మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ (అక్టోబరు 2, 1869 - జనవరి 30, 1948) భారతీయులందరిచే ఆదరింపబడే ఒక గొప్ప స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. ప్రజలు ఆయనను జాతిపితగా గౌరవిస్తారు. సత్యము, అహింసలు గాంధీ నమ్మే సిద్ధాంత మూలాలు. సహాయ నిరాకరణ, సత్యాగ్రహము ఆయన ఆయుధాలు. 20వ శతాబ్దిలోని రాజకీయనాయకులలో అత్యధికముగా మానవాళిని ప్రభావితము చేసిన రాజకీయ నాయకునిగా ఆయనను కేబుల్ న్యూస్ నెట్వర్క్ (CNN) జరిపిన సర్వేలో ప్రజలు గుర్తించారు. కొల్లాయి గట్టి, చేత కర్రబట్టి, నూలు వడకి, మురికివాడలు శుభ్రం చేసి, అన్ని మతాలూ, కులాలూ ఒకటే అని చాటి, ఆ మహాత్ముడు రవి అస్తమించని బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యాన్ని గడగడలాడించాడు. సత్యాగ్రహమూ, అహింస పాటించడానికి ఎంతో ధైర్యము కావాలని బోధించాడు. మహాత్ముడనీ, జాతిపిత అనీ పేరెన్నిక గన్న ఆయన ఆంగ్లేయుల పాలన నుండి భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యము సాధించిన నాయకులలో అగ్రగణ్యుడు.
"మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ" 1869 అక్టోబరు 2 వ తేదీన (శుక్ల నామ సంవత్సరం బాధ్రపద బహుళ ద్వాదశి శనివారం) గుజరాత్ లోని పోర్ బందర్లో ఒక సామాన్య సాంప్రదాయక కుటుంబములో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి పేరు కరంచంద్ గాంధీ. తల్లి పుతలీ బాయి. వారిది ఆచారములు బాగా పాటించే సభ్య కుటుంబము. మోహన్ దాస్ కరంచంద్ గాంధీ కాస్త నిదానముగా ఉండే బాలుడు. చిన్నతనమునుండి అబద్ధాలు చెప్పే పరిస్థితులకు దూరముగా ఉండే ప్రయత్నము చేశాడు. 13 ఏండ్ల వయసులో అప్పటి ఆచారము ప్రకారము కస్తూర్బాయితో వివాహము జరిగింది. వీరికి నలుగురు పిల్లలు (హరిలాల్ గాంధీ, మణిలాల్ గాంధీ, రామదాస్ గాంధీ, దేవదాస్ గాంధీ). చదువులో గాంధీ మధ్యస్థమైన విద్యార్థి. పోర్ బందర్ లోను, రాజ్‌కోట్ లోను ఆయన చదువు కొనసాగింది. 19 సంవత్సరాల వయసులో (1888 లో) న్యాయశాస్త్ర విద్యాభ్యాసానికి గాంధీ ఇంగ్లాండు వెళ్ళాడు. తల్లికిచ్చిన మాట ప్రకారము ఆయన మాంసానికి, మద్యానికి, స్త్రీ సాంగత్యానికి దూరంగా ఉన్నాడు. ఆయనకు బెర్నార్డ్ షా వంటి ఫేబియన్లతో పరిచయం ఏర్పడింది. అనేక మతాల పవిత్ర గ్రంథాలను చదివాడు. ఈ కాలములోనే ఆయన చదువూ, వ్యక్తిత్వమూ, ఆలోచనా సరళీ రూపు దిద్దుకొన్నాయి. 1891లో ఆయన పట్టభద్రుడై భారతదేశానికి తిరిగివచ్చాడు. బొంబాయి లోను, రాజ్‌కోట్ లోను ఆయన చేపట్టిన న్యాయవాద వృత్తి అంతగా రాణించలేదు. 1893లో దక్షిణాఫ్రికా లోని నాటల్‌లో ఒక న్యాయవాద (లా) కంపెనీలో సంవత్సరము కాంట్రాక్టు లభించింది.
ఒక సంవత్సరము పనిమీద వెళ్ళిన గాంధీ, దక్షిణాఫ్రికాలో 21 సంవత్సరాలు (1893 నుండి 1914 వరకు) గడిపాడు. కేవలం తెల్లవాడు కానందువల్ల రైలు బండి మొదటి తరగతి లోంచి నెట్టివేయడం, హోటళ్ళలోకి రానివ్వకపోవడం వంటి జాతి వివక్షతలు ఆయనకు సమాజంలోని అన్యాయాలను కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపాయి. వాటిని ఎదుర్కోవలసిన బాధ్యతను గ్రహించి, ఎదుర్కొని పోరాడే పటిమను ఆయన నిదానంగా పెంచుకొన్నాడు. గాంధీ నాయకత్వ పటిమ వృద్ధి చెందడానికీ, ఆయన ఆలోచనా సరళి పరిపక్వము కావడానికీ, రాజకీయ విధివిధానాలు రూపు దిద్దుకోవడానికీ ఇది చాలా ముఖ్యమైన సమయము. ఒక విధముగా భారతదేశంలో నాయకత్వానికి ఇక్కడే బీజాలు మొలకెత్తాయి. భారతీయుల అభిప్రాయాలను కూడగట్టటమూ, అన్యాయాల పట్ల వారిని జాగరూకులను చేయడమూ ఆయన చేసిన మొదటి పని. 1894లో భారతీయుల ఓటు హక్కులను కాలరాచే ఒక బిల్లును ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. బిల్లు ఆగలేదుగానీ, ఆయన బాగా జనాదరణ సంపాదించాడు.
ఇండియన్ ఒపీనియన్ అనే పత్రికను ఆయన ప్రచురించాడు. సత్యాగ్రహం అనే పోరాట విధానాన్ని ఈ కాలంలోనే ఆయన అమలు చేశాడు. ఇది ఆయనకు కేవలం పని సాధించుకొనే ఆయుధం కాదు. నిజాయితీ, అహింస, సౌభ్రాతృత్వము అనే సుగుణాలతో కూడిన జీవితం గడపడంలో ఇది ఒక పరిపూర్ణ భాగము. గనులలోని భారతీయ కార్మికులకు జరుగుతున్న అన్యాయాలను ప్రతిఘటించడానికి ఆయన మొదలుపెట్టిన సత్యాగ్రహము 7 సంవత్సరాలు సాగింది. 1913లో వేలాది కార్మికులు చెరసాలలకు వెళ్ళారు. కష్టనష్టాలకు తట్టుకొని నిలచారు. చివరకు దక్షిణాఫ్రికా ప్రభుత్వము కొన్ని ముఖ్యమైన సంస్కరణలు చేపట్టింది. కానీ గాంధీకి బ్రిటిష్ వారిపై ద్వేషం లేదు. వారి న్యాయమైన విధానాలను ఆయన సమర్ధించాడు. బోయర్ యుద్ధకాలం లో (1899-1902) ఆయన తన పోరాటాన్ని ఆపి, వైద్యసేవా కార్యక్రమాలలో నిమగ్నుడైనాడు. ప్రభుత్వము ఆయన సేవలను గుర్తించి, పతకంతో సత్కరించింది. ఈ కాలంలో అనేక గ్రంథాలు చదవడం వలన, సమాజాన్ని అధ్యయనం చేయడం వలన ఆయన తత్వము ఎంతో పరిణతి చెందింది. లియో టాల్‌స్టాయ్ రాసిన ది కింగ్డమ్ ఆఫ్ గాడ్ ఈజ్ వితిన్ యు (The Kingdom of God is Within You), జాన్ రస్కిన్ యొక్క అన్టూ దిలాస్ట్ (Unto the Last) అనే గ్రంథాలు ఆయనను బాగా ప్రభావితం చేశాయి. కాని, అన్నిటికంటే ఆయన ఆలోచనపై అత్యధిక ప్రభావం చూపిన గ్రంథము భగవద్గీత. గీతా పఠనం వల్ల ఆయనకు ఆత్మజ్ఞానము యొక్క ప్రాముఖ్యతా, నిష్కామ కర్మ విధానమూ వంటబట్టాయి. అన్ని మతాలూ దాదాపు ఒకే విషయాన్ని బోధిస్తున్నాయని కూడా ఆయన గ్రహించాడు. దక్షిణాఫ్రికాలో "ఫీనిక్స్ ఫార్మ్", "టాల్ స్టాయ్ ఫార్మ్" లలో ఆయన సామాజిక జీవనాన్నీ, సౌభ్రాతృత్వాన్నీ ప్రయోగాత్మకంగా అమలు చేశాడు. ఇక్కడ వ్యక్తులు స్వచ్ఛందంగా సీదా సాదా జీవితం గడిపేవారు - కోరికలకు కళ్ళెం వేయడమూ, ఉన్నదేదో నలుగురూ పంచుకోవడమూ, ప్రతి ఒక్కరూ శ్రమించడమూ, సేవా దృక్పథమూ, ఆధ్యాత్మిక దృక్కోణమూ ఈ జీవితంలో ప్రధానాంశాలు. గాంధీ స్వయంగా పంతులుగా, వంటవాడిగా, పాకీవాడిగా ఈ సహజీవన విధానంలో పాలు పంచుకొన్నాడు.
ఈ సమయంలోనే ఆయన అస్పృశ్యతకూ, కులవివక్షతకూ, మతవిద్వేషాలకూ ఎదురు నిలవడం బోధించాడు. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే సంపూర్ణమైన జీవితం గడపడం ఆయన మార్గము. పోరాటాలూ, సంస్కరణలూ ఆ జీవితంలో ఒక భాగము. ఒక అన్యాయాన్ని వ్యతిరేకించి, మరొక అన్యాయాన్ని సహించడం ఆయన దృష్టిలో నేరము. 1914లో గాంధీ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు. భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్యోద్యమం అప్పుడే చిగురు వేస్తున్నది.
భారత జాతీయ కాంగ్రెసు సమావేశాల్లో గాంధీ పాల్గొనసాగాడు. అప్పటి ప్రధాన నేతలలో ఒకరైన గోపాలకృష్ణ గోఖలే గాంధీకి భారత రాజకీయాలు, సమస్యలను పరిచయం చేశాడు. చాలామంది నాయకులకు ఇష్టం లేకున్నా గాంధీ మొదటి ప్రపంచ యుద్ధములో బ్రిటిష్ వారిని సమర్ధించి, సైన్యంలో చేరడాన్ని ప్రోత్సహించాడు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో స్వేచ్ఛనూ, హక్కులనూ కోరుకొనేవారికి ఆ సామ్రాజ్యాన్ని కాపాడవలసిన బాధ్యత ఉన్నదని ఆయన వాదం. బీహారు లోని బాగా వెనుకబడిన చంపారణ్ జిల్లాలో తెల్లదొరలు, వారి కామందులూ ఆహార పంటలు వదలి, నీలిమందు వంటి వాణిజ్యపంటలు పండించమని రైతులను నిర్బంధించేవారు. పండిన పంటకు చాలీచాలని మూల్యాన్ని ముట్టచెప్పేవారు. పేదరికమూ, దురాచారాలూ, మురికివాడలూ అక్కడ ప్రబలి ఉన్నాయి. ఆపైన అక్కడ తీవ్రమైన కరువు సంభవించినప్పుడు సర్కారువారు పన్నులు పెంచారు. గుజరాత్ లోని ఖేడా లోనూ ఇదే పరిస్థితి. గాంధీ ఆ పరిస్థితులను వివరంగా అధ్యయనం చేయించి, 1918 లలో చంపారణ్, ఖేడా సత్యాగ్రహాలు నిర్వహించాడు. ప్రజలను చైతన్యవంతులుగా చేయడమూ, చదువునూ సంస్కారాన్నీ పెంచడమూ, జాతి వివక్షతను విడనాడడమూ, అన్యాయాన్ని ఖండించడమూ ఈ సత్యాగ్రహంలో భాగము. ఈ కార్యక్రమంలో ఉక్కుమనిషిగా పేరొందిన సర్దార్ వల్లభభాయ్ పటేల్ గాంధీకి కుడిభుజంగా నిలచాడు. ఆయన నాయకత్వంలో వేలాదిగా ప్రజలు సర్కారు దౌర్జన్యాలకు ఎదురు నిలచి, జైలుకు తరలి వెళ్ళారు. సమాజంలో అశాంతిని రేకెత్తిస్తున్నారన్న నేరంపై ఆయనను అరెస్టు చేసినపుడు జనంలో పెద్ద యెత్తున నిరసన పెల్లుబికింది. చివరకు ఒత్తిడికి తలొగ్గి సరైన కొనుగోలు ధరలు చెల్లించడానికీ, పన్నులు తగ్గించడానికీ ఒప్పందాలు కుదిరాయి. ఖైదీలు విడుదలయ్యారు. ఈ కాలంలోనే గాంధీని ప్రజలు ప్రేమతో "బాపు" అనీ, "మహాత్ముడు" అనీ పిలుచుకొనసాగారు. గాంధీ నాయకత్వానికి బహుముఖంగా ప్రశంసలూ, ఆమోదమూ లభించాయి. 1919లో ప్రభుత్వ వ్యతిరేక ప్రదర్శనలు నేరమనే రౌలట్ చట్టానికి నిరసన పెల్లుబికినపుడు గాంధీ నడిపిన సత్యాగ్రహము ఆ చట్టాలకు అడ్డు కట్ట వేసింది. కాని ప్రజలలో ఆగ్రహం పెరిగి ఎదురుదాడులు మొదలైనప్పుడు ఆయన బాగా తీవ్రస్థాయిలో ఉన్న ఉద్యమాన్ని ఆపు చేసి, పరిహారంగా నిరాహారదీక్ష సలిపాడు. పట్టుబట్టి ఆ దాడులలో మరణించిన బ్రిటిష్ ప్రజలపట్ల సంతాప తీర్మానాన్ని ఆమోదింపజేశాడు. హింసకు ప్రతిహింస అనేది గాంధీ దృష్టిలో దుర్మార్గము. ఏ విధమైన హింసయినా తప్పే. ఏప్రిల్ 13, 1919 న అమృత్ సర్, పంజాబు లోని జలియన్ వాలా బాగ్ లో సామాన్య జనులపై జరిగిన దారుణ మారణకాండలో 400 మంది నిరాయుధులైన భారతీయులు మరణించారు. ఫలితంగా సత్యాగ్రహము, అహింస అనే పోరాట విధానాలపై మిగిలినవారికి కాస్త నమ్మకం సడలగా, అవే సరైన మార్గాలని గాంధీకి మరింత దృఢంగా విశ్వాసం కుదిరింది. అంతే కాదు, భారతదేశానికి సంపూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని సాధించాలనే సంకల్పం గాంధీలోనూ, సర్వత్రానూ ప్రబలమైంది. 1921లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ కు ఆయన తిరుగులేని నాయకునిగా గుర్తింపబడ్డాడు. కాంగ్రెసును పునర్వ్యవస్థీకరించి, తమ ధ్యేయము "స్వరాజ్యము" అని ప్రకటించాడు. వారి భావంలో స్వరాజ్యము అంటే పాలన మారటం కాదు. వ్యక్తికీ, మనసుకీ, ప్రభుత్వానికీ స్వరాజ్యము కావాలి. తరువాతి కాలంలో గాంధీ తమ పోరాటంలో మూడు ముఖ్యమైన అంశాలను జోడించాడు.
"స్వదేశీ" - విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించడం, నూలు వడకడం, ఖద్దరు ధరించడం, విదేశీ విద్యనూ, బ్రిటిష్ సత్కారాలనూ తిరస్కరించడం. వీటివల్ల ఉద్యమంలో క్రమశిక్షణ పెరిగింది. మహిళలు మరింతగా ఉద్యమానికి దగ్గరయ్యారు. దేశ ఆర్థిక వ్వవస్థపై దీర్ఘకాలిక ప్రభావాలకు అవకాశం పెరిగింది. ఆత్మాభిమానమూ, ఆత్మ విశ్వాసమూ వెల్లి విరిశాయి. శ్రమకు గౌరవాన్ని ఆపాదించడం ఆన్నింటికంటే ముఖ్యమైన ఫలితం.
"సహాయ నిరాకరణ" - ఏదయితే అన్యాయమో దానికి ఏ మాత్రమూ సహకరించకపోవడం. ప్రభుత్వానికి పాలించే హక్కు లేనందున దానికి పన్నులు కట్టరాదు. వారి చట్టాలను ఆమోదించరాదు. ఈ ఉద్యమానికి మంచి స్పందన లభించింది. కాని 1922లో ఉత్తరప్రదేశ్ చౌరీచౌరాలో ఉద్రేకాలు పెల్లుబికి హింస చెలరేగింది. ఉద్యమం అదుపు తప్పుతున్నదని గ్రహించి, గాంధీ దాన్ని వెంటనే నిలిపివేశాడు.
"సమాజ దురాచార నిర్మూలన" - గాంధీ దృష్టిలో స్వాతంత్ర్యము అంటే పరిపూర్ణమైన వ్యక్తి వికాసానికి అవకాశం. అంటరానితనమున్నచోట, మురికివాడలున్నచోట, హిందూ ముస్లిములు తగవులాడుకొంటున్నచోట స్వాతంత్ర్య మున్నదనుకోవడంలో అర్ధం లేదు. గాంధీ ప్రవేశపెట్టిన ఈ ఆలోచనా సరళి వల్లనే భారతీయులు గర్వింపదగిన ఆధునిక భావాలూ, విలువలూ ఈరోజు సాధారణ జీవన సూత్రాలుగా పాదుకొన్నాయని మనం గ్రహించాలి.
1922లో రెండు సంవత్సరాలు జైలులో గడిపాడు. ఈ కాలంలో కాంగ్రెసులో అతివాద, మితవాద వర్గాల మధ్య భేదాలు బలపడ్డాయి. హిందూ ముస్లిం వైషమ్యాలు కూడా తీవ్రం కాసాగాయి. తరువాత ఈ పరిస్థితిని చక్కదిద్దడానికి ఆయన ప్రయత్నం చేశాడు. 1924 లో మూడు వారాల నిరాహారదీక్ష సాగించాడు. కాని వాటి ఫలితాలు కొంతవరకే లభించాయి. మద్యపానము, అంటరానితనం, నిరక్షరాస్యతలను నిర్మూలించే ఉద్యమాలలో ఆయన లీనమయ్యారు. 1927 లో సైమన్ కమిషన్కు వ్యతిరేకంగా సాగిన పోరాటం తరువాత మరలా గాంధీ స్వరాజ్యోద్యమంలో చురుకైన పాత్రను చేబట్టాడు. అందరికీ సర్ది చెప్పి, 1928లో కలకత్తా కాంగ్రెసులో "స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి" తీర్మానాన్ని ఆమోదింపజేశాడు. అందుకు బ్రిటిషు వారికి ఒక సంవత్సరం గడువు ఇచ్చాడు. ఆయినా ఫలితం శూన్యం. 1929 డిసెంబర్ 31 న లాహోరులో భారత స్వతంత్ర పతాకం ఎగురవేయబడింది. 1930 జనవరి 26ను స్వాతంత్ర్య దినంగా ప్రకటించాడు ఆ రోజున ఉద్యమం చివరి పోరాటం మొదలైందని చెప్పవచ్చును
సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనమని దేశమంతా పర్యటిస్తూ ఏప్రిల్ 1919 లో మొదటిసారిగా విజయవాడ లో ఉపన్యసించారు.[1], దీనివలన తెలుగువారిలో గొప్ప చైతన్యమొచ్చింది. కె.ఎన్. కేసరి లాంటి వారి జీవిత శైలిలో పెద్దమార్పులు వచ్చాయి.[2]
ఉప్పు సత్యాగ్రహం (దండియాత్ర), క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ముఖ్యమైన చివరి ఘట్టాలు. ఉప్పుపై విధించిన పన్నును వ్యతిరేకిస్తూ 1930 మార్చిలో ఉప్పు సత్యాగ్రహం ప్రారంభించాడు. ప్రభుత్వ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించి, పన్ను కట్టకుండా, సముద్రంలోంచి ఉప్పును తీసుకోవడమనే చిన్న సూత్రంపై ఇది ఆధారపడింది. మార్చి 21 నుండి ఏప్రిల్ 6 వరకు అహమ్మదాబాదు నుండి దండి వరకు 400 కి.మీ. పాదయాత్ర ఈ పోరాటంలో కలికితురాయి. దారిపొడవునా అభినందించేవారు, సన్మానించేవారు, పూజించేవారు - ఇది తరతరాలు తెలుసుకోవలసిన పెద్ద పండుగ. దారిలో చేరినవారితో దండి చేరుకొనే సరికి జనం వెల్లువలా పోటెత్తారు. దండిలోనే కాదు, దేశంలో ఊరూరా ఉప్పు సత్యాగ్రహ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. మొత్తం దేశంలో 60,000 మంది చెరసాల పాలయ్యారు. ఎట్టకేలకు ప్రభుత్వం దిగివచ్చింది. 1931లో గాంధీ-ఇర్విన్ ఒడంబడిక ప్రకారం ఉద్యమం ఆపారు. అందరినీ విడుదల చేశారు. 1932లో లండనులో రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకు భారత జాతీయ కాంగ్రెసు ఏకైక ప్రతినిధిగా గాంధీ హాజరయ్యాడు. కాని ఆ సమావేశం గాంధీని, స్వాతంత్ర్యవాదులందరినీ నిరాశపరచింది. లార్డ్ ఇర్విన్ తరువాత వచ్చిన లార్డ్ విల్లింగ్డన్ మరలా స్వాతంత్ర్యోద్యమాన్ని పూర్తిగా అణచి వేయడానికి ప్రయత్నించాడు. 1932లో నిమ్న కులాలవారినీ, ముస్లిము లనూ వేరుచేయడానికి ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను ప్రవేశపెట్టారు. ఇందుకు వ్యతిరేకంగా 6 రోజులు నిరాహార దీక్ష చేసి గాంధీ సమదృష్టితో పరిష్కారాన్ని తెచ్చేలా ఒత్తిడి చేశాడు. తరువాత అంటరానివారిగా చూడబడిన వర్గాలపట్ల సమాజ దృక్పథాన్నీ, వారి స్థితిగతులనూ మెరుగుపరచడానికి గాంధీ తీవ్రంగా కృషి చేశాడు. వారిని హరిజనులని పిలిచాడు. ఆత్మశోధనకూ, ఉద్యమస్ఫూర్తికీ 1933 మే 8 నుండి 21 రోజుల నిరాహారదీక్ష సాగించాడు. 1934లో ఆయనపై మూడు హత్యాప్రయత్నాలు జరిగాయి. ఫెడరేషన్ పద్ధతిలో ఎన్నికలలో పోటీ చేయడానికి కాంగ్రెసు సిద్ధమైనపుడు గాంధీ కాంగ్రెసుకు రాజీనామా చేశాడు. తన నాయకత్వంవల్ల కాంగ్రెసులోని వివిధ వర్గాల నాయకుల రాజకీయనాయకుల స్వేచ్ఛా ప్రచారానికి ఇబ్బంది రాకూడదనీ, స్వాతంత్ర్యమనే ప్రధాన లక్ష్యాన్నుంచి దృష్టి మరలకూడదనీ ఆయన ఉద్దేశము.
1936లో లక్నో కాంగ్రెసు సమావేశం నాటికి మరలా గాంధీ ప్రధానపాత్ర తీసుకొన్నాడు. 1938లో కాంగ్రెసు అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికైన సుభాస్ చంద్రబోసుతో గాంధీకి తీవ్రమైన విభేదాలు ఏర్పడ్డాయి. బోసుకు ప్రజాస్వామ్యంపైనా, అహింసపైనా పూర్తి విశ్వాసం లేదన్నది గాంధీ యొక్క ముఖ్యమైన అభ్యంతరం. అయినా బోసు మళ్ళీ రెండోసారి కాంగ్రెసు అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికయ్యాడు. తరువాత సంభవించిన తీవ్రసంక్షోభం కారణంగా బోసు కాంగ్రెసుకు దూరమయ్యాడు.
1939లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం మొదలయ్యింది. ప్రజా ప్రతినిధులను సంప్రదించకుండా భారతదేశాన్ని యుద్ధంలో ఇరికించారనీ, ఒకరి స్వాతంత్ర్యాన్ని కాలరాస్తూ, మరొకప్రక్క స్వేచ్ఛకోసం యుద్ధమని చెబుతున్నారనీ బ్రిటిషు విధానాన్ని కాంగ్రెసు వ్యతిరేకించింది. పార్లమెంటు నుండి కాంగ్రెసు వారంతా రాజీనామా చేశారు. బ్రిటిష్ వారు భారతదేశాన్ని వదలిపోవాలని డిమాండ్ చేస్తూ 1942లో "క్విట్ ఇండియా" ఉద్యమం ప్రారంభమైంది.
"క్విట్ ఇండియా" ఉద్యమం బాగా తీవ్రంగా సాగింది. ఊరేగింపులూ, అరెస్టులూ, హింసా పెద్ద ఎత్తున కొనసాగాయి. కాంగ్రెసులో అంతర్గతంగా కూడా బలమైన విభేదాలు పొడచూపసాగాయి. ఈ సమయంలో గాంధీ చిన్నచిన్న హింసాత్మక ఘటనలున్నా ఉద్యమం ఆగదని దృఢంగా స్పష్టం చేశాడు. "భారత్ ఛోడో"- భారతదేశాన్ని వదలండి - అన్నది నినాదము. "కరో యా మరో" - చేస్తాం, లేదా చస్తాం - అన్నది అప్పటి నిశ్చయము. ప్రభుత్వము కూడా తీవ్రమైన అణచివేత విధానాన్ని చేపట్టింది.
1942 ఆగష్టు 9 న గాంధీతో బాటు పూర్తి కాంగ్రెసు కార్యవర్గం అరెస్టయ్యింది. గాంధీ రెండేళ్ళు పూణే జైలులో గడిపాడు. ఈ సమయంలోనే ఆయన కార్యదర్శి మాధవ దేశాయ్ మరణించాడు. ఆయన సహధర్మచారిణి కస్తూరిబాయి 18నెలల కారాగారవాసం తరువాత మరణించింది. గాంధీ ఆరోగ్యం బాగా క్షీణించింది. అనారోగ్య కారణాలవల్ల ఆయనను 1944లో విడుదల చేశారు. బ్రిటిష్ వారు యుద్ధము తరువాత ఇతర నాయకులనూ, లక్ష పైగా ఉద్యమకారులనూ విడుదల చేశారు. క్రమంగా స్వాతంత్ర్యం ఇవ్వబడుతుందని అంగీకరించారు.
1946 లో స్పష్టమైన బ్రిటిష్ కాబినెట్ మిషన్ ప్రతిపాదన చర్చకు వచ్చింది. కాని ఈ ప్రతిపాదనను ఎట్టి పరిస్థితిలోను అంగీకరించవద్దని గాంధీజీ పట్టుపట్టాడు. ముస్లిమ్ మెజారిటీ ప్రాంతాలకు ప్రత్యేక ప్రతిపత్తి ఇవ్వాలనే ఆలోచన దేశవిభజనకు నాంది అని గాంధీజీ భయము. గాంధీజీ మాటను కాంగ్రెసు త్రోసిపుచ్చిన కొద్ది ఘటనలలో ఇది ఒకటి. కాబినెట్ మిషన్ ప్రతిపాదనను నిరాకరిస్తే అధికారం క్రమంగా ముస్లిమ్ లీగ్ చేతుల్లోకి జారుతుందని నెహ్రూ, సర్దార్ పటేల్ అభిప్రాయపడ్డారు. 1946-47 సమయంలో 5000 మంది హింసకు ఆహుతి అయ్యారు. హిందువులు, ముస్లిములు, సిక్కులు, క్రైస్తవులు ఇరుగు పొరుగులుగా ఉన్న దేశాన్ని మతప్రాతిపదికన విభజింపడాన్ని గాంధీ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు. అలాంటి ఆలోచన సామాజికంగానూ, నైతికంగానూ, ఆధ్యాత్మికంగానూ కూడా గాంధీ తత్వానికి పెనుదెబ్బ. కాని ముస్లిమ్ లీగ్ నాయకులైన ముహమ్మద్ ఆలీ జిన్నాకి పశ్చిమ పంజాబు, సింధ్, బలూచిస్తాన్, తూర్పు బెంగాల్లో మంచి ప్రజాదరణ ఉంది. కావాలంటే జిన్నాను ప్రధానమంత్రిగా చేసైనా దేశాన్ని ఐక్యంగా నిలపాలని గాంధీ ప్రగాఢ వాంఛ. కాని జిన్నా - "దేశ విభజనో, అంతర్గత యుద్ధమో తేల్చుకోండి" - అని హెచ్చరించాడు. చివరకు హిందూ - ముస్లిం కలహాలు ఆపాలంటే దేశవిభజన కంటే గత్యంతరము లేదని తక్కిన కాంగ్రెసు నాయకత్వము అంగీకరించింది. అయితే గాంధీ పట్ల ప్రజలకూ పార్టీ సభ్యులకూ ఉన్న ఆదరణ దృష్ట్యా గాంధీ సమ్మతించకపోతే ఏ నిర్ణయమూ తీసుకొనే అవకాశం లేదు. అంతర్గత యుద్ధాన్ని ఆపడానికి వేరే మార్గం లేదని గాంధీని ఒప్పించడానికి పటేల్ శతవిధాల ప్రయత్నించాడు. చివరకు హతాశుడైన గాంధీ ఒప్పుకొనక తప్పలేదు. కాని ఆయన పూర్తిగా కృంగిపోయాడు. 1947 ఆగస్టు 15న దేశమంతా సంబరాలు జరుపుకొంటూ ఉండగా దేశవిభజన వల్ల విషణ్ణుడైన గాంధీమాత్రము కలకత్తాలో ఒక హరిజనవాడను శుభ్రముచేస్తూ గడిపాడు. ఆయన కలలన్నీ కూలిపోయిన సమయంలో హిందూ ముస్లిమ్ మత విద్వేషాలు పెచ్చరిల్లి ఆయనను మరింత శోకానికి గురిచేశాయి.
స్వాతంత్ర్యానంతరం గాంధీ ప్రయత్నాలు హిందూ-ముస్లిం విద్వేషాలను నివారించడానికీ, ఆత్మశోధనకూ పరిమితమయ్యాయి. ప్రభుత్వం పరిస్థితిని అదుపు చేయలేని అసహాయ స్థితిలో పడింది. మొత్తం పోలీసు బలగాలు దేశ పశ్చిమప్రాంతానికి పంపబడ్డాయి. తూర్పు ప్రాంతంలో కల్లోలాలను అదుపు చేసే భారం గాంధీ పై పడింది. దేశవిభజనతో ముఖ్యంగా పంజాబు, బెంగాలు లలో పెద్దఎత్తున సంభవించిన వలసలవల్ల మత కలహాలు, మారణకాండలు ప్రజ్వరిల్లాయి. 1947లో కాశ్మీరు విషయమై భారత్ - పాకిస్తాన్ యుద్ధం తరువాత ఇంటా, బయటా పరిస్థితి మరింత క్షీణించింది. ముస్లిములందరినీ పాకిస్తాను పంపాలనీ, కలసి బ్రతకడం అసాధ్యమనీ వాదనలు నాయకుల స్థాయిలోనే వినిపించసాగాయి. ఈ పరిస్థితి గాంధీకి పిడుగుదెబ్బ వంటిది. దీనికి తోడు విభజన ఒప్పందం ప్రకారము పాకిస్తానుకు ఇవ్వవలసిని 55 కోట్లు రూపాయలను ఇవ్వడానికి భారత్ నిరాకరించింది. ఆ డబ్బు భారతదేశంపై యుద్ధానికి వాడబడుతుందని పటేల్ వంటి నాయకుల అభిప్రాయం. కాని అలా కాకుంటే పాకిస్తాన్ మరింత ఆందోళన చెందుతుందనీ, దేశాలమధ్య విరోధాలు ప్రబలి మతవిద్వేషాలు సరిహద్దులు దాటుతాయనీ, అంతర్యుద్ధానికి దారితీస్తుందనీ గాంధీ అభిప్రాయం. ఈ విషయమై ఆయన ఢిల్లీలో తన చివరి ఆమరణ నిరాహారదీక్ష ప్రారంభించాడు. ఆయన డిమాండ్లు రెండు - (1) మత హింస ఆగాలి (2) పాకిస్తానుకు 55 కోట్ల రూపాయలు ఇవ్వాలి. - ఎవరెంతగా ప్రాధేయపడినా ఆయన తన దీక్ష మానలేదు. చివరకు ప్రభుత్వం దిగివచ్చి పాకిస్తానుకు డబ్బు ఇవ్వడానికి అంగీకరించింది. హిందూ, ముస్లిమ్, సిక్కు వర్గాల నాయకులు సఖ్యంగా ఉండటానికి కట్టుబడి ఉన్నామని ఆయనవద్ద ప్రమాణం చేశారు. అప్పుడే ఆయన నిరాహార దీక్ష విరమించాడు. కాని ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో గాంధీ పట్ల మతోన్మాదుల ద్వేషం బలపడింది. ఆయన పాకిస్తానుకూ, ముస్లిములకూ వత్తాసు పలుకుతున్నాడని హిందూమతంలోని తీవ్రవాదులూ, హిందువులకోసం ముస్లిము జాతీయతను బలిపెడుతున్నాడని ముస్లిములలోని తీవ్రవాదులూ ఉడికిపోయారు.
1948 జనవరి 30 న గాడ్సే వారి బృందం గాంధీని హత్యచేయటానికి విఫల ప్రయత్నం చేసారు. అందులో వారి అనుచరుడు మదన్ లాల్ అరెస్టయినాడు. ఈ విషయం గాంధీకి తెలిసిన మీదట, మదన్ లాల్ ను ధైర్యం గల కుర్రాడని మెచ్చుకున్నాడట. ఆయన మాటలలోనే ఆయన ప్రతిస్పందన- "పిల్లలు!! వీళ్ళకి ఇప్పుడు అర్థం కాదు. నేను పోయాక గుర్తుకు తెచ్చుకుంటారు, ఆ ముసలాడు సరిగానే చెప్పాడనీ."
1948 జనవరి 30వ తారీఖున ఢిల్లీలో బిర్లా నివాసంవద్ద ప్రార్థన సమావేశానికి వెళ్తుండగా ఆయనను నాథూరామ్ గాడ్సే కాల్చి చంపాడు. నేలకొరుగుతూ గాంధీ "హే రామ్" అన్నాడని చెబుతారు. 1944 నుంచి 1948 వరకూ మహాత్మా గాంధీకి ఆంతరంగిక కార్యదర్శిగా పనిచేసిన వెంకిట కల్యాణం ఆయన హత్య జరిగినప్పుడు పక్కనే ఉన్నారు. ఆయన మాటల ప్రకారం"1948 జనవరి 30వ తేదీ సాయంత్రం 5:17 గంటలకు మహాత్మాగాంధీ ఢిల్లీలోని బిర్లాహౌస్‌లో ప్రార్థనా సమావేశాన్ని ముగించి బయటకు వస్తున్నప్పుడు నాథూరాంగాడ్సే ఆయనకు ఎదురుగా వచ్చారు. అప్పుడు గాంధీ పక్కనే ఉన్న సహచరి అఛాఛటోపాధ్యాయ గాడ్సేను పక్కకు నెట్టివేస్తూ ఆలస్యమైంది పక్కకు జరగండి అంటూ తోస్తూనే ఉంది. కానీ గాడ్సే పాయింట్ 380 ఏసీపీ, 606824 సీరియల్ నెంబర్ కలిగిన బెరెట్టా ఎం 1934 అనే మోడల్ సెమి-ఆటోమెటిక్ పిస్టల్‌తో గాంధీ ఛాతిలోకి మూడుసార్లు కాల్చారు. దీంతో బాపూజీ అక్కడికక్కడే కుప్పకూలారు. కానీ ఆ సమయంలో బాపు ‘హేరాం’ అని ఉచ్ఛరించలేదు.[3][4] గాంధీపై కాల్పులు జరిపిన గాడ్సే అనంతరం తనంతట తానే పోలీస్ అని కేక వేసి లొంగిపోయారు." గాంధీ అనుచరుల్లో ముఖ్యులైన శ్రీనందలాల్ మెహతా మాత్రం తాను ఇచ్చిన ఎఫ్‌ఐఆర్‌లో గాంధీ హేరాం అంటూ నేలకొరిగారనే సమాచారాన్ని ఇచ్చారు. గాడ్సే కాల్చిన ఒక బుల్లెట్ గాంధీ ఛాతిలోకి దూసుకొని పోగా మిగిలిన రెండు బుల్లెట్లు పొట్ట నుంచి దూసుకెళ్లాయి.
ఢిల్లీ రాజఘాట్ లో అతని సమాధి మరియు స్మారక స్థలమైన రాజ్ ఘాట్ వద్ద ఈ మంత్రమే చెక్కి ఉన్నది. మహాత్ముని మరణాన్ని ప్రకటిస్తూ జవహర్ లాల్ నెహ్రూ రేడియోలో అన్న మాటలు: "మిత్రులారా, మన జీవితాల్లో వెలుగు అంతరించి, చీకటి అలుముకొన్నది. ఏమి చెప్పటానికీ నాకు మాటలు కరవయ్యాయి. మన జాతిపిత బాపూ ఎప్పటిలాగా మన కంటికి కన్పించడు. మనను ఓదార్చి, దారి చూపే పెద్దదిక్కు మనకు లేకుండా పోయాడు. నాకూ, కోట్లాది దేశప్రజలకూ ఇది తీరని శోకము".
"గాంధీని నిలదీయటానికి ఎటువంటి చట్టపరమయిన అవకాశం లేదు. అతనికి సహజ మరణం పొందే అవకాశం ఇవ్వకూడదు అని నాకు అనిపించింది."అని గాడ్సే చెప్పాడు.[ఆధారం చూపాలి]
"పిస్టల్ నా కుడి అరచేతిలో ఇముడ్చుకొని, రెండు చేతులూ ముకుళించి 'నమస్తే' అన్నాను. నా ఎడమ చేతితో అడ్డంగా ఉన్న ఒక అమ్మాయిని పక్కకు తోసేసాను. ఆ తరువాత కాల్పులు జరిగాయి, తుపాకీ దానంతటే పేలిందనిపించింది. నేను రెండు సార్లు కాల్చానా, మూడు సార్లు కాల్చానా అన్నది నాకెప్పటికీ తెలియని విషయం. గాంధీ గుండు దెబ్బ తగలగానే హే రామ్ అని కిందపడిపొయ్యాడు.[5] నేను తుపాకీని పైకెత్తి గట్టిగాపట్టుకొని నిలుచుని 'పోలీస్! పోలీస్!' అని అరవటం మొదలు పెట్టాను. నాకు కావలిసింది అందరూ, నేను ఈ పని ముందుగావేసుకొన్న పథకం ప్రకారం కావాలని చేసానని అనుకోవాలి, అంతేకాని, ఏదో క్షణికావేశంలో చేశాననుకోకూడదు. అక్కడనుంచి తప్పించుకుని పారిపోవటానికి పయత్నించాననిగానీ, తుపాకీ వదిలించుకొవలని అనుకుంటున్నానని గాని ఎవరూ అనుకోకూడదు. తుపాకీతోసహా పట్టుబడటమే నా అభిమతం. కానీ దాదాపు ఒక అర నిమిషందాకా, ఎవరూ కదలలేదు".
నాథూరామ్ గాడ్సే హత్యా స్థలంనుండి పారిపోయే ప్రయత్నం ఏమీ చెయ్యలేదు, అతన్ని నిర్బంధించి తుగ్లక్ రోడ్ పోలీసు స్టేషనుకు తీసుకొని వెళ్ళారు. అక్కడ ఉపపోలీస్ సూపరింటిండెంట్ సర్దార్ జస్వంత్ సింగ్ మొదటి సమాచార నివేదిక (First Information Report) తయారు చేసాడు. న్యాయ స్థానాలలో తగిన విచారణ అనంతరం నాథూరామ్ గాడ్సేను అతనికి హత్యలో సహకరించిన నారాయణ ఆప్టేలను 1949 నవంబరు 15న ఉరి తీసారు.
చరిత్రకారుడు ఆర్.బి.క్రీబ్ ప్రకారం మహాత్మా గాంధీ యొక్క ఆలోచనా విధానం కాలంతో పాటు పరిపక్వత చెందినది. లండనులో చదువుకునే సమయంలో నిజాయితీ, నిగ్రహం, పవిత్రత, శాకాహారం అలవర్చుకున్నాడు. భారతదేశం తిరిగి వచ్చాక న్యాయవాదిగా పనిలో వైఫల్యం పొందటంతో దక్షిణాఫ్రికా వెళ్లిన గాంధీ అక్కడ పాతికేళ్ళ పాటు వివిధ భారతీయేతర సంస్కృతుల ఆలోచనలను అర్ధంచేసుకున్నాడు. మహాత్మా గాంధీ పరిశీలనాత్మక మత వాతావరణంలో పెరిగాడు మరియు జీవితాంతం అనేక మతపరమైన సంప్రదాయాల నుంచి స్ఫూర్తి పొందాడు. గాంధీ తల్లికి జైను లతో ఉన్న పరిచయాల వలన జైనమత ఆలోచనలైన కరుణ, శాకాహారం, ఉపవాసం, స్వీయ క్రమశిక్షణ, ప్రతిజ్ఞ యొక్క ప్రాముఖ్యత విలువల ప్రభావం గాంధీ ఫై పడినది. ప్రారంభ దశలో ఉన్న జైనమత ప్రభావం తరువాతికాలంలో గాంధీ యొక్క అన్ని ఆలోచనలకు మూలంగా నిలిచాయి.
1908లో టాల్ స్టాయ్ రాసిన ఉత్తరంలో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్య ప్రేమ మరియు గుణాత్మక నిరోధకము అనే ఆయుధాలలో సాదించవచ్చని పేర్కొన్నారు.1909లో గాంధీ ఈ ఉత్తరం యొక్క గుజరాతి అనువాదం పత్రికలో ప్రచురించడానికి అనుమతి కోరుతూ టాల్ స్టాయ్ కి జాబు వ్రాశారు.ఈ విధంగా మొదలైన వీరి ఉత్తర ప్రత్యుతర సంభాషణ 1910లో టాల్ స్టాయ్ మరణించేవరకు కొనసాగింది. ఈ ఉత్తరాలలో ఆచరణాత్మక అహింసా విధానాల గురుంచి చర్చించారు.మహాత్మా గాంధీ స్వయంగా టాల్స్టాయ్ యొక్క శిష్యుడిగా పరిగణించుకొనేవారు.ఇద్దరు సామ్రాజ్యవాదం, హింసా విధానాలను వ్యతిరేకించారు.కానీ ఇరువురు రాజకీయ వ్యూహలపై తీవ్రంగా విభేదించారు.మహాత్మా గాంధీ మరియు హెర్మన్ కాలెన్ బాక్ టాల్స్టాయ్ ఫార్మ్ లో శిష్యులకు క్రమపద్ధతిలో అహింస తత్వశాస్త్రం పై శిక్షణ కొనసాగించారు.
మహాత్మా గాంధీ తన జీవితాన్ని సత్యశోధనకి అంకితం చేశారు. తను చేసిన తప్పులనుంచి నేర్చుకోవటం మరియు అయన సత్యంతో చేసిన ప్రయోగాలు సత్యశోధనకు ఎంతగానో ఉపయోగపడ్డాయి. గాంధీ గారి ఆత్మకథ పేరు "సత్యశోధన" (ఆంగ్లంలో The Story of My Experiments with Truth).[6] బ్రూస్ వాట్సన్ ప్రకారం గాంధీజీ గారి సత్యాగ్రహానికి మూలాలు వైదిక ఆదర్శాలైన ఆత్మ సాక్ష్యాత్కారం మరియు బౌద్ధ మరియు జైన విలువలైన అహింస, శాకాహారం, విశ్వవ్యాప్తమైన ప్రేమ. అలాగే క్రిస్టియన్-ముస్లిం విలువలైన సమానత్వం, విశ్వసోధరభావం, ఒక చెంపపై కొడితే మరొక చెంప చూపెట్టడం కూడా సత్యాగ్రహానికి మూలాలు.[7] వ్యక్తి యొక్క అతి ముఖ్యమైన పోరాటం తన సొంత భయాలు మరియు అభద్రతాభావాలను అధిగమించడంగా మహాత్మా గాంధీ పేర్కొన్నారు. గాంధీజీ తన విలువల సారంశాన్ని మొదట "దేవుడు సత్యం"గా పేర్కొన్నప్పటికి, తరువాత "సత్యమే దేవుడు" తన తత్వంగా పేర్కొన్నారు.[8]
సత్యాగ్రహం యొక్క ముఖ్యఉద్దేశం సమాజంలోని వైరుధ్యాలు తొలగించటానికి వైరుధ్యం కలిగించేవారికి హాని చేయకుండా వారిలో మార్పు తేవటం ద్వారా వారి నైతికస్తాయిని పెంచడం. సత్యాగ్రహాన్ని మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్ తన ప్రసిద్ధ ప్రసంగం"నాకు ఒక కలవుంది(ఆంగ్లం :I Have a Dream)"లో "ఆత్మ శక్తి"గా పేర్కొన్నారు. సామాన్యునికి సత్యాగ్రహం భుజబలం కన్నా గొప్ప నైతిక శక్తిని ఇస్తుంది. సత్యాగ్రహానికి "సార్వత్రిక శక్తి"గా కూడా వర్ణించవచ్చు. సత్యాగ్రహానికి అందరు సమానమే, బంధువులు మరియు అపరిచితులు, యువకులు మరియు వయసులో పెద్దవారు, స్త్రీ పురుషులు, స్నేహితులు మరియు శత్రువులు మధ్య అందరు సత్యాగ్హానికి సమానమే."[9]
గాంధీజీ ఇలా రాశారు "అసహనం, ఆటవికత, ఒత్తిడి ఉండకుడదు. నిజమైన ప్రజాస్వామిక స్పూర్తి తీసుకురావటానికి అసహనం పనికిరాదు. అసహనం కార్యాచరణ లో వ్యక్తి నమ్మకాన్ని ఒమ్ముచేస్తుంది."[10] "దురావస్త చట్టం (ఆంగ్లం: law of suffering)" అనే సిద్ధాంతం ప్రకారం ఓర్పుతొ కూడిన బాధ, బాధకు అంతం. అంతంలో వ్యక్తి లేదా సమాజం పురోగతిని సాధిస్తుంది. సత్యాగ్రహం ఆయుధంగా పోరాడిన శాసనోల్లంఘన, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాలు ఈ సిద్ధాంతం పై నడుపబడినాయి. సత్యాగ్రహంలో సహాయ నిరాకరణ అనగా సత్యం మరియు న్యాయంతో ప్రత్యర్థి సహకారం సాధించటం.[11]
అహింసను కనిపెట్టినది గాంధీజీ కాదుగాని, అహింసను భారీస్థాయిలో రాజకీయాలలో మొదట ఉపయోగించిన వ్క్యక్తి గాంధీజీ[12]. అహింస సిద్ధాంతం భారతీయ అధ్యాత్మిక ఆలోచనా విధానంలోను మరియు హిందు, బౌద్ధ, జైన, యూదు, క్రైస్తవ మతాలలో పలుమార్లు పేర్కొనబడింది. గాంధిజి తన విలువలను మరియు జీవన విధానాన్ని తన ఆత్మకథలో వివరించారు. అహింసను ఆచరించాలంటే గొప్ప నమ్మకం మరియు ధైర్యం కావాలని అయితే ఈవి అందరిలో లేవని గ్రహించారు. అందుకే అహింస అందరికి పాటించటం కష్టం అని, ముఖ్యంగా పిరికితనాన్ని కప్పివుంచటానికి వాడరాదు అని, ఒకవేళ పిరికితనం మరియు హింస రెండింటిలో ఒకటి ఎన్నుకోవలసినప్పుడు తను హింసను ఎన్నుకోవలసిందిగా సలహా ఇస్తానన్నారు.[13][14]
హింసా విధానాల ద్వారా స్వాతంత్ర్యం కోసం చేసిన వారి ప్రయత్నాలను నిరసించడంతో గాంధీజీ వారి కోపానికిగురయ్యారు. ముఖ్యంగా భగత్ సింగ్, రాజ్ గురు, సుఖ్ దేవ్, ఉదమ్ సింగ్ యొక్క ఉరి శిక్షలకు వ్యతిరేకంగా నిరసన చేయలేదని కొన్ని వర్గాలు నిందించాయి.[15][16]
ఈ విమర్శలకు జవాబుగా గాంధీజీ ఏమన్నారంటే "బ్రిటీషు వారితో ఆయుధాలు లేకుండా పోరాడాలి అని చెబితే ప్రజలు ఆచరించారు. కానీ ఇప్పుడు వారే హిందూ-ముస్లిం ఘర్షణలకు అహింస పనికిరాదు అని, అందుకు ప్రతి ఒక్కరు స్వీయ రక్షణ కోసం ఆయుధం చేతబట్టాలి అంటున్నారు."[17]
అంటరానితనం పోవాలని గాంధీ పదే పదే అంటున్నా, దేవాలయలలో హరిజనులకు ప్రవేశం వుండాలన్నా తదనుగుణంగా చర్యలు చేపట్టడంలో విఫలమయ్యాడని అంబేద్కర్ విమర్శించాడు.[18]
టైమ్ పత్రిక 1930 సంవత్సరపు టైమ్ పత్రిక వ్యక్తిగా ప్రకటించింది.1999 లో అల్బర్ట్ ఐన్ స్టీన్ తర్వాత రెండవ స్థానంలో శతాబ్ది వ్యక్తిగా గుర్తించబడ్డాడు.[19]. భారతప్రభుత్వం గాంధీ శాంతి బహమతిని ప్రముఖులైన సమాజసేవకులకు, ప్రపంచ నాయకులకు మరియు పౌరులకు ఇస్తున్నది. విదేశీయులలో జాత్యహంకారినికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన నెల్సన్ మండేలాఒక ప్రముఖ గ్రహీత.లో 2011, టైమ్ పత్రిక అధిక ప్రాముఖ్యత గల 25 రాజకీయనాయకులలో ఒకరుగా పేర్కొంది.[20]
అహింసా పద్ధతిలో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం సాధించి పెట్టిన మహాత్మాగాంధీకి నోబెల్ శాంతి బహుమతి ఇవ్వలేదు. ఐదుసార్లు గాంధీ ప్రతిపాదించబడ్డాడు.[21]. 1937, 1947 లో మాత్రమే గుర్తింపు చిట్టిజాబితాలో చోటు చేసుకున్నాడు. ప్రతిపాదనకు కారణాలుగా చెప్పబడిన విషయాలలో ముఖ్యమైనవి: ఆయన రాజకీయ నాయకుడు . అంతర్జాతీయ చట్టాల రూపకర్త . సహాయ పునరావాస కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నాడు. అంతర్జాతీయ శాంతి సంస్థలతో ఆయనకు ఎంతో సంబంధమూ ఉంది. ఆయన జాతీయవాదే కాక అంతర్జాతీయ మానవతావాది కూడా. దక్షిణాఫ్రికాలో కూడా ఆయన భారతీయుల కోసమే పోరాడాడు. రెండవ ప్రపంచయుద్ధం కాలంలో శాంతి బహుమతి యిస్తే, అప్పటి బ్రిటీష్‌ ప్రభుత్వానికి అసంతృప్తి కలుగుతుందని యివ్వలేదట! 1948 లో ప్రతిపాదించబడినా గడువు తీరకముందే గాంధీ హత్యచేయబడినందున ఇవ్వలేదట. ఆయితే మరణానంతరం ఇవ్వకూడదనే నియమం లేనట్లు, స్వీడన్ దేశీయుడైన ఐక్యరాజ్య సమితి ప్రధాన కార్యదర్శి దాగ్‌ హమర్షెల్డ్‌కు మరణానంతరం ఇచ్చినందువల్ల తెలుస్తుంది[22].
కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత నోబెల్‌ కమిటీ గాంధీకి నోబెల్ బహుమతి ఇవ్వకపోవటానికి విచారం ప్రకటించింది. బహుమతి ఇవ్వడానికి ఏకాభిప్రాయం కుదరలేదని చెప్పింది. 1989లో దలైలామా (14వ) కు శాంతి బహమతి ఇచ్చినపుడు. కమిటీ అధ్యక్షుడు, ఈ బహమతిలో కొంతభాగం గాంధీ స్మృతికి నివాళి అని పేర్కొన్నాడు.
"ఇటువంటి ఒక వ్యక్తి నిజంగా మన మధ్య జీవించాడంటే రాబోయే తరాలవారు నమ్మలేరు"- ప్రఖ్యాత శాస్త్రవేత్త ఆల్బర్ట్ ఐన్‍స్టీన్
"మన తరంలో రాజకీయవేత్తలందరికంటే కూడా గాంధీ ఆభిప్రాయాలు మేలైనవి. ఆయన చెప్పినట్లుగా మనం నడచుకోవాలి. మనకు కావలసినదాని కోసం హింసతో పోట్లాడటము కాదు. ఆన్యాయమని మనకు తోచినదానికి ఏ మాత్రమూ సాయము చేయకుండా ఉండటము మన బాధ్యత" - ప్రఖ్యాత శాస్త్రవేత్త ఆల్బర్ట్ ఐన్‍స్టీన్
మోహన్ దాస్ కరమ్ చంద్ గాంధీ: సత్యశోధన లేక ఆత్మ కథ, తెలుగు సేత: వేమూరి రాధాకృష్ణమూర్తి, నవజీవన్ పబ్లిషింగ్ హౌస్, అహమ్మదాబాద్, 1993. ISBN 81-7229-054-3
↑ నరిసెట్టి, ఇన్నయ్య (2011). " అబద్దాల వేట ఏది సత్యం ? గాంధీగారూ !". అబద్ధాల వేట - నిజాల బాట. రేషనలిస్ట్ వాయిస్ పబ్లికేషన్స్. వికీసోర్స్.
mohan das karanchand gaandhi (aktobaru 2, 1869 - janavari 30, 1948) bhaarateeyulandariche aadarimpabade oka goppa swaatantrya samarayodhudu. prajalu aayananu jaatipitagaa gouravistaaru. satyamu, ahimsalu gaandhi namme siddhaanta moolaalu. sahaya niraakarana, satyagrahamu aayana aayudhaalu. 20va sataabdilooni raajakeeyanaayakulalo atyadhikamugaa maanavaalini prabhaavitamu chesina rajakeeya nayakuniga aayananu kebul neus netwark (CNN) jaripina sarvelo prajalu gurtinchaaru. kollai gatti, chetha karrabatti, noolu vadaki, murikivaadalu subhram chesi, anni mataaluu, kulaaluu okate ani chaati, aa mahatmudu ravi astaminchani british saamraajyaanni gadagadaladinchaadu. satyaagrahamuu, ahimsa paatinchadaaniki entho dhairyamu kaavaalani bodhinchaadu. mahatmudani, jaatipita any paerennika ganna aayana aangleyula paalana nundi bhaaratadesaaniki swaatantryamu saadhinchina naayakulalo agraganyudu.
"mohan das karanchand gaandhi" 1869 aktobaru 2 va tedeena (shukla naama samvatsaram baadhrapada bahula dwaadasi sanivaaram) gujarat loni por bandarlo oka saamaanya saampradaayaka kutumbamulo janminchaadu. aayana tandri paeru karanchand gaandhi. talli putalii baayi. vaaridi aachaaramulu baga paatinche sabhya kutumbamu. mohan das karanchand gaandhi kaasta nidaanamugaa unde baludu. chinnatanamunundi abaddhaalu cheppe paristhitulaku dooramugaa unde prayatnamu cheshaadu. 13 endla vayasulo appati aachaaramu prakaaramu kasturbaayito vivaahamu jarigindi. veeriki naluguru pillalu (harilal gaandhi, manilal gaandhi, ramadas gaandhi, devadas gaandhi). chaduvulo gaandhi madhyasthamaina vidyaarthi. por bandar lonu, rajecot lonu aayana chaduvu konasagindi. 19 samvatsaraala vayasulo (1888 loo) nyaayasaastra vidyaabhyaasaaniki gaandhi inglaandu vellaadu. tallikicchina maata prakaaramu aayana maamsaaniki, madyaaniki, stree saangatyaaniki dooramgaa unnaadu. aayanaku bernard shaa vanti fabianlatho parichayam erpadindi. aneka mataala pavitra grandhaalanu chadivaadu. ee kaalamulone aayana chaduvuu, vyaktitvamuu, alochana saralii roopu diddukonnayi. 1891loo aayana pattabhadrudai bhaaratadesaaniki tirigivacchaadu. bombai lonu, rajecot lonu aayana chepattina nyaayavaada vrutti antagaa raninchaledu. 1893loo dakshinaafrikaa loni naatalmelo oka nyaayavaada (laa) companylo samvatsaramu contractu labhinchindi.
oka samvatsaramu panimeeda vellina gaandhi, dakshinaafrikaalo 21 samvatsaraalu (1893 nundi 1914 varaku) gadipadu. kevalam tellavaadu kaananduvalla railu bandi modati taragati lonchi nettiveyadam, hotallaloki ranivvakapovadam vanti jaati vivakshatalu aayanaku samaajamlooni anyaayaalanu kallaku kattinatlu chuupaayi. vaatini edurkovalasina baadhyatanu grahinchi, edurkoni porade patimanu aayana nidaanamgaa penchukonnaadu. gaandhi nayakatva patima vruddhi chendadaanikii, aayana alochana sarali paripakwamu kaavadaanikii, rajakeeya vidhividhaanaalu roopu diddukovadaanikii idhi chala mukhyamaina samayamu. oka vidhamugaa bhaaratadesamlo naayakatvaaniki ikkade beejaalu molakettaayi. bhaaratheeyula abhipraayaalanu koodagattatamuu, anyayala patla vaarini jaagaruukulanu cheyadamuu aayana chesina modati pani. 1894loo bhaaratheeyula otu hakkulanu kalarache oka billunu aayana teevramgaa vyatirekinchaadu. billu aagaledugaanii, aayana baga janaadarana sampaadinchaadu.
indian opinian ane patrikanu aayana prachurinchaadu. satyagraham ane porata vidhaanaanni ee kaalamlone aayana amalu cheshaadu. idhi aayanaku kevalam pani saadhinchukone aayudham kaadu. nijaayitii, ahimsa, soubhraatrutvamu ane sugunaalato kuudina jeevitam gadapadamlo idhi oka paripurna bhagamu. ganulaloni bhaarateeya kaarmikulaku jarugutunna anyaayaalanu pratighatinchadaaniki aayana modalupettina satyagrahamu 7 samvatsaraalu saagindi. 1913loo velaadi kaarmikulu cherasaalalaku vellaaru. kashtanashtaalaku tattukoni nilachaaru. chivaraku dakshinaafrikaa prabhutvamu konni mukhyamaina samskaranalu chepattindi. cony gaandheeki british vaaripai dwesham ledu. vaari nyaayamaina vidhaanaalanu aayana samardhinchaadu. boyar yuddhakaalam loo (1899-1902) aayana tana poraataanni aapi, vaidyaseva kaaryakramaalalo nimagnudainaadu. prabhutvamu aayana sevalanu gurtinchi, patakamtho satkarinchindi. ee kaalamlo aneka grandhaalu chadavadam valana, samaajaanni adhyayanam cheyadam valana aayana tatvamu entho parinati chendindi. lio talestay raasina dhi kingdam af gad eez vitin yu (The Kingdom of God is Within You), jan raskin yokka antoo dilast (Unto the Last) ane grandhaalu aayananu baga prabhaavitam chesaayi. kaani, annitikante aayana aalochanapai atyadhika prabhaavam chuupina grandhamu bhagavadgeeta. geetaa pathanam valla aayanaku aatmagnaanamu yokka praamukhyataa, nishkaama karma vidhaanamuu vantabattaayi. anni mataaluu daadaapu oke vishayaanni bodhistunnayani kuudaa aayana grahinchaadu. dakshinaafrikaalo "feaniks form", "tal stay form" lalo aayana saamaajika jeevanaannii, soubhraatrutvaannii prayogaatmakamgaa amalu cheshaadu. ikkada vyaktulu swachchandamgaa seeda saadaa jeevitam gadipevaaru - korikalaku kallem veyadamuu, unnadedo naluguru panchukovadamuu, prati okkaruu shraminchadamuu, seva drukpathamuu, aadhyaatmika drukkonamuu ee jeevitamlo pradhaanaamsaalu. gaandhi swayamgaa pantulugaa, vantavaadigaa, pakivadiga ee sahajeevana vidhaanamlo paalu panchukonnaadu.
ee samayamlone aayana asprushyatakuu, kulavivakshatakuu, matavidveshaalakuu eduru nilavadam bodhinchaadu. kluptamgaa cheppalante sampoornamaina jeevitam gadapadam aayana maargamu. poraataaluu, samskaranaluu aa jeevitamlo oka bhagamu. oka anyayanni vyatirekinchi, maroka anyayanni sahinchadam aayana drushtilo neramu. 1914loo gaandhi bhaaratadesaaniki tirigi vachaadu. bhaaratadesamlo swaatantryodyamam appude chiguru vestunnadi.
bhaarata jaateeya congressu samavesallo gaandhi palgonasagadu. appati pradhaana nethalalo okaraina gopalakrishna gokhale gaandheeki bhaarata rajakeeyaalu, samasyalanu parichayam cheshaadu. chaalaamandi naayakulaku ishtam lekunna gaandhi modati prapancha yuddhamulo british vaarini samardhinchi, sainyamlo cheradaanni prothsahinchaadu. british saamraajyamlo swechhanuu, hakkulanuu korukonevaariki aa saamraajyaanni kaapaadavalasina baadhyata unnadani aayana vaadam. beeharu loni baga venukabadina champaran jillaalo telladoralu, vaari kaamanduluu aahaara pantalu vadali, neelimandu vanti vaanijyapantalu pandinchamani raitulanu nirbandhinchevaaru. pandina pantaku chaaliichaalani moolyaanni muttacheppevaaru. paedarikamuu, duraachaaraaluu, murikivaadaluu akkada prabali unnaayi. aapaina akkada teevramaina karuvu sambhavinchinappudu sarkaaruvaaru pannulu penchaaru. gujarat loni kheda lonoo ide paristhiti. gaandhi aa paristhitulanu vivaramgaa adhyayanam cheyinchi, 1918 lalo champaran, kheda satyaagrahaalu nirvahinchaadu. prajalanu chaitanyavantulugaa cheyadamuu, chaduvunuu samskaaraannii penchadamuu, jaati vivakshatanu vidanaadadamuu, anyayanni khandinchadamuu ee satyaagrahamlo bhagamu. ee kaaryakramamlo ukkumanishigaa perondina sardar vallabhabhay patel gaandheeki kudibhujamgaa nilachaadu. aayana naayakatvamlo velaadigaa prajalu sarkaaru dourjanyaalaku eduru nilachi, jailuku tarali vellaaru. samaajamlo asaantini rekettistunnaranna nerampai aayananu arestu chesinapudu janamlo pedda yettuna nirasana pellubikindi. chivaraku ottidiki taloggi saraina konugolu dharalu chellinchadaanikii, pannulu tagginchadaanikii oppandaalu kudirayi. khaideelu vidudalayyaaru. ee kaalamlone gaandheeni prajalu prematho "baapu" any, "mahatmudu" any piluchukonasaagaaru. gaandhi naayakatvaaniki bahumukhamgaa prasamsaluu, aamodamuu labhinchayi. 1919loo prabhutva vyatireka pradarsanalu neramane roulat chattaniki nirasana pellubikinapudu gaandhi nadipina satyagrahamu aa chattaalaku addu katta vesindi. kaani prajalalo aagraham perigi edurudaadulu modalainappudu aayana baga teevrasthaayilo unna udyamaanni aapu chesi, parihaaramgaa niraharadiksha salipadu. pattubatti aa daadulalo maraninchina british prajalapatla santaapa teermaanaanni aamodimpajesaadu. himsaku pratihimsa anedi gaandhi drushtilo durmargamu. e vidhamaina himsaina tappe. epril 13, 1919 na amruth sar, panjabu loni jalian wala bag loo saamaanya janulapai jarigina daaruna maaranakaandalo 400 mandi niraayudhulaina bhaaratheeyulu maraninchaaru. phalitamgaa satyagrahamu, ahimsa ane porata vidhaanaalapai migilinavaariki kaasta nammakam sadalagaa, ave saraina maargaalani gaandheeki marinta drudamgaa vishwaasam kudirindi. anthe kaadu, bhaaratadesaaniki sampuurna swaraajyaanni saadhinchaalane sankalpam gaandheeloonuu, sarvatraanuu prabalamaindi. 1921loo bhaarata jaateeya congress ku aayana tiruguleni nayakuniga gurtimpabaddadu. kaangresunu punarvyavastheekarinchi, tama dhyeyamu "swaraajyamu" ani prakatinchaadu. vaari bhaavamlo swaraajyamu ante paalana maaratam kaadu. vyaktikee, manasuki, prabhutvaanikii swaraajyamu kavali. taruvaati kaalamlo gaandhi tama poraatamlo moodu mukhyamaina amsaalanu jodinchaadu.
"swadeshee" - videshee vastuvulanu bahishkarinchadam, noolu vadakadam, khaddaru dharinchadam, videshee vidyanuu, british satkaaraalanuu tiraskarinchadam. veetivalla udyamamlo kramasikshana perigindi. mahilalu marintagaa udyamaaniki daggarayyaru. desha aardhika vvavasthapai deerghakaalika prabhaavaalaku avakaasam perigindi. aatmaabhimaanamuu, aatma vishwaasamuu velli virisai. shramaku gowravanni aapaadinchadam annintikante mukhyamaina phalitam.
"sahaya niraakarana" - edayithe anyayamo daaniki e maatramuu sahakarinchakapovadam. prabhutvaaniki paalinche hakku lenanduna daaniki pannulu kattaraadu. vaari chattaalanu aamodincharaadu. ee udyamaaniki manchi spandana labhinchindi. kaani 1922loo uttarapradesh chourichouraalo udrekaalu pellubiki himsa chelaregindi. udyamam adupu tapputunnadani grahinchi, gaandhi daanni ventane nilipivesaadu.
"samaja durachara nirmuulana" - gaandhi drushtilo swaatantryamu ante paripuurnamaina vyakti vikaasaaniki avakaasam. antaraanitanamunnachota, murikivaadalunnachota, hindu muslimulu tagavulaadukontunnacho swaatantrya munnadanukovadamlo ardham ledu. gaandhi pravesapettina ee alochana sarali vallane bhaaratheeyulu garvimpadagina aadhunika bhaavaaluu, viluvaluu eeroju saadhaarana jeevana suutraalugaa paadukonnaayani manam grahinchaali.
1922loo rendu samvatsaraalu jailulo gadipadu. ee kaalamlo congressulo ativaada, mitavaada vargala madhya bhedaalu balapaddai. hindu muslim vaishamyaalu kuudaa teevram kasagai. taruvaata ee paristhitini chakkadiddadaaniki aayana prayatnam cheshaadu. 1924 loo moodu vaaraala niraharadiksha saaginchaadu. kaani vaati phalitaalu kontavarake labhinchayi. madyapaanamu, antaraanitanam, niraksharaasyatalanu nirmoolinche udyamaalalo aayana leenamayyaru. 1927 loo saiman kamishanku vyatirekamgaa saagina poratam taruvaata marala gaandhi swaraajyodyamamlo churukaina paatranu chebattadu. andarikee sardi cheppi, 1928loo kalakatta congressulo "swatantra pratipatti" teermaanaanni aamodimpajesaadu. anduku britishu vaariki oka samvatsaram gaduvu ichadu. aaina phalitam shoonyam. 1929 dissember 31 na lahorulo bhaarata swatantra pataakam eguraveyabadindi. 1930 janavari 26nu swaatantrya dinamgaa prakatinchaadu aa rojuna udyamam chivari poratam modalaindani cheppavachhunu
satyaagrahamlo palgonamani deshamanta paryatistuu epril 1919 loo modatisaarigaa vijayavada loo upanyasinchaaru.[1], deenivalana teluguvaarilo goppa chaitanyamochindi. ke.en. kesari lanti vaari jeevita saililo peddamaarpulu vachayi.[2]
uppu satyagraham (dandiyaatra), kwit india udyamam swaatantrya poraatamlo mukhyamaina chivari ghattalu. uppupai vidhinchina pannunu vyatirekistuu 1930 maarchilo uppu satyagraham praarambhinchaadu. prabhutva chattaanni ullanghinchi, pannu kattakunda, samudramlonchi uppunu teesukovadamane chinna suutrampai idhi aadhaarapadindi. marchi 21 nundi epril 6 varaku ahammadaabaadu nundi dandi varaku 400 ki.mee. paadayaatra ee poraatamlo kalikituraayi. daaripodavunaa abhinandinchevaaru, sanmaaninchevaaru, poojinchevaaru - idhi tarataraalu telusukovalasina pedda panduga. daarilo cherinavaarito dandi cherukone sariki janam velluvala potettaaru. dandilone kaadu, desamlo ooruraa uppu satyagraha sanghaalu erpaddai. mottam desamlo 60,000 mandi cherasala palayyaru. ettakelaku prabhutvam digivachindi. 1931loo gaandhi-irvin odambadika prakaaram udyamam aapaaru. andarinee vidudala chesaru. 1932loo landanulo round table samavesalaku bhaarata jaateeya congressu ekaika pratinidhigaa gaandhi haajarayyaadu. kaani aa samavesam gaandheeni, swaatantryavaadulandara niraasaparachindi. lard irvin taruvaata vachina lard villingdon marala swaatantryodyaman puurtigaa anachi veyadaaniki prayatninchaadu. 1932loo nimna kulaalavaarinii, muslimu lanoo verucheyadaaniki pratyeka niyojakavargaalanu pravesapettaaru. induku vyatirekamgaa 6 rojulu nirahara deeksha chesi gaandhi samadrushtito parishkaaraanni tecchela ottidi cheshaadu. taruvaata antaraanivaarigaa chudabadina vargalapatla samaja drukpathaannii, vaari sthithigathulanuu meruguparachadaaniki gaandhi teevramgaa krushi cheshaadu. vaarini harijanulani pilichaadu. aatmasodhanakuu, udyamasphoorthikii 1933 mee 8 nundi 21 rojula niraharadiksha saaginchaadu. 1934loo aayanapai moodu hatyaaprayatnaalu jarigai. federation paddhatilo ennikalalo poty cheyadaaniki congressu siddhamainapudu gaandhi kaangresuku rajinama cheshaadu. tana nayakatvamvalla kaangresuloni vividha vargala naayakula raajakeeyanaayakula swechha prachaaraaniki ibbandi rakudadanii, swaatantryamane pradhaana lakshyaannunchi drushti maralakudadanee aayana uddesamu.
1936loo lakno congressu samavesam naatiki marala gaandhi pradhaanapaatra teesukonnadu. 1938loo congressu adhyakshudigaa ennikaina subhas chandrabosuto gaandheeki teevramaina vibhedaalu erpaddai. bosuku prajaaswaamyampainaa, ahimsapainaa puurti vishwaasam ledannadi gaandhi yokka mukhyamaina abhyantaram. aina bosu mallee rendosari congressu adhyakshudugaa ennikayyaadu. taruvaata sambhavinchina teevrasankshobham kaaranamgaa bosu kaangresuku dooramayyaadu.
1939loo rendava prapancha yuddham modalayyindi. praja pratinidhulanu sampradinchakundaa bhaaratadesaanni yuddhamlo irikinchaaranii, okari swaatantryaanni kaalaraastuu, marokaprakka swechchakosam yuddhamani chebutunnarani britishu vidhaanaanni congressu vyatirekinchindi. paarlamentu nundi congressu vaarantaa rajinama chesaru. british vaaru bhaaratadesaanni vadalipovaalani demand chestu 1942loo "kwit india" udyamam praarambhamaindi.
"kwit india" udyamam baga teevramgaa saagindi. ooregimpuluu, arestuluu, himsa pedda ettuna konasagayi. congressulo antargatamgaa kuudaa balamaina vibhedaalu podachuupasaagaayi. ee samayamlo gaandhi chinnachinna himsaatmaka ghatanalunna udyamam aagadani drudamgaa spashtam cheshaadu. "bharat chodo"- bhaaratadesaanni vadalandi - annadi ninaadamu. "karo yaa maro" - chestam, leda chastam - annadi appati nischayamu. prabhutvamu kuudaa teevramaina anachiveta vidhaanaanni chepattindi.
1942 aagashtu 9 na gaandheetho baatu puurti congressu kaaryavargam arestayyindi. gaandhi rendellu poonhe jailulo gadipadu. ee samayamlone aayana kaaryadarsi madhava deshay maraninchaadu. aayana sahadharmachaarini kasturibai 18nelala karagaravasam taruvaata maraninchindi. gaandhi aarogyam baga ksheeninchindi. anarogya karanalavalla aayananu 1944loo vidudala chesaru. british vaaru yuddhamu taruvaata itara naayakulanuu, laksha paiga udyamakaarulanuu vidudala chesaru. kramangaa swaatantryam ivvabadutundani angeekarinchaaru.
1946 loo spashtamaina british cabinet mishan pratipaadana charchaku vachindi. kaani ee pratipaadananu etty paristhitiloonu angeekarinchavaddani gandhiji pattupattaadu. muslim magerity praantaalaku pratyeka pratipatti ivvalane aalochana desavibhajanaku naandi ani gandhiji bhayamu. gandhiji maatanu congressu throsipuchina koddi ghatanalalo idhi okati. cabinet mishan pratipaadananu niraakariste adhikaaram kramangaa muslim leag chetulloki jaarutundani nehroo, sardar patel abhipraayapaddaaru. 1946-47 samayamlo 5000 mandi himsaku aahuti ayyaru. hinduvulu, muslimulu, sikkulu, kraistavulu irugu porugulugaa unna deshaanni matapraatipadikana vibhajimpadaanni gaandhi teevramgaa vyatirekinchaadu. alanti aalochana saamaajikamgaanuu, naitikamgaanuu, aadhyaatmikamgaanuu kuudaa gaandhi tatvaaniki penudebba. kaani muslim leag naayakulaina muhammad ali jinnaki paschima panjabu, sindh, baluchistan, thoorpu bengaallo manchi prajaadarana undi. kavalante jinnanu pradhaanamantrigaa chesaina deshaanni aikyamgaa nilapaalani gaandhi pragaada vaancha. kaani jinna - "desha vibhajano, antargata yuddhamo telchukondi" - ani heccharinchaadu. chivaraku hindu - muslim kalahalu aapalante desavibhajana kante gatyantaramu ledani takkina congressu naayakatvamu angeekarinchindi. ayithe gaandhi patla prajalakuu party sabhyulakuu unna aadarana drishtya gaandhi sammatinchakapothe e nirnayamuu teesukone avakaasam ledu. antargata yuddhaanni aapadaaniki vere maargam ledani gaandheeni oppinchadaaniki patel satavidhaala prayatninchaadu. chivaraku hatasudaina gaandhi oppukonaka tappaledu. kaani aayana puurtigaa krungipoyadu. 1947 aagastu 15na deshamanta sambaraalu jarupukontu undagaa desavibhajana valla vishannudaina gaandheemaatramu kalakattaalo oka harijanavaadanu shubhramuchestuu gadipadu. aayana kalalannee koolipoyina samayamlo hindu muslim matha vidveshaalu peccharilli aayananu marinta sokaniki gurichesai.
swaatantryaanantaram gaandhi prayatnaalu hindu-muslim vidveshaalanu nivaarinchadaanikii, aatmasodhanakuu parimitamayyaayi. prabhutvam paristhitini adupu cheyaleni asahaya sthitilo padindi. mottam polisu balagaalu desha paschimapraantaaniki pampabaddaayi. thoorpu praantamlo kallolaalanu adupu chese bharam gaandhi pai padindi. desavibhajanato mukhyamgaa panjabu, bengaalu lalo peddaettuna sambhavinchina valasalavalla matha kalahalu, maaranakaandalu prajvarillaayi. 1947loo kashmiru vishayamai bharat - pakistan yuddham taruvaata inta, bayata paristhiti marinta ksheeninchindi. muslimulandarini paakistaanu pampalani, kalasi bratakadam asaadhyamanee vaadanalu naayakula sthaayiloonae vinipinchasaagaayi. ee paristhiti gaandheeki pidugudebba vantidi. deeniki thodu vibhajana oppandam prakaaramu paakistaanuku ivvavalasini 55 kotlu roopaayalanu ivvadaaniki bharat niraakarinchindi. aa dabbu bharatadesampai yuddhaaniki vaadabadutundani patel vanti naayakula abhiprayam. kaani alaa kakunte pakistan marinta aandolana chendutundanii, deshalamadhya virodhaalu prabali matavidveshaalu sarihaddulu daatutaayanii, antaryuddhaaniki daariteestundanii gaandhi abhiprayam. ee vishayamai aayana dhilleelo tana chivari aamarana niraharadiksha praarambhinchaadu. aayana demandlu rendu - (1) matha himsa aagaali (2) paakistaanuku 55 kotla roopaayalu ivvali. - evarentagaa praadheyapadinaa aayana tana deeksha maanaledu. chivaraku prabhutvam digivacchi paakistaanuku dabbu ivvadaaniki angeekarinchindi. hindu, muslim, sikku vargala naayakulu sakhyamgaa undataaniki kattubadi unnaamani aayanavadda pramaanam chesaru. appude aayana nirahara deeksha viraminchaadu. kaani ee mottam vyavahaaramlo gaandhi patla matonmaadula dwesham balapadindi. aayana paakistaanukuu, muslimulakuu vattaasu palukutunnadani hinduumatamlooni teevravaaduluu, hinduvulakosam muslimu jaateeyatanu balipedutunnadani muslimulaloni teevravaaduluu udikipoyaaru.
1948 janavari 30 na gadse vaari brundam gaandheeni hatyacheyataaniki viphala prayatnam chesaru. andulo vaari anucharudu madan lal arestayinaadu. ee vishayam gaandheeki telisina meedata, madan lal nu dhairyam gala kurradani mechukunnadata. aayana maatalalone aayana pratispandana- "pillalu!! veellaki ippudu artham kaadu. nenu poyaka gurtuku tecchukuntaaru, aa musaladu sarigaane cheppadani."
1948 janavari 30va taareekhuna dhilleelo birla nivaasamvadda praarthana samavesaniki veltundagaa aayananu nathuram gadse kaalchi champadu. neelakorugutuu gaandhi "hee ram" annadani chebutaaru. 1944 nunchi 1948 varakuu mahatma gaandheeki aantarangika kaaryadarsigaa panichesina venkita kalyanam aayana hatya jariginappudu pakkane unnaaru. aayana maatala prakaaram"1948 janavari 30va tedee saayantram 5:17 gantalaku mahatmagandhi dhilleelooni birlahouselo praarthanaa samavesanni muginchi bayataku vastunnappudu nathurangadse aayanaku edurugaa vachaaru. appudu gaandhi pakkane unna sahachari achachatopadhyaya gaadsenu pakkaku nettivestuu aalasyamaindi pakkaku jaragandi antuu tostune undi. cony gadse point 380 acp, 606824 seerial nembar kaligina beretta em 1934 ane modal semi-autometic pistalnetho gaandhi chhaatiloki moodusaarlu kaalchaaru. deentho bapuji akkadikakkade kuppakuulaaru. cony aa samayamlo baapu eherem ani uchcharinchaledu.[3][4] gaandheepai kaalpulu jaripina gadse anantaram tanantata taane polies ani keka vesi longipoyaaru." gaandhi anucharullo mukhyulaina srinandalal mehata maatram taanu ichina efireloro gaandhi heram antuu nelakorigaarane samaachaaraanni icharu. gadse kaalchina oka bullet gaandhi chhaatiloki doosukoni poga migilina rendu bulletlu potta nunchi doosukellaayi.
dhilli rajaghat loo athani samadhi mariyu smaraka sthalamaina raj ghat vadda ee mantrame chekki unnadi. mahaatmuni maranaanni prakatistuu jawahar lal nehroo radiolo anna maatalu: "mitrulara, mana jeevitaallo velugu antarinchi, cheekati alumukonnadi. emi cheppataanikii naaku maatalu karavayyayi. mana jaatipita baapuu eppatilaagaa mana kantiki kanpinchadu. mananu odaarchi, daari chuupee peddadikku manaku lekunda poyadu. naakuu, kotladi deshaprajalakuu idhi teerani shokamu".
"gaandheeni niladeeyataaniki etuvanti chattaparamayina avakaasam ledu. ataniki sahaja maranam ponde avakaasam ivvakudadu ani naaku anipinchindi."ani gadse cheppaadu.[aadhaaram chuupaali]
"pistal naa kudi arachetilo imudchukoni, rendu chetuluu mukulinchi 'namaste' annaanu. naa edama chetito addamgaa unna oka ammayini pakkaku tosesanu. aa taruvaata kaalpulu jarigai, tupaki daanantate pelindanipinchindi. nenu rendu saarlu kalchana, moodu saarlu kalchana annadi naakeppatikii teliyani vishayam. gaandhi gundu debba tagalagaane hee ram ani kindapadipoyyaadu.[5] nenu tupaakeeni paiketti gattigaapattukoni niluchuni 'polies! polies!' ani aravatam modalu pettaanu. naaku kaavalisindi andaruu, nenu ee pani mundugavesukonna pathakam prakaaram kaavaalani chesanani anukovali, antekaani, edho kshanikaavesamlo chesananukokudadu. akkadanunchi tappinchukuni paaripovataaniki payatninchaananigaanii, tupaki vadilinchukovalani anukuntunnanani gaani evaruu anukokudadu. tupakitosaha pattubadatame naa abhimatam. cony daadaapu oka ara nimishandaka, evaruu kadalaledu".
nathuram gadse hatya sthalamnundi paripoye prayatnam emi cheyyaledu, atanni nirbandhinchi tuglak rod polisu stationuku teesukoni vellaaru. akkada upapolis superintindent sardar jaswant sing modati samachara nivedika (First Information Report) tayaaru chesadu. nyaaya sthaanaalalo tagina vichaarana anantaram nathuram gaadsenu ataniki hatyalo sahakarinchina narayana aaptelanu 1949 navambaru 15na uri teesaaru.
charitrakaarudu ar.bi.creab prakaaram mahatma gaandhi yokka alochana vidhaanam kaalamtho paatu paripakvata chendinadi. landanulo chaduvukune samayamlo nijaayitii, nigraham, pavitrata, saakaahaaram alavarchukunnadu. bharatadesam tirigi vachaka nyaayavaadigaa panilo vaiphalyam pondatamtho dakshinaafrikaa vellina gaandhi akkada paatikella paatu vividha bhaaratheeyetara samskrutula aalochanalanu ardhamchesukunnadu. mahatma gaandhi pariseelanaatmaka matha vaataavaranamlo perigaadu mariyu jeevitaantam aneka mataparamaina sampradaayaala nunchi sphurthy pondaadu. gaandhi talliki jainu latho unna parichayaala valana jainamata aalochanalaina karuna, saakaahaaram, upavasam, sweeya kramasikshana, pratigna yokka praamukhyata viluvala prabhaavam gaandhi fai padinadi. praarambha dasalo unna jainamata prabhaavam taruvaatikaalamlo gaandhi yokka anni aalochanalaku moolamgaa nilichaayi.
1908loo tal stay raasina uttaramlo bhaaratadesaaniki swaatantrya prema mariyu gunatmaka nirodhakamu ane aayudhaalalo saadinchavacchani perkonnaru.1909loo gaandhi ee uttaram yokka gujarati anuvaadam patrikalo prachurinchadaaniki anumati korutu tal stay ki jaabu vraasaaru.ee vidhamgaa modalaina veeri uttara pratyutara sambhaashana 1910loo tal stay maraninchevaraku konasagindi. ee uttaraalalo aacharanaatmaka ahimsa vidhaanaala gurunchi charchinchaaru.mahatma gaandhi swayamgaa talstay yokka shishyudigaa pariganinchukonevaaru.iddaru saamraajyavaadam, himsa vidhaanaalanu vyatirekinchaaru.cony iruvuru rajakeeya vyuuhalapai teevramgaa vibhedinchaaru.mahatma gaandhi mariyu herman calen back talstay form loo shishyulaku kramapaddhatilo ahimsa tatvasastram pai sikshana konasaaginchaaru.
mahatma gaandhi tana jeevitaanni satyasodhanaki ankitam chesaru. tanu chesina tappulanunchi nerchukovatam mariyu ayana satyamtho chesina prayogaalu satyasodhanaku entagaano upayogapaddaayi. gaandhi gaari aatmakatha paeru "satyasodhana" (aanglamlo The Story of My Experiments with Truth).[6] broos watson prakaaram gandhiji gaari satyaagrahaaniki moolaalu vaidika aadarsaalaina aatma saakshyaatkaaram mariyu bouddha mariyu jaina viluvalaina ahimsa, saakaahaaram, vishwavyaaptamaina prema. alaage christian-muslim viluvalaina samaanatvam, viswasodharabhavam, oka chempapai kodithe maroka chempa chupettadam kuudaa satyaagrahaaniki moolaalu.[7] vyakti yokka athi mukhyamaina poratam tana sonta bhayalu mariyu abhadrataabhaavaalanu adhigaminchadamgaa mahatma gaandhi perkonnaru. gandhiji tana viluvala saaramsaanni modata "devudu satyam"gaa perkonnappatiki, taruvaata "satyame devudu" tana tatvamgaa perkonnaru.[8]
satyagraham yokka mukhyauddesam samaajamlooni vairudhyaalu tolaginchataaniki vairudhyam kaliginchevaariki haani cheyakunda vaarilo maarpu tevatam dwara vaari naitikastaayini penchadam. satyaagrahaanni martin luther king joonier tana prasiddha prasangam"naaku oka kalavundi(aanglam :I Have a Dream)"loo "aatma sakti"gaa perkonnaru. saamaanyuniki satyagraham bhujabalam kanna goppa naitika saktini istundi. satyaagrahaaniki "saarvatrika sakti"gaa kuudaa varninchavacchu. satyaagrahaaniki andaru samaname, bandhuvulu mariyu aparichitulu, yuvakulu mariyu vayasulo peddavaaru, stree purushulu, snehitulu mariyu satruvulu madhya andaru satyaaghaaniki samaname."[9]
gandhiji ilaa raasaaru "asahanam, aatavikata, ottidi undakudadu. nijamaina prajaaswaamika spuurti teesukuraavataaniki asahanam panikiraadu. asahanam kaaryaacharana loo vyakti nammakaanni ommuchestundi."[10] "duravasta chattam (aanglam: law of suffering)" ane siddhaantam prakaaram orputo kuudina baadha, baadhaku antam. antamlo vyakti leda samajam purogatini saadhistundi. satyagraham aayudhamgaa poraadina saasanollanghana, sahaya niraakarana udyamaalu ee siddhaantam pai nadupabadinaayi. satyaagrahamlo sahaya niraakarana anagaa satyam mariyu nyaayamtho pratyarthi sahakaaram saadhinchatam.[11]
ahimsanu kanipettinadi gandhiji kaadugaani, ahimsanu bhaariisthaayilo raajakeeyaalalo modata upayoginchina vkyakti gandhiji[12]. ahimsa siddhaantam bhaarateeya adhyaatmika alochana vidhaanamloonu mariyu hindu, bouddha, jaina, yoodu, kraistava mataalalo palumaarlu perkonabadindi. gandhiji tana viluvalanu mariyu jeevana vidhaanaanni tana aatmakathalo vivarinchaaru. ahimsanu aacharinchaalante goppa nammakam mariyu dhairyam kaavaalani ayithe eevi andarilo levani grahinchaaru. anduke ahimsa andariki paatinchatam kashtam ani, mukhyamgaa pirikitanaanni kappivunchataaniki vaadaraadu ani, okavela pirikitanam mariyu himsa rendintilo okati ennukovalasinappudu tanu himsanu ennukovalasindigaa salaha istaanannaaru.[13][14]
himsa vidhaanaala dwara swaatantryam kosam chesina vaari prayatnaalanu nirasinchadamtho gandhiji vaari kopanikigurayyaru. mukhyamgaa bhagat sing, raj guru, sukh dev, udam sing yokka uri sikshalaku vyatirekamgaa nirasana cheyaledani konni vargaalu nindinchaayi.[15][16]
ee vimarsalaku jawabuga gandhiji emannarante "britishu vaaritho aayudhaalu lekunda poradali ani chebithe prajalu aacharinchaaru. cony ippudu vaare hindu-muslim gharshanalaku ahimsa panikiraadu ani, anduku prati okkaru sweeya rakshana kosam aayudham chetabattali antunnaru."[17]
antaraanitanam povalani gaandhi pade pade antunna, devalayalalo harijanulaku pravesam vundaalannaa tadanugunamgaa charyalu chepattadamlo viphalamayyaadani ambedkar vimarsinchaadu.[18]
time patrika 1930 samvatsarapu time patrika vyaktigaa prakatinchindi.1999 loo albert in steen tarvaata rendava sthaanamlo satabdi vyaktigaa gurtinchabaddaadu.[19]. bhaarataprabhutvam gaandhi saanti bahamatini pramukhulaina samaajasevakulaku, prapancha naayakulaku mariyu pourulaku istunnadi. videsheeyulalo jaatyahamkaariniki vyatirekamgaa poraadina nelson mandelaaka pramukha graheeta.loo 2011, time patrika adhika praamukhyata gala 25 raajakeeyanaayakulalo okarugaa perkondi.[20]
ahimsa paddhatilo deshaniki swaatantryam saadhinchi pettina mahaatmaagaandhiika nobel saanti bahumati ivvaledu. aidusaarlu gaandhi pratipaadinchabaddaadu.[21]. 1937, 1947 loo matrame gurtimpu chittijaabitaalo chotu chesukunnadu. pratipaadanaku kaaranaalugaa cheppabadina vishayaalalo mukhyamainavi: aayana rajakeeya nayakudu . antarjaatiiya chattala roopakarta . sahaya punaravasa kaaryakramaallo palgonnadu. antarjaatiiya saanti samsthalatho aayanaku entho sambandhamuu undi. aayana jaatiiyavaade kaaka antarjaatiiya maanavataavaadi kuudaa. dakshinaafrikaalo kuudaa aayana bhaaratheeyula kosame poradadu. rendava prapanchayuddham kaalamlo saanti bahumati yiste, appati britishe prabhutvaaniki asantrupti kalugutundani yivvaledata! 1948 loo pratipaadinchabadinaa gaduvu teerakamunde gaandhi hatyacheyabadinanduna ivvaledata. aayithe maranaanantaram ivvakudadane niyamam lenatlu, sweedon desheeyudaina aikyarajya samiti pradhaana kaaryadarsi dagn hamarsheldaaku maranaanantaram ichinanduvalla telustundi[22].
konni samvatsaraala taruvaata nobele commity gaandheeki nobel bahumati ivvakapovataaniki vichaaram prakatinchindi. bahumati ivvadaaniki ekabhiprayam kudaraledani cheppindi. 1989loo dalailama (14va) ku saanti bahamati ichinapudu. commity adhyakshudu, ee bahamatilo kontabhaagam gaandhi smrutiki nivaali ani perkonnadu.
"ituvanti oka vyakti nijamgaa mana madhya jeevinchaadante raboye taraalavaaru nammaleru"- prakhyaata saastravetta albert inestein
"mana taramlo raajakeeyavettalandarikam kuudaa gaandhi aabhipraayaalu melainavi. aayana cheppinatlugaa manam nadachukovali. manaku kaavalasinadaani kosam himsatho potladatamu kaadu. aanyaayamani manaku thochinadaaniki e maatramuu saayamu cheyakunda undatamu mana baadhyata" - prakhyaata saastravetta albert inestein
mohan das karam chand gaandhi: satyasodhana leka aatma katha, telugu setha: vemuri raadhaakrishnamoorthi, navajeevan publishing hous, ahammadabad, 1993. ISBN 81-7229-054-3
u narisetti, innayya (2011). " abaddaala veta edhi satyam ? gaandheegaaruu !". abaddhaala veta - nijaala baata. rationalist vais publications. viccysores.