ధ్రువోపాఖ్యానము ఉపోద్ఘాతము : ఉల్లేఖనాలు : వివరణలు : పోతన తెలుగు భాగవతము
ఉల్లేఖనాలు : ధ్రువోపాఖ్యానము ఉపోద్ఘాతము
బమ్మెర పోతనామాత్య కవీంద్ర ప్రణీతము.
టీకాతాత్పర్య సహితము
పండితులచే పరిష్కరించబడినది.
ఆర్యపుస్తకాలయము.
సర్వస్వామ్యసంకలితము.
ధ్రువోపాఖ్యానము భాగవతమునఁ జతుర్థస్కంధమున వచ్చు స్వాయంభువ -మన్వంతర కథాసందర్భమునఁ జెప్పబడిన భక్తచరిత్రము. శ్రీమద్భాగవతము సంసృతమున వ్యాసమహర్షిచే విరచింపఁబడియె. ఇది యష్టాదశ పురాణములలో నొక్కటి యని పెక్కండ్ర యభిప్రాయము. దేవీ భాగవత మనుపేరఁ బార్వతీదేవి యవతార విశేషముల వర్ణించు మఱి యొక గ్రంథము కలదు. అయ్యదియే పదునెనిమిది పురాణములోఁ బేర్కొనఁబడిన భాగవత మని కొందఱి యభిప్రాయము. శ్రీమద్భాగవతము విష్ణులీలా చరిత్రమును బ్రతిపాదించును. వ్యాసుడు వేదాంతశాస్తమును బ్రహ్మసూత్రముల రూపముగా నెలకొల్పెను. అది సకలజనుల కధ్యేయము కాకపోవుటచే భాగవతకథా రూపమున వేదాంతదర్శన రహస్యము లుద్భోధించుటకై వ్యాసులీ గ్రంథమును రచించిరి. దీనికి సంసృత భాషలోఁ బెక్కులు వ్యాఖ్యానములు గలవు. వానిలోఁ జాలఁ బ్రాచీనమైనది శ్రీధరకృతము. అది యద్వైతమునే విశేషముగా స్థాపించును.
దీనిఁ దెనిఁగించిన కవి బమ్మెర పోతనా మాత్యుడు. ఇతఁడు శివభక్తుఁడగు కేసనకు లక్కమాంబ యందు జనించినవాఁడు. కౌండిన్య గోత్రజుడు. పరమేశ్వరోపాసనచేఁ గవితాశక్తి పడసిన కవి. సహజపాండిత్య బిరుదము వహించి నందున నితఁడు గురుకులక్లేశమున విద్య సాధింపక స్వయంకృషిచే సాహిత్యము నందును దర్శనము లందును బ్రౌఢపాండిత్య మలవఱచుకొనియె. ఇతని దేశకాలములగుఱించి భిన్నాభిప్రాయములు గలవు. క్రీ.శ. 1420 ప్రాంతమున నితని భాగవతము. రచింపcబడియుండు నని పలువురి యభిప్రాయము. భాగవతాంధ్రానువాదమున కితడే మొదటివాఁడు. ఇతఁడోరుగల్లను నేకశిలానగరమున నుండె నని మా మతము. కొంద ఱతఁడు కడప మండలములోని యొంటిమిట్టలో వసించె నని చెప్పుదురు. ఓరుగంటివాఁ డనుట కనేక హేతువులు గానవచ్చుచున్నవి. క్రింద సూచించెదము. ఆంధ్రభాషలో మహాగ్రంథము లగు మహాభారతమును, భాస్కరరామాయణమును శ్రీమధ్భాగవతమును బహుకవిప్రోక్తమయ్యె గాని కేవలమేక కవి కృతము గాకపోయె. భారతములో నారణ్యపర్వమున నన్నయకవిత నిలచిపోయె. తిక్కన విరాటపర్వమునుండి గ్రంథము ముగింప నరణ్యపర్వ శేషము నెఱ్ఱాప్రెగడ తెనిఁగించెను. ఇట్లే భాస్కరుడు ప్రారంభించిన భాస్కర రామాయణము శిథిలము కాఁగా నారణ్యకాండ యుద్ధకాండ పూర్వభాగములు దక్కఁ దక్కిన కాండములు మల్లికార్జునాదులచేఁ బూరింపఁబడియె. భాగవతము సైతము పోతనకృత స్కంధములు కొన్ని శిథిలము కాఁగా గంగన బొప్పన నారన సింగనాదులు పూరించిరి. ఇట్లు శిథిలమగుటకు ముఖ్యహేతువేమి? రాజనరేంద్రుఁడు క్రీ. శ. 1166లోఁ జనిపోవఁగా నతని పుత్రుఁడు కులోత్తుంగుఁడు చోళ దేశము పరిపాలించుచుండెను. రాజనరేంద్రుని తమ్ముఁడు విద్వత్పక్షపాతి గాక కౄరుఁ డగుటచేతను నన్నయ ప్రవయస్కుఁ డగుటచే భారతరచన నిలిచియుండును. భాస్కరుఁడు ప్రతాపరుద్రుని సేనాని యగు మారని కంకిత మిచ్చి రచించెను. 1335 కాలమున నోరుగల్లు తురకల చేఁబడినందున భాస్కరరామాయణము నష్టమయ్యె. నష్టభాగములఁ దత్పుత్రాదులు పూరించిరి. ఇట్లే 1430 ప్రాంతమున నోరుగల్లు తురకలచే నాక్రమింపఁబడి నప్పుడు భాగవతము సైతము లోకవ్యాప్తము కాకమున్నే కొన్ని స్కంధభాగములు నష్టములయ్యె ననుట సత్యమునకు దూరము కాదు. కాకతీయ రాజ్యము మహోన్నతదశలో నున్న కాలమున ననఁగా1000నుండి1440వరకు రచింపబడిన గ్రంథసహస్రములలో నుభయభాషలలోను 20-30 కంటె నెక్కువగా మనకాలమునకు నిలిచినవి కావు. రాజ్య విప్లవముల వలనఁ బ్రజలు దేశభ్రష్టులై ప్రాణమానములు దక్కించుకొనఁ బాఱిపోవునప్పుడు తాళపత్ర సంపుటములఁ గొనిపోవుదు రనుట యసంభవము. అట్టి కాలములోని గ్రంథమగు భాగవతము కొంత భాగమైనను లభించుట మన భాగ్యమే యని సంతుష్టి సెందఁదగు. భాగవతము లో 1, 2, 7, 10 (పూర్వభాగము) స్కంధములు మాత్రమే పోతన కవిత్వ మనియు 3, 4, 5, 8టిలో గొన్ని భాగములు పరపూరితము లనియు 6, 10(ఉత్తర భాగము), 11,12స్కంధములు పోతన కవితగా దనియుఁ బెద్దలు నిశ్చయించిరి. ఏర్చూరి సింగన షష్ఠ స్కంధము మొదలువెట్టెను. సింగనాదులు తృతీయ చతుర్థ పంచమ స్కంధములు పూరించిరి. అష్టమశేష నవమస్కంధముల నేకాదశ ద్వాదశ స్కంధముల నారయాదులు ముగించిరి. పోతన కవిత శ్రేష్ఠమైనది. ప్రాయశః నిర్దుష్టము. పూరించిన కవుల కవితలు నీరసములై దోషబహుళములై యుండుట నిశ్శంశయము. దశమస్కంధమును మాత్రము మడికి సింగన్న ద్విపద రూపమున రచించె. అది పోతన గ్రంథ మునకు శిథిలత్వ పూరణము కాదనియు స్వతంత్ర్య రచన మనియుఁ దోచుచున్నది. పూరించిన కవులలో నేర్చూరి సింగన మడికి సింగనయు నోరుగంటి కుత్తరమున రామగిరివాసులు. ఏర్చూరి సింగన కువలయాశ్వ చరిత్ర కూడా రచించెను. బొప్పనాదులు త్రిభువనగిరి రాచగిరివారు షష్ఠైకాదశ ద్వాదశ స్కంధములు తెనిఁగించిన హరిభట్టు కంబము మెట్టవాసి. అన్య షష్ఠస్కంధకర్తలగు మల్లన సింగనలు బెజవాడ సమీపవాసులు. దీనినూహింప భాగవత రచన నోరుగంటి చుట్టు నేబది మైళ్ళ దూరములో నిముడుచున్నది.
పై యంశము లాలోచింప బమ్మెర పోతన యోరుగంటిలో నుండెనని తోచక మానదు. గ్రంథము శిథిలమగుటకుఁ గారణము సులభ గోచరమగును. 1420 ప్రాంతమునఁ గడప మండలము విద్యానగర రాజగు దేవరాయని పాలనమున నుండెను. అతని మంత్రు లాంధ్రులు. పెక్కం డాంధ్రభాషలో రచనఁ జేయించిరి. వారి రాజ్యములో భాగవతము వంటి గ్రంధము నశించుటకు వీలుండదు. పోతన యేకశిలానగరవాసి యని భాగవతములోఁ జెప్పుకొనెను. నగరశబ్దము సాధారణముగా రాజధానికి నామము. కార్వేటినగరాదు లపవాద కోటిలోఁ జేరును. ఏకశిలా నగర మనుపేరు సుప్రసిద్ధముగా నోరుగంటికిఁ బేరు. బమ్మెర గ్రామము తత్సమీపమున నున్నది. ఇప్పుడింటిపే రొకచోట వాసము మఱియొకచోటఁ దఱచైనను బూర్వకాలమున నంత తఱచుగా నుండదని మా మతము. పోతనగ్రంథము సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుఁడు కోరెననుటయుఁ బోతన రచించిన భోగినీదండక తద్వేశ్యాప్రశస్తిక మనుటయు సింగభూపాలుఁడు రాచగిరిలో రాజ్యము చేసినాఁ డనుటయుఁ బోతన తత్సమాన ప్రదేశవాసి యను నంశము స్థిరీకరించుచున్నది. రసార్ణవ సుధాకర చమత్కార చంద్రికాది గ్రంథముల రచించిన లేక రచింపఁజేసిన సింగభూపాలుఁడు శ్రీనాథునికంటెఁ జాలఁ బ్రాచీనుడని స్పష్టమైనది. చమత్కార చంద్రిక లోని చక్రబంధశ్లోకము ("నక్షామ్స చక్రదిశావిలాసినయనా" అనునది) విద్యారణ్యుల సోదరుఁ డగు సాయణునిచే విరచితమగు నలంకారసుధానిధిలో నుదాహరింపఁబడినది. సాయణుఁడు 1380లో దీని రచించి నందున రసార్ణవ సుధాకరాది కర్త సింగభూపతి 1360 లో నుండెననుట యసంభవము కాదు. కొంద ఱితఁడు శ్రీనాథ సమకాలికుఁడని భ్రమ పడిరి. కాని యది యసాధ్యమని తేలెఁగదా! కర్ణాటరాజులక్రింద నుండు కడపమండలవాసి శ్రీనాథాదులచే స్థిరీభూతకీర్తి యగు దేవరాయల విడిచి పరరాష్ట్ర ప్రభువగు సింగభూపతి నాశ్రయించె ననుట మహత్తర మగు కారణమున్నంగాని మనకు సమ్మతిపాత్రము కాదు. శ్రీనాథుడు బహుదేశ సంచారి. రాజులును రాజ్యములును జెడుచుండఁ దానును రాజ్యలక్ష్మి వలె నూతన ప్రియుల నాశ్రయించుచుండె. కేవలము భగవత్కైంకర్యము నభిలషించిన పోతన రాజపరంపర స్తుతించి జీవించెనా యను నచ్చెరువు కలుగుచున్నది. పై యంశములఁ గ్రోడీకరించి నిష్పక్షబుద్ధితోఁ జూచిన నతఁ డోరుగల్లువాసి యనియు భాగవతము రాజ్యవిప్లవముల క్షీణించె ననియు నంగీకరింపఁదగు.
పోతన శ్రీధరస్వామి శిష్యుఁడని యోరుగంటి ప్రాంతమునఁ బ్రతీతి గలదు. పోతన శ్రీధరవ్యాఖ్యను మూలముతోఁ జేర్చి తెనిఁగించె ననుట నిశ్చయము. శ్రీధరుడు రాచగిరి ప్రాంతపు యతి. భాగవతముకాక వీరభద్రవిజయము కూడఁ బోతన రచితమే. ముద్రిత గ్రంథమున నాల్గవ యాశ్వాశము పోతనకృతము కాదు.
ధ్రువోపాఖ్యానభాగమున నొండు రెండు పద్యములు దక్కఁ బోతన కవననైపుణి యెందును గానరాదు. అది గంగనాదుల కవితా రచనయా యని తోచును. అయినను వెన్నెలకంటి సూరన రచించిన విష్ణు పురాణములోని ధ్రువోపాఖ్యానపు రచనకంటె నిది పెక్కు భంగుల గుణవత్తర మనుట నిస్సంశయము.
dhruvopakhyanamu upodghaatamu : ullekhanaalu : vivaranalu : potana telugu bhagavatamu
ullekhanaalu : dhruvopakhyanamu upodghaatamu
bammera potanamatya kavindra praneetamu.
teekaataatparya sahitamu
panditulache parishkarinchabadinadi.
aaryapustakaalayamu.
sarvaswaamyasankalitamu.
dhruvopakhyanamu bhagavatamuna jaturthaskandhamuna vachhu swaayambhuva -manvantara kathaasandarbhamunae jeppabadina bhaktacharitramu. srimadbhaagavatamu samsrutamuna vyaasamaharshichae virachimpubadiye. idhi yashtaadasa puraanamulalo nokkati yani pekkandra yabhipraayamu. devi bhagavata manuper barvatiidevi yavatara visaeshamula varninchu may yoka grandhamu kaladu. ayyadiye padunenimidi puranamulo berkonebadina bhagavata mani kondari yabhipraayamu. srimadbhaagavatamu vishnulilaa charitramunu bratipaadinchunu. vyaasudu vedaantasaastamunu brahmasootramula roopamugaa nelakolpenu. adhi sakalajanula kadhyeyamu kakapovutache bhagavatakatha roopamuna vedaantadarsana rahasyamu ludbhodhinchutakai vyaasuli grandhamunu rachinchiri. deeniki samsruta bhashalo bekkulu vyaakhyaanamulu galavu. vanilo jaale braacheenamainadi sridharakrutamu. adhi yadvaitamune visaeshamugaa sthaapinchunu.
deeni deniginchina kavi bammera potana matyudu. ithedu sivabhaktunagu kesanaku lakkamamba yandu janinchinavidu. koundinya gotrajudu. parameshwaropasanache gavitasakti padasina kavi. sahajapaanditya birudamu vahinchi nanduna nithedu gurukulaklesamuna vidya saadhimpaka swayankrishiche saahityamu nandunu darsanamu landunu broudapaanditya malavarachuniye. itani desakaalamulagurinchi bhinnabhiprayamulu galavu. cree.sha. 1420 praantamuna nitani bhagavatamu. rachimpacbadiyundu nani paluvuri yabhipraayamu. bhaagavataandhraanuvaadamununu kitade modativaadu. itidorugallanu nekasilaanagaramuna nunde nani maa matamu. konda reetu kadapa mandalamuloni yontimittalo vasinche nani cheppuduru. orugantiva danuta kaneka hetuvulu gaanavachuchunnavi. krinda suuchimchedamu. aandhrabhaashalo mahagranthamu lagu mahaabhaaratamunu, bhaskararamayanamunu srimadhbhaagavatamunu bahukaviproktamayye gaani kevalameka kavi krutamu gakapoye. bhaaratamulo naaranyaparvamuna nannayakavita nilachipoye. tikkana viraataparvamunundi grandhamu mugimpa naranyaparva sheshamu neerpregada teniginchenu. itle bhaskarudu praarambhinchina bhaskara ramayanamu sithilamu kaga naranyakanda yuddakanda puurvabhaagamulu dakka dakkina kaandamulu mallikaarjunaaduleche boorimpoabadiye. bhagavatamu saitamu potanakruta skandhamulu konni sithilamu kaga gangana boppana naarana singanaadulu poorinchiri. itlu shidhilamagutaku mukhyahetuvemi? rajanarendrondu cree. sha. 1166loam janiponga nathani putrundu kulottungundu chola deshamu paripaalinchuchundenu. rajanarendruni tammedu vidvatpakshapaati gaaka kari dagutachetanu nannaya pravayasku dagutache bhaaratarachana nilichiyundunu. bhaskarundu prataaparudruni senani yagu maarani kankita micchi rachinchenu. 1335 kaalamuna norugallu turakala cheebadinanduna bhaskararamayanamu nashtamayye. nashtabhagamulani datputraadulu poorinchiri. itle 1430 praantamuna norugallu turakalache nakramimpenabadi nappudu bhagavatamu saitamu lokavyaptamu kaakamunne konni skandhabhaagamulu nashtamulayye nanuta satyamunaku dooramu kaadu. kaakateeya rajyamu mahonnatadasalo nunna kaalamuna nanegaa1000nundi1440varaku rachimpabadina grandhasahasramulalo nubhayabhaashalaloonu 20-30 kante nekkuvagaa manakaalamunaku nilichinavi kaavu. rajya viplavamula valane brajalu deshabhrashtulai praanamaanamulu dakkinchukoni baeripovanpudu taalapatra samputamule gonipovudu ranuta yasambhavamu. atti kaalamulooni grandhamagu bhagavatamu kontha bhaagamainanu labhinchuta mana bhagyame yani santushti sendaedagu. bhagavatamu loo 1, 2, 7, 10 (puurvabhaagamu) skandhamulu matrame potana kavitva maniyu 3, 4, 5, 8tilo gonni bhaagamulu parapuuritamu laniyu 6, 10(uttara bhagamu), 11,12skandhamulu potana kavitagaa daniyu beddalu nischayinchiri. erchuri singana shashta skandhamu modaluvettenu. singanaadulu truteeya chaturtha panchama skandhamulu poorinchiri. ashtamashesha navamaskandhamula nekaadasa dwaadasa skandhamula naarayaadulu muginchiri. potana kavita shreshtamainadi. prayasaha nirdushtamu. poorinchina kavula kavitalu neerasamulai doshabahulamulai yunduta nissamsayamu. dasamaskandhamunu maatramu madiki singanna dvipada roopamuna rachinche. adhi potana grantha munaku sithilatva puuranamu kaadaniyu swatantrya rachana maniyu dochuchunnadi. poorinchina kavulalo nerchuri singana madiki singanayu noruganti kuttaramuna ramagirivasulu. erchuri singana kuvalayashva charitra kuudaa rachinchenu. boppanaadulu tribhuvanagiri rachagirivaru shashtaikaadasa dwaadasa skandhamulu teniginchina haribhattu kambamu mettavasi. anya shashtaskandhakartalagu mallana singanalu bejawada sameepavaasulu. deeninuuhimpa bhagavata rachana noruganti chuttu nebadi mailla dooramulo nimuduchunnadi.
pai yamsamu lalochimpa bammera potana yorugantilo nundenani thochaka maanadu. grandhamu shidhilamagutakuni gaaranamu sulabha gocharamagunu. 1420 praantamuna gadapa mandalamu vidyanagara rajagu devarayani paalanamuna nundenu. athani mantru laandhrulu. pekkam daandhrabhaashalo rachan jeyinchiri. vaari rajyamulo bhagavatamu vanti grandhamu nasinchutaku veelundadu. potana yekasilaanagaravaasi yani bhagavatamulone jeppukonenu. nagarasabdamu saadhaaranamugaa rajadhaniki namamu. kaarvetinagaraadu lapavaada kotilo jerunu. ekasila nagara manuperu suprasiddhamugaa norugantiki beru. bammera graamamu tatsameepamuna nunnadi. ippudintipe rokachota vasamu mariyokatu daenainanu boorvakaalamuna nanta taechugaa nundadani maa matamu. pothanagranthamu sarvagna singabhupalude korenanutayu botana rachinchina bhogineedandaka tadvesyaaprasastika manutayu singabhupalude rachagirilo rajyamu chesin danutayu botana tatsamaana pradesavasi yanu namsamu sthireekarinchuchunnadi. rasaarnava sudhakara chamatkara chandrikaadi grandhamula rachinchina leka rachimpajesina singabhupalude srinathunikante jaale brachinudani spashtamainadi. chamatkara chandrika loni chakrabandhashlokamu ("nakshamsa chakradisavilasinayana" anunadi) vidyaaranyula sodaru dugu saayanuniche virachitamagu nalankaarasudhaanidhilo nudaaharimpoebadinadi. saayanudu 1380loo deeni rachinchi nanduna rasaarnava sudhaakaraadi karta singabhoopati 1360 loo nundenanuta yasambhavamu kaadu. konda reetu srinatha samakaalikudani bhrama padiri. kaani yadhi yasaadhyamani teelenadaa! karnatarajulakrinda nundu kadapamandalavasi srinathadulache sthireebhootakeerthi yagu devarayala vidichi pararashtra prabhuvagu singabhoopati naashrayinche nanuta mahattara magu kaaranamunnamgaani manaku sammatipaatramu kaadu. srinathudu bahudesha sanchaari. raajulunu raajyamulunu jeduchundu daanunu rajyalakshmi vale noothana priyula naasrayinchuchunde. kevalamu bhagavatkainkaryamu nabhilashinchina potana rajaparampara stutinchi jeevinchenaa yanu nacheruvu kaluguchunnadi. pai yamsamuli grodikarinchi nishpakshabuddhitho juuchina natham dorugalluvasi yaniyu bhagavatamu rajyaviplavamula ksheeninche naniyu nangeekarimpaduga.
potana sridharaswamy shishyedani yoruganti praantamuna brateeti galadu. potana sridharavyaakhyanu moolamuthe jerchi teniginche nanuta nischayamu. sridharudu rachagiri praantapu yathi. bhaagavatamukaaka veerabhadravijayamu kood botana rachitame. mudrita grandhamuna nalgava yaasvaasamu potanakrutamu kaadu.
dhruvopakhyanabhagamuna nondu rendu padyamulu dakka botana kavananaipuni yendunu gaanaraadu. adhi ganganaadula kavita rachanaya yani thochunu. ayinanu vennelakanti suurana rachinchina vishnu puraanamulooni dhruvopakhyanapu rachanakante nidi pekku bhangula gunavattara manuta nissamsayamu.