నాకు నచ్చిన పద్యం: ధూర్జటి చంద్రబింబపు వర్ణన – ఈమాట
పద్య సాహిత్యం» మే 2008
మ. ఉదయ గ్రావము పానవట్ట, మభిషేకోద ప్రవాహంబు వా
ర్ధి, ధరధ్వాంతము ధూపధూమము, జ్వలద్దీప ప్రభారాజి కౌ
ముది, తారానివహంబు లర్పిత సుమంబుల్‌గాఁ దమోదూర సౌ
ఖ్యదమై శీత గభస్తి బింబ శివలింగం బొప్పెఁ బ్రాచీదిశన్
ఈ పద్యం ధూర్జటి కవిది. శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము అనే ప్రబంధ కావ్యం, రెండవ ఆశ్వాసం లోనిది. ఈయన శ్రీ కృష్ణదేవ రాయల ఆస్థానంలోని అష్టదిగ్గజ కవుల్లో ఒకడు. ధూర్జటి స్తుతమతి అనీ, ఈయన పలుకులకు అతులిత మాధురీ మహిమ కలదనీ శ్రీ కృష్ణదేవరాయ ప్రభువు అన్నట్లు ఒక చాటు పద్యం ప్రచారంలో ఉంది.
మొదట రసికుడై సుఖభోగాలు అనుభవించి, రాజాశ్రయం వల్ల వచ్చే సౌఖ్యాలన్నీ చవి చూసి, ముదిమి ముసిరే వేళకు మోక్షకామియై శివభక్తిలో పూర్తిగా మునిగిపోయిన దశలో, శివ ప్రభావాన్ని తెలిపే శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము అనే ప్రబంధాన్నీ, శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకము అనే శతకాన్నీ భక్త్యావేశంలో రచించాడు ధూర్జటి. శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యము – శ్రీకాళహస్తి క్షేత్రం లోని ఈశ్వరుని లీలలూ, ఆయన భక్తుల కథలూ తెలిపే గ్రంథం. శ్రీకాళహస్తికి ఆ పేరు రావడానికి కారకాలైన సాలెపురుగూ, పామూ, ఏనుగుల శివభక్తి కథా, తిన్నడూ మరి ఇద్దరు వేశ్యా యువతుల శివభక్తి పారమ్యమూ, ఇంకా నత్కీరుడు అనే తమిళదేశపు కవి కథా, మొదలైన విశేషాలున్నాయి ఈ కావ్యంలో.
ఏనుగు వచ్చి పత్రి తోనూ, పూలతోనూ శివలింగాన్ని పూజించి పోతుంది. తర్వాత పాము వచ్చి ఆ ఆకూఅలములను పక్కకు నెట్టేసి తన వద్ద ఉండే మణిమాణిక్యాలతో శివుణ్ణి అర్చిస్తుంది. మర్నాడు పూజ చేయడానికి వచ్చిన ఏనుగు తన పూజాద్రవ్యాలు తొలిగింపబడి ఉండటం చూసి చింతిస్తుంది. రెండు మూడు రోజులు ఇలాగే జరిగే సరికి ఏనుగుకి కోపం వస్తుంది. తన పూలనూ పత్రినీ పక్కకు నెట్టేస్తున్న వారి అంతు చూడాలని నిశ్చయించుకుంటుంది. ఇక ఆ రాత్రి ఆ గజరాజుకి కోపంతో నిద్రపట్టదు. ఆ సందర్భంలో కవి చేసిన నిశా వర్ణనా, చంద్రోదయ వర్ణనల్లోనిది పై పద్యం.
ధూర్జటి గొప్ప శివభక్తుడు. ఆయనకు సర్వమూ శివమయం గానే కనిపించింది. ఆ రాత్రి ఉదయించిన చంద్రబింబమూ శివలింగం గానే తోచింది. మరి, శివలింగం అనగానే అందుకు సరిపోయిన ఇతర పరికరాలూ కావాలి. చంద్రుడు ఉదయించిన ఉదయశైలం శివలింగం వుండే వేదిక అయిన పానవట్ట మయింది. రుద్రాభిషేకం కావించగా ప్రవహించిన అభిషేక జలం తూరుపు సముద్రమైంది.సముద్రపు గట్టు మీద కనిపించే మసక చీకటి అగరొత్తుల ధూపంగా మారింది. చంద్రుడు వెదజల్లే వెన్నెలే శివ దీపారాధన వెలుతురు. ఆకాశంలో ప్రకాశించే తారలే శివపూజకు తెచ్చిన పూలు. ఈ విధంగా సర్వాంగ సహితంగా శివుడు కొలువైనాడు. తమస్సును దూరం చేసే చంద్రునికీ, తమోగుణాన్ని నిర్మూలించే చంద్ర చూడునికీ అభేదాన్ని భావించాడు కవి.
ఒక పోలిక చెప్పగానే దానికి సంబంధించిన ఇతర పోలికలను లాక్కొచ్చి, ఉపమానోపమేయాభివృద్ధిలో ఒక దృశ్యాన్ని సంపూర్ణం గావించడం, ప్రధానమైన పోలికను సమర్ధించే ఇతర పోలికలను రచించడం ఏ కవికైనా సాధారణమే. చంద్రబింబం ఎప్పుడైతే శివలింగంగా పోల్చబడ్డదో, వెంటనే పానవట్టమూ, అభిషేక జలమూ, ధూపమూ, పూలూ, దీప ప్రకాశమూ – వీటికి తగిన వస్తువులూ దొరికాయి కవికి. ఈ విధమైన పోలికలు మామూలే. ఉదాహరణకు, నరకునితో యుద్ధం చేసే సత్యభామ వర్షాకాలాన్ని సృష్టించింది అంటాడు పోతన. వర్షాకాలం అనగానే మేఘమూ, వానజల్లూ, శంపాలతా కావాలి. నీలమేఘశ్యాముడైన కృష్ణుడు మేఘం గానూ, సత్యభామ మెరుపుతీగ లాగానూ, ఆమె గుప్పించే శరపరంపరలు చినుకుల జల్లు గానూ అమరిపోయాయి కాబట్టీ ఆ పోలికలో ప్రత్యేకత ఉన్నది. అలానే ఈ పద్యంలో గొప్పతనం ఇతరపోలికలు అమర్చుకోవడంలో కాదు. అసలు ఆ రాత్రి ఉదయించిన చంద్రబింబం శివలింగంగా తోచడమే అక్కడి అందం. ధూర్జటి శివభక్తి ఎంత గొప్పదంటే ఆయనకు సర్వమూ శివమయంగానే కనిపించిందన్నమాట.
అంతే కాక, ప్రతీకారేచ్ఛతో రగిలిపోతూన్న ఆ ఏనుగు – "ప్రాణలింగ పూజనా విఘ్నమున యందు బుట్టినట్టి చింత" తో, "తనలోన తలపోతతో బ్రుంగు"తూ, ఆ నాటి సూర్యాస్తమయం ఇంకా కాక ముందే "ఎపుడు పడమటి కొండపై కెక్కు భానుడు? ఎప్పుడుదయించు, నేఁ బోదునెప్పుడు?"- అని మరుసటి రోజు కోసం తహతహ పడి శివపూజనే భావించే నేపథ్యంలో, తనకి కూడా జగమంతా శివమయమై పోయిన ఆ ఏనుగు మనస్థితిని చక్కగా పట్టుకున్నాడు ధూర్జటి. ఆయన పద్యాల్లో తరచుగా ఉటంకించబడే ఈ పద్యం, చాలామందికి నచ్చినట్లే, నాకూ నచ్చిన పద్యం.
జీవితమంతా రాజసేవ చేసి, సుకుమార వారవనితల మధురాధరోదిత సుధారసధారలు గ్రోలి, చిట్టచివరికి తన కోర్కెలు ఏదో రాజు తీర్చలేదని "రాజుల్ మత్తులు, వారి సేవ నరక ప్రాయంబు" అని రాజులందర్నీ చెడ తిట్టి ముసలితనంలో ఆక్రోశించే ధూర్జటిని తలచుకుంటే గొప్ప గౌరవమేమీ కలక్క పోగా "వృద్ధనారీ…" అనే సామెత గుర్తొస్తుంది. ఐతే, రసప్రోతంగా, భక్తి బంధురంగా, శిల్ప రమ్యంగా తీర్చిదిద్దబడ్డ శ్రీకాళహస్తి మాహాత్మ్యమూ, కాళహస్తీశ్వర శతకాల లోని దొడ్డ కవిత్వాన్ని ఆస్వాదించి తలవూపే సౌహార్దానికి ఆ చులకన భావం అడ్డం కాగూడదని నా నమ్మిక.
Kiran	 on June 4, 2008 at 5:50 am
చాలా బాగుందండీ మీ ఈ మాట.
M.S.Prasad	 on March 28, 2009 at 3:52 am
గురుతుల్యులైన బృందావన రావు గారికి
మీ వ్యాసంలోని చివరి పేరా ధూర్జటిని అమితంగా అభిమానించే నాకు ఖేదం కలిగించింది. పోతన తరువాత భక్తి రసాన్ని అద్భుతంగా పోషించిన మహా కవి ధూర్జటి.
వాకిట గాచియుండు హరి వారిజ సంభవ ముఖ్య దేవతా
నీకమునుం దలంప కవనీధరజా ధరహాస లోలతం
బోక సమీపవర్తులగు బుత్రుల చూడక భక్త భక్తి క
న్యా కర పంకజ గ్రహణ నైష్ఠికుడై కడు సంభ్రమంబునన్
అనే ఈయన పద్యం పోతన సిరికిం జెప్పడు పద్యానికి దీటైనది.
రాజ భోగ నిరాసక్తుడై, దుష్కర్మ నిరత రాజ నిరసనానికి అణుమాత్రం జంకక, జగత్సర్వం తన ఇష్ట దేవ (శివ) మయమని భావించి, ఈ భావాలనే తన కృతులలో పలుమార్లు ప్రస్ఫుటంగా వెలువరించిన ఈ మహ భక్త కవిని రాయలే తన కీర్తి నినుమడింపచేసుకోడానికి సాదరంగా ప్రార్ధించి తన ఆస్థానంలో ఉంచుకొనివుండవచ్చు గానీ ఈకవి తనంతట తాను రాజాశ్రయం అర్థించాడని అనుకోలేము. ఈయన తన కృతి నరాంకితం చేయలేదు సరిగదా ఏ మూలలోనూ రాయలవారి ప్రసక్తి తెచ్చి స్తుతించలేదు. తనని పెంచి పెద్ద చేసి రాజుగా నిలబెట్టిన అప్పాజీని రాయల వారు నిర్దాక్షిణ్యంగా శిక్షించినపుదు రాజుల్ మత్తులు వారి సేవ నరకప్రాయంబు అని బాహాటంగా గర్హించిన భక్త్యాసాదిత మహా ధైర్య సంపన్నుడు ధూర్జటి.
నీతుల కేమి యొకించుక
బూతాడక దొరకు నవ్వు పుట్టదు సభలో
బూతులు నీతులు లోక
ఖ్యాతులు రా అని అరసికుడైన ప్రభు చిత్తానుసారులై వాడు విదిల్చే ధనం కోసం వారి మనో రంజనానికై తమ కవితలో బూతులు నిరాఘాటంగా చొప్పించే క్షుద్ర దరిద్ర నీచ కవులతో సమంగా ధూర్జటిని తలవడం
ఉరగ భూషణుతోడ ఊర జోగులను సరిచేసి ఎన్నిన చందాన మీరు
అమిత భక్తినిధి మహా కవి తోడ సమముగా కవి పిశాచముల లెక్కింప
డమే అవుతుంది.
మంచెల మీద కెక్కి కటి మండలి చుట్టిన పారుటాకు లిం
చించుక సంచలించి మరునిల్లు బయల్పడ సేయునట్లుగా
చెంచెత లార్చి వేయుదురు అనే 1-2 పద్యాలను చూసి చాటు పద్యం ఆధారంగా ఈయనను వేశ్యాలోలుడిగా భావించడం తప్పేమో . పోతన కూడా కొన్నిచోట్ల శృంగార రసాన్ని పోషించాడు.
naaku nachina padyam: dhurjati chandrabimbapu varnana – eemaata
padya saahityam mee 2008
ma. udaya gravamu panavatta, mabhishekoda pravaahambu waa
rdhi, dharadhvantamu dhupadhumamu, jwaladdeepa prabharaji kou
mudi, taaraanivahambu larpita sumambulegaa damodura sou
khyadamai sheetha gabhasti bimba sivalingam boppe brachidisan
ee padyam dhurjati kavidi. srikalahasti mahatmyamu ane prabandha kaavyam, rendava aashwaasam lonidi. eeyana shree krishnadeva rayala aasthaanamlooni ashtadiggaja kavullo okadu. dhurjati stutamati any, eeyana palukulaku atulita madhuri mahima kaladanee shree krishnadevaraya prabhuvu annatlu oka chaatu padyam prachaaramlo undi.
modata rasikudai sukhabhogaalu anubhavinchi, rajashrayam valla vache soukhyaalannii chavi chusi, mudimi musire vaelaku mokshakamiyai sivabhaktilo puurtigaa munigipoyina dasalo, shiva prabhaavaanni telipe srikalahasti mahatmyamu ane prabandhaannii, srikalahastishvara satakamu ane satakaannii bhaktyaavesamlo rachinchaadu dhurjati. srikalahasti mahatmyamu – srikalahasti kshetram loni eshwaruni leelaluu, aayana bhaktula kathaluu telipe grandham. srikaalahastiki aa paeru raavadaaniki kaarakaalaina saalepuruguu, paamuu, enugula sivabhakti kathaa, tinnaduu mari iddaru veshya yuvatula sivabhakti paaramyamuu, inka natkeerudu ane tamiladesapu kavi kathaa, modalaina visaeshaalunnaayi ee kaavyamlo.
enugu vachi patri thonuu, poolathoonuu sivalingaanni poojinchi potundi. tarvaata paamu vachi aa aakualamulanu pakkaku nettesi tana vadda unde manimaanikyaalato sivunni archistundi. marnadu pooja cheyadaaniki vachina enugu tana poojaadravyaalu toligimpabadi undatam chusi chintistundi. rendu moodu rojulu ilaage jarige sariki enuguki kopam vastundi. tana poolanuu patrinee pakkaku nettestunna vaari antu chuudaalani nischayinchukuntundi. ika aa raatri aa gajarajuki kopamtho nidrapattadu. aa sandarbhamlo kavi chesina nisaa varnana, chandrodaya varnanalloonidi pai padyam.
dhurjati goppa sivabhaktudu. aayanaku sarvamuu sivamayam gaane kanipinchindi. aa raatri udayinchina chandrabimbamuu sivalingam gaane thochindi. mari, sivalingam anagaane anduku saripoyina itara parikaraaluu kavali. chandrudu udayinchina udayasailam sivalingam vunde vedika ayina panavatta mayindi. rudrabhishekam kaavinchagaa pravahinchina abhisheka jalam thoorupu samudramaindi.samudrapu gattu meeda kanipinche masaka cheekati agarottula dhupanga maarindi. chandrudu vedajalle vennele shiva deepaaraadhana veluturu. aakaasamlo prakaasinche taarale sivapuujaku tecchina poolu. ee vidhamgaa sarvaanga sahitamgaa shivudu koluvainadu. tamassunu dooram chese chandruniki, tamogunaanni nirmoolinche chandra chuduniki abhedaanni bhaavinchaadu kavi.
oka polika cheppagaane daaniki sambandhinchina itara polikalanu lakkochi, upamaanopameyaabhivrudhi oka drushyaanni sampoornam gavinchadam, pradhaanamaina polikanu samardhinche itara polikalanu rachinchadam e kavikaina saadhaaraname. chandrabimbam eppudaithe sivalingamgaa polchabaddado, ventane paanavattamuu, abhisheka jalamuu, dhupamu, puuluu, deepa prakaasamuu – veetiki tagina vastuvuluu dorikai kaviki. ee vidhamaina polikalu maamoole. udaaharanaku, narakunitho yuddham chese satyabhama varshaakaalaanni srushtinchindi antaadu potana. varshaakaalam anagaane meghamuu, vaanajalluu, sampalata kavali. neelameghashyaamudaina krishnudu megham gaanuu, satyabhama meruputeega laagaanuu, aame guppinche saraparamparalu chinukula jallu gaanuu amaripoyayi cabatty aa polikalo pratyekata unnadi. alaane ee padyamlo goppatanam itarapolikalu amarchukovadamlo kaadu. asalu aa raatri udayinchina chandrabimbam sivalingamgaa thochadame akkadi andam. dhurjati sivabhakti entha goppadante aayanaku sarvamuu sivamayamgaane kanipinchindannamaata.
anthe kaaka, pratiikaarechchatho ragilipotunna aa enugu – "praanalinga poojanaa vighnamuna yandu buttinatti chinta" thoo, "tanalona talapothatho brungu"tuu, aa naati suuryaastamayam inka kaaka munde "epudu padamati kondapai kekku bhanudu? eppududayinchu, nee boduneppudu?"- ani marusati roju kosam tahataha padi sivapujane bhavinche nepathyamlo, tanaki kuudaa jagamanta sivamayamai poyina aa enugu manasthitini chakkaga pattukunnadu dhurjati. aayana padyaallo tarachugaa utankinchabade ee padyam, chaalaamandiki nachinatle, naakuu nachina padyam.
jeevitamantaa rajaseva chesi, sukumara vaaravanitala madhuraadharodita sudhaarasadhaaralu groli, chittachivariki tana korkelu edho raju teerchaledani "rajul mattulu, vaari seva naraka praayambu" ani rajulandarni cheda titti musalitanamlo aakrosinche dhoorjatini talachukunte goppa gouravamemi kalakka poga "vruddhanaaree" ane saameta gurtostundi. aithe, rasaprotamgaa, bhakti bandhuramgaa, shilpa ramyamgaa teerchididdabadda srikalahasti maahaatmyamuu, kalahastishwara satakaala loni dodda kavitvaanni aasvaadinchi talavoope souhaardaaniki aa chulakana bhavam addam kaaguudadani naa nammika.
Kiran	 on June 4, 2008 at 5:50 am
chala bagundandi mee ee maata.
M.S.Prasad	 on March 28, 2009 at 3:52 am
gurutulyulaina brundavana raavu gaariki
mee vyaasamlooni chivari pera dhoorjatini amitamgaa abhimaaninche naaku khedam kaliginchindi. potana taruvaata bhakti rasaanni adbhutamgaa pooshinchina mahaa kavi dhurjati.
vaakita gachiyundu hari vaarija sambhava mukhya devata
neekamunum dalampa kavaneedharajaa dharahasa lolatam
boka sameepavartulagu butrula chudaka bhakta bhakti ka
nya kara pankaja grahana naishtikudai kadu sambhramambunan
ane eeyana padyam potana sirikim jeppadu padyaaniki deetainadi.
raja bhoga niraasaktudai, dushkarma nirata raja nirasanaaniki anumaatram jankaka, jagatsarvam tana ishta deva (shiva) mayamani bhavinchi, ee bhavalane tana krutulalo palumaarlu prasphutamgaa veluvarinchina ee maha bhakta kavini rayale tana keerti ninumadimpachesukodani saadaramgaa praardhinchi tana aasthaanamlo unchukonivundavachhu gaanee eekavi tanantata taanu rajashrayam ardhinchaadani anukolemu. eeyana tana kruti naraankitam cheyaledu sarigada e moolaloonuu rayalavari prasakti tecchi stutinchaledu. tanani penchi pedda chesi rajuga nilabettina appajini rayala vaaru nirdaakshinhyamgaa sikshinchinapudu rajul mattulu vaari seva narakaprayambu ani baahaatamgaa garhinchina bhaktyaasaadita mahaa dhairya sampannudu dhurjati.
neetula kemi yokinchuka
boothaadaka doraku navvu puttadu sabhalo
boothulu neetulu loka
khyaatulu raa ani arasikudaina prabhu chittaanusaarulai vaadu vidilche dhanam kosam vaari mano ranjanaanikai tama kavitalo boothulu niraaghaatamgaa choppinche kshudra daridra neecha kavulatho samangaa dhoorjatini talavadam
uraga bhushanhutoda oora jogulanu sarichesi ennina chandaana meeru
amita bhaktinidhi mahaa kavi thoda samamugaa kavi pisaachamula lekkimpa
dame avutundi.
manchela meeda kekki kati mandali chuttina paarutaaku lim
chinchuka sanchalinchi marunillu bayalpada seyunatlugaa
chencheta larchi veyuduru ane 1-2 padyaalanu chusi chaatu padyam aadhaaramgaa eeyananu vaesyaalooludigaa bhavinchadam tappemo . potana kuudaa konnichotla shrungaara rasaanni pooshinchaadu.