తెలుగు సాహిత్యమునకు వేల సంవత్సరాల చరిత్ర ఉంది. తెలుగు సాహిత్యం ఎంతో సుసంపన్నమైనది. ఆధ్యాత్మికములోనైనా, శృంగారాది నవరసములలోనైనా, జాతిని జాగృతం చేయు విషయంలోనైనా, తెలుగువారందరూ గర్వపడేటంత విశేషమై వెలుగొందుతున్నది తెలుగు సాహిత్యం. నన్నయ్య వ్రాసిన భారతము తెలుగులో మొదటి కావ్యము. అంతకు ముందే జానపద గీతాలు, కొన్ని పద్యాలు ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. గాథా సప్తశతి లో తెలుగు జానపద గీతాల ప్రస్తావన ఉంది.
11 వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో నన్నయ రచించిన మహాభారతం తెలుగులోని మొట్టమొదటి సాహిత్య కావ్యమని సర్వత్రా చెబుతారు. ఒక్కసారిగా ఇంత బృహత్తరమైన, పరిపక్వత గల కావ్యం రూపుదిద్దుకోవడం ఊహించరానిది. కనుక అంతకు ముందు చెప్పుకోదగిన సాహిత్యం ఉండి ఉండాలి. కాని అది బహుశా గ్రంథస్తం కాలేదు. లేదా మనకు లభించడం లేదు. అంతకు ముందు సాహిత్యం ఎక్కువగా జానపద సాహిత్యం రూపంలో ఉండి ఉండే అవకాశం ఉంది. కాని మనకు లభించే ఆధారాలు దాదాపు శూన్యం. క్రీ.శ. 575లో రేనాటి చోడుల శాసనం మొట్టమొదటి పూర్తి తెలుగు శాసనం. (వైఎస్ఆర్ జిల్లా కమలాపురం తాలూకా ఎఱ్ఱగుడిపాడులో లభించినది). అంతకు ముందు కాలానికి చెందిన అమరావతీ శాసనంలో నాగబు అనే పదం కనిపిస్తుంది.
దీనిని "పురాణ యుగము" లేదా "భాషాంతరీకరణ యుగము" అని అంటారు. నన్నయ్య ఆది కవి. ఈయన మహా భారతాన్ని తెలుగులో వ్రాయ ప్రారంభించి, అందులో మొదటి రెండు పర్వాలు పూర్తి చేసి, తరువాతి పర్వాన్ని (అరణ్య పర్వం) సగం వ్రాసి కీర్తి శేషుడు అయ్యాడు. నన్నయకు నారాయణ భట్టు సహాయంగా నిలిచాడు. నారాయణ భట్టు వాఙ్మయదురంధరుడు. అష్టభాషాకవి శేఖరుడు. సహాధ్యాయులైన నారాయణ, నన్నయ భట్టులు భారత యుద్ధానికి సంసిద్ధులైన కృష్ణార్జునులవలె భారతాంధ్రీకరణకు పూనుకొని, ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వంగా దానిని రూపొందించే ప్రయత్నం ప్రారంభించారు; తెలుగు కావ్యభాషాస్వరూపానికి పూర్ణత్వం సాధించి, పండితులు పామరులు మెచ్చుకొనదగిన శైలిని రూపొందించి, తరువాతి కవులకు మార్గదర్శకులయ్యారు. ఆంధ్ర భాషా చరిత్రలో నన్నయ,నారాయణులు యుగపురుషులు. వీరు తెలుగు భాషకు ఒక మార్గాన్ని నిర్దేశించారు. వీరి తరువాత కవులందరూ ఒకసారి కాకపోతే ఒకసారి అయినా నన్నయ్య అడుగుజాడలను అనుసరించిన వారే. నన్నయ్య ఆది కవి.
నన్నయ తరువాతి కాలంలో ముఖ్యమైన సామాజిక, మత సంస్కరణలు చోటు చేసుకొన్నాయి. వీరశైవం భక్తిమార్గం ప్రబలమై ఎన్నో కావ్యాలకు కారణమైనది.
1320 నుండి 1400 వరకు ఎఱ్ఱన యుగము అంటారు. ఈ యగంలో ప్రబంధ రచనా విధానానికి పునాదులు పడ్డాయి. మహాభారతంలో అరణ్యపర్వశేషం తెనుగించబడింది. నన్నయ తిక్కనాదుల కాలములో చెల్లిన గ్రాంధిక, పౌరాణిక భాష ఈ యుగంలో ఆధునికతను సంతరించుకోసాగింది.
తిక్కన మరణానికి సుమారు 10 సంవత్సరాలముందు (1280 ప్రాంతంలో) ఎఱ్ఱన జన్మించి ఉంటాడు. ఎఱ్ఱన మరణం 1360లో జరిగి ఉండవచ్చును. 1365-1385 ప్రాంతంలో జన్మించిన శ్రీనాథుడు తరువాతి యుగకవిగా భావింపబడుతున్నాడు.
ఆంధ్ర వాఙ్మయంలో ఆఖ్యాన పద్ధతిని నన్నయ, నాటకీయ పద్ధతిని తిక్కన ప్రారంభించినట్లే వర్ణనాత్మక విధానానికి ఎఱ్ఱన ఆద్యుడు. నన్నయ యొక్క శబ్దగతిని, తిక్కన యొక్క భావగతిని అనుసంధించి క్రొత్త శైలిని కూర్చిన మహానుభావుడు ఎఱ్ఱన. తెలుగుభాష పలుకుబడి, వాక్య నిర్మాణము ఈ కాలంలో ఆధునికతను సంతరించుకొన్నాయి. శ్రీనాథుని వంటి అనంతరీకులు ముందుగా ఈ శైలినే అలవరచుకొని రచనలు సాగించారు.
తిక్కన (13వ శతాబ్ది), ఎర్రన (14వ శతాబ్దం)లు భారతాంధ్రీకరణను కొనసాగించారు. నన్నయ చూపిన మార్గంలో ఎందరో కవులు పద్యకావ్యాలను మనకు అందించారు. ఇవి అధికంగా పురాణాలు ఆధారంగా వ్రాయబడ్డాయి. అందువలననే ఈ కాలాన్ని పురాణ యుగము అంటారు.
ఈ కాలంలో సంస్కృతకావ్యాల, నాటకాల అనువాదం కొనసాగింది. కథాపరమైన కావ్యాలు కూడా వెలువడ్డాయి. ప్రబంధము అనే కావ్య ప్రక్రియ ఈ కాలంలోనే రూపుదిద్దుకున్నది. ఈ కాలంలో శ్రీనాథుడు, పోతన, జక్కన, గౌరన పేరెన్నికగన్న కవులు. ఛందస్సు మరింత పరిణతి చెందింది. శ్రీనాథుని శృంగార నైషధం, పోతన భాగవతం, జక్కన విక్రమార్క చరిత్ర, తాళ్ళపాక తిమ్మక్క సుభద్రా కల్యాణం మొదలైనవి ఈ యుగంలో కొన్ని ముఖ్యమైన కావ్యాలు.
ఈ సందర్భంలో రామాయణము కవుల గురించి కూడా చెప్పకోవచ్చును. గోనబుద్ధారెడ్డి రచించిన రంగనాథ రామాయణం మనకు అందిన మొదటి రామాయణం.
దీనినే "ప్రబంధ యుగము" అని కూడా అంటారు. విజయనగర చారిత్రక శకానికి చెందిన చక్రవర్తి శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఆదరణలో 16 వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో తెలుగు సాహిత్యపు స్వర్ణయుగం వికసించింది. స్వతహాగా కవియైన మహారాజు తన ఆముక్తమాల్యదతో ప్రబంధం అన్న కవిత్వరూపాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. ఆ కాలంలో అతి ప్రముఖ కవులైన అష్టదిగ్గజాలతో ఆయన ఆస్థానం శోభిల్లింది.
కర్ణాటక సంగీతపు ప్రముఖులు ఎంతో మంది వారి సాహిత్యాన్ని తెలుగులోనే రచించారు. అటువంటి ప్రసిద్దమైన వారి జాబితాలోనివే త్యాగరాజు, అన్నమాచార్య, క్షేత్రయ్య వంటి పేర్లు. మైసూర్ వాసుదేవాచార్ వంటి ఆధునిక రచయితలు కూడా వారి రచనలకు మాధ్యమంగా తెలుగునే ఎంచుకొన్నారు.
1796 లో మొదటి తెలుగు అచ్చు పుస్తకం విడుదలైనా, తెలుగు సాహిత్యపు పునరుద్ధరణ 19వ శతాబ్దపు మొదట్లోనే సాధ్యమయింది. 19వ శతాబ్దపు మధ్యప్రాంతంలో, షెల్లీ, కీట్స్, వర్డ్స్ వర్త్ వంటి ఆంగ్ల కవుల కవిత్వంచే అమితంగా ప్రభావం చెందిన యువ కవులు భావకవిత్వం అన్న సరికొత్త ప్రణయ కవిత్వానికి జన్మనిచ్చారు.
మొట్టమొదటి నవలగా పరిగణించబడుతున్న కందుకూరి వీరేశలింగం రచన రాజశేఖరచరిత్రముతో తెలుగు సాహిత్యపు పునరుద్ధరణ సంపూర్ణమయ్యింది. గురజాడ అప్పారావు (ముత్యాల సరాలు), గిడుగు రామ్మూర్తి, కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి (ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయపు వ్యవస్థాపకుడు) (ముసలమ్మ మరణం), రాయప్రోలు సుబ్బారావు (తృణకంకణం), సురవరం ప్రతాపరెడ్డి మొదలైన తెలుగు సాహిత్యపు నవయుగ వైతాళికులు వ్యావహారిక భాషను వాడడం, వ్యావహారిక భాషా వాదమునకు దారితీసింది.
స్త్రీల కోకిల కంఠములలో, కర్షక శ్రామికుల స్వేదంలో, జానపదుల సంతోషములలో, తెలుగువారి ఘనమైన పండుగలలో తెలుగు సాహితీ చరిత్ర మొదలయింది.
ఈ ఆంధ్ర మహాభారతమును పద్నాలుగవ శతాబ్దాంతానికి తిక్కన, ఎర్రనలు పూర్తి చేసారు. ఈ ముగ్గురూ తెలుగు కవిత్రయము అని పేరుపొందినారు.
పదునేనవ శతాబ్దంలో బమ్మెర పోతనామాత్యుడు భాగవతమును తేట తెలుగులో రచించి, తెలుగువారిని ధన్యులను గావించాడు.
పదహారవ శతాబ్దంలో విజయనగర శ్రీ కృష్ణదేవరాయల పాలనా కాలంలో తెలుగు వైభవంగా వెలిగింది. తెలుగు పండితులను పోషించుటే కాక స్వయంగా తాను కూడా తెలుగులో రచనలు చేసిన సవ్యసాచి, రాయలు.
పదకవితా పితామహుడైన అన్నమయ్య తిరుపతి వేంకటేశ్వరునిపై రచించి, పాడిన ముప్పైరెండువేల పద్యాలు ఓ ప్రత్యేక సాహితీ భాండాగారం.
క్షేత్రయ్య, త్యాగరాజు, భద్రాచల రామదాసు వ్రాసిన కీర్తనలు నేటికీ ప్రజల అభిమానాన్ని చూరగొంటున్నాయి. త్యాగరాజ కీర్తనలు కర్ణాటక సంగీతానికి ఆయువుపట్టు వంటివి.
తెలుగు భాషకు బ్రౌను చేసిన సేవలు బహు శ్లాఘనీయమైనవి. "ప్రపంచంలోని తెలుగు ప్రొఫెసర్లు, పరిశోధకులు, విద్యావేత్తలు, సాహితీ సంస్థలు అన్నీ కలిసి తెలుగు భాషకు చేసిన సేవ, బ్రౌను ఒక్కడే చేసిన సేవలో ఓ చిన్న భాగం కూడా కాదు" అంటారు.
ఆధునిక యుగంలోని గురజాడ అప్పారావు, వాడుక భాషా ఉద్యమనేతలు, శ్రీశ్రీ, ఇంకా ఎందరో మహానుభావులు వివిధ సాహితీ ప్రక్రియల ద్వారా తెలుగు భాషను సుసంపన్నం చేసారు, చేస్తున్నారు.
తెలుగు సాహిత్యంలో ముప్ఫైకి పైగా శతకాలను ముస్లిం కవులు రాశారు.భక్తి, నీతి, తాత్విక, ప్రబోధాత్మక సాహిత్యంలో ముస్లిం కవులు శతకాలు రాశారు.తెలుగుముస్లిం కవులు రాసిన కొన్ని శతకాలు ;
భక్త కల్పద్రుమ శతకం (1949) మొక్కపాటి శ్రీరామశాస్త్రితో కలసి రాసిన శతకం సుమాంజలి. హరిహరనాథ శతకము అనుగుబాల నీతి శతకము తెనుగుబాల శతకము
వేంకటేశ్వరుండు, బీబి నాంచారమ్మ బెండ్లియాడి మతమభేదమనియె హరి, ప్రమాణమైన వ్యర్థవాదాలేల? పాపసాబు మాట పైడిమూట
సాధుశీల శతకము కులము మతముగాదు గుణము ప్రధానంబు దైవచింత లేమి తపముగాదు, బాలయోగి కులము పంచమ కులమయా, సాధులోకపాల సత్యశీల
"తెలుగు సాహిత్యం-1984 వరకు ముస్లిముల సేవ" అనే సిద్ధాంతవ్యాసానికి అలీఘర్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ఆచార్యుడు షేక్ మస్తాన్ గారికి 1991 లో నాగార్జున యూనివర్శిటీ లో పి.హెచ్.డి వచ్చింది.
సయ్యద్ నశీర్ అహ్మద్ "అక్షర శిల్పులు" పేరుతో 333 మంది తెలుగు ముస్లిం కవులు,రచయితల వివరాలతో 2010 లో పుస్తకం ప్రచురించారు.
1842-"వర్తమాన తరంగిణి "వార పత్రిక ---1842 జూన్ 8 న సయ్యద్ రహమతుల్లా మద్రాసు.సయ్యద్ రహమతుల్లా తెలుగు పత్రికా రంగంలో అడుగు పెట్టిన తొలి ముస్లిం.మొదటి పత్రికలో ఆయన రాసిన మాటలు:"మేము మిక్కిలి ధనవంతులము కాము.ఆంధ్ర భాశ్హ యందు మిక్కిలి జ్ఞానము గలవారమూ కాము.హిందువుల యొక్క స్నేహమునకు పాత్రులమై తద్వారా ప్రతిశ్హ్ట పొందవలెననే తాత్పర్యము చేత నూరార్లు వ్యయపడి ముద్రాక్షరములు మొదలగు పనిముట్లను సంపాదించి ఈ పత్రికను ఉదయింపజేయడమునకు కారకులమైతిమి"
1891-"విద్వన్మనోహారిణి "—మీర్ షుజాయత్ అలీ ఖాన్,నరసాపురం.తరువాత ఈ పత్రిక వీరేశ లింగం గారు నడిపిన "వివేకవర్ధని " లో కలిసిపోయింది.
తెలుగుసాహిత్యములో ప్రపంచ సాహిత్యము లో వలెనే వివిధ రకరకాలైన పద్ధతులు ఉన్నాయి. ముఖ్యముగా ఈ క్రింది విషయములు చెప్పుకొనవచ్చు.
తెలుగులో వివిధ సాహిత్య రీతుల్లో ప్రపంచ ప్రఖ్యాతి పొందిన ఎన్నో కావ్యాలు వచ్చాయి. వాటి వివరాలు ఇక్కడ చూడండి.
ప్రస్తుతము విప్లవ సాహిత్యము, అవధానములు, ఇంటర్నెట్టు తెలుగు సాహిత్యము, వివిధ ఇజములుకు చెందిన సాహిత్యములు, నవలలు,టీ. వీ. సాహిత్యము, సినీ సాహిత్యము, రీ మిక్సులు, చిన్న కథలు వంటివి తెలుగు సాహిత్య ముఖ చిత్రాన్ని చాలా వరకు పూర్తి చేస్తున్నాయి
విమర్శ ఒక సాహిత్య పక్రియ.ఈ ప్రక్రియ సర్వ స్వతంత్రమైనది. వచన రచన పక్రియ కాదు. ఏదో ఒక సృజనాత్మక సాహిత్య పక్రియ ఆధారం లేకుండా విమర్శ ఉండదు.
telugu saahityamunaku vela samvatsaraala charitra undi. telugu saahityam entho susampannamainadi. aadhyaatmikamuloonainaa, shrungaaraadi navarasamulalonaina, jaatini jaagrutam cheyu vishayamloonainaa, teluguvaarandaruu garvapadetamta visaeshamai velugondutunnadi telugu saahityam. nannayya vraasina bhaaratamu telugulo modati kaavyamu. antaku munde jaanapada geetaalu, konni padyaalu unnatlu aadhaaraalu unnaayi. gatha saptasati loo telugu jaanapada geetaala prastaavana undi.
11 va sataabdam praantamlo nannaya rachinchina mahabharatam teluguloni mottamodati saahitya kaavyamani sarvatra chebutaaru. okkasariga inta bruhattaramaina, paripakvata gala kaavyam roopudiddukovadam oohincharaanidi. kanuka antaku mundu cheppukodagina saahityam undi undaali. kaani adhi bahusa grandhastam kaaledu. leda manaku labhinchadam ledu. antaku mundu saahityam ekkuvagaa jaanapada saahityam roopamlo undi unde avakaasam undi. kaani manaku labhinche aadhaaraalu daadaapu shoonyam. cree.sha. 575loo renati chodula saasanam mottamodati puurti telugu saasanam. (visr jilla kamalapuram taluka erigudipaadulo labhinchinadi). antaku mundu kaalaaniki chendina amaravati saasanamlo nagabu ane padam kanipistundi.
deenini "puraana yugamu" leda "bhaashaantareekarana yugamu" ani antaaru. nannayya aadi kavi. eeyana mahaa bhaarataanni telugulo vraaya praarambhinchi, andulo modati rendu parvaalu puurti chesi, taruvaati parvaanni (aranya parvam) sagam vraasi keerti seshudu ayyadu. nannayaku narayana bhattu sahayamga nilichaadu. narayana bhattu vaamayadurandharudu. ashtabhashakavi sekharudu. sahaadhyaayulaina narayana, nannaya bhattulu bhaarata yuddhaaniki samsiddhulaina krishnaarjunulavale bhaarataandhreekaranaku poonukoni, oka vignaana sarvaswamgaa daanini roopondinche prayatnam praarambhinchaaru; telugu kavyabhashaswarupanika puurnatvam saadhinchi, panditulu paamarulu mechukonadagagana sailini roopondinchi, taruvaati kavulaku maargadarsakulayyaaru. aandhra bhasha charitralo nannaya,naaraayanulu yugapurushulu. veeru telugu bhashaku oka maargaanni nirdesinchaaru. veeri taruvaata kavulandaru okasari kakapothe okasari aina nannayya adugujaadalanu anusarinchina vaare. nannayya aadi kavi.
nannaya taruvaati kaalamlo mukhyamaina saamaajika, matha samskaranalu chotu chesukonnayi. veerasaivam bhaktimargam prabalamai enno kaavyaalaku kaaranamainadi.
1320 nundi 1400 varaku erena yugamu antaaru. ee yagamlo prabandha rachana vidhaanaaniki punaadulu paddai. mahaabhaaratamlo aranyaparvashesham tenuginchabadindi. nannaya tikkanaadula kaalamulo chellina graandhika, pouraanika bhasha ee yugamlo aadhunikatanu santarinchukosagindi.
tikkana maranaaniki sumaru 10 samvatsaraalamundu (1280 praantamlo) erena janminchi untaadu. erena maranam 1360loo jarigi undavacchunu. 1365-1385 praantamlo janminchina srinathudu taruvaati yugakavigaa bhaavimpabadutunnaadu.
aandhra vaamayamlo aakhyaana paddhatini nannaya, natakiya paddhatini tikkana praarambhinchinatle varnanaatmaka vidhaanaaniki erena aadyudu. nannaya yokka sabdagatini, tikkana yokka bhaavagatini anusandhinchi krotta sailini kuurchina mahanubhavudu erena. telugubhasha palukubadi, vaakya nirmaanamu ee kaalamlo aadhunikatanu santarinchukonnaayi. srinathuni vanti anantareekulu mundugaa ee sailine alavarachukoni rachanalu saaginchaaru.
tikkana (13va satabdi), errana (14va sataabdam)lu bhaarataandhreekarananu konasaaginchaaru. nannaya chuupina maargamlo endaro kavulu padyakaavyaalanu manaku andinchaaru. ivi adhikamgaa puraanaalu aadhaaramgaa vraayabaddaayi. anduvalanane ee kaalaanni puraana yugamu antaaru.
ee kaalamlo samskrutakaavyaala, naatakaala anuvaadam konasagindi. kathaaparamaina kaavyaalu kuudaa veluvaddaayi. prabandhamu ane kaavya prakriya ee kaalamlone roopudiddukunnadi. ee kaalamlo srinathudu, potana, jakkana, gaurana perennikaganna kavulu. chhandassu marinta parinati chendindi. srinathuni shrungaara naishadham, potana bhagavatam, jakkana vikramarka charitra, taallapaaka timmakka subhadra kalyanam modalainavi ee yugamlo konni mukhyamaina kaavyaalu.
ee sandarbhamlo ramayanamu kavula gurinchi kuudaa cheppakovachhunu. gonabuddhareddy rachinchina ranganatha ramayanam manaku andina modati ramayanam.
deenine "prabandha yugamu" ani kuudaa antaaru. vijayanagara chaaritraka sakaniki chendina chakravarti srikrushnadevaraayalu aadaranalo 16 va sataabdam praantamlo telugu saahityapu swarnayugam vikasinchindi. swatahaagaa kaviyaina maharaju tana aamuktamaalyadato prabandham anna kavitvaruupaanni pravesapettaadu. aa kaalamlo athi pramukha kavulaina ashtadiggajaalato aayana aasthaanam sobhillindi.
karnaataka sangeetapu pramukhulu entho mandi vaari saahityaanni telugulone rachinchaaru. atuvanti prasiddamaina vaari jabitalonive tyagaraju, annamacharya, kshetrayya vanti paerlu. mysur vasudevachar vanti aadhunika rachayitalu kuudaa vaari rachanalaku maadhyamamgaa telugune enchukonnaaru.
1796 loo modati telugu achu pustakam vidudalainaa, telugu saahityapu punaruddharana 19va sataabdapu modatlone saadhyamayindi. 19va sataabdapu madhyapraantamlo, shelli, keats, words varth vanti aangla kavula kavitvanche amitamgaa prabhaavam chendina yuva kavulu bhaavakavitvam anna sarikotta pranaya kavitvaaniki janmanicchaaru.
mottamodati navalagaa pariganinchabadutunna kandukuri veeresalingam rachana raajasekharacharitramutho telugu saahityapu punaruddharana sampoornamayyindi. gurajada apparao (mutyaala saralu), gidugu rammurthy, kattamanchi ramalingareddy (aandhra vishwavidyaalayapu vyavasthaapakudu) (musalamma maranam), rayaprolu subbarao (thrunakankanam), suravaram pratapareddy modalaina telugu saahityapu navayuga vaitaalikulu vyaavahaarika bhashanu vaadadam, vyaavahaarika bhasha vaadamunaku daariteesindi.
streela kokila kanthamulalo, karshaka shraamikula swedamlo, jaanapadula santoshamulalo, teluguvaari ghanamaina pandugalalo telugu saahitii charitra modalayindi.
ee aandhra mahaabhaaratamunu padnalugava sataabdaantaaniki tikkana, erranalu puurti chesaru. ee mugguru telugu kavitrayamu ani perupondinaaru.
padunenava sataabdamlo bammera potanaamaatyudu bhaagavatamunu theta telugulo rachinchi, teluguvaarini dhanyulanu gavinchadu.
padahaarava sataabdamlo vijayanagara shree krishnadevaraayala palana kaalamlo telugu vaibhavangaa veligindi. telugu panditulanu poshinchute kaaka swayamgaa taanu kuudaa telugulo rachanalu chesina savyasachi, rayalu.
padakavita pitaamahudaina annamayya tirupati venkateshwarunipai rachinchi, paadina muppairenduvela padyaalu oo pratyeka saahitii bhandagaram.
kshetrayya, tyagaraju, bhadrachala ramadasu vraasina keertanalu netiki prajala abhimaanaanni chuuragontunnaayi. tyagaraja keertanalu karnaataka sangeetaaniki aayuvupattu vantivi.
telugu bhashaku brounu chesina sevalu bahu slaaghaneeyamainavi. "prapanchamloni telugu professorlu, parisodhakulu, vidyaavettalu, saahitii samsthalu annee kalisi telugu bhashaku chesina seva, brounu okkade chesina sevalo oo chinna bhagam kuudaa kaadu" antaaru.
aadhunika yugamloni gurajada apparao, vaaduka bhasha udyamanetalu, srishree, inka endaro mahaanubhaavulu vividha saahitii prakriyala dwara telugu bhashanu susampannam chesaru, chestunnaru.
telugu saahityamlo mupphaiki paiga satakaalanu muslim kavulu raasaaru.bhakti, neethi, taatvika, prabodhaatmaka saahityamlo muslim kavulu satakaalu raasaaru.telugumuslim kavulu raasina konni satakaalu ;
bhakta kalpadruma satakam (1949) mokkapati sriraamasaastrito kalasi raasina satakam sumanjali. hariharanatha satakamu anugubala neethi satakamu tenugubaala satakamu
venkateshwarundu, beebi nancharamma bendliadi matamabhedamaniye hari, pramaanamaina vyardhavaadaalela? papasabu maata paidimuuta
saadhusheela satakamu kulamu matamugaadu gunamu pradhaanambu daivachinta lemi tapamugaadu, baalayogi kulamu panchama kulamaya, saadhulokapaala satyaseela
"telugu saahityam-1984 varaku muslimula seva" ane siddhaantavyaasaaniki alighar muslim vishwavidyaalayamlo telugu aachaaryudu shek mastan gaariki 1991 loo nagarjuna university loo pi.hehch.di vachindi.
sayyad nasheer ahmad "akshara silpulu" paerutho 333 mandi telugu muslim kavulu,rachayitala vivaraalatoe 2010 loo pustakam prachurinchaaru.
1842-"vartamaana tarangini "vaara patrika ---1842 joon 8 na sayyad rahamatullah madrasu.sayyad rahamatullah telugu patrika rangamlo adugu pettina toli muslim.modati patrikalo aayana raasina maatalu:"memu mikkili dhanavanthulamu kaamu.aandhra bhash yandu mikkili ghnaanamu galavaaramuu kaamu.hinduvula yokka snehamunaku paatrulamai tadwara pratishta pondavalenane taatparyamu chetha nooraarlu vyayapadi mudraaksharamulu modalagu panimutlanu sampaadinchi ee patrikanu udayimpajeyadamunaku kaarakulamaitimi"
1891-"vidvanmanohaarini "emir shujayat aly khan,narasapuram.taruvaata ee patrika veeresha lingam gaaru nadipina "vivekavardhani " loo kalisipoyindi.
telugusaahityamulo prapancha saahityamu loo valene vividha rakarakaalaina paddhatulu unnaayi. mukhyamugaa ee krindi vishayamulu cheppukonavacchu.
telugulo vividha saahitya reethullo prapancha prakhyaati pondina enno kaavyaalu vachayi. vaati vivaraalu ikkada chudandi.
prastutamu viplava saahityamu, avadhaanamulu, internettu telugu saahityamu, vividha ijamuluku chendina saahityamulu, navalalu,t. v. saahityamu, cinee saahityamu, ree miksulu, chinna kathalu vantivi telugu saahitya mukha chitraanni chala varaku puurti chestunnayi
vimarsa oka saahitya pakriya.ee prakriya sarva swatantramainadi. vachana rachana pakriya kaadu. edho oka srujanaatmaka saahitya pakriya aadhaaram lekunda vimarsa undadu.