కశ్మీర రాజతరంగిణి-8 Kashimira Rajatarangini 8 | సంచిక - తెలుగు సాహిత్య వేదిక
Home ధారావాహికలు కశ్మీర రాజతరంగిణి కశ్మీర రాజతరంగిణి-8
సోమదేవుడు, గుణాఢ్యుడు పైశాచిక భాషలో రచించిన బృహత్కథను సంస్కృతంలో రచించాడు. సంస్కృత శ్లోకాలను ఉపయోగిస్తూ బృహత్కతను 'కథాసరిత్సాగరం'గా అనువదించాడు. కథలను శ్లోకాల ద్వారా చెప్పినందుకు ఈ ప్రక్రియను 'శ్లోకకథ'గా వర్గీకరించారు. సోమదేవుడు 11వ శతాబ్దికి చెందినవాడు. కశ్మీరరాజు అనంతుడి భార్య సూర్యమతికి సన్నిహితుడు. ఆమె జలంధర రాకుమారి. వివాహానంతరం కశ్మీరుకు వచ్చింది. ఆమె కోరికను అనుసరించి సోమదేవుడు 'కథాసరిత్సాగరం' రచించాడు. అయితే కథను శ్లోకాల ద్వారా చెప్పటం కశ్మీరులోని కవులకు అలవాటు. 'బృహత్కథ' కశ్మీరుకు చెందిన కావ్యం కాదు. భారతదేశానికి చెందిన కావ్యం. అది ప్రాకృత భాషలో ఉన్నది. దాన్ని సంస్కృతంలోకి అనువదించటం అనే కన్నా పునః రచించటం అనవచ్చు. ఎందుకంటే సోమదేవుడు కశ్మీరుకు ప్రత్యేకమైన వర్ణనలతో, పద్ధతులతో బృహత్కథను స్థానికగాథగా మలుస్తూనే దాన్లో మౌలికంగా ఉన్న సార్వజనీనతను ప్రదర్శించాడు. దీన్లో సోమదేవుడిపై తొమ్మిదవ శతాబ్దానికి చెందిన అభినందుడి 'కాదంబరి కథాసార' ప్రభావం కనిపిస్తుంది. 'కథాసరిత్సాగరం'లో సోమదేవుడు ఉన్న కథని అలాగే ప్రదర్శిస్తూ, దానిలో తన స్వీయ సృజనాత్మకతను ప్రదర్శించాడు. ఎలాగయితే భారత గాథను నన్నయ్య, తిక్కన, ఎర్రనలు వ్యాస భారతానికి అనువాదంగా చెప్పుకున్నా, ఎవరికి వారు తమ సమకాలీన పద్ధతులు ప్రదర్శిస్తూ, తమ అభిప్రాయాలను, స్వీయవ్యక్తిత్వాన్ని రచనకు ఆపాదిస్తూ దాదాపుగా స్వతంత్ర రచనలా సృజించారో, సోమదేవుడు కూడా కథాసరిత్సాగరాన్ని అలాగే కశ్మీరు పరిస్థితులకు, కశ్మీరులో చలామణీ అయ్యే సంస్కృత కావ్యంగా సృజించాడు. అంటే సోమదేవుడి కథాసరిత్సాగరం కొన్ని వందల ఏళ్ళుగా కశ్మీరులో చలామణీలో ఉన్న సంస్కృత సాహిత్య ప్రభావాన్ని తనలో పొదుగుకున్నటు వంటి అపురూపమైన రచన అన్నమాట.
'కథాసరిత్సాగరం' గుణాఢ్యుడి మూలం 'బృహత్కథ' ఆధారంగా రచించినదయినా దాన్లో కశ్మీరు రాజ్య సభలలోని పరిస్థితులు, కుట్రలు వంటివన్నీ ప్రదర్శితమయ్యాయి. కథాసరిత్సాగరంలో 124 అధ్యాయాలున్నాయి. 20 వేల శ్లోకాలున్నాయి. కథాసరిత్సాగరం ప్రధానంగా విద్యాధరులు అనే గంధర్వులు, నరవాహనదత్తుకు సంబంధించిన గాథ అయినా బోలెడన్ని ఉపకథలుంటాయి. ఉపకథలు అంతర్లీనంగా నీతులు చెప్తాయి. ప్రపంచ రీతిని ప్రదర్శిస్తాయి. అంటే కథ చదవటం కేవలం వినోదాత్మకమే కాకుండా విజ్ఞానదాయకమూ, విద్యావిషయికమూగా కూడా ఉంటుందన్న మాట. ఈ విషయంలో 'కథాసరిత్సాగరం' అటు పంచతంత్ర ప్రభావం, ఇటు 'హితోపదేశం' ప్రభావాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. అంటే, కశ్మీరును భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో అంతగా సంబధం లేని ప్రాంతంగా చూపాలని ఎంతగా ప్రయత్నించినా భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో సృజించిన కావ్యాల ప్రభావం కశ్మీరు కలాలపై ఉండడంతో కశ్మీరం భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల వంటిదేనని స్పష్టమవుతుంది. ముఖ్యంగా 'కథాశ్లోక' పద్ధతి కశ్మీరుకే ప్రధానం కాదని, దండి 'కావ్యాదర్శం'లో కథకు ఇచ్చిన నిర్వచనం నిరూపిస్తుంది.
'కథ' రచన భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో వర్దిల్లింది. సుబంధ రచన 'వాసవదత్త', బాణుడి రచనలు 'కాదంబరి', 'హర్షచరితము', దండి రచన 'దశకుమార చరిత' వంటివి దేశమంతా ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందిన రచనలు కశ్మీరులో కూడా విస్తృతమైన ప్రచారం పొందాయి. బాణుడి కాదంబరి కశ్మీరులో 'కాదంబరి కథాసారం'గా శ్లోకకథగా రూపాంతరం చెందింది. ఏరియల్ స్టెయిన్ అనే ఆయన 'రాజతరంగిణి'పై 'హర్షచరిత' ప్రభావాన్ని నిరూపించాడు. కల్హణుడి కన్నా ముందు శ్లోకంలో కథను చెప్పిన క్షేమేంద్రుడి 'బృహత్కథామంజరి', 'భారతమంజరి', 'అవదాన కల్పలత', జయద్రధుడి 'హరచరిత చింతామణి' వంటి రచనలు కశ్మీరులో చలామణీలో ఉన్నాయి.
కథాసరిత్సాగరం ఆరంభ అధ్యాయం పేరు 'కథాపీఠం'! ఈ అధ్యాయంలో దేవుడి వదనం నుంచి బృహత్కథ సాహిత్యం ద్వారా మానవ ప్రపంచంలోకి రావటం గురించి ఉంటుంది. ఈ అధ్యాయంలోనే సోమదేవుడు 'కథాసరిత్సాగరం' రచన సంవిధానాన్ని, పరిధులను, చెప్పే విషయాలను, ఉద్దేశాలను సర్వం విశదీకరిస్తాడు. 'కథ' అన్నది మనకు పంథొమ్మిదవ శతాబ్దంలోనే వచ్చిందని తీర్మానించేవారు డండిని, సోమదేవుడిని చదవాల్సి ఉంటుంది. ఈ నడుమ క్షేమేంద్రుడు ఉంటాడు.
కల్హణుడు కూడా రాజతరంగిణి రచనలో ఇదే పద్ధతిని పాటించాడు. సోమదేవుడి రచనకూ, కల్హణుడి రచనకూ నడుమ దాదాపుగా 80 ఏళ్ళ తేడా ఉన్నట్టుగా భావిస్తున్నారు. ఈ ఎనభై ఏళ్ళు కశ్మీరు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాధాన్యం వహిస్తాయి. కశ్మీరు అల్లకల్లోలమయింది. కశ్మీరంలోకి తురుష్క ప్రభావం ప్రవేశించింది. లొహార వంశం అంతరించింది. రాజ్యం కోసం రక్తపాతం జరిగింది. కల్హణుడి తండ్రి హర్షుడి ఆస్థానంలో పని చేసేవాడు. చివరిదశలో ఆయన రాజ ఆస్థానం వదిలేశాడు. కల్హణుడు ఎలాంటి రాజాశ్రయం స్వీకరించలేదు. కానీ రాజ్యంలో జరిగే రాజకీయ కుట్రలను, మనస్తత్వాలను అతి దగ్గరగా చూశాడు. అర్థం చేసుకున్నాడు. ఇకపై గతంలోని కశ్మీరుకు, వర్తమానంలోని కశ్మీరుకూ, భవిష్యత్తులో ఎదిగే కశ్మీరుకు నడుమ ఊహించలేనంత అంతరం ఉంటుందని అర్థం చేసుకున్నాడు. తాను ఎరిగి ఉన్న సమాజాన్ని, జీవన విధానాన్ని భవిష్యత్తుకు సజీవంగా అందించాలనుకున్నాడు. ఎందుకంటే, అప్పటికే ప్రాచీన కశ్మీరు చరిత్ర మరుగున పడుతోంది. జీవన విధానం రూపాంతరం చెందుతోంది. విలువలు మారిపోతున్నాయి. ఒకప్పటి వ్యక్తిత్వాలు ఇప్పుడు చెప్పినా నమ్మలేనివిగా కనిపిస్తున్నాయి. దాంతో తాను తెలుసుకున్నది, చూస్తున్నది, అనుభవించినది, ఊహించినది, అర్థం చేసుకున్నది తన రచన ద్వారా భవిష్యత్తు తరాలకు అందించాలనుకున్నాడు. ఫలితంగా రాజతరంగిణి రచించాడు. కల్హణుడికి తాను ఏం చేస్తున్నాదో, తన లక్ష్యం ఏమిటో, దాని ఫలితం ఏమిటో స్పష్టంగా తెలుసు. ఇది ఉపోద్ఘాత శ్లోకాలు స్పష్టం చేస్తాయి.
ఇయం నృపాణాముల్లాసే హాసే వా దేశకాలయోః।
భైషజ్య భూతసంవాదికథా యుక్తోపయుజ్యతే॥
సంక్రాంతాప్రాక్తనానంత వ్యవహారః సుచేదసః।
కస్వేదృశో న సందర్భో యది వా హృదయంగమః॥
(కల్హణ రాజతరంగిణి 21, 22)
'ఈ రాజతరంగిణి భవిష్యత్తులో పదవులు పొంది, కోల్పోయి జీవితాన్ని అనుభవిస్తున్న రాజులందరికీ దివ్య ఔషధంలా ఉపయోగిస్తుంది. అసంఖ్యాకులైన రాజుల చారిత్రక గాథలు కలిగిన ఇలాంటి కావ్యం సహృదయులయిన వారందరికీ ఆనందాన్ని, ఉల్లాసాన్ని కలిగిస్తుంది' అంటాడు కల్హణుడు.
రాజతరంగిణి ద్వారా కల్హణుడు రాజులకు పాఠాలు నేర్పాలనుకుంటున్నాడు. రాజులకు క్షణభంగురము, అశాశ్వతమయిన జీవితంలో, అశాశ్వతమయిన అధికారాన్ని చూసి అహంకరించవద్దని స్పష్టం చేయాలనుకుంటున్నాడు. పదవి కోసం ఆరాటపడి కుట్రలు, కుతంత్రాలు చేసి, అల్లకల్లోలం చేసిన వాడికి రాజ్యాధికారం దక్కదు. ఏదీ వద్దనుకుని సర్వం త్యజించిన వాడిని రాజ్యలక్ష్మి వరిస్తుంది. అష్టైశ్వర్యాలు అనుభవిస్తూ అదే శాశ్వతం అని అహకరించినవాడు, సర్వం కోల్పోయి రాజ్యంలో ప్రజల ఛీత్కారాలు అనుభవిస్తూ, దుర్భరమైన మరణం అనుభవించవచ్చు. ప్రజలకు మేలు చేసిన రాజు ప్రశాంత జీవనం అనుభవించవచ్చు. పాఠాలు రాజులకేనా? సామాన్యులకు కాదా? అని రంధ్రాణ్వేషణ చేసేవారు ఒక విషయం గ్రహించాలి. వందమంది సామాన్యులకు చెప్పేకన్నా ఒక రాజుకు నీతి బోధిస్తే సమస్తప్రజానీకానికి బోధించినట్టే . ఏదీ శాశ్వతం కాదని గ్రహించి ధర్మం నెరవేర్చాలని, ధర్మబద్ధంగా జీవించాలని రాజతరంగిణి చదివిన వారికి అర్థమవుతుంది.
కల్హణుడు కథాసరిత్సాగరం ప్రజలను విశేషంగా ఆకర్షించటం అర్థం చేసుకున్నాడు. రాజుల సాహస గాథలు, విజయాలు పరాజయాలు, గొప్పతనాల గాథలు ప్రపంచరీతిని అర్థం చేసుకోవడంలోనే కాదు, ఆసక్తికరంగానూ ఉంటాయని తెలుసుకున్నాడు. కథలు చెప్పే పద్ధతిని అనుసరిస్తూ రాజుల చరిత్రలను చెప్పాడు. గతంలోని కావ్యాలు ఒక రాజు గురించో, ఒక రాజ వంశం గురించో చెప్పేవి. వారి సాహసాలు, విజయాలు చెప్పేవి. 'రఘువంశం' రఘువంశ రాజుల గాథలు చెప్తుంది. కతాసరిత్సాగరం రాజుల సాహస గాథలు చెప్తుంది. ఇలా చెప్పటంలోని ప్రయోజనాన్ని, అది ప్రజలకు ఇవ్వగల సందేశాన్ని, వినోదాన్ని, తనకు అందించగల చిరంజీవత్వాన్ని కల్హణుడు అర్థం చేసుకున్నాడు. ఇతరులు ఒక రాజు, రాజ వంశం గురించి రాస్తే, వారి బాటను అనుసరిస్తూ తాను కశ్మీరుకు చెందిన రాజుల చరిత్రను రాశాడు. ఎలాగయితే ఆయా కావ్యాల ద్వారా ఆనాటి చరిత్ర, జీవనవిధానంతో పాటు ప్రజలకు వినోదం, విజ్ఞానం లభిస్తోందో, రాజతరంగిణి ద్వారా వినోదాన్ని విజ్ఞానాన్ని అందించాలనుకున్నాదు. అందుకే తన రాజతరంగిణి క్షణభంగురమైన జీవిత అశాశ్వత్వాన్ని భవిష్యత్తు రాజులకు బోధించి వారికి బాధ్యతను బోధిస్తుందని, ధర్మానువర్తులను చేస్తుందని ఆశించాడు. ఏమీ లేకపోయినా ఇలా రాజుల గాథలు ఒకటొకటిగా చదువుతూండటం మనోరంజకంగా ఉంటుందని భావించాడు. ఇది భారతీయ కావ్య రచనలో మౌలిక సిద్ధాంతం, లక్ష్యం.
కామార్థ గుణ సంయుక్తం ధర్మార్థ గుణ విస్తరం।
సముద్రం ఇవ రత్నాఢ్యం సర్వ శ్రుతి మనోహరం॥
(వాల్మీకి రామాయణం, బాలకాండ-III-8)
రామాయణం రాముడి గాథ చెప్తుంది. రాముడి కథ చెప్తూ, ధర్మార్థ కామ మోక్షాల గురించి విస్తారంగా చెప్తుంది. ఇలాంటి రత్నాలు సమృద్ధిగా వున్న సముద్రం లాంటి రామాయణం ప్రజల హృదయాలను ఆకర్షిస్తుంది.
ఇది రామాయణం రచించటంలో వాల్మీకి ఉద్దేశం. ఇక్కడ రాజుల కథ చెప్తున్నామా? పేదవాడి కథ చెప్తున్నామా? అన్నది ప్రధానం కాదు. మనం చెప్తున్న కథ ద్వారా ప్రజలకు జీవితం గురించి ఎంత వరకు అర్థమవుతున్నది, ధర్మం గురించి అవగాహన ఎంత వరకూ వస్తుంది, మంచి చెడులను గ్రహించే విచక్షణ ఎంతవరకూ వస్తుంది వంటి విషయాలు ప్రాధాన్యం. ఆ చెప్పేది ఆకర్షణీయంగా చెప్పటం వల్ల వినోదంతో పాటు విజ్ఞానం వస్తుంది. ఇదీ భారతీయ సృజన ప్రధాన లక్ష్యం. కల్హణుడు కూడా రాజతరంగిణి లక్ష్యం ఇదేనని చెప్తున్నాడు.
తన రచనకు 'రాజతరంగిణి' అని పేరు పెట్టటంలోనే కల్హణుడి ఉద్దేశం తెలుస్తోంది. సముద్రంలో అలలు రావటం సర్వసామాన్యం. నిరంతరం ఎగసిపడిన అల విరగటం తథ్యం. విరిగిన అల తరువాత ఎగిసి పడుతుంది. తరతరాలుగా ఇది జరుగుతూనే ఉంది. జరుగుతూనే ఉంటుంది. ఇది తెలుసుకోవటం ద్వారా జీవితంలోని క్షణభంగురత్వం అర్థం చేసుకుని దేనికీ ఆశపడక, పొంగక, క్రుంగక 'శాంతం'గా ఉండాలని అర్థం చేసుకోవాలి. ఇది రాజతరంగిణి రచన ప్రధానోద్దేశం. కథాసరిత్సాగరం పేరును కాస్త మారిస్తే రాజతరంగిణి అవుతుంది.
అయితే భారతీయ కావ్య సృజన పద్ధతి, ఉద్దేశాల గురించి అవగాహన లేనివారు కల్హణుడికి లేనిపోని ఉద్దేశాలు అంటగట్టి రాజతరంగిణిని అనువదించారు. కల్హణుడు 'ఎగసిపడే రాజులకు రాజతరంగిణి ఔషధంలా పనిచేస్తుంద'న్న వాక్యాన్ని ఆధారం చేసుకుని కల్హణుడు తనకు ఇష్టం వచ్చినట్టు రాజుల పాలనా కాలాన్ని పెంచాడని తీర్మానించారు. కల్హణుడు రాజతరంగిణిలో ప్రదర్శించిన తేదీలను నమ్మనవసరం లేదని అభిప్రాయపడ్డారు. రాజతరంగిణిలో చివరి రెండు భాగాలు మాత్రమే చరిత్ర అని, మిగతా అంతా నమ్మదగింది కాదని తీర్మానించారు. కానీ రాజతరంగిణిలో చరిత్ర చెప్పటం, తాను భవిష్యత్తు తరాలకు అందించాలనుకుంటున్నది అందించటానికి ఆయుధమే తప్ప, చరిత్ర చెప్పటమే తన లక్ష్యం కాదని కల్హణుడు స్పష్టంగా చెప్పాడు. కల్హణుడే కాదు భారతీయ సృజనాత్మక కళాకారులందరికీ తమ సృజన భగవదంకితం, అది వినోదాత్మకం, విజ్ఞానాత్మకం అంతే…
ఈ విషయం కల్హణుడి కాలంలోనే సమకాలీనులు గ్రహించారని 'శ్రీకంఠ చరిత్ర' చివరలో మంఖుడు కల్హణుడి గురించి చెప్పినది స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్రీమాన్ అనలకదత్తోయమ్ అనల్పమ్ కావ్యశిల్పిసు।
స్వ పరిశ్రమ సర్వస్యన్యాస సభ్యమ్ అమాన్యతా॥
తథోప చస్కరే యేన నిజ వాఙ్మయ దర్పణః।
బిల్హణ ప్రౌఢి సంక్రాతౌ యథా యోగ్యత్వమ్ అగ్రహీత్॥
తత్తబ్దహు కథాకేళి పరిశ్రమ నిరంకుశమ్।
తమ్ ప్రశ్రాయ ప్రయత్నేన కళ్యాణమ్॥
అనలకదత్తుడు కల్హణుడిని కవులలో ఉత్తముడిగా భావించాడు. స్వయంకృషితో రచనలు చేసేవాడు కల్హణుడు. బిల్హణుడు సైతం కల్హణుడి గొప్పతనాన్ని ఒప్పుకున్నాడు అని మంఖుడు కల్హణుడి గురించి తన రచనలో ప్రస్తావించాడు. అంటే కల్హణుడు స్వతంత్రపు టాలోచనలు కలవాడు. ఎవరిపై ఆధారపడనివాడు. స్వయంకృషితో కావ్యరచన చేస్తున్నవాడు. కథారచనలో నిష్ణాతుడు. ఆ కాలంనాటి పెద్దలందరి ప్రశంసలు పొందినవాడు కల్హణుడని స్పష్టమవుతోంది. అలాంటి కల్హణుడు తన ఇష్టం వచ్చినట్టు రాజుల పాలానా కాలాన్ని పెంచుతాడని ఊహించటం కూడా కుదరదు. గతంలో కవులెవరూ ఇలా లేనిపోనివి సృష్టించి రాయలేదు. కల్హణుడు రాయడు.
కల్హణుని రచనా సంవిధానం గురించిన వివరణ బావుంది👍🙏🏻🙏🏻
నిత్య నూతనంగా ఉంది. అభినందనలు
కల్హణుడు చెప్పిన రాజతరంగిణి "లక్ష్యం" అక్షరాల సత్యం.
అద్భుతమైన రచన , కృతజ్ఞతలు
మురళీకృష్ణగారి రచనలు అర్థం చెసుకోవాలంటే పాఠకుడిలో ఓ మోస్తరు స్థాయి వుండాలన్నది నా వ్యక్తిగత అభిప్రాయం.
గతంలో తెలుగులో చారిత్రిక నవలలు శ్రీ ముదిగొండ శివప్రసాద్ ,శ్రీ ప్రసాద్ తదితర రచయితలు అత్యద్భుతంగా రాశారు.
ప్రస్తుతం ముదిగొండ శివప్రసాద్ వంటివారు రచనలు ఆపుచేసిన తరుణంలో మన మురళీకృష్ణగారు అత్యద్భుతమైన రీతిలో కళ్లకు కట్టినట్టు నాటి చారిత్రక దృశ్యాలను ఆవిష్కరించడం ముదావహం. ఆయనకు అభినంధనలు.
kashmira raajatarangini-8 Kashimira Rajatarangini 8 | sanchika - telugu saahitya vedika
Home dhaaraavaahikalu kashmira raajatarangini kashmira raajatarangini-8
somadevudu, gunadyudu paisachika bhashalo rachinchina bruhatkathanu samskrutamlo rachinchaadu. samskruta slokaalanu upayogistuu bruhatkatanu 'kathaasaritsaagaram'gaa anuvadinchaadu. kathalanu shlokaala dwara cheppinanduku ee prakriyanu 'shlokakatha'gaa vargeekarinchaaru. somadevudu 11va sataabdiki chendinavaadu. kashmiraraju ananthudi bharya suuryamatiki sannihitudu. aame jalandhara rakumari. vivaahaanantaram kashmeeruku vachindi. aame korikanu anusarinchi somadevudu 'kathaasaritsaagaram' rachinchaadu. ayithe kathanu shlokaala dwara cheppatam kashmeeruloni kavulaku alavaatu. 'bruhatkatha' kashmeeruku chendina kaavyam kaadu. bhaaratadesaaniki chendina kaavyam. adhi praakruta bhashalo unnadi. daanni samskrutamloki anuvadinchatam ane kanna punah rachinchatam anavacchu. endukante somadevudu kashmeeruku pratyekamaina varnanalatho, paddhatulatho bruhatkathanu sthaanikagaathagaa malustune daanlo moulikamgaa unna saarvajaneenatanu pradarsinchaadu. deenlo somadevudipai tommidava sataabdaaniki chendina abhinandudi 'kaadambari kathasara' prabhaavam kanipistundi. 'kathaasaritsaagaram'loo somadevudu unna kathani alaage pradarsistuu, daanilo tana sweeya srujanaatmakatanu pradarsinchaadu. elaagayithe bhaarata gaathanu nannayya, tikkana, erranalu vyaasa bhaarataaniki anuvaadamgaa cheppukunna, evariki vaaru tama samakaaleena paddhatulu pradarsistuu, tama abhipraayaalanu, sweeyavyaktitvaanna rachanaku aapaadistuu daadaapugaa swatantra rachanala srujinchaaro, somadevudu kuudaa kathaasaritsaagaaranni alaage kashmeeru paristhitulaku, kashmeerulo chalaamanii ayye samskruta kaavyamgaa srujinchaadu. ante somadevudi kathaasaritsaagaram konni vandala ellugaa kashmeerulo chalaamaneelo unna samskruta saahitya prabhaavaanni tanalo podugukunnatu vanti apuroopamaina rachana annamata.
'kathaasaritsaagaram' gunadyudi moolam 'bruhatkatha' aadhaaramgaa rachinchinadayinaa daanlo kashmeeru rajya sabhalalooni paristhitulu, kutralu vantivannii pradarsitamayyaayi. kathaasaritsaagaramlo 124 adhyaayaalunnaayi. 20 vela slokaalunnaayi. kathaasaritsaagaram pradhaanamgaa vidyaadharulu ane gandharvulu, naravaahanadattuku sambandhinchina gaatha aina boledanni upakathaluntaayi. upakathalu antarleenamgaa neetulu cheptaayi. prapancha reetini pradarsistaayi. ante katha chadavatam kevalam vinodaatmakame kakunda vignaanadaayakamuu, vidyaavishayikamuugaa kuudaa untundanna maata. ee vishayamlo 'kathaasaritsaagaram' atu panchatantra prabhaavam, itu 'hitopadesam' prabhaavaanni pradarsistundi. ante, kashmeerunu bhaaratadesamlooni itara praantaalatoe antagaa sambadham laeni praantamgaa chuupaalani entagaa prayatninchinaa bhaaratadesamlooni itara praantaalalo srujinchina kaavyaala prabhaavam kashmeeru kalaalapai undadamtho kashmiram bhaaratadesamlooni itara praantaala vantidenani spashtamavutundi. mukhyamgaa 'kathaasloka' paddhati kashmeeruke pradhaanam kaadani, dandi 'kaavyaadarsam'loo kathaku ichina nirvachanam niroopistundi.
'katha' rachana bhaaratadesamlooni itara praantaalalo vardillindi. subandha rachana 'vaasavadatta', banudi rachanalu 'kaadambari', 'harshacharitamu', dandi rachana 'dasakumara charita' vantivi deshamanta entho praachuryam pondina rachanalu kashmeerulo kuudaa vistrutamaina prachaaram pondaayi. banudi kaadambari kashmeerulo 'kaadambari kathaasaaram'gaa shlokakathagaa roopaantaram chendindi. erial stein ane aayana 'raajatarangini'pai 'harshacharita' prabhaavaanni niroopinchaadu. kalhanudi kanna mundu shlokamlo kathanu cheppina kshemendrudi 'bruhatkathaamanjari', 'bharatamanjari', 'avadaana kalpalata', jayadradhudi 'haracharita chintamani' vanti rachanalu kashmeerulo chalaamaneelo unnaayi.
kathaasaritsaagaram aarambha adhyayam paeru 'kathaapeetam'! ee adhyaayamlo devudi vadanam nunchi bruhatkatha saahityam dwara manava prapanchamloki ravatam gurinchi untundi. ee adhyaayamlone somadevudu 'kathaasaritsaagaram' rachana samvidhaanaanni, paridhulanu, cheppe vishayaalanu, uddesaalanu sarvam visadeekaristaadu. 'katha' annadi manaku panthommidava sataabdamlone vachindani teermaaninchevaaru dandini, somadevudini chadavalsi untundi. ee naduma kshemendrudu untaadu.
kalhanudu kuudaa raajatarangini rachanalo ide paddhatini paatinchaadu. somadevudi rachanakuu, kalhanudi rachanakuu naduma daadaapugaa 80 ella teda unnattugaa bhaavistunnaaru. ee enabhai ellu kashmeeru charitralo atyanta praadhaanyam vahistaayi. kashmeeru allakallolamayindi. kashmeeramloki turushka prabhaavam pravesinchindi. lohara vamsam antarinchindi. rajyam kosam raktapaatam jarigindi. kalhanudi tandri harshudi aasthaanamlo pani chesevadu. chivaridasalo aayana raja aasthaanam vadilesadu. kalhanudu elanti rajashrayam sweekarinchaledu. cony raajyamlo jarige rajakeeya kutralanu, manastatvaalanu athi daggaragaa chushadu. artham chesukunnadu. ikapai gatamloni kashmeeruku, vartamaanamloni kashmeerukuu, bhavishyattulo edige kashmeeruku naduma oohinchalenanta antaram untundani artham chesukunnadu. taanu erigi unna samaajaanni, jeevana vidhaanaanni bhavishyattuku sajeevamgaa andinchaalanukunnaadu. endukante, appatike praacheena kashmeeru charitra maruguna padutondi. jeevana vidhaanam roopaantaram chendutondi. viluvalu maaripotunnaayi. okappati vyaktitvaalu ippudu cheppina nammalenivigaa kanipistunnaayi. daamto taanu telusukunnadi, chustunnadi, anubhavinchinadi, oohinchinadi, artham chesukunnadi tana rachana dwara bhavishyattu taraalaku andinchaalanukunnaadu. phalitamgaa raajatarangini rachinchaadu. kalhanudiki taanu yem chestunnado, tana lakshyam emito, daani phalitam emito spashtamgaa telusu. idhi upodghaata shlokaalu spashtam chestayi.
iyam nripanamullase hase waa desakalayo
bhaishajya bhoothasamvaadikathaa yuktopayujyate
sankraantaapraaktannaa vyavaharah suchedasih
kasvedrusho na sandarbho yadhi waa hrudayangami
(kalhana raajatarangini 21, 22)
'ee raajatarangini bhavishyattulo padavulu pondi, kolpoi jeevitaanni anubhavistunna rajulandariki divya aushadhamlaa upayogistundi. asankhyaakulaina rajula chaaritraka gaathalu kaligina ilanti kaavyam sahrudayulayina vaarandarikee aanandaanni, ullaasaanni kaligistundi' antaadu kalhanudu.
raajatarangini dwara kalhanudu rajulaku paataalu nerpalanukuntunnada. rajulaku kshanabhanguramu, asaasvatamayina jeevitamlo, asaasvatamayina adhikaaraanni chusi ahankarinchavaddani spashtam cheyalanukuntunnadu. padavi kosam aaraatapadi kutralu, kutantraalu chesi, allakallolam chesina vaadiki rajyadhikaram dakkadu. edhee vaddanukuni sarvam tyajinchina vaadini rajyalakshmi varistundi. ashtaishwaryaalu anubhavistuu adhe saasvatam ani ahakarinchinavaadu, sarvam kolpoi raajyamlo prajala cheetkaaraalu anubhavistuu, durbharamaina maranam anubhavinchavacchu. prajalaku melu chesina raju prasaanta jeevanam anubhavinchavacchu. paataalu rajulakena? saamaanyulaku kaadaa? ani randhraanveshana chesevaaru oka vishayam grahinchaali. vandamandi saamaanyulaku cheppekanna oka rajuku neethi bodhiste samastaprajaaneekaaniki bodhinchinatte . edhee saasvatam kaadani grahinchi dharmam neraverchaalani, dharmabaddhamgaa jeevinchaalani raajatarangini chadivina vaariki ardhamavutundi.
kalhanudu kathaasaritsaagaram prajalanu visaeshamgaa aakarshinchatam artham chesukunnadu. rajula saahasa gaathalu, vijayaalu paraajayaalu, goppatanaala gaathalu prapanchareetini artham chesukovadamlone kaadu, aasaktikaramgaanuu untaayani telusukunnadu. kathalu cheppe paddhatini anusaristuu rajula charitralanu cheppaadu. gatamloni kaavyaalu oka raju gurincho, oka raja vamsam gurincho cheppevi. vaari saahasaalu, vijayaalu cheppevi. 'raghuvamsam' raghuvansa rajula gaathalu cheptundi. kataasaritsaagaram rajula saahasa gaathalu cheptundi. ilaa cheppatamloni prayojanaanni, adhi prajalaku ivvagala sandesaanni, vinodaanni, tanaku andinchagala chiranjeevatvaanni kalhanudu artham chesukunnadu. itarulu oka raju, raja vamsam gurinchi raste, vaari baatanu anusaristuu taanu kashmeeruku chendina rajula charitranu raasaadu. elaagayithe aayaa kaavyaala dwara aanaati charitra, jeevanavidhaanamtho paatu prajalaku vinodam, vignaanam labhistondo, raajatarangini dwara vinodaanni vignaanaanni andinchaalanukunnaadu. anduke tana raajatarangini kshanabhanguramaina jeevita asaashvatvaanni bhavishyattu rajulaku bodhinchi vaariki baadhyatanu bodhistundani, dharmaanuvartulanu chestundani aasinchaadu. emi lekapoyina ilaa rajula gaathalu okatokatigaa chaduvutundatam manoranjakamgaa untundani bhaavinchaadu. idhi bhaarateeya kaavya rachanalo moulika siddhaantam, lakshyam.
kamartha guna samyuktam dharmartha guna vistaram
samudram iva ratnaadhyam sarva shruthi manoharim
(valmiki ramayanam, balakanda-III-8)
ramayanam ramudi gaatha cheptundi. ramudi katha cheptuu, dharmartha kaama mokshaala gurinchi vistaaramgaa cheptundi. ilanti ratnaalu samruddhigaa vunna samudram lanti ramayanam prajala hrudayaalanu aakarshistundi.
idhi ramayanam rachinchatamlo valmiki uddesam. ikkada rajula katha cheptunnama? pedavadi katha cheptunnama? annadi pradhaanam kaadu. manam cheptunna katha dwara prajalaku jeevitam gurinchi entha varaku ardhamavutunnadi, dharmam gurinchi avagaahana entha varakuu vastundi, manchi chedulanu grahinche vichakshana entavarakuu vastundi vanti vishayaalu praadhaanyam. aa cheppedi aakarshaneeyamgaa cheppatam valla vinodamto paatu vignaanam vastundi. idhee bhaarateeya srujana pradhaana lakshyam. kalhanudu kuudaa raajatarangini lakshyam idenani cheptunnadu.
tana rachanaku 'raajatarangini' ani paeru pettatamlone kalhanudi uddesam telustondi. samudramlo alalu ravatam sarvasamanyam. nirantaram egasipadina ala viragatam tathyam. virigina ala taruvaata egisi padutundi. tarataraalugaa idhi jarugutune undi. jarugutune untundi. idhi telusukovatam dwara jeevitamlooni kshanabhanguratvam artham chesukuni denikee aasapadaka, pongaka, krungaka 'saantam'gaa undaalani artham chesukovali. idhi raajatarangini rachana pradhaanoddesam. kathaasaritsaagaram paerunu kaasta maariste raajatarangini avutundi.
ayithe bhaarateeya kaavya srujana paddhati, uddesala gurinchi avagaahana lenivaaru kalhanudiki leniponi uddesaalu antagatti raajataranginini anuvadinchaaru. kalhanudu 'egasipade rajulaku raajatarangini aushadhamlaa panichestunda'nna vaakyaanni aadhaaram chesukuni kalhanudu tanaku ishtam vachinattu rajula palana kaalaanni penchaadani teermaaninchaaru. kalhanudu raajataranginilo pradarsinchina tedeelanu nammanavasaram ledani abhipraayapaddaaru. raajataranginilo chivari rendu bhaagaalu matrame charitra ani, migata antaa nammadagindi kaadani teermaaninchaaru. cony raajataranginilo charitra cheppatam, taanu bhavishyattu taraalaku andinchaalanukuntunnada andinchataaniki aayudhame tappa, charitra cheppatame tana lakshyam kaadani kalhanudu spashtamgaa cheppaadu. kalhanude kaadu bhaarateeya srujanaatmaka kalaakaarulandarikii tama srujana bhagavadankitam, adhi vinodaatmakam, vignaanaatmakam anthe
ee vishayam kalhanudi kaalamlone samakaaleenulu grahinchaarani 'srikanta charitra' chivaralo mankhudu kalhanudi gurinchi cheppinadi spashtam chestundi.
sriman analakadattoyam analpam kavyasilpisai
swa parisrama sarvasyanyasa sabhyam amanyatam
tathopa chaskare yena nija vaamaya darpanah
bilhana proudhi sankraatau yathaa yogyatvam agraheethe
tattabdahu kathaakeli parisrama nirankusamm
tam prasraaya prayatnena kalyanam
analakadattudu kalhanudini kavulalo uttamudigaa bhaavinchaadu. swayankrushitho rachanalu chesevadu kalhanudu. bilhanudu saitam kalhanudi goppatanaanni oppukunnadu ani mankhudu kalhanudi gurinchi tana rachanalo prastaavinchaadu. ante kalhanudu swatantrapu talochanalu kalavaadu. evaripai aadhaarapadanivaadu. swayankrushitho kaavyarachana chestunnavadu. kathaarachanalo nishnaatudu. aa kalamnati peddalandari prasamsalu pondinavaadu kalhanudani spashtamavutondi. alanti kalhanudu tana ishtam vachinattu rajula palana kaalaanni penchutaadani oohinchatam kuudaa kudaradu. gatamlo kavulevaruu ilaa leniponivi srushtinchi rayaledu. kalhanudu rayadu.
kalhanuni rachana samvidhaanam gurinchina vivarana bavundieria
nitya noothanamgaa undi. abhinandanalu
kalhanudu cheppina raajatarangini "lakshyam" aksharaala satyam.
adbhutamaina rachana , krutagnatalu
muralikrishnagaari rachanalu artham chesukovalante paathakudilo oo mostaru sthaayi vundaalannadi naa vyaktigata abhiprayam.
gatamlo telugulo chaaritrika navalalu shree mudigonda sivaprasad ,shree prasad taditara rachayitalu atyadbhutamgaa raasaaru.
prastutam mudigonda sivaprasad vantivaaru rachanalu aapuchesina tarunamlo mana muralikrishnagaaru atyadbhutamaina reetilo kallaku kattinattu naati chaaritraka drushyaalanu aavishkarinchadam mudavaham. aayanaku abhinandhanalu.