ఆ మధ్య మిత్రులు దామరాజు నాగలక్ష్మిగారు తాను ఆస్ట్రేలియా వెళ్ళినప్పుడు అక్కడి యూకలిప్టస్ చెట్ల ఫొటోలు పెట్టినప్పుడు ఆ రంగుల్ని చూడగానే లెస్ మర్రీ యూకలిప్టస్ చెట్లమీద రాసిన కవితలు గుర్తొచ్చాయి. ఆ కవితలు ఒకటి రెండేనా తెలుగు చేసి మీతో పంచుకుందామని అనుకుంటూ ఉండగానే, నిన్న మెహర్ నుంచి వార్త, ఆ కవి ఈ లోకాన్ని విడిచిపెట్టి వెళ్ళిపోయాడని.
లెస్ మర్రీ (Les Murray) (1938-2019) ఆస్ట్రేలియా ఖండానికి చెందిన మహాకవి అనే స్థానాన్ని దాటి విస్తృతప్రపంచ హృదయంలోకి ఎప్పుడో చొరబడ్డాడు. అతడికి అంజలి ఘటిస్తూ, ఒక విమర్శకుడు అన్నట్లుగా, ‘ఆయన ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రపంచానికి కానుక చేసిన మహాకవుల్లో చివరివాడు’.
అతడికి ఈ ఏడాదో మరుసటి ఏడాదో నోబెల్ పురస్కారం వరిస్తుందని అనుకుంటూ ఉండగానే అతడీ లోకాన్ని వదిలిపెట్టడం నోబెల్ పురస్కారం దురదృష్టం. మరొక విధంగా చూస్తే, ఆయన తన కవిత్వ సాధనలో ఒక పతాకస్థాయికి చేరుకుని అక్కడే ఆగిపోయి ఉంటే, బహుశా పురస్కారాలకి కొదవ ఉండి ఉండేది కాదు. కాని, ఆయన తన కవిత్వాన్ని ఎప్పటికప్పుడు పదును పెట్టుకుంటూనే ఉన్నాడు. తన గొంతు ఎప్పటికప్పుడు శ్రుతి చేసుకుంటూనే ఉన్నాడు. తన డిక్షన్, శైలి, పదజాలం, భావజాలం ప్రతి ఒక్కటీ ఎప్పటికప్పుడు సరికొత్తగా తన శ్రోతల్ని సంభ్రమానికి గురిచేసేటంత కొత్తగా సరిదిద్దుకుంటూనే ఉన్నాడు.
లెస్ మర్రీ గురించి ముందుగా చెప్పగల మాట, చెప్పవలసిన మాట-అతణ్ణి ఏదో ఒక గాటన కట్టలేమనే. అతడు సామ్రాజ్యవాదదేశాల సంస్కృతికి చెందిన కవి కాడు, కామన్ వెల్త్ కవి కాడు. జీవితకాలం పాటు ఇంగ్లీషులోనే కవిత్వం రాసినా, ఆ ఇంగ్లీషు, ఇంగ్లాండు ఇష్టపడే ఇంగ్లీషు కాదు. తన ఆరేడేళ్ళ పసివయసులో ఒకసారి అతడికి అతని తల్లి చెప్పిందట, ప్రపంచంలో ఇంగ్లీషు ఒక్కటే భాష కాదు అని. ఆ తొలిసమాచారం ఇచ్చిన షాక్ నుంచి తేరుకోడానికి అతడు జీవితమంతా ప్రయత్నిస్తూనే ఉన్నాడు. ఆ రోజు మొదలుకుని ఎన్ని భాషలు నేర్చుకోగలడో అన్ని భాషలు నేర్చుకుంటూనే ఉన్నాడు. ఉన్నత విద్యకోసం సిడ్నీ యూనివెర్సిటీలో చేరినప్పుడు విదేశీ భాషల నిఘంటువులు చదవడానికే అతడికి సమయం చాలేది కాదట.
ఆస్ట్రేలియా లో కూడా అతడు ఆస్ట్రేలియా పక్షాన లేడు. గ్రామీణ ఆస్ట్రేలియా, ఆదివాసుల ఆస్ట్రేలియా ని వెతుక్కుంటూ గడిపాడు. అడవుల్లో, కొండల్లో, మైదానాల్లో భగవద్విభూతి ని చూస్తూ మైమరిపోయినందుకు అతణ్ణి సెక్యులర్ ఆస్ట్రేలియా చేరదీసుకోలేకపోయింది. రోమన్ కాథలిక్ విశ్వాసాల్ని అనుష్టించినందువల్ల ఆధునికులూ, అత్యాధునికులూ అతణ్ణి ఎప్పటికీ తమ స్వంత మనిషిగా భావించలేకపోయారు. ఫెమినిస్టులూ, మల్టీకల్చరిస్టులూ, కుడి,ఎడమ ధోరణులకి చెందిన రెండు పక్షాల వాళ్ళూ కూడా అతణ్ణి దూరం పెట్టడంలో సమానంగానే ఉన్నారు. కానీ, అతడు ఆస్ట్రేలియన్ కవిత్వాన్ని ప్రపంచపటం మీదకు తీసుకొచ్చాడనీ, ఆ భాష, ఆ శైలి అనితరసాధ్యమనీ ఒప్పుకోడంలో మాత్రం వాళ్ళల్లో ఒక్కరూ వెనుకాడలేదు.
లెస్ మర్రే ని ప్రకృతి కవి అనిగాని, ఆస్తిక కవి అని గాని, అభ్యుదయ కవి అని గాని, భావ కవి అని గాని, అహంభావ కవి అని గాని తేల్చలేం. అటువంటి ఏ ముద్రలో అతణ్ణి ఇరికించాలని చూసినా అతడు తన తదుపరి కవితతోనో, కవితాసంపుటితోనో ఆ మూసబద్దలుకొట్టుకుని బయటకి వచ్చేసేవాడు. ‘నువ్వెవరి కవివి?’ అనడిగితే అతడు ‘ఎవరు అప్రధానంగా ఉన్నారో వాళ్ళ కవిని’ అని జవాబిస్తాడు. ఆ అప్రధానత సమాజంలోనే కాదు, సాహిత్యంలోనూ, సాహిత్య చర్చల్లోనూ కూడా. ‘వెనక్కి నెట్టబడటాన్ని నేను భరించలేను. మనుషులు వెనకబడిపోడం నా దృష్టిలో అత్యంత దుర్భరం. బొత్తిగా వెనకబడ్డ జీవితం నుంచి నలుగురూ అంగీకరించే స్థానానికి చేరుకోడమే నా జీవితంలో నేను చెప్పుకోదగ్గ విషయం’ అని చెప్పాడాయన. ఒక కావ్యంలో పదే పదే వాడేసిన అలంకారాన్ని మనం పడికట్టు పదం అంటాం. దాన్ని మళ్ళా వాడటానికి ఇష్టపడం. లెస్ మర్రే దృష్టిలో పదే పదే ప్రస్తావించే భావాలు, నినాదాలు, సిద్ధాంతాలు, ఛందస్సులు, ప్రతీకలు ప్రతి ఒక్కటీ పడికట్టుపదం లాంటిదే. ఎవరికీ అంతగా తెలియనిదాన్ని నలుగురికీ తెలియపరచడంలో అతడికి ఎంత కుతూహలం ఉందో, నలుగురికీ తెలిసినదాన్ని నిర్లక్ష్యం చెయ్యడంలో కూడా అంతే పట్టుదల ఉంది.
మర్రీ కవిత్వ శైలి మనకి పరిచయమైన ఆధునిక కవుల శైలి కాదు. ఇలియట్, పౌండ్ ల పట్ల తన అసహనాన్ని అతడెప్పుడూ దాచుకోలేదు. ఇరవయ్యవ శతాబ్ది ఉత్తరార్థంలో ప్రపంచం దృష్టిని ఆకర్షించిన యూరపియన్ కవుల్లాగా అతడి దృష్టి మెటఫర్లమీద కూడా లేదు. అది ఆలోచనాప్రధానం కాదు, అలంకారప్రధానమూ కాదు. వర్ణనాత్మకమే కాని, ప్రతి వాక్యంలోనూ, ప్రతి పదప్రయోగంలోనూ రసధ్వని పలుకుతూ ఉంటుంది. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, అతడు తన సర్వేంద్రియాలతోనూ కవితని చూస్తాడు, పలుకుతాడు. దాన్నతడు Wholespeak అన్నాడు. అది మనిషి తన పూర్తి అస్తిత్వ స్పృహతో, తన కలలు, మెలకువలు మొత్తాన్ని కలుపుకుంటూ మాట్లాడే మాట. తద్విరుద్ధమైనదాన్ని, అంటే, మన వ్యవహారానికి మాత్రమే పనికొచ్చేదాన్ని Narrowspeak అన్నాడు. ఈ మెలకువలో అతడు ఆస్ట్రేలియన్ ఆదివాసుల ప్రాపంచిక దృక్పథానికి సంపూర్ణ వారసుడు. అందుకనే ‘ఆస్ట్రేలియాలో కవిత్వం కొన్ని వేల ఏళ్ళుగా వినిపిస్తూ ఉంది. వచనం మొదలయ్యింది మాత్రం 1788 నుంచే’ అన్నాడొకచోట.
అతడు తన సమస్త అస్తిత్వంతోటీ కవిత చెప్తాడు కాబట్టి అది ఎంత స్థానికమో అంత సార్వత్రికం కూడా. అది ప్రధానంగా ఆనుభవిక కవిత్వం. అందుకనే అతడికి నివాళి ఘటిస్తూ గార్డియన్ పత్రిక A Murrayesque poet must be prepared to be a medium for voices of experience అంటూ, A cockspur Bush(1992)అనే కవితనుంచి ఈ వాక్యాలు ఉదాహరించింది:
నేను బతికాను, నేను మరణించాను
చాలా సార్లు నాకు మిగిలింది రెండాకులే,
తొక్కుకుంటూ మేసిపోగా
మళ్ళా కాండం తొడిగాను, బహుథా విస్తరించాను
వాడిముళ్ళతో చిగురించాను,అల్లిబిల్లిగా అల్లుకున్నాను,
ఎదిగాను, వికసించాను
సూర్యమధువుతో భూక్షారాన్ని పీల్చుకున్నాను
చర్మాస్థిగతనేత్ర జీవుల భయం లేకుండా
నాలోపల గువ్వపిట్టలు పాటలు పాడేయి
పిట్టలు మధ్య, చీమల నడుమ పూలు పూసాను,
తీపివాసనతో చుట్టూ పరుచుకున్న పేడలో
నలుగుదిక్కులా వ్యాపించడానికి సిద్ధంగా
నాకు మిగిలిన నాలుగైదు పళ్ళలోనూ
మరికొన్నేళ్ళ జీవితం దక్కింది నాకు..
ఆస్ట్రేలియాలో పెరిగే ఒక గడ్డిమీద రాసిన ఈ కవితలో ఒక ఆఫ్రికన్ కవికి తన జాతి అంతస్సత్త్వం స్ఫురించడంలో ఆశ్చర్యమేముంది?
మన తెలుగు కవుల్ని చూడండి. వాళ్ళింకా విట్మన్ లాగా, నెరూదా లాగా, శ్రీశ్రీ లాగా కవిత్వం రాయాలని ప్రయత్నిస్తుంటారు. మారిన ప్రపంచంలో అలా కవిత్వం రాయడం వాగాడంబరం మటుకేనని వాళ్ళెప్పటికి గ్రహిస్తారు? శబ్దాలంకారాలకీ, పద్యగంధి వచనానికీ, వక్తృత్వానికీ దూరం జరక్కుండా మనం కవిత్వానికి చేరువ కాలేమని ఎప్పుడు తెలుసుకుంటారు?
ఒక విధంగా చెప్పాలంటే, మర్రీ, 21వ శతాబ్దపు కవి.
అతడు వెళ్ళిపోయాడు గానీ, ఆస్ట్రేలియన్ ఆకాశంలాగా నిలిచే ఉంటాడు. అతడు వదిలి పెట్టి వెళ్ళిన 1687 కవితలూ చదవాలనుకుంటే https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/murray-les చూడండి.
aa madhya mitrulu damaraju nagalakshmigaru taanu australia vellinappudu akkadi uculiptus chetla photolu pettinappudu aa rangulni chudagaane less marri uculiptus chetlameeda raasina kavitalu gurtochayi. aa kavitalu okati rendena telugu chesi meetho panchukundaamani anukuntu undagaane, ninna mehar nunchi vaarta, aa kavi ee lokanni vidichipetti vellipoyaadani.
less marri (Les Murray) (1938-2019) australia khandaniki chendina mahakavi ane sthaanaanni daati vistrutaprapancha hrudayamloki eppudo chorabaddadu. atadiki anjali ghatistuu, oka vimarsakudu annatlugaa, eaayana iravayyava sataabdam prapanchaaniki kaanuka chesina mahaakavullo chivarivaadu.
atadiki ee edado marusati edado nobel puraskaaram varistundani anukuntu undagaane atadii lokanni vadilipettadam nobel puraskaaram duradrushtam. maroka vidhamgaa chuste, aayana tana kavitva saadhanalo oka pataakasthaayiki cherukuni akkade aagipoyi unte, bahusa puraskaaraalaki kodava undi undedi kaadu. kaani, aayana tana kavitvaanni eppatikappudu padunu pettukuntune unnaadu. tana gontu eppatikappudu shruthi chesukuntune unnaadu. tana diction, saili, padajaalam, bhaavajaalam prati okkati eppatikappudu sarikottagaa tana shrotalni sambhramaaniki gurichesetanta kottagaa sarididdukuntune unnaadu.
less marri gurinchi mundugaa cheppagala maata, cheppavalasina maata-atanni edho oka gaatana kattalemane. atadu saamraajyavaadadesaala samskrutiki chendina kavi kaadu, kaman velth kavi kaadu. jeevitakaalam paatu inglishulone kavitvam rasina, aa ingleeshu, inglaandu ishtapade ingleeshu kaadu. tana aaredella pasivayasulo okasari atadiki athani talli cheppindata, prapanchamlo ingleeshu okkate bhasha kaadu ani. aa tolisamacharam ichina shak nunchi terukodaniki atadu jeevitamantaa prayatnistune unnaadu. aa roju modalukuni enni bhashalu nerchukogalado anni bhashalu nerchukuntune unnaadu. unnata vidyakosam sidney universitylo cherinappudu videshee bhashala nighantuvulu chadavadanike atadiki samayam chaaledi kaadata.
australia loo kuudaa atadu australia pakshaana ledu. graameena australia, aadivaasula australia ni vetukkuntu gadipadu. adavullo, kondallo, maidaanaallo bhagavadvibhooti ni chustuu maimaripoyinanduku atanni secular australia cheradisukolekapoyindi. roman kathalik vishwaasaalni anushtinchinanduvalla aadhunikuluu, atyaadhunikuluu atanni eppatiki tama swanta manishigaa bhavinchalekapoyaru. pheministuluu, maltikalcharistulu, kudi,edama dhoranulaki chendina rendu pakshaala vaalluu kuudaa atanni dooram pettadamlo samaanamgaane unnaaru. cony, atadu australian kavitvaanni prapanchapatam meedaku teesukochaadanii, aa bhasha, aa saili anitarasaadhyamanii oppukodamlo maatram vaallallo okkaruu venukaadaledu.
less marrey ni prakruti kavi anigaani, aastika kavi ani gaani, abhyudaya kavi ani gaani, bhaava kavi ani gaani, ahambhava kavi ani gaani telchalem. atuvanti e mudralo atanni irikinchaalani chusina atadu tana tadupari kavitathono, kavitasamputitono aa moosabaddalukottukuni bayataki vachesevadu. kunvvevari kavivi?u anadigithe atadu aevaru apradhaanamgaa unnaro vaalla kavini ani javaabistaadu. aa apradhaanata samajamlone kaadu, saahityamloonuu, saahitya charchalloonuu kuudaa. evenakki nettabadataanni nenu bharinchalenu. manushulu venakabadipodam naa drushtilo atyanta durbharam. bottigaa venakabadda jeevitam nunchi naluguru angeekarinche sthaanaaniki cherukodame naa jeevitamlo nenu cheppukodagga vishayam ani cheppadayana. oka kaavyamlo pade pade vaadesina alankaaraanni manam padikattu padam antam. daanni mallaa vaadataaniki ishtapadam. less marrey drushtilo pade pade prastaavinche bhaavaalu, ninaadaalu, siddhaantaalu, chhandassulu, prateekalu prati okkati padikattupadam lantide. evariki antagaa teliyanidaanni nalugurikee teliyaparachadamlo atadiki entha kutuhalam undo, nalugurikee telisinadaanni nirlakshyam cheyyadamlo kuudaa anthe pattudala undi.
marri kavitva saili manaki parichayamaina aadhunika kavula saili kaadu. iliat, pound la patla tana asahanaanni atadeppuduu dachukoledu. iravayyava satabdi uttaraarthamlo prapancham drushtini aakarshinchina eurapian kavullaga atadi drushti metafarlameeda kuudaa ledu. adhi aalochanaapradhaanam kaadu, alankaarapradhaanamuu kaadu. varnanaatmakame kaani, prati vaakyamloonuu, prati padaprayogamlonu rasadhvani palukutuu untundi. okka maatalo cheppalante, atadu tana sarvendriyaalatoonuu kavitani chustadu, palukutaadu. daannatadu Wholespeak annadu. adhi manishi tana puurti astitva spruhatho, tana kalalu, melakuvalu mottaanni kalupukuntu matlade maata. tadviruddhamainadaanni, ante, mana vyavahaaraaniki matrame panikochedaanni Narrowspeak annadu. ee melakuvalo atadu australian aadivaasula praapanchika drukpathaaniki sampuurna vaarasudu. andukane rstralialo kavitvam konni vela ellugaa vinipistuu undi. vachanam modalayyindi maatram 1788 nunche annadokachota.
atadu tana samasta astitvamtotii kavita cheptaadu kabatti adhi entha sthaanikamo anta saarvatrikam kuudaa. adhi pradhaanamgaa aanubhavika kavitvam. andukane atadiki nivaali ghatistuu gardian patrika A Murrayesque poet must be prepared to be a medium for voices of experience antuu, A cockspur Bush(1992)ane kavitanunchi ee vaakyaalu udaaharinchindi:
nenu batikaanu, nenu maraninchaanu
chala saarlu naaku migilindi rendaakule,
tokkukuntu mesipoga
mallaa kaandam todigaanu, bahutha vistarinchaanu
vaadimullatho chigurinchaanu,allibilliga allukunnanu,
edigaanu, vikasinchaanu
suuryamadhuvuthoo bhuukshaaraanni peelchukunnaanu
charmasthigatanetra jeevula bhayam lekunda
nalopala guvvapittalu paatalu padeyi
pittalu madhya, cheemala naduma poolu puusaanu,
teepivaasanato chuttu paruchukunna pedalo
nalugudikkula vyaapinchadaaniki siddamgaa
naaku migilina naalugaidu pallaloonuu
marikonnella jeevitam dakkindi naaku..
australialo perige oka gaddimeeda raasina ee kavitalo oka african kaviki tana jaati antassattvam sphurinchadamlo aascharyamemundi?
mana telugu kavulni chudandi. vallinka witman laga, neruda laga, srishree laga kavitvam rayalani prayatnistuntaaru. maarina prapanchamlo alaa kavitvam rayadam vagadambaram matukenani vaalleppatiki grahistaaru? sabdaalankaaraalakii, padyagandhi vachanaanikii, vaktrutvaanikii dooram jarakkunda manam kavitvaaniki cheruva kaalemani eppudu telusukuntaaru?
oka vidhamgaa cheppalante, marri, 21va sataabdapu kavi.
atadu vellipoyaadu gaanee, australian aakaasamlaagaa niliche untaadu. atadu vadili petti vellina 1687 kavitaluu chadavalanukunte https://www.poetrylibrary.edu.au/poets/murray-les chudandi.