ఇలా వందల పద్యాలు వేమన పేరుమీద చలామణిలో ఉన్నాయి. వేమన మొదట శృంగార జీవితం గడిపి తరువాత విరక్తుడై యోగిగా మారిన కవి అని చెబుతారు. ఇదమిద్థంగా కాకపోయిన ఈయన పదిహేడవ శతాబ్దానికి చెందిన కవి. నన్నయ మొదలుకొని నేటి ఔత్సాహిక కవులదాకా ఎంతో మంది కవులు ఆటవెలదులు రాసిన వారే. కాకపోతే వేమన పద్యాలు జీవితానుభవాలనుండి పుట్టినవి. మనిషిని తీర్చి దిద్దడానికి రాసినవి. ప్రజల అగచాట్ల నుండి బయల్వెడలినవి. జనుల భాషలో రాయబడినవి అందుకే వాటికంత ప్రాచుర్యం లభించింది.
ప్రబంధకవులందరూ తమకావ్యాల్లో వృత్తాలతో పాటు ఆటవెలదులు తేటగీతులు విరివిగానే వెలయించారు. ఆధునిక కవులు చాలామంది ఆటవెలది పద్యాలలో లఘు కావ్యాలు వెలువరించారు. ఆటవెలదితో పాటు తేటగీతి కూడా
ఆ తరువాత ఇలాంటివే సుమతీ పద్యాలు, వేమన పద్యాలు చాలానే చూచిరాత కాపీలు నింపాను. కలాలుండేవి, సిరాబుడ్లుండేవి. కలాన్ని సిరాలో ముంచి పై గీతకు కింది గీతకూ తగిలేట్లుగా చూచిరాత రాసేవాళ్లం. చూచిరాత కాపీ పేజీల్లో మొదటిలైనులో బాపు ఎర్రసిరాతో వ్రాస్తే మిగతావన్నీ పూరించడం అందరికీ తెలిసిందే. బాపు ఊరికే అనేవారు. పదిసార్లు చదివేకంటే ఒకసారి రాస్తే బాగా గుర్తుంటుందని. పద్యాలే కాకుండా బోలెడు సామెతలు చూచిరాత రాసే వాణ్ణి.
చెరపకురా చెడేవు, దురాశ దుఃఖము చేటు, కలిమిలేములు కావడి కుండలు, ఆరోగ్యమే మహా భాగ్యము, అందని ద్రాక్షపళ్లు పుల్లన, సంతోషం సగం బలం, దూరపు కొండలు నునుపు, కోటి విద్యలు కూటికొరకే, ఆడితప్పరాదు పలికి బొంకరాదు, సత్యమేవజయతే, పరుగెత్తి పాలు త్రాగటం కన్నా నిలబడి నీళ్లు తాటం మిన్న, ముందుగొయ్యి వెనుక నుయ్యి, తంతే గారెల బుట్టలో పడ్డట్టు, ఇంకా ఎన్నో సామెతలు చూచిరాత పేరుతో ఎప్పుడూ నోట్లో మెదులుతూ ఉండేవి.
పదకొండో శతాబ్దానికి చెందిన నన్నయ ఆంధ్రమహాభారత రచన చేసే నాటికే కందం ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. నన్నయకంటే వంద సంవత్సరాల ముందే కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల గ్రామం దగ్గరలో ఉన్న బొమ్మల గుట్టమీద గండశిలపై చెక్కిన కందపద్యాలను పరశోధకులు కనుగొన్నారు. కురిక్యాల ప్రభువు జినవల్లభుడు రాసిన మూడు కంద పద్యాలు తొలి సాక్షీభూతమైన కందాలుగా గుర్తించారు. జినవల్లభుడు కన్నడకవి పంపని సవతి తమ్ముడు. కన్నడ మహాభారత కవి కన్నడ రత్న త్రయాలైన పంప, పొన్న, రన్న లలో ఒకడు. ఇతని విక్రమార్జున విజయంలో కూడా కొన్ని కంద పద్యాలున్నాయి. అన్నిటి కంటే ముఖ్యంగా ఈ ఇరువురు సోదరుల సమకాలికుడు, వీరికి మిత్రుడు ఇదే ప్రాంతానికి చెందిన మల్లియరేచన ఏకంగా అదేసమయంలో కందపద్యాలలో ‘కవిజనాశ్రయమ’నే లక్షణగ్రంధాన్ని రచించాడు. .
వేములవాడ చాళక్యుల వంశం వాడయిన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానకవియైన పంపమహాకవి ఒజైనమతావలంబుడైన అరికేసరిని కృతినాయకుడుగా జేసి జైనమతానుగుణంగా విక్రమార్జునవిజయం రచించాడు. మరి కొన్ని వీరిగురించిన విషయాలు విపులంగా తరువాతి భాగంలో చెప్పుకుందాం. మక్తాయింపుగా పోతన కందం ఒకటి
ilaa vandala padyaalu vemana paerumeeda chalaamanilo unnaayi. vemana modata shrungaara jeevitam gadipi taruvaata viraktudai yogiga maarina kavi ani chebutaaru. idamidthamgaa kaakapoyina eeyana padihedava sataabdaaniki chendina kavi. nannaya modalukoni neti autsaahika kavuladaka entho mandi kavulu aataveladulu raasina vaare. kakapothe vemana padyaalu jeevitaanubhavaalanundi puttinavi. manishini teerchi diddadaaniki rasinavi. prajala agachatla nundi bayalvedalinavi. janula bhashalo rayabadinavi anduke vaatikanta praachuryam labhinchindi.
prabandhakavulandaru tamakaavyaallo vruttaalatoe paatu aataveladulu tetageetulu virivigaane velayinchaaru. aadhunika kavulu chaalaamandi aataveladi padyaalalo laghu kaavyaalu veluvarinchaaru. aataveladito paatu thetageeti kuudaa
aa taruvaata ilantive sumatii padyaalu, vemana padyaalu chalane chuuchiraata kaapeelu nimpaanu. kalalundevi, sirabudlundevi. kalaanni siraalo munchi pai geetaku kindi geetakuu tagiletlugaa chuuchiraata rasevallam. chuuchiraata kaapi paejeello modatilainulo baapu errasiraatho vraaste migatavanni poorinchadam andarikee telisinde. baapu oorike anevaaru. padisaarlu chadivekante okasari raste baga gurtuntundani. padyaale kakunda boledu saametalu chuuchiraata rase vaanni.
cherapakura chedevu, durasa dukkhamu chetu, kalimilemulu kaavadi kundalu, aarogyame mahaa bhagyamu, andani draakshapallu pullana, santosham sagam balam, doorapu kondalu nunupu, koti vidyalu kootikorake, aaditapparaadu paliki bonkaraadu, satyamevajayathe, parugetti paalu traagatam kanna nilabadi neellu taatam minna, mundugoyyi venuka nuyyi, tante gaarela buttalo paddattu, inka enno saametalu chuuchiraata paerutho eppuduu notlo medulutuu undevi.
padakondo sataabdaaniki chendina nannaya aandhramahaabhaarata rachana chese naatike kandam praachuryamloki vachindi. nannayakante vanda samvatsaraala munde karinnagar jilla kurikyala graamam daggaralo unna bommala guttameeda gandasilapai chekkina kandapadyaalanu parasodhakulu kanugonnaru. kurikyala prabhuvu jinavallabhudu raasina moodu kanda padyaalu toli saaksheebhootamaina kandaalugaa gurtinchaaru. jinavallabhudu kannadakavi pampani savati tammudu. kannada mahabharata kavi kannada ratna trayaalaina pampa, ponna, ranna lalo okadu. itani vikramaarjuna vijayamlo kuudaa konni kanda padyaalunnaayi. anniti kante mukhyamgaa ee iruvuru sodarula samakalikudu, veeriki mitrudu ide praantaaniki chendina malliyarechana ekamgaa adesamayamlo kandapadyaalalo kivavinashrayamane lakshanagrandhaanni rachinchaadu. .
vemulavada chaalakyula vamsam vaadayina rendava arikesari aasthaanakaviyaina pampamahaakavi ojainamatavalambudaina arikesarini krutinaayakudugaa jesi jainamataanugunamgaa vikramarjunavijayam rachinchaadu. mari konni veerigurinchina vishayaalu vipulangaa taruvaati bhaagamlo cheppukundam. maktaayimpugaa potana kandam okati