ద్రవ ఆక్సిజన్ (Liquid oxygen - లిక్విడ్ ఆక్సిజన్ - సంక్షిప్తంగా - LOx, LOX లేదా Lox) అనేది ఉపగ్రహ వాహక నౌకలు, జలాంతర్గామి, వాయు పరిశ్రమలలో వాడే ఆక్సీకరణి. మౌలిక ఆక్సిజన్ యొక్క భౌతిక రూపాలలో ఒకటి. దీనిని రాబర్ట్ హెచ్. గొడ్దార్డ్ 1926 లో కనుగొన్న మొట్టమొదటి ద్రవ-ఇంధన రాకెట్‌లో ఆక్సిడైజర్‌గా ఉపయోగించారు, ఇది ఇప్పటి వరకు కొనసాగుతోంది[1].
ద్రవ ఆక్సిజన్ లేత నీలం రంగును కలిగి ఉంటుంది. ఇది పారా అయస్కాంత పదార్థం: ఇది శక్తివంతమైన గుర్రపునాడా అయస్కాంత ధ్రువాల మధ్య తేలియాడుతుంది[2]. ద్రవ ఆక్సిజన్ సాంద్రత 1.141 g/cm3 (1.141 kg/L or 1141 kg/m3), ఇది నీటి సాంద్రత కంటే కొద్దిగా ఎక్కువ. 101.325 kPa (760 mmHg) వద్ద దీని ఘనీభవన ఉష్ణోగ్రత 54.36 K (−218.79 °C; −361.82 °F), మరుగు ఉష్ణోగ్రత 90.19 K (−182.96 °C; −297.33 °F) ఉంటుంది. ద్రవ ఆక్సిజన్ 1 ప్రామాణిక వాతావరణం (100 kPa), 20 °C (68 °F) వద్ద 1: 861 యొక్క విస్తరణ నిష్పత్తిని కలిగి ఉంది.[3][4] ఈ కారణంగా ఇది కొన్ని వాణిజ్య, సైనిక విమానాలలో ఆక్సిజన్‌ను శ్వాసించే రవాణా వనరుగా ఉపయోగిస్తారు.
దాని క్రయోజెనిక్ స్వభావం కారణంగా, ద్రవ ఆక్సిజన్ అది తాకిన పదార్థాలు చాలా పెళుసుగా మారతాయి. ద్రవ ఆక్సిజన్ కూడా చాలా శక్తివంతమైన ఆక్సీకరణ కారకం: సేంద్రీయ పదార్థాలు ద్రవ ఆక్సిజన్‌లో వేగంగా, శక్తివంతంగా దహనం చెందుతాయి. ఇంకా, ద్రవ ఆక్సిజన్‌లో ముంచినట్లయితే, బొగ్గు బ్రికెట్స్, కార్బన్ బ్లాక్ మొదలైన కొన్ని పదార్థాలు మంటలు, స్పార్క్‌లు వంటి జ్వలన మూలాల నుండి అనూహ్యంగా పేలిపోతాయి. తారుతో సహా పెట్రోకెమికల్స్ తరచుగా ఈ ప్రవర్తనను ప్రదర్శిస్తాయి[5].
టెట్రాక్సిజన్ అణువు (O4) ను 1924 లో గిల్బర్ట్ ఎన్. లూయిస్ మొదట ఊహించాడు. క్యూరీ నియమాన్ని ద్రవ ఆక్సిజన్ ఎందుకు ధిక్కరించిందో వివరించడానికి దీనిని ప్రతిపాదించాడు. ఆధునిక కంప్యూటర్ అనుకరణలు ద్రవ ఆక్సిజన్‌లో స్థిరమైన O4 అణువులు లేనప్పటికీ, O2 అణువులు జతలలో వ్యతిరేక సమాంతర స్పిన్‌లను కలిగి ఉంటాయి. అవి అస్థిరమైన O4 యూనిట్లను ఏర్పరుస్తాయి[6].
మరుగు స్థానం ఆక్సిజన్ −183 °C (90 K) కన్నా ద్రవ నత్రజని −196 °C (77 K) కి తక్కువగా ఉంటుంది. ద్రవ నత్రజని కలిగిన నాళాలు గాలి నుండి ఆక్సిజన్‌ను ఘనీభవిస్తాయి: అటువంటి పాత్ర నుండి ఎక్కువ నత్రజని ఆవిరైనప్పుడు ద్రవ ఆక్సిజన్ మిగిలినది సేంద్రీయ పదార్థంతో ఎక్కువగా స్పందించే ప్రమాదం ఉంది. దీనికి విరుద్ధంగా, ద్రవ నత్రజని లేదా ద్రవ గాలిని బహిరంగ ప్రదేశంలో నిలబడనివ్వడం ద్వారా ఆక్సిజన్ సమృద్ధిగా ఉంటుంది; వాతావరణ ఆక్సిజన్ దానిలో కరిగిపోతుంది, అయితే నత్రజని ప్రాధాన్యంగా ఆవిరైపోతుంది.
వాణిజ్యంలో, ద్రవ ఆక్సిజన్ ఒక పారిశ్రామిక వాయువుగా వర్గీకరించబడింది. పారిశ్రామిక, వైద్య ప్రయోజనాల కోసం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది. క్రయోజెనిక్ ఎయిర్ సెపరేషన్ ప్లాంట్‌లో పాక్షిక స్వేదనం ద్వారా గాలిలో సహజంగా లభించే ఆక్సిజన్ నుండి ద్రవ ఆక్సిజన్ లభిస్తుంది.
ద్రవ ఆక్సిజన్ వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యతను వైమానిక దళాలు చాలాకాలంగా గుర్తించాయి, ఇవి ఆక్సిడైజర్‌గా, ఆసుపత్రులలో, అధిక ఎత్తులో ఉన్న విమాన విమానాలలో శ్వాస తీసుకోవటానికి వాయువుగా గుర్తించారు. 1985 లో, USAF అన్ని ప్రధాన వినియోగ స్థావరాల వద్ద తన సొంత ఆక్సిజన్-ఉత్పత్తి సౌకర్యాలను నిర్మించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించింది[8].[9]
drava axison (Liquid oxygen - likwid axison - sankshiptamgaa - LOx, LOX leda Lox) anedi upagraha vahaka naukalu, jalaantargaami, vaayu parisramalalo vade aakseekarani. moulika axison yokka bhautika roopaalalo okati. deenini rabert hehch. goddard 1926 loo kanugonna mottamodati drava-indhana raketelo accidiseriga upayoginchaaru, idhi ippati varaku konasagutondi[1].
drava axison letha neelam rangunu kaligi untundi. idhi para ayaskanta padaartham: idhi saktivantamaina gurrapunada ayaskanta dhruvala madhya teliyaadutundi[2]. drava axison saandrata 1.141 g/cm3 (1.141 kg/L or 1141 kg/m3), idhi neeti saandrata kante koddigaa ekkuva. 101.325 kPa (760 mmHg) vadda deeni ghaneebhavana ushnograta 54.36 K (u218.79 uC; u361.82 uF), marugu ushnograta 90.19 K (u182.96 uC; u297.33 uF) untundi. drava axison 1 praamaanika vaataavaranam (100 kPa), 20 uC (68 uF) vadda 1: 861 yokka vistarana nishpattini kaligi undi.[3][4] ee kaaranamgaa idhi konni vaanijya, sainika vimaanaalalo aaksijannu swaasinche rawana vanarugaa upayogistaaru.
daani criogenic swabhaavam kaaranamgaa, drava axison adhi taakina padaarthaalu chala pelusugaa maarataayi. drava axison kuudaa chala saktivantamaina aakseekarana kaarakam: sendriiya padaarthaalu drava aaksijanlo vegamgaa, saktivantamgaa dahanam chendutaayi. inka, drava aaksijanlo munchinatlayithe, boggu brickets, carban black modalaina konni padaarthaalu mantalu, spaarkylu vanti jwalana muulaala nundi anoohyamgaa pelipotayi. taarutho sahaa petrochemicals tarachugaa ee pravartananu pradarsistaayi[5].
tetraxision anuvu (O4) nu 1924 loo gilbert en. loois modata oohinchaadu. curi niyamaanni drava axison enduku dhikkarinchindo vivarinchadaaniki deenini pratipaadinchaadu. aadhunika computer anukaranalu drava aaksijanlo sthiramaina O4 anuvulu laenappatikii, O2 anuvulu jatalalo vyatireka samantara spinlanu kaligi untaayi. avi asthiramaina O4 unitlanu yerparustaayi[6].
marugu sthaanam axison u183 uC (90 K) kanna drava natrajani u196 uC (77 K) ki takkuvagaa untundi. drava natrajani kaligina naalaalu gaali nundi aaksijannu ghaneebhavistaayi: atuvanti paatra nundi ekkuva natrajani aavirainappudu drava axison migilinadi sendriiya padaarthamtho ekkuvagaa spandinche pramaadam undi. deeniki viruddhamgaa, drava natrajani leda drava gaalini bahiranga pradesamlo nilabadanivvadam dwara axison samruddhigaa untundi; vaataavarana axison daanilo karigipotundi, ayithe natrajani praadhaanyamgaa aaviraipotundi.
vaanijyamlo, drava axison oka paarisraamika vaayuvugaa vargeekarinchabadindi. paarisraamika, vaidya prayojanaala kosam vistrutamgaa upayoginchabadutundi. criogenic air seperation plantelo paakshika swedanam dwara gaalilo sahajamgaa labhinche axison nundi drava axison labhistundi.
drava axison vyuuhaatmaka praamukhyatanu vaimanika dalaalu chalakalanga gurtinchaayi, ivi accidiseriga, aasupatrulalo, adhika ettulo unna vimana vimaanaalalo shwasa teesukoovataaniki vaayuvugaa gurtinchaaru. 1985 loo, USAF anni pradhaana viniyoga sthaavaraala vadda tana sonta axison-utpatti soukaryaalanu nirminche kaaryakramaanni praarambhinchindi[8].[9]