రక్తస్రావం అనగా రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ నుండి రక్తం నష్టపోవడం.[1] రక్తస్రావం బయటకు కనిపించకుండా శరీరభాగాల లోపల గానీ లేదా బయటకు కనిపించేటట్లుగా గానీ జరగవచ్చును. ఇది యోని, నోరు, ముక్కు, పాయువు మొదలైన నవరంధ్రాల నుండి దేని నుండైనా కానవచ్చును. శరీరంలోని రక్తం అంతా పోవడాన్ని ఎక్సాంగ్వినేషన్ (exsanguination, [2], చాలా ఎక్కువగా రక్త పోవడాన్ని డీసాంగ్వినేషన్ (desanguination) అని అంటారు. ఆరోగ్యవంతుడైన వ్యక్తి శరీరం నుండి సుమారు 10-15% రక్తం నష్టమైనా ఎలాంటి ప్రమాదం జరుగదు. రక్త దానం (blood donation) ద్వారా సుమారు 8-10% మాత్రమే తొలగిస్తారు.[3]
మన శరీరంలోని రక్తం గడ్డకట్టడంలో ఉన్న దోషాల మూలంగా రక్తస్రావం కలుగుతుంది. అటువంటప్పుడు బయట నుండి రక్తస్రావానికి ఎలాంటి కారణాలు కనిపించవు. హీమోఫీలియా, రక్త ఫలకికలు తక్కువకావడం వలన కలిగే రక్తస్రావం దీనికి ఉదాహరణలు.
ప్రమాదవశంగా కలిగే గాయాలు (Injuries) ఎక్కువగా రక్తస్రావానికి కారణమౌతాయి. గాయాల తీవ్రతను బట్టి రక్తస్రావం ఆధారపడివుంటుంది. అయితే చర్మం చిట్లినప్పుడు మాత్రమే రక్తస్రావం బయటకు కనిపిస్తుంది. కొన్నిసార్లు అలాకాని పక్షంలో రక్తం గూడుకట్టి ఒక గడ్డ (ట్యూమర్) లాగా తయారవుతుంది. రక్తస్రావం కొన్ని అవయవాలలో చాలా ప్రమాదం ఉదా: మెదడులోని రక్తస్రావం ప్రాణాంతకమైనవి. అలాగే ప్లీహం, కాలేయం మొదలైన అవయవాలకు కలిగిన గాయాల వలన కడుపులోనికి ఎక్కువగా రక్తస్రావం జరిగి బయటకు కనిపించకుండా ప్రమాదస్థితి సంభవిస్తుంది.
అమెరికన్ శస్త్రచికిత్స వైద్యుల కళాశాల (American College of Surgeons) రక్తస్రావాన్ని నాలుగు తరగతులుగా విభజించారు.[4]
మొదటి తరగతి రక్తస్రావం (Class I Haemorrhage) లో సుమారు 15% రక్త ఆయతనం (Blood volume) వరకు కోల్పోవచ్చును. ఇటువంటి రక్తస్రావం వలన శరీరపు జీవ సంబంధ సూచిక (Vital signs) లలో ఎటువంటి మార్పులు కలగవు.
రెండవ తరగతి రక్తస్రావం (Class II Haemorrhage) లో 15-30% మధ్య రక్త ఆయతనం (Blood volume) కోల్పోవచ్చును. దీని మూలంగా గుండె వేగంగా కొట్టుకొంటుంది, రక్త పీడనాల మధ్య భేదం తక్కువవుతుంది. దీనికి స్పందించిన దేహంలోని రక్తనాళాలు సంకోచిస్తాయి. చర్మం పాలిపోయినట్లుగా చల్లగా మారుతుంది. వ్యక్తి యొక్క మానసిక ప్రవర్తనలో స్వల్ప మార్పులు కలుగుతాయి. రక్తానికి బదులుగా ద్రవాలు ఎక్కిస్తే సరిపోతుంది. రక్తాన్ని ఎక్కించాల్సిన (రక్త మార్పిడి) అవసరం కలుగదు.
మూడవ తరగతి రక్తస్రావం (Class III Haemorrhage) లో 30-40% మధ్య రక్త ఆయతనం (Blood volume) కోల్పోవచ్చును. వ్యక్తి యొక్క రక్త పీడనం (Blood pressure) తగ్గి, గుండె స్పందన రేటు (Heart rate) పెరిగి, దాని మూలంగా షాక్ లోనికి పోతాడు. మానసిక స్థితి క్షీణిస్తుంది. ద్రవాలతో సహా రక్తాన్ని ఎక్కించడం అవసరం.
నాలుగవ తరగతి రక్తస్రావం (Class IV Haemorrhage) లో 40% కంటే ఎక్కువ రక్త నష్టం జరుగుతుంది. శరీరం యొక్క వ్యవస్థలన్నీ విఫలమై, వ్యక్తిని బ్రతికించడానికి తీవ్ర ప్రయత్నాలు అవసరమౌతాయి.
ఈ విషయాలన్నింటిలో యౌవనంలోనున్న వ్యక్తులు తొందరగా కోలుకుంటారు. కానీ వృద్ధులు, వ్యాధిగ్రస్తులు రక్తస్రావాన్ని ఎక్కువగా తట్టుకోలేరు. రక్తస్రావం జరిగినప్పుడు ఇలాంటి విషయాల్ని కూడా గుర్తుంచుకోవాలి.
1. అంతర్గత రక్తస్రావము (Internal bleeding) - పుర్రె, ఛాతీ, కడుపు లోపల రక్త స్రావము కూడా అంతర్గతంగా జరుగును. గాయం కంటికి కనపడదు. అంతర్గత రక్త స్రావము లక్షణములు కళ్ళు తిరుగుట, పాలిపోయిన ముఖము, చల్ల బడిన శరీరము, శ్వాస తొందరగ ఆడును, నాడి బలహీనంగా, వేగంగా ఉండును, చెమట పట్టును, దప్పిక వేయును, స్రృహ కోల్పోవచ్చును.
raktasraavam anagaa rakta prasarana vyavastha nundi raktam nashtapovadam.[1] raktasraavam bayataku kanipinchakunda sariirabhaagaala lopala gaanee leda bayataku kanipinchetatlugaa gaanee jaragavacchunu. idhi yoni, noru, mukku, paayuvu modalaina navarandhraala nundi deni nundaina kaanavacchunu. sareeramlooni raktam antaa povadaanni exangvination (exsanguination, [2], chala ekkuvagaa rakta povadaanni desangvination (desanguination) ani antaaru. aarogyavantudaina vyakti sareeram nundi sumaru 10-15u raktam nashtamaina elanti pramaadam jarugadu. rakta daanam (blood donation) dwara sumaru 8-10u matrame tolagistaaru.[3]
mana sareeramlooni raktam gaddakattadamlo unna doshala moolamgaa raktasraavam kalugutundi. atuvantappudu bayata nundi raktasraavaaniki elanti kaaranaalu kanipinchavu. hemophylia, rakta phalakikalu takkuvakaavadam valana kalige raktasraavam deeniki udaaharanalu.
pramaadavasamgaa kalige gaayalu (Injuries) ekkuvagaa raktasraavaaniki kaaranamoutaayi. gayala teevratanu batti raktasraavam aadhaarapadivuntundi. ayithe charmam chitlinappudu matrame raktasraavam bayataku kanipistundi. konnisaarlu alakani pakshamlo raktam goodukatti oka gadda (tumer) laga tayaaravutundi. raktasraavam konni avayavaalalo chala pramaadam udaa: medadulooni raktasraavam praanaantakamainavi. alaage pleeham, kaaleyam modalaina avayavaalaku kaligina gayala valana kadupulooniki ekkuvagaa raktasraavam jarigi bayataku kanipinchakunda pramaadasthiti sambhavistundi.
american shastrachikitsa vaidyula kalasala (American College of Surgeons) raktasraavaanni naalugu taragatulugaa vibhajinchaaru.[4]
modati taragati raktasraavam (Class I Haemorrhage) loo sumaru 15u rakta aayatanam (Blood volume) varaku kolpovachhunu. ituvanti raktasraavam valana sareerapu jeeva sambandha suuchika (Vital signs) lalo etuvanti maarpulu kalagavu.
rendava taragati raktasraavam (Class II Haemorrhage) loo 15-30u madhya rakta aayatanam (Blood volume) kolpovachhunu. deeni moolamgaa gunde vegamgaa kottukontundi, rakta peedanaala madhya bhedam takkuvavutundi. deeniki spandinchina dehamloni raktanaalaalu sankochistaayi. charmam paalipoyinatlugaa challaga maarutundi. vyakti yokka maanasika pravartanalo swalpa maarpulu kalugutaayi. raktaaniki badulugaa dravaalu ekkiste saripotundi. raktaanni ekkinchaalsina (rakta marpidy) avasaram kalugadu.
moodava taragati raktasraavam (Class III Haemorrhage) loo 30-40u madhya rakta aayatanam (Blood volume) kolpovachhunu. vyakti yokka rakta peedanam (Blood pressure) taggi, gunde spandana retu (Heart rate) perigi, daani moolamgaa shak loniki potaadu. maanasika sthiti ksheenistundi. dravaalatoe sahaa raktaanni ekkinchadam avasaram.
nalugava taragati raktasraavam (Class IV Haemorrhage) loo 40u kante ekkuva rakta nashtam jarugutundi. sareeram yokka vyavasthalannii viphalamai, vyaktini bratikinchadaaniki teevra prayatnaalu avasaramoutaayi.
ee vishayaalannintilo youvanamloonunna vyaktulu tondaragaa kolukuntaru. cony vruddhulu, vyaadhigrastulu raktasraavaanni ekkuvagaa tattukoleru. raktasraavam jariginappudu ilanti vishayaalni kuudaa gurtunchukovali.
1. antargata raktasraavamu (Internal bleeding) - purre, chaatii, kadupu lopala rakta sraavamu kuudaa antargatamgaa jarugunu. gaayam kantiki kanapadadu. antargata rakta sraavamu lakshanamulu kallu tiruguta, paalipoyina mukhamu, challa badina sareeramu, shwasa tondaraga aadunu, naadi balaheenamgaa, vegamgaa undunu, chemata pattunu, dappika veyunu, sruhruha kolpovachhunu.