ఆవాల నూనె - tewiki
దస్త్రం:Mustard oil.JPG
ముస్తార్డ్ ఆయిల్
2 భారతీయ భాషలలో ఆవాలపేరు[1]
3 ఆవాలు-రకాలు
4 ఆవాలనుండి నూనెను సంగ్రహించు పద్ధతులు
5 వత్తిన విత్తనాల నుంచి ఆవాల నూనె
6 నూనెలో లభించు కొవ్వు ఆమ్లాలు
7 ఆరోగ్యం మీద ప్రభావాలు
8 విత్తనాలను నీటితో కలపడం వలన వచ్చే ఆవాల నూనె
9 ఉత్తర భారత సంస్కృతిలో ఆవాల నూనె ఉపయోగం
10 ఆవాలు-ప్రయోజనాలు
ఆవాల మొక్క ఏకవార్ధిక వ్యవసాయపంట, దీనిని ముఖ్యంగా ఆవాలనుండి తీయుటకై పండెంచెదరు.మొక్క కాండం మరియు ఆకులను పశువులకు ఆహారంగా ఉపయోగిస్తారు. ఆవాల మొక్క వృక్షశాస్రంలో బ్రాసియేసి కుటుంబానికి చెందినది.ఈ మొక్క యొక్క శాస్త్రీయ నామం:బ్రాసిక జునెయ (లి) (Brassica juncea (L) [1].ఈ మొక్క ఆవాలు బ్రౌన్ రంగులో వుండును.
భారతీయ భాషలలో ఆవాలపేరు[1]
హిందీ:రై (Rai) బనారసి రై (Banarasi rai, కాలీ సరసోన్ (Kalee sarson)
గుజరాతి:రై (Rai)
కన్నడ	:ససవె (Sasave)
కశ్మీరీ:ఆసుర్ (Aasur, సొరిస (Sorisa)
మలయాళం:కడుకు (Kaduku)
పంజాబీ	: రై (Rai, బనారసి రై (Banarasi rai, కాలీ సరసోన్ (Kalee sarson)
సంస్కృతం	: అసురి (Asuri, బింబత (Bimbata)
తమిళం	: కడుగొ (Kadugo)
ఉర్దూ:రై (Rai) బనారసి రై (Banarasi rai, కాలీ సరసోన్ (Kalee sarson)
ఆవాలు-రకాలు
ఆవాలమొక్కలో 40 రకాలున్నప్పటికి ముఖ్యమైనవి మూడు రకాలు 1.తెల్ల ఆవాలు.ఈమొక్క యొక్క శాస్త్రీయ పేరు బ్రసికా అల్బాలేదా బ్రాసికా హిర్టా.ఈ గింజలు గుండ్రంగా, గట్టిగా స్త్రా రంగులో ఉండును. ఈ ఆవాలను పైపొట్టు తీసి అమ్మెదరు. కొద్దిగా సువాసన కలిగి, ఎక్కువరోజులు నిల్వౌండే గుణమున్నది; 2.రెండవరకం నల్లఆవాలు.మొక్క శాస్త్రీయ పేరు బ్రాసికా నిగ్రా. గింజలి గట్తిగా గుండ్రంగా ఉండి ముదురు బూడిదరంగు- చిక్కటినలుపు రంగులో ఉండును.మొదటి రకం కన్న ఘాటుగా ఉండును. 3.ఈ రకం మొక్కపేరు బ్రసికా జునెయ.దీని గింజలు కూడా గుండ్రంగాఉండును.కాని మిగతావాటికన్న చిన్నవిగా ఉండును.రంగు బ్రౌను రంగులోఉండును. తెల్లాఅవాలుకనా ఘాటుగా ఉండును[2]
ఆవాలనుండి నూనెను సంగ్రహించు పద్ధతులు
పూర్వకాలం ఆవాలనుండి నూనెను గానుగ అను గ్రామీణ నూనె యంత్రంద్వారా తేసెవారు. ఇది ఒకవిధమైన రోలు, రోకలి వంటి నిర్మాణముండి, రోకలివంటిది జంతువులతో వర్తూలాకారంగా తిప్పబడెది/ఈవిధానంలో పిండి ఎక్కువగా ఉండిపోతుంది. ప్రస్తుత్తం వీటి స్థానంలో ఎక్సుపెల్లరులు. అనే యంత్రాలు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. విత్తాలను మొదట బాగా శుభ్రపరచి, ఆతరువాత విత్తనాలను బాగా వేడి చేయుదురు.వేడిచెయ్యడం వలన విత్తనాలలోని నూనె ద్రవస్థితికి వచ్చును.వేడిచేసిన విత్తానలను మొదట ఒక ఎక్సుపెల్లరుకు పంపించెదరు. ఇందులో కొంతవరకు7-8% నూనె దిగుబడి వచ్చును. యంత్రంనుండి వచ్చినపిండి దానిని రెండో యంత్రానికి పంపెదరు, అక్కడకూడా కొంత నూనె దిగుబడి వచ్చును, పిండిని తిరిగి మూడో యంత్రానికిపంపెదరు, ఇలా4-5 యంత్రాలకు ఆవాలపిండి పంపెదరు. చివరి యంత్రం బయటికి వచ్చేసరికి 35-37% నూనె దిగుబడి అగును పిండి (cake) లో 6-7% నూనె ఇంకను మిగిలి ఉండును. కొన్ని సందర్భాలలో విత్తనాలను/ఆవాలను వేడిచెయ్యకుండానే యంత్రాలలో నూనె తీయుదురు.ఈ విధానాన్ని కోల్డ్‌ప్రెస్ (cold press) అంటారు. ప్రసుతం 4-5 యంట్రాలకు బదులు కొత్తగా ఎక్కువ వత్తిడితో పనిచేయు 1-2 ఎక్సుపెల్లరు యంత్రాలను వినియోగిస్తున్నారు[3].పిండిలో మిగిలి ఉన్న నూనెను సాల్వెంట్‌ పద్ధతిలో సంగ్రహించెదరు.
ఎక్సుపెల్లరు అను నూనెతీయు యంత్రాలు గంటకు 100కేజిల విత్తనం నుండి8 టన్నుల విత్తానలవరకు గంటకు ఉత్పత్తి చెయ్యగల యంత్రాలు నేడు మార్కెట్టులో అందుబాటులో ఉన్నాయి.
వత్తిన విత్తనాల నుంచి ఆవాల నూనె
చిత్ర పటము
పచ్చికాయ
ఎండిన ఆవాలు
ఆయిల్ కోసం ఓక్ష్-పోవార్డ్ మిల్ లో మస్టార్డ్ సీడ్ గ్రైండ్ చేస్తూ
ఆవాల గింజల నుంచి తయారయిన మూడు రకాల నూనెలకి ఆవాల నూనె లేదా ఆవ నూనె (ఆంగ్లం: Mustard oil) అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు:
విత్తనాలను దంచడం ద్వారా వచ్చే క్రొవ్వుతో కూడిన స్థావర నూనె (ఉద్భిజ్జ తైలం),
విత్తనాలను రుబ్బి, నీటితో కలిపి, స్వేదన ప్రక్రియ ద్వారా ఆవశ్యక నూనెని గ్రహిచడం వంటి పద్ధతుల ద్వారా లభించే సుగంధ తైలం.
ఆవాల గింజల లభ్యాన్ని సోయాబీన్ నూనె వంటి వేరే స్థావర నూనెతో కలపడం ద్వారా చేసే నూనె.
ఈనూనె మునగవేరు లేదా వసాబిలాగా ఘాడ సైనస్ని-చికాకు పెట్టే వాసనని, వేడి వగరు రుచిని కలిగిఉండి తరచుగా ఉత్తరప్రదేశ్, గుజరాత్, ఒడిషా, బెంగాల్, బీహార్, ఝార్ఖండ్, ఛత్తీస్ గడ్, అస్సాం మరియు భారతదేశపు బంగ్లాదేశ్లోని ఇతర ప్రాంతాలలో వంటకి ఉపయోగించబడుతుంది. ఉత్తర భారతదేశంలో దీనిని ముఖ్యంగా అరటిబద్దలని వేయించడానికి ఉపయోగిస్తారు. బెంగాల్ లో ఈరోజుల్లో తటస్థ-రుచి గల పొద్దుతిరుగుడు నూనె వంటి నూనెలను విపరీతంగా ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, ఇది వంటకి సంప్రదాయకంగా ప్రాధాన్యమిచ్చే నూనె. నూనె 30% ఆవాల గింజలని ఉపయోగిస్తుంది. ఇది నల్ల ఆవాలు బ్రాస్సికా నిగ్రా, బ్రౌన్ ఇండియన్ ఆవాలు బ్రాస్సికా జున్శియా, తెల్ల ఆవాలు బ్రాస్సికా హిర్ట ల నుంచి ఉత్పత్తవుతుంది.
ఆవాలనూనె 42% యురిసిక్ ఆమ్లం, 12% ఒలియిక్ ఆమ్లం గల 60% ఏక అసంతృప్త క్రొవ్వు ఆమ్లాలని, 6% ఒమేగా-3 ఆల్ఫా-లినోలెనిక్ ఆమ్లం, 15% ఒమేగా-6 లినోలెనిక్ ఆమ్లం గల 21% బహుళ అసంతృప్తాలని, 12% సంతృప్త క్రొవ్వులని కలిగిఉంది.[4].ప్రస్తుతం కొత్తగా యురిసికాసిడ్‌లేని, ఒలిక్‌ఆసిడ్‌ను ఎక్కువ శాతం కలిగివున్న ఆవాలనూనెను కూడా సాగులోకి తెచ్చారు.
కానోలా (రాప్ విత్తనం), టుర్నిప్ తోపాటు బ్రాస్సికా కుటుంబానికి చెందిన అన్ని విత్తనాల వలనే ఆవాల గింజలు అధిక స్థాయి ఒమేగా-3 (6-11%) ని కలిగిఉంటాయి, ఇవి సాధారణ, తక్కువ, మొక్క-ఆధారిత రాశి-ఉత్పత్తి (శాకాహారి అయినప్పటికీ) ఒమేగా-3 క్రొవ్వు ఆమ్లాలు (క్రింద ఇచ్చిన శ్రేణులలో ఇండో-మెడిటర్రనేయన్ ఆహారం చూడండి). ప్హ్లాక్స్ (లిన్ విత్తనం) నూనె పట్టికగా లేదా వంట నూనెగా అసాధారణమైన 55% మొక్క-ఆధారిత ఒమేగా-3ని కలిగి ఉంటుంది. సోయాబీన్ నూనె 6% ఒమేగాని కలిగిఉంటుంది కానీ ఇది ఒమేగా-3 చర్యతో పోటీపడే ఒమేగా-6 క్రొవ్వు నూనెని దాదాపు 50% కలిగిఉంటుంది. రాప్ విత్తన, ఆవాల నూనెలు కాకుండా పాశ్చాత్య, భారతీయ ఆహారంలో మొక్క ఆధారిత ఒమేగా-3ని అందించే ఇతర ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా ఒమేగా-6 తీసుకోవడం తక్కువైనప్పుడు మనుషులు మొక్క ఒమేగా-3ని చేప ఒమేగా-3, ఐకోసాపెంటోనిక్ ఆమ్లాలలో ఒకదానిగా మార్చుకోవచ్చు, ఇది స్వల్ప పరిమాణాలలో శాకాహారులకి ఉపయుక్త ఆధారం.
భారతదేశంలో ఆవాలనూనె వంటకి ఉపయోగించే ముందర దాదాపు పొగ వచ్చేవరకు వేడి చేయబడుతుంది; ఘాడ వాసనని, రుచిని తగ్గించడానికి ఇది ఒక ప్రయత్నం కావచ్చు. ఏమైనా అధిక వేడి నూనెలోని ఒమేగా-3ని పాడు చేసి, ఆరోగ్యంలో దీని విశిష్ట పాత్రని తగ్గిస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాలలో ఈనూనె తరచుగా "బాహ్య అవసరాలకి మాత్రమే" అనే శీర్షికతో భారతీయ ప్రవాసులకు వస్తువులు అందించే దుకాణాలలో అమ్మబడుతుంది, ఉత్తర భారతంలో ఆవాల నూనె మర్దనలకి, రుద్దడానికి కూడా ఉపయోగించబడుతుంది కూడా (ఆయుర్వేద చూడండి), ఇది రక్త ప్రసరణని పెంచుతుంది, కండరాల మరియు చర్మ అభివృద్ధికి తోడ్పడుతుంది అని భావిస్తారు; ఈనూనె యాంటీ బాక్టీరియల్ కూడా. కొన్నిసార్లు ఈనూనెని రతికి ముందు పురుష జననేంద్రియం మీద అంగస్తంభనలు పెంచడానికి లేదా పటుత్వాన్ని దృఢం చేయడానికి కూడా వాడతారు.[5]
నూనెలో లభించు కొవ్వు ఆమ్లాలు
ఆవాలనూనె యురిసిక్ ఆమ్లం, ఒలిక్ ఆమ్లాలనే ఏక ద్విబంధ అసంతృప్త క్రొవ్వు ఆమ్లాలను ఒమేగా-3 ఆల్ఫా-లినోలెనిక్ ఆమ్లం ఒమేగా-6 లినోలెనిక్ ఆమ్లాలనుబహుళ ద్విబంధ అసంతృప్త ఆమ్లాలనను, సంతృప్త కొవ్వు ఆమ్లాలను కలిగిఉన్నది. ఆవాలనూనెలో వుండు కొవ్వు ఆమ్లాల పట్టిక
కొవ్వుఆమ్లము కార్బనుల సంఖ్య:బంధాలు యురిసిక్‌ఆసిడ్ వున్ననూనె యురిసిక్‌ఆసిడ్‌లేని నూనె
పామిటిక్‌ ఆమ్లం C16:0 3.0-3.4% ...
స్టియరిక్ ఆమ్లం C18:0 0.5-1.0% 4.0-4.5%
ఒలిక్ ఆమ్లం C18:1 22-26% 53-60%
లినొలిక్ ఆమ్లం C18:2 12-17% 20-30%
లినొలెనిక్‌ ఆమ్లం C18:3 5-10% 8-9%
ఎకొసెనొయిక్‌ ఆమ్లం C20:1 10-14% 0.5-1.0%
యురిసిక్‌ ఆమ్లం C22:1 35-40 0
నూనెభౌతిక, రసాయనిక ధర్మాలు
సాంద్రత (300C/300C) 0.907-0.910
వక్రిభవనసూచిక (400C) 1.4646-1.4650
సపొనిఫికెసన్‌విలువ 168-177
ఐయోడిన్ విలువ 96-112
అన్‌సపొనిఫియబుల్‌పదార్థం 1.2-2.0
బెల్లియరు టెంపరెచరు 23-270C
తినదగిన నునెల నుంచి తయారయిన యురిసిక్ ఆమ్లపు ప్రభావాలు మానవుల మీద వివాదాస్పదం. అయితే మానవుల మీద ప్రతికూల ప్రభావాలు మాత్రం ఎప్పుడూ నమోదు కాలేదు.[6] ఒకటి-లో-నాలుగో వంతు యురిసిక్ ఆమ్ల మరియు ఒలియక్ ఆమ్లం కలిపి లోరెంజో ఆమ్లం; అతి అరుదైన అడ్రెనోలేయుకోడిస్ట్రోపి అనే నాడిజీవశాస్త్ర వ్యాధికి ఇది ప్రయోగాత్మక చికిత్స.
ఎక్కువ మోతాదులో యురిసిక్ ఆమ్లాన్ని కలిగి ఉండడంవలన యునైటెడ్ స్టేట్స్, కెనడా మరియు ఐరోపాలలో ఒకప్పుడు ఆవాల ఆమ్లాన్ని మానవుల వాడడానికి పనికిరాదని భావించేవారు. ఎలుకల మీద చేసిన పూర్వ అధ్యయనాల వలన ఇలా భావించేవారు. ఎలుకల మీద అధ్యయనాలు అవి మనుషులు, పందుల కంటే తక్కువగా కూరగాయల క్రొవ్వులని (అవి యురిసిక్ ఆమ్లం కలిగి ఉన్నా లేకపోయినా) అరిగించుకుంటాయని చూపించాయి.[7][8][9] చారిటోన్ ఎట్ ఆల్.సూచనల ప్రకారం ఎలుకలలో: "యురిసిక్ ఆమ్లపు నుండి యురిసిల్-CoA అప్రభావవంత చర్య మరియు ట్రైగ్లిసరైడ్ లైపేజ్ల నిమ్న స్థాయి చర్యలు, యురిసిక్ ఆమ్లంకోసం బేటాక్సిడేషన్ ఎంజైమ్ లు కార్డియాక్ లిపిడ్ పోగుపడడానికి, నిలబడడానికి దోహదమవవచ్చు."[10] ఈచర్య పూర్తిగా అర్థం అవ్వకముందు యురిసిక్ ఆమ్లం మరియు ఆవాల నూనె రెండూ మనిషికి అతి విషపూరితమైనవన్న నమ్మకానికి దారితీసాయి.
ఎపిడెమియోలాజికల్ అధ్యయనాలు[ఉల్లేఖన అవసరం] ఇప్పటికీ ఆవాల నూనెని సాంప్రదాయ రీతిలో ఉపయోగిస్తున్న ప్రాంతాలలో, ఆవాల నూనె గుండె సంబంధిత వ్యాధులని ఎదుర్కోవడంలో రక్షణగా ఉపయోగపడుతుందని సూచిస్తున్నాయి. ఈసందర్భంలో "సంప్రదాయం" అంటే నూనెని తాజాగా కూరగాయల క్రొవ్వులు మొత్తం కాలరీలలో అతి తక్కువ శతం ఉండడం. ఈప్రభావం యురిసిక్ ఆమ్ల శాత స్వభావమైన రక్త బింబాణువుల జిడ్డుతనాన్ని తక్కువ చేయడం వలన లేదా α-లినోలేనిక్ ఆమ్ల అధికశాత ప్రదర్శన లేదా తాజా శుద్ధి చేయని నూనె సమ్మేళన లక్షణాలా అనేవి కచ్చితంగా తెలియదు. ఫలితాలను తారుమారు చేసే మరణాల అవకాశాన్ని తొలగించడానికి ఇటువంటి ఎపిడెమియోలాజికల్ అధ్యయనాల గురించి తగిన శ్రద్ధ తీసుకోవాలి. నిజమేమిటంటే పూర్వ అసింప్టోమాటిక్ కరోనరీ వ్యాధిని పోస్ట్ మార్టంలో వెంటనే గుర్తించవచ్చు, ఇది ఆవాలనూనె పటాలంలో కనిపించదు, ఎందుకంటే ఇది ఆవాలనూనె సురక్షితం అన్న ఊహకి ఆధారాన్నిస్తుంది.[11]
సాంప్రదాయ సమాజాలలో ఆవాలనూనెని చిన్నపిల్లల మర్దనకి ఉపయోగించడం వారి చర్మ సరళతని మరియు పారగామ్యత పోయే ప్రమాదముంది.[12]
విత్తనాలను నీటితో కలపడం వలన వచ్చే ఆవాల నూనె
సుగంధ ద్రవ్య ఆవాల తీక్షణత భూఆవాల విత్తనాలను నీరు, వెనిగర్ లేదా ఇతర ద్రవాల (లేదా నమిలినపుడు కూడా) తో కలిపినపుడు తెలుస్తుంది. ఈపరిస్థితులలో ఎంజైమ్ మైరోజినేజ్ మరియు నల్ల ఆవాలు బ్రాస్సికా నిగ్రా లేదా బ్రౌన్ ఇండియన్ ఆవాలు బ్రాస్సికా జున్సియా నుండి వచ్చిన సినిగ్రిన్ అనబడే గ్లూకోసినోలేట్ ల మధ్య రసాయన చర్య వలన అల్లైల్ ఐసోథిక్యానేట్ ఉత్పత్తవుతుంది. స్వేదనం ద్వారా ఎవరైనా కొన్నిసార్లు ఆవాల బాష్పశీల నూనె అనబడే తీవ్ర రుచి గల అవసర నూనెని ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, ఇది 92% కంటే ఎక్కువ అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ ని కలిగి ఉంటుంది. అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ తీక్షణత ఇంద్రియ న్యురాన్లలో అయాన్ చానెల్ TRPAL ఉత్తేజితమవడం వలన కావచ్చు. తెల్ల ఆవాలు బ్రాస్సికా హిర్టా అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ ని కాకుండా వేరే రకమైన, ఘాటైన ఐసోథియోసైనేట్ దిగుబడినిస్తుంది.[13]
అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ మొక్కని శాకాహారులకి వ్యతిరేకంగా రక్షణగా పనిచేస్తుంది. అయితే ఇది మొక్కకే హానికరం కాబట్టి ఇది మైరోసినేజ్ ఎంజైమ్ నుండి వేరుగా గ్లూకోసినలేట్ అనే హానిరహిత రూపంలో భద్రపరచ బడుతుంది. ఒకసారి శాకాహారి మొక్కని నమలగానే ఉపద్రవ అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ ఉత్పత్తవుతుంది. మునగ వేరు మరియు వసాబిల తీక్షణ రుచికి కూడా అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ కారణం. దీనిని సంశ్లేశాత్మకంగా కూడా ఉత్పత్తవుతుంది, కొన్నిసార్లు దీనిని సంశ్లేశాత్మక ఆవాలనూనె అని కూడా అంటారు.[14]
ఎందుకంటే అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ కలిసిన ఈరకమైన ఆవాలనూనె విషపూరితం, ఇది చర్మాన్ని, శ్లేష త్వచాన్ని చికాకుపెడుతుంది. అతి తక్కువ పరిమాణాలలో దీనిని తరచుగా ఆహార పరిశ్రమలో రుచికి ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకి ఉత్తర ఇటలీలో దీనిని మోస్తర్డా అనే పళ్ళతో చేసే వంటకంలో ఉపయోగిస్తారు. పిల్లులని, కుక్కలని చంపడానికి కూడా దీనిని ఉపయోగిస్తారు. ఇది ఆల్కహాల్ ని కల్తీ చేసి మానవుల ఉపయోగానికి పనికి రాకుండా చేసి ఆల్కహాలిక్ ఉత్పత్తుల మీద వసూలు చేసే పన్నులను తప్పించడానికి కూడా ఉపయోగపడుతుంది.[ఉల్లేఖన అవసరం]
ఈరకమైన ఆవాలనూనె CAS సంఖ్య 8007-40-7 మరియు శుద్ధ అల్లైల్ ఐసోథియోసైనేట్ CAS సంఖ్య 57-06-7.
ఉత్తర భారత సంస్కృతిలో ఆవాల నూనె ఉపయోగం
ఆవాల నూనె ఒకప్పుడు ఉత్తర భారతంలో వంట నూనెగా బాగా ప్రాచుర్యంలో ఉండేది. 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో పెద్ద స్థాయిలో ఉత్పత్తి చేయబడిన కూరగాయల నునెల లభ్యం వలన ఆవాల నూనె ప్రాముఖ్యత తగ్గింది. ఇది ఇప్పటికి సంస్కృతిలో అంతర్భాగంగా ఉంది, ఈ క్రింది సందర్భాలలో ఉపయోగిస్తారు:
దీనిని ఎవరైనా ముఖ్యులు మొదటిసారి ఇంటికి వచ్చినప్పుడు గడపకి ఇరువైపులా పోస్తారు (ఉదా|| క్రొత్త దంపతులు లేదా కొడుకు లేదా కూతురు చాలారోజుల తరువాత వచ్చినప్పుడు లేదా పరీక్షలలో లేదా ఎన్నికలలో గెలిచినప్పుడు.
సాంప్రదాయ జగ్గో కుండ ఇంధనంగా పంజాబీ పెళ్ళిళ్ళలో ఉపయోగిస్తారు.
మాయియన్ సమయంలో గృహ-అలంకరణ సమగ్రిలో భాగంగా ఉపయోగిస్తారు.
దీపావళి వంటి పండుగల సమయాలలో దీపాలను వెలిగించడానికి ఈ నూనెనే వాడతారు.
తలకి నూనెగా వాడతారు. ఇది జుట్టుకి చాలా మంచిదని అంటారు.
పరికరాలలో ఉపయోగిస్తారు. ఆవాల నూనె చేయగా మిగిలిన పిప్పిని ఇసుక, ఆవాల నూనె (కొన్ని సార్లు) తారుతో కలుపుతారు. ఈ జిడ్డు మిశ్రమాన్ని డోలక్ మరియు దొలకి వంటి వాద్యాలలో లోపల పూస్తారు, దీనివలన (క్రింది నుంచి) వీటి ఇత్తడి తలానికి బరువు కలుస్తుంది.ఇది భారతీయ ప్రత్యేక గ్లిస్సండో శబ్దాన్ని అందిస్తుంది, దీనిమీద ఒకరి మణికట్టుతో రుద్దగానే ఇది ఉత్పత్తవుతుంది. దీనిని (తేల్ మసాలా) డోలక్ మసాలా లేదా స్యాహి నూనె అని కూడా అంటారు.
ఆవాలు-ప్రయోజనాలు
జీర్ణశక్తిని ఆవాలు మెరుగు పరచును.అలాగే జీవక్రియను వేగపరచును.ఆవాలూఅంటీబాక్టీరియల్ (antibacterial, ఆంటీ ఫంగల్, (antifungal, యాంటి సెప్టీక్ (antiseptic) మరియూఅంటీ ఇంఫ్లమెటరి (anti-inflammatory) గుణాలను కలిగి యున్నది.[15]
↑ 1.0 1.1 ."Mustard". indianspices.com. http://www.indianspices.com/html/s062nmus.htm. Retrieved 2015-04-1.
↑ "mustard seeds". tarladalal.com. http://www.tarladalal.com/glossary-mustard-seeds-525i.
↑ "Mustard Oil Crushing Process". hikeagro.com. http://www.hikeagro.com/mustard-oil-crushing-process-quality-control.html. Retrieved 2015-04-01.
↑ ఎంట్రి ఫర్ మస్టార్డ్ ఆయిల్ ఇన్ ది USDA నేషనల్ న్యుట్రిఎంట్ డేటాబేస్ ఫర్ స్టాండర్డ్ రెఫెరెన్స్, 22వ విడుదల
↑ http://www.popcouncil.org/pdfs/ebert/culturenorms.pdf
↑ ఫుడ్ స్టాండర్డ్స్ ఆస్ట్రేలియా న్యూజీల్యాండ్ (జూన్ 2003)యూరిక్ ఆసిడ్ ఇన్ ఫుడ్ : ఏ టొక్షి కోలోజికల్ రివ్యు అండ్ రిస్క్ అస్సేస్స్మేంట్ . టెక్నికల్ రిపోర్ట్ సిరీస్ No. 21; పేజ్ 4 పారాగ్రాఫ్ 1; ISBN 0-642-34526-0, ISSN 1448-3017
↑ Hulan HW, Kramer JK, Mahadevan S, Sauer FD (1976). "Relationship between erucic acid and myocardial changes in male rats". Lipids. 11 (1): 9–15. doi:10.1007/BF02532578. PMID 1250074. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Kramer JK, Farnworth ER, Thompson BK, Corner AH, Trenholm HL (1982). "Reduction of myocardial necrosis in male albino rats by manipulation of dietary fatty acid levels". Lipids. 17 (5): 372–82. doi:10.1007/BF02535197. PMID 7098776. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ de Wildt DJ, Speijers GJ (1984). "Influence of dietary rapeseed oil and erucic acid upon myocardial performance and hemodynamics in rats". Toxicol. Appl. Pharmacol. 74 (1): 99–108. doi:10.1016/0041-008X(84)90275-8. PMID 6729825. Unknown parameter |month= ignored (help)
↑ Charlton KM, Corner AH, Davey K, Kramer JK, Mahadevan S, Sauer FD (1975). "Cardiac lesions in rats fed rapeseed oils". Can. J. Comp. Med. 39 (3): 261–9. PMC 1277456. PMID 1170010. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Rastogi T, Reddy KS, Vaz M; et al. (2004). "Diet and risk of ischemic heart disease in India". Am. J. Clin. Nutr. 79 (4): 582–92. PMID 15051601. Unknown parameter |month= ignored (help); Explicit use of et al. in: |author= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ డామ్స్టడట్ GL, మావ్-కియంగ్ M, ఛి E, సహా SK, జిబో VA, బ్లాక్ RE, సంతోషం M, ఎలియాస్ PM. (2002) ఇంపాక్ట్ అఫ్ టోపికల్ ఆయిల్స్ ఆన్ ది స్కిన్ బార్రియర్: పోస్సిబుల్ ఇమ్ప్లికేషన్స్ ఫర్ నియోనేటల్ హెల్త్ ఇన్ డెవోలోపింగ్ కన్ట్రీస్. అక్ట పేడియాటర్. 91(5):546-54. PMID 12113324
↑ "mustard powder". tarladalal.com. http://www.tarladalal.com/glossary-mustard-powder-526i. Retrieved 2015-04-01.
పెద్ద యెత్తున అపాయం కలిగిన కరోనర్రి ఆర్టరి వ్యాధి ఉన్న వ్యాధిగ్రస్తులు కు ఇండో-మెడిటిర్రేనియాన్ డైట్ (ఇండో-మెడిటిర్రేనియాన్ డైట్ హార్ట్ పరిశోధన)యొక్క ప్రభావం ఒక అనిశ్చితమైన సింగిల్ బ్లైండ్ పద్ధతి
aavaala noone - tewiki
dastram:Mustard oil.JPG
mustard aayil
2 bhaarateeya bhaashalalo aavaalaperu[1]
3 aavaalu-rakalu
4 aavalanundi noonenu sangrahinchu paddhatulu
5 vattina vittanaala nunchi aavaala noone
6 noonelo labhinchu kovvu aamlaalu
7 aarogyam meeda prabhaavaalu
8 vittanaalanu neetitho kalapadam valana vache aavaala noone
9 uttara bhaarata samskrutilo aavaala noone upayogam
10 aavaalu-prayojanaalu
aavaala mokka ekavaardhika vyavasaayapanta, deenini mukhyamgaa aavalanundi teeyutakai pandenchedaru.mokka kaandam mariyu aakulanu pasuvulaku aahaaramgaa upayogistaaru. aavaala mokka vrukshashaasramlo brasiaci kutumbaaniki chendinadi.ee mokka yokka saastriiya naamam:brasika juneya (li) (Brassica juncea (L) [1].ee mokka aavaalu broun rangulo vundunu.
bhaarateeya bhaashalalo aavaalaperu[1]
hindi:rai (Rai) banarasi rai (Banarasi rai, kaalii sarason (Kalee sarson)
gujarati:rai (Rai)
kannada:sasave (Sasave)
kashmiri:asur (Aasur, sorisa (Sorisa)
malayalam:kaduku (Kaduku)
panjabi: rai (Rai, banarasi rai (Banarasi rai, kaalii sarason (Kalee sarson)
samskrutam: asuri (Asuri, bimbata (Bimbata)
tamilam: kadugo (Kadugo)
urduu:rai (Rai) banarasi rai (Banarasi rai, kaalii sarason (Kalee sarson)
aavaalu-rakalu
aavaalamokkalo 40 rakaalunnappatiki mukhyamainavi moodu rakalu 1.tella aavaalu.eemokka yokka saastriiya paeru brasika albaleda brasica hirta.ee ginjalu gundramgaa, gattigaa stra rangulo undunu. ee aavaalanu paipottu teesi ammedaru. koddigaa suvasana kaligi, ekkuvarojulu nilvounde gunamunnadi; 2.rendavarakam nallaaavaalu.mokka saastriiya paeru brasica nigra. ginjali gattigaa gundramgaa undi muduru boodidarangu- chikkatinalupu rangulo undunu.modati rakam kanna ghaatugaa undunu. 3.ee rakam mokkaperu brasika juneya.deeni ginjalu kuudaa gundramgaaundunu.kaani migatavatikanna chinnavigaa undunu.rangu brounu rangulooundunu. tellaavalukana ghaatugaa undunu[2]
aavalanundi noonenu sangrahinchu paddhatulu
puurvakaalam aavalanundi noonenu gaanuga anu graameena noone yantrandwara tesevaaru. idhi okavidhamaina rolu, rokali vanti nirmaanamundi, rokalivantidi jantuvulato vartuulaakaaramgaa tippabadedi/eevidhaanamlo pindi ekkuvagaa undipotundi. prastuttam veeti sthaanamlo exupellarulu. ane yantraalu andubaatuloki vachayi. vittaalanu modata baga subhraparachi, aataruvaata vittanaalanu baga vedi cheyuduru.vedicheyyadam valana vittanaalalooni noone dravasthitiki vachunu.vedichesina vittaanalanu modata oka exupellaruku pampinchedaru. indulo kontavaraku7-8u noone digubadi vachunu. yantramnundi vachinapindi daanini rendo yantraaniki pampedaru, akkadakuda kontha noone digubadi vachunu, pindini tirigi moodo yantraanikipampedaru, ilaa4-5 yantraalaku aavalapindi pampedaru. chivari yantram bayatiki vachesariki 35-37u noone digubadi agunu pindi (cake) loo 6-7u noone inkanu migili undunu. konni sandarbhaalalo vittanaalanu/aavaalanu vedicheyyakundaane yantraalalo noone teeyuduru.ee vidhaanaanni coldepress (cold press) antaaru. prasutam 4-5 yantraalaku badulu kottagaa ekkuva vattiditoe panicheyu 1-2 exupellaru yantraalanu viniyogistunnaaru[3].pindilo migili unna noonenu salventi paddhatilo sangrahinchedaru.
exupellaru anu noonetheeyu yantraalu gantaku 100kejila vittanam nundi8 tannula vittaanalavaraku gantaku utpatti cheyyagala yantraalu nedu markettulo andubaatulo unnaayi.
vattina vittanaala nunchi aavaala noone
chitra patamu
pachikaya
endina aavaalu
aayil kosam oksh-poward mill loo mastard seed grind chestu
aavaala ginjala nunchi tayaarayina moodu rakala noonelaki aavaala noone leda aava noone (aanglam: Mustard oil) ane padaanni upayogistaaru:
vittanaalanu danchadam dwara vache krovvutho kuudina sthaavara noone (udbhijja tailam),
vittanaalanu rubbi, neetitho kalipi, swedana prakriya dwara aavasyaka nooneni grahichadam vanti paddhatula dwara labhinche sugandha tailam.
aavaala ginjala labhyaanni soyabin noone vanti vere sthaavara noonetho kalapadam dwara chese noone.
eenoone munagaveru leda vasabilaga ghaada sainasni-chikaaku pette vasanani, vedi vagaru ruchini kaligiundi tarachugaa uttarapradesh, gujarat, odisha, bengal, beehar, jharkhand, chhattis gad, assam mariyu bhaaratadesapu bangladeshloni itara praantaalalo vantaki upayoginchabadutundi. uttara bhaaratadesamlo deenini mukhyamgaa aratibaddalani veyinchadaaniki upayogistaaru. bengal loo eerojullo tatastha-ruchi gala poddutirugudu noone vanti noonelanu vipareetamgaa upayogistunnappatika, idhi vantaki sampradaayakamgaa praadhaanyamichhe noone. noone 30u aavaala ginjalani upayogistundi. idhi nalla aavaalu brassica nigra, broun indian aavaalu brassica junsia, tella aavaalu brassica hirta la nunchi utpattavutundi.
aavaalanuune 42u urisic aamlam, 12u oliic aamlam gala 60u eka asantrupta krovvu aamlaalani, 6u omega-3 alfa-linolenic aamlam, 15u omega-6 linolenic aamlam gala 21u bahula asantruptaalani, 12u santrupta krovvulani kaligiundi.[4].prastutam kottagaa yurisikasidleni, olixaidrinu ekkuva saatam kaligivunna aavaalanuunenu kuudaa saaguloki tecchaaru.
kanola (rap vittanam), turnip thopaatu brassica kutumbaaniki chendina anni vittanaala valane aavaala ginjalu adhika sthaayi omega-3 (6-11u) ni kaligiuntaayi, ivi saadhaarana, takkuva, mokka-aadhaarita raasi-utpatti (saakaahaari ayinappatiki) omega-3 krovvu aamlaalu (krinda ichina shrenulalo indo-mediterranayan aahaaram chudandi). phlacks (lin vittanam) noone pattikagaa leda vanta noonegaa asaadhaaranamaina 55u mokka-aadhaarita omega-3ni kaligi untundi. soyabin noone 6u omegaani kaligiuntundi cony idhi omega-3 charyatho potipade omega-6 krovvu nooneni daadaapu 50u kaligiuntundi. rap vittana, aavaala noonelu kakunda paaschaatya, bhaarateeya aahaaramlo mokka aadhaarita omega-3ni andinche itara aadhaaraalu kuudaa unnaayi. mukhyamgaa omega-6 teesukovadam takkuvainappudu manushulu mokka omega-3ni chepa omega-3, icosapentonic aamlaalalo okadaanigaa maarchukovachhu, idhi swalpa parimaanaalalo saakaahaarulaki upayukta aadhaaram.
bhaaratadesamlo aavaalanuune vantaki upayoginche mundara daadaapu poga vachevaraku vedi cheyabadutundi; ghaada vasanani, ruchini tagginchadaaniki idhi oka prayatnam kaavachhu. emaina adhika vedi nooneloni omega-3ni paadu chesi, aarogyamlo deeni visishta paatrani taggistundi. paaschaatya deshaalalo eenoone tarachugaa "bahya avasaraalaki matrame" ane sheershikatho bhaarateeya pravaasulaku vastuvulu andinche dukaanaalalo ammabadutundi, uttara bhaaratamlo aavaala noone mardanalaki, ruddadaaniki kuudaa upayoginchabadutundi kuudaa (aayurveda chudandi), idhi rakta prasaranani penchutundi, kandaraala mariyu charma abhivruddhiki todpadutundi ani bhaavistaaru; eenoone anty bacterial kuudaa. konnisaarlu eenooneni ratiki mundu purusha jananendriyam meeda angastambhanalu penchadaaniki leda patutvaanni drudham cheyadaaniki kuudaa vaadataaru.[5]
noonelo labhinchu kovvu aamlaalu
aavaalanuune urisic aamlam, olik aamlaalane eka dwibandha asantrupta krovvu aamlaalanu omega-3 alfa-linolenic aamlam omega-6 linolenic aamlalanubahula dwibandha asantrupta aamlaalananu, santrupta kovvu aamlaalanu kaligiunnadi. aavaalanuunelo vundu kovvu aamlaala pattika
kovvuaamlamu kaarbanula sankhya:bandhaalu uricisnaid vunnanuune uricisroaidlineni noone
pamiticke aamlam C16:0 3.0-3.4u ...
stieric aamlam C18:0 0.5-1.0u 4.0-4.5u
olik aamlam C18:1 22-26u 53-60u
linolic aamlam C18:2 12-17u 20-30u
linolenicke aamlam C18:3 5-10u 8-9u
ekosenoica aamlam C20:1 10-14u 0.5-1.0u
urissike aamlam C22:1 35-40 0
noonebhoutika, rasaayanika dharmalu
saandrata (300C/300C) 0.907-0.910
vakribhavanasuchika (400C) 1.4646-1.4650
saponiphikesannivilavu 168-177
iodin viluva 96-112
anneponifiabiallookta 1.2-2.0
belliyaru temparecharu 23-270C
tinadagina nunela nunchi tayaarayina urisic aamlapu prabhaavaalu maanavula meeda vivaadaaspadam. ayithe maanavula meeda pratikuula prabhaavaalu maatram eppuduu namodu kaaledu.[6] okati-loo-naalugo vantu urisic aamla mariyu oliak aamlam kalipi lorenzo aamlam; athi arudaina adrenoleaukodist ane naadijeevasaastra vyaadhiki idhi prayogaatmaka chikitsa.
ekkuva motaadulo urisic aamlaanni kaligi undadamvalana unaited states, kenada mariyu airopalalo okappudu aavaala aamlaanni maanavula vaadadaaniki panikiraadani bhaavinchevaaru. elukala meeda chesina puurva adhyayanaala valana ilaa bhaavinchevaaru. elukala meeda adhyayanaalu avi manushulu, pandula kante takkuvagaa kuuragaayala krovvulani (avi urisic aamlam kaligi unna lekapoyina) ariginchukuntaayani chuupimchaayi.[7][8][9] charitone ett al.suuchanala prakaaram elukalalo: "urisic aamlapu nundi urisil-CoA aprabhaavavanta charya mariyu triglicerid lipagela nimna sthaayi charyalu, urisic aamlamkosam bataxidation engime lu cardiac lipid pogupadadaaniki, nilabadadaaniki dohadamavavachhu."[10] eecharya puurtigaa artham avvakamundu urisic aamlam mariyu aavaala noone rendoo manishiki athi vishapooritamainavanna nammakaaniki daaritiisaayi.
epidemiological adhyayanaalu[ullekhana avasaram] ippatikee aavaala nooneni saampradaaya reetilo upayogistunna praantaalalo, aavaala noone gunde sambandhita vyaadhulani edurkovadamlo rakshanagaa upayogapadutundani suuchistunnaayi. esandarbhamlo "sampradaayam" ante nooneni taajaagaa kuuragaayala krovvulu mottam kaalareelalo athi takkuva shatham undadam. eeprabhaavam urisic aamla saata swabhaavamaina rakta bimbaanuvula jiddutanaanni takkuva cheyadam valana leda u-linolanic aamla adhikasaata pradarsana leda taja suddhi cheyani noone sammelana lakshanala anevi kachitamgaa teliyadu. phalitaalanu taarumaaru chese maranaala avakaasaanni tolaginchadaaniki ituvanti epidemiological adhyayanaala gurinchi tagina shraddha teesukovali. nijamemitante puurva assimtomatic coronery vyaadhini post maartamlo ventane gurtinchavacchu, idhi aavaalanuune pataalamlo kanipinchadu, endukante idhi aavaalanuune surakshitam anna oohaki aadhaaraannistundi.[11]
saampradaaya samaajaalalo aavaalanuuneni chinnapillala mardanaki upayoginchadam vaari charma saralatani mariyu paaragaamyata poye pramaadamundi.[12]
vittanaalanu neetitho kalapadam valana vache aavaala noone
sugandha dravya aavaala teekshanata bhuaavala vittanaalanu neeru, venigar leda itara dravaala (leda namilinapudu kuudaa) thoo kalipinapudu telustundi. eeparisthitulalo engime myroginage mariyu nalla aavaalu brassica nigra leda broun indian aavaalu brassica junsia nundi vachina sinigrin anabade glucosinolate la madhya rasayana charya valana allile isothicanate utpattavutundi. swedanam dwara evaraina konnisaarlu aavaala bashpasheela noone anabade teevra ruchi gala avasara nooneni utpatti cheyavachu, idhi 92u kante ekkuva allile isotheocyenate ni kaligi untundi. allile isotheocyenate teekshanata indriya nyuraanlalo ayan chanel TRPAL uttejitamavadam valana kaavachhu. tella aavaalu brassica hirta allile isotheocyenate ni kakunda vere rakamaina, ghaataina isotheocyenate digubadinistundi.[13]
allile isotheocyenate mokkani saakaahaarulaki vyatirekamgaa rakshanagaa panichestundi. ayithe idhi mokkake hanikaram kabatti idhi myrocinage engime nundi vaerugaa glucosinalate ane haanirahita roopamlo bhadraparacha badutundi. okasari saakaahaari mokkani namalagaane upadrava allile isotheocyenate utpattavutundi. munaga vaeru mariyu vasabila teekshana ruchiki kuudaa allile isotheocyenate kaaranam. deenini samslesaatmakamgaa kuudaa utpattavutundi, konnisaarlu deenini samslesaatmaka aavaalanuune ani kuudaa antaaru.[14]
endukante allile isotheocyenate kalisina eerakamaina aavaalanuune vishapuuritam, idhi charmaanni, shlesha twachaanni chikaakupedutundi. athi takkuva parimaanaalalo deenini tarachugaa aahaara parisramalo ruchiki upayogistaaru. udaaharanaki uttara italeelo deenini mostarda ane pallatho chese vantakamlo upayogistaaru. pillulani, kukkalani champadaaniki kuudaa deenini upayogistaaru. idhi alcahal ni kaltee chesi maanavula upayogaaniki paniki rakunda chesi alcahalic utpattula meeda vasulu chese pannulanu tappinchadaaniki kuudaa upayogapadutundi.[ullekhana avasaram]
eerakamaina aavaalanuune CAS sankhya 8007-40-7 mariyu suddha allile isotheocyenate CAS sankhya 57-06-7.
uttara bhaarata samskrutilo aavaala noone upayogam
aavaala noone okappudu uttara bhaaratamlo vanta noonegaa baga praachuryamlo undedi. 20va sataabdam dviteeyaarthamlo pedda sthaayilo utpatti cheyabadina kuuragaayala nunela labhyam valana aavaala noone praamukhyata taggindi. idhi ippatiki samskrutilo antarbhaagamgaa undi, ee krindi sandarbhaalalo upayogistaaru:
deenini evaraina mukhyulu modatisaari intiki vachinappudu gadapaki iruvaipula postaaru (udaa|| krotta dampatulu leda koduku leda koothuru chalarojula taruvaata vachinappudu leda pareekshalalo leda ennikalalo gelichinappudu.
saampradaaya jaggo kunda indhanamgaa panjabi pellillalo upayogistaaru.
maiyian samayamlo gruha-alankarana samagrilo bhagamga upayogistaaru.
deepaavali vanti pandugala samayaalalo deepaalanu veliginchadaaniki ee noonene vaadataaru.
talaki noonegaa vaadataaru. idhi juttuki chala manchidani antaaru.
parikaraalalo upayogistaaru. aavaala noone cheyagaa migilina pippini isuka, aavaala noone (konni saarlu) taarutho kaluputaaru. ee jiddu mishramaanni dolak mariyu dolaki vanti vaadyaalalo lopala puustaaru, deenivalana (krindi nunchi) veeti ittadi talaaniki baruvu kalustundi.idhi bhaarateeya pratyeka glissando sabdaanni andistundi, deenimeeda okari manikattuto ruddagaane idhi utpattavutundi. deenini (tel masala) dolak masala leda syahi noone ani kuudaa antaaru.
aavaalu-prayojanaalu
jeernasaktini aavaalu merugu parachunu.alaage jeevakriyanu vegaparachunu.aavluantibacteriariya (antibacterial, anty fangal, (antifungal, yanti septic (antiseptic) marianty inflametari (anti-inflammatory) gunaalanu kaligi yunnadi.[15]
u 1.0 1.1 ."Mustard". indianspices.com. http://www.indianspices.com/html/s062nmus.htm. Retrieved 2015-04-1.
u "mustard seeds". tarladalal.com. http://www.tarladalal.com/glossary-mustard-seeds-525i.
u "Mustard Oil Crushing Process". hikeagro.com. http://www.hikeagro.com/mustard-oil-crushing-process-quality-control.html. Retrieved 2015-04-01.
u entri far mastard aayil in dhi USDA neshanal nutrient database far standerd reference, 22va vidudala
u http://www.popcouncil.org/pdfs/ebert/culturenorms.pdf
u fud standerds australia neuseeland (joon 2003)euric asid in fud : e tokshi cological rivyu and risk assacesmant . technical report siries No. 21; page 4 paragraph 1; ISBN 0-642-34526-0, ISSN 1448-3017
u Hulan HW, Kramer JK, Mahadevan S, Sauer FD (1976). "Relationship between erucic acid and myocardial changes in male rats". Lipids. 11 (1): 9–15. doi:10.1007/BF02532578. PMID 1250074. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Kramer JK, Farnworth ER, Thompson BK, Corner AH, Trenholm HL (1982). "Reduction of myocardial necrosis in male albino rats by manipulation of dietary fatty acid levels". Lipids. 17 (5): 372–82. doi:10.1007/BF02535197. PMID 7098776. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u de Wildt DJ, Speijers GJ (1984). "Influence of dietary rapeseed oil and erucic acid upon myocardial performance and hemodynamics in rats". Toxicol. Appl. Pharmacol. 74 (1): 99–108. doi:10.1016/0041-008X(84)90275-8. PMID 6729825. Unknown parameter |month= ignored (help)
u Charlton KM, Corner AH, Davey K, Kramer JK, Mahadevan S, Sauer FD (1975). "Cardiac lesions in rats fed rapeseed oils". Can. J. Comp. Med. 39 (3): 261–9. PMC 1277456. PMID 1170010. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Rastogi T, Reddy KS, Vaz M; et al. (2004). "Diet and risk of ischemic heart disease in India". Am. J. Clin. Nutr. 79 (4): 582–92. PMID 15051601. Unknown parameter |month= ignored (help); Explicit use of et al. in: |author= (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u damstadat GL, mav-kiyang M, chi E, sahaa SK, jibo VA, black RE, santosham M, elias PM. (2002) impact afh topical aayils aan dhi skin barrier: possible implications far neonatel helth in devoloping contreas. akta padiater. 91(5):546-54. PMID 12113324
u "mustard powder". tarladalal.com. http://www.tarladalal.com/glossary-mustard-powder-526i. Retrieved 2015-04-01.
pedda yettuna apayam kaligina karonarri artari vyaadhi unna vyaadhigrastulu ku indo-meditirranian diet (indo-meditirranian diet hart parisodhana)yokka prabhaavam oka anischitamaina singil blind paddhati