చిత్రకవితా ప్రపంచం: సుబంధుని వాసవదత్తా కథ: కొన్ని విశేషాంశాలు
అ త్యలఘుక్రియానిపుణుఁడై, ధరణీతలమేలు విక్రమా
దిత్యు సభాస్థలంబునఁ బ్రతిష్ఠితుఁడై, ఘన ధీ సమగ్రతన్
సత్యవతీతనూభవుని జాడఁ బ్రసిద్ధికి నెక్కి నవ్య సా
హిత్యమునన్ సుబంధు సుకవీంద్రుఁడు బ్రస్తుతి గన్నవాఁ డిలన్.
ఘనతరమనీష న మ్మహాకవివరుండు
ప్రతిపదశ్లేష గద్యప్రబంధ మ త్యు
దారగతిఁ జెప్పె 'వాసవదత్త' యనఁగ;
నార్యు లా కథఁ గడు చోద్య మనిరి సభల.
అని వక్కలంక వీరభద్రకవి తన వాసవదత్తా పరిణయంలో (1-28,29) నోరారా కొనియాడిన అపురూపమైన గద్యప్రబంధం సుబంధుని వాసవదత్తా కథ. సంస్కృతసాహిత్యంలో సాటిలేని మేటి రచన. తెలుగువారికి ఎంతో ప్రీతిపాత్రమైన అద్భుతావహ మహాకృతి. ఈ పద్యాలలో సుబంధుని వ్యక్తిత్వమహత్త్వాన్ని, ఆయన మహనీయకవితాగుణాలను ఆవిష్కరిస్తున్న మాటలలో (i) అ త్యలఘుక్రియానిపుణుఁడై – అన్న ప్రకర్షోక్తి మూలాన వీరభద్రకవికి లక్షణగ్రంథాలలో ప్రసక్తింపబడిన సుబంధుని సాహసకథలతో పరిచయం ఉన్నదని, (ii) ధరణీతలమేలు విక్రమాదిత్యు సభాస్థలంబునఁ బ్రతిష్ఠితుఁడై – అన్న ఉగ్గడింపు వల్ల కొంత చరిత్రపరిశీలన చేసినవాడని, (iii) సత్యవతీతనూభవుని జాడఁ బ్రసిద్ధికి నెక్కి – అనటం వల్ల వేదవ్యాసమహర్షి వలె (వ్యాసోచ్చిష్టం జగత్సర్వమ్) కవి-పండిత-విద్యార్థి-విద్యాధికలోకంలో సుబంధుని ప్రభావ పరిధి సువ్యాప్తమని, (iv) ఇలన్ ప్రస్తుతి గన్నవాఁడు – అనటం మూలాన సుబంధుని ప్రస్తుతించిన సంస్కృతాంధ్రకవుల రచనలను ఆయన చూసి ఉంటాడని, (v) నవ్యసాహిత్యమునన్ – అన్న నిర్దేశిక వల్ల సుబంధుని వాసవదత్తా కథకు అనువాదంగా తెనాలి రామకృష్ణకవి రచించిన కందర్పకేతు విలాసం సంగతి ఆయనకు తెలిసి ఉండవచ్చునని – వ్యక్తవిశేషపరంపరను మనము దర్శింపవచ్చును. ఆ విధంగా ఆదికాలం నుంచి సంస్కృతాంధ్రకవులందరికీ గురుస్థానీయుడై, కావ్యకథాకథనంలో అమోఘమైన శిల్పకల్పనకు ఆదర్శప్రాయుడైన ఆ మహాత్ముడు సుబంధుని ప్రశస్తిని గురించి, ఆయన కృతిరత్నాన్ని గురించి, తెలుగు కవులపై ఆయన ప్రభావాన్ని గురించి సాహిత్యవిమర్శకుల దృష్టికి రాని కొన్ని కొత్త వెలుగులను పరిచయం చేయాలని ఈ వ్యాసోద్దేశం.
నైపథ్యావతరణిక
సంస్కృతంలో గద్యప్రబంధనిర్మాణానికి ప్రాతిపదికమైన కృషిచేసిన మహాత్ములలో సుబంధుడొక స్వప్రకాశచైతన్యోపలక్షణుడు. కాళిదాసానంతరయుగీనులలో ఆయన వాక్పరిస్పందనైపుణ్యానికి వశంవదులు కాని మహాకవులు లేరంటే అతిశయోక్తి కాదు. క్రీస్తుశకం 150 నాటి రుద్రదాముడు గుజరాతు రాష్ట్రంలోని జునాఘడ్ పర్వతశ్రేణిలోని తనగిర్నార్ (పురాణాలలో పేర్కొనబడిన రైవతక పర్వతం) శాసనంలో ఉదాత్తమైన కవిత్వరచనకు లక్షణాదర్శప్రాయంగా నిర్వర్ణించిన …స్ఫుట లఘు మధుర చిత్ర కాన్త శబ్దసమ యోదా రాలఙ్కృత గద్య శైలికి సాహిత్యశాస్త్రంలో మనఃస్ఫూర్తిగా పేర్కొనదగినవాడు ఆయనే. స్ఫుట = సువ్యక్తమైన, లఘు = బిందువులో సింధువు వలె అల్పాక్షరాలలో అనల్పమైన అర్థాన్ని ఇమిడ్చికొన్న, మధుర = నిసర్గ రమణీయమైన, చిత్ర = అద్భుతావహమైన, కాన్త = సౌందర్యగుణయుక్తమైన, శబ్దసమయ = సందర్భోచిత శబ్దసంపదను కలిగిన, ఉదార = గంభీరమైన, అలఙ్కృత = కావ్యాలంకరణశీలితమైన, గద్య = పాదరహిత కవితాబంధమైన గద్యము అను పేరిటి రచనకు ఉదాహరణీయమైన కూర్పు – అని ఆ వాక్యార్థం.
దీనికి సమస్కంధంగా క్రీస్తుశకం 1150 నాటి పృథ్వీధరాచార్యుడు తన వస్తువిజ్ఞానరత్నకోశం 73వ సూత్రంలో నిర్వచించిన 'పరిభావితం సత్యం మధురం సార్థకం పరిస్ఫుటం పరిమితం సుమనోహరం విచిత్రం ప్రసన్నం భావానుగతమ్' అన్న వాక్యలక్షణానికీ మేలైన నిదర్శనం ఆయన రచనమే. పరిభావితమ్ = బహుముఖీన భంగీభణితి కలిగిన, సత్యమ్ = యథార్థజ్ఞానవిషయకమైన, మధురమ్ = రసానుభవికులకు చర్వితచర్వణ మూలాన ఉదయించే ఒకానొక తీయదనంతో కూడిన, సార్థకమ్ = అర్థవంతమైన, పరిస్ఫుటమ్ = విశదమైన శబ్దవృత్తిని కలిగిన, పరిమితమ్ = వర్ణ్యాంశమునకు తగినంత వర్ణనను కలిగిన, సుమనోహరమ్ = హృద్యమైన, విచిత్రమ్ = నిర్మాణరీతుల యొక్క వైవిధ్యము వల్ల మెచ్చుగొలిపేది అయిన, ప్రసన్నమ్ = విస్పష్టమైన అర్థవత్తచే ప్రసాదగుణము కలిగినదైన, భావానుగతమ్ = అవ్యాప్తి, అతివ్యాప్తి మొదలైన దోషములు లేక కవి మనోగతాన్ని, పాత్ర మనోధర్మాన్ని అనుసరించే శబ్దరచన కలది – అని భావం.
రుద్రదాముడు, పృథ్వీధరాచార్యుడు కలలు గన్నట్లు శైలీగతమైన ఆరభటీవృత్తికి యోగరూఢిపరంపరాగర్భంగా ఒక కొత్తదనాన్ని సంతరించి, ఓజోగుణప్రధానమైన గౌడీరీతిలో శ్లేషయమకానుప్రాసలను నల్లేరు మీది బండినడక లాగా నిరాఘాటంగా నడుపుకొనిపోగల సుబంధుని వంటి కవులు సంస్కృతంలోనే కాదు, ఏ భాషలోనైనా నూటికీ కోటికీ ఒక్కరయినా ఉండరు. సూదిమొనకంటె కొంచెం విపులమైన ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించి, కేవలం కథాకథనంలోని సత్త్వసంపద మూలాన రసభావనైరంతర్యాన్ని సాధించి, కావ్యమంతటినీ సర్వాకర్షణీయంగా తీర్చిదిద్దటం సాహిత్యంలో నిజంగా ఆయనకే చెల్లింది. దానికితోడు లోతైన బహుశాస్త్రవిషయపరిజ్ఞానం, నాలుగంచుల లోకజ్ఞత – ఆ మహాత్ముని అంతఃప్రజ్ఞకు మెరుగులుదిద్దాయి. వీనుమిగిలిన ఆత్మవిశ్వాసంతో –
సరస్వతీదత్తవరప్రసాద శ్చక్రే సుబన్ధు స్సుజనైకబన్ధుః
ప్రత్యక్షరశ్లేషమయప్రబన్ధం విన్యాసవైదగ్ధ్యనిధి ర్నిబన్ధమ్.
(సహృదయులందరికీ ఏకాశ్రయుడు, చదువులతల్లిచే ప్రసాదింపబడిన అభీష్టసిద్ధి కలవాడు, శబ్దార్థముల కూర్పునేర్పుచే మహాపాండిత్యనిధిగా పేరెన్నిక గన్నవాడు అయిన సుబంధుడు ప్రత్యక్షరశ్లేషమయమైన వాసవదత్త అను పేరిటి ఈ ప్రబంధాన్ని నిబంధించాడు.)
అని తన కథాముఖంలో (శ్లో.13) ప్రకటించుకొన్నాడు. ఆ అపూర్వ భణితివిశేషానికి ముగ్ధులైన కవులు ఆ రోజుల్లో –
జీయా ద్గద్యసుధాధున్యాః సుబన్ధుః ప్రభవాచలః
య ద్భఙ్గాశ్లేష మాసాద్య భఙ్గః కవిభి రాశ్రితః.
(భంగాశ్లేషమనే వైశిష్ట్యవశాన గొప్ప గొప్ప కవులకు కూడా భంగపాటు నొదవించే గద్యము అనే అమృతప్రవాహానికి ఉదయపర్వతమైన సుబంధు మహాకవి కలకాలం జీవించాలి గాక!)
అంటూ నిండుమనస్సుతో మెచ్చుకొన్నారు[1]. క్రీస్తుశకం 12వ శతాబ్ది నాటి ఉదీచ్య హంస లక్ష్మణుని సూక్తిసంగ్రహం లోని 35వ శ్లోకం ఇది. అట్లాగే,
కవీనా మగలద్దర్పో నూనం వాసవదత్తయా
శక్త్యేవ పాణ్డుపుత్త్రాణాం గతయా కర్ణగోచరమ్.
(కర్ణునికి వాసవదత్తమైన (ఇంద్రుడిచ్చిన) శక్తి అనే అస్త్రవిశేషం లభించిన వార్త చెవిసోకినంతనే కౌరవుల ముందు తమ శక్తి ఇకపై పనికిరాదని పాండుకుమారులకు దర్పభంగమైనట్లుగా – సుబంధుని 'వాసవదత్త'లోని శబ్దార్థశక్తివిషయం శ్రవణగోచరమైనంతనే మహాకవులమనుకొనేవారి ప్రావీణ్యదర్పమంతా వదలిపోయింది.)
అని ఉన్న మహాకవి భట్టబాణుని హర్షచరిత (1-11) లోని ప్రసిద్ధమైన ప్రశంసావాక్యాన్ని క్రీస్తుశకం 1258 నాటి జల్హణుడు తన సూక్తిముక్తావళిలో (54-వ శ్లోకం) ఉదాహరించాడు. జల్హణునికి నాలుగైదు పుష్కరాల మునుపే, కవిరాజసూరి బిరుదాంకితుడైన మాధవ భట్టు తన రాఘవపాండవీయ ద్వ్యర్థికావ్యం అవతారికలో (1-4):
సుబన్ధు ర్భట్టబాణశ్చ కవిరాజ ఇతి త్రయః
వక్రోక్తిమార్గనిపుణా శ్చతుర్థో విద్యతే న వా.
(వక్రోక్తిమార్గంలో నేర్పరులం సుబంధుడు, బాణభట్టు, నేనున్నూ; మా ముగ్గురి తర్వాత మరొకడంటూ ఉంటాడో! ఉండడో!)
అని – వక్రోక్తిమార్గనిపుణులలో సుబంధుణ్ణి ముమ్మొదటిగా పేర్కొని చెప్పిన ప్రాతిభోక్తి నలుగురికీ తెలిసినదే. దీనినే మరికాస్త పొడిగించి చాళుక్య సోమదేవుని ఆస్థానకవి విద్యామాధవుడు తన పార్వతీరుక్మిణీయ ద్వ్యర్థిలో (చెన్నపురి ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని 11606 సంఖ్య గల వ్రాతప్రతి) పైముగ్గురితోపాటు తన పేరును కూడా కలుపుకొని,
బాణః సుబన్ధుః కవిరాజసంజ్ఞః విద్యామహామాధవపణ్డితశ్చ
వక్రోక్తిదక్షా కవయః పృథివ్యాం చత్వార ఏతే న హి పఞ్చమోఽస్తి.
(ఈ భూమండలంలో వక్రోక్తిమార్గంలో సర్వసమర్థులైనవారు బాణభట్టు, సుబంధుడు, కవిరాజు అన్న పేరుగలిగిన మాధవభట్టు, ఆ తర్వాత విద్యామహామాధవుడున్నూ. వీళ్ళు నలుగురే తప్ప అయిదోవాడు మరొకడు లేడు.)
అని ప్రగల్భించాడంటే, సుబంధుని కీర్తి ఆ రోజులలో ఎటువంటి విద్వత్కవులను, మహాపండితులను సైతం ఆకర్షించిందో అర్థమవుతుంది.
వాసవదత్తా కథాసంక్షేపం
సుబంధుని వాసవదత్తా కథా కథిత కథంత ఇది: చింతామణి మహారాజు కొడుకు కందర్పకేతుడు. ఒకనాటి తెల్లవారుజామున కలలో ఒక లోకోత్తరసౌందర్యరాశి సాక్షాత్కరించి అతని మనసు దోచుకొంటుంది. తెల్లవారగానే అతను మకరందుడనే తన ప్రియసఖుణ్ణి వెంటబెట్టుకొని ఊరుపేరులు తెలియని ఆమె కోసం గాలిస్తూ, రోజంతా ప్రయాణించి వింధ్యాద్రిని చేరి అక్కడొక చెట్టు క్రింద నడుము వాల్చేసరికి – కొమ్మల మీద వాలిన శుకశారికలు మాట్లాడుకోవటం వినిపిస్తుంది.
కుసుమపురాధిపతి శృంగారశేఖరుని కుమార్తె వాసవదత్త వంటి అందగత్తె మూడు లోకాలలోనూ లేదట. యుక్తవయసు వచ్చిన తర్వాత తండ్రి ఆమెకు వివాహం చేయదలిచి, స్వయంవరణాన్ని ప్రకటించాడట. దేశదేశాల నుంచి వచ్చిన రాకుమారులలో ఏ ఒక్కరూ ఆమెకు నచ్చలేదట. ఆ మునుపటి రోజే ఆమెకు రాత్రి కలలో కందర్పకేతుడనే అందగాడు కనిపించాడట. ఆమె అతనికి తన ప్రేమను వెల్లడిస్తూ ఉత్తరం వ్రాసి, తమాలిక అనే ప్రియశారిక ద్వారా అతనికి పంపించిందట.
అదృష్టవశాన అదే చెట్టుమీద వాలిన తమాలిక – ఆ మాటలను శ్రద్ధగా వింటున్న నవయౌవనుడే కందర్పకేతుడని గుర్తించి, అతనికి లేఖను అందించి, కుసుమపురానికి తీసుకొనివెళ్తుంది. అక్కడొక దివ్యసౌధంలో నాయికా నాయకులు కలుసుకొంటారు. కాని, అదే రోజున శృంగారశేఖరుడు వాసవదత్తను విద్యాధర రాజకుమారుడు పుష్పకేతునికి ఇచ్చి పెళ్ళి చేయాలనుకొంటాడు. ప్రేమికులిద్దరూ మకరందుని ఎప్పటికప్పుడు వర్తమానాలు కనుక్కొంటుండమని రాజధానిలోనే ఉంచి, మనోజవమనే మాయాశ్వాన్నెక్కి వింధ్యాద్రికి వెళ్తారు. రాత్రంతా వారికి ఏకాంత ప్రణయలీలలతో గడిచిపోతుంది.
తెల్లవారేసరికి వాసవదత్త నిద్రలేచి, ప్రియునికి ఫలాదులను తేవటానికి అడవిలోకి వెళ్తుంది. అక్కడ ఘోరయుద్ధం చేస్తున్న ఆటవికసైన్యాల మధ్య చిక్కుకొంటుంది. ఆమె అందానికి ముగ్ధులై వారు తమ కలహం మాట మరిచి ఆమె వెంటపడతారు. వాసవదత్త ఒక యోగసిద్ధుని ఆశ్రమంలో తలదాచుకోబోతుంది. ఆటవికులు ఆశ్రమంలోకి జొరబడి కనబడినదల్లా చిందరవందర చేస్తారు. ఆ దురాగతానికి కారణం ఆమేనని మండిపడి ముని ఆమెను శిలామూర్తివి కమ్మని శపిస్తాడు. ఆ తర్వాత ఆమె దీనోక్తులకు మనస్సు కరిగి, ప్రియుని స్పర్శ సోకితే శాపమోక్షం కలుగుతుందని అనుగ్రహిస్తాడు.
కందర్పకేతుడు మేలుకొన్నాక వాసవదత్త కనబడకపోయేసరికి దరిదాపుల వెతికి వెతికి నిరాశచెంది ఆత్మహత్య చేసుకోబోతాడు. ఆకాశవాణి అతనిని వారించి, ప్రేయసీ పునస్సమాగమం సిద్ధిస్తుందని చెబుతుంది. కొంతకాలానికి వింధ్యాటవులలో తిరుగుతూ అతను ప్రియురాలి శిలామూర్తి ఉన్నచోటికి వచ్చి, ఆ మూర్తిని కౌగిలించుకొని, తన స్పర్శతో ప్రాణం వచ్చేట్లు చేస్తాడు. ఇద్దరూ ఒకరికొకరు జరిగిన కథనంతా చెప్పుకొంటారు. అంతలో మకరందుడు కూడా అక్కడికి చేరుకొంటాడు. ముగ్గురూ కుసుమపురానికి తిరిగివస్తారు. కథ సుఖాంతమవుతుంది.
సుబంధుని వాసవదత్త ఆఖ్యాయికా? కథా?
సుబంధుని రచనను వాసవదత్తా కథ అని ఇప్పుడందరూ వ్యవహరిస్తున్నారు కాని, నిజంగా ఆ కావ్యానికి సుబంధుడు పెట్టిన పేరేమిటో మనకు స్పష్టంగా తెలియదు. నాయికా నామధేయాన్ని పురస్కరించికొని వాసవదత్త అని మాత్రమే పెట్టాడేమో! సంస్కృతంలోని ఆలంకారిక గ్రంథాలలో ఆఖ్యాయిక, కథ అన్న ప్రక్రియలకు ఒక సర్వసమ్మతమైన వ్యవస్థ అంటూ ఏర్పడిన కాలాని కంటె ఈ రచన పురాతనమైనది కావటం మూలాన, ఆ ఆఖ్యాయికా–కథారూపాల లక్షణవిషయమై లాక్షణికులలో ఏకాభిప్రాయం లేనందువల్ల – ఒకప్పుడు దేశంలో దానికి వాసవదత్తా ఆఖ్యాయిక, వాసవదత్తా కథ, వాసవదత్తా చంపువు, అని రకరకాల ప్రక్రియల పేరిట వ్యవహారం ఉండినట్లు కనబడుతుంది. లేక మూడూ మూడు వేర్వేరు కాలాల నాటి రచనలో. ఎవరికి నచ్చినట్లు వారు నిర్దేశించటమే గాని, సమగ్రమైన అవగాహన ఇంకా ఏర్పడని రోజులవి. వ్రాతప్రతుల లేఖకులు కూడా ఈ సందిగ్ధావస్థకు లోనుగాక తప్పలేదు. కొందరు దీనిని ఆఖ్యాయిక అనీ, మరికొందరు కథ అనీ పేర్కొన్నారు. పుణేలో ఉన్న భండార్కర్ ప్రాచ్య పరిశోధనాలయంలోని 463/1987-91 సంఖ్య గల ఒకానొక తాళపత్రప్రతి విలేఖకుడు గ్రంథాంతంలో 'ఇతి మహాకవి సుబన్ధువిరచితా వాసవదత్తాఖ్యాయికా' అన్నాడు. ఆయన దృష్టిలో వాసవదత్త ఆఖ్యాయిక అన్నమాట. గుజరాతు భావనగర్ ప్రజాగ్రంథాలయం వారి వర్ణనాత్మక సూచికలను బట్టి అక్కడున్న కాగితపు ప్రతులలో, వాసవదత్తాభిధానాఖ్యాయికా, వాసవదత్తాభిధానా ఆఖ్యాయికా అన్న నిర్దేశాలున్నాయి. పాటణ (అహమ్మదాబాదు) జైన గ్రంథభాండాగారంలోని 10698 సంఖ్య గల వ్రాతప్రతి తుదను మహాకవి 'సుబన్ధుకృతా వాసవదత్తా కథా' అనీ; 13045 సంఖ్య గల మరొక వ్రాతప్రతి అంతంలో 'సుబన్ధుకవి విరచితా వాసవదత్తా కథా' అనీ; 13020 సంఖ్య గల వ్రాతప్రతి లోని నారాయణ దీక్షితుని వాసవదత్తాఖ్యాయికా టీక చివర మహాకవి 'సుబన్ధురచితా వాసవదత్తాఖ్యాయికా సమాప్తా' అనీ సమాపక వాక్యాలున్నాయి. తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయంలో ఉన్న 4012 సంఖ్య గల వ్రాతప్రతి చివర సుకవి సుబన్ధువిరచితా వాసవదత్తాఖ్యాయికా హృద్యగద్యమయీ అని ఆఖ్యాయిక పేరున్నది. భువనేశ్వర్‌లో ఉన్న ఒరిస్సా రాష్ట్ర పురావస్తుసంగ్రహాలయంలోని L/94 (b) – 169 సంఖ్య గల ప్రతి అంతంలో 'ఇతి మహాకవి సుబన్ధుకృతా వాసవదత్తా నామాఖ్యాయికా' అని ఆఖ్యాయిక పేరున్నది. జైసల్మేరు జినభద్రసూరి జైన జ్ఞానభండార లిఖితగ్రంథ సంచయంలోని 348 సంఖ్య గల ప్రతి చివర 'ఇతి మహాకవి సుబన్ధువిరచితా వాసవదత్తా నామ కథా సమర్థితా' అని ముగించారు. దేశంలో ఇప్పటి వరకు లభించిన సుబంధుని వాసవదత్తా కావ్యం వ్రాతప్రతులలో మనకు తెలిసి అన్నిటికంటె ఇదే అత్యంత ప్రాచీనమైన ప్రతి. విక్రమ సంవత్సరం 1207లో (అంటే, క్రీస్తు శకం 1151) వంగరాజు గోవిందచంద్రుని కోసం తత్కోశాధికారి కాయస్థ యశోధరుడు వ్రాయించిన ఆస్థానీ ప్రతి దీనికి ఆధారమని అందులో ఉన్నది. గోవిందచంద్రుడంటే మనదేశంలో నాథ సంప్రదాయానికి మూలపురుషుడైన గోరక్షనాథుని వద్ద మహాజ్ఞానదీక్షను స్వీకరించి ప్రసిద్ధురాలైన రాణీ మయనామతి గారి కొడుకన్నమాట. వంగదేశం లోని సంస్కృత విద్యావ్యాప్తికి, గ్రంథసంపాదనాభిలాషకు నిదర్శనగా ఈ గోవిందచంద్రుని కాలంలో యశోధరుని సేకరణలోని గ్రంథాలకు ప్రత్యంతరాలు మనకు క్రీస్తుశకం 15వ శతాబ్ది దాకా లిఖితమైనవి అక్కడక్కడ ఇప్పటికీ కనబడుతుంటాయి. ప్రకృతానికి మాత్రం, వ్రాతప్రతులలో ప్రచురమైన ఆఖ్యాయిక అన్న పేరుతోపాటు క్రీస్తుశకం 12వ శతాబ్ది నాటికే దేశంలో సుబంధుని వాసవదత్తకు కథ అన్న వ్యవహారం కూడా ఉండేదన్న చారిత్రికసత్యాన్ని మనం గుర్తుంచుకోవాలి.
వ్యాఖ్యాతృ పరంపర
ఇంతవరకు వ్రాతప్రతులలోని వ్యవహారభేదాన్ని వివరించాను. సుబంధుని వాసవదత్తకు ఏర్పడిన ప్రచారం వల్ల తద్భావోద్దీపకంగా వ్యాఖ్యానాలను వెలయించిన విద్వద్రచయితల మతంలోనూ ఈ కథ–ఆఖ్యాయికా ప్రక్రియల ద్వైధీభావం సందేహాస్పదంగానే కనబడుతున్నది. ఎవరికి తోచినది వారు చెప్పటమే గాని, ఒక నిర్దిష్టలక్షణాన్ని పాటించినట్లు కనబడదు. ఈ వ్యాఖ్యాతలలో కొందరు ప్రముఖుల నిశ్చయాలను ఇక్కడ పొందుపరుస్తున్నాను. ఈ వ్యాఖ్యలన్నీ అచ్చై వెలుగులోకి వచ్చిన విశేషాలు కావు గనుక – కొంత వివరంగా చెప్పవలసివస్తున్నది:
1. వాసవదత్తా వ్యాఖ్యాయిక: క్రీస్తుశకం 11వ శతాబ్దికి అనంతరీయుడైన త్రివిక్రముని రచన ఇది. ఆయన 'ఇయం వాసవదత్తాఖ్యాయికా వ్యాక్రియా స్ఫుటమ్, త్రివిక్రమేణ క్రియతే మేధావికులజన్మనా' (శ్లో.2) అని తన వాసవదత్తాఖ్యాయికలో దీనిని ఆఖ్యాయిక అన్నాడు. అయితే, 1880లో ఎ.సి. బర్నెల్ లండన్‌లో ముద్రించిన తన A Classified Index to the Sanskrit MSS in the Palace at Tanjore లోని 162-a సంఖ్య వద్ద దీనిని విక్రమర్ధి కవి రచించిన వ్యాఖ్య అని పేర్కొన్నాడు. ప్రస్తుతం తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయంలో ఇదే లిఖితప్రతి 4020 అన్న సంఖ్యతో ఉన్నది. అందులో ఇది త్రివిక్రముని రచనమనే ఉన్నది. బర్నెల్ చూచిన ప్రతి ఇప్పుడు తంజావూరులో లేదో, లేక ఆయన పొరపాటున త్రివిక్రమునికి బదులు విక్రమర్ధి అని వ్రాశారో చెప్పలేము. బరోడా ప్రాచ్యవిద్యాసంస్థలోని 700-2/6900-b, 9990-b, 9996-a అన్న సంఖ్యలు గల ప్రతులు మూడింటిలోనూ ఈ వాసవదత్తా వ్యాఖ్యాయిక పేరు త్రివిక్రముడనే ఉన్నది. ఒకవేళ బర్నెల్ పేర్కొన్న విక్రమర్ధి కృతమైన వాసవదత్తా వ్యాఖ్యాయిక బయటపడినా, వ్యాఖ్యాయిక అన్న శీర్షికను బట్టి అందులోనూ ఆఖ్యాయిక అన్న నిర్దేశమే ఉండి ఉంటుంది.
2. వాసవదత్తా సర్వంకష: క్రీస్తుశకం 1250 ప్రాంతాల నారాయణ దీక్షితుడు వ్రాసిన విషమపద టీక ఇది. ఆయన తన వ్యాఖ్య ప్రారంభంలో 'సుబన్ధురచితస్యాస్య శ్లిష్టార్థస్య విశిష్టతా, శిష్టావృతస్య పుష్టస్య బన్ధువ త్క్రియతే మయా' అనీ; వ్యాఖ్య చివరను 'ఇతి శ్రీ నారాయణదీక్షిత విరచితాయాం వాసవదత్తా టీకాయాం చతుర్థః ప్రఘట్టకః సమాప్తః' అనీ అన్నాడే కాని, తన ఉద్దేశంలో వాసవదత్త ఆఖ్యాయికా ప్రక్రియో, లేక కథా ప్రక్రియో స్పష్టంగా ఏ సంగతీ చెప్పలేదు. అయితే, భండార్కర్ సంస్థలోని 567/1891-96 సంఖ్య గల వ్రాతప్రతి అట్టమీద, ఆ గ్రంథాలయం వారు అచ్చువేసిన వర్ణనాత్మక సూచిలోనూ ఈ వాసవదత్తా సర్వంకష వాసవదత్తా కథకు వ్యాఖ్య అని పేర్కొనబడి ఉన్నది. పీటర్ పీటర్సన్ 1892 నాటి తన Catalogue of the Sanskrit MSS in the Library of his Highness the MaharŒja of Ulwar లో ఉదాహరించిన నారాయణ దీక్షితుని వాసవదత్తా సర్వంకషను వాసవదత్తా ఆఖ్యాయికకు వ్యాఖ్య అని పేర్కొన్నాడు. వ్యాఖ్యాత స్వయంగా చెప్పకపోయినప్పటికీ ఏర్పడిన వైరుద్ధ్యాలివి.
3. వాసవదత్తా విదగ్ధవల్లభ: భండార్కర్ ప్రాచ్య పరిశోధనాలయంలో 464/1887-91 అన్న సంఖ్యతో క్రీస్తుశకం 1350కి మునుపటి ఒకానొక పేరు తెలియని వ్యాఖ్యానకర్త కూర్చిన విదగ్ధవల్లభ అనే వ్యాఖ్య ఉన్నది. దాని ముగింపు వాక్యంలో ఇతి శ్రీ విదగ్ధవల్లభా నామ వాసవదత్తాఖ్యాయికా పఞ్జికా అని ఆఖ్యాయిక పేరున్నది.
4. వాసవదత్తా కథార్థం: ఇది క్రీస్తుశకం 1300 ప్రాంతాల రచింపబడిన మహావిద్వాంసుడైన సర్వరక్షితుని వ్యాఖ్యానం. శీర్షికను బట్టే ఈయన దృష్టిలో వాసవదత్త కథ అని చెప్పవచ్చును. 1894లో ఎం. ఎం. స్టెయిన్ తన Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Raghunatha Temple Library of His Highness the Maharaja of Jammu and Kashmir గ్రంథం 81వ పుటలో దీనిని ఉదాహరించారు.
5. వాసవదత్తా వ్యాఖ్య: క్రీస్తుశకం 1550 నాటి సర్వచంద్రుని వాసవదత్తా వ్యాఖ్యలో (చూ. లండను ఇండియా ఆఫీసు వారి సంచయంలోని 543.996 సంఖ్య గల సంస్కృత లిఖిత ప్రతి) ప్రత్యేకించి కథాఖ్యాయికల ప్రస్తావన లేకపోయినా, పైని పేర్కొన్న సర్వరక్షితుని వాసవదత్తా కథార్థం ఇందులో ఉదాహరింపబడి ఉన్నందువల్ల ఆయన ఉద్దేశంలోనూ వాసవదత్త కథ అనే అనుకోవాలి.
6. వాసవదత్తా తత్త్వదీపిని: ఇది 14-15 శతాబ్దుల నడిమి కాలం నాటి వ్యాఖ్యాతృశిరోమణి జగద్ధరుడు నిర్మించిన విశిష్టమైన వ్యాఖ్య. పరిమాణంలో చిన్నదైనా ప్రమాణదృష్ట్యా చాలా గొప్ప రచన. ఈ జగద్ధరుని గురించిన వివరాలేవీ ఎక్కువగా అచ్చులో లేనందువల్ల, ఈ వాసవదత్తా తత్త్వదీపిని ఇంకా అచ్చు కానందువల్ల – ఈయనను గురించి కొన్నైనా విశేషాలను చెప్పుకోక తప్పదు. ఈయన మహావ్యాఖ్యాతగా పేరెన్నిక గన్న నరపతి మిశ్రునికి సన్నిహిత బంధువు. నరపతి మిశ్రుడంటే, కాళిదాస మహాకవి అభిజ్ఞాన శాకుంతలానికి అభిజ్ఞానశాకుంతల టిప్పణిని రచించిన సుప్రసిద్ధుడు. స్వరోదయము అన్న వేదాంతశాస్త్ర ప్రకరణగ్రంథానికి జగజ్జ్యోతిర్మల్లుడు సమకూర్చిన సుప్రసిద్ధమైన దీపికా వ్యాఖ్యకు మునుపే నరపతి జయచర్య అన్న వ్యాఖ్యను సంతరించిన మహావిద్వాంసుడు. ఇందులోని విషయం, తెలుగులో క్రీస్తుశకం 1340 నాటి గణపనారాధ్యుడు రచించిన స్వరశాస్త్రము లోని విషయం ఒకటే. తెలుగు సాహిత్యచరిత్రకారులు గుర్తింపలేదు. నరహరి మిశ్రుని పెదతండ్రి శ్రీదత్త మిశ్రుడు. గొప్ప ధర్మశాస్త్రవేత్త. ఆయనకు ఆవసథిక మహామహోపాధ్యాయుడని ప్రసిద్ధి. వీరంతా మైథిల బ్రాహ్మణులు. శ్రీదత్త మిశ్రుని రచనలలో ఆచార చంద్రిక (దీనికే ఆచారాదర్శం అని మరొక పేరు) ప్రసిద్ధికి వచ్చింది. క్రీస్తుశకం 1640లో దామోదర గౌరీపతి దీనిపై ఆచారాదర్శబోధినీ వ్యాఖ్యను వ్రాశాడు. శ్రీదత్త మిశ్రుని సమయ ప్రదీపం, ఆవసథ్యాధాన పద్ధతి, వ్రతసారం, శ్రాద్ధకల్పం, సామవేదచ్ఛందోగాహ్నికం, మొదలైనవి నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. సామవేదచ్ఛందోగాహ్నికాన్ని అధికరించి శ్రీదత్త మిశ్రునికి బంధువో కాదో తెలియదు కాని, సమకాలికుడే అయిన భావనాథ శంకర మిశ్రుడు ఛందోగాహ్నికోద్ధారం అనే వ్యాఖ్యానాత్మకమైన అనుబంధాన్ని కూర్చాడు. శ్రీదత్త మిశ్రుని రచనలలోపితృభక్తి చాలా పేరెన్నిక గన్నది. దీనిని ముందుంచుకొని తుమ్మలపల్లి రామలింగేశ్వరరావు తెలుగులో పితృయజ్ఞము అనే గంభీరమైన శాంతరసకావ్యాన్ని రచించారు. దశరథుని మరణవార్తను విన్న శ్రీరామచంద్రుడు సరయూ నదీతీరాన పితృతర్పణకృత్యాన్ని నిర్వహించటం ఇందులోని ప్రధానేతివృత్తం. ద్వైతపరిశిష్టంలో కేశవుడు శ్రీదత్త మిశ్రుని ఛందోగాహ్నికం లక్షణసూత్రాలను ప్రమాణీకరించాడు. నరహరి మిశ్రుని మాతామహుడు సిద్ధరసార్ణవమనే రసతత్త్వాన్ని ఆవిష్కరించే ఆయుర్వేదగ్రంథానికి వ్యాఖ్యాత అయిన సురగణ రసధరుడు. రసధరుని అన్నగారు స్మృతిమంజరీ కర్త రత్నధరుడు. ఈ రత్నధరుని కొడుకే ధర్మాధికరణిక మహామహోపాధ్యాయుడని పేరుగన్న వ్యాఖ్యాతృసార్వభౌముడు శ్రీ జగద్ధర మిశ్రుడు. ఈయన రచనలలో దేవీ మాహాత్మ్య టీక, సుప్రసిద్ధమైన భగవద్గీతా ప్రదీపం, ఇంకా మాలతీమాధవ టీక, మేఘసందేశ రసదీపిక, వేణీసంహార టీక, సరస్వతీకంఠాభరణ టీక మొదలైనవి మాత్రమే వెలుగులోకి వచ్చాయి. సంగీత సర్వస్వము కూడా తనదేనని (మదుక్తం సఙ్గీతసర్వస్వమ్) సరస్వతీకంఠాభరణ టీకలో పేర్కొన్నాడు కాని ఆ గ్రంథం లభింపలేదు. సుబంధుని వాసవదత్తకు ఆయన రచించిన తత్త్వదీపినీ వ్యాఖ్య వ్రాతప్రతి బరోడా ప్రాచ్యవిద్యా సంస్థలో 698/10783 అన్న సంఖ్యతో ఉన్నది. ఏకాగ్నిదాన పద్ధతిని నిర్మించిన నాగేశ్వర శ్రీదత్త మిశ్రుడు కూడా మైథిల బ్రాహ్మణుడే, వీరికి సమకాలికుడే కాని, ఆయనకు జగద్ధరుని కుటుంబంతో సంబంధం ఉన్నట్లు లేదు. లోకోత్తరమైన జగద్ధరుని వ్యాఖ్యానకళావైభవం మాలతీమాధవ సరస్వతీకంఠాభరణ టీకాదులలో వలె అతిసంక్షిప్తమైన ఈ వాసవదత్తా తత్త్వదీపినిలో ప్రస్ఫుటింపకపోయినా – ఆయన సహృదయతకు, వైదుష్యానికి నిదర్శకమైన మేలి రచనమిది. బరోడా ప్రతిలో వాసవదత్తాఖ్యాయికా టీకా అని ఉన్నదానిని బట్టి ఈయన దృష్టిలో వాసవదత్త ఆఖ్యాయిక అన్నమాట. సుప్రసిద్ధుడైన శివరామ త్రిపాఠి తన వాసవదత్తా కాంచనదర్పణంలో జగద్ధరుని ఈ తత్త్వదీపినీ వ్యాఖ్యను ఉదాహరించాడు.
7. వాసవదత్తా తత్త్వకౌముది: క్రీస్తుశకం 1470కి పూర్వుడైన పండిత రామదేవ మిశ్రుని వ్యాఖ్య ఇది. ఈయన కథా? ఆఖ్యాయికా? అన్న పరిశీలనను చేయలేదు. 'కృత్యాదిని సజల జలదశ్యామం పీతవాసస మచ్యుతమ్, నన్దసూనుం నమస్కృత్య తన్యతే తత్త్వకౌముదీ' అని మాత్రం చెప్పి వదిలివేశాడు. కాని, వ్యాఖ్యలో ఒకచోట ఈ కథలో అని ప్రయోగించిన సందర్భాన్ని బట్టి వాసవదత్త కథ అన్న దృష్టి కలవాడేమో అనిపిస్తుంది. థియొదొర్ ఔఫ్రెట్ 1864లో ప్రకటించిన Catalogus Codicum Sanscriticorum Bibliothecae Boleinaeలో 2434 సంఖ్య గల ఆరోపం వద్ద ఈ వ్యాఖ్య ఉనికిని గురించి పేర్కొన్నాడు. పెక్కు గ్రంథాలయాలలో ఇప్పటికీ దీని ప్రతులు లభిస్తున్నాయి.
8. వాసవదత్తా టీక: క్రీస్తుశకం 15వ శతాబ్ది ఉత్తరార్ధంలో వైద్య నరసింహ సేనుడు (శ్రీ గురుచరణామ్భోజం ప్రణమ్య పిత్రోః పదం వైద్యః, వాసవదత్తా టీకాం కరోతి నరసింహః) వాసవదత్తను ఆఖ్యాయిక అన్నాడు. ఈ టీక అచ్చయినట్లు తెలుస్తున్నది కాని, నాకింతవరకు దొరకలేదు.
9. వాసవదత్తా టిప్పణకం: విఖ్యాత విద్వన్మణి భానుచంద్ర గణి రచించిన ఈ వాసవదత్తా టిప్పణకంలో 'పూర్వామ్నాయా త్స్వబుద్ధేశ్చ భానుచంద్రేణ ధీమతా, వ్యాఖ్యా వాసవదత్తాయాః కథాయాః క్రియతే స్ఫుటా' (శ్లో.2) అని కథానిర్దేశం స్ఫుటంగా కనబడుతుంది. భానుచంద్రుడంటే – చరిత్ర విద్యార్థులకు సుపరిచితుడే – మొగలు పాదుషా అక్బరుకు (క్రీ.శ.1542-1605) జైనధర్మరహస్యాలను, కల్పోక్త శ్రీ సూర్య సహస్ర నామావళిని బోధించిన మహోపాధ్యాయుడు. 'ఇతి పాతసాహ శ్రీ అకబర సూర్యసహస్రనామాధ్యాపక శ్రీ శత్రుఞ్జయ తీర్థకర మోచనాద్యనేక సుకృతవిధాయక మహోపాధ్యాయ శ్రీ భానుచన్ద్రగణి విరచితం వాసవదత్తా టిప్పనకం' అని గ్రంథాంతగద్యలో సగర్వంగా చెప్పుకొన్నాడు. అబ్-ఉల్ ఫౙల్ తన ఆయినీ అక్బరీలో చక్రవర్తికి రాజధర్మాన్ని నేర్పి శాంతిపథంలో నడిపించిన గురుత్రయంలో ప్రముఖునిగా ఈయనను ప్రశంసించాడు. ఇందులో కథ అన్న నిర్దేశంతోపాటు ఈ కథాప్రక్రియకు లక్షణం కూడా చెప్పబడి ఉండటం విశేషం.
10. వాసవదత్తా వివరణం: అద్భుతావహమైన ఈ వ్యాఖ్యను రచించినది భానుచంద్ర గణి శిష్యుడు సిద్ధిచంద్ర గణి. జహంగీరు పాదుషా (క్రీ.శ. 1569-1627) చేతుల మీదుగా ఖుష్ ఫహమ్ (కుశాగ్రబుద్ధి) అన్న బిరుదాన్ని అందుకొన్న విన్నాణి. ఆచార్యోపజ్ఞకమైన కథానిర్దేశాన్నే ఈయన కూడా చేశాడు. ఈ గురుశిష్యుల వ్యాఖ్యల లిఖితప్రతులు దేశమంతటా దొరుకుతున్నాయి.
11. వాసవదత్తా పంచిక: పాట్నాలో ఉన్న ప్రభుత్వ ప్రాచ్య పరిశోధనా సంస్థ వారు 1993లో ప్రకటించిన Catalogue of Mithila Manuscripts (ద్వితీయ సంపుటం) లోని 141వ పుటలో శృంగార గుప్తుని వాసవదత్తా పంచిక పేర్కొనబడి ఉన్నది. దీని ప్రత్యంతరం భండార్కర్ ప్రాచ్య పరిశోధనాలయంలో ఉన్నది (వ్రాతప్రతి సంఖ్య 186/1875-76). ఇందులో శృంగార గుప్తుడు 'కథాం వాసవదత్తాఖ్యాం సుబన్ధు ర్యాం మహాకవిః, వ్యధాత్ శృఙ్గారగుప్తోఽస్యాః కరోతి లఘుపఞ్చికామ్' అని వాసవదత్తను కథగా పేర్కొన్నాడు.
12. వాసవదత్తా చూర్ణిక: జైపూరు లోని మహారాజా సవై (రెండవ) మాన్ సింగ్ పురావస్తుసంగ్రహాలయంలో ఉన్న వాసవదత్తా చూర్ణిక ప్రత్యాదిని 'నిన్దాస్తుతిపరత్వేన వీరశృఙ్గారయో ర్ద్వయోః, వ్యాఖ్యాసే చూర్ణికా కాశ్చి త్సుబన్ధో ర్ద్యూతవర్ణికా' అనీ; గ్రంథాంతగద్యలో 'ఇతి శ్రీ మీమాంసకవర్య భట్ట మాధవసుత ప్రభాకర కృతం వాసవదత్తాయాం దూతీసంవాద ఆఖ్యాయికా వివరణమ్' అనీ ఉల్లేఖాలున్నాయి. వాసవదత్తా టిప్పణసార కర్త రంగనాథుడు ఉదాహరించినందువల్ల ఈ ప్రభాకరభట్టు క్రీ.శ. 1685 కంటె పూర్వుడని ఊహించటమే తప్ప కాలనిర్ణయానికి పనికివచ్చే వ్యాహృతులేవీ ఆయన వ్యాఖ్యలో లేవు. దీనికొక మంచి ప్రతి 709/12508 సంఖ్యతో బరోడా ప్రాచ్యవిద్యా సంస్థలో ఉన్నది. ఈయనది ఆఖ్యాయికా మతమే అని స్పష్టం.
13. వాసవదత్తా టిప్పణసారం: పూనా లోని భండార్కర్ ప్రాచ్య పరిశోధనాలయంలో దీని వ్రాతప్రతి 566/1891-1895 అన్న వరుస సంఖ్యతో ఉన్నది. వ్యాఖ్యాత పేరు రంగనాథుడు. ఈయన ఆఖ్యాయికా కథాది సంజ్ఞలను పేర్కొనక, 'య త్సన్దిగ్ధ మతిశ్లిష్టం క్లిష్టం చామూలభాషితం, తద్బోధార్థ మసౌ యత్న స్తేన ప్రీణాతు మే హరిః' అనీ; 'ఇతి రఙ్గనాథోద్ధృతో వాసవదత్తా టిప్పణసారః' అని మాత్రమే వ్రాసి ఊరుకొన్నా, ఈ వ్యాఖ్యలో ఉదాహరింపబడిన ప్రభాకర భట్టు వాసవదత్తా చూర్ణికను బట్టి ఈయన మనోగతమూ ఆఖ్యాయికేనని ఊహింపవచ్చును.
14. భువనార్థచంద్రిక: క్రీస్తుశకం 16-18 శతాబ్దుల మధ్య దేవనాథ వాసుదేవుడు రచించిన ఈ భువనార్థచంద్రికా వ్యాఖ్యలో 'విఖ్యాతాఖ్యాయికా వ్యాఖ్యా మాఖ్యాతు ర్మమ కో గుణః, నాధికార్థప్రవేశ శ్చే న్నాసదర్థస్య చ క్షయః' (అవతారిక: శ్లో. 13) అని ఆఖ్యాయికా నామాంకనం కనుపిస్తుంది. ఈ వ్రాతప్రతి బరోడా కేంద్రీయ సంస్థాన ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో కొస ఊపిరితో కొట్టుమిట్టుకలాడుతున్నది.
15. వాసవదత్తా వివరణం: తంజావూరు మహారాజా సర్ఫోజీ సరస్వతీ మహల్ గ్రంథాలయంలో కర్తృనామవిరహితంగా ఉన్న ఒక వాసవదత్తా వివరణం కృత్యాదిని –
శ్రీమత్త్రైపురపాదపఙ్కజరజఃపాణ్డూకృతాఙ్గాకృతి
శ్చక్రే గూఢపదార్థమోహనభృతేః ప్రీత్యై సతా మాదరాత్
కావ్యే వాసవదత్తకే వివరణం సంక్షేపతః శ్రీమతాం
లోకఖ్యాతవినోదనైకరసికః సౌభాగ్యలీలాశ్రయః. (వ్రాతప్రతి సం. 4021; శ్లో. 1)
అనీ, గ్రంథాంతంలో 'ఇతి మహాకవి సుబన్ధువిరచితా ఆఖ్యాయికా' అని, ఆఖ్యాయికా సంజ్ఞే కనబడుతుంది.
16. వాసవదత్తా దర్పణం: మద్రాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని (డి.12419), (డి.12419) సంఖ్యలు గల వ్రాతప్రతులలోనూ, బరోడా ప్రాచ్యవిద్యా సంస్థలోని (699/6909b) సంఖ్య గల వ్రాతప్రతిలోనూ ఉన్న తిమ్మయసూరి వాసవదత్తా దర్పణ వ్యాఖ్యలో సుబంధుని రచన ఆఖ్యాయిక అని ఉన్నది.
ఇవిగాక,
17. రామనాథుని వాసవదత్తా వ్యాఖ్య (చూ. బరోడా ప్రాచ్యవిద్యా సంస్థ వారి గ్రంథాలయం వారి సంస్కృత ప్రతుల వర్ణనాత్మక సూచిక),
18. కాశీరామ వాచస్పతి రచించిన వాసవదత్తా టీక (చూ. 1904 లో అచ్చయిన లండను ఇండియా ఆఫీసు లైబ్రెరీ వారి సంస్కృత లిఖిత గ్రంథ వర్ణనాత్మక సూచిక, సంపుటి VII: పుట 1556),
19. కర్త పేరు తెలియని వాసవదత్తా స్థూలతాత్పర్య వ్యాఖ్య (చూ. లండను ఇండియా ఆఫీసు లైబ్రెరీ వారి సంస్కృత లిఖిత గ్రంథ వర్ణనాత్మక సూచిక, సంపుటి VII: పుట 1558),
20. కర్త పేరు తెలియని వాసవదత్తా సూక్ష్మదర్శన (చూ. 1918లో అచ్చయిన మద్రాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారం వారి సంస్కృత వ్రాతప్రతుల వర్ణనాత్మక సూచి – సం. XXI, పుట 8331) మొదలైన వ్యాఖ్యలలో ఈ భేదప్రభేదాలు చర్చకు రాలేదు.
21. తెలుగులో ప్రామాణిక వ్యాకరణచ్ఛందోలాక్షణికగ్రంథమైన అప్పకవీయానికి వ్యాఖ్యగా కూచిమంచి వేంకటరాయకవి రచించిన సుకవిమనోరంజనము అవతారికలో (1-53) ఆయనకు పూర్వుడైన కూచిమంచి (ఐదవ) తిమ్మకవిని గురించి ఒక పద్యం ఉన్నది:
త్రైదశ భాషాకావ్యము
మోద మలర సరసహృత్కుముదచంద్రిక నా
నాదిగ వాసవదత్తా
కాదంబరు లెసఁగఁ దిమ్మకవి రచించెన్.
అని. ఈ పద్యార్థం స్పష్టంగా బోధపడనందువల్ల, ఈ కూచిమంచి (ఐదవ) తిమ్మకవి సరసహృత్కుముదచంద్రిక అన్న పేరుతో సుబంధుని వాసవదత్తకు, భట్టబాణుని కాదంబరికి సంస్కృతంలో వ్యాఖ్యలను నిర్మించాడో; లేక, సరసహృత్కుముదచంద్రికనే వాసవదత్తా కాదంబరీ కావ్యాల శైలిలో చెప్పాడని అంటున్నాడో; కాక, సంస్కృతంలో సరసహృత్కుముదచంద్రిక అన్న పేరుతో ఒక మొదట కావ్యాన్ని, ఆ తర్వాత వాసవదత్తా కాదంబరీ సంక్షేపాలనూ వ్రాశాడో తెలుసుకోవాలని కుతూహలం కలిగి ఆ వివరాలకోసం ప్రయత్నం చేశాను. పైని ఉదాహరించిన మద్రాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారంలో కనుపించిన వాసవదత్తా దర్పణము వ్యాఖ్యానకర్త తిమ్మయ సూరి ఈ తిమ్మకవి కావచ్చునేమో చూద్దామని వాసవదత్తా దర్పణము యొక్క వ్రాతప్రతిని (డి.12419) చూడగా వాసవదత్తా దర్పణమే సరసహృత్కుముదచంద్రిక కావచ్చునని నిర్ణయించటానికి ఆధారాలేవీ కనబడలేదు. పైగా తిమ్మయ సూరి కుటుంబం వారు తమిళదేశంలో స్థిరపడిన వైదికులు కావచ్చునని, పిఠాపురంలో నెలకొన్న ఆరువేల నియోగులైన కూచిమంచి వారితో ఆయనకు సంబంధం ఉండివుండదని మాత్రం అనిపించింది. ఒకవేళ ఈ కూచిమంచి (ఐదవ) తిమ్మకవి వాసవదత్తకు వ్యాఖ్యానమో, లేక ఆ పేరుగల ఒక కావ్యమో వ్రాసివుంటే, తిమ్మయ సూరి వలె వాసవదత్తను ఆఖ్యాయిక అన్నాడో, లేదా కథ అని నిర్ణయించాడో గ్రంథం దొరికితే గాని చెప్పలేము.
22. వాసవదత్తాస్థ పదనిర్వచనమ్: మద్రాసు ప్రాచ్య లిఖిత పుస్తక భాండాగారంలోని 18894/డి.14363 సంఖ్య గల తెలుగు లిపిలోని ఈ అసంపూర్ణ లిఖితప్రతిని గురించిన విశేషాలు అనేకం ఉన్నప్పటికీ స్థలాభావం వల్ల ఇక్కడ ఇవ్వలేకపోతున్నాను. మొత్తం మీద ఈ పదసంగ్రహం చేసినవారి దృష్టిలో ఇది కథ అన్నది మాత్రమే ఇక్కడ ప్రకరణప్రాప్తార్థం.
ఇదంతా వాసవదత్త వ్యాఖ్యానాలలో ప్రస్తుతీకరింపబడిన సంజ్ఞానక్రమం. ఇరవైరెండు వ్యాఖ్యలలో పదిమంది వ్యాఖ్యాతలు వాసవదత్తను ఆఖ్యాయిక అని, ఏడుగురు కథ అని పేర్కొన్నారన్నమాట.
ఆంధ్ర మనీషుల భావానువృత్తి
ఈ విధంగా సంస్కృత సారస్వతోపవనమంతటా విశాలమహావటవృక్షసదృక్షంగా విస్తరిల్లిన సుబంధుని మహారచన తెలుగువారిని అమితంగా ఆకర్షించటంలో ఆశ్చర్యమేముంటుంది? ఆంధ్రకవులు నన్నయ్యగారి కాలంనుంచి సుబంధుని వాసవదత్తా కథా పరిజ్ఞాతలేనని అసంఖ్యేయంగా ప్రయోగాలను ఉదాహరింపవచ్చును. నన్నయ్యగారి శ్రీ మహాభారత భాగధేయం వాల్మీకి వ్యాస శూద్రక కాళిదాస మయూర భారవి భట్టనారాయణాది మహాకవిభావదీధితిబంధురమై, ప్రాకృత తమిళ కర్ణాటాది భాషా సాహితీ నిష్ణాతృత్వపరిచాయకమై పరిఢవిల్లింది. భట్టబాణుని కాదంబరీ కావ్యకథాదిని 'అతిచిరకాలలగ్న మతిక్రాన్త కునృపతిసహస్రసమ్పర్కకలఙ్క మివ క్షాలయన్తీ యస్య విమలే కృపాణధారాజలే చిర మువాప రాజలక్ష్మీః' అని ఉన్న శూద్రక రాజవర్ణనమే, ఇతరస్థలానుగత తద్విశేషణాలతో –
రాజకులైకభూషణుఁడు రాజమనోహరుఁ డన్యరాజతే
జోజయశాలి శౌర్యుఁడు విశుద్ధయశశ్శరదిందుచంద్రికా
రాజితసర్వలోకుఁ డపరాజితభూరిభుజాకృపాణధా
రాజలశాంతశాత్రవపరాగుఁడు రాజమహేంద్రుఁ డున్నతిన్. ఆది (1-3)
అని భారతాదిని తెలుగులో అవతరించింది. తెలుగు విమర్శకులు గుర్తింపలేదని ఈ విషయాన్ని ప్రాస్తావికంగా ప్రస్తావించాను. భట్టబాణుని కాదంబరీ హర్షచరిత్రల వలెనే సుబంధుని వాసవదత్తా కథ అన్నా నన్నయ్య గారికి ప్రాణం. భట్టబాణుని హర్షచరిత్రను చదువుకొన్నప్పుడు అందులో ఉన్న వాసవదత్తా కావ్యప్రశంసను చూడకుండా ఉండరు కదా. చూచిన తర్వాత దానిని చదివేందుకు ప్రయత్నం చేయకుండా ఉండరు కదా. సుబంధుని మహారచనను చదువుకొని ప్రతిభావ్యుత్పత్తులకు మెరుగులు దిద్దుకొన్నాక, అవకాశం వచ్చినప్పుడల్లా మనోహరములైన ఆయన కర్పూరపు పలుకులను నన్నయ్యగారు తమ కవితలో పరిమళింపజేశారు. వాసవదత్తా కథలో వాసవదత్త కందర్పకేతుని స్వప్నంలో దర్శించి, స్వప్నంలోనే అతని వివరాలను తెలుసుకొన్న తర్వాత (సా స్వప్నే ఏవ నామాదిక మశ్రౌషీత్), ఓహో! ఇంతటి దివ్యతేజోమయమూర్తిని బ్రహ్మదేవుడు సృజింపగలడని తెలిసివుంటే – దమయంతి ఆనాడు నలునికోసం అడవుల వెంబడి నానా అగచాట్లూ పడేదే కాదు కదా (వృథైవ దమయన్తీ నలస్య కృతే వన(వాస)వైశస మవాప) అని విరహవేదన పాలైన సన్నివేశంలో సుబంధుడు –
(సపది) పరిజనప్రయత్నా ద్గృహీతజీవా (సతీ) క్షణ మతిశిశిర ఘనసార రసానుకూలనిమ్నగా పులినే క్షణ మతితుహిన మలయజరస సరిత్పరిసరే క్షణ మతి(లోహిత కనకారవిన్ద కదమ్బ)పరివారిత సరస్తటీ చన్దనవిటపిచ్ఛాయాసు క్షణ మనిలోల్లాసిదలేషు కదలీకాననేషు క్షణం కుసుమ(ప్రవాల)శయ్యాసు క్షణం నలినీదలప్రస్తరేషు క్షణం తుషారసఙ్ఘాతశిశిరిత శిలాతలేషు పరిజనేన నీయమానా …, ముగ్ధే! మదనమఞ్జరి! సిఞ్చ చన్దనోదకేన. – వాసవదత్తా కథ (దాక్షిణాత్య పాఠం)
అనన్తరం పరిజనప్రయత్నోచ్ఛ్వసితజీవితా చ, క్షణ మతిశిశిర ఘనసార రజోనిమ్నగాకూలపులినే, క్షణ మతితుహిన జడ మలయజరసః సరిత్పరిసరే, క్షణ మరవిన్దకానన పరివారిత సరస్తటవిటపిచ్ఛాయాసు, క్షణ మనిలోల్లాసితదలేషు, కదలీ కాననేషు, క్షణం కుసుమ(ప్రవాల)శయ్యాసు, క్షణం నలినీదలప్రస్తరేషు, క్షణం తుషారసఙ్ఘాతశిశిరిత శిలాతలేషు పరిజనేన నీయమానా, ముగ్ధే! మదనమఞ్జరి! సిఞ్చ చన్దనోదకేన.- వాసవదత్తా కథ (ఔత్తరాహ పాఠం).
అని వ్రాసిన పంక్తులు మనోమయకోశంలో ముద్రితమై ఆయన –
నలదమయంతు లిద్దఱు మనఃప్రభవానలబాధ్యమానులై
సలిపిరి దీర్ఘవాసరనిశల్ విలసన్నవనందనంబులన్,
నలినదళంబులన్, మృదుమృణాళములన్, ఘనసారపాంసులం,
దలిరుల శయ్యలన్, సలిలధారలఁ, జందనచారుచర్చలన్.
అన్న హృద్యమైన పద్యాన్ని ఆంధ్రావళికి కంఠమణిహారంగా ప్రకాశింపజేశారు. సుబంధుడు వివిధసన్నివేశాలలో కుసుమపురంలో శీతవేళ ప్రవృద్ధములైన కర్పూరసురభిళరజోనిమ్నగాతోయాల చెంత మేటవేసిన ఇసుకతిన్నెలను, ప్రవాహసరిత్పరిసరాలను, అరవిందదీర్ఘికాపరివారితములైన సరస్తట తరుచ్ఛాయలను వర్ణించిన దళాలను ఒక్కచోటికి తెచ్చి, గంధమాదనపర్వతసానువుల వద్ద గంధర్వులు, సురలు, సిద్ధులు, సాధ్యులు, అప్సరసలు సంచరించే ఎంతో అందమైన నందనవనీపరిసరాలను ప్రవేశపెట్టాడు. నన్నయగారి పద్యాన్ని సుబంధుని మూలంతో సరిపోల్చినప్పుడు –
నలినీదల ప్రస్తరేషు – నలినదళంబులన్.
అరవింద కదంబ – మృదు మృణాళములన్.
ఘనసార రజః – ఘనసార పాంసులన్.
కుసుమ(ప్రవాల)శయ్యాసు – తలిరుల శయ్యలన్.
సిఞ్చ చన్దనోదకేన – చందన చారుచర్చలన్.
ఇత్యాదుల శబ్దసాదృశ్యం స్ఫుటవ్యక్తమే. నన్నయ్యగారిపై సుబంధుని ప్రభావాన్ని నిరూపించేందుకు ఇంత సుదీర్ఘంగా వివరింపవలసివచ్చింది. నన్నయ్యగారి కాలానికి వాసవదత్తా కథకు ఔత్తరాహ – దాక్షిణాత్యపాఠాలు ఇంకా ఏర్పడలేదని భావింపవలసి ఉంటుంది. లేదా, శ్రీనాథునికి వలె ఆయనకు కూడా కావ్యాల ఉత్తరదేశపు ప్రతులు కూడా అందుబాటులో ఉండినవేమో! అనుకోవాలి. అన్నిచోట్లా ఆయన అనువాదం ఔత్తరాహప్రతులకే సన్నిహితంగా ఉన్నది. వాసవదత్త తన చెలికత్తె మదనమంజరిని సిఞ్చ చన్దనోదకేన (గంధపు నీళ్ళు చల్లు!) అని శైత్యోపచారాన్ని కోరిన సంస్కృతవాక్యమే ఇందులో చందన చారుచర్చలన్ అన్న దళంగా రూపుదిద్దుకొన్నది. ఇంకా,
కేతకీ కానన నిపతిత ధూళీనికురుమ్బజాత సైకత సుఖోపవిష్ట తరుణసురమిథున నిధువనలీలా పరిమలసాక్షి కూలోపనయా.
ఆన్దోలితకుసుమకేసరే కేశరేణుముషిరణిత మధుకర రమణీనాం రమణీనామ్.
అనిలోల్లాసితదలేషు.
ఇత్యాదిగా సుబంధునికి ప్రీతిపాత్రమైన శబ్దజాలమే నన్నయ్యగారి కరకమలాలలో –
దళితనవీనకందళకదంబకదంబక కేతకీ రజో
మిళిత సుగంధబంధురసమీరణుఁ డన్ సఖుఁ డూఁచుచుండఁగా
నులియుచుఁ, బూవుగుత్తు లను నూయెల లొప్పుగ నెక్కి యాడె ను
ల్లలదళినీకులంబు మృదులధ్వనిగీతము విస్తరించుచున్. (ఆరణ్య: 3-137)
అని ప్రసన్నసరస్వతీకంగా తీర్పునొందింది. ఇదే విధంగా తిక్కనగారి నిర్వచనోత్తర రామాయణంలోనూ, ఎర్రనగారి లక్ష్మీనరసింహ పురాణంలోనూ వాసవదత్తా కథలోని పదబంధాలు తరంగప్రతిబింబన్యాయంగా సాక్షాత్కరిస్తూనే ఉంటాయి. నలదమయంతు లిద్దఱు రచనతో తెలుగు పద్యశిల్పంలో నన్నయ్యగారు ప్రవేశపెట్టిన సప్తమ్యంతనామమాలాబంధానికి సమ్మోహితుడైన చిమ్మపూడి అమరేశ్వరుడు తన విక్రమసేనములో –
అలరుల పాన్పులం, దలిరుటాకుల సెజ్జల, హర్మ్యవేదికా
తలములఁ, దీవయిండ్ల, సికతాశయనంబుల ము న్వియుక్తిమై
నలదురి వందు కందువల నప్పటి కప్పటి కింపుఁ బెంపఁ, గో
ర్కులు తనివారి, వేడ్కపడఁ గూడిరి వేడుకతోడ దంపతుల్.
అని ప్రకారాంతరాన్ని కల్పించాడు. సుబంధుని రచనను రమణీయ శృంగారకావ్యంగా కన్నడంలోకి అనువదించిన చతుర్భాషాచక్రవర్తి నేమిచంద్రుడు కూడా నలదమయంతు లిద్దఱు పద్యశిల్పంలో నన్నయ్యగారు ప్రవేశపెట్టిన రసోద్దీప్తినిమిత్తకారణపరంపరావర్ణనకు వశంవదుడై తన లీలావతీ ప్రబంధం (1-96)లో ప్రకరణోచితంగా దానిని అనుసంధింపక తప్పలేదు. కర్ణాటాంధ్రకవుల ఈ పరస్పరాధారాధేయభావం ఆదికాలం నుంచి క్రీ.శ. 16-వ శతాబ్ది వరకు కొనసాగుతూవచ్చిన సంగతి వాఙ్మయవిద్యార్థులకు కొత్తేమీ కాదు. నేమిచంద్రుని పద్యం –
లళనె యరాతనం బయసి నోడలొడం మదనాగ్నిదాహ మ
గ్గళిసదె మాణదెందు కృపె యిం పడెదం బిది చంద్రబింబమం,
మళయజమం, మృణాళకుళమం కొళనం, లతికాగృహంగళం
తళిర్గళనెందొడందమనదేవొగళ్పిం కవితావిలాసనా.
అని. సుబంధుని అనిలోల్లాసితదలేషు అన్న దళాన్ని కేతకీకానననిపతితధూలీనికురుంబతో మేళవించి నన్నయ్యగారు కేతకీరజోమిళితసుగంధబంధురసమీరణుఁడు (అన్ సఖుఁడు) ఊఁచుచుండగా అని తెనిగించినట్లే, నేమిచంద్రుడు అనిలాందోళితపాదపాగ్రవిగళత్పుష్పోత్కరం అని లీలావతీ ప్రబంధం (5-19)లో కన్నడీకరించుకొన్నాడు. కన్నడాంధ్రసాహిత్యాల తులనాత్మక పరిశీలన చేయగోరిన విద్యార్థులకు ఉపకరించే విషయాలివి. నన్నయ్యగారు నలదమయంతుల విరహోద్దీపన క్షోభక విభావాలుగా సుందర నదీనదారామవస్తువిస్తరాన్ని పరికరింపజేసినట్లే, మహాకవి జక్కన తన విక్రమార్క చరిత్రము (4-227) లో విదర్భరాజతనయా విక్రమార్కుల సంభోగశృంగారానికి ఉద్దీప్తికారకాలుగా ప్రకృతిదృశ్యాలను ఈ సప్తమ్యంతనామమాలికతో చిత్రించి తానూ ఒక భంగ్యంతరాన్ని అందంగా అవతరింపజేశాడు:
సంపూర్ణ పూర్ణిమా సాంద్ర చంద్రాతపవిలసిత శశికాంతవేదికలను
మంజరీ సంజాత మకరందనిష్యంద మాకంద మాధవీ మండపముల
శృంగారవన మహాశృంగార మణిశృంగ హాటకశైల శృంగాటకముల
సంఫుల్ల హల్లక సహవాస వాసనోజ్జ్వల దీర్ఘ దీర్ఘికా సైకతముల
గగనగంగాతరంగిణీ గంధవాహ
బంధురోదగ్ర (?) సౌధాగ్రభాగములను
నవనవోల్లాస రతికళానైపుణములఁ
బ్రతిదినంబు రమించిరి పతియు సతియు.
అని. నన్నయ్యగారి అనువక్త లిద్దరూ విప్రయోగాన్ని సంసర్గవర్ణనగా మార్చివేసినా, నన్నయ్యగారి పద్యశిల్పాన్ని మాత్రం యథావిశేషంగా పరిగ్రహించిన విషయం స్పష్టమే. సుబంధుడు వాసవదత్తా విరహవర్ణనలో – కర్పూరికే! పాణ్డురయ కర్పూరధూలిభిః పయోధరభారమ్ – అని విరహిణీ శైత్యోపచారానికి తొలిసారి కావించిన ఈ కర్పూరధూళియొక్క ధవళిమా శీతలిమల ప్రస్తావం సంస్కృతంలో చాలామంది కవులను ప్రభావితం చేసింది. ప్రియునితో క్షణమాత్రమైనా వియోగాన్ని సహింపలేని ప్రేయసీమణుల భావాతిశయోపవర్ణనకు దోహదం కాగలిగింది. దీనిని చదువుతున్నప్పుడు విద్యార్థులకు –
కణ్ఠే మౌక్తికమాలికాః స్తనతటే కార్పూర మచ్ఛం రజః
సాన్ద్రం చన్దన మఙ్గకే వలయితాః పాణౌ మృణాలీలతాః
తన్వీం నక్త మియం చకాస్తి తనునీ చీనాంశుకే బిభ్రతీ
శీతాంశో రధిదేవతేవ గలితా వ్యోమాగ్ర మారోహతః.
కర్పూరామ్బునిషేకభాజి సరసై రమ్భోజినీనాం దలై
రాస్తీర్ణేఽపి వివర్తమానవపుషః స్రస్తస్రజి స్రస్తరే
మన్దోన్మేషదృశా కి మన్యదభవ త్సా కాప్యవస్థా తదా
యస్యా శ్చన్దన చన్ద్ర చమ్పకదలశ్రేణ్యాది వహ్నీయతే.
వంటి శ్లోకాలు గుర్తుకు రావటం సహజమే. సుబంధుని వాక్యాన్ని అనుసరించి ఎవరో ప్రాచీనుడైన చాటుకవి శిశిరఋతువేళ దిశాంగనా శీతకిరణులకు నాయికానాయకత్వాన్ని ఆరోపించి (దిగ్వనిత నాయిక, చంద్రుడు ఆమెపై మరులుగొన్న నాయకుడు అన్నమాట), కర్పూరధూలిధవలద్యుతిపూర ధౌత, దిఙ్మండలే శిశిరరోచిషి తస్య అంటూ పదార్థానుసరణకౌశలంతో వృత్తాంతనిరూపణం చేయగా, నన్నయ్యగారు ఆరణ్యపర్వం (4-142) లో ఉభయశబ్దానుసరణ కావిస్తూ శరత్కాలపు రాత్రులను వర్ణించిన అద్భుతావహమైన పద్యం ఇది:
శారదరాత్రు లుజ్జ్వలలసత్తరతారకహారపంక్తులం
దార సమీరసౌరభముఁ దాల్చి సుధాంశువికీర్యమాణ క
ర్పూర పరాగ పాండురుచిపూరము లంబరపూరితంబులై.
అని. ఇందులో సంస్కృతంలోని శిశిరరోచులు తెలుగులో శారదరోచులుగా, సంస్కృతంలోని కర్పూరధూలి తెలుగులో కర్పూరపరాగంగా, సంస్కృతంలోని ధవలద్యుతిపూరం తెలుగులో పాండురుచిపూరంగా, సంస్కృతంలోని కర్పూరధూలిధవలద్యుతిపూర ధౌత దిఙ్మండలే అన్నది తెలుగులో కర్తృవ్యపదేశంతో సుధాంశువికీర్యమాణ క, ర్పూర పరాగ పాండురుచిపూరము లంబరపూరితంబులై శరత్కాలపు రాత్రివేళలకు వచన ప్రక్రమాది భేదం లేకుండా సార్థకంగా అన్వయిస్తున్నది. ఏకకర్తృకాలైన అనేక క్రియలున్నప్పుడు ప్రధానక్రియ తిఙంతంలో ఉండి, మిగిలిన అప్రధానక్రియలు శతృ శానజంతాలుగా ఉండవచ్చుననే సంస్కృత వాక్యనిర్మాణపద్ధతిని తెలుగుకు అనువర్తించి నన్నయగారిందులో ఒక సూత్రనిర్దేశాన్ని కూడా చేసి ఉన్న సంగతి కూడా గమనార్హం.
ఇక, శ్రీనాథుని విషయానికి వస్తే – సంస్కృత ప్రాకృత వాఙ్మయాలలో ఆ సకలవిద్యాసనాథుడు అధ్యయనింపని కావ్యతల్లజం కాని, శాస్త్ర వ్యాఖ్యాన ప్రకరణగ్రంథం కాని, చదివినది చదురనిపించినప్పుడు ఎదలో పదిలంగా పొదివికొని అదును పదునులు చూసి ప్రయోగింపని భణితివిశేషం కాని – ఉండదనే చెప్పవచ్చును. జీవితచరమసంధ్యావేళ శివరాత్రిమాహాత్మ్యం అవతారికలోని పూర్వకవినామసంకీర్తన పద్యంలో సింహావలోకిత కృతజ్ఞతాపూర్వకంగా బంధుర గాంభీర్యబంధు సుబంధు (1-12) అని సంస్మరించడమే గాక, పదే పదే ఆయన పదబంధాలను తన కవితలో అనుసంధించుకొన్నాడు. అందునా ప్రత్యేకించి వింధ్యాచల రేవానదీ వర్ణనాపూర్ణమైనందువల్ల కాబోలు, సుబంధుని రచన కాశీఖండ రచనాకాలంలో శ్రీనాథునికి వాచోవిధేయమై జిహ్వాగ్రనర్తినిగా ఉండేదని ఊహింపవచ్చును. కొన్ని శబ్దానువాదాలు నాసికేతోపాఖ్యానం (1-18)లో దగ్గుపల్లి దుగ్గన అన్నట్లు, ఆయన పూర్వకవిముఖ్య విరచితాపూర్వ కావ్య,భావ రససుధా చర్వణప్రౌఢతకు ప్రత్యక్షర ప్రత్యక్షసాక్ష్యాలుగా నిలుస్తాయి.
వాసవదత్తా కథ:
కామకలాకలాప చారు సున్దరీసున్దర స్తనకలశ ఘుసృణధూలిపరిమలామోదవాహీ –
కాశీఖండం:
ఈ క్షోణిన్ నినుఁబోలు సత్కవులు వేరీ! నేఁటి కాలమ్మునన్
దాక్షారామ చళుక్యభీమవర గంధర్వాప్సరోభామినీ
వక్షోజద్వయ గంధసార ఘుసృణ ద్వైరాజ్యభారంబు న
ధ్యక్షించుం గవిసార్వభౌమ! భవదీయప్రౌఢసాహిత్యముల్. (1-14)
మూలంలోని కుసుమపురారామ యువతీస్తనకలశఘుసృణధూళిపరిమళం కృతిభర్త వీరభద్రారెడ్డి శృంగారభావనను సాంద్రతరీకరించి శ్రీనాథుని ప్రౌఢసాహిత్యానికి దాక్షారామ కామినీ వక్షోజద్వయ గంధసార (చందనం) ఘుసృణ (కుంకుమ పువ్వుల) ద్వైరాజ్యభారాన్ని అప్పగించింది. రాజు కంటె కవిరాజు భోగం ద్విగుణీభూతం అయిందే కాని, గుణీభూతం కాలేదు.
ఆ మాటకు వస్తే, కుసుమపురారామంలోని ఈ కుంకుమ పువ్వుల సువాసన అంతకు మునుపే సామర్లకోట కుమారారామంలో వీచింది, చూడండి:
భీమేశ్వర పురాణం:
శ్రీఖండ ఘుసృణ మకరీ
రేఖాలంకార సుందరీ స్తనయుగ పా
ళీ ఖచిత భుజాంతరవిభ
వాఖండల! బెండపూడి యన్నామాత్యా! (2-1)
అని. సుబంధుని కాలానికింకా దేశంలో యోషామణుల భూషణాధ్యాయంలో శరీరంపై పత్రభంగ రచనల కొత్తవెలుగులు ప్రసరింపలేదు. సుబంధుని కాలానికి తర్వాత అవతరించిన ఈ పత్రభంగ చిత్రవిలేఖనాలను భట్టబాణాదుల రచనలలో చదువుకొన్న శ్రీనాథుడు తన కాలంనాటి పద్ధతులను కూడా పరిశీలించి – మూలంలోని సున్దరీ స్తనకలశ ఘుసృణ మాత్రాన్ని శ్రీఖండ (చందనంతోనూ) ఘుసృణ (కుంకుమ పువ్వులతోనూ దిద్దిన) మకరీ, రేఖా అలంకార (మొసలి రూపుగల రేఖలతోడి చిన్నెలున్న) సుందరీ స్తనయుగపాళిగా చిత్రిక పట్టాడు.
ప్రత్యక్షర శ్లేషవిన్యాస వైదగ్ధ్యనిధి అయిన సుబంధుని శ్లేషలలోనూ కొన్నింటిని గ్రహించి శ్రీనాథుడు తన కావ్యాలలో సందర్భవిదర్భంగా మార్చుకొన్న సన్నివేశాలున్నాయి:
వాసవదత్తా కథ: హరివంశై రివ పుష్కరప్రాదుర్భావ రమణీయైః.
భీమేశ్వర పురాణం: హరివంశంబునుం బోలె బలభద్ర ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధ పురుషోత్తమాధిష్ఠితంబును. (3-18)
వాసవదత్తా కథ: సుధర్మా మివ స్వచ్ఛన్దస్థితకౌశికామ్.
భీమేశ్వర పురాణం:సుమనోవర్గంబు వలన సుధర్మాస్థానంబును. (1-110)
మొదలైనవి. సుబంధుడు హిరణ్యకశిపు రివ శమ్బరకులాశ్రయః అని చేసిన వింధ్యాద్రివర్ణనలోని శ్లేషాంశాన్ని పరిగ్రహించి సుబంధుని అనుకర్తలలో ప్రముఖీనుడైన వామనభట్టబాణుడు తన వేమభూపాలచరితం (పు.10) లో దానిని నృసింహలీలేవ ప్రథిత హిరణ్యకశిపుక్షయా అంటూ అద్దంకి పురవర్ణనకు ప్రసక్తింపజేశాడు. వామనభట్టబాణుని మాటెలా ఉన్నా, వేమభూపాలుని పైని గౌరవాతిశయం గల శ్రీనాథుడు భీమేశ్వరపురాణంలో ఆ వర్ణననే ముందుంచుకొని, నృసింహలీలాడంబరంబునుం బోలెఁ బ్రథితహిరణ్యకశిపుక్షయంబును (1-110) అని దానినే ఉన్నదున్నట్లు తెలుగుచేశాడు. శ్రీనాథుని ఈ శ్లేషాశ్లేషం మనసుకెక్కిన తెనాలి రామలింగకవి తన ఉద్భటారాధ్యచరిత్రము (1-16) లో కృతిపతి ఊరదేచయ్యకు మంత్రిపదవి నిచ్చిన నాదిండ్ల గోపరాజుకు అనువర్తింపజేసి – వరవిక్రమప్రౌఢి నరసింహుఁ డయ్యు నెపుడు హిరణ్యకశిపు స్ఫురణఁ గాంచి – అని అందంగా గుర్తుచేసుకొన్నాడు. వక్కలంక వీరభద్రకవి ప్రధానంగా శ్రీనాథ రామలింగ కవుల రచనలను చదువుకొన్నవాడు కాబట్టి, ఆ రెండింటినే కాబోలు ఆదర్శాలుగా ముందుంచుకొని తన వాసవదత్తా పరిణయం (1-171) లో కథానాయకుడైన కందర్పకేతుని తండ్రి చింతామణిమహారాజును వర్ణించే సందర్భంలో –
నరసింహమూర్తి యగు నా
కరుణాభరణుఁడు హిరణ్యకశిపుక్షేత్రా
దర దానగరిమ సదయ
త్వరిత ప్రహ్లాద దృష్టతా విస్ఫూర్తిన్.
అని ఆ శ్లేషనే మరికొంత కొమ్మలకు రెమ్మతొడిగాడు. మొత్తానికి కవులు నలుగురూ సుబంధునికి ఋణగ్రస్తులే అన్నది మనకు ప్రకృతార్థం.
ఇటువంటిదే, అంధకారనిర్వర్ణనసమయంలో సుబంధుడు ప్రవేశపెట్టిన రవిరశ్మిభస్మితనభోవన మషీరాశి రివ అన్న ఔపమ్యాన్ని గ్రహించి సూర్య శతకంలో మయూరుడు జ్యోత్స్నాంశాకర్షపాణ్డుద్యుతి తిమిరమషీశేషకల్మాషమ్ (శ్లోకం-26) అని జగచ్చిత్రాన్ని విలేఖింపగా, చిన్నారి పొన్నారి చిఱుఁతచీఁకటి చాయ యసలుకొల్పిన మషీరసము గాఁగ అని కాశీఖండం (1-23) లో మయూరునే అనుసరించిన శ్రీనాథుని అనుకూజితం.
సుబంధుని మూలానికి శ్రీనాథుడు కావించిన ప్రకృష్టమైన శబ్దానువాదానికి ఇంతకంటె మేలైన ఉదాహరణం మరొకటున్నది. వాసవదత్తా స్వయంవరప్రకటనకు మునుపు సుబంధుడు ఆమె మనోగతానికి ఉద్దీపకంగా వీచిన మలయానిలాన్ని వర్ణిస్తూ –
కన్దర్పకేలి సమ్పల్లమ్పట లాటీలలాటతట నికట ధమ్మిల్ల మల్లికామిలిత పరిమలసమృద్ధ మధురిమగుణః, కామకలాకలాప చారు సున్దరీసున్దర స్తనకలశఘుసృణధూలి పరిమలామోదవాహీ, రణరణకరసిత కాన్త కున్తలీ కున్తలోల్లాసన సఙ్క్రాన్త పరిమలమిలితాలిమాలా మధురతార ఝఙ్కార ముఖరిత నభస్తలః … – వాసవదత్తా కథ : దాక్షిణాత్య పాఠం
కన్దర్పకేలీ సమ్పల్లమ్పట లాటీలలాటతటలులితాలకధమ్మిల్లభార కుసుమపరిమలసమృద్ధ మధురిమగుణః, కామకలాకలాపనిపుణ కర్ణాటసున్దరీసున్దర స్తనకలశయుగలఘుసృణధూలిపటల పరిమలామోదవాహీ, రణరణసితాపరాన్త కాన్త కాన్తకున్తలీ కున్తలోల్లసిత సఙ్క్రాన్త పరిమలమిలితాలిమాలా మధురఝఙ్కార రవ ముఖరిత నభస్తలః … – వాసవదత్తా కథ : ఔత్తరాహ పాఠం
అని చిత్రించిన లలిత శృంగారదృశ్యమే, కాశీఖండంలో (1-92) రేవానది ఒడ్డున నారదమహర్షి దర్శించిన వింధ్యప్రాంతీయ వర్ణనచ్ఛందమై –
దరవికచ వకుళ కురవక
పరిమళ సంభారలోల బంభరమాలా
పరిషజ్ఝంకారధ్వని
తెరువరులకు మన్మథప్రదీపన మొసఁగున్.
అంటూ రూపాంతరితమయింది. కందర్పకేళిలంపటలైన లాటీలలామలను, కర్ణాటీసుందరీమణులను, అపరాంతకాంతలను సుబంధుడు ప్రస్తావింపగా, 'తెరువరులకు మన్మథప్రదీపన మొసఁగున్' అని శ్రీనాథుడు దానిని వ్యంగ్యంగా మార్చివేశాడు. పరిమలమిలిత అలిమాలా మధురతర ఝఙ్కార ముఖరిత నభస్తలః అన్న శబ్దమాధురికి వశంవదుడై, తాను కూడా పరిమళ సంభారలోల బంభరమాలా, పరిషత్ ఝంకారధ్వని అని పర్యాయానువర్తన చేశాడు. శ్రీనాథునికి ఆభిమానికాలైన ఇంకా ఎన్నో ప్రయోగాలు – జాగ్రత్తగా పరిశీలిస్తే, అనేకం సుబంధునివే అని గ్రహింపగలము. ఒక విధంగా శ్రీనాథుడే సుబంధునికి అనువాద సర్వస్వామ్యానుభవికుడు (Copy Right holder) అని చెప్పవలసి ఉంటుంది. సుబంధుడు సరస్వతీదత్తవరప్రసాదః అని తనను గూర్చి తాను చెప్పుకొంటే, దానినే శ్రీనాథుడు శృంగారనైషధంలో (1-13) బ్రాహ్మీదత్తవరప్రసాదుఁడవు అని కృతిపతి మామిడి సింగనార్యుని రౌచిక ప్రశంసితంగా అనువర్తించుకొన్నాడు. ప్రతిరోజూ చేతిలో సుబంధుని వాసవదత్తా కథ పుస్తకాన్ని పట్టుకొని, పాఠక్రమాన్ని వ్యాఖ్యానాలతో సంవదించుకొంటూ, తరచు సుబంధుడు ఆ సందర్భంలో అట్లా అన్నాడు, సుబంధుడు ఈ సందర్భంలో ఇట్లా అన్నాడు అని అందులో నుంచి మంచి మంచి కల్పనలను, తనకు నచ్చిన పదభావాలను తరచుగా ఉదాహరిస్తుండే యువకవిని చూసి – మహాపండితుడైన సింగనామాత్యుడు ఆ సుబంధుని ప్రాతిభోక్తిని అతనికే అన్వయించి చెప్పాడని మనము ఊహించుకోవాలి. అంత ఉద్ధతుడైన కవీ ఆ సుబంధుడు పెద్దలముందు తలవంచి, సుబన్ధు స్సుజనైకబన్ధుః అని తన వినయాతిశయాన్ని సూచిస్తే, గౌడ డిండిమభట్టవిజేత శ్రీనాథుడు కూడా అదే ధోరణిలో తన విద్వద్విధేయతను ప్రకటీకరించాడు. వినయవిధేయ శ్రీనాథ నామధేయ అని హరవిలాసంలోనూ, సుకవిజనవిధేయ శ్రీనాథ నామధేయ అని భీమేశ్వరపురాణంలోనూ, సుకవిజనవిధేయ శ్రీనాథ నామధేయ అని కాశీఖండంలోనూ ఆశ్వాస సమాపనగద్యలలో నిలిపి సుబంధురచితం పట్ల తనకు గల శ్రద్దధానతను చెప్పకనే చెప్పాడు. సుబంధు శ్లేషాధ్వనీనులలో ప్రథమగణ్యుడైన వామన భట్టబాణుడు కూడా తన వేమభూపాల చరితంలో –
ప్రతికవిభేదనబాణః కవితా తరు గగనవిహరణమయూరః
సహృదయలోకబన్ధు ర్జయతి శ్రీ భట్టబాణకవిరాజః. (శ్లో.6)
అని సుబంధుని దళాన్ని తులసీదళం వలె కన్నులకద్దుకొన్నాడు. సుజనైకబన్ధుః – సహృదయలోకబన్ధుః అన్నవి బంధువులే కదా.
సుబంధుడు అతిమనోహరంగా ప్రత్యక్షీకరించిన వసంతకాలాగమన కాథికతకు ముగ్ధుడై శ్రీనాథుడు తన భీమేశ్వరపురాణంలో దక్షారామంలో వసంతర్తువేళాసుమనోహరదృశ్యాలను సవ్యాఖ్యంగా తెలుగుచేసిన ఉదంతం ఆయన అనువాద దక్షతకు మరొక మేలైన ఉదాహరణ. సుబంధుడు కోమల మలయమారుతోద్భూత చూతప్రసవ సరసాస్వాద కషాయకంఠ కలకంఠ కుహరిత భరిత సకలదిఙ్ముఖః అని రూపుకట్టించిన పదచిత్రాన్ని అంతకు మునుపే మూలాతిరిక్తంగా శృంగారనైషధంలో 'దమయంతీవిరహవర్ణనావసరాన లీలోద్యానంబునందు సరస రసాలకోమలకిసలయాస్వాదన కషాయకంఠ కలకంఠ కామినీ కుహూకారకోలాహలపంచమంబు వీతెంచిన' (2-13) అని అనువదించి ఉండటం మూలాన, భీమేశ్వర పురాణాన్ని తెలుగుచేసేటప్పుడు కిసలయరసజిగ్రహిషా, వ్యసనాకుల పిక కుహూభవత్పంచమమై, (వసన్తకాల ఆజగామ) కుసుమ సమయావతారము, త్రసమింగము జగము ముంచె రాగాంబునిధిన్ (3-102) అంటూ కొంత సూక్ష్మంగా దానిని కుదించివేశాడు. ఈ రాగాంబునిధి కూడా సుబంధుని గుండెలలో ఉబికినదే మరి. ఇక్కడే కాక, సుబంధుడు వేరొక సందర్భంలోనూ ఈ రాగసాగర ప్రయోగాన్ని మరింత అందంగా చేశాడు. వాసవదత్తా ముఖసౌందర్యాన్ని అభివర్ణిస్తూ, ఆమె అధరపల్లవాన్ని రాగసాగర విద్రుమశకలేన ఇవ అధరపల్లవేన ఉపశోభమానాం అని ఆయన ఉపమింపగా, ఆ పోలికను మెచ్చిన భట్టబాణుడు, రాగసాగరతరఙ్గాభ్యా మి వోద్గతాభ్యాం విద్రుమలతాలోహితాభ్యా మధరాభ్యాం అంటూ కాదంబరీ సౌందర్యనిరూపణకు దానిని వినియోగించుకొన్నాడు. శ్రీనాథుడు వసంతఋతుసమాగమాన్ని కన్నులకు కట్టే శోభనసమయంలో ఆ రాగాంబునిధిని తెలుగునేలకు మళ్ళించాడు. ఆ పైని, మధుమదముదిత కామిని గణ్డూషసీధుసేక పులకితవకులః ప్రతిదిశ మశ్లీలప్రాయ గీయమాన శ్రవణోత్సుక ఖిఙ్గజనప్రాయ ప్రారబ్ధ చర్చరీ గీతాకర్ణన ముహ్యదనేక పథికశతః అని సుబంధుడు చేసిన పౌరకాంతావర్ణనను ముందుంచుకొని –
జాదర! జాద! రంచు మృదుచర్చరిగీతులు వారుణీ రసా
స్వాద మదాతిరేకమునఁ జంద్రిక కాయఁగ దక్షవాటికన్
వేదుల మీఁదటం గనకవీణలు మీఁటుచుఁ బాడి రప్సరల్
మోద మెలర్పఁగా భువనమోహనవిగ్రహు భీమనాథునిన్.
అని భీమేశ్వర పురాణంలో (5-103) భాషాంతరీకరించాడు. మూలంలోని అశ్లీలప్రాయ సాహిత్యరచనతో ఉన్న చర్చరీ గీతాలు భీమేశ్వరస్వామి సన్నిధానంలో అనౌచిత్యాపాదకాలు కాగలవని గ్రహించి, వారుణీ రసా, స్వాద మదాతిరేకమున అని దానిని మదాతిరేకతలో అంతర్భవింపజేశాడు. మధుమదముదిత లైన లౌకికస్త్రీలను అప్సరోవనితలుగా మార్చి, వారుణీ రసా, స్వాద మదాతిరేకతను మాత్రం ఉన్నదున్నట్లు కన్నులకు కట్టాడు. హర్షేఽప్యామోదవ న్మదః (నామలింగానుశాసనం), మదో గర్వే హ ర్షేభ దానయోః (విశ్వప్రకాశం) ఇత్యాది ప్రమాణాల వల్ల మదమంటేనే హర్షం గతార్థమైనందువల్ల (మదీ హర్షే అని ధాతుపాఠం) ముదితలు అనే పునరుక్తిని తొలగించి, దాని అతిరిచ్యతను మాత్రం వాచ్యం చేశాడు. ఎటొచ్చీ శృంగారప్రియుడే కనుక మూలంలోని ప్రకాశ్యార్థాన్ని విడిచిపెట్టలేక, జాదర! జాద! రంచు మృదు చర్చరిగీతులు అన్న మాటతో ఆ తీక్ష్ణతను తొలగించి – అతీక్ష్ణతను (మృ ద్వతీక్ష్ణే చ కోమలే అని హైమకోశం) విశేషకంగా నిలిపి, అశ్లీలప్రాయ చర్చరీ గీతలలోని అసభ్యతను సంస్కరించివేశాడు. అసలు చర్చరీ గీత లక్షణంలోనే అతివేలమైన శృంగారప్రకాశం ఉన్నందువల్ల మద్యపానము అనే హేతూద్ధారంతో దానిని సమర్థించాడు. ఈ విధంగా మరొక్కసారి సుబంధునియెడ తనకు గల అభిమానాన్ని జ్ఞాపకం చేశాడు.
ఇవికాక, వాసవదత్తా కథలోని చంద్రబింబానువర్ణన భాగాన్ని శ్రీనాథుడు స్వీయేచ్ఛానుసారంగా తెలుగుచేసిన పద్యఖండాలు భీమేశ్వర పురాణంలో కమనీయంగా అమరాయి:
వాసవదత్తా కథ: ప్రాచీకుమారీ లలాటతటఘటిత కుఙ్కుమతిలకబిన్దౌ.
భీమేశ్వర పురాణం: ప్రథమసంధ్యాంగనా ఫాలభాగంబునఁ జెలువారు సిందూరతిలక మనఁగ. (2-49)
వాసవదత్తా కథ: కనకదర్పణ ఇవ ప్రాచీవిలాసిన్యాః.
భీమేశ్వర పురాణం: కైసేసి పురుహూతు గారాపు టిల్లాలు పట్టిన రత్నదర్పణ మనంగ. (2-49)
మొదలైనచోట్ల ఈ అనువాదం మూలాతిశాయికంగా ఉన్నది. ప్రాచీకుమారి అనటం కంటె ప్రథమసంధ్యాంగన అన్నందువల్ల కల్యాణాంగత్వం ప్రస్ఫుటమై సౌభాగ్యాతిశయం ధ్వనిస్తున్నది. దర్పణానికి రత్న సువర్ణాదుల ధర్మావబోధకత్వం సుప్రసిద్ధమే కాని, ప్రాచీవిలాసిని అన్నప్పటి కంటె పురుహూతు గారాపు టిల్లాలు అనటం వల్ల అనువాదంలో దంపతీ శృంగార భావానురక్తి, తెలుగు నుడికారపు సొంపు అందంగా కొలువుతీరాయి. సుబంధుని మూలంలోనే –
అనన్తరం… శ్వేతాతపత్ర మివ మకరకేతోః… స్ఫాటికలిఙ్గ మివ గగనమహాతపసస్య… పుణ్డరీక మివ గగనగామిగఙ్గాయాః… భగవా నుడుపతి రుజ్జగామ
అని ఉన్న రూపణను స్వీకరించి, అపహ్నావారోపాలతో శ్రీనాథుడు చెప్పగా (భీమ. 2-42) నలుగురి గుండెల్లో గుడికట్టుకొన్న పద్యం ఇది:
కాదుకా దుదయాద్రి కనకకూటం బిది, డంబైన పానవట్టంబు గాని
కాదు కా దిది సుధాకరపూర్ణబింబంబు, కాశ్మీర శంభులింగంబు గాని
కాదుకా దుదయరాగప్రకాశం బిది, నవకుంకుమాలేపనంబు గాని
కాదు కా దిది కళంకచ్ఛటారించోళి, పూజచేసిన కల్వపువ్వు గాని
యనఁగ సప్తార్ణవములు మి న్నందికొనఁగఁ
జంద్రకాంతోపలంబులు జాలువాఱ
నసమశరసార్వభౌము ముత్యాలగొడుగు
విధుఁడు విశ్వంబు వెన్నెల వెల్లిఁ దేల్చె.
ఇందులో శ్వేతాతపత్ర మివ మకరకేతోః – అసమశరసార్వభౌము ముత్యాల గొడుగు; పుణ్డరీక మివ – పూజచేసిన కల్వపువ్వు; స్ఫాటికలిఙ్గ మివ – కాశ్మీర శంభులింగంబు అన్నవి స్వచ్ఛానువాదాలు. తక్కినదంతా స్వేచ్ఛానువాదం. శ్రీనాథుని ఈశ్వరార్చనకళాశీలానికి పట్టిన ముత్యాల గొడుగిది. ఆయన కాదుకా దుదయాద్రి కనకకూటం బిది, డంబైన పానవట్టంబు గాని అని చంద్రునికి ఉదయపర్వతం పానవట్టమై గోచరించిన కల్పనను పురస్కరించుకొని మహాకవి ధూర్జటి పెంపుచేసి, తన కాళహస్తిమాహాత్మ్యములో అద్భుతావహమైన ఈ పద్యాన్ని వ్రాశాడు:
ర్ధి, దరధ్వాంతము ధూపధూమము, జ్వలద్దీపప్రభారాజి కౌ
ముది, తారానివహంబు లర్పితసుమంబుల్ గాఁ దమోదూరసౌ
ఖ్యదమై శీతగభస్తిబింబశివలింగంబొప్పెఁ బ్రాచీదిశన్.
అని. సూక్షపరిశీలన కావిస్తే శ్రీనాథుని ఇతరకృతులలోనూ సుబంధుని వాసవదత్తా కథ నుంచి లెక్కలేనన్ని అనువాదాలు కనుపిస్తాయి:
వాసవదత్తా కథ: జరత్తరుకోటర కుటీర కుటుమ్బినికౌశికకులే.
కాశీఖండం: జరత్తరుకోటర జఠరలుఠత్. (2-148)
వాసవదత్తా కథ: శేఫాలికా శిఫావివర విస్రబ్ధవర్తమానగౌధేయరాశినా.
కాశీఖండం: శేఫాలికా కుసుమకేసరరజఃప్రసరధూసర వాసరకర కరవ్రాతంబును. (2-148)
వాసవదత్తా కథ: కులిశశిఖర ఖరనఖరప్రచయ ప్రచణ్డ చపేతపాటిత మత్తమాతఙ్గ.
కాశీఖండం: ఉగ్రతర శరభ చటుల చపేటపా[?టి]త మోహిత రోహితంబును. (2-148)
వంటివి ఆంతరతమ్యాలు అనేకం కనబడతాయి.కాశీఖండం ముద్రితప్రతులలో 'ఉగ్రతర శరభ చపేట పాత' అని ఉన్నచోట అర్థావగతి ప్రకారం సుబంధుని మూలాన్ని అనుసరించి, 'ఉగ్రతర శరభ చటుల చపేట పాటిత' అని సరిదిద్దుకోవాలి. వాసవదత్తా కథను కన్నడంలోకి అనువదించిన మహాకవి నేమిచంద్రుడు తన లీలావతీ ప్రబంధంలో ఈ వాక్యాన్ని స్వీకరింపలేకపోయిన లోపాన్ని పూరించటానికో ఏమో గాని, ఆ తర్వాత చెప్పిన అర్ధనేమి పురాణం (3-47) లో దీనిని నేమినాథుని ప్రథమజన్మవృత్తాంతవేళ కల్పనకు పురస్కరించుకొన్నాడు:
గిరి గురు చపేట పాటిత
కరియం హరికొండు కీఱి పాఱువు దరుణా
త్యరుణ తను తరుచరేంద్రం
శరధిగె కర్బిట్టవెత్తి పాఱువ తెఱదిం.
అని. కన్నడ వాఙ్మయాభిమానులు గుర్తింపవలసిన అంశం కనుక ఇక్కడ పేర్కొన్నాను. నేమిచంద్రుడు గురు చపేట పాటిత మత్తమాతఙ్గః అన్న దళాన్ని ఉన్నదున్నట్లు గురు చపేట పాటిత కరియం అని కన్నడీకరించాడు.
ఇక, శ్రీనాథానంతరయుగీనులలో సుబంధుని స్మరించిన మహాకవులలో అరుణాచల పురాణ కర్త పెదపాటి సోమనాథుడు, విక్రమార్కచరిత్ర నిర్మాత జక్కన స్మరణీయులు. ఆయన పదసంపదను, ఊహల పోహళింపును సంస్కృతంలో నుంచి సగౌరవంగా అనువదించటమే గాక, 'సకల నిపీత నిశాతిమిరసంఘాత మతితనీయ స్తయా సోఢు మసమర్థే ష్వివ కజ్జలవ్యాజా దుద్వమత్సు' అన్న భావానికి
బహుళ జలప్లవమాన
ద్రుహిణాండము చెమ్మ యుఱికి రూక్షార్కవిభా
రహితతఁ గాటుకపట్టెను
రహి చెడి యన నంధతమసరాసులు బెరసెన్.
అంటూ మనుచరిత్రలో (3-18) చిత్రిక పట్టిన అల్లసాని పెద్దనగారు అవతారికలో 'వచశ్శుద్' కోసం సుబంధుని ప్రస్తుతించారు. శ్రీనాథుడు వాసవదత్తా కథలోని 'కున్తలీ కున్తలోల్లాసన సఙ్క్రాన్త పరిమల మిలితాలిమాలా మధురతరఝఙ్కార ముఖరితనభస్తలః' అన్న సుబంధుని చిత్రశిల్పానికి ఆకర్షితుడై కాశీఖండంలో (1-92):
పరిమళసంభారలోల బంభరమాలా
అని అనువదించిన పద్యాన్నే ఆదర్శంగా నిలుపుకొని పెద్దన్నగారు ప్రవరుడు హిమవన్నగోపాంతభూములపై అడుగుపెట్టిన (2-6) సన్నివేశంలో –
ఉల్లలదలకా జలకణ
పల్లవిత కదంబముకుళ పరిమళలహరీ
హల్లోహల మదబంభర
మల్లధ్వను లెసఁగ విసరె మరుదంకురముల్.
అని హృద్యంగా ఆవిష్కరించాడు. సుబంధుడు కుంతలదేశకాంతలు తమ వేణీబంధాలలో ముడిచిన పువ్వుల సువాసనకు మత్తెక్కిన తుమ్మెదలని వ్యంజింపజేయగా, శ్రీనాథుడు విరిసిన పొగడ విరులూ గోరింట పూవుల సుగంధానికి లోగిన తుమ్మెదల మదోన్మాదం బాటసారులకు కామోద్దీపకం అయిందని వింధ్యవర్ణనలో ఆ వ్యంజనను మరింత మోహకంగా తీర్చిదిద్దాడు. పెద్దన గారు అలకానదీ జలకణాల చల్లని స్పర్శతో విప్పారి ప్రియునితో సమాగమానికి ఉన్ముఖంగా ఉన్న నాయిక వలె భాసించిన కడిమిపూమొగ్గపై మరులుగొన్న గండుతుమ్మెదల మధుర ఝంకారనాదాన్ని మోసికొనివస్తున్న పిల్లగాలులను వర్ణించి వరూధినీ మనోగతానికి ఉద్దీప్తిని ప్రతిపాదించారు. అంతతితో తనివితీరనందువల్ల కాబోలు, మళ్ళీ ఆ భావాన్నే తీసికొని –
బహురత్నద్యుతిమేదురోదర దరీభాగంబులం బొల్చు ని
మ్మిహికాహార్యమునం జరింతు మెపుడుం బ్రేమన్ నభోవాహినీ
లహరీ శీతలగంధవాహపరిఖేలన్మంజరీ సౌరభ
గ్రహణేందిందిర తుందిలంబు లివి మత్కాంతారసంతానముల్.
అని ఆ మదోన్మత్తభ్రమరికలను వరూధిని వచోమణిసంహతిలో (2-45) ప్రకాశింపజేశారు. పిండిప్రోలు లక్ష్మణకవి తమ లంకావిజయ ద్వ్యర్థికావ్యంలో (పీఠిక 1-17) 'సరసమనోహరాంచత్ప్రబంధు సుబంధు' అని సవిశేషంగా పేర్కొనటంతో తృప్తిచెందక, కథావశాన ఒకచోట – 1) సీతాదేవిని విడిచిపెట్టమని విభీషణుడు అన్నగారికి హితోపదేశం చేసిన సందర్భంలోనూ 2) లంకాపరిత్యాగం చేయమని కవి తనకు ప్రతికూలుడైన దమ్మనకు బోధించిన సందర్భంలోనూ –
బాణుని, భారవిన్, ఘనసుబంధుని, నా భవభూతి, గీ
ర్వాణపదంబులం గొనినవారిఁ ద దన్యుల విందుమే కదా!
అని (2-115)లో శ్లేషవశాన ఏకత్రించి మరొక్కసారి ఆయన పేరును తలచుకొన్నారు. పద్యార్థం ఇది: భారవిన్ = కాంతికి సూర్యుని వంటివానిని, ఘనసుబంధుని = గొప్పవారైన మంచి చుట్టాలు కలిగినవానిని, ఆ భవభూతిన్ = ఆ పరమేశ్వరుని దయచే సర్వైశ్వర్యాలు కలిగినవానిని, గీర్వాణపదంబులన్ = సర్వదేవతాస్థానములను (వారి అధికారాలను), కొనినవారిన్ = అపహరించినవారిని, బాణునిన్ = బాణాసురుని వంటి, తత్+అన్యులన్ = ఇంకా ఇతరులను గురించి, విందుమే కదా = (తప్పులు చేసి పతనమైనవారిని గురించి) వింటున్నాము కదా – అని విభూషణుడు సీతాదేవిని శ్రీరామునికి అర్పింపమని రావణునితో అంటున్నట్లుగా రామాయణపరమైన అర్థం. గీర్వాణపదంబులన్ = సంస్కృతభాషలో వెలసిన అన్ని పదాలను, కొనినవారిన్ = స్వీకరించినవారిని (ప్రయోగించినవారిని), బాణునిన్ = కాదంబరీ హర్షచరితాది బహుళకృతులను రచించిన భట్టబాణుడనే పేరుగల మహాకవిని, భారవిన్ = కిరాతార్జునీయ కావ్యనిర్మాత అయిన భారవి మహాకవిని, ఘనసుబంధునిన్ = వాసవదత్తా కథను రచించి గొప్పవాడని పేరుగడించిన సుబంధుడనే మహాకవిని, ఆ భవభూతిన్ = ఉత్తరరామచరిత మహావీరచరిత మాలతీమాధవ మహాగ్రంథాలను వినిర్మించిన భవభూతి మహాకవిని, తత్+అన్యులన్ = ఇంకా వారికంటె ఇతరులైన మహాకవులు ఎంతమందిని గురించో, విందుమే కదా = (గొప్ప గొప్ప కవులను గురించి, వారి మహిమలను గురించి) వింటున్నాము కదా – అని పిండిప్రోలు లక్ష్మణకవి యొక్క లంకా మాన్యాన్ని దమ్మన అపహరించినప్పుడు – ఆ చేసిన తప్పును సరిదిద్దుకోమని దమ్మనతో అతని తమ్ముడు భద్రయ్య రావణునికి విభీషణుని వలె హితోపదేశం చేస్తూ – అటువంటివారితో పెట్టుకోవద్దని లక్ష్మణకవి గొప్పదనాన్ని గురించి వర్ణించే సందర్భంలో అర్థం.
ఇక్కడ కూడా వాసవదత్తా కథలోని 'సుబన్ధు స్సుజనైకబన్ధుః' అన్న దళమే శ్లిష్టార్థమై 'ఘనసుబంధుని'గా (గొప్ప చుట్టాలు కలిగినవానిగా అని, లేదా – గొప్పవారందరూ ఈయన మా బంధువు అని గర్వంగా చెప్పుకొనేంత గొప్పవానిగా) అవతరించిన విషయం గమనింపదగినదే.
ఇవి గాక, సుబంధుడు ఛందశ్శాస్త్రంలోని వృత్తనామాలను కథార్థానికి అన్వయిస్తూ సందర్బానుసారం చమత్కారికగా చెప్పిన – యశ్చ కుసుమవిచిత్రాః వంశపత్త్రపతితాభిః సుకుమారలలితాభిః పుష్పితాగ్రాభిః శిఖరిణీభిః ప్రహర్షిణీభి ర్దర్శితానేకవృత్తవిలాసః – అన్నదానిని మూదలించి కట్టా వరదరాజు శ్రీరంగమాహాత్మ్యం దశమాశ్వాసంలోనూ, అహోబిలపండితుడు కాళిందీకన్యా పరిణయం (1-56) లోనూ, గణపవరపు వేంకటకవి ప్రబంధరాజ వేంకటేశ్వర విజయవిలాసం (1-2) లోనూ; ఈషద్భేదంతో కొరవి గోపరాజు సింహాసన ద్వాంత్రిశిక (5-54) లోనూ అనుకృతులను వ్రాశారు. కావ్యకథావశాన వనవర్ణనకు, నాయికా సౌందర్యవర్ణనకు, ఇతరప్రతీకలకు ఈ వృత్తనామాలను ప్రకృతాప్రకృతంగా పరికరింపజేసిన కవులు ఇంకా ఎందరో ఉన్నారు.
ఇక, ప్రబంధకవులలో సాహిత్యరసపోషణకు, కోమలపదలీలకు సాటిలేని 'వాణీ గురుత్వ మహత్త్వ ఖని' అని పేరుపొందిన రామరాజభూషణుని వలె సుబంధుని రచనను స్వాయత్తీకరించుకొని, స్వతంత్రవ్యక్తిత్వాన్ని సంతరించుకొన్న తెలుగు కవి వేరొకరు లేరనే చెప్పవచ్చును. శ్లేషవిన్యాసవైదగ్ధ్యనిధిత్వంలో సుబంధునికి సాటిరాగలిగి, ఆధ్యాత్మికభావసౌగంధ్యం వల్ల సుబంధునికంటె మేటి కాగలిగిన మహాత్ముడు ఆయన. శ్లేషమూలకాలైన ఉత్ప్రేక్షా రూప కాతిశయోక్తులకు, శ్లేషానుప్రాణితములైన వివిధాలంకారాల సంసృష్టికి, అనర్ఘమైన వస్తుధ్వనికి ఆలవాలమైన ఆయన కవితావ్యక్తి బాణసుబంధుల మహాప్రభావం మూలాన అనన్యసాధ్యమైన అర్థగౌరవాన్ని సంతరించుకొన్నది. సుబంధుడు బీజమాత్రాలుగా నిలిపిన మహార్థాలను ఆయన శాఖోపశాఖలకు విస్తరింపజేసి వసుచరిత్రమనే కల్పవృక్షాన్ని రసజ్ఞుల హృదయాలలో చిరత్నంగా నిక్షేపించాడు. నాయికానాయకుల ప్రథమసమావేశం నాడు ఉపనిషద మివ సానన్దాత్మక ముద్యోతయన్తీం వాసవదత్తాం దదర్శ అని సుబంధుడు ప్రవేశపెట్టిన పవిత్రమైన ఆర్షోపమానం వసుచరిత్ర (2-14) లో భక్తాగ్రేసరుడైన రామరాజభూషణుని అమృతలేఖినిలో ప్రాణకళను దిద్దుకొన్నది:
వీనుల విందై యమృతపు
సోనల పొందై యమందసుమచలదళినీ
గానము క్రందై యా రవ
మానందబ్రహ్మమైన నధిపతి పల్కెన్.
అంటూ అమలోదాత్తంగా రూపొందింది. సుబంధుడు కందర్పకేతునికి వాసవదత్త శ్రుతిశిరస్సీమంతమైన బ్రహ్మవిద్యోపనిషత్తు వలె ఆనందపరబ్రహ్మస్వరూపిణియై కానవచ్చినట్లు వర్ణింపగా – రామరాజభూషణుడు వసురాజుకు భ్రమరీగానసమానమైన గిరికయొక్క అమృతగానం ఆనందపరబ్రహ్మస్వరూపమై వినవచ్చినట్లుగా చిత్రీకరించాడు. చిమ్మచీకటిలో మిలమిలలాడుతున్న తారకలను సుబంధుడు 'వియదమ్బురాశిఫేనస్తబకా ఇవ' అని ఉపమింపగా, 'పెల్లుబ్బు నిర్లు పెన్వెల్లి నెల్ల పదార్థములు మనఁ బొడము బుద్బుదము లనఁగ' అని రామరాజభూషణుడు ఉత్ప్రేక్షించాడు. ఆయన కవితాసరస్సులో విహరించేవారికి ఇటువంటి చిత్రౌపమ్యాలు తామరతంపరగా అగుపించటంలో ఆశ్చర్యం ఉండదు.
ఈ విధంగా ఆంధ్రదేశంలో అవిరళప్రచారానికి నోచుకొన్న సుబంధుని మహనీయకృతికి ప్రప్రథమాంధ్రానువాదాన్ని వెలయించిన గౌరవం క్రీస్తుశకం 1560 ప్రాంతాల తెనాలి రామలింగకవికి దక్కింది. ఆ తర్వాత దీనిని క్రీస్తుశకం 17వ శతాబ్ది నాటి వక్కలంక వీరభద్రకవి, 1899లో రొద్దము హనుమంతరావు తెలుగుచేశారు.
వాసవదత్తలోని కథాంశం చిన్నదయినా, కావ్యమంతా అడుగడుగున అచ్చెరువు గొలిపే విద్వత్కర్ణరసాయనవర్ణనాపూర్ణంగా రూపుదిద్దుకొంది. ఊపిరి సలుపనీయని కథనవేగంతో సుబంధుడు రౌచికులకు మెచ్చుగొలిపే వినూత్నమైన శైలిని కదనుతొక్కించాడు. అది పూర్తిగా కవి స్వీయకపోలకల్పితమే కాని అన్యాధారితం కాదని విమర్శకులు నిశ్చయించారు. అత్యంత ప్రామాణికమైన The Sanskrit Drama in its Origin, Development, Theory and Practice గ్రంథంలో ఎ.బి. కీథ్ దీనిని స్వతంత్రకృతి అనే నిర్ధారించారు. వస్తువిస్తారం అంతగా లేకపోయినా అరమరిక లేని దృశ్యీకరణకౌశలం, తనకు బోధ్యమానమైన సమస్తాన్నీ పాఠకులకు అందజేయాలనే అహమహమిక మనకు సమ్మోహకంగా ఉంటాయి. రాజాస్థానాలను అద్ధావాగ్విబుధం కావించే ఆ మహారచన మనోమందిరంలో సుప్రతిష్ఠితమైనాక, కావ్యసుఖసంగమలీలకు ఉత్సహించే తెనాలి రామలింగకవి వంటివారు ఆంధ్రీకరణకు ఉత్సవించటం సహజమే. సుబంధుని రచన అత్యంత సంక్షేపరూపం కాబట్టి రామలింగకవి దానిని సమకాలిక ప్రబంధోచితమైన ప్రణాళికతో తన ఇతరకావ్యాలలో వలె హృద్యమైన సంవాదకల్పనతో నానాపాత్రప్రవేశనిష్క్రామకంగా విస్తరింపజేసి ఉంటాడు. మూలంలో గృహీతోన్ముక్తంగా పొడమిన భావసంపుటికి రసవదర్థవిస్తారంతో సౌభాగ్యాన్ని అలవరించి ప్రబంధానికి ఇంపుసొంపులను కూర్చివుంటాడని ఊహింపవచ్చును. కథానాయకుడైన కందర్పకేతుడు వాసవదత్తను కలలో చూసి, ఆమెకోసం చింతామగ్నుడైనప్పుడు అతని ఇష్టసఖుడు మకరందుడు అక్కడికి వచ్చి అతని పరధ్యానానికి కారణమేమిటో చెప్పమని అడుగుతాడు. అప్పుడు కందర్పకేతుడు మకరందునికి తన చిత్తస్థితిని వివరించిన సన్నివేశంలోని మాటలివి:
…(కథ మపి స్మరప్రహారపరవశః పరిమితాక్షర మువాచ). వయస్య! దితి రివ శతమన్యుసమాకులా భవతి సజ్జనచిత్తవృత్తిః. నా య ముపదేశకాలః పచ్యన్త ఇ వాఙ్గాని. క్వథ్యన్త ఇ వేన్ద్రియాణి. భిద్యన్త ఇవ మర్మాణి. నిస్సర న్తీవ ప్రాణాః. ఉన్మూల్యన్త ఇవ వివేకాః. న ష్టేవ స్మృతిః. త దధునా యది త్వం సహపాంసుక్రీడిత సమదుఃఖసుఖోఽపి తదా మా మనుగచ్ఛ…
ఈ భాగానికి రామలింగకవి అనువాదం ప్రసన్నపదబంధంతో గంభీరార్థనిగుంఫితంగా అలరారింది. పూర్వాపరాలను ఎంతో జాగ్రత్తగా గమనిస్తే గాని ఇది అనువాదమని గుర్తించటం కష్టం. ఆ పద్యాన్ని చూడండి:
అ క్కమలాక్షిఁ గన్గొనినయప్పటి నుండియు నేమి చెప్ప! నా
కెక్కడఁ జూచినన్ మదనుఁ, డెక్కడఁ జూచిన రోహిణీవిభుం,
డెక్కడఁ జూచినం జిలుక, లెక్కడఁ జూచినఁ గమ్మగాడ్పు, లిం
కెక్కడ వెట్ట యోర్వఁగల నీ విరహానల తాపవేదనన్.
ఇది పెదపాటి జగన్నాథకవి సంకలనించిన ప్రబంధరత్నాకరము ద్వితీయాశ్వాసంలో 95వదిగా ఉదాహరింపబడి ఉన్నది. మూలంలో నిస్సర న్తీవ ప్రాణాః (ప్రాణాలు పోతున్నట్లుగా ఉన్నది), క్వథ్యన్త ఇవ ఇన్ద్రియాణి (ఇంద్రియాలు ఆర్చుకుపోతున్నట్లుగా ఉన్నాయి), భిద్యన్త ఇవ మర్మాణి (లోలోపల చీల్చివేస్తున్నట్లుగా ఉన్నది) – ఇత్యాదిగా వివక్షిత అన్యపరవాచ్యమైన అభిధామూలధ్వని తెలుగులో ఎక్కడఁ జూచినఁ గమ్మగాడ్పులు, ఎక్కడఁ జూచిన రోహిణీవిభుండు, ఎక్కడఁ జూచినం జిలుకలు అని కవినిబద్ధమైన వక్తృప్రౌఢోక్తిసిద్ధ – అర్థమూల – అలంకారధ్వనిగా సుసంస్కృతమై వన్నెమీరుతున్నది. ఎంతో జాగ్రత్తగా పరిశీలించితే గాని –
నిస్సర న్తీవ ప్రాణాః – ఎక్కడఁ జూచినఁ గమ్మగాడ్పులు
క్వథ్యన్త ఇవ ఇన్ద్రియాణి – ఎక్కడఁ జూచిన రోహిణీవిభుండు
భిద్యన్త ఇవ మర్మాణి – ఎక్కడఁ జూచినం జిలుకలు
వంటివి సమసంస్కృతాలుగా తెలుగుచేయబడినవని ప్రథమదృష్టికి స్ఫురించటం కష్టమే కాని, విరహోద్వేజనం వల్ల గాడ్పులకు ప్రాణభంజకత్వం, చల్లదనాన్ని ప్రసాదించే రోహిణీవల్లభునికి క్వథనగుణం, శ్రుతిసుభగాలైన చిలుక పలుకులకు కఠోరత అన్నవి ఉపాలంభనవిషయాలై ఆక్షేపతిరస్కృతాలు కావటం ప్రసిద్ధమే కదా. రోహిణీవల్లభాది స్మరణం విరుద్ధకార్యోద్భావమైన ఇంద్రియక్వథనంగా పరిణమించటం ఇక్కడ అనువాదంలోని విశేషం. మూలంలో కేవలానుభవనీయమై నిర్విశేషంగా ఉన్న కథనాన్ని అననురూపసంసర్గాత్మకం చేసి విరోధాన్ని గర్భీకరించటం మూలాన ప్రబంధార్థం వ్యంగ్యవ్యంజకతను సంతరించుకొన్నది. పద్యాంతంలో ఇం, కెక్కడ వెట్ట యోర్వఁగల నీ విరహానల తాపవేదనన్ అన్న వినిర్దేశం వల్ల అంతవరకు గమ్యమానంగా ఉన్న విరూపకార్యోత్పత్తి వాచ్యమై, మూలానికి వ్యాఖ్యానప్రాయంగా అమరింది. విరహావస్థాలోలుడైన నాయకునికి సత్త్వత్యాగాన్ని చిత్రించి ధీరోదాత్తతకు భంగాన్ని కలిగించటానికి మారుగా ప్రియావియోగజనితమైన దైన్యాన్ని అన్యాపదేశవచోరూపాన వ్యజ్యమానం చేయటమే సముచితంగా ఉన్నది.
ఈ పద్యరచనావేళ రామలింగకవి మనస్సులో అనంతామాత్యుని భోజరాజీయంలో సంపాతి నరేంద్రుని కుమార్తె పుష్పగంధి వసంతకాలం రాగానే చెలికత్తెలతో ఉద్యానవనంలోకి అడుగుపెట్టిన సన్నివేశం మనస్సులో ఉన్నది కాబోలు. వర్ణ్యవిషయం వేరయినా, పద్యాల ఎత్తుగడ ఒకటే.
అనంతుని పద్యం –
ఎక్కడఁ జూచినం జిలుక, లెక్కడఁ జూచినఁ గోకిలమ్ము, లే
చక్కటిఁ జూచినన్ సమదషట్పదసంఘము, లెందుఁ జూచినం
జొక్కపు శారికల్ ఋతువు సొంపు నుతింప వశంబె! పువ్వుఁదే
రెక్కిన పంచసాయకుఁడు యెద్దెసఁ జూచిన న వ్వనంబునన్.
అని. తంజావూరులో ఉన్న ప్రబంధసారశిరోమణిలోనూ (అక్కడి పద్యసంఖ్య 236), మానవల్లి రామకృష్ణకవి ప్రకటించిన ప్రబంధమణిభూషణములోనూ (అందులోని పద్యసంఖ్య 251) ఎవరు రచించినదో, ఏ కావ్యంలోనిదో తెలియని ఇటువంటిదే, పద్యం ఒకటున్నది:
ఎక్కడఁ జూచినం జిలుక, లెక్కడఁ జూచినఁ గోకిలంబులు,
న్నెక్కడ నైనఁ బుష్పముల నేఁచి సుడిన్ భ్రమియించు తుమ్మెదల్,
వెక్కసమయ్యె నామని సవిస్తరసంపద నేమి చెప్పుదున్!
ఱెక్కలతేజి పుప్పొడులు రేఁగి వసంతము లాడె నయ్యెడన్.
ఈ రెండు పద్యాలలోనూ వసంతఋతువు సౌభాగ్యమే వర్ణ్యవిషయం. అంతేకాక రెండింటిలోనూ మొదటి పాదం ఏకరూపంగానే ఉన్నది. విషయవిభేదంతోపాటు రామలింగకవి రచనలోని ధ్వన్యధ్వన్యతను కూడా చూడవచ్చును. ఈ ముగ్గురు కవుల పద్యశిల్పానికి ఆద్యప్రకృతి శ్రీనాథుని భీమేశ్వర పురాణంలో (3-23) కనబడుతుంది:
ఎక్కడఁ జూచినన్ సరసి, యెక్కడఁ జూచిన దేవమందిరం,
బెక్కడఁ జూచినం దటిని, యెక్కడఁ జూచినఁ బుష్పవాటికం,
బెక్కడఁ జూచినన్ నది – మహీవలయంబున భీమమండలం
బెక్కడ? నన్యమండలము లెక్కడ? భావన చేసి చూచినన్.
అగస్త్యుడు వేదవ్యాసుని మనఃఖేదాన్ని అనునయింపగోరి గోదావరీతీరాన నెలకొన్న భీమమండలం మహిమను అభివర్ణించిన ఈ పద్యశిల్పాన్ని మనస్సులో ప్రతీకగా నిలుపుకొన్న రామలింగకవి కందర్పకేతు విలాసానికి మునుపే చెప్పిన తన ఉద్భటారాధ్య చరిత్రలో సైతం ప్రమథేశ్వరుడు వారాణసీ పుణ్యక్షేత్రంలోని విశ్వేశ్వరాలయాన్ని సందర్శించిన ఘట్టంలో దీనినే అనుసరించాడు:
ఎక్కడఁ జూచినం బ్రమథు, లెక్కడఁ జూచిన యోగిమండలం,
బెక్కడఁ జూచినన్ ఖచరు, లెక్కడఁ జూచిన సిద్ధయౌవతం,
బెక్కడఁ జూచినన్ సుకృతు, లెక్కడఁ జూచిన మూర్తితోడఁ బెం
పెక్కిన వేదముల్ గలిగి యెల్ల సమృద్ధులఁ దేజరిల్లుచున్.
ఈ విధంగా సుబంధుని వాసవదత్తా కథకు యథావదనువాదం కావటం వల్ల, పద్యపు పోకడను బట్టి పైని ఉదాహరించిన అ క్కమలాక్షిఁ గన్గొనినయప్పటి నుండియు నేమి చెప్ప! అన్న పద్యం తెనాలి రామలింగకవి కందర్పకేతు విలాసంలోనిదే అని నిశ్చయింపబడుతున్నది.
ఇదే సన్నివేశంలో తెనాలి రామలింగకవికి తర్వాత సుబంధుని రచనను ఆంధ్రీకరించిన వక్కలంక వీరభద్రకవి తన వాసవదత్తా పరిణయము (1-231) లో కొంచెం ఇంచుమించుగా చేసిన అనువాదం కూడా పరిశీలింపదగినదే:
కన్నులఁ గట్టినట్ల పొడకట్టెడుఁ గన్నియ చిన్నెలెల్ల నా
కన్నియు; నేమనం దగు హృదంతరతాపము దీఱఁ గూర్మితో
న న్నలినాయతాక్షి మధురాధరబింబసుధారసంబు నా
కెన్నటికైనఁ గల్గు నొకొ? యీ జననంబునకున్ ఫలంబుగన్.
ఈయనకు రామలింగకవి వలె శబ్దచిత్రాలపై అంతగా అభిమానమూ, ఆ విధమైన సౌందర్యదృష్టీ లేనందువల్ల కథాకథనాన్ని ప్రధానంగా పెట్టుకొని కావ్యాన్ని త్వరితగతిని లాగివేశాడు. ప్రత్యేకించి చదివినప్పుడు బాగున్నట్లే ఉంటుంది కాని, మహాకవి రచనతో పోల్చిచూసినప్పుడు మాత్రం సాటిరాదనిపిస్తుంది.
1. జీయా ద్గద్యసుధాధున్యాః సుబన్ధుః ప్రభవాచలః
భంగాశ్లేషమనే వైశిష్ట్యవశాన గొప్పగొప్ప కవులకు కూడా భంగపాటు నొదవించే గద్యము అనే అమృతప్రవాహానికి పుట్టుగొండ అయిన సుబంధు మహాకవి కలకాలం జీవించాలి గాక! అని స్థూలార్థం.
భఙ్గాశ్లేషం వల్ల – అంటే మూడర్థాలు:
౧) భఙ్గ+ఆశ్లేషం = భంగు అనే మత్తుమందును సేవిస్తే కలిగేటటువంటి (తత్సంబంధయుక్తి వలని), భఙ్గః = స్వస్థతా భంగరూపమైన పారవశ్య సిద్ధి. భఙ్గో వీచిషు విఖ్యాతో భఙ్గో జయవిపర్యయః, భఙ్గో భేదే రుజాయాం చ భఙ్గా శస్యం శణాహ్వయమ్ అని ధరణిదాసుని ధరణికోశం.
౨) భఙ్గమంటే జలనిర్గమం, ఆశ్లేషమంటే తత్సంబద్ధత. భఙ్గాశ్లేషం = మహాప్రవాహం ముంచెత్తివేస్తున్న భావం మూలాన, భఙ్గః = జలదరింపు. భఙ్గ ఉత్కలికావలిః అని హర్షకీర్తి శారదీయ నామమాల. భే దోర్మి భక్తి కౌటిల్య భీషు భఙ్గః స్త్రియాం శణే, వేగః ప్రవాహ జయయోః అని మంఖ కవి మంఖకోశం.
౩) భఙ్గ+ఆశ్లేషం ఆసాద్య = సభంగ అభంగాది శ్లేషల పొందిక వల్ల కావ్యార్థం పూర్ణానుభవానికి రానందువల్ల కలిగే (వాచః కాఠిన్య మాయాన్తి భఙ్గాశ్లేషవిశేషతః అని త్రివిక్రమ భట్టు నల చంపువు (1-16) లో వ్రాసిన శ్లోకాన్ని గుర్తుకు తెచ్చుకోవాలి), భఙ్గః = భంగపాటు. భఙ్గ స్తరఙ్గే భేదే చ రుగ్విశేషే పరాజయే, కౌటిల్యే భయ విచ్ఛిత్త్యోః అని హేమచంద్రుని అనేకార్థసంగ్రహం.
గద్యము అనే పాదనియమరహితమైన కావ్యబంధముతోడి మెచ్చితీరవలసిన రసప్రవాహానికి (అసలు గద్యము అంటేనే మెచ్చవలసినది అని అర్థం) పుట్టుగొండ అయిన సుబంధుని కవితలో రసమాధురిని గ్రోలిన కవులకు భంగు అనే మత్తుమందును సేవిస్తే కలిగే పారవశ్యసిద్ధి; సమాసభూయిష్ఠమైన సుబంధుని గద్యస్రవంతి ఉరవడికి మహాప్రవాహం ముంచెత్తివేస్తున్న భావం మూలాన కవులకు (= జలపక్షులకు అని మరొక అర్థం) మేనంతా గగుర్పాటు; ఒక పట్టాన లొంగని కఠినమైన శ్లేషల వల్ల మాటిమాటికి అర్థాలు వెతుక్కోవలసివచ్చి సభలలో సాటివారి ముందు భంగపాటు అని – మొత్తం మీద ప్రకృతాప్రకృతంగా మూడర్థాలు స్ఫురిస్తున్నాయి.
పీటర్ పీటర్సన్ 1887లో ప్రకటించిన Third Report of Operations in search of Manuscripts in the Bombay Circle (పుట-35; అనుబంధం పుట-55) ఆధారంగా – 1912 లో మహావిద్వాంసులు లూయీ హెచ్ గ్రే మూలసమేతమైన తమ అనువాదం Vasavadatta, A Sanskrit Romance of Subandhu పీఠిక (పు.42) లో ఈ శ్లోకాన్ని లక్ష్మణుని సూక్తావళి లోనిదిగా ఉదాహరించారు.
2. సా రసవత్తా విహతా నవకా విలసన్తి చరతి నో కఙ్కః
సరసీవ కీర్తిశేషం గతవతి భువి విక్రమాదిత్యే.
విక్రమాదిత్యుడు భూమిని విడనాడినందువల్ల లోకంలో అసలు రసవత్త అనేదే లేదని (రసవత్త అంటే రసమును = నీటిని కలిగిఉండటమనీ, శృంగార వీరాది రసవంతమై ఉండటమనీ రెండర్థాలు. విక్రమాదిత్యుడు (విక్రముడు అనే సూర్యుడు) అస్తమించినందువల్ల లోకం నీరస (రసము లేక) నిర్జీవమైనదనీ, లోకంలో వీరరససిద్ధులు లేకపోయారనీ భావం); చరతి నో కఙ్కః = నీరు లేనందువల్ల తదర్థమై కొంగలు రావటం లేదనీ, కం = ఒకానొక బలవంతుని, కః = ఒకానొక బలవంతుడు, నో చరతి = భక్షించటం లేదనీ (శత్రురాజ్యాలను మట్టుపెట్టగల శక్తిమంతులైన రాజులు లేరనీ); సరసుల విషయం కీర్తిశేషం అయిందనీ – అంటే ఇప్పుడు సరసులైనవారు లేరని, కీర్తి అంటే బురద అనే అర్థం కూడా ఉన్నది కనుక – ఒకప్పుడు తీర్థ జలాశయాలుండిన చోట ఇప్పుడు బురదగుంటలు మిగిలాయనీ (సమస్తం క్షీణోన్ముఖం అయిందని) ఇందులో శ్లేషార్థాలు కనబడుతున్నాయి. ఇవిగాక కఙ్క శబ్దం వృష్ణివంశ మహారథులను సూచిస్తున్నదని, విరాటరాజు కొలువులో ధర్మరాజు గైకొన్న ప్రచ్ఛన్ననామానికి జ్ఞాపకమని చమత్కారపరంపరను వ్యాఖ్యాతలు ఊహించారు.
chitrakavita prapancham: subandhuni vasavadatta katha: konni visaeshaamsaalu
a tyalaghukriyanipunu, dharaneetalamelu vikrama
dityu sabhasthalambunam bratishtitunai, ghana dhee samagratan
satyavateetanuubhavuni jaad brasiddhiki nekki navya saa
hityamunan subandhu sukaveendroodu brastuti gannaw dilan.
ghanataramanesha na mmahaakavivarundu
pratipadaslesha gadyaprabandha ma tyu
daaragati jeppe 'vaasavadatta' yanega;
naaryu laa katha gadu chodya maniri sabhala.
ani vakkalanka veerabhadrakavi tana vasavadatta parinayamlo (1-28,29) norara koniyaadina apuroopamaina gadyaprabandham subandhuni vasavadatta katha. samskrutasaahityamlo saatileni meti rachana. teluguvaariki entho preetipaatramaina adbhutavaha mahakruti. ee padyaalalo subandhuni vyaktitvamahattvaana, aayana mahaneeyakavitaagunaalanu aavishkaristunna maatalalo (i) a tyalaghukriyanipunu – anna prakarshokti muulaana veerabhadrakaviki lakshanagranthaalalo prasaktimpabadina subandhuni saahasakathalatho parichayam unnadani, (ii) dharaneetalamelu vikramaadityu sabhasthalambunam bratishtitunai – anna uggadimpu valla kontha charitrapariseelana chesinavadani, (iii) satyavateetanuubhavuni jaad brasiddhiki nekki – anatam valla vedavyasamaharshi vale (vyaasochishtam jagatsarvam) kavi-pandita-vidyaarthi-vidyaadhikalokamlo subandhuni prabhava paridhi suvyaaptamani, (iv) ilan prastuti gannavedu – anatam muulaana subandhuni prastutinchina samskrutaandhrakavula rachanalanu aayana chusi untaadani, (v) navyasaahityamunan – anna nirdesika valla subandhuni vasavadatta kathaku anuvaadamgaa tenaali ramakrishnakavi rachinchina kandarpaketu vilasam sangati aayanaku telisi undavachunani – vyaktaviseshaparamparanu manamu darsimpavachhunu. aa vidhamgaa aadikaalam nunchi samskrutaandhrakavulanda gurusthaneeyudai, kaavyakathaakathanamlo amoghamaina silpakalpanaku aadarsapraayudaina aa mahatmudu subandhuni prasastini gurinchi, aayana krutiratnaanni gurinchi, telugu kavulapai aayana prabhaavaanni gurinchi saahityavimarsakula drushtiki raani konni kotta velugulanu parichayam cheyalani ee vyaasoddesam.
naipathyaavataranika
samskrutamlo gadyaprabandhanirmana praatipadikamaina krushichesina mahaatmulalo subandhudoka swaprakaashachaitanyapolakaka. kaalidaasaanantarayugulanu aayana vaakparispandanapunay vasamvadulu kaani mahakavulu lerante atisayokti kaadu. kreestusakam 150 naati rudradamudu gujaraatu rashtramloni junaghad parvatashreniloni tanagirnar (puraanaalalo perkonabadina raivataka parvatam) saasanamlo udaattamaina kavitvarachanaku lakshanaadarsapraayamgaa nirvarninchina esphuta laghu madhura chitra kaanta sabdasama yoda raalookruta gadya sailiki saahityasaastramlo manahsphoorthigaa perkonadaginavadu aayane. sphuta = suvyaktamaina, laghu = binduvulo sindhuvu vale alpaaksharaalalo analpamaina arthaanni imidchikonna, madhura = nisarga ramaneeyamaina, chitra = adbhutaavahamaina, kaanta = soundaryagunayuktamaina, sabdasamaya = sandarbhochita sabdasampadanu kaligina, udaara = gambheeramaina, alekruta = kaavyaalankaranaseelatamaina, gadya = paadarahita kavitaabandhamaina gadyamu anu paeriti rachanaku udaaharaneeyamaina kuurpu – ani aa vaakyaartham.
deeniki samaskandhamgaa kreestusakam 1150 naati prudhveedharaachaaryudu tana vastuvignaanaratnakoo 73va suutramloo nirvachinchina 'paribhaavitam satyam madhuram saarthakam parisphutam parimitam sumanoharam vichitram prasannam bhavanugatam' anna vaakyalakshanaanikii melaina nidarsanam aayana rachaname. paribhavitam = bahumukheena bhangeebhaniti kaligina, satyam = cathaarthagnaanavishayakamam, madhuram = rasaanubhavikulaku charvitacharvana muulaana udayinche okanoka teeyadanamtho kuudina, sarthakam = ardhavantamaina, parisphutam = visadamaina sabdavruttini kaligina, parimitam = varnyaamsamunaku taginanta varnananu kaligina, sumanoharam = hrudyamaina, vichitram = nirmaanareetula yokka vaividhyamu valla mechugolipedi ayina, prasannam = vispashtamaina ardhavattache prasaadagunamu kaliginadaina, bhavanugatam = avyaapti, ativyaapti modalaina doshamulu leka kavi manogatanni, paatra manodharmaanni anusarinche sabdarachana kaladi – ani bhavam.
rudradamudu, prudhveedharaachaaryudu kalalu gannatlu saileegatamaina aarabhateevruttiki yogaruudiparampaaraghargam oka kottadanaanni santarinchi, ojogunapradhaanamaina goudiireetiloo sleshayamakaanupraasalanu nalleru meedi bandinadaka laga niraaghaatamgaa nadupukonipogala subandhuni vanti kavulu samskrutamlone kaadu, e bhashalonaina nootikee kotiki okkarayina undaru. sudimonakante konchem vipulamaina itivruttaanni sweekarinchi, kevalam kathaakathanamloni sattvasampada muulaana rasabhaavanairantaryaanni saadhinchi, kaavyamantatinii sarvaakarshaneeyamgaa teerchididdatam saahityamlo nijamgaa aayanake chellindi. daanikitodu lotaina bahusastravishiyaparij, naaluganchula lokagnata – aa mahaatmuni antahpragnaku meruguludiddaayi. veenumigilina aatmaviswaasamto –
sarasvateedattavarapraaka schakre subandhu ssujanaikabandhu
pratyaksharashleshamayapadadan vinyaasavaidagdhyanidhi rnibandham.
(sahrudayulandarikii ekasrayudu, chaduvulatalliche prasaadimpabadina abheeshtasiddhi kalavaadu, sabdaarthamula koorpunerpuche mahapandityanidhiga paerennika gannavadu ayina subandhudu pratyaksharashleshamayamai vaasavadatta anu paeriti ee prabandhaanni nibandhinchaadu.)
ani tana kathaamukhamlo (shlo.13) prakatinchukonnaadu. aa apurva bhanitiviseshaaniki mugdhulaina kavulu aa rojullo –
jeeya dgadyasudhaadhunya subandhu prabhavachalah
ya dkhaggashlesha masadya haggah kavibhi rashritah.
(bhangasleshamane vaishishtyavasaana goppa goppa kavulaku kuudaa bhangapaatu nodavinche gadyamu ane amrutapravaahaaniki udayaparvatamaina subandhu mahakavi kalakaalam jeevinchaali gaaka!)
antuu nindumanassuto mechukonnaru[1]. kreestusakam 12va satabdi naati udeechya hamsa lakshmanuni suuktisangraham loni 35va shlokam idhi. atlage,
kavina magaladdarpo noonam vaasavadattayaa
saktyeva paanduputtraanaam gataya karnagocharam.
(karnuniki vaasavadattamaina (indrudichina) sakti ane astravisesham labhinchina vaarta chevisokinantane kauravula mundu tama sakti ikapai panikiraadani paandukumaarulaku darpabhangamainatlugaa – subandhuni 'vaasavadatta'loni sabdaarthasaktivishayam shravanagocharamainanthe mahakavulamanukonevari praaveenyadarpamantaa vadalipoyindi.)
ani unna mahakavi bhattabaanuni harshacharita (1-11) loni prasiddhamaina prasamsaavaakyaanni kreestusakam 1258 naati jalhanudu tana suuktimuktaavaliloo (54-va shlokam) udaaharinchaadu. jalhanuniki naalugaidu pushkaraala munupe, kavirajasuri birudaankitudaina madhava bhattu tana raghavapandaviya dwyardhikaavyam avataarikalo (1-4):
subandhu rbhattabaanascha kaviraja ithi trayah
vakroktimaarganipuna schaturtho vidyate na waa.
(vakroktimaargamlo nerparulam subandhudu, baanabhattu, nenunnuu; maa mugguri tarvaata marokadantu untado! undado!)
ani – vakroktimaarganipuna subandhunni mummodatigaa perkoni cheppina praatibhokti nalugurikee telisinade. deenine marikasta podiginchi chalukya somadevuni aasthaanakavi vidyaamaadhavudu tana paarvatiirukmineeya dwardhilo (chennapuri praachyalikhita pustaka bhaandaagaaramlooni 11606 sankhya gala vraataprati) paimugguritopatu tana paerunu kuudaa kalupukoni,
baanah subandhu kavirajasangnah vidyaamahaamaadhavapnadti
vakroktidakshaa kavayah prudhivyaam chatwara ethe na hi pagchamosti.
(ee bhoomandalamlo vakroktimaargamlo sarvasamarthulainavaaru baanabhattu, subandhudu, kaviraju anna paerugaligina madhavabhattu, aa tarvaata vidyaamahaamaadhavudunna. veellu nalugure tappa ayidovadu marokadu ledu.)
ani pragalbhinchaadante, subandhuni keerti aa rojulalo etuvanti vidvatkavulanu, mahaapanditulanu saitam aakarshinchindo ardhamavutundi.
vasavadatta kathasankshepam
subandhuni vasavadatta kathaa kathita kathanta idhi: chintamani maharaju koduku kandarpaketudu. okanati tellavaarujaamuna kalalo oka lokottarasoundaryarasi saakshaatkarinchi athani manasu dochukontundi. tellavaaragaane atanu makarandudane tana priyasakhunni ventabettukoni ooruperulu teliyani aame kosam gaalistuu, rojanta prayaaninchi vindhyaadrini cheri akkadoka chettu krinda nadumu valchesariki – kommala meeda vaalina sukasaarikalu matladukovatam vinipistundi.
kusumapuraadhipati srungaarasekharuni kumarte vaasavadatta vanti andagatte moodu lokaalalonuu ledata. yuktavayasu vachina tarvaata tandri aameku vivaham cheyadalichi, swayamvaranaanni prakatinchaadata. desadesala nunchi vachina raakumaarulalo e okkaruu aameku nachaledata. aa munupati roje aameku raatri kalalo kandarpaketudane andagaadu kanipinchaadata. aame ataniki tana premanu velladistuu uttaram vraasi, tamalika ane priyasaarika dwara ataniki pampinchindata.
adrushtavasaana adhe chettumeeda vaalina tamalika – aa maatalanu shraddhagaa vintunna navayouvanude kandarpaketudani gurtinchi, ataniki lekhanu andinchi, kusumapuraaniki teesukoniveltundi. akkadoka divyasoudhamlo naika naayakulu kalusukontaru. kaani, adhe rojuna srungaarasekharudu vaasavadattanu vidyaadhara rajakumarudu pushpaketuniki ichi pelli cheyalanukontadu. premikuliddaru makaranduni eppatikappudu vartamaanaalu kanukkontundamani rajadhanilone unchi, manojavamane mayaswannekki vindhyaadriki veltaaru. raatrantaa vaariki ekanta pranayaleelalatoe gadichipotundi.
tellavaaresariki vaasavadatta nidralechi, priyuniki phalaadulanu tevataaniki adaviloki veltundi. akkada ghorayuddham chestunna aatavikasainyaala madhya chikkukontundi. aame andaaniki mugdhulai vaaru tama kalaham maata marichi aame ventapadataaru. vaasavadatta oka yogasiddhuni aashramamlo taladachukobotundi. aatavikulu aashramamloki jorabadi kanabadinadalla chindaravandara chestaaru. aa duraagataaniki kaaranam aamenani mandipadi muni aamenu silaamuurtivi kammani sapistaadu. aa tarvaata aame deenoktulaku manassu karigi, priyuni sparsa sokithe saapamoksham kalugutundani anugrahistaadu.
kandarpaketudu melukonnaka vaasavadatta kanabadakapoyesariki daridaapula vetiki vetiki niraasachendi aatmahatya chesukobotadu. aakaasavaani atanini vaarinchi, prayasee punassamaagamam siddhistundani chebutundi. kontakaalaaniki vindhyaatavulalo tirugutuu atanu priyuraali silamurti unnachotiki vachi, aa muurtini kaugilinchukoni, tana sparsatho praanam vachetlu chestaadu. iddaruu okarikokaru jarigina kathananta cheppukontaaru. antalo makarandudu kuudaa akkadiki cherukontadu. mugguru kusumapuraaniki tirigivastaaru. katha sukhaantamavutundi.
subandhuni vaasavadatta akhyaika? kathaa?
subandhuni rachananu vasavadatta katha ani ippudandaruu vyavaharistunnaaru kaani, nijamgaa aa kaavyaaniki subandhudu pettina peremito manaku spashtamgaa teliyadu. naika naamadheyaanni puraskarinchikoni vaasavadatta ani matrame pettademo! samskrutamloni aalankaarika grandhaalalo aakhyaayika, katha anna prakriyalaku oka sarvasammatamaina vyavastha antuu erpadina kaalaani kante ee rachana puraatanamainadi kaavatam muulaana, aa akhyaika–kathaaruupaala lakshanavishayamai laakshanikulalo ekabhiprayam lenanduvalla – okappudu desamlo daaniki vasavadatta aakhyaayika, vasavadatta katha, vasavadatta champuvu, ani rakarakaala prakriyala paerita vyavahaaram undinatlu kanabadutundi. leka muuduu moodu ververu kaalaala naati rachanalo. evariki nachinatlu vaaru nirdesinchatame gaani, samagramaina avagaahana inka erpadani rojulavi. vraatapratula lekhakulu kuudaa ee sandigdhaavasthaku lonugaka tappaledu. kondaru deenini aakhyaayika any, marikondaru katha any perkonnaru. punelo unna bhandarkar prachya parisodhanaalayamlooni 463/1987-91 sankhya gala okanoka taalapatraprati vilekhakudu grandhaanthamlo 'ithi mahakavi subandhuvirachitaa vasavadattakhyayika' annadu. aayana drushtilo vaasavadatta aakhyaayika annamata. gujaraatu bhavanagar prajaagranthaalayam vaari varnanaatmaka suuchikalanu batti akkadunna kaagitapu pratulalo, vasavadattabhidhanakhya, vaasavadattaabhidhaanaa akhyaika anna nirdesaalunnaayi. paatana (ahammadaabaadu) jaina grandhabhaandaagaaramlooni 10698 sankhya gala vraataprati tudanu mahakavi 'subandhukrutaa vasavadatta kathaa' any; 13045 sankhya gala maroka vraataprati antamlo 'subandhukavi virachitaa vasavadatta kathaa' any; 13020 sankhya gala vraataprati loni narayana deekshituni vasavadattakhyayika teeka chivara mahakavi 'subandhurachitaa vasavadattakhyayika samapta' any samapaka vaakyaalunnaayi. tanjavuru saraswati mahal grandhaalayamlo unna 4012 sankhya gala vraataprati chivara sukavi subandhuvirachitaa vasavadattakhyayika hrudyagadyamayee ani aakhyaayika perunnadi. bhuvaneshwarelo unna orissa rashtra puraavastusangrahalayam L/94 (b) – 169 sankhya gala prati antamlo 'ithi mahakavi subandhukrutaa vasavadatta namakhyaika' ani aakhyaayika perunnadi. jaisalmeru jinabhadrasuri jaina ghnaanabhandaara likhitagrantha sanchayamloni 348 sankhya gala prati chivara 'ithi mahakavi subandhuvirachitaa vasavadatta naama kathaa samarthita' ani muginchaaru. desamlo ippati varaku labhinchina subandhuni vasavadatta kaavyam vraatapratulalo manaku telisi annitikante ide atyanta praacheenamaina prati. vikrama samvatsaram 1207loo (ante, kreestu sakam 1151) vangaraju govindachandruni kosam tatkosadhikari kayastha yasodharudu vraayinchina aasthaanii prati deeniki aadhaaramani andulo unnadi. govindachandrudante manadesamlo naatha sampradaayaaniki moolapurushudaina gorakshanathuni vadda mahaagnaanadeekshanu sweekarinchi prasiddhuraalaina raanii mayanamati gaari kodukannamata. vangadesam loni samskruta vidyaavyaaptiki, grandhasampaadanaabhilaaku nidarsanagaa ee govindachandruni kaalamlo yasodharuni sekaranaloni grandhaalaku pratyantaraalu manaku kreestusakam 15va satabdi daka likhitamainavi akkadakkada ippatikee kanabadutuntaayi. prakrutaaniki maatram, vraatapratulalo prachuramaina aakhyaayika anna paeruthopaatu kreestusakam 12va satabdi naatike desamlo subandhuni vaasavadattaku katha anna vyavahaaram kuudaa undedanna chaaritrikasatyaanni manam gurtunchukovali.
vyaakhyaatru parampara
intavaraku vraatapratulalooni vyavahaarabhaedaanni vivarinchaanu. subandhuni vaasavadattaku erpadina prachaaram valla tadbhaavoddiipakamgaa vyaakhyaanaalanu velayinchina vidvadrachayitala matamloonuu ee katha–akhyaika prakriyala dwaidheebhaavam sandehaaspadamgaane kanabadutunnadi. evariki thochinadi vaaru cheppatame gaani, oka nirdishtalakshanaanni paatinchinatlu kanabadadu. ee vyaakhyaatalalo kondaru pramukhula nischayaalanu ikkada ponduparustunnaanu. ee vyaakhyalannii achchai veluguloki vachina visaeshaalu kaavu ganuka – kontha vivaramgaa cheppavalasivastunnadi:
1. vasavadatta vyaakhyaaika: kreestusakam 11va sataabdiki anantareeyudaina trivikramuni rachana idhi. aayana 'iyam vasavadattakhyayika vyakria sphutam, trivikramena kriyathe medhavikulajanmana' (shlo.2) ani tana vaasavadattaakhyaayikalo deenini aakhyaayika annadu. ayithe, 1880loo e.si. barnel landanle mudrinchina tana A Classified Index to the Sanskrit MSS in the Palace at Tanjore loni 162-a sankhya vadda deenini vikramardhi kavi rachinchina vyaakhya ani perkonnadu. prastutam tanjavuru saraswati mahal grandhaalayamlo ide likhitaprati 4020 anna sankhyatho unnadi. andulo idhi trivikramuni rachanamane unnadi. barnel chuuchina prati ippudu tanjaavuuruloo ledho, leka aayana porapaatuna trivikramuniki badulu vikramardhi ani vraasaaro cheppalemu. baroda praachyavidyaasamsthala 700-2/6900-b, 9990-b, 9996-a anna sankhyalu gala pratulu moodintiloonuu ee vasavadatta vyaakhyaaika paeru trivikramudane unnadi. okavela barnel perkonna vikramardhi krutamaina vasavadatta vyaakhyaaika bayatapadina, vyaakhyaaika anna sheershikanu batti anduloonuu aakhyaayika anna nirdesame undi untundi.
2. vasavadatta sarvankasha: kreestusakam 1250 praantaala narayana deekshitudu vraasina vishamapada teeka idhi. aayana tana vyaakhya praarambhamlo 'subandhurachitasyasya slishtaarthasya visishtataa, shishtaavrutasya pushtasya bandhuva tkriyathe maya' any; vyaakhya chivaranu 'ithi shree naaraayanadeekshita virachitayam vasavadatta teekayam chaturthah praghattakah samaptah' any annade kaani, tana uddesamlo vaasavadatta akhyaika pracrio, leka kathaa pracrio spashtamgaa e sangatee cheppaledu. ayithe, bhandarkar samsthalooni 567/1891-96 sankhya gala vraataprati attameeda, aa grandhaalayam vaaru achuvesina varnanaatmaka suuchiloonuu ee vasavadatta sarvankasha vasavadatta kathaku vyaakhya ani perkonabadi unnadi. peater peaterson 1892 naati tana Catalogue of the Sanskrit MSS in the Library of his Highness the Maharuja of Ulwar loo udaaharinchina narayana deekshituni vasavadatta sarvankashanu vasavadatta aakhyaayikaku vyaakhya ani perkonnadu. vyaakhyaata swayamgaa cheppakapoyinappatiki erpadina vairuddhyaalivi.
3. vasavadatta vidagdhavallabha: bhandarkar prachya parisodhanaalayamlo 464/1887-91 anna sankhyatho kreestusakam 1350ki munupati okanoka paeru teliyani vyaakhyaanakarta kuurchina vidagdhavallabha ane vyaakhya unnadi. daani mugimpu vaakyamlo ithi shree vidagdhavallabha naama vasavadattakhyayika pagjika ani aakhyaayika perunnadi.
4. vasavadatta kathaartham: idhi kreestusakam 1300 praantaala rachimpabadina mahavidvaamsudaina sarvarakshituni vyaakhyaanam. sheershikanu batte eeyana drushtilo vaasavadatta katha ani cheppavachhunu. 1894loo em. em. stein tana Catalogue of the Sanskrit Manuscripts in the Raghunatha Temple Library of His Highness the Maharaja of Jammu and Kashmir grandham 81va putalo deenini udaaharinchaaru.
5. vasavadatta vyaakhya: kreestusakam 1550 naati sarvachandruni vasavadatta vyaakhyalo (chuu. landanu india aafiisu vaari sanchayamloni 543.996 sankhya gala samskruta likhita prati) pratyekinchi kathaakhyaayikala prastaavana lekapoyina, paini perkonna sarvarakshituni vasavadatta kathaartham indulo udaharimpabadi unnanduvalla aayana uddesamloonuu vaasavadatta katha ane anukovali.
6. vasavadatta tattvadeepini: idhi 14-15 sataabdula nadimi kaalam naati vyaakhyaatrushiromani jagaddharudu nirminchina vishishtamaina vyaakhya. parimaanamlo chinnadainaa pramanadrishtya chala goppa rachana. ee jagaddharuni gurinchina vivaralevi ekkuvagaa achulo lenanduvalla, ee vasavadatta tattvadeepini inka achu kaananduvalla – eeyananu gurinchi konnaina visaeshaalanu cheppukoka tappadu. eeyana mahavyakhyataga paerennika ganna narapati mishruniki sannihita bandhuvu. narapati mishrudante, kalidasa mahakavi abhignaana saakuntalaaniki abhignaanasaakuntala tippanini rachinchina suprasiddhudu. swarodayamu anna vedaantasaastra prakaranagranthaaniki jagajjyotirmalludu samakuurchina suprasiddhamaina deepika vyaakhyaku munupe narapati jayacharya anna vyaakhyanu santarinchina mahavidvamsudu. indulooni vishayam, telugulo kreestusakam 1340 naati ganapanaradhyudu rachinchina swarasaastramu loni vishayam okate. telugu saahityacharitrakaarulu gurtimpaledu. narahari mishruni pedatandri sridatta mishrudu. goppa dharmasastravetta. aayanaku aavasathika mahamahopaadhyaayudani prasiddhi. veerantaa maithila braahmanulu. sridatta mishruni rachanalalo aachaara chandrika (deenike aachaaraadarsam ani maroka paeru) prasiddhiki vachindi. kreestusakam 1640loo damodara gouripati deenipai aachaaraadarsabodhinii vyaakhyanu vraasaadu. sridatta mishruni samaya pradeepam, aavasathyaadhaana paddhati, vratasaaram, shraaddhakalpam, saamavedachchamdogaahnika, modalainavi netiki nilichi unnaayi. saamavedachchandogaahnika adhikarinchi sridatta mishruniki bandhuvo kaado teliyadu kaani, samakalikude ayina bhavanatha sankara mishrudu chhandogaahnikoddharam ane vyaakhyaanaatmakamaina anubandhaanni kuurchaadu. sridatta mishruni rachanalalopithrubhakthi chala paerennika gannadi. deenini mundunchukoni tummalapalli ramalingeswararao telugulo pitruyagnamu ane gambheeramaina saantarasakaavyaanni rachinchaaru. dasarathuni maranavaartanu vinna sriraamachandrudu sarayuu nadiiteeraana pitrutarpanakrutyaanni nirvahinchatam indulooni pradhaanetivruttam. dwaitaparishishtamlo keshavudu sridatta mishruni chhandogaahnikam lakshanasuutraalanu pramaaneekarinchaadu. narahari mishruni matamahudu siddharasaarnavamane rasatattvaanni aavishkarinche aayurvedagranthaaniki vyaakhyaata ayina suragana rasadharudu. rasadharuni annagaaru smrutimanjari karta ratnadharudu. ee ratnadharuni koduke dharmadhikaranika mahamahopaadhyaayudani peruganna vyaakhyaatrusaarvabhoumu shree jagaddhara mishrudu. eeyana rachanalalo devi mahatmya teeka, suprasiddhamaina bhagavadgiitaa pradeepam, inka malatimadhava teeka, meghasandesa rasadeepika, venisamhara teeka, sarasvateekantaabharana teeka modalainavi matrame veluguloki vachayi. sangeeta sarvaswamu kuudaa tanadenani (maduktam shageethasarvaswam) sarasvateekantaabharana teekalo perkonnadu kaani aa grandham labhimpaledu. subandhuni vaasavadattaku aayana rachinchina tattvadeepinii vyaakhya vraataprati baroda prachyavidya samsthalo 698/10783 anna sankhyatho unnadi. ekagnidana paddhatini nirminchina nageshwara sridatta mishrudu kuudaa maithila brahmanude, veeriki samakalikude kaani, aayanaku jagaddharuni kutumbamtho sambandham unnatlu ledu. lokottaramaina jagaddharuni vyaakhyaanakalaavaibhavam malatimadhava sarasvateekantaabharana teekaadulalo vale atisankshiptamaina ee vasavadatta tattvadeepinilo prasphutimpakapoyina – aayana sahrudayataku, vaidushyaaniki nidarsakamaina meli rachanamidi. baroda pratilo vasavadattakhyayika teaka ani unnadaanini batti eeyana drushtilo vaasavadatta aakhyaayika annamata. suprasiddhudaina sivarama tripaati tana vasavadatta kaanchanadarpanamlo jagaddharuni ee tattvadeepinii vyaakhyanu udaaharinchaadu.
7. vasavadatta tattvakoumudi: kreestusakam 1470ki puurvudaina pandita ramadeva mishruni vyaakhya idhi. eeyana kathaa? akhyaika? anna pariseelananu cheyaledu. 'krutyaadini sajala jaladasyaamam peetavaasasa machyutam, nandasuunum namaskrutya tanyate tattvakoumudii' ani maatram cheppi vadilivesaadu. kaani, vyaakhyalo okachota ee kathalo ani prayoginchina sandarbhaanni batti vaasavadatta katha anna drushti kalavademo anipistundi. thiodor oufret 1864loo prakatinchina Catalogus Codicum Sanscriticorum Bibliothecae Boleinaeloo 2434 sankhya gala aaropam vadda ee vyaakhya unikini gurinchi perkonnadu. pekku grandhaalayaalalo ippatikee deeni pratulu labhistunnaayi.
8. vasavadatta teeka: kreestusakam 15va satabdi uttaraardhamlo vaidya narasimha senudu (shree gurucharanambhojam pranamya pitro padam vaidyah, vasavadatta teakam karothi narasimhah) vaasavadattanu aakhyaayika annadu. ee teeka achchayinatlu telustunnadi kaani, naakintavaraku dorakaledu.
9. vasavadatta tippanakam: vikhyaata vidvanmani bhanuchandra gani rachinchina ee vasavadatta tippanakamlo 'purvamnaya tswabuddeshh bhaanuchandrena dheemata, vyakhya vasavadattayaha kathayah kriyathe sphuta' (shlo.2) ani kathaanirdesam sphutamgaa kanabadutundi. bhanuchandrudante – charitra vidyaarthulaku suparichitude – mogalu padusha akbaruku (cree.sha.1542-1605) jainadharmarahasyaalanu, kalpoktha shree suurya sahasra naamaavalini bodhinchina mahopaadhyaayudu. 'ithi paatasaaha shree akabara suryasahasranaamaadhyaapa shree satrunjaya teerthakara mochanadyaneka sukrutavidhaayaka mahopadhyaya shree bhaanuchandragani virachitam vasavadatta tippanakam' ani grandhaantagadyalo sagarvamgaa cheppukonnadu. ab-ul fale tana aaini akbariilo chakravartiki rajadharmaanni nerpi saantipathamlo nadipinchina gurutrayamlo pramukhunigaa eeyananu prasamsinchaadu. indulo katha anna nirdesamtopaatu ee kathaaprakriyaku lakshanam kuudaa cheppabadi undatam visesham.
10. vasavadatta vivaranam: adbhutaavahamaina ee vyaakhyanu rachinchinadi bhanuchandra gani shishyudu siddhichandra gani. jahangiru padusha (cree.sha. 1569-1627) chetula meedugaa khush faham (kusaagrabuddhi) anna birudaanni andukonna vinnaani. aachaaryoganamakamaina kathaanirdesaanne eeyana kuudaa cheshaadu. ee gurushishyula vyaakhyala likhitapratulu deshamantata dorukutunnaayi.
11. vasavadatta panchika: paatnaalo unna prabhutva prachya parisodhanaa samstha vaaru 1993loo prakatinchina Catalogue of Mithila Manuscripts (dviteeya samputam) loni 141va putalo shrungaara guptuni vasavadatta panchika perkonabadi unnadi. deeni pratyantaram bhandarkar prachya parisodhanaalayamlo unnadi (vraataprati sankhya 186/1875-76). indulo shrungaara guptudu 'kathaam vasavadattakhyam subandhu ryaam mahakavih, vyadhaat shignaaraguptonay karothi laghuganchikam' ani vaasavadattanu kathagaa perkonnadu.
12. vasavadatta chuurnika: jaipuru loni maharaja savai (rendava) man sing puraavastusangrahalayam unna vasavadatta chuurnika pratyaadini 'nindaastutiparatvane veerashingaarayo rdwayo, vyaakhyaase churnika kaschi tsubandho rdyuutavarnikaa' any; grandhaantagadyalo 'ithi shree meemamsakavarya bhatta maadhavasuta prabhaakara krutam vasavadattayam dootheesamvaada akhyaika vivaranam' any ullekhaalunnaayi. vasavadatta tippanasara karta ranganathudu udaaharinchinanduvalla ee prabhaakarabhattu cree.sha. 1685 kante puurvudani oohinchatame tappa kaalanirnayaaniki panikivacche vyaahrutulevee aayana vyaakhyalo levu. deenikoka manchi prati 709/12508 sankhyatho baroda prachyavidya samsthalo unnadi. eeyanadi akhyaika matame ani spashtam.
13. vasavadatta tippanasaram: poona loni bhandarkar prachya parisodhanaalayamlo deeni vraataprati 566/1891-1895 anna varusa sankhyatho unnadi. vyaakhyaata paeru ranganathudu. eeyana akhyaika kathaadi sangnalanu perkonaka, 'ya tsandigga matislishtam clishtam chaamuulabhaashitam, tadbodhaartha masou yatna stena preenaatu mee harih' any; 'ithi ragnathoddhrutho vasavadatta tippanasarah' ani matrame vraasi oorukonnaa, ee vyaakhyalo udaaharimpabadina prabhaakara bhattu vasavadatta chuurnikanu batti eeyana manogatamuu aakhyaaikenani oohimpavachchunu.
14. bhuvanarthachandrika: kreestusakam 16-18 sataabdula madhya devanatha vasudevudu rachinchina ee bhuvanarthachandrika vyaakhyalo 'vikhyatakhyayika vyakhya maakhyaatu rmama koo gunah, naadhikaarthapravesha shhee nnaasadarthasya cha kshayah' (avataarika: shlo. 13) ani akhyaika namankanam kanupistundi. ee vraataprati baroda kendriiya samsthaana prachya likhita pustaka bhandagaramlo kosa oopiritho kottumittukalaadutu.
15. vasavadatta vivaranam: tanjavuru maharaja sarfogy saraswati mahal grandhaalayamlo kartrunaamavirahitamgaa unna oka vasavadatta vivaranam krutyaadini –
srimattraipurapadapaki
schakre goodhapadhaarthamohanabheth preetyai sataa madarat
kavye vaasavadattake vivaranam sankshepatah srimatam
lokakhyaatavinodanakaikari soubhagyalilashraya. (vraataprati sam. 4021; shlo. 1)
any, grandhaanthamlo 'ithi mahakavi subandhuvirachitaa akhyaika' ani, akhyaika sangne kanabadutundi.
16. vasavadatta darpanam: madrasu prachya likhita pustaka bhaandaagaaramlooni (di.12419), (di.12419) sankhyalu gala vraatapratulaloonuu, baroda prachyavidya samsthalooni (699/6909b) sankhya gala vraatapratiloonuu unna timmayasuri vasavadatta darpana vyaakhyalo subandhuni rachana aakhyaayika ani unnadi.
ivigaaka,
17. ramanathuni vasavadatta vyaakhya (chuu. baroda prachyavidya samstha vaari grandhaalayam vaari samskruta pratula varnanaatmaka suuchika),
18. kasirama vaachaspati rachinchina vasavadatta teeka (chuu. 1904 loo achchayina landanu india aafiisu librery vaari samskruta likhita grantha varnanaatmaka suuchika, samputi VII: puta 1556),
19. karta paeru teliyani vasavadatta sthoolataatparya vyaakhya (chuu. landanu india aafiisu librery vaari samskruta likhita grantha varnanaatmaka suuchika, samputi VII: puta 1558),
20. karta paeru teliyani vasavadatta suukshmadarsana (chuu. 1918loo achchayina madrasu prachya likhita pustaka bhandagaram vaari samskruta vraatapratula varnanaatmaka suuchi – sam. XXI, puta 8331) modalaina vyaakhyalalo ee bhedaprabhedalu charchaku raledu.
21. telugulo praamaanika vyaakaranachchandolokaaanh appakaveeyaaniki vyaakhyagaa koochimanchi venkataraayakavi rachinchina sukavimanoranjanamu avataarikalo (1-53) aayanaku puurvudaina koochimanchi (aidava) timmakavini gurinchi oka padyam unnadi:
traidasa bhaashaakaavyamu
moda malara sarasahrutkumudachandrika naa
naadiga vasavadatta
kaadambaru lesnig dimmakavi rachinchen.
ani. ee padyaartham spashtamgaa bodhapadananduvalla, ee koochimanchi (aidava) timmakavi sarasahrutkumudachandrika anna paerutho subandhuni vaasavadattaku, bhattabaanuni kaadambariki samskrutamlo vyaakhyalanu nirminchaado; leka, sarasahrutkumudachandrika vasavadatta kaadambari kaavyaala saililo cheppadani antunnado; kaaka, samskrutamlo sarasahrutkumudachandrika anna paerutho oka modata kaavyaanni, aa tarvaata vasavadatta kaadambari sankshepaalanuu vrasado telusukovalani kutuhalam kaligi aa vivaralakosam prayatnam cheshaanu. paini udaaharinchina madrasu prachya likhita pustaka bhandagaramlo kanupinchina vasavadatta darpanamu vyaakhyaanakarta timmaya suuri ee timmakavi kavachunemo chuddamani vasavadatta darpanamu yokka vraatapratini (di.12419) chudagaa vasavadatta darpaname sarasahrutkumudachandrika kaavachunani nirnayinchataaniki aadhaaraaleevii kanabadaledu. paiga timmaya suuri kutumbam vaaru tamiladesamlo sthirapadina vaidikulu kaavachunani, pitaapuramlo nelakonna aaruvela niyogulaina koochimanchi vaaritho aayanaku sambandham undivundadani maatram anipinchindi. okavela ee koochimanchi (aidava) timmakavi vaasavadattaku vyaakhyaanamo, leka aa paerugala oka kavyamo vrasivunte, timmaya suuri vale vaasavadattanu aakhyaayika annado, leda katha ani nirnayinchaado grandham dorikithe gaani cheppalemu.
22. vaasavadattaastha padanirvachanam: madrasu prachya likhita pustaka bhaandaagaaramlooni 18894/di.14363 sankhya gala telugu lipiloni ee asampurna likhitapratini gurinchina visaeshaalu anekam unnappatikii sthalaabhaavam valla ikkada ivvalekapotunnanu. mottam meeda ee padasangraham chesinavari drushtilo idhi katha annadi matrame ikkada prakaranapraaptaartham.
idantaa vaasavadatta vyaakhyaanaalalo prastuteekarimpabadina sangnaanakramam. iravairendu vyaakhyalalo padimandi vyaakhyaatalu vaasavadattanu aakhyaayika ani, eduguru katha ani perkonnarannamata.
aandhra maneeshula bhaavaanuvrutti
ee vidhamgaa samskruta saarasvatopavanamantaataa visaalamahaavatavrukshakudanav vistarillina subandhuni maharachana teluguvaarini amitamgaa aakarshinchatamlo aascharyamemuntundi? aandhrakavulu nannayyagaari kaalamnunchi subandhuni vasavadatta kathaa parignaatalenani asankhyeeyamgaa prayogaalanu udaaharimpavachchunu. nannayyagaari shree mahabharata bhagadheyam valmiki vyaasa shoodraka kalidasa mayura bharavi bhattanarayanadi mahaakavibhaavadiidhitabum, praakruta tamila karnaataadi bhasha saahitii nishnaatrutvaparichayamaka paridavillindi. bhattabaanuni kaadambari kaavyakathaadini 'atichirakaalalgan matikraanta kunrupatisahasramasparka miva kshaalayantii yasya vimale krupanadharajale chira muvapa rajalakshmi' ani unna shoodraka rajavarnaname, itarasthalaanugata tadviseshanhaalato –
rajakulaikabhuushanudu rajamanohare danyarajathe
jojayasali shouryedu visuddhayasashrachadindhu
rajitasarvaloki daparajitabhooribhujaakruka
raajalasaantasaatraparagu rajamahendrae dunnatin. aadi (1-3)
ani bhaarataadini telugulo avatarinchindi. telugu vimarsakulu gurtimpaledani ee vishayaanni praastaavikamgaa prastaavinchaanu. bhattabaanuni kaadambari harshacharitrala valene subandhuni vasavadatta katha anna nannayya gaariki praanam. bhattabaanuni harshacharitranu chaduvukonnappudu andulo unna vasavadatta kaavyaprasamsanu chudakunda undaru kada. chuuchina tarvaata daanini chadivenduku prayatnam cheyakunda undaru kada. subandhuni maharachananu chaduvukoni pratibhaavyutpattula merugulu diddukonnaka, avakaasam vachinappudalla manoharamulaina aayana karpurapu palukulanu nannayyagaaru tama kavitalo parimalimpajesaaru. vasavadatta kathalo vaasavadatta kandarpaketuni swapnamlo darsinchi, swapnamlone athani vivaraalanu telusukonna tarvaata (saa swapne eva naamaadika mashraushit), oho! intati divyatejomayamoorthini brahmadevudu srujimpagaladani telisivunte – damayanti aanaadu nalunikosam adavula vembadi nana agachaatluu padede kaadu kada (vrudhaiva damayanti nalasya kruthe vana(vaasa)vaisasa mavapa) ani virahavedana paalaina sannivesamlo subandhudu –
(sapadi) parijanaprayatnaa dgruheetajeevaa (sathee) kshana matisisira ghanasara rasaanukuulanimnagaa puline kshana matituhina malayajarasa saritparisare kshana mathi(lohita kanakaravinda kadamba)parivaarita sarastatii chandanavitapichayaasu kshana manilollasidaleshu kadalikananeshu kshanam kusuma(pravaala)sayyasu kshanam nalineedalaprastareshu kshanam tushaaraganghaasisirati silataleshu parijanena neeyamana u, mugdhe! madanamagnari! sincha chandanodakena. – vasavadatta katha (daakshinaatya paatham)
anantaram parijanaprayathnachhavchasusas cha, kshana matisisira ghanasara rajonimnagaakuulapuline, kshana matituhina jada malayajarasah saritparisare, kshana maravindakaanana parivaarita sarastatavitapchi, kshana manilollasitadaleshu, kadali kananeshu, kshanam kusuma(pravaala)sayyasu, kshanam nalineedalaprastareshu, kshanam tushaaraganghaasisirati silataleshu parijanena neeyamana, mugdhe! madanamagnari! sincha chandanodakena.- vasavadatta katha (auttaraaha paatham).
ani vraasina panktulu manomayakosamlo mudritamai aayana –
naladamayantu lidraku manahprabhavanalabadhyamananan
salipiri deerghavasaranisal vilasannavanandanambulan,
nalinadalambulan, mrudumrunalamulan, ghanasarapamsulam,
dalirula sayyalan, saliladhaaralam, jandanachaarucharchalna.
anna hrudyamaina padyaanni aandhraavaliki kanthamanihaaramgaa prakaasimpajesaaru. subandhudu vividhasannivesaalalo kusumapuramlo sheethavela pravruddhamulaina karpurasurabhilarajonim chenta metavesina isukatinnelanu, pravaahasaritparisaaraalananan, aravindadeerghikaparivaa sarastata taruchchaayalanu varninchina dalaalanu okkachotiki tecchi, gandhamaadanaparvataanuvula vadda gandharvulu, suralu, siddhulu, saadhyulu, apsarasalu sancharinche entho andamaina nandanavaneeparisaraalanu pravesapettaadu. nannayagaari padyaanni subandhuni moolamtho saripolchinappudu –
nalineedala prastareshu – nalinadalambulan.
aravinda kadamba – mrudu mrinalamulan.
ghanasara razah – ghanasara pamsulan.
kusuma(pravaala)sayyasu – talirula sayyalan.
sincha chandanodakena – chandana charucharchalan.
ityaadula sabdasaadrusyam sphutavyaktame. nannayyagaaripai subandhuni prabhaavaanni niroopinchenduku inta sudiirghamgaa vivarimpavalasivachchindi. nannayyagaari kaalaaniki vasavadatta kathaku auttaraaha – daakshinaatyapaataalu inka erpadaledani bhavimpavalasi untundi. leda, srinaathuniki vale aayanaku kuudaa kaavyaala uttaradesapu pratulu kuudaa andubaatulo undinavemo! anukovali. annichotla aayana anuvaadam auttaraahapratulake sannihitamgaa unnadi. vaasavadatta tana chelikatte madanamanjarini sincha chandanodakena (gandhapu neellu challu!) ani saityopachaaraanni korina samskrutavaakyame indulo chandana charucharchalan anna dalamgaa roopudiddukonnadi. inka,
ketakee kaanana nipatita dhulinikurumbajajaata saikata sukhopavishta tarunasuramithuna nidhuvanaliilaa parimalasakshi kuulopanaya.
aandolitakusumakesare kesarenumushiranita madhukara ramaneenaam ramaninam.
anilollasitadaleshu.
ityaadigaa subandhuniki preetipaatramaina sabdajaalame nannayyagaari karakamalalalo –
dalitanaveenakandalakadamkakam ketakee rajo
milita sugandhabandhurasameeranu dun sakhe donchunduga
nuliyuchu, boovuguttu lanu nooyela loppuga nekki yade nu
llaladalineekulambu mruduladhvanigeetamu vistarinchuchun. (aaranya: 3-137)
ani prasannasarasvatikamgaa teerpunondindi. ide vidhamgaa tikkanagaari nirvachanottara ramayanamlonu, erranagaari lakshminarasimha puraanamloonuu vasavadatta kathaloni padabandhaalu tarangapratibimbanyamayam saakshaatkaristuune untaayi. naladamayantu lidraku rachanatho telugu padyasilpamlo nannayyagaaru pravesapettina saptamyantanamamalabandha sammohitudaina chimmapudi amareshwarudu tana vikramasenamulo –
alarula paanpulam, dalirutaakula sejjala, harmyavedika
talamule, deevayindla, sikataasayanambula mu nviyuktimai
naladuri vandu kanduvala nappati kappati kimpe bempe, goo
rkulu tanivaari, vedkapade gudiri vedukatoda dampatul.
ani prakaaraantaraanni kalpinchaadu. subandhuni rachananu ramaneeya shrungaarakaavyamgaa kannadamloki anuvadinchina chaturbhashachakravarthi nemichandrudu kuudaa naladamayantu lidraku padyasilpamlo nannayyagaaru pravesapettina rasoddiptinamimatratka vasamvadudai tana leelavati prabandham (1-96)loo prakaranochitamgaa daanini anusandhimpaka tappaledu. karnaataandhrakavula ee parasparaadhaaraadheyaavam aadikaalam nunchi cree.sha. 16-va satabdi varaku konasaagutuuvachchina sangati vaemayavidyaarthulaku kottemi kaadu. nemichandruni padyam –
lalane yaraatanam bayasi nodalodam madanagnidaha ma
ggalisade maanadendu krupe yim padedam bidi chandrabimbamam,
malayajamam, mrunaalakulamam kolanam, latikaagruhamgalam
talirgalanendodamdamadaneda kavitavilasana.
ani. subandhuni anilollasitadaleshu anna dalaanni kethakeekaanananipathithalunar melavinchi nannayyagaaru ketakeeerajomilitasundhabhakam (an sakhedu) oechuchundagaa ani teniginchinatle, nemichandrudu anilandolitapadapagaar ani leelavati prabandham (5-19)loo kannadeekarinchukonnaada. kannadaandhrasaahityaala tulanaatmaka pariseelana cheyagorina vidyaarthulaku upakarinche vishayalivi. nannayyagaaru naladamayantula virahoddiipana kshobhaka vibhaavaalugaa sundara nadiinadaaraamastuvista parikarimpajesinatle, mahakavi jakkana tana vikramarka charitramu (4-227) loo vidarbharaajatanaayaa vikramaarkula sambhogashrungaaraaniki uddiiptikaarakaalugaa prakrutidrusyaalanu ee saptamyantanaamamaalito chitrinchi taanuu oka bhangyantaraanni andamgaa avatarimpajesaadu:
sampuurna puurnimaa sandra chandratapavilasita sasikaantavedikalanu
manjari sanjaata makarandanishyanda maakanda madhavi mandapamula
shrungaaravana mahashrungara manisrunga haatakasaila srungaatakamula
samfulla hallaka sahavasa vasanojjvala deergha deerghika saikatamula
gaganagangaatarangini gandhavaha
bandhurodagra (?) soudhaagrabhaagamulanu
navanavollasa ratikalaanaipunamuli
bratidinambu raminchiri patiyu satiyu.
ani. nannayyagaari anuvakta liddaruu viprayogaanni samsargavarnanagaa marchivesina, nannayyagaari padyasilpaanni maatram yathaavisheshamgaa parigrahinchina vishayam spashtame. subandhudu vasavadatta virahavarnanalo – karpoorike! paanduraya karpooradhoolibhi payodharabharam – ani virahini saityopachaaraaniki tolisari kaavinchina ee karpooradhooliyokka dhavalima sheetalimala prastaavam samskrutamlo chaalaamandi kavulanu prabhaavitam chesindi. priyunitho kshanamaatramainaa viyogaanni sahimpaleni preyaseemanula bhaavaatisayopavarnanaku dohadam kaagaligindi. deenini chaduvutunnappudu vidyaarthulaku –
kante mouktikamalikah stanatate karpura machcham razah
saandram chandana magke valayitah paanau mrunalilatah
tanveem nakta miyam chakasti tanunee cheenaamsuke bibhrati
sheetaamsho radhidevateva galita vyomagra marohatah.
karpurambunishekabhaagha sarasai rambhojineenam dalai
rastirnepa vivartamanavapusha srastasraji srastare
mandonmeshadrusa ki manyadabhava tsa kapyavastha tadaa
yasya schandana chandra champakadalashrenyadi vahneeyathe.
vanti shlokaalu gurtuku ravatam sahajame. subandhuni vaakyaanni anusarinchi evaro praacheenudaina chaatukavi sisiraramuvela disaamganaa sheethakiranulaku naayikaanaayakatvaanni aaropinchi (digvanita naayika, chandrudu aamepai marulugonna nayakudu annamata), karpooradhoolidhavaladhyuthyu dhauta, dimmandele sisirarochishi tasya antuu padaarthaanusaranakashamlanu vruttaantaniroopanam cheyagaa, nannayyagaaru aaranyaparvam (4-142) loo ubhayasabdaanusarana kaavistuu saratkaalapu raatrulanu varninchina adbhutaavahamaina padyam idhi:
saaradaraatru lujjjwalalasthataratakahakakan
daara sameerasourabhamu dalchi sudhaamsuvikeeryamaanaa ka
rpura paraaga panduruchipuramu lambarapuritambulai.
ani. indulo samskrutamloni sisirarochulu telugulo saaradarochulugaa, samskrutamloni karpooradhooli telugulo karpuuraparaagamgaa, samskrutamloni dhavaladyutipuram telugulo paanduruchipuuramgaa, samskrutamloni karpooradhoolidhavaladhyuthyu dhauta dimmandele annadi telugulo kartruvyapadesamto sudhaamsuvikeeryamaanaa ka, rpura paraaga panduruchipuramu lambarapuritambulai saratkaalapu raatrivelalaku vachana prakramaadi bhedam lekunda saarthakamgaa anvayistunnadi. ekakartrukaalaina aneka kriyalunnappudu pradhaanakriya thintamlo undi, migilina apradhaanakriyalu shathru saanajantaalugaa undavachunane samskruta vaakyanirmaanapaddhatina teluguku anuvartinchi nannayagaarindulo oka suutranirdesaanni kuudaa chesi unna sangati kuudaa gamanarham.
ika, srinathuni vishayaaniki vaste – samskruta praakruta vaemayaalalo aa sakalavidyaasanaathudu adhyayanimpani kavyatallajam kaani, saastra vyaakhyaana prakaranagrandham kaani, chadivinadi chaduranipinchinappudu edalo padilamgaa podivikoni adunu padunulu chusi prayogimpani bhanitivisesham kaani – undadane cheppavachhunu. jeevitacharamasandhyavela sivaraatrimaahaatmyam avataarikalooni poorvakavinaamasankiitanna padyamlo simhaavalokita krutagnataapuurvakamgaa bandhura gaambheeryabandhu subandhu (1-12) ani samsmarinchadame gaaka, pade pade aayana padabandhaalanu tana kavitalo anusandhinchukonnadu. anduna pratyekinchi vindhyaachala revanadi varnanaapoornamainanduvala kaabolu, subandhuni rachana kasikanda rachanaakaalamlo srinaathuniki vachovidheyamai jihwagranartiniga undedani oohimpavachchunu. konni sabdaanuvaadaalu nasiketopakhyanam (1-18)loo daggupalli duggana annatlu, aayana poorvakavimukhya virachitapurva kaavya,bhaava rasasudha charvanaproudataku pratyakshara pratyakshasaakshyaalu nilustaayi.
vasavadatta katha:
kamakalakalapa chaaru sundareesundara stanakalasa ghusrunadhooliparimaloo –
kaasikhandam:
ee kshonin nineabolu satkavulu vaerii! neti kalammunan
daksharama chalukyabheemavara gandharvaapsarobhamini
vakshojadvaya gandhasara ghusruna dwairaajyabhaarambu na
dhyakshinchum gavisarvabhouma! bhavadeeyaproutaahithyamu. (1-14)
moolamlooni kusumapurarama duvateestanakalashushulanadhna krutibharta veerabhadraareddi srungaarabhaavananu saandratareekarinchi srinathuni proudasaahityaaniki daksharama kaaminee vakshojadvaya gandhasara (chandanam) ghusruna (kunkuma puvvula) dwairaajyabhaaraanni appaginchindi . raju kante kaviraju bhogam dviguneebhootam ayinde kaani, gunibhootam kaaledu.
aa maataku vaste, kusumapuraaraamamloni ee kunkuma puvvula suvasana antaku munupe saamarlakota kumararamamlo veechindi, chudandi:
bheemeshwara puraanam:
srikanda ghusruna makari
rekhalankara sundari stanayuga paa
lhee khachita bhujantaravibha
vaakhandala! bendapudi yannamatya! (2-1)
ani. subandhuni kalanikinka desamlo yoshamanula bhuushanaadhyaayamloo sareerampai patrabhanga rachanala kottavelugulu prasarimpaledu. subandhuni kaalaaniki tarvaata avatarinchina ee patrabhanga chitravilekhanaalanu bhattabaanaadula rachanalalo chaduvukonna srinathudu tana kalamnati paddhatulanu kuudaa pariseelinchi – moolamlooni sundari stanakalasa ghusruna maatraanni srikanda (chandanamtoonuu) ghusruna (kunkuma puvvulatoonuu diddina) makari, rekha alankara (mosali roopugala rekhalathodi chinnelunna) sundari stanayugapaaligaa chitrika pattaadu.
pratyakshara sleshavinyasa vaidagdhyanidhi ayina subandhuni sleshalaloonuu konnintini grahinchi srinathudu tana kaavyaalalo sandarbhavidarbhamgaa maarchukonna sannivesaalunnaayi:
vasavadatta katha: harivamsai riva pushkarapraadurbhava ramaneeyai.
bheemeshwara puraanam: harivamsambunum bole balabhadra pradyumnaaniruddha purushottamaadhisthitam. (3-18)
vasavadatta katha: sudharma miva swachchandasthitakoushika.
bheemeshwara puraanam:sumanovargambu valana sudharmaasthaanambunu. (1-110)
modalainavi. subandhudu hiranyakasipu riva sambarakulasrayah ani chesina vindhyaadrivarnanalona sleshaamsaanni parigrahinchi subandhuni anukartalalo pramukheenudaina vaamanabhattabaanudu tana vemabhoopaalacharitam (pu.10) loo daanini nrusimhalileva pradhita hiranyakasipukshya antuu addanki puravarnanaku prasaktimpajesadu. vaamanabhattabaanuni matela unna, vemabhuupaaluni paini gouravaatisayam gala srinathudu bheemeshwarapuranamlo aa varnanane mundunchukoni, nrusimhaleelaadambarambunu bole bradhitahiranyakashakipu (1-110) ani daanine unnadunnatlu teluguchesaadu. srinathuni ee sleshashlesham manasukekkina tenaali ramalingakavi tana udbhataaraadhyacharithma (1-16) loo krutipati ooradechayyaku mantripadavi nicchina naadindla goparajuku anuvartimpajesi – varavikramaprada narasimhe dayyu nepudu hiranyakasipu sphuran gaanchi – ani andamgaa gurtuchesukonnadu. vakkalanka veerabhadrakavi pradhaanamgaa srinatha ramalinga kavula rachanalanu chaduvukonnavadu kabatti, aa rendintine kaabolu aadarsaalugaa mundunchukoni tana vasavadatta parinayam (1-171) loo kathaanaayakudaina kandarpaketuni tandri chintamanimaharajunu varninche sandarbhamlo –
narasimhamoorthy yagu naa
karunabharanudi hiranyakasipukshetra
dara daanagarima sadaya
twarita prahlaada drushtataa visphurtin.
ani aa shleshane marikonta kommalaku remmatodigaadu. mottaaniki kavulu naluguru subandhuniki runagrastule annadi manaku prakrutaartham.
ituvantide, andhakaaranirvarnanasamayam subandhudu pravesapettina ravirasmibhasmitanabhovanana mashirashi riva anna aupamyaanni grahinchi suurya satakamlo mayurudu jyothsnansaakarshapaa timiramasheesheeshakalaman (shlokam-26) ani jagachitraanni vilekhimpagaa, chinnari ponnari chinuthiikati chaaya yasalukolpina masheerasamu gaaga ani kaasikhandam (1-23) loo mayurune anusarinchina srinathuni anukuujitam.
subandhuni moolaaniki srinathudu kaavinchina prakrushtamaina sabdaanuvaadaaniki intakante melaina udaaharanam marokatunnadi. vasavadatta swayamvaraprakatanaku munupu subandhudu aame manogataniki uddeepakamgaa veechina malayaanilaanni varnistuu –
kandarpakeli sampallampata laatiilalaatata nikata dhammilla mallikaamilita parimalasamruddha madhurimagunah, kamakalakalapa chaaru sundareesundara stanakalasaghusrunadhali parimalamodavahee, ranaranakarasita kaanta kuntali kuntalollasana shankraantha parimalamilitaalimaalaa madhuratara hanara mukharita nabhastalah u – vasavadatta katha : daakshinaatya paatham
kandarpakeli sampallampata laatiilalaatatalulitaalakanana kusumaparimalasamrudha madhurimagunah, kaamakalaakalaapanipuna karnaatasundarisunadra stanakalasayugalaghusrunadha parimalamodavahee, ranaranasitaaparaanta kaanta kaantakuntalii kuntalollasita shankraantha parimalamilitaalimaalaa madhuraghkara rava mukharita nabhastalah u – vasavadatta katha : auttaraaha paatham
ani chitrinchina lalita srungaaradrusyame, kaasikhandamlo (1-92) revanadi odduna naradamaharshi darsinchina vindhyapraantiiya varnanachchandamai –
daravikacha vakula kuravaka
parimala sambhaaralola bambharamala
parishajjankaardhavani
teruvarulaku manmathapradeepana mosegun.
antuu roopaantaritamayindi. kandarpakelilampatalaina laatiilalaamalanu, karnaatiisundareemanulanu, aparaantakaantalanu subandhudu prastaavimpagaa, 'teruvarulaku manmathapradeepana mosegun' ani srinathudu daanini vyangyamgaa maarchivesaadu. parimalamilita alimala madhuratara hanara mukharita nabhastalah anna sabdamaadhuriki vasamvadudai, taanu kuudaa parimala sambhaaralola bambharamala, parishat jhankaaradhvani ani paryaayaanuvartana cheshaadu. srinaathuniki aabhimaanikaalaina inka enno prayogaalu – jaagrattagaa pariseeliste, anekam subandhunive ani grahimpagalamu. oka vidhamgaa srinathude subandhuniki anuvaada sarvaswaamyaanubhivaku (Copy Right holder) ani cheppavalasi untundi. subandhudu sarasvateedattavarapraaka ani tananu goorchi taanu cheppukonte, daanine srinathudu srungaaranaishadhamlo (1-13) brahmidattavaraparsaa ani krutipati mamidi singanaaryuni rouchika prasamsitamgaa anuvartinchukonnadu. pratiroju chetilo subandhuni vasavadatta katha pustakaanni pattukoni, paatakramaanni vyaakhyaanaalatho samvadinchukontu, tarachu subandhudu aa sandarbhamlo atla annadu, subandhudu ee sandarbhamlo itla annadu ani andulo nunchi manchi manchi kalpanalanu, tanaku nachina padabhaavaalanu tarachugaa udaharistunde yuvakavini chusi – mahaapanditudaina singanaamaatyudu aa subandhuni praatibhoktini atanike anvayinchi cheppadani manamu oohinchukoovaali. anta uddhathudaina kavi aa subandhudu peddalamundu talavanchi, subandhu ssujanaikabandhu ani tana vinayaatisayaanni suchiste, gauda dindimabhattavijetha srinathudu kuudaa adhe dhoranilo tana vidvadvidheyatanu prakateekarinchaadu. vinayavidheya srinatha namadheya ani haravilaasamloonuu, sukavijanavidheya srinatha namadheya ani bheemeshwarapuraanamloonu, sukavijanavidheya srinatha namadheya ani kaasikhandamloonuu ashwasa samaapanagadyalalo nilipi subandhurachitam patla tanaku gala shraddadhaanatanu cheppakane cheppaadu. subandhu sleshaadhvaneenulalo pradhamaganhyudaina vaamana bhattabanudu kuudaa tana vemabhuupaala charitamlo –
pratikavibhedanabana kavita taru gaganaviharanamayura
sahrudayalokabandhu rjayati shree bhattabanakavirajah. (shlo.6)
ani subandhuni dalaanni tulaseedalam vale kannulakaddukonnadu. sujanaikabandhu – sahrudayalokabandhu annavi bandhuvule kada.
subandhudu atimanoharamgaa pratyaksheekarinchina vasantakaalaagamana kaathikataku mugdhudai srinathudu tana bheemeshwarapuranamlo dakshaaraamamlo vasantartuvelasumanokaharakara savyaakhyamgaa teluguchesina udantam aayana anuvaada dakshataku maroka melaina udaaharana. subandhudu komala malayamaarutoedbhoota chutaprasava sarasaaswaada kashaayakanta kalakanta kuharita bharita sakaladimkuha ani roopukattinchina padachitraanni antaku munupe moolaatiriktamgaa srungaaranaishadhamlo 'damayanteevirahavarnanavakakan leelodyaanambunandu sarasa rasalakomalakisalayasavaadadan kashaayakanta kalakanta kaaminee kuhuukaarakolaahalapamkambam veetenchina' (2-13) ani anuvadinchi undatam muulaana, bheemeshwara puraanaanni teluguchesetappudu kisalayarasajigrahishaa, vyasanaakula pika kuhuubhavatpanchamamai, (vasantakaala aajagaama) kusuma samayavataramu, trasamingamu jagamu munche ragambunidhin (3-102) antuu kontha suukshmamgaa daanini kudinchivesadu. ee ragambunidhi kuudaa subandhuni gundelalo ubikinade mari. ikkade kaaka, subandhudu veroka sandarbhamloonuu ee ragasagara prayogaanni marinta andamgaa cheshaadu. vasavadatta mukhasoundaryaanni abhivarnistuu, aame adharapallavaanni ragasagara vidrumasakalena iva adharapallavena upasobhamanam ani aayana upamimpagaa, aa polikanu mecchina bhattabanudu, ragasagarataraghaabhya mi vodgatabhyam vidrumalatalohitabhya madharabhyam antuu kaadambari soundaryaniroopanaku daanini viniyoginchukonnaadu. srinathudu vasantaratumaagamaanni kannulaku katte sobhanasamayamlo aa raagaambunidhini telugunelaku mallinchaadu. aa paini, madhumadamudita kaamini gandushaseedhuseka pulakitavakulah pratidisa maslilapraya geeyamaana shravanotsuka khigajanapraya praarabdha charchari geetaakarnana muhyadaneka pathikasatah ani subandhudu chesina pourakaantaavarnananu mundunchukoni –
jaadara! jaada! ranchu mruducharcharigeetulu vaarunii rasa
swaada madatirekamunam jandrika kayuga dakshavatikan
vedula meedatam ganakaveenalu metuchu baadi rapsaral
moda melarpegaa bhuvanamohanigarhu bhimanathunin.
ani bheemeshwara puraanamlo (5-103) bhaashaantareekarinchaadu. moolamlooni aslilapraya saahityarachanatho unna charchari geetaalu bheemeshwaraswamy sannidhaanamlo anauchityaapaadakaalu kagalavani grahinchi, vaarunii rasa, swaada madaatirekamuna ani daanini madaatirekatalo antarbhavimpajesadu. madhumadamudita laina loukikastreelanu apsarovanitalugaa marchi, vaarunii rasa, swaada madaatirekatanu maatram unnadunnatlu kannulaku kattaadu. harshipyamonava nmadah (naamalingaanusaasanam), madho garve ha rshebha danayo (vishwaprakaasham) ityaadi pramaanaala valla madamantene harsham gtarthamainanduvalla (madee harshe ani dhaatupaatam) muditalu ane punaruktini tolaginchi, daani atirichyatanu maatram vaachyam cheshaadu. etochee shrungaarapriyude kanuka moolamlooni prakaasyaarthaanni vidichipettaleka, jaadara! jaada! ranchu mrudu charcharigeetulu anna maatatho aa teekshnatanu tolaginchi – ateekshnatanu (mu dwateekshne cha komale ani haimakosam) visaeshakamgaa nilipi, aslilapraya charchari geetalaloni asabhyatanu samskarinchivesaadu. asalu charchari geetha lakshanamlone ativelamaina shrungaaraprakaasam unnanduvalla madyapaanamu ane hetuddhaaramtho daanini samarthinchaadu. ee vidhamgaa marokkasari subandhuniyeda tanaku gala abhimaanaanni ghnaapakam cheshaadu.
ivikaka, vasavadatta kathaloni chandrabimbanuvarnana bhaagaanni srinathudu sweeyechaanusaaraangaa teluguchesina padyakhandaalu bheemeshwara puraanamlo kamaneeyamgaa amarai:
vasavadatta katha: praacheekumaarii lalaatatataghatita kunkutilakababindo.
bheemeshwara puraanam: pradhamasandhyaangaa phalabhagambuna jeluvaaru sinduuratilaka manega. (2-49)
vasavadatta katha: kanakadarpana iva prachivilasinya.
bheemeshwara puraanam: kaisesi puruhutu gaaraapu tillalu pattina ratnadarpana mananga. (2-49)
modalainachotla ee anuvaadam muulaatisaayikamgaa unnadi. praacheekumaari anatam kante pradhamasandhyaanga annanduvalla kalyanangatvam prasphutamai soubhaagyaatisayam dhvanistunnadi. darpanaaniki ratna suvarnaadula dharmavabodhakatvam suprasiddhame kaani, praacheevilaasini annappati kante puruhutu gaaraapu tillalu anatam valla anuvaadamlo dampatii shrungaara bhaavaanurakti, telugu nudikaarapu sompu andamgaa koluvutiiraayi. subandhuni moolamlone –
anantaram swetatapatra miva makarakethi sphaticalig miva gaganamahatapasasya pundareeka miva gaganagamigangayi bhagava nudupati rujjagama
ani unna roopananu sweekarinchi, apahnaavaaropaalato srinathudu cheppagaa (bheema. 2-42) naluguri gundello gudikattukonna padyam idhi:
kaduka dudayadri kanakakuutam bidi, dambaina paanavattambu gaani
kaadu kaa didi sudhaakarapoornabimbambu, kashmira sambhulingambu gaani
kaduka dudayaragaprakasam bidi, navakunkumalepanambu gaani
kaadu kaa didi kalankachchataarincholi, poojachesina kalvapuvvu gaani
yanega saptaarnavamulu mi nnandikonnagi
jandrakaantopalambulu jaluwara
nasamasarasaarvabhouma mutyaalagodugu
vidhedu vishwambu vennela velli delche.
indulo swetatapatra miva makaraketoh – asamasarasaarvabhouma mutyaala godugu; pundareeka miva – poojachesina kalvapuvvu; sphaticalig miva – kashmira sambhulingambu annavi swachchaanuvaadaalu. takkinadantaa swechchaanuvaadam. srinathuni eshwaraarchanakalaasheelaani pattina mutyaala godugidi. aayana kaduka dudayadri kanakakuutam bidi, dambaina paanavattambu gaani ani chandruniki udayaparvatam paanavattamai gocharinchina kalpananu puraskarinchukoni mahakavi dhurjati pempuchesi, tana kalahastimahaahaatmyamu adbhutaavahamaina ee padyaanni vraasaadu:
rdhi, daradhvaantamu dhupadhumamu, jwaladdiipaprabharaji kou
mudi, taaraanivahambu larpitasumambul gaem damodurasou
khyadamai sheethaghasstibimbashivali brachidisan.
ani. suukshapariseelana kaaviste srinathuni itarakrutulaloonuu subandhuni vasavadatta katha nunchi lekkalenanni anuvaadaalu kanupistaayi:
vasavadatta katha: jarattarukotara kutira kutumbinikoushikakule.
kaasikhandam: jarattarukotara jatharalutat. (2-148)
vasavadatta katha: sephalika siphavivara visrabdhavartamanagadheu.
kaasikhandam: sephalika kusumakesararajakparasara vasarakara karavraatambunu. (2-148)
vasavadatta katha: kulisasikhara kharanakharaprachaya prachanda chapetapatita mattamaatig.
kaasikhandam: ugratara sarabha chatula chapetapa[?ti]ta mohita rohitambunu. (2-148)
vantivi aantaratamyaalu anekam kanabadataayi.kaasikhandam mudritapratulalo 'ugratara sarabha chapeta paata' ani unnachota ardhaavagati prakaaram subandhuni muulaanni anusarinchi, 'ugratara sarabha chatula chapeta paatita' ani sarididdukovali. vasavadatta kathanu kannadamloki anuvadinchina mahakavi nemichandrudu tana leelavati prabandhamlo ee vaakyaanni sweekarimpalekapoyina lopanni poorinchataaniko emo gaani, aa tarvaata cheppina ardhanemi puraanam (3-47) loo deenini neminathuni pradhamajanmavruttaamtave kalpanaku puraskarinchukonnaadu:
giri guru chapeta paatita
kariyam harikondu keey paeru daruna
tyaruna tanu tarucharendram
saradhige karbittavetti paera terin.
ani. kannada vaamayaabhimaanulu gurtimpavalasina amsam kanuka ikkada paerkonnaanu. nemichandrudu guru chapeta paatita mattamatijah anna dalaanni unnadunnatlu guru chapeta paatita kariyam ani kannadeekarinchaadu.
ika, srinaathaanantarayugeeelu subandhuni smarinchina mahaakavulalo arunachala puraana karta pedapati somanathudu, vikramaarkacharitra nirmaata jakkana smaraneeyulu. aayana padasampadanu, oohala pohalimpunu samskrutamlo nunchi sagouravamgaa anuvadinchatame gaaka, 'sakala nipeeta nisaatimirasanghaata matitaneeya staya sodu masamarthe shviva kajjalavyaja dudvamatsu' anna bhavaniki
bahula jalaplavamaana
druhinandamu chemma yoaki rookshaarkavibhaa
rahitani gaatukapattenu
rahi chedi yana nandhatamasaraasulu berasen.
antuu manucharitralo (3-18) chitrika pattina allasani peddanagaaru avataarikalo 'vachashud' kosam subandhuni prastutinchaaru. srinathudu vasavadatta kathaloni 'kuntali kuntalollasana shankraantha parimala militalimala madhuratarajikaara mukharitanabhastalah' anna subandhuni chitrasilpaaniki aakarshitudai kaasikhandamlo (1-92):
parimalasambhaaraloo bambharamala
ani anuvadinchina padyaanne aadarsamgaa nilupukoni peddannagaaru pravarudu himavannagopantabhumulapu adugupettina (2-6) sannivesamlo –
ullaladalaka jalakana
pallavita kadambamukula parimalalaharee
hallohala madabambhara
malladhvanu lesnga visare marudankuramul.
ani hrudyamgaa aavishkarinchaadu. subandhudu kuntaladesakaantalu tama veneebandhaalalo mudichina puvvula suvaasanaku mattekkina tummedalani vyanjimpajeyagaa, srinathudu virisina pogada viruluu gorinta poovula sugandhaaniki logina tummedala madonmadam baatasaarulaku kaamoddiipakam ayindani vindhyavarnanalo aa vyanjananu marinta mohakamgaa teerchididdaadu. peddana gaaru alakaanadii jalakanaala challani sparsatho vippari priyunitho samaagamaaniki unmukhamgaa unna naayika vale bhaasinchina kadimipoomaggapai marulugonna gandutummedala madhura jhankaaranaadaanni mosikonivastunna pillagaalulanu varninchi varudhinee manogataniki uddeeptini pratipaadinchaaru. antatito taniviteerananduvalla kaabolu, mallee aa bhavanne teesikoni –
bahuratnadyutimeduro dareebhaagambulam bolchu ni
mmihikaahaaryamunam jarintu mepudum braman nabhovahini
lahari sheethalagandhavaahaparekannnn sourabha
grahanendindira tundilambu livi matkaantaarasantaanum.
ani aa madonmattabhramarikalanu varudhini vachomanisamhatilo (2-45) prakaasimpajesaaru. pindiprolu lakshmanakavi tama lankavijaya dwardhikaavyamlo (peetika 1-17) 'sarasamanoharaanchatprabandha subandhu' ani saviseshamgaa perkonatamto truptichendaka, kathaavasaana okachota – 1) seetaadevini vidichipettamani vibheeshanudu annagaariki hitopadesam chesina sandarbhamloonuu 2) lankaaparityaagam cheyamani kavi tanaku pratikuuludaina dammanaku bodhinchina sandarbhamloonuu –
baanuni, bharavin, ghanasubandhuni, naa bhavabhooti, g
rvaanapadambulam goninavari da danyula vindume kada!
ani (2-115)loo sleshavasaana ekatrinchi marokkasari aayana paerunu talachukonnaaru. padyaartham idhi: bharavin = kaantiki suuryuni vantivaanini, ghanasubandhuni = goppavaaraina manchi chuttaalu kaliginavaanini, aa bhavabhootin = aa parameshwaruni dayache sarvaishwaryaalu kaliginavaanini, geervanapadambulan = sarvadevataasthaanamulanu (vaari adhikaaraalanu), koninavarin = apaharinchinavaarini, banunin = baanaasuruni vanti, thath+anulan = inka itarulanu gurinchi, vindume kada = (tappulu chesi patanamainavaarini gurinchi) vintunnamu kada – ani vibhuushanudu seetaadevini sriraamuniki arpimpamani raavanunitoe antunnatlugaa ramayanaparamaina artham. geervanapadambulan = samskrutabhaashalo velasina anni padaalanu, koninavarin = sweekarinchinavaarini (prayoginchinavaarini), banunin = kaadambari harshacharitaadi bahulakrutulanu rachinchina bhattabanudane paerugala mahakavini, bharavin = kiratarjuniya kaavyanirmaata ayina bharavi mahakavini, ghanasubandhunin = vasavadatta kathanu rachinchi goppavaadani perugadinchina subandhudane mahakavini, aa bhavabhootin = uttararaamacharita mahaaveeracharita malatimadhava mahaagranthaalanu vinirminchina bhavabhooti mahakavini, thath+anulan = inka varikante itarulaina mahakavulu entamandini gurincho, vindume kada = (goppa goppa kavulanu gurinchi, vaari mahimalanu gurinchi) vintunnamu kada – ani pindiprolu lakshmanakavi yokka lanka maanyaanni dammana apaharinchinappudu – aa chesina tappunu sarididdukomani dammanatho athani tammudu bhadrayya raavanuniki vibheeshanuni vale hitopadesam chestu – atuvantivaarito pettukovaddani lakshmanakavi goppadanaanni gurinchi varninche sandarbhamlo artham.
ikkada kuudaa vasavadatta kathaloni 'subandhu ssujanaikabandhu' anna dalame slishtaarthamai 'ghanasubandhuni'gaa (goppa chuttaalu kaliginavaanigaa ani, leda – goppavaarandaruu eeyana maa bandhuvu ani garvamgaa cheppukonenta goppavaniga) avatarinchina vishayam gamanimpadaginade.
ivi gaaka, subandhudu chhandassaastramloni vruttanaamaalanu kathaarthaaniki anvayistuu sandarbanusaram chamatkaarikagaa cheppina – yascha kusumavichitrah vamsapattrapativaabhi sukumaralalitabhi pushpitagrabhi sikharinibhi praharshineebhi radarsitaanekavrutvati – annadaanini moodalinchi katta varadaraju srirangamahaatmyam dasamaaswaasamloonuu, ahobilapanditudu kalindikanya parinayam (1-56) lonoo, ganapavarapu venkatakavi prabandharaja venkateshwara vijayavilasam (1-2) lonoo; eeshadbhedamto koravi goparaju simhaasana dwaantrisika (5-54) lonoo anukrutulanu vraasaaru. kaavyakathaavasaana vanavarnanaku, naika soundaryavarnanaku, itaraprateeekalaku ee vruttanaamaalanu prakrutaaprakrutamgaa parikarimpajesina kavulu inka endaro unnaaru.
ika, prabandhakavulalo saahityarasaposhanaku, komalapadaleelaku saatileni 'vaanii gurutva mahattva khani' ani perupondina ramarajabhushanuni vale subandhuni rachananu swaayatteekarinchukoni, swatantravyaktivaavva santarinchukonna telugu kavi verokaru lerane cheppavachhunu. shleshavinyasaavaidagdh subandhuniki saatiraagaligi, aadhyaatmikabhaavasoougam valla subandhunikante meti kaagaligina mahatmudu aayana. slaeshamoolakaalaina utpreksha roopa kaatisayoktulaku, slaeshaanupraanitamulai vividhaalankaaraala samsrushtiki, anarghamaina vastudhvaniki aalavaalamaina aayana kavitaavyakti baanasubandhula mahaprabhavam muulaana ananyasaadhyamaina ardhagouravaanni santarinchukonnadi. subandhudu beejamaatraalugaa nilipina mahaarthaalanu aayana saakhopasaakhalaku vistarimpajesi vasucharitramane kalpavrukshaanni rasagnula hrudayaalalo chiratnamgaa niksheepinchaadu. naayikaanaayakula pradhamasamaavesam naadu upanishada miva saanandaatmaka mudyotayantim vaasavadattaam dadarsa ani subandhudu pravesapettina pavitramaina aarshopamaanam vasucharitra (2-14) loo bhaktagresarudaina ramarajabhushanuni amrutalekhinilo praanakalanu diddukonnadi:
veenula vindai yamrutapu
sonala pondai yamandasumachaladalini
gaanamu krandai yaa rava
maanandabrahmamaina nadhipati palken.
antuu amalodaattamgaa roopondindi. subandhudu kandarpaketuniki vaasavadatta srutisirasseemantamaina brahmavidyopanishatta vale aanandaparabramswaripu kaanavacchinatlu varnimpagaa – ramarajabhushanudu vasurajuku bhramareegaanasamaanamaina girikayokka amrutagaanam aanandaparabrahmasworapamu vinavachinatlugaa chitrikarinchaadu. chimmacheekatilo milamilalaadutunna taarakalanu subandhudu 'viyadamburaasiphenastaba iva' ani upamimpagaa, 'pellubbu nirlu penvelli nella padaarthamulu man bodamu budbudamu lanega' ani ramarajabhushanudu utprekshinchaadu. aayana kavitasarassulo viharinchevaariki ituvanti chitraupamyaalu taamaratamparagaa agupinchatamlo aascharyam undadu.
ee vidhamgaa aandhradesamlo aviralaprachaaraaniki nochukonna subandhuni mahaneeyakrutiki praprathamaandhraanuvaada velayinchina gowravam kreestusakam 1560 praantaala tenaali ramalingakaviki dakkindi. aa tarvaata deenini kreestusakam 17va satabdi naati vakkalanka veerabhadrakavi, 1899loo roddamu hanumantarao teluguchesaaru.
vaasavadattalooni kathaamsam chinnadayina, kaavyamantaa adugaduguna acheruvu golipe vidvatkarnarasayanavara roopudiddukondi. oopiri salupaneeyani kathanavegamtho subandhudu rouchikulaku mecchugolipe vinuutnamaina sailini kadanutokkinchadu. adhi puurtigaa kavi sweeyakapolakalpitame kaani anyaadhaaritam kaadani vimarsakulu nischayinchaaru. atyanta praamaanikamaina The Sanskrit Drama in its Origin, Development, Theory and Practice grandhamlo e.bi. keeth deenini swatantrakruti ane nirdhaarinchaaru. vastuvistaaram antagaa lekapoyina aramarika laeni drushyeekaranakausalam, tanaku bodhyamaanamaina samastaannii paatakulaku andajeyaalane ahamahamika manaku sammohakamgaa untaayi. rajasthanalanu addhaavaagvibudham kavinche aa maharachana manomandiramlo supratishtitamainaaka, kaavyasukhasangamaleelaku utsahinche tenaali ramalingakavi vantivaaru aandhreekaranaku utsavinchatam sahajame. subandhuni rachana atyanta sanksheparoopam kabatti ramalingakavi daanini samakaalika prabandhochitamaina pranaalikatoe tana itarakaavyaalalo vale hrudyamaina samvaadakalpanato nanapatrapravakesanish vistarimpajesi untaadu. moolamlo gruheetoonmuktamgaa podamina bhaavasamputiki rasavadarthavistaaramtho soubhaagyaanni alavarinchi prabandhaaniki impusompulanu koorchivuntaadani oohimpavachchunu. kathaanaayakudaina kandarpaketudu vaasavadattanu kalalo chusi, aamekosam chintamagnudainappudu athani ishtasakhudu makarandudu akkadiki vachi athani paradhyaanaaniki karanamemito cheppamani adugutaadu. appudu kandarpaketudu makaranduniki tana chittasthitini vivarinchina sannivesamloni matalivi:
u(katha mapi smarapraharaparavasah parimitakshara muvacha). vayasya! diti riva satamanyusamakula bhavati sajjanachittavrutti. naa ya mupadesakalah pachyanta i vaagaani. kwadhyanta i vaendriyaani. bhidyanta iva marmani. nissara nteeva pranah. unmoolyanta iva vivekah. na shteva smrutih. ta dadhuna yadhi twam sahapaamsukreedita samadukhasukhaepae tadaa maa manugachana
ee bhaagaaniki ramalingakavi anuvaadam prasannapadabandhamtho gambheeraarthanigumphitam alararindi. puurvaaparaalanu entho jaagrattagaa gamaniste gaani idhi anuvaadamani gurtinchatam kashtam. aa padyaanni chudandi:
a ccomalacti gangoninayappati nundiyu nemi cheppa! naa
kekkad juchinan madanu, decchkoad juuchina rohinivibhum,
decchkoad juchinam jiluka, lekkad juchin gammagadpu, lim
kekkada vetta yorvegala nee virahaanala tapavedanan.
idhi pedapati jagannathakavi sankalaninchina prabandharatnaakaramu dviteeyaaswaasamlo 95vadigaa udaharimpabadi unnadi. moolamlo nissara nteeva pranah (praanaalu potunnatlugaa unnadi), kwadhyanta iva indriyaani (indriyaalu aarchukupotunnatluga unnaayi), bhidyanta iva marmani (lolopala cheelchivestunnatlu unnadi) – ityaadigaa vivakshita anyaparavaachyamaina abhidhaamuuladhvani telugulo ekkad juchin gammagaadpulu, ekkad juuchina rohinivibhundu, ekkad juchinam jilukalu ani kavinibaddhamaina vaktruproudoktisid – ardhamuula – alankaaradhvanigaa susamskrutamai vannemeerutunnadi. entho jaagrattagaa pariseelinchithe gaani –
nissara nteeva pranah – ekkad juchin gammagaadpulu
kwadhyanta iva indriyaani – ekkad juuchina rohinivibhundu
bhidyanta iva marmani – ekkad juchinam jilukalu
vantivi samasamskrutaalugaa telugucheyabadinavani pradhamadrushtiki sphurinchatam kashtame kaani, virahodvejanam valla gaadpulaku praanabhanjakatvam, challadanaanni prasaadinche rohinivallabhuniki kwathanagunam, srutisubhagaalaina chiluka palukulaku kathoratha annavi upaalambhanavishayaalai aakshepatiraskrutaalu kaavatam prasiddhame kada. rohinivallabhadi smaranam viruddhakaaryodbhavama indriyakvathanamgaa parinaminchatam ikkada anuvaadamlooni visesham. moolamlo kevalaanubhavaneeyamai nirviseshamgaa unna kathanaanni ananuroopasamsargaatmanakam chesi virodhaanni garbheekarinchatam muulaana prabandhaartham vyangyavyanjakatanu santarinchukonnadi. padyaantamlo im, kekkada vetta yorvegala nee virahaanala tapavedanan anna vinirdesam valla antavaraku gamyamanamga unna viruupakaaryotpatti vaachyamai, moolaaniki vyaakhyaanpraayamgaa amarindi. virahaavasthaalooludaina naayakuniki sattvatyaagaanni chitrinchi dheerodaattataku bhangaanni kaliginchataaniki maarugaa priyaaviyogajanitamaina dainyaanni anyapadesavacharoopaanaa vyajyamaanam cheyatame samuchitamgaa unnadi.
ee padyarachanaavela ramalingakavi manassulo anantaamaatyuni bhojarajeeyamlo sampati narendruni kumarte pushpagandhi vasantakaalam ragane chelikattelato udyaanavanamloki adugupettina sannivesam manassulo unnadi kaabolu. varnyavishayam verayina, padyaala ettugada okate.
anantuni padyam –
ekkad juchinam jiluka, lekkad juchin gokilammu, lee
chakkati juchinan samadashatpadasamghamu, lende juchinam
jokkapu sarikal rutuvu sompu nutimpa vasambe! puvvede
rekkina panchasaayakudu yeddesi juuchina na vvanambunan.
ani. tanjaavuuruloo unna prabandhasaarasiroomanilano (akkadi padyasankhya 236), manavalli ramakrishnakavi prakatinchina prabandhamanibhooshanamulooo (andulooni padyasankhya 251) evaru rachinchinado, e kaavyamloonido teliyani ituvantide, padyam okatunnadi:
ekkad juchinam jiluka, lekkad juchin gokilambulu,
nnekkada naina bushpamula neechi sudin bhramiyinchu tummedal,
vekkasamayye naamani savistarasampada nemi cheppudun!
rekkalateji puppodulu regi vasantamu lade nayyedan.
ee rendu padyaalaloonuu vasantaratuvu soubhagyame varnyavishayam. antekaka rendintiloonuu modati paadam ekaroopangaane unnadi. vishayavibhedamtopaatu ramalingakavi rachanaloni dhvanyadhvanyatanu kuudaa chudavachunu. ee mugguru kavula padyasilpaaniki aadyaprakruti srinathuni bheemeshwara puraanamlo (3-23) kanabadutundi:
ekkad juchinan sarasi, yekkad juuchina devamandiram,
bekkad juchinam datini, yekkad juchin bushpavatikam,
bekkad juchinan nadi – maheevalayambuna bheemamandalam
bekkada? nanyamandalamu lekkada? bhavana chesi chuchinan.
agastyudu vedavyaasuni manakhedaanni anunayimpagori godaavareetiiraana nelakonna bheemamandalam mahimanu abhivarninchina ee padyasilpaanni manassulo prateekagaa nilupukonna ramalingakavi kandarpaketu vilaasaaniki munupe cheppina tana udbhataradhya charitralo saitam pramatheshwarudu vaaraanasii punhyakshetramloni vishweshwaraalayaanni sandarsinchina ghattamlo deenine anusarinchaadu:
ekkad juchinam bramathu, lekkad juuchina yogimandalam,
bekkad juchinan khacharu, lekkad juuchina siddhayouvatam,
bekkad juchinan sukrutu, lekkad juuchina moorthithone bem
pekkina vedamul galigi yella samruddhule dejarilluchun.
ee vidhamgaa subandhuni vasavadatta kathaku yathaavadanuvaadam kaavatam valla, padyapu pokadanu batti paini udaaharinchina a ccomalacti gangoninayappati nundiyu nemi cheppa! anna padyam tenaali ramalingakavi kandarpaketu vilaasamloonidee ani nischayimpabadutunnadi.
ide sannivesamlo tenaali ramalingakaviki tarvaata subandhuni rachananu aandhreekarinchina vakkalanka veerabhadrakavi tana vasavadatta parinayamu (1-231) loo konchem inchuminchugaa chesina anuvaadam kuudaa pariseelimpadaginade:
kannule gattinatla podakattedu ganniya chinnellela naa
kanniyu; nemanam dagu hrudantarataapamu dhee goormitho
na nnalinaayataakshi madhuraadharabimbasudhaarambam naa
kennatikaina galgu noko? yee jananambunakun phalambugan.
eeyanaku ramalingakavi vale sabdachitraalapai antagaa abhimaanamuu, aa vidhamaina soundaryadrishti lenanduvalla kathaakathanaanni pradhaanamgaa pettukoni kaavyaanni tvaritagatini lagivesadu. pratyekinchi chadivinappudu bagunnatle untundi kaani, mahakavi rachanatho polchichusinappudu maatram saatiraadanipistundi.
1. jeeya dgadyasudhaadhunya subandhu prabhavachalah
bhangasleshamane vaishishtyavasaana goppagoppa kavulaku kuudaa bhangapaatu nodavinche gadyamu ane amrutapravaahaaniki puttugonda ayina subandhu mahakavi kalakaalam jeevinchaali gaaka! ani sthoolaartham.
bhagsaslesham valla – ante moodarthaalu:
u) bhag+aaslesham = bhangu ane mattumandunu seviste kaligetatuvanti (tatsambandhayukti valani), haggah = swasthataa bhangaroopamaina paaravasya siddhi. haggo veechishu vikhyaatho haggo jayaviparyayah, haggo bhede rujayam cha haggaa shasyam sanahwayam ani dharanidasuni dharanikosam.
u) bhagmante jalanirgamam, asleshamante tatsambaddhata. bhagsaslesham = mahapravaham munchettivestunna bhavam muulaana, haggah = jaladarimpu. bhag utkalikavali ani harshakeerti saaradeeya namamala. bhee dormi bhakti kautilya bheeshu haggah striam shane, vegah pravaha jayayah ani mankha kavi mankhakosam.
u) bhag+aaslesham aasaadya = sabhanga abhangaadi shleshala pondika valla kaavyaartham puurnaanubhavaaniki rananduvalla kalige (wacha kaatinya maayaanti bhagashleshavisheshatha ani trivikrama bhattu nala champuvu (1-16) loo vraasina shlokaanni gurtuku techukovali), haggah = bhangapaatu. bhag staregne bhede cha rugviseshe parajaye, kautilye bhaya vichchitthyo ani hemachandruni anekaarthasangraham.
gadyamu ane paadaniyamarahitamaina kaavyabandhamuthodi mecchitiiravalasina rasapravaahaaniki (asalu gadyamu antene mechavalasinadi ani artham) puttugonda ayina subandhuni kavitalo rasamadhurini grolina kavulaku bhangu ane mattumandunu seviste kalige paaravasyasiddhi; samaasabhooyistamaina subandhuni gadyasravanti uravadiki mahapravaham munchettivestunna bhavam muulaana kavulaku (= jalapakshulaku ani maroka artham) menanta gagurpatu; oka pattana longani kathinamaina shleshala valla maatimaatiki arthaalu vetukkovalasivachchi sabhalalo sativari mundu bhangapaatu ani – mottam meeda prakrutaaprakrutamgaa moodarthaalu sphuristunnaayi.
peater peaterson 1887loo prakatinchina Third Report of Operations in search of Manuscripts in the Bombay Circle (puta-35; anubandham puta-55) aadhaaramgaa – 1912 loo mahavidvaamsulu lui hehch gray moolasametamaina tama anuvaadam Vasavadatta, A Sanskrit Romance of Subandhu peetika (pu.42) loo ee shlokaanni lakshmanuni suuktaavali lonidigaa udaaharinchaaru.
2. saa rasavatta vihataa nawaka vilasanti charati noo coockh
saraseeva keertishesham gatavati bhuvi vikramaaditye.
vikramaadityudu bhoomini vidanaadinanduvalla lokamlo asalu rasavatta anede ledani (rasavatta ante rasamunu = neetini kaligiundatamanii, shrungaara veeraadi rasavantamai undatamanee rendarthaalu. vikramaadityudu (vikramudu ane suuryudu) astaminchinanduvalla lokam neerasa (rasamu leka) nirjeevamainadanii, lokamlo veerarasasiddhulu lekapoyarani bhavam); charati noo coockh = neeru lenanduvalla tadarthamai kongalu ravatam ledanee, kam = okanoka balavantuni, kha = okanoka balavanthudu, noo charati = bhakshinchatam ledanee (satruraajyaalanu mattupettagala saktimantulaina rajulu laeranee); sarasula vishayam keertishesham ayindanee – ante ippudu sarasulainavaaru lerani, keerti ante burada ane artham kuudaa unnadi kanuka – okappudu teertha jalaasayaalundina chota ippudu buradaguntalu migilayani (samastam ksheenoonmukham ayindani) indulo sleshaarthaalu kanabadutunnaayi. ivigaaka kah sabdam vrushnivamsa mahaarathulanu suuchistunnadani, virataraju koluvulo dharmaraju gaikonna prachchannanaamaaniki ghnaapakamani chamatkaaraparamparanu vyaakhyaatalu oohinchaaru.