కొన్ని కావలసి జరుగుతాయా అనిపిస్తుంది! నిజమే మరి. కొండపల్లి బతికున్నప్పుడు, చివరి రోజుల్లో ఆయన తనని కలిసిన ప్రతి ఒక్కరినీ, ‘నాయనా..మీరెవరు?’ అని ప్రతి ఐదు నిమిషాలకు ఒకసారి అడిగేవారు. ఆయన అలా అడిగిన ప్రతిసారీ ఇవతలి వ్యక్తికి, తాను ఎవరో చెప్పాల్సిన పరిస్థితి వచ్చేది. అలా చెప్పగలిగే అదృష్టం నాకూ దక్కింది.
ముందు పేరు చెబుతాం. ఫలానా ఊరి వారమనీ చెబుతాం. ఎవరి కొడుకువని అడిగితే చెబుతాం. ఏం పని చేస్తున్నామో చెబుతాం. ‘అలాగా’ అని ఆయన ఆశ్చర్యపోయేవారు. ‘నమస్తే తెలంగాణ’ పేరిట ఒక పేపరు వస్తున్నదా?’ అని ఆయన ఆశ్చర్యపోయారు. ‘బతుకమ్మ’ను చిత్రించిన వాడైనందున పత్రిక ఆదివారం అనుబంధానికి ఆ పేరు పెట్టారా అని సంతోషించారు. ఐతే మళ్లీ ఐదు నిమిషాల్లో ఆయన అన్నీ మరచిపోయి మళ్లీ అడిగేవారు. మనం ఎవరు, ఏమిటీ, ఏం చేస్తున్నా ము, ఎందుకు ఆయన్ని కలవడానికి వచ్చామో చెప్పాల్సి వచ్చేది. దాంతో తనతో గడిపిన గంటలో పదిసార్లు మనం ఎవరమో చెప్సాల్సి వచ్చినప్పుడు నిజంగానే ‘మనం ఎవరం?’ అన్న ప్రశ్న ఎవరికైనా ఉదయిస్తుంది.
చరిత్ర, సంస్కృతి గురించి మనల్ని మనం దేవులాడుకుంటున్నప్పు డు, స్వీయ రాజకీయ అస్తిత్వం గురించి పోరాడుతూ ఉన్నప్పుడు కొండపల్లి వంటి వారు ‘మీవరు?’ అని అడుగుతూ ఉంటే, ప్రతిసారీ మనం మరింత లోతుగా మనల్ని మనం విడమర్చి చెప్పాల్సి వచ్చేది. మన పరిచయం మనకే కొత్తగా వినిపించేది.
సమైక్య రాష్ట్రంలో ఉన్న కారణంగా ఆయన ‘తెలుగుతల్లి’ చిత్రం వేయవలసి వచ్చింది. చాలా శ్రమించి నోట్సు రాసుకుని అపూర్వంగా తెలుగుతల్లిని ఆవిష్కరించి ఇచ్చారు కూడా. కానీ ఆంధ్ర పాలకులకు ఆయన అందించిన తల్లి నచ్చలేదు. నయమే అయింది. మనం ఎవర మో మనకు తెలియక పోయినా వాళ్లకైనా తెలుసు. ఇప్పటికైనా మనం వేరు... వాళ్లు వేరు అని భావించినందువల్లో ఏమో ఆయన తెలుగుతల్లిని వాళ్లు స్వీకరించలేదు. కానీ ఏమైంది. ఇవ్వాళ్టికి వేరు పడటం ఖాయ మే అయింది. అందరం కలిసి ఉంటే మేలే జరుగుతుందని భావించిన అలనాటి తరం ఇలా అనేక విధాలుగా కలిసి మెలిసి బతకలేక భంగపడ్డారు. ఆ భంగపాటు మధ్య వాళ్లు హృదయాలను రాయి చేసుకున్నారు. తమకి దక్కని గౌరవానికి లోలోపల కుమిలిపోయారు. కళను అర్థం చేసుకోలేని వాళ్ల సంస్కారాలకు కృంగిపోయారు. సమైక్య భావన ముసుగులో మనల్ని మభ్యపెట్టిన పాలకుల దుర్నీతికి ఇలాంటి పెద్దలు మౌన మే దాల్చారు. అటువంటి తరానికి చెందిన వారే కొండపల్లి శేషగిరిరావు. వారు మలి తెలంగాణ ఉద్యమం ఉధృతమై, మన కలలు సాకా రం అవుతున్న సమయంలో జ్ఞాపకశక్తిని కోల్పోయారు. ఇంతటి ఆశాజనకమైన వాతావరణం ఏర్పడిందని వారికి తెలిసేలోగా మళ్లీ వారు విన్నది మరచిపోయి కొత్తగా అడిగేవారు. అలాంటి స్థితిలోనే ఆయన శాశ్వతంగా నిద్రలోకి జారుకున్నారు. ఎల్లుండి వారి తొలి వర్ధంతి. ఈ సందర్భంగా వారిని స్మరించుకుంటూ రెండు, మూడు విషయాలు.
కొండపల్లి తెలుగుతల్లిని చిత్రించారు. అది ఆంధ్రుల సంకుచిత మనస్తత్వాల వల్ల విఫలమైంది. మంచిదే. అయితే, ఆయన మన తెలంగాణ ఆత్మను అపూర్వంగా ఆవిష్కరించిన తాత్వికుడు కూడా. ఆయన పోతనామాత్యుడిని చిత్రించారు. రాణీ రుద్రమదేవిని చిత్రించారు. లచ్చిని చిత్రించారు. శకుంతలను చిత్రించారు. ఒక్కమాటలో రవివర్మ దేవీదేవతలకు రూపం ఇచ్చినట్లే కొండపల్లి మన పురాణేతిహాసాలకు చిత్రరూపం ఇచ్చారు. కావ్య నాయకులకు జీవం పోశారు. దక్కనీ శిలలను చిత్రించారు. కాకతీయ శిల్ప వైభవాన్ని అపూర్వంగా చిత్రభరితం చేశారు. మన చరిత్ర పురుషుల వర్ణ చిత్రాలను, అనేక రూప చిత్రాలనూ అందించి వెళ్లారు. కాకిని చిత్రించారు. కావ్య నాయకులనూ అంతే ఘనంగా చిత్రించారు. రేపటి తెలంగాణకు దక్కే విలువైన ఆస్తిపాస్తులను మనకు రాసి పోయారు. నిజానికి ఆయన ‘తెలుగుతల్లి’ని గనుక వాళ్లు స్వీకరించి ఉంటే దాన్ని మనం పంచుకునేందుకు కూడా వీలుండేది కాదు. ఆ లెక్కన ఆ చిత్రం వాళ్ల పరం కానందుకు మనం అదృష్టవంతులమే.
నిజానికి ఆయన వారాల అబ్బాయి. అటెన్క మెహిది నవాజ్ జంగ్ ప్రోత్సాహంతో శాంతి నికేతన్‌లో చదువుకున్న చిత్రకళా విద్యార్థి. తర్వా త చిత్రకళా ఉపాధ్యాయులు. జెఎన్‌టియూ చిత్రకళా విభాగంలో వైస్ ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేసి పదవీ విరమణ పొందారు. అయితే, పూర్తికాలం చిత్రకారుడిగా జీవితకాలం కృషి చేశారు. అయితే వాస్తవానికి మనకు రాజకీయ రంగంలో సరైన నాయకత్వంలేదు గానీ, తెలంగాణలో చిత్రకళా సాంస్కృతిక రంగాల్లో నాయకత్వం వహించే శక్తియుక్తులు చాలామందికే ఉన్నాయి. కానీ, ముందే చెప్పినట్టు సమైక్యాంవూధలో మనం వెనుకడుగు వేసే పరిస్థితులే కొనసాగాయి. అందువల్ల కూడా కొండపల్లి వంటివారి కృషి మలి తెలంగాణ ఉద్యమానంతరమే వెలుగుచూస్తున్నది.
ఇంతకూ ఆయన కళాకారుడే కాదు. ఆయన కుంచెకు పని చెప్పినట్టే కలానికీ పని చెప్పారు. పాదాలకూ పని చెప్పి పరిశోధకుడిగా విశేషమైన కృషి చేశారు. కళా విమర్శకులుగానూ విలువైన రచనలు చేశారు. ఒక గురుతర బాధ్యతను తనంతట తాను మోసి ఆయన విలువైన రచనపూ న్నో చేశారు. తెలంగాణకు దక్కని గౌరవానికి, పొందని మన్ననకూ ఆయన కలత చెందారు. అలాగని మౌనం దాల్చకుండా, స్థిరచిత్తంతో రాబోవు తరాలైనా తెలుసుకోవాలన్నట్టు ఆయన మనదైన తెలంగాణ రచనా సంవిధానాన్ని, పరిశోధనా ఒరవడిని కళా రంగంలో అనాడే నిర్వహించి మార్గదర్శకులయ్యారు.
తెలంగాణ సోయితో ఆయన చేసిన రచనలు ‘చివూతశిల్పకళా రమణీయము’ అన్న గ్రంథంలో చూడవచ్చు. ఇందులో ఆంధ్రుల చిత్రకళ, తెలంగాణ చిత్రకళ పేరిట కూడా వ్యాసాలు రాశారు. శిల్పకళ. కుడ్య కళ, అలంకార కళ గురించి లోతైన వ్యాసాలు రాశారు. స్త్రీల చిత్రలిపి గురించి కూడా ఆయన పరిశోధన గావించారు. ఇవి రచయితగా ఆయన విస్తృత పరిశోధనను, అనుభవాన్ని, దీర్ఘదర్శనాన్ని ఆవిష్కరిస్తాయి. ఆ రచనల నుంచి మనం మన తెలంగాణ పునర్నిర్మాణానికి తగిన ముడి సరుకును తప్పక పొందగలం.
ఇక్కడే ఇంకో విషయం చెప్పాలి. వట్టికోట ఆళ్వారుస్వామి, అడవి బాపిరాజు, పి.టి.డ్డి, కాపు రాజయ్య, ఎ.ఎస్.రామన్, ఎన్.సరోత్తమడ్డితో పాటు కల్లూరి సుబ్బారావు, మండలి కృష్ణారావు వంటివారి కృషి గురించి కూడా చక్కగా ఆయన రాశారు. ఎంతమాత్రం నిందా దృష్టి లేకుండా నిర్మాణాత్మకంగా, పునర్నిర్మాణావశ్యకత తెలిసి ఆయన రచనలు చేయడం గమనిస్తే ఇవ్వాళ్టి సందర్భంలో మనం ఆశ్చర్యానందాలకు లోనవుతాం.
ఇక ఆయన కాకతీయ శిల్పాన్ని చూసి ఆ వైభవానికి అబ్బురపడి, మళ్లీ మేలుకుని, ఒకానొక ఏకలవ్య బాంధవ్యాన్ని ఏర్పరుచుకుని చిత్రలేఖనం గావించారు. రాబోవు తరాలకు ఆ నిధిని పదిలం చేసి అందించే యోచనతో ఆయన వందలాది చిత్రాలు గీశారు. ఇవన్నీ కాకతీయుల శిల్ప వైభవాన్ని, అందలి లావణ్యాన్ని నిశిత పరిశీలనతో అధ్యయనం చేసి, పూస గుచ్చినట్లు చిత్రించి ఒక ‘మాల’గా మనకు అందించారు. ఆ చిత్ర సంకలనమే ‘సురేఖ.’ ఈ గ్రంథాన్ని వారి వర్ధంతి రోజున పుస్తకం గా విడుదల చేస్తున్నారు. వారే అన్నట్టు ఈ రేఖా చిత్రాలను చూస్తే ‘భూతకాలం నుంచి వర్తమానంలోకి అడుగిడునట్లు’ గోచరిస్తుంది. అంతేకాదు, భవిష్యత్తులో ఈ కళను ఎలా పరిరక్షించుకోవాలీ అన్న తప న ప్రతి ఒక్కరిలో పెల్లుబుకుతుంది. అంతకన్నా ముఖ్యంగా మన కళాదృష్టి కాంతులీనుతుంది. ఒక్కమాటలో ‘సురేఖ’ మన చూపును విస్తరింపజేసి జాగృతం చేసే కరదీపక అన్నా అతిశయోక్తికాదు.
విషాదం ఏమిటంటే, కాకతీయ ఉత్సవాల సందర్భంగా ఇటీవల ఒక ‘కాఫీ బుక్’ వచ్చింది. ఇది ఛాయాచివూతాల సంకలనం. అందు లో ‘రువూదమ’ వర్ణచిత్రం కొండపల్లిదే. అంతేకాదు, మరో నవలా వచ్చిం ది. దాని ముఖచిత్రం కూడా వారిదే. కానీ చిత్రకారుడి ప్రస్తావన లేదు. ఇప్పటికి కూడా ఇలా చిత్రకారుడి సౌజన్యం నిర్లక్ష్యం అవుతూనే ఉంది. గతంలోనూ ఆయన చిత్రాలు చాలామంది వినియోగించుకున్నారు. కానీ, ఆయనకు ఇవేమీ పట్టలేదు. ఒక భూమిపువూతుడిగా, నిత్య విద్యార్థి గా, కళాతపస్విగా ఆయన ఎన్నో చిత్రాలు గీశారు. ఏ రవాణా సౌకర్యా లు లేని రోజుల్లో పలుమార్లు పేరుపేరునా ఆయా గుళ్లను సందర్శించి, వాటిని అడుగడుగునా పరిశీలించి, రాత్రనకా పగలనకా పరిక్షిశమించి గీసిన చిత్రాలు, వర్ణ చిత్రాలవి. ఇప్పటికైనా కనీసం ఆయన రేఖా చిత్రాలను పుస్తకంగా చూసే భాగ్యం లభించింది. అది చిన్న పుస్తకంగానే వస్తున్నది. కానీ అందులో ఒక ఆత్మ ఉన్నది. అన్నిటికన్నా మిన్న ఒక అపూర్వమైన కళ మరొక అసామాన్యమైన కళాకారుడి వల్ల శాశ్వతత్వం పొందుతున్న తీరూ ఉన్నది. ఇటువంటి మాదిరే ఆయన లేపాక్షి ఇతర దేవాలయాల మీద కూడా పనిచేశారు. అవన్నీ రేపటి మన తెలంగాణకు తరగని ఆస్తులనే అనాలి.
ఇక చివరగా చెప్పుకోవలసిన ముఖ్య విషయం. ఆయన జానపద పరిశోధకులు కూడా అని! అవును. కాలికి బలపం కట్టుకుని అంటారు కదా...అట్లే ఆయన పలుమార్లు వరంగల్ జిల్లా చేర్యాల మొదలు మరి నాలుగైదు జిల్లాలు తిరిగి ‘కాకిపడగలు’ అన్న స్క్రోల్ పెయింటింగ్స్-వాటిని తయారు చేసే నకాషి కళాకారుల గురించి అధ్యయనం చేసి, వారి కళను, జీవనాన్ని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. ఏడెనిమిది కులాలకు చెందిన కుటుంబీకులు కాకి పడగలను దగ్గర పెట్టుకుని వివిధ కుల పురాణాలు చెబుతారని, ఆ కళాకారుల వివరాలను, నకాషీ కళాకారులు ఆ కాకి పడగలను ఎలా తయారు చేస్తారన్నదీ వివరంగా తెలియజేశారు.
జయధీర్ తిరుమలరావు అన్నట్లు, జానపద కళలు, కులగాథలకూ- కళకీ గల అవినాభావ సంబంధాన్ని మొదటిసారిగా ఆయన గనుక తెలియజెప్పకపోతే వరంగల్ జిల్లా చేర్యాల నకాషీ కళాకారుపూవరో ప్రపంచానికి తెలిసేవాళ్లే కాదు.
నకాషీ వాళ్ల కళను ఆయన పరిశీలించి, పరిశోధించి అప్పలి లలిత కళా అకాడమీకి తెలియజెప్పి వారి కళా ఉనికిని ఆయన బలంగా ప్రపంచానికి వెల్లడించారు. స్వయంగా ఒక ఫొటోక్షిగాఫరును వెంట బెట్టుకుని వారి కళను ఛాయాచివూతాల్లోనూ బంధింపజేశారు. ఈ పరిశోధనలో ఉన్నప్పుడు ఆయన రెండు కీలకమైన అంశాలను తెలియజెప్పారు. ఒకటి, రాజుల పోషణలో కాకుండా ప్రజల పోషణలో ఈ కళ ఉన్నదని విస్పష్టంగా తెలిపారు. దాంతో ఇలా ప్రజలే కాపాడుకుంటున్న కళల గురించి మనం చేయవలసిందేమిటీ అన్న సందేశాన్ని హెచ్చరికగా మన ముందు పెట్టారు. తన వంతుగా తాను చేయగలిగింది చేశాననీ చెప్పుకున్నారు. మరొకటి, ఈ కళలను కుల మత విషయకమైన ఆచారంగానే భావిస్తున్నాం అని, అది పొరబాటని ఆయన గట్టిగానే చెప్పారు. తానైతే దీనిని జానపద కళగా భావిస్తున్నానని చెప్పి, ఆ రంగంలో మనం చేయవలసిన పనిని స్వయంగా చేసి చూపారు. ఇదే సందర్భంలో ఆయన మరొక విషయాన్ని ప్రస్తావించారు. తెలంగాణలో ఇలా అడవి గాచిన వెన్నెల వలే పల్లె ప్రాంతంలో వివిధ కులస్థులు జానపద కళను పోషిస్తూనే ఉన్నారన్నారు.
ఇలా ఆయన చాలా స్పష్టంగా తెలంగాణలో జానపదుల గురించి మనం చేయవలసిన పని గురించి ముందే హెచ్చరించి, ఆ పనిలో తాను ఒక అడుగు వేసి వెళ్లారని మనం గుర్తించుకోవాలి. ఇక్కడ గ్రహించాల్సింది, ఆయా రంగాలకు పరిమితమై ఉండకుండా తమ దృష్టికి వచ్చిన ఇతర అంశాలనూ కళా జగత్తులోనివే అని నొక్కి చెప్పడం, చెప్పి ఊరుకోకుండా మనసా వాచా కర్మణా ఆ పనిని చేసి చూపడం...ఆ పనిని విశ్వవిద్యాలయాల బాధ్యత అని చెబితే పనులు జరగవని, తానే చేసి చూపడం...ఆ పనిలో రచనల అవసరాన్ని గ్రహించి వాటి గురించి సవివరంగా రాయడం-ఇలా కొండపల్లి ఎంతో సృజనాత్మకంగా తెలంగాణ పరిశోధకుడిగా పనిచేసిన తొలి తరం వారుగా చెప్పుకోవలసిందే.
ముగించే ముందు ఒక్క విషయం. నకాషి చిత్రకారులు తయారు చేసిచ్చిన కాకి పడగలు జీర్ణమై పాడయిపోతే, తమ ఇంట్లోని మనిషి పోయినట్లే ఆయా కులస్థులు భావిస్తారు. మనిషికి అంత్యక్షికియలు చేసినట్లే ఆ పటాన్ని నదికి తీసుకుపోయి గంగకు అర్పించి పూజా పునస్కారాలతో నివాళి అర్పిస్తారు. ఆ సంగతి కొండపల్లి చెప్పేదాక విజ్ఞులైన మేధో ప్రపంచానికి తెలియదు. ఈ ఉదంతం కళకు, కళాకారులకూ మధ్య బాంధవ్యం ఎంతటి ఉత్కృష్టమైన స్థితిలో ఉంటుందో తెలియచెబుతుంది. ఇవన్నీ స్వయంగా చూసిన వారు అయినందున, కళాకారుల జీవితాల్లో ఎంతటి పవివూతమైన కళా వ్యాకరణం దాగుంటుందో తెలిసిన మహానుభావులు కూడా అయినందునే ఆయన తన కళను కాసులకు అమ్ముకునే పనిలో పడలేదు. ‘ఆర్ట్ కలెక్టర్’గా కాకుండా భూమి పుత్రుడిగా బాధ్యతాయుతంగా జానపద కళను ఉన్నత స్థానం లో చూడాలని శ్రమించారు. ఇక తన చిత్రాలనూ ఆయన అంతే పదిలంగా చూసుకున్నారు. జన సామాన్యం గానీ, రసజ్ఞులైన కళాభిమానులు కానీ వాటిని తనవి తీరా చూడనే లేదే అని వాపోలేదు. దేనికైనా సమయం వస్తుందన్నట్టు, యోగిలా, తపస్విలా తన చిత్రకళా జీవితాన్ని అపూర్వంగా కొనసాగించి నిష్క్రమించారు. (అన్నట్టు, చివరి రోజుల్లో ఆయన మరుపు ఉండేది. కానీ తన చిత్రాల గురించి మాత్రం అన్నీ గుర్తుండేవి)
ఇక రానున్నది మన రాజ్యమే అయినందువల్ల, అనివార్యమైన జీవన ప్రస్థానాన్ని ముగించిన ఆయన స్మృతికి నీరాజనాలు తెలుపుతూనే తెలంగాణ కళా నిర్మాణంలో ఇటువంటి కళాకారుల కృషిని సముచిత రీతిలో అధ్యయనం చేద్దాం. వాటి ఫలితల నుంచి పునర్నిర్మాణానికీ కావలసిన ప్రణాళికలు రచించుకుందాం.
తెలంగాణ పల్లె జీవితాన్ని తన కుంచెతో ప్రపంచానికి చాటిచెప్పి న డాక్టర్ కొండపల్లి శేషగిరిరావు ప్రథమ వర్ధంతి జూలై 26న సాయంత్రం 6గంటలకు, హైదరాబాద్ బాగ్‌లింగంపల్లిలోని సుందరయ్య విజ్ఞాన కేంద్రం దొడ్డి కొమురయ్య హాల్‌లో జరుగుతుంది. ఈ కార్యక్షికమంలో పద్మశ్రీ జగదీష్ మిట్టల్, బీ నర్సింగ్‌రావు, ప్రొఫెసర్ అంజనీ రెడ్డి, మోహన్ పాల్గొంటారు. ఎన్.వేణుగోపాల్ సభా నిర్వాహకులుగా వ్యవహరిస్తారు.
konni kavalasi jarugutaya anipistundi! nijame mari. kondapalli batikunnappudu, chivari rojullo aayana tanani kalisina prati okkarinee, nianayaanaa..meerevaru?u ani prati aidu nimishaalaku okasari adigevaaru. aayana alaa adigina pratisaarii ivatali vyaktiki, taanu evaro cheppaalsina paristhiti vachedi. alaa cheppagalige adrushtam naakuu dakkindi.
mundu paeru chebutam. falana oori vaaramanee chebutam. evari kodukuvani adigithe chebutam. yem pani chestunnamo chebutam. ealagay ani aayana aascharyapoyevaaru. enamaste telangaanam paerita oka peparu vastunnada?u ani aayana aascharyapoyaaru. yebatukammanu chitrinchina vaadainanduna patrika aadivaaram anubandhaaniki aa paeru pettara ani santoshinchaaru. aithe malli aidu nimishaallo aayana annee marachipoyi malli adigevaaru. manam evaru, amity, yem chestunna mu, enduku aayanni kalavadaaniki vachamo cheppalsi vachedi. daamto tanatho gadipina gantalo padisaarlu manam evaramo chepsalsi vachinappudu nijamgaane emanam evaram?u anna prasna evarikainaa udayistundi.
charitra, samskruti gurinchi manalni manam devuladukuntunnappa du, sweeya rajakeeya astitvam gurinchi poraadutuu unnappudu kondapalli vanti vaaru emivaru?u ani adugutuu unte, pratisaarii manam marinta lothugaa manalni manam vidamarchi cheppalsi vachedi. mana parichayam manake kottagaa vinipinchedi.
samaikya rashtramlo unna kaaranamgaa aayana kitelugutalli chitram veyavalasi vachindi. chala shraminchi notsu rasukuni apuurvamgaa telugutallini aavishkarinchi icharu kuudaa. cony aandhra paalakulaku aayana andinchina talli nachaledu. nayame ayindi. manam evara moo manaku teliyaka poina vallakaina telusu. ippatikaina manam vaeru... vaallu vaeru ani bhaavinchinanduvallo emo aayana telugutallini vaallu sweekarinchaledu. cony emaindi. ivvaaltiki vaeru padatam khaya mee ayindi. andaram kalisi unte mele jarugutundani bhaavinchina alanati taram ilaa aneka vidhaalugaa kalisi melisi batakaleka bhangapaddaru. aa bhangapaatu madhya vaallu hrudayaalanu raayi chesukunnaru. tamaki dakkani gouravaaniki lolopala kumilipoyaru. kalanu artham chesukoleni vaalla samskaaraalaku krungipoyaru. samaikya bhavana musugulo manalni mabhyapettina paalakula durneetiki ilanti peddalu mouna mee daalchaaru. atuvanti taraaniki chendina vaare kondapalli seshagirirao. vaaru mali telamgaana udyamam udhrutamai, mana kalalu saka ram avutunna samayamlo ghnaapakasaktini kolpoyaru. intati aasaajanakamaina vaataavaranam erpadindani vaariki teliselogaa malli vaaru vinnadi marachipoyi kottagaa adigevaaru. alanti sthitiloone aayana saasvatamgaa nidraloki jaarukunnaaru. ellundi vaari toli vardhanti. ee sandarbhamgaa vaarini smarinchukuntu rendu, moodu vishayaalu.
kondapalli telugutallini chitrinchaaru. adhi aandhrula sankuchita manastatvaala valla viphalamaindi. manchide. ayithe, aayana mana telamgaana aatmanu apuurvamgaa aavishkarinchina taatvikudu kuudaa. aayana potanaamaatyudini chitrinchaaru. raanii rudramadevini chitrinchaaru. lachini chitrinchaaru. sakuntalanu chitrinchaaru. okkamaatalo ravivarma devidevatalaku roopam ichinatle kondapalli mana puraanetihaasaalaku chitraroopam icharu. kaavya naayakulaku jeevam posharu. dakkanee silalanu chitrinchaaru. kaakateeya shilpa vaibhavaanni apuurvamgaa chitrabharitam chesaru. mana charitra purushula varna chitraalanu, aneka roopa chitraalanuu andinchi vellaaru. kaakini chitrinchaaru. kaavya naayakulanuu anthe ghanamgaa chitrinchaaru. repati telangaanaku dakke viluvaina aastipaastulanu manaku  rasi poyaru. nijaaniki aayana kitelugutallini ganuka vaallu sweekarinchi unte daanni manam panchukunenduku kuudaa veelundedi kaadu. aa lekkana aa chitram vaalla param kaananduku manam adrushtavantulame.
nijaaniki aayana vaaraala abbai. atenka mehidi nawaj jang prothsaahamtho saanti niketanlo chaduvukunna chitrakala vidyaarthi. tarwa ta chitrakala upaadhyaayulu. gntu chitrakala vibhaagamlo vais prinsipalliga panichesi padavee viramana pondaaru. ayithe, puurtikaalam chitrakaarudigaa jeevitakaalam krushi chesaru. ayithe vaastavaaniki manaku rajakeeya rangamlo saraina naayakatvamledu gaanee, telamgaanalo chitrakala saamskrutika rangaallo naayakatvam vahinche saktiyuktulu chaalaamandike unnaayi. cony, munde cheppinattu samaikyaamvuudhaloo manam venukadugu vese paristhitule konasagayi. anduvalla kuudaa kondapalli vantivaari krushi mali telamgaana udyamaanantarame veluguchustunnadi.
intakuu aayana kalakarude kaadu. aayana kuncheku pani cheppinatte kalaniki pani cheppaaru. paadaalakuu pani cheppi parisodhakudigaa visaeshamaina krushi chesaru. kalaa vimarsakulugaanuu viluvaina rachanalu chesaru. oka gurutara baadhyatanu tanantata taanu mosi aayana viluvaina rachanapuu nno chesaru. telangaanaku dakkani gouravaaniki, pondani mannanakuu aayana kalata chendaaru. alaagani mounam dalchakunda, sthirachittamto rabovu taralaina telusukovalannattu aayana manadaina telamgaana rachana samvidhaanaanni, parisodhanaa oravadini kalaa rangamlo anade nirvahinchi maargadarsakulayyaaru.
telamgaana soito aayana chesina rachanalu kihivuutasilpakalaa ramaneeyamu anna grandhamlo chudavachhu. indulo aandhrula chitrakala, telamgaana chitrakala paerita kuudaa vyaasaalu raasaaru. silpakala. kudya kala, alankara kala gurinchi lotaina vyaasaalu raasaaru. streela chitralipi gurinchi kuudaa aayana parisodhana gaavinchaaru. ivi rachayitagaa aayana vistruta parisodhananu, anubhavaanni, deerghadarsanaanni aavishkaristaayi. aa rachanala nunchi manam mana telamgaana punarnirmaanaaniki tagina mudi sarukunu tappaka pondagalam.
ikkade inko vishayam cheppali. vattikota alvaruswamy, adavi bapiraju, pi.ti.ddi, kaapu rajayya, e.es.raman, en.sarottamaddito paatu kalluri subbarao, mandali krishnarao vantivaari krushi gurinchi kuudaa chakkaga aayana raasaaru. entamaatram ninda drushti lekunda nirmaanaatmakamgaa, punarnirmaanaavasyakata telisi aayana rachanalu cheyadam gamaniste ivvalti sandarbhamlo manam aascharyaanandaalaku lonavutam.
ika aayana kaakateeya shilpaanni chusi aa vaibhavaaniki abburapadi, malli melukuni, okanoka ekalavya baandhavyaanni erparuchukuni chitralekhanam gaavinchaaru. rabovu taraalaku aa nidhini padilam chesi andinche yochanatho aayana vandalaadi chitraalu geesaaru. ivannee kaakateeyula shilpa vaibhavaanni, andali laavanyaanni nisita pariseelanatho adhyayanam chesi, puusa guchinatlu chitrinchi oka emalenaga manaku andinchaaru. aa chitra sankalaname kesurekha.u ee grandhaanni vaari vardhanti rojuna pustakam gaa vidudala chestunnaru. vaare annattu ee rekha chitraalanu chuste kibhotakaalam nunchi vartamaanamloki adugidunatlisai gocharistundi. antekaadu, bhavishyattulo ee kalanu ela parirakshinchukovali anna tapa na prati okkarilo pellubukutundi. antakanna mukhyamgaa mana kaladrishti kaantuleenutundi. okkamaatalo ksurekha mana chuupunu vistarimpajesi jaagrutam chese karadeepaka anna atisayoktikaadu.
vishaadam emitante, kaakateeya utsavaala sandarbhamgaa iteevala oka ecaffy buke vachindi. idhi chaayaachiutataala sankalanam. andu loo karuudamayi varnachitram kondapallide. antekaadu, maro nawala vachim dhi. daani mukhachitram kuudaa vaaride. cony chitrakaarudi prastaavana ledu. ippatiki kuudaa ilaa chitrakaarudi soujanyam nirlakshyam avutune undi. gatamloonuu aayana chitraalu chaalaamandi viniyoginchukunnaaru. cony, aayanaku ivemi pattaledu. oka bhoomipuvuutudigaa, nitya vidyaarthi gaa, kalaatapasvigaa aayana enno chitraalu geesaaru. e rawana soukarya lu laeni rojullo palumaarlu peruperuna aayaa gullanu sandarsinchi, vaatini adugaduguna pariseelinchi, raatranakaa pagalanaka parikshishaminchi geesina chitraalu, varna chitralavi. ippatikaina kaneesam aayana rekha chitraalanu pustakamgaa chuse bhagyam labhinchindi. adhi chinna pustakamgaane vastunnadi. cony andulo oka aatma unnadi. annitikanna minna oka apoorvamaina kala maroka asaamaanyamaina kalakarudi valla saasvatatvam pondutunna teeruu unnadi. ituvanti madire aayana lepakshi itara devalayala meeda kuudaa panichesaaru. avannee repati mana telangaanaku taragani aastulane anali.
ika chivaragaa cheppukovalasina mukhya vishayam. aayana jaanapada parisodhakulu kuudaa ani! avunu. kaaliki balapam kattukuni antaaru kada...atle aayana palumaarlu varangal jilla cheryala modalu mari naalugaidu jillaalu tirigi kekakipadagalunay anna scroll paintings-vaatini tayaaru chese nakashi kalaakaarula gurinchi adhyayanam chesi, vaari kalanu, jeevanaanni praachuryamloki tecchaaru. edenimidi kulaalaku chendina kutumbeekulu kaaki padagalanu daggara pettukuni vividha kula puraanaalu chebutaarani, aa kalaakaarula vivaraalanu, nakashi kalaakaarulu aa kaaki padagalanu ela tayaaru chestarannadi vivaramgaa teliyajesaaru.
jayadhir tirumalarao annatlu, jaanapada kalalu, kulagaathalakuu- kalakee gala avinabhava sambandhaanni modatisaarigaa aayana ganuka teliyajeppakapothe varangal jilla cheryala nakashi kalakarupuvaro prapanchaaniki telisevalle kaadu.
nakashi vaalla kalanu aayana pariseelinchi, parisodhinchi appali lalita kalaa akaadameeki teliyajeppi vaari kalaa unikini aayana balangaa prapanchaaniki velladinchaaru. swayamgaa oka photokshigaafarunu venta bettukuni vaari kalanu chaayaachiutaalaalloonuu bandhimpajesaaru. ee parisodhanalo unnappudu aayana rendu keelakamaina amsaalanu teliyajeppaaru. okati, rajula poshanalo kakunda prajala poshanalo ee kala unnadani vispashtamgaa telipaaru. daamto ilaa prajale kaapaadukuntunna kalala gurinchi manam cheyavalasindemiti anna sandesaanni heccharikagaa mana mundu pettaaru. tana vantugaa taanu cheyagaligindi chesanani cheppukunnaru. marokati, ee kalalanu kula matha vishayakamaina aachaaramgaane bhavistunnam ani, adhi porabaatani aayana gattigaane cheppaaru. taanaithe deenini jaanapada kalagaa bhaavistunnaanani cheppi, aa rangamlo manam cheyavalasina panini swayamgaa chesi chuupaaru. ide sandarbhamlo aayana maroka vishayaanni prastaavinchaaru. telamgaanalo ilaa adavi gaachina vennela vale palle praantamlo vividha kulasthulu jaanapada kalanu poshistune unnaarannaaru.
ilaa aayana chala spashtamgaa telamgaanalo jaanapadula gurinchi manam cheyavalasina pani gurinchi munde heccharinchi, aa panilo taanu oka adugu vesi vellaarani manam gurtinchukovali. ikkada grahinchaalsindi, aayaa rangaalaku parimitamai undakunda tama drushtiki vachina itara amsaalanuu kalaa jagattulonive ani nokki cheppadam, cheppi oorukokundaa manasa wacha karmana aa panini chesi chuupadam...aa panini vishwavidyaalayaala baadhyata ani chebithe panulu jaragavani, taane chesi chuupadam...aa panilo rachanala avasaraanni grahinchi vaati gurinchi savivaramgaa rayadam-ilaa kondapalli entho srujanaatmakamgaa telamgaana parisodhakudigaa panichesina toli taram vaarugaa cheppukovalasinde.
muginche mundu okka vishayam. nakashi chitrakaarulu tayaaru chesichina kaaki padagalu jeernamai paadayipothe, tama intlooni manishi poinatle aayaa kulasthulu bhaavistaaru. manishiki antyakshikiyalu chesinatle aa pataanni nadiki teesukupoyi gangaku arpinchi poojaa punaskaaraalato nivaali arpistaaru. aa sangati kondapalli cheppedaaka vignulaina medho prapanchaaniki teliyadu. ee udantam kalaku, kalaakaarulakuu madhya bandhavyam enthati utkrushtamaina sthitilo untundo teliyachebutundi. ivannee swayamgaa chusina vaaru ayinanduna, kalaakaarula jeevitaallo enthati pavivuutamaina kalaa vyaakaranam daaguntundo telisina mahaanubhaavulu kuudaa ayinandune aayana tana kalanu kaasulaku ammukune panilo padaledu. reart kalektaregaa kakunda bhoomi putrudigaa baadhyataayutamgaa jaanapada kalanu unnata sthaanam loo chuudaalani shraminchaaru. ika tana chitraalanuu aayana anthe padilamgaa chusukunnaru. jana saamaanyam gaanee, rasagnulaina kalaabhimaanulu cony vaatini tanavi tiiraa chudane lede ani vaapoledu. denikaina samayam vastundannattu, yogila, tapaswila tana chitrakala jeevitaanni apuurvamgaa konasaaginchi nishkraminchaaru. (annattu, chivari rojullo aayana marupu undedi. cony tana chitraala gurinchi maatram annee gurtundevi)
ika raanunnadi mana rajyame ayinanduvalla, anivaaryamaina jeevana prasthaanaanni muginchina aayana smrutiki neeraajanaalu teluputune telamgaana kalaa nirmaanamlo ituvanti kalaakaarula krushini samuchita reetilo adhyayanam cheddam. vaati phalitala nunchi punarnirmaanaanikii kaavalasina pranaalikalu rachinchukundam.
telamgaana palle jeevitaanni tana kunchetho prapanchaaniki chaticheppi na dactor kondapalli seshagirirao prathama vardhanti juulai 26na saayantram 6gantalaku, hyderabad bagelingampalliloni sundarayya vignaana kendram doddi komurayya halealo jarugutundi. ee kaaryakshikamamlo padmashree jagadish mittal, bee narsingrerao, professor anjanee reddi, mohan palgontaru. en.venugopal sabhaa nirvaahakulugaa vyavaharistaaru.