ఇప్పుడు కొత్తగా కట్టే ఇళ్ళన్నీ స్లాబులే కానీ నేను పుట్టి పెరిగిన ఇల్లు పెంకుటిల్లు. పెంకుటిళ్ళకి వాసాలుంటాయి. ఆ వాసాలకి చీర వేళాడదీసి సులువుగా ఉయ్యాల వేసేవారు. ఆ ఉయ్యాలలో చిన్నపిల్లల్ని ఊపుతూ నిద్రపుచ్చేవారు. అలా నిద్రపుచ్చుతూ జోలపాటలు పాడేవారు.
మా చిన్నప్పుడు మా తాతయ్య మమ్మల్ని నిద్రపుచ్చుతూ పోతన భాగవతంలోని గజేంద్రమోక్షం పద్యాలు చదివేవారట. అంచేత ఆ పద్యాలు ఊహ తెలియనప్పటినుంచి కూడా మనసు మూలల్లో ఎక్కడో నాటుకు పోయాయి. అందుకే బహుశా ఆ పద్యాలు విన్నప్పుడూ, చదువుకున్నప్పుడూ కాళిదాసన్న "జననాంతర సౌహృదాని"వంటి భావనేదో ఆవరిస్తుంది.
ఆ గజేంద్రుడెవడు? నేనెవరిని? ఈ పద్యాన్ని ఎలుగెత్తి చదివితే ఎందుకు నా గుండె ద్రవిస్తుంది? అది నా బాధేనా అన్న అనుభూతి ఎందువల్ల? ఇదంతా అలోచిస్తే చాలా విచిత్రంగా తోస్తుంది!
కష్టాలొచ్చినప్పుడు, ఒక నెల రోజులైనా, కొన్ని వేల సంవత్సరాల్లా గడవడం సాధరణ విషయమే. ఆ సమయంలో దేవుడి మీద నమ్మకం ఉన్నవారు (కొందరు లేనివారు కూడా కలిగించుకొని) ఇలా కుయ్యి పెట్టడం కుడా తెలిసిన విషయమే. పై అవస్థ దీనికి ప్రతీక.
మరొక రకంగా ఆలోచిస్తే, సమస్త మానవ జాతీ వేన వేల సంవత్సరాలుగా ఎదో ఒక సంఘర్షణ పడుతూనే ఉంది. అలాటి ఒకానొక సందర్భంలో దేవుడనే ఒక నమ్మకంపై ఆధారపడాల్సిన సన్నివేశం తటస్థించింది. పై అవస్థ దీనికి కూడా ప్రతీకే!
మా తాత తెలుగు పండితుడు కాదు, లెక్కల మాష్టారు. గొప్ప భక్తుడూ కాదు. అయినా పోతన భాగవత పద్యాలతనికి కంఠగతం, హృద్గతం. ఎలా? అది తెలుగు పద్యంలో, పోతన రచనలో ఉన్న గొప్పదనం. సామాన్య తెలుగు ప్రజల గుండెల్లో నిలిచిపోయిన కొద్దిమంది కవులలో పోతన ఒకడు.
కౌరవ పాండవులకి యుద్ధం నిశ్చయమైపోతుంది. సైన్య సమీకరణంలో భాగంగా, కృష్ణుణ్ణి తనవైపుకు తిప్పుకోవాలన్న ప్రయత్నంతో దుర్యోధనుడు స్వయంగా కృష్ణుని వద్దకు బయలుదేరుతాడు. అది తెలుసుకుని ధర్మరాజు అర్జునుణ్ణి కృష్ణుడి వద్దకు పంపిస్తాడు. ఇద్దరూ ఇంచుమించు ఒకేసారి చేరుకుంటారు. దుర్యోధనుడు కాస్త ముందువస్తాడు. కానీ కృష్ణుడి తలదగ్గరున్న ఆసనంలో కూర్చోడంతో, కాళ్ళదగ్గరున్న అర్జునుణ్ణి ముందుచూస్తాడు కృష్ణుడు. తను ముందొచ్చాను కాబట్టి, తనకే సాయంచెయ్యాలంటాడు దుర్యోధనుడు. ఇదీ సందర్భం. కృష్ణుడు తన మాటల చాకచక్యాన్నంతా చూపించే పద్యమిది. పద్యం చూడ్డానికి సాధారణంగా ఉన్నా, ఇలాటి పద్యం రాయడం కష్టం. తనకి మాత్రమే సాయం చెయ్యాలన్న దుర్యోధనుడితో, అర్జునుడికి భాగం ఇవ్వడమే కాక, ముందుగా అతనికే కోరుకొనే అవకాశం కలిగిస్తానని చెప్పాలి, చెప్పి ఒప్పించాలి. అదంతా ఒక్క పద్యంలో! అందుకే ఈ పద్యం ఈ మొత్తం ఘట్టానికంతా కీలకమైన పద్యం. తిక్కన ఈ సందర్భంలో మూడు నాలుగు పద్యాలు రాసాడు. తన సైన్య భాగాల గురించి చెప్పి, తర్వాత అర్జునుడు బాలుడు కాబట్టి ముందతన్ని కోరుకోమని అంటాడు కృష్ణుడు భారతంలో. ఇక్కడ, సైన్య భాగాలగురించి వివరించకముందే, ఈ పద్యంలో అర్జునుడు బాలుడు కాబట్టి ముందతను కోరడమే సమంజసమని నిర్ణయిస్తాడు. ఇదొక విధంగా దుర్యోధనుడికి ఉత్కంఠను రేపుతుంది.
"అసలు అర్జునుడికి ముందు కోరుకునే అవకాశం ఇవ్వాల్సిన అవసరం ఏమిటి? దుర్యోధనుడికి ముందవకాశం వచ్చినా సైన్యాన్నే కోరుకుంటాడు కాని యుద్ధం చెయ్యని కృష్ణుణ్ణి కోరుకోడుకదా?", అన్న అనుమానం రావచ్చు.
దీని వెనక రెండు ప్రయోజనాలున్నాయి. ఒకటి, దుర్యోధనుడు కాస్త తెలివి ఉపయోగించి కృష్ణుణ్ణి కోరుకుంటే, పెద్ద ప్రమాదం ఏర్పడుతుంది. అలా కోరుకోడానికి అవకాశం లేకపోలేదు. దాన్ని నివారించడం ఒకటి. అంతా కన్నా ముఖ్యమైనది అర్జునుడి భక్తికి పరీక్ష. మొత్తానికీ పరీక్షలో అర్జునుడు నెగ్గుతాడు. దుర్యోధనుడు కూడా చివరికి తనకే మేలు జరిగిందని సంతృప్తుడౌతాడు! విపత్కర పరిస్థితిలో, win-win పరిష్కారాన్ని చూపించిన కృష్ణుని నేర్పు, ఈ కాలంలో negotiation skillsకి ఒక మంచి ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు!
పాడి, ఒప్పు లాంటి అచ్చ తెలుగు మాటలతో హాయిగా సాగిపోయే ఈ పద్యం, "ముందుగ" అన్న పదంతో మొదలై, అదే పదంతో పూర్తికావడం ఒక శిల్ప విశేషం.
"మంచిపద్యంతో కొంచెంసేపు" అన్న విభాగంలో వీలుచిక్కినప్పుడల్లా నాకు నచ్చిన పద్యాలగురించి రాయాలని ఆలోచన. మొదటిగా ఏ పద్యం గురించి రాద్దామా అనుకుంటే వెంటనే తట్టిన పద్యం ఇది.
ఈ పద్యం గురించి తెలియని తెలుగువాళ్ళు అరుదే కదా! ఇది అందరికీ సులువుగానే అర్థం అవుతుంది కూడానూ! అదే దీని గొప్పతనం. ఇరవయ్యవ శతాబ్దంలో తెలుగు పద్యానికొక కొత్త ఊపిరినిచ్చి, ప్రజలమధ్యకి తీసుకెళ్ళినవాళ్ళు తిరుపతివెంకట కవులు. అవధానాల సాముగారడీలతో ఆగిపోక, గొప్ప నాటకాలూ మంచి కావ్యాలు రాసి కవులనిపించుకున్నారు.
ముఖ్యంగా తెలుగు పద్యంలో - నాటకీయతనీ, సంభాషణలో కాకువునీ, వ్యవహార భాషనీ ప్రదర్శించే తీరులో తిక్కనంత ప్రజ్ఞని కనబరిచారు. అందుకే వాళ్ళ పాండవోద్యోగ విజయాలు అంత ప్రజాదరణ పొందాయి!
ఈ పద్యమే అందుకు మంచి ఉదాహరణ. పద్యం ప్రారంభించటంతోనే, "చెల్లియొ చెల్లకో" అనడంలో మామూలుగా సంభాషించుకునే తీరు (అయిందేదో అయింది అన్నట్టుగా) మనసుకు హత్తుకుంటుంది. సంధి చేస్తే నీ పిల్లలూ పాపలూ ప్రజలూ చక్కగా ఉంటారు అని చెప్పడంలోనే యుద్ధం చేస్తే వాళ్ళందరూ నాశనమౌతారని అన్యాపదేశంగా చెప్పడంలోని గడుసుతనం చూడండి! "ఎల్లి" అంటే రేపు అని అర్థం. "ఎల్లుండి"లో(రేపు తర్వాతి రోజు) ఉన్న ఎల్లి ఇదే.
కొందరు పద్యం అన్న పదాన్ని కవిత్వానికి పర్యాయపదంగా ఉపయోగిస్తారు. ఛందోబద్ధమైనా కాకపోయినా కవితాఖండికని పద్యం ఆంటూ ఉంటారు. కానీ నా నిర్వచనం అదికాదు.
"పద సముదాయం" అని కాకుండా "అక్షర సముదాయం" అని ఎందుకన్నానూ అంటే, తెలుగులో, ఒక పదంలో కొంత భాగం ఒక పాదంలోనూ మరికొంత రెండవపాదంలోనూ ఉండే అవకాశం ఉంది. ఉదాహరణకి ఈ పద్యం చూడండి:
పైది ఛందోబద్ధమైన పాదాల సమాహారమే. కానీ పద్యం కాదు, దానికి అర్థం లేదు కాబట్టి. అందువల్ల పద్యాన్ని ఇలా నిర్వచించుకోవచ్చు.
ఏమిటీ, "ఛందోబద్ధమైన" అంటే ఏమిటా... అమ్మో పెద్దపని ఇప్పుడే మొదలయ్యిందిలా ఉందే! దాని గురించి మరో సారి మాట్లాడుకుందామేం...
ippudu kottagaa katte illannee slabule cony nenu putti perigina illu penkutillu. penkutillaki vasaluntayi. aa vasalaki cheera velaadadeesi suluvugaa uyyala vesevaaru. aa uyyaalalo chinnapillalni ooputuu nidrapuchevaaru. alaa nidrapuchhutuu jolapatalu paadevaaru.
maa chinnappudu maa taatayya mammalni nidrapuchhutuu potana bhaagavatamlooni gajendramoksham padyaalu chadivevarata. anchetha aa padyaalu ooha teliyanappatinunchi kuudaa manasu moolallo ekkado naatuku poyayi. anduke bahusa aa padyaalu vinnappuduu, chaduvukunnappudu kaalidaasanna "jananantara souhrudaani"vanti bhavanedo aavaristundi.
aa gajendrudevadu? nenevarini? ee padyaanni elugetti chadivite enduku naa gunde dravistundi? adhi naa badhena anna anubhooti enduvalla? idantaa alochiste chala vichitramgaa tostundi!
kashtalochinappudu, oka nela rojulaina, konni vela samvatsaralla gadavadam saadharana vishayame. aa samayamlo devudi meeda nammakam unnavaaru (kondaru lenivaaru kuudaa kaliginchukoni) ilaa kuyyi pettadam kuda telisina vishayame. pai avastha deeniki prateeka.
maroka rakamgaa aalochiste, samasta manava jaatii vena vela samvatsaraalugaa edo oka sangharshana paduthoone undi. alati okanoka sandarbhamlo devudane oka nammakampai aadhaarapadaalsina sannivesam tatasthinchindi. pai avastha deeniki kuudaa prateeke!
maa taata telugu panditudu kaadu, lekkala mashtaru. goppa bhaktuduu kaadu. aina potana bhagavata padyaalataniki kanthagatam, hrudgatam. ela? adhi telugu padyamlo, potana rachanalo unna goppadanam. saamaanya telugu prajala gundello nilichipoyina koddimandi kavulalo potana okadu.
kaurava paandavulaki yuddham nischayamaipotundi. sainya sameekaranamlo bhagamga, krushnunni tanavaipuku tippukovalanna prayatnamtho duryodhanudu swayamgaa krushnuni vaddaku bayaluderutaadu. adhi telusukuni dharmaraju arjununni krishnudi vaddaku pampistaadu. iddaruu inchuminchu okesari cherukuntaaru. duryodhanudu kaasta munduvastaadu. cony krishnudi taladaggarunna aasanamlo koorchodamtho, kaalladaggarunna arjununni munduchustaadu krishnudu. tanu mundochaanu kabatti, tanake saayamcheyyaalantaadu duryodhanudu. idhee sandarbham. krishnudu tana maatala chaakachakyaannantaa choopinche padyamidi. padyam chuddaniki saadhaaranamgaa unna, ilati padyam rayadam kashtam. tanaki matrame saayam cheyyalanna duryodhanuditho, arjunudiki bhagam ivvadame kaaka, mundugaa atanike korukone avakaasam kaligistaanani cheppali, cheppi oppinchaali. adanta okka padyamlo! anduke ee padyam ee mottam ghattaanikantaa keelakamaina padyam. tikkana ee sandarbhamlo moodu naalugu padyaalu rasadu. tana sainya bhaagaala gurinchi cheppi, tarvaata arjunudu baludu kabatti mundatanni korukomani antaadu krishnudu bhaaratamlo. ikkada, sainya bhaagaalagurinchi vivarinchakamunde, ee padyamlo arjunudu baludu kabatti mundatanu koradame samanjasamani nirnayistaadu. idoka vidhamgaa duryodhanudiki utkantanu reputundi.
"asalu arjunudiki mundu korukune avakaasam ivvaalsina avasaram emiti? duryodhanudiki mundavakaasam vachina sainyanne korukuntadu kaani yuddham cheyyani krushnunni korukodukada?", anna anumanam raavacchu.
deeni venaka rendu prayojanaalunnaayi. okati, duryodhanudu kaasta telivi upayoginchi krushnunni korukunte, pedda pramaadam erpadutundi. alaa korukodaniki avakaasam lekapoledu. daanni nivaarinchadam okati. antaa kanna mukhyamainadi arjunudi bhaktiki pareeksha. mottaanikee pareekshalo arjunudu neggutaadu. duryodhanudu kuudaa chivariki tanake melu jarigindani santruptudataadu! vipatkara paristhitilo, win-win parishkaaraanni chuupinchina krushnuni nerpu, ee kaalamlo negotiation skillski oka manchi udaaharanagaa cheppukovachhu!
paadi, oppu lanti acha telugu maatalatho haayigaa sagipoye ee padyam, "munduga" anna padamtho modalai, adhe padamtho puurtikaavadam oka shilpa visesham.
"manchipadyamtho konchemsepu" anna vibhaagamlo veeluchikkinappudalla naaku nachina padyaalagurinchi rayalani aalochana. modatigaa e padyam gurinchi raddama anukunte ventane tattina padyam idhi.
ee padyam gurinchi teliyani teluguvaallu arude kada! idhi andarikee suluvugaane artham avutundi kuudaanuu! adhe deeni goppatanam. iravayyava sataabdamlo telugu padyaanikoka kotta oopirinicchi, prajalamadhyaki teesukellinavallu tirupativenkata kavulu. avadhaanaala saamugaaradeelato aagipoka, goppa naatakaaluu manchi kaavyaalu rasi kavulanipinchukunnaaru.
mukhyamgaa telugu padyamlo - naatakeeyatanee, sambhaashanalo kaakuvunii, vyavahara bhashani pradarsinche teerulo tikkananta prajnani kanabarichaaru. anduke vaalla paandavodyoga vijayaalu anta prajaadarana pondaayi!
ee padyame anduku manchi udaaharana. padyam praarambhinchatamtoone, "chelliyo chellako" anadamlo maamuulugaa sambhaashinchukune teeru (ayindedo ayindi annattugaa) manasuku hattukuntundi. sandhi cheste nee pillaluu paapaluu prajaluu chakkaga untaaru ani cheppadamlone yuddham cheste vaallandaruu naasanamoutaarani anyaapadesamgaa cheppadamloni gadusutanam chudandi! "elli" ante repu ani artham. "ellundi"loo(repu tarvaati roju) unna elli ide.
kondaru padyam anna padaanni kavitvaaniki paryaayapadamgaa upayogistaaru. chandobaddhamaina kakapoyina kavitakhandikani padyam aantuu untaaru. cony naa nirvachanam adikaadu.
"pada samudayam" ani kakunda "akshara samudayam" ani endukannaanuu ante, telugulo, oka padamlo kontha bhagam oka paadamloonuu marikonta rendavapaadamloonuu unde avakaasam undi. udaaharanaki ee padyam chudandi:
paidi chandobaddhamaina paadaala samaharame. cony padyam kaadu, daaniki artham ledu kabatti. anduvalla padyaanni ilaa nirvachinchukovachhu.
amity, "chandobaddhamaina" ante emita... ammo peddapani ippude modalayyindilaa unde! daani gurinchi maro saari matladukundamem...