బావి నుయ్యి అని పిలుస్తూ తాతగారింటి పెరట్లో వుండి , ఇంటికి కావలసిన నీళ్లు అందించడం మా కాలం వారికి తెలుసు కాని యిప్పటివారికి " బోర్ బావు "లే తెలుసు అలాంటి బావులలో మెట్ల బావులగురించి విన్నారా ? రాజస్థాన్ లో తప్ప మనకిప్రపంచం లో యెక్కడా మెట్లబావులు కనిపించవు . అందులో ప్రపంచంలోనే అతి పెద్దదిగానూ అతి లోతైన బావిగా చెప్పబడే బావి గురించి చెప్పుకుందాం . రాజస్థాన్ లో దౌసా జిల్లాలో జైపూర్ ఆగ్రా రోడ్డుమీద జైపూర్ కి 95 కిలో మీటర్ల దూరంలో వున్న చాంద్ బౌరి లేక చాంద్ బావ్డి అని పిలువ బడే బావి అతి పెద్దదిగా గానూ అతి లోతైనదిగానూ ప్రసిద్ధి చెందింది .
ఈ బావి అభనేరి పట్టణంలో క్రీస్తు శకం 800 - 900 కాలానికి మధ్యలో నికుంభ వంశానికి చెందిన చాంద్ రాజు కట్టించి నట్లుగా చరిత్రకారులు చెప్తారు . అభనేరి పట్టణం ఆభానగరి గా పిలువబడేది . ఆభ అంటే ప్రకాశవంతమైన అని అర్ధం , కాలక్రమేణా ఆభనగరి అభనేరిగా వ్యవహరింపబడ సాగింది . పల్లెలలో చెరువులను పోలి వుంటాయి ఈ మెట్ల బావులు . అయితే వీటిని చెరువులు అని యెందుకు అనకూడదు అనే అనుమానం కలగొచ్చు . వీటిని మొదటిసారి చూసినపుడు నాకు యీ అనుమానం కలిగింది . చెరువులు కూడా మెట్లు కలిగివుంటాయి . ఇవి పూర్వకాలంలో వర్షపునీటిని నిలువచేసేందుకు కట్టిన నీటి తొట్టెలు అని చెప్పుకోవచ్చు . చెరువుల లోతు సాధారణంగా పది పన్నెండు అడుగులకు మించదు . కాని బావి అంటే భూగర్భ జలాలు వచ్చేంతవరకు అంటే పాతిక అడుగులు లేకఅంతకు మించి లోతు వరకు తవ్వుతారు బావి చూడ్డానికి వెళ్తున్నాం అంటే నవ్వు వచ్చింది కాని అక్కడకి చేరుకున్నాకా బావి అంటే యిలాకూడా వుంటుందా అని అనిపించింది . మెట్ల ని చెక్కిన పనితనం , ఆ మెట్లు , పదమూడు అంతస్తులుగా కట్టిన కట్టడం ఒక్కో అంతస్తూ దిగుతూ కిందకుచేరుతూ వుంటే కింద అంతస్తులలో కట్టిన గదులు , చాలా బాగుంది . బావి చూడడం యేమిటి అని వెళ్లక పోయుంటే ఒక అద్భుతాన్ని చూడలేకపోయుండే వాళ్లమి . మెట్లు దిగుతూ ఒక్కో అంతస్తు కిందకి చేరేకొలదీ వుష్ణోగ్రతలలో మార్పు తెలియసాగింది . నీళ్లదగ్గరకి చేరేసరికి సుమారు అయిదు ఆరు డిగ్రీల తేడా తెలిసింది .
రాజస్థాన్ లో యెండలు చాలా తీక్షణం గా వుంటాయని , నీటి యెద్దడిని ప్రదేశమని మనకు తెలుసు . అప్పటి రాజులు నీటి యెద్దడిని తట్టుకనేందుకు భూగర్భ జలాలను ఒకే చోట కేంద్రీకరించి కొన్ని గ్రామాలకు ఒకటి చొప్పున యిలా పెద్ద పెద్ద బావులుకట్టించేవారు . యెండాకాలంలో వేసవి వేడికి తట్టుకొని సేద తీరేందుకు ప్రజల కోసం కట్టించిన పెద్ద పెద్ద వరండాలు , గదులు , రాజ పరివారంకోసం కట్టించిన గదులు చూస్తే రాజులు ప్రజలకోసం యెంత శ్రద్ధ తీసుకొనేవారో తెలుస్తుంది . బావి మెట్లు , గదులకు వున్నపనితనం అంతా రాజస్థానీ శిల్పకళ ను గుర్తు చేస్తూ వుంటుంది . ఈ చాంద్ బావిడి 3500 మెట్లు , 30 మీటర్ల లోతు , పదమూడు అంతస్తులు కలిగి ప్రపంచంలోని అతి విశాలమైన , అతిలోతైన బావిగా పేరుపొందింది .
ఈ బావికి యెదురుగా హర్షతమాతా మందిరం వుంటుంది . చాంద్ రాజు ఈ బావి ని నిర్మించి యీ దేవికి సమర్పించేడని అంటారు . ఈ దేవి ని పూజిస్తే భక్తులు హర్షోల్లాసాలతో వుంటారని స్థానికుల నమ్మకం . ప్రస్తుతం యీ వూరు పాడు పడిపోయింది , ఈ బావి విదేశాలల కూడా పేరుపొందింది కాబట్టి విదేశీ యాత్రీకులు రావడం తో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వారు ప్రత్యేక శ్రధ్ద వహించి యీ అద్భుత కట్టడాన్ని రక్షిస్తున్నారు . సుమారు రానూ పోనూ 150 కిలో మీటర్లు యెక్కు ప్రయాణించినా ఒక అద్భుతాన్ని చూసిన తృప్తితో అజ్మేర్ వైపు ప్రయాణం సాగించేము .
జైపూర్ నుంచి అజ్మేర్ సుమారు 130 కిలోమీటర్లు ణ్-8 పై వెళ్లొచ్చు . ఢిల్లీ నుంచి అహమ్మదాబాదు వెళ్లే రోడ్డు చాలా విశాలంగా కట్టిన రోడ్డు కాబట్టి ప్రయాణం చాలా బాగా సాగుతుంది . అజ్మేరు నగరానికి సుమారు 14 కిలో మీటర్ల దూరంలో వున్న గ్రామం పుష్కర్ . ఇది హిందువులకు పరమపవిత్రమైన ప్రదేశాలలో ఒకటి .
శివ పురాణం ప్రకారం సతీ దేవి వియోగానికి తట్టుకోలేకపోయిన శివుడు రుద్రతాండవమాడుతూ దుఃఖించేడుట , ఆ కన్నీరు నేల పై పడి ఆ నీటితో పెద్ద సరస్సు యేర్పడింది . అలా శివుని ఒక కంటి నుంచి పడ్డ నీటితో పుష్కర సరస్సు యేర్పడగా రెండవదిపాకిస్థాన్ లో వున్న కేతాస్ రాజ్ . కేతాస్ రాజ్ అనే పదం సంసృత పదమైన ' కేతాక్షి ' నుండి వచ్చిందని పండితుల అభిప్రాయం . కేతాక్షి అంటే ' వర్షించే కళ్లు ' అని అర్ధం . శివుని కళ్లనుండి వర్షించిన నీరు పడ్డ ప్రదేశం కాబట్టి వీటిని పాకిస్థాన్ లో వున్న సరస్సు కేతాక్షి రాజ్ అని అజ్మేర్ లో వున్న సరస్స తీర్థరాజ్ గా పిలువబడుతున్నాయి . ఒక సర్వే ప్రకారం దేశం లో యెక్కువ విదేశీ యాత్రీకులను ఆకర్షించే ముఖ్య పర్యాటక స్థలంగా పుష్కర్ గుర్తించబడింది . సత్యయుగంలో బ్రహ్మ దేవుడు యాగం చెయ్యాలని అనువైన ప్రదేశం కొరకు వెతుకుతూ తన చేత నున్న నీలి కలువను భూమి పైకి జారవిడిచి ఆ పుష్పం పడ్డ ప్రదేశంలో యాగం చెయ్య నిశ్చయించుకుంటాడు . పుష్కర అంటే పుష్పం + కరం అంటే చెయ్యి , బ్రహ్మ దేవుని చేతి నుంచి తామర పుష్పం జారిపడిన ప్రదేశం కాబట్టి పుష్కర గా పేరు వచ్చింది అనేది ఒక కథ . పుష్కరం పక్కన యేర్పడ్డ గ్రామం కావడంతో ఈ గ్రామం కూడా పుష్కర్ గా పిలువబడుతోంది . ఈ పుష్కర్ సత్య యుగానికి చెందినది అయినా యిక్కడ వున్న మందిరాలు చాలా కొత్తగా వున్నాయి .
మొఘల్ రాజుల ఆగ్రహానికి బలైన చాలా మందిరాలలో యివి కొన్ని . చాలా మందిరాలను ఈ శతాబ్దం లో నిర్మించడం జరిగింది . పుష్కర్ లో వున్న ఘాట్లు బ్రహ్మ కోవెల , గాయత్రీదేవి మాత మందిరం లాంటి చాలా మందిరాలు మూలవిరాట్టును అలాగే వుంచి మిగతా ప్రదేశమంతా కొత్తగా అంటే సుమారు 1985 తరువాత కట్టబడ్డవి . యెందకంటే ఆ ప్రాంతాలలో మేము వెళ్లినప్పుడుయింత పెద్ద మందిరాలు లేవు . అలాగే పుష్కర్ సరస్సు ఒకటి రెండు ఘాట్స్ తో కలుషితమైన నీటితో వుండేది . ఇప్పుడు గవర్నమెంటు నీటిని తరచుగా శుభ్రపరచి భక్తులు నీటిలో విడిచే పూలను ప్రసాదాలను సరస్సునుంచి బయటకు తీయటం తో తేడా బాగాతెలుస్తోంది . ప్రస్తుతం పాలరాతి తో మెట్లు కట్టి , టికెట్టు తీసుకున్న భక్తులకు వారి అభీష్టం ప్రకారం విధులను పూజారులు నిర్వహించే సౌలభ్యం కలుగజేసేరు . ఈ సరస్సులో మధ్యన బ్రహ్మ చతుర్ముఖునిగా వున్న విగ్రహం వుంది . యెక్కడైతే బ్రహ్మ విగ్రహం వుందోఅక్కడ సర్వ మంత్ర మాతృమూర్తి అయిన గాయత్రీదేవి వుధ్బవించిన ప్రదేశం . ఈ సరస్సుకు నాలుగు వైపులా మొత్తం 52 ఘాట్స్ నిర్మించేరు .
పుష్కర్ సరస్సుకు సంబంధించిన మరోకథ యిలా చెప్తారు . ఈ సరస్సు పుష్కరుడు నివసించే ప్రదేశం . ఈ పుష్కరుడు యెవరు అంటే యితను వరుణుని కుమారుడు , బ్రహ్మ గురించి తపస్సుచేసి సర్వ నదులూ భక్తుల పాపప్రక్షాళన వలన పోగొట్టుకున్నపవిత్రతను ఆ నదులకు తిరిగి కలుగజేసేరు వరం పొందుతాడు . గరుగ్రహం రాశిమారినపుడు ఆయా నదులలో ప్రవేశంచి వాటికి పవిత్రతను కలుగ జేస్తాడు . ప్రతి రోజూ ప్రాతఃకాలములో అన్ని పుణ్యక్షేత్రాల దగ్గరవున్న తటాకాలలోను వుండి పాప విముక్తులనుచేస్తూ వుంటాడు , మరి మిగతా సమయాలలో ఈ పుష్కరుడు యెక్కడ వుంటాడు అంటే యీ పుష్కర్ రాజ్ లో వుంటాడు . అందుకే యిది పుష్కర్ అని పిలువ బడుతోంది
గాయత్రీదేవి పుట్టుకకి సంభందించిన పురాణ గాథ యీవిధంగా చెప్తారు . యాగం చెయ్యదలచిన బ్రహ్మ పవిత్ర స్థలం కొరకు వెతుకుతూ తన వాహనమైన హంసకు నీలికమలాన్ని యిచ్చి తగు ప్రదేశంలో నీలీ కమలాన్ని జారవిడివమని చెప్తాడు . పూవు నేలను తాకిన తాకిడికి రేకులు మూడు ప్రదేశాలలో వెదజల్లబడతాయి , వీటినిజేష్ట పుష్కర్ , మధ్యపుష్కర్ , కనిష్ట పుష్కర్ అని పిలుస్తారు . ఆ పూవు పడ్డ ప్రదేశానికి వచ్చి చూడగా ఆ ప్రదేశంలో వజ్రాశనుడు లేక వజ్రనాభుడు అని పిలువ బడే రాక్షసుడు ప్రజలను నాన్నా హింసలకు గురి చెయ్యడం చూసిన బ్రహ్మ మంత్రించినకలువపువ్వు తో రాక్షసుని సంహరించి , యాగ ప్రదేశమును దుష్ట శక్తుల నుంచి రక్షించుటకు నాలుగువైపులా నాలుగు పర్వతాలను కాపలాగా పెడతాడు . అవి వుత్తరాన నీలగిరి , దక్షిణాన రత్నగరి , తూర్పున సూర్యగిరి , పడమటన సంచూరా అనిపిలువబడుతున్నాయి . ఆ ప్రదేశంలో యాగం నిర్వహిస్తాడు .
యాగానంతరం పూర్ణాహుతిని శాస్త్ర ప్రకారం భార్యాసమేతుడై నిర్వహించాలి , పూర్ణాహుతి కొరకు బ్రహ్మ భార్య అయిన సావిత్రీ దేవికి పిలుపును పంపగా స్త్రీ సహజమైన అలంకరాశక్తితో అలంకరణకు అధిక సమయం వెచ్చించ సాగింది . ఋత్విక్కులుసమయము మించిపోవుచున్నదనే హెచ్చరికతో సమీపమున సంచరించుచున్న గరిజన కన్యను గడ్డితో కలిపి కామధేనువుకు తినిపించి మలద్వారము ద్వారా బయటకు తీసి , యిలా ముమ్మారు చేసి శుద్ధి పరచి బ్రహ్మ తో వివాహము చేసి పూర్ణాహుతినినిర్వహిస్తారు . గోవుతో శుధ్ది చేయబడినది కాబట్టి ఆమెకు గాయత్రి అని నామకరణం చేసి నాలుగు వేదాలూ నాలుగు ముఖాలుగా , బ్రహ్మ , విష్ణు , మహేశ్వరులు వారి ఆయుధాలను యివ్వగా , లక్ష్మి , పార్వతీ , సరస్వతులు తమతమ శక్తులను ప్రసాధించగా బ్రహ్మవాహనమైన తెల్లని హంసను వాహనముగా పొంది , యెనిమిది కన్నులతో యెనిమిది దిక్కులూ చూస్తూ తన నిజముఖానికి గల కన్నులతో ఆకాశమును , పాతాళములను వీక్షిస్తూ బ్రహ్మకు సృష్టి కార్యంలో తోడ్పడుటకు కావలసిన జ్ఞానమును బ్రహ్మ నుండిపొందుతుంది . సర్వమంత్రాలకు , సర్వతంత్రాలకు మాతృమూర్తి ని చేస్తారు . గాయత్రి ని వేదమాతగా స్తుతిస్తారు . యాగానంతరము సావిత్రి వచ్చి బ్రహ్మ ప్రక్కన కూర్చొని దేవతల అశీస్సులు పొందుతున్న గాయత్రి ని చూచి జరిగిన విషయం యెరిగినదై బ్రహ్మ పై కోపగించుకొని బ్రహ్మ కు భూలోకంలో పూజర్హత లేకుండునట్లు నట్టు , విష్ణు మూర్తి కి భార్యా వియోగంకలగాలని , ఇంద్రుడు యధ్దములలో యెప్పుడూ పరాజయం పొందాలని , ఆహుతి స్వీకరించిన అగ్ని యెప్పుడూ ఆకలితో వుండాలని , యాగం చేయించిన ఋత్వికులు దారిద్ర్యం తో బాధ పడాలని శపించి కోపముతో రత్నగరి పర్వతము పై నివసించసాగింది .
సర్వ మంత్రమాత అయిన గాయత్రి బ్రహ్మ కు పుష్కర్ లో జరిగే పూజలకు అర్హుడుగానూ , ఇంద్రుడు యుధ్దంలో వోడినా కూడా స్వర్గవాసము నందే వుండునట్లు , విష్ణుమూర్తి కి రామావతారములో మాత్రమే భార్యా వియోగములు కలుగునట్లు ,ఋత్వికులకు సర్వశాస్త్ర పారంగత , అఖండ జ్ఞానం వుండేటట్టుగా శాపములను మార్చి వేస్తుంది .
ఈ కోవెల మొత్తం పాలరాయితో నిర్మించ బడింది . పూర్వం నుంచి వున్న మందిరం యెర్రరాతి కట్టడానికి పాలరాతి కట్టడం చేర్చి విశాలంగా ఈ మధ్యకాలంలో అంటే సుమారు 1990 ప్రాంతాలలో కట్టేరు . పాలరాతి తో పెద్ద పెద్ద మెట్లు యెక్కి పైకి వెళితేవిశాలమైన వరండా అక్కడ రాజస్థాన్ శిల్పకళ తో కట్టిన కట్టడాలు , ఒకవైపున నల్లచలువరాతి యేనుగుపై కుబేరుడు మరో ప్రక్కన తెల్ల చలువరాతి యేనుగుపై బృహస్పతి వున్న విగ్రహాలు జీవకణ వుట్టిపడుతూ వుంటాయి . అక్కడే గరుత్మంతుడి విగ్రహంవుంటుంది . విశాలమైన ప్రాంగణం దాటుకొని లోపలి గర్భగుడిలోకి వెళితే అక్కడ కాలుమడిచి కూర్చొని వున్న సృష్టి కర్త విశ్వకర్మ రూపంలో ఆదిశంకరులచే పూజింపబడ్డ విగ్రహం వుంటుంది . కోవెల శిఖరం బ్రహ్మదేవుని వాహనమైన హంసకు ప్రతీక , మధ్య నుండేమూల విరాట్టు నాలుగు ముఖాలు , నాలుగు చేతులు కలిగి వున్న నిలువెత్తు బ్రహ్మ విగ్రహం చూపరులను మంత్ర ముగ్ధులను చేస్తుంది . నాలుగు చేతుల్లో అక్షరమాల , వేదాలు , కుశం, కమండలం ధరించి యెడమవైపు గాయత్రి , కుడి వైపు సావిత్రి లతోహంసపై ఆశీనుడై దర్శనమిస్తాడు . గోడలపై వివిధ దేవతామూర్తులు , నెమలి , హంసల మూర్తులు చెక్కబడి వుండడాన్ని చూడొచ్చు . గర్భగుడి వెలుపల నిలువెత్తు ద్వారపాలకులను చూడొచ్చు . విష్ణుమూర్తి విగ్రహం వుంటుంది . పాలరాతి తో చెక్కినమకరతోరణాలు , నగిషీలతో వుండే కిటికీలు చూస్తే ఆ శిల్పులకు జోహార్లు చెప్పాలనిపిస్తుంది . గర్భగుడికి ప్రదక్షిణ చేసేటప్పుడు వెనుకవైపున వున్న కిటికీలలోంచి చూస్తే సావిత్రీమాత కోవెల కనిపిస్తుంది . బ్రహ్మ కోవెలలో " గుజ్జర్ " జాతి కి చెంది బ్రహ్మచర్యం అవలంభించిన పరాశరగోత్రీకులకు మాత్రమే మూలవిరాట్టును తాకి పూజాది కార్యక్రమాలు నిర్వహించే అర్హత వుంది . ఈ ఆచారం బ్రహ్మ కోవెల నిర్మించినప్పటి నుంచి అమలులో వుంది .
పుష్కర్ సరస్సు కి తూర్పు వైపున మార్వార్ బస్సుస్టాండు వెనుకవైపున వుంటుందా మందిరం . పుష్కర్ గట్టుమీంచి అర కిలోమీటరు నడిచి వెడితే చేరుకోవచ్చు . మామూలుగా వుండే చిన్న మందిరం . గాయత్రీ దేవి విగ్రహం భక్తులు పిలిస్తే పలికివరాలిచ్చేంత సజీవంగా వుంటుంది . బ్రహ్మ హత్యా పాతకం నుంచి విముక్తులను గావిస్తుంది యీ గాయత్రీమాత .
నేపాల్ లోని పశుపతి నాథ్ విగ్రహాన్ని పోలిన పాలరాతి విగ్రహం అయిదు తలలతో వుంటుంది . కోవెలలో మరో ముఖ్యమైన ఆకర్షణ యేమిటంటే గర్భగుడిలో ప్రతిష్టించిన అష్టోత్తర శివలింగాలు .
హిరణ్యాక్షుని సంహరించేందుకు వరాహ అవతారంలో వెడుతున్న విష్ణుమూర్తి కాస్త సేపు యిక్కడ విశ్రమించినట్లుగా స్థలపురాణం . 12 వ శతాబ్దానికి చెందిన మందిరాన్ని ఔరంగజేబు పడగొట్టగా 1724 లో సవాయ్ జై సింగు గర్భగుడి లోపల చక్కనిశిల్పకళతో నిర్మించేడు . నిలువెత్తు జీవకళ వుట్టిపడుతున్న విగ్రహాన్ని ప్రతిష్టించేడు .
యజ్ఞ పూర్ణాహుతి సమయంలో తనకొరకు వేచియుండక గాయత్రీ దేవి ని వివాహ మాడిన బ్రహ్మ పై అలిగిన సావిత్రి రత్నగరి పర్వతం పైన నివసించసాగింది . పుష్కర్ వచ్చే భక్తులు ముందుగా సావిత్రి మాత మందిరం దర్శించుకొని తరువాత సరస్సునుఆ తరువాత బ్రహ్మ కోవెలను దర్శించుకోవాలి . కొండ దారిన 1.5కిలోమీటరు నడవాలి , కాస్త కష్టంగానే వుంటుంది . సావిత్రీ మాత కి గాజులు పసుపు కుంకం సమర్పిస్తే భక్తుల సౌభాగ్యాన్ని కాపాడుతుందని నమ్ముతారు . ఇది చాలా చిన్నకోవెల 7వ శతాబ్దం లో బికనీరు రాజులు ఈ మందిరాన్ని నిర్మించేరు . పుష్కర్ లో కనిపించే అతి తక్కువ పురాతన మందిరాలలో యిది వొకటి
బ్రహ్మ నిర్వహించే మహా యజ్ఞానికి పరమశివుని పిలవడం మరచిపోతాడు . దానికి ఆగ్రహించిన శివుడు మాంత్రికుని వేషధారణలో కపాలమును చేత ధరించి యాగ ప్రదేశమునకు వస్తాడు . శివుని అవతారము చూసిన బ్రహ్మ కోపముతో చిరాకుపడతాడు . అందుకు ఆగ్రహించిన శివుడు యాగ ప్రదేశమంతటనూ కపాలములను పడవైచి అపవిత్రము చేసి కైలాసమునకు వెడలిపోతాడు . జరిగిన పొరపాటు తెలుసుకున్న బ్రహ్మ శివుని ప్రార్ధించి ప్రసన్నుని చేసుకొంటాడు . ఆ సంఘటనకు ప్రతీకగా బ్రహ్మ తనకోవెల పక్కగా గుహలో నివాసముండి భక్తులను కటాక్షింపమని వేడుకొనగా శివుడు ఈ గుహామందిరములో ఆత్పతేశ్వరునిగా కొలువై భక్తుల కోర్కెలను తీరుస్తున్నాడు . ఈ గుహలోని శివలింగం చాలా పెద్దది . రాగి పామును శివలింగానికి అలంకరిస్తారు . శివరాత్రివిశేష పూజలు నిర్వహిస్తారు . వేదమంత్రాలు పుట్టిన ప్రదేశమైన పుష్కర్ లో వేదిక పాఠశాలలు , వైదిక ధర్మశాస్త్రాల అధ్యయనానికి కావలసిన వసతులు వున్నాయి . ఈ ప్రదేశాలన్నీ దేశీయులనే కాక విదేశీయులను కూడా ఆకర్షించడం ఆశ్చర్యాన్ని కలుగ జేస్తుంది .పుష్కర్ లో ని అన్ని మందిరాలలోనూ కార్తీక పున్నమి పూజలు అత్యంత భక్తి శ్రధ్దలతో నిర్వహిస్తారు . ఆ సమయంలో నిర్వహించే పశువుల సంత ప్రపంచ వ్యాప్తంగా పర్యాటకులను కట్టుకుంటోంది .
కార్తీక పున్నమి తో మొదలై అయిదు రోజులు జరిగే పశువుల సంత యిది . ఈ సంతలో అన్ని రకాలయిన పశువుల కొనుగోలు అమ్మకాలూ జరిగినా ముఖ్యంగా ఒంటెల అమ్మకాలూ కొనుగోళ్లూయెక్కువగా జరుగుతాయి . ఈ సంతలో సుమారుగా ప్రతీ సంవత్సరం యాభైవేల ఒంటెల అమ్మకాలు కొనుగోళ్లూ జరుగుతున్నట్లుగా అంచనా . అందుకే పుష్కర్ సంత విదేశాలలో కూడా ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకొని " పుష్కర్ కేమల్ ఫెయిర్ " గా పిలువబడుతోంది . ఒకే చోట అన్నివేల ఒంటెలను చూడ్డానికే విదేశీ పర్యాటకులు వస్తారని చెప్పడంలో అతిశయోక్తి లేదు . ఈ పశువుల సంతలో వుండే మరో ఆకర్షణ యేమిటంటే పశువుల అలంకరణకు కావలసినవి పూసలు , గవ్వలు , అద్దాలు మొదలయినవివుపయోగించి చేతితో చేసిన యెన్నో వస్తువలు విక్రయానికి వస్తాయి . వాటి పనితనం దేశ విదేశ పర్యాటకులను ఈ పశువుల సంతకు వచ్చేటట్టు చేస్తోంది అనడం లో యే మాత్రం అతిశయోక్తి లేదు .
baavi nuyyi ani pilustuu taatagaarinti peratlo vundi , intiki kaavalasina neellu andinchadam maa kaalam vaariki telusu kaani yippativaariki " bor baavu "lee telusu alanti baavulalo metla bavulagurinchi vinnara ? rajasthan loo tappa manakiprapancham loo yekkada metlabavulu kanipinchavu . andulo prapanchamlone athi peddadigaanuu athi lotaina baviga cheppabade baavi gurinchi cheppukundam . rajasthan loo dausa jillaalo jaipur agra roddumeeda jaipur ki 95 kilo meaterla dooramlo vunna chand bouri leka chand bavdy ani piluva bade baavi athi peddadigaa gaanuu athi lotainadigaanuu prasiddhi chendindi .
ee baavi abhaneri pattanamlo kreestu sakam 800 - 900 kaalaaniki madhyalo nikumbha vamsaaniki chendina chand raju kattinchi natlugaa charitrakaarulu cheptaaru . abhaneri pattanam aabhaanagari gaa piluvabadedi . aabha ante prakaasavantamaina ani ardham , kalakramena aabhanagari abhanerigaa vyavaharimpabada saagindi . pallelalo cheruvulanu poli vuntaayi ee metla baavulu . ayithe veetini cheruvulu ani yenduku anakudadu ane anumanam kalagochu . veetini modatisaari chusinapudu naaku yee anumanam kaligindi . cheruvulu kuudaa metlu kaligivuntaayi . ivi poorvakaalamlo varshapuneetini niluvachesenduku kattina neeti tottelu ani cheppukovachhu . cheruvula lothu saadhaaranamgaa padi pannendu adugulaku minchadu . kaani baavi ante bhugarbha jalaalu vachentavaraku ante paatika adugulu lekaantaku minchi lothu varaku tavvutaaru baavi chuddaniki veltunnam ante navvu vachindi kaani akkadaki cherukunnaka baavi ante yilakuda vuntundaa ani anipinchindi . metla ni chekkina panitanam , aa metlu , padamudu antastulugaa kattina kattadam okko antastuu digutuu kindakucherutuu vunte kinda antastulalo kattina gadulu , chala bagundi . baavi chudadam yemiti ani vellaka poyunte oka adbhutaanni chudalekapoyunde vaallami . metlu digutuu okko antastu kindaki cherekoladi vushnogratalalo maarpu teliyasaagindi . neelladaggaraki cheresariki sumaru ayidu aaru degreela teda telisindi .
rajasthan loo yendalu chala teekshanam gaa vuntaayani , neeti yeddadini pradesamani manaku telusu . appati rajulu neeti yeddadini tattukanenduku bhugarbha jalaalanu oke chota kendrikarinchi konni graamaalaku okati choppuna yila pedda pedda bavulukattinchevaru . yendaakaalamlo vesavi vediki tattukoni sedha teerenduku prajala kosam kattinchina pedda pedda varandaalu , gadulu , raja parivarankosam kattinchina gadulu chuste rajulu prajalakosam yentha shraddha teesukonevaro telustundi . baavi metlu , gadulaku vunnapanitanam antaa rajasthani silpakala nu gurtu chestu vuntundi . ee chand bavidi 3500 metlu , 30 meaterla lothu , padamudu antastulu kaligi prapanchamloni athi visaalamaina , atilotaina baviga perupondindi .
ee baviki yedurugaa harshatamaataa mandiram vuntundi . chand raju ee baavi ni nirminchi yee deviki samarpinchedani antaaru . ee devi ni poojisthe bhaktulu harshollasalatho vuntaarani sthaanikula nammakam . prastutam yee vuuru paadu padipoyindi , ee baavi videsaalala kuudaa perupondindi kabatti videshee yaatreekulu ravadam thoo rashtra prabhutvam vaaru pratyeka shradha vahinchi yee adbhuta kattadaanni rakshistunnaru . sumaru raanuu ponoo 150 kilo meetarlu yekku prayaaninchinaa oka adbhutaanni chusina truptitoe ajmer vaipu prayaanam saaginchemu .
jaipur nunchi ajmer sumaru 130 kilometerlu nhamama-8 pai vellochu . dhilli nunchi ahammadaabaadu velle roddu chala visaalamgaa kattina roddu kabatti prayaanam chala baga saagutundi . ajmeru nagaraniki sumaru 14 kilo meaterla dooramlo vunna graamam pushkar . idhi hinduvulaku paramapavitramaina pradesaalalo okati .
shiva puraanam prakaaram sathee devi viyogaaniki tattukolekapoyina shivudu rudrataandavamaadutuu dukkincheduta , aa kanneeru neela pai padi aa neetitho pedda sarassu yerpadindi . alaa shivuni oka kanti nunchi padda neetitho pushkara sarassu yerpadagaa rendavadipaakisthaan loo vunna ketas raj . ketas raj ane padam samsruta padamaina ' ketakshi ' nundi vachindani panditula abhiprayam . ketakshi ante ' varshinche kallu ' ani ardham . shivuni kallanundi varshinchina neeru padda pradesam kabatti veetini pakisthan loo vunna sarassu ketakshi raj ani ajmer loo vunna sarassa tiirtharaj gaa piluvabadutunnaayi . oka sarve prakaaram desham loo yekkuva videshee yaatreekulanu aakarshinche mukhya paryaataka sthalamgaa pushkar gurtinchabadindi . satyayugamlo brahma devudu yagam cheyyaalani anuvaina pradesam koraku vetukutuu tana chetha nunna neeli kaluvanu bhoomi paiki jaaravidichi aa pushpam padda pradesamlo yagam cheyya nischayinchukuntaadu . pushkara ante pushpam + karam ante cheyyi , brahma devuni cheti nunchi taamara pushpam jaaripadina pradesam kabatti pushkara gaa paeru vachindi anedi oka katha . pushkaram pakkana yerpadda graamam kaavadamtho ee graamam kuudaa pushkar gaa piluvabadutondi . ee pushkar satya yuganiki chendinadi aina yikkada vunna mandiraalu chala kottagaa vunnayi .
moghal rajula aagrahaaniki balaina chala mandiraalalo yivi konni . chala mandiraalanu ee sataabdam loo nirminchadam jarigindi . pushkar loo vunna ghaatlu brahma kovela , gaayatreedevi maata mandiram lanti chala mandiraalu moolaviraattunu alaage vunchi migata pradesamantaa kottagaa ante sumaru 1985 taruvaata kattabaddavi . yendakante aa praantaalalo memu vellinappuduyinta pedda mandiraalu levu . alaage pushkar sarassu okati rendu ghats thoo kalushitamaina neetitho vundedi . ippudu gavarnamentu neetini tarachugaa subhraparachi bhaktulu neetilo vidiche poolanu prasaadaalanu sarassununchi bayataku teeyatam thoo teda bagatelustondi . prastutam paalaraati thoo metlu katti , tikettu teesukunna bhaktulaku vaari abheeshtam prakaaram vidhulanu poojaarulu nirvahinche soulabhyam kalugajeseru . ee sarassulo madhyana brahma chaturmukhunigaa vunna vigraham vundi . yekkadaithe brahma vigraham vundoakkada sarva mantra maatrumuurti ayina gaayatreedevi vudhbavinchina pradesam . ee sarassuku naalugu vaipula mottam 52 ghats nirmincheru .
pushkar sarassuku sambandhinchina marokatha yila cheptaaru . ee sarassu pushkarudu nivasinche pradesam . ee pushkarudu yevaru ante yitanu varununi kumarudu , brahma gurinchi tapassuchesi sarva naduluu bhaktula paapaprakshaalana valana pogottukunnapavitra aa nadulaku tirigi kalugajeseru varam pondutaadu . garugraham raasimaarinapudu aayaa nadulalo pravesanchi vaatiki pavitratanu kaluga jestadu . prati roojoo praatahkaalamulo anni punhyakshetraala daggaravunna tataakaalalonu vundi paapa vimuktulanuchestuu vuntaadu , mari migata samayaalalo ee pushkarudu yekkada vuntaadu ante yee pushkar raj loo vuntaadu . anduke yidi pushkar ani piluva badutondi
gaayatreedevi puttukaki sambhandinchina puraana gaatha yeevidhamgaa cheptaaru . yagam cheyyadalachina brahma pavitra sthalam koraku vetukutuu tana vaahanamaina hamsaku neelikamalaanni yichi tagu pradesamlo neelee kamalaanni jaaravidivamani cheptaadu . poovu neelanu taakina taakidiki rekulu moodu pradesaalalo vedajallabadataayi , veetinijeshta pushkar , madhyapushkar , kanishta pushkar ani pilustaaru . aa poovu padda pradesaaniki vachi chudagaa aa pradesamlo vajraasanudu leka vajranabhudu ani piluva bade rakshasudu prajalanu nanna himsalaku guri cheyyadam chusina brahma mantrinchinakaluvapuvavu thoo raakshasuni samharinchi , yaaga pradesamunu dushta saktula nunchi rakshinchutaku naluguvaipula naalugu parvataalanu kapalaga pedataadu . avi vuttaraana neelagiri , dakshinaana ratnagari , thoorpuna suryagiri , padamatana sanchura anipiluvabadutunnaayi . aa pradesamlo yagam nirvahistaadu .
yaagaanantaram puurnaahutini saastra prakaaram bhaaryaasametudai nirvahinchaali , puurnaahuti koraku brahma bharya ayina saavitrii deviki pilupunu pampagaa stree sahajamaina alankaraasaktito alankaranaku adhika samayam vecchincha saagindi . rutvikkulusamayamu minchipovuchunnadane hecharikatho sameepamuna sancharinchuchunna garijana kanyanu gadditho kalipi kaamadhenuvuku tinipinchi maladvaaramu dwara bayataku teesi , yila mummaru chesi suddhi parachi brahma thoo vivaahamu chesi puurnaahutininirvahi . govutho sudhi cheyabadinadi kabatti aameku gayatri ani namakaranam chesi naalugu vaedaaluu naalugu mukhaluga , brahma , vishnu , maheshwarulu vaari aayudhaalanu yivvagaa , lakshmi , paarvatii , sarasvatulu tamatama saktulanu prasaadhinchagaa brahmavaahanamaina tellani hamsanu vahanamuga pondi , yenimidi kannulatho yenimidi dikkuluu chustuu tana nijamukhaaniki gala kannulatho aakaasamunu , paataalamulanu veekshistuu brahmaku srushti kaaryamlo todpadutaku kaavalasina ghnaanamunu brahma nundipondutundi . sarvamantraalaku , sarvatantraalaku maatrumuurti ni chestaaru . gayatri ni vedamaatagaa stutistaaru . yaagaanantaramu saavitri vachi brahma prakkana kuurchoni devatala asheessulu pondutunna gayatri ni chuuchi jarigina vishayam yeriginadai brahma pai kopaginchukoni brahma ku bhoolokamlo poojarhata lekundunatlu nattu , vishnu muurti ki bharya viyogankalagaalani , indrudu yadhdamulalo yeppuduu parajayam pondaalani , aahuti sweekarinchina agni yeppuduu aakalitho vundaalani , yagam cheyinchina rutvikulu daaridryam thoo baadha padaalani sapinchi kopamutho ratnagari parvatamu pai nivasinchasaagindi .
sarva mantramaata ayina gayatri brahma ku pushkar loo jarige poojalaku arhudugaanuu , indrudu yudhdamlo vodina kuudaa swargavaasamu nande vundunatlu , vishnumurthy ki ramavataramulo matrame bharya viyogamulu kalugunatlu ,rutvikulaku sarvasastra paarangata , akhanda ghnaanam vundetattugaa saapamulanu marchi vestundi .
ee kovela mottam paalaraayito nirmincha badindi . puurvam nunchi vunna mandiram yerraraati kattadaaniki paalaraati kattadam cherchi visaalamgaa ee madhyakaalamlo ante sumaru 1990 praantaalalo katteru . paalaraati thoo pedda pedda metlu yekki paiki velitevisaalamaina varanda akkada rajasthan silpakala thoo kattina kattadaalu , okavaipuna nallachaluvaraati yenugupai kuberudu maro prakkana tella chaluvaraati yenugupai bruhaspati vunna vigrahaalu jeevakana vuttipadutuu vuntaayi . akkade garutmantudi vigrahamvuntundi . visaalamaina praanganam daatukoni lopali garbhagudiloki velithe akkada kaalumadichi kuurchoni vunna srushti karta vishwakarma roopamlo aadisankarulache poojimpabadda vigraham vuntundi . kovela sikharam brahmadevuni vaahanamaina hamsaku prateeka , madhya nundemula viraattu naalugu mukhalu , naalugu chetulu kaligi vunna niluvettu brahma vigraham chuuparulanu mantra mugdhulanu chestundi . naalugu chetullo aksharamaala , vaedaalu , kusham, kamandalam dharinchi yedamavaipu gayatri , kudi vaipu saavitri latohamsapai aasiinudai darsanamistaadu . godalapai vividha devatamurtulu , nemali , hamsala moorthulu chekkabadi vundadaanni chudochu . garbhagudi velupala niluvettu dwaarapaalakulanu chudochu . vishnumurthy vigraham vuntundi . paalaraati thoo chekkinamakaratoranaalu , nagisheelatho vunde kitikeelu chuste aa silpulaku joharlu cheppalanipistundi . garbhagudiki pradakshina chesetappudu venukavaipuna vunna kitikeelalonchi chuste saavitrimaata kovela kanipistundi . brahma kovelalo " gujjar " jaati ki chendi brahmacharyam avalambhinchina paraasaragotreekulaku matrame moolaviraattunu taaki poojaadi kaaryakramaalu nirvahinche arhata vundi . ee aachaaram brahma kovela nirminchinappati nunchi amalulo vundi .
pushkar sarassu ki thoorpu vaipuna marwar bassustandu venukavaipuna vuntundaa mandiram . pushkar gattumeenchi ara kilometeru nadichi vedithe cherukovachhu . maamuulugaa vunde chinna mandiram . gayatri devi vigraham bhaktulu piliste palikivaraalichenta sajeevamgaa vuntundi . brahma hatya paatakam nunchi vimuktulanu gaavistundi yee gaayatreemaata .
nepal loni pasupati nath vigrahaanni polina paalaraati vigraham ayidu talalatho vuntundi . kovelalo maro mukhyamaina aakarshana yemitante garbhagudilo pratishtinchina ashtottara sivalingaalu .
hiranyaakshuni samharinchenduku varaha avataaramlo vedutunna vishnumurthy kaasta sepu yikkada vishraminchinatlugaa sthalapuraanam . 12 va sataabdaaniki chendina mandiraanni aurangajebu padagottagaa 1724 loo saway jai singu garbhagudi lopala chakkanisilpakalato nirminchedu . niluvettu jeevakala vuttipadutunna vigrahaanni pratishtinchedu .
yagna puurnaahuti samayamlo tanakoraku vechiyundaka gayatri devi ni vivaha maadina brahma pai aligina saavitri ratnagari parvatam paina nivasinchasaagindi . pushkar vache bhaktulu mundugaa saavitri maata mandiram darsinchukoni taruvaata sarassunua taruvaata brahma kovelanu darsinchukovali . konda daarina 1.5kilometeru nadavali , kaasta kashtamgaane vuntundi . saavitrii maata ki gaajulu pasupu kunkam samarpiste bhaktula soubhaagyaanni kaapaadutundani nammutaaru . idhi chala chinnakovela 7va sataabdam loo bikaneeru rajulu ee mandiraanni nirmincheru . pushkar loo kanipinche athi takkuva puraatana mandiraalalo yidi vokati
brahma nirvahinche mahaa yagnaaniki paramasivuni pilavadam marachipotadu . daaniki aagrahinchina shivudu maantrikuni veshadhaaranalo kapalamunu chetha dharinchi yaaga pradesamunaku vastaadu . shivuni avataaramu chusina brahma kopamutho chirakupadatadu . anduku aagrahinchina shivudu yaaga pradesamantatanuu kapalamulanu padavaichi apavitramu chesi kailasamunaku vedalipotaadu . jarigina porapaatu telusukunna brahma shivuni praardhinchi prasannuni chesukontadu . aa sanghatanaku prateekagaa brahma tanakovela pakkaga guhalo nivasamundi bhaktulanu katakshimpamani vedukonagaa shivudu ee guhamandiramulo aatpateshwarunigaa koluvai bhaktula korkelanu teerustunnadu . ee guhaloni sivalingam chala peddadi . raagi paamunu sivalingaaniki alankaristaaru . sivaratrivisesha poojalu nirvahistaaru . vedamantraalu puttina pradesamaina pushkar loo vedika paatasaalalu , vaidika dharmasastrala adhyayanaaniki kaavalasina vasatulu vunnayi . ee pradesaalannii desheeyulane kaaka videsheeyulanu kuudaa aakarshinchadam aascharyaanni kaluga jestundi .pushkar loo ni anni mandiraalaloonuu kaarteeka punnami poojalu atyanta bhakti shradhdalatho nirvahistaaru . aa samayamlo nirvahinche pasuvula santa prapancha vyaaptamgaa paryaatakulanu kattukuntondi .
kaarteeka punnami thoo modalai ayidu rojulu jarige pasuvula santa yidi . ee santalo anni rakalayina pasuvula konugolu ammakaaluu jarigina mukhyamgaa ontela ammakaaluu konugolluyekkuvaga jarugutaayi . ee santalo sumaruga pratee samvatsaram yabhaivela ontela ammakaalu konugollu jarugutunnatlugaa anchana . anduke pushkar santa videsaalalo kuudaa praamukhyatanu santarinchukoni " pushkar kemal fair " gaa piluvabadutondi . oke chota annivela ontelanu chuddanike videshee paryaatakulu vastaarani cheppadamlo atisayokti ledu . ee pasuvula santalo vunde maro aakarshana yemitante pasuvula alankaranaku kaavalasinavi poosalu , gavvalu , addaalu modalayinavivupayoginchi chetito chesina yenno vastuvalu vikrayaaniki vastaayi . vaati panitanam desha videsha paryaatakulanu ee pasuvula santaku vachetattu chestondi anadam loo yee maatram atisayokti ledu .