విలాయత్ ఖానీ బాజ్ | Nanduri Online
Home Articles Music విలాయత్ ఖాన్ విలాయత్ ఖానీ బాజ్
9th Aug 1974 music telugu
మామూలుగా గాత్రంలో పలికే గమకాలన్నీ వాద్యాలపై పలకవు, అలాగే వాద్యాలపై పలికే గమకాలన్నీ గాత్రంలోనూ పలకవు. వాద్యాలలో కూడా కొన్నింటిపై పలికే గమకాలు మరికొన్నింటిపై పలకవు. కమానుతో వాయించే సారంగి వంటి వాద్యాలపై పలికే గమకాలు సితార్ వంటి మీటు వాద్యాలపై పలకవు. అలాగే సితార్ పై పలికే గమకాలు కొన్ని సారంగి పైన పలకవు. శహనాయి పైన మాత్రమే పలికే గమకాలు కొన్ని, వేణువుపైన మాత్రమే పలికే గమకాలు కొన్ని ఉన్నాయి. గమకాల విషయంలో గాత్రానికి అతి సమీపంగా ఉండేది సారంగి. దాని తర్వాత చెప్పుకోదగినవి వైలిన్, తార్ శహనాయి, దిల్రుబా. ఇవన్నీ కమానుతో వాయించే వాద్యాలు. గాత్రంలోనూ, ఈ కమాను వాద్యాలలోనూ స్వరాలు-ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా, విడివిడిగా కాక-ఒక దానిలో నుంచి ఇంకొక దానిలోకి ప్రవహిస్తున్నట్లుగా ఏకధారగా వినిపిస్తాయి. అందుకే గాత్ర సంగీతానికి ప్రక్క వాద్యాలుగా వాటిని ఉపయోగిస్తారు. గాయకుడు పాడే గమకాలను దాదాపు యథాతథంగా వాటిపై పలికించవచ్చును. సితార్ వంటి మీటు వాద్యాలపై ఇది సాధ్యం కాదు కాని, విలాయత్ ఖాన్ దీనిని సాధ్యం చేశారు.
మామూలుగా సితార్ పై ఏ స్వరానికా స్వరం విడివిడిగా-ఒక్కొక్క మెట్టుపై ఒక్కొక్క స్వరం-పలుకుతుంది. అది సితార్ అభ్యాసంలో ప్రాథమికదశ. కొన్ని శతాబ్దాల క్రిందట అలాగే వాయించేవారు. తర్వాత ఒక మెట్టు మీద మా మూలుగా పలికే స్వరం కాక, తీగని కొంచెం క్రిందికి లాగడం ద్వారా మరొక స్వరాన్ని పలికించడం తెలుసుకున్నారు. తర్వాత ఒకే మెట్టుమీద మూడు స్వరాలను పలికించడం నేర్చుకున్నారు. ఒక మెట్టు మీద వేలు ఉంచి, తీగ లాగడం ద్వారా ఒక స్వరం నుంచి ఇంకొక స్వరం మీదకు జారడాన్ని 'మీండ్' అంటారు. ఈ 'మీండ్'లో సితార్ శక్తి చాలా తక్కువగా ఉన్నదనే ఉద్దేశంతో విలాయత్ ఖాన్ ముత్తాత సాహెబ్ దాద్ ఖాన్ గారు సితార్ నిర్మాణంలో కొన్ని మార్పులు చేసి, దానికి 'సుర్ బహార్' అని పేరు పెట్టారు. ఆయన సుర్ బహార్ పై ఒకే మెట్టు మీద 'మీండ్' ద్వారా ఏడు స్వరాలను -అంటే 'స' నుంచి 'స' వరకు -పలికించగలిగారు. విలాయత్ ఖాన్ తాతగారు ఇమ్ దాద్ ఖాన్, తండ్రి ఇనాయత్ ఖాన్ సితార్, సుర్ బహార్ వాద్యాలు రెండింటిలోనూ ప్రవీణులు. ఇమ్ దాద్ ఖాన్ సితార్ పై విపరీతమైన వేగాన్ని, మాధుర్యాన్ని, చిత్ర విచిత్ర గమకాలను సాధించి, 'ఇమ్ దాద్ ఖానీ బాజ్'ను ప్రవేశపెట్టారు. ఇనాయత్ ఖాన్ అదే టెక్నిక్ లో వాయిస్తూ సితార్ పైనే 'మీండ్' ద్వారా నాలుగైదు స్వరాలు పలికించగలిగారు. ఈ ప్రయోగాలలో విలాయత్ ఖాన్ ఇంకా చాలా ముందుకు పోయాడు. 'మీండ్'లో అద్వితీయ ప్రావీణ్యాన్ని సాధించడమేకాక, 'గాయకీ అంగ్' ద్వారా ఆయన సితార్ వాదనంలో అది వరకు లేని ప్రవాహగుణాన్ని సాధించగలిగారు.
సితార్ కు 'మీండ్' ప్రాణం వంటింది. 'మీండ్' లేకుండా ఊరికే మెట్లు దాటుకుంటూ వాయిస్తే జలతరంగ్, కాష్ఠతరంగ్, సంతూర్ వాద్యాలు వాయించినట్లే ఉంటుంది. స్వర ప్రస్తారంలో వంపుల సొంపులు ఉండవు. 'సంగీత రత్నాకరం'లోని పంచదశ గమకాలలో పేర్కొనబడిన 'కంపిత', 'లీన', 'ఆందోళిత', 'ఉల్లాసిత' గమకాలే ఈ 'మీండ్'. ఆ గమకాలన్నీ ఒకే వర్గానికి చెందినవి, అవన్నీ వీణ వంటి మెట్లుగల తంత్రీ వాద్యాలకు సంబంధించినవి; అవి తీగలాగడంలో వేర్వేరు రకాలు. 'మీండ్' వల్ల అందమైన వంపులను, వయ్యారాలను సాధించగలిగినప్పటికీ కేవలం దాని వల్ల ప్రవాహగుణం రాదు. గాత్ర సంగీతంలోని ప్రవాహగుణాన్ని సితార్ పై సాధించడానికి విలాయత్ ఖాన్ ఎంతో పరిశోధన చేశారు. పరిశ్రమ చేశారు. అసలు ఆయనకు ఈ ఊహ, సంకల్పం కలగడానికి కారణం ఆయన గాత్ర సంగీతంలో కూడా ప్రవీణుడు కావడం. తండ్రి పోయిన తర్వాత ఆయన కొంత కాలం మాతామహుడు బందేహసన్ ఖాన్ వద్ద, మేనమామ జిందాహసన్ ఖాన్ వద్ద గాత్ర సంగీతం నేర్చుకున్నారు. అంత చిన్న తనంలోనే ఆయన పాడుతూ, పాడిన దానిని సితార్ పై వాయించడానికీ ప్రయత్నించేవారు. ఆయన తల్లి కూడా తాను పాడి వినిపించి అదే విధంగా సితార్ పై వాయించమనేది. కాని, ఆయన ఆ విధంగా వాయించలేకపోయేవారు. దానితో ఆయనకు పట్టుదల పెరిగింది. 'ఇన్ని శతాబ్దాలుగా అందరూ సితార్ ను మామూలు పద్ధతిలోనే వాయిస్తున్నారు. గాత్ర సంగీతంలోని ధారాగుణాన్ని దీనిపై సాధించాలన్న ఊహ ఎవరికీ రాలేదు. వచ్చినా, కొంత ప్రయత్నించి, సాధ్యం కాదని వదిలేసి ఉంటారు. మనం దీనిని ఎందుకు సాధించకూడదు? అనుకుని, ఆయన రాత్రింబవళ్ళు దాన్ని గురించి ఆలోచించారు. రకరకాల ప్రయోగాలు చేశారు. చివరికి ఒకానొక పద్ధతిలో మీటుతూ స్వరానికి సపోర్టు ఇవ్వడం ద్వారా ధారాగుణాన్ని సాధించవచ్చునని కనిపెట్టారు. ఈ పరిశోధనద్వారా ఆయన సితార్ కు ఒక కొత్త డైమన్షన్, కొత్త 'ఇమేజ్' యిచ్చారు. ఈ టెక్నిక్ ఇప్పుడు చాలా ప్రసిద్ధమై, ప్రచారంలోకి వచ్చింది.
విలాయత్ ఖాన్ మేనల్లుడు ఉస్తాద్ రయిస్ ఖాన్ ఈ 'గాయకీ అంగ్'లో సితార్ అత్యద్భుతంగా వాయిస్తారు. విలాయత్ ఖాన్ తమ్ముడు ఉస్తాద్ ఇమ్రాత్ ఖాన్, శిష్యులు పండిత్ గిరిరాజ్, అరవింద్ పారిఖ్, శిష్యురాలు కళ్యాణీ రాయ్ కూడా ఈ పద్ధతిలోనే వాయిస్తారు. ఈ 'గాయకీ అంగ్' ఆలాప్ లోనూ, విలంబిత్ గత్ లోనూ వ్యక్తమవుతుంది. జోడ్, ఝాలా, ధ్రుత్ గత్ లలో ఇది కనిపించదు.
సితార్ పై విలాయత్ ఖాన్ ఆలాప్, విలంబిత్ గత్ లు వింటుంటే ఖయాల్ వింటున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. కచేరీలో చివర మంచి మూడ్ లో ఉన్నప్పుడు, పట్టలేనంత ఇన్ స్పిరేషన్ వచ్చినప్పుడు ఒక్క నిమిషం సితార్ ఆపుచేసి ఆయన ఖయాల్ పాడడం మొదలు పెడతారు. శ్రోతలు పారవశ్యంతో సొక్కి సోలిపోతారు. ఆయన పాడడం ఆపి, పాడిన దానిని సితార్ పై వాయించి చూపుతారు. వేగంగా తానాలు పాడుతూ, వాటిని మళ్ళీ సితార్ పై వాయిస్తారు. 'గాయకీ అంగ్' సితార్ పై ఎలా ఉంటుందో అప్పుడు బాగా తెలుస్తుంది. ఆయన ఎంత అద్భుతంగా సితార్ వాయించినా, గొంతు విప్పి పాడడం ప్రారంభించేసరికి సితార్ సిగ్గుతో తలవంచుకున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆయన గాత్ర సంగీత కచేరీలు ఎందుకు చేయరో తెలియదు గాని, ఆయన సితార్ సంగీతం కంటే గాత్ర సంగీతం ఎన్నో రెట్లు గొప్పగా ఉంటుంది.
vilayat khani baj | Nanduri Online
Home Articles Music vilayat khan vilayat khani baj
9th Aug 1974 music telugu
maamuulugaa gaatramlo palike gamakaalannii vaadyaalapai palakavu, alaage vaadyaalapai palike gamakaalannii gaatramloonuu palakavu. vaadyaalalo kuudaa konnintipai palike gamakaalu marikonnintipai palakavu. kamaanutho vaayinche saarangi vanti vaadyaalapai palike gamakaalu sitar vanti meetu vaadyaalapai palakavu. alaage sitar pai palike gamakaalu konni saarangi paina palakavu. sahanaayi paina matrame palike gamakaalu konni, venuvupaina matrame palike gamakaalu konni unnaayi. gamakaala vishayamlo gaatraaniki athi sameepangaa undedi saarangi. daani tarvaata cheppukodaginavi vailin, tar sahanaayi, dilruba. ivannee kamaanutho vaayinche vaadyaalu. gaatramloonuu, ee kamaanu vaadyaalaloonuu swaraalu-okadaani tarvaata okatigaa, vidividigaa kaaka-oka daanilo nunchi inkoka daaniloki pravahistunnatlugaa ekadhaaragaa vinipistaayi. anduke gatra sangeetaaniki prakka vaadyaalugaa vaatini upayogistaaru. gayakudu pade gamakaalanu daadaapu yathaathathamgaa vaatipai palikinchavacchunu. sitar vanti meetu vaadyaalapai idhi saadhyam kaadu kaani, vilayat khan deenini saadhyam chesaru.
maamuulugaa sitar pai e swaranika swaram vidividigaa-okkokka mettupai okkokka swaram-palukutundi. adhi sitar abhyaasamlo praathamikadasa. konni sataabdaala krindata alaage vaayinchevaaru. tarvaata oka mettu meeda maa moolugaa palike swaram kaaka, teegani konchem krindiki lagadam dwara maroka swaraanni palikinchadam telusukunnaru. tarvaata oke mettumeeda moodu swaraalanu palikinchadam neerchukunnaaru. oka mettu meeda velu unchi, teega lagadam dwara oka swaram nunchi inkoka swaram meedaku jaaradaanni 'meend' antaaru. ee 'meend'loo sitar sakti chala takkuvagaa unnadane uddesamto vilayat khan muttaata saheb daad khan gaaru sitar nirmaanamlo konni maarpulu chesi, daaniki 'sur bahar' ani paeru pettaaru. aayana sur bahar pai oke mettu meeda 'meend' dwara edu swaraalanu -ante 'sa' nunchi 'sa' varaku -palikinchagaligaaru. vilayat khan taatagaaru im daad khan, tandri inayat khan sitar, sur bahar vaadyaalu rendintiloonuu praveenulu. im daad khan sitar pai vipareetamaina vegaanni, maadhuryaanni, chitra vichitra gamakaalanu saadhinchi, 'im daad khani baj'nu pravesapettaaru. inayat khan adhe technic loo vaayistuu sitar paine 'meend' dwara naalugaidu swaraalu palikinchagaligaaru. ee prayogaalalo vilayat khan inka chala munduku poyadu. 'meend'loo adviteeya praaveenyaanni saadhinchadamekaaka, 'gaayaki ang' dwara aayana sitar vaadanamlo adhi varaku laeni pravaahagunaanni saadhinchagaligaaru.
sitar ku 'meend' praanam vantindi. 'meend' lekunda oorike metlu daatukuntuu vaayiste jalatarang, kashtatarang, santur vaadyaalu vaayinchinatle untundi. swara prastaaramlo vampula sompulu undavu. 'sangeeta ratnakaram'loni panchadasa gamakaalalo perkonabadina 'kampita', 'leena', 'aandolita', 'ullaasita' gamakale ee 'meend'. aa gamakaalannii oke vargaaniki chendinavi, avannee veena vanti metlugala tantri vaadyaalaku sambandhinchinavi; avi teegalaagadamlo ververu rakalu. 'meend' valla andamaina vampulanu, vayyaaraalanu saadhinchagaliginappatiki kevalam daani valla pravaahagunam raadu. gatra sangeetamlooni pravaahagunaanni sitar pai saadhinchadaaniki vilayat khan entho parisodhana chesaru. parisrama chesaru. asalu aayanaku ee ooha, sankalpam kalagadaaniki kaaranam aayana gatra sangeetamlo kuudaa praveenudu kaavadam. tandri poyina tarvaata aayana kontha kaalam matamahudu bandehasan khan vadda, menamama jindahasan khan vadda gatra sangeetam neerchukunnaaru. anta chinna tanamlone aayana paadutuu, paadina daanini sitar pai vaayinchadaanikii prayatninchevaaru. aayana talli kuudaa taanu paadi vinipinchi adhe vidhamgaa sitar pai vaayinchamanedi. kaani, aayana aa vidhamgaa vaayinchalekapoyevaaru. daanitho aayanaku pattudala perigindi. 'inni sataabdaalugaa andaruu sitar nu maamuulu paddhatilone vaayistunnaaru. gatra sangeetamlooni dhaaraagunaanni deenipai saadhinchaalanna ooha evariki raledu. vachina, kontha prayatninchi, saadhyam kaadani vadilesi untaaru. manam deenini enduku saadhinchakuudadu? anukuni, aayana raatrimbavallu daanni gurinchi aalochinchaaru. rakarakaala prayogaalu chesaru. chivariki okanoka paddhatilo meetuthoo swaraaniki saportu ivvadam dwara dhaaraagunaanni saadhinchavachchunani kanipettaaru. ee parisodhanadwara aayana sitar ku oka kotta dimansion, kotta 'image' yichaaru. ee technic ippudu chala prasiddhamai, prachaaramloki vachindi.
vilayat khan menalludu ustad rayis khan ee 'gaayaki ang'loo sitar atyadbhutamgaa vaayistaaru. vilayat khan tammudu ustad imrat khan, shishyulu pandit giriraj, aravind parikh, shishyuraalu kalyaanii raay kuudaa ee paddhatilone vaayistaaru. ee 'gaayaki ang' alap lonoo, vilambit gath lonoo vyaktamavutundi. jod, jhaalaa, dhrut gath lalo idhi kanipinchadu.
sitar pai vilayat khan alap, vilambit gath lu vintunte khayal vintunnatlugaa anipistundi. kacherilo chivara manchi mood loo unnappudu, pattalenanta in spiration vachinappudu okka nimisham sitar aapuchesi aayana khayal paadadam modalu pedataaru. shrotalu paaravasyamto sokki solipotaru. aayana paadadam aapi, paadina daanini sitar pai vaayinchi chuuputaaru. vegamgaa taanaalu paadutuu, vaatini mallee sitar pai vaayistaaru. 'gaayaki ang' sitar pai ela untundo appudu baga telustundi. aayana entha adbhutamgaa sitar vaayinchinaa, gontu vippi paadadam praarambhinchesariki sitar siggutho talavanchukunnatlu anipistundi. aayana gatra sangeeta kachereelu enduku cheyaro teliyadu gaani, aayana sitar sangeetam kante gatra sangeetam enno retlu goppagaa untundi.