తెలుగు కవిత్వంలో 15వ శతాబ్ది నాటికి అభివృద్ధి చెందిన ప్రక్రియా భేదం ప్రబంధం. ప్రకృష్టమైన పదబంధమున్న కావ్యం ప్రబంధము.
ప్రబంధమంటే కావ్యమనే అర్థంలో తిక్కన తాను రచించిన 15 పర్వాలను ప్రబంధమండలి అన్నాడు. ఎర్రనకు 'ప్రబంధ పరమేశ్వరుడు' అనే బిరుదు ఉంది. అయితే ఈ ప్రబంధ శబ్దానికి ప్రక్రియపరమైన ప్రబంధ శబ్దానికి భేదం ఉంది. నన్నెచోడుడు అష్టాదశ వర్ణనలను పేర్కొనడమే కాక కుమార సంభవంలో అనేక వర్ణనలు చేశాడు. శ్రీనాథుడు, పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుడు అష్టాదశ వర్ణనల్లో కొన్నింటిని రసరమ్యంగా నిర్వహించారు. కొన్ని ప్రబంధ ప్రక్రియా లక్షణాలు లేకపోవడం వల్ల ఇవి ప్రబంధాలు కాలేకపోయాయి. అల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్ర రచనతో ప్రబంధ ప్రక్రియకు అంకురార్పణ జరిగింది.
పెద్దన రాసిన మనుచరిత్ర బహుళ ఆదరణ సంపాదించి ప్రక్రియగా ప్రబంధానికి రాజాదరణ సాధించిపెట్టింది. వచ్చిన వసుచరిత్ర మనుచరిత్రకు మించిన కవిత్వం కలిగిన కావ్యమనే పేరు సంపాదించింది. తెనాలి రామకృష్ణుడు రాసిన పాండురంగ మహాత్మ్యం, పింగళి సూరన కళాపూర్ణోదయం, చేమకూర వెంకటకవి రాసిన విజయవిలాసం వంటివి ప్రబంధాలుగా ప్రసిద్ధి పొందాయి.
పింగళి లక్ష్మీకాంతం: ప్రబంధమునకు ఏక నాయకాశ్రయత్వము, దానితోపాటు వస్త్వైక్యము ప్రధాన ధర్మములు. ప్రబంధము అష్టాదశ వర్ణనాత్మకమై యుండవలెను. అందు శృంగారము ప్రధాన రసము. ఆవశ్యకతను బట్టి తక్కిన రసములు గౌణములు కావచ్చును. ఆలంకారిక శైలి ప్రబంధమునకు జీవము. ప్రబంధము భాషాంతరీకరణము కాకూడదు. స్వతంత్ర రచనయై యుండవలెను. పదునారవ శతాబ్ది ఆది నుండి వెలువడిన మనుచరిత్రాది కావ్యములన్నిటికి పైన పేర్కొన్న లక్షణములన్నియు సమగ్రముగా పట్టినను, పట్టకున్నాను, స్వతంత్ర రచనలగుట చేతను, ఆలంకారిక శైలీ శోభితములగుట చేతను అవన్నియు ప్రబంధములుగానే పరిగణింపబడినవి.[1]
కాకర్ల వెంకట రామ నరసింహము: కథైక్యమును అష్టాదశ వర్ణనలును గలిగి శృంగార రస ప్రధానమై, అర్థాతిశాయియైన శబ్దమును గ్రహించి యాలంకారిక సాంకేతికములకు విధేయమై, ఆనాటి విస్తృతిగల యితివృత్తముతో, భాషాంతరీకరణముగాక, స్వతంత్రరచనయేయైన తెలుగు కావ్యము ప్రబంధము. అయితే పైని వివరించిన లక్షణములు కొన్ని ప్రబంధములందు గానరాకున్నను నాయా యుగధర్మ ప్రాధాన్యము బట్టియు, రచనా ధోరణి బట్టియు నవియు బ్రబంధనామముననే వ్యవహరింపబడుచున్నవి.[2]
దివాకర్ల వేంకటావధాని: ధీరోదాత్త నాయకములును, శృంగార రస ప్రధానములును, పంచమాశ్వాస పరిమితములును ఐన కావ్యములు ఆలంకారిక శైలిలో వ్రాయబడినవి- వీటికే ప్రబంధములని పేరు.[3]
వెల్చేరు నారాయణరావు: పురాణామార్గం కథనమార్గం, ప్రబంధమార్గం వర్ణనమార్గం. ప్రబంధానికీ, పురానానికి తేడా కథనం వర్ణన-వీటి ఎక్కువ తక్కువలలో మాత్రమే వుందనే అభిప్రాయం బలపడింది.[5]
తెలుగు ప్రబంధాలకు అప్పటి స్థితిగతులను కాక కవుల ఊహాలోకాలనే అద్దంపట్టాయన్న అపప్రధ ఉన్నా చాలామంది పండితులు, చరిత్రకారులు వీటికి చరిత్ర రచనలో ఎంత ప్రాధాన్యత ఉందో, ఆనాటి స్థితిగతులు ప్రబంధాల్లో ఎలా ప్రతిబింబించాయో వివరించారు. ప్రబంధ యుగంగా వర్దిల్లిన విజయనగర సామ్రాజ్య కాలంలోని ఆచారాలు, వ్యవహారాలు, జీవనశైలి వంటివాటికి ప్రబంధాలు ప్రతిబింబాలుగా నిలిచాయి. విజయనగర సామ్రాజ్యంలో 15-16 శతాబ్దుల కాలంలో పర్యటించిన పలువురు విదేశీ యాత్రికులు నమోదుచేసిన చరిత్రలో ఏదైనా సంస్కృతికి సరిపోలని విషయం ఉన్నా, స్పష్టత కావాల్సివచ్చినా వారేమి సూచిస్తున్నారో అర్థం చేసుకునేందుకు ప్రబంధాలు పనికివచ్చాయి. ప్రబంధాల్లో జలక్రీడల వర్ణనం, సుగంధ ద్రవ్యాల వినియోగం, వారకాంతల వివరాలు, జాతరలు - మొక్కుబళ్ళు, సైనిక ప్రయత్నాలు వంటివాటి వర్ణనలు సామాజిక చరిత్ర నిర్మాణంలో ఉపకరిస్తున్నాయి.[6]
సుపాణినీ పరిణయము అను అచ్చ తెలుగు ప్రబంధ కావ్యమును రచించిన సంబరాజు రామచంద్రకవి దీనిని వట్టెము చెన్నకేశవస్వామికి అంకితమిచ్చాడు. ఇది మూడాశ్వాసముల ప్రబంధము.సుపాణినీ కార్వవీర్యార్జునుల పరీణమిందలి యితివృత్తము. వట్టెము నాగర్ కర్నూలుకు దగ్గరలో ఒక గ్రామం.ఈ కవి తాతగారు వేంకటాచలరాజు పండితుడు; తండ్రి నరసింగరాజు సత్కవి.
telugu kavitvamlo 15va satabdi naatiki abhivruddhi chendina prakria bhedam prabandham. prakrushtamaina padabandhamunna kaavyam prabandhamu.
prabandhamante kavyamane ardhamlo tikkana taanu rachinchina 15 parvaalanu prabandhamandali annadu. erranaku 'prabandha parameshwarudu' ane birudu undi. ayithe ee prabandha sabdaaniki prakriyaparamaina prabandha sabdaaniki bhedam undi. nannechodudu ashtaadasa varnanalanu perkonadame kaaka kumara sambhavamlo aneka varnanalu cheshaadu. srinathudu, pillalamarri pinaveerabhadrudu ashtaadasa varnanallo konnintini rasaramyamgaa nirvahinchaaru. konni prabandha prakria lakshanaalu lekapovadam valla ivi prabandhaalu kalekapoyayi. allasani peddana manucharitra rachanatho prabandha prakriyaku ankuraarpana jarigindi.
peddana raasina manucharitra bahula aadarana sampaadinchi prakriyagaa prabandhaaniki rajadarana saadhinchipettindi. vachina vasucharitra manucharitraku minchina kavitvam kaligina kavyamane paeru sampaadinchindi. tenaali ramakrishnudu raasina paanduranga mahatmyam, pingali suurana kalapurnodayam, chemakura venkatakavi raasina vijayavilasam vantivi prabandhaalugaa prasiddhi pondaayi.
pingali lakshmikantam: prabandhamunaku eka naayakaasrayatvamu, daanitopaatu vastvaikyamu pradhaana dharmamulu. prabandhamu ashtaadasa varnanaatmakamai yundavalenu. andu shrungaaramu pradhaana rasamu. aavasyakatanu batti takkina rasamulu gounamulu kaavacchunu. aalankaarika saili prabandhamunaku jeevamu. prabandhamu bhaashaantareekaranamu kaakuudadu. swatantra rachanayai yundavalenu. padunarava satabdi aadi nundi veluvadina manucharitraadi kaavyamulannitiki paina perkonna lakshanamulanniyu samagramugaa pattinanu, pattakunnaanu, swatantra rachanalaguta chetanu, aalankaarika saili sobhitamulaguta chetanu avanniyu prabandhamulugaane pariganimpabadinavi.[1]
kakarla venkata raama narasimhamu: kathaikyamunu ashtaadasa varnanalunu galigi shrungaara rasa pradhaanamai, ardhaatisaayiyaina sabdamunu grahinchi yaalankaarika saanketikamulaku vidheyamai, aanaati vistrutigala yitivruttamutoe, bhaashaantareekaranamugaaka, swatantrarachanayeyaina telugu kaavyamu prabandhamu. ayithe paini vivarinchina lakshanamulu konni prabandhamulandu gaanaraakunnanu naya yugadharma praadhaanyamu battiyu, rachana dhorani battiyu naviyu brabandhanamamunane vyavaharimpabaduchunnavi.[2]
divakarla venkataavadhaani: dheerodaatta naayakamulunu, shrungaara rasa pradhaanamulunu, panchamaswasa parimitamulunu aina kaavyamulu aalankaarika saililo vraayabadinavi- veetike prabandhamulani paeru.[3]
velcheru narayanarao: puraanaamaargam kathanamaargam, prabandhamaargam varnanamaargam. prabandhaanikii, puraanaaniki teda kathanam varnana-veeti ekkuva takkuvalalo matrame vundane abhiprayam balapadindi.[5]
telugu prabandhaalaku appati sthitigatulanu kaaka kavula oohaalokaalane addampattaayanna apapradha unna chaalaamandi panditulu, charitrakaarulu veetiki charitra rachanalo entha praadhaanyata undo, aanaati sthitigatulu prabandhaallo ela pratibimbimchaayo vivarinchaaru. prabandha yugamgaa vardillina vijayanagara samrajya kaalamlooni aachaaraalu, vyavahaaraalu, jeevanasaili vantivaatiki prabandhaalu pratibimbaalugaa nilichaayi. vijayanagara saamraajyamlo 15-16 sataabdula kaalamlo paryatinchina paluvuru videshee yaatrikulu namoduchesina charitralo edaina samskrutiki saripolani vishayam unna, spashtata kavalsivachina varemi suuchistunnaaroo artham chesukunenduku prabandhaalu panikivacchaayi. prabandhaallo jalakreedala varnanam, sugandha dravyaala viniyogam, vaarakaantala vivaraalu, jaataralu - mokkuballu, sainika prayatnaalu vantivaati varnanalu saamaajika charitra nirmaanamlo upakaristunnaayi.[6]
supanini parinayamu anu acha telugu prabandha kaavyamunu rachinchina sambaraju ramachandrakavi deenini vattemu chennakesavaswamiki ankitamicchaadu. idhi muudaaswaasamula prabandhamu.supanini kaarvaveeryaarjunula pareenamindali yitivruttamu. vattemu nagar karnooluku daggaralo oka graamam.ee kavi taatagaaru venkatachalaraju panditudu; tandri narasingaraju satkavi.