(చండీఘర్ నుండి దారిమార్పు చెందింది)
చండీగఢ్ (Chandigarh) ఉత్తర భారతదేశంలోని ఒక నగరం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం.[4] ఇది పంజాబ్, హర్యానా రెండు రాష్ట్రాలకు రాజధాని, కాని ఆ రెంటిలో ఏ రాష్ట్రానికి చెందని కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా ఉండడం చండీగఢ్ ప్రత్యేకత. చండీగఢ్ (పంజాబు:ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ఉత్తరభారదేశంలోని ప్రముఖనగరాలలో ఒకటి. చండీగఢ్ నగరం పంజాబు, హర్యానా రాష్ట్రాలకు రాజధానిగా సేవలందిస్తుంది.భారతదేశంలో నగరనిర్మాణ ప్రణాళిక (ప్లాండ్ సిటీ) ద్వారా నిర్మించబడిన నగరాలలో చండీగఢ్ మొదటిది. ఈ నగరానికి స్విట్జర్లాండ్ నగర రూపకల్ప నిర్మాత "లె కార్‌బ్యూసియె" రూపకర్తగా పనిచేసాడు.ఈ నగర నిర్మాణం, రూపకల్పన స్వాతంత్ర్యానికి ముందే జరిగింది.ఈ నగర రూపకల్పన ద్వారా లె కార్‌బ్యూసియె భవనిర్మాణానికి, నగర రూపకల్పనకు అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందాడు.[5] నగరం ప్రాథమికంగా లె కార్‌బ్యూసియె వలన రూపకల్పన చేయబడినప్పటికీ దీనికి " పిర్రే జన్నరెట్, జాన్ డ్ర్యూ , మ్యాక్స్‌వెల్ ఫ్రై వంటి వారు సహకరించారు. తలసరి ఆదాయంలో చండీగఢ్ రాష్ట్రాలలో , కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో ప్రధమ స్థానంలో ఉంది.[6] 2010 లో భారతదేశంలో పరిశుభ్రమైన నగరంగా జాతీయ ప్రభుత్వ పరిశోధనల గుర్తింపు పొందింది.[7] అలాగే చండీగఢ్ రాష్ట్రాలలో , కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో " హ్యూమన్ డెవలెప్మెంట్ ఇండెక్స్ " లో కూడా ప్రథమ స్థానంలో ఉంది. చండీగఢ్ మెట్రో , పంచకుల , మొహలి కలిసి త్రినగరాలుగా (ట్రై సిటీ) గా గుర్తింపు పొందింది.
నగరం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం
ప్రభుత్వ స్థానం
• నిర్వాహకుడు
వి.పి. సింగ్ బాద్నోర్ (అడ్మినిస్ట్రేటర్)
శ్రీమతి. రాజ్ బాలా మాలిక్ (2020 జనవరి నుండి)
• కమీషనర్
కె.కె.యాదవ్
• నగరం, కేంద్రపాలిత ప్రాంతం
• అధికార[3]
మానవ పురోగతి సూచిక
యూనియన్ భూభాగం, చండీగఢ్ నగరం అన్ని ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది
3 చండీగఢ్ జనాభా
4 పర్యాటక ఆకర్షణలు
8 చండీగఢ్‌ జిల్లా
8.1 జిల్లా భౌగోళికం
8.2 జిల్లాలో పట్టణాలు
8.3 జిల్లాలో గ్రామాలు
10 జిల్లా గణాంకాలు
11 జిల్లా న్యాయ వ్యవస్థ
11.1 కోర్టుల వివరాలు
12 వినోదం
13.1 సరాసరి ఉష్ణోగ్రత
13.2 వాతాపరణ పట్టిక
14 ఇచట జన్మించిన ప్రముఖులు
15 ప్రయాణవసతులు
1947 భారతదేశ విభజన తరువాత పంజాబు భూభాగం కూడా విభజించబడింది. తూర్పు పంజాబు భారతదేశం లోనూ పశ్చిమ పంజాబు పాకిస్తాన్ దేశంలోనూ కలుపబడింది. భారతీయ పంజాబుకు లాహోరుకు సమానమైన రాజధాని నగరం అవసరమైంది.[8] చండీగఢ్ అంటే చంఢీదేవి కోట అని అర్ధం.ఇక్కడ ఉన్న హిందూ ఆలయం చండీమందిర్ ఉన్న కారణంగా ఈ నగరానికీ పేరు వచ్చింది. ఈ ఆలయం నగరంలోని పంచకుల ప్రాంతంలో ఉంది..[9] చండీగఢ్‌లో " లె కార్బుజియె " చెక్కిన " ఓపెన్ హ్యాండ్ " శిల్పాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలు 26 మీటర్ల ఎత్తు ఉన్నాయి. " ఓపెన్ హ్యాండ్ " ఙాపికలు లె కార్బుజియె శిల్పచాతుర్యాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాయి. ఈ శిల్పాలు శాంతికి చిహ్నాలుగా ఉన్నాయి. తెరచిన హస్తానికి ఇచ్చి తీసుకోవడానికి గుర్తుగా భావించవచ్చు.[10] వీటిలో హైకోర్ట్, అసెంబ్లీ హాలు, సెక్రెటరేట్ ఉన్న కాపిటల్ కాంప్లెక్స్‌లో ఉన్న 6 ఙాపక చిహ్నాలు అసంపూర్తిగా మిగిలిఉన్నాయి. వీటితో జామెంట్రిక్ హిల్, మార్టిర్స్ మెమోరియల్ వద్ద ఉన్న చిత్రాలు కూడా పూర్తిచేయబడలేదు.[11] 1966 నవంబరు 1న సరికొత్తగా రూపుదిద్దుకున్న హర్యానా రాష్ట్రం, పంజాబు రాష్ట్ర తూర్పు భూభాగం నుండి హిందీ మాట్లాడే ప్రజల భూభాగం వేరుచేస్తూ రూపుదిద్దబడింది.చండీగఢ్ నగరం మద్యలో ఉన్నందున దీనిని కేంద్రపాలిత ప్రదేశం చేసి రెండు రాష్ట్రాలకు రాజధానిని చేసారు.[12] ఈ నగర చివరి పాలకుడు బ్రిజిందర్ సింగ్.
జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రేరేపణపై 1950 దశకంలో ఫ్రెంచి భవన నిర్మాణకారుడు లె కార్బుజియె (architect Le Corbusier) చండీగఢ్ నగరాన్ని, అందులో చాలా భవనాలను రూపొందించాడు. అప్పుడే స్వతంత్రమైన భారతదేశపు ప్రగతిశీల పధం ఇందులో ప్రతిఫలించాలని అతని సంకల్పం.చండీగఢ్ నగరం చదరాలు అమర్చినట్లుగా సెక్టార్లుగా డిజైన్ చేయబడింది. ప్రతి సెక్టారు సుమారుగా 1.5 కి.మీ x 1.5 కి.మీ. చదరం వైశాల్యం ఉంటుంది. ప్రతి సెక్టారు ఒక చిన్న పట్టణంలా, దాని స్వంత మార్కెట్, పూజా స్థలాలు, స్కూళ్ళు, కాలేజీలు కలిగి ఉంటుంది.1 నుండి 60 వరకు సెక్టారులు ఉన్నాయి. కాని సెక్టారు నెం.13 మాత్రం లేదు. 13వ సంఖ్య అదృష్టానికి దూరమని లె కార్బుజియె నమ్మడమే దీనికి కారణం కావచ్చును.
సెక్టారు -17: నగరానికి ముఖ్యమైన వాణిజ్య కేంద్రం. దుకాణాలు, రెస్టారెంట్లు, హోటళ్ళతో కళకళలాడుతుంటుంది. నగరవాసులకు సాయంత్రాలు గడపడానికి ఇష్టమైన స్థలం.
సెక్టారు - 35: కూడా రెస్టారెంట్లు, బార్ల మయం.
సెక్టారు - 4: రాళ్ళ తోట (Rock Garden) - పారవేసిన, వదిలేసిన వస్తువులతో నేక్‌ చంద్ అనే కళాకారుడు 30 సంవత్సరాలు శ్రమించి రూపొందించిన విశేష ఉద్యానవనం.
సెక్టారు -16: గులాబీ తోటలు
సెక్టారు -10: సుఖానా సరస్సు
చండీగఢ్ జనాభాసవరించు
2011 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం చండీగఢ్ రాష్ట్ర జనాభా 1,055,450.వారిలో హిందువులు 78.6%, సిక్కులు 16.1%, ముస్లిములు 4%.[13] ప్రపంచ 50 ఉత్తమ నగరాలలో చండీగడ్ ఒకటిగా ఉందని తెలుస్తుంది.[14]
చండీగడ్ నగరంలో పర్యాటక ఆకర్షణీయ ప్రదేశాలు అనేకం ఉన్నాయి. వాటిలో పలు విధాలైన తోటలు కొన్ని చారిత్రాత్మక ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి.[15]
లీజర్ లోయ
కాపిటల్ సముదాయం
చండీగఢ్ హిమాలయ పర్వతశ్రేణులలోని శివాలిక్ పాదపర్వతాల వద్ద ఉంది. చండీగఢ్ వైశాల్యం 44.5 చదరపు కి.మీ. అలాగే మెట్రో వైశాల్యం 114 చదరపు కి.మీ. నగరసరిహద్దులలో పంజాబు, హర్యానాలు ఉన్నాయి.[16] చండీగఢ్ సముద్రమట్టానికి 321 మీటర్ల ఎత్తున ఉంది.
చండీగఢ్ పరిసరాలలోపంజాబు రాష్ట్రానికి చెందిన మొహలి, పాజ్టలియా, రూప్‌నగర్ ఉన్నాయి. హర్యానా రాష్ట్రానికి చెందిన అంబాలా, పంచకుల నగరాలు ఉన్నాయి. నగర ఉత్తర భాగంలో స్వల్పంగా హిమాచల ప్రదేశ్ రాష్ట్ర సరిహద్దు ఉంది.
చండీగఢ్‌లో తేమతో కూడిన ఉప ఉష్ణ వాతావరణం కలిగి ఉంటుంది. చాలా వేడి వేసవి, స్వల్పమైన చలి, అప్పుడప్పుడూ వచ్చే వర్షాలు ఉష్ణోగ్రతలో తీవ్రమైన వ్యత్యాసాలు ఉంటాయి. సంవత్సరంలో ఉష్ణోగ్రతలు 40-1 సెల్షియస్ ఉంటుంది. సంవత్సర సరాసరి వర్షపాతం 1110.7 మి.మీ ఉంటుంది. నగరంలో ఒక్కోసారి శీతాకాలంలో కూడా వర్షాలు కురుస్తుంటాయి. ఉత్తరంలో ఉన్న సిమ్లా, జమ్ముకాశ్మీరు నుండి చలిగాలులు వీస్తుంటాయి.
చండీగఢ్‌లో అధికంగా మర్రి, యూకలిఫ్టస్ ప్లాంటేషన్లు ఉంటాయి.అశోక, కసియా, మల్బరీ, ఇతర చెట్లు ఉన్నాయి. నగరమంతటా వన్యప్రాంతంలాంటి వాతావరణం గోచరిస్తుంది. నగరం చుట్టూ అరణ్యాలు ఉన్నందువలన అగరంలో అనేక జంతువులు, వృక్షాలు కనిపిస్తుంటాయి. జింకలు, సాంబారు జింకలు, బార్కింగ్ డీర్, రామచిలుకలు, వడ్రంగిపిట్టలు,, నెమళ్ళు మొదలైనవి అభయారణ్యాలలో ఉన్నాయి. సుఖ్నా సరసులో వైవిధ్యమున్న బాతులు, గీస్ ఉన్నాయి. అలాగే శీతాకాలంలో సైబీరియా, జపాన్ దేశాల నుండి వచ్చే వలసపక్షులను కూడా ఈ సరసు ఆకర్షిస్తుంది. చండీగఢ్ నగరంలో ఉన్న రామచిలుకల అభయారణ్యంలో పలు ఇతర జాతుల పక్షులకు ఆశ్రయం ఇస్తుంది. నగరంలో ప్రఖ్యాతి వహించిన " జాకీర్ హుస్సేన్ రోజ్ గార్డేన్ ", టెర్రస్ గార్డేన్, బోగన్‌విల్లా గార్డెన్, శాంతికుంజ్, ఇతర పూదోటలు ఉన్నాయి.
లె కార్బూసియర్ చేత రూపుదిద్దుకున్న శాసనసభ
లె కార్బూసియర్ చేత రూపుదిద్దుకున్న పంజాబ్, హర్యానా హైకోర్టు
2012 ఆర్.బి.ఐ గణాంకాలు నిధి జమచేయడంలో దేశంలో చండీగడ్ 12వ స్థానంలోనూ రుణాలు అందించడంలో 10 వ స్థానంలోనూ ఉందని తెలియజేస్తున్నాయి.చండీగడ్ నగరంలో ప్రజలకు ప్రభుత్వం అత్యధికంగా ఉపాధి కల్పిస్తుంది. మూడు ప్రభుత్వాలకు కేంద్రంగా ఉన్నందువలన ప్రభుత్వం ప్రజలకు అత్యధికంగా ఉపాధి కల్పించడానికి వీలుకలుగుతుంది. ఈ కారణంగానే చండీగడ్ " పెంషన్ అందుకునేవారి స్వర్గంగా " గుర్తింపు పొందింది. " ఆర్డినెంస్ ఫ్యాటరీస్ బోర్డ్ " సంస్థకు చెందిన " ఆర్డినెంస్ కేబుల్ ఫ్యాక్టరీ " భారతపభుత్వం చండీగడ్‌లో స్థాపించింది. చండీగడ్‌లో ప్రభుత్వసంస్థలతో చేర్చి మొత్తం 15 మద్య, బృహత్తర సంస్థలు ఉన్నాయి.అంతేకాక చండీగడ్‌లో " 2000 " స్మాల్ స్కేల్ ఇండస్ట్రీలు నమోదయ్యాయి. కాగితం తయారీ, బేసిక్ మెటల్, అల్లాయ్స్, మెషనరీ పరిశ్రమలు ప్రధాఅమైనవి. అదనంగా ఆహారతయారీ సస్థలు, శానిటరీ వేర్, ఆటోపార్ట్స్, మెషిన్ టూల్స్, ఫార్మాస్యూటికల్స్, ఎలెక్ట్రికల్ అప్లయంసీస్ సంస్థలు గుర్తించతగినవి. 99,262 తలసరి ఆదాయంతో చండీగడ్ దేశంలో సంపన్న నగరంగా గుర్తింపు పొందింది.[17] 2004 చండీగడ్ మొత్తం ఉత్పత్తి విలువ 2.2 బిలియన్ల అమెరికన్ డాలర్లు ఉంటుందని అంచనా.
చండీగడ్ ఐ.టి పార్క్ (రాజీవ్ గాంధీ చండీగర్ టెక్నాలజీ పార్క్ ) స్థాపనతో చండీగడ్ ఇంఫర్మేష టెక్నాలజీ ప్రపంచంలో ప్రవేశించింది. చండీగడ్ నుండి ఢిల్లీ, హర్యానా, పంజాబు, హిమాచల్ ప్రదేశ్ లకు సౌకర్యవంతమైన రోడ్డు మార్గాలు ఉండడం కూడా ఐ.టి అభివృద్ధికి దోహదం చేస్తుంది. ఐ.టి టాలెంట్ పూల్ ఐ..టి బిజినెస్ సంబంధిత కార్యాలయాలు ఏర్పాటు చేసే వారిని కూడా ఆకర్షిస్తుంది. పలు ఇండియన్ ఫర్ంస్ అలాగే క్యుయార్క్, ఇంఫోసిస్, డెల్, ఐ.ఐ.ఎం.బి, టెక్‌మహీంద్రా సంస్థలకు నగరంలోనూ నగరం వెలుపల కార్యాలయాలు ఉన్నాయి.
చండీగఢ్‌ జిల్లాసవరించు
చండీగఢ్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలో చండీగఢ్ జిల్లా పేరుతో ఒకే ఒక జిల్లా ఉంది.[18] జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయాలు చండీగడ్ లోనే ఉన్నాయి.చండీగఢ్ జిల్లా ఉత్తర రైల్వేలోని చండీగఢ్ రాష్ట్రంలో ఒక భాగం.జాతీయ స్థాయిలో జిల్లా, జనాభా ర్యాంక్ స్థానంలో 51 ర్యాంక్ గా ఉంది.రాష్ట్ర స్థాయిలో 1 వ స్థానంలో ఉంది.2011 భారత జనాభా ఔవుట్‌గ్రోత్ ప్రకారం చండీగఢ్ జిల్లాను కూడా పరిపాలనాపరంగా చండీగఢ్ నగరపాలక సంస్థగా ప్రకటించారు.చండీగఢ్ రైల్వే స్టేషన్‌లో ప్రతిరోజూ 66 రైళ్లు ప్రయాణిస్తున్నాయి.దీనిని గ్రేడ్ బి రైల్వే స్టేషన్‌గా పరిగణించారు.[19]
జిల్లా భౌగోళికంసవరించు
జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయం చండీగఢ్ నగరం.జిల్లాలో ప్రధానంగా పంజాభీ, హిందీ మాట్లాడతారు.జిల్లా విస్తీర్ణం 114 చ.కి.మీ.ఇది సముద్ర మట్టానికి సరాసరి 334 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంది.[20]
జిల్లాలో పట్టణాలుసవరించు
జిల్లాలో ఒక నగరపాలక సంస్థ, 5 జనగణన పట్టణాలు ఉన్నాయి.[21]
చండీగడ్ - (నగరపాలక సంస్థ) - జనాభా - 970,602 2
మణి మజ్రా - (జనగణన పట్టణం) - జనాభా 15,489
డారియా - (జనగణన పట్టణం) - జనాభా 14,470
మౌలి జాగ్రన్ - (జనగణన పట్టణం) - జనాభా10,786
బెహ్లానా - (జనగణన పట్టణం) - జనాభా 8,281
ఖుడా అలీషర్ - (జనగణన పట్టణం) - జనాభా 6,831
జిల్లాలో గ్రామాలుసవరించు
జిల్లాలో 5 గ్రామాలు ఉన్నాయి.[21]
ధనాస్ - జనాభా - 7,094
కైంబ్వాలా - జనాభా - 6,050
రాయ్‌పూర్ కలాన్ & మఖన్ మజ్రా - జనాభా - 4,887
రాయ్‌పూర్ ఖుర్ద్ - జనాభా - 7,492
సారంగ్ పూర్ - జనాభా - 3,468
పంజాబ్ విశ్వవిద్యాలయం కోసం పియరీ జీన్నెరెట్ నిర్మించిన గాంధీ భవన్
చండీగఢ్‌ జిల్లాలో అనేక విద్యాసంస్థలు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలో నడుస్తున్న పలు విద్యాసంస్థలు, పంజాబు యూనివర్శిటీ మొదలగు విద్యాసంస్థలు జిల్లా, నగర ప్రజలకు విద్యను అందిస్తున్నాయి.ఈ విద్యాసంస్థలు ప్రపంచం అంతటి నుండి విద్యార్థులను ఆకర్షిస్తున్నాయి.[22]
2011 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం జిల్లా జనాభా 9,60,787.అందులో పురుషులు 45% మంది ఉండగా, స్త్రీలు 55%మంది ఉన్నారు.జన సాంధ్రత చ. కి.మీ.కు 9258 మంది జనాభాను కలిగి ఉంది.లింగ విష్పత్తి ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు 829 స్త్రీలును కలిగి ఉంది.ఇది జాతీయ సరాసరి 928 కంటే తక్కువ. అక్షరాస్యత 86.77% ఇది జాతీయ సరాసరి 72% కంటే ఎక్కువ.పురుషుల అక్షరాస్యత 90.81% ఉండగా, స్త్రీల అక్షరాస్యత 81.88% ఉంది.జిల్లా మొత్తం జనాభాలో 6 సంవత్సరాల వయస్సులోపు గల పిల్లలు 10.8% మంది ఉన్నారు.[21]
జిల్లా న్యాయ వ్యవస్థసవరించు
చండీగఢ్ జిల్లాలో ఈ సెషన్స్ విభాగానికి చెందిన 30 కోర్టులు ఉన్నాయి.చండీగఢ్ జిల్లా కోర్టు 1966 నవంబరు 1 ఏర్పడింది.జాస్మెర్ సింగ్ మొదటి జిల్లా & సెషన్స్ జడ్జిగా,సబ్ జడ్జి ఫస్ట్ క్లాస్, చండీగఢ్ కోర్టుకు సోహన్ లాల్ వర్మలను గా నియమించారు.2014 లో 10 కొత్త కోర్టులు, అంటే అదనపు జిల్లా & సెషన్స్ జడ్జి కోర్టులు 4, 6 కోర్టులు సివిల్ జడ్జి కోర్టులు (జూనియర్) -6 సృష్టించినప్పుడు కోర్టుల సంఖ్య 30 పెరిగింది.[23]
కోర్టుల వివరాలుసవరించు
జిల్లా కోర్టు & సెషన్స్ జడ్జి -1
అదనపు జిల్లా & సెషన్స్ జడ్జి కేర్టులు - 09 (ఇందులో సిబిఐ కేసులను విచారించడానికి 01 ప్రత్యేక కోర్టు, మహిళలపై ఘోరమైన నేరాలకు సంబంధించిన ఫాస్ట్ ట్రాక్ కేసులకు సంభందించిన 01 ప్రత్యేక కోర్టుతో సహా).
సివిల్ జడ్జి కోర్టు -1 (సీనియర్ డివిజన్),
చీఫ్ జ్యుడిషియల్ మేజిస్ట్రేట్ కోర్టు -1
సబార్డినేట్ కోర్టులు -18 (ఎన్.ఐ. యాక్ట్ సెక్షన్ 138 కింద వ్యవహరించే 2 ప్రత్యేక కోర్టులతో సహా) పనిచేస్తున్నాయి.
అవి అన్నీ చండీగఢ్ సెక్టార్ -43 లో కొత్తగా నిర్మించిన జిల్లా కోర్టుల సముదాయంలో ఉన్నాయి. చండీగఢ్ లోని ఇంటర్ స్టేట్ బస్ టెర్మినస్ నుండి కాలినడకన జిల్లా కోర్టుల సముదాయానికి చేరుకోవచ్చు.కొత్త జిల్లా కోర్టుల సముదాయంలో 31 కోర్టు గదులు ఉన్నాయి.ఇది నాలుగు అంతస్థులతో నిర్మించబడింది. , జిల్లా బార్ అసోసియేషన్ ప్రారంభ సభ్యులు 15-20 మంది సభ్యులు నుండి, ప్రస్తుతం 3000 మంది సభ్యులుకు చేరుకుంది.
2014 లో 10 కోత్త కోర్టులు ఏర్పడుటకు ముందు 20 కోర్టులు జిల్లా కోర్టు కాంప్లెక్స్, సెక్టార్ -17, చండీగఢే పనిచేస్తున్నాయి.ఇవి 2013 జనవరి 25న న చండీగఢ్ లోని న్యూ డిస్ట్రిక్ట్ కోర్ట్సు కాంప్లెక్సుకు మార్చబడ్డాయి.[23]
చండీగఢ్ నగరంలో రాష్ట్రాంతర క్రీడా బృందాలు అనేకం ఉన్నాయి. ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ (ఐ.పి.ఎల్) లోని కింగ్స్ XI పంజాబు ఒక భాగం. నగరంలో బత్రా, నీలం , కిరన్ వైల్ వంటి సినిమాహాళ్ళు , పలు మాల్స్ , పి.వి.ఆర్ ఎలెంటే మాల్, పి.వి.ఆర్ సెంట్రా మాల్, వేవ్ ఎంపోరియం మాల్, డి.టి మాల్, ఫన్ రిపబ్లిక్ , ఎలెంటే మాల్ (ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత పెద్దది) వంటి మల్టీ కాంప్లెక్స్ ఉన్నాయి.[24] నగరంలో సెక్టర్ 1 లో ఉన్న " రాక్ గార్డెన్, సెక్టర్ 16 లో ఉన్న " జాకీర్ హుస్సేన్ రోజ్ గార్డెన్ " ప్రపంచ ప్రఖ్యాత కలిగినవిగా గుర్తింపు పొందాయి. అంతర్జాల అనుసంధానంలో చండీగఢ్ ప్రత్యేకత సంతరించుకుంది.
హేమంతం : (సెప్టెంబరు నుండి నవంబరు మద్య) వరకు ఉంటుంది. అత్యధిక ఉస్ణోగ్రత 20-10 సెల్షియస్ ఉంటుంది. కనిష్ఠ ఉష్ణోగ్రత 6- 0 సెల్షియస్ ఉంటుంది.
వేసవి: వేసవికాలం (ఏప్రిల్ మద్య జూన్) లో అత్యధికంగా ఉష్ణోగ్రత 40 సెల్షియస్ చేరుకుంటుంది. వేసవి సరాసరి ఉష్ణోగ్రత 39-30 సెల్షియస్ చేరుకుంటుంది.
వర్షపాతం:- వర్షాకాలం జూలై-సెప్టెంబరు మద్య వరకు ఉంటుంది. చండీగడ్ చాలినంత వర్షపాతం అందుకుంటుంది. ఒక్కోసారి భారీవర్షాలు కూడా సంభవిస్తాయి. ఆగస్టు - సెప్టెంబరు మాసాలలో నైరుతి ఋతుపవనాల కారణజ్ంగా సాధారణ వర్షపాతం ఉంటుంది. ఈశాన్య ఋతుపవనాల కారణంగా నగరంలో భారీ వర్షపాతం సంభవిస్తుంది. చండీగడ్ నారంలో అత్యధికంగా నమోదైన వర్షపాతం 195 మి.మీ.
శీతాకాలం:- శీతాకాలం (నవంబరు-ఫిబ్రవరి) చలి అత్యల్పంగా ఉంటుంది ఒక్కోమారు చలి కొంచం అధికంగా ఉంటుంది. శీతాకాల ఉష్ణోగ్రత 14-5 సెల్షియస్ ఉంటుంది. ఒక్కోసారి వర్షపాతం కూడా ఉంటుంది. ఈ సమయంలో వడగళ్ళు కూడా పడుతుంటాయి. 2013 సోమవారం 7న చండీగడ్‌లో ఉష్ణోగ్రత 30 సంవత్సరాల అల్ప ఉష్ణోగ్రతకు (6.1సెల్షియస్) ఉంది. ప్రజలు దీనిని ఎముకలు కొరికే చలిగా వర్ణించారు.
వాతాపరణ పట్టికసవరించు
చండీగడ్-వాతావరణం
Source: World Meteorological Organisation[25]
చండీగ District ్ జిల్లా ఉత్తర రైల్వేలోని చండీగ state ్ రాష్ట్రంలో ఒక భాగం, జనాభా ర్యాంక్ జాతీయ స్థాయిలో 51 వ స్థానంలో ఉంది, రాష్ట్ర స్థాయిలో 1 వ స్థానంలో ఉంది. G ట్‌గ్రోత్ (2011) తో చండీగ District ్ జిల్లాను కూడా చండీగ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్‌గా పరిపాలనాపరంగా ప్రకటించారు. చండీగ Railway ్ రైల్వే స్టేషన్‌లో ప్రతిరోజూ 66 రైళ్లు ప్రయాణిస్తున్నాయి, కాబట్టి దీనిని గ్రేడ్ బి రైల్వే స్టేషన్‌గా పరిగణిస్తారు.
గుల్‌ పనాగ్‌, భారతీయ నటి
మిల్కా సింగ్, స్వతంత్ర భారతదేశం అత్యుత్తమ అథ్లెట్ . " భాగ్ మిల్కా సింగ్ భాగ్ ' అనే చిత్రంలో తన జీవితం ఉత్పత్తి చేయబడింది . జీవ్ మిల్కా సింగ్ తన కుమారుడు.
లోపలి నుండి చండీగఢ్ విమానాశ్రయం
భారతదేశంలో అత్యధికంగా వాహనాలను ఉపయోగిస్తున్న నగరాలలో చండీగఢ్‌కు ప్రధమస్థానం.[26] వెడల్పైన రహదార్లు, చక్కని నిర్వహణ మార్గమంతా వాహనాల పాత్కింగ్ సౌకర్యం ఉండడం ఇందుకు కారణమని భావించవచ్చు. " ది చంఢీగఢ్ ట్రాంస్‌పోర్ట్ " ఇంటర్ స్టేట్ బస్ టెర్మినల్స్ నుండి ప్రభుత్వ బసులను నిర్వహించే అధికారాన్ని అందుకున్నది. ఇది సెక్టర్లలో 17 , నగరంలో 43 బస్సులను నడుపుతుంది.[27] సి.టి.యు పొరుగు రాష్ట్రాలైన పంజాబు , హర్యానా, హిమాచల్ ప్రదేశ్ , ఢిల్లీలకు కూడా బస్సు సేవలనను అందిస్తుంది. చండీగఢ్ జాతీయరహదారి 22 , జాయీయరాదారి 21తో రోడ్డు ద్వారా అనుసంధానం చేస్తుంది. చండీగఢ్ రైల్వేస్టేషన్ ఇండియన్ రైల్వే నార్తన్ రైల్వే జోన్‌లో ఉంది. ఇక్కడి నుండి ఢిల్లీ, ముంబై, కొలకత్తా,విశాఖపట్నం,జైపూర్,లక్నో,భోపాల్, ఇండోర్, త్రివేండ్రం , అమృత్‌సర్ వంటి ప్రముఖ నగరాలకు రైలు వసతి కల్పిస్తుంది. అంతేకాక ఇక్కడి నుండి అంబాలా , కొల్లం,పానిపట్, తిరువనంతపురం వంటి దక్షిణ భారతీయ ప్రముఖ నగరాలకు కూడా రైలు వసతి కల్పిస్తుంది. " చంఢీగఢ్ విమానాశ్రయం " భారతీయ ప్రముఖనగరాలకు కమర్షియల్ విమాన సేవలను అందిస్తుంది. ఢిల్లీ, ముంబై, జైపూర్, ఇండోర్ నగరాలకు విమానసేవలు అందిస్తుంది. సరికొత్త అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం నిర్మాణదశలో ఉంది. చంఢీగఢ్ మెట్రో రైలు విధానం 2018 నాటికి కార్యరూపం దాల్చనుంది. .
పంజాబ్, హర్యానా హైకోర్టు భవనం,
లే కార్బుసియర్ చేత రూపుదిద్దుకున్న సెక్రటేరియట్ భవనం
రాక్ గార్డెన్
చండీగఢ్ విమానాశ్రయం పాత టెర్మినల్
జాకీర్ హుస్సేన్ రోజ్ గార్డెన్
చండీగఢ్ షాపింగ్ కాంప్లెక్స్‌లో వీధి ఆట
చండీగఢ్ షాపింగ్ కాంప్లెక్స్‌లో వీధి ఆట-2
చండీగఢ్ లోని జ్యుడీషియల్ కోర్ట్ కాంప్లెక్స్
↑ "http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/prov_results_paper2_indiavol2.html". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original (PDF) on 25 డిసెంబర్ 2018. Retrieved 26 March 2012. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help); External link in |title= (help)
↑ "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. pp. 122–126. Archived from the original (PDF) on 13 మే 2012. Retrieved 16 February 2012. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
↑ "Official Website of Chandigarh Administration". chandigarh.gov.in. Archived from the original on 2019-02-19. Retrieved 2021-01-12.
↑ "Front Page News : Monday, July 26, 2010". Chennai, India: The Hindu. 17 September 2008. Archived from the original on 2012-11-07. Retrieved 2010-07-26.
↑ "The Official Government Website". Archived from the original on 2011-06-02. Retrieved 2014-04-29.
↑ "List of districts of Chandigarh". www.census2011.co.in. Retrieved 2021-01-12.
↑ "Chandigarh (UT) | DISTRICTS OF INDIA". districts.nic.in. Retrieved 2021-01-12.
↑ "Chandigarh District | Chandigarh - RailYatri". www.railyatri.in (in ఇంగ్లీష్). Retrieved 2021-01-12.
↑ "Chandigarh District | Chandigarh District Map". www.onefivenine.com. Retrieved 2021-01-12.
↑ 21.0 21.1 21.2 "Villages & Towns in Chandigarh Tehsil of Chandigarh, Chandigarh". www.census2011.co.in. Retrieved 2021-01-12.
↑ "City Beautiful". The Indian Backpacker. December 2012. Retrieved 2 January 2013. [permanent dead link]
↑ 23.0 23.1 "History/District Court in India | Official Website of District Court of India". districts.ecourts.gov.in. Retrieved 2021-01-12.
↑ "Elante Mall Review - Chandigarh". textilefabricgarment.com. Archived from the original on 2013-10-02. Retrieved 2013-08-25.
↑ "Chandigarh Transport Undertaking ISBT". Archived from the original on 2015-03-18. Retrieved 2014-04-30.
(chandighar nundi daarimaarpu chendindi)
chandigad (Chandigarh) uttara bhaaratadesamlooni oka nagaram, kendrapalita praantam.[4] idhi panjab, haryana rendu rashtralaku rajadhani, kaani aa rentilo e rashtraniki chendani kendrapalita praantamgaa undadam chandigad pratyekata. chandigad (panjabu:meanee) uttarabhaaradesamloni pramukhanagaraalalo okati. chandigad nagaram panjabu, haryana rashtralaku rajadhaniga sevalandistundi.bhaaratadesamlo nagaranirmaana pranaalika (pland city) dwara nirminchabadina nagaraalalo chandigad modatidi. ee nagaraniki switzerland nagara roopakalpa nirmaata "le carebucie" roopakartagaa panichesaadu.ee nagara nirmaanam, roopakalpana swaatantryaaniki munde jarigindi.ee nagara roopakalpana dwara le carebucie bhavanirmaanaaniki, nagara roopakalpanaku antarjaatiiya gurtimpu pondaadu.[5] nagaram praathamikamgaa le carebucie valana roopakalpana cheyabadinappatiki deeniki " pirre jannaret, jan drue , maxivel frai vanti vaaru sahakarinchaaru. talasari aadaayamlo chandigad rashtralalo , kendrapalita praantaalalo pradhama sthaanamlo undi.[6] 2010 loo bhaaratadesamlo parisubhramaina nagaramgaa jaateeya prabhutva parisodhanala gurtimpu pondindi.[7] alaage chandigad rashtralalo , kendrapalita praantaalalo " human devalepment index " loo kuudaa prathama sthaanamlo undi. chandigad metro , panchakula , mohali kalisi trinagaraalugaa (trai city) gaa gurtimpu pondindi.
nagaram, kendrapalita praantam
prabhutva sthaanam
• nirvaahakudu
vi.pi. sing badnor (administrator)
srimati. raj bala malic (2020 janavari nundi)
• commission
ke.ke.yadav
• nagaram, kendrapalita praantam
• adhikara[3]
manava purogati suuchika
unian bhuubhaagam, chandigad nagaram anni praantaalanu kaligi undi
3 chandigad janabha
4 paryaataka aakarshanalu
8 chandiigadh jilla
8.1 jilla bhougolikam
8.2 jillaalo pattanaalu
8.3 jillaalo graamaalu
10 jilla ganaankaalu
11 jilla nyaaya vyavastha
11.1 kortula vivaraalu
12 vinodam
13.1 sarasari ushnograta
13.2 vaataaparana pattika
14 ichata janminchina pramukhulu
15 prayaanavasatulu
1947 bharatadesa vibhajana taruvaata panjabu bhuubhaagam kuudaa vibhajinchabadindi. thoorpu panjabu bharatadesam lonoo paschima panjabu pakistan desamloonuu kalupabadindi. bhaarateeya panjaabuku lahoruku samaanamaina rajadhani nagaram avasaramaindi.[8] chandigad ante chandiidevi kota ani ardham.ikkada unna hindu aalayam chandimandir unna kaaranamgaa ee nagaraniki paeru vachindi. ee aalayam nagaramloni panchakula praantamlo undi..[9] chandiigadhlo " le carbugia " chekkina " open hand " shilpaalu anekam unnaayi. ee shilpaalu 26 meaterla ettu unnaayi. " open hand " gaapikalu le carbugia silpachaaturyaanni gurtuchestunnayi. ee shilpaalu saantiki chihnaluga unnaayi. terachina hastaniki ichi teesukoovadaaniki gurtugaa bhaavinchavachchu.[10] veetilo hycort, assembley haalu, secretorate unna capital complexello unna 6 epaka chihnalu asampuurtigaa migiliunnaayi. veetitho jamentric hill, martirs memorial vadda unna chitraalu kuudaa poorticheyabadaledu.[11] 1966 navambaru 1na sarikottagaa roopudiddukunna haryana rashtram, panjabu rashtra thoorpu bhuubhaagam nundi hindi matlade prajala bhuubhaagam vaeruchestuu roopudiddabadindi.chandigad nagaram madyalo unnanduna deenini kendrapalita pradesam chesi rendu rashtralaku raajadhaanini chesaru.[12] ee nagara chivari palakudu brijinder sing.
jawaharlal nehroo prerepanapai 1950 dasakamlo frenchi bhavana nirmaanakaarudu le carbugia (architect Le Corbusier) chandigad nagaraanni, andulo chala bhavanaalanu roopondinchaadu. appude swatantramaina bhaaratadesapu pragatiseela padham indulo pratiphalinchaalani athani sankalpam.chandigad nagaram chadaraalu amarchinatlugaa sectarluga dizine cheyabadindi. prati sectaru sumaruga 1.5 ki.mee x 1.5 ki.mee. chadaram vaisalyam untundi. prati sectaru oka chinna pattanamlaa, daani swanta market, poojaa sthalaalu, skoollu, kaalejeelu kaligi untundi.1 nundi 60 varaku sectarulu unnaayi. kaani sectaru nem.13 maatram ledu. 13va sankhya adrushtaaniki dooramani le carbugia nammadame deeniki kaaranam kaavacchunu.
sectaru -17: nagaraniki mukhyamaina vaanijya kendram. dukaanaalu, restarentlu, hotallatho kalakalalaadutuntundi. nagaravaasulaku saayantraalu gadapadaaniki ishtamaina sthalam.
sectaru - 35: kuudaa restarentlu, barla mayam.
sectaru - 4: raalla thota (Rock Garden) - paaravesina, vadilesina vastuvulatoe neke chand ane kalakarudu 30 samvatsaraalu shraminchi roopondinchina visesha udyaanavanam.
sectaru -16: gulabi thotalu
sectaru -10: sukhana sarassu
chandigad janaabhaasavarinchu
2011 bhaarata janabha lekkalu prakaaram chandigad rashtra janabha 1,055,450.vaarilo hinduvulu 78.6u, sikkulu 16.1u, muslimulu 4u.[13] prapancha 50 uttama nagaraalalo chandigad okatigaa undani telustundi.[14]
chandigad nagaramlo paryaataka aakarshaneeya pradesaalu anekam unnaayi. vaatilo palu vidhaalaina thotalu konni chaaritraatmaka pradesaalu kuudaa unnaayi.[15]
leaser loya
capital samudayam
chandigad himalaya parvatashrenulaloni shivalik paadaparvataala vadda undi. chandigad vaisalyam 44.5 chadarapu ki.mee. alaage metro vaisalyam 114 chadarapu ki.mee. nagarasarihaddulalo panjabu, haryaanaalu unnaayi.[16] chandigad samudramattaaniki 321 meaterla ettuna undi.
chandigad parisaraalalopanjaabu rashtraniki chendina mohali, pajtalia, roopnagar unnaayi. haryana rashtraniki chendina ambala, panchakula nagaraalu unnaayi. nagara uttara bhaagamlo swalpamgaa himachala pradesh rashtra sarihaddu undi.
chandiigadhlo tematho kuudina upa ushna vaataavaranam kaligi untundi. chala vedi vesavi, swalpamaina chali, appudappuduu vache varshaalu ushnogratalo teevramaina vyatyaasaalu untaayi. samvatsaramlo ushnogratalu 40-1 selsias untundi. samvatsara sarasari varshapaatam 1110.7 mi.mee untundi. nagaramlo okkosari sheethaakaalamlo kuudaa varshaalu kurustuntaayi. uttaramlo unna simla, jammukashmeeru nundi chaligaalulu veestuntaayi.
chandiigadhlo adhikamgaa marri, eucaliftus plantationlu untaayi.ashoka, kasia, malbari, itara chetlu unnaayi. nagaramantata vanyapraantamlaanti vaataavaranam gocharistundi. nagaram chuttu aranyaalu unnanduvalana agaramlo aneka jantuvulu, vrukshaalu kanipistuntaayi. jinkalu, saambaaru jinkalu, barking deer, ramachilukalu, vadrangipittalu,, nemallu modalainavi abhayaaranyaalalo unnaayi. sukhna sarasulo vaividhyamunna baatulu, gees unnaayi. alaage sheethaakaalamlo cyberia, japan deshaala nundi vache valasapakshulanu kuudaa ee sarasu aakarshistundi. chandigad nagaramlo unna ramachilukala abhayaaranyamlo palu itara jaatula pakshulaku aashrayam istundi. nagaramlo prakhyaati vahinchina " jakir hussen roj gardane ", terrus gardane, bogannilla garden, santikunj, itara poodotalu unnaayi.
le carbucier chetha roopudiddukunna saasanasabha
le carbucier chetha roopudiddukunna panjab, haryana hycortu
2012 ar.bi.ai ganaankaalu nidhi jamacheyadamlo desamlo chandigad 12va sthaanamloonuu runaalu andinchadamlo 10 va sthaanamloonuu undani teliyajestunnaayi.chandigad nagaramlo prajalaku prabhutvam atyadhikamgaa upaadhi kalpistundi. moodu prabhutvaalaku kendramgaa unnanduvalana prabhutvam prajalaku atyadhikamgaa upaadhi kalpinchadaaniki veelukalugutundi. ee kaaranamgaane chandigad " pension andukunevaari swargamgaa " gurtimpu pondindi. " ardinems fateries bord " samsthaku chendina " ardinems kebul factory " bhaaratapabhutvam chandiiggro sthaapinchindi. chandiiggro prabhutvasamsthalatho cherchi mottam 15 madya, bruhattara samsthalu unnaayi.antekaka chandiiggro " 2000 " smal scale industreelu namodayyayi. kaagitam tayaarii, besic metal, allays, messiony parisramalu pradhaamainavi. adanamgaa aahaaratayaarii sasthalu, saanitarii vere, autoparts, meshin tools, formasuticals, electrical appayamsies samsthalu gurtinchataginavi. 99,262 talasari aadaayamto chandigad desamlo sampanna nagaramgaa gurtimpu pondindi.[17] 2004 chandigad mottam utpatti viluva 2.2 billianla american daalarlu untundani anchana.
chandigad ai.ti park (rajiv gaandhi chandigar technology park ) sthaapanatho chandigad infermatio technology prapanchamlo pravesinchindi. chandigad nundi dhilli, haryana, panjabu, himachal pradesh laku soukaryavantamaina roddu maargaalu undadam kuudaa ai.ti abhivruddhiki dohadam chestundi. ai.ti tallent pool ai..ti bijines sambandhita kaaryaalayaalu erpaatu chese vaarini kuudaa aakarshistundi. palu indian furms alaage cuarchec, infosis, del, ai.ai.em.bi, techmeehindra samsthalaku nagaramloonuu nagaram velupala kaaryaalayaalu unnaayi.
chandiigadh jillasavarinchu
chandigad kendrapalita praantamlo chandigad jilla paerutho oke oka jilla undi.[18] jilla pradhaana kaaryaalayaalu chandigad lone unnaayi.chandigad jilla uttara railveloni chandigad rashtramlo oka bhagam.jaateeya sthaayilo jilla, janabha rank sthaanamlo 51 rank gaa undi.rashtra sthaayilo 1 va sthaanamlo undi.2011 bhaarata janabha auvtigroth prakaaram chandigad jillaanu kuudaa paripaalanaaparamgaa chandigad nagarapalaka samsthagaa prakatinchaaru.chandigad railve stationlo pratiroju 66 raillu prayaanistunnaayi.deenini grade bi railve stationga pariganinchaaru.[19]
jilla bhougolikamsavarinchu
jilla pradhaana kaaryaalayam chandigad nagaram.jillaalo pradhaanamgaa panjabhi, hindi maatlaadataaru.jilla vistiirnam 114 cha.ki.mee.idhi samudra mattaniki sarasari 334 meaterla ettulo undi.[20]
jillaalo pattanaalusavarinchu
jillaalo oka nagarapalaka samstha, 5 janaganana pattanaalu unnaayi.[21]
chandigad - (nagarapalaka samstha) - janabha - 970,602 2
mani majra - (janaganana pattanam) - janabha 15,489
daria - (janaganana pattanam) - janabha 14,470
mouli jagran - (janaganana pattanam) - janabha10,786
behlana - (janaganana pattanam) - janabha 8,281
khuda alisher - (janaganana pattanam) - janabha 6,831
jillaalo graamaalusavarinchu
jillaalo 5 graamaalu unnaayi.[21]
dhanas - janabha - 7,094
kaimbwala - janabha - 6,050
royypur kalan & makhan majra - janabha - 4,887
royypur khurd - janabha - 7,492
sarang pur - janabha - 3,468
panjab vishwavidyaalayam kosam piery geinneret nirminchina gaandhi bhavan
chandiigadh jillaalo aneka vidyaasamsthalu unnaayi. prabhutva, private yaajamaanyamlo nadustunna palu vidyaasamsthalu, panjabu university modalagu vidyaasamsthalu jilla, nagara prajalaku vidyanu andistunnaayi.ee vidyaasamsthalu prapancham antati nundi vidyaarthulanu aakarshistunnaayi.[22]
2011 bhaarata janabha lekkalu prakaaram jilla janabha 9,60,787.andulo purushulu 45u mandi undagaa, streelu 55emandi unnaaru.jana saandhrata cha. ki.mee.ku 9258 mandi janabhanu kaligi undi.linga vishpatti prati 1000 mandi purushulaku 829 streelunu kaligi undi.idhi jaateeya sarasari 928 kante takkuva. aksharaasyata 86.77u idhi jaateeya sarasari 72u kante ekkuva.purushula aksharaasyata 90.81u undagaa, streela aksharaasyata 81.88u undi.jilla mottam janabhalo 6 samvatsaraala vayassulopu gala pillalu 10.8u mandi unnaaru.[21]
jilla nyaaya vyavasthasavarinchu
chandigad jillaalo ee seshans vibhaagaaniki chendina 30 kortulu unnaayi.chandigad jilla kortu 1966 navambaru 1 erpadindi.jasmer sing modati jilla & seshans jadjiga,sab jadji fust class, chandigad kortuku sohan lal varmalanu gaa niyaminchaaru.2014 loo 10 kotta kortulu, ante adanapu jilla & seshans jadji kortulu 4, 6 kortulu sivil jadji kortulu (joonier) -6 srushtinchinappudu kortula sankhya 30 perigindi.[23]
kortula vivaraalusavarinchu
jilla kortu & seshans jadji -1
adanapu jilla & seshans jadji kertulu - 09 (indulo cbi kesulanu vichaarinchadaaniki 01 pratyeka kortu, mahilalapai ghoramaina neraalaku sambandhinchina fast track kesulaku sambhandinchina 01 pratyeka kortutho sahaa).
sivil jadji kortu -1 (seanier division),
cheef judicial magistrate kortu -1
sabardinate kortulu -18 (en.ai. act section 138 kinda vyavaharinche 2 pratyeka kortulatho sahaa) panichestunnaayi.
avi annee chandigad sectar -43 loo kottagaa nirminchina jilla kortula samudaayamlo unnaayi. chandigad loni inter state bus terminus nundi kaalinadakana jilla kortula samudaayaaniki cherukovachhu.kotta jilla kortula samudaayamlo 31 kortu gadulu unnaayi.idhi naalugu antasthulatho nirminchabadindi. , jilla bar asosiation praarambha sabhyulu 15-20 mandi sabhyulu nundi, prastutam 3000 mandi sabhyuluku cherukundi.
2014 loo 10 kotta kortulu erpadutaku mundu 20 kortulu jilla kortu complexes, sectar -17, chandeegadhe panichestunnaayi.ivi 2013 janavari 25na na chandigad loni nyoo district kortsu kaampleksuku marchabaddayi.[23]
chandigad nagaramlo raashtraantara creeda brundaalu anekam unnaayi. indian premier leag (ai.pi.el) loni kings XI panjabu oka bhagam. nagaramlo batra, neelam , kiran vail vanti sinimaahaallu , palu malls , pi.vi.ar elente mall, pi.vi.ar sentra mall, vev emporium mall, di.ti mall, fun repablic , elente mall (uttara bhaaratadesamlo atyanta peddadi) vanti multy complexes unnaayi.[24] nagaramlo sector 1 loo unna " rak garden, sector 16 loo unna " jakir hussen roj garden " prapancha prakhyaata kaliginavigaa gurtimpu pondaayi. antarjaala anusandhaanamlo chandigad pratyekata santarinchukundi.
hemantam : (septembaru nundi navambaru madya) varaku untundi. atyadhika usnograta 20-10 selsias untundi. kanishta ushnograta 6- 0 selsias untundi.
vesavi: vesavikaalam (epril madya joon) loo atyadhikamgaa ushnograta 40 selsias cherukuntundi. vesavi sarasari ushnograta 39-30 selsias cherukuntundi.
varshapaatam:- varshaakaalam juulai-septembaru madya varaku untundi. chandigad chaalinanta varshapaatam andukuntundi. okkosari bhaariivarshaalu kuudaa sambhavistaayi. aagastu - septembaru maasaalalo nairuti ruthupanala kaaranajngaa saadhaarana varshapaatam untundi. eesaanya ruthupanala kaaranamgaa nagaramlo bhari varshapaatam sambhavistundi. chandigad naaramlo atyadhikamgaa namodaina varshapaatam 195 mi.mee.
sheethaakaalam:- sheethaakaalam (navambaru-fibravari) chali atyalpamgaa untundi okkomaru chali koncham adhikamgaa untundi. sheethaakaala ushnograta 14-5 selsias untundi. okkosari varshapaatam kuudaa untundi. ee samayamlo vadagallu kuudaa padutuntaayi. 2013 somavaram 7na chandiiggro ushnograta 30 samvatsaraala alpa ushnogrataku (6.1selsias) undi. prajalu deenini emukalu korike chaligaa varninchaaru.
vaataaparana pattikasavarinchu
chandigad-vaataavaranam
Source: World Meteorological Organisation[25]
chandeega District  jilla uttara railveloni chandeega state  rashtramlo oka bhagam, janabha rank jaateeya sthaayilo 51 va sthaanamlo undi, rashtra sthaayilo 1 va sthaanamlo undi. G thigroth (2011) thoo chandeega District  jillaanu kuudaa chandeega munisipal carporationnagaa paripaalanaaparamgaa prakatinchaaru. chandeega Railway  railve stationlo pratiroju 66 raillu prayaanistunnaayi, kabatti deenini grade bi railve stationga pariganistaaru.
gulli panagn, bhaarateeya nati
milka sing, swatantra bharatadesam atyuttama athlet . " bhag milka sing bhag ' ane chitramlo tana jeevitam utpatti cheyabadindi . jeev milka sing tana kumarudu.
lopali nundi chandigad vimaanaasrayam
bhaaratadesamlo atyadhikamgaa vaahanaalanu upayogistunna nagaraalalo chandiigadheku pradhamasthaanam.[26] vedalpaina rahadaarlu, chakkani nirvahana margamanta vahanala patking soukaryam undadam induku kaaranamani bhaavinchavachchu. " dhi chandigad tramsemort " inter state bus terminals nundi prabhutva basulanu nirvahinche adhikaaraanni andukunnadi. idhi sectorlalo 17 , nagaramlo 43 bassulanu naduputundi.[27] si.ti.yu porugu rashtralaina panjabu , haryana, himachal pradesh , dhilleelaku kuudaa bassu sevalananu andistundi. chandigad jaatiiyarahadaari 22 , jayeeyaraadaari 21thoo roddu dwara anusandhaanam chestundi. chandigad railvestation indian railve nartan railve jonelo undi. ikkadi nundi dhilli, mumbai, kolakatta,visaakhapatnam,jaipur,lakno,bhopal, indor, trivendram , amrithasar vanti pramukha nagaraalaku railu vasati kalpistundi. antekaka ikkadi nundi ambala , kollam,panipat, tiruvanantapuram vanti dakshina bhaarateeya pramukha nagaraalaku kuudaa railu vasati kalpistundi. " chandigad vimaanaasrayam " bhaarateeya pramukhanagaraalaku comersial vimana sevalanu andistundi. dhilli, mumbai, jaipur, indor nagaraalaku vimaanasevalu andistundi. sarikotta antarjaatiiya vimaanaasrayam nirmaanadasaloo undi. chandigad metro railu vidhaanam 2018 naatiki kaaryaroopam daalchanundi. .
panjab, haryana hycortu bhavanam,
lee carbucier chetha roopudiddukunna secretariat bhavanam
rak garden
chandigad vimaanaasrayam paata terminal
jakir hussen roj garden
chandigad shopping complexello veedhi aata
chandigad shopping complexello veedhi aata-2
chandigad loni judicial court complexes
u "http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/prov_results_paper2_indiavol2.html". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India. Archived from the original (PDF) on 25 dissember 2018. Retrieved 26 March 2012. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help); External link in |title= (help)
u "Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010)" (PDF). Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India. pp. 122–126. Archived from the original (PDF) on 13 mee 2012. Retrieved 16 February 2012. {{cite web}}: Check date values in: |archive-date= (help)
u "Official Website of Chandigarh Administration". chandigarh.gov.in. Archived from the original on 2019-02-19. Retrieved 2021-01-12.
u "Front Page News : Monday, July 26, 2010". Chennai, India: The Hindu. 17 September 2008. Archived from the original on 2012-11-07. Retrieved 2010-07-26.
u "The Official Government Website". Archived from the original on 2011-06-02. Retrieved 2014-04-29.
u "List of districts of Chandigarh". www.census2011.co.in. Retrieved 2021-01-12.
u "Chandigarh (UT) | DISTRICTS OF INDIA". districts.nic.in. Retrieved 2021-01-12.
u "Chandigarh District | Chandigarh - RailYatri". www.railyatri.in (in ingleesh). Retrieved 2021-01-12.
u "Chandigarh District | Chandigarh District Map". www.onefivenine.com. Retrieved 2021-01-12.
u 21.0 21.1 21.2 "Villages & Towns in Chandigarh Tehsil of Chandigarh, Chandigarh". www.census2011.co.in. Retrieved 2021-01-12.
u "City Beautiful". The Indian Backpacker. December 2012. Retrieved 2 January 2013. [permanent dead link]
u 23.0 23.1 "History/District Court in India | Official Website of District Court of India". districts.ecourts.gov.in. Retrieved 2021-01-12.
u "Elante Mall Review - Chandigarh". textilefabricgarment.com. Archived from the original on 2013-10-02. Retrieved 2013-08-25.
u "Chandigarh Transport Undertaking ISBT". Archived from the original on 2015-03-18. Retrieved 2014-04-30.