తరువాత అమరావతిలోని నాగబు అనే పదము (సా.శ. 1వ శతాబ్ది), విక్రమేంద్రవర్మ చిక్కుళ్ళ సంస్కృత శాసనంలోని "విజయరాజ్య సంవత్సరంబుళ్" (సా.శ. 6వ శతాబ్ది) మనకు కనిపిస్తున్న మొదటి తెలుగు పదాలు. నాగార్జునకొండ వ్రాతలలో కూడా తెలుగు పదాలు కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ ప్రాకృత శాసనాలు లేదా సంస్కృత శాసనాలు. కనుక తెనుగు అప్పటికి జనసామాన్యంలో ధారాళమైన భాషగా ఉన్నదనడానికి ఆధారాలు లేవు. ఆరవ శతాబ్ది తరువాత బ్రాహ్మీలిపినే కొద్ది మార్పులతో తెలుగువారు, కన్నడంవారు వాడుకొన్నారు. అందుచేత దీనిని "తెలుగు-కన్నడ లిపి" అని పరిశోధకులు అంటారు.[1]
8 కొరివి శాసనం - (సా.శ. 930) - వరంగల్ జిల్లా మానుకోట
8.1 పండరంగని అద్దంకి శాసనము (సా.శ. 848) - అద్దంకి
9 గుణగ విజయాదిత్యుని కందుకూరు శాసనము (సా.శ. 848-850)
10 గుణగ విజయాదిత్యుని ధర్మవరం శాసనము (సా.శ. 848-850)
11 యుద్ధమల్లుని బెజవాడ శాసనము (సా.శ. 930) - విజయవాడ
11.1 గూడూరు శాసనము - (సా.శ. 1124) - జనగామ తాలూకా, గూడూరు
11.2 హన్మకొండ శాసనము (సా.శ. 1163)
6,7 శతాబ్దాలలో పల్లవ చాళుక్య సంఘర్షణల నేపథ్యంలో రాయలసీమ ప్రాంతం రాజకీయంగా చైతన్యవంతమయ్యింది. ఈ దశలో రేనాటి చోడులు సప్తసహస్ర గ్రామ సమన్వితమైన రేనాడు (కడప, కర్నూలు, చిత్తూరు జిల్లాలు) పాలించారు. తెలుగు భాష పరిణామంలో ఇది ఒక ముఖ్యఘట్టం.[2] వారి శాసనాలు చాలావరకు తెలుగులో ఉన్నాయి. వాటిలో ధనంజయుని కలమళ్ళ శాసనం (వైఎస్ఆర్ జిల్లా కమలాపురం తాలూకా) మనకు లభిస్తున్న మొదటి పూర్తి తెలుగు శాసనంగా చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఇది సా.శ. 575 కాలందని అంచనా. అంతకుముందు శాసనాలలో చెదురు మదురుగా తెలుగు పదాలున్నాయి గాని సంపూర్ణమైన వాక్యాలు లేవు.[1]
ఆ తరువాత జయసింహవల్లభుని విప్పర్ల శాసనము సా.శ. 641 సంవత్సరానికి చెందినది. 7,8, శతాబ్దులలోని శాసనాలలో ప్రాకృత భాషా సంపర్కము, అరువాతి కాలంలో సంస్కృత భాషా ప్రభావం అధికంగా కానవస్తాయి. 848 నాటి పండరంగుని అద్దంకి శాసనములో ఒక తరువోజ పద్యమూ, తరువాత కొంత వచనమూ ఉన్నాయి. 934 నాటి యుద్ధమల్లుని బెజనాడ శాసనములో ఐదు సీసము (పద్యం) పద్యాలున్నాయి. 1000 ప్రాంతమునాటిదని చెప్పబడుతున్న విరియాల కామసాని గూడూరు శాసనములో మూడు చంపకమాలలు, రెండు ఉత్పల మాలలు వ్రాయబడ్డాయి.[3] వీటి ఆధారాల కారణంగా నన్నయకు ముందే పద్య సాహిత్యం ఉండి ఉండాలని నిశ్చయంగా తెలుస్తున్నది. కాని లిఖిత గ్రంథాలు మాత్రం ఇంతవరకు ఏవీ లభించలేదు.హిందూ ఆలయాలకు ఏం జరిగింది?
ముస్లిముల దాడిలో కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనమయ్యాక 1324 లో ఆంధ్రదేశరాజ్యాధికారం చేపట్టిన ప్రోలయనాయకుడు ఇచ్చిన "విలస తామ్రశాసనం"లో కూడా ఇదే వాదన కనిపిస్తుంది. ఈ శాసనం ద్వారా--
పదకొండవ శతాబ్దం నుంచి ఘర్షణలు మొదలయ్యాయి. గజని మహమ్మద్ (998-1030) ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ని కేంద్రంగా చేసుకొని పరిపాలన సాగిస్తూ- సమీప నగరాలు, ఆలయాలపై దాడి చేసి సంపదలను కొల్లకొట్టి తన రాజ్యాభివృద్ధికి వాడుకొనేవాడు. ఇతను ఇరాన్ వద్ద నున్న రే అనే నగరాన్ని కొల్లకొట్టినపుడు ఏడున్నర లక్షల దినార్ల విలువైన సంపద లభించగా భారతదేశంలోని సోమనాథ్ ఆలయంలో ఇరవై మిలియన్ దినార్ల సంపద లభించింది. గజని భారతదేశంపై దండయాత్రలు చేసి సంపదలు పట్టుకుపోవటమే తప్ప ఏనాడూ ఇక్కడ స్థిరపడాలని భావించలేదు. ఇతను మరణించాక దాదాపు ఒక శతాబ్దంపాటు ఏ దాడులు జరగలేదు.
మహమ్మద్ ఘోరి 1194 నాటికి ఉత్తరభారతదేశంలో చాలామట్టుకు రాజ్యాల్ని జయించి ఢిల్లీలో కుతుబుద్ధిన్ ఐబక్ అనే తన ప్రతినిధిని నియమించాడు. 1206 లో ఘోరి చనిపోవటంతో ఐబక్ స్వతంత్రాన్ని ప్రకటించుకొని ఢిల్లీ సుల్తానుగా అవతరించటంతో భారతదేశంలో ముస్లింల ప్రత్యక్షపాలన మొదలైంది.
హిందూ రాజ్యానికి ఒక రాష్ట్రదైవం ఉంటుంది. రాజ్యాన్నేలే రాజు ఆ దైవాన్ని కొలుస్తూంటాడు. ఆ ఆలయం ఆ రాజ్యలక్ష్మికి, సౌభాగ్యానికి, ప్రతిష్ఠకు సంకేతం. అంతేకాక ఆలయాలలో రహస్య మాళిగలలో సంపదలను భద్రపరచుకోవటం జరిగేది.
ఒక హిందూ రాజు మరో హిందూ రాజ్యాన్ని జయించినపుడు ఓడిపోయిన రాజ్యంయొక్క రాష్ట్రదైవాన్ని తరలించుకొని తనరాజ్యంలో ప్రతిష్ఠించుకోవటం రెండువేల సంవత్సరాలుగా ఈ గడ్డపై నడిచిన ఒక సంప్రదాయం. అలా చేయటం ద్వారా మాత్రమే ఆ రాజ్యాన్ని తన రాజ్యంలో కలుపుకోవటం పూర్తయినట్లు భావించేవారు.
E. కృష్ణదేవరాయలు ఉదయగిరిని జయించి బాలకృష్ణుని విగ్రహాన్ని, పండరిపురాన్ని ఆక్రమించుకొని విట్టలనాథుని విగ్రహాన్ని ఎత్తుకొనిపోయి విజయనగరంలో ప్రతిష్ఠించుకొన్నాడు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ కు సంబంధించి బహమనీ సుల్తానులు ఒరిస్సా, విజయనగర సామ్రాజ్యాలపై యుద్ధం చేసిన సమయంలో ఆ రాజ్యాలలోని ఆలయాల విధ్వంసం జరగటాన్ని గమనిస్తాం. హిందూరాజ్యాలపై దండయాత్రలు జరిగిన ప్రతీసారీ ఆ రాజ్యంలోని ఆలయాలను సంపదలకొరకు కొల్లకొట్టటం జరిగింది. కొన్నిచోట్ల ఆలయాల స్థానంలో మసీదులను నిర్మించటం జరిగింది.
పద్నాలుగో శతాబ్దంలో కాకతీయ సామ్రాజ్యం పతనమైనదశలో ముస్లిం సేనలను రాక్షసులతో పోల్చటం పైన ఉదహరించిన "విలస తామ్రశాసనం"లో కనిపిస్తుంది. ఉత్తరభారతదేశంలో ఇస్లాం ప్రభావంనుంచి హిందూమతాన్ని స్థిరీకరించుకోవటానికి రామాయణాన్ని ఎలాగైతే ఒక సమాంతర శక్తిగా హిందువులు నిలబెట్టుకొన్నరో ఆంధ్రదేశంలో కూడా అన్నమయ్య, రామదాసుల భక్తితత్వం హిందూధర్మ ప్రచారానికి తోడ్పడింది. ఇది మొదటి దశ.
రెండో దశలో- కాల క్రమేణా పదిహేనవ శతాబ్దానికి వచ్చేసరికి ఆంధ్రప్రాంతం గోల్కొండ పాలనలోకి వచ్చింది. కృష్ణదేవరాయలవద్ద సైన్యంలో ఎక్కువభాగం ముస్లింయోధులు ఉండేవారు. వారికొరకు మసీదులు కూడా కట్టించాడు. పర్షియన్ దుస్తులను మక్కువగా ధరించేవాడు. పర్షియన్ తరహా నిర్మాణాలు చేపట్టాడు. "హిందురాజులలో సుల్తాను" (హిందురాయ సురత్రాన) అని చెప్పుకోవటం ఒక బిరుదుగా మారింది. ఇబ్రహిం కుతుబ్ షాను మల్కిభరామునిగా కవులు ఓన్ చేసుకొన్నారు. సాహిత్యంలో, శాసనాలలో ముస్లిం వ్యతిరేకత పెద్దగా కనిపించదు. కుతుబ్ షాయి పాలనలో ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు తెలుగులో కూడా వెలువరించేవారు. ఈ సమయంలోనే తెలుగులోకి అనేక ఉర్దూపదాలు వచ్చి చేరాయి. ఒరిస్సారాజులకు గజపతులని, విజయనగర రాజులను నరపతులని, గోల్కొండ రాజులను అశ్వపతులని సమానహోదాతో హిందూ ముస్లిము రాజులు వ్యవహరించుకొన్నారు.
అక్బర్ పరిపాలనలో అనేక హిందూ సామంతులు తమ రాజ్యాలలో వివిధ హిందూదేవాలయాలను నిర్మించుకొన్నారు. ఉదాహరణ: రాజామాన్ సింగ్ బృందావనంలో నిర్మించిన గోవిందదేవ ఆలయం. 1590-1735 ల మధ్య ఒరిస్సా పూరిజగన్నాధుని రథయాత్రకు ముఘల్ చక్రవర్తి ప్రతినిధులు వచ్చి ఒక రథంపై కూర్చుని ఆ ఉత్సవాన్ని పర్యవేక్షించేవారు.
సుమారు సా.శ. 575 - కమలాపురం తాలూకా - (ఎపిగ్రాఫికా ఇండికా XXVII - పేజి 221) కు చెందిన ఈ శాసనం మనకు లభించే మొట్ట మొదటి పూర్తి తెలుగు శాసనం.
కొరివి శాసనం - (సా.శ. 930) - వరంగల్ జిల్లా మానుకోట[మార్చు]
పండరంగని అద్దంకి శాసనము (సా.శ. 848) - అద్దంకి[మార్చు]
గుణగ విజయాదిత్యుని కందుకూరు శాసనము (సా.శ. 848-850)[మార్చు]
గుణగ విజయాదిత్యుని ధర్మవరం శాసనము (సా.శ. 848-850)[మార్చు]
యుద్ధమల్లుని బెజవాడ శాసనము (సా.శ. 930) - విజయవాడ[మార్చు]
గూడూరు శాసనము - (సా.శ. 1124) - జనగామ తాలూకా, గూడూరు[మార్చు]
హన్మకొండ శాసనము (సా.శ. 1163)[మార్చు]
"హిందూ మూలాల్ని కలిగి శాంతిని కోరుకొనే భారతీయ ముసల్మాను - అనాగరిక దుస్తులు ధరించిన, ఆలయాలను ధ్వంసంచేసిన, ఆవుమాంసం తినేవాడిగా, ముప్పై నలభై శతాబ్దాలపాటు నివసించిన సొంతగడ్డనే ఆక్రమించుకొన్న ఆక్రమణదారుడిగా చరిత్రలో వక్రీకరించబడ్డాడు. దాని ఫలితం నేడు భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న మతవాతావరణం"—Mohammad Habib .
taruvaata amaraavatilooni nagabu ane padamu (saa.sha. 1va satabdi), vikramendravarma chikkulla samskruta saasanamlooni "vijayarajya samvatsarambul" (saa.sha. 6va satabdi) manaku kanipistunna modati telugu padaalu. nagarjunakonda vraatalalo kuudaa telugu padaalu kanipistaayi. ivannee praakruta saasanaalu leda samskruta saasanaalu. kanuka tenugu appatiki janasaamaanyamlo dhaaraalamaina bhashaga unnadanadaaniki aadhaaraalu levu. aarava satabdi taruvaata brahmilipine koddi maarpulatho teluguvaaru, kannadamvaaru vaadukonnaaru. anducheta deenini "telugu-kannada lipi" ani parisodhakulu antaaru.[1]
8 korivi saasanam - (saa.sha. 930) - varangal jilla manukota
8.1 pandarangani addanki saasanamu (saa.sha. 848) - addanki
9 gunaga vijayaadityuni kandukuru saasanamu (saa.sha. 848-850)
10 gunaga vijayaadityuni dharmavaram saasanamu (saa.sha. 848-850)
11 yuddhamalluni bejawada saasanamu (saa.sha. 930) - vijayavada
11.1 guduru saasanamu - (saa.sha. 1124) - janagama taluka, guduru
11.2 hanmakonda saasanamu (saa.sha. 1163)
6,7 sataabdaalalo pallava chalukya sangharshanala nepathyamlo rayalaseema praantam raajakeeyamgaa chaitanyavantamayyindi. ee dasalo renati chodulu saptasahasra grama samanvitamaina renadu (kadapa, karnoolu, chitturu jillaalu) paalinchaaru. telugu bhasha parinaamamlo idhi oka mukhyaghattam.[2] vaari saasanaalu chaalaavaraku telugulo unnaayi. vaatilo dhananjayuni kalamalla saasanam (visr jilla kamalapuram taluka) manaku labhistunna modati puurti telugu saasanamgaa charitrakaarulu bhaavistunnaaru. idhi saa.sha. 575 kaalandani anchana. antakumundu saasanaalalo cheduru madurugaa telugu padaalunnaayi gaani sampoornamaina vaakyaalu levu.[1]
aa taruvaata jayasimhavallabhuni vipparla saasanamu saa.sha. 641 samvatsaraaniki chendinadi. 7,8, sataabdulalooni saasanaalalo praakruta bhasha samparkamu, aruvati kaalamlo samskruta bhasha prabhaavam adhikamgaa kaanavastaayi. 848 naati pandaranguni addanki saasanamulo oka taruvoja padyamuu, taruvaata kontha vachanamuu unnaayi. 934 naati yuddhamalluni bejanada saasanamulo aidu seesamu (padyam) padyaalunnaayi. 1000 praantamunaatidani cheppabadutunna viriyaala kamasani guduru saasanamulo moodu champakamalalu, rendu utpala maalalu vraayabaddaayi.[3] veeti aadhaaraala kaaranamgaa nannayaku munde padya saahityam undi undaalani nischayamgaa telustunnadi. kaani likhita grandhaalu maatram intavaraku evee labhinchaledu.hindu aalayaalaku yem jarigindi?
muslimula daadilo kaakateeya saamraajyam patanamayyaaka 1324 loo aandhradesaraajyaadhikaara chepattina prolayanayakudu ichina "vilasa taamrasaasanam"loo kuudaa ide vaadana kanipistundi. ee saasanam dwara--
padakondava sataabdam nunchi gharshanalu modalayyayi. gajani mahammad (998-1030) afghanistan ni kendramgaa chesukoni paripaalana saagistuu- sameepa nagaraalu, aalayaalapai daadi chesi sampadalanu kollakotti tana raajyaabhivruddhiki vaadukonevaadu. itanu iran vadda nunna ree ane nagaraanni kollakottinapudu edunnara lakshala dinarla viluvaina sampada labhinchagaa bhaaratadesamlooni somanath aalayamlo iravai millian dinarla sampada labhinchindi. gajani bharatadesampai dandayaatralu chesi sampadalu pattukupovatame tappa enaaduu ikkada sthirapadaalani bhavinchaledu. itanu maraninchaaka daadaapu oka sataabdampaatu e daadulu jaragaledu.
mahammad ghori 1194 naatiki uttarabhaaratadesamlo chaalaamattuku raajyaalni jayinchi dhilleelo kutubuddhin aibak ane tana pratinidhini niyaminchaadu. 1206 loo ghori chanipovatamto aibak swatantraanni prakatinchukoni dhilli sultaanugaa avatarinchatamtho bhaaratadesamlo muslimla pratyakshapaalana modalaindi.
hindu raajyaaniki oka rashtradaivam untundi. rajyannele raju aa daivaanni kolustuuntaadu. aa aalayam aa raajyalakshmiki, soubhaagyaaniki, pratishtaku sanketam. antekaka aalayaalalo rahasya maaligalalo sampadalanu bhadraparachukovatam jarigedi.
oka hindu raju maro hindu rajyanni jayinchinapudu odipoyina rajyamyokka raashtradaivaanni taralinchukoni tanaraajyamlo pratishtinchukovatam renduvela samvatsaraalugaa ee gaddapai nadichina oka sampradaayam. alaa cheyatam dwara matrame aa rajyanni tana raajyamlo kalupukovatam puurtayinatlu bhaavinchevaaru.
E. krishnadevaraayalu udayagirini jayinchi balakrishnuni vigrahaanni, pandaripuraanni aakraminchukoni vittalanaathuni vigrahaanni ettukonipoyi vijayanagaramlo pratishtinchukonnaada.
andhrapradesh ku sambandhinchi bahamanee sultaanulu orissa, vijayanagara saamraajyaalapai yuddham chesina samayamlo aa raajyaalaloni aalayaala vidhvamsam jaragataanni gamanistam. hinduuraajyaalapai dandayaatralu jarigina pratiisaarii aa raajyamlooni aalayaalanu sampadalakoraku kollakottatam jarigindi. konnichotla aalayaala sthaanamlo maseedulanu nirminchatam jarigindi.
padnaalugo sataabdamlo kaakateeya saamraajyam patanamainadasalo muslim senalanu raakshasulato polchatam paina udaharinchina "vilasa taamrasaasanam"loo kanipistundi. uttarabhaaratadesamlo islam prabhaavamnunchi hinduumataanni sthireekarinchukovataani ramayananni elaagaithe oka samantara saktigaa hinduvulu nilabettukonnaro aandhradesamlo kuudaa annamayya, ramadasula bhaktitatvam hindudharma prachaaraaniki todpadindi. idhi modati dasha.
rendo dasalo- kaala kramena padihenava sataabdaaniki vachesariki aandhrapraantam golkonda paalanaloki vachindi. krushnadevaraayalavadda sainyamlo ekkuvabhaagam muslinyodhulu undevaaru. vaarikoraku maseedulu kuudaa kattinchaadu. parshiyan dustulanu makkuvagaa dharinchevadu. parshiyan taraha nirmaanaalu chepattadu. "hinduraajulalo sultaanu" (hinduraya suratraana) ani cheppukovatam oka birudugaa maarindi. ibrahim kutub shanu malkibharamuniga kavulu on chesukonnaru. saahityamlo, saasanaalalo muslim vyatirekata peddagaa kanipinchadu. kutub shaayi paalanalo prabhutva uttarvulu telugulo kuudaa veluvarinchevaaru. ee samayamlone teluguloki aneka urduupadaalu vachi cherayi. orissarajulaku gajapatulani, vijayanagara rajulanu narapatulani, golkonda rajulanu aswapatulani samanahodaato hindu muslimu rajulu vyavaharinchukonnaaru.
akbar paripaalanalo aneka hindu saamantulu tama raajyaalalo vividha hinduudaevaalayaalanu nirminchukonnaaru. udaaharana: rajaman sing brundaavanamlo nirminchina govindadeva aalayam. 1590-1735 la madhya orissa poorijagannaadhuni rathayaatraku mughal chakravarti pratinidhulu vachi oka rathampai kuurchuni aa utsavaanni paryavekshinchevaaru.
sumaru saa.sha. 575 - kamalapuram taluka - (epigraphica indika XXVII - paeji 221) ku chendina ee saasanam manaku labhinche motta modati puurti telugu saasanam.
korivi saasanam - (saa.sha. 930) - varangal jilla manukota[maarchu]
pandarangani addanki saasanamu (saa.sha. 848) - addanki[maarchu]
gunaga vijayaadityuni kandukuru saasanamu (saa.sha. 848-850)[maarchu]
gunaga vijayaadityuni dharmavaram saasanamu (saa.sha. 848-850)[maarchu]
yuddhamalluni bejawada saasanamu (saa.sha. 930) - vijayavada[maarchu]
guduru saasanamu - (saa.sha. 1124) - janagama taluka, guduru[maarchu]
hanmakonda saasanamu (saa.sha. 1163)[maarchu]
"hindu muulaalni kaligi saantini korukone bhaarateeya musalmaanu - anagarika dustulu dharinchina, aalayaalanu dhwamsanchesina, aavumaamsam tinevaadigaa, muppai nalabhai sataabdaalapaatu nivasinchina sontagaddane aakraminchukonna aakramanadaarudigaa charitralo vakreekarinchabaddaadu. daani phalitam nedu bharatadesam edurkontunna matavaataavaranam"uMohammad Habib .