పాండురంగ మాహాత్మ్యము
పాండురంగ మాహాత్మ్యములో కాశీపట్టణ వర్ణనలో భాగంగా అక్కడి చతుర్వర్ణాల వారి వర్ణన అద్భుతంగా చేశాడు తెనాలి రామకృష్ణుడు. యిక ఆ పట్టణ చతురంగ బలాల వర్ణన చేస్తున్నాడు. ఈ పద్యాలు రామకృష్ణుని పౌరాణిక జ్ఞానానికి, ఆయన చమత్క్రుతికీ అత్యుత్తమ ఉదాహరణలు.ఏదీ మరొకదానికి తీసిపోని వర్ణన!
భూమియు నాకసంబుఁ దమపొంకమునన్ బిగియించు తత్పురీ
సామజకోటియున్నతికి, సర్వజగంబులఁ గల్గునున్నతుల్
భూమము డింది వామనతఁ బూనగఁ దక్షిణదిక్కునేనుఁగున్
వామనమంచు నాడఁదగవా? తగవాడరుగాక భూజనుల్ (ఉ)
అక్కడి సామజకోటి అంటే లెక్కకు మించిన ఏనుగులు భూమిని, ఆకాశాన్ని తమ పొంకముతో, బలముతో, వైశాల్యముతో కట్టిపడేస్తాయి, అంటే గెలుస్తాయి. సకల జగములలో వాటికి ఔన్నత్యము, ఉత్తమ స్థానము ఉన్నది. అలాంటిది, దాని ఉన్నతిని తగ్గించి, చులకనజేసి, దక్షిణదిక్కున ఉన్న ఏనుగును ఒక్క దానినే 'వామనము' అని పిలవడం తగునా? భూజనులు న్యాయము పలుకరు కదా! భూమిని మోస్తూ ఎనిమిది మగ ఏనుగులు, ఎనిమిది ఆడ ఏనుగులు ఉంటాయి అని భారతీయుల సంప్రదాయము. ఎనిమిది దిక్కులలో ఎనిమిది ఏనుగుల జంటలు ఉంటాయి. ఐరావతము, పుండరీకము, వామనము, కుముదము, అంజనము, పుష్పదంతము, సార్వభౌమము, సుప్రతీకము అనేవి మగ ఏనుగులు. తూర్పు దిక్కుతో మొదలై, ఆగ్నేయము, దక్షిణము, నైరుతి, పడమర, వాయవ్యము, ఉత్తరము, ఈశాన్యము అనే ఎనిమిది దిక్కులలో ఈ ఎనిమిది మగ ఏనుగులు, అభ్రమువు, కపిలము, పింగళము, అనుపము, తామ్రపర్ణి, శుభదంతి, అంగన, అంజనావతి అనే ఎనిమిది ఆడ ఏనుగులు జంటలుగా ఉండి సంసారాన్ని అంటే ప్రపంచాన్ని, అంటే భూమిని జంటలు జంటలుగా మోస్తూ ఉంటాయి. అంటే ప్రపంచమనే సంసారాన్నైనా, కుటుంబము అనే సంసారాన్నైనా ఆడ, మగ కలిసే మోస్తాయి, మోయాలి, మోయగలవు అని చమత్కారపు ప్రతీక. కనుక, దక్షిణ దిక్కున ఉన్న ఏనుగు పేరు వామనము. వామనము అంటే పొట్టిది, కురచది, చిన్నది, అల్పమైనది అని అర్థాలు కనుక, దక్షిణ దిక్కున ఉన్న ఏనుగును ఒక్కదాన్నే వామనము అనడం అన్యాయం, నిజానికి ప్రపంచములో ఉన్న ఎనుగులన్నీ వామనములే, కాశీ పట్టణములోని ఏనుగులతో పోలిస్తే. కానీ అన్యాయముగా దాన్ని ఒక్కదాన్నే వామనము అని పిలుస్తారు జనులు, న్యాయము చెప్పరు కదా అని చమత్కరిస్తున్నాడు రామకృష్ణుడు.
కెరలక క్రమ్మరింప నడుగెంటనె నిల్చు, నొకింత నూఁకినన్
శరనిధులేడుదాఁటు మెయిచాఁచి చివుక్కున, నుక్కుమీరి సం
గరమున గాయమైనపతిఁగాచుఁ జలింపక, తత్పురీహరుల్
హరిహయుమావు మున్ దిగిన యంబుధిరేవున వచ్చెనో సుమీ! (చం)
తిరగకుండా మళ్లిస్తే, అడుగు వెంటనే నిలుస్తాయి అక్కడి గుర్రాలు. రౌతు ఎలా తిప్పితే అలా తిరిగి, నిలుమంటే నిలుస్తాయి. ఒకింత 'ముందుకు నెడితే' (నూకితే) చాలు, శరీరాన్ని చాచి, సాగదీసి, ఏడుసముద్రాలను చివుక్కున, చిటికెలో దాటేస్తాయి, దూకేస్తాయి. యుద్ధరంగములో తమ యజమానికి, రౌతుకు గాయమైతే ఏమాత్రమూ చలించకుండా, కాపాడుతాయి, యుద్ధరంగానికి దూరంగా తీసుకుపోయి. ఉత్తమజాతి గుర్రాలకు, రౌతుకు శరీరానికి ఆత్మకు ఉన్న సంబంధము ఉంటుంది. ఏమాత్రము తన యజమానికి ఆపద వచ్చినా అవి యుద్ధరంగమునుండి దూరంగా వెళ్ళిపోతాయి, యజమాని శత్రువులకు చిక్కకుండా కాపాడుతాయి. సుప్రసిద్ధ వీరుడు, భారతమాత ముద్దుబిడ్డ, రాణాప్రతాప్ గుఱ్ఱము పేరు 'చేతక్', అది అలాగే ప్రాణాపాయ స్థితిలో ఉన్న 'రాణాప్రతాప్ సింగ్'ను, దానికి ప్రాణాంతకమైన గాయాలు తగిలినప్పటికీ, స్పృహ కోల్పోయి రక్తధారలు వెలువరిస్తున్న 'రాణాప్రతాప్'ను యుద్ధరంగము నుండి దూరంగా తీసుకెళ్ళి, శత్రువులు వెంటబడి తరుముతుంటే ఒక పెద్ద కొండశిఖరమునుండి, మరొక శిఖరము మీదికి నదిమీదుగా దూకి, ఆ తాకిడికి దాని శక్తి హరించుకుపోయి అక్కడికక్కడే ప్రాణాలు విడిచింది, కానీ రాణాప్రతాప్ ప్రాణాలు దక్కాయి. కన్నబిడ్డను పోగొట్టుకున్నట్టు విలపించి, దానికి ఒక స్మారక చిహ్నాన్ని నిర్మించాడు రాణాప్రతాప్. ఆ గుర్రం పేరునే బజాజ్ సంస్థ తన 'స్కూటర్' కి,
ద్విచక్రవాహనానికి పెట్టింది, 'బజాజ్ చేతక్' అని! అలా యజమానిని కాపాడుతాయి కాశీ పట్టణములోని గుర్రాలు. యింద్రుడి గుఱ్ఱము ఐన ఉచ్చైశ్రవము మరలా, తను పుట్టిన సముద్రతీరానికి వచ్చిందో ఏమిటో అన్నట్టు ఉంటుంది ప్రతి గుఱ్ఱమూ.
సారథి ఛాందసుండు; బడి సాగదు చక్రయుగంబు; ప్రాత పం
చారపు గుఱ్ఱముల్; రథియు శౌర్యమునందరమాని; సాత్మవి
స్తారము ఖండఖండములు; తాఁనట మాసరి! యంచు దత్పురిన్
దేరులు నవ్వు శంకరునితేరిని గేతనకింకిణీధ్వనిన్ (ఉ)
యిక అక్కడి రథాలు శివునికూడా పరిహసిస్తుంటాయి. శివుని సారథి ఛాందసుడైన పాతకాలపు బ్రహ్మ. చక్రాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి తిరిగే సూర్యుడు, చంద్రుడు, రెండూ ఒకేసారి కలిసి తిరగవు. యిక గుర్రాలు చూద్దామా అంటే ఎప్పటివో తెలియని పాతబడిన వేదాలు. యిక రథికుడు శౌర్యమునందు సగమే మగాడు, సగము ఆడుది, శివుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు! ఆ రథమో భూమి, ఖండ ఖండాలుగా ఉంటుంది, ముక్కలు చెక్కలై ఉంటుంది. 'ఆ రథమా మాతో సరి?' అని కాశీ పట్టణములోని రథాలు, తమ జెండాలకున్న మువ్వలు మ్రోగేలా నిలువెల్లా కదిలిపోయేట్టు నవ్వుతుంటాయి! ఎంతటి చమత్కారపు వర్ణన!
వేటారుతునియలుగ నరి
పాటనమొనరించు బాహుపాటవగరిమన్
మేటులగు పోటుమగ ల
వ్వీటన్ విహరింతురుగ్రవిక్రములగుచున్ (కం)
బాహుబలంతో వేటుకు ఆరుముక్కలుగా శత్రువులను నరికిపారేస్తూ, ఆ పట్టణంలో మేటి పోటుమగాళ్ళు ఉగ్రమైన పరాక్రమంతో విహరిస్తుంటారు. ఇలాంటి ప్రశస్తమైన గజ, తురగ, రథ, పదాతిదళాలు అనే చతురంగ బలాలు ఉన్నాయి కాశీపట్టణంలో.
paanduranga mahatmyamu
paanduranga maahaatmyamulo kaasiipattana varnanalo bhagamga akkadi chaturvarnaala vaari varnana adbhutamgaa cheshaadu tenaali ramakrishnudu. yika aa pattana chaturanga balaala varnana chestunnadu. ee padyaalu ramakrishnuni pouraanika ghnaanaaniki, aayana chamatkrutiki atyuttama udaaharanalu.edhee marokadaaniki teesiponi varnana!
bhoomiyu nakasambu damaponkamunan bigiyinchu tatpuri
saamajakotiyunnatiki, sarvajagambule galgununnatul
bhoomamu dindi vaamanata boonag dakshinadikkunenuguni
vaamanamanchu naadidagavaa? tagavaadarugaaka bhujanul (u)
akkadi saamajakoti ante lekkaku minchina enugulu bhoomini, aakaasaanni tama ponkamutho, balamutho, vaisaalyamutoe kattipadestaayi, ante gelustaayi. sakala jagamulalo vaatiki aunnatyamu, uttama sthaanamu unnadi. alantidi, daani unnatini tagginchi, chulakanajesi, dakshinadikkuna unna enugunu okka daanine 'vamanamu' ani pilavadam taguna? bhujanulu nyaayamu palukaru kada! bhoomini mostu enimidi maga enugulu, enimidi aada enugulu untaayi ani bhaaratheeyula sampradaayamu. enimidi dikkulalo enimidi enugula jantalu untaayi. airavatamu, pundareekamu, vamanamu, kumudamu, anjanamu, pushpadantamu, saarvabhoumamu, suprateekamu anevi maga enugulu. thoorpu dikkutho modalai, aagneyamu, dakshinamu, nairuti, padamara, vaayavyamu, uttaramu, eesaanyamu ane enimidi dikkulalo ee enimidi maga enugulu, abhramuvu, kapilamu, pingalamu, anupamu, tamraparni, subhadanti, angana, anjanaavati ane enimidi aada enugulu jantalugaa undi samsaaraanni ante prapanchaanni, ante bhoomini jantalu jantalugaa mostu untaayi. ante prapanchamane samsaaraannainaa, kutumbamu ane samsaaraannainaa aada, maga kalise mostayi, moyali, moyagalavu ani chamatkaarapu prateeka. kanuka, dakshina dikkuna unna enugu paeru vamanamu. vamanamu ante pottidi, kurachadi, chinnadi, alpamainadi ani arthaalu kanuka, dakshina dikkuna unna enugunu okkadaanne vamanamu anadam anyayam, nijaaniki prapanchamulo unna enugulannee vamanamule, kaashi pattanamuloni enugulatho poliste. cony anyayamuga daanni okkadaanne vamanamu ani pilustaaru janulu, nyaayamu chepparu kada ani chamatkaristunnadu ramakrishnudu.
keralaka krammarimpa nadugentane nilchu, nokinta noakinan
saranidhuledudaantu meyichae chivukkuna, nukkumiri sam
garamuna gayamainapatigachu jalimpaka, tatpuriharul
harihayumavu mun digina yambudhirevuna vacheno sumi! (cham)
tiragakunda malliste, adugu ventane nilustaayi akkadi gurraalu. rauthu ela tippite alaa tirigi, nilumante nilustaayi. okinta 'munduku nedithe' (nookithe) chaalu, sariiraanni chaachi, saagadeesi, edusamudraalanu chivukkuna, chitikelo daatestaayi, dookestaayi. yuddharangamulo tama yajamaniki, routhuku gaayamaithe emaatramuu chalinchakunda, kapadutayi, yuddharamgaaniki dooramgaa teesukupoyi. uttamajaati gurraalaku, routhuku sariiraaniki aatmaku unna sambandhamu untundi. ematramu tana yajamaniki aapada vachina avi yuddharangamunundi dooramgaa vellipotaayi, yajamani satruvulaku chikkakunda kapadutayi. suprasiddha veerudu, bhaaratamaata muddubidda, ranapratap gueramu paeru 'chetak', adhi alaage praanaapaaya sthitilo unna 'ranapratap sing'nu, daaniki praanaantakamaina gaayalu tagilinappatiki, spruha kolpoi raktadhaaralu veluvaristunna 'ranapratap'nu yuddharangamu nundi dooramgaa teesukelli, satruvulu ventabadi tarumutunte oka pedda kondasikharamunundi, maroka sikharamu meediki nadimeedugaa dooki, aa taakidiki daani sakti harinchukupoyi akkadikakkade praanaalu vidichindi, cony ranapratap praanaalu dakkayi. kannabiddanu pogottukunnattu vilapinchi, daaniki oka smaraka chihnanni nirminchaadu ranapratap. aa gurram perune bajaj samstha tana 'scooter' ki,
dvichakravaahanaaniki pettindi, 'bajaj chetak' ani! alaa yajamanini kapadutayi kaashi pattanamuloni gurraalu. yindrudi gueramu aina uchaisravamu marala, tanu puttina samudratiiraaniki vachindo emito annattu untundi prati gueroomuu.
saarathi chaandasundu; badi saagadu chakrayugambu; praata pam
chaarapu gueremul; rathiyu shouryamunandaramaani; saatmavi
staaramu khandakhandamulu; thanata masari! yanchu datpurin
derulu navvu sankaruniterini getanakinkineedhvanin (u)
yika akkadi rathaalu sivunikuda parihasistuntaayi. shivuni saarathi chhandasudaina paatakaalapu brahma. chakralu okadaani tarvaata okati tirige suuryudu, chandrudu, rendoo okesari kalisi tiragavu. yika gurraalu chuddama ante eppativo teliyani paatabadina vaedaalu. yika rathikudu shouryamunandu sagame magaadu, sagamu aadudi, shivudu, ardhanaareeswarudu! aa rathamo bhoomi, khanda khandaluga untundi, mukkalu chekkalai untundi. 'aa rathama maatho sari?' ani kaashi pattanamuloni rathaalu, tama jendaalakunna muvvalu mrogela niluvella kadilipoyettu navvutuntaayi! enthati chamatkaarapu varnana!
vaetaarutuniyaluga nari
paatanamonarinchu bahupatavagariman
metulagu potumaga la
vveeton viharinturugravikrama (kam)
baahubalamtho vetuku aarumukkalugaa satruvulanu narikipaarestuu, aa pattanamlo meti potumagaallu ugramaina paraakramamtho viharistuntaaru. ilanti prasastamaina gaja, turaga, ratha, padaatidalaalu ane chaturanga balaalu unnaayi kaasheepattanamlo.