చిత్రకవితా ప్రపంచం: స్త్రీ పర్వంలో గాంధారి
"ధర్మేచా ర్ధేచ కామేచ మోక్షేచ భరతర్షభ
That which occurs here
occurs elsewhere, —
That which does not occur here
occurs nowhere else.
అయితే, మహాభారతంలో కుంతికి, ద్రౌపదికి, ఉన్న ప్రాముఖ్యం గాంధారికి వ్యాఖ్యాతలు ఎవ్వరూ ఇవ్వలేదనే చెప్పాలి. అంతకన్నా ముందుగా చెప్పవలసిన విషయం – తెలుగు మహాభారతం నుంచి, కొన్ని కొన్ని భాగాలు తీసి, హైస్కూలు, కాలేజీ విద్యార్థుల పాఠ్యగ్రంథాలలో వేసినప్పుడు, మొదటి ఐదు పర్వాలకీ(ఆది, సభా, అరణ్య, విరాట, ఉద్యోగ)అందులోనూ ముఖ్యంగా విరాట ఉద్యోగ పర్వాలలో కొన్ని ఆశ్వాసాలకి ఇచ్చిన ప్రాముఖ్యత మిగిలిన పర్వాలకి ఇవ్వరు. బహుశా, అందుమూలాన కావచ్చు, గాంధారి గురించి మనకి తెలిసినది చాలా తక్కువ. ప్రత్యేకించి తెలుసుకుందామనే కోరిక ఉంటే తప్ప.
గాంధారి ధృతరాష్త్రుని భార్య అని, భర్త పుట్టంధుడు కాబట్టి, తాను కూడా, కళ్ళకి గంతలు కట్టుకొని కాలక్షేపం చేసిన "పతివ్రత" అని, దుర్యోధనుడితో పాటు నూరుగురి కొడుకులకి, ఒక కూతురికి తల్లి అని మాత్రం కాస్తో కూస్తో కాలేజీ వరకూ తెలుగు చదువుకున్న వాళ్ళకి తెలుసుననే ఊహించవచ్చు. యుద్ధ షట్కం (భీష్మ, ద్రోణ, కర్ణ, శల్య, సౌప్తిక, స్త్రీ పర్వాలు) తరువాత భారతంలోని మిగిలిన ఏడు పర్వాలూ, (శాంతి సప్తకం – శాంతి, అనుశాసనిక, అశ్వమేధ, ఆశ్రమవాస, మౌసల, మహాప్రస్థానిక, స్వర్గారోహణ) క్లిష్టమైన వేదాంతం. వేదాంత పరిశోధకులు ఈ ఏడు పర్వాలూ చదువుకుంటారేమో తెలియదు. యుద్ధ షట్కంలో ఆఖరి పర్వం స్త్రీ పర్వం. దానిలోని, రెండవ ఆశ్వాసం చదివితేగాని గాంధారి గురించి పూర్తిగా తెలియదు.
గాంధారి ప్రసక్తి మొట్టమొదటిసారిగా, ఆదిపర్వంలో, పంచమాశ్వాసంలో వస్తుంది. గాంధారి సుబలుడనే రాజు గారి పెద్ద కుమార్తె. ఈమె, "అతిశయ రూప లావణ్య శీలాభిజాత్య సమన్వితగా" విని, భీష్ముడు ధృతరాష్త్రునకు గాంధారికీ వివాహము చేస్తే బాగుంటుందని విదురునితో అంటాడు. అంతే కాదు, గాంధారికి నూరుగురు పుత్రులు పుడతారని శివుని వరం కూడా వుంది. కురువంశాన్ని నిలపడం భీష్ముడి కనీస కర్తవ్యం. సుబలుడికి కబురు పంపుతాడు. గాంధారి తలిదండ్రులు ఈ వివాహానికి సమ్మతిస్తారు. గాంధారి తండ్రిమాట జవ దాటని కన్య. అయితే, గాంధారి బంధుజనులకి ఇది నచ్చదు. కారణం, ధృతరాష్త్రుడు పుట్టు గుడ్డి. నన్నయ గారు చెపుతున్నారు:
"అంగములలోన మేలుత్తమాంగ మందు
ఉత్తమంబులు కన్నుల యుర్వి జనుల
కట్టి కన్నులు లేవనుటంతె కాక,
ఉత్తముడుకాడె సద్గుణయుక్తి నతడు,"
అని గాంధారికి వినపడేటట్లు, బంధువులు అంటారు. గాంధారి తండ్రిమాట జవదాటనిదని చెప్పాముగా. ఆమె అప్పటినుండి, జీవితాంతమూ కంటికి గంతలు కట్టుకుంటుంది. ఈ పద్యాన్ని, విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు, నన్నయ గారి "ప్రసన్న కథాకలితార్థయుక్తి" కి ఉదాహరణముగా చెప్పి, సుబలుడి సుముఖతనీ, గాంధారి ఒప్పుదలనీ పెనవేసి ఒక వ్యాఖ్యానం చేశారు. సత్యనారాయణ గారు చెప్పారనే గౌరవం తప్ప, ఈ వ్యాఖ్యానం ఏమంత సరసం గా నాకు కనిపించలేదు. అది ప్రస్తుతం అప్రస్తుతమే ననుకోండి.ఆ తరువాత, గాంధారి, కుంతికి ధర్మరాజు పుట్టిన వార్తవింటుంది. తనూ గర్భవతియే అయినా, తనకి ప్రసూతి కాలేదని పొట్టపై కొట్టుకుంటుంది. గర్భపాతమవడం, పరాశరుడి ధర్మమా అని ఆ పిండం నూరుభాగాలుగా నేతికుండలలో పెట్టడం, దుర్యోధనాదులు పుట్టడం జరుగుతుంది. ఇక్కడ కూడా గాంధారి పాత్ర ఏమంత మెచ్చుకోదగ్గదిగా కనిపించదు. మరొకసారి, ఉద్యోగపర్వంలో, కృష్ణ రాయబార సందర్భంలో గాంధారి cameo లా కనుపిస్తుంది కానీ, ఏ విధమైన ప్రత్యేకతా ఆమె పాత్రకి ఉండదు.
గాంధారి పాత్రలో గొప్పదనం,గణనీయత, గాంధారిలో స్త్రీసహజత్వం, స్త్రీ పర్వం, రెండవ ఆశ్వాసంలో కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. ఆమె దురదృష్టమో ఏమో కాని, స్త్రీ పర్వం సాధారణంగా ఎవరూ చదవరు. చదివించరు. వ్యాసభారతంలో ఒకే ఒక్క శ్లోకం మినహా ఇంకేవీ ఎక్కడా ఉదహరించరు. ఆ శ్లోకం గురించి తరువాత చెప్పుకుందాం.
భారత యుద్ధం ఆఖరిదశ. కౌరవ సైన్యంలో అతిరథ మహారథులందరూ మరణించారు. "ఉత్తమ జనాలు డెబ్బది ఆరు కోట్ల ఇరువదివేలును, మ్రుక్కడి మూక ఇరువదినాలుగువేల మున్నూట ఇరివండ్రు," చనిపోయినారు. దుర్యోధనుడు కూడా మరణించాడు. యుద్ధానంతరం, యుద్ధభూమి వర్ణనలతోను, పుత్ర పౌత్ర, బంధుజన పరివార మారణానంతరం శోకాలతోనిండిన పర్వం స్త్రీ పర్వం. ఆడవారి ఏడుపులు, పెడబొబ్బల వర్ణనలు ఎవరికి కావాలి? పాఠ్య భాగాలుగా పెట్టకపోవడానికి అదొక ముఖ్య కారణం కావచ్చు. మరొక విశేషం. ఈ పర్వంలో వర్ణనలకి వాడిన ఛందస్సులు, సాధారణంగా మనబోంట్లకి కొరుకుడు పడేవి కావు. ఉదాహరణకి తిక్కన గారు ఇక్కడ కొంచెం ప్రబలంగా వాడిన ఛందస్సులు చూడండి. మణికరనికరం, లయగ్రాహి, మంగళమహాశ్రీ, మానిని, భుజంగప్రయాతం, మంజుభాషిణి, దోదకం, నర్కుటం, బంధురం, లయవిభాతి, ఉపేంద్ర, ప్రణవ, స్రగ్ధర, ప్రహరణకలితం, అంబురుహం, మొదలైనవి. అందులోను, లయగ్రాహి వంటి వృత్తాలు వరుసగా ఒకదానితరువాత ఒకటి వస్తే, స్కూల్లో చదువుకునే రోజుల్లో ఈ పద్యాలు choiceలో వదిలేసే పద్యాలుగా ఉంటాయి.
ఈ ఛందస్సులు, అమ్ములు, విండ్లు, కళేబరాలు, తెగిన బాహువులు, కుత్తుకలు, నెత్తురులూ, ప్రేవులు, వగైరా వర్ణనలకు వాడడం అవసరమేమో నాకు తెలియదు. కాగా, ఇక్కడ తిక్కన గారి వచనం కూడా కొంచెం క్లిష్టంగానే కనిపిస్తుంది. అయితే, తేలికగా కళ్ళకు కట్టే వర్ణనలు లేకపోలేదు.
గాంధారి, కళ్ళకు కట్టిన గుడ్డ విప్పకుండా, అంటే తనవ్రతభంగము కాకుండా, సంగరస్థలిని వ్యాసుడిచ్చిన దివ్య దృష్టితో చూసి, తన దుఖాన్ని కృష్ణుడితో చెప్పుకుని విలపించే ఘట్టాలు తప్పకుండా అందరూ చదవ వలసిన ఘట్టాలు.
మచ్చుకి కొన్ని చక్కని "సులువైన" పద్యాలు చూద్దాం.
"ప్రాణంబులు విడిచియును కృ
పాణాదులు విడువకున్న భటులారయ స
ప్రాణులపోలెం బ్రథన
క్షోణికి దొడవగుచు నుంకి చూడుము కృష్ణా."
ఇదంతా నువ్వు దగ్గిర వుండి చేయించావని దెప్పుతూ,
"అవయవములు రూపరగ గ్రవ్యాదభక్షి
తంబులై యుంకి కొన్ని శవంబు లువిద
లెంత సూచియు నవి కొందరెరుగజాల
రయ్యెదరు సూడు తమ బంధులగుట కృష్ణ,"
అని చెపుతుంది. ఆ తరువాత దుర్యోధనుని కళేబరము చూసి, మూర్ఛిల్లుతుంది, గాంధారి.
సేద తేరుకొని, దుర్యోధనుడు, యుద్ధానికి పోబోయే ముందు తనదగ్గరికి వచ్చి జయసిద్ధికి దీవించమని అడిగితే, "…. ధర్మంబేతల ననూనమగు నిద్ధ మాతలకు నెట్లయిన సిద్ధమగు," అన్నది గాంధారి. అంటే, ధర్మము ఎటు వుంటే అటే జయం అని చెప్పింది. గాంధారి మాటకు తిరుగు లేదు. నీకే జయమగు గాక అని వుంటే ఏమయ్యేదో తెలియదు. విపరీతమైన శోక బాధతో, ఆనాడు తను దుర్యోధనునితో చెప్పిన మాటలు తిరిగి కృష్ణుడికి చెప్పింది. కొడుకు చావుకన్న కోడలు పడే శోకబాధ ఎంత తీవ్రమైనదో చెప్పుతున్నది, ఈ క్రింది పద్యంలో.
"కొడుకు చావు కంటె కోడలి యడలున
పెరిగి శోకవహ్ని దరికొనంగ
అంతరంగ మిప్పుడగ్గల మెరియంగ
దొడగె దీనికేది తుది యుపేంద్ర."
అట్లాగే దుశ్శాసనుడి శవం, అభిమన్యుడి శవం, కర్ణుడి కళేబరం చూసి విలపిస్తుంది.
" కాకులును గ్రద్దలును తిన్న గడుసు ద్రెస్సి
అపరపక్ష చతుర్దశి అమృతకరుని
కరణి నొప్పెడు కర్ణుని మొగంబుమీద
వనిత యందంద మోపెడు తన మొగంబు,"
అని కర్ణుని భార్య విలాపం కృష్ణుడికి చెపుతున్నది.ప్రారంభంలో అన్నాను, స్త్రీపర్వంలో ఒకే శ్లోకాన్ని ఉదహరిస్తారని. ఇప్పుడు ఆ శ్లోకం, అదే భావం తిక్కన గారి తెలుగులోనూ చూద్దాం.
భూరిశ్రవుడనే రాజు చెయ్యి అర్జునుడు నరికివేశాడు. చెయ్యి తెగిపడివున్న వాడి తల విరుగగొట్టాడు సాత్యకి. ఆ భూరిశ్రవుడి భార్య యుద్ధానంతరం శ్మశానంలో, భూరిశ్రవుడి శవందగ్గిర విలపిస్తూ అన్న మాటలు గాంధారి చెపుతున్నది.
ఈ శ్లోకాన్ని, ముమ్మటుడు తన కావ్య ప్రకాశ లోను, ఆనందవర్ధనుడు ధ్వన్యాలోకంలోను, ఒక రసం మరొక రసానికి అంగంగా ఎట్లా ఉపకరిస్తుందో చూపించడానికి ఉదాహరణగా చెప్తారు. ఇది చాలా ప్రసిద్ధికెక్కిన శ్లోకం.
"అయం స రశనోత్కర్షీ పీనస్తన విమర్దనః
నాభ్యూరుజఘనస్పర్శీ నీవీవిస్రంసనః కరః."
భూరిశ్రవుడి భార్య అతని తెగిన చేతిని పట్టుకొని విలపిస్తూ అన్న మాటలు ఇవి.ఈ చెయ్యి నా వడ్డాణము లాగినది, ఈ చెయ్యి నా చనుగవ, బొడ్డు, మొల, తొడలు మొదలైన దేహభాగాలని ముట్టుకున్నది, అని భావం. స్త్రీ తన భర్తని గుర్తుకుతెచ్చుకొని విలపిస్తున్న సమయం.దీనిలో శృంగార రసం కరుణ రసం ఉన్నాయి.
ఈ శ్లోకాన్ని తిక్కన గారు చాలా వివరంగా అనువదించారు, చూడండి.
"మెలుపారగా బట్టి మొలనూలి మణులు గదల్చుచు దిగుచుచు దగులొనర్చు
చనుగవమీది కల్లన వచ్చి లలిత విమర్దనంబున లజ్జ మరల ద్రోచు
నాభి యూరులు జఘనము మెత్త మెత్తన యొత్తి ముదంబున నుల్ల మూంచు
ననయంబు తిన్నని యనువున గనయంబు ప్రిదులంగ మెలగి చొక్కదవ చేయునిక్కరంబు నెయ్యమెక్కింనేరంగ
దగిలి సంతతంబు తలచునట్టి
భంగిమెరయ కీడువరుపంగ గొనియాడ
వలతి నీరు సేయవలసె దీని."
ఇటువంటి చరిత్రగల గొప్ప చేతిని బూడిదపాలు చెయ్యవలసివచ్చిందే అని శోకం, విషాదం వెలిబుచ్చుతున్నది.ఈ విషాదం గాంధారికి దుర్భరమయ్యింది. ఆఖరుగా కృష్ణుడితో అంటున్న మాటలు చూడండి.
"ధృతరాష్ట్ర పాండు భూపతుల కుమారులు తమలోన నీసున సమరమునకు
దొడగిన నీ వడ్డపడవైతి తగు చాలు మానుషుల్ కలిగియు మాననీయ
వాక్యుండవయ్యును శక్య సమస్త కార్యుండన పేర్కొనియును ఉపేక్ష
చేసితి కురు రాజు చెరుపన తిరిగితి నిఖిల రాజుల తదనీకములనునామ మడచి తెల్ల భూములు పాడయ్యె
నంతవట్టు ఫలము ననుభవింపు
మే పడంగ నిన్ను శాపానలజ్వాల
దగ్ధమూర్తి చేయుదాన వినుము."
నువ్వు ఈ యుద్ధాన్ని ఆపగల సమర్థుడివి. అయినా నీవు ఆ పని చెయ్యలేదు. అందుగ్గాను నేను నిన్ను శపిస్తున్నాను. కృష్ణుడిని, అతని యాదవ కులాన్నీ, దిక్కులేని చావు చస్తారని శపిస్తుంది, గాంధారి.యుద్ధభూమి, యుద్ధానంతరం ఎలా ఉన్నదో, వివరంగా చేసిన వర్ణనలు, అటు వ్యాసుడు, ఇటు తిక్కన గారు, స్త్రీ నోటినుండి చెప్పించడం గుర్తించాలి. యుద్ధం తెచ్చే భీభత్సం, తదుపరి వచ్చే శోకం, బాధ, స్త్రీ హృదయానికి పట్టినట్లు, పురుషులకు పట్టదు. అంటే పురుషులకు ఆ బాధ తెలియదని కాదు. ఆ భావాలు స్త్రీ వ్యక్త పరిచినట్లుగా పురుషుడు చెప్పలేడు. అర్థమయ్యే కొద్ది భాగాలూ, ఆ భీభత్స వర్ణనలూ, కళ్ళకు కట్టినట్టు కనిపిస్తాయి. అచ్చంగా టీ.వీ చూసినట్టే నన్న మాట.
ఈనాడు ప్రతిఒక్కరూ స్త్రీపర్వం క్షుణ్ణంగా చదవడం అవసరమనిపిస్తోంది.
పోతే, నేను ఏరుకున్న ఉదాహరణలు తేలికగా అర్థమయ్యే "తెలుగు" పద్యాలు. ఇక్కడ ఒక విషయం చెప్పుకోవాలి. అందరి సంగతీ అనవసరం. నా బోటి వాళ్ళకి, సంస్కృతం రానే రాదు. పోనీ నష్టం లేదులే అని అనుకుంటే, చక్కని తేట తెలుగు అర్థం కాదు. చిన్న చిన్న తెలుగు పద్యాలు, తిక్కన గారి తెలుగు పద్యాలు, నిఘంటువు లేకుండా బోధ పడటల్లేదని బాధ. పదమూడవ శతాబ్దపు తెలుగు మాటలు ఇప్పుడు వాడుకలో లేవు. మాటలలో మార్పు, మనం ప్రస్తుతం వాడే భాషలో వచ్చిన మార్పులు, భారతం లాంటి ఇతిహాసాలు చదవడానికి ఇబ్బంది కలిగిస్తున్నాయి.
ప్రాచీన సాహిత్యం అంతటికీ, ప్రతిపదార్థాలు, తాత్పర్యాలు, వ్యాఖ్యానాలు రాసుకోవలసిన అవసరం ఉన్నదని వేరే చెప్పక్కరలేదు. అది ఒక ఎత్తు. నా ఉద్దేశంలో, భారతం వంటి గ్రంధాన్ని, తిరిగి ఈ నాడు వాడుకలో ఉన్న భాషలోకి అనువదించుకోవడం అవసరం. అప్పుడే ఇతిహాసాలకి కావలసిన ప్రజాదరణ వస్తుంది. లేక పోతే, అవి ప్రత్యేకంగా పండితుల పరిశోధనలకే పనికి వస్తాయి. బహుశా, అదికూడా మరుగున పడిపోతున్నదేమో, తెలియదు.
పాశ్చాత్య దేశాలలో, వారి వారి ఇతిహాసాలు, మత గ్రంధాలూ కొత్తగా పలుమారులు, పలు తరాలలో అనువాదాలు చేసుకున్నారు. ఇంకా ఇప్పుడు చేస్తూనే ఉన్నారు. ఆ గ్రంధాలు అన్ని తరాలలోనూ, సజీవంగా ఉంచాలన్న కోరికే ఈ నూతన అనువాదాలకి ముఖ్య కారణం. ఇది మనకి సరికొత్త విషయంగా కనిపించవచ్చు. ఎవరో ఎప్పుడో అన్నారుట, " Classics are to be retold from time to time, అని. తథాస్తు.
chitrakavita prapancham: stree parvamlo gandhari
"dharmecha rdhecha kamecha mokshecha bharatarshabha
That which occurs here
occurs elsewhere, u
That which does not occur here
occurs nowhere else.
ayithe, mahaabhaaratamlo kuntiki, droupadiki, unna praamukhyam gaandhaariki vyaakhyaatalu evvaruu ivvaledane cheppali. antakanna mundugaa cheppavalasina vishayam – telugu mahabharatam nunchi, konni konni bhaagaalu teesi, haiskuulu, callagy vidyaarthula paatyagranthaalalo vesinappudu, modati aidu parvalaki(aadi, sabhaa, aranya, virata, udyoga)anduloonuu mukhyamgaa virata udyoga parvaalalo konni aaswaasaalaki ichina praamukhyata migilina parvaalaki ivvaru. bahusa, andumuulaana kaavachhu, gandhari gurinchi manaki telisinadi chala takkuva. pratyekinchi telusukundamane korika unte tappa.
gandhari dhrutaraashtruni bharya ani, bharta puttandhudu kabatti, taanu kuudaa, kallaki gantalu kattukoni kalakshepam chesina "pativrata" ani, duryodhanuditho paatu nooruguri kodukulaki, oka koothuriki talli ani maatram kasto kusto callagy varakuu telugu chaduvukunna vaallaki telusunane oohinchavachchu. yuddha shatkam (bheeshma, drona, karna, shalya, souptika, stree parvaalu) taruvaata bhaaratamlooni migilina edu parvaaluu, (saanti saptakam – saanti, anusaasanika, ashwamedha, aasramavaasa, mausala, mahaaprasthaanika, swargarohana) klishtamaina vedaantam. vedaanta parisodhakulu ee edu parvaaluu chaduvukuntaremo teliyadu. yuddha shatkamlo akhari parvam stree parvam. daanilooni, rendava aashwaasam chadivitegaani gandhari gurinchi puurtigaa teliyadu.
gandhari prasakti mottamodatisaarigaa, aadiparvamlo, panchamaaswaasamlo vastundi. gandhari subaludane raju gaari pedda kumarte. eeme, "atisaya roopa lavanya sheelaabhijaatya samanvitagaa" vini, bheeshmudu dhrutaraashtrunaku gaandhaarikee vivaahamu cheste baguntundani vidurunitho antaadu. anthe kaadu, gaandhaariki nooruguru putrulu pudataarani shivuni varam kuudaa vundi. kuruvamsaanni nilapadam bheeshmudi kaneesa kartavyam. subaludiki kaburu pamputaadu. gandhari talidandrulu ee vivaahaaniki sammatistaaru. gandhari tandrimata java daatani kanya. ayithe, gandhari bandhujanulaki idhi nachadu. kaaranam, dhrutaraashtrudu puttu guddi. nannaya gaaru cheputunnaru:
"angamulalona meluttamaamga mandu
uttamambulu kannula yurvi janula
katti kannulu levanutante kaaka,
uttamudukaade sadgunayukti natadu,"
ani gaandhaariki vinapadetatlu, bandhuvulu antaaru. gandhari tandrimata javadaatanidani cheppamuga. aame appatinundi, jeevitaantamuu kantiki gantalu kattukuntundi. ee padyaanni, vishwanaatha satyanarayana gaaru, nannaya gaari "prasanna kathaakalitaarthayukthi" ki udaaharanamugaa cheppi, subaludi sumukhatanee, gandhari oppudalanee penavesi oka vyaakhyaanam chesaru. satyanarayana gaaru chepparane gowravam tappa, ee vyaakhyaanam emantha sarasam gaa naaku kanipinchaledu. adhi prastutam aprastutame nanukondi.aa taruvaata, gandhari, kuntiki dharmaraju puttina vaartavintundi. tanuu garbhavatiye aina, tanaki prasuuti kaaledani pottapai kottukuntundi. garbhapatamavadam, parasarudi dharmama ani aa pindam noorubhaagaalugaa netikundalalo pettadam, duryodhanaadulu puttadam jarugutundi. ikkada kuudaa gandhari paatra emantha mechukodaggadigaa kanipinchadu. marokasari, udyogaparvamlo, krishna rayabara sandarbhamlo gandhari cameo laa kanupistundi cony, e vidhamaina pratyekataa aame paatraki undadu.
gandhari paatralo goppadanam,gananeeyata, gaandhaarilo strisahajatvam, stree parvam, rendava aaswaasamlo kottavachinattu kanipistundi. aame duradrushtamo emo kaani, stree parvam saadhaaranamgaa evaruu chadavaru. chadivincharu. vyaasabhaaratamlo oke okka shlokam minaha inkevi ekkada udaharincharu. aa shlokam gurinchi taruvaata cheppukundam.
bhaarata yuddham aakharidasa. kaurava sainyamlo atiratha mahaarathulandaruu maraninchaaru. "uttama janaalu debbadi aaru kotla iruvadivelunu, mrukkadi mooka iruvadinaaluguvela munnoota irivandru," chanipoyinaru. duryodhanudu kuudaa maraninchaadu. yuddhaanantaram, yuddhabhoomi varnanalatoonu, putra poutra, bandhujana parivaara maaranaanantaram sokalatonindina parvam stree parvam. aadavaari edupulu, pedabobbala varnanalu evariki kavali? paatya bhagaluga pettakapovadaaniki adoka mukhya kaaranam kaavachhu. maroka visesham. ee parvamlo varnanalaki vaadina chhandassulu, saadhaaranamgaa manabontlaki korukudu padevi kaavu. udaaharanaki tikkana gaaru ikkada konchem prabalamgaa vaadina chhandassulu chudandi. manikaranikaram, layagrahi, mangalamahasri, maanini, bhujangaprayaatam, manjubhashini, dodakam, narkutam, bandhuram, layavibhati, upendra, pranava, sragdhara, praharanakalitam, amburuham, modalainavi. anduloonu, layagrahi vanti vruttaalu varusagaa okadaanitaruvaata okati vaste, schoollo chaduvukune rojullo ee padyaalu choiceloo vadilese padyaalugaa untaayi.
ee chhandassulu, ammulu, vindlu, kalebaralu, tegina baahuvulu, kuttukalu, netturuluu, prevulu, vagaira varnanalaku vaadadam avasaramemo naaku teliyadu. kaga, ikkada tikkana gaari vachanam kuudaa konchem klishtamgaane kanipistundi. ayithe, telikagaa kallaku katte varnanalu lekapoledu.
gandhari, kallaku kattina gudda vippakunda, ante tanavratabhangamu kakunda, sangarasthalini vyaasudichina divya drushtitho chusi, tana dukhanni krushnuditho cheppukuni vilapinche ghattalu tappakunda andaruu chadava valasina ghattalu.
machuki konni chakkani "suluvaina" padyaalu chuddam.
"praanambulu vidichiyunu ku
paanaadulu viduvakunna bhatularaya sa
praanulapolem bradhana
kshoniki dodavaguchu nunki chudumu krishna."
idantaa nuvvu daggira vundi cheyinchaavani depputuu,
"avayavamulu rooparaga gravyaadabhakshi
tambulai yunki konni savambu luvida
lentha suuchiyu navi kondarerugajaala
rayyedaru suudu tama bandhulaguta krishna,"
ani cheputundi. aa taruvaata duryodhanuni kalebaramu chusi, moorchillutundi, gandhari.
sedha terukoni, duryodhanudu, yuddhaaniki poboye mundu tanadaggariki vachi jayasiddhiki deevinchamani adigithe, "u. dharmambetala nanoonamagu niddha maatalaku netlayina siddhamagu," annadi gandhari. ante, dharmamu etu vunte ate jayam ani cheppindi. gandhari maataku tirugu ledu. neeke jayamagu gaaka ani vunte emayyedo teliyadu. vipareetamaina shoka baadhatho, aanaadu tanu duryodhanunitho cheppina maatalu tirigi krushnudiki cheppindi. koduku chaavukanna kodalu pade sokabaadha entha teevramainado chepputunnadi, ee krindi padyamlo.
"koduku chaavu kante kodali yadaluna
perigi shokavahni darikonanga
antaranga mippudaggala meriyanga
dodage deenikedi tudi yupendra."
atlage dussasanudi shavam, abhimanyudi shavam, karnudi kalebaram chusi vilapistundi.
" kaakulunu graddalunu tinna gadusu dressi
aparapaksha chaturdasi amrutakaruni
karani noppedu karnuni mogambumeeda
vanita yandanda mopedu tana mogambu,"
ani karnuni bharya vilapam krushnudiki cheputunnadi.praarambhamlo annaanu, striparvamlo oke shlokaanni udaharistaarani. ippudu aa shlokam, adhe bhavam tikkana gaari teluguloonuu chuddam.
bhurisravudane raju cheyyi arjunudu narikivesaadu. cheyyi tegipadivunna vaadi tala virugagottaadu saatyaki. aa bhurishravudi bharya yuddhaanantaram shmasaanamlo, bhurishravudi savandaggira vilapistuu anna maatalu gandhari cheputunnadi.
ee shlokaanni, mummatudu tana kaavya prakaasa lonu, aanandavardhanudu dhvanyaalokamlonu, oka rasam maroka rasaniki angamgaa etla upakaristundo chuupimchadaaniki udaaharanagaa cheptaaru. idhi chala prasiddhikekkina shlokam.
"ayam sa rasanotkarshi peenastana vimardanah
nabhyurujaghanasparshy neeveesisramsanah karah."
bhurishravudi bharya athani tegina chetini pattukoni vilapistuu anna maatalu ivi.ee cheyyi naa vaddaanamu laginadi, ee cheyyi naa chanugava, boddu, mola, todalu modalaina dehabhaagaalani muttukunnadi, ani bhavam. stree tana bhartani gurtukutechukoni vilapistunna samayam.deenilo shrungaara rasam karuna rasam unnaayi.
ee shlokaanni tikkana gaaru chala vivaramgaa anuvadinchaaru, chudandi.
"meluparaga batti molanuuli manulu gadalchuchu diguchuchu dagulonarchu
chanugavameedi kallana vachi lalita vimardanambuna lajja marala drochu
naabhi yoorulu jaghanamu metta mettana yotti mudambuna nulla moonchu
nanayambu tinnani yanuvuna ganayambu pridulanga melagi chokkadava cheyunikkarambu neyyamekkinneranga
dagili santatambu talachunatti
bhangimeraya keeduvarupanga goniada
valati neeru seyavalase deeni."
ituvanti charitragala goppa chetini buudidapaalu cheyyavalasivachinde ani shokam, vishaadam velibuchutunnadi.ee vishaadam gaandhaariki durbharamayyindi. aakharugaa krushnuditho antunna maatalu chudandi.
"dhrutarashtra paandu bhoopatula kumaarulu tamalona neesuna samaramunaku
dodagina nee vaddapadavaiti tagu chaalu manushul kaligiyu mananiya
vaakyundavayyunu sakya samasta kaaryundana paerkoniyunu upeksha
chesiti kuru raju cherupana tirigiti nikhila rajula tadaneekamulanunaama madachi tella bhoomulu padayye
nantavattu phalamu nanubhavimpu
mee padanga ninnu saapaanalajvaala
dagdhamoorthi cheyudaana vinumu."
nuvvu ee yuddhaanni aapagala samarthudivi. aina neevu aa pani cheyyaledu. anduggaanu nenu ninnu sapistunnaanu. krushnudini, athani yaadava kulaannii, dikkuleni chaavu chastarani sapistundi, gandhari.yuddhabhoomi, yuddhaanantaram ela unnado, vivaramgaa chesina varnanalu, atu vyaasudu, itu tikkana gaaru, stree notinundi cheppinchadam gurtinchaali. yuddham techhe bheebhatsam, tadupari vache shokam, baadha, stree hrudayaaniki pattinatlu, purushulaku pattadu. ante purushulaku aa baadha teliyadani kaadu. aa bhaavaalu stree vyakta parichinatlugaa purushudu cheppaledu. arthamayye koddi bhaagaaluu, aa bheebhatsa varnanaluu, kallaku kattinattu kanipistaayi. achangaa t.v chusinatte nanna maata.
eenaadu pratiokkaruu striparvam kshunnamgaa chadavadam avasaramanipistondi.
pothe, nenu erukunna udaaharanalu telikagaa arthamayye "telugu" padyaalu. ikkada oka vishayam cheppukovali. andari sangatee anavasaram. naa boti vaallaki, samskrutam raane raadu. ponee nashtam ledule ani anukunte, chakkani theta telugu artham kaadu. chinna chinna telugu padyaalu, tikkana gaari telugu padyaalu, nighantuvu lekunda bodha padatalledani baadha. padamudava sataabdapu telugu maatalu ippudu vaadukalo levu. maatalalo maarpu, manam prastutam vade bhashalo vachina maarpulu, bhaaratam lanti itihaasaalu chadavadaaniki ibbandi kaligistunnaayi.
praacheena saahityam antatikee, pratipadaarthaalu, taatparyaalu, vyaakhyaanaalu rasukovalasina avasaram unnadani vere cheppakkaraledu. adhi oka ettu. naa uddesamlo, bhaaratam vanti grandhaanni, tirigi ee naadu vaadukalo unna bhashaloki anuvadinchukovadam avasaram. appude itihaasaalaki kaavalasina prajaadarana vastundi. leka pothe, avi pratyekamgaa panditula parisodhanalake paniki vastaayi. bahusa, adikuda maruguna padipotunnademo, teliyadu.
paaschaatya deshaalalo, vaari vaari itihaasaalu, matha grandhaaluu kottagaa palumaarulu, palu taraalalo anuvaadaalu chesukunnaru. inka ippudu chestune unnaaru. aa grandhaalu anni taraalaloonuu, sajeevamgaa unchaalanna korike ee noothana anuvaadaalaki mukhya kaaranam. idhi manaki sarikotta vishayamgaa kanipinchavacchu. evaro eppudo annaruta, " Classics are to be retold from time to time, ani. tathaastu.