చిత్రకవితా ప్రపంచం: విశ్వనాథ కోవెల
1ఆ. శిల్పానుశీలన
అయితే, విశ్వనాథ సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోడానికి అలంకారశాస్త్రం ఒక్కటీ సరిపోదు. దానికి కొన్ని పరిమితులున్నాయి. ఒకటి – అలంకారశాస్త్ర ధ్యేయం చాలావరకూ సాధారణీకరణ. రకరకాల కావ్యాలలోని సాహిత్యాంశాలను పరిశీలించి వాటిలో సమాన లక్షణాలని గుర్తించడం అక్కడ ప్రధానం. ఒక కావ్యాన్ని లోతుగా అర్థం చేసుకోడానికి అంతగా ఉపయోగపడదు. రెండు – ప్రాచీన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించినా విశ్వనాథ తన కావ్యనాటకాలలో ఎన్నో కొత్త పోకడలను కూడా పోయారు. వాటిని అర్థం చేసుకొని ఆస్వాదించాలంటే ప్రాచీన అలంకారశాస్త్రం సరిపోదు. దీనికి పరిష్కారమార్గం కూడా విశ్వనాథవారే చూపించారు. విశ్వనాథ సాహిత్య విమర్శలో కూడా కొత్త మార్గాన్ని తొక్కారు. తెలుగు విమర్శలో 'శిల్పానుశీలనం' అనే కొత్త విధానాన్ని వారు ప్రచారంలోకి తెచ్చారు. శిల్పాన్ని గురించి విశ్వనాథ అభిప్రాయం ఇది, "కావ్యము శిల్పముతో కూడినది. శిల్పశక్తి తగ్గని యే కావ్యమైనా పరిగ్రాహ్యమే యగును. పాశ్చాత్య మహాకావ్యములు శిల్పభూము లగుటచేతనే యచ్చటి మత సంప్రదాయాది విషయములు మనవి కాకపోయినను వానిని పరిగ్రహించుచున్నాము. రచయితల కా శిల్పబుద్ధి తగ్గనిచో కావ్యము కావ్యమగును. శిల్పము అక్షరము నొద్దనుండి కావ్య మహార్థాంతము అనుస్యూతమైన విషయము." ఇంతకీ ఈ శిల్పమంటే ఏమిటి? కోవెల వారిచ్చిన వివరణ ఇది:
"కవి తాను గాఢంగా భావించి, అనుశీలించి పొందిన అనుభవవిశేషాన్ని, తద్విశేష స్ఫోరకంగా ప్రయోజనవంతమూ, అధికార్థ సంగ్రహణ శీలమూ అయిన రచన ద్వారా సహృదయునిలో ఆ విశేషానుభవం కలిగే విధంగా అతనితో అనుశీలింపజేసి, తద్ద్వారా అతడిని ఉత్పథాలలో, ఉన్నతమార్గాలలో విహరింప జేయటానికి కవిపరమయిన వ్యాపారవిశేషం కావ్య శిల్పం. ఈ శిల్ప లక్షణం కావ్యగత సర్వాంశాలకూ వర్తిస్తుంది. అందుకనే ప్రత్యంశాన్నీ విడివిడిగా – పద్యశిల్పం, అలంకారశిల్పం, కథనశిల్పం, నిర్మాణశిల్పం – ఇత్యాది శిల్పపదానుసంధానంతో వ్యవహరించటం ప్రచారానికి వచ్చింది. అయితే, ఇవన్నీ శిల్పం యొక్క పరిచ్ఛిన్న రూపాలు. ఈ అన్నింటి సమష్టిలోని ఏకీకృత సౌందర్యమే సమగ్రమయిన కావ్యశిల్పం."
సంపత్కుమారగారు ఈ శిల్పానుశీలనని విశ్వనాథ కావ్యాల అనుశీలనకే తిరిగి ప్రయోగించడం విశేషం. ఇతరుల కవిత్వంలో శిల్పాన్ని వెతికిన విశ్వనాథ తన కావ్యాలలో ఎంతగా దాన్ని ప్రయోగించి ఉంటారో మనం ఊహించవచ్చు. అంచేత వారి కావ్యానుశీలనంలో శిల్పదృష్టి ఎంతగానో ఉపయోగపడుతుంది. విశ్వనాథ కవిత్వాన్ని విశ్లేషించే ప్రతి వ్యాసంలోనూ సంపత్కుమార ఈ శిల్పదృష్టిని పాటించారు. పద్యశిల్పం నుండి కావ్యశిల్పం వరకూ వారు పైన పేర్కొన్న వివిధ శిల్పాల నిర్వహణని విశ్వనాథ కవిత్వంలో, ముఖ్యంగా 'సర్వశిల్పభూమి' అయిన రామాయణ కల్పవృక్షంలో వారు దర్శించి మనకి దర్శింపజేశారు. 'మనీషి – కావ్యర్షి శ్రీ విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారు' అనే వ్యాసంలో పద్యశిల్పాన్ని, శ్రీమద్రామాయణ కల్పవృక్షము – తులనాత్మక పరిశీలన' అనే వ్యాసంలో పాత్రనిర్వహణ శిల్పాన్ని, 'విశ్వనాథ సాహితి: కిన్నెరసాని పాటలు' అన్న వ్యాసంలో నిర్మాణ శిల్పం, 'రామాయణ కల్పవృక్షచ్ఛాయలో అగస్త్యుని కథ' అనే వ్యాసంలో కథన సంభాషణాశిల్పాలు, 'రామాయణ కల్పవృక్షం – శిల్పావతారిక' అనే వ్యాసంలో ఈ వివిధ రకాలైన శిల్పరూపాలన్నిటినీ కూడిన సమస్త కావ్యశిల్పము – ఇలా వివిధ వ్యాసాలలో విశ్వనాథ సాహిత్యశిల్ప మార్గాన్ని సమగ్రంగా దర్శింపజేశారు సంపత్కుమార. వీటిలో ఒక్క చిన్న ఉదాహరణ మాత్రం ఇక్కడ ఇస్తాను. శబరి పాత్రచిత్రణ గురించి విశ్లేషిస్తూ సంపత్కుమార ఒక ప్రశ్న వేస్తారు. "అసలు రామాయణం 'అల్లా జరిగింది కాబట్టి అల్లా వ్రాయబడింది' అనే దృష్టితోగాక కావ్యదృష్టితో చూస్తే శబరి పాత్రయొక్క అవసరం ఏమిటి కథకు?" అన్నది ప్రశ్న. ఇలాంటి దృష్టి చాలా ఆశ్చర్యకరమైనది, ఆధునికమైనది. ఏ కావ్యాన్ని అనుశీలించేటప్పుడైనా, అది రామాయణమైనా సరే, సహృదయుడైన పాఠకుడు ఇలాంటి ప్రశ్నలు వేసుకోవాలి. అప్పుడే మనకి కావ్య పరమార్థం చక్కగా బోధపడేది, అని దీని ద్వారా మనకి మార్గం చూపించారు. ఇంతకూ ఆ ప్రశ్నగురించి వారు చేసిన ఆలోచన, ఇచ్చుకున్న సమాధానం ఇది:
"సుగ్రీవుని కలవమని కబంధుడు చెప్పనే చెప్పినాడు కాబట్టి శబరికి ఆ ప్రయోజనమూ లేదు. శబరికి చివరకి ఏ శాపమూ లేదు. వాల్మీకి దీనికి జవాబుదారీ వహించలేదు. ఆయన సమాధానం ఇవ్వపూనుకోలేదు. అది విశ్వనాథ చేసినాడు. సర్వరామాయణ కర్తలలో శబరీపాత్ర ప్రయోజనం సంపూర్ణంగా గ్రహించింది విశ్వనాథ అన్నది నిజమవుతుంది.
శబరీపాత్రకు ప్రయోజనం ఉన్నది. విశ్వనాథ దాన్ని వివరించాడు. రాముడు సీతావియోగ దుఃఖభారంలో ఉన్నాడు. ఆ దుఃఖభారం కొంతయినా ఉపశాంతి పొందవలసిన అవసరం ఎంతయినా ఉన్నది. దుఃఖభార స్థాయి ఏ విధంగా ఎక్కువ కాలముండడము అవాంఛనీయ విషయము. దీనికి ఈ భారోపశమనానికి సీత మాత్రమే సమర్థమయింది. లేక సీతవంటి మరొక జీవి అయినా సమర్థమవుతుంది. శబరి నల్లాంటి సీతా సమాన లక్షణ లక్షిత అయిన జీవిగా విశ్వనాథ కావ్యములో ప్రవేశపెట్టినాడు. రాముని చూచి చూడడము తోనే శబరి 'అయోధ్యావీథులన్ నిన్ను నావలె కన్గొనగు వారలెందరు?' అని అంది. ఇల్లాంటి మాట అనడానికి సీతలాంటి స్థాయిలేని వ్యక్తికి సాధ్యం కాదు. దానికి రాముడు కూడా, 'అచ్చో నినువంటి వారు కలరా?' అన్న ప్రశ్న రూప సమాధానం చెబుతాడు. ఆ మాట, దాని కిల్లాంటి సమంజసమైన సమాధానము సీతారాములయందే జరగవీలున్నది. ఆపైన వారిద్దరి సంభాషణ, శబరి ఆత్మీయత, స్తుతి ఇవన్నీ నిర్భరదివ్యార్థములయి ఉన్నవి.
మధుర భక్త్యాత్మక అయిన శబరి తత్సందర్భంలో కల్పిత అయి అతనికి ఉపశమనం కలిగించకుంటే ముందు జరుగబోయే పనిలో స్థైర్యము కలుగడం దుర్లభ విషయం. సీత తనయందు నెరపిన భావమే శబరి నెరపినట్లు రాముడు భావించినాడు కాబట్టే అతనికి ఉపశాంతి కలిగింది. ఈ విషయాన్నే సుందరకాండ చివరి ఖండంలో లక్ష్మణునితో 'దళముగ గుండె వ్యాజరహితంబగు ప్రేమను గోరుచుండు, నిశ్చలమతి సీతయున్ శ్రమణి సాగెద రాగతి…' అంటాడు. ఇంకా '- మదవతీ మద్విప్రయోగ వ్యధాభారమెల్లన్ శ్రమణీ సమాగమముచే బాధాపనోదంబుగా బరగెన్' అని కంఠోక్తిగా అంటాడు. ఇతరులది సవ్యాజప్రేమ. సీతది శబరిది అవ్యాజప్రేమ. అనగా అచ్చమైన దన్నమాట. రాముడా అచ్చమైనదానినే వాంఛిస్తాడు. అదే అతనికి ప్రీతికరం. ఇది శబరీపాత్ర ప్రయోజనం."
అదీ విశ్వనాథ సృష్టి, ఇదీ సంపత్కుమారగారి దృష్టి!
అయితే, శిల్ప విషయమై కొన్ని ప్రశ్నలు తలెత్తే అవకాశం ఉంది. శిల్పానికి నేరుగా రసాన్ని వ్యంజింపచేసే శక్తి ఉందా? శిల్పాన్ని గురించి తెలిసి చదివిన పాఠకులకే అందులోని విశేషానుభవం స్ఫురిస్తుందా, లేక తెలియకపోయినా అప్రయత్నంగా ఆ అనుభవం కలుగుతుందా? అన్న ప్రశ్నలు. మచ్చుకి పద్యాలలో సమాసాల విషయమై సంపత్కుమారగారిచ్చిన ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం:
"అరణ్యకాండ జటాయుః ఖండంలో రావణుడు సీతతో మాట్లాడుతూ తన గొప్పదనాన్ని చెప్పుకుంటూ,
ఓహో మూడవవాని జూపుము సమస్తోర్వీభరంబున్ ఫణా
వ్యూహంబందు నటో యిటో యొరుగగా నూనంగనైనట్టి శే
షాహిం దక్కగ, వింశతి ప్రభుభుజాహంకార సంభార రే
ఖా హేలాధృత శైవపర్వత భుజా స్కంధున్ ననున్ దక్కగన్
అన్న పద్యం. ఇందులో దాదాపు ఉత్తరార్ధమంతా దీర్ఘసమాసంగా కఠినబంధంగా ఉంది. పూర్వార్ధంలో శైథిల్యం ఉంది. ఆ శిథిలబంధం, శేషాహి భారాన్ని వహించడంలోని అగచాట్లనూ, కఠినబంధం, సమాసంలోని దీర్ఘత్వం తాను కైలాసపర్వతాన్ని ఎత్తడంలోని శక్తీనీ హేలనూ సూచిస్తున్నవి."
ఇక్కడ రెండో సగంలో కఠినబంధమూ (దీర్ఘ సమాసం), మొదటి సగంలో శిథిలబంధమూ (విడివిడి పొడి మాటలు) ఉన్నాయని తెలుసున్న మీదట సంపత్కుమారగారు వివరించిన విశేష భావస్ఫూర్తి కలుగుతుందా, అలా తెలియకుండా అప్రయత్నంగా పద్యం చదివినంతనే ఆ విషయం ధ్వనిస్తుందా? ఇది కొంచెం తికమక పెట్టే విషయం. అప్రయత్నంగానే ధ్వనించాలని అనుకొనే అవకాశం ఉంది. చేరా అలాగే అనుకున్నట్టున్నారు. 'అక్షర రమ్యత అంటే ఏమిటి?' అన్న వారి వ్యాసంలో విశ్వనాథవారు చెప్పిన అక్షరశిల్పాన్ని గురించి ఇలా అంటారు:
"'ఆ దుష్యంతుడనంత సత్వుడు సమస్తాశాంత మాతంగ మర్యాదాలంకృతమైన భూవలయ మాత్మాయత్తమై యుండగా' అనే చోటకాని ఇంకా ఇతరత్రా పెద్ద సమాసాలను అర్థంలో భూవలయం వంటి పెద్ద వస్తువులకు చిన్న సమాసాలు చిన్న విషయాలకు అని చాలా చోట్ల వ్యాఖ్యానించారు విశ్వనాథ. భాషకూ భాషేతర ప్రపంచానికి సారూప్య సంబంధం దాదాపు ఉండదు. ధ్వన్యనుకరణాల వంటి వాటికి ఉన్నట్టు కనిపించినా అది ఒక్కో భాషా సమాజం విడివిడిగా ఏర్పరచుకున్నదే కాని స్వతస్సిద్ధం గాదు. ధ్వనుల్లో ఉచ్చారణ క్లిష్టత ఉచ్చారణ సులభత ఉంటాయి. కొన్ని ధ్వనులకు ఎక్కువ శక్తి అవసరమవుతుంది… అంత మాత్రం చేత కఠినాక్షరాలున్న మాటలు ప్రపంచంలో కఠినాంశాలనో, క్లిష్టాంశాలనో సూచిస్తాయని చెప్పలేము."
పెద్ద సమాసాలు పెద్ద వస్తువులనీ, కఠినాక్షరాలు ప్రపంచంలోని కఠిన విషయాలనూ సహజసిద్ధంగా సార్వత్రికంగా సూచించవు అని ఇక్కడ చేరా అంటున్నారు. అది నిజమే. అందులో అనుమానం లేదు. అయితే విశ్వనాథ ఉద్దేశ్యం ఇదా? కాదని సంపత్కుమారగారి వివరణ గమనిస్తే నాకు తోచిన సమాధానం. ఈ విషయంలో చేరా కొద్దిగా పొరబడ్డారేమో అని నాకనిపిస్తోంది. పెద్ద సమాసాలు పెద్ద వస్తువులని సహజంగా స్ఫురింపజేయక పోవచ్చు. అన్ని చోట్లా సూచించకపోవచ్చు. కాని పెద్ద విషయాలని చెప్పే చోట్ల ఎక్కువగా పెద్ద సమాసాలను కవులు ప్రయోగిస్తే, అది దానికి ఒక సూచికగా, గుర్తుగా మారవచ్చు. సందర్భాన్ని బట్టి చదివే పాఠకుడు దాన్ని గుర్తిస్తే ఆ పాఠకునిలో అధిక భావస్ఫూర్తి కలిగే అవకాశం ఉంది. శిల్పం సాధించే ప్రయోజనం ఇది. అన్ని శిల్పభేదాలకూ ఇదే వర్తిస్తుంది. శిల్పాన్ని తెలిసిన పాఠకుడే దాని ద్వారా అధిక స్ఫూర్తిని పొందగలుగుతాడు కాని, అప్రయత్నంగా అసంకల్పితంగా అది జరగదు అని నేను అర్థం చేసుకున్నాను.
1ఇ. పాశ్చాత్య ధోరణులు
శిల్పానుశీలనే కాకుండా మరికొన్ని అభివ్యక్తి పరమైన విశేషాలను సంపత్కుమార విశ్వనాథ రచనలో గుర్తించి వివరించారు. ఇందులో ముఖ్యంగా పాశ్చాత్యసాహిత్య ప్రభావంతో విశ్వనాథ చేసిన ప్రయోగాలు రెండున్నాయి. నాటక రచనలో ప్రాచీన సంప్రదాయాన్ని పాటించకుండా పాశ్చాత్య పద్ధతులని ప్రవేశపెట్టడం ఒకటి. నర్తనశాల గురించిన వ్యాసంలో దీన్ని సంపత్కుమార వివరించారు. అయితే, ఈ వ్యాసంలో ఎక్కువగా రససిద్ధాంత పరమయిన విశ్లేషణే చెయ్యడానికి వారు ప్రయత్నించారు. పాశ్చాత్య ధోరణులను గుర్తించి ఊరుకున్నారు. ఇది నాకు కొంత అసంతృప్తిని మిగిల్చింది. నర్తనశాల నాటకానికి రససిద్ధాంతాన్ని అన్వయించ బూనడం పెద్ద ప్రయోజనకారి కాదని నా అభిప్రాయం. పాశ్చాత్య నాటక ప్రభావం దీని మీద చాలా ఉంది. దానినే మరికొంత వివరిస్తే బాగుండుననిపించింది. బహుశా ఇతరత్రా కొందరు ఈ రకమయిన విశ్లేషణ చేసి ఉండడం వల్ల సంపత్కుమారగారు చేసి ఉండకపోవచ్చు.
పాశ్చాత్యసాహిత్యం నుండి విశ్వనాథ స్వీకరించిన మరొక అంశం, భావ్యర్థ సూచన. 'ప్రస్తావన'లో మాత్రమే నాయకుడినీ నాటకవస్తువునూ సూచించటం మన భారతీయ నాటక సంప్రదాయం. అయితే విశ్వనాథవారి నాటకాలలోనూ, కావ్యాలలోనూ కూడా పాత్ర సంభాషణలలో చాలా చోట్ల, జరగబోయే దాన్ని సూచించడం మనకి కనిపిస్తుంది. ప్రఖ్యాతమైన కథని చెప్పేటప్పుడు ఇలాంటి సంవిధానం ద్వారా పాఠకుల మనస్సులో ఒక కొత్త అనుభూతి కలుగుతుందని సంపత్కుమార అభిప్రాయపడ్డారు.
ఏ రచనకయినా అభివ్యక్తి కేవలం ఉపరితలమే. రచనలోని అంతస్సారాన్ని గ్రహించకుండా అందులోని అభివ్యక్తిని మాత్రమే చూసి ఊరుకుంటే ఆ దర్శనం అసమగ్రమే. అంతస్సారమే అసలైన సారం. అభివ్యక్తి అంతస్సారాన్ని ఆవిష్కరించే పద్ధతి. అందుకే అభివ్యక్తికి సంబంధించిన విశ్లేషణ అంతస్సారాన్ని గ్రహించే దిశగా సాగాలి. విశ్వనాథ సాహిత్యంలో అంతస్సారాన్ని సంపత్కుమార ఎలా దర్శించారో ఇప్పుడు చూద్దాం. విశ్వనాథ తత్త్వస్రవంతిని రెండు పాయలుగా చూడవచ్చు. ఒకటి సామాజికత, రెండు ఆధ్యాత్మికత. నిజానికి రెండిటి మూలం ఒకటే.
2అ. సామాజికత
విశ్వనాథ సామాజిక దృక్పథం ఆయన సర్వ సాహిత్యంలోనూ అక్కడక్కడా ప్రతిఫలిస్తూనే ఉంటుంది. కాని వారి నవలలలో అది సంపూర్ణంగా ద్యోతకమవుతుంది. 'విశ్వనాథ నవలలు: సామాజిక దృక్పథం' అన్న వ్యాసంలో సంపత్కుమార దీన్ని సమగ్రంగా ఆవిష్కరించారు. విశ్వనాథ సామాజిక దృక్పథానికి ప్రాతిపదిక దేశీయత అని వారు గుర్తించారు. దేశీయత అంటే ఏమిటి?
"ఒక దేశం, ఆ దేశంలో జీవితాన్ని అనుభవిస్తున్న జాతీ, జీవితాన్ని గూర్చి జీవిత పరమార్థాన్ని గురించీ ఆ జాతి చేసిన విచారణా, వేసుకున్న ప్రశ్నలూ, అనుభవాల ద్వారా స్పష్టపరచుకొంటున్న ఆలోచనా, దాని నుంచి పొందిన సమాధానాలూ, వాటినుంచి ఎప్పటికప్పుడు రూపుదిద్దుకొనే ఆచరణ విధానమూ ఒక ప్రత్యేకమయిన తరహాలో ఉంటుంది… అన్ని దేశాల్లోనూ మట్టి ఉంటుంది; గాలీ, నీరూ, చెట్లూ, చేమలూ వగైరాలన్నీ ఉంటాయి; మనుషులూ ఉంటారు; పశువులూ, పక్షులూ, జంతువులూ, అడవులూ, కొండలూ, వాగులూ, వరదలూ, పాడీపంటా ఆయా దేశాల భౌగోళికతను బట్టి ఉండనే ఉంటాయి. కాని, దేశ దేశానికీ కొన్ని కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలుంటాయి. ఆ దేశీయమయిన జాతి తన అవసరాలూ, అనుభవాలూ, ఆలోచనా నైశిత్యాన్ని బట్టి, విచారణాదక్షతనుబట్టి సంపాదించుకొన్న, రూపొందించుకొన్న జ్ఞాన విజ్ఞానాదులూ మొదలయిన వాటినిబట్టి జీవితానికి సంబంధించి ఒక ప్రత్యేకమయిన దృక్పథాన్ని ఏర్పరుచుకొంటుంది."
ఇది దేశీయతకు సంపత్కుమారగారి నిర్వచనం. అది విశ్వనాథ అంతరంగానికి ప్రతిధ్వని. నేడు ప్రభంజనంలా వ్యాపిస్తున్న ప్రపంచీకరణ నేపథ్యంలో ఈ దేశీయత గురించి ఆలోచించవలసిన అవసరం ఎంతయినా ఉంది. రాజకీయ, ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం మాత్రమే స్వాత్రంత్ర్యమా? సాంస్కృతిక స్వాతంత్ర్యం అవసరం లేదా? అదిప్పుడు మనకి ఎంతవరకూ ఉన్నది? సాంస్కృతిక స్వాతంత్ర్యం రాజకీయార్థిక స్వాతంత్ర్యాలని ఎలా ప్రభావితం చేస్తుంది? మొదలయిన ఎన్నో ప్రశ్నలు తలెత్తుతాయి.
"ఈనాడు దేశీయ – దేశీయేతర భావజాల ప్రవృత్తుల మధ్య సాగుతున్న సంఘర్షణలో సంప్రదాయం, సమాజం మొదలయిన పదాలే కాదు, మొత్తం సమాజమే సతమతమయి నలిగిపోతున్నది." అని అంటారు సంపత్కుమార. ప్రస్తుతం అలాంటి సంఘర్షణ కూడా కనిపించదు! సంప్రదాయం, సమాజం, ఆధునికత మొదలైన ఎన్నో విషయాల గురించి విశ్వనాథవారి దృక్పథం సంపత్కుమారగారి మాటల్లో మనకీ వ్యాసంలో కనిపిస్తుంది. మన భారతీయ సమాజ పూర్వ స్వరూపాన్ని ఏ రకంగా విశ్వనాథ తన నవలల్లో చిత్రించారో మనకీ వ్యాసంలో రూపుకట్టించారు. భారతీయమైన కుటుంబ ఆర్థిక రాజ్య వ్యవస్థలు, మత వ్యవస్థ, వీటన్నిటికీ అంతస్సూత్రంగా నిలిచిన ధర్మము – ఇవన్నీ విశ్వనాథ వారి రచనలన్నింటిలోనూ వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఆ ఆలోచనా సర్వస్వాన్ని గుదిగుచ్చి సంపత్కుమార తన వ్యాసంలో మనకి దర్శింపజేశారు.
"మర బియ్యముతో ప్రాణము పోవుచున్నది. తిన్నవారికి నాయుర్దాయము క్షీణించుచున్నది. పేదలకు దంచిన కూలినూకలు వచ్చుటలేదు. బస్తావడ్లు నలుగురు పేదవాండ్రు దంచెదరు. నలుగురకు నారోజు తిండికి బియ్యము దొరుకును. పెట్టుబడి పెట్టి మిల్లులు పెట్టిన సాహుకారిట్టి వంద నలుగురి నోళ్ళలో దుమ్ముకొట్టి తాను ధనవంతుడగు చుండెను. వానికి తిండి చాలకయా? అమిత ధనాభిలాష! అయ్యో; జనుడు ధనముతో నేమి చేయును? దుర్వ్యసనములు పెంపొందించుకొనును. నూటిలో తొంబది తొమ్మిది మందికి తిన తిండి లేకుండ జేసి ఒక్కడే ధనమంతయు ప్రోగుచేసి మేడలు కట్టును. మోటారులు కొనును. దుష్టవస్తువులను కొనుటకు ఉపయోగించును. భోగము దానికిచ్చిన డబ్బు మోటారులు కొన్న దానికన్న చెడిపోయినదా? ఇది యేదో యొక పేదజీవి బ్రతుకుటకుపయోగ పడినది. మోటారు కొన్న డబ్బు అమెరికాలోని కోటీశ్వరులు ఫోర్డు, రాక్ ఫెల్లర్లను బాగు చేయుచున్నది"
అని వేయిపడగలలో ధర్మారావు అంటాడు. ఇవి ఛాందస భావాలా? విప్లవాత్మక భావాలా? హోదా కోసం మోటారు కార్లు కొనడం ఎంతటి దుర్వ్యసనమో చెప్పడానికి భోగంవారి గురించిన ప్రస్తావన కాని దానిని పట్టుకొని విశ్వనాథ భోగపు వ్యవస్థని సమర్థించాడని అంటే అది సమంజసమా? పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థని విశ్వనాథ ఎంతగా వ్యతిరేకించారో దీనిబట్టి మనం తెలుసుకోవచ్చు. అలాగే 'సముద్రపు దిబ్బ' నవలలో నేతవృత్తివారు కూడా పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థకి ఎలా బలి అవుతున్నారో వివరిస్తారు. ఇదంతా సామ్యవాద భావాలు కావా? వీటిని అర్థం చేసుకుంటే, మౌలికమైన సిద్ధాంతాలలో విభేదాలున్నా, విశ్వనాథ దృక్పథానికీ కమ్యూనిజానికీ గమ్యం ఒకటే అని అనిపించక మానదు.
విశ్వనాథ సాహిత్యమంతా చదవలేకపోయినా సంపత్కుమార వ్యాసాలు చదివితే వక్రీకరణలు లేని ఆయన సామాజిక దృక్పథం మనకి విస్పష్టంగా దర్శనమిస్తుంది.
2ఆ. ఆధ్యాత్మికత
అద్వైతాన్ని ఆత్మగతం చేసుకున్నవారు విశ్వనాథ. అది అతని సర్వ కవిత్వంలోనూ ప్రతిఫలిస్తూనే ఉంటుంది. రామాయణాన్ని పూర్వ వ్యాఖ్యాతలు విశిష్టాద్వైత పరంగా వ్యాఖ్యానించారు. విశ్వనాథ కల్పవృక్షం అద్వైత పరమైన వ్యాఖ్యానం. దీని ఆధారంగా కల్పవృక్షంలో రామాయణ తత్త్వాన్ని విశ్వనాథ ఎలా దర్శించారో ఇలా వివరించారు సంపత్కుమార:
"నిజానికిది రఘువరచరితమా? సీతామహచ్చరితమా? అసలు కా 'చరిత'లు రెండు కావు – ఒకటే. రెండుగా భాసించవచ్చుగాని, ఒకరు లేకుండా మరొకరిదనిపించే చరిత లేదు. కారణం, సీతారామచంద్రులు అభిన్నులు కావటమే. ఇద్దరూ ఒకే వెలుగు.
చెరిసగమును, దీని నెరుగు శివుడొకరుండే,
పురుషుడవీవైతివి నే
గరితనుగానైతి…
అని, అగ్నిప్రవేశం చేయబోతూ కల్పవృక్ష సీత చెప్పిన చివరి రహస్యమిది… అయితే ఒకే వెలుగు స్త్రీ-పుం రూపంగా వివర్తమానం కావటమెందుకు? రావణవధార్థం. వాల్మీకి వాక్యాల్లో రఘువరచరిత మన్నప్పుడు, సీతామహచ్చరిత మన్నప్పుడు కూడా వెనువెంటనే తప్పనిసరి అంశంగా, ఫలభూతంగా చెప్పబడింది దశ శిరస్క – పౌలస్త్య వధ. ఆ దశశిరస్కుడూ, పౌలస్త్యుడూ భిన్నులు కారు. రఘువరుడు, సీత కూడా కాదు… ఈ అభేదాన్ని రామాయణం గర్భీకరించుకొంది. 'కావ్యం రామాయణం కృత్స్నం' అంటే ఆ 'కృత్స్నత' ఇది. ఈ కృత్స్నమయిన రామాయణానికి ఫలం రాముడు సీతను పునర్లభించుకోవటం కాదు. ఈ అంశం కల్పవృక్ష రావణునికీ అర్థమయింది. అందుకనే –
సీతం గొంచును బోవ నీతడిట వచ్చెన్నాగ వ్యాజంబు, వి
ఖ్యాతిన్ దానవవంశ నాశనము కార్యం బీ శివాద్వైతికిన్
సీతం గైకొని పోవ వేవిధములం జేయంగ వచ్చున్, మహా
దైతేయోన్మథనంబు ముఖ్యము సముద్రాంభోవ్యధాకారికిన్
అనుకుంటాడు… దశశిరస్కత మానవ సృష్టిలోని ప్రకృతి వైపరీత్యానికి ప్రతీక. పౌలస్త్యం మానవుని ఉదాత్తత్వానికి సూచిక. ఆ స్థాయిలో ఈ వైపరీత్యం సృష్టి వ్యవస్థా భంజక మయింది. ఆ భంజకమయినదాన్ని ఉన్మూలించటం సృష్టి యొక్క సుస్థితికి అభీష్టం. ఈ సుస్థితిని రక్షించటం ఆదిమ మహస్సులోని వైష్ణవీయతా లక్షణం. కాబట్టి రావణవధ రామాయణ ఫలం."
భారతీయ సాహిత్యంలో ప్రతీకాత్మకతకూ, అనేక పొరలలో దాగుండే తత్త్వ రహస్యాలకూ ఎంతో ప్రాముఖ్యముంది. భారతీయ దర్శనాల ఆధారంగా వాటిని విశ్లేషించినప్పుడే ఇలాంటి లోతైన చింతనకు ఆస్కారముంటుంది. అలా కాకుండా, పైపైననే మనకి తోచిన సిద్ధాంతాలని ప్రయోగించి వ్యాఖ్యానిస్తే వెగటుదనమే మిగులుతుంది. ఈ వ్యాసం మొదట్లో ఉటంకించిన పద్యాన్ని ఇక్కడ మళ్ళీ అనుసంధానం చేసుకోవాలి.
సంపత్కుమారగారు విశ్వనాథ అద్వైత చింతనని ఎంతగా ఆకళించుకున్నారంటే, కిన్నెరసాని పాటలలో కూడా అద్వైతపరమైన ఒక విచారధార వారికి కనిపించేంత!
2ఇ. జీవునివేదన – బ్రాహ్మీమయత
ఆత్మగతం చేసుకున్న అద్వైత సిద్ధాంతమే విశ్వనాథలో 'జీవునివేదన'గా పరిణమించింది. వారి కవిత్వంలోని అతిముఖ్యమయిన తాత్త్వికాంశం జీవునివేదన. "చేసిన తండ్రి బాసయును జీవునివేదన, రెండు నేకమై" తాను కల్పవృక్షం వ్రాస్తున్నానని విశ్వనాథ చెప్పినా, 'భ్రష్ట యోగి' నుండి 'రామాయణ కల్పవృక్షం' దాకా అతని కవిత్వమంతటా ఆ జీవునివేదన వ్యాపించి ఉంది. దీనిని సంపత్కుమారగారు 'అత్యాధునికమూ, మౌలికమూ అయిన ఒక సాహిత్య దార్శనిక సిద్ధాంతం'గా అభివర్ణించారు. తనలోని ద్వంద్వాలను అధిగమించి పూర్ణమైన అద్వైత స్థితి పొందేందుకు ఆత్మపడే వేదనే యీ జీవునివేదన. 'విశ్వనాథ' అనే వ్యాసంలో విశ్వనాథ వేదన లోతులని తడుముతారు సంపత్కుమార.
"ఈ కెలన శరత్పూర్ణిమావృత శశాంక
లలితరోచిర్వితాన, మా కెలన ఘోర
ఘనత రాంధకారచ్ఛటాక్రాంత భూమి
అందు సగ మిందు సగముంటి…
ఒకవైపు రమణీయమైన వెన్నెల – మరొకవైపు కరాళమైన చీకటి. తనలో ఈ రెండు సమానస్థాయిలో ఉన్నవి. ఈ రెండూ ప్రకృతితః విరుద్ధాలయినవి. జ్ఞానాజ్ఞాల కూడలి. ద్వంద్వమయమయి లోకం వలె ఉన్నాడన్న మాట. తనలో ఉన్న ఈ విరుద్ధ శక్తులకు తాను తట్టుకొని మహావేదనతో కాలాన్ని తోస్తున్నాడు."
మరి ఈ వేదనకి పర్యవసానం ఏమిటి? తన వేదనని అధిగమించడానికి విశ్వనాథ చేసిన సాధన ఏమిటి? ఇక్కడే కవిగా విశ్వనాథ విలక్షణత గోచరమవుతుంది. ఈ విలక్షణత ఏమిటో సంపత్కుమారగారి మాటల్లో:
"ఈ ఆంతరికమైన వేదన – ఘర్షణ – సర్వవైశ్వనాధిక సాహితిలో దృగ్గోచరమవుతుంది. ఈ ఆంతరికమైన జీవ వేదనతో 'సకలోహవైభవ సనాథంగా' కవితను తపస్సుగా స్వీకరించినాడు. అందుకే రామాయణ కల్పవృక్షారణ్యకాండలో –
కవితారూప తపస్సు చేసెదను శ్రీకంఠా! మనస్సంయమా
ది విధానంబుల చేతగాని తనమైతిన్, మూర్త సంవిత్కళా
యువతీభోగ! హరింపజేయుటకు మారోడ్తున్ జుమీ యింద్రియా
ది వికారంబులు భావనావిమల వాక్తీర్థంబు లేపారగన్
అని అంటారు."
అంటే విశ్వనాథ కవిత్వాన్నే తపస్సుగా భావించి, ఆ తపస్సు ద్వారా ముక్తిపొందాలని తపన చెందారన్న మాట. ఈ తపస్సు గురించి 'విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారి బ్రాహ్మీమయత', 'విశ్వనాథ' మొదలైన వ్యాసాలలో అద్భుతంగా విశ్లేషించారు సంపత్కుమార. మనస్సంయమాది విధానములు చేతగాలేదు విశ్వనాథకు. అందుకే కవిత్వ రూపంలో తపస్సుని సాగించారు. దీనికి బీజం కవిత్వం ప్రారంభించిన తొలి రోజుల్లో ఆయన వ్రాసిన 'భ్రష్టయోగి'లోనే మనకి కనిపిస్తుంది! ఒక భక్తునిగా రాముడినీ, శివుడినీ, కృష్ణుడినీ ఆరాధించినా ఒక కవిగా వాక్కును, శబ్దబ్రహ్మాన్ని, శారదాదేవిని ఆరాధించారు. ఇది విశ్వనాథలోని విలక్షణత. దీని గురించి సంపత్కుమార చాలా లోతైన విశ్లేషణ చేశారు. కొద్దిగా సుదీర్ఘమయినా దానిని ఇక్కడ కొద్దిగా రుచి చూపించక తప్పదు:
ఈ మహాసంధ్యలో శారదామయూరి
రమ్య కింకిణి కిణకిణ రభస పాద!
మంజుల విలాసనృత్య సామ్రాజ్య లక్ష్మి!
యగుచు కచ్ఛపీ మృదుగీతులనుసరించు
నన్నారు. ఈ జపాశోణసంధ్య ఆ సంధ్యాదేవియే. అర్చిర్గూఢమయిన శబ్దం ఆవిష్కృతం కావాలి. వాక్కుకు అగ్ని అధిష్ఠానదేవత. కవిలోని అగ్ని జీవునివేదన. కార్యకారణాలకు అభేదభావన చేస్తే వాగగ్నులు అభిన్నమయినవి. నిత్యప్రజ్వల జ్జీవుని వేదన వాక్కుగా అభివ్యక్తమవుతుంది. అట్లాంటివాడు కవి. మరి, నిజానికి కావ్యవాక్కు అంటే అది. సాధారణవాక్కు కవి వేదాగ్నిలో పుఠం పెట్టబడి కావ్యవాక్కుగా ప్రజ్వలిస్తుంది. అదట్లా ఉంచి –
మన్మహాయోగ నిష్ఠాసమాధి నుండి
బ్రహ్మ బదులుగ వాక్స్వరూపంబు నెంచి
బ్రహ్మకును వాక్కునకభిన్న భావమెంచి
నన్నారు సత్యనారాయణగారు. వాక్కును – శబ్దాన్ని బ్రహ్మముగా భావించి ఉపాసించటం భారతీయ కవి సంప్రదాయం. ఆ ఉపాసనలో అనంతమయిన అంతరువులు ఉండవచ్చు. పరాకాష్ఠ దశకు చెందిన ఆ ఉపాసన ఆ కవికి బ్రహ్మీభావాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. అందుకే 'శబ్దబ్రహ్మ స్తుతి' చివరి పద్యంలో –
మానుగ నాకాశంబున
ప్రాణములన్ మలచి తన్మయత్వము పొందున్
నేనే శబ్దబ్రహ్మ
మ్మై నాలో నాకె నందనాదికమయ్యెన్
అని చెప్పబడింది."
ఈ కవితారూప తపస్సు గురించి ఆలోచిస్తూ ఉంటే, జెన్ కవిత్వ తత్త్వంతో దీనికి కొంత పోలిక ఉన్నట్టుగా అనిపించింది నాకు. జెన్ కవికి ధ్యానంనుండే కవిత్వం పుడుతుంది. పూర్తిగా ధ్యానమగ్నుడయిపోతే మిగిలేది నిశ్శబ్దం. మరి నిశ్శబ్దం నుండి కవిత్వమెలా పుడుతుంది? విశ్వనాథ వాక్కునుండి బ్రహ్మను వెతికినట్టు జెన్ కవులు శబ్దంనుండి నిశ్శబ్దాన్ని వెతుకుతారు. "అస్మదీయ కంఠమున యందాడుచుండె, నొక ఏదోగీతి బయటకు నుబికి రాదు. చొచ్చుకొని లోనికింబోదు వ్రచ్చిపోయె నా హృదయమీ మహాప్రయత్నమందు" అని తన వాక్కుకున్న పరిమితిని, అనిర్వచనీయమైన లోపలి గీతిని వ్యక్తపరిచడంలోని అశక్తతని చెప్పుకుంటారు విశ్వనాథ. జెన్ కవులలాగే విశ్వనాథకు కూడా వాక్కు పరిమితులు తెలుసు. తేడా ఏమిటంటే, జెన్ కవులు వాక్కు నిష్ప్రయోజకత్వాన్ని తెలుసుకొని దాని విచ్ఛిత్తినుండి నిశ్శబ్దాన్ని సృష్టించే ప్రయత్నం చేస్తారు. విశ్వనాథ వాక్కు యొక్క పరిపూర్ణ శక్తిని తెలుసుకొని, అనుభవించి దాని ద్వారా వాగతీతమైన పరబ్రహ్మాన్ని చేరాలని ఆకాంక్షిస్తారు. ఈ పోలిక కేవలం అనాలోచితంగా స్ఫురించిన ఒక భావన. దీని గురించి లోతుగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉంది.
అది అలా ఉంచితే, సత్యనారాయణగారు కవిగా శబ్దాన్ని ఉపాసించి, సిద్ధిపొంది 'బ్రాహ్మీమయమూర్తి' అయ్యారని సంపత్కుమారగారి నిశ్చయం. అందుకే అసలు కవిత్వం చెప్పకుండా విశ్వనాథ బతకలేరని అంటారు వారు.
"అలఘుస్వాదు రసావతార ధిషణాహంకార సంభార దోహల బ్రాహ్మీమయమూర్తి" అని కల్పవృక్షావతారికలో తనని తాను చెప్పుకోవడం విశ్వనాథ అహంభావానికి పరాకాష్ఠగా ప్రచారం జరిగింది. కవి వాక్కును అర్థం చేసుకోవాలంటే అతని కవిత్వసర్వస్వాన్నీ గాఢంగా పరిశీలించవలసిన అవసరం ఉంది. కల్పవృక్షానికి ఎంతో ముందుగానే వ్రాసిన 'శబ్దబ్రహ్మ స్తుతి' అనే ఖండ కావ్యంలోనే తాను శబ్దబ్రహ్మమయినానని చెప్పుకున్నారు కదా విశ్వనాథ. ఆ శబ్దబ్రహ్మమే యీ బ్రాహ్మి. ఈ 'బ్రాహ్మీమయత' గురించి సంపత్కుమార,
"ఈ 'బ్రాహ్మీమయ మూర్తి'కి ముందు – 'అలఘుస్వాదు రసావతార ధిషణాహంకార సంభార దోహల' అని దీర్ఘసమాసరూప విశేషణం ఉంది. మనో బుద్ధ్యహంకార చిత్తరూపం అంతఃకరణం. ధిషణ (బుద్ధి) – అహంకారాలు మనస్సును అధిగమించిన స్థాయిల్లోని అహంకారాన్ని 'రస'మన్నాడు భోజుడు. కాగా, 'స్వాదురసావతారం' కావ్యప్రపంచంలో అవతరించే పరమేశ్వర తత్త్వం."
అని వివరించారు. అంటే కావ్యంలో, బుద్ధి అహంకారాలని అధిగమించిన రసస్థాయి బ్రాహ్మీమయత అన్న మాట. అందుకే రసానందానికి బ్రహ్మానంద స్థాయిని ఇచ్చారు మన అలంకారికులు.
కవి తపస్సంతా ఆ రసస్థాయిని చేరుకోడానికే. అది లభించినప్పుడే కవి జన్మకి సాఫల్యం. అదే విశ్వనాథ చెప్పిన బ్రాహ్మీమయత.
విశ్వనాథ బ్రాహ్మీమయతని దర్శింపజేసే దిశగానే సంపత్కుమార పరిశీలనంతా సాగింది. అయితే ఇది కేవల మూఢభక్తిగా కాకుండా, విషయ వివేచనతో, తార్కిక విశ్లేషణతో సాగడం విశేషం. విశ్వనాథ కవిత్వ పటుత్వం పూర్తిగా తెలుసుకున్నాకనే విశ్వనాథని 'మహాకవి'గా నిరూపించే వ్యాసాన్ని కూడా ప్రకటించారు. ఇది కూడా కేవలం పొగడ్తలతోనూ నినాదాలతోనూ కాకుండా శాస్త్రీయ పద్ధతిలోనే ఉంటుంది. మహాకవికి ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన నిర్వచనం ఆధారంగా తీసుకొని, దాన్ని విశ్వనాథవారే తన విమర్శలో నిర్వచించిన కవుల స్థాయీభేదాలకి అన్వయించి, విశ్వనాథ చేసిన కవితారూప తపస్సుకి అనుసంధానం చేస్తూ విశ్వనాథని 'మహాకవి'గా నిరూపించారు సంపత్కుమార.
అతిశయం లేని అచ్చమయిన సద్విమర్శకు సంపత్కుమారగారి వ్యాసాలు మచ్చుతునకలు. విశ్వనాథ సాహిత్య విరాడ్స్వరూపాన్ని స్థూలరూపంలో దర్శించేందుకు అనువైన కోవెల సంపత్కుమార!
chitrakavita prapancham: vishwanaatha kovela
1aa. silpaanuseelana
ayithe, vishwanaatha saahityaanni artham chesukodaniki alankaarasaastram okkati saripodu. daaniki konni parimitulunnaayi. okati – alankaarasaastra dhyeyam chaalaavarakuu saadhaaraneekarana. rakarakaala kaavyaalaloni saahityaamsaalanu pariseelinchi vaatilo samaana lakshanaalani gurtinchadam akkada pradhaanam. oka kaavyaanni lothugaa artham chesukodaniki antagaa upayogapadadu. rendu – praacheena sampradaayaanni anusarinchinaa vishwanaatha tana kaavyanaatakaalalo enno kotta pokadalanu kuudaa poyaru. vaatini artham chesukoni aasvaadinchaalante praacheena alankaarasaastram saripodu. deeniki parishkaaramaargam kuudaa vishwanaathavaare chuupimchaaru. vishwanaatha saahitya vimarsalo kuudaa kotta maargaanni tokkaaru. telugu vimarsalo 'silpaanuseelanam' ane kotta vidhaanaanni vaaru prachaaramloki tecchaaru. shilpaanni gurinchi vishwanaatha abhiprayam idhi, "kaavyamu silpamutho koodinadi. silpasakti taggani yee kavyamaina parigraahyame yagunu. paaschaatya mahaakaavyamulu silpabhoomu lagutachetane yachhati matha sampradaayaadi vishayamulu manavi kaakapoyinanu vaanini parigrahinchuchunnaamu. rachayitala kaa silpabuddhi tagganicho kaavyamu kaavyamagunu. silpamu aksharamu noddanundi kaavya mahaarthaantamu anusyuutamaina vishayamu." intakee ee silpamante emiti? kovela vaaricchina vivarana idhi:
"kavi taanu gaadamgaa bhavinchi, anusheelinchi pondina anubhavavisheshaanni, tadvisesha sphorakamgaa prayojanavantamuu, adhikartha sangrahana sheelamuu ayina rachana dwara sahrudayunilo aa visaeshaanubhavam kalige vidhamgaa athanitho anusheelimpajesi, taddwara atadini utpathaalalo, unnatamaargaalalo viharimpa jeyataniki kaviparamayina vyaapaaravishaesham kaavya shilpam. ee shilpa lakshanam kaavyagata sarvaamsaalakuu vartistundi. andukane pratyamsaannii vidividigaa – padyasilpam, alankarasilpam, kathanasilpam, nirmaanasilpam – ityaadi silpapadaanusandhaantho vyavaharinchatam prachaaraaniki vachindi. ayithe, ivannee shilpam yokka parichchinna roopaalu. ee anninti samashtiloni ekikruta soundaryame samagramayina kaavyasilpam."
sampatkumaaragaaru ee silpaanuseelanani vishwanaatha kaavyaala anusheelanake tirigi prayoginchadam visesham. itarula kavitvamlo shilpaanni vetikina vishwanaatha tana kaavyaalalo entagaa daanni prayoginchi untaro manam oohinchavachchu. anchetha vaari kaavyaanuseelanamlo silpadrushti entagaano upayogapadutundi. vishwanaatha kavitvaanni visleshinche prati vyaasamloonuu sampatkumara ee silpadrushtini paatinchaaru. padyasilpam nundi kaavyasilpam varakuu vaaru paina perkonna vividha shilpala nirvahanani vishwanaatha kavitvamlo, mukhyamgaa 'sarvasilpabhoomi' ayina ramayana kalpavrukshamlo vaaru darsinchi manaki darsimpajesaaru. 'maneeshi – kavyarshi shree vishwanaatha satyanaaraayanagaaru' ane vyaasamlo padyasilpaanni, srimadraamaayana kalpavrukshamu – tulanaatmaka pariseelana' ane vyaasamlo paatranirvahana shilpaanni, 'vishwanaatha saahiti: kinnerasani paatalu' anna vyaasamlo nirmaana shilpam, 'ramayana kalpavrukshachchaayalo agastyuni katha' ane vyaasamlo kathana sambhaashanaasilpaalu, 'ramayana kalpavruksham – silpaavataarika' ane vyaasamlo ee vividha rakaalaina silparoopaalannitinii kuudina samasta kaavyasilpamu – ilaa vividha vyaasaalalo vishwanaatha saahityasilpa maargaanni samagramgaa darsimpajesaaru sampatkumara. veetilo okka chinna udaaharana maatram ikkada istaanu. sabari paatrachitrana gurinchi vislaeshistuu sampatkumara oka prasna vestaaru. "asalu ramayanam 'alla jarigindi kabatti alla vraayabadindi' ane drushtitogaaka kaavyadrushtito chuste sabari paatrayokka avasaram emiti kathaku?" annadi prasna. ilanti drushti chala aascharyakaramainadi, aadhunikamainadi. e kaavyaanni anusheelinchetappudainaa, adhi ramayanamaina sare, sahrudayudaina paatakudu ilanti prasnalu vesukovali. appude manaki kaavya paramaartham chakkaga bodhapadedi, ani deeni dwara manaki maargam chuupimchaaru. intakuu aa prasnagurinchi vaaru chesina aalochana, ichukunna samadhanam idhi:
"sugreevuni kalavamani kabandhudu cheppane cheppinaadu kabatti sabariki aa prayojanamuu ledu. sabariki chivaraki e saapamuu ledu. valmiki deeniki jawabudari vahinchaledu. aayana samadhanam ivvapuunukoledu. adhi vishwanaatha chesinadu. sarvaramayana kartalalo sabariipaatra prayojanam sampuurnamgaa grahinchindi vishwanaatha annadi nijamavutundi.
sabareepaatraku prayojanam unnadi. vishwanaatha daanni vivarinchaadu. ramudu seetaaviyoga dukkhabhaaramlo unnaadu. aa dukkhabharam kontayina upasaanti pondavalasina avasaram entayinaa unnadi. dukkhabhara sthaayi e vidhamgaa ekkuva kaalamundadamu avaanchaneeya vishayamu. deeniki ee bhaaropasamanaaniki seetha matrame samarthamayindi. leka seetavanti maroka jeevi aina samarthamavutundi. sabari nallanti seetaa samaana lakshana lakshita ayina jeevigaa vishwanaatha kaavyamulo pravesapettinaadu. ramuni chuuchi chudadamu thone sabari 'ayodhyavithulan ninnu navale kangonagu vaaralendaru?' ani andi. illanti maata anadaaniki seetalaanti sthaayilaeni vyaktiki saadhyam kaadu. daaniki ramudu kuudaa, 'achho ninuvanti vaaru kalara?' anna prasna roopa samadhanam chebutaadu. aa maata, daani killanti samanjasamaina samaadhaanamu seetaaraamulayande jaragaveelunnadi. aapaina vaariddari sambhaashana, sabari aatmeeyata, stuti ivannee nirbharadivyaarthamulaya unnavi.
madhura bhaktyaatmaka ayina sabari tatsandarbhamlo kalpita ayi ataniki upasamanam kaliginchakunte mundu jarugaboye panilo sthairyamu kalugadam durlabha vishayam. seetha tanayandu nerapina bhavame sabari nerapinatlu ramudu bhaavinchinaadu kabatte ataniki upasaanti kaligindi. ee vishayaanne sundarakanda chivari khandamlo lakshmanunito 'dalamuga gunde vyaajarahitambagu premanu goruchundu, nischalamati seetayun shramani saageda ragati' antaadu. inka '- madavatii madviprayoga vyadhabharamellan shramanee samagamamuche badhapanodambuga baragen' ani kantoktigaa antaadu. itaruladi savyajaprema. seetadi sabaridi avyajaprema. anagaa achchamaina dannamata. ramuda achchamainadaanine vaanchistaadu. adhe ataniki preetikaram. idhi sabariipaatra prayojanam."
adhee vishwanaatha srushti, idhee sampatkumaaragaari drushti!
ayithe, shilpa vishayamai konni prasnalu talette avakaasam undi. silpaaniki nerugaa rasaanni vyanjimpachese sakti undaa? shilpaanni gurinchi telisi chadivina paatakulake andulooni visaeshaanubhavam sphuristundaa, leka teliyakapoyina aprayatnamgaa aa anubhavam kalugutunda? anna prasnalu. machuki padyaalalo samasala vishayamai sampatkumaaragaarchina oka udaaharana chuddam:
"aranyakanda jatayuh khandamlo ravanudu seethatho maatlaadutuu tana goppadanaanni cheppukuntu,
oho muudavavaani joopumu samastorvibharambun fanaa
vyoohambandu nato yito yorugagaa noonanganainatti shee
shahim dakkaga, vimsati prabhubhujaahankaara sambhara ree
khaa heladhruta saivaparvata bhuja skandhun nanun dakkagan
anna padyam. indulo daadaapu uttaraardhamantaa deerghasamaasamgaa kathinabandhamgaa undi. poorvaardhamlo saithilyam undi. aa shidhilabandham, shesha bhaaraanni vahinchadamlooni agachaatlanuu, kathinabandham, samaasamlooni deerghatvam taanu kailaasaparvataanni ettadamlooni saktiinee helanu suuchistunnavi."
ikkada rendo sagamlo kathinabandhamuu (deergha samasam), modati sagamlo shidhilabandhamuu (vidividi podi maatalu) unnaayani telusunna meedata sampatkumaaragaaru vivarinchina visesha bhavasphurthy kalugutunda, alaa teliyakunda aprayatnamgaa padyam chadivinantane aa vishayam dhvanistunda? idhi konchem tikamaka pette vishayam. aprayatnamgaane dhwaninchaalani anukone avakaasam undi. chera alaage anukunnattunnaru. 'akshara ramyata ante emiti?' anna vaari vyaasamlo vishwanaathavaaru cheppina aksharasilpaanni gurinchi ilaa antaaru:
"'aa dushyantudananta satvudu samastaasaanta maatanga maryaadaalankrutamaina bhuuvalaya maatmaayattamai yundagaa' ane chotakani inka itaratra pedda samaasaalanu ardhamlo bhuuvalayam vanti pedda vastuvulaku chinna samaasaalu chinna vishayaalaku ani chala chotla vyaakhyaaninchaaru vishwanaatha. bhaashakuu bhashetara prapanchaaniki saaruupya sambandham daadaapu undadu. dhvanyanukaranaala vanti vaatiki unnattu kanipinchinaa adhi okko bhasha samajam vidividigaa erparachukunnade kaani swatassiddham gaadu. dhvanullo uchchaana klishtata uchchaana sulabhata untaayi. konni dhwanulaku ekkuva sakti avasaramavutundi anta maatram chetha kathinaaksharaalunna maatalu prapanchamlo kathinaamsaalano, klishtaamsaalano suuchistaayani cheppalemu."
pedda samaasaalu pedda vastuvulanee, kathinaaksharaalu prapanchamloni kathina vishayaalanuu sahajasiddhamgaa saarvatrikamgaa suuchimchavu ani ikkada chera antunnaru. adhi nijame. andulo anumanam ledu. ayithe vishwanaatha uddesyam idaa? kaadani sampatkumaaragaari vivarana gamaniste naaku thochina samadhanam. ee vishayamlo chera koddigaa porabaddaremo ani naakanipistondi. pedda samaasaalu pedda vastuvulani sahajamgaa sphurimpajeyaka povachu. anni chotla suuchimchakapoevachchu. kaani pedda vishayaalani cheppe chotla ekkuvagaa pedda samaasaalanu kavulu prayogiste, adhi daaniki oka suuchikagaa, gurtugaa maaravacchu. sandarbhaanni batti chadive paatakudu daanni gurtiste aa paathakunilo adhika bhavasphurthy kalige avakaasam undi. shilpam saadhinche prayojanam idhi. anni silpabhedaalakuu ide vartistundi. shilpaanni telisina paatakude daani dwara adhika sphuurtini pondagalugutaadu kaani, aprayatnamgaa asankalpitamgaa adhi jaragadu ani nenu artham chesukunnanu.
1i. paaschaatya dhoranulu
silpaanuseelane kakunda marikonni abhivyakti paramaina visaeshaalanu sampatkumara vishwanaatha rachanalo gurtinchi vivarinchaaru. indulo mukhyamgaa paaschaatyasaahitya prabhaavamtho vishwanaatha chesina prayogaalu rendunnayi. naataka rachanalo praacheena sampradaayaanni patinchakunda paaschaatya paddhatulani pravesapettadam okati. nartanasaala gurinchina vyaasamlo deenni sampatkumara vivarinchaaru. ayithe, ee vyaasamlo ekkuvagaa rasasiddhaanta paramayina visleshanhe cheyyadaaniki vaaru prayatninchaaru. paaschaatya dhoranulanu gurtinchi oorukunnaaru. idhi naaku kontha asantruptini migilchindi. nartanasaala naatakaaniki rasasiddhaantaanni anvayincha boonadam pedda prayojanakaari kaadani naa abhiprayam. paaschaatya naataka prabhaavam deeni meeda chala undi. daanine marikonta vivariste bagundunanipinchindi. bahusa itaratra kondaru ee rakamayina vislaeshana chesi undadam valla sampatkumaaragaaru chesi undakapovachhu.
paaschaatyasaahityam nundi vishwanaatha sweekarinchina maroka amsam, bhavyartha suuchana. 'prastaavana'loo matrame nayakudini naatakavastuvunuu suuchinchatam mana bhaarateeya naataka sampradaayam. ayithe vishwanaathavaari naatakaalaloonuu, kaavyaalaloonuu kuudaa paatra sambhaashanalalo chala chotla, jaragaboye daanni suuchinchadam manaki kanipistundi. prakhyaatamaina kathani cheppetappudu ilanti samvidhaanam dwara paatakula manassulo oka kotta anubhooti kalugutundani sampatkumara abhipraayapaddaaru.
e rachanakayina abhivyakti kevalam uparitalame. rachanaloni antassaaraanni grahinchakunda andulooni abhivyaktini matrame chusi oorukunte aa darsanam asamagrame. antassarame asalaina saaram. abhivyakti antassaaraanni aavishkarinche paddhati. anduke abhivyaktiki sambandhinchina vislaeshana antassaaraanni grahinche disagaa saagaali. vishwanaatha saahityamlo antassaaraanni sampatkumara ela darsinchaaro ippudu chuddam. vishwanaatha tattvasravantini rendu paayalugaa chudavachhu. okati saamaajikata, rendu aadhyaatmikata. nijaaniki renditi moolam okate.
2a. saamaajikata
vishwanaatha saamaajika drukpatham aayana sarva saahityamloonuu akkadakkada pratiphalistuunee untundi. kaani vaari navalalalo adhi sampuurnamgaa dyotakamavutundi. 'vishwanaatha navalalu: saamaajika drukpatham' anna vyaasamlo sampatkumara deenni samagramgaa aavishkarinchaaru. vishwanaatha saamaajika drukpathaaniki praatipadika desheeyata ani vaaru gurtinchaaru. desheeyata ante emiti?
"oka desham, aa desamlo jeevitaanni anubhavistunna jaatii, jeevitaanni goorchi jeevita paramaarthaanni gurinchi aa jaati chesina vichaaranaa, vesukunna prasnaluu, anubhavaala dwara spashtaparachukontunna alochana, daani nunchi pondina samaadhaanaaluu, vaatinunchi eppatikappudu roopudiddukone aacharana vidhaanamuu oka pratyekamayina tarahaalo untundi anni deshaalloonuu matti untundi; gaali, neeroo, chetluu, chemaluu vagairaalannii untaayi; manushuluu untaaru; pasuvuluu, pakshuluu, jantuvuluu, adavuluu, kondaluu, vaaguluu, varadaluu, padipanta aayaa deshaala bhougolikatanu batti undane untaayi. kaani, desha deshaanikee konni konni pratyeka lakshanaaluntaayi. aa desheeyamayina jaati tana avasaraaluu, anubhavaaluu, alochana naisityaanni batti, vichaaranaadakshatanubatti sampaadinchukonna, roopondinchukonna ghnaana vignaanaaduluu modalayina vaatinibatti jeevitaaniki sambandhinchi oka pratyekamayina drukpathaanni erparuchukontundi."
idhi desheeyataku sampatkumaaragaari nirvachanam. adhi vishwanaatha antaramgaaniki pratidhvani. nedu prabhanjanamla vyaapistunna prapancheekarana nepathyamlo ee desheeyata gurinchi aalochinchavalasina avasaram entayinaa undi. rajakeeya, aardhika swaatantryam matrame swaatrantryama? saamskrutika swaatantryam avasaram leda? adippudu manaki entavarakuu unnadi? saamskrutika swaatantryam raajakeeyaarthika swaatantryaalani ela prabhaavitam chestundi? modalayina enno prasnalu talettutaayi.
"eenaadu desheeya – desheeyetara bhavajala pravruttula madhya saagutunna sangharshanalo sampradaayam, samajam modalayina padale kaadu, mottam samajame satamatamayi naligipotunnadi." ani antaaru sampatkumara. prastutam alanti sangharshana kuudaa kanipinchadu! sampradaayam, samajam, aadhunikata modalaina enno vishayaala gurinchi vishwanaathavaari drukpatham sampatkumaaragaari maatallo manakee vyaasamlo kanipistundi. mana bhaarateeya samaja puurva swaroopaanni e rakamgaa vishwanaatha tana navalallo chitrinchaaro manakee vyaasamlo roopukattinchaaru. bhaaratheeyamaina kutumba aardhika rajya vyavasthalu, matha vyavastha, veetannitikii antassuutramgaa nilichina dharmamu – ivannee vishwanaatha vaari rachanalannintiloonu vyaapinchi unnaayi. aa alochana sarvaswaanni gudiguchi sampatkumara tana vyaasamlo manaki darsimpajesaaru.
"mara biyyamutho praanamu povuchunnadi. tinnavaariki naayurdaayamu ksheeninchuchunnadi. pedalaku danchina koolinuukalu vachutaledu. bastavadlu naluguru pedavandru danchedaru. naluguraku naroju tindiki biyyamu dorukunu. pettubadi petti millulu pettina saahukaaritti vanda naluguri nollalo dummukotti taanu dhanavanthudagu chundenu. vaaniki tindi chalakaya? amita dhanabhilasha! ayyo; janudu dhanamutho nemi cheyunu? durvyasanamulu pempondinchukonunu. nootilo tombadi tommidi mandiki tina tindi lekunda jesi okkade dhanamantayu proguchesi medalu kattunu. motarulu konunu. dushtavastuvulanu konutaku upayoginchunu. bhogamu daanikicchina dabbu motarulu konna daanikanna chedipoyinada? idhi yedo yoka pedajeevi bratukutakupayoga padinadi. motaru konna dabbu americaloni kotishwarulu fordu, rak fellarlanu baagu cheyuchunnadi"
ani veyipadagalalo dharmarao antaadu. ivi chaandasa bhavala? viplavaatmaka bhavala? hoda kosam motaru kaarlu konadam enthati durvyasanamo cheppadaaniki bhogamwari gurinchina prastaavana kaani daanini pattukoni vishwanaatha bhogapu vyavasthani samarthinchaadani ante adhi samanjasama? pettubadidaarii vyavasthani vishwanaatha entagaa vyatirekinchaaro deenibatti manam telusukovacchu. alaage 'samudrapu dibba' navalalo netavruttivaaru kuudaa pettubadidaarii vyavasthaki ela bali avutunnaro vivaristaaru. idantaa saamyavaada bhaavaalu kava? veetini artham chesukunte, moulikamaina siddhaantaalalo vibhedaalunnaa, vishwanaatha drukpathaanikii kamyuunijaanikii gamyam okate ani anipinchaka maanadu.
vishwanaatha saahityamantaa chadavalekapoyina sampatkumara vyaasaalu chadivite vakreekaranalu laeni aayana saamaajika drukpatham manaki vispashtamgaa darsanamistundi.
2aa. aadhyaatmikata
advaitaanni aatmagatam chesukunnavaaru vishwanaatha. adhi athani sarva kavitvamloonuu pratiphalistuunee untundi. ramayananni puurva vyaakhyaatalu vishishtaadvaita paramgaa vyaakhyaaninchaaru. vishwanaatha kalpavruksham advaita paramaina vyaakhyaanam. deeni aadhaaramgaa kalpavrukshamlo ramayana tattvaanni vishwanaatha ela darsinchaaro ilaa vivarinchaaru sampatkumara:
"nijaanikidi raghuvaracharitama? seetaamahachcharitamaa? asalu kaa 'charita'lu rendu kaavu – okate. rendugaa bhaasinchavachchugaani, okaru lekunda marokaridanipinche charita ledu. kaaranam, seetaaraamachandrulu abhinnulu kavatame. iddaruu oke velugu.
cherisagamunu, deeni nerugu sivudokarunde,
purushudaveevaitivi nee
garitanugaanaiti
ani, agnipravesam cheyabothu kalpavruksha seetha cheppina chivari rahasyamidi ayithe oke velugu stree-pum roopamgaa vivartamaanam kaavatamenduku? raavanavadhaartham. valmiki vaakyaallo raghuvaracharita mannappudu, seetaamahachcharita mannappudu kuudaa venuventane tappanisari amsamgaa, phalabhootamgaa cheppabadindi dasha shiraska – poulastya vadha. aa dasasiraskuduu, poulastyuduu bhinnulu kaaru. raghuvarudu, seetha kuudaa kaadu ee abhedaanni ramayanam garbheekarinchukondi. 'kaavyam ramayanam krutsnam' ante aa 'krutsnata' idhi. ee krutsnamayina ramayananiki phalam ramudu seetanu punarlabhinchukovatam kaadu. ee amsam kalpavruksha raavanunikee ardhamayindi. andukane –
seetam gonchunu bova neetadita vachennaaga vyaajambu, vi
khyatin daanavavamsa naasanamu kaaryam bee sivaadvaitikin
seetam gaikoni pova vevidhamulam jeyanga vachun, mahaa
daiteyonmathanambu mukhyamu samudraambhovyadhaakaari
anukuntadi dasasiraskata manava srushtilooni prakruti vaipareetyaaniki prateeka. poulastyam maanavuni udaattatvaaniki suuchika. aa sthaayilo ee vaipareetyam srushti vyavasthaa bhanjaka mayindi. aa bhanjakamayinadaanni unmoolinchatam srushti yokka susthitiki abheeshtam. ee susthitini rakshinchatam aadima mahassulooni vaishnaveeyataa lakshanam. kabatti ravanavadha ramayana phalam."
bhaarateeya saahityamlo prateekaatmakatakuu, aneka poralalo dagunde tattva rahasyaalakuu entho praamukhyamundi. bhaarateeya darsanaala aadhaaramgaa vaatini visleshinchinappude ilanti lotaina chintanaku aaskaaramuntundi. alaa kakunda, paipainane manaki thochina siddhaantaalani prayoginchi vyaakhyaaniste vegatudaname migulutundi. ee vyaasam modatlo utankinchina padyaanni ikkada mallee anusandhaanam chesukovali.
sampatkumaaragaaru vishwanaatha advaita chintanani entagaa aakalinchukunnarante, kinnerasani paatalalo kuudaa advaitaparamaina oka vichaaradhaara vaariki kanipinchenta!
2i. jeevunivedana – braahmeemayata
aatmagatam chesukunna advaita siddhaantame vishwanaathalo 'jeevunivedana'gaa parinaminchindi. vaari kavitvamloni atimukhyamayina taattvikaamsam jeevunivedana. "chesina tandri basayunu jeevunivedana, rendu nekamai" taanu kalpavruksham vraastunnaanani vishwanaatha cheppina, 'bhrashta yogi' nundi 'ramayana kalpavruksham' daka athani kavitvamantataa aa jeevunivedana vyaapinchi undi. deenini sampatkumaaragaaru 'atyaadhunikamuu, moulikamuu ayina oka saahitya daarsanika siddhaantam'gaa abhivarninchaaru. tanaloni dwandvaalanu adhigaminchi puurnamaina advaita sthiti pondenduku aatmapade vedane yee jeevunivedana. 'vishwanaatha' ane vyaasamlo vishwanaatha vedana lothulani tadumutaaru sampatkumara.
"ee kelana saratpoornimaavruta sasanka
lalitarochirvitaana, maa kelana ghora
ghanata randhakarachchatakrantham bhoomi
andu saga mindu sagamunti
okavaipu ramaneeyamaina vennela – marokavaipu karaalamaina cheekati. tanalo ee rendu samaanasthaayilo unnavi. ee rendoo prakrutitah viruddhaalayinavi. ghnaanaagnaala koodali. dwandvamayamayi lokam vale unnaadanna maata. tanalo unna ee viruddha saktulaku taanu tattukoni mahavedanatho kaalaanni tostunnadu."
mari ee vedanaki paryavasanam emiti? tana vedanani adhigaminchadaaniki vishwanaatha chesina saadhana emiti? ikkade kaviga vishwanaatha vilakshanata gocharamavutundi. ee vilakshanata emito sampatkumaaragaari maatallo:
"ee aantarikamaina vedana – gharshana – sarvavaiswanaadhika saahitilo druggocharamavutundi. ee aantarikamaina jeeva vedanatho 'sakalohavaibhava sanaathamgaa' kavitanu tapassugaa sweekarinchinaadu. anduke ramayana kalpavrukshaaranyakanda –
kavitaaruupa tapassu chesedanu srikanta! manassamyama
dhi vidhaanambula chetagaani tanamaitin, muurta samvitkalaa
yuvateebhoga! harimpajeyutaku marodtun jumi yindria
dhi vikaarambulu bhavanavimala vaaktiirthambu leparagan
ani antaaru."
ante vishwanaatha kavitwanne tapassugaa bhavinchi, aa tapassu dwara muktipondaalani tapana chendaranna maata. ee tapassu gurinchi 'vishwanaatha satyanaaraayanagaari braahmeemayata', 'vishwanaatha' modalaina vyaasaalalo adbhutamgaa vislaeshimchaaru sampatkumara. manassamyamaadi vidhaanamulu chetagaledu vishwanaathaku. anduke kavitva roopamlo tapassuni saaginchaaru. deeniki beejam kavitvam praarambhinchina toli rojullo aayana vraasina 'bhrashtayogi'lone manaki kanipistundi! oka bhaktunigaa ramudini, shivudinii, krushnudinee aaraadhinchinaa oka kaviga vaakkunu, sabdabrahmaanni, saaradaadevini aaraadhinchaaru. idhi viswanaathalooni vilakshanata. deeni gurinchi sampatkumara chala lotaina vislaeshana chesaru. koddigaa sudiirghamayinaa daanini ikkada koddigaa ruchi chuupinchaka tappadu:
ee mahasandhyalo saaradaamayuuri
ramya kinkini kinakina rabhasa paada!
manjula vilaasanrutya samrajya lakshmi!
yaguchu kachchapee mrudugeetulanusarinchu
nannaru. ee japasonasandhya aa sandhyaadeviye. archirgudamayina sabdam aavishkrutam kavali. vaakkuku agni adhishtaanadevata. kaviloni agni jeevunivedana. kaaryakaaranaalaku abhedabhavana cheste vaagagnulu abhinnamayinavi. nityaprajvala jjeevuni vedana vaakkugaa abhivyaktamavutundi. atlantivadu kavi. mari, nijaaniki kaavyavaakku ante adhi. saadhaaranavaakku kavi vedaagnilo putam pettabadi kavyavakkuga prajvalistundi. adatla unchi –
manmahayoga nishtaasamaadhi nundi
brahma baduluga vaakswaroopambu nenchi
brahmakunu vaakkunakabhinna bhavamenchi
nannaru satyanaaraayanagaaru. vaakkunu – sabdaanni brahmamugaa bhavinchi upaasinchatam bhaarateeya kavi sampradaayam. aa upaasanalo anantamayina antaruvulu undavacchu. paraakaashta dasaku chendina aa upaasana aa kaviki brahmibhavanni prasaadistundi. anduke 'sabdabrahma stuti' chivari padyamlo –
maanuga naakaasambuna
pranamulan malachi tanmayatvamu pondun
nene sabdabrahma
mmai naalo naake nandanaadikamayyen
ani cheppabadindi."
ee kavitaaruupa tapassu gurinchi aalochistuu unte, jen kavitva tattvamto deeniki kontha polika unnattugaa anipinchindi naaku. jen kaviki dhyanamnunde kavitvam pudutundi. puurtigaa dhyaanamagnudayipothe migiledi nissabdam. mari nissabdam nundi kavitwamela pudutundi? vishwanaatha vaakkunundi brahmanu vetikinattu jen kavulu sabdamnundi nissabdaanni vetukutaaru. "asmadeeya kanthamuna yandaduchunde, noka edogiti bayataku nubiki raadu. chochukoni lonikimbodu vrachipoye naa hrudayamee mahaaprayatnamandu" ani tana vaakkukunna parimitini, anirvachaneeyamaina lopali geetini vyaktaparichadamloni asaktatani cheppukuntaaru vishwanaatha. jen kavulalage vishwanaathaku kuudaa vaakku parimitulu telusu. teda emitante, jen kavulu vaakku nishprayojakatvaanni telusukoni daani vichchittinundi nissabdaanni srushtinche prayatnam chestaaru. vishwanaatha vaakku yokka paripurna saktini telusukoni, anubhavinchi daani dwara vaagateetamaina parabrahmaanni cheralani aakaankshistaaru. ee polika kevalam anaalochitamgaa sphurinchina oka bhavana. deeni gurinchi lothugaa pariseelinchaalsina avasaram undi.
adhi alaa unchithe, satyanaaraayanagaaru kaviga sabdaanni upaasinchi, siddhipondi 'brahmimayamoorthy' ayyarani sampatkumaaragaari nischayam. anduke asalu kavitvam cheppakunda vishwanaatha batakalerani antaaru vaaru.
"alaghuswaadu rasavatara dhishanaahankaara sambhara dohala brahmimayamoorthy" ani kalpavrukshaavataarikalo tanani taanu cheppukovadam vishwanaatha ahambhaavaaniki paraakaashtagaa prachaaram jarigindi. kavi vaakkunu artham chesukovalante athani kavitvasarvaswanni gaadamgaa pariseelinchavalasina avasaram undi. kalpavrukshaaniki entho mundugaane vraasina 'sabdabrahma stuti' ane khanda kaavyamloonae taanu sabdabrahmamayinanani cheppukunnaru kada vishwanaatha. aa sabdabrahmame yee brahmi. ee 'braahmeemayata' gurinchi sampatkumara,
"ee 'brahmimaya muurti'ki mundu – 'alaghuswaadu rasavatara dhishanaahankaara sambhara dohala' ani deerghasamaasaroopa visheshanam undi. mano buddhyahankaara chittaroopam antahkaranam. dhishana (buddhi) – ahankaaraalu manassunu adhigaminchina sthaayillooni ahankaaraanni 'rasa'mannadu bhojudu. kaga, 'swaadurasaavataaram' kaavyaprapanchamlo avatarinche parameshwara tattvam."
ani vivarinchaaru. ante kaavyamlo, buddhi ahankaaraalani adhigaminchina rasasthai braahmeemayata anna maata. anduke rasaanandaaniki brahmananda sthaayini icharu mana alankaarikulu.
kavi tapassanta aa rasasthaayini cherukodanike. adhi labhinchinappude kavi janmaki saafalyam. adhe vishwanaatha cheppina braahmeemayata.
vishwanaatha braahmeemayatani darsimpajese disagaane sampatkumara pariseelanantaa saagindi. ayithe idhi kevala moodhabhktigaa kakunda, vishaya vivechanatho, taarkika vislaeshanhatho saagadam visesham. vishwanaatha kavitva patutvam puurtigaa telusukunnakane viswanaathani 'mahakavi'gaa niroopinche vyaasaanni kuudaa prakatinchaaru. idhi kuudaa kevalam pogadtalatoonuu ninaadaalatoonuu kakunda saastriiya paddhatilone untundi. mahakaviki aanandavardhanudu cheppina nirvachanam aadhaaramgaa teesukoni, daanni vishwanaathavaare tana vimarsalo nirvachinchina kavula sthaayeebhaedaalaki anvayinchi, vishwanaatha chesina kavitaaruupa tapassuki anusandhaanam chestu viswanaathani 'mahakavi'gaa niruupinchaaru sampatkumara.
atisayam laeni achchamayina sadvimarsaku sampatkumaaragaari vyaasaalu machutunakalu. vishwanaatha saahitya viraadswaroopaanni sthoolaroopamlo darsinchenduku anuvaina kovela sampatkumara!