శ్రీవైష్ణవం, శైవం, మాధ్వం లాగానే వైఖానసం కూడా హిందూ సాంప్రదాయాల్లో ఒకటి. ఈ మతాన్ని అనుసరించేవారు విష్ణువుని ముఖ్య దైవంగా కొలుస్తారు. ఈ మతాన్ని పాటించే వారు ముఖ్యంగా కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తీరియ శాఖను, వైఖానస కల్పసూత్రాన్ని పాటించే బ్రాహ్మణులు. ఈ మతం పేరు దీని స్థాపకుడు అయిన విఖనస ఋషి నుండి వస్తుంది. ఈ మతం ఏకేశ్వర భావాన్ని నమ్ముతుంది. కానీ కొన్ని అలవాట్లు, ఇంకా ఆచారాలు బహుదేవతారాధనను తలపిస్తాయి. ఇతర వైష్ణవ మతాల్లో ఉన్నట్టుగా ఉత్తర మీమాంసను నమ్మకుండా, కేవలం పూజాపునస్కారాల పైనే వైఖానసం నడుస్తుంది. వైఖానసుల ప్రాథమిక గ్రంథమయిన వైఖానస భగవత్ శాస్త్రమే తిరుమల వేంకటేశ్వరుని నిత్యపూజలకు ప్రాథమిక గ్రంథమయిన వైఖానస ఆగమం.[1]
వైఖానసులు ఒక తపస్సంపన్నుల సమూహం. వీరి ప్రస్తావన మొదటి సారిగా మనుధర్మశాస్త్రంలో వస్తుంది. మనువు మనిషి యొక్క వర్ణాశ్రమంలోని ఆఖరి రెండు చరమాంకాలయిన వానప్రస్థం ఇంకా సన్యాసాశ్రమం గురించి చెబుతూ వైఖానస నిబంధనను తెలుపుతాడు. తద్వారా వైఖానస సముదాయం ఆ కాలానికే ఉందని తెలుస్తుంది. నారాయణీయంలో కూడా వీరి ప్రస్తావన వస్తుంది. కానీ సైద్ధాంతికంగా వైఖానస సూత్రాలు నాలుగోశతాబ్దికన్నా పాతవి కావని తెలుస్తోంది. ఎనిమిదవ శతాబ్దం నాటి ఆలయ శిలాశాసనాల ద్వారా వైఖానసులు పూజారులని తెలుస్తోంది. వైఖానసులు పూజారిలే కాక దేవాలయంలో ధర్మకర్తల బాధ్యతలు కూడా నిర్వహించేవారు. గుడికి సంబంధించిన ఆస్తులకు జవాబుదారీగా ఉండే వారు. శ్రీవైష్ణవుల రాకతో వైఖానసుల ప్రాభవం తగ్గిపోయింది. రామానుజాచార్యుడి రాకతో ఈ ప్రాభవం మరింత తగ్గింది. రామానుజులు దేవాలయ పూజారి వ్యవస్థను రూపుమాపు చేసాడు. అయిదు స్థాయిలలో ఉన్నది పది స్థాయిలకు మార్చాడు (ప్రధానార్చకుడు-అర్చకుడు-తీర్థం (నీరు) తెచ్చే వ్యక్తి - వంట చేసే వ్యక్తి - ఘంటారావం చేసే వ్యక్తి ఉన్న వ్యవస్థ నుండి శూద్రులకు స్థానం కల్పిస్తూ నిర్మాల్యం తొలగించడం-పాలుపూలుపళ్ళు తేవడం- ఉత్సవ పల్లకీ మోయడం - గుడిలో తులసీవనం పోషించడం మొ॥ ఉన్న వ్యవస్థను నెలకొల్పడం). ఈ విధంగా శూద్రులకు ఎన్నడూలేని స్థానం దేవాలయంలో దక్కినప్పటికీ వైఖానసుల అవసరం తగ్గలేదు. ఈనాడు ప్రముఖ వైష్ణవ దేవాలయాలన్నిటిలోనూ ప్రధానార్చకులుగా వైఖానసులే ఉంటారు.
ఒక కథనం ప్రకారం శైవుల రాక వలన వైఖానసులంతా తిరుమల ఆలయం చేరతారు. వీరు వీడి వచ్చిన ఆలయాలన్నీ అప్పటి చోళ రాజు స్వాధీనం చేసుకుని శైవాలయాలుగా మార్చివేస్తాడు. కొద్ది కాలానికి ఆ ఆలయాలలో తిరిగి వైష్ణవ పూజలను రామానుజుల ఆధ్వర్యంలో శ్రీవైష్ణవులు కొనసాగిస్తారు. అంతలోనే అందరు వైఖానసులు నరికివేయబడతారు. అది చోళరాజు చేయించినదా లేక రామానుజులు చేయించిన చర్యనా అన్నది ఎవరికీ తెలీదు. ఆ విధంగా ఒక్క వైఖానస పురుషుడు కూడా మిగలకుండా అవుతుంది. అప్పుడు రామానుజులు వేంకటేశ్వర స్వామిని సమీపించి పూజాపునస్కారాల విషయమై చర్చిస్తూ, శ్రీవైష్ణవుల ఆధ్వర్యంలో పూజలు జరగాలని స్వామి వారిని కోరతాడు. కానీ స్వామివారు ఒక వైఖానస బాలకుడి విషయం తెలిపి అతనికి ఉపనయనం చేయించి అతని చేతనే పూజలు జరిపించాలని కోరతాడు. రామానుజులు ఈ విషయమై విముఖంగా ఉంటాడు. పాంచరాత్రాగమంలోనే పూజలు జరగాలన్నది ఆయన ఆశయం. ఈ బాలుణ్ణి కూడా హతమార్చాలని పన్నాగం జరుగుతుంది. స్వామి పుష్కరిణిలో మునిగి తేలగానే ఆ బాలుడు వటువుగా మారిపోతాడు. స్వామివారి వైభవం తెలుసుకున్న ఇతరులు, రామానుజులు తిరుమల పూజలను తిరిగి వైఖానసులకే అప్పగిస్తాడు. అప్పటి నుండి తిరుమల ఆలయం మొదలు చాలా ఆలయాల్లో వైఖానస-శ్రీవైష్ణవ వైరం ముందుకొస్తుంది. నేటికీ కొన్ని ఆలయాలలో ప్రధానార్చకత్వంపై వివాదాలున్నాయి. అయినా శ్రీరంగంలోని రామానుజుల పార్థివశరీరమూర్తి అని చెప్పబడే తాన్ ఆన తిరుమేణికి పూజ చేసేది వైఖానసులే.
దాదాపుగా 4000కుటుంబాలున్న ఈ మతానుయాయులు ముఖ్యంగా ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, కర్నాటకలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, ఇంకా విదేశాల్లోని వైష్ణవాలయాల్లో పూజారులుగా కనిపిస్తారు. తమని వేరే శ్రీవైష్ణవుల నుండి విడిగా గుర్తించడానికి తిరుచూర్ణం స్థానంలో (నిలువు నామాలకు మధ్య వచ్చే నిలువు గీత) కేసరి రంగు మిశ్రమాన్ని వాడతారు. ఇతర వైష్ణవులు నామంలో ఎర్రని పొడిని వాడతారు. వీరెక్కువగా తెలుగు మాట్లాడుతారు. అరవం వారు కూడా తెలుగు లిపిని చదవగలుగుతారు.
వైఖానసులు, వారి నమ్మకం ప్రకారం, వైదిక సాంప్రదాయమైన కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తీరియ శాఖను పాటించే జీవిత సమూహం. వైఖానస సాంప్రదాయం ప్రకారం ఋషివిఖనసుడు మహావిష్ణువు యొక్క అంశతో మహావిష్ణువుకే జన్మించాడు. బ్రహ్మతో పాటుగానే ఇతనికి ఉపనయనం జరిగింది. మహావిష్ణువే గురువుగా సమస్త వేదాలు,, భగవత్ శాస్త్రాన్ని అభ్యసిస్తాడు. ఆపై భూమి మీదకి నైమిశారణ్యం వద్దకు వస్తాడు. అక్కడ వైఖానస కల్పసూత్రాన్ని రచించి తన నలుగురు శిష్యులైన అత్రి, భృగువు, కశ్యపుడు, మరీచికి ఉపదేశిస్తాడు. అత్రికి సమూర్తార్చన, భృగువుకి అమూర్తార్చన, కశ్యపుడికి తర్కం-జపం,, మరీచికి అగ్ని హుతం పై ఉపదేశాలు చేస్తాడు. వైఖానసుల ప్రకారం వైదిక హవిస్సు క్రతువునే వీరు కొనసాగిస్తున్నారు. యాగం చేస్తూ అగ్నిలో హవిస్సులు పోస్తే వచ్చే ఫలితమే వైష్ణవారాధాన ద్వారా వస్తుందని నమ్ముతారు. విష్ణువు యొక్క ఐదు రూపాలను వీరు కొలుసారు -
srivaishnavam, shaivam, maadhvam lagane vaikhanasam kuudaa hindu saampradaayaallo okati. ee mataanni anusarinchevaaru vishnuvuni mukhya daivangaa kolustaaru. ee mataanni paatinche vaaru mukhyamgaa krishna yajurveda taittiiriya saakhanu, vaikhanasa kalpasuutraanni paatinche braahmanulu. ee matham paeru deeni sthaapakudu ayina vikhanasa rushi nundi vastundi. ee matham ekeshwara bhaavaanni nammutundi. cony konni alavaatlu, inka aachaaraalu bahudevataaraadhananu talapistaayi. itara vaishnava mataallo unnattugaa uttara meemaamsanu nammakunda, kevalam poojaapunaskaaraala paine vaikhanasam nadustundi. vaikhanasula praathamika grandhamayina vaikhanasa bhagavat saastrame tirumala venkateshwaruni nityapoojalaku praathamika grandhamayina vaikhanasa aagamam.[1]
vaikhaanasulu oka tapassampannula samuuham. veeri prastaavana modati saarigaa manudharmasaastramlo vastundi. manuvu manishi yokka varnaashramamlooni akhari rendu charamankalayina vaanaprastham inka sanyaasaashramam gurinchi chebutuu vaikhanasa nibandhananu teluputaadu. tadwara vaikhanasa samudayam aa kaalaanike undani telustundi. naaraayaneeyamlo kuudaa veeri prastaavana vastundi. cony saiddhaantikamgaa vaikhanasa suutraalu nalugosatabdikanna paatavi kaavani telustondi. enimidava sataabdam naati aalaya silaasaasanaala dwara vaikhaanasulu poojaarulani telustondi. vaikhaanasulu poojaarile kaaka devalayamlo dharmakartala baadhyatalu kuudaa nirvahinchevaaru. gudiki sambandhinchina aastulaku javabudariga unde vaaru. srivaishnavula raakatho vaikhanasula praabhavam taggipoyindi. ramanujacharyudy raakatho ee praabhavam marinta taggindi. ramanujulu devalaya poojaari vyavasthanu roopumaapu chesadu. ayidu sthaayilalo unnadi padi sthaayilaku maarchaadu (pradhaanaarchakudu-archakudu-teertham (neeru) techhe vyakti - vanta chese vyakti - ghantaravam chese vyakti unna vyavastha nundi shoodrulaku sthaanam kalpistuu nirmalyam tolaginchadam-paalupuulupallu tevadam- utsava pallakee moyadam - gudilo tulaseevanam pooshinchadam moe unna vyavasthanu nelakolpadam). ee vidhamgaa shoodrulaku ennaduuleni sthaanam devalayamlo dakkinappatiki vaikhanasula avasaram taggaledu. eenaadu pramukha vaishnava devalayalannitilonu pradhaanaarchakulugaa vaikhanasule untaaru.
oka kathanam prakaaram saivula raaka valana vaikhaanasulantaa tirumala aalayam cherataru. veeru veedi vachina aalayaalannii appati chola raju swaadheenam chesukuni saivaalayaalugaa maarchivestaadu. koddi kaalaaniki aa aalayaalalo tirigi vaishnava poojalanu ramanujula aadhvaryamlo srivaishnavulu konasaagistaaru. antalone andaru vaikhaanasulu narikiveyabadataaru. adhi cholaraju cheyinchinada leka ramanujulu cheyinchina charyana annadi evariki teleedu. aa vidhamgaa okka vaikhanasa purushudu kuudaa migalakunda avutundi. appudu ramanujulu venkateshwara swaamini sameepinchi poojaapunaskaaraala vishayamai charchistuu, srivaishnavula aadhvaryamlo poojalu jaragaalani swami vaarini koratadu. cony swaamivaaru oka vaikhanasa balakudi vishayam telipi ataniki upanayanam cheyinchi athani chetane poojalu jaripinchaalani koratadu. ramanujulu ee vishayamai vimukhamgaa untaadu. paancharaatraagamamlone poojalu jaragaalannadi aayana aasayam. ee baalunni kuudaa hatamaarchaalani pannagam jarugutundi. swami pushkarinilo munigi teelagaane aa baludu vatuvugaa maaripotaadu. swaamivaari vaibhavam telusukunna itarulu, ramanujulu tirumala poojalanu tirigi vaikhaanasulake appagistaadu. appati nundi tirumala aalayam modalu chala aalayaallo vaikhanasa-srivaishnava vairam mundukostundi. netiki konni aalayaalalo pradhaanaarchakatvampai vivaadaalunnaayi. aina srirangamloni ramanujula paarthivasareeramoorthi ani cheppabade tan aana tirumeniki pooja chesedi vaikhanasule.
daadaapugaa 4000kutumbaalunna ee mataanuyaayulu mukhyamgaa andhrapradesh, tamilanadu, karnaatakalooni konni praantaalu, inka videsaalloni vaishnavaalayaallo poojaarulugaa kanipistaaru. tamani vere srivaishnavula nundi vidigaa gurtinchadaaniki tiruchurnam sthaanamlo (niluvu naamaalaku madhya vache niluvu geetha) kesari rangu mishramaanni vaadataaru. itara vaishnavulu naamamlo errani podini vaadataaru. veerekkuvagaa telugu maatlaadutaaru. aravam vaaru kuudaa telugu lipini chadavagalugutaru.
vaikhaanasulu, vaari nammakam prakaaram, vaidika saampradaayamaina krishna yajurveedeeya taittiiriya saakhanu paatinche jeevita samuuham. vaikhanasa saampradaayam prakaaram rushivikhanasudu mahavishnuvu yokka amsato mahavishnuvuke janminchaadu. brahmatho paatugaane itaniki upanayanam jarigindi. mahavishnuve guruvugaa samasta vaedaalu,, bhagavat saastraanni abhyasistaadu. aapai bhoomi meedaki naimisaaranyam vaddaku vastaadu. akkada vaikhanasa kalpasuutraanni rachinchi tana naluguru shishyulaina atri, bhruguvu, kasyapudu, mareechiki upadesistaadu. atriki samuurtaarchana, bhruguvuki amuurtaarchana, kasyapudiki tarkam-japam,, mareechiki agni hutam pai upadesaalu chestaadu. vaikhanasula prakaaram vaidika havissu kratuvune veeru konasaagistunnaaru. yagam chestu agnilo havissulu poste vache phalitame vaishnavaaraadhaanaa dwara vastundani nammutaaru. vishnuvu yokka aidu roopaalanu veeru kolusaru -