తెలుగు సాహిత్యం - ప్రాఙ్నన్నయ యుగము - వికీపీడియా
తెలుగు సాహిత్యంలో సా.శ. 1000 వరకు ప్రాఙ్నన్నయ యుగము అంటారు. తెలుగులో మొదటి కావ్యం మదాంధ్ర మహాభారతం అనీ, అది ఆరంభించిన నన్నయ ఆదికవి అనీ సార్వత్రికమైన అభిప్రాయం. ఒక్కమారుగా అంత పరిణతి చెందిన కావ్యం ఆవిర్భవించడం అసాధ్యమనీ, అంతకు ముందే ఎంతో కొంత సారస్వతం ఉండాలనీ సాహితీ చరిత్రకారులు ప్రగాఢంగా విశ్వసిస్తున్నా ఏ విధమైన లిఖిత సాహిత్యం గాని, లిఖిత సాహిత్యం ఆధారాలు గాని లభించనందున తెలుగు సాహిత్యావిర్భావానికి నన్నయనే యుగపురుషునిగా అంగీకరిస్తారు. కనుక నన్నయకు పూర్వకాలాన్ని ప్రాఙ్నన్నయ యుగం అని వ్యవహరిస్తున్నారు.
ఏమైనా తెలుగుభాష మూలాన్వేషణకు సంతృప్తికరమైన, నిర్ణయాత్మకమైన ఆధారాలు లేవు. అయినా కూడా, క్రీ.పూ. మొదటి శకంలో శాతవాహన రాజులు సృష్టించిన "గాధాసప్తశతి" అన్న మహారాష్ట్రీ ప్రాకృత్ పద్య సంకలనంలో తెలుగు పదాలు మొట్టమొదట కనిపించాయి. కాబట్టి, తెలుగు భాష మాట్లాడేవారు, శాతవాహన వంశపు రాజుల ఆగమనానికి ముందుగా కృష్ణ, గోదావరి నదుల మధ్య భూభాగంలో నివాసం ఉండే వారై ఉంటారని నిర్ణయించవచ్చు. తెలుగు భాష మూలపురుషులు యానాదులు. పురాతత్వ పరిశోధనల ప్రకారము తెలుగు భాష ప్రాచీనత 2,400 సంవత్సరాలనాటిది[1].
ఆదిమ ద్రావిడ భాషల చరిత్ర క్రీస్తుకు పూర్వం కొన్ని శతాబ్దాల వెనకకు మనము తెలుసుకోవచ్చు, కానీ తెలుగు చరిత్రను మనము క్రీస్తు శకం 6 వ శతాబ్దము నుండి ఉన్న ఆధారములను బట్టి నిర్ణయించవచ్చు. తెలుగు లోని స్పష్టమైన మొట్టమొదటి ప్రాచీన శిలాశాసనం 7వ శకం ఎ.డి.కి చెందినది. శాసనాలలో మనకు లభించిన తొలితెలుగు పదం 'నాగబు'. చక్కటి తెలుగు భాషా చరిత్రను మనము క్రీస్తు శకం 11 వ శతాబ్దం నుండి గ్రంథస్థము చేయబడినదిగా గమనించ వచ్చు.
ఆంధ్రులగురించి చెప్పిన పూర్వపు ప్రస్తావనలలో ఒకటి ఇక్కడ ఉదహరింపబడినది:[2]
కాళ్ళకూరు నారాయణరావు తన "ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సంగ్రహము"లో ఈ యుగాన్ని క్రింది భాగాలుగా విభజించాడు.[3]
2 భాషా శాస్త్ర పరంగా తెలుగు కాలనిర్ణయం
3 క్రీ.పూ. 28 నుండి క్రీ.త. 500 వరకు (అజ్ఞాత యుగం)
4 క్రీ.త. 500 నుండి 1000 వరకు (శాసనాధారాలు)
5 కొన్ని ముఖ్యమైన శాసనాలు
6 శాసనాలలో భాషా విశేషాలు
7 నన్నయకు ముందు పద్య సాహిత్యం
7.1 ప్రాఙ్నన్నయ యుగంలో ఛందస్సులు
8 అమృతనాధుడు
9 క్షేమేంద్రుడు
10 భవదూరుడు
11 వటమూలుడు
12 ఆంధ్రభోజుడు
13 యుగావలోకన
క్రీ.పూ. 28 ముందుసవరించు
తెలుగు భాషకు తెలుగు, తెనుగు, ఆంధ్రము అనే మూడు పదాలున్నాయి. ఆంధ్రులు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించడానికి ముందు కృష్ణా గోదావరీ ప్రాంతం తెలుగు దేశమని పిలువబడేదని, ఆంధ్రుల పాలన తరువాత ఆంధ్ర దేశమయ్యిందనీ చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. నన్నయభట్టు కాలం నాటికే తెలుగు, ఆంధ్రము అనే పేర్లు ఉన్నాయని నిదర్శనాలున్నాయి. తెలుగుభాష ద్రావిడ జన్యమా, లేక సంస్కృత ప్రాకృత జన్యమా అనే విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలున్నాయి. కాల్డ్‌వెల్ వంటివారి వాదన ప్రకారం తమిళ, మలయాళ, కన్నడ భాషలలాగా తెలుగు కూడా ద్రావిడ భాషా కుటుంబానికి చెందింది. క్రమంగా మిగిలినవానికి భిన్నంగా పరిణమించింది. చిలుకూరు నారాయణరావు వంటివారి అభిప్రాయం ప్రకారం తెలుగు భాష సంస్కృత ప్రాకృత జన్యం. ఏమైనా తెలుగు భాష తక్కిన (మాతృక) భాషలనుండి విడివడి ఏ దశలో పరిణమించిందో చెప్పడం సాధ్యం కావడంలేదు.[4]
మొట్ట మొదటిగా ఆంధ్రుల ప్రస్తావన క్రీ.పూ. 1500 - క్రీ.పూ. 800 మధ్య కాలంలోనిదిగా భావించబడుతున్న ఐతరేయ బ్రాహ్మణంలో ఉంది. ఇక్కడ ఆంధ్రులు శబర, మూతిబ, పుండ్ర, పుళింద జాతులతో కలిసి ఆర్యావర్తం దక్షిణాన నివసిస్తున్నట్లు అర్ధం చెప్పుకోవచ్చును. మహాభారతంలో ఆంధ్రులు కౌరవుల పక్షాన ఉన్నట్లు (ఆంధ్రాశ్చ బహవః) ఉంది. అయితే ఇది జాతికి చెందిన ప్రస్తావన మాత్రమే కనుక తెలుగు భాషకు సంబంధం లేకపోవచ్చును. నాగులు, ఆంధ్రులు, ద్రావిడులు, తెలుగులు, యక్షులు, శబరులవంటి ఇతర వనవాస జాతులు కాలక్రమంలో వివిధ సంబంధాల ద్వారా, ప్రధానంగా భాషాపరంగా, కలసినందువలన ఆంధ్ర లేదా తెలుగు జాతి రూపుదిద్దుకొంది. మహాభారత యుద్ధానంతరం నెలకొన్న రాజకీయ కల్లోలం వలనా, మిడతల దండు కారణంగా ఏర్పడిన ఆహార లోపం వలనా క్రమంగా ఆంధ్రులు దక్షిణాపధానికి వలస వచ్చారు. యక్షులు భట్టిప్రోలు ప్రాంతంలో తూర్పు తీరాన ఉండేవారు. కళింగులు, తెలుగులు ఉత్తర తీరాంధ్రంలో వ్యవసాయం, ఇతర వృత్తులలో నిపుణులైన స్థిరనివాస జాతి. ద్రవిడులు రాయలసీమ ప్రాంతంలో ఉండేవారు.[5]
క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దంలో ఉద్భవించిన బౌద్ధ, జైన మతాలకు ఆరంభ కాలంనుండి ఈ దక్షిణాపధంలో అనన్యమయన ఆదరణ లభించింది. అయితే పెద్దయెత్తున ఔత్తరాహులు ఆంధ్రాపధంపై దండెత్తిన ఆధారాలు లేవు. కొద్దిపాటి ఘర్షణలు జరిగి ఉండవచ్చును. క్రీ.పూ. 300 నాటికే బౌద్ధం, జైనం ఆంధ్రాపధంలో అమితంగా ఆదరణ పొందాయి. ఆంధ్రులు యుద్ధ నిపుణులైనా గాని దండెత్తి వచ్చినవారుకారు. బ్రతుకు తెరువుకోసం వచ్చినవారు. అయితే అప్పటికే స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకొన్న తెలుగుల భాష మరింత పరిపక్వత చెందిఉండాలి. కనుక తెలుగు భాష ఈ జాతుల ఏకీకరణకు మార్గం మరింత సుగమం చేసింది. రాజకీయ అధికారం ఆంధ్రులు సాధించినా భాష మాత్రం తెలుగే నిలిచింది[6]. ఈ నేపథ్యంలోనే ఆంధ్రజాతి, తెలుగు భాష రూపు దిద్దుకొన్నాయి. క్రీ.పూ. 500 - 400 - బౌద్ధ జాతక కథలలో ఆంధ్రాపధం (భీమసేన జాతకం), ఆంధ్రనగరి (సెరివణిజ జాతకం) ప్రస్తావన ఉంది. భట్టిప్రోలు శాసనం ద్వారా క్రీ.పూ. 400 నాటికి కుబ్బీరుడు (యక్షరాజు) తీరాంధ్రంలో రాజ్యం చేస్తున్నాడు.
పింగళి లక్ష్మీకాంతం అభిప్రాయంలో - భాషనుబట్టి జాతికి పేరు రావడం చరిత్ర ధర్మం కాదు. జాతిని బట్టే భాషకు వారి భాషగా పేరు వస్తుంది. భాష, జాతి, సంస్కృతి అన్యోన్యాశ్రయములు. భాష పుట్టిన కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత గాని ఆ భాషలో వాఙ్మయం పుట్టదు.[7] ఇలా చూస్తే సా.శ. 1000 ప్రాంతంలో పరిణత సాహిత్యం ఆవిష్కరింపబడిన తెలుగు భాష అంతకు పూర్వం ఎన్నో శతాబ్దాలనుండి వ్యవహారంలో ఉండి ఉండాలి.
క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దిలోనిదైన బుద్ధఘోషుని వినయపిటకం వ్యాఖ్యలో "అంధక అట్టకథ" ఆంధ్ర భాషలోనిదైతే అప్పటికే ఆంధ్ర భాష తక్కిన భాషలనుండి వేరుగా గుర్తింపబడి ఉండాలని భావిస్తున్నారు. క్రీ. పూ. (రెండవ శతాబ్దం?) వాడైన భరతుడు నాట్య శాస్త్రంలో బర్బర కిరాత ఆంధ్ర జాతుల భాషలకు బదులు శౌరసేనినిని ఉపయోగించాలని వ్రాశాడు. పై కారణాల వలన "ఆంధ్ర భాష" లేదా "తెలుగు భాష" క్రీ.పూ. నాటికి ప్రత్యేకమైన భాషగా ఏర్పడి ఉండాలని ఊహించడానికి వీలవుతుంది కాని ఇదమిత్థంగా చెప్పడం సాధ్యం కావడం లేదు.[4]
భాషా శాస్త్ర పరంగా తెలుగు కాలనిర్ణయంసవరించు
"తెలుగు భాష వయస్సెంత?" అనే వ్యాసంలో సురేష్ కొలిచాల క్రిందివిధంగా తెలుగు భాష ఎంత పాతదో నిర్ణయించే ప్రయత్నం చేశాడు [8] ---
వర్ణవ్యత్యయం (metathesis) : తెలుగు-కువి-గోండి భాషలలో మూల ద్రావిడ ధాతువులోని అచ్చు తరువాతి హల్లు పరస్పరం స్థానం మార్చుకుంటాయి. (ఉదా: వాడు < *అవన్ఱు, వీడు <*ఇవన్ఱు, రోలు < ఒరళ్ <*ఉరళ్)
క్రీ.పూ. 28 నుండి క్రీ.త. 500 వరకు (అజ్ఞాత యుగం)సవరించు
ఇప్పటికి తెలుగు భాష లిపి ప్రత్యేకంగా (బ్రాహ్మీ లిపినుండి వేరుగా) అభివృద్ధి అయిన తార్కాణాలు లేవు. "లిపికి ముందే సారస్వతము ఉండవచ్చును గాని అది కేవలం గ్రామ్య పదములో, వీరుల పాటలో, యక్షగానములో, మోహపుం గాసట బీసట యల్లికలో యై శృతి పరంపరాగతములై యుండును. లిపి మూలమున వాఙ్మయము విస్తారముగా వర్ధిల్లుటకు వీలున్నది. అందునను తెనుగున వాఙ్మయము లిపి నిర్మాణానంతరమే ఆరంభమై యుండును"[3]. కనుక ఈ కాలంలో తెలుగు సారస్వతం లేదనే భావించవచ్చును.
బౌద్ధ జైన మతాలు విలసిల్లిన కాలలో ఎంతో కొంత సాహిత్యం లిఖితంగా కాని, మౌఖికంగా గాని ఉండి ఉండాలి. అయితే తరువాత విజృంభించిన శంకరవాదము, వీరశైనం కాలంలో మతోద్రేకాల కారణంగా బౌద్ధ జైన మత సంస్థల నాశనంతో పాటు ఎంతో సారస్వతం కూడా దగ్ధమైయుండవచ్చును. మతోద్రేకము ఎంతకైనా దారి తీయగలదు. కాకుంటే నన్నయ భారతం వంటి ఉద్గ్రంథం ఒక్కమారు ఆకసంనుండి ఊడిపడదు కదా? జైనపండితులు ఆ సమయంలో కన్నడ దేశానికి తరలిపోయి ఉండవచ్చును.[3]
ప్రాచీనాంధ్ర వాఙ్మయం లభించకున్నాగాని పూజ్యపాదుడు, పంపడు, మోళిగయ్య, నాగార్జునుడు, భీమకవి మొదలైన తెలుగువారు కన్నడ సాహిత్యానికి చేసిన సేవలను బట్టి చూస్తే తెలుగు భాషలో సాహిత్య పరంపర ఉండదనుకోవడం అసహజంగా కనిపిస్తుంది. ఆంధ్రులు కవులుగా నున్నయెడల ఆంధ్రమున కవిత్వము లేదనుట ఆశ్చర్యం. అయితే అప్పటిమత ఘర్షణలలో "విజయం" సాధించిన స్థానిక బ్రాహ్మణులకు సంస్కృతమే ఆదరణీయంగా ఉండేది గనుక తెలుగు లిఖిత సాహిత్యం పూర్తిగా నిరాదరణకు గురై ఉండవచ్చును.[3]
పూజ్యపాదుడనే కన్నడ (ఆంధ్ర) కవి కాణ్వ వ్యాకరణం గురించి ప్రస్తావించాడు. కాణ్వుడు క్రీ.పూ. 28వ సంవత్సరపువాడని, ఆంధ్రుడని పరిశోధకుల అభిప్రాయం. అప్పటికి జైనమే ప్రబలంగా ఉన్నందున ఆనాటి సాహిత్యం జైన సాహిత్యం కావచ్చునని, కనుక కాణ్వ వ్యాకరణం తెలుగు భాషకు సంబంధించినది కావలెనని కాళ్ళకూరు నారాయణరావు అభిప్రాయం. అందుకనే క్రీ.పూ.28 నుండి ఒక యుగంగా ఆ రచయిత పరిగణించాడు.[3]. అంటే కొన్ని రచనలు అప్పటికే తెలుగులో ఉండి ఉండాలని, తరువాత బ్రాహ్మణ మతదౌర్జన్యాల సమయంలో అవి నష్టమయ్యాయని అనుకోవచ్చును. వేగినాడు వీడిపోవుచున్న జైనులతోపాటు అప్పటికున్న తెలుగు సాహిత్యంకూడా ఆంధ్రావనిని వీడిపోయిందని ఆ రచయిత భావించాడు[9]. పూర్వాంధ్రము "తెళుగు"గా మార్పులను చెందియుండవచ్చును.
సా.శ. 1వ శతాబ్దం
సా.శ. 1వ శతాబ్దిలో గుణాఢ్యుడు పైశాచీ ప్రాకృత భాషలో బృహత్కథ అనే పెద్ద కథా కావ్యం వ్రాశాడు. అందులో పైఠాన్ నగరంలో జరిగిన సంవాదంలో అతను సంస్కృత, ప్రాకృత, దేశ్య భాషలను పరిహరించినట్లు ఉన్నది. ఆ దేశ్య భాష ఏదో స్పష్టంగా తెలియడంలేదు కాని అప్పటికి ఆధునిక మహారాష్ట్ర భాష ఏర్పడలేదు. పైఠాన్ అప్పటి ఆంధ్ర సామ్రాజ్యానికి ఒక రాజధానిగా ఉండేది. కనుక ఆ దేశ్యభాష తెలుగు అనుకోవడానికి అవకాశం ఉంది.[4]
సా.శ. 1వ శతాబ్దిలోనే హాలుడు గాధా సప్తశతి అనే ప్రాకృత కావ్యాన్ని సంకలనం చేశాడు. ఆ గాధలను రచించిన కొందరు ఆంధ్రులై యుండడంవల్లనేమో అందులో కొన్ని తెలుగు పదాలు కనిపిస్తున్నాయి. - అత్తా, పాడి, పొట్ట, పిలుఆ (పిల్ల), కరణి, బోణ్డీ (పంది), మోడి, కులుఞ్చిఊణ వంటివి.
సా.శ. 1వ శతాబ్దం నుండి 3వ శతాబ్దం వరకు నిర్మాణం జరిగిన అమరావతీ స్తూపంలో ఒక రాతి పలక మీద నాగబు అనే తెలుగు పదం ("నాగంబు" రూపాంతరం) కనిపిస్తున్నది. అది ఒక వాక్యంలో భాగంగా కాక వేరుగా ఉంది. మనకు తెలిసినంతలో శాసనపరమైన మొదటి తెలుగు పదం ఇదే
సా.శ. 200 - 500
శాతవాహనుల తరువాత ఏలిన ఇక్ష్వాకులు (210 - 300), బృహత్పలాయనులు (300 - 350), అనందగోత్రులు (290 - 620), శాలంకాయనులు, విష్ణుకుండినులు (400 - 600), పల్లవులు (260 - 400 - 550) కాలానికి చెందిన శాసనాలు అన్నీ సంస్కృత, ప్రాకృత భాషలలోనే ఉన్నాయి. కాని వాటిలో తెలుగు భాషలోనివి అనిపించే పేర్లు, పదాలు, ప్రత్యయాలు కనిపిస్తున్నాయి - ఊరు, పర (పఱ్ఱ), కొన్ఱ (కొండ), చెరువు, వంటి పదాలతో ముగిసేవి - ఉదాహరణకు వ్యక్తుల పేర్లు - గోలశర్మ, కొట్టిశర్మ, దొడ్డి స్వామి; గ్రామాల పేర్లు - కురువాడ, చిన్నపురి, చెఞ్చెరువు, తెల్లవల్లి, పెరువాటము వంటివి. దీనినిబట్టి ఆ కాలానికే ఈ ధ్వనులు ఉన్న ద్రావిడ భాష (తెలుగు అనుకొందాము) వాడుకలో ఉన్నట్లు తెలుస్తున్నది.[4]
కాళ్ళకూరు నారాయణరావు అభిప్రాయంలో పూర్వాంధ్రభాష (తెళుగు) లక్షణాలు ఇవి కావచ్చును[3] -
క్రీ.త. 500 నుండి 1000 వరకు (శాసనాధారాలు)సవరించు
సింధు లోయ నాగరికత లిపి ఇంతవరకు సరిగా చదువబడలేదు. వేదసూత్ర వాఙ్మయం కేవలం మౌఖికమో, లేక అక్షర బద్ధం కూడా అయిందో తెలియరావడంలేదు. కనుక అశోకుని శాసనాలలో కనిపించే మౌర్యలిపియే భారతీయ భాషలన్నిటికి మాతృక అనిపిస్తున్నది. అందులోనుండే తెలుగు అక్షరాలు రూపొందినాయనిపిస్తుంది.[10] కుబ్బీరకుని భట్టిప్రోలు శాసనము, అశొకుని ఎఱ్ఱగుడిపాడు (జొన్నగిరి) గుట్టమీది శాసనము ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రాంతంలో లభించే మొదటి వ్రాతలుగా భావిస్తున్నారు. వాటిలోని భాష ప్రాకృతము, లిపి బ్రాహ్మీలిపి.
తరువాత అమరావతిలోని నాగబు అనే పదము (సా.శ. 1వ శతాబ్ది), విక్రమేంద్రవర్మ చిక్కుళ్ళ సంస్కృత శాసనంలోని "విజయరాజ్య సంవత్సరంబుళ్" (సా.శ. 6వ శతాబ్ది) మనకు కనిపిస్తున్న మొదటి తెలుగు పదాలు. నాగార్జునకొండ వ్రాతలలో కూడా తెలుగు పదాలు కనిపిస్తాయి. ఇవన్నీ ప్రాకృత శాసనాలు లేదా సంస్కృత శాసనాలు. కనుక తెనుగు అప్పటికి జనసామాన్యంలో ధారాళమైన భాషగా ఉన్నదనడానికి ఆధారాలు లేవు. ఆరవ శతాబ్ది తరువాత బ్రాహ్మీలిపినే కొద్ది మార్పులతో తెలుగువారు, కన్నడంవారు వాడుకొన్నారు. అందుచేత దీనిని "తెలుగు-కన్నడ లిపి" అని పరిశోధకులు అంటారు.[10]
6,7 శతాబ్దాలలో పల్లవ చాళుక్య సంఘర్షణల నేపథ్యంలో రాయలసీమ ప్రాంతం రాజకీయంగా చైతన్యవంతమయ్యింది. ఈ దశలో రేనాటి చోడులు సప్తసహస్ర గ్రామ సమన్వితమైన రేనాడు (కడప, కర్నూలు, చిత్తూరు జిల్లాలు) పాలించారు. తెలుగు భాష పరిణామంలో ఇది ఒక ముఖ్యఘట్టం.[6] వారి శాసనాలు చాలావరకు తెలుగులో ఉన్నాయి. వాటిలో ధనంజయుని కలమళ్ళ శాసనం (వైఎస్ఆర్ జిల్లా కమలాపురం తాలూకా) మనకు లభిస్తున్న మొదటి పూర్తి తెలుగు శాసనంగా చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఇది సా.శ. 575 కాలందని అంచనా. అంతకుముందు శాసనాలలో చెదురు మదురుగా తెలుగు పదాలున్నాయి గాని సంపూర్ణమైన వాక్యాలు లేవు.[10]
ఆ తరువాత జయసింహవల్లభుని విప్పర్ల శాసనము సా.శ. 641 సంవత్సరానికి చెందినది. 7,8, శతాబ్దులలోని శాసనాలలో ప్రాకృత భాషా సంపర్కము, అరువాతి కాలంలో సంస్కృత భాషా ప్రభావం అధికంగా కానవస్తాయి. 848 నాటి పండరంగుని అద్దంకి శాసనములో ఒక తరువోజ పద్యమూ, తరువాత కొంత వచనమూ ఉన్నాయి. 934 నాటి యుద్ధమల్లుని బెజనాడ శాసనములో ఐదు సీసము (పద్యం) పద్యాలున్నాయి. 1000 ప్రాంతమునాటిదని చెప్పబడుతున్న విరియాల కామసాని గూడూరు శాసనములో మూడు చంపకమాలలు, రెండు ఉత్పల మాలలు వ్రాయబడ్డాయి.[4] వీటి ఆధారాల కారణంగా నన్నయకు ముందే పద్య సాహిత్యం ఉండి ఉండాలని నిశ్చయంగా తెలుస్తున్నది. కాని లిఖిత గ్రంథాలు మాత్రం ఇంతవరకు ఏవీ లభించలేదు.
కొన్ని ముఖ్యమైన శాసనాలుసవరించు
ఈ ప్రథమ కాలం (500-1000) వాటి కొన్ని శాసనాలు జాబితా ఇక్కడ ఇవ్వబడింది.[10]
ధనంజయుని కలమళ్ళ శాసనము - సుమారు సా.శ. 575 - కమలాపురం తాలూకా - ఎపిగ్రాఫికా ఇండికా XXVII - పేజి 221
కల్ము[తు]రా
జు ధనంజ
యుదు రేనా
ణ్డు ఏళన్
చిఱుంబూరి
రేవణకాలు [పం]
పు చెనూరుకాజు
అఱి కళా ఊరి [-]
ణ్డవారు ఊరి ... ...
..... ... పఞ్చ [మ]
హా పాతకస
ఎరికల్ మహారాజు ధనుంజయుడు రేనాడును ఏలుతుండగా చిఱుంబూరు అనే గ్రామానికి చెందిన రేవణ అనే ఉద్యోగి పంపున చెనూరు గ్రామానికి చెందిన 'కాజు' (వాక్యం అసంపూర్ణం) - ఈ ధర్మం చెడగొట్టువాడు పంచమహాపాతకుడగును - అని కావచ్చును.
పుణ్యకుమారుని తిప్పలూరి శాసనము - 630 - - కమలాపురం తాలూకా - ఎపిగ్రాఫికా ఇండికా XXVII - పేజి 231
సత్యాదిత్య చోళుని మాలెపాడు శాసనము - 725 - - ఎపిగ్రాఫికా ఇండికా XI - పేజి 345
అరకట వేముల శాసనము - 8వ శతాబ్దం - ప్రొద్దుటూరు తాలూకా -
వేల్పుచర్ల శాసనము - జమ్మలమడుగు తాలూకా -
గణ్డ త్రిణేత్ర వైదుంబ మహారాజు వన్దాడి శాసనము - రాయచోటి తాలూకా -
కొండపఱ్తి శాసనం - 9వ శతాబ్దం - వరంగల్ వద్ద
కొరవి శాసనం - 935 - వరంగల్ జిల్లా మానుకోట (మహబూబాబాదు)
పణ్డరంగుని అద్దంకి శాసనము - 770 - అద్దంకి
యుద్ధమల్లుని బెజవాడ శాసనము - 930 - విజయవాడ
జినవల్లభుని కుర్క్యాల శాసనము - 945 - కరీంనగర్ జిల్లా కుర్క్యాల
బణపతి దీర్ఘాసి శాసనము - 997 - కళింగపట్నం
విరియాలవారి గూడూరు శాసనము - 1124 - జనగామ తాలూకా, గూడూరు
శాసనాలలో భాషా విశేషాలుసవరించు
అప్పటి శాసనాలలో వాడిన భాషకు, ఇప్పటి భాషకు గణనీయమైన భేదాలున్నాయి. ఇదాహరణకు కొన్ని పదాలు ఇక్కడ ఇవ్వబడ్డాయి.[3][10][11]
"న"కు బదులుగా "ణ", "ర"కు బదులుగా "ఱ" తరచు వాడేవారు - ఆణతి (ఆనతి), చెఱువుళు (చెరువులు)
బహువచనానికి "న్ఱు" తరచు వాడేవారు - మగన్ఱు, ఱచ్చువాన్ఱు
కొన్ని పదప్రయోగాలు - రటకుట్టు (రాష్ట్రకూట), రట్టగుడి (రెడ్డి), చంద్రాయత్తకాలము (ఆచంద్రార్కము)
"ఱ", అక్షరం బదులు తమిళంలోని అక్షరాన్ని పోలిన మరొక అక్షరం వాడేవారు. 13వ శతాబ్దిలో ఈ అక్షరం అంతరించి కన్నడంలో "ళ"గాను, తెలుగులో "డ"గాను మార్గపు చెందింది.
"సున్న"కు బదులు అనునాసికాలు అధికంగా వాడేవారు - కట్టిఞ్చె (కట్టించె), పురమ్బు (పురంబు)
నిండు సున్నలే గాని అరసున్నలు లేవు
కొన్ని పదాలు రూపు మాసినవి - పంగము, పన్నన
కొన్ని పదాలు రూపు మారాయి - ప్రువ్వులు (పుర్గులు), రట్టళ్ళు (రెడ్లు), కుట్రు (గుట్ట)
ము"కారాంతం కంటె "బు, ‌బు, వు"లు ఎక్కవగా కనిపిస్తాయి - ప్రధమంబు, నాగబు
విభక్తుల వాడకం ఇప్పటికంటె భిన్నంగా ఉండేది. ఒక క్రమపద్ధతి కనిపించదు - నేల యిచ్చిరి (నేలను ఇచ్చారు), నాకు బణి సేసిన (నా కోసం పని చేసిన), అంగంబునన్ (అంగంతో), రాజులాకున్ (రాజులకు, రాజుల కోసం)
సంఖ్యా వాచకాలు ఇప్పటికంటే భిన్నంగా, తక్కిన ద్రవిడ భాషలకు దగ్గరగా ఉండేవి - ఒరు, రెణ్డు, మూన్ఱు, మూణ్డు, నాల్కు, ఎణుంబొది, బారస (12), ఇరువాది
బహువచనానికి "బుళ్" వంటి ప్రత్యయాలు అధికంగా వాడేవారు - సంవత్సరమ్బుళ్, రాజుల్ ఎవ్వర్
వాక్య నిర్మాణం సరళంగా కనిపిస్తుంది. అంతగా సంబంధం లేకుండా వాక్యాలు కలిపేవారు. విరామ చిహ్నాలు లేవు. - ఊరి స్వాముల్ ఇచ్చినస్థితి, వక్రంబు వచ్చునన్ఱు, పాతకం జేసినవారి లోకంబునున్ఱువాన్ఱు, వైదుంబుళచేతంబట్టకట్టబడి యేలి
ఏళుచున్ఱి, నడపంగల, రక్షిమ్పనువలయున్, కలరేనియు - వంటి క్రియా పదాలు వాడారు.
వూళ్ళపేర్లు - మ్లావిండి, విత్పఱ్ఱు, నన్దిగామ, అమ్మలపూణ్డి, రావిరేవు, పామ్బఱ్ఱు
వ్యక్తుల పేర్లు - కొమ్మన, మారయ్య, దేవణ్డి, పడాలు, విద్దమయ్య, మీనమ్మ, ద్రొణశర్మ,
మరికొన్ని పదాలు - డఙ్కలపూణ్డి, సమరసఙ్గట్టణ, రాజ్యంఞ్చేయ (రాజ్యం చేయ), కుఞ్చెణ్డు (కుంచెడు), శ్రీయ్తెయరి కొడుకు మరమ (శ్రీ అయితయూరి కొడుకు మారమ?), నూట్టామ్బది (నూట యాభై), కాద్లివ్ర్యేంగు (కాడ్లవేగు?), సఞ్చుత్తుదిగున్ (సంయుక్తుండగున్), పొడిచి పడియె (పోట్లాడి చనిపోయె), క్ఱిన్ధన్ (క్రిందన్), పులొంబన (పొలములో), మాఱ్పిడగు (శత్రువులకు పిడుగువంటివాడు)
వేయి వరకు అంకెలు వాడారు.
నన్నయకు ముందు పద్య సాహిత్యంసవరించు
చాళుక్యులకు పూర్వమే తెలుగు వాడుక భాష అని, నన్నయకు ముందే పద్యం ఉండేదని పైని చెప్పిన శాసనోదాహరణల వల్ల కచ్చితంగా భావించవచ్చును. పద్యము, ఛందస్సు ఉన్న భాషకు వ్యాకరణం, సాహిత్యం ఉండవనేది నమ్మరాని విషయం. అయితే లిఖిత సాహిత్యం ఇంతవరకు ఏమీ లభించలేదు. నిశ్చయమైన ఆధారాలు కూడా లేవు. అయితే కొన్ని ప్రస్తావనల ద్వారా అంతకు ముందటి సాహిత్యం గురించి ఊహాగానాలున్నాయి.[4]
నన్నెచోడుడు తన కుమార సంభవంలో ఇలా వ్రాశాడు.
మును మార్గకవిత లోకం
బున వెలయఁగ దేశికవిత పుట్టించి తెనుం
గును నిల్పి రంధ్రవిషయం
బునఁ జన జాళుక్యరాజు మొదలగు పలువుర్
ఈ పద్యంలో మార్గ కవిత ఏమిటి? దేశి కవిత ఏమిటి? అన్న విషయంపై సాహిత్యకారులలో పలు అభిప్రాయాలున్నాయి. ఏమయినాగాని చాళుక్య రాజులకు ముందే ఒకవిధమైన కవిత ఉందని స్పష్టంగా తెలుస్తున్నది.
భక్తులు తుమ్మెద పదములు, వెన్నెల పదములు, ప్రభాత పదములు పాడుచుండిరని పండితారాధ్య చరిత్రములో పాల్కురికి సోమనాధుడు వ్రాశాడు. ఇన్ని రకాలైన పదాలుండడం సంపన్నమైన సాహిత్యానికి ఒక సంకేతం. పాల్కురికి సోమనాధుడే తన బసవ పురాణమునకు "ఆతత బసన పురాతన భక్త గీతార్ధ సమితియే మాతృక" అని వ్రాశాడు. అంటే అంతకు పూర్వమే అనేక విధాలైన గీతాలు ప్రచారంలో ఉండినాయన్నమాట.
11వ శతబ్దంలో రచింపబడిన "యాప్పిరంగలమ్" అనే తమిళ ఛందోగ్రంథంలో ఆ రచయిత "వాంఛియార్ వడఘు ఛందవుమ్" (వాంఛయ్య వ్రాసిన తెలుగు ఛందస్సు - "వడగు" భాష అనగా తెలుగు భాష) అని పేర్కొన్నాడు. అంటే అప్పటికే తెలుగులో ఒక ఛందోగ్రంథం లేదా ఛందో నియమం ఉండేదన్నమాట.
ఇవన్నీ చూచాయగా తెలుగు సాహిత్యాన్ని సూచించే ప్రస్తావనలే కాని లిఖిత వాఙ్మయానికి కచ్చితమైన ఆధారాలు కావు. కనుకనే తరువత వచ్చిన నన్నయ ఆదికవిగా ప్రసిద్ధుడయ్యాడు.
ప్రాఙ్నన్నయ యుగంలో ఛందస్సులుసవరించు
నన్నయ నాటికి తెలుగలో ఉన్న పాటలు, పదాలు, ఏలలు, జోలలు, అర్థచంద్రికలు అక్షరగణాలతో కాక మాత్రాగణాలతో ఉండే అక్కరలు, రగడలు, సీసములు, గీతాలు, తరువోజ, ద్విపద మొదలైన పద్యాలు వాటి ప్రకృతులు అయి వుండునని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి అభిప్రాయపడ్డారు.[12]. శాసనాల్లోని పద్యాలను పరిశీలిస్తే కొన్ని ఛందస్సుల ప్రాచీనత, దేశీయత తెలస్తుంది. జయంతి రామయ్యపంతులు పరిశోధించిన యుద్ధమల్ల శాసనంలో మధ్యాక్కఱ ఛందస్సులో పద్యం కనిపిస్తుంది. గిడుగు రామమూర్తి పంతులు పరిశోధన ఫలమైన దీర్ఘసీస పద్యశాసనం నన్నయ కాలం నాటిదే. కొమఱ్ఱాజు లక్ష్మణరావు పంతులు ప్రకటించిన దాక్షారామంలోని మరొక శాసనం నన్నయ కాలం నాటిది కాగా దానిలో సీస పద్యం కనిపిస్తూంది. ఫాల్కురికి సోమనాథుడు తుమ్మెద పదములు, ప్రభాతపదములు, పర్వతపదములు, ఆనందపదములు, గొబ్బిపదములు, వెన్నెల పదములు వంటివాటిని అనుసరించి వ్రాశానని చెప్పుకున్నారు. ఈ కారణంగా ద్విపద ఛందోరూపానికి వీటి ఛందస్సు నడకకు అత్యంత దగ్గర సంబంధమో, అవే ఇవి కావడమో అయ్యేందుకు అవకాశం ఉంది. పాల్కురికి సోముని పండితారాధ్యచరిత్ర అవతారికలో వాడిన అనియతగణై, ప్రాసోవా, యతిర్వా అనే సంస్కృతోక్తులు, ప్రాసమైనను యతిపై వడియైన అనే తెలుగు సూత్రం చెప్పారు. వీటిని తెలుగు ఛందస్సులకు సూత్రాలుగా వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి స్వీకరించారు. గణములు నియతంగా ఉండక్కరలేదని, ప్రాస గాని, యతి గాని ఉండవచ్చని వీటికున్న అర్థం తెలుగులోని ఛందోనియమాలు సూచిస్తున్నాయి. ఈ సంస్కృత ఛందో గ్రంథభాగాలను చూస్తే తెలుగు ఛందస్సుల గురించి సంస్కృత ఛందోగ్రంథముందని వ్రాశారు వేటూరి. తమిళంలో యాప్పిరంగలమ్ అనే 11వ శతాబ్ది నాటి ఛందో గ్రంథంలో సంస్కృత, కర్ణాట ఛందస్సులతో పాటుగా ఆంధ్ర ఛందస్సుల గురించి కూడా ప్రస్తావనలున్నాయి.
అమృతనాధుడుసవరించు
ఈతెలుగు కవి రచించిన గ్రంథములు దొరకటంలేదు. ఈతడు మైలము భీమన గూర్చి చెప్పిన పద్యమొకటి కాచస బసవన తన కవిసర్పడారుము న ఉదహరించాడు. పేరునుబట్టి ఈతడు జైనుడనియు, మైలము భీమిని సమకాలీకుడగుటచే సా.శ. 1050 సంవత్సర ప్రాంతమువాడనియు ఊహించుటకు అవకాసము ఉంది.
క్షేమేంద్రుడుసవరించు
సంస్కృతవాజ్మయ ప్రపంచమున అత్యంత ప్రసిద్ధివడసిన క్షేమేంద్రుడు ప్రాచీనాంధ్ర వాజ్మయమున వెలసినకవి. ఈతని నిజ నామము లక్కాభట్టు నియు క్షేమేద్రుడితని బిరుదనియు సకలనీతిసమ్మత గ్రంథపీఠిక తెలుపుచున్నది. ఈతడు ముద్రామాత్యము, శతపక్షివాదము, శూద్రకరాజ చరిత్రము అని కావ్యములను రచించెను. ముడికిసింగన తన సకలనీతిసమ్మతమునను, తిక్కన సోమయాజి తన కవివాగ్బంధనమునను ఈతని ముద్రామాత్య, శతపక్షివాదము లోని పద్యములను ఉదహరించెను. కొన్ని సంకలితలక్షణ గ్రంథములందు శూద్రక రాజచరిత్రమునుండి పద్యములు కానబడుచున్నవి. ప్రాచీన సంకలిత లక్షణ గ్రంథమున క్షేమేంద్రుని పేరిట నాచన సోముని వసంత విలాసములోని పద్యములు పేర్కొనబడినవి. సంస్కృతకవి క్షేమేంద్రుడు సా.శ. 1100 సంవత్సర ప్రాంతము వాడు.
భవదూరుడుసవరించు
ఈతని కృతులెరుగరావు. విద్యానగర రాజ్యమునేలిన ప్రథమ బుక్క రాయలు కొడుకు భవదూరొడకడు కలడు. ఈతడాభవదూరుడైనచో సా.శ. 1360 సంవత్సర ప్రాంతము వాడగును. ఈతని పద్యములు సంకలితగ్రంథములు ఈతని పేరనే కావచ్చుచున్నవి. ప్రాచీనులలో కొందరు ఆంధ్రకవి స్తుతులలో ఈతనిని స్తుతుంచిరి. మల్హణ చరిత్ర, నాగరఖండ కవిస్తుతులలో ఈతని ప్రస్తావన ఉంది.
వటమూలుడుసవరించు
ఈతడు [[వటమూలమందిరా} అను మకుటముగల శతకమునకు కర్త. ఇందుకవి తనితానే సంబోధించుకొనినాడు. ఈసంప్రదాయమితనితో ఆరంభమయినట్లు కనబడుచున్నది. సా.శ. 1580 సంవత్సరమున వెలసిన తురగారమన్, అయ్యంల్కి బాలసరస్వతి అనుజంటకవులు తమనాగర ఖండమున ఈతనిని స్తుఇతంచిరి. కావున ఈతడి అంతకుపూర్వుడని చెప్పవచ్చును. వేదాంత విషయములను, యోగవిషయములను జానతెనుగున యెంతోఇముడించి రచించెను.
ఆంధ్రభోజుడుసవరించు
సకలనీతి సమ్మతము న పేర్కొనిన నీతిభూషణమును కావ్యము ఈతడు రచించెనని ఈ గ్రంథపీఠిక తెలియపరచుచున్నది. లింగమగుంట తిమ్మన తన బాలబోధచ్చందము న ఈతనినీతిభూషణము నుండి పద్యములను పేర్కొనినాడు. ఈతడెవ్వరో గుర్తింపబడలేదు. లక్షణదీపిక, కవిసర్పగారుడము బాలబోధచ్చందస్సు, ఆంధ్రప్రయోగరత్నాకరము మున్నగు గ్రంథములయందు పేర్కొనిన కవులు ఎందరో మనకు చాలామట్టుకు తెలియనివారు పెక్కు మంది కలరు. ఈగ్రంథములు ముద్రితములు కాకుండుటచేతను, ఆంధ్ర కావ్యములందు గల కవిస్తుతులను ఈలక్షణ గ్రంథములను సమన్వయము చేయకుండుట చేతను, ఆయా కవుల గూర్చి విషయములు మనకు దొరుకబడలేదు.
యుగావలోకనసవరించు
ప్రాఙ్నన్నయ యుగం అధ్యాయాన్ని ముగిస్తూ ద్వా.వా.శాస్త్రి ఇలా వ్రాశాడు[11] - "మొత్తంమీద నన్నయకు ముందు తెలుగు భాషా సాహిత్యాలున్నాయి. మౌఖిక సాహిత్యం ఎక్కువగా ఉంది. శాసన కవిత వాడుకలో ఉంది. తెలుగు భాష జన వ్యవహారంలో బాగా ఉంది. అయితే గ్రంథ రచనాభాష రూపొందలేదనవచ్చును. అలా రూపొందడానికి అనువైన పరిస్థితులు లేవు. సంస్కృత ప్రాకృతాలపై గల మమకారమే అందుకు కారణం కావచ్చును. క్రీ.పూ. 200 నుండి సా.శ. 600 వరకు తెలుగు భాషకు ఆరంభ దశగాను, 600 నుండి 900 వరకు బాషా వికాస దశగాను, 900 నుండి సాహిత్య వికాస దశగాను చెప్పవచ్చును."
ఇదే యుగాధ్యాయాన్ని ముగిస్తూ, నన్నయ యుగ రచనకు నాందిగా కాళ్ళకూరు నారాయణరావు ఇలా వ్రాశాడు [3] - "సుప్రసిద్ధ వాఙ్మయమింకను గన్పడలేదు. చిక్కనిదానికై యంధకారములో తడవులాడుటకంటె, చెవులకింపుగా తెలుగు భారతమును "శ్రీవాణీ"యని మొదలు పెట్టి గోదావరీ తీర రాజమహేంద్రమున, రాజరాజు సన్నిధిని, పాడుచున్న ప్రసిద్ధాంధ్ర కావ్యకవి "నన్నియభట్టు"ను చూతముగాక రండు." (నందంపూడి శాసనంలో 'నన్నియభట్టు' అని ఉంది).
↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 కాళ్ళకూరు వెంకటనారాయణరావు - ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్ర సంగ్రహము (1936) - ఇంటర్నెట్ ఆర్చీవులో లభ్యం
↑ 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 దివాకర్ల వేంకటావధాని - ఆంధ్ర వాఙ్మయ చరిత్రము - ప్రచురణ : ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు, హైదరాబాదు (1961) ఇంటర్నెట్ ఆర్చీవులో లభ్యం
↑ 6.0 6.1 బి.ఎస్.ఎల్._హనుమంతరావు - ఆంధ్రుల చరిత్ర - ప్రచురణ:విశాలాంధ్ర పబ్లిషింగ్ హౌస్ ఉల్లేఖన లోపం: చెల్లని <ref> ట్యాగు; "bsl" అనే పేరును విభిన్న కంటెంటుతో అనేక సార్లు నిర్వచించారు
↑ "తెలుగు భాష వయస్సెంత?" - సురేష్ కొలిచాల వ్యాసం ఈమాట వెబ్ పత్రిక - నవంబర్ 2005 సంచికలో ప్రచురితమైంది. ఈ వ్యాసం వ్రాయడానికి రచయిత పేర్కొన్న ఉపయుక్త గ్రంథాలు - (1). Dravidian Languages Bhadriraju Krishnamurti Cambridge University Press (2003) - (2) Comparative Dravidian Linguistics: Current Perspectives Bhadriraju Krishnamurti (2001) - (3) ద్రావిడ భాషలు పి. ఎస్. సుబ్రమణ్యం (1994) - (4) History and Geography of Human Genes Luigi Luca Cavalli-Sforza, Paolo Menozzi, Alberto Piazza (1994) - (5) భాష, సమాజం, సంస్కృతి భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి (2000) - (6) Journey of Man: A Genetic Odyssey Spencer Wells (2002)
↑ 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 తెలుగు శాసనాలు - రచన: జి. పరబ్రహ్మశాస్త్రి - ప్రచురణ: ఆంధ్ర ప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ, హైదరాబాదు (1975) ఇంటర్నెట్ ఆర్చీవులలో లభ్యం
↑ 11.0 11.1 తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర - రచన: ద్వా.నా. శాస్త్రి - ప్రచురణ : ప్రతిభ పబ్లికేషన్స్, హైదరాబాదు (2004)
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=తెలుగు_సాహిత్యం_-_ప్రాఙ్నన్నయ_యుగము&oldid=3495891" నుండి వెలికితీశారు
telugu saahityam - prannanya yugamu - vikipedia
telugu saahityamlo saa.sha. 1000 varaku prannanya yugamu antaaru. telugulo modati kaavyam madandhra mahabharatam any, adhi aarambhinchina nannaya aadikavi any saarvatrikamaina abhiprayam. okkamaruga anta parinati chendina kaavyam aavirbhavinchadam asaadhyamanee, antaku munde entho kontha saarasvatam undaalanee saahitii charitrakaarulu pragaadamgaa vishwasistunnaa e vidhamaina likhita saahityam gaani, likhita saahityam aadhaaraalu gaani labhinchananduna telugu saahityaavirbhaavaanika nannayane yugapurushunigaa angeekaristaaru. kanuka nannayaku puurvakaalaanni prannanya yugam ani vyavaharistunnaaru.
emaina telugubhasha moolaanveshanaku santruptikaramaina, nirnayaatmakamaina aadhaaraalu levu. aina kuudaa, cree.poo. modati sakamlo saatavaahana rajulu srushtinchina "gaadhaasaptasati" anna maharashtri prakrut padya sankalanamlo telugu padaalu mottamodata kanipinchaayi. kabatti, telugu bhasha matladevaru, saatavaahana vamsapu rajula aagamanaaniki mundugaa krishna, godavari nadula madhya bhuubhaagamloo nivasam unde vaarai untaarani nirnayinchavacchu. telugu bhasha moolapurushulu yaanaadulu. puraatatva parisodhanala prakaaramu telugu bhasha praacheenata 2,400 samvatsaraalanaatidi[1].
aadima dravida bhashala charitra kreestuku puurvam konni sataabdaala venakaku manamu telusukovacchu, cony telugu charitranu manamu kreestu sakam 6 va sataabdamu nundi unna aadhaaramulanu batti nirnayinchavacchu. telugu loni spashtamaina mottamodati praacheena silaasaasanam 7va sakam e.di.ki chendinadi. saasanaalalo manaku labhinchina tolitelugu padam 'nagabu'. chakkati telugu bhasha charitranu manamu kreestu sakam 11 va sataabdam nundi grandhasthamu cheyabadinadigaa gamanincha vachhu.
aandhrulagurinchi cheppina puurvapu prastaavanalalo okati ikkada udaharimpabadinadi:[2]
kallakuru narayanarao tana "aandhra vaamaya charitra sangrahamu"loo ee yuganni krindi bhagaluga vibhajinchaadu.[3]
2 bhasha saastra paramgaa telugu kaalanirnayam
3 cree.poo. 28 nundi cree.ta. 500 varaku (agnaata yugam)
4 cree.ta. 500 nundi 1000 varaku (saasanaadhaaraalu)
5 konni mukhyamaina saasanaalu
6 saasanaalalo bhasha visaeshaalu
7 nannayaku mundu padya saahityam
7.1 prannanya yugamlo chhandassulu
8 amrutanadhudu
9 kshemendrudu
10 bhavadurudu
11 vatamooludu
12 aandhrabhojudu
13 yugavalokana
cree.poo. 28 mundusavarinchu
telugu bhashaku telugu, tenugu, aandhramu ane moodu padaalunnaayi. aandhrulu ee praantaanni aakraminchadaaniki mundu krishna godavari praantam telugu deshamani piluvabadedani, aandhrula paalana taruvaata aandhra desamayyindanii charitrakaarula abhiprayam. nannayabhattu kaalam naatike telugu, aandhramu ane paerlu unnaayani nidarsanaalunnaayi. telugubhasha dravida janyama, leka samskruta praakruta janyama ane vishayamlo bhinnabhiprayalunna. caldemel vantivaari vaadana prakaaram tamila, malayaala, kannada bhashalalaga telugu kuudaa dravida bhasha kutumbaaniki chendindi. kramangaa migilinavaaniki bhinnamgaa parinaminchindi. chilukuru narayanarao vantivaari abhiprayam prakaaram telugu bhasha samskruta praakruta janyam. emaina telugu bhasha takkina (maatruka) bhashalanundi vidivadi e dasalo parinaminchindo cheppadam saadhyam kaavadamledu.[4]
motta modatigaa aandhrula prastaavana cree.poo. 1500 - cree.poo. 800 madhya kaalamloonidigaa bhaavinchabadutunna aitareya braahmanamlo undi. ikkada aandhrulu sabara, moothiba, pundra, pulinda jaatulato kalisi aaryaavartam dakshinaana nivasistunnatlu ardham cheppukovachhunu. mahaabhaaratamlo aandhrulu kauravula pakshaana unnatlu (aandhraascha bahavah) undi. ayithe idhi jaatiki chendina prastaavana matrame kanuka telugu bhashaku sambandham lekapovachhunu. naagulu, aandhrulu, draavidulu, telugulu, yakshulu, sabarulavanti itara vanavasa jaatulu kaalakramamlo vividha sambandhaala dwara, pradhaanamgaa bhashaparamga, kalasinanduvalana aandhra leda telugu jaati roopudiddukondi. mahabharata yuddhaanantaram nelakonna rajakeeya kallolam valana, midatala dandu kaaranamgaa erpadina aahaara lopam valana kramangaa aandhrulu dakshinaapadhaaniki valasa vachaaru. yakshulu bhattiprolu praantamlo thoorpu tiiraana undevaaru. kalingulu, telugulu uttara teeraandhramlo vyavasaayam, itara vruttulalo nipunulaina sthiranivaasa jaati. dravidulu rayalaseema praantamlo undevaaru.[5]
cree.poo. 6va sataabdamlo udbhavinchina bouddha, jaina mataalaku aarambha kaalamnundi ee dakshinaapadhamlo ananyamayana aadarana labhinchindi. ayithe peddayettuna auttaraahulu aandhraapadhampai dandettina aadhaaraalu levu. koddipati gharshanalu jarigi undavacchunu. cree.poo. 300 naatike bouddham, jainam aandhraapadhamlo amitamgaa aadarana pondaayi. aandhrulu yuddha nipunulainaa gaani dandetti vachinavaarukaaru. bratuku teruvukosam vachinavaaru. ayithe appatike sthiranivaasam erparachukonna telugula bhasha marinta paripakvata chendiundaali. kanuka telugu bhasha ee jaatula ekikaranaku maargam marinta sugamam chesindi. rajakeeya adhikaaram aandhrulu saadhinchinaa bhasha maatram teluge nilichindi[6]. ee nepathyamlone aandhrajaati, telugu bhasha roopu diddukonnayi. cree.poo. 500 - 400 - bouddha jaataka kathalalo aandhraapadham (bheemasena jaatakam), aandhranagari (serivanija jaatakam) prastaavana undi. bhattiprolu saasanam dwara cree.poo. 400 naatiki kubbirudu (yaksharaju) teeraandhramlo rajyam chestunnadu.
pingali lakshmikantam abhipraayamlo - bhashanubatti jaatiki paeru ravadam charitra dharmam kaadu. jaatini batte bhashaku vaari bhashaga paeru vastundi. bhasha, jaati, samskruti anyonyaasrayamulu. bhasha puttina konni sataabdaala taruvaata gaani aa bhashalo vaamayam puttadu.[7] ilaa chuste saa.sha. 1000 praantamlo parinata saahityam aavishkarimpabadina telugu bhasha antaku puurvam enno sataabdaalanundi vyavahaaramlo undi undaali.
cree.poo. 3va sataabdiloonidaina buddhaghoshuni vinayapitakam vyaakhyalo "andhaka attakatha" aandhra bhaashaloonidaitee appatike aandhra bhasha takkina bhashalanundi vaerugaa gurtimpabadi undaalani bhaavistunnaaru. cree. poo. (rendava sataabdam?) vaadaina bharatudu naatya saastramlo barbara kiraata aandhra jaatula bhashalaku badulu shouraseninini upayoginchaalani vraasaadu. pai kaaranaala valana "aandhra bhasha" leda "telugu bhasha" cree.poo. naatiki pratyekamaina bhashaga erpadi undaalani oohinchadaaniki veelavutundi kaani idamitthamgaa cheppadam saadhyam kaavadam ledu.[4]
bhasha saastra paramgaa telugu kaalanirnayamsavarinchu
"telugu bhasha vayassenta?" ane vyaasamlo suresh kolichaala krindividhamgaa telugu bhasha entha paatado nirnayinche prayatnam cheshaadu [8] ---
varnavyatyayam (metathesis) : telugu-kuvi-gondi bhaashalalo muula dravida dhaatuvulooni achu taruvaati hallu parasparam sthaanam maarchukuntaayi. (udaa: vaadu < *avanku, veedu <*ivanru, rolu < oral <*ural)
cree.poo. 28 nundi cree.ta. 500 varaku (agnaata yugam)savarinchu
ippatiki telugu bhasha lipi pratyekamgaa (brahmi lipinundi vaerugaa) abhivruddhi ayina taarkaanaalu levu. "lipiki munde saarasvatamu undavacchunu gaani adhi kevalam gramya padamulo, veerula paatalo, yakshagaanamulo, mohapum gasata beesata yallikalo yai shruthi paramparaagatamulai yundunu. lipi moolamuna vaemayamu vistaaramugaa vardhillutaku veelunnadi. andunanu tenuguna vaemayamu lipi nirmaanaanantarame aarambhamai yundunu"[3]. kanuka ee kaalamlo telugu saarasvatam ledane bhaavinchavachchunu.
bouddha jaina mataalu vilasillina kaalalo entho kontha saahityam likhitamgaa kaani, moukhikamgaa gaani undi undaali. ayithe taruvaata vijrumbhinchina sankaravaadamu, veerasainam kaalamlo matodrekala kaaranamgaa bouddha jaina matha samsthala naasanamto paatu entho saarasvatam kuudaa dagdhamaiyundavachhunu. matodrekamu entakainaa daari teeyagaladu. kakunte nannaya bhaaratam vanti udgrandham okkamaaru aakasamnundi oodipadadu kada? jainapanditulu aa samayamlo kannada deshaniki taralipoyi undavacchunu.[3]
praachiinaandhra vaamayam labhinchakunnaagaani poojyapaadudu, pampadu, moligayya, nagarjunudu, bheemakavi modalaina teluguvaaru kannada saahityaaniki chesina sevalanu batti chuste telugu bhashalo saahitya parampara undadanukovadam asahajamgaa kanipistundi. aandhrulu kavulugaa nunnayedala aandhramuna kavitvamu ledanuta aascharyam. ayithe appatimata gharshanalalo "vijayam" saadhinchina sthaanika braahmanulaku samskrutame aadaraneeyamgaa undedi ganuka telugu likhita saahityam puurtigaa niraadaranaku gurai undavacchunu.[3]
poojyapaadudane kannada (aandhra) kavi kaanva vyaakaranam gurinchi prastaavinchaadu. kaanvudu cree.poo. 28va samvatsarapuvaadani, aandhrudani parisodhakula abhiprayam. appatiki jainame prabalamgaa unnanduna aanaati saahityam jaina saahityam kaavachunani, kanuka kaanva vyaakaranam telugu bhashaku sambandhinchinadi kaavalenani kallakuru narayanarao abhiprayam. andukane cree.poo.28 nundi oka yugamgaa aa rachayita pariganinchaadu.[3]. ante konni rachanalu appatike telugulo undi undaalani, taruvaata brahmana matadaurjanyaala samayamlo avi nashtamayyaayani anukovachhunu. veginadu veedipovuchunna jainulathopaatu appatikunna telugu saahityamkuudaa aandhraavanini veedipoyindani aa rachayita bhaavinchaadu[9]. poorvaandhramu "telugu"gaa maarpulanu chendiyundavachhunu.
saa.sha. 1va sataabdam
saa.sha. 1va sataabdilo gunadyudu paisachi praakruta bhashalo bruhatkatha ane pedda kathaa kaavyam vraasaadu. andulo paitaan nagaramlo jarigina samvaadamlo atanu samskruta, praakruta, deshya bhashalanu pariharinchinatlu unnadi. aa deshya bhasha edho spashtamgaa teliyadamledu kaani appatiki aadhunika maharashtra bhasha erpadaledu. paitaan appati aandhra saamraajyaaniki oka rajadhaniga undedi. kanuka aa deshyabhasha telugu anukovadaaniki avakaasam undi.[4]
saa.sha. 1va sataabdilone haludu gadha saptasati ane praakruta kaavyaanni sankalanam cheshaadu. aa gaadhalanu rachinchina kondaru aandhrulai yundadamvallanemo andulo konni telugu padaalu kanipistunnaayi. - atta, paadi, potta, pilua (pilla), karani, bondi (pandi), modi, kulunchioona vantivi.
saa.sha. 1va sataabdam nundi 3va sataabdam varaku nirmaanam jarigina amaravati stoopamlo oka raati palaka meeda nagabu ane telugu padam ("nagambu" roopaantaram) kanipistunnadi. adhi oka vaakyamlo bhagamga kaaka vaerugaa undi. manaku telisinantalo saasanaparamaina modati telugu padam ide
saa.sha. 200 - 500
saatavaahanula taruvaata elina ikshvaakulu (210 - 300), bruhatpalaayanulu (300 - 350), anandagotrulu (290 - 620), saalankaayanulu, vishnukundinulu (400 - 600), pallavulu (260 - 400 - 550) kaalaaniki chendina saasanaalu annee samskruta, praakruta bhashalalone unnaayi. kaani vaatilo telugu bhashalonivi anipinche paerlu, padaalu, pratyayaalu kanipistunnaayi - ooru, para (pay), kony (konda), cheruvu, vanti padaalatoe mugisevi - udaaharanaku vyaktula paerlu - golasarma, kottisarma, doddi swami; gramala paerlu - kuruwada, chinnapuri, chencheruvu, tellavalli, peruvaatamu vantivi. deeninibatti aa kaalaanike ee dhwanulu unna dravida bhasha (telugu anukondaamu) vaadukalo unnatlu telustunnadi.[4]
kallakuru narayanarao abhipraayamlo puurvaandhrabhaasha (telugu) lakshanaalu ivi kaavacchunu[3] -
cree.ta. 500 nundi 1000 varaku (saasanaadhaaraalu)savarinchu
sindhu loya naagarikata lipi intavaraku sarigaa chaduvabadaledu. vedasutra vaamayam kevalam moukhikamo, leka akshara baddham kuudaa ayindo teliyaravadamledu. kanuka ashokuni saasanaalalo kanipinche mouryalipiye bhaarateeya bhaashalannitiki maatruka anipistunnadi. andulonunde telugu aksharaalu roopondinaayanipistum.[10] kubbeerakuni bhattiprolu saasanamu, ashokuni erigudipaadu (jonnagiri) guttameedi saasanamu aandhra pradesh praantamlo labhinche modati vraatalugaa bhaavistunnaaru. vaatilooni bhasha praakrutamu, lipi brahmilipi.
taruvaata amaraavatilooni nagabu ane padamu (saa.sha. 1va satabdi), vikramendravarma chikkulla samskruta saasanamlooni " vijayarajya samvatsarambul" (saa.sha. 6va satabdi) manaku kanipistunna modati telugu padaalu. nagarjunakonda vraatalalo kuudaa telugu padaalu kanipistaayi. ivannee praakruta saasanaalu leda samskruta saasanaalu. kanuka tenugu appatiki janasaamaanyamlo dhaaraalamaina bhashaga unnadanadaaniki aadhaaraalu levu. aarava satabdi taruvaata brahmilipine koddi maarpulatho teluguvaaru, kannadamvaaru vaadukonnaaru. anducheta deenini "telugu-kannada lipi" ani parisodhakulu antaaru.[10]
6,7 sataabdaalalo pallava chalukya sangharshanala nepathyamlo rayalaseema praantam raajakeeyamgaa chaitanyavantamayyindi. ee dasalo renati chodulu saptasahasra grama samanvitamaina renadu (kadapa, karnoolu, chitturu jillaalu) paalinchaaru. telugu bhasha parinaamamlo idhi oka mukhyaghattam.[6] vaari saasanaalu chaalaavaraku telugulo unnaayi. vaatilo dhananjayuni kalamalla saasanam (visr jilla kamalapuram taluka) manaku labhistunna modati puurti telugu saasanamgaa charitrakaarulu bhaavistunnaaru. idhi saa.sha. 575 kaalandani anchana. antakumundu saasanaalalo cheduru madurugaa telugu padaalunnaayi gaani sampoornamaina vaakyaalu levu.[10]
aa taruvaata jayasimhavallabhuni vipparla saasanamu saa.sha. 641 samvatsaraaniki chendinadi. 7,8, sataabdulalooni saasanaalalo praakruta bhasha samparkamu, aruvati kaalamlo samskruta bhasha prabhaavam adhikamgaa kaanavastaayi. 848 naati pandaranguni addanki saasanamulo oka taruvoja padyamuu, taruvaata kontha vachanamuu unnaayi. 934 naati yuddhamalluni bejanada saasanamulo aidu seesamu (padyam) padyaalunnaayi. 1000 praantamunaatidani cheppabadutunna viriyaala kamasani guduru saasanamulo moodu champakamalalu, rendu utpala maalalu vraayabaddaayi.[4] veeti aadhaaraala kaaranamgaa nannayaku munde padya saahityam undi undaalani nischayamgaa telustunnadi. kaani likhita grandhaalu maatram intavaraku evee labhinchaledu.
konni mukhyamaina saasanaalusavarinchu
ee prathama kaalam (500-1000) vaati konni saasanaalu jabita ikkada ivvabadindi.[10]
dhananjayuni kalamalla saasanamu - sumaru saa.sha. 575 - kamalapuram taluka - epigraphica indika XXVII - paeji 221
kalmu[tu]raa
ju dhananja
yudu rena
nadu elan
chirumburi
revanakaalu [pam]
pu chenurukaju
ay kalaa oori [-]
ndavaaru oori ... ...
..... ... pagcha [ma]
haa paatakasa
erical maharaju dhanunjayudu renaadunu elutundagaa chirumburu ane graamaaniki chendina revana ane udyogi pampuna chenuru graamaaniki chendina 'kaaju' (vaakyam asampuurnam) - ee dharmam chedagottuvaadu panchamahaapaatakudagunu - ani kaavacchunu.
punhyakumaaruni tippaluri saasanamu - 630 - - kamalapuram taluka - epigraphica indika XXVII - paeji 231
satyaaditya choluni malepadu saasanamu - 725 - - epigraphica indika XI - paeji 345
arakata vemula saasanamu - 8va sataabdam - prodduturu taluka -
velpucharla saasanamu - jammalamadugu taluka -
ganda trinetra vaidumba maharaju vandadi saasanamu - rayachoti taluka -
kondapari saasanam - 9va sataabdam - varangal vadda
koravi saasanam - 935 - varangal jilla manukota (mahabuubaabaadu)
pandaranguni addanki saasanamu - 770 - addanki
yuddhamalluni bejawada saasanamu - 930 - vijayavada
jinavallabhuni kurkyala saasanamu - 945 - karinnagar jilla kurkyala
banapati deerghaasi saasanamu - 997 - kalingapatnam
viriyaalavaari guduru saasanamu - 1124 - janagama taluka, guduru
saasanaalalo bhasha visaeshaalusavarinchu
appati saasanaalalo vaadina bhashaku, ippati bhashaku gananeeyamaina bhedalunnayi. idaaharanaku konni padaalu ikkada ivvabaddaayi.[3][10][11]
"na"ku badulugaa "nha", "ra"ku badulugaa "e" tarachu vaadevaaru - aanati (aanati), cheruvulu (cheruvulu)
bahuvachanaaniki "nay" tarachu vaadevaaru - maganre, echuvaan
konni padaprayogaalu - ratakuttu (rashtrakuta), rattagudi (reddi), chandraayattakaalamu (aachandraarkamu)
"e", aksharam badulu tamilamlooni aksharaanni polina maroka aksharam vaadevaaru. 13va sataabdilo ee aksharam antarinchi kannadamlo "la"gaanu, telugulo "da"gaanu maargapu chendindi.
"sunna"ku badulu anunaasikaalu adhikamgaa vaadevaaru - kattinche (kattinche), purambu (purambu)
nindu sunnale gaani arasunnalu levu
konni padaalu roopu masinavi - pangamu, pannana
konni padaalu roopu marai - pruvvulu (purgulu), rattallu (redlu), kutru (gutta)
mu"kaaraantam kante "bu, yebu, vu"lu ekkavagaa kanipistaayi - pradhamambu, nagabu
vibhaktula vaadakam ippatikante bhinnamgaa undedi. oka kramapaddhati kanipinchadu - neela yichiri (neelanu icharu), naaku bani sesina (naa kosam pani chesina), angambunan (angamtho), rajulakun (rajulaku, rajula kosam)
sankhya vaachakaalu ippatikante bhinnamgaa, takkina dravida bhashalaku daggaragaa undevi - oru, rendu, moone, moondu, naalku, enumbodi, barasa (12), iruvaadi
bahuvachanaaniki "bul" vanti pratyayaalu adhikamgaa vaadevaaru - samvatsarambul, rajul evver
vaakya nirmaanam saralamgaa kanipistundi. antagaa sambandham lekunda vaakyaalu kalipevaaru. virama chihnalu levu. - oori swamul ichinasthiti, vakrambu vachunan, paatakam jesinavari lokambununravinari, vaidumbulachetambattakattu yeli
eluchune, nadapangala, rakshimpanuvalayun, kalareniyu - vanti cria padaalu vaadaaru.
voollaperlu - mlavindy, vithree, nandigaama, ammalapoondi, ravirevu, pammere
vyaktula paerlu - kommana, marayya, devandi, padaalu, viddamayya, meenamma, dronasarma,
marikonni padaalu - dalkapoondi, samarasgattana, raajyangcheya (rajyam cheya), kunchendu (kunchedu), sreeyteyari koduku marama (shree ayitayuri koduku marama?), noottaambadi (noota yabhai), kaadlivryengu (kaadlavegu?), sagchuttudigan (samyuktundagun), podichi padiye (potladi chanipoye), krindhan (krindan), pulombana (polamulo), maeridagu (satruvulaku piduguvantivaadu)
veyi varaku ankelu vaadaaru.
nannayaku mundu padya saahityamsavarinchu
chaalukyulaku poorvame telugu vaaduka bhasha ani, nannayaku munde padyam undedani paini cheppina saasanodaaharanala valla kachitamgaa bhaavinchavachchunu. padyamu, chhandassu unna bhashaku vyaakaranam, saahityam undavanedi nammarani vishayam. ayithe likhita saahityam intavaraku emi labhinchaledu. nischayamaina aadhaaraalu kuudaa levu. ayithe konni prastaavanala dwara antaku mundati saahityam gurinchi oohaagaanaalunnaayi.[4]
nannechodudu tana kumara sambhavamlo ilaa vraasaadu.
munu maargakavita lokam
buna velayiga desikavita puttinchi tenum
gunu nilpi randhravishayam
bun jana jalukyaraju modalagu paluvur
ee padyamlo marga kavita emiti? deshi kavita emiti? anna vishayampai saahityakaarulalo palu abhipraayaalunnaayi. emayinagani chalukya rajulaku munde okavidhamaina kavita undani spashtamgaa telustunnadi.
bhaktulu tummeda padamulu, vennela padamulu, prabhaata padamulu paaduchundirani panditaaraadhya charitramulo paalkuriki somanadhudu vraasaadu. inni rakaalaina padaalundadam sampannamaina saahityaaniki oka sanketam. paalkuriki somanadhude tana basava puraanamunaku "aatata basana puraatana bhakta geetardha samitiye maatruka" ani vraasaadu. ante antaku poorvame aneka vidhaalaina geetaalu prachaaramlo undinayannamata.
11va satabdamlo rachimpabadina "appirangalam" ane tamila chhandogranthamlo aa rachayita "vanchiar vadaghu chandavum" (vaanchayya vraasina telugu chhandassu - "vadagu" bhasha anagaa telugu bhasha) ani perkonnadu. ante appatike telugulo oka chhandograntham leda chhando niyamam undedannamata.
ivannee chuchayaga telugu saahityaanni suchinche prastaavanale kaani likhita vaemayaaniki kachitamaina aadhaaraalu kaavu. kanukane taruvata vachina nannaya aadikavigaa prasiddhudayyaadu.
prannanya yugamlo chandassulusavarinchu
nannaya naatiki telugalo unna paatalu, padaalu, elalu, jolalu, ardhachandrikalu aksharaganaalato kaaka maatraaganaalato unde akkaralu, ragadalu, seesamulu, geetaalu, taruvoja, dvipada modalaina padyaalu vaati prakrutulu ayi vundunani veturi prabhaakarasaastri abhipraayapaddaaru.[12]. saasanaallooni padyaalanu pariseeliste konni chhanchassula praacheenata, desheeyata telastundi. jayanti ramayyapantulu parisodhinchina yuddhamalla saasanamlo madhyakra chhandassulo padyam kanipistundi. gidugu ramamurthy pantulu parisodhana phalamaina deerghaseesa padyasaasanam nannaya kaalam naatide. komeriju lakshmanarao pantulu prakatinchina daakshaaraamamlooni maroka saasanam nannaya kaalam naatidi kaga daanilo seesa padyam kanipistuundi. falkuriki somanathudu tummeda padamulu, prabhaatapadamulu, parvatapadamulu, aanandapadamulu, gobbipadamulu, vennela padamulu vantivaatini anusarinchi vraasaanani cheppukunnaru. ee kaaranamgaa dvipada chhandooruupaaniki veeti chhandassu nadakaku atyanta daggara sambandhamo, ave ivi kaavadamo ayyenduku avakaasam undi. paalkuriki somuni panditaaraadhyacharitra avataarikalo vaadina aniyataganai, prasova, yatirwa ane samskrutoktulu, praasamainanu yatipai vadiyaina ane telugu suutram cheppaaru. veetini telugu chandassulaku suutraalugaa veturi prabhaakarasaastri sweekarinchaaru. ganamulu niyatamgaa undakkaraledani, prasa gaani, yathi gaani undavacchani veetikunna artham teluguloni chhandoniyamalu suuchistunnaayi. ee samskruta chhando grandhabhaagaalanu chuste telugu chhanchassula gurinchi samskruta chandogranthamundani vraasaaru veturi. tamilamlo appirangalam ane 11va satabdi naati chhando grandhamlo samskruta, karnata chhandassulatho paatugaa aandhra chhanchassula gurinchi kuudaa prastaavanalunnaayi.
amrutanaadhudusavarinchu
eetelugu kavi rachinchina grandhamulu dorakatamledu. eetadu mailamu bheemana goorchi cheppina padyamokati kachasa basavana tana kavisarpadaarumu na udaharinchaadu. perunubatti eetadu jainudaniyu, mailamu bheemini samakalikudagutache saa.sha. 1050 samvatsara praantamuvaadaniyu oohinchutaku avakasamu undi.
kshemendrudusuvarincha
samskrutavajmaya prapanchamuna atyanta prasiddhivadasina kshemendrudu praachiinaandhra vaajmayamuna velasinakavi. eethani nija namamu lakkabhattu niyu kshemedruditani birudaniyu sakalaneetisammata grandhapeetika telupuchunnadi. eetadu mudraamaatyamu, satapakshivaadamu, shoodrakaraja charitramu ani kaavyamulanu rachinchenu. mudikisingana tana sakalaneetisammatamunanu, tikkana somayaji tana kavivaagbandhanamunanu eethani mudraamaatya, satapakshivaadamu loni padyamulanu udaharinchenu. konni sankalitalakshana grandhamulandu shoodraka rajacharitramunundi padyamulu kaanabaduchunnavi. praacheena sankalita lakshana grandhamuna kshemendruni paerita naachana somuni vasanta vilaasamulooni padyamulu perkonabadinavi. samskrutakavi kshemendrudu saa.sha. 1100 samvatsara praantamu vaadu.
bhavaduurudusavarinchu
eethani krutulerugarao. vidyanagara raajyamunelina prathama bukka rayalu koduku bhavaduurodakadu kaladu. eetadaabhavaduuradainachoo saa.sha. 1360 samvatsara praantamu vaadagunu. eethani padyamulu sankalitagranthamulu eethani perane kaavachuchunnavi. praacheenulalo kondaru aandhrakavi stutulalo eethanini stutunchiri. malhana charitra, nagarakhanda kavistutulalo eethani prastaavana undi.
vatamuuludusavarinchu
eetadu [[vatamulamandira} anu makutamugala satakamunaku karta. indukavi tanitaane sambodhinchukoninadu. eesampradaayamitanito aarambhamayinatlu kanabaduchunnadi. saa.sha. 1580 samvatsaramuna velasina turagaraman, ayyamlki baalasarasvati anujantakavulu tamanagara khandamuna eethanini stuitanchiri. kaavuna eetadi antakupurvudani cheppavachhunu. vedaanta vishayamulanu, yogavishayamulanu jaanatenuguna yentoimudinchi rachinchenu.
aandhrabhojudusavarinchu
sakalaneeti sammatamu na paerkonina neetibhooshanhamunu kaavyamu eetadu rachinchenani ee grandhapeetika teliyaparachuchunnadi. lingamagunta timmana tana balabodhachandamu na eetanineetibhooshanamu nundi padyamulanu perkoninadu. eetadevvaro gurtimpabadaledu. lakshanadeepika, kavisarpagaarudamu balabodhachandassu, aandhraprayogarathnaakaramamam munnagu grandhamulayandu paerkonina kavulu endaro manaku chaalaamattuku teliyanivaaru pekku mandi kalaru. eegranthamulu mudritamulu kaakundutachetanu, aandhra kaavyamulandu gala kavistutulanu eelakshana grandhamulanu samanvayamu cheyakunduta chetanu, aayaa kavula goorchi vishayamulu manaku dorukabadaledu.
yugavalokanasavarinchu
prannanya yugam adhyaayaanni mugistuu dwa.waa.saastri ilaa vraasaadu[11] - "mottammeeda nannayaku mundu telugu bhasha saahityaalunnaayi. moukhika saahityam ekkuvagaa undi. saasana kavita vaadukalo undi. telugu bhasha jana vyavahaaramlo baga undi. ayithe grantha rachanabhasha roopondaledanavachhunu. alaa roopondadaaniki anuvaina paristhitulu levu. samskruta praakrutaalapai gala mamakarame anduku kaaranam kaavacchunu. cree.poo. 200 nundi saa.sha. 600 varaku telugu bhashaku aarambha dasagaanu, 600 nundi 900 varaku basha vikasa dasagaanu, 900 nundi saahitya vikasa dasagaanu cheppavachhunu."
ide yugadhyayanni mugistuu, nannaya yuga rachanaku naandigaa kallakuru narayanarao ilaa vraasaadu [3] - "suprasiddha vaemayaminkanu ganpadaledu. chikkanidaanikai yandhakaaramulo tadavulaadutakante, chevulakimpugaa telugu bhaaratamunu "srivani"yani modalu petti godavari teera rajamahendramuna, rajaraju sannidhini, paaduchunna prasiddhaandhra kavyakavi "nanniyabhattu"nu chutamugaaka randu." (nandampudi saasanamlo 'nanniyabhattu' ani undi).
u 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 kallakuru venkatanaaraayanaraavu - aandhra vaamaya charitra sangrahamu (1936) - internet aarcheevulo labhyam
u 4.0 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 divakarla venkataavadhaani - aandhra vaamaya charitramu - prachurana : aandhra saarasvata parishattu, haidaraabaadu (1961) internet aarcheevulo labhyam
u 6.0 6.1 bi.es.el._hanumantarao - aandhrula charitra - prachurana:visalandhra publishing hous ullekhana lopam: chellani <ref> tyagu; "bsl" ane paerunu vibhinna kantentutho aneka saarlu nirvachinchaaru
u "telugu bhasha vayassenta?" - suresh kolichaala vyaasam eemaata veb patrika - navambar 2005 sanchikalo prachuritamaindi. ee vyaasam vraayadaaniki rachayita perkonna upayukta grandhaalu - (1). Dravidian Languages Bhadriraju Krishnamurti Cambridge University Press (2003) - (2) Comparative Dravidian Linguistics: Current Perspectives Bhadriraju Krishnamurti (2001) - (3) dravida bhashalu pi. es. subramanyam (1994) - (4) History and Geography of Human Genes Luigi Luca Cavalli-Sforza, Paolo Menozzi, Alberto Piazza (1994) - (5) bhasha, samajam, samskruti bhadriraju krishnamoorthy (2000) - (6) Journey of Man: A Genetic Odyssey Spencer Wells (2002)
u 10.0 10.1 10.2 10.3 10.4 telugu saasanaalu - rachana: ji. parabrahmasaastri - prachurana: aandhra pradesh saahitya akadami, haidaraabaadu (1975) internet aarcheevulalo labhyam
u 11.0 11.1 telugu saahitya charitra - rachana: dwa.naa. saastri - prachurana : pratibha publications, haidaraabaadu (2004)
"https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=తెలుగు_సాహిత్యం_-_ప్రాఙ్నన్నయ_యుగము&oldid=3495891" nundi velikiteesaaru