సాక్షాత్తు పరమేశ్వరుడే ఆవు రూపంలో వెలిసిన క్షేత్రం మహానంది. నల్లమల పర్వతాల అడవుల్లో వెలసిన ఈ పుణ్యక్షేత్రంలో... పరమశివుడు స్వయంభువుగా గోవు(ఆవు) ఆపద ముద్రరూపంలో వెలిశాడు! ఇక్కడి శివలింగం కింది నుంచి ఏడాది పొడవునా ఒకేస్థాయిలో స్వచ్ఛమైన ఔషధ గుణాలున్న నీటి ప్రవాహం కొనసాగుతుంటుంది. వేసవిలో చల్లగా.. శీతాకాలంలో వెచ్చగా, వానాకాలంలోనూ మలినాల్లేకుండా తేటగా.. సూది సైతం స్పష్టంగా కనబడేస్థాయి స్వచ్ఛతతో ఉండటం ఈ నీటి ప్రత్యేక లక్షణం!
క్షేత్రచరిత్ర/స్థలపురాణం: పూర్వీకులు తెలిపిని కథానుసారం.. ఒక రుషి నల్లమల కొండల్లో చిన్న ఆశ్రమం ఏర్పాటు చేసుకొని కుటుంబంతో జీవించేవాడు. అతడు శిలాభక్షకుడై ఎల్లప్పుడు తపోధ్యానంలో నిమగ్నమై ఉండేవాడు. ఆ మేరకు ఆయన్ను అంతా శిలాదుడని(శిలాద మహర్షి) పిలిచేవారు. భార్య తమకు దైవప్రసాదంగా ఒక కుమారుడు ఉంటే బాగుంటుందని ఆకాంక్షించగా.. ఆమె కోరికను తీర్చేందుకు శిలాదుడు ఆ సర్వేశ్వరుడిని గురించిన అత్యంత నిష్టతో తపస్సు ప్రారంభించాడు. కొన్నాళ్లకు అతని భక్తికి మెచ్చిన మహేశ్వరుడు అతని చుట్టూ పుట్టగా వృద్ధి చెందాడు. ఇంకొన్నాళ్ల ఘోర తపస్సు అనంతరం శివుడు ప్రత్యక్షమై... కావల్సిన వరాలు కోరుకొమ్మన్నాడు. దేవాధిదేవుడ్ని చూసిన పారవశ్యంలో శిలాద మహర్షి భార్య కోరిన కోరిక మరిచిపోయాడు! మహాదేవా.. నీ దర్శన భాగ్యం లభించింది. ఇంతకన్నా నాకు ఇంకేమి కావాలి? నిరంతరం నన్ను అనుగ్రహించు తండ్రీ.. అని వేడుకున్నాడు. అయితే దయాళువైన పరమశివుడు మహర్షి మరిచిన భార్య ఆకాంక్షనూ గుర్తుంచుకుని.. మీ దంపతుల కోరిక సిద్ధించుగాక అని దీవించి వెళ్లిపోయాడు. ఆమేరకు పుట్ట నుంచి ఒక బాలుడు జన్మించాడు. శిలాదుడు వెంటనే భార్యను పిలిచి ఇదిగో నీవు కోరిన ఈశ్వర వరప్రసాది... మహేశ్వరుడు అనుగ్రహించి ప్రసాదించిన మన కుమారుడు.. అంటూ ఆ బాలుడిని అప్పగించాడు. వారు ఆ బిడ్డకు ' మహానందుడు' అనే పేరు పెట్టారు. అనంతరం మహానందుడు ఉపనయనం అయ్యాక గురువుల దగ్గర అన్ని విద్యలు నేర్చాడు. తల్లిదండ్రుల అనుమతితో శివుని గురించి తపస్సు చేశాడు. అతని కఠోర దీక్షకు మెచ్చిన పరమశివుడు పార్వతీదేవితో సహా ప్రత్యక్షమై వత్సా.. వరం కోరుకో.. అనగా.. మహానందుడు... దేవాధిదేవా.. నన్ను నీ వాహనంగా చేసుకో... అని కోరాడు. అలాగే అని వరమిచ్చిన శివుడు 'మహానందా.. నీవు జన్మించిన ఈ పుట్ట నుంచి వచ్చే నీటి ధార కొలనుగా మారి అహర్నిశలూ ప్రవహిస్తూ, సదా పవిత్ర వాహినిగా నిలుస్తుంది. చుట్టూ 80 కి.మీ.ల దూరం మహానంది మండలంగా ఖ్యాతి చెంది పరమ పవిత్ర క్షేత్రంగా విరాజిల్లుతుంది. అని వరమిచ్చాడు. తాను ఇక్కడి నవనందుల్లో లింగరూపుడిగా ఉంటానని వరం అనుగ్రహించాడు.
చరిత్ర ప్రకారం: పూర్వం నందుడు అనే రాజు పాలనలో గోపితవరం( నేటి గోపవరం) గ్రామంలో ఓ గొల్లవానికి పెద్ద ఆవుల మంద ఉండేది. అందులోని కపిల అనే విశిష్టమైన ఆవు ఈ నల్లమల అడవిలో పచ్చిగడ్డి మేస్తూ ఇక్కడ పుట్టలో ఉన్న శివుడిని గుర్తించి.. రోజూ పాలు ఇస్తూ ఆయన ఆకలి తీర్చేది.ఓ గోమాత రోజూ అడవిలోని ఒకపుట్టలో పాలు విడుస్తోందన్న విషయం నందమహారాజుకు గూఢచారుల ద్వారా తెలిసి.. ఆయన ఆ వింతను కళ్లారా చూడాలని అక్కడికి వస్తాడు. కపిల గోవు పొదల్లోకి వెళ్లి పుట్టవద్ద నిలిచి పాలధారను స్రవిస్తుండగా.. చూసి.. రాజు మరింత స్పష్టంగా ఈ దృశ్యాన్ని చూసేందుకని ముందుకు కదలగా... ఆ అలికిడికి బెదిరిన ఆవు కుడిపాదంతో పుట్టను తొక్కేస్తుంది. ఆపై.. పుట్టలోని బాలరూప శివుడు.. ఆ గోమాత కూడా మాయమైపోగా.. రాజు ఎందుకలా అయ్యిందో అర్థం కాక... అయోమయంగా తిరిగి నగరికి చేరతాడు. ఆరాత్రి అతనికి పరమశివుడు కలలో కనిపించి ' నీవు చూసిన పుట్టనుంచి పాలు తాగింది నేనే. అక్కడ దేవాలయాన్ని నిర్మించు... నేనక్కడ లింగరూపినై కొలువుంటా.. నీ కీర్తి శాశ్వతం అవుతుందని చెప్పాడు. ఆ మేరకు నందరాజు అక్కడ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. దీన్ని రససిద్ధుడు అనే దేవలోక శిల్పి రూపొందించినట్లుగా పురాణగాథ. అన్ని చోట్లా పానవట్టంపై శివలింగం ఉంటుంది. కానీ ఇక్కడ పానవట్టమే శివలింగానికి అమర్చినట్లుగా కనబడటం మహానంది ప్రత్యేకతగా చెప్పుకోవచ్చు.
రాజుల చరిత్ర: నందరాజు ఈ ప్రాంతాలను (నందవరం, నంద్యాల, నందికొట్కూరు, మహానంది)ని పాలించాడు. క్రీ.పూ. 323లో మౌర్య చంద్రగుప్తుడు వీరిని ఓడించి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. పాండవ వంశీయుడైన ఉత్తుంగ భోజుని కుమారుడైన నందన చక్రవర్తి ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించాడు. ఇతడే కథాకాలం నాటి నంద మహారాజు. వెలనాటి చోళులల్లో విక్రమభోజుడు క్రీ.శ. 1118 నుంచి 1135 వరకు మహేంద్రగిరి(గంజాం) శ్రీశైలం మధ్యగల పర్వత ప్రాంతాలన్నింటినీ పరిపాలించాడు. అతను కూడా ఈ క్షేత్రానికి వచ్చి పరమశివుడిని పూజించి ఆలయ గోపురాలు, కొన్ని కట్టడాలు, మండపాలు నిర్మించి క్షేత్రాభివృద్ధికి దోహదం చేశాడు. ఆ తర్వాత విజయనగర రాజులు సైతం కొన్ని కట్టడాలు, భక్తులకు వసతులు.. రహదారులు ఏర్పాటు చేసి శివుడిని ఆరాధించారు. ఈ క్షేత్రానికి కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర సహా పలురాష్ట్రాల భక్తులు వస్తుంటారు.
విశేషంగా నిర్వహించే పండుగలు: మహాశివరాత్రి, ఉగాది, దసరా, సంక్రాంతి పండుగలకు ఇక్కడ ప్రత్యేకపూజలు, ఉత్సవాలు నిర్వహిస్తారు.మహానందిలో దర్శనవేళలు ప్రతిరోజు వేకువజామున ఆలయశుద్ధి. 4.30 గంటల నుంచి 5.30 గంటల వరకు బిందెసేవ, 5.30 గంటల నుంచి సుప్రభాతసేవ, 6 గంటల నుంచి 6.30 గంటల వరకు అష్టవిధ మహామంగళహారతుల పూజలు (ఈ సమయంలోనే భక్తులకు స్వామివారి నిజరూప దర్శనం) ఉంటాయి. ఇదే రీతిలో సాయంత్రం 6 గంటల నుంచి 6.30 గంటల వరకు పైవిధంగా తెలిపినట్లుగానే అష్టవిధ మహామంగళహారతులు, నిజరూప దర్శనం ఉంటుంది. అంతేకాక భక్తులకు ప్రతిరోజు ఉదయం 5.30 గంటల నుంచి రాత్రి 9 గంటల వరకు దైవదర్శనం ఉంటుంది. మధ్యాహ్నం సమయంలో మాత్రం కేవలం 15 నిమిషాలు నివేదన సమయంలో దర్శనం నిలుపుదల చేస్తారు. ఆ తర్వాత దర్శనం మామూలే.
* స్పర్శ దర్శనం(ఒకరికి) రూ. 100
* సాధారణ దర్శనం(ఒకరికి) రూ. 100
* మహాన్యాస ఏకాదశ రుద్రాభిషేకం దంపతులకు రూ. 2,000
* రుద్రాభిషేకం రూ. 1,000
* స్వామివారి కల్యాణోత్సవం ఒక్కసారి దంపతులకు రూ. 1,000
(ఈ మూడు పూజలకు దంపతులకు కండువా, జాకెట్‌, స్వామివారి ఫొటో లామినేషన్‌, అభిషేకం, లడ్డూను దేవస్థానం వారు ఇస్తారు).
* నవగ్రహపూజ రూ. 100
* నవగ్రహ శాంతి రూ. 516
* అష్టోత్తర శతనామ పూజ రూ. 200
* అష్టవిధ మహామంగళహారతులు(ఒకరికి) రూ. 100
* గోపూజ(దంపతులకు) రూ. 150
* శాశ్వత కల్యాణోత్సవం ( 10 సం.లు మాత్రమే) రూ. 10,116
* శాశ్వత అర్చనలు ( 10 సం.లు మాత్రమే) రూ. 5,116
* శాశ్వత అభిషేకం, లేక అర్చన ( 10 సం.లు మాత్రమే) రూ. 5116
* రుద్రహోమం (లడ్డూప్రసాదం ఇస్తారు) రూ. 1000
* చండీహోమం(లడ్డూప్రసాదం ఇస్తారు) రూ. 1000
* సహస్త్ర నామార్చన రూ. 250
* వివాహ కట్టడి రూ. 501
* వీడియో రుసుం రూ. 300
* వాహన పూజలు(నాలుగు చక్రాలు) రూ. 250
* వాహన పూజలు( రెండు చక్రాలు) రూ. 75
* పుట్టువెంట్రుకలు రూ. 50
* తలనీలాలు రూ. 20
* పాదరక్షలు భద్రపరుచుట(జత)కు రూ. 3
ప్రత్యేక పండుగలు, ఉత్సవాలు
* మహాశివరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు, దసరా నవరాత్రి ఉత్సవాలు, ఉగాది ఉత్సవాలు విశేషంగా జరుగుతాయి.
* మహాశివరాత్రి బ్రహ్మోత్సవాలు ఐదురోజులు జరుగుతాయి. ఈ సమయాల్లో రుద్రగుండం పుష్కరిణీలో పుణ్యస్నానాలు పూర్తిగా రద్దు. ప్రధాన విగ్రహానికి కాక వినాయక నందీశ్వరాలయంలో ఉన్న శివలింగానికి భక్తులతో అభిషేకాలు చేయిస్తారు.
*ఉగాది పర్వదినోత్సవం సందర్భంగా రాత్రి నుంచే శ్రీశైలం నుంచి మరునాడు ఉదయం నుంచి రాత్రి వరకు వచ్చే వేలాది మంది భక్తులకు నిరంతర దర్శనాలను కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర భక్తుల సౌకర్యార్థం దేవస్థానం ఏర్పాట్లు చేపడుతుంది.
* దసరా దేవీశరన్నవరాత్రి మహోత్సవాలను పురస్కరించుకొని పదిరోజులపాటు దాతల సహాయంతో ప్రత్యేక హోమాలు, పూజలు చేయించడానికి ప్రతిజంట నుంచి రూ. 10,116లు వసూలు చేస్తారు.
saakshaattu parameshwarude aavu roopamlo velisina kshetram mahanandi. nallamala parvataala adavullo velasina ee punhyakshetramlo... paramasivudu swayambhuvugaa govu(aavu) aapada mudraroopamlo velisaadu! ikkadi sivalingam kindi nunchi edaadi podavuna okesthaayilo swachchamaina aushadha gunalunna neeti pravaham konasaagutuntundi. vesavilo challaga.. sheethaakaalamlo vecchagaa, vaanaakaalamloonuu malinallekunda tetagaa.. suudi saitam spashtamgaa kanabadesthaayi swachchatatho undatam ee neeti pratyeka lakshanam!
kshetracharitra/sthalapuraanam: poorveekulu telipini kathaanusaaram.. oka rushi nallamala kondallo chinna aashramam erpaatu chesukoni kutumbamtho jeevinchevaadu. atadu silaabhakshakudai ellappudu tapodhyaanamlo nimagnamai undevaadu. aa meraku aayannu antaa silaadudani(silaada maharshi) pilichevaaru. bharya tamaku daivaprasaadamgaa oka kumarudu unte baguntundani aakaankshinchagaa.. aame korikanu teerchenduku silaadudu aa sarveshwarudini gurinchina atyanta nishtatho tapassu praarambhinchaadu. konnaallaku athani bhaktiki mecchina maheshwarudu athani chuttu puttagaa vruddhi chendaadu. inkonnalla ghora tapassu anantaram shivudu pratyakshamai... kaavalsina varaalu korukommannadu. devadhidevudni chusina paaravasyamlo silaada maharshi bharya korina korika marichipoyadu! mahadeva.. nee darsana bhagyam labhinchindi. intakanna naaku inkemi kavali? nirantaram nannu anugrahinchu tandri.. ani vedukunnadu. ayithe dayaaluvaina paramasivudu maharshi marichina bharya aakaankshanuu gurtunchukuni.. mee dampatula korika siddhinchugaaka ani deevinchi vellipoyaadu. aameraku putta nunchi oka baludu janminchaadu. silaadudu ventane bhaaryanu pilichi idigo neevu korina eeshwara varaprasaadi... maheshwarudu anugrahinchi prasaadinchina mana kumarudu.. antuu aa baaludini appaginchaadu. vaaru aa biddaku ' mahanandudu' ane paeru pettaaru. anantaram mahanandudu upanayanam ayyaka guruvula daggara anni vidyalu nerchaadu. tallidandrula anumatitho shivuni gurinchi tapassu cheshaadu. athani kathora deekshaku mecchina paramasivudu paarvatiideevitoe sahaa pratyakshamai vatsa.. varam koruko.. anagaa.. mahanandudu... devadhideva.. nannu nee vaahanamgaa chesuko... ani koradu. alaage ani varamicchina shivudu 'mahananda.. neevu janminchina ee putta nunchi vache neeti dhara kolanugaa maari aharnisaluu pravahistuu, sadaa pavitra vaahinigaa nilustundi. chuttu 80 ki.mee.la dooram mahanandi mandalamgaa khyati chendi parama pavitra kshetramgaa viraajillutundi. ani varamichaadu. taanu ikkadi navanandullo lingaroopudigaa untaanani varam anugrahinchaadu.
charitra prakaaram: puurvam nandudu ane raju paalanalo gopitavaram( neti gopavaram) graamamlo oo gollavaaniki pedda aavula manda undedi. andulooni kapila ane vishishtamaina aavu ee nallamala adavilo pachigaddi mestu ikkada puttalo unna shivudini gurtinchi.. roojoo paalu istuu aayana aakali teerchedi.oo gomata roojoo adavilooni okaputtalo paalu vidustondanna vishayam nandamahaaraajuku guudachaarula dwara telisi.. aayana aa vintanu kallara chuudaalani akkadiki vastaadu. kapila govu podalloki velli puttavadda nilichi paaladhaaranu sravistundagaa.. chusi.. raju marinta spashtamgaa ee drushyaanni chusendukani munduku kadalagaa... aa alikidiki bedirina aavu kudipaadamto puttanu tokkestundi. aapai.. puttalooni baalaroopa shivudu.. aa gomata kuudaa mayamaipoga.. raju endukala ayyindo artham kaaka... ayomayamgaa tirigi nagariki cheratadu. aaraatri ataniki paramasivudu kalalo kanipinchi ' neevu chusina puttanunchi paalu taagindi nene. akkada devalayanni nirminchu... nenakkada lingaroopinai koluvunta.. nee keerti saasvatam avutundani cheppaadu. aa meraku nandaraju akkada aalayaanni nirminchaadu. deenni rasasiddhudu ane devaloka shilpi roopondinchinatlugaa puraanagaatha. anni chotla paanavattampai sivalingam untundi. cony ikkada panavattame sivalingaaniki amarchinatlugaa kanabadatam mahanandi pratyekatagaa cheppukovachhu.
rajula charitra: nandaraju ee praantaalanu (nandavaram, nandyaala, nandikotkuru, mahanandi)ni palinchadu. cree.poo. 323loo mourya chandraguptudu veerini odinchi simhaasanaanni adhishtinchaadu. pandava vamseeyudaina uttunga bhojuni kumaarudaina nandana chakravarti ee praantaanni paripaalinchaadu. itade kathaakaalam naati nanda maharaju. velanati cholulallo vikramabhojudu cree.sha. 1118 nunchi 1135 varaku mahendragiri(ganjam) srisailam madhyagala parvata praantaalannintinii paripaalinchaadu. atanu kuudaa ee kshetraaniki vachi paramasivudini poojinchi aalaya gopuralu, konni kattadaalu, mandapaalu nirminchi kshetraabhivruddhiki dohadam cheshaadu. aa tarvaata vijayanagara rajulu saitam konni kattadaalu, bhaktulaku vasatulu.. rahadaarulu erpaatu chesi shivudini aaraadhinchaaru. ee kshetraaniki karnaataka, maharashtra sahaa palurashtrala bhaktulu vastuntaaru.
visaeshamgaa nirvahinche pandugalu: mahasivaratri, ugaadi, dasara, sankraanti pandugalaku ikkada pratyekapoojalu, utsavaalu nirvahistaaru.mahaanandilo darsanavelalu pratiroju vekuvajaamuna aalayasuddhi. 4.30 gantala nunchi 5.30 gantala varaku bindeseva, 5.30 gantala nunchi suprabhataseva, 6 gantala nunchi 6.30 gantala varaku ashtavidha mahaamangalahaaratula poojalu (ee samayamlone bhaktulaku swaamivaari nijaroopa darsanam) untaayi. ide reetilo saayantram 6 gantala nunchi 6.30 gantala varaku paividhamgaa telipinatlugaane ashtavidha mahaamangalahaaratulu, nijaroopa darsanam untundi. antekaka bhaktulaku pratiroju udayam 5.30 gantala nunchi raatri 9 gantala varaku daivadarsanam untundi. madhyaahnam samayamlo maatram kevalam 15 nimishaalu nivedana samayamlo darsanam nilupudala chestaaru. aa tarvaata darsanam maamoole.
* sparsa darsanam(okariki) roo. 100
* saadhaarana darsanam(okariki) roo. 100
* mahanyasa ekaadasa rudrabhishekam dampatulaku roo. 2,000
* rudrabhishekam roo. 1,000
* swaamivaari kalyanotsavam okkasari dampatulaku roo. 1,000
(ee moodu poojalaku dampatulaku kanduwa, jackete, swaamivaari foto lamination, abhishekam, laddoonu devasthaanam vaaru istaaru).
* navagrahapuja roo. 100
* navagraha saanti roo. 516
* ashtottara satanaama pooja roo. 200
* ashtavidha mahaamangalahaaratulu(okariki) roo. 100
* gopuja(dampatulaku) roo. 150
* saashwata kalyanotsavam ( 10 sam.lu matrame) roo. 10,116
* saashwata archanalu ( 10 sam.lu matrame) roo. 5,116
* saashwata abhishekam, leka archana ( 10 sam.lu matrame) roo. 5116
* rudrahomam (ladduuprasaadam istaaru) roo. 1000
* chandihomam(ladduuprasaadam istaaru) roo. 1000
* sahastra naamaarchana roo. 250
* vivaha kattadi roo. 501
* veedio rusum roo. 300
* vaahana poojalu(naalugu chakralu) roo. 250
* vaahana poojalu( rendu chakralu) roo. 75
* puttuventrukalu roo. 50
* talaneelaalu roo. 20
* paadarakshalu bhadraparuchuta(jatha)ku roo. 3
pratyeka pandugalu, utsavaalu
* mahasivaratri brahmotsavalu, dasara navaratri utsavaalu, ugaadi utsavaalu visaeshamgaa jarugutaayi.
* mahasivaratri brahmotsavalu aidurojulu jarugutaayi. ee samayaallo rudragundam pushkarineelo punyasnaanaalu puurtigaa raddu. pradhaana vigrahaaniki kaaka vinayaka nandeeswaraalayamlo unna sivalingaaniki bhaktulatho abhishekaalu cheyistaaru.
*ugaadi parvadinotsavam sandarbhamgaa raatri nunche srisailam nunchi marunadu udayam nunchi raatri varaku vache velaadi mandi bhaktulaku nirantara darsanaalanu karnaataka, maharashtra bhaktula soukaryaartham devasthaanam erpaatlu chepadutundi.
* dasara devisarannavaratri mahotsavaalanu puraskarinchukoni padirojulapaatu daatala sahaayamtho pratyeka homalu, poojalu cheyinchadaaniki pratijanta nunchi roo. 10,116lu vasulu chestaaru.