‘కానీ వాళ్లు ఇళ్ల దగ్గర ఉండగా మీరు వెళ్లి చూస్తే మంచిది. పనిలో ఉండగా వైద్య పరీక్షలంటే ఎలా?’ అన్నాడు బాస్టియన్‌. ‘ఎక్కడైనా వాళ్లందరినీ ఒకచోటకి చేర్చే మేం పరీక్షలు చేస్తాం బాస్టియన్‌ ‌గారూ!’ నచ్చ చెప్పడానికి ప్రయత్నించారు డాక్టర్‌ ‌మూర్తి. ‘ఎంత అమాయకులు డాక్టర్‌ ‌గారూ! వీళ్లు పీకల దాకా కల్లు తాగి తాటితోపులలోనో, ఈత చెట్ల కిందో పడిపోయి ఉంటారు. అక్కడికి వెళ్లి చేస్తారా పరీక్షలు? లేకపోతే, ఎక్కడో కీకారణ్యంలో వేటాడుతూ ఉంటాడు. వాడి వెనకాలే మీరూ వెళతారా దూదీ, సిరెంజ్‌, ‌మందులూ పుచ్చుకుని ? ఇదీ అంతే. ఇది ముఖ్యమైన పని. ప్రభుత్వం పని. వీళ్లంతా మరో నాలుగు రోజులలోనే ఇళ్లకి పోతారు. అప్పుడు చేయండి! ఇక ఇంటి దగ్గరే పడి ఉంటారు. ఈ సోమరిపోతుల గురించి నాకెందుకు చెబుతారు.’ అన్నాడు నిర్లక్ష్యంగా. ‘నేను అడుగుతున్నది రెండు గంటలు, వదిలిపెట్టడానికి కూడా సాధ్యం కాదంటారా?’ అవమాన భారంతో అన్నారు డాక్టర్‌ ‌మూర్తి. ‘సాధ్యం కాదనే చెబుతున్నాను డాక్టర్‌.’ ‌కొంచెం గట్టిగానే అన్నాడు బాస్టియన్‌.
‘‌బాస్టియన్‌ ‌గారూ! వీళ్లు ఈ పని ఇలాగే చేస్తే చాలా ప్రమాదం!’ అన్నాడు డాక్టర్‌ ‌మూర్తి. ‘ఏమవు తుంది? చస్తారా ? చావనీయండి. ప్రభుత్వ పని కంటేనా? వీళ్ల ప్రాణాలు మీరు అనుకుంటున్నంత విలువైనవేమీ కాదు.’ అన్నాడు బాస్టియన్‌, ‌గొంతు తగ్గించి. ఆ ఇంగ్లిష్‌ ‌సంభాషణ ఏమీ అర్థం కాక కొందరు వింతగా చూస్తున్నారు ఆ వాదులాట కేసి. ‘మీకొక విషయం చెబుతున్నాను. వీళ్లు మైదాన ప్రాంతంలో ఉండే దొమ్మర్ల మాదిరిగానో, వడ్డెర్ల మాదిరిగానో శరీర శ్రమ చేయకూడదు. అంత కష్టానికి వీళ్ల శరీరం తట్టుకోలేదు. వీళ్లకి కాల్షియం తక్కువ. పైగా ఈ దారుణమైన చలిలో, ఎండలో, ఆ దుమ్ములో పని చేస్తే ఆరోగ్యం చెడిపోవడానికి ఎంతోకాలం పట్టదు. దయచేసి అర్థం చేసుకోండి.’ అన్నారు మూర్తి. ‘అంటే రోడ్డు పనే ఆపేయ మంటారా? మీరు మాట్లాడేది ప్రభుత్వం వ్యతిరేకం. గుర్తుంచుకోండి !’ హెచ్చరిస్తున్నట్టు అన్నాడు బాస్టియన్‌. ‘‌డాక్టర్‌ ‌గారూ! రోడ్ల పని ఆపేయమని ఎలా చెబుతారు? కొండల్లో రోడ్లు వేయడం మొదలు పెట్టాక సంతలు మొదలయ్యాయి. వీళ్ల సరుకు బయటి ప్రపంచానికి పోతోంది. అమ్ముడుపోతోంది. చోడవరం, కోట, లంబసింగి, అడ్డతీగల సంతలు అలా వచ్చినవే. మన్యంలో దొరికే పళ్లూ, కాయలు, తుమ్మ, కలప ఇప్పుడు రాజమండ్రి, కాకినాడ వెళుతున్నాయి. కొన్ని సరుకులు మద్రాసు, కలకత్తా పోతున్నాయి. ఇంకొన్ని బొంబాయ్‌, ‌లండన్‌, ‌హ్యాంబర్గ్ ‌వరకు వెళుతున్నాయి. ఈ రోడ్డు వాళ్లకి తిండి పెడుతోంది. ఇంకా పెడుతుంది. వీళ్లని ప్రధాన స్రవంతి జన జీవనంలో కలపడానికి ఈ రోడ్లే ఉపయోగపడతాయి. ఆ మాత్రం తెలియదా మీకు? మీకు తెలుసా డాక్టర్‌? ‌నిరుడే మన్యం కొండల ఉత్పత్తులు అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగ స్వామ్యమయ్యాయి. నిన్నగాక మొన్న ఏజెన్సీ కమిషనర్‌ ఏమన్నాడు? ఈ సారవంతమైన భూమిని, ఈ ఖనిజ సంపదని, సుసంపన్న ప్రకృతి సంపదని తెరిచి పెట్టండి. వెనుకబడిన కొండవాళ్లకి అభివృద్ధిని పరిచయం చేయాలి. వాళ్లు కాలంతో పాటు పురోగ మించాలి. ఆదిమ వ్యవసాయ పద్ధతులకి వాళ్లు స్వస్తి చెప్పాలి. వలస ఆర్థిక వ్యవస్థలో వీళ్లని భాగస్వాము లని చేయాలి అన్నాడు. వాళ్ల ఆలోచన అలా ఉంది. మీరేమో వీళ్లని రాచి రంపాన పెడుతున్నామని రగడ చేస్తున్నారు? ఇది ప్రభుత్వ వ్యతిరేకం కాదా?’ ఇంకా తీవ్రంగా అన్నాడు బాస్టియన్‌. ‘‌నేను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా మాట్లాడుతున్నానని మీరు అంటున్నారు. కానీ నేను చదువుకున్న వైద్యవిద్య ప్రకారం ఆ మాట అంటున్నాను. ఈ చాకిరీతో వీళ్లు ప్రధాన జన జీవన స్రవంతికి చేరరు సరికదా! పరలోకాలకి మాత్రం చేరగలరు. అది తథ్యం. వీళ్లకి సుదూర తీరాలతో పరిచయం కలిగించే పేరుతో, దాంతో వాళ్లకి ఏం ఒరుగుతుందో తెలియకుండా వాళ్ల ఆయుషుని హరించడం ఏమి న్యాయం? ఇదే నా ప్రశ్న.’ ఈ వాదం ఇష్టం లేనట్టు అరుస్తూ వెళ్లిపోయాడు బాస్టియన్‌. ‘ఎవడ్రా అది? ఒళ్లోంచి పని చేయడం రాదు. చోద్యం చూస్తారు. లేదంటే దిక్కులు చూస్తారు. సోమరిపోతులు..’ అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయారు డాక్టర్‌ ‌మూర్తి. బాస్టియన్‌ ‌విలియం కేసి చూసి చిన్నగా నవ్వాడు. తప్పదన్నట్టు నవ్వాడు విలియం.
**********
ఆ రోజు లంబసింగి తిరిగి రావాలి.
కానీ రావడానికి మనస్కరించక బౌడలోనే ఉండిపోయారాయన. అక్కడే రాశారు డైరీ.
బౌడ, 7-3-1921
డియర్‌ ‌మన్యం డైరీ!
ఈ మనుషులని చూస్తుంటే ఆకుపచ్చ లావాలో కాగిపోతున్నారనిపిస్తోంది. బానిసలను చూసినట్టే చూస్తున్నారు. పశువులని సంతలకి తోలుకు వెళ్లినట్టు గ్రామాల మీద పడి మనుషులని రోడ్డు పనికి లాక్కుపోతున్నారు. ఈ వాక్యాలలో ఒకటి రెండు విశేషణాలు కనిపించవచ్చు.
కానీ అవి వాస్తవాన్ని బలంగా చెప్పడానికి ఉపయోగించినవే. ఇదే ఒక సృజనాత్మక రచయిత రాస్తే వాళ్ల మెడలకు తాళ్లు కూడా వేసేవాడు. గొలుసులతో ఈ బక్క ప్రాణులను బంధించేవాడు.
కానీ నాకు మనసొప్పడం లేదు. అలాంటి అభిప్రాయానికి వచ్చి స్వేచ్ఛా భావనకూ, వీరికీ ఉన్న మధ్య దూరాన్ని ఊహలలో కూడా పెంచలేను. ఆ దూరం ఎంత తొందరగా తగ్గితే అంత మంచిదని అనిపిస్తోంది. అందుకే వీరి పోరాట వారసత్వాన్ని చిన్నబుచ్చలేను. నిజానికి దానిని గుర్తుకు తెచ్చుకోక తప్పని పరిస్థితిని ప్రభుత్వమే కల్పిస్తోంది. ఏమైనా, నాకు కలిగిన అభిప్రాయం సత్యదూరం కాదు. నేనొక ప్రభుత్వోద్యోగిని. అయినా వాస్తవాలను చూస్తే ఈ మాటలు సరైనవేనని అనిపిస్తుంది. అయినా ఇదంతా కొన్ని నిమిషాల సేపు మరచిపోయే టట్టు చేసింది బూసిచెట్టు. దోసిట్లో ఇంద్రధనుస్సులాగే అని పించింది. ఎర్రని కొత్త చిగుళ్లు- చిటారుకొమ్మన విచ్చుకుంటూ.
దాని కింది వరసలో ఆకుపచ్చ చిగుళ్లు. ఆ కింద రాలిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న పసుపుపచ్చ ఆకులు.
**********
బాస్టియన్‌ ‌మాటలు ఎంత మరచిపోదామన్నా సాధ్యం కావడం లేదు డాక్టర్‌ ‌మూర్తికి. ఒళ్లంతా శ్రమతో పులిసిపోయినట్టు ఉంది. గెస్ట్ ‌హౌస్‌ ‌కే వెళ్లిపోయారు. ఆ ఉదయం చదువుతూ బోర్లించి పెట్టిన డైరీ తీసుకున్నారాయన చేతుల్లోకి. చదవ వలసిన పేజీలో పాకాబు మునసబు విషాదాంతం ఉంది. నిరుడు రాసుకున్న పేజీ. అది మరింత బాధ కలిగించింది. పాకాబు, 8-3-1921, డియర్‌ ‌మన్యం డైరీ! ఈ ఊరు వచ్చాం. మా పని మామూలే. అంతంత మాత్రమే.
కానీ మనసు వికలం చేసే విషయం ఈ ఊళ్లో తెలిసింది. తాజంగి వెళ్లినప్పుడు లువ్వాబు పండు దొర ఇచ్చిన సమాచారాన్ని బట్టి వాకబు చేస్తే ఆ సమాచారం తెలిసింది. బాస్టియన్‌ అనేవాడిని ఈ ప్రభుత్వం ఎందుకు భరిస్తోంది? ఆ గప్పీ దొర బంగ్లా ఒక అరాచకాల పుట్టలా తయారైంది. ఇవేమీ బయట ప్రపంచానికి తెలియవు. వంద కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న నర్సీపట్నానికే ఏమీ తెలియడం లేదు. లువ్వాబు లచ్చన్న దొర ఉదంతం దేశంలో మరెక్కడైనా జరిగితే ఈ పాటికి బాస్టియన్‌ ‌వంటి వాళ్లు జైళ్లకు వెళ్లేవాళ్లు. లచ్చన్న దొర ఈ ఊరి మునసబు. కూలీలతో పాటు తానూ రోడ్డు పనికి వెళ్లేవాడట. ఏం జరిగిందో ఇంతవరకు తెలియదట. గప్పీ దొర బంగ్లా దగ్గర స్తంభానికి కట్టేసి కొరడాతో కొట్టించాడట బాస్టియన్‌. ఇది అబద్దం కావడానికి వీలులేదు. ఎవరిని కదిపినా ఇలాంటి గాథలే వినిపిస్తున్నాయి. కొరడా దెబ్బలతో ఒళ్లంతా చీరుకుపోయి ఉంటే, దాని మీద మిరప కాయలు నూరి ఆ ముద్ద రాయడం ఏమిటి? ఇదెక్కడి రాక్షసత్వం? అది చాలక మర్మాంగాల మీద కారం ముద్ద రాయడం ఏం పశుత్వం? ఆ సమయంలో మన్యం నడిబొడ్డు నుంచి లచ్చన్నదొర చేసిన ఆర్త నాదాలు మద్రాసుకు వినిపించి ఉండాలి. మద్రాస్‌ ‌ప్రెసిడెన్సీ ప్రధానమంత్రి అగరం సుబ్బరాయులురెడ్డి యార్‌ ‌కీ, గవర్నర్‌, ‌హిజ్‌ ఎక్సిలెన్సీ ఫ్రీమన్‌ ‌ఫస్ట్ ‌మార్క్వెస్‌ ‌విల్లింగ్టన్‌ ‌దొరవారి చెవినీ సోకి ఉండాలి. బాస్టియన్‌ ‌బంట్రోతు కిష్టయ్య కొట్టి పడేస్తే, ఎవరో తీసుకువచ్చి ఇంటి దగ్గర అప్పగించారు. కొద్ది వారాలకే అతడు చనిపోయాడు. నిశ్చయం- ఆ దెబ్బలకే అతడు చనిపోయాడు.
గ్రేట్‌ ‌వార్‌ అదే ప్రపంచ యుద్ధం రోజుల్లోనే చెన్నపట్నంలో రాయపేట వైద్య కళాశాలలో మేం చదువుకున్నాం. కాలేజీ లైబ్రరీలో ది మెయిల్‌, ‌ది స్పెక్టేటర్‌, ‌మద్రాస్‌ ‌టైమ్స్, ‌ది హిందూ పత్రికలని పడిపడి చదివేవాళ్లం. అప్పుడే ఎందులోనో పడిందా వార్త. యుద్ధఖైదీల పట్ల శత్రుదేశాలు ఎంత దారుణంగా ప్రవర్తిస్తాయో రాశారు. కళ్లంట నీళ్లు వచ్చాయి మాకు.
కానీ విశాఖ మన్యంలో అల్ఫ్ ‌బాస్టియన్‌, ‌పోలీ సులు, అటవీ ఉద్యోగులు కొండవాళ్లని యుద్ధఖైదీల్లాగే చూస్తున్నారంటే అక్షరం కూడా అతిశయోక్తి కాదు. బాస్టియన్‌ ‌వంటి వాడి మీద ఎవరికైనా ఆగ్రహం ఉంటుంది. అయినా దానిని దృష్టిలో పెట్టుకుని ఈ విషయం నేను రాయడం లేదు. ఒక వాస్తవాన్ని రాస్తున్నాను. ఆ వాస్తవాన్ని సుబ్బరాయలురెడ్డియార్‌, ‌విల్లింగ్టన్‌ ‌కూడా ఆమోదించక తప్పదు. ఈ పది రోజులలో చూసినదానిని బట్టి గూడెం కొండలలోని ప్రతి గ్రామం రోడ్డు పని పేరుతో గాయపడింది. చివరిగా పాకాబు గ్రామస్థులు చెప్పిన మాట మరీ కలచివేసింది. ఇలా దెబ్బలు తగిలి ఇంకా ఎందరో మంచం పట్టి చావు కోసం ఎదురు చూస్తున్నారట.
**********
బాగా ఆలస్యంగా లేచారు డాక్టర్‌ ‌మూర్తి. చాలా నిశ్శబ్దంగా ఉంది గెస్ట్ ‌హౌస్‌. ‌సహాయకులు ఇద్దరూ ఎక్కడికో వెళ్లినట్టున్నారు. తలుపు తీసుకుని బయటకు వచ్చిన డాక్టర్‌ ‌మూర్తికి మళ్లీ అదే దృశ్యం కనిపిం చింది. చేతిలో ఇండియా పేల్‌ ఏల్‌ ‌బీరు సీసా. కొద్ది కొద్దిగా తాగుతున్నాడు విలియం. సరిగ్గా వందేళ్ల క్రితం దీనిని మన సైన్యానికి అలవాటు చేశారు బ్రిటిష్‌వాళ్లు. వాళ్లకి ఎంతో ప్రీతిపాత్రమైన పానీయం. క్లుప్తంగా ఐపీఏ అంటారు. పక్కన పలచగా కారం అద్దిన చేపల ఫ్రై ముక్కలు తెల్లటి పింగాణీ ప్లేట్లో. తెల్లటి తుండు చుట్టుకుని ఒక మోడ్‌ ‌మీద కూర్చుని ఉన్నాడు విలియం. కింద కూర్చుని అతడి కాళ్లు చాలా శ్రద్ధగా పడుతున్నాడు ఒక సహాయకుడు. మరొక సహాయకుడు వెనుక నిలబడి ఒళ్లు పడుతు న్నాడు. ప్రకృతి కేసి కన్నార్పకుండా చూస్తున్నాడు విలియం.
**********
ఇంకా అడుగులు వేస్తుండగానే ఒక్క ఉరుకుతో గుర్రం దిగి, గప్పీ దొర బంగ్లా మెట్ల వైపు పరుగు లాంటి నడకతో వెళ్లాడు బాస్టియన్‌. ‌బాట పక్క నుంచి దాదాపు పాతిక మెట్లు పైకి. పది మెట్లు ఎక్కితే ముందు ప్యూన్ల క్వార్టర్సు కనిపిస్తాయి. కుడి పక్క దాంట్లోనే ద్వారం కిష్టయ్య ఉంటున్నాడు. ఎడం పక్క క్వార్టర్సులో ఓవర్సీర్‌ ‌సంతానం పిళ్లై ఉన్నాడు. రోడ్డు పనిని ఇక్కడ ఉండే చేయిస్తున్నారు, అంతా. సాయంత్రం ఐదు గంటలవుతోంది. చల్లగా ఉంది వాతావరణం. అటూ ఇటూ బాగా పరికించి, ఎవరూ లేరని గమనించి చటుక్కున కిష్టయ్య ఉన్న క్వార్టర్సు లోకి దూరాడు బాస్టియన్‌. ‌తీరా లోపల ఎవరూ లేరు. కొద్దిగా చీకటిగా ఉంది. ‘ఈ కిష్టిగాడు అది వచ్చేసిందని చెప్పాడు! ఏమైంది?’ అనుకున్నాడు బాస్టియన్‌, ‌తనలో. రెండు గదుల చిన్న పోర్షన్‌. ‌ముందు గదిలో ఒక నులక మంచం, ఒక మూలగా ఒక నీళ్ల కుండ ఉన్నాయి. ఆ మంచం మీద కూర్చు న్నాడు బాస్టియన్‌. ‌చిన్నగా దుర్గంధం. ఎలుకలు కాబోలు. కిష్టయ్య ఎదురుగా ఉంటే ఈ పాటికి పీక పిసికి చంపేవాడే. ఎంత ఉత్సాహంతో వచ్చాడు! ఎంత ఆబగా వచ్చాడు! అసలు ఎంతో కుట్ర పన్ని, పెద్ద ప్రయత్నం చేస్తే తప్ప దానితో పొందు సాధ్యం కాలేదు. ఆ పేరు తలుచుకోగానే ఒళ్లంతా తిమ్మిరెక్కి పోతుంది బాస్టియన్‌కి. కొండవాళ్ల ఆడది కాదు. కొండవాళ్లు విస్తరి కూడా వేయడానికి ఇష్టపడని కులంలో పుట్టింది. చూడ్డానికి కట్టూబొట్టూ అన్నీ కొండవాళ్లలాగే ఉంటాయి. అదో నల్లకలువల గుట్ట. సన్నటి నడుం, బలమైన జఘన సీమతో పిటపిట లాడిపోతూ ఉంటుంది. దాని ఎత్తు గుండెలు చూస్తే బాస్టియన్‌ ‌దాసాను దాసుడైపోయాడు. మొదటిసారి చూసినప్పుడే ఇది అడవిలో పుట్టాల్సికాదని తేల్చే శాడు. కొండసంత గ్రామంలోనే ఆమెను చూశాడు బాస్టియన్‌. ‌పేరు డోలా లక్ష్మమ్మ. ఆమె స్వగ్రామం కూడా అదేనని తెలిసి ఆనందపడ్డాడు. మొగుడిని వదిలేసి ఒంటరిగా ఉంటోందన్న విషయం బాస్టియన్‌ను మరీ తొందర చేసింది.
మొదట ఒక ఘాట్‌ ‌రోడ్డు పనికి ఆమె వచ్చేటట్టు చేశాడు బాస్టియన్‌. అక్కడ మేస్త్రీ రామమూర్తికి, సంగతి చెప్పి ఉచ్చులోకి దించే బాధ్యత అప్పగిం చాడు. ఇవేమీ తెలియని లక్ష్మమ్మ ఓ రోజున వచ్చి, ‘మేస్త్రి రెండు రూపాయలు కావాలి. ఇంకోసారి రోడ్డు పనికి వచ్చి తీర్చుకుంటాను’ అని మొరపెట్టుకుంది. రామమూర్తి చాలా బెట్టు చేశాడు. బాస్టియన్‌ అను మతి కావాలన్నాడు. రెండు రూపాయలంటే కష్టం అన్నాడు. ఇదనీ, అదనీ హంగామా చేశాడు. చివరికి బాస్టియన్‌ ‌దగ్గరకు పంపాడు. పది పైసలు కూడా వదలని బాస్టియన్‌ ‌రెండు రూపాయలు ఇవ్వడానికి ఒప్పుకున్నాడు. కానీ చాలా మంది లాగే లక్ష్మమ్మ కూడా డబ్బులు తీసుకున్నా, ఆ గొడ్డు చాకిరీ చేయలేక పనిలోకి రాలేదు. ఇంకెవరు ఆ పని చేసినా బాస్టియన్‌ ‌సహించడు. నిజానికి డబ్బులు తీసుకుని పని ఎగొట్ట నక్కరలేదు. అసలు పనికి రాకపోతేనే బాస్టియన్‌ ‌సహించడు. మొలతాడు కట్టిన మగాడు, చీర కట్టిన ఆడది పనిలో ఉండాల్సిందే.
కానీ లక్ష్మమ్మ విషయం వేరు. ఆమె పనిలోకి రాకుండా ఉండిపోవాలి. అతడికి కావలసింది అదే. అంతా నిర్ణయించుకుని కొండసంతలో సంత రోజునే బాస్టియన్‌, ‌రామమూర్తి, కిష్టయ్య వెళ్లారు.
ఊరి బారికను కూడా వెంట పెట్టుకున్నారు. ఒకచోట మాటేశారు. కానీ లక్ష్మమ్మ కోసమే వచ్చారన్న మాట రాకూడదు. అందుకే ముందు చిన్న గలభా సృష్టించాలని పథకం వేశారు. దాంతో రోడ్ల పని మీద బాస్టియన్‌ ఎం‌త దీక్షతో పనిచేస్తున్నాడో నలుగు రికీ తెలియాలి. సరిగ్గా వీళ్ల పథకానికి తగ్గట్టు కిముడు గెద్దయ్య, పరిగా పెంటేసు, కొండోజు చెల్లయ్య సంతకు వచ్చారు. ఆ ముగ్గురూ కూడా డబ్బు, బియ్యం తీసుకుని, కొత్తగా పనిలోకి రాకుండా దాక్కు న్నవాళ్లే. రామమూర్తి, కిష్టయ్య, బారిక వెళ్లి ఆ ముగ్గు రినీ బెదిరించి బాస్టియన్‌ ‌ముందు హాజరు పరిచారు.
ముగ్గురి చేతులూ కట్టేయ్యమని బారికను ఆదేశిం చాడు బాస్టియన్‌. ‌తరువాత రామమూర్తి, కిష్టయ్య ఆ తాళ్లు పట్టుకుని కొడుతూ నడిపిస్తూ ఉంటే, ముందు డప్పు వాయిస్తూ బారిక నడిచాడు. అలా ఆ ముగ్గురినీ సంతంతా తిప్పారు. సంతకొచ్చిన జనం కకావికలైపోయారు. సాయంత్రం నాలుగింటి దాకా సాగవలసిన సంత మధ్యాహ్నం ఒంటిగంటకే ఖాళీ. అప్పుడే ఘనత వహించిన బ్రిటిష్‌ ‌ప్రభుత్వం వారికి డోలా లక్ష్మమ్మ అనే పేదరాలు ఇవ్వలసిన రెండు రూపాయల బకాయినీ వసూలు చేయడానికి బాస్టి యన్‌ ‌స్వయంగా బయలుదేరి వెళ్లాడు. ఆ ముగ్గురినీ సంతంతా తిప్పిన సంగతి తెలిసి గడగడలాడి పోయింది లక్ష్మమ్మ. తలుపులు వేసుకుని గుడిసెలో ఉండిపోయింది. ఏది జరగకూడదని అనుకుందో అదే జరిగింది. ఇంటి తలుపు దడదడ మోగితే హడలి పోతూ తీసింది. ఎదురుగా బాస్టియన్‌. ‌మాట పడిపో యిందామెకు. ‘రెండ్రూపాయలు ఇవ్వాలి. తీసుకురా. లేకపోతే చాలా గొడవైపోతది. పోలీసులు కూడా వస్తారు.’ చాలా శాంతంగా చెప్పాడు బాస్టియన్‌. ‘‌దండాలు దొరా! దొరా! ఇప్పుడు నాకాడ లేవు. రోడ్డు పనికొస్తా. తప్పు కాయి దొరా!’ అంది వణికిపోతూ. ‘పనికి వస్తే రావొచ్చు. మానేస్తే మానేయవచ్చు.
chcony vaallu illa daggara undagaa meeru velli chuste manchidi. panilo undagaa vaidya pareekshalante ela?u annadu bastiany. dekkadainaa vaallandarinii okachotaki cherche mem pareekshalu chestam bastiany igaaruu!u nacha cheppadaaniki prayatninchaaru dactor emurthy. eentha amaayakulu dactor igaaruu! veellu peekala daka kallu taagi taatitopulalono, eetha chetla kindo padipoyi untaaru. akkadiki velli chestara pareekshalu? lekapothe, ekkado keekaaranyamlo vaetaadutuu untaadu. vaadi venakaale meeroo velatara dhoodee, sirenge, emanduluu puchukuni ? idhee anthe. idhi mukhyamaina pani. prabhutvam pani. veellantaa maro naalugu rojulalone illaki potaaru. appudu cheyandi! ika inti daggare padi untaaru. ee somaripotula gurinchi naakenduku chebutaaru.u annadu nirlakshyamgaa. nenenu adugutunnadi rendu gantalu, vadilipettadaaniki kuudaa saadhyam kadantara?u avamana bhaaramtho annaru dactor emurthy. esaadhyam kaadane chebutunnaanu dactor.u dekonchem gattigaane annadu bastiany.
ebastianyan igaaruu! veellu ee pani ilaage cheste chala pramaadam!u annadu dactor emurthy. eyaevu tundi? chastara ? chavaneeyandi. prabhutva pani kantena? veella praanaalu meeru anukuntunnanta viluvainavemi kaadu.u annadu bastiany, negontu tagginchi. aa inglish yesambhaashana emi artham kaaka kondaru vintagaa chustunnaru aa vaadulaata kesi. emeekoka vishayam chebutunnaanu. veellu maidaana praantamlo unde dommarla maadirigaano, vadderla maadirigaano sareera shrama cheyakudadu. anta kashtaniki veella sareeram tattukoledu. veellaki kalshiyam takkuva. paiga ee daarunamaina chalilo, endalo, aa dummulo pani cheste aarogyam chedipovadaaniki entokalam pattadu. dayachesi artham chesukondi.u annaru muurti. neante roddu pane aapeya mantara? meeru matladedi prabhutvam vyatirekam. gurtunchukondi !u hecharistunnattu annadu bastiany. andactore igaaruu! rodla pani aapeyamani ela chebutaaru? kondallo rodlu veyadam modalu pettaka santalu modalayyayi. veella saruku bayati prapanchaaniki potondi. ammudupotondi. chodavaram, kota, lambasingi, addateegala santalu alaa vachinave. manyamlo dorike palluu, kaayalu, tumma, kalapa ippudu rajamandri, kakinada velutunnaayi. konni sarukulu madrasu, kalakatta potunnayi. inkonni bombay, elandanke, ahyamberg yevaraku velutunnaayi. ee roddu vaallaki tindi pedutondi. inka pedutundi. veellani pradhaana sravanti jana jeevanamlo kalapadaaniki ee rodley upayogapadataayi. aa maatram teliyadaa meeku? meeku telusa dactor? ninirude manyam kondala utpattulu antarjaatiiya aardhika vyavasthalo bhaga swaamyamayyaayi. ninnagaaka monna agency kamishanarm emannadu? ee saaravantamaina bhoomini, ee khanija sampadani, susampanna prakruti sampadani terichi pettandi. venukabadina kondavallaki abhivruddhini parichayam cheyali. vaallu kaalamtho paatu puroga minchaali. aadima vyavasaaya paddhatulaki vaallu swasti cheppali. valasa aardhika vyavasthalo veellani bhagaswamu lani cheyali annadu. vaalla aalochana alaa undi. meeremo veellani rachi rampaana pedutunnamani ragada chestunnaru? idhi prabhutva vyatirekam kaadaa?u inka teevramgaa annadu bastiany. nenenu prabhutvaaniki vyatirekamgaa maatlaadutunnaanani meeru antunnaru. cony nenu chaduvukunna vaidyavidya prakaaram aa maata antunnaanu. ee chaakireetho veellu pradhaana jana jeevana sravantiki cheraru sarikada! paralokaalaki maatram cheragalaru. adhi tathyam. veellaki sudura tiiraalatoe parichayam kaliginche paerutho, daamto vaallaki yem orugutundo teliyakunda vaalla aayushuni harinchadam emi nyaayam? ide naa prasna.u ee vaadam ishtam lenattu arustuu vellipoyaadu bastiany. devadra adhi? ollonchi pani cheyadam raadu. chodyam chustaru. ledante dikkulu chustaru. somaripotulu..u akkadi nunchi vellipoyaaru dactor emurthy. bastiany kavilium kesi chusi chinnagaa navvaadu. tappadannattu navvaadu viliyam.
**********
aa roju lambasingi tirigi ravali.
cony raavadaaniki manaskarinchaka boudalone undipoyarayana. akkade raasaaru diry.
bouda, 7-3-1921
diery emanyam diry!
ee manushulani chustunte aakupaccha laavaalo kagipotunnaranipisa. baanisalanu chusinatte chustunnaru. pasuvulani santalaki tholuku vellinattu gramala meeda padi manushulani roddu paniki laakkupotunnaaru. ee vaakyaalalo okati rendu visaeshanhaalu kanipinchavacchu.
cony avi vaastavaanni balangaa cheppadaaniki upayoginchinave. ide oka srujanaatmaka rachayita raste vaalla medalaku taallu kuudaa vesevadu. golusulatho ee bakka praanulanu bandhinchevaadu.
cony naaku manasoppadam ledu. alanti abhipraayaaniki vachi swechha bhaavanakuu, veerikee unna madhya dooraanni oohalalo kuudaa penchalenu. aa dooram entha tondaragaa taggite anta manchidani anipistondi. anduke veeri porata vaarasatvaanni chinnabuchalenu. nijaaniki daanini gurtuku techukoka tappani paristhitini prabhutvame kalpistondi. emaina, naaku kaligina abhiprayam satyaduram kaadu. nenoka prabhutvodyogini. aina vaastavaalanu chuste ee maatalu sarainavenani anipistundi. aina idantaa konni nimishaala sepu marachipoye tattu chesindi boosichettu. dositlo indradhanussulaage ani pinchindi. errani kotta chigullu- chitarukommana vicchukuntuu.
daani kindi varasalo aakupaccha chigullu. aa kinda raalipovadaaniki siddamgaa unna pasupupaccha aakulu.
**********
bastiany emaatalu entha marachipodamanna saadhyam kaavadam ledu dactor emuurtiki. ollantaa shramatho pulisipoyinattu undi. gest rehouse eke vellipoyaaru. aa udayam chaduvutuu borlinchi pettina diry teesukunnarayana chetulloki. chadava valasina paejeelo paakaabu munasabu vishaadaantam undi. nirudu rasukunna pagy. adhi marinta baadha kaliginchindi. paakaabu, 8-3-1921, diery emanyam diry! ee ooru vacham. maa pani maamoole. antanta matrame.
cony manasu vikalam chese vishayam ee oollo telisindi. taajangi vellinappudu luvvabu pandu dora ichina samaachaaraanni batti vaakabu cheste aa samacharam telisindi. bastiany anevaadini ee prabhutvam enduku bharistondi? aa gappi dora bangla oka araachakaala puttala tayaaraindi. ivemi bayata prapanchaaniki teliyavu. vanda kilometerla dooramlo unna narseepatnaanike emi teliyadam ledu. luvvabu lachanna dora udantam desamlo marekkadaina jarigithe ee paatiki bastiany evanti vaallu jaillaku vellevaallu. lachanna dora ee oori munasabu. kooleelatho paatu taanuu roddu paniki vellevaadata. yem jarigindo intavaraku teliyadata. gappi dora bangla daggara stambhaaniki kattesi koradaatho kottinchaadata bastiany. idhi abaddam kaavadaaniki veeluledu. evarini kadipina ilanti gaathale vinipistunnaayi. korada debbalatho ollantaa cheerukupoyi unte, daani meeda mirapa kaayalu noori aa mudda rayadam emiti? idekkadi rakshasatvam? adhi chaalaka marmaamgaala meeda kaaram mudda rayadam yem pasutvam? aa samayamlo manyam nadiboddu nunchi lachannadora chesina aarta naadaalu madraasuku vinipinchi undaali. madrasse epresidency pradhaanamantri agaram subbarayulureddy yari mk, gavarnershe, ehijn exilency freeman efust emarkwesse cvellington yroravari chevinee soki undaali. bastiany ebantrothu kishtayya kotti padeste, evaro teesukuvacchi inti daggara appaginchaaru. koddi vaaraalake atadu chanipoyadu. nischayam- aa debbalake atadu chanipoyadu.
grate evare adhe prapancha yuddham rojullone chennapatnamlo rayapeta vaidya kalaasaalalo mem chaduvukunnam. callagy librarilo dhi mailli, yudhi spectatersi, emadrasse etaims, yudhi hindu patrikalani padipadi chadivevallam. appude endulono padinda vaarta. yuddhakhaideela patla satrudesaalu entha daarunamgaa pravartistaayo raasaaru. kallanta neellu vachayi maaku.
cony visakha manyamlo alf ebastianki, cepoly sulu, atavi udyogulu kondavaallani yuddhakhaideellaage chustunnarante aksharam kuudaa atisayokti kaadu. bastiany evanti vaadi meeda evarikainaa aagraham untundi. aina daanini drushtilo pettukuni ee vishayam nenu rayadam ledu. oka vaastavaanni raastunnaanu. aa vaastavaanni subbarayalureddayara, cvellington cucuda aamodinchaka tappadu. ee padi rojulalo chusinadaanini batti goodem kondalalooni prati graamam roddu pani paerutho gaayapadindi. chivarigaa paakaabu graamasthulu cheppina maata mari kalachivesindi. ilaa debbalu tagili inka endaro mancham patti chaavu kosam eduru chustunnarata.
**********
baga aalasyamgaa lechaaru dactor emurthy. chala nissabdamgaa undi gest rehouse. isahaayakulu iddaruu ekkadiko vellinattunnaaru. talupu teesukuni bayataku vachina dactor emuurtiki malli adhe drushyam kanipim chindi. chetilo india paelny ela ebiru seesa. koddi koddigaa taagutunnaadu viliyam. sarigga vandella kritam deenini mana sainyaaniki alavaatu chesaru britishevaallu. vaallaki entho preetipaatramaina paaneeyam. kluptamgaa ipa antaaru. pakkana palachagaa kaaram addina chepala frai mukkalu tellati pingaanii platelo. tellati tundu chuttukuni oka mode emeeda kuurchuni unnaadu viliyam. kinda kuurchuni atadi kaallu chala shraddhagaa padutunnadu oka sahayakudu. maroka sahayakudu venuka nilabadi ollu padutu nnaadu. prakruti kesi kannarpakunda chustunnadu viliyam.
**********
inka adugulu vestundagaane okka urukutho gurram digi, gappi dora bangla metla vaipu parugu lanti nadakatho vellaadu bastiany. ebata pakka nunchi daadaapu paatika metlu paiki. padi metlu ekkithe mundu pyoonla quartersu kanipistaayi. kudi pakka daantlone dwaram kishtayya untunnadu. edam pakka quartersulo ovarseery yesantanam pillai unnaadu. roddu panini ikkada unde cheyistunnaru, antaa. saayantram aidu gantalavutondi. challaga undi vaataavaranam. atuu itoo baga parikinchi, evaruu lerani gamaninchi chatukkuna kishtayya unna quartersu loki dooraadu bastiany. etira lopala evaruu leru. koddigaa cheekatigaa undi. m kishtigaadu adhi vachesindani cheppaadu! emaindi?u anukunnadu bastiany, ethanalo. rendu gadula chinna porshan. kemundu gadilo oka nulaka mancham, oka moolagaa oka neella kunda unnaayi. aa mancham meeda kuurchu nnaadu bastiany. kichinga durgandham. elukalu kaabolu. kishtayya edurugaa unte ee paatiki peeka pisiki champevade. entha utsaahamto vachaadu! entha aabagaa vachaadu! asalu entho kutra panni, pedda prayatnam cheste tappa daanitho pondu saadhyam kaaledu. aa paeru taluchukogaane ollantaa timmirekki potundi bastianyni. kondavalla aadadi kaadu. kondavaallu vistari kuudaa veyadaaniki ishtapadani kulamlo puttindi. chuddaniki kattuubottuu annee kondavallalage untaayi. adho nallakaluvala gutta. sannati nadum, balamaina jaghana seematho pitapita laadipotuu untundi. daani ettu gundelu chuste bastiany yedaasaanu dasudaipoyadu. modatisaari chusinappude idhi adavilo puttaalsikaadani telche saadu. kondasanta gramamlone aamenu chushadu bastiany. eperu dola lakshmamma. aame swagraamam kuudaa adenani telisi anandapaddadu. mogudini vadilesi ontarigaa untondanna vishayam bastianynu mari tondara chesindi.
modata oka ghaty eroddu paniki aame vachetattu cheshaadu bastiany. akkada mestri ramamurtiki, sangati cheppi uchuloki dinche baadhyata appagim chaadu. ivemi teliyani lakshmamma oo rojuna vachi, demestri rendu roopaayalu kavali. inkosari roddu paniki vachi teerchukuntaani ani morapettukundi. ramamurthy chala bettu cheshaadu. bastiany anu mathi kavalannadu. rendu roopaayalante kashtam annadu. idanee, adanee hangama cheshaadu. chivariki bastiany yedaggaraku pampaadu. padi paisalu kuudaa vadalani bastiany erendu roopaayalu ivvadaaniki oppukunnadu. cony chala mandi lage lakshmamma kuudaa dabbulu teesukunna, aa goddu chaakiri cheyaleka paniloki raledu. inkevaru aa pani chesina bastiany esahinchadu. nijaaniki dabbulu teesukuni pani egotta nakkaraledu. asalu paniki rakapothene bastiany esahinchadu. molataadu kattina magaadu, cheera kattina aadadi panilo undalsinde.
cony lakshmamma vishayam vaeru. aame paniloki rakunda undipovali. atadiki kaavalasindi adhe. antaa nirnayinchukuni kondasantalo santa rojune bastiany, eramamurthy, kishtayya vellaaru.
oori baarikanu kuudaa venta pettukunnaru. okachota maatesaaru. cony lakshmamma kosame vacharanna maata rakudadu. anduke mundu chinna galabha srushtinchaalani pathakam vaesaaru. daamto rodla pani meeda bastiany enaetha deekshatho panichestunnado nalugu riki teliyaali. sarigga veella pathakaaniki taggattu kimudu geddayya, parigaa pentesu, kondoju chellayya santaku vachaaru. aa mugguru kuudaa dabbu, biyyam teesukuni, kottagaa paniloki rakunda daakku nnavalle. ramamurthy, kishtayya, baarika velli aa muggu riney bedirinchi bastiany kemundu haajaru parichaaru.
mugguri chetuluu katteyyamani baarikanu aadesim chaadu bastiany. yetharuvaata ramamurthy, kishtayya aa taallu pattukuni kodutuu nadipistuu unte, mundu dappu vaayistuu baarika nadichaadu. alaa aa muggurini santanta tippaaru. santakochina janam kakavikalaipoyaru. saayantram naluginti daka saagavalasina santa madhyaahnam ontigantake khaalii. appude ghanata vahinchina british kiprabhutvam vaariki dola lakshmamma ane paedaraalu ivvalasina rendu roopaayala bakayini vasulu cheyadaaniki basti yany yswayamgaa bayaluderi vellaadu. aa muggurini santanta tippina sangati telisi gadagadaladi poyindi lakshmamma. talupulu vesukuni gudiselo undipoyindi. edhi jaragakudadani anukundo adhe jarigindi. inti talupu dadadada mogithe hadali pothoo teesindi. edurugaa bastiany. emata padipo yindaameku. erendroopaayalu ivvali. teesukura. lekapothe chala godavaipotadi. poliisulu kuudaa vastaaru.u chala saantamgaa cheppaadu bastiany. yendandaalu dora! dora! ippudu nakada levu. roddu panikosta. tappu kaayi dora!u andi vanikipotuu. epaniki vaste ravochu. maanesthe maaneyavachhu.