తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు/కాకతీయుల కళా విన్యాసం - వికీసోర్స్
తెలుగువారి జానపద కళారూపాలు/కాకతీయుల కళా విన్యాసం
←చాళుక్య చోళుల సొంపు పెంపులు
పలు కళారూపాలను వర్ణించిన పాల్కురికి సోమన్న→
13579తెలుగువారి జానపద కళారూపాలుమిక్కిలినేని రాధాకృష్ణ మూర్తి1992
కాకతీయ చక్రవర్తుల లలితకళల్నీ, సారస్వతాన్నీ పోషించి వాటికి నూతన వికాసాన్ని కలిగించారు. వీరి కాలంలో నాట్య కళ బహుముఖాల విజృంభించి నట్లు అనేక శాసాల వల్లనూ, ఆనాటి శిల్పకళ వల్లనూ, సాహిత్యం వల్లనూ విదితమౌతోంది.
కళాకారులకు ఘన సత్కారాలు:
దేవాలయ కైకర్యం చేశే నర్తకీ మణులకు, మృదంగ విద్వాసులకు, గాయకులకూ, గృహదానాలు చేసినట్లు పిల్లమఱ్ఱి శాసనంలో ఉదహరించ బడింది.
పానుగల్లు శాసనంలో మైలాంబ గాయకులకు, నర్తకీమణులకు పై విధమైన గృహదానాలు చేసినట్లుంది. ధర్మ సాగర శాసనంలో 'జలజకరండ' మనే అపూర్వమైన వాద్య ప్రశంస వుంది. ఈ కరండ వాద్యకారులకూ పది మంది, నాట్య కత్తెలకూ కొన్ని నివర్తనాల బూమిని ఇచ్చినట్లు వ్రాయబడివుంది.
చేబ్రోలు శాసనంలో కాకతి గణపతి దేవుడు నృత్తరత్నావళి రచయిత జాయప సేనాని పదహారు మంది ఆటకత్తెలకు గృహ దానాలు చేసినట్లుంది.
మాన్యాలు, సమ్మానాలు:
గుంటూరుజి ల్లా, గుంటూరు తాలూకా, మంచారమనే (నేటి మందడం) మల్కాపురం శాసనంలో 1183 లో కాకతీయ మహారాణీ రుద్రమదేవి విశ్వేశ్వర శివాచార్యుడు స్థాపించిన గోళకీమత విద్యాస్థానానికి దేవాలయంలో పదిమంది నర్తకులకూ, ఎనిమిది మంది మార్దంగికులలూ, కాశ్మీరు గాయకునికీ, పద్నాలుగురు గాయనీ మణులకూ, కరడా వాద్యంలో ఆరితేరిన కళాకారులు ఆరుగురికీ, వృత్తి మాన్యాలిచ్చి నాట్య సంగీతాలకు పోషణ కల్పించినట్లుంది.
శాసనాలతో పాటు కాకతీయ చక్రవర్తులు కట్టించిన అనేక దేవాలయాలమీద నాట్య సాంప్రదాయలను ప్రతిబింబించే అనేక నాట్య శిల్పాలున్నాయి. అనేక దేవాలయాలు, శిల్పాలు తురుష్కుల దండ యాత్రల్లో చిన్నాభిన్నమైనాయి.
రామప్పగుడిలో రమణీయ నృత్యాలు:
శిల్పకళా విశిష్టతతో నిర్మితమైన రామప్ప గుడి వరంగల్ జిల్లా ములుగు తాలూకాలో వుంది. ఇది వరంగల్లుకు నలబై మైళ్ళ దూరంలో వుంది. ఈ గుడిని 1162 లో రుద్రసేనాని అనే రెడ్డి సామంతు కట్టించాడు. రామప్పగుడి ఆలయ నిర్మాణంలోని చిత్ర కౌశలం, శిల్ప నైపుణ్యం వర్ణిచనలవికానివి. ఈ కాకతీయ శిల్పచాతుర్యమంతా, ఇన్నేళ్ళు గడిచినా, ఈ నాటికీ చూపరులకు అమితానందాన్ని కలిగిస్తూంది. భరత నాట్య శాస్త్రమంతా మూర్తీ భవించి, స్తంభాలమీదా, కప్పులమీదా, కనబడుతుంది
రామప్ప గుడిలోని విగ్రహాలు, స్తంభాలపై ఉన్న శిల్పాలు ముఖ్యంగా దేవాలయ మంటపంపై కోణాల్లో నాలుగు పక్కలా పెద్ద నల్లరాతి నాట్య కత్తెల విగ్రహాలు అతి సుందరమైనవి. ఆ విగ్రహాల సొమ్ముల అలంకరణాలు, వాటి త్రిభంగీ నాట్య భంగిమలూ శిల్పకారుల్నే సమ్మోహితుల్ని చేస్తున్నాయి. దేవాలయం లోని స్తంభాలపై నాట్య భంగిమలు మృదంగాది వాద్యముల వారి రేఖలు చిత్రించబడి వున్నాయి. జాయన సేనాని రచించిన నృత్తరత్నావళిలో ఉదాహరించిన నాట్యశిల్పమంతా రామప్ప గుడిలో తొణికిసలాడుతూ వుంది.
ముద్దుగుమ్మల మద్దెల ధ్వనులు:
పాలంపేటలోని రామప్ప చెరువు కట్ట తూర్పు చివరనున్న దేవాలయంలోపలి భాగంలో స్త్రీలు మద్దెల వాయిస్తూ వుండగా, వివిధ భంగిమలలో నృత్యం చేస్తున్న అనేక మంది ఆటకత్తెల శిల్పాలున్నాయి. అదే దేవాలయం పడమటి వైపు ద్వార బంధాలమీద మార్ధంగికురాండ్ర శిల్పాలున్నాయి.
వరంగల్లు రుద్రమదేవి కోట ద్వారబంధంపై రాతి పలక మీద మార్ధంగికురాండ్ర శిల్పాలు చెక్కబడి వున్నాయి.
ఆ కోటలోనే స్వయంభూ దేవాలయంలో ఒక చిన్న శివ తాండవ నృత్య శిల్పముంది.
హనుమకొండ వెయ్యి స్తంభాల గర్భగుడి ద్వార బంధాలమీడ వివిధ నాట్యాల నృత్య భంగిమలలో స్త్రీల శిల్పాలున్నాయి.
నృత్తరత్నావళిలో మార్గ, దేశి నృత్యాలు రెండూ కలిపి కట్టుగా నడిచాయి. ఇందులో ఎనిమిది ఆద్యాయాలున్నాయి. మొదటి ఆధ్యాయం నర్తన వివేకం, రెండవ అధ్యాయం అంగనిరూపణ, మూడవ అధ్యాయం మండల లక్షణం, నాలుగవ అధ్యాయం, కరణాంగహార వివేచనానికి సంబంధించినది. ఐదవ ఆధ్యాయం దేశి, స్థానక, కరణ, భ్రమరీ లక్షణాలను తెలుపుతూ వుంది. ఆరవ అధ్యాయం దేశ పాట, చారీలాస్యాంగ గతి లక్షణమనే పేరు గలది. 6-7-8 అధ్యాయాలు ఆ నాటీ ఆంధ్రదేశంలో వాడుకలో వున్న దేశి, నృత్త పద్ధతులన్నీ వివరించేవిగా వుండి గ్రంథ ప్రాముఖ్యాన్ని ఎంతగానో చాటుతున్నాయి.
"https://te.wikisource.org/w/index.php?title=తెలుగువారి_జానపద_కళారూపాలు/కాకతీయుల_కళా_విన్యాసం&oldid=208983" నుండి వెలికితీశారు
teluguvaari jaanapada kalaaruupaalu/kaakateeyula kalaa vinyaasam - viccysores
teluguvaari jaanapada kalaaruupaalu/kaakateeyula kalaa vinyaasam
ichalukya cholula sompu pempulu
palu kalaaruupaalanu varninchina paalkuriki somanna
13579teluguvaari jaanapada kalaaruupaalumikkileni radhakrishna muurti1992
kaakateeya chakravarthula lalitakalalnee, saaraswataannii pooshinchi vaatiki noothana vikaasaanni kaliginchaaru. veeri kaalamlo naatya kala bahumukhaala vijrumbhinchi natlu aneka saasaala vallanuu, aanaati silpakala vallanuu, saahityam vallanuu viditamoutondi.
kalaakaarulaku ghana satkaaraalu:
devalaya kaikaryam cheshe nartakee manulaku, mrudanga vidvaasulaku, gaayakulakuu, gruhadaanaalu chesinatlu pillamere saasanamlo udaharincha badindi.
paanugallu saasanamlo mailamba gaayakulaku, nartakeemanulaku pai vidhamaina gruhadaanaalu chesinatlundi. dharma saagara saasanamlo 'jalajakaranda' mane apoorvamaina vaadya prasamsa vundi. ee karanda vaadyakaarulakuu padi mandi, naatya kattelakuu konni nivartanaala boomini ichinatlu vraayabadivundi.
chebrolu saasanamlo kaakati ganapati devudu nruttaratnaavali rachayita jaayapa senani padahaaru mandi aatakattelaku gruha daanaalu chesinatlundi.
maanyaalu, sammanalu:
guntooruji lla, gunturu taluka, manchaaramane (neti mandadam) malkapuram saasanamlo 1183 loo kaakateeya maharani rudramadevi vishweshwara sivaachaaryudu sthaapinchina golakeemata vidyaasthaanaaniki devalayamlo padimandi nartakulakuu, enimidi mandi maardangikulaluu, kashmiru gaayakuniki, padnaluguru gaayanee manulakuu, karada vaadyamlo aaritherina kalaakaarulu aarugurikee, vrutti maanyaalichi naatya sangeetaalaku poshana kalpinchinatlundi.
saasanaalatoe paatu kaakateeya chakravarthulu kattinchina aneka devalayalameeda naatya saampradaayalanu pratibimbimche aneka naatya silpalunnayi. aneka devalayalu, shilpaalu turushkula danda yaatrallo chinnaabhinnamainaayi.
ramappagudilo ramaneeya nrutyaalu:
silpakalaa vishishtatatho nirmitamaina ramappa gudi varangal jilla mulugu taaluukaalo vundi. idhi varangalluku nalabai mailla dooramlo vundi. ee gudini 1162 loo rudrasenani ane reddi saamantu kattinchaadu. ramappagudi aalaya nirmaanamlooni chitra kausalam, shilpa naipunyam varnichanalavikaanivi. ee kaakateeya silpachaaturyamantaa, innellu gadichina, ee naatikii chuuparulaku amitaanandaanni kaligistuundi. bharata naatya saastramantaa muurtii bhavinchi, stambhaalameedaa, kappulameedaa, kanabadutundi
ramappa gudiloni vigrahaalu, stambhaalapai unna shilpaalu mukhyamgaa devalaya mantapampai konaallo naalugu pakkala pedda nallaraati naatya kattela vigrahaalu athi sundaramainavi. aa vigrahaala sommula alankaranaalu, vaati tribhangi naatya bhangimaluu silpakaarulne sammohitulni chestunnayi. devalayam loni stambhaalapai naatya bhangimalu mrudamgaadi vaadyamula vaari rekhalu chitrinchabadi vunnayi. jaayana senani rachinchina nruttaratnaavalilo udaaharinchina naatyasilpamantaa ramappa gudilo tonikisalaadutuu vundi.
muddugummala maddela dhwanulu:
palampetaloni ramappa cheruvu katta thoorpu chivaranunna devalayamlopali bhaagamlo streelu maddela vaayistuu vundagaa, vividha bhangimalalo nrutyam chestunna aneka mandi aatakattela silpalunnayi. adhe devalayam padamati vaipu dwara bandhaalameeda mardhangikurandra silpalunnayi.
varangallu rudramadevi kota dwaarabandhampai raati palaka meeda mardhangikurandra shilpaalu chekkabadi vunnayi.
aa kotalone swayambhuu devalayamlo oka chinna shiva tandava nrutya silpamundi.
hanumakonda veyyi stambhaala garbhagudi dwara bandhalameeda vividha naatyaala nrutya bhangimalalo streela silpalunnayi.
nruttaratnaavalilo marga, deshi nrutyaalu rendoo kalipi kattugaa nadichayi. indulo enimidi aadyaayaalunnaayi. modati aadhyaayam nartana vivekam, rendava adhyayam anganiroopana, moodava adhyayam mandala lakshanam, nalugava adhyayam, karanangahara vivechanaaniki sambandhinchinadi. aidava aadhyaayam deshi, sthaanaka, karana, bhramari lakshanaalanu teluputuu vundi. aarava adhyayam desha paata, chaarilaasyaamga gathi lakshanamane paeru galadi. 6-7-8 adhyaayaalu aa naatii aandhradesamlo vaadukalo vunna deshi, nrutta paddhatulannee vivarinchevigaa vundi grantha praamukhyaanni entagaano chaatutunnaayi.
"https://te.wikisource.org/w/index.php?title=తెలుగువారి_జానపద_కళారూపాలు/కాకతీయుల_కళా_విన్యాసం&oldid=208983" nundi velikiteesaaru