శ్రీ దుర్గా దేవి అవతారాలలో ఐదవ అలంకారం 'కాత్యాయని' . 'కత' నామకుడైన మహర్షి కుమారుడు కాత్య మహర్షి . ఈ మహర్షి పేరునే కాత్య గోత్రము ప్రసిద్ది చెందినది . ఆ కాత్యగోత్రజుడైన కాత్యాయన మహర్షి ఇంట పుత్రికగా అవతరించిందని , అందువల్ల ఈమే కాత్యాయనిగా పేరుగాంచిందని ఒక ప్రతీతి. ఒకానొక సమయంలో మహిషాసురుడనే రాక్షసుడు బలగర్వంతో వరగర్వంతో ముల్లోకాలను బాధిస్తుండగా వానిదుండాగాలకు వేసారినట్టి దేవతలు మునులు అందరు కలిసి వానిదుశ్చర్యలను బ్రహ్మదేవునికి విన్నవించగా బ్రహ్మ వారందరినీ వెంటబెట్టుకొని హరిహరులున్న చోటకు వచ్చి శరణువేడి ప్రార్థించాడు . అప్పుడు హరిహరులు ముఖప్రదేశాలనుంచి కోటి సుర్యకాంతులతో గొప్ప తేజస్సు వెలువడింది . దేవతలంత తమతమ దివ్యశక్తులను ఆ తేజస్సు నందు ఆవహింపజేశారు . ఆ మహాతేజస్సు స్త్రీ ఆకృతిపొంది మహాశక్తిగా అవతారం చెందింది .
ఆ మహాశక్తి మొదట కాత్యాయన మహర్షిచేత పూజలందుకొని సప్తమి , అష్టమి , నవమి దినాలలో ఆ మహర్షి ఇంట నిలిచి దశమినాడు లోకకంటకుడైన మహిషాసురుని సంహరించింది . కాత్యాయన మహర్షి ఇంట వేలసినందుకు ఈమె కాత్యాయనిగా ప్రసిద్ది పొందింది . కాత్యాయని రూపం దేదీప్యమానం . ఈమె దేహకాంతి బంగారు ఛాయతో తళతళలాడుతుంటుంది . ఈమె చతుర్భుజి . నాలుగు చేతులు కలిగి ఉంటుంది. ఇరుచేతులయందు వరదాభయ ముద్రలు కలిగి ,ఇరు చేతులలో ఒకచేత ఖడ్గం ,ఒకచేత పద్మం ధరించి శోభిల్లు తుంటుంది.
కాత్యాయనీ వ్రతం అమోఘఫలదాయకం . కోరిన వరుని భర్తగా పొందటానికి అవివహితులైన నవయువతులు ఈ కాత్యాయని మాతను పూజించి వ్రతాన్ని చేయడం పురాణకాలం నుంచి వస్తున్న సంప్రదాయం. శ్రీ కృష్ణ భగవానుని భర్తగా పొందటానికి వ్రేపల్లెలోని గోపికలందరు కలిసి కాత్యాయని వ్రతం చేసినట్లు భాగవతంలో చెప్పబడినది . ఉషఃకాలంలో యమునానదిని చేరుకున్న గోపికలు నది ఒడ్డున సైకత ప్రతిమను చేసి కాత్యాయని దేవిగా భావించుకొని
అని నిశ్చల భావంతో యాదవకాంతలు కాత్యాయని మాతను సేవించినారు . అప్పటి నుంచి గోకులానికి అధిదేవతగా ఈ కాత్యాయని దేవి వెలసింది . ఈ దేవి శార్దూల వాహన .
పరిపూర్ణ విశ్వాసంతో ఉపాసించిన వారికి ఈ మాత సులభంగా ప్రసన్నమౌతుంది . ఈ దేవిని పుజించేవారికి రోగభయంగాని , శత్రుభయంగాని , సంతాపంగాని ఉండదు . సమస్త విధాలుగా ఈ తల్లీని శరణుజొచ్చిన వారికి కోటి జన్మాల పాపాలను కూడా నశింపజేస్తుంది . వివాహం కావలసినవారు తప్పకుండా కాత్యయని దేవిని పూజించండి.
shree durga devi avataaraalalo aidava alankaram 'kaatyaayani' . 'katha' naamakudaina maharshi kumarudu kaatya maharshi . ee maharshi perune kaatya gotramu prasiddi chendinadi . aa kaatyagotrajudaina kaatyaayana maharshi inta putrikagaa avatarinchindani , anduvalla eeme kaatyaayanigaa perugaanchindani oka prateeti. okanoka samayamlo mahishasurudane rakshasudu balagarvamtho varagarvamtho mullokaalanu baadhistundagaa vaanidundaagaalaku vesarinatti devatalu munulu andaru kalisi vaaniduscharyalanu brahmadevuniki vinnavinchagaa brahma vaarandarinee ventabettukoni hariharulunna chotaku vachi saranuvedi praarthinchaadu . appudu hariharulu mukhapradesaalanunchi koti suryakaantulato goppa tejassu veluvadindi . devatalanta tamatama divyasaktulanu aa tejassu nandu aavahimpajesaaru . aa mahatejassu stree aakrutipondi mahasaktiga avataaram chendindi .
aa mahasakti modata kaatyaayana maharshicheta poojalandukoni saptami , ashtami , navami dinaalalo aa maharshi inta nilichi dasaminadu lokakantakudaina mahishaasuruni samharinchindi . kaatyaayana maharshi inta velasinanduku eeme kaatyaayanigaa prasiddi pondindi . kaatyaayani roopam deediipyamaanam . eeme dehakanti bangaaru chaayato talatalalaadutuntundi . eeme chaturbhuji . naalugu chetulu kaligi untundi. iruchetulayandu varadaabhaya mudralu kaligi ,iru chetulalo okacheta khadgam ,okacheta padmam dharinchi shobhillu tuntundi.
kaatyaayanii vratam amoghaphaladayakam . korina varuni bhartagaa pondataaniki avivahitulaina navayuvatulu ee kaatyaayani maatanu poojinchi vrataanni cheyadam puraanakaalam nunchi vastunna sampradaayam. shree krishna bhagavanuni bhartagaa pondataaniki vrepalleloni gopikalandaru kalisi kaatyaayani vratam chesinatlu bhaagavatamlo cheppabadinadi . ushahkaalamlo yamunaanadini cherukunna gopikalu nadi odduna saikata pratimanu chesi kaatyaayani devigaa bhaavinchukoni
ani nischala bhaavamto yaadavakaantalu kaatyaayani maatanu sevinchinaaru . appati nunchi gokulaniki adhidevatagaa ee kaatyaayani devi velasindi . ee devi saarduula vaahana .
paripurna vishwaasamtho upaasinchina vaariki ee maata sulabhamgaa prasannamoutundi . ee devini pujinchevaariki rogabhayamgaani , satrubhayamgaani , santaapamgaani undadu . samasta vidhaalugaa ee talleeni saranujochina vaariki koti janmala paapaalanu kuudaa nasimpajestundi . vivaham kaavalasinavaaru tappakunda kaatyayani devini poojinchandi.