భోపాల్ గురించి పూర్తి వివరాలు
గురించి: సరస్సుల నగరంగా పిలువబడే భోపాల్ మధ్యప్రదేశ్ రాజధాని నగరం మరియు ఇది భారత ఉపఖండంలోని మధ్య భాగంలో ఉంది. భోపాల్ యొక్క అసలు పేరు భోజపాల్, పరమారా రాజవంశం యొక్క రాజు భోజ్ పేరు తరువాత, ఈ ప్రాంతాన్ని అనేక సంవత్సరాలు స్థాపించి, పాలించిన అలాగే ఈ కాలంలో నిర్మించిన ఆనకట్ట లేదా "పాల్".
అయితే, కొంతమంది ఈ పేరు రాజు భూపాల్ పేరు నుండి ఉద్భవించిందని నమ్ముతారు. ఆధునిక భోపాల్ నగరాన్ని ఔరంగజేబు మరణం తరువాత మరియు అనేక యుద్ధాల తరువాత ఢిల్లీ నుండి బయలుదేరిన దోస్త్ మొహమ్మద్ అనే అఫ్గాన్ సైనికుడు స్థాపించాడు, ఈ స్థానాన్ని గోండ్ రాణి నుండి గెలుచుకున్నాడు. 18 వ శతాబ్దంలో మరాఠాలు స్వాధీనం చేసుకునే ముందు భోపాల్ అతని తరువాత, ముఖ్యంగా నిజాం పాలనలో ఇస్లామిక్ ప్రభావంలో ఉన్నారు. ఇది బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యం క్రిందకు వచ్చినప్పుడు, దీనిని ముస్లిం మహిళలు లేదా బిగుమ్స్ పాలించారు. ఇది నగరానికి వాటర్‌వర్క్స్, పోస్టల్ సిస్టమ్, రైల్వే మరియు మునిసిపాలిటీ వంటి అనేక విషయాలను ఇచ్చింది. 1947 లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం లభించడంతో, భోపాల్ ఇండియన్ యూనియన్‌లో విలీనం అయ్యి మధ్యప్రదేశ్‌లో భాగంగా, చివరికి దాని రాజధానిగా మారింది. 2002 లో, దాదాపు 5.30 కోట్ల మంది దేశీయ పర్యాటకులు మరియు 2.75 లక్షల మంది అంతర్జాతీయ పర్యాటకులు ఈ నగరాన్ని సందర్శించారు.
చరిత్ర: భోపాల్‌ను పరమారా రాజవంశం రాజు భోజా స్థాపించారు. ఈ నగరాన్ని మొఘలుల అధీనంలో ఉన్న ఆఫ్ఘన్ సైనికుడు దోస్త్ మహ్మద్ ఖాన్ ఆధునీకరించారు. 1724 లో, నిజమ్ ఉల్ మాలిక్, మరొక మొఘల్ కులీనుడు నగరంపై దాడి చేశాడు మరియు అతనితో, భోపాల్ నిజాంల పాలనలో వచ్చాడు. కొన్ని సంవత్సరాలలో, ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారు ఓడిపోయిన మరాఠాలచే నిజాంలు ఓడిపోయారు. భోపాల్ రాచరిక రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా మారడంతో, నలుగురు మహిళా పాలకులకు ఈ బాధ్యతలు అప్పగించారు మరియు వారు వరుసగా 100 సంవత్సరాల పాటు వరుస తరాల ద్వారా పాలించారు. తరువాత భోపాల్‌ను 1949 లో భారత ప్రభుత్వం స్వాధీనం చేసుకుంది మరియు రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంతో, నగరం మధ్యప్రదేశ్ పరిధిలోకి వచ్చింది.
భౌగోళికం: భోపాల్ జిల్లా ఉత్తరాన గుణ జిల్లా, ఈశాన్యంలో విధిషా, నైరుతిలో సెహోర్, తూర్పున రైసన్, మరియు వాయువ్యంలో రాజ్‌గ h ్ ల్యాండ్ లాక్ చేయబడింది. ఈ అందమైన నగరంలో మంత్రముగ్దులను చేసే ప్రకృతి దృశ్యాలు, చారిత్రక కట్టడాలు, బిజీగా ఉన్న వాణిజ్య సముదాయాలు మరియు ప్రశాంతమైన నివాస ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. నగరం సరిహద్దులను రెండు పెద్ద కానీ అందమైన సరస్సులతో పంచుకుంటుంది, వీటిని ఎగువ సరస్సు లేదా బడా తలాబ్ (360 చదరపు కిలోమీటర్లు) మరియు దిగువ సరస్సు లేదా చోటా తలాబ్ (10 చదరపు కిలోమీటర్లు) అని పిలుస్తారు. నగరంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన కొండలు భోపాల్ యొక్క ఉత్తర భాగంలో పడే షయమల మరియు ఇడ్గా కొండలు, అరేరా మరియు కటారా కొండలు వరుసగా మధ్య మరియు దక్షిణ ప్రాంతాలను ఆక్రమించాయి.
జనాభా: భోపాల్ నగరం యొక్క మొత్తం వైశాల్యం 697 చదరపు కిలోమీటర్లు మరియు మొత్తం నివాసుల సంఖ్య సుమారు 30,00,000 కు సమానం. జనాభాలో ఎక్కువ భాగం హిందువుల ఆధిపత్యం (మొత్తం 55% ఆక్రమించింది), ముస్లింలు మొత్తం జనాభాలో 40% ఉన్నారు. ఈ నగరంలో క్రైస్తవులు మరియు జైనుల వంటి ఇతర మతాల ప్రజలు కూడా ఉన్నారు. భోపాల్ కేంద్రంగా ఉన్నందున, ఇతర వర్గాల ప్రజలు కూడా తరతరాలుగా ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. అందువల్ల నగరంలో పంజాబీలు, గుజరాతీలు, బెంగాలీలు, బిహారీలు, మరాఠీలు వంటి చిన్న సమాజాలలో నివసించేవారు ఉన్నారు.
వాతావరణం: భోపాల్ యొక్క వాతావరణం ఉపఉష్ణమండలమైనది, వేడి మరియు తేమతో కూడిన వేసవి మరియు చల్లని కాని పొడి శీతాకాలం. పగటిపూట సగటు ఉష్ణోగ్రత 30 డిగ్రీల సెల్సియస్, మే నెలలో ఇది 40 డిగ్రీలకు పెరుగుతుంది. ఈ సమయంలో తేమ ఎల్లప్పుడూ ఎక్కువగా ఉంటుంది మరియు అందువల్ల వాతావరణం చెమటతో ఉంటుంది. వర్షాకాలం సాధారణంగా జూలై నుండి మొదలై సెప్టెంబర్ చివరి వరకు ఉంటుంది. నగరం యొక్క మొత్తం వర్షపాతం 1200 మిమీ కంటే ఎక్కువ కాదు, తరచుగా ఉరుములు మరియు అప్పుడప్పుడు వరదలు వస్తాయి. అక్టోబర్ రావడంతో, ఉష్ణోగ్రత తగ్గడం ప్రారంభమవుతుంది మరియు శీతాకాలం సమీపిస్తున్న కొద్దీ, ఇది సగటున 16 డిగ్రీల సెల్సియస్ వరకు తగ్గుతుంది.
ప్రభుత్వం మరియు రాజకీయాలు: భోపాల్‌లో చక్కటి వ్యవస్థీకృత విధానసభ లేదా రాష్ట్ర శాసనసభ ఉంది, రాష్ట్రం నుండి 230 మంది సభ్యులు ఎన్నికయ్యారు. భారతీయ జనతా పార్టీ నగరంపై ఆధిపత్యానికి శిక్షణ ఇచ్చింది మరియు పరిపాలనను భోపాల్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ (బిఎంసి) నిర్వహిస్తుంది. నగరాన్ని సుమారు 66 వార్డులుగా విభజించారు, వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి ఒక కార్పొరేటర్‌ను ఎన్నుకుంటుంది. గెలిచిన పార్టీ సభ్యుల మండలిని ఎన్నుకుంటుంది, వారికి వివిధ విభాగాల బాధ్యత ఇవ్వబడుతుంది. సభ్యులు నగర పరిపాలన నాయకుడైన మేయర్‌ను ఎన్నుకుంటారు. పన్ను, రాబడి, ఆర్థిక, ఖాతాలు, ప్రణాళిక, అభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, అగ్నిమాపక దళం, పారిశుధ్యం మొదలైన వివిధ విభాగాల నిర్వహణకు నగర కమిషనర్ బాధ్యత వహిస్తారు.
విద్య: మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం నడుపుతున్న దాదాపు 550 ప్రభుత్వ పాఠశాలలు మరియు సిబిఎస్‌ఇ, ఐసిఎస్‌ఇ, అలాగే ఎన్‌ఐఓఎస్, ఐడిఎస్‌ఇ బోర్డులతో అనుబంధంగా ఉన్న నాలుగు కేంద్రీయ విద్యాలయాలు ఉన్నాయి. నగరంలో అనేక డిగ్రీ కళాశాలలు ఉన్నాయి, ఇవి మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అనేక ఇతర కళాశాలల మాదిరిగానే రాజీవ్ గాంధీ ప్రౌద్యోగి విశ్వవిదయాలయతో అనుబంధంగా ఉన్నాయి. ఒకే విశ్వవిద్యాలయం క్రింద నగరంలో 217 ఇంజనీరింగ్ కళాశాలలు, 88 ఎంసిఎ కళాశాలలు, 100 ఫార్మసీ కళాశాలలు, 85 పాలిటెక్నిక్ ఇనిస్టిట్యూట్లు మరియు 4 ఆర్కిటెక్చర్ కళాశాలలు కనుగొనబడతాయి. నగరంలో ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతర విశ్వవిద్యాలయాలు బర్కతుల్లా విశ్వవిద్యాలయం, రాజీవ్ గాంధీ సాంకేతిక విశ్వవిద్యాలయం, ఎంపి భోజ్ ఓపెన్ విశ్వవిద్యాలయం, మఖన్‌లాల్ చతుర్వేది జాతీయ విశ్వవిద్యాలయం మరియు ఎస్‌ఎన్‌జిజిపిజి కళాశాల. ప్రభుత్వం స్థాపించిన ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఫారిన్ మేనేజ్‌మెంట్ (ఐఐఎఫ్ఎమ్), ఇండియన్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ ఎడ్యుకేషన్ అండ్ రీసెర్చ్ (ఐఐఎస్ఇఆర్), స్కూల్ ఆఫ్ ప్లానింగ్ అండ్ ఆర్కిటెక్చర్ (ఎస్‌పిఎ) కూడా నగరంలో ప్రసిద్ధి చెందాయి.
ఆర్థిక వ్యవస్థ: నగరం యొక్క దక్షిణ భాగంలో ఉన్న మందిదీప్, మరియు గోవిందపుర ప్రాంతం ప్రధాన పారిశ్రామిక ప్రాంతాలుగా పరిగణించబడుతున్నాయి మరియు 1,000 కంటే ఎక్కువ చిన్న మరియు మధ్య తరహా కంపెనీలను కలిగి ఉన్నాయి. హెచ్‌ఇజి లేదా హిందూస్తాన్ ఎలక్ట్రో గ్రాఫైట్, లుపిన్ ప్రయోగశాలలు, ఐచెన్ ట్రాక్టర్లు, మాక్సన్ గ్రూప్ ఆఫ్ కంపెనీస్, భెల్ లేదా భారత్ హెవీ ఎలక్ట్రికల్స్ లిమిటెడ్ నగరంలోని కొన్ని ప్రధాన సంస్థలు. భోపాల్ medic షధ వస్తువులు, ఎలక్ట్రికల్ వస్తువులు, ఆభరణాలు మరియు రసాయనాలకు ప్రసిద్ది చెందింది. ఇవి కాక కాటన్ మిల్లులు, పిండి మిల్లులు, క్లాత్ నేత మిల్లులు, పెయింట్ ఫ్యాక్టరీలు, మ్యాచ్ పరిశ్రమ, సీలింగ్ మైనపు, క్రీడా పరికరాలు మొదలైనవి కూడా ఆర్థిక వ్యవస్థకు దోహదం చేస్తాయి. హస్తకళల పరిశ్రమ నగరంలో బాగా స్థాపించబడింది, ఇక్కడ స్థానికులు జర్డోజీ పనిని తయారు చేయడంలో పాలుపంచుకుంటారు మరియు స్ట్రింగ్‌తో చేసిన పర్స్ బటువా. పర్యాటకులలో ఎంబ్రాయిడరీ కూడా ప్రాచుర్యం పొందింది.
సంస్కృతి: గణేష్ పూజ మరియు నవరాత్రిస్, దీపావళి మరియు దసరా వంటి పండుగలతో పాటు ఈద్ మరియు ఇతర పండుగలను ఆనందంగా మరియు ఉల్లాసంగా జరుపుకుంటారు. పాన్ (బెట్టు ఆకు) తినడం భోపాలి మధ్య సంస్కృతిలో ఒక భాగం. భోపాల్ నివాసితులు కళ-నృత్యం, సంగీతం మరియు చిత్రలేఖనం యొక్క ప్రతి రూపాన్ని ఇష్టపడతారు. ప్రజలు అభ్యసిస్తున్న నృత్యంలో ప్రధాన వర్గాలలో కథక్ ఒకటి; శాస్త్రీయ సంగీతం మరియు బాలీవుడ్ చార్ట్‌బస్టర్‌లు అందరూ సమానంగా అంగీకరిస్తారు. జానపద సంగీతం, నృత్య కార్యక్రమాలు మరియు వివిధ ప్రాంతాల నుండి బహిరంగ నాటకాల యొక్క గిరిజన సంస్కృతి ఇక్కడ ప్రదర్శనలలో ప్రధాన భాగం. నగరంలో ఆహారం ప్రత్యేకమైనది మరియు ఇస్లామిక్ సంస్కృతిచే ప్రభావితమైంది. భోపాలి ముర్గ్ రజాలా లేదా భోపాలి గోష్త్ కోర్మా, ముర్గ్ నిజామి మరియు ముర్గ్ హరా మసాలా వంటి మాంసాహార వంటకాలు కొన్ని ప్రత్యేకమైన సన్నాహాలు. పన్నీర్ రెజాలా లేదా పన్నీర్ బటర్ మసాలా వంటి శాఖాహార వంటకాలు సమానంగా తయారుచేయబడతాయి మరియు ఇతరులు ఇష్టపడతారు.
భాష: నగరంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ప్రత్యేక మాండలికంలో మాట్లాడే నగరం యొక్క అధికారిక భాష హిందీ, దీనిని భోపాలి హిందీ అని పిలుస్తారు. నవాబులు మరియు నిజాంల పాలనలో, పెర్షియన్ నగరంలో కోర్టు భాషగా ఉండేది. భోపాల్, పెద్ద ముస్లిం జనాభాకు నిలయంగా ఉంది, ముఖ్యంగా సమాజం మాట్లాడే రెండవ భాషగా ఉర్దూ ఒకటి. మరాఠీ, గుజరాతీ, పంజాబీ మరియు సింధీలు తరతరాలుగా ఇక్కడ ఉంటున్న సమాజాలు మాట్లాడే ఇతర భాషలు. నగరం యొక్క మరొక ముఖ్యమైన భాష ఇంగ్లీష్ మరియు పట్టణ జనాభా దీనిని ఉపయోగిస్తుంది.
bhopal gurinchi puurti vivaraalu
gurinchi: sarassula nagaramgaa piluvabade bhopal madhyapradesh rajadhani nagaram mariyu idhi bhaarata upakhandamloni madhya bhaagamlo undi. bhopal yokka asalu paeru bhojapal, paramara rajavansam yokka raju bhoj paeru taruvaata, ee praantaanni aneka samvatsaraalu sthaapinchi, paalinchina alaage ee kaalamlo nirminchina anakatta leda "pal".
ayithe, kontamandi ee paeru raju bhupal paeru nundi udbhavinchindani nammutaaru. aadhunika bhopal nagaraanni aurangajebu maranam taruvaata mariyu aneka yuddhaala taruvaata dhilli nundi bayaluderina dost mohammad ane afgan sainikudu sthaapinchaadu, ee sthaanaanni gond raani nundi geluchukunnadu. 18 va sataabdamlo maraataalu swaadheenam chesukune mundu bhopal athani taruvaata, mukhyamgaa nijam paalanalo islamic prabhaavamlo unnaaru. idhi british saamraajyam krindaku vachinappudu, deenini muslim mahilalu leda bigums paalinchaaru. idhi nagaraniki watereworks, postal sistom, railve mariyu munisipality vanti aneka vishayaalanu ichindi. 1947 loo bhaaratadesaaniki swaatantryam labhinchadamtho, bhopal indian unianyelo vileenam ayyi madhyapradeshamlo bhagamga, chivariki daani rajadhaniga maarindi. 2002 loo, daadaapu 5.30 kotla mandi desheeya paryaatakulu mariyu 2.75 lakshala mandi antarjaatiiya paryaatakulu ee nagaraanni sandarsinchaaru.
charitra: bhopalenu paramara rajavansam raju bhoja sthaapinchaaru. ee nagaraanni moghalula adheenamlo unna afghan sainikudu dost mahmad khan aadhuneekarinchaaru. 1724 loo, nijam ul malic, maroka moghal kulinudu nagarampai daadi cheshaadu mariyu athanitho, bhopal nijaamla paalanalo vachaadu. konni samvatsaraalalo, aanglo-maraataa yuddhamlo british vaaru odipoyina maraataalachae nijaamlu odipoyaaru. bhopal racharika rashtralalo okatigaa maaradamtho, naluguru mahila paalakulaku ee baadhyatalu appaginchaaru mariyu vaaru varusagaa 100 samvatsaraala paatu varusa taraala dwara paalinchaaru. taruvaata bhopalenu 1949 loo bhaarata prabhutvam swaadheenam chesukundi mariyu rashtra punarvyavastheekarana chattamtho, nagaram madhyapradesh paridhiloki vachindi.
bhougolikam: bhopal jilla uttaraana guna jilla, eesaanyamlo vidhisha, nairutilo sehor, thoorpuna raisan, mariyu vaayuvyamlo rajnga h  land lack cheyabadindi. ee andamaina nagaramlo mantramugdulanu chese prakruti drushyaalu, chaaritraka kattadaalu, bijiga unna vaanijya samudaayaalu mariyu prasaantamaina nivasa praantaalu unnaayi. nagaram sarihaddulanu rendu pedda cony andamaina sarassulatho panchukuntundi, veetini eguva sarassu leda bada talab (360 chadarapu kilometerlu) mariyu diguva sarassu leda chota talab (10 chadarapu kilometerlu) ani pilustaaru. nagaramloni konni mukhyamaina kondalu bhopal yokka uttara bhaagamlo pade shayamala mariyu idga kondalu, arera mariyu katara kondalu varusagaa madhya mariyu dakshina praantaalanu aakraminchaayi.
janabha: bhopal nagaram yokka mottam vaisalyam 697 chadarapu kilometerlu mariyu mottam nivaasula sankhya sumaru 30,00,000 ku samanam. janabhalo ekkuva bhagam hinduvula aadhipatyam (mottam 55u aakraminchindi), muslimlu mottam janabhalo 40u unnaaru. ee nagaramlo kraistavulu mariyu jainula vanti itara mataala prajalu kuudaa unnaaru. bhopal kendramgaa unnanduna, itara vargala prajalu kuudaa tarataraalugaa ikkada sthirapaddaaru. anduvalla nagaramlo panjaabeelu, gujaraatiilu, bengaaleelu, bihaareelu, maraateelu vanti chinna samaajaalalo nivasinchevaaru unnaaru.
vaataavaranam: bhopal yokka vaataavaranam upaushnamandalamainadi, vedi mariyu tematho kuudina vesavi mariyu challani kaani podi sheethaakaalam. pagatipuuta sagatu ushnograta 30 degreela selsius, mee nelalo idhi 40 degreelaku perugutundi. ee samayamlo tema ellappuduu ekkuvagaa untundi mariyu anduvalla vaataavaranam chematatho untundi. varshaakaalam saadhaaranamgaa juulai nundi modalai september chivari varaku untundi. nagaram yokka mottam varshapaatam 1200 mimi kante ekkuva kaadu, tarachugaa urumulu mariyu appudappudu varadalu vastaayi. actober raavadamtho, ushnograta taggadam praarambhamavutundi mariyu sheethaakaalam sameepistunna koddi, idhi sagatuna 16 degreela selsius varaku taggutundi.
prabhutvam mariyu rajakeeyaalu: bhopalle chakkati vyavastheekruta vidhaanasabha leda rashtra saasanasabha undi, rashtram nundi 230 mandi sabhyulu ennikayyaaru. bhaarateeya janata party nagarampai aadhipatyaaniki sikshana ichindi mariyu paripaalananu bhopal munisipal carporation (bmc) nirvahistundi. nagaraanni sumaru 66 vaardulugaa vibhajinchaaru, veetilo prati okkati oka carporatorni ennukuntundi. gelichina party sabhyula mandalini ennukuntundi, vaariki vividha vibhaagaala baadhyata ivvabadutundi. sabhyulu nagara paripaalana naayakudaina meyarnu ennukuntaaru. pannu, rabadi, aardhika, khaataalu, pranaalika, abhivruddhi, aarogyam, agnimapaka dalam, paarisudhyam modalaina vividha vibhaagaala nirvahanaku nagara commisioner baadhyata vahistaaru.
vidya: madhyapradesh rashtram naduputunna daadaapu 550 prabhutva paatasaalalu mariyu cbs, icssa, alaage neaus, idse bordulatho anubandhamgaa unna naalugu kendriiya vidyaalayaalu unnaayi. nagaramlo aneka digri kalaasaalalu unnaayi, ivi madhyapradesh rashtramloni aneka itara kalaasaalala maadirigaane rajiv gaandhi proudyogi vishwavidayaalayatho anubandhamgaa unnaayi. oke vishwavidyaalayam krinda nagaramlo 217 injaneering kalaasaalalu, 88 mca kalaasaalalu, 100 formasy kalaasaalalu, 85 polytechnic inistituitlu mariyu 4 architecture kalaasaalalu kanugonabadataayi. nagaramlo prasiddhi chendina itara vishwavidyaalayaalu barkatullah vishwavidyaalayam, rajiv gaandhi saanketika vishwavidyaalayam, empi bhoj open vishwavidyaalayam, makhanlal chaturvedi jaateeya vishwavidyaalayam mariyu esnesigipigi kalasala. prabhutvam sthaapinchina indian institute af farin management (iifm), indian inistitute af sains education and reserch (iisri), scool af planing and architecture (smpa) kuudaa nagaramlo prasiddhi chendaayi.
aardhika vyavastha: nagaram yokka dakshina bhaagamlo unna mandidip, mariyu govindapura praantam pradhaana paarisraamika praantaalugaa pariganinchabadutunnaayi mariyu 1,000 kante ekkuva chinna mariyu madhya taraha companylanu kaligi unnaayi. hechaiji leda hindustan electro grafite, lupin prayogasaalalu, aichen tractorlu, maxon groop af companies, bhel leda bharat hevi electricals limited nagaramloni konni pradhaana samsthalu. bhopal medic shadha vastuvulu, electrical vastuvulu, aabharanaalu mariyu rasaayanaalaku prasiddi chendindi. ivi kaaka catan millulu, pindi millulu, klath netha millulu, paint factorylu, match parisrama, sealing mainapu, creeda parikaraalu modalainavi kuudaa aardhika vyavasthaku dohadam chestayi. hastakalala parisrama nagaramlo baga sthaapinchabadindi, ikkada sthaanikulu jardoji panini tayaaru cheyadamlo paalupanchukuntaaru mariyu stringeatho chesina purs batuwa. paryaatakulalo embroidery kuudaa praachuryam pondindi.
samskruti: ganesh pooja mariyu navaratris, deepaavali mariyu dasara vanti pandugalatho paatu eedh mariyu itara pandugalanu aanandamgaa mariyu ullaasamgaa jarupukuntaaru. pan (bettu aaku) tinadam bhopali madhya samskrutilo oka bhagam. bhopal nivaasitulu kala-nrutyam, sangeetam mariyu chitralekhanam yokka prati roopaanni ishtapadataaru. prajalu abhyasistunna nrutyamlo pradhaana vargaalalo kathak okati; saastriiya sangeetam mariyu balivud chartybastareslu andaruu samaanamgaa angeekaristaaru. jaanapada sangeetam, nrutya kaaryakramaalu mariyu vividha praantaala nundi bahiranga naatakaala yokka girijana samskruti ikkada pradarsanalalo pradhaana bhagam. nagaramlo aahaaram pratyekamainadi mariyu islamic samskrutiche prabhaavitamaindi. bhopali murg rajala leda bhopali gosht korma, murg nijami mariyu murg hara masala vanti mamsahara vantakaalu konni pratyekamaina sannaahaalu. pannir rejala leda pannir buter masala vanti saakhaahaara vantakaalu samaanamgaa tayaarucheyabadataayi mariyu itarulu ishtapadataaru.
bhasha: nagaramloni vividha praantaalalo pratyeka maandalikamlo matlade nagaram yokka adhikaarika bhasha hindi, deenini bhopali hindi ani pilustaaru. navaabulu mariyu nijaamla paalanalo, pershian nagaramlo kortu bhashaga undedi. bhopal, pedda muslim janabhaku nilayamgaa undi, mukhyamgaa samajam matlade rendava bhashaga urduu okati. maraatii, gujaraatii, panjabi mariyu sindheelu tarataraalugaa ikkada untunna samaajaalu matlade itara bhashalu. nagaram yokka maroka mukhyamaina bhasha ingleesh mariyu pattana janabha deenini upayogistundi.