← సరస భారతి 149వ కార్యక్రమంగా సామూహిక సత్యనారాయణ వ్రతం
ప్రపంచ దేశాల సారస్వతం 11- జపనీస్ సాహిత్యం -3 →
సాహితీ బంధువులకు పవిత్ర మాఘమాసం ప్రారంభ శుభ కామనలు.ఈ మాఘమాసంలో సంస్కృతంలో భారవి మహాకవి రచించిన ''కిరాతార్జునీయం ''కావ్యాన్ని ధారావాహికంగా రాయాలని ప్రయత్నిస్తున్నాను .పెద్దగా సంస్కృత శ్లోకాల జోలికి పోకుండా శ్లోక భావాలను తెలుపుతూ సరళంగా అందరికి చేరువ చేసే విధంగా రాయాలని ప్రయత్నం .అద్భుతశ్లోకాలకు అవసరమైన చోట్ల వివరణ ఇస్తాను . దీనికి తెలుగు లో వ్యాఖ్యానం రాసినవారు శ్రీ శ్రీపాద వేంకట రమణ దైవజ్న శర్మగారు .దీని ఆధారంగానే నేను ఈ ధారావాహిక రాస్తున్నాను .నేను రాసిన ''గీర్వాణకవుల కవితాగీర్వాణ0'' మొదటి భాగం లో లో భారవికవి గురించిన 17-9-2014న రాసిన అంతర్జాల వ్యాసాన్ని ఇక్కడ ఉటంకించి, భారవి కవిని పరిచయం చేస్తాను .
అర్ధ గౌరవాన్ని అందలం ఎక్కించిన కవి-భారవి
అసలు భారవి పేరే విచిత్రం గా ఉంది .దీని అర్ధం ''సూర్య దీప్తి ''(ప్రకాశం).అందరికవుల్లాగానే భారవి జీవితకాలమూ అసందిగ్ధం గానే ఉండిపోయింది .పద్దెనిమిది సర్గ ల మహా కావ్యం ''కిరాతార్జునీయం ''రాసిన మహాకవి భారవి .కిరాత అంటే మారు వేషం లో వచ్చిన శివుడికి పాండవ సోదరుడు అర్జునిడికి మధ్య జరిగిన పోరాటం ,మెచ్చిన శివుడు కిరీటికి పాశుపతాస్త్ర ప్రదానం చేయటం కద.ఈ కద బెజవాడ ఇంద్ర కీలాద్రిపైన జరిగిందని అందరి నమ్మకం .క్రీ.శ .ఆరవ శతాబ్దం వాడు భారవి అని ఎక్కువ మంది చెప్పారు .634చాళుక్య ''ఐహోళశాసనం ''లో భారవి కాళిదాసు ల పేర్లున్నాయి .పశ్చిమ గంగ వంశ పాలకుడైన దుర్వినీత కిరాతార్జునీయం లోని పదిహేనవ అధ్యాయం పై వ్యాఖ్యానం చేసినట్లు తెలుస్తోంది .ఈ రాజులు నాలుగవ శతాబ్దం మధ్య భాగం నుండి పరిపాలన చేశారు .దుర్వినీత మహా రాజు ఆరవ శతాబ్ది చివరలో రాజ్య పాలన చేసినట్లు చరిత్ర చెబుతోంది . ఏడవ శతాబ్దికి చెందిన దండి కవి రచనల్లో భారవి తన ముత్తాత గారి స్నేహితుడు అని పేర్కొన్నాడు .భారవి యే తన తాతగారికి విష్ణు వర్ధన మహా రాజు ఆస్థానం లో చోటుకల్పించాడని చెప్పాడు .ఆ తర్వాతే తాత గారు పల్లవ రాజైన దుర్వినీత ,సింహ విష్ణుల కొలువులో చేరాడట .ఈ విష్ణు వర్ధనుడు మనం అనుకొనే కుబ్జ విష్ణు వర్ధనుడు కాదని యశోధర్మ విష్ణు వర్ధనుడు అని పరిశోధకులు అంటున్నారు .కనుక భారవి కాలం .530-550అని అందరూ ఊహించారు .భారవి దాక్షణాత్యుడని ,పల్లవ రాజులతో సంబంధం ఉన్న వాడని చరిత్రకారుడు ''కాలే ''అన్నాడు .
భావ ప్రకటన భారవితోనే ప్రారంభమైనదని విశ్లేషకాభిప్రాయం .''భారవే రర్ధ గౌరవం ''అన్న టాగ్ కలిగి ఉన్నవాడు .కిరాతార్జునీయ కద మహా భారతం లోనిదే అయినా దాన్ని సుందర కావ్యం గా తీర్చిదిద్దాడు .కాళిదాసు రాసిన కుమార సంభవ రఘువంశా కావ్యాలు భారవికి ప్రేరణ గా నిలిచాయి .కాని సర్వ స్వతంత్ర మైన కొత్త శైలికి నాందిపలికి తన ప్రత్యేకతను చాటుకొన్నాడు .''అవంతి సుందరి ''కద ప్రాకారం భారవి విష్ణువర్ధనుడి ఆస్థానకవి .వామనుడు''కావ్యాలంకార సూత్ర ప్రవ్రుత్తి ''లో భారవి శ్లోకాన్ని ఉదాహరించాడు .అసలు పేరు ''దామోదరుడు ''అని అవంతి సుందరి కద వలన తెలుస్తోంది .
కిరాతార్జునీయ కద
జూదం లో ఓడిపోయిన పాండవులు ద్వైత వనం లో ఉంటారు .దుర్యోధనుడి పరిపాలన ఎలా ఉందొ తెలుసుకొని రమ్మని ధర్మ రాజు ఒక అడవి మనిషిని గూఢ చారిగా పంపిస్తాడు .వాడు తిరిగి వచ్చి సుస్థిర రాజ్య పాలన చేస్తున్నాడు గాంధారీ తనయుడు అని వివరిస్తాడు .భీముడు, ద్రౌపది యుదిస్ష్టిరుడినియుద్దానికి ప్రేరేపిస్తారు .చేసిన ప్రతిజ్ఞ ప్రకారం దానికి ఆయన అంగీకరించడు .వ్యాసమహర్షి అక్కడికి వచ్చి అర్జునుడు శక్తి పరాక్రమ వంతుడు కావాలని అందుకోసం ఇంద్ర కీలాద్రి పై ఇంద్రునికోసం తపస్సు చేయమని ఉపదేశిస్తాడు .ఆ ఆదేశం ప్రకారం బెజవాడ వచ్చి ఇంద్ర కీలాద్రి పర్వతం పై తీవ్ర తపస్సు చేస్తాడు .తపో భంగం చేయటానికి దేవతా స్త్రీలు ప్రయత్నం చేసి విఫలురౌతారు .ఇంద్రుడు ప్రత్యక్షమై శివుడి ని గూర్చి తపస్సు చేయమని సలహా ఇస్తాడు .శివుడు అర్జున తపోదీక్షను పరీక్షించటానికి కిరాత వేషం లో మాయ రూపం లో ఉండే పందిని అతనిపైకి ఉసి గోల్పుతాడు .స్వీయ రక్షణలో కిరీటి మాయా సూకరాన్ని బాణం తో చంపేస్తాడు ,అదే సమయం లో మాయా కిరీటి శివుడు వేసిన బాణం దానికి గుచ్చ కుం.టుంది .పందిని కొట్టిన వాడు నేను అంటే నేను అని వారిద్దరిమధ్య తీవ్ర వాదోపవాదాలు జరుగుతాయి .ఇద్దరూ ద్వంద్వ యుద్ధానికి తల పడుతారు .శివుడు అర్జున బల పరాక్రమాలకు సంతోషించి పాశుపతాస్త్రాన్ని ప్రదానం చేస్తాడు .కద చిన్నదే కాని భారవి సకల వర్ణ నాత్మకం గా గా పద్దెనిమిది సర్గల మహా కావ్యం గా విస్తరింప జేశాడు
కాళిదాసు కంటే ఒక అడుగు ముందుకు వేసి జలక్రీడ ,వన విహారాలు మధుపానం ,ప్రయాణం (ట్రావేలోగ్ )వర్ణనలు కూడా చేశాడు .కావ్యం లో ఇవి చోటు దక్కి౦ చు కున్నాయి మొదటి సారిగా ఈ కావ్యం లోనే .వర్ణనలకు అధిక ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన మొదటికవి భారవి అనిపిస్తాడు .చాలా ప్రౌఢమైన భాషలో కావ్యం రచించాడు .ఉక్తి చమత్కారం ఈ కావ్యానికి భారవి పెట్టిన అదనపు సొమ్ము .నాలుగు నుంచి పది సర్గలు అంటే ఆరు సర్గలను వర్ణనలతో గుప్పించేశాడు .భారవి కవిత్వాన్ని వ్యాఖ్యాన చక్రవర్తి మల్లినాథ సూరి దీనికి ''ఘంటా పథ'' వ్యాఖ్యానం రాస్తూ ''నారికేళ పాకం ''అన్నాడు .
''నారికేళఫల సన్నిభం వచో భారవేః సపది తద్విభజ్యతే – స్వాదయంతు రస గర్భ నిర్భరం సామరస్య రసికా యధేప్సితం ''అంటే రసగర్భితమైన పదాలను విడ గొట్టి ఆస్వాదిస్తే పరమ రుచికరం గా ఉంటుంది .ఆ ఓపికే మనకు కావాలి .రుచి మరిగితే కొబ్బరి నమిలి నట్లు నములుతూ రసానందాన్ని పొంద వచ్చు .భాష భారవి చేతిలో ఒదిగిపోయింది .శబ్దం అర్ధం కలిసి నాట్యమే చేశాయి .అయిదవ సర్గ లో చిత్రకవిత్వమూ రాసి షోకులు తెచ్చాడు .సర్వతో భద్ర ,యమక ,విలోమం మొదలైన చిత్ర కావ్య శై లుల్ని ప్రయోగించాడు .ఇంకో గమ్మత్తైన విశేషం ఏమిటంటే ''ఏకాక్షర శ్లోకం ''కూడా రాసి తన ప్రతిభా ప్రదర్శనం చేశాడు .అంటే ఒకే అక్షరం తో శ్లోకం అంతా చెప్పాడన్న మాట .-''న నోనా నున్నో నున్నోనో నానా నాన నాను –నన్నో నున్నో ననున్నేనో నానేనా నున్న ననున్నాత్ '' –నఅనే ఒకే అక్షరం తో రాసిన శ్లోకం ఇది .బాగా ప్రచారమైంది కూడా .దీని అర్ధం –''అనేక ముఖాల వాళ్ళల్లారా !ఆయన మనిషి కాదు .తనకంటే తక్కువ బల వంతుని చేతిలో ఓడిపోయాడు .ఆయన బలహీనుడి చేతిలో ఓడిపోయే వాడేమీ కాదు .నిజానికి అతని అధినాయకుడు ఓడిపోలేదు .పైచేయి ఆయనంత మాత్రాన అయిపోలేదు .పీడించే వాడు అదృశ్యమైనాడు .అది పాప కార్యం కాదు .''ఆ తర్వాత ఇదే ధోరణిలో నారాయణ పండితుడు తన ''మధ్వా చార్య చరిత్ర''లో''న ''తోనే ప్రయోగం చేశాడు .వడిరాజు ,రూప గోస్వామి ఇదే దారి పట్టి ఏకాక్షర శ్లో కాలకు పట్టాభి షేకం చేశారు సంస్కృతం లో ..
భారవి ఛందో వైవిధ్యం తో ఎన్నో శ్లోకాలు రాశాడు కాని ఆయను ఇష్టమైనది ''వంశస్థ'' అనే ఛందస్సు మాత్రమే .ఈ ఛందస్సు భారవి ప్రతిభను ద్విగుణీ కృతం చేసిందని క్షేమేంద్రుడు ''సువృత్తి తిలకం ''లో అన్నాడు –'
''వృత్త చత్రస్య సా కాపి ''వంశస్థస్య '' విచిత్రతా –ప్రతిభా భారవేర్యేన సచ్చాయే నాధికీ కృతా''''
శక్తి వంతమైన శబ్ద ప్రయోగం చేశాడు భారవి .ఏ పాత్ర ఎలా మాట్లాడాలో అలానే మాట్లాదించటం భారవి గొప్ప తనం .లోకోక్తులు, నీతులు సందర్భాన్ననుసరించి వాడాడు .వీరరస కావ్యం కనుక దాన్ని బాగా పోషించాడు .అది భారవి అభిమాన రసం కూడా .అర్ధాంతర న్యాసాలం కారాలతో లోక జ్ఞానాన్ని కలిగిస్తాడు .1050శ్లోకాలున్న ఈ కావ్యం లో 115 లో అర్దాంతారా లంకారాలే ఉన్నాయి .
అర్ధ గౌరవం
భారవి అంటే ''అర్ధ గౌరవం ''అన ముందే చెప్పుకొన్నాం .తక్కువ మాటలలో ఎక్కువ అర్ధాన్ని చెప్పటమే అర్ధ గౌరవం ..ఇంగ్లీష్ లో ''బ్రివిటి ''అంటారు .దర్శనాలలో ,ధర్మ శాస్త్రాలలో సూత్రాలలో తక్కువ శబ్దాలలో ఎక్కువ భావం ఉండేట్లు చెప్పారు .అదే భారవి పాటించాడు కావ్యం లో .అంటే కావ్యానికి శాస్త్ర గౌరవ స్థాయి కల్పించాడు .ఈ లక్షణం మన తిక్కన గారిలో కనిపిస్తుంది .''అల్పాక్షరాల్లో అనంతార్ధం ''అంటే ఇదే .భారవి ఇలా శబ్దార్ధాల్ని సమతూకం లో వాడటం వలన కావ్య సౌందర్యం హెచ్చింది .శబ్దానికి ఓజో గుణాన్ని చేర్చాడు .మనుష్యుల కావ్య రుచిని గురించి చెబుతూ –
''స్తువంతి గుర్వీ మభి దేయ సంపదం విశుద్ధి ముక్తేరపరే విపశ్చితః –ఇతి స్స్థితాయాం ప్రతి పూరుషంరుచౌ సుదుర్లభాఃసర్వ మనోరమా గిరః ''అన్నాడు –అంటే ''కొదరికి అర్ధ సంపత్తి ఇష్టం .కొందరు శబ్ద సంయోజనం కోరుకొంటారు .ఇలా మనుష్యులు భిన్న రుచులను కోరుతారు .అందరి మనస్సులనే ఆకర్షించే కవిత్వం రాయటం సులభం కాదు ''.ఓజస్సు, ప్రసాద గుణాలతో కవిత్వాన్ని రంజింప జేశాడు ..''వికట కవి ''శబ్దం లో ఎటునుంచి అయినా అదే మాట వచ్చినట్లు ఒక తమాషా శ్లోకమే రాశాడు .''దేవాకాని నికావా దే-వాహికస్వ స్వకా హి వా .-కాకా రే భాభా రేకాకా –ని స్వభ వ్యవ్య భ స్వ ని ''పాదాలను మార్చినా వెనక్కి నడిపించినా అలాగే రావటం గొప్ప ప్రక్రియ .దీని అర్ధం –మానవా !యుద్ధం ఎవరికి కావాలి?ఈ యుద్ధ భూమి దేవతలకూ ఉత్సాహమిస్తుంది .ఇక్కడ పోరాటాలు జరుగుతాయి .త్యాగాలు ఇతరులకోసం చేసుకొంటారు .ఈ భూమి మదించిన ఏనుగులతో ,జంతువులతో నిండి ఉంది .యుద్ధం అంటే ఇష్టం ఉన్నా లేకపోయినా ఈ యుద్ధ క్షేత్రం లో పారాదక తప్పదు .మన తెలుగు కవులూ ఈ ప్రయోగాలు బాగానే చేశారు .మరొక గొప్ప శ్లోకాన్ని గమనిద్దాం –''వికాస మీ యుర్ జగదీశ మార్గణా వికాస మీ యుర్ జగతీశ మార్గణః-వికాస మీ యుర్ జగదీశ మార్గణా వికాస మీయుర్ జగతీశ మార్గణః ''-దీని అర్ధాన్ని అవలోకిద్దాం –జగదీశుడైన అంటే రాజు అయిన అర్జునుని బాణాలు విస్తరిస్తున్నాయి .అలాగే జగతీశ్వరుడైన అంటే లోకేశ్వరుడైన శివుని బాణాలూ వ్యాపిస్తున్నాయి .ప్రమాద గణాలు అండ కోలాహలం చేస్తున్నారు .శివార్జున యుద్ధాన్ని ఆసక్తిగా తిలకించటానికి ఆకాశం లో దేవతలు ,మహర్షులు పరివేష్టించి శోభ కలిగిస్తున్నారు .''
ఇంకొక శ్లోకం లో ''స్థల నళినుల నుంచి రేగిన పుప్పొడి గాలి చేత ఎగర గొట్టబడి ఆకాశం లో ఒక వలయాకారం గ వ్యాపించిందిట .అది బంగారు దారాలతో అల్లబడిన'' ఆతపత్రం'' అంటే గొడుగు లాగా శోభాయ మానం గా ఉందట .పరమ రమణీయ భావన ఇది .దీన్ని మెచ్చిన వారు భారవిని ''ఆతపత్ర భారవి కవి ''అని పిలిచారట .
కిరాతార్జునీయం ప్రతి సర్గ లోని చివరి శ్లోకం లో భారవి కవి ''లక్ష్మి ''శబ్దాన్ని ప్రయోగించాడు అందుకే దీనికి ''లక్ష్మంత కావ్యం ''అనే పేరొచ్చింది .ఇలాగే హర్షుడు సర్గ చివరి శ్లోకం లో ,ఆనంద శబ్దాన్ని ప్రయోగించాడు మాఘుడు శిశు పాల వధను ''శ్ర్యంత ''అంటే శ్రీ అంతం గా ఉన్న కావ్యం అన్నారు .నైషధాన్ని ''ఆనందాంత''కావ్యమన్నారు .భారవి కిరాతార్జునీయం లోని కవితా సౌందర్యాన్ని తెలియ జేయటానికి అనేక మంది ప్రయత్నించారు .మల్లినాధుని వ్యాఖ్యానం తో బాటు 36వ్యాఖ్యానాలున్నాయి దీనికి. ''ప్రకృతి మధురా భారవి గిరిః''అని ఒకకవి ప్రశంసించాడు .
ఈ కావ్యం లో రాజనీతి ఎక్కువ. ఇలా ఉన్న కావ్యాలలో ఇదే మొదటిది .రాజాస్థానం లో మంత్రి గా ఉండబట్టే దీన్ని ఇలా రాయగాలిగడని ఊహిస్తారు .ద్రౌపది తో చెప్పించిన సంభాషణలు చాలా అర్ధ గౌరవం తో కర్తవ్య నిర్దేశకం గా ఉంటాయి. స్త్రీ ఆబల కాదు సబల అని నిరూపిస్తాడు కవి .సకల సద్గుణ సమేతుడిగా కదానాయకుడైన ఆర్జునుడిని భారవి చిత్రీకరించి కావ్య గౌరవాన్ని పెంచాడు .' భారవి బాటలో నడిచిన మాఘ మహా కవి శిశుపాల వధ కావ్యం లో ఇంకొంచెం విజ్రుమ్భించి ఇరవై మూడు రకాల ఛందస్సులు వాడాడు .భారవి శివుడిని ఆరాధిస్తే మాఘుడు విష్ణు ఆరాధకుడు .భారవికావ్యాన్ని జర్మని భాషలోకి మొదట అనువాదం చేసిన వాడు కారల్ కాపెల్లర్ .హార్వర్డ్ ఓరిఎంటల్ సిరీస్ ద్వారా ముద్రింప బడింది .ఆరడజను రకాల ఆంగ్ల అనువాదాలు వచ్చాయి .'శ్రీనాధ మహాకవి కిరాతార్జునీయ సంస్కృత కావ్యాన్ని తెలుగులోకి అనువదించి గొప్ప ప్రచారం తెచ్చాడు అందులో ప్రతి పద్యం రస గుళికయే…. జయన్తితే సుక్రుతినో రస సిద్దాః కవీశ్వరా''.
మొదటి శ్లోకం –''శ్రియః కురూణామదిపస్య పాలం –ప్రజాసు వృత్తింయమయంక్త్య వేదితుం
స వర్ణి లింగీ విదితస్సమాయయౌ –యుదిస్టిరంద్వైతవనే వనేచరః ''
మాయాజూదం లో కౌరవుల చేత ఓడిం ప బడిన ధర్మరాజు ద్వైతవనం నుంచి ,దుర్యోధనుడి పాలనా విధానం ఎలా ఉందొ తెలుసుకొని రమ్మని ఒక వనచరుడిని పంపగా అతడు బ్రహ్మచారి వేషం లో తిరిగి దుర్యోధన పాలనా విధానం అంతా ఆకళింపు చేసుకొని యుదిస్టిరు నికి వివరించటానికి వచ్చాడు .
ధర్మరాజుకు నమస్కరించి ''ప్రభూ !మీ శత్రువు దుర్యోధనుడు భూమి అంతా ఆక్రమించి ,ప్రజాను రంజకంగా పాలన చేస్తున్నాడు .ప్రజలుకూడా చాలా ఆనందంగా ఉన్నారు .మీ సోదరుల ఊసు కూడా ఎత్తనీయకుండా రాజు వారికి కావాల్సినవన్నీ సమకూరుస్తున్నాడు .కనుక ప్రజలలో దుర్యోధనభక్తి పెరిగిపోయింది .ఇవన్నీ మీకు అప్రియాలే అయినా స్వామి మంచికోరి నేను ఏ మాత్రం సంకోచించకుండా నివేదించాను .ముఖప్రీతికోసం అసత్యం చెప్పరాదు .అలాచేస్తే కార్య విఘాతం జరుగుతుంది కనుక కింకరులు ప్రభువు సమక్షంలో ఎప్పుడూ సత్యమే చెబుతారు ''అన్నాడు
u sarasa bhaarati 149va kaaryakramamgaa saamuuhika satyanarayana vratam
prapancha deshaala saarasvatam 11- japanees saahityam -3 u
saahitii bandhuvulaku pavitra maghamasam praarambha shubha kaamanalu.ee maghamasamlo samskrutamlo bharavi mahakavi rachinchina ''kiratarjuniyam ''kaavyaanni dharavahikamga rayalani prayatnistunnaanu .peddagaa samskruta shlokaala joliki pokunda shloka bhaavaalanu teluputuu saralamgaa andariki cheruva chese vidhamgaa rayalani prayatnam .adbhutaslokaalaku avasaramaina chotla vivarana istaanu . deeniki telugu loo vyaakhyaanam rasinavaru shree sripada venkata ramana daivajna sarmagaaru .deeni aadhaaramgaane nenu ee dharavahika raastunnaanu .nenu raasina ''geervaanakavula kavitagirvana0'' modati bhagam loo loo bharavikavi gurinchina 17-9-2014na raasina antarjaala vyaasaanni ikkada utankinchi, bharavi kavini parichayam chestaanu .
ardha gowravanni andalam ekkinchina kavi-bharavi
asalu bharavi pere vichitram gaa undi .deeni ardham ''suurya deepti ''(prakaasam).andarikavullaagaane bharavi jeevitakaalamuu asandigdham gaane undipoyindi .paddenimidi sarga la mahaa kaavyam ''kiratarjuniyam ''raasina mahakavi bharavi .kiraata ante maaru vesham loo vachina shivudiki pandava sodarudu arjunidiki madhya jarigina poratam ,mecchina shivudu kireetiki paasupataastra pradaanam cheyatam kada.ee kada bejawada indra keelaadripaina jarigindani andari nammakam .cree.sha .aarava sataabdam vaadu bharavi ani ekkuva mandi cheppaaru .634chalukya ''aiholasasana ''loo bharavi kaalidaasu la paerlunnaayi .paschima ganga vamsa paalakudaina durvineeta kiratarjuniyam loni padihenava adhyayam pai vyaakhyaanam chesinatlu telustondi .ee rajulu nalugava sataabdam madhya bhagam nundi paripaalana chesaru .durvineeta mahaa raju aarava satabdi chivaralo rajya paalana chesinatlu charitra chebutondi . edava sataabdiki chendina dandi kavi rachanallo bharavi tana muttaata gaari snehitudu ani perkonnadu .bharavi yee tana taatagaariki vishnu vardhana mahaa raju aasthaanam loo chotukalpinchaadani cheppaadu .aa tarvate taata gaaru pallava rajaina durvineeta ,simha vishnula koluvulo cheradata .ee vishnu vardhanudu manam anukone kubja vishnu vardhanudu kaadani yasodharma vishnu vardhanudu ani parisodhakulu antunnaru .kanuka bharavi kaalam .530-550ani andaruu oohinchaaru .bharavi daakshanaatyudani ,pallava raajulatho sambandham unna vaadani charitrakaarudu ''kaale ''annadu .
bhaava prakatana bharavitone praarambhamainadani vislaeshakaabhipraayam .''bharave rardha gowravam ''anna tag kaligi unnavaadu .kiratarjuniya kada mahaa bhaaratam lonide aina daanni sundara kaavyam gaa teerchididdaadu .kaalidaasu raasina kumara sambhava raghuvamsa kaavyaalu bharaviki prerana gaa nilichaayi .kaani sarva swatantra maina kotta sailiki naandipaliki tana pratyekatanu chaatukonnaadu .''avanti sundari ''kada praakaaram bharavi vishnuvardhanudi aasthaanakavi .vamanudu''kavyalankara suutra pravrutti ''loo bharavi shlokaanni udaaharinchaadu .asalu paeru ''damodarudu ''ani avanti sundari kada valana telustondi .
kiratarjuniya kada
judam loo odipoyina paandavulu dvaita vanam loo untaaru .duryodhanudi paripaalana ela undo telusukoni rammani dharma raju oka adavi manishini guuda chaarigaa pampistaadu .vaadu tirigi vachi susthira rajya paalana chestunnadu gandhari tanayudu ani vivaristaadu .bheemudu, droupadi yudisshtirudiniyudu prerepistaaru .chesina pratigna prakaaram daaniki aayana angeekarinchadu .vyaasamaharshi akkadiki vachi arjunudu sakti parakrama vantudu kaavaalani andukosam indra keeladri pai indrunikosam tapassu cheyamani upadesistaadu .aa aadesam prakaaram bejawada vachi indra keeladri parvatam pai teevra tapassu chestaadu .tapo bhangam cheyataniki devata streelu prayatnam chesi viphalurautaaru .indrudu pratyakshamai shivudi ni goorchi tapassu cheyamani salaha istaadu .shivudu arjuna tapodeekshanu pareekshinchataaniki kiraata vesham loo maaya roopam loo unde pandini atanipaiki usi golputaadu .sweeya rakshanalo kireeti maya suukaraanni baanam thoo champestadu ,adhe samayam loo maya kireeti shivudu vesina baanam daaniki guchha kum.tundi .pandini kottina vaadu nenu ante nenu ani vaariddarimadhya teevra vaadopavaadaalu jarugutaayi .iddaruu dwandva yuddhaaniki tala padutaaru .shivudu arjuna bala paraakramaalaku santoshinchi paasupataastraanni pradaanam chestaadu .kada chinnade kaani bharavi sakala varna naatmakam gaa gaa paddenimidi sargala mahaa kaavyam gaa vistarimpa jeshaadu
kaalidaasu kante oka adugu munduku vesi jalakreeda ,vana vihaaraalu madhupanam ,prayaanam (travalog )varnanalu kuudaa cheshaadu .kaavyam loo ivi chotu dakki chu kunnai modati saarigaa ee kaavyam lone .varnanalaku adhika praadhaanyam ichina modatikavi bharavi anipistaadu .chala proudamaina bhashalo kaavyam rachinchaadu .ukti chamatkaram ee kaavyaaniki bharavi pettina adanapu sommu .naalugu nunchi padi sargalu ante aaru sargalanu varnanalatho guppinchesadu .bharavi kavitvaanni vyaakhyaana chakravarti mallinatha suuri deeniki ''ghanta patha'' vyaakhyaanam raastuu ''naarikela paakam ''annadu .
''narikelaphala sannibham vacho bharaveh sapadi tadvibhajyate – swaadayantu rasa garbha nirbharam saamarasya rasika yadhepsitam ''ante rasagarbhitamaina padaalanu vida gotti aasvaadiste parama ruchikaram gaa untundi .aa opike manaku kavali .ruchi marigithe kobbari namili natlu namulutuu rasaanandaanni ponda vachhu .bhasha bharavi chetilo odigipoyindi .sabdam ardham kalisi natyame chesaayi .ayidava sarga loo chitrakavitvamuu rasi shokulu tecchaadu .sarvatho bhadra ,yamaka ,vilomam modalaina chitra kaavya shai lulni prayoginchaadu .inko gammattaina visesham emitante ''ekakshara shlokam ''kuudaa rasi tana pratibha pradarsanam cheshaadu .ante oke aksharam thoo shlokam antaa cheppadanna maata .-''na nona nunno nunnono nana naana naanu –nanno nunno nanunneno nanena nunna nanunnat '' –naane oke aksharam thoo raasina shlokam idhi .baga prachaaramaindi kuudaa .deeni ardham –''aneka mukhala vallallara !aayana manishi kaadu .tanakante takkuva bala vantuni chetilo odipoyaadu .aayana balaheenudi chetilo odipoye vademi kaadu .nijaaniki athani adhinayakudu odipoledu .paicheyi aayananta maatraana ayipoledu .peedinche vaadu adrusyamainadu .adhi paapa kaaryam kaadu .''aa tarvaata ide dhoranilo narayana panditudu tana ''madhwa chaarya charitra''loo''na ''thone prayogam cheshaadu .vadiraju ,roopa goswami ide daari patti ekakshara shlo kaalaku pattabhi shekam chesaru samskrutam loo ..
bharavi chhando vaividhyam thoo enno shlokaalu raasaadu kaani aayanu ishtamainadi ''vamsastha'' ane chhandassu matrame .ee chhandassu bharavi pratibhanu dvigunii krutam chesindani kshemendrudu ''suvrutti tilakam ''loo annadu –'
''vrutta chatrasya saa kaapi ''vamsasthasya '' vichitrataa –pratibha bharaveryena sachaye naadhikee krutaa''''
sakti vantamaina sabda prayogam cheshaadu bharavi .e paatra ela matladalo alaane matladinchatam bharavi goppa tanam .lokoktulu, neetulu sandarbhaannanusarinchi vaadaadu .veerarasa kaavyam kanuka daanni baga pooshinchaadu .adhi bharavi abhimana rasam kuudaa .ardhaantara nyaasaalam kaaraalatoe loka ghnaanaanni kaligistaadu .1050slokaalunna ee kaavyam loo 115 loo ardantara lankarale unnaayi .
ardha gowravam
bharavi ante ''ardha gowravam ''ana munde cheppukonnam .takkuva maatalalo ekkuva ardhaanni cheppatame ardha gowravam ..ingleesh loo ''brivity ''antaaru .darsanaalalo ,dharma saastraalalo suutraalaloo takkuva sabdaalalo ekkuva bhavam undetlu cheppaaru .adhe bharavi paatinchaadu kaavyam loo .ante kaavyaaniki saastra gaurava sthaayi kalpinchaadu .ee lakshanam mana tikkana gaarilo kanipistundi .''alpaksharallo anantaardham ''ante ide .bharavi ilaa sabdaardhaalni samatukam loo vaadatam valana kaavya soundaryam hecchindi .sabdaaniki ojo gunaanni cherchaadu .manushyula kaavya ruchini gurinchi chebutuu –
''stuvanti gurvi mabhi deya sampadam visuddhi mukterapare vipaschitah –ithi ssthitayam prati poorushamruchou sudurlabhahsarva manorama girah ''annadu –ante ''kodariki ardha sampatti ishtam .kondaru sabda samyojanam korukontaru .ilaa manushyulu bhinna ruchulanu korutaru .andari manassulane aakarshinche kavitvam rayatam sulabham kaadu ''.ojassu, prasaada gunaalato kavitvaanni ranjimpa jeshaadu ..''vikata kavi ''sabdam loo etununchi aina adhe maata vachinatlu oka tamasha shlokame raasaadu .''devakani nikava dhee-vahikaswa swaka hi waa .-kaka ree bhabha rekaka –ni swabha vyavya bha swa ni ''paadaalanu marchina venakki nadipinchinaa alaage ravatam goppa prakriya .deeni ardham –manawa !yuddham evariki kavali?ee yuddha bhoomi devatalakuu utsaahamistundi .ikkada poraataalu jarugutaayi .tyaagaalu itarulakosam chesukontaru .ee bhoomi madinchina enugulatho ,jantuvulato nindi undi .yuddham ante ishtam unna lekapoyina ee yuddha kshetram loo paaraadaka tappadu .mana telugu kavuluu ee prayogaalu bagane chesaru .maroka goppa shlokaanni gamaniddam –''vikasa mee yur jagadeesa maarganaa vikasa mee yur jagateesa marganah-vikasa mee yur jagadeesa maarganaa vikasa meayur jagateesa marganah ''-deeni ardhaanni avalokiddam –jagadeesudaina ante raju ayina arjununi baanaalu vistaristunnaayi .alaage jagateeswarudaina ante lokeshwarudaina shivuni baanaaluu vyaapistunnaayi .pramaada ganaalu anda kolahalam chestunnaru .shivaarjuna yuddhaanni aasaktigaa tilakinchataaniki aakaasam loo devatalu ,maharshulu pariveshtinchi shobha kaligistunnaru .''
inkoka shlokam loo ''sthala nalinula nunchi regina puppodi gaali chetha egara gottabadi aakaasam loo oka valayakaram ga vyaapinchindita .adhi bangaaru daaraalatoe allabadina'' aatapatram'' ante godugu laga shobhaya maanam gaa undata .parama ramaneeya bhavana idhi .deenni mecchina vaaru bharavini ''aatapatra bharavi kavi ''ani pilichaarata .
kiratarjuniyam prati sarga loni chivari shlokam loo bharavi kavi ''lakshmi ''sabdaanni prayoginchaadu anduke deeniki ''lakshmanta kaavyam ''ane perochindi .ilaage harshudu sarga chivari shlokam loo ,aananda sabdaanni prayoginchaadu maghudu sishu paala vadhanu ''shryanta ''ante shree antam gaa unna kaavyam annaru .naishadhaanni ''aanandaanta''kaavyamannaaru .bharavi kiratarjuniyam loni kavita soundaryaanni teliya jeyataniki aneka mandi prayatninchaaru .mallinaadhuni vyaakhyaanam thoo baatu 36vyaakhyaanaalunnaayi deeniki. ''prakruti madhura bharavi girih''ani okakavi prasamsinchaadu .
ee kaavyam loo raajaneeti ekkuva. ilaa unna kaavyaalalo ide modatidi .rajasthanam loo mantri gaa undabatte deenni ilaa rayagaligadani oohistaaru .droupadi thoo cheppinchina sambhaashanalu chala ardha gowravam thoo kartavya nirdesakam gaa untaayi. stree aabala kaadu sabala ani niruupistaadu kavi .sakala sadguna sametudigaa kadaanaayakudaina aarjunudini bharavi chitreekarinchi kaavya gowravanni penchaadu .' bharavi baatalo nadichina magha mahaa kavi sisupaala vadha kaavyam loo inkonchem vijrumbhinchi iravai moodu rakala chhandassulu vaadaadu .bharavi shivudini aaraadhisthe maghudu vishnu aaraadhakudu .bhaaravikaavyaanni jarmani bhashaloki modata anuvaadam chesina vaadu kaaral capeller .harward oriental siries dwara mudrimpa badindi .aaradajanu rakala aangla anuvaadaalu vachayi .'srinadha mahakavi kiratarjuniya samskruta kaavyaanni teluguloki anuvadinchi goppa prachaaram tecchaadu andulo prati padyam rasa gulikaye. jayantite sukrutino rasa siddah kavishwara''.
modati shlokam –''shriyah kurunamadipasya paalam –prajaasu vruttinyamayanktay veditum
sa varni lingi viditassamaayayoo –yudistirandvaitavane vanecharah ''
mayajudam loo kauravula chetha oodim pa badina dharmaraju dwaitavanam nunchi ,duryodhanudi palana vidhaanam ela undo telusukoni rammani oka vanacharudini pampagaa atadu brahmachaari vesham loo tirigi duryodhana palana vidhaanam antaa aakalimpu chesukoni yudistiru niki vivarinchataaniki vachaadu .
dharmarajuku namaskarinchi ''prabhoo !mee satruvu duryodhanudu bhoomi antaa aakraminchi ,prajaanu ranjakamgaa paalana chestunnadu .prajalukuda chala aanandamgaa unnaaru .mee sodarula oosu kuudaa ettaneeyakundaa raju vaariki kavalsinavanni samakuurustunnaadu .kanuka prajalalo duryodhanabhakti perigipoyindi .ivannee meeku apriale aina swami manchikori nenu e maatram sankochinchakunda nivedinchaanu .mukhapreetikosam asatyam chepparaadu .alachesthe kaarya vighaatam jarugutundi kanuka kinkarulu prabhuvu samakshamlo eppuduu satyame chebutaaru ''annadu