భాష –సింహలీ భాష ఇండో –యూరోపియన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన పాళీ భాషనుంచి పుట్టింది .సింహలి లిపి కూడా బ్రాహ్మీ లిపి నుంచే వచ్చింది.
సాహిత్యం –క్రీ పూ .3వ శతాబ్దం నాటికే సాహిత్య రచన ఉన్నా మొదటి రచనమాత్రం సీగిరియా దుర్గం లోని ఒక ‘’మిర్రర్ ‘’ పై చెక్కబడిన ‘’సీగిరియా గ్రస్ఫితి’’అనే గీత సముదాయమే ..ఇందులో మొదటి గీతం క్రీశ 5వ శతాబ్దిలో రచించింది .10వ శతాబ్దిలో లభించిన ‘’సియబస్లాకర ‘’,శిఖవళ౦డ’’గ్రంథాలు ప్రాచీనమైనవి .మొదటిది అలంకార గ్రంథం.రెండవది బౌద్ధ సన్యాసుల జీవిత నియమాలు వివరించేది .
12వ శాతాబ్దిచివరలో ‘’గరళు గోమి ‘’రాసిన ‘’అమవతుర’’,ధర్మ ప్రదీపికావ’’గద్య రచనలు వచ్చాయి .13వ శతాబ్దిలో వీటిని అనుసరిస్తూ చాల వచనగ్రంథాలు వెలువడినాయి ..వీటిలో వలియ ,తూపవంశ ముఖ్యమైనవి .మొదటి కథా కావ్యాలు 12,13శాతాబ్దులలోనే వచ్చాయి .మువ దేవతావత ,సనదావత ,ససదావత ,కవ్ శిళు మినవీటిలో ముఖ్యమైనవి .తర్వాత వచ్చినవి ఎక్కువగా బౌద్ధ చారిత్రిక విషయకావ్యాలు . రాహులుడు రాసిన కావ్య శేఖరం ,వాత్తానె రాసిన గుట్టిల కావ్యాలు 15వ శతాబ్దం లో సందేశ కావ్యాలుగా వచ్చాయి .
తర్వాత 300 ఏళ్ళ కాలం లో సింహళం పై పాశ్చాత్య దండ యాత్రలవలన ,తర్వాత వచ్చిన అంతర్గత కలహాలవలన సాహిత్యం బాగా వెనకబడి పోయింది .ఇది ఆ దేశ సాహిత్యానికి అంధకారయుగం .అయినా చిన్న చిన్న మినుకులలాగా అలగివయన్న ,మొహోత్తాల ,వాళవిత,సరణా౦కర అనే బౌద్ధ రచయితలు కొంత సాహిత్య సృష్టి చేశారు .
19వ శతాబ్దం లో ఈ సాహిత్యం పై పాశ్చాత్య ప్రభావం బాగా పడింది .నవలా రచన పెరిగింది పద్యకావ్యాల రూప స్వభావాలలో గణనీయమైన మార్పులొచ్చాయి ఇతిహాస ప్రధానాలు వదిలేసి భావగేయ రచన చేశారు కవులు .అనాదినుంచి జానపద రూపకాలు గేయాలు సమాజంపై ప్రభావం కలిగిస్తూనే ఉన్నాయి .సాహిత్య ప్రక్రియలలో నూ విదేశీయత చోటు చేసుకొన్నది .
13వ వరకు శ్రీలంక సాహిత్యం పై భారతీయ రాజాస్థాన భాషా ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంది .ఈకాలం లో ‘’ముఖదేవావత ‘’అనే బోధిసత్వుడు ముఖదేవతగా జన్మించిన కథా వృత్తంతో వచ్చింది .ఆయనే’’ హరే’’ రూపం లో జన్మించిన కథా విశేషంతో ‘’ససాదవాత ‘’కావ్యం ,రెండవ పరాక్రమబాహు రాజు పై ‘’కవి సిలు మిన’’(ది క్రౌన్ జ్యుయేల్ ఆఫ్ పోయెట్రి)వచ్చాయి. ఇవి బోధిసత్వుని జీవిత సంబంధమైన క్లాసికల్ రచనలు .
ఒకటవరాజసేన(832-851)కాలం లో సియాబస్లకార( భాషా లంకార ) అనే అలంకార గ్రంథం రాయబడింది .పాళీ ధమ్మపద పై ‘’ధాం పియాతువ గాతపదాయ ‘’అనే వ్యాఖ్యానగ్రంధం 10వ శతాబ్దం లోనే వచ్చింది.శిఖావలనంద ,శిఖావలంద వినిషా అనే బౌద్ధ సన్యాసుల నియమగ్రంథాలు వెలువడినాయి .ధర్మసేన బౌద్ధాచార్యుడు రాసిన ‘’శ్రద్ధామరత్నావళి ‘’ గురులుగోమి రాసిన అమవాతురా (అమృతధార )ధర్మప్రదీపికాయ ,విద్యా చక్రవర్తి రాసిన ‘’బూత్సరణ్య’’(బుద్ధ రక్షణ )సింహళ తూపవంశ ,,దాలదాశరిత (బుద్ధుని దంత విశేషం )పూజావలీయ ,పంశీయ పనస్ జాతకపోత (బోధి సత్వుని 550 జన్మ కథలు) ,మైత్రేయుని ‘’బుదుగుణాలంకార ‘’(బుద్ధుని గుణ విశేషాలు )’’లోవాద సంగ్రహాయ ‘’(ప్రపంచోద్ధరణకు మార్గాలు )మొదలైనవన్నీ విశిష్ట బౌద్ధ ఆచార్యులచే రాయబడిన బౌద్ధ రచనలు .
వ్యాకరణ అంశాల సంకలనం ‘’సిదాత్ సంగారవ ‘’,సియాబస్ లకూన (భాష పై శ్రద్ధ ),దండ్యాలంకార సన్నా అనే దండి అలంకార రచనపై వ్యాఖ్యానం , ‘’ఏలు సందస్ లకూన’’(అసలు సింహళ విశేషాలు )ఈ కాలం లో వచ్చిన విశేష రచనలే .13వ శతాబ్దిలో సందేశ కావ్యాల హవా నడిచింది .సాలలిహిని సందేశం (సాలలిహిని పక్షి సందేశం )పారేవి సందేశ (పావుర సందేశం )లను రాహుల సన్యాసి రాశాడు.ఈయనే కావ్యశేఖర అనే అల౦కారాగ్రంథంకూడా రాశాడు .ఈకాలపు మరో ఇద్దరు గొప్ప రచయితలు-విదాగమ మైత్రేయ ‘’బుధుగుణాలంకార’’,బౌద్ధాచార్య వెత్తేవే’’గుత్తిల కావ్యం ‘’రాశారు .మూడు శతాబ్దాల పాశ్చాత్య పాలన చీకటి యుగం లోకూడా ‘’ అలగియవన్న మహోత్తాల’’ రచించిన ‘’కూస జాతక ‘’(కూస రాజుగా బోధిసత్వుని అవతారం ),దాహం సొందకావ్యం ,సుభాషిత మాత్రమె రచి౦ప బడినాయి..
శ్రీలంక రచయితలలో ముఖ్యులు –ఆర్ధర్ సి క్లార్క్ –సైన్స్ ఫిక్షన్ ,స్పేస్ సైన్స్ లపై గోప్పరచనలు చేసి కలింగ అవార్డ్ పొందాడు
జే.ఆర్ జయవర్దనే -11ఏళ్ళు శ్రీలంక ప్రధానమంత్రి గా రెండవ దేశాధ్యక్షుడుగా ఉన్న రచయిత .ఆరేళ్ళ ప్రణాళిక రచయిత
శ్రీలంక ప్రముఖ రచనలు -కోలపెట్టి పీపుల్ , ది గుడ్ లిటిల్ సిలనీస్ గర్ల్ ,దిజామ్ ఫ్రూట్ ట్రీ,రీఫ్,ఆన్ సాల్ మాల్ లేన్,ది రోడ్ ఫ్రం ఎలిఫెంట్ పాత్,ఫన్నీ బాయ్ , ఐలాండ్ ఆఫ్ ఎ థౌజండ్ మిర్రర్స్,చినమాన్ ,బిహైండ్ ది ఎక్లిప్స్ .
bhasha –simhali bhasha indo –europian bhasha kutumbaaniki chendina paalii bhashanunchi puttindi .simhali lipi kuudaa brahmi lipi nunche vachindi.
saahityam –cree poo .3va sataabdam naatike saahitya rachana unna modati rachanamaatram seegiria durgam loni oka memirrer yu pai chekkabadina ceseagiria grasphiniyne geetha samudayame ..indulo modati geetam kreesa 5va sataabdilo rachinchindi .10va sataabdilo labhinchina cisiabaslakara yu,sikhavalaedaengranthaalu praacheenamainavi .modatidi alankara grandham.rendavadi bouddha sanyaasula jeevita niyamaalu vivarinchedi .
12va saataabdichivaralo kaegaralu gomi enasina cemavaturio,dharma pradiipikaavaenadya rachanalu vachayi .13va sataabdilo veetini anusaristuu chaala vachanagranthaalu veluvadinaayi ..veetilo valiya ,thoopavamsha mukhyamainavi .modati kathaa kaavyaalu 12,13saataabdulaloonae vachayi .muva devatavata ,sanadaavata ,sasadaavata ,kav silu minaveetilo mukhyamainavi .tarvaata vachinavi ekkuvagaa bouddha chaaritrika vishayakaavyaalu . rahuludu raasina kaavya sekharam ,vaattaane raasina guttila kaavyaalu 15va sataabdam loo sandesha kavyaluga vachayi .
tarvaata 300 ella kaalam loo simhalam pai paaschaatya danda yaatralavalana ,tarvaata vachina antargata kalahaalavalana saahityam baga venakabadi poyindi .idhi aa desha saahityaaniki andhakaarayugam .aina chinna chinna minukulalaagaa alagivayanna ,mohottala ,vaalavita,saranakara ane bouddha rachayitalu kontha saahitya srushti chesaru .
19va sataabdam loo ee saahityam pai paaschaatya prabhaavam baga padindi .nawala rachana perigindi padyakaavyaala roopa swabhaavaalalo gananeeyamaina maarpulochaayi itihasa pradhaanaalu vadilesi bhavageya rachana chesaru kavulu .anaadinunchi jaanapada roopakaalu geyalu samajampai prabhaavam kaligistune unnaayi .saahitya prakriyalalo noo videsheeyata chotu chesukonnadi .
13va varaku srilanka saahityam pai bhaarateeya rajasthana bhasha prabhaavam ekkuvagaa undi .eekaalam loo kamukhadevaavata mhane bodhisatvudu mukhadevatagaa janminchina kathaa vruttamtoe vachindi .aayeni harie roopam loo janminchina kathaa visheshamtho kaesaadavavaata enkavyam ,rendava parakramabahu raju pai keokavi silu mine(dhi croun jyuyel af poyetri)vachayi. ivi bodhisatvuni jeevita sambandhamaina classical rachanalu .
okatavarajasena(832-851)kaalam loo siabaslakara( bhasha lankara ) ane alankara grandham rayabadindi .paalii dhammapada pai eaydhaam piyaatuva gaatapadaaya mhane vyaakhyaanagrandham 10va sataabdam lone vachindi.sikhaavalananda ,sikhaavalanda vinisha ane bouddha sanyaasula niyamagranthaalu veluvadinaayi .dharmasena bouddhaachaaryudu raasina kashraddhaamaratnaavali yu gurulugomi raasina amavatura (amrutadhaara )dharmapradipikaya ,vidya chakravarti raasina kibootsaranyikae(buddha rakshana )simhala thoopavamsha ,,daaladaasarita (buddhuni danta visesham )poojaavaleeya ,pamseeya panas jaatakapota (bodhi satvuni 550 janma kathalu) ,maitreyuni kaebudugunaalankaara yu(buddhuni guna visaeshaalu )kelovada sangrahaya yu(prapanchoddharanaku maargaalu )modalainavannii visishta bouddha aachaaryulache rayabadina bouddha rachanalu .
vyaakarana amsaala sankalanam kisidat sangarava yu,siabas lakuuna (bhasha pai shraddha ),dandyaalankaara sanna ane dandi alankara rachanapai vyaakhyaanam , nelu sandas lakoone(asalu simhala visaeshaalu )ee kaalam loo vachina visesha rachanale .13va sataabdilo sandesha kaavyaala hawa nadichindi .saalalihini sandesam (saalalihini pakshi sandesam )parevi sandesha (pavura sandesam )lanu rahula sanyasi raasaadu.eeyane kavyasekhara ane alikaragranthankuda raasaadu .eekaalapu maro iddaru goppa rachayitalu-vidaagama maitreya kabudhugunaalankaarae,bouddhacharya vetteveegututtila kaavyam yeraasaaru .moodu sataabdaala paaschaatya paalana cheekati yugam lokuda yu alagiyavanna mahottamlai rachinchina kesusa jaataka yu(kuusa rajuga bodhisatvuni avataaram ),daaham sondakaavyam ,subhashita matrame rachipa badinai..
srilanka rachayitalalo mukhyulu –ardhar si clark –sains fiction ,space sains lapai gopparachanalu chesi kalinga award pondaadu
jee.ar jayavardane -11ellu srilanka pradhaanamantri gaa rendava deshaadhyakshudugaa unna rachayita .aarella pranaalika rachayita
srilanka pramukha rachanalu -kolapetti peepul , dhi gud litil silanies gurl ,dijam frute trey,reef,aan sal mall laen,dhi rod fram elifent paat,funney baay , iland af e thousend mirrers,chinaman ,bihaind dhi eclips .