapu telakapindini pasuvulaku neyuduru kaani adhi anta manchidi kaadanduru. adhi baguga mandunu gaana vanta cheruguka nupayoginchu chunnaru. idhi cheruku thotalakku mikkili balamu cheyunu.aamudapu aakulu pasuvulu tinina paalekkuvanicchunu. aamudamu vittulu kuudaa mana desamunundi itara desamulaku chaala egumati agu chunnavi.
. kondalameeda virivigaa perugunu. kaayalu aamudapu kaayalavalene yundunu. deeni ginjala chamuru virechanakaari.
uchi usirika
saagu cheyu metta nelalandu berugunu. purusha pushpamulaku todima ledu. kaani stree pushpamulaku galadu. aakulu, puvvulu kaayalu kuudaa mootra vyaadhulandashoudhamuluga nupayoginchunu. aakulanu majjigalo naana vesi deenitho sareeramu ruddulinina yedala chidumu povunu.
nelasiriyu saagu cheyu chotlane berugunu. aushadha mulandu deeni vaellu upayoga padunu. tella usiraka neela yusirika vale nundunu. deeni aadu puvvulalo konni goddu puvvule gaani kaayalugaayavu. erra usiraka kommalu erraga nundunu. deenini pasuvulu tinunu.
ravasala barrakada
samudra teeramula nundunu. samvatsaramu podavuna pushpinchunu. kommala pai bhagamuna
. adugu bhagamuna purusha pushpamulu galavu.
neela purugudu
oka teega. kaaluvala vaaralanu donkala meedanu nundunu. deeni puvvulu tellagaa nundunu.
errapurugudu
pekku chotla galadu. idhi pedda mokka. deeni pandlerragaa nundunu.
pedda usiri
. raacha usiriyu, aadavulannunu thotalandunu perugu chunnavi. peddayusiriyannanu manaku gowravamu galadu. thotalalo noka mokka yundina, thota paavanamainatlu bhaavintumu. ksheeraabdhi dwaadasinaadu deeni komma noka daanini tecchi pooja chetumu. pedda usiri kaayalatho pachadi petti niluva yunchudumu. raacha yusiri kaayala thodanu pachadi puluu chesi kondumu. raacha usiri aakulandoka visheshamu galadu. saadhaaranamuga anni aakulu modalu nundi peruguchu twaralone peddadai yika peruguta maanunu. kaani raacha yusiri aakulu (mishrama patramulu) chitti aaku veyuchune yundunu. pedda yusiri kaayalu, chettu beradula aakulunu charemamulu baagu cheyutaku yandu paniki vachunu.
moorkonda anni chotla perugunu. daani puvvulaguttulandamu ganunduta chee thotalandu penturu.
jayapala mokka aakunaku chedu vasana galadu.
tella chettu adavulalonu tema chotla nundunu. kommalu narugakaane tellani paalu gaarunu. ee paalatho rabbaru cheyavachunu. kalapa pettelu cheyutaku paniki vachunu. gaani pettelanta gattigaa nundavu. deeni yandu twaragaa nantukoni mandedu gunamu galadu kaana addipullalu cheyutaku veelugaa nundunu.
jamudu chettu chettantayu aaku pachchagaane yundunu. aakulunnatle ganupimpavu gaani, dhoora dooramuga sannani aakulu galavu. iviyu twaragaa raalipovunu. aakulundinayedala aakula dwara neeru povachundunu ganuka neeru samruddhiga dorakani chotla perugu chetlaku aakulu chinnavigaa nundutaye.. lekundutayo tatasthinchunu. aakulu lenappudu, vaani paniyu kommale cheyavalasi yundunu ganuka, chetla kaavasyakamai saadhaaranamugaa aakoulandundu aakupacchani padaarthamu deeni kommala yande galagu chunnadi. deeni palanundiyu rabbaru cheya vachunu. konni chotla kaakulanu champutaku deenipaalato nannamu kalipi pettuduru. poundlaku gaani kantiki gaani ee paalu dagilina baadha pettunu.
bommajemudu
. saadhaaranamuga kancheluga perugu naaga jemudu kaadu. aakulu leka, dalasariganu vedalpuganu, aaku pacchaga nundunu kommalunduta chee naaga jemudu valene yundunu. kaani ivi rendunu vaeru vaeru kutumbamula lonivi.
sikhandi mokka
kuudaa bomma jemuduvalene yundunu. pai rendinti pushpamulandunu deeni pushpamula yandokka visheshamu galadu. manaku chudagane puvvu vale nagupadu nadi yoka puvvugaadu. adhi puvvula gi8tti. daanilopala enno puvvulu galavu. ee puvvu loni rekulu taamara ganneru puvvulandali rekula vantivi kaavu (ivi chetikalu) iviyu rekulu ganicho nika rekulu leve. idhi yetlu poola guttiyanunani sandehamu kaluga vachunu. veenilopala lpeddu kinjalkamulunu konniti madhyanoka yandakosamunu galadu. okkokka kinjalkamu, okkoka anda koshame,. yekkoka puvvu. pushpamunaku pradhaanaangamulu kinjalkamu anda koshamule gaani patramulu gaavu. aamudapu vuppunandu (pushpakoshamu) ee mukhyaagamulanu gapadutaku patramulunu kinjalkamulo, andakosamo maatramu galadu. deeni yandee patramulu kuudaa lekunda poyenu. ittidi nirdhaarana cheyu tetlanina kinjalkamulanu chuuchinanu bodhakamu kaagaladu. veeni kaadalu saraasariga levu. madhyanoka kanapu galadu. kanupu daggiraku vaanini sulabhamuga viruva vachunu. kanupu varakunu pushpamunaku undedu kaada, paidi kinjalkamu yokka kaada. ee kanapu vaddane patramulu peruga valasinadi gaani peruga ledu ee vidhamunane stree pushpamu kuudaa galadu.
sinduramu chetlu manadesamulo palu taavula berugu chunnavi. vaani kaayala nundi rangu teeyuduru. kaayala meeda romamula vantivi yunnavi. veeni yande rangu padaarthamu galadu. kaana nivi raali povu varaku kaayalanu chetulatodarachedaru. leda, oka sanchilo bosikottedru. ee podumunu kaaya mukkalu lekunda baagu chesi ranguga nupayoginturu. ee rangu taruchugaa battu battalake veyuchunduru. pentangachettu kondalameeda peddadigaa perugunu. deeni puvvulu aaku pacchagaa nundunu. (andaasayamu) kaayalo rendu gadule galavu. okkokka gadilo rendesi ginjalundunu. komanu chettu kuudaa kondalameeda peddagaa perugunu. deeni puvvulandunu bentingi puvvulanduvale pachani rekulu glavu. deeni kalapa gattigane yundunu. aakulu pasuvulu tinunu. donki bura kaaluvala gatlu meeda donkala meeda praakuchundunu. nepalamu pekku chotla chinnamokkaga perugu chunnadi. deeni ginjla nundi teeyu chamuru virechanamulagutakunu dokulu vachutakunu, charma vyaadhulakukunu paniki vachunu. kaani ginjalane tininacho praanahaaniyu vaatillunu. konni chotla deeni aakulanu pattu purugulaku aahaaramuga pettuchunnaaru.
https://te.wikisource.org/w/index.php?title=%E0%B0%AA%E0%B1%81%E0%B0%9F:VrukshaSastramu.djvu/429&action=edit