ఈ శతావధానానికి పృచ్ఛకులు కావాలని, వచ్చినవారికి ఆ నాలుగు రోజులు ఉచిత వసతి, భోజన సౌకర్యాలు కల్పిస్తామని నిర్వాహకులు తెలుపుతున్నారు. ఆసక్తి కలవారు డా. నలవోలు నరసింహా రెడ్డి గారిని (ఫోన్. 9848898515, 9133072535) సంప్రదించండి.
పద్యాలు వ్రాయాలనే ఉత్సాహం ఉండి, క్రొత్తగా ఛందస్సు నేర్చుకొనడానికి ప్రయత్నించే వారికోసం ఈ పాఠాలు. క్లిష్టమైన ఛందస్సూత్రాల లోతుల్లోకి వెళ్ళకుండా సులభంగా అందరూ అర్థం చేసుకొనే విధంగా ఈ పాఠాలు రూపొందుతున్నాయి. ఇవి పండితులకోసం కాక ఔత్సాహికులకోసం నిర్దేశింపబడ్డాయి. ఈ పాఠాల ఆధారంగా అభ్యాసం చేసి పద్యాలను వ్రాయడానికి ప్రయత్నించవచ్చు. ఏమైనా సందేహాలు కలిగితే నిరభ్యంతరంగా ప్రశ్నించి నివృత్తి చేసికొనవచ్చు. ఇక మొదలు పెడదామా?
పద్యాల లక్షణాలను తెలిపే శాస్త్రం ఛందస్సు. సాధారంగా ఛందస్సును వ్యాకరణంలో ఒక అంశంగా పాఠశాలల్లో చెప్తూ ఉంటారు. కాని వ్యాకరణశాస్త్రం, ఛందశ్శాస్త్రం, అలంకారశాస్త్రం ఒకదానికొకటి సంబంధం లేక దేనికదే ప్రత్యేకమైనది.
ఏదైనా ఒక విషయాన్ని ఒక ‘పేరాగ్రాఫ్’లో చెప్పాలనుకోండి. ఒక పేరా కొన్ని వాక్యాలతో ఏర్పడుతుంది. ఒక వాక్యం కొన్ని పదాలతో ఏర్పడుతుంది. పదాలు కొన్ని అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి . అలాగే ఒక పద్యం తయారుకావాలంటే కొన్ని పాదాలు (లైన్లు) కావాలి. ఒక పాదం (వాక్యంలో పదాల వంటి) కొన్ని గణాలతో ఏర్పడుతుంది. గణాలు కొన్ని అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి. పదాలు ఒక అక్షరంతో (రా, లే, తే, పో మొ.వి), రెండక్షరాలతో (పండు, ఇల్లు, దేవి, భక్తి మొ.వి.), మూడక్షరాలతో (పలక, కడవ, చుట్టము, పద్యము, ఛందస్సు మొ.వి.), నాలుగక్షరాలతో (తలగడ, శునకము, పవనము మొ.వి) ఏర్పడినట్లే గణాలు కూడా ఒకటి, రెండు, మూడు, నాలుగు అక్షరాలతో ఏర్పడతాయి. వీటికి ప్రత్యేకంగా కొన్ని పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. (ఈ గణాల గురించి రెండవ పాఠంలో తెలుసుకుందాం).
వ్యాకరణంలో అక్షరాలు అచ్చులు, హల్లులు, ఉభయాక్షరాలు అని మూడు విధాలు. ఉచ్చారణను బట్టి దంత్యాలు, తాలవ్యాలు, మూర్ధన్యాలు మొదలైన భేదాలూ ఉన్నాయి. కాని ఛందస్సులో అక్షరాలు మొత్తం లఘువులు, గురువులు అని రెండే విధాలు.
ఒక మాత్రాకాలంలో పలుకబడే అక్షరాలు లఘువులు. చిటిక వేస్తే ఆ శబ్దం వినిపించిన కాలాన్ని మాత్రాకాలం అంటారు. లఘువుకు చిహ్నం I.
2) పై అచ్చులతో కూడిన హల్లులు లఘువులు. ఉదా|| క, ఖి,గు,తృ,దె,పొ మొ.వి. కొందరు పొరపాటున ఖ, ఘ, ఛ, ఝ, ఠ, ఢ, థ, ధ, ఫ, భ మొదలైన మహాప్రాణాలను గురువులుగా భ్రమిస్తారు. కాని ఇవి లఘువులే.
3) క్క, గ్గి, చ్చు, ట్టె, ప్పొ మొదలైన ద్విత్వాక్షరాలు, క్ర, క్ష్మి, చ్యు, స్ఫు మొదలైన సంయుక్తాక్షరాలు లఘువులే.
3) అనుస్వారం (సున్నా)తో కూడిన అక్షరాలు గురువులు. ఉదా|| అం, కిం, చుం, బృం మొ.వి. (ఇక్కడ ‘అ’ లఘువు. కాని సున్నా వచ్చి చేరినప్పుడు ‘అం’ ఒకే అక్షరంగా లెక్కింపబడుతుంది. దానిని పలుకడానికి రెండు మాత్రల కాలం పడుతుంది. కనుక అది గురువయింది.)
4) విసర్గతో కూడిన అక్షరాలు గురువులు. ఉదా|| మః, రిః, తుః మొ.వి. (ఇక్కడ ‘మ’ లఘువు. కాని విసర్గ వచ్చి చేరినప్పుడు ‘మః’ ఒకే అక్షరంగా లెక్కింపబడుతుంది. దానిని పలుకడానికి రెండు మాత్రల కాలం పడుతుంది. కనుక అది గురువయింది.)
గమనిక :- తెలుగులో ప్రత్యేకంగా అరసున్నా ఉంది. ఇది కేవలం కంటికి కనబడుతుందే కాని పలుకబడదు, చెవికి వినిపించదు. అది ఉన్న అక్షరాన్ని పలుకడానికి ఎక్కువ కాలం అక్కరలేదు. కనుక అది ఉన్న హ్రస్వాక్షరం లఘువే. ఉదా|| అఁట (ఈ పదాన్ని పలుకడానికి మనకు కేవలం రెండు మాత్రల కాలమే పడుతుంది. కనుక ఆ రెండక్షరాలు లఘువులే). రాముఁడులో ‘ముఁ’, ఇఁకలో ‘ఇఁ’ మొదలైనవి లఘువులే.
5) పొల్లు అక్షరాలతో కూడిన అక్షరాలు గురువులు. అచ్చు కలవని కేవల హల్లులు పొల్లు అక్షరాలు. (క్, గ్, చ్ మొదలైనవి పొల్లులు. ఇవి ‘అ’ అనే అచ్చు చేరినప్పుడు క, గ, చ అనీ, ‘ఇ’ అనే అచ్చు చేరినప్పుడు కి,గి,చి అని ‘ఏ’ అనే అచ్చు చేరినపుడు కే,గే,చే అనీ రూపాంతరం చెందుతాయి. ) ‘దిక్’ అన్నపుడు ‘ది’ లఘువు. దీనికి ‘క్’ అనే పొల్లు అక్షరం వచ్చిచేరినపుడు ‘దిక్’ అని ఒకే అక్షరంగా లెక్కించాలి. దీనిని పలుకడానికి రెండు మాత్రల కాలం పడుతుంది. కనుక ఇది గురువు. ఉదా|| బగ్, అచ్, బజ్, షట్, గుడ్, సత్, విద్, నన్, అప్, సబ్, నమ్, నిర్, బిల్, బస్ మొ.వి. గురువులు.
6) ద్విత్వాక్షరాలకు ముందున్న అక్షరాలుగురువులు. ఒక హల్లుకు అదే హల్లు వత్తుగా వచ్చినప్పుడు అది ద్విత్వాక్షరం. క్క, గ్గి, చ్చు, జ్జె మొ.వి. ద్విత్వాక్షరాలు. చుక్క, అగ్గి, చిచ్చు, గజ్జె మొదలైన పదాలను మనం చుక్-క, అగ్-గి, చిచ్-చు, గజ్-జె అని పలుకుతాము. పొల్లు అక్షరాలతో కూడిన అక్షరాలు గురువులని తెలుసుకున్నాం కదా! దానివల్ల చుక్, అగ్, చిచ్, గజ్ గురువులౌతాయి. ఆ విధంగా చుక్క, అగ్గి, చిచ్చు, గజ్జె పదాలలో ముందున్న చు, అ, చి, గ అక్షరాలు గురువులవుతాయి.
7) సంయుక్తాక్షరాలకు ముందున్న అక్షరాలు గురువులు. ఒక హల్లుకు మరొక హల్లు వత్తుగా వచ్చినప్పుడు అది సంయుక్తాక్షరం. ‘చక్రి’ లో ‘క్రి’ సంయుక్తాక్షరం. ఈ పదాన్ని మనం చక్-రి అన్న విధంగా పలుకుతాము. పొల్లు అక్షరం కారణంగా ‘చక్’ గురువవుతుంది. కనుక ‘చక్రి’లోని ‘చ’ గురువు. అలాగే అగ్ని, సత్య, విద్య, శిల్పి, కర్మ, హర్ష మొదలైన పదాలలో ముందున్న అక్షరాలు గురువులు. అక్షరమాలలోని ‘క్ష’ సంయుక్తాక్షరమే. కనుక ‘పక్షి’ అన్నపుడు ‘ప’ గురువే. కొందరు కృ, మృ మొదలైన ఋత్వం ఉన్న అక్షరాలను సంయుక్తాక్షరాలుగా పొరబడి దాని ముందున్న అక్షరాన్ని గురువుగా భావిస్తారు. కాని ఋత్వం హల్లు కాదు, అచ్చు. క్+అ=క అయినట్లు క్+ఋ=కృ అవుతుంది. కనుక ‘వికృతి, అమృతము’ మొదలైన చోట్ల వి, అ గురువులు కావు.
గమనిక :- ‘అతఁడు త్యాగమూర్తి’ అన్నచోట ‘త్యా’ అనే సంయుక్తాక్షరం ముందున్న ‘డు’ గురువు కాదు. ఎందుకంటే అతఁడు అనేది తెలుగు పదం. దాని తర్వాత ఉన్న ‘త్యా’ అనే అక్షరం ‘డు’ పైన ఒత్తిడి తీసుకురాదు. అతఁడుత్-యాగమూర్తి అని పలుకము. కేవలం ఊనిక లేకుండా అతఁడు-త్యాగమూర్తి అంటాం. కనుక ‘డు’ లఘువే. తెలుగు పదాల తర్వాత సంయుక్తాక్షరం ఉన్నా ఆ తెలుగు పదం చివరి అక్షరం గురువు కాదని గమనించండి. ‘సూర్యజ్యోతి’ అన్నపుడు సూర్య, జ్యోతి అనే రెండు పదాలు సమాసంగా ఏర్పడం వల్ల ‘ర్య’ గురువు. ‘సూర్యుని జ్యోతి’ అన్నపుడు ‘సూర్యుని’ అనేది తెలుగు పదమయింది. కనుక అక్కడి ‘ని’ గురువు కాదు.
8) అతఁ డనె నఁట (II II II) - త, న అక్షరాల తర్వాత అరసున్నా ఉన్నా అవి పలుకబడేవి కావు కనుక అవి ఉన్న అక్షరాలు లఘువులే.
శ్రీ చింతా రామకృష్ణారావు గారి ‘ఆంధ్రామృతం’ బ్లాగులో సంస్కృత, తెలుగు సంధుల గురించి వివరంగా వీడియో పాఠాలను అందిస్తున్నారు. ఔత్సాహిక కవిమిత్రులకు ఆ పాఠాలు ఎంతో ఉపయుక్తం. ఆ పాఠాలను పరిశీలించి, సాధారణంగా మనం చేస్తున్న నుగాగమ, యడాగమ, ద్రుత సంధిదోషాలను పరిహరించుకోవచ్చు. తప్పక చూడండి.
నాన్నగారి అస్థికలను త్రివేణీ సంగమంలో నిమజ్జనం చేయడానికి కాళేశ్వరం వెళ్తున్నాను. అందువల్ల బ్లాగుకు అందుబాటులో ఉండకపోవచ్చు. దయచేసి పరిస్పర గుణదోష విచారణ చేసికొనవలసిందిగా మనవి.
ee sataavadhaanaaniki pruchchakulu kaavaalani, vachinavaariki aa naalugu rojulu uchita vasati, bhojana soukaryaalu kalpistaamani nirvaahakulu teluputunnaru. aasakti kalavaaru daa. nalavolu narasimha reddi gaarini (fon. 9848898515, 9133072535) sampradinchandi.
padyaalu vraayaalane utsaaham undi, krottagaa chhandassu neerchukonadaaniki prayatninche vaarikosam ee paataalu. klishtamaina chhandassuutraala lotulloki vellakunda sulabhamgaa andaruu artham chesukone vidhamgaa ee paataalu roopondutunnaayi. ivi panditulakosam kaaka autsaahikulakosam nirdesimpabaddaayi. ee paataala aadhaaramgaa abhyasam chesi padyaalanu vraayadaaniki prayatninchavacchu. emaina sandehaalu kaligithe nirabhyantaramgaa prasninchi nivrutti chesikonavachhu. ika modalu pedadama?
padyaala lakshanaalanu telipe saastram chhandassu. saadhaaramgaa chhandassunu vyaakaranamlo oka amsamgaa paatasaalallo cheptuu untaaru. kaani vyaakaranasaastram, chhandassastram, alankaarasaastram okadaanikokati sambandham leka denikade pratyekamainadi.
edaina oka vishayaanni oka eperagrophelo cheppalanukondi. oka pera konni vaakyaalato erpadutundi. oka vaakyam konni padaalatoe erpadutundi. padaalu konni aksharaalato erpadataayi . alaage oka padyam tayarukavalante konni paadaalu (lainlu) kavali. oka paadam (vaakyamlo padaala vanti) konni ganaalato erpadutundi. ganaalu konni aksharaalato erpadataayi. padaalu oka aksharamtho (raa, lee, thee, poo mo.vi), rendaksharaalato (pandu, illu, devi, bhakti mo.vi.), moodaksharaalatho (palaka, kadava, chuttamu, padyamu, chhandassu mo.vi.), naalugaksharaalato (talagada, sunakamu, pavanamu mo.vi) erpadinatle ganaalu kuudaa okati, rendu, moodu, naalugu aksharaalato erpadataayi. veetiki pratyekamgaa konni paerlu kuudaa unnaayi. (ee ganaala gurinchi rendava paatamlo telusukundam).
vyaakaranamlo aksharaalu achulu, hallulu, ubhayaaksharaalu ani moodu vidhaalu. uchchaanananu batti dantyaalu, taalavyaalu, moordhanyaalu modalaina bhedaaluu unnaayi. kaani chhandassulo aksharaalu mottam laghuvulu, guruvulu ani rende vidhaalu.
oka maatraakaalamlo palukabade aksharaalu laghuvulu. chitika veste aa sabdam vinipinchina kaalaanni matrakalam antaaru. laghuvuku chihnam I.
2) pai achulatho kuudina hallulu laghuvulu. udaa|| ka, khi,gu,thu,dheana,poe mo.vi. kondaru porapaatuna kha, gha, cha, jha, tha, dha, tha, dha, pha, bha modalaina mahaapraanaalanu guruvulugaa bhramistaaru. kaani ivi laghuvule.
3) k, ggi, chchu, tte, ppo modalaina dwithwaaksharaalu, kra, kshmi, chyu, sphu modalaina samyuktaaksharaalu laghuvule.
3) anuswaram (sunna)thoo kuudina aksharaalu guruvulu. udaa|| am, kim, chum, buram mo.vi. (ikkada aeam laghuvu. kaani sunna vachi cherinappudu eam oke aksharamgaa lekkimpabadutundi. daanini palukadaaniki rendu maatrala kaalam padutundi. kanuka adhi guruvayindi.)
4) visargatho kuudina aksharaalu guruvulu. udaa|| huh, rih, tuh mo.vi. (ikkada ema laghuvu. kaani visarga vachi cherinappudu emah oke aksharamgaa lekkimpabadutundi. daanini palukadaaniki rendu maatrala kaalam padutundi. kanuka adhi guruvayindi.)
gamanika :- telugulo pratyekamgaa arasunna undi. idhi kevalam kantiki kanabadutunde kaani palukabadadu, cheviki vinipinchadu. adhi unna aksharaanni palukadaaniki ekkuva kaalam akkaraledu. kanuka adhi unna hraswaksharam laghuve. udaa|| at (ee padaanni palukadaaniki manaku kevalam rendu maatrala kaalame padutundi. kanuka aa rendaksharaalu laghuvule). ramudulo eme, inkalo aie modalainavi laghuvule.
5) pollu aksharaalato kuudina aksharaalu guruvulu. achu kalavani kevala hallulu pollu aksharaalu. (kya, g, ch modalainavi pollulu. ivi aeam ane achu cherinappudu ka, ga, cha any, aie ane achu cherinappudu ki,gi,chi ani mai ane achu cherinapudu kee,gee,chee any roopaantaram chendutaayi. ) ediky annapudu edhi laghuvu. deeniki eky ane pollu aksharam vachichaerinapudu ediky ani oke aksharamgaa lekkinchaali. deenini palukadaaniki rendu maatrala kaalam padutundi. kanuka idhi guruvu. udaa|| bug, ach, baz, shut, gud, sath, vid, nan, ap, sab, nam, nir, bill, bus mo.vi. guruvulu.
6) dvitvaaksharaalaku mundunna aksharaaluguruvulu. oka halluku adhe hallu vattugaa vachinappudu adhi dwithwaaksharam. k, ggi, chchu, jje mo.vi. dwithwaaksharaalu. chukka, aggi, chichu, gajje modalaina padaalanu manam chuk-ka, aug-gi, chitch-chu, gaz-je ani palukutaamu. pollu aksharaalato kuudina aksharaalu guruvulani telusukunnam kada! daanivalla chuk, aug, chitch, gaz guruvulautaayi. aa vidhamgaa chukka, aggi, chichu, gajje padaalalo mundunna chu, a, chi, ga aksharaalu guruvulavutaayi.
7) samyuktaaksharaalaku mundunna aksharaalu guruvulu. oka halluku maroka hallu vattugaa vachinappudu adhi samyuktaaksharam. echakri loo krie samyuktaaksharam. ee padaanni manam chak-ri anna vidhamgaa palukutaamu. pollu aksharam kaaranamgaa echake guruvavutundi. kanuka echakriloni echa guruvu. alaage agni, satya, vidya, shilpi, karma, harsha modalaina padaalalo mundunna aksharaalu guruvulu. aksharamaalaloni kesha samyuktaaksharame. kanuka epakshi annapudu epae guruve. kondaru ku, mu modalaina rutvam unna aksharaalanu samyuktaaksharaalugaa porabadi daani mundunna aksharaanni guruvugaa bhaavistaaru. kaani rutvam hallu kaadu, achu. kya+a=ka ayinatlu kya+u=ku avutundi. kanuka kavikruti, amrutamu modalaina chotla vi, a guruvulu kaavu.
gamanika :- ethondu tyagamurtiam annachota teyyam ane samyuktaaksharam mundunna edu guruvu kaadu. endukante athedu anedi telugu padam. daani tarvaata unna teyyam ane aksharam edu paina ottidi teesukuraadu. athidut-yagamurthy ani palukamu. kevalam oonika lekunda athedu-tyaagamuurti antam. kanuka edu laghuve. telugu padaala tarvaata samyuktaaksharam unna aa telugu padam chivari aksharam guruvu kaadani gamaninchandi. cesuryajyoti annapudu suurya, jyoti ane rendu padaalu samasanga erpadam valla erya guruvu. esuuryuni jyoti annapudu esuryuni anedi telugu padamayindi. kanuka akkadi meni guruvu kaadu.
8) atham dune nat (II II II) - ta, na aksharaala tarvaata arasunna unna avi palukabadevi kaavu kanuka avi unna aksharaalu laghuvule.
shree chinta ramakrishnarao gaari eaandhraamrutampai blagulo samskruta, telugu sandhula gurinchi vivaramgaa veedio paataalanu andistunnaaru. autsaahika kavimitrulaku aa paataalu entho upayuktam. aa paataalanu pariseelinchi, saadhaaranamgaa manam chestunna nugagama, yadagama, druta sandhidoshaalanu pariharinchukovachhu. tappaka chudandi.
naannagaari asthikalanu triveni sangamamlo nimajjanam cheyadaaniki kaleshwaram veltunnaanu. anduvalla blaguku andubaatulo undakapovachhu. dayachesi parispara gunadosha vichaarana chesikonavalasindiga manavi.