* దశాబ్దాల తెలంగాణ ప్రస్థానం
* ఎందరో ప్రముఖులు.. ఎన్నో రూపాలు
ఆది నుంచీ తెలంగాణ ప్రజలను ముందుకు నడిపించడంలో.. చైతన్య పరచడంలో సాహిత్యానిదే కీలకపాత్ర. సూటిగా మనసులను తాకేలా, ఆలోచింపజేసేలా.. ఎందరో ప్రముఖులు తమ రచనలు, కళా రూపాల ద్వారా సమాజాన్ని జాగృతం చేయగలిగారు. నవలలు, కవితలు, పాటలు, నాటికలు, నాటకాలు, బుర్రకథలు, హరికథలు, ఒగ్గుకథలు, వీధి భాగోతాలు.. ఒకటేమిటి అనేక రూపాల్లో చైతన్యాన్ని నింపగలిగారు. దశాబ్దాల చరిత్రను సొంతం చేసుకున్న తెలంగాణ సాహిత్యపు విశేషాల సమాహారమిది..
అభ్యుదయ సాహిత్యానికి 1946 నుంచి 1951 వరకు సాగిన తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం స్వర్ణయుగం. తెలంగాణ ప్రజలతోపాటు ఎన్నో ప్రాంతాల్లోని ఎందరినో ప్రభావితం చేసింది. పోరాటం జరుగుతున్న కాలంలోనూ, ఆ తర్వాత కూడా పోరాటస్ఫూర్తితో రచనలు వెలువడ్డాయి. తెలంగాణ విమోచనోద్యమ రచయితలు కవిత్వం, పాట, నాటకం, నాటిక లాంటి సాహిత్య ప్రక్రియలను.. బుర్రకథ, ఒగ్గుకథ, బుడబుక్కల కథ, హరికథ, వీధి భాగోతం, యక్షగానం లాంటి ప్రజా కళారూపాలను సుసంపన్నం చేశారు.
పోరాట గీతాలు
సుద్దాల హన్మంతు, తిరునగరి రామాంజనేయులు, దాశరథి, కాళోజీ, సోమసుందర్, సుంకర సత్యనారాయణ తదితరులు ఎన్నో పోరాట గీతాలు రాశారు. సుద్దాల హన్మంతు 'పల్లెటూరి పిల్లగాడా!' పాటతో తెలుగు ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వత స్థానం సంపాదించుకున్నారు. 'వెట్టిచాకిరి విధానమో రైతన్నా.. ఎంత జెప్పినా తీరదో కూలన్నా..' అనే గీతంలో ప్రతిఫలం లేకుండా చేసిన వెట్టిని గుండెలవిసి పోయేలా వివరించారు సుద్దాల. నిజాం నవాబుపై రాసిన గీతాల్లో యాదగిరి రాసి, పాడిన 'నైజాం సర్కరోడా' పాట తెలంగాణ ప్రజల నోళ్లలో ఇప్పటికీ, ఎప్పటికీ నానుతూనే ఉంటుంది.
దాశరథి కృష్ణమాచార్య 'ఓ నిజాము పిశాచమా! కానరాడు నిన్ను బోలిన రాజు మాకెన్నడేని, తీగెలను తెంపి అగ్నిలో దింపినావు, నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ' అంటూ జైలు గోడలపై బొగ్గుతోనే పద్యాలు రాశారు. 'సైసై గోపాలరెడ్డీ! నీవు, నిలిచావు ప్రాణాలొడ్డి..' అంటూ స్మృతి గీతాలు రాశారు తిరునగరి. 'మన కొంపలార్చిన, మన స్త్రీల చెరిచిన, మన పిల్లల చంపి మనల బంధించిన..' అంటూ ఉద్యమ సందేశాన్నందిచారు కాళోజీ.
తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో నాయకుల ఉపన్యాసాలు, పత్రికల వార్తల కంటే ఎక్కువ ప్రభావం చూపినవి ప్రజా కళారూపాలు. తిరునగరి రామాంజనేయులు తన పాటలతోపాటు హరికథలు, బుర్రకథలు అల్లి ప్రజల్లో చైతన్యం నింపారు. సుద్దాల హన్మంతు గొల్లసుద్దులు, పిట్టలదొర వేషం, బుర్రకథ తదితర ప్రక్రియలతో ప్రజలను కదిలించారు. సుంకర-వాసిరెడ్డిల 'మాభూమి' నాటకం చాలా ప్రాచుర్యం పొందింది. సుంకర సత్యనారాయణ 'కష్టజీవి' బుర్రకథను వేలాదిగా ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. 'ఆంధ్ర మహాసభ కాఫిర్ల సంఘం..' అందులో చేరకూడదు అంటూ ప్రచారం చేసే వారిని దెబ్బతీసేందుకు తిరునగరి 'వీరబందగీ'; పోరాటం తీవ్రమవుతున్న దశలో 'తెలంగాణ వీరయోధులు' బుర్రకథలు రాసి ప్రదర్శించారు. చెర్విరాల బాగయ్య 'షోయబుల్లాఖాన్', చౌడవరపు విశ్వనాథం 'ఆంధ్రమహాసభ' లాంటివి పోరాట కాలంలో ప్రజలను చైతన్య పరిచాయి. ఉద్యమ కాలంలో ప్రజా కళారూపాలకు లభిస్తున్న ఆదరణను సహించలేని నాటి నిజాం ప్రభుత్వం 'కష్టజీవి', 'తెలంగాణ వీరయోధులు' బుర్రకథలను, 'మాభూమి' నాటకాన్ని నిషేధించింది.
'వీర తెలంగాణ' గొల్లసుద్దులను తిరునగరి ప్రదర్శించారు. 'అంబ పలుకు జగదాంబ పలుకు' అంటూ సాగే బుడబుక్కల కథ, నందన.. అంటూ పంతులు కంచు పళ్లెం మీద దరువేస్తూ పాడే చెంచుల కళా రూపం, పిట్టలదొర లాంటి కళారూపాలు అణగారిన వర్గాల్లో చైతన్య జ్వాలలు రగిల్చాయి.
పోరాట నవలలు
తెలుగు సాహిత్యం గర్వించదగిన నవలా సాహిత్యాన్ని తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటం సృష్టించింది. వీటిలో పోరాటం కొనసాగుతుండగా 1947లో బొల్లిముంత శివరామకృష్ణ రాసిన 'మృత్యుంజయులు', లక్ష్మీకాంత మోహన్ రాసిన 'సింహగర్జన'(1950) వెలువడ్డాయి. పోరాట విరమణ తర్వాత వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి రాసిన 'ప్రజల మనిషి'(1955), 'గంగు'(1965) నవలలు వెలువడ్డాయి. వీటిలో 'ప్రజల మనిషి' తెలంగాణ గురించి తెలంగాణ వ్యక్తి రాసిన తొలి నవల. ఇది 1934-40 మధ్య తెలంగాణ జీవితాలను కళ్లకు కట్టినట్లు చూపుతుంది. ఆళ్వారుస్వామి 1946-53 మధ్య దీర్ఘకాలం జైల్లో ఉన్నప్పుడు ఈ నవలను రాశారు. ఇది 1955 జనవరిలో వెలువడింది. 1940-45 మధ్య తెలంగాణ పోరాటాన్ని చిత్రించిన గంగు నవల ఆళ్వారు స్వామి అకాలమరణం(1961)తో అసంపూర్తిగా మిగిలిపోయింది. 1965 జనవరిలో అసంపూర్ణ నవలగానే అది ప్రచురితమైంది. 1947 నాటి తెలంగాణ గురించి మహీధర రామ్మోహన్‌రావు రాసిన 'ఓనమాలు' 1956 మార్చిలో వెలువడింది. ఆయన మరో నవల 'మృత్యువు నీడల్లో' 1962లో వెలువడింది.
వట్టికోటకు కొనసాగింపుగా, తనదైన శైలిలో నవలా రచనకు పూనుకున్నారు దాశరథి రంగాచార్య. 1938కి పూర్వపు తెలంగాణ జన జీవితాలను చిత్రిస్తూ.. 'చిల్లర దేవుళ్లు'(1969) రాశారు. 1942-48 మధ్య కాలం నాటి పరిస్థితులతో 'మోదుగు పూలు'(1971), 1948-68 నాటి తెలంగాణ స్థితిగతులతో 'జనపథం'(1976) నవలలు రాశారు. తెలంగాణ పాత్రోచిత భాషతో వచ్చిన చిల్లరదేవుళ్లు నవల ఆనాడు చర్చనీయాంశమైంది. ఈ నవలను కాకతీయ పిక్చర్స్ వారు సినిమాగా తీశారు. అది 1977లో విడుదలైంది. రేడియోలో నాటకంగా ప్రసారం అయ్యింది. హిందీ, ఇంగ్లిష్ భాషల్లోకి అనువాదమైంది కూడా. 1971లోనే ఈ నవలకు రాష్ట్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. ఆ కాలంలోనే గొల్లపూడి నారాయణరావు 'తెలుగుగడ్డ' నవల తెలంగాణ ప్రజల దయనీయ జీవితాలను కళ్లకు కట్టింది. ఇటీవల కాలంలో వచ్చిన 'సంగం' (తిరునగరి రామాంజనేయులు), 'బందూక్' (కందిమళ్ల ప్రతాపరెడ్డి), 'మలుపు తిరిగిన రథచక్రాలు' (ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి), 'కాలరేఖలు' (అంపశయ్య నవీన్) .... తెలంగాణ ఇతివృత్తంతో వచ్చిన నవలలు.
పోరాట కథలు
నిజాం ప్రభుత్వం నిర్బంధానికి గురై జైలు జీవితాన్ని గడిపిన వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి 'జైలు లోపల' పేరుతో కథలు రాశారు. పొట్లపల్లి రామారావు 'జైలు' కథలు వెలువరించారు. హైదరాబాద్ సంస్థానం రద్దవుతున్న చివరి రోజుల్లో నవాబుల జీవితాలు, హిందూ ముస్లింల సంబంధాలను వివరిస్తూ నెల్లూరి కేశవస్వామి 'చార్మినార్' కథలు రాశారు. తెలంగాణ పోరాటం తర్వాతి కాలం నాటి జనజీవితాలను చిత్రిస్తూ కాంచినేపల్లి చిన వెంకట రామారావు 'మన ఊళ్లో కూడానా?' కథల సంపుటిని వెలువరించారు.
ఆధునిక సాహిత్యం
మానవతావాద కవిత్వం: నిజాంకు వ్యతిరేకంగా పోరాటం సల్పిన దాశరథి 'తిమిరంతో సమరం;' సమకాలీన ఉద్యమ చైతన్యాన్ని జీర్ణించుకుని మానవతను వినిపించిన డాక్టర్ సి.నారాయణరెడ్డి 'విశ్వగీతి' నుంచి 'విశ్వంభర' వరకు.. 'సమదర్శనం' నుంచి 'మట్టీ మనిషీ ఆకాశం' వరకు సాగిన ఆయన కవితాయాత్ర; ప్రజల గొడవనే 'నా గొడవ'గా భావించిన కాళోజీ; ప్రాచీన, ఆధునిక సాహితీ సంప్రదాయాలకు నిలయమైన బాపురెడ్డి పద్య, గేయ, వచన కావ్యాలు సమత మమతల సంగమంగా కనిపిస్తాయి. 'తంగేడుపూలు' నుంచి 'జలగీతం' వరకు కొనసాగిన డాక్టర్ ఎన్.గోపి కవితా ప్రస్థానంలో మనవతా దృక్పథమే అంతః సూత్రంగా కనిపిస్తుంది.
దిగంబర కవిత్వం: తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో అభ్యుదయ సాహిత్యం విస్తృతంగా వెలువడింది. తర్వాతి రోజుల్లో స్తబ్దత ఏర్పడింది. దాన్ని తొలిగించి జాతిలో చైతన్యం రేకెత్తించాలన్న ఉద్దేశంతో దిగంబర కవులు కవితా రంగంలో ప్రవేశించారు. 1965-68 మధ్య కాలంలో మూడు కవితా సంపుటాలను వెలువరించారు. వారు కవితలకు 'దిక్‌'లు అని పేరు పెట్టారు. ఆరుగురు దిగంబర కవుల్లో చెరబండరాజు (బద్దం భాస్కర్ రెడ్డి), జ్వాలాముఖి (ఏవీ రాఘవాచార్యులు), నిఖిలేశ్వర్ (యాదవరెడ్డి) తెలంగాణ ప్రాంతీయులు.
విప్లవ కవిత్వం: నక్సల్ బరి, శ్రీకాకుళం ఉద్యమ ప్రేరణతో 1970లో విప్లవ రచయిత సంఘం(విరసం) ఆవిర్భవించింది. 1969-70 మధ్య 'తిరగబడు', 'లే', 'మార్చ్', 'ఝంజ', 'విప్లవం వర్థిల్లాలి' లాంటి కవితా సంపుటాలు వెలువడి విప్లవ కవితా దృక్పథానికి విస్తృతిని చేకూర్చాయి. దిగంబర కవుల్లో కొందరు విరసంలో చేరారు. విప్లవ కవిత్వంలో పాటకు చాలా ప్రాముఖ్యం లభించింది. శివసాగర్ రాసిన నరుడో భాస్కరుడా!, చెల్లీ చెంద్రమ్మా!.. గూడ అంజయ్య రాసిన 'ఊరు మనదిరా! ఈ వాడ మనదిరా!' లాంటి పాటలు ప్రజల్లోకి చొచ్చుకు వెళ్లాయి. గద్దర్, వంగపండు ప్రసాదరావు లాంటివారి పాటలు విస్తృత ప్రాచుర్యం పొందాయి.
మినీ కవిత్వం: వచన కవితలోని అస్పష్టత, సుదీర్ఘతలను పరిహరించే ఉద్దేశంతో ఆధునిక కాలంలో మినీ కవిత ఆవిర్భవించింది. సంక్షిప్తత, కొసమెరుపు మినీ కవితకు ప్రాణం. అలిశెట్టి ప్రభాకర్ కార్టూన్ కవితలు, దేవిప్రియ లాంటి వారి రాజకీయ వ్యాఖ్యాన కవితలు వర్తమాన పరిస్థితులకు అద్దం పడతాయి. మినీ కవితకు విశేషమైన ప్రాచుర్యం కల్పించినవారు అలిశెట్టి ప్రభాకర్. 'ఎర్ర పావురాలు', 'మంటల జెండాలు', 'చురకలు', 'సంక్షోభగీతం', 'రక్తలేఖ', 'సిటీలైఫ్' లాంటి మినీ కవితా సంకలనాలు వెలువరించారు. హైకులు, నానీలు కూడా మినీకవిత రూపాలే. హైకూ రూపంలో పెన్నా శివరామకృష్ణ కవితా సంపుటాలు వెలువరించారు. డాక్టర్ ఎన్.గోపి ప్రారంభించిన 'నానీ'లు జీవితానుభూతులను చిత్రిస్తాయి.
స్త్రీవాద కవిత్వం: 1981లో ప్రచురితమైన రేవతీదేవి 34 కవితల 'శిలాలోలిత' స్త్రీవాద సంపుటాలకు నాంది పలికింది. స్త్రీల సమస్యలను స్త్రీలే శక్తిమంతంగా ప్రదర్శించగలరన్నది స్త్రీవాదుల అభిప్రాయం. 1990లో త్రిపురనేని 'గురిచూసి పాడేపాట పేరుతో స్త్రీవాద కవితల సంకలనాన్ని ప్రకటించారు. అప్పటి నుంచి స్త్రీవాద కవిత్వం విస్తృతంగా వెలువడుతోంది. 1993లో ****అస్మతవారు 'నీలి మేఘాలు' పేరుతో కవితలు సేకరించి ప్రచురించారు. షాజహానా, అనిశెట్టి రజిత, 'శిలాలోలిత' (పి. లక్ష్మి), జాజుల గౌరి, జూపాక సుభద్ర తదితరులు తెలంగాణ స్త్రీవాద కవయిత్రులు.
దళితవాద కవిత్వం: 90వ దశకంలో వినిపించిన బలమైన గొంతుక దళితవాదం. జయధీర్ తిరుమలరావు సంపాదకత్వంలో 1993లో 'దళిత గీతాలు', త్రిపురనేని శ్రీనివాస్, జి. లక్ష్మినరసయ్య సంపాదకత్వంలో 1995లో 'చిక్కనవుతున్న పాట', 'పదునెక్కిన పాట' సంకలనాలు వెలువడ్డాయి. దళిత ఐక్యవేదిక తరపున బీఎస్ రాములు 'ప్రవహించే పాట - ఆంధ్రప్రదేశ్ దళిత గీతాలు' ప్రచురించారు. 'బహువచనం', 'దండోరా', 'మేమే', 'నిశాని', 'గుండెడప్పు', 'మూలవాసుల పాటలు'.. లాంటి సంకలనాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. జూలూరి గౌరీశంకర్, బన్న ఐలయ్య, కలేకూరి ప్రసాద్ తదితరులు ప్రత్యేక కావ్యాలు వెలువరించారు.
మైనార్టీ కవిత్వం: ఇతర వెనకబడిన వర్గాలవారి మాదిరిగానే ముస్లింలు కూడా అన్యాయాలకు గురవుతన్నారన్న అభిప్రాయంతో మైనార్టీవాదం, ముస్లింవాదం వెలుగులోకి వచ్చాయి. నల్గొండ ప్రాంతం నుంచి వెలువడిన 'బహువచనం', 'మేమే సంకలనాలు', 'బీసీ కవుల ప్రత్యేక సంచిక' లాంటివి బహుజన కవిత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాయి. వర్గీకరణ పేరుతో దళిత వాదులు రెండు వర్గాలుగా చీలిపోవడం మంచి పరిణామం కాదంటూ మాస్టార్జీ లాంటివారు హెచ్చరిస్తూ పాటలు రాశారు. ముస్లింలలో నెలకొన్న దారిద్య్రం, అభద్రతా భావం, ఛాందసత్వం వస్తువులుగా చేసుకుని యాకుబ్, స్కైబాబా, దిలావర్, అఫ్సర్, ఖదీర్, ఖాజా, షాజహానా లాంటివారు కవితలు రాశారు. మైనార్టీవాద కవిత్వానికి మచ్చుతునక 'జల్ జలా' కవితా సంపుటి.
అస్తిత్వ పోరాట కవిత్వం: తెలంగాణ దుర్భర పరిస్థితులకు అద్దం పడుతూ ప్రాంతీయ స్పృహతో కూడిన కవిత్వాన్ని తెలంగాణ కవులు వెలువరించారు. 'పొక్కిలి' (జూలూరి గౌరీశంకర్ సంపాదకత్వంలో) 'మత్తడి' (సుంకిరెడ్డి సురేంద్రరాజు), 'కరువు' (మల్లేశం లక్ష్మయ్య) 'పరిచయిక'(సిరిసిల్ల సాహితీ సమితి) లాంటి కవితా సంకలనాలు ప్రాంతీయ అస్తిత్వ ధోరణిలో వెలువడ్డాయి. కాశీం 'పొలమారిన పాలమూరు', వడ్డేబోయిన శ్రీనివాస్ 'పడావు' లాంటి దీర్ఘ కవితలు తెలంగాణ వాస్తవికతను చిత్రించాయి.
* dasaabdaala telamgaana prasthaanam
* endaro pramukhulu.. enno roopaalu
aadi nunchi telamgaana prajalanu munduku nadipinchadamlo.. chaitanya parachadamlo saahityaanide keelakapatra. suutigaa manasulanu takela, alochimpajesela.. endaro pramukhulu tama rachanalu, kalaa roopaala dwara samaajaanni jaagrutam cheyagaligaaru. navalalu, kavitalu, paatalu, naatikalu, naatakaalu, burrakathalu, harikathalu, oggukathalu, veedhi bhagotalu.. okatemiti aneka roopaallo chaitanyaanni nimpagaligaaru. dasaabdaala charitranu sontam chesukunna telamgaana saahityapu visaeshaala samaharamidi..
abhyudaya saahityaaniki 1946 nunchi 1951 varaku saagina telamgaana saayudha poratam swarnayugam. telamgaana prajalathopaatu enno praantaallooni endarino prabhaavitam chesindi. poratam jarugutunna kaalamloonuu, aa tarvaata kuudaa poraatasphoorthitho rachanalu veluvaddaayi. telamgaana vimochanodyama rachayitalu kavitvam, paata, naatakam, naatika lanti saahitya prakriyalanu.. burrakatha, oggukatha, budabukkala katha, harikatha, veedhi bhagotam, yakshagaanam lanti praja kalaaruupaalanu susampannam chesaru.
porata geetaalu
suddaala hanmantu, tirunagari ramanjaneyulu, daasarathi, kaaloji, somasunder, sunkara satyanarayana taditarulu enno porata geetaalu raasaaru. suddaala hanmantu 'palleturi pillagada!' paatatho telugu prajala gundello saashwata sthaanam sampaadinchukunnaaru. 'vettichaakiri vidhaanamo raitanna.. entha jeppina teerado kuulannaa..' ane geetamlo pratiphalam lekunda chesina vettini gundelavisi poyela vivarinchaaru suddaala. nijam navabupai raasina geetaallo yadagiri rasi, paadina 'naijam sarkaroda' paata telamgaana prajala nollalo ippatikee, eppatiki naanutuunee untundi.
daasarathi krishnamacharya 'oo nijaamu pisachama! kanaradu ninnu bolina raju makennadeni, teegelanu tempi agnilo dimpinavu, naa telamgaana koti ratanaala veena' antuu jailu godalapai boggutone padyaalu raasaaru. 'saisai gopalareddy! neevu, nilichaavu praanaaloddi..' antuu smruti geetaalu raasaaru tirunagari. 'mana kompalaarchina, mana streela cherichina, mana pillala champi manala bandhinchina..' antuu udyama sandesaannandichaaru kaaloji.
telamgaana saayudha porata kaalamlo naayakula upanyaasaalu, patrikala vaartala kante ekkuva prabhaavam chuupinavi praja kalaaruupaalu. tirunagari ramanjaneyulu tana paatalathopaatu harikathalu, burrakathalu alli prajallo chaitanyam nimpaaru. suddaala hanmantu gollasuddulu, pittaladora vesham, burrakatha taditara prakriyalatho prajalanu kadilinchaaru. sunkara-vasireddyla 'mabhumi' naatakam chala praachuryam pondindi. sunkara satyanarayana 'kashtajeevi' burrakathanu velaadigaa pradarsanalu icharu. 'aandhra mahasabha kaafirla sangham..' andulo cherakudadu antuu prachaaram chese vaarini debbateesenduku tirunagari 'veerabandagee'; poratam teevramavutunna dasalo 'telamgaana veerayodhulu' burrakathalu rasi pradarsinchaaru. cherviraala bagayya 'shoyabullakhan', choudavarapu vishwanaatham 'aandhramahaasabha' lantivi porata kaalamlo prajalanu chaitanya parichayi. udyama kaalamlo praja kalaaruupaalaku labhistunna aadarananu sahinchaleni naati nijam prabhutvam 'kashtajeevi', 'telamgaana veerayodhulu' burrakathalanu, 'mabhumi' naatakaanni nishedhinchindi.
'veera telamgaana' gollasuddulanu tirunagari pradarsinchaaru. 'amba paluku jagadamba paluku' antuu saage budabukkala katha, nandana.. antuu pantulu kanchu pallem meeda daruvestu pade chenchula kalaa roopam, pittaladora lanti kalaaruupaalu anagaarina vargaallo chaitanya jwaalalu ragilchayi.
porata navalalu
telugu saahityam garvinchadagina nawala saahityaanni telamgaana raitanga poratam srushtinchindi. veetilo poratam konasaagutundagaa 1947loo bollimunta sivaramakrishna raasina 'mrutyunjayulu', lakshmikanta mohan raasina 'simhagarjana'(1950) veluvaddaayi. porata viramana tarvaata vattikota alvaruswamy raasina 'prajala manishi'(1955), 'gangu'(1965) navalalu veluvaddaayi. veetilo 'prajala manishi' telamgaana gurinchi telamgaana vyakti raasina toli navala. idhi 1934-40 madhya telamgaana jeevitaalanu kallaku kattinatlu chuuputundi. alvaruswamy 1946-53 madhya deerghakaalam jaillo unnappudu ee navalanu raasaaru. idhi 1955 janavarilo veluvadindi. 1940-45 madhya telamgaana poraataanni chitrinchina gangu navala aalvaaru swami akaalamaranam(1961)thoo asampuurtigaa migilipoyindi. 1965 janavarilo asampurna navalagaane adhi prachuritamaindi. 1947 naati telamgaana gurinchi maheedhara rammohanerao raasina 'onamaalu' 1956 maarchilo veluvadindi. aayana maro navala 'mrutyuvu needallo' 1962loo veluvadindi.
vattikotaku konasaagimpugaa, tanadaina saililo nawala rachanaku poonukunnaaru daasarathi rangacharya. 1938ki puurvapu telamgaana jana jeevitaalanu chitristuu.. 'chillara devullu'(1969) raasaaru. 1942-48 madhya kaalam naati paristhitulatho 'modugu poolu'(1971), 1948-68 naati telamgaana sthithigathulatho 'janapatham'(1976) navalalu raasaaru. telamgaana paatrochita bhaashato vachina chillaradevullu navala aanaadu charchaneeyaamsamaindi. ee navalanu kaakateeya pictures vaaru sinimaga teesaaru. adhi 1977loo vidudalaindi. radiolo naatakamgaa prasaaram ayyindi. hindi, inglish bhashalloki anuvaadamaindi kuudaa. 1971lone ee navalaku rashtra saahitya akadami avaardu labhinchindi. aa kaalamlone gollapudi narayanarao 'telugugadda' navala telamgaana prajala dayaneeya jeevitaalanu kallaku kattindi. iteevala kaalamlo vachina 'sangam' (tirunagari ramanjaneyulu), 'bandook' (kandimalla pratapareddy), 'malupu tirigina rathachakraalu' (mudiganti sujatareddy), 'kaalarekhalu' (ampasayya naveen) .... telamgaana itivruttamtoe vachina navalalu.
porata kathalu
nijam prabhutvam nirbandhaaniki gurai jailu jeevitaanni gadipina vattikota alvaruswamy 'jailu lopala' paerutho kathalu raasaaru. potlapalli ramarao 'jailu' kathalu veluvarinchaaru. hyderabad samsthaanam raddavutunna chivari rojullo navaabula jeevitaalu, hindu muslimla sambandhaalanu vivaristuu nelluri kesavaswamy 'charminar' kathalu raasaaru. telamgaana poratam tarvaati kaalam naati janajeevitaalanu chitristuu kanchinepalli china venkata ramarao 'mana oollo kudana?' kathala samputini veluvarinchaaru.
aadhunika saahityam
maanavataavaada kavitvam: nijaanku vyatirekamgaa poratam salpina daasarathi 'timiramtho samaram;' samakaaleena udyama chaitanyaanni jeerninchukuni maanavatanu vinipinchina dactor si.narayanareddy 'vishwageeti' nunchi 'viswambhara' varaku.. 'samadarsanam' nunchi 'matty manishee aakaasam' varaku saagina aayana kavitaayaatra; prajala godavane 'naa godava'gaa bhaavinchina kaaloji; praacheena, aadhunika saahitii sampradaayaalaku nilayamaina bapureddy padya, geya, vachana kaavyaalu samata mamatala sangamangaa kanipistaayi. 'tangedupulu' nunchi 'jalageetam' varaku konasaagina dactor en.gopi kavita prasthaanamlo manavata drukpathame antah suutramgaa kanipistundi.
digambara kavitvam: telamgaana saayudha porata kaalamlo abhyudaya saahityam vistrutamgaa veluvadindi. tarvaati rojullo stabdata erpadindi. daanni toliginchi jaatilo chaitanyam rekettinchaalanna uddesamto digambara kavulu kavita rangamlo pravesinchaaru. 1965-68 madhya kaalamlo moodu kavita samputaalanu veluvarinchaaru. vaaru kavitalaku 'diky'lu ani paeru pettaaru. aaruguru digambara kavullo cherabandaraju (baddam bhaskar reddi), jwaalaamukhi (evee raaghavaachaaryulu), nikhileshwar (yadavareddy) telamgaana praanteeyulu.
viplava kavitvam: naksal bari, srikaakulam udyama preranatho 1970loo viplava rachayita sangham(virasam) aavirbhavinchindi. 1969-70 madhya 'tiragabadu', 'lee', 'march', 'jhanja', 'viplavam vardhillaali' lanti kavita samputaalu veluvadi viplava kavita drukpathaaniki vistrutini chekurchayi. digambara kavullo kondaru virasamlo cheraaru. viplava kavitvamlo paataku chala praamukhyam labhinchindi. shivasagar raasina narudo bhaskaruda!, chelli chendramma!.. gooda anjayya raasina 'ooru manadira! ee waada manadira!' lanti paatalu prajalloki chochuku vellaayi. gaddar, vangapandu prasaadaraavu lantivari paatalu vistruta praachuryam pondaayi.
minee kavitvam: vachana kavitaloni aspashtata, sudeerghatalanu pariharinche uddesamto aadhunika kaalamlo minee kavita aavirbhavinchindi. sankshiptata, kosamerupu minee kavitaku praanam. alisetti prabhakar cartoon kavitalu, devipriya lanti vaari rajakeeya vyaakhyaana kavitalu vartamaana paristhitulaku addam padataayi. minee kavitaku visaeshamaina praachuryam kalpinchinavaaru alisetti prabhakar. 'erra paavuraalu', 'mantala jendaalu', 'churakalu', 'sankshobhageetam', 'raktalekha', 'citylife' lanti minee kavita sankalanaalu veluvarinchaaru. haikulu, naaneelu kuudaa mineekavita roopaale. haikuu roopamlo penna sivaramakrishna kavita samputaalu veluvarinchaaru. dactor en.gopi praarambhinchina 'naanee'lu jeevitaanubhoothulanu chitristaayi.
streevaada kavitvam: 1981loo prachuritamaina revatidevi 34 kavitala 'silaalolita' streevaada samputaalaku naandi palikindi. streela samasyalanu streele saktimantamgaa pradarsinchagalarannadi streevaadula abhiprayam. 1990loo tripuraneni 'gurichusi padepata paerutho streevaada kavitala sankalanaanni prakatinchaaru. appati nunchi streevaada kavitvam vistrutamgaa veluvadutondi. 1993loo ****asmatavaaru 'neeli meghaalu' paerutho kavitalu sekarinchi prachurinchaaru. shajahana, anisetti rajita, 'silaalolita' (pi. lakshmi), jaajula gauri, jupaka subhadra taditarulu telamgaana streevaada kavayitrulu.
dalitavaada kavitvam: 90va dasakamlo vinipinchina balamaina gontuka dalitavaadam. jayadhir tirumalarao sampaadakatvamlo 1993loo 'dalita geetaalu', tripuraneni srinivas, ji. lakshminarasayya sampaadakatvamlo 1995loo 'chikkanavutunna paata', 'padunekkina paata' sankalanaalu veluvaddaayi. dalita aikyavedika tarapuna bs ramulu 'pravahinche paata - andhrapradesh dalita geetaalu' prachurinchaaru. 'bahuvachanam', 'dandora', 'meme', 'nisaani', 'gundedappu', 'moolavaasula paatalu'.. lanti sankalanaalu praachuryam pondaayi. juluri gourisankar, banna ailayya, kalekuri prasad taditarulu pratyeka kaavyaalu veluvarinchaaru.
minarty kavitvam: itara venakabadina vargalavari maadirigaane muslimlu kuudaa anyaayaalaku guravutannaranna abhipraayamtho minartivadam, muslimvaadam veluguloki vachayi. nalgonda praantam nunchi veluvadina 'bahuvachanam', 'meme sankalanaalu', 'bc kavula pratyeka sanchika' lantivi bahujana kavitvaaniki praatinidhyam vahinchaayi. vargeekarana paerutho dalita vaadulu rendu vargaalugaa cheelipovadam manchi parinaamam kaadantuu mastarji lantivaru hecharistuu paatalu raasaaru. muslimlalo nelakonna daaridyram, abhadrata bhavam, chaandasatvam vastuvulugaa chesukuni yakub, skibaba, dilavar, afser, khadir, khaja, shajahana lantivaru kavitalu raasaaru. minartivada kavitvaaniki machutunaka 'jal jalaa' kavita samputi.
astitva porata kavitvam: telamgaana durbhara paristhitulaku addam paduthoo praantiiya spruhatho kuudina kavitvaanni telamgaana kavulu veluvarinchaaru. 'pokkili' (juluri gourisankar sampaadakatvamlo) 'mattadi' (sunkireddy surendraraju), 'karuvu' (mallesam lakshmayya) 'parichayika'(sirisilla saahitii samiti) lanti kavita sankalanaalu praantiiya astitva dhoranilo veluvaddaayi. kaasheem 'polamaarina palamuru', vaddeboina srinivas 'padaavu' lanti deergha kavitalu telamgaana vaastavikatanu chitrinchaayi.