నారాయణరావు (నవల)/ద్వితీయ భాగము - వికీసోర్స్
నారాయణరావు (నవల)/ద్వితీయ భాగము
< నారాయణరావు (నవల)
←ప్రథమ భాగము
నారాయణరావు (నవల) (1963) రచించినవారు అడివి బాపిరాజు
తృతీయ భాగము→
72431నారాయణరావు (నవల) — ద్వితీయ భాగముఅడివి బాపిరాజు1963
౧ ( 1 )
శ్రావణమాసము. గోదావరి గాలులతో, వర్షపాతములతో, ముసురులతో, సూర్యనారాయణుని దాగుడుమూతలతో, సర్వత్ర పొడచూపు శాద్వలహారితవర్ణముతో వరదల బురదనీటి జేగురువర్ణముతో, నీలిమబ్బులతో మంగళవారము నాడు వీధుల తేలియాడు మందగమనల కౌశేయ వివిధ వర్ణములతో బ్రత్యక్ష మగును.
ఆడువారి మంగళవారములనోము లీ మాసమున ఏల ఏర్పడెను? వివాహమైన వెనుక నైదుసంవత్సరము లీ నోము నోచుకొనవలెనట. నోముపట్టిన పిమ్మట నే వత్సరముననైన నుద్యాపన చేయవచ్చునట. పెళ్ళిలో 'సప్తపది' నాడు ఉద్యాపన చేసికొనవలెను. ఆ వధువునకు మంగళసూత్రము మెడనుగట్టి, కాళ్లకు మట్టియలు దొడిగి, పాదాంగుళులపై మిఠాయి నుంచి, పదమూడు జతల యరిసెలు గిన్నెలోనుంచి, రవికెలగుడ్డ వాసినెగట్టి, పసుపు కుంకుమలతో వాయనమిచ్చి, యుద్యాపన చేసికొనవలెనట. శ్రావణ మంగళవారమునా డుదయమున నభ్యంగన మొనరించి, మడితో మంగళగౌరీదేవి నారాధించి కథచెప్పుకొని, యక్షతల శిరస్సున నిడుకొని, చలిమిడిగురుగులందు నావునేతితో దీపాలు వెలిగించి, యా పొగతో కాటుకబట్టి నేత్రముల నలంకరించి, మహానైవేద్యము, సెనగలు నైవేద్యము సమర్పణజేసి ముత్తయిదువులకు బసుపురాచి, బొట్టుపెట్టి, కాటుకనిచ్చి, గంధమలది, తాంబూలములతో సెనగల వాయన మీయవలెను.
శ్రావణ మంగళవారముల నూరిలోనున్న వనితామణు లొకరిపరిచయ మొకరు సంపాదించుకొని కుశలప్రశ్నము లొనర్చుకొనుచు, విడ్డూరముల నాడుకొనుచు, లోకాభిరామాయణము చెప్పికొనుచు, వీరిని వారిని ఆడి పోసుకొనుచు, నగల విషయ మడుగుకొనుచు గాలక్షేప మొనర్తురు. తమకున్న చీని చీనాంబరముల, బనారసు, బెంగుళూరు, మధుర చీరల ధరించి, రవికల తొడుగుకొని, యత్తరవు లలంది, పూవుల ధరించి, నగల గైసేసికొని, జట్టులుగా మందగమనములతో వోయారముతో దారిలో క్రీగంటి చూపులతో దేవతా స్త్రీలవలె పేరంటములకు బోవుదురు. చేతనున్న రుమాళ్ళయందు సెనగలు మూటగట్టుకొందురు. మాతలు శిశువుల నెత్తికొనియే బయలు దేరుదురు. విలాసవతుల హావభావముల గమనించి యువ్విళులూరుటకు వేషములు దాల్చిన కోడెగాండ్రు పనియున్న వారివలె నూరంతయు దిరుగుదురు. ఇంతలో నొక జడివచ్చిన బరుగిడలేక యెట్లో నొకపంచ జేరి వాల్గంటులజూచి దరహాసవదను లగుదురు. ​ కొత్తపేటలో సూర్యకాంతమును, ఒక వత్సరము మానివేసినందున, మాణిక్యమును నోముబట్టిరి. తమయింట నాచారమున్నది గాన గోడలిచే నోము పట్టింపవలయునని సుబ్బారాయుడుగారు వియ్యంకునకు వ్రాసినారు.
పూర్ణిమ ముందు శుక్రవారమునాడు జమీందారుగారి యింట వరలక్ష్మీ వ్రతము జరిగినప్పుడు జానకమ్మగారు పూర్ణాభరణభూషితురాలై వరలక్ష్మీవలెనే వియ్యాలవారింటికి వెళ్ళినది. కోడలికి నిరువది కాసులును, వియ్యపురాలికి గోడలికి వెలగల చీరలును, బంగారు కుంకుమబరణియు నన్నూరురూపాయల వెండి బొమ్మసామాను మొదలగునవి శ్రావణపట్టి పట్టుకు వెళ్ళినది. జమీందారు గారు సోదరితో నాలోచించి యల్లునికి వేయిరూపాయల సరుకు లాషాఢపట్టీ పంపించినారు. కోడలిచే నోము నోపించి జానకమ్మగారు కోడలితోపాటు చారుమతీదేవీ కథ విని మూడవ వారమువరకు అచ్చటనే యుండుడని సుందరవర్ధనమ్మ గారు కోరుటచే నాగిపోయెను.
రాజమహేంద్రవరములో శారదతో నామె పెద్ద పెద్దవా రిండ్లకు కారుమీద వెళ్ళివచ్చినది.
మంగళ గౌరీదేవికథ వినినప్పుడు శారద మేనత్తను కథార్థము విపులముగా నడిగినది. బిడ్డలులేని భార్యాభర్తల తపస్సు, పార్వతీ పరమేశ్వరులు ప్రత్యక్ష మగుట, 'అయిదవతనము లేని బాలికయా, ఆయుస్సులేని బాలుడా వర' మన్న ప్రశ్న. బాలుడు కావలెనని కోరుటయు, బాలుడు జనించుటయు, కుమారుని గొనిపోవ యమునిదర్శనము, పదునారవ యేట పదునారవరోజు గొనిపోయెద నని యముని వాగ్దానము (పండ్రెండవయేట, పండ్రెండవమాసాన, పండ్రెండవ దినాన నని కొందరిమతము), ఆదినము వచ్చుముందు కుమారుడు మాతులునితో మృత్యువును దప్పించుకొను మార్గము దొరకదాయని దేశములపాలగుట, వారట్లు పోవుచుండ, నొక నగర బాహ్యోద్యానవనమున గొందరు బాలికలు పూలు గోసుకొనుచుండ రాచవారి బాలయొక్క పూలు ఒలికిపోయి యెప్పటియట్ల చెట్లపై జేరుకొనుట, అది కనుంగొని మాతులు డా బాలను ఒప్పించి తన మేనయల్లునకు వివాహము చేయుట, ఆ బాలిక యింటికిపోయి, తల్లిదండ్రుల ఇచ్ఛచే నా బాలకునికి సరియైన కర్మకాండతో నతివైభవముగ పెండ్లి చేయుట మున్నగు వివరముల నెఱిగికొన్నది. ఆ బాలకుని మృత్యుదినంబునాటి రాత్రి, మృత్యువు పండ్రెండుతలల యాదిశేషుడై వచ్చి నిదురబోవు యువకుని కాటు వేయబోవుచుండ నచ్చట నా రాజకుమారి మిఠాయియుండ నునిచెనట. శేషు డా యుండపై కాటువేసెనట. ఆ బాలిక యొక యరిసెల పాత్రను జూపుటయు నాసర్ప మందు దూరెనట. తన కంచుక మూడ్చి యా పాత్రపై వాసెన గట్టినదట. అటువెనుక భర్త దేశాలు తిరుగబోయెనట. భర్త దేశాలు తిరిగివచ్చునప్పటికి ఆ పాము బంగారుపామై యుండెనట.
జానకమ్మ గారు సర్వ సౌందర్యాలు వెలిగిపోవు కోడలినిజూచి ఆనందపర ​ వశురా లైనది. అటు నవమన్మథుడగు కుమారుడు, ఇటు సౌందర్యోజ్జ్వలయగు కోడలు, సాక్షాత్కరించిన రతీబాల. ఒకరికొర కొకరు జన్మించినారా!
ఆ రాత్రి జానకమ్మగారు కోడలికి ఉప్పు మిరపకాయలను, పారాణినీళ్ళు దృష్టితీసి, పారాణినీళ్ళు దొడ్డిలో దూరముగాను, ఉప్పు మిరపకాయలను నిప్ప లోను వేసినది. యెంత దృష్టితగిలెనో కాని ఘాటేమియు రాలేదట. ఈవింతను వరదకామేశ్వరీదేవి చూచి వెడనవ్వు నవ్వుకొన్నది.
శారద కివియన్నియు జిత్రముగా నుండెను. అత్తవారింటివారు బూర్వ సంప్రదాయములతో, బూర్వాచారములతో మెలగుదురు. తన పెద్దత్తగారు నిప్పులు కడుగును. మైలపడితి నేమోయన్న భయముచే బదిసారులు స్నానము చేయును. ఏ పర్వదినము వచ్చినను గోదావరికి స్నానమునకు బోవును. వంట వండుటకు వలయు జలమంతయు దానే తోడుకొనును. తక్కినవారి కొక నీళ్ళ బ్రాహ్మణుడు నీళ్ళుపోయును.
ఆ మరునాడు జానకమ్మగారు కొత్తపేట వచ్చి వేసినది.
జానకమ్మగారి కంత చేదస్తము లేకపోయినను ఆమెయు బూర్వాచారవతియనియే యెన్నవలెను.
వంటయింటిలోనికి బిల్లలెవ్వరు వెళ్ళగూడదు. వారి భోజనాలగది వేఱు. ఉదయము వారి వంటజేయవలసిన దచ్చటనే.
లక్ష్మీనరసమ్మ గారు భోజనము వేళ మంచినీరు త్రాగిన చెంబులోని నీటితో జేయికడుగనీయదు. పట్టుబట్టలగాని, మడిబట్టలగాని కట్టుకొనకుండ భోజనము చేయరాదు. బొట్టులేకుండ నుండరాదు. ఆమె మోమోటము లేకుండ నెట్టి వారిని లెక్కచేయకుండ నాచారము గమనించుడని బోధించుచుండును. శారద యత్తవారింట నున్న గృహప్రవేశపు రోజులలో ఆమె కాచారవిషయికములగు నీతు లెన్నియో పెద్దత్తగారు కఱపినది. తాంబూలము నమలుచు శారద పంటిలో దూరిన నలుసును చేతితో దీసికొని రుమాలతో దుడుచుకొనుచుండ లక్ష్మీనరసమ్మగారు చూచి 'అయ్యయ్యో! యెంగిలమ్మా, తల్లీ! చేయికడుక్కోవమ్మా. ఆ రుమాలును పనిచేసేది తడిపి ఆరేసేగుడ్డలో వెయ్యి' అని కోడలిచే నాపనులు చేయించినది.
'ఏమే అక్కా! ఇంత చాదస్తం నీ కెప్పుడు తగ్గుతుందే?' యని జానకమ్మ పాటపాడుచునే యుండును. అయిన నేమి లాభము?
లక్ష్మీనరసమ్మ వేదాంతురాలు. ఎప్పుడును వేదాంత గ్రంథాలు చదువు చుండును, చదివించుకొనుచుండును. ఆమెకు జుట్టముల గ్రామములందు పలువురు శిష్యురాండ్రున్నారు. వారందరు గురువుగారిని దర్శించుటకు వచ్చుచునే యుందురు. అప్పుడు గురువుగారి పాదాలకు నమస్కరించి, ఫలములు, రూపాయలు, వెండిగిన్నెలు దక్షిణలిచ్చి వేదాంతపు ముక్కలు చెవిలో వేసికొని ​యానందించుచుందురు. నోరూర జక్కగా వేదాంతోపన్యాసాలు చేయగలదామె.
'జన్మం రజ్జు సర్పభ్రాంతి వంటిది. దారు పురుష భ్రాంతి, ఎండమావులు నీరను భ్రాంతి. కామక్రోధ లోభమోహ మదమాత్సర్యాలనే అరిషడ్వర్గాలు చంపుకోవాలి. లేకపోతే ఎరుకలోబడి తనబిడ్డ, తనమగడు, తనయిల్లు తన నగలు, తన సంసారము అని జీవుడు భ్రమించి పుట్టుటా గిట్టుటా అనే మాయలోబడి, మూత్ర పురీషాదుల్లో దొర్లి, అచలతత్త్వం గ్రహించలేక, ముక్తి పొందలేక ఉంటుంది. శుద్ధనిర్గుణమైన అచలతత్త్వం గ్రహించాలి. పంచాక్షరి జపిస్తూ ఉండాలి' అని లక్ష్మీనరసమ్మగారు శిష్యురాండ్రకు బోధించుచుండును.
ఆమెకు బంచీకరణము కంఠస్థము. పండ్రెండు రాజులకథలు, ఇంద్రజాలపుగథలు క్షుణ్ణముగా వచ్చును. సీతారామాంజనేయము మంచినీళ్ళ ప్రాయము, శుద్ధనిర్గుణతత్త్వ కందార్థదరువులు ఎల్లప్పుడు పాడుకొనుచునే యుండును.
శారద కివియన్నియు పల్లెటూరి గొడవలని తోచినది. తనతల్లి కెప్పుడిట్టి ఛాందసములు లేవు. పట్టణవాసస్థులువచ్చి పల్లెటూళ్లలో నెట్లు జీవింపగలరో యని యామె తలపోసినది. అత్తవారింటి కథలన్నియు దల్లితో మేనత్తతో దనయింట నున్న యితర స్త్రీలతో జెప్పి నవ్వించినది.
అత్తగారు వెడలిపోయిన నాలుగురోజులలో శారద యుక్తవయస్కురాలైనది. జమీందారుగారింట మూడురోజు లుత్సవములు విందులు జరిగినవి. దినదినము పేరంటాండ్రు విచ్చేసినారు. పంచదారతో జిమ్మిలిగొట్టి పంచినారు. బ్యాండుమేళము వచ్చినది. పంక్తినాడు సూర్యకాంతము, మాణిక్యాంబ జమీందారు గారింటికి వచ్చి పంక్తిజరిపి వెలగల బహుమతులు, చీనిచీనాంబరముల నిచ్చి వెడలిపోయిరి. నగరమునందున్న వారి నెందరినో స్త్రీ, పురుషులను భోజనములకు బిలిచినారు.
నవనాగరికుడై వీరేశలింగాఖ్యుని ప్రియశిష్యుడైన జమీందారుగారు నేడు పల్లెటూరివారితో వియ్యమంది ఛాందసపు పూర్వాచార పిశాచగ్రస్తులైనారని పలువురు విచారించిరి.
యజ్ఞోపవీతముగూడ దీసివేసి అనుష్టానిక బ్రాహ్మసామాజికుడైన శ్రీనివాసరావుగారు మిత్రుని జూచి 'ఆడపిల్లకీడురావడమనేది శరీరంలో జరిగే ఒక మార్పుకు చిహ్నం. దానిని లోకానికి టాంటాంజేయడ మంత మొరకుదనం ఇంకోటుందా' యని ప్రశ్నించిరి.
'అది నాకు ఇష్టంలేదు కాని, అది మొరకుతనమని మనం గ్రహించింది పాశ్చాత్యుల సంపర్కం చేతనేనా! మనవాళ్ళ పూర్వాచారాలు అనేకం ఈ నాటికి మూఢత్వము అని అనుకుంటున్నాము. ఇదివరదాకా మోటుతనము ​అని అనుకునేవి నేడు నాజూకువి అయ్యాయి. మనవాళ్లు స్త్రీ, పురుష సంబంధ విషయములయిన చర్యలన్నీ వెల్లడిగా ఉంచారా లేదా!'
'అదేగా నేను పనికిరాదు అనేది!'
'ఉండవోయ్! కాని ఇప్పుడింగ్లీషువాళ్ళు ఆడవాళ్ళ మోకాళ్ళపైకి గౌన్లు తొడిగి వక్షోజములు సగం కనపడేటట్టుగా కట్టి తిరగడము, బట్ట ఉందా లేదా అన్నట్లుగా లంగోటీలు కట్టి మగవాళ్ళతో ఈత లీదడము, ఈ రకముగా ఉన్నారు. వాళ్ళనుబట్టి మన వాళ్లుకూడా దుస్తులు అనుకరిస్తున్నారు. కాని అటువంటి దుస్తులు ధరించిన ఆడవాళ్ళను కౌగలించుకొని వందలకొలది జట్టులుగా నాట్యమాడుతూ తిరిగే పురుషులు, స్త్రీలదగ్గిర స్త్రీ రహస్య విషయాల్ని సూచనగా నైనా అనకూడదు. డాక్టర్లుమాత్రం వచ్చి రహస్యాలు మాట్లాడవచ్చును. మొగవాళ్ళే పురుళ్ళు బోయవచ్చును. మనవాళ్లో? కాస్త ఒళ్లు కనబడితే సిగ్గు లేని రట్టుమనిషి అంటారు. ఆడ డాక్టర్లు తప్ప ఎవ్వరూ రహస్యభాగాలు పరీక్ష చేయగూడదు. విడిగా మగవానితో ఉండకూడదు. స్నానాలకుకూడా గోదావరిలో పురుషులుండ గూడదు. కాని సమర్తలని గర్భాదానాలని ఉత్సవాలు చేస్తారు. ఇదంతా నీ దృష్టిపథంలో ఉంది. ఒకటి మొరకుతనం, ఒకటి నాజూకుతనం అని వాటి నుదుటిమీద రాసిలేదోయి శ్రీనివాసు!'
రామచంద్రరావు జపాను చేరుకున్నాడు. జపాను దేశములో నొక నెల యాగి, యాదేశమునందున్న వింతలన్నియు దిలకించి, యానందించి మఱి యమెరికా వెళ్ళవలెనని సంకల్పము. రంగూనులో నుండగానే అతడు జపాను వెళ్ళుటకు, అమెరికా వెళ్లుటకు నారాయణరావు చేసిన కృషి వల్ల 'అనుమతి పత్రములు' రంగూనులోనున్న ఆంధ్రులలో గొప్ప షాహుకారగు పుల్లంరెడ్డిగా రిప్పించినారు.
రామచంద్రరావు తండ్రి భీమరాజుగారి స్నేహితుడగు అమరచందు గిరిధారిలాలను గుజరాతీ వర్తకుడు రామచంద్రరా వోడ దిగుటతోడనే యెదుర్కొని యాతని తనఇంటికి తీసికొనిపోయెను. గిరిధారిలాలుకు అమెరికా, ఆఫ్రికా, ఆస్ట్రేలియా, జర్మనీ, జపాను, ఫ్రాంసు, ఇటలీ, ఇంగ్లండు, రష్యా, చీనా మొదలగు దేశములతో వర్తకసంబంధ మున్నది. అతడు వివిధ దేశములకు జాలసారులు ప్రయాణము చేసియున్నాడు. కాబట్టి ఆయన మనస్సులో రామచంద్రుని వెనుకకు బొమ్మని చెప్పుట కిష్టము లేకుండెను. అయినను మిత్రునియాదేశము చొప్పన రామచంద్రుని జూచి భోజనమైన వెనుక నిట్లనెను. ​ 'రామచందర్! మీకు ముక్కుపచ్చలారింది లేదు. మీరు చిన్నవాళ్లు! దేశం కొత్తది. చాలా మాయకోరులుంటార్. మీరు ఎనక్కిపోయి కాశీలో లక్నోలో కలకత్తాలో చద్వవచ్చును కాదుఅండి? అక్డకూడా చాలా ఎక్వ చద్వు చెప్తార్ కాదా?'
'మీకూ, మా తండ్రిగారికీ ఉండే స్నేహాన్నిబట్టి అల్లా చెప్తారు కాని, నా మనస్సు నిశ్చయం అయిపోయింది. ఇంక ఎంతమాత్రము నా సంకల్పము మార్చుకోలేను, మార్చను. మీరు పెద్దలు, నాతండ్రితో సమానులు. మీరు చెప్పడం, నేను వద్దనడం బాగుండదు.'
'సరే! సరే! మీయిష్టం, పర్వాలేదు. నేను అంతా జాగ్రత్త కనుక్కుంటాను. మాచుట్టం ఒకాయన లాల్ చంద్ జీవన్ లాలు న్యూయార్కు పట్నములో మకాం. ఆయనకు ఉత్తరం రాస్తా. మీకూ ఒక ఉత్తరం ఇస్తాం.'
'చిత్తం. మీ మేలు ఎప్పటికీ మరిచిపోను.'
'మీ నాయన గారు నాకు, మీకు యివ్వమని, డబ్బుపంపినారు. అది మీకు ఇస్తాను. జాగ్రత్తగా ఉండండి. చాలా చిన్న వాళ్ళు.'
'చిత్తం. చిత్తం.'
మరునాడు పుల్లంరెడ్డిగారు అమృతలాలు గారి హర్మ్యమునకు విచ్చేసి రామచంద్రుని గూర్చి వాకబు చేసెను. పుల్లంరెడ్డిగారు, ఆమృతలాలుగారు చాలాకాలమునుండి స్నేహితులు, ఒకరన్న నొకరికి గౌరవము.
పుల్లంరెడ్డిగారు అమలాపురం తాలూకా పేరూరు గ్రామవాసులు. చిన్నతనములో కూలికై రంగూనుపట్నమువచ్చి సహజమేధాసంపన్ను డగుటచే త్వరలో మేస్త్రీ అయి, ధనము నిలువచేసికొనెను. తాను గూలికి కుదిరిన గుజరాతీ షాహుకా రొక వ్యాపారమునకై తన్ను సింగపూరు పంపినప్పుడు, పుల్లంరెడ్డి తనకడ నున్న ధనమునంతయు నొడ్డి స్వయముగా వ్యాపారము చేసి సింగపూరునుండి వచ్చులోపల నిరువదియైదు వేలు లాభము నొందెను. తన షాహుకారుపనిగూడ చాల శ్రద్ధమై, లాభకరముగ నెరవేర్చి రంగూను వచ్చి వేసెను. చదువురాని పుల్లన్న అంతటనుండి పుల్లంరెడ్డియై, షాహుకారు తనకొక యణా భాగమీయ, నాయన వర్తకములో భాగస్వామియయ్యెను. నాటి నుండియు పుల్లంరెడ్డి పట్టినది బంగారమై, యాతని ధనము నాలుగు లక్షల వరకు బెరిగినది. నలుబదవయేట తన షాహుకారనుమతీయ దాను వేరుగా వ్యాపారముచేసి పదియేళ్లలో నిరువదిలక్షల సంసారియు, 'రావుబహదూరు' నై పాశ్చాత్యులచే 'పులియన్ రెడ్డి' యని వాకొనబడుచు, దానకర్ణుడై రంగూను నాగేశ్వరరాయుడని ప్రఖ్యాతి వహించినాడు.
రంగూన్ లో నాంధ్రులందరును గూలిచేయువారలే. కొంతమందిమాత్ర ముద్యోగములు చేయుచుండిరి. వర్తకము చేయువారు మరియు తక్కువ. ​వారిలో గొలదిమందియే భాగ్యవంతులు. రంగూన్, మోల్ మేన్ మొదలగు ప్రదేశములలో నెక్కువగాను, దక్కిన దేశమునం దచ్చటచ్చట చాలదక్కువ గాను, ఆంధ్రులు బర్మాదేశమునకు వలసపోయినారు. సముద్రములుదాటి, దూర దేశములకు వర్తక మొనర్చుటకు, మత ప్రచారమునకు, రాజ్యస్థాపనకు పోయిన తొల్లిటి మనయాంధ్రుల సాహసోత్సాహముల దలంచుకొని, నేటిమనభీరుత్వమును అలసతను, పురుషార్ధ శూన్యతను చూచుకొన్నచో సిగ్గగునుగదా! నేటికిని పొట్టలు చేత బట్టుకొని బర్మా, నేటాలు, మలేద్వీపము, అస్సాములకు బోవుచున్న కూలీలుతక్క మనలో పురుషకారపరులు కానరారు. బర్మాలో తెలంగులను నొక జాతి వారున్నారట. వారేపల్లవుల కాలములోనో, చాళుక్యుల కాలములోనో, లేక కాకతీయుల కాలములోనో ఆ సువర్ణ ద్వీపము జేరియుందురు. తన పదియవ యేటనే ఆంధ్రులచరిత్ర చదివి వినిపించుకొనియున్న పుల్లంరెడ్డిగారు, రామచంద్రరావు సాహసమున కెంతయు మెచ్చుకొనిరి. రెడ్డిగారు నలువదియవ యేట చదువను వ్రాయను నేర్చుకొన్నారు. అయినను తనకు భారతరామాయణాదులగు పూర్వకాలపు టాంధ్రగ్రంథములను, ఆంధ్రులచరిత్ర మొదలగు నూతనయుగపు గ్రంథములను జదివి వినిపించుటకు విద్యాధికు నొకని నేర్పరచుకొన్నారు.
హిందూదేశము తన్నావరించిన దౌర్భాగ్యపిశాచమును వదల్చుకొని మరల సర్వతోముఖముగ నెప్పటికి విజృంభించగలదో యని రామచంద్రరావు ​నిట్టూర్పు నించెను. నారాయణరావునకు గొన్ని కుంచెలు రంగులు కొని రామచంద్రరావు పంపించెను.
రామచంద్రరావు అమెరికాకు వెడలుదినము సమీపించినది. రాజకీయ కారణమువలన జన్మభూమిని విసర్జించి జపాను దేశమును బెంపుడుతల్లి నొనరించుకొని, కలలలో, జాగ్రదావస్థలో గంగానదిని, కాళీఘట్టమును, హిమాలయ పర్వత శ్రేణిని స్వప్నములగాంచు రసవిహారుడు రామచంద్రరావును గవుంగి లించుకొని 'బాబూ! అప్పుడప్పుడీ దేశము వచ్చు భారతీయులే నాకు భారత దేశము సుమా! వారి మూర్ధములందు హస్తతలములందు నా వంగదేశపు పంట భూములను, శేఫాలికా జపాకుసుమములను నాఘ్రాణించుచు వారి కన్నుల కాంతిలో నా గంగానదీ పావనోదకముల దర్శించుచు, వారి నుదుటిలో నా దేశపు నీల గగనాల ప్రత్యక్షించుకొందును.
'పంజాబ్ సింధు గుజరాత మరాటా ద్రావిడ ఉత్కల వంగా
వింధ్యహిమాచల యమునాగంగా ఉచ్చలజలధితరంగా'
'నువ్వు బాలుడవు. నా దేశమాత ముద్దుబిడ్డను. నా సోదరుడవు. అహో రామచంద్ర! నువ్వు నాలుగేళ్లకయిన మనతల్లికొడిలో నాడుకొందువు. మన తల్లి మట్టిలో దొర్లుదువు. మనమాత యిచ్చిన ఆటవస్తువులతో గేరింతలాడుదువు. ఆ పవిత్ర వాయువులు పీల్చెదవు. ఆ యమ్మ చనుబాలు గోదావరి పావనోదకాలు త్రాగుదువు. పో! పో! ఒక్కసారి నన్ను కౌగిలించుకో. మరల నింటిదారి నిటు వచ్చిన సంతోషించెదను. అమెరికా జేరిన వెంటనే నాకు జాబు వ్రాయి' అని యాతని నా తరణిలో దిగవిడిచి గట్టునకు విసవిస వెడలిపోయినాడు.
టంగ్ టంగ్ మని గంట మ్రోగి తుదికూత నుచ్చైస్వనమునగూసి యా యోడ పెద్ద చప్పుడుతో యోకొహామారేవు వదలినది. రామచంద్రుడు రసవిహారిబాబు మొదలగు భారతీయుల సలహాచే మొదటితరగతి టికెట్టు పుచ్చుకొన్నాడు.
అమెరికా దేశము బీదలను రానీయదు. డబ్బుగల వారిని గౌరవించును. విద్య నేర్చుకొనుటకు వచ్చినను సరియే, నిర్భాగ్యుడు అమెరికా దేశమున ఉపజీవి క్రిమి (ప్యారాశైట్) వలె సంచరించుటకు వీలులేదు. భరతభూమి కన్న పెద్దదియైనను నచ్చట పదికోటులజనులుమాత్ర మున్నారు. వారికి అమెరికా చాలదట. అమెరికనులు రంగుజనులను తమ కుక్కలు, పిల్లులు, గుఱ్ఱములకన్న హీనముగ జూతురు. నల్ల నీగ్రోలు, చైనా జపాను దేశముల పసుపుపచ్చని మంగోలియనులు, ఆదిమనివాసులగు ఎఱ్ఱఇండియనులు, వివిధ వర్ణములు కలవారైన హిందూ దేశస్థులు వారిదేశములో నివసించి అమెరికనులు కాగూడదట. తాత్కాలికముగ కొలది సంవత్సరములుమాత్రము నివసించి పోవలయునట. నీగ్రోజాతివా డేదైన తప్పు చేసినచో, న్యాయస్థానములకు గొనిపోయి విచారించకుండగనే ప్రజలు వాని నురిదీయుదురు. లేదా ​స్తంభమునకుగట్టి కిరసను నూనెలో తడిపిన కఱ్ఱలను బేర్చి కాల్చుదురు. వానిని గుఱ్ఱములకుగట్టి, చచ్చునంతవరకు రాళ్లమీద నా గుఱ్ఱమును పరుగెత్తింతురు.
ఇంతలో నెవరో యాతని భుజముపై తట్టినారు. ​
౩(3)
జపాను
రామచంద్రరా వులికిపడి వెనుదిరిగి చూచెను. జపానులో రసవిహారుని గృహమునందు దనకు స్నేహితుడై ఆ యోడలోనే అమెరికా పోవుచున్న సర్దారు ఆర్జునసింగుగారును, చెంతనొక యమెరికాదేశీయుడును, ఒక అమెరికా బాలికయును నిలిచియున్నారు.
'అయ్యా! ఈ బాలుడు మా హిందూదేశములో దక్షిణాపథమందున్న ఆంధ్రదేశస్థుడు. ఉత్తమబ్రాహ్మణుడు. బుద్ధవరపు రామచంద్రరావు. మీ దేశము చదువునకు వచ్చుచున్నాడు. రామచంద్రరావ్ జీ! వీరు న్యూయార్కు పట్టణ వాసస్థులు. రౌనాల్డుసన్ గారు. సుప్రసిద్ధ డాక్టర్లు, వడ్డి వ్యాపారస్థులున్ను, అనేక కంపెనీలలో పెద్ద షేర్లున్న వారునుకూడ వీరికి దాసానుదాసులు. ఆమె వారి తనయ, ఆమె బి.ఏ ఆనర్సు హార్వర్డులో జదువుచున్న లియోనారాకన్య.'
డా. రౌనా: రామచంద్రరావుగారు! మాకు మిమ్మును చూడడం చాల సంతోషం.
లియో: నమస్కారములు రామచంద్రరావు గారూ!
రామచంద్రునకు జాల సిగ్గువేసినది. పరదేశయాత్ర ప్రారంభించినది మొదలు రామచంద్రుడు విదేశీయులతో ననవసర సంభాషణ నెన్నడు చేయలేదు. ఇంగ్లీషు భాషతప్ప మరేవిదేశీయభాషయు రామచంద్రునికి రాదు. పెద్దవారితో జనువుగా మాట్లాడుట చిన్నతనమునుండియు నెరుంగడు. తండ్రికడకూడ భయభక్తులతో సంచరించువాడు. కాబట్టి రామచంద్రుడు నమస్కారమని మిన్నక నిలిచెను.
అర్జున సింగ్: రామచంద్రరావుగారు మెత్తనిహృదయము కలవాడు. మా దేశములో గొంచెము తలయెత్తుకొని తిరుగు కుటుంబములోనివాడు. అమెరికా దేశమునందు జ్ఞానము సరస్సులుకట్టియున్నదని యాయన నమ్మకము. ఆ జ్ఞానము మనసార గ్రోలవలెనని తలంపు.
డా. రౌనా: రామచంద్రరావు గారూ! బ్రాహ్మిన్సు మీ దేశం వదలి వెడితే నరకములో పడతారటకాదా! మీ రేల వచ్చారు?
రామ: ఇప్పుడంత పట్టింపులు లేవండి.
లియో: కులము తేడాలు పుట్టుకతోనే వుంటాయటకాదూ? వారు వీరిని, వీరు వారిని వివాహము చేసుకోకూడదట, భోజన ప్రతిభోజనము లుండవట?
రామ: అవునండి. మ ... మ....
డా. రౌనా: మీ సిక్కులుగూడా హిందువులేనా అర్జునసింగుగారూ? ​అర్జున: హిందూదేశములో వున్న క్రైస్తవులూ హిందువులే.
లియో: ఏలాగు?
అర్జున: అమెరికా దేశములో జ్యూమతస్థులున్నారు. మహమ్మదీయులున్నారు. బౌద్ధులున్నారు. వీరందరూ అమెరికనులే. హిందూదేశములోని వారంతా హైందవులు.
డా. రౌనా: (నవ్వుచు) అలాగా! అయితే క్రైస్తవులూ, మీరూ హిందూమతస్థులు కారన్నమాట.
అర్జున: మామతం సర్వమత సమ్మతము. అన్ని మతాలను తల్లివలె హిందూమతం కడుపులో పెట్టుకుంటుంది. హిందూమతంలో ఉన్న లోటును తీర్చడమునకు శ్రీ నానకు సింగు గురుమహారాజ్ సిక్కుమతము ఉద్భవింప జేశారు. కాబట్టి సంఘసంస్కరణరూపమైనది మా మతం. అలాంటి అంతర్మతాలే బౌద్ధ జైనమతములున్ను, ఇప్పటి బ్రాహ్మసమాజము, ఆర్యసమాజము, సత్సంగసమాజము మొదలైనవిన్నీ.
లియో: ఈ సంఘసంస్కరణ మతాలలో బ్రాహ్మణు లున్నారా?
అర్జున: లేరు. ఈ మతాల్లో చేరిన వారికి వర్ణ భేదము ఉండదు.
డా. రౌనా: ఒక సంఘమువారికీ ఇంకో సంఘంవారికీ వివాహాలున్నవా?
అర్జున: లేవు. కాని ఏ పిల్లనైనా వారు చేసుకొనుట కభ్యంతర పెట్టరు. దానినిబట్టి వెలితప్పులేదు.
లియో: ఆంధ్రదేశం అన్నారు. అదేమిటి?
అర్జున: హిందూదేశములో పదిహేనో పదహారో పెద్దభాష లున్నవి. అందులో ఆంధ్రభాష లేక తెలుగుభాష ఒకటి. ఆ భాష మాట్లాడే జనులు మూడుకోట్లపైన ఉన్నారు.
లియో: అమెరికాలో ఏమి చదువుకొనుటకు వచ్చుచున్నారండి రామచంద్రరావు గారూ?
రామ: ఆఁ... ఉఁ... లెక్క లండి.
లియో: ఏ విశ్వవిద్యాలయములో?
రామ: జపానులో స్నేహితులు యేల్ విశ్వవిద్యాలయములోనో లేక హార్వర్డులోనో చేరమన్నారు.
లియో : మీ దగ్గిర శిఫారసు ఉత్తరా లున్నాయా ?
రామ : నాలుగైదున్నాయండి.
లియో : హార్వర్డులో చేరండి. నేను ఎమ్. ఏ. చదువుచున్నాను, విద్యుచ్ఛక్తి అభిమానశాస్త్రంగా. తర్వాత అమెరికాకు శాస్త్ర పరిశోధనములో ​తండ్రి, మహావిద్వాంసుడు, విద్యుచ్ఛక్తిచే వూడిగంచేయిస్తున్న మంత్రవేత్త థామస్ ఎడిసన్ గారి విద్యుచ్ఛక్తి కర్మాగారాలలో కృషి చేయవలెననియూహ.
రామ: అలాగాండి. హార్వర్డు బాగుంటే అక్కడే చేరుతాను.
డా. రౌనా: మీ దేశంలో వైద్యసహాయం చాల తక్కువట కాదా?
అర్జున: అవునండి. మీ మిషనరీలు మా దేశ దౌర్భాగ్యములన్నీ గ్రంథములలో వ్రాసినారు. పాపం మిషనరీలే లేకపోతే మాదేశం ఈపాటికి నీగ్రో దేశంవలె అయిపోయియుండును.
రామచంద్రుని వినయసంపదయు జ్ఞానసముపార్జనా తీవ్రోత్కంఠతయు డాక్టరు రౌనాల్డుసన్ గారి హృదయమును జూరగొన్నది. రామచంద్రుడు చక్కని ఇంగ్లీషుభాషలో తన దేశస్థులు, తన మతము, తన దేశములోని రాజకీయాందోళన, గాంధిగారి వర్తమాన కార్యక్రమము మొదలైనవానిని గూర్చి ఆయనకు దెలిపినాడు. గాంధీమహాత్ముని యుపదేశములు ప్రజా సామాన్యమునకు బాగుగా నచ్చినవనియు, నుద్యోగ వాంఛాపరులగు విద్యాధికులకు మాత్రము పదవులపై నాశ వదలలేదనియు తెలిపినాడు.
డాక్టరు రోనాల్డుసన్ అమెరికాకు ప్రథమమున వలసపోయిన పిలిగ్రిం ఫాదర్సు (యాత్రిక వృద్ధులు) సంతతివాడు. 'నీలిరక్తము' (అచ్చరక్తము) ప్రవహించు ఉత్తమకుటుంబములోనివాడు. కష్టపడి చదువుకొని అమెరికాలోని గొప్పవైద్యులలో నొకడై భాగ్యవంతుడై గౌరవము సంపాదించుకొన్నాడు. సదయహృదయుడు, నీగ్రోల బానిసత్వము సంపూర్ణనాశనము చేయవలెనని వాదించు నానుష్ఠానిక క్రైస్తవుడు. క్రైస్తవమతము చర్చిమత మైనదనియు, యేసుక్రీస్తు బోధించిన మతము మహోత్కృష్టమైనదనియు అందలి పరమార్థమును గ్రహించినవారు కొలదిమందియే యనియు రౌనాల్డుసన్ వాదించును. హోల్మ్సు మతగురువు బోధ రౌనాల్డుసన్ మహాశయునకు బూర్తిగా నచ్చినది. అన్ని శక్తులలో బ్రేమశక్తి దొడ్డది. ప్రేమయే భగవత్స్వరూపము. సూర్యుడు మంచును కరగించునట్లు, పేమ పాషాణ హృదయమునైన ద్రవింపజేయును. ప్రేమ జగమును వెలిగించు దివ్యజ్యోతి. ప్రేమ లేనినాడే క్రోధము, హింస, స్వలాభము, మాయ, అహంభావము, అసత్యము విజృంభించును. లోకమునందలి యుద్ధములు, దొంగతనములు, వర్తక కౌటిల్యము మొదలగు దుర్గుణములకు గారణము ప్రేమలేమియే యని యాయన స్నేహితులతో వాదించుచుండును.
పరదేశ స్వతంత్రత, యుద్ధరాహిత్యము, వర్ణభేదవిచ్ఛేదనము మున్నగు నాశయములతో పనిచేయుట కమెరికా దేశములో నెవ్వరు ప్రయత్నించుచున్నను వారికి రౌనాల్డుసన్ తన చేతనైన సహాయము జేయుచుండును. సన్‌డర్ లాండు, హోల్మ్సు, శాసనసభికుడు బోరా మొదలగువారాయన స్నేహితులు. ​'రామచంద్రగారు! అమెరికా దేశ ప్రజలు విచిత్రభావములు కలవారు. స్వతంత్రతకై ప్రయత్నించు ప్రజలకు జయము గోరుదురు. జయము గాంచినచో మిక్కిలి సంతసించెదరు. కాని ఫిలిప్పైనుదీవులను వారు వదలరు. వారి క్రైస్తవ మతము సర్వ దేశముల వ్యాపింప కోట్లకొలది డాలర్లు ఖర్చుచేసెదరు. తమ దేశస్తులకు క్రీస్తు ఉపదేశవాక్యముల నేర్పుటకైనను రాగిడబ్బు ఖర్చుచేయరు. తాము ఆంగ్లదేశముపై శఠించి విడిపోయి స్వతంత్రత సముపార్జించుకొన్నారు. హిందూదేశము స్వతంత్రతకై సర్వస్వము ధారపోయుచుండ, క్రైస్తు అవతారమనదగు మహాత్ముని గూర్చియు, హిందూదేశమును గూర్చియు నీలి వార్తలు ప్రకటించెదరు. కాని ఎన్ని చెప్పినను చదువుకొన్న ప్రతి అమెరికనునకు హిందూదేశము మాయాసంపూర్ణము, సర్వమతజనని, సర్వకళాశ్రయము, సర్వాద్భుతనిలయము. ప్రతిహిందువుడు కవి, వేదాంతి, భక్తుడు. ఊహా ప్రపంచ సంచారి. కాబట్టియే, ప్రతి ఏట అనేకులు అమెరికనులు హిందూదేశ యాత్ర గావించెదరు. కోట్లకొలది ధనము ఖర్చు చేసెదరు. క్రిందటి సంవత్సరము నుండియే నేను, మా అమ్మాయి ఆసియాను దర్శించ ప్రారంభించినాము. అదివర కమెరికాఖండములలోని దేశము లొకవత్సరము, యూరోపియను దేశము లొకవత్సరము చూచినాము.'
లియొనారాకన్య తల్లి ఇటాలియను. అప్పటికే ప్రసిద్ధికెక్కి, సంపూర్ణ యౌవనములోనున్న డాక్టరు రౌనాల్డుసన్ గారికడ చికిత్స బడయుట కామె విచ్చేసినప్పుడు వైద్యుడు రోగియు ఒకరినొకరు ప్రేమించుకొన్నారు. మ్యారియానా, కౌంట్ గ్యాలెటీ ఫెబియానో గారి కుమార్తె. తండ్రి ఇటలీదేశము తరఫున రాయబారియై వాషింగ్టన్ పట్టణములో నున్నప్పుడు బాలిక యగు మ్యారియానాప్రభుకుమారికి హృదయరోగము సంభవించి హృదయరోగ చికిత్సాదక్షుడగు రౌనాల్డుసన్ గారి వైద్యమునకై గొనిపోబడినది. దేహసంబంధ మగు హృదయరోగమును మాన్పి, మనస్సంబంధమగు కామరోగమును గల్పించినాడు ధన్వంతరి రౌనాల్డుసన్. తమ కుమార్తెను అపరిమితముగ బ్రేమించు ఫేబియానో బ్రభుదంపతులు తుదకు వారిరువురి వివాహమునకు సమ్మతింపవలసి వచ్చినది.
ఆ రౌనాల్డుసన్ దంపతుల గర్భమున చంద్రకిరణమువలె లియోనారా జనించినది.
లియోనారా స్వప్నకుమారి. మధుర మధురముగ సంగీతము పాడగలదు. లాటినుదేశస్తుల బ్రునెటీ (నల్లజుట్టు కలవారు) యందము, నార్డుజాతివారి స్వర్ణకేశసంపద, నిర్మలనీలదృష్టి, స్నిగ్ధశరీర ధావళ్యము నామెలో బ్రతిఫలించి, లియొనారాను అమెరికా బాలికలలో ఆనాటి అందగత్తెలలో రాణిని జేసినవి, ఆధ్యాత్మికానుభవ విషయములన్నియు నామె హృదయమును చలింపజేయును. హిందూదేశము, చీనా, జపాను, బర్మా, జావా, బలి, సింహళ దేశముల ​చరిత్రలు, కథలు, కవిత్వము ఆ బాలిక బ్రతుకు మూలమంట గదలించి వేయును.
తండ్రి కుమార్తె లిరువురు భారతీయులతో స్నేహ మొనరింప ముచ్చట పడుచుందురు. ప్రసిద్ధ భారతీయు లమెరికా వచ్చినపుడు వారిని తమయింటి కతిథిగా బిల్చుచుందురు. రవీంద్రనాధుడు, మెహర్ బాబా, ప్రేమానందస్వామి, కృష్ణాజీ మొదలగువా రాయన భవనమున కతిథులుగా వచ్చినారు. తారకనాధ దాసు, సుధీంద్రబోసు, లజపతిరాయి వారియింటికి తరచు వచ్చుచుండువారు.
రామచంద్రు డొక యుత్తమ బ్రాహ్మణకుమారుడు, భారతీయుడని వినినంతనె తండ్రి కుమార్తె లిరువురు నాతని స్నేహ మొనరించి తమగృహమునకు దీసికొనిపోయి ప్రసిద్ధినొందిన హార్వర్డు విశ్వవిద్యాలయములో బ్రవేశ పెట్టింప దలపోసినారు.
౪(4)
హార్వర్డు
శాంతమహాసముద్రము మహాసముద్రములలోనెల్ల విచిత్రమైనది. ఇందున్న దీవులు పెక్కులు. దీవులలోని పంట అద్భుతము. ఇచ్చటనే బొప్పాయి, టొమాటో, పొటాటో, పొగాకు, సదాపనస, పంపర, అనాస, జీడిమామిడి మొదలగు జాతులు ప్రథమమున నుద్భవించినవి. నిర్మల శర్వరీగగనముల మినుకాడు నక్షత్రకాంతులు సముద్రపు నీటిమెరపులలో బ్రతిబింబము లైనవి. ఉబుకు తరంగముల గీతికలలో జ్యోత్స్నారేఖలు పొదిగింపబడినవి. ఆ మహానౌక యపరిమిత వేగమున నడుచుచున్నది.
రామచంద్రునకు రౌనాల్డుసన్ తన స్నేహితులందరితో పరిచయము కలిగించినాడు. రామచంద్రుని విజ్ఞానమునకు వారందరపరిమితానందము నొందుచుండిరి. ఎంతటి చిక్కులనైన నాతడిట్టె విప్పి చెప్పగలడు. పదార్థ విజ్ఞానశాస్త్ర రహస్యములన్నియు వానికి గరతలామలకములు. కావున నాతడు విద్యుచ్ఛక్తి విషయికమగు జ్ఞానమునెల్ల సముపార్జించుట యుత్తమ మనియు, దనదేశమునకు, దనకు ఖ్యాతితెచ్చుట కింతకన్న వీలింకొకటి లేదనియు లియోనారా యాతనికి జెప్పి యొప్పించెను.
ఓడలోనుండియే రౌనాల్డుసన్ హార్వర్డు విశ్వవిద్యాలయమునకు వాయు వార్త బంపి రామచంద్రుని ప్రవేశమున కంగీకారము సంపాదించెను.
అర్జునసింగు శాంతనుహానీరధీ తీరములనున్న పట్టణములలో వర్తకముజేయు నొక చీనా కోటీశ్వరుని యుద్యోగి. అతడును స్వంతముగా గొంత వర్తకము జేయుచుండును. అర్జునసింగు నివాసము శాన్‌ఫ్రాన్సిస్‌కో నగరము. ​కతిపయదినములకు నౌక శాన్‌ఫ్రాన్సిస్‌కో నగరము వచ్చి చేరినది. ఆ మహాపట్టణము అమెరికా పడమటితీరముననున్న గొప్ప నౌకాశ్రయస్థలము. ప్రసిద్ధికెక్కిన రేవుపట్టణము. పశ్చిమతీరమున నిది మహాపట్టణ మగుటవలన ఇక్కడనే చీనావారివి, జపాను వారివి అనేకవేల కుటుంబములున్నవి. శాంత మహాసముద్రమున దిరుగు నౌకలు శాన్‌ఫ్రాన్సిస్‌కో వచ్చి యచ్చటనుండి పెనామాకాలువ దాటి అట్లాంటిక్ మహాసముద్రోపశాఖయగు మెక్సికో సముద్రమునుండి న్యూయార్కు, బోస్టన్, ఫిలెడెల్ ఫీయా మొదలగు పట్టణములకు బోవును.
రామచంద్రరావు, అర్జున సింగు, రౌనాల్డుసస్, ఆయన కుమార్తె యందరు ఓడదిగి 'ది గేట్ వెస్ట్రన్' అను భోజనహర్మ్యమునకు బోయిరి. హిందూ దేశ వాసస్థుల ఆచారవ్యవహారాదులకంటె జపాను దేశస్తుల ఆచారవ్యవహారాదులు వేఱు. ఈ రెంటికీ, నమెరికా సంప్రదాయములకు నెంతయో భేదమున్నది. అడుగడుగునకు నాయాభేదములు గాంచుచు రామచంద్రరావు విస్మయము పడుచుండెను. రెండురోజుల కర్జునసింగు రామచంద్రుని హాలీవుడ్ అను సినిమా పట్టణమునకు దీసికొనిపోయెను. నెలకు లక్షలకొలది డాలర్లు జీతములు గలవారు, సంవత్సరమున కొకసారి వివాహవిచ్ఛేదమును జేసికొని మరల నితరుల వివాహమాడువారు, మిక్కిలి బలసంపన్నులు, సాహసవంతులు, అందమైన వారు, నాట్యకళావేత్తలు, హాస్యరసచూడామణులగు ప్రసిద్ధ నటీనటుల సమూహము లచట నున్నవి. ఆ పట్టణవీధులలో, నుద్యానవనములలో, కర్మాగారములలో పట్టణములు, ఎడార్లు, మహాసముద్రములు, కొండలు, నదులు, గాలి వానలు, ఎండలు, చీకటులు, మంచుప్రదేశములు, వేలకొలది సంవత్సరముల నాటివి, వందలకొలది సంవత్సరముల నాటివి, నేటివి ప్రతిదినము పుట్టుచు మాయమైపోవుచుండును. సృష్టిమాయాతత్వమెల్ల నచ్చట ననుక్షణము కన్నుల గట్టుచుండును.
అచ్చటనుండి మోటారులో, రైలులో ననేకవేలమైళ్లు పయన మొనర్చి న్యూయార్కు పట్టణమునకు మన యాత్రికులందరు విచ్చేసినారు. రామచంద్రరావు మూడుదినములు రౌనాల్డుసన్ వైద్యశేఖరుని కతిథియై మర్యాదలు చూరగొనినాడు. రౌనాల్డుసన్ గారి వైద్యాలయమునకు వారి జనపదావాసమునకు లియోనారాకన్యయు, నిటలీనుండి తండ్రి కుమార్తెలకన్న ముందుగా వచ్చిన రౌనాల్డుసన్ సతియు, రామచంద్రుని గొనిపోయిరి. వారి భవనములన్నియు స్వర్గలోకతుల్యములైయుండెను. రౌనాల్డుసన్ భారతీయ విగ్రహములను, జిత్ర లేఖనములను, లక్కబొమ్మలను, దెరలను అలంకరించిన యొక శాలకు 'భారతీయ మందిర' మను నామకరణముంచెను. వేరొక మందిరము 'చీనా మందిర' మట. వేరొకటి 'గ్రీకుమందిర' మట. ఇంకనొకటి 'ఈజిప్టుమందిర' మట. వీని యన్నిటియం దలంకరించిన విగ్రహములకు, చిత్రములకు, బంగారు, వెండి, రాగి సామానులకు, గంథము, దంతము, పింగాణీ చెక్కడములకు, ​దెరలకు గొన్ని లక్షల డాలర్లు రౌనాల్డుసన్ వెచ్చబెట్టియుండును. తన తండ్రియు, నారాయణరావు ప్రోత్సాహముచే తన మామగారును బంపిన పదివేల రూప్యములకు సరియగు డాలర్లను రౌనాల్డుసన్ రామచంద్రుని పేర మంచి బ్యాంకిలో వేయించెను.
రామచంద్రరావు బి. ఎస్‌సి. తరగతిలో చేరుటకు వలయు సౌకర్యముల నన్నియు జూచుకొని హార్వర్డు విశ్వవిద్యాలయమునకు లియొనారా కన్యతో రౌనాల్డుసన్ సతీమణితో గలసివెళ్ళి విశ్వవిద్యాలయములో చేరినాడు.
విద్యార్థులనేకులు త్రోవబత్తెముమాత్ర మెట్లో సముపార్జించుకొని, అమెరికాకుబోయి విద్యాలయములలో ప్రవేశించెదరట. అమెరికా ధనవంతుల కాటపట్టగుటచే, ఇంగ్లండు దేశమునకన్న నక్కడ నన్నివస్తువులును మిగుల గిరాకిగా నుండును. తక్కిన యూరపియను రాజ్యములకన్న ఇంగ్లండులో వస్తువుల విలువ ఎక్కువ. భారతదేశమునకన్న యూరపియను దేశములలో వెల అధికము. కావున అచటికేగిన విద్యార్థులు హోటళ్లలో వడ్డించియో, సినిమాలలో బ్రేక్షకులకు దారిచూపియో, ఇంచుకించుక సంపాదించుకొందురు. కొందరు సెలవులకు పల్లెటూళ్లకు బోయి, యచట రైతులకడ గూలిపనిచేసి ధనము సేకరించెదరట. బీదవిద్యార్థు లిట్లెన్నియో యగచాట్లుబడి చదువు కొందురు. కొందరు బాలురకు శ్రీరామతీర్థ వివేకానందులేర్పరచిన యుచిత వేతనములు దొరుకునట. అమెరికాలోని భారతీయులను అమెరికనులు చాల గౌరవము చేయుచుందురు. భారతీయులు అమెరికా ప్రజలగుటకు మాత్రము అమెరికను లొప్పరు. తమతో వర్తకము జేయుటకు, తమదేశపు విచిత్రములు జూచుటకు వేదాంతములగూర్చి ఉపన్యసించుటకు, తమ విద్యాలయములలో జదువుకొనుటకు భారతీయులు విచ్చేయుట అమెరికనుల కెంతయు నిష్టము.
అమెరికాదేశమునకు బోయిన యాంధ్రులసంఖ్య చాల స్వల్పము, వంగల శివరాముగారు పి.హెచ్.డి. రాజ్యతంత్రజ్ఞానమునందు పట్టమునంది, భరతదేశమున, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయములో, నటుతర్వాత లక్నో విశ్వవిద్యాలయములో పండితులుగాజేరి ప్రఖ్యాతిబడసియున్నారు. బాపినీడుగారు ఎమ్.ఏ. వ్యవసాయశాస్త్రమున పట్టమునంది, భారతదేశమునందు వ్యవసాయమున నూతనమార్గముల నెలకొల్ప దీక్షతో నున్నారు.
ఎలాప్రగడ సుబ్బారావుగారిని రామచంద్రరావుగారు హార్వర్డు లోనే సందర్శించినారు. చెన్నపట్టణములో నాయన వైద్యవిద్యలో ఎల్.ఎమ్.ఎస్. పట్టమునంది, హార్వర్డు విశ్వవిద్యాలయములో ఉన్నత వైద్యవిద్య బడయుటకు సంకల్పించి, యా విద్యాకృషిలో దన్మయులై, యుత్తమ పరీక్షలలో గృతార్థులై, వైద్యవిద్యలో సత్యనూత్రార్జన తపస్సులో లీనమైపోయినారు. ఆయన విద్యయే యాయనకు భార్యయట, తల్లియట, బిడ్డలట. మరల భారతదేశమున కెప్పుడు రాగలడో? తన గురువు గారితో ​నేకమై బయోకెమిస్ట్రీ విద్యలో ననేక నూతనపథములు కనుగొని నూతన విషయముల ప్రపంచమున కర్పించుచున్నాడు.
రామచంద్రరావుయొక్క యుత్కృష్టధీశక్తి గాంచి హార్వర్డువిశ్వవిద్యాలయ పండితోత్తము లాశ్చర్యపూరితులైనారు. గణిత శాస్త్రమున బ్రపంచ ప్రఖ్యాతిగాంచిన కమింగ్సు పండితుడు రామచంద్రుని మేధాసంపన్నతకు మెచ్చి, యాతని దనయండ జేర్చుకొని వేయికనులతో గాపాడుచుండెను.
౫(5)
నారాయణరావు మదరాసులో బి.ఎల్. తరగతిలో జేరినాడు. టెన్నిసు, కాలిబంతి, క్రికెట్టు ఆటలలో నాతడు మొనగాడు. న్యాయకళాశాలలో నాంధ్ర విద్యార్థులందరు నారాయణరావును విద్యార్థి సంఘ కార్యదర్శిగా నెన్నుకొని ధన్యులైనారు. పరమేశ్వరుని తనకడ కొన్ని నాళ్లుండు మని నారాయణ కోరుటచే నా యువకుడును వచ్చి చెన్నపట్టణములో నాతని చెంతనే నివసించెను. ఆలం నారాయణుని వదలడు.
పరమేశ్వరునకు చిత్రవిద్యా సంబంధమగు ఉద్యోగమేదైన దొరకు వరకు, విశ్వదాత యగు నాగేశ్వరరాయలు ఆంధ్రపత్రికా కార్యాలయమున నాతనికి బ్రవేశము ప్రసాదించిరి. కావున 'భారతి'కి కథలను బద్యములను వ్రాసి యిచ్చుచు, దినమునకు రెండుగంటలు చిత్రవిద్యాపరిశ్రమము సల్పుమని నారాయణరావు బోధించెను. తానును బరమేశ్వరునకు వేవిధంబుల సహాయము చేయుచుండెదనని నెమ్మదిగా దెలిపినాడు. నారాయణుడు తీరికయైన వేళలందు పరమేశ్వరునితోగలసి, మహదానందరూపములై అద్భుత లేఖనా మూర్తిమంతములగు చిత్రములు చిత్రించువాడు. పరమేశ్వరు డాంధ్రపత్రికా కార్యాలయమున బ్రవేశించినాడు.
పరమేశ్వరున కయిదుగు రన్నదమ్ములు. పరమేశ్వరమూర్తి తండ్రియగు వెంకటరమణమూర్తిగారు మునసబీ చేసి యుపకారవేతనము (ఫించను) బుచ్చుకొన్నారు. బహుకుటుంబి యగుటచే నాయన ధనమేమిము వెనుక వైచుకొన లేదు. కుమార్తె వివాహమున కాఱువేలు ఖర్చుచేసినాడు. లంచములమాట వినబడినచో నగ్నివలె మండిపోవువాడు. నేడు ప్రభుత్వమువారిచ్చు వేతనము తప్ప నాయన కితరాధారము లేదు. ఆరుగురు కుమారులకు జదువులు చెప్పించెను. నెలకువచ్చు మూడువందల రూపాయలు తిండికి, కడగొట్టు బాలుర చదువులకు, వృద్ధురాలగు తల్లి వైద్యమున కాయనకు బప్పువలె ఖర్చయి పోవును. పెద్దకొడుకులు ముగ్గు రుద్యోగములలో నున్నను వారు తెచ్చు జీతములు వారి కుటుంబములకే సరిపోవును, అప్పుచేయుట యన్నచో ​నాయనకు దేహము కంపించిపోవును. ధనము లేనిచో పస్తుండును గాని ఒక కాని పద్దువ్రాయడు, నోటు వ్రాయడు.
పెద్దకుమారుడు విశాఖపట్టణము కాలేజీలోనున్న ఉన్నత పాఠశాలలో చరిత్ర పాఠముల చెప్పు నుపాధ్యాయుడు, వరదరాజులు బి. ఎ., ఎల్. టి. గారు. రెండవ కుమారుడు శ్రీరంగనాయకరావు. ఎటులనో స్కూలు ఫైనలు పరీక్ష పూర్తిచేసి, పెద్దాపురము మునసబు న్యాయస్థానములో లేఖరి యుద్యోగము తండ్రిగారి ప్రాపకముచే బొంది, తగులంచములుగొనుచు భార్యాబిడ్డలతో గాలక్షేపము చేయుచుండెను. మూడవయాతడు బి. ఎ.,బి. ఎల్. పరీక్షలలో గృతార్థత నొంది అప్రెన్‌టిస్అయి, హైకోర్టు వకీలయి, అనకాపల్లిలో న్యాయవాదివృత్తి సలుపుచు, బదిరాళ్ళయిన నింటికి దేలేక, తండ్రిగారి ప్రాపకముచే నెప్పుడు మునసబీపని యగునా యని గడియలు యుగములుగా లెక్కపెట్టుచుండెను. పరమేశ్వరమూర్తి నాల్గవవాడు. పరమేశ్వరమూర్తి వెనుక నొక బాలిక ఉమ, ఆమె వెనుక నిరువురు కవలలు, రామారావు, లక్ష్మణరావులు. వేంకటరమణమూర్తిగారి జన్మమును దరింపజేయ నుద్భవించిరి. వారిరువురు నాల్గవఫారము చదువుచుండిరి. ఇట్టి చిక్కులలో నుండుటవలననే వెంకటరమణమూర్తిగారు, పరమేశ్వరునికి అనేక విధములగు సహాయము తామొనరింపజాలమనియు, కుమారుడు అందరితోబాటు తనకడనున్న ఎట్టులో కలో గంజో పోయగలననియు, నితరస్థలములకు బోయినచో, పరమేశ్వరుడు తన కుటుంబమును దానే భరించుకొనవలయుననియు మొగమాటము విడిచి జెప్పినారు.
పరమేశ్వరుడు నారాయణకన్న రెండేండ్లు పెద్ద, పందొమ్మిది వందల ఇరువది రెండవ సంవత్సరము గాంధీమహాత్ముడు భరతదేశ దాస్యశృంఖలా విమోచనమునకని ప్రారంభించిన అసహాయోద్యమములోజేరి, పరమేశ్వరుడొక సంవత్సరము కారాగారవాస మనుభవించెను. అప్పటి కాతని వయస్సు పందొమ్మిది. బి. ఏ. చదువుచుండెను. నారాయణరావునకు పరమేశ్వరునకు చెఱసాలయందు గాఢస్నేహము కుదిరినది. చెఱ వదలి వచ్చిన వెనుక వారిరువురి మైత్రి తీగవలె నల్లుకొనిపోయి వారిరువురి యాత్మలొకటి, దేహములు మాత్రము వేరైనవి. పరమేశ్వరుడు 1924 లో బి.ఏ. పూర్తి చేసెను.
నారాయణరావు పరమేశ్వరులిర్వురు సర్వకళోపాసకులు. నారాయణరావపరిమిత మేధాసంపన్నుడు. పరమేశ్వరునికి జ్ఞాపకశక్తికన్న సృజనాశక్తి మెండు. నారాయణరావునకు కళాసృష్టి శక్తికన్న, ధీశక్తిమిన్న. నారాయణరావు చూపుమాత్రాన నెట్టివిషయమును సర్వార్థములతో గ్రహింపగలడు. ఏ జటిలవిషయమునైన సులువుగ బోధపడురీత నుపదేశింపగలడు. ఉపన్యాస మీయగలడు. నారాయణునకు జ్ఞాపకశక్తి యత్యద్భుతము. శాస్త్రజ్ఞానములో ఎయిన్ స్టెయిన్ మొదలగు పండితోత్తముల గ్రంథము లాతనికి మంచినీళ్ళ ప్రాయములు. అర్థమయిన విషయములు తలచినంతమాత్రాన నాతని మనోముకు ​రమున ప్రత్యక్షములగును. నారాయణ జ్ఞానపిపాసకు, ఈశాస్త్రమాశాస్త్ర మని హద్దులేదు. అతని ధీకిరణము సర్వశాస్త్రములపై ప్రసరించును. రామన్ గారి 'కిరణ' విషయజ్ఞానమన నెంత ప్రేమయో ఆంధ్రేతిహాస విషయమునందు నంత ప్రేమయే. న్యూటను, ఎయిన్ స్టెయిన్, ఆడిసన్, గౌతమ కణ్వాదులు, నాగార్జునులు అతనికి చిరపరిచితులు. మహాపండితుల సిద్ధాంతము లెంతశ్రద్ధమై గ్రహించునో, శోణానదిపైని వంతెన పొడవును, చీనా కుడ్యచరిత్రను, ఆర్మీనియనుజాతివారి చరిత్రమును, సముద్రమీన భేదములను, అవి యివి యన నేల సమస్త వస్తుజ్ఞానమును ఆతడంత యాస్థమే గ్రహించును.
నారాయణరావు తన హృదయమునకు నచ్చినవారితోడ స్నేహ మొనరించును; పరమేశ్వరు డందరకు స్నేహితుడే. కాని పరమేశ్వరుడు కొలది మందికే తన సంపూర్ణహృదయము ధారపోయును. ఇరువురును గాఢముగ ​ ప్రేమింపగలరు. నారాయణరావు ప్రేమ యాతని బ్రతుకును మూలమంట గదల్చి యాజన్మాంతము దివ్యజ్యోతివలె వెలుగుచుండవలసినదే. పరమేశ్వరుడు స్నేహితు డొకసారి తన్ను మరచినచో తానును మరచిపోగలడు.
ఒకనాడు పాట నొకదాని రచియించి పరమేశ్వరుడు నారాయణరావు కడకు గొనివచ్చెను. ​
'ఓహో తాతా నీ దేవూరు?
నీ వేడపోతవోయ్?
ఊరులేదు వాడలేదు
దేశమంతా నీదే వూరు
ఊరిబైట చెరువుకాడ
చేరుతోనే పాదుకొంటవ్.
తాతా నీ దేవూరు
గిత్త పైన యిల్లుచుట్తావ్
ఇంటి సామానంతా కట్తావ్
బిడ్డాపాపలు కూడా నడుస్తే
యిడ్డూరాలే రాజ్యాలన్నీ.
బిచ్చమేసేతల్లి ఉంటే
విచ్చిపోయిన పూవే బతుకు
యేసాలేసి బైరాగవుతవు
సేతులు సూసి సుద్దులు సెపుతావు.
నీ వేడపోతవోయ్?'
పరమేశ్వరుడు పాట పాడుచుండగనే రాజారావక్కడకు వచ్చినాడు. ఆలము పాట ముగిసినవెనుక వచ్చినాడు. ఆతడు పరమేశ్వరుని మరల పాడుమన్నాడు. పరమేశ్వరుడు మరల పాడినాడు. సంధ్యారుణమధురిమలో పరమేశ్వరుని గొంతుక తారాశ్రుతిలో విరిసిపోయినది. పల్లెటూళ్ళలో వివిధ వేషాల తీరుగాడు బిచ్చగాండ్ర గుంపును వారి కనులయెదుట నిలిచినట్లయినవి. బిచ్చమెత్తుకొను జాతు లెన్ని శతాబ్దములనుండియో బిచ్చము లెత్తుకొనుచునే యున్నవి. జంగములు, బుడబుక్కలవారు, బైరాగులు, గంగిరెడ్ల దాసరి వారు, కొమ్మదాసరులు, కోయవారు, ఎరుకలవారు, పగటివేషగాండ్రు, విప్రవినోదులు, మంత్రగాండ్లు, అడవిచెంచులు, యానాది భాగవతులు, రామదాసులు, నూనెగుడ్డల వారు, అమ్మవారి దేవరలు, దాసులు, తోలుబొమ్మలవారు, దొమ్మరివాండ్లు రుంజలవారు, కాశీపటములవారు, భటరాజులు, బీబీనాంచారి వారలు, గంగానమ్మ భక్తులు, జంగాలు మొదలైన బిచ్చగాండ్రు వారి మనస్సీమలో జట్టు జట్టులుగా బ్రయాణము చేయుచు తోచినారు.
రాజా: నారాయణరావు! మన దేశానికి ఈ బిచ్చగాళ్లు చెదపురుగులురా! ​నారా: అది నేను ఒప్పుకోనోయి.
ఆలం: నేనూను.
నారా: ఎందుకంటావా? అసలు వీళ్ళలో పూర్వం నుంచీ మనస్సులకు వినోదము కలిగించేవారు కొందరు, కొందరు దేశదిమ్మరిజాతులు, అడవిజాతులు. వారివల్ల భూతవైద్యం ఎరుక చెప్పించుకోవడం మొదలయిన లాభాలు పొందుతున్నాం మనం.
రాజా: అయితే ఆ భూతవైద్యం, ఎరుకచెప్పడం నీ కిప్పుడు నమ్మకమేనా?
నారా: నేను బిచ్చగాళ్ళ చరిత్ర చెప్పుతున్నానేగాని నాకు నమ్మకం అన్నానామరి. విను! వీళ్ళంతా మనకు ఏదో లాభం కలుగజేసి, మనవల్ల లాభము పొందేవాళ్లు. రానురాను మనకు పాశ్చాత్యనాగరికతవచ్చి ఈ బిచ్చగాళ్ళ జాతులలో ఉండే కళాసౌందర్యము అనుభవించడము రూపుమాసింది. జంగాలు పాడే బొబ్బిలిపాట, దేశింగురాజుకథ, సర్వాయిపాపడుకథ, బాలనాగమ్మకథ, మరాటీకథ, చెన్నప్ప రెడ్డికథ, కామమ్మకథ మనము వింటున్నామా? ఆ కథలలో చమత్కృతీ కళాధిక్యత గమనిస్తున్నామా? పాటక జనం మాత్రం నేటికీ ఆ కథలు విని ఒక అనిర్వచనీయానందం పొందుతూ, వారికి తోచిన బహుమతులు యిస్తున్నారు.
ఆలం: మా మతం ఎప్పుడూ ధర్మం చేయమంటుందిరా !
రాజా: అసలే మనదేశం బీదదేశం. ఇప్పటికైనా వీళ్ళు వదలక పోవడం ఏమిటని?
పరం: వాళ్లెలా వదలుతారోయి? వాళ్లకి ఆధారం యేదయినా చూపించూ. వాళ్లకీ వృత్తి మహాసౌఖ్యమా ఏమిటి? వాళ్ళపాట వినో, ఆట చూసో, మాటకు ఆనందించో ప్రతిఫలంక్రింద గుప్పెడు గింజలిస్తున్నాం. అంతేనా?
రాజా: అలా మనకు నువ్వు చెప్పే ప్రతిఫలం ఇవ్వకపోతే?
పరం: ప్రతిఫలం ఇవ్వకుండా ఉట్టి ముష్టి ఎత్తుకునేవాళ్లు చాలాతక్కువ కాదటోయి. వాళ్లయినా ప్రప్రథమంలో ఏదో ప్రతిఫలం యివ్వకుండా ఉండిఉండరు.
రాజా: నేను చెప్పేవిషయం యిద్దరూ గ్రహించలేదు.
నారా: ఉండరా పరమం! నువ్వనేది, రాజారావు! వాళ్ళిచ్చే ప్రతిఫలం ఇవ్వనిదానితో సమం. కాబట్టి బీదదేశమయిన మన దేశానికి వీళ్లు బరువు చేటు. కనుక యా ముష్టియెత్తడం మానిపించి వెయ్యాలని. అదేనా నీవాదన?
రాజా: అవును.
నారా: సరే, బిచ్చగాళ్ళకు నువ్విప్పుడేదైనా పని చూపిస్తావా? ​రాజా: పని చూపించే, వాళ్ళని మాన్పించివెయ్యాలని.
నారా: అదేదోషం. పిచ్చి కుదిరితేగాని పెళ్ళి కుదరదు, పెళ్ళి కుదిరితేనేగాని పిచ్చి కుదరదు. ఇప్పుడు వ్యవసాయంలోనూ, గోడకట్టు బండి తోలడం మొదలైన చిన్న చిన్న కూలిపనులలోనూ, పట్టణవాసంలో ఫ్యాక్టరీ కూలిమోత మొదలైన పనులలోనూ కావలసినంతమంది జనం ఉన్నారు. కాబట్టి ఇప్పడు ముష్టియెత్తుకునేవాళ్లకి పనులిచ్చేందుకు పనులులేవు. అదికాకుండా ఇదివరకు పనులుచేసే సర్వవిధములైన పాటకజనములోనే అందరికీ కడుపునింపే పనిలేక, పోటీలతో ఏదోరకంగా ఒక విధమైన సగటుకూలి అందరికీ దక్కుతోంది. ఆ సగటు కూలీవల్ల పాటకపుమనిషికి ఏడాదిలో ఆరోవంతు రోజులకు పూర్తియైన తిండి, అనగా రోజుకు ఆరోవంతుతిండి దక్కుతోంది. ఇంక ఈ బిచ్చగాళ్లుకూడా పనికిదిగితే, మనిషికి ఒక నెల తిండే సగటున వస్తుంది. ఎందుకంటే కూలిజనం ఎంతమంది ఉన్నారో అంతమంది బిచ్చగాళ్ల జనం ఉన్నారు.
రాజా: అదంతా నేనూ ఒప్పుకున్నాను. కాని మన దేశంలో ఇంకా వ్యవసాయానికి రావలసిన భూమెంత ఉన్నది?
నారా: సుమారు ఇప్పుడున్న దానిలో నాలుగుపాళ్లలో మూడువంతులు వ్యవసాయానికి వచ్చేటందుకు వీలైనభూమి మిగిలింది. అల్లా వీలులేని కొండా, అడవి, ఎడారిభూమిన్నీ.
రాజా: మూడు పాళ్లైనా ఉందా లేదా?
నారా: ఉంది. కానీ ఆ భూమిని వ్యవసాయానికి తీసుకువచ్చేటందుకు కొన్ని వందలకోట్లు ఖర్చవుతాయి. అది ఎక్కడ? ఇప్పటి గవర్నమెంటు యివ్వలేదు. లక్షాధికారులు తక్కువ, వారూ ఇవ్వడం కష్టం. దేశం మొత్తంలో డబ్బు హుళక్కి.
రాజా: నువ్వు చెప్పింది, పాటకజనమే వీళ్ల కళాఉత్కృష్టత కానందిస్తున్నారు అన్నావు. వాళ్లు ముష్టివేసి వాళ్ల రాబడి సగం చేసుకుంటున్నారుగా ఎల్లాగూనూ.
నారా: కాని ఆ బిచ్చగాళ్లు పాటకజనం దగ్గిరపొందే బిచ్చం ఉన్నదే, అది డబ్బుగలవాళ్ల దగ్గిర సంపాదించే బిచ్చంలో మూటిలో ఒకపాలే ఉంటుంది.
రాజా: మన స్త్రీలు పాశ్చాత్య విద్యాధికులు కానంతకాలం బిచ్చగాళ్లకు భయం లేదు. పాశ్చాత్యవిద్యకూడా మన యీ పూర్వసంప్రదాయ వాసనను మార్చలే దెప్పుడును.
పరం: మీరిద్ద రేమన్నా సరేగాని, బిచ్చగాళ్లు కళాభాగం. వాళ్లలో ఉన్న రసాభిజ్ఞత మనలోలేదు. తోలుబొమ్మలవాళ్లలో చిత్రకారులున్నారు, రామదాసులలో పాటగాళ్లున్నారు, జంగాలలో కథకులున్నారు. టిక్కెట్లు ​పెట్టి గారడీ చేసి డబ్బు సంపాదిస్తే మాంత్రికుడు, వీధిలో డోలువాయిస్తూ బుట్టలో మనిషిని మాయం చేయిస్తే బిచ్చగాడూనా? నా ఉద్దేశమునకు స్వరాజ్యము వచ్చి దేశం బాగుపడ్డాక ఈ బిచ్చగాళ్లని బాగుచేసి, వాళ్ల కళా సంబంధమైన వృత్తులలోకి ప్రవేశించిన దోషాలు మాయముచేసి, ఆ వృత్తులు వృద్ధిపొందేందుకు కళాశాలలు ఏర్పరచాలని. ఆ ఆశయము నన్ను పులకరాలతో నింపుతూ ఉంటుంది.
రాజా: మన పరమేశ్వరుడు ఏదో కలలుకంటూ ఉంటాడు.
నారాయణరావు బిచ్చగాళ్లను తలచుకొని మనవారి ధార్మికత సార్వజనీనముగ దేశములోని ధనము పంచుచున్న విధము ఊహించెను. హిందూదేశములో రష్యారాజ్యపద్ధతి యవసరములేదు. అది ప్రాపంచిక సంబంధమైనది. మనదేశ మాత్మోపలబ్ధికై పాటుపడినది. కావున రష్యా పద్ధతి నవలంబింప జాలదు. రెండు రాజ్యములూ ముఖ్యముగా వ్యవసాయ దేశములేయైనను మనుష్యుని యాత్మవికాసమునకు దోడుపడని పద్ధతు లేవియును భారతవర్షమునకు బనికిరావు. ఏ దేశమునకును పనికిరావు. భరతఖండము సర్వప్రపంచమునకును ధారబోయు బోధన మిదియే. జపానుదేశము నిమేషమాత్రమున పాశ్చాత్య మార్గ మవలంబించినది. టర్కీ అనుకరించుచున్నది. పెరిసియా యా మార్గము వెంట నడువనున్నది. కాని నూటయేబది సంవత్సరములనుండి పాశ్చాత్య నాగరికతాసారము మన రక్త నాళములలోనికి ఇంజెక్షను చేయబడుచుండినను, మనలోనున్న పూర్వసంప్రదాయవాసనల నది నశింపజేయలేకున్నది. 'అయ్యో, నాతల్లీ! నీకీ పాశ్చాత్యనాగరికతా విమోచన మెప్పుడోగదా' అనుకొనుచు నారాయణరావు నిమీలితలోచనుడైనాడు.
పరమేశ్వరుడు 'ఏమర్రా! మీరిద్దరూ ఆలోచనలలో పడ్డారు. ఆలం మాట్లాడడు. నాపాటను గురించి మంచీ చెడ్డా చెప్పారుకారు. కష్టపడి తయారు చేశాను. కోకిల్లా పాడాను' అని మిత్రుల నిరువురిని బ్రశ్నించెను. ఆలం నవ్వుచు 'నిన్ను మా పారశీకకవి ఒమారు ఖయ్యాముతో పోల్చానురా, పో' అన్నాడు.
నారాయణరావు 'కారువాడికి కబురుపంపినాను. వాడు కారుపట్టుకు వస్తాడు. కాస్త కాఫీ పుచ్చుకోండి. రాజారావు సిగరెట్లు కాల్చడు. మనకు త్రీకాజీల్సు ఉన్నాయి. పదండిరా సినీమాకు, డగ్లాసు ఫిలుము 'త్రీమస్కెటీర్లు' వచ్చిందిరా పదండి. సుబ్బయ్యా కాఫీపట్టుకురా!' యని కేక వేసెను.
ఆలం: నాకు పరాటాలు, కోడిగుడ్లు కావాలిరా.
పరం: ఈ కుంకాయికి ఒక జందెం తగిలించరా నారాయుడూ.
ఆలం: మీ కందరికీ ముస్లీముమతం ఇద్దామని చూస్తూంటే!
నారా: తెలుగు తురకలకు, అరవ తురకలకు హిందువులతో దెబ్బలాట లేనేలేదుకాదట్రా! మీ కందరికి హిందూమతం ఇద్దామని మేము చూస్తున్నాం. ​
౭(7)
జగన్మోహనరావు
శ్రీ రాజా క్రొవ్విడి బసవరాజ రాజేశ్వర శ్రీ జగన్మోహనరావు బహద్దరుగారు గంజాంజిల్లాలోని నారికేళివలస జమీందారుగారు. నారికేళివలస బరంపురమునకు గొలదిమైళ్ళదూరములో నున్నది. జమీయంతయు బది గ్రామములు. సాలుకు ముప్పదివేలు రాబడి.
కాని జగన్మోహనరావు బహద్దరుగారు మహోదారపురుషులు. ధనమొకచోట కూడియుండుట వారికి బడదు. ఏరీతినైననేమి ధనము ప్రపంచములోనికి బంపుట లోకకల్యాణప్రదము. భోగకాంతలు, బ్రాందీషాపు యజమానులు, జూదరులైన స్నేహితులు మొదలగువారు ధూమశకటములవంటివారు. ధనమును దేశములో వెదజల్లుటలో వారు ప్రసిద్ధులు. వారి సహాయము లేనిచో, నొకచోటనే పాదుకొని పనికిమాలినదగును. ఇదీ వారి అర్థనీతి. పరదేశముల నుండి వచ్చు చాంపేను బోర్డియా, ఎక్షాబ్రాంది, విస్కీలు సేవించితిమేని మనకు విశ్వసౌందర్యమలవడును. సిగరెట్లు మెదడును శుభ్రపరచి జ్ఞానాభివృద్ధిని జేయును. నాట్యస్త్రీలను బ్రోత్సహించుట లలితకళాభివృద్ధికే.
జమీలలో జమీరైతుల క్షేమము ముఖ్యము అని వారిముందు ఎవరయిన పలికిరేని ఆయన పకాలున నవ్వును. అట్లయినచో ప్రభుత్వమువారేల జమీందారీ పద్ధతి ప్రవేశపెట్టెదరు? రైతు వారీపద్ధతినే యుంచియుందురు. కాబట్టి జమీధనము చిత్తమువచ్చినట్లు జమిందా రుపయోగపరచుకొనవలయును. అప్పులు చేసిన జమీ పాడగుట యేల సంభవించును? జమీలు జమీందారుల పాలినుండి తప్పింపకూడదట! జమీందారులు శాశ్వతబ్రహ్మకల్పముగ జమీల గట్టుకొని యూరేగెదరా? బ్రతికియున్ననాళ్లు ననుభవించవలెను. తరువాత వేరొకనికి బోవుగాక! ఈ సంపద ఎల్లకాలము నొక్కరే యేల అనుభవింపవలెను? జమీ లమ్మకూడదని శాసన మెందుకయ్యా? అని జగన్మోహనరావు వాదించుకొని తన్ను తాను సమాధాన పెట్టుకొనుచుండును. 'ధనము ననుభవించుట నెఱుగని కాశ్మీరగార్దభములు, అనుభవించు నాబోట్లను భోగలాలసులనియు, విలాస పురుషులనియు నిందింతురు. దూషణ భూషణ తిరస్కారములు దేహమునకు గాని యాత్మకు గావు. నేను బహుసహస్రనారీ పరివేష్టితుడగు గోపాలకృష్ణుడను' అని యనుకొనుచు జగన్మోహనరావు విశాఖపట్టణములోని తన మేడనుండి దిగి, వీథిలో వేచియున్న కారులోనికి నెక్కెను. వారు వేగముతో నా శకటము సముద్రతీరమున 'డాల్ఫినుముక్కు' వైపుననున్న మాక్లిన్ జేమ్సు ఆను నొక యూరేషియను గృహస్థునింటికడ నాగెను. ​జగన్మోహనరావు పాలిపోయిన తెలుపునగలియు పసిమివర్ణమువాడు. సున్నితమగు పలుచని మేనివాడు. కోలనగు మోము, కొంచెము బుర్రముక్కు, ఫ్రెంచి మీసములు, పెద్దనోరు, చిన్నచెవులు, సూదివలెనున్న గడ్డము, ఉంగరములు చుట్టియున్న తుమ్మెదరెక్కలవంటి జుట్టు, విపరీతముగా నెత్తైన ఫాలము నా యువకునకు వింతసొబగు సమకూర్చినవి. ఆతనికడ జమీందారీఠీవి యున్నది. జమీందారీహృదయ మున్నది. ఇంగ్లండు దేశములోనున్న ప్రభువుల వలె దా నుండవలయునని యాతనికోర్కె. డైమ్లరుకారు, పియానో వాద్యము, గిండీ పోటీపందెములకు నొక యరబ్బీగుఱ్ఱము, నెలకు డెబ్బది రూపికలకొక యాంతరంగిక మంత్రి, వేసవికాలములో ఊటీ ప్రయాణము, గోల్ఫుఆట, ఇంగ్లీషు నాట్యము, పాశ్చాత్య వేషము ...... ఇది వారి రాచఠీవి.
వారిరువురు కారులోనికిబోయి కూర్చుండబోవుచుండ జేమ్సుతల్లి లోపలి నుండివచ్చి త్వరితముగ దిరిగిరండని చెప్పిపంపినది. జేమ్సింకను వివాహము చేసికొనలేదు. తల్లిదే ఇంటి పెత్తనము. ఆమెయే డయానా జగన్మోహనులకు సంబంధము కలిపి యద్దాని నానాటికీ వృద్ధిచేసినది. జగన్మోహనుడు డయానాకు నెలకు రెండువందలు జీతమిచ్చును. అప్పుడప్పు డాతడిచ్చు బహుమతులు మొత్తము సాలుకు మూడు నాలుగువేల రూపాయల ఖరీదుండును. ​డయానాకన్య సుందరి. ఆమె దేహకాంతి దంతమువలె స్నిగ్ధమైన తెలిపసిమి కలది. ఆమె పెదవులు రంగులేకయే ప్రవాళములవలె నెఱ్ఱనై తేనె లూరుచుండును. పొట్టియైనను, మంచి యవయవస్ఫుటత కలిగి 'చక్కని జంతువు' అని యూరేషియను యువకులచే బొగడ్తలందినదామె. ఈతలో, టెన్నిసుబంతి ఆటలో, నాట్యములో నామెదే ముందంజ. పియానో అద్భుతముగ వాయించగలదు. ఆమె గొంతు ---మగు 'సొప్రానో' స్వరము కలదియట. వాల్టేరులో జరుగు క్రిస్‌మస్ వేడుకలలో నామెయే నాయకురాలి వేషము వేయును. సంగీత ప్రదర్శనములో నామెదే ముందంజ. వాల్టేరు విశాఖపట్టణముల పాశ్చాత్యులలో యూరేషియనులలో నవనాగరికులలో నామె నాసించని పురుషుడొక్కడును లేడు. అట్టి తరుణమున నామె శ్రీమంతుడగు జగన్మోహనుని వరించినది.
వారి కారు సింహాచలము రాచబాటపై నలమండ మొదలగు గ్రామములు దాటి భీమునిపట్టణము వెళ్ళినది. వారు బండి దిగి సముద్రతీరమున నడుచుచూ ఏకాంత ప్రదేశమునకు జని యా సైకతముపై నధివసించిరి. వారపరిమిత మోహావేశులై యా చీకటిలో తారకాకాంతులలో సముద్రము గంభీర సంగీతము పాడుకొనుచుండునప్పుడు సర్వము మరచిపోయిరి.
కొంతసేపటికి వారు నర్మసంభాషణము లాడుకొనుచు మందహాసముతో మరల బండినెక్కి యెనిమిది గంటలకు విశాఖపట్టణమువచ్చి చేరుచు, వాల్టేరులో రొజారియొ యను గార్డు గృహముకడ నాగి గార్డు దంపతులను వారి బాలికను కనుగొనివచ్చిరి. ఆ రోజున జేమ్సు ఇంటికడ జగన్మోహనునకు విందు. జగన్మోహనునకు గొడ్డుమాంసముతప్ప తక్కిన మాంసాహారము భక్షించు నలవాటు లేదు. మాక్లీను దన హృదయము చూరగొన్న రొజరియో కూతురు, ఆమె తల్లిదండ్రులను వాల్టేరునుండి విందుకు బిలిచినాడు. వారికై మాక్లీను నాతని తల్లియు నుచిత వేషములతో నెదురుచూచుచుండిరి.
జేమ్సు మాక్లీను ఇంటి ముందరి వసారాలో గోడలకు నీటిరంగు చిత్రములు, పెద్దపులి తలలు, బల్లెములు, బాణములు తగిలించియున్నవి. పరుపు, కుర్చీలు, బల్లలు, బల్లలపై చీనాదేశపు ఇత్తడి కూజాలు, కూజాలలో పుష్పములున్న కొమ్మలు అలంకరింపబడి యున్నవి. గుమ్మములకు డమాస్కసు తెరలు వేలాడదీయబడియున్నవి. దూరముగా నా వసారాలో బల్లలపై దీపము లిరు ప్రక్కల వెలుగుచున్నవి. మనవా రందఱు కుర్చీలపై నధివసించిరి. ఆ రోజు మెయిలులో జరిగిన యొక వింతనుగూర్చి మిస్టర్ రొజారియొ చిరునవ్వుతో డయానావైపు తిరిగి చెప్పచుండెను. డయానా తల్లియు, మిసెస్ రొజారియొ యు దక్కినవారికి వినబడకుండ నేదియో చెప్పుకొనుచుండిరి. జేమ్సు తన బాలిక ఫ్రాన్సిస్‌ను దీసికొని తోటలోనికి నాలుగడుగులు పచారు చేయుటకు వెళ్లి యా నడకలో ​నామె చెవిలో 'నా హృదయం నీ కర్పించాను. ఏమి చేసినా నీదే భార'మని యస్పష్టముగ గాఢవాంఛాగద్గదికమైన స్వరమున జెప్పచుండెను. జగన్మోహనుడు డయానా యందము కన్నులార గ్రోలుచు తన్మయు డగుచుండెను.
ఇంతలో దేశవాళీ క్రిస్టియను బట్లరు వచ్చి యందరకు షెర్రీద్రాక్షాపానీయము గాజుగ్లాసులలో నందిచ్చెను. అందరు నది నెమ్మదిగా త్రాగినారు.
డయానా దుస్తులుమార్చి భోజన సమయోచితమగు గౌను ధరించుటకు లోనికి బోయినది. జగన్మోహనుడు, సేవకుడు తన దుస్తు లొక తోలు పెట్టెలో కొనిరా, నవి ధరించుటకు లోనికి బోయెను.
తొమ్మిదిగంటల కందరు విశాలమగు భోజనమందిరమునకు బోయి యచ్చట మందిరమధ్యమున నమర్చియున్న మేజాబల్ల చుట్టు నధివసించినారు. బల్లపై తెల్లటి దుప్పటి పరచి, యందు పదికొవ్వువత్తి దీపపుబుడ్లు వెలిగించినారు. బల్ల పెద్ద కోడిగుడ్డాకారమున నున్నది. ఒడిలో నేపదార్థము పడినను దుస్తులు పాడయిపోకుండ కప్పుకొనుట కై మడతలిడి యుంచిన తెల్లని రుమాళ్ళు తీసికొని యందరు నొడులపై నడ్డముగా బరచుకొనిరి. ప్రథమమున వారందరు ద్రవ పదార్థము పుచ్చుకొందురు. అయ్యది యెముకల రసములో బోపు వేసినది. తర్వాత కోడిపిల్లవంటకము, కాబేజీ మధురము మొదలగు రుచ్యములైన పదార్థము లొకటివెనుక నొకటి తీసికొనివచ్చుటయు వారందరవి పుచ్చుకొను నుండిరి. మధ్యమధ్య చాంపేనుపానము సోడాతో కలిపి త్రాగుచుండిరి.
పదిగంటలన్నర యగునప్పటికి భోజనములు పూర్తియైనవి. పిమ్మట వారు చిత్రవిచిత్రములుగ తయారు చేసిన చాంపేనుబ్రాంది, విస్కీ బోర్డియో ద్రాక్షాది పానములు త్రాగి యానందించినారు.
డయానాను పియానో వాయింపుమని జగన్మోహనుడు ప్రార్థించెను. వారందరు సంగీతపు గదిలోనికి బోవుటయు, డయానా పియానో వాయించుచు నతిశ్రావ్యముగ బాడినది.
పిమ్మట డయానా వాయించుచుండ ఫ్రాన్సిస్‌కన్య కొంతసేపు పాడినది. పాశ్చాత్య సంగీతము పాడుటలో వాయించుటలో యూరేషియను జాతివారు చాల ప్రసిద్ధి చెందినవారు. యూరపియనుల సభలలో, వీరు పోయి మధురముగ బాడి వారిహృదయముల రంజింపుచుందురు.
పాశ్చాత్య సంగీతమునకు భారతీయ సంగీతమునకు మూల మొక్కటియే యైనను భారతీయ సంగీతసంప్రదాయ మొకమార్గమున ప్రవహించి మహాద్భుతముగ విజృంభించినది. ఆ మార్గముననే కొంతవరకు నడచిన పాశ్చాత్య గానవిద్యా సంప్రదాయ మంతటితో నాగిపోవ, నూతన సాంప్రదాయమును నిర్మించి జర్మనుజాతి యా గానమునకు క్రొత్త జీవము పోసినది.
భారతీయ సాంప్రదాయము రాగతాళముల ననేకరీతుల వృద్ధిచేసినది. పాశ్చాత్య సంప్రదాయము శ్రుతిని వివిధమార్గముల బెంపొందించినది. వారికి ​శ్రుతి ముఖ్యము, శ్రుతి సర్వము. దానికై వారు రెండుమూడు రాగములనే తీసికొన్నారు. భారతీయ సంప్రదాయము రాగము లెన్నియేని సృజించు కొన్నది. తాళభేదముల వృద్ధి చేసినది.
౮(8)
యూరేషియను సాంగత్యము
జగన్మోహనుడు భారతీయ గానసాంప్రదాయము విని యానందించలేడు. పాశ్చాత్య గాంధర్వమేనియు నాతని హృదయము గరిగింపలేదు. బడాయి కొరకు, గౌరవము కొరకు మర్యాదకొరకు నాతడు వినినట్లు నటించును. కాని మనస్సులో దన యాలోచనలలో నాతడు మునిగిపోవును. ఆడువారు, అందులో పడుచువారు కచ్చేరీ చేయునపుడుతక్క, నాతడు గానసభలకేగడు. పాడునట్టి యామె కన్నుల దిలకించును. కంఠము, పెదవులు, వక్షము గమనించుచు వివిధభావపథముల విషయలోలుడై యానందించును. లోకముమాత్రము జగన్మోహనరావుగారికి సంగీతమన్న పరమప్రీతియని ముచ్చటించుకొను చుండును.
డయానా పాడుచున్నంతసేపు నామె గంభీర నిషాదకంఠము నాలకించుట మాని యామె కంఠసౌందర్యము, గిరజాలవలె కత్తిరించియున్న యామె జుట్టు మెలికలు గమనించుచు, నా ప్రోడ తనకు ప్రియురాలగుటకు తానెంతటి యదృష్టశాలియో యని తన్ను దా మెచ్చుకొనుచుండెను. ఈమెను పెండ్లి యాడుటయే ధన్యత యనుకొనెను. తనకన్న రెండేడులు పెద్దయైన నేమి, అట్లెన్ని వివాహములు పాశ్చాత్య దేశములలో జరుగుట లేదు? నిజమైన నాగరికత వారికడనే యున్నది. వారివలె జీవించుటకన్న మానవుని బ్రతుకున కింక నేమి సౌందర్యము కావలెను? ఈమె యూరేషియను బాలికయని కొందరు తన్ను నిరసించవచ్చును. ఇంగ్లీషు బాలికలకన్న నీమె మిన్న యైనపుడు ఈ స్త్రీరత్నము నేల గ్రహింపరాదు? చెన్నపట్టణములో జదువుకున్న ఈ బాలిక విద్యావంతురాలు. తన తల్లి యొప్పుకొనక కొంచెము గడబిడ చేయు మాట నిజమే. ఆమె యెంతసేపు జమీందారీయెత్తుగల సంబంధము కావలయునని కోరును. ఇంగ్లండు దేశములో గూలివా డీ దేశములోని జమీందారులతో సమానము. వారితో సమానమగువారే యూరేషియనులు. అట్టిచో తల్లి యెట్లభ్యంతర పెట్టగలదు? ఇక జాతి మతముల మాటయా? బ్రాహ్మణులకన్న యూరేషియను అన్ని విధముల గొప్పవారే కద! డయానా యెంత సంతసించును? ఆ సుకుమార శరీర, యా దివ్య సుందర విగ్రహ తనకు బ్రియతమయగు భార్యయై, తన జమీకి రాణియై, తన భవనములో జక్రవర్తినియై సంచరించుచుండ చూచిన వారు పరమపవిత్రులైపోదురు. తన మేనత్త కూతురు ముద్దుల మిటారి, శారదను తాను పెండ్లియాడక పోవుటచే ఆ పల్లెటూరి పందకు, ఒరాంగు ఉటాంగుకోతి ​కీయవలసిన యగత్యము సంభవించినది యని మేనత్తకు కోపము గావున, తానీ భూలోకరంభను పెండ్లిచేసుకొన్నచో మొదట నీసు చెందినను తన్నతి ప్రేమచే జూచు మేనత్త చివరకు నొప్పుకొని తీరును. ఇంక నామె భర్తయా? ఆయన యనుమతి యెవరికి గావలయును? తన బాలికను తనకిచ్చుట కిష్టములేక పోయినదట. ఆయనకు యిష్టములేక, తుదకు పొలముదున్ను దున్నపోతు కిచ్చి వివాహము చేసినాడు. అట్టివాని యంగీకారముతో దనకు నిమిత్తములేదు.
సంగీతము పూర్తియైనది. పన్నెండు గంటలయినది. డయానా గ్రామ ఫోను తీసి 'హావైను' నాట్యగీత మొకటి తగిలించి జగన్మోహనుని నాట్యమునకు రమ్మని పిలిచెను. జేమ్సు ఫ్రాన్సిసుకన్య నడిగెను. ఆ పడుచుజంటలు పాశ్చాత్య 'జాజు' నాట్యానందములో మునిగిపోయినారు. పదునేను నిముషము లట్లు పరమ సంతోషపూరితులై నాట్యమాడి తక్కినవారితోబాటు వచ్చి కూర్చుండిరి. 'జాజు' 'వాల్డుజు' మొదలగు నాట్యములం దొక పురుషుడు నొక వనితయు గలసి నాట్యమాడవలెను. పురుషుడు వనిత నడుముచుట్టు గుడిచేయినుంచి కవుగిలించుకొని ఎడమచేతితో నామె కుడిచేయి పట్టుకొనును. పల్లవాధరియు పురుషుని భుజముపై ఎడమచేయి నుంచవలెను. ఆ సంశ్లేషముతో తాళమునకు సరిపోవునటు లడుగులు గలుపుచు చిత్రగతుల నాట్య మాడెదరు.
జగన్మోహనుడు యూరేషియనులుకూడ మెచ్చునటుల నాట్యమాడ గలడు. అతనితో నాట్యమాడుటయన్న యూరేషియను సుందరీమణులకు నెంతయో ప్రీతి.
వారందరు కూర్చుండిన వెనుక యూరేషియనుల దుస్థితిగూర్చి యావద్భారత యూరేషియను సంఘనాయకుడగు కాల్నెల్ గిడ్నీగారు కలకత్తాలో నిచ్చిన యుపన్యాసమునుగూర్చి చర్చవచ్చినది. 'ప్రపంచములో నెవ్వరి స్థితియైన విచారకరముగ నున్నదన్న నది భరతదేశపు మన యూరేషియనుల స్థితి. మనల భారతీయులు దరికి జేరనీయరు. పాశ్చాత్యులదృష్టిలో మనము సంకరులము. శుద్ధయైరోపీయ రక్తము మనవారి నాడుల బ్రవహించుటలేదట. ఇటుల నీ రెండుజాతులచే నిరసింపబడిన మనము తీవ్రముగా మన కర్తవ్యము, మన భావిభాగ్యోదయమును గురించి యాలోచింపవలయును. హిందూ దేశములో మన జనసంఖ్య చాలాతక్కువ. మనమును కొలదికొలదిగ దేశమెల్లడ నున్నాము. కావున మనవోట్లెవరికి నుపయోగములేదు. మనకు స్థానిక సంస్థలలోగాని శాసనసభలలోగాని సరియైన ప్రాతినిధ్యము లేదు. మనవా రెందరో రైలు కంపెనీలలో బండినడుపువారుగా, గార్డులుగా, టిక్కెట్టు పరీక్షచేయు వారుగా, స్టేషనుమాస్టర్లుగా, ఇంజను పారిశ్రామిక స్థానములలో పనివారలుగా నియమింపబడియున్నారు. రైలుమార్గము లింగ్లీషు కంపెనీల చేతులలో నున్నంతకాలము మనవారి యుద్యోగముల కంత భయములేదు. అవియన్నియు ​బ్రభుత్వమువారిచేతికి వచ్చి ప్రభుత్వము ప్రజారాజ్యమైనచో మన గతియేమి? ఇప్పటికి రైళ్ళకంపెనీలలో భారతీయు లెక్కువగా నియమింపబడవలయునని సంచలనము కలిగినది' అని చెప్పినాడు గిడ్నీ జ్ఞాపకమున్నదా?' యని రొజారియో వాక్రుచ్చినారు.
జగన్మోహనుడు: అవునండి. కాని యూరేషియనులు సర్వవిధముల యూరపియనులతో సమానము. వారి సంతతియే అయినప్పు డేల యూరేషియనులకు భయముండవలయునో నాకు గ్రాహ్యమగుట లేదు.
రోజారియోసతి: మన దేశ మింగ్లాండుదేశము. ఎప్పటికైనా మన మక్కడకు వెళ్ళవలసిన వారమే. పాపం! ఇంగ్లీషు ప్రముఖుడొకడు సెలవిచ్చిన సంగతి నీవు వినలేదు. 'అటు ఇంగ్లీషువారికి, ఇటు హిందూ దేశస్థులకు గూడ కాక యూరేషియనులు రెంటికీ చెడిన రేవడలైపోయినారు' అని.
జగ: మీరంత యనవసరముగా భయపడుటకు నాకు గారణము కనబడుట లేదని ఇదివరకే చెప్పినాను. ఈ బ్రిటిషు ప్రభుత్వము పోదు. ఈ ప్రభుత్వ మున్నంతకాలము మనకు భయములేదు.
జేమ్సు: ఆలాగున మనం అనుకొనుటకు వీలులేదులే, రాజబహదూరూ! ఏనాటికైనా మనము భారతీయుల మనుకోవాలి.
ఫ్రాన్సిసు: భారతీయులు మనల జేరనీయరని అంటున్నారుగాదా!
జేమ్సు: అవును. అందుకనే మనం ఇంగ్లీషువారి ప్రియశిశువులముగాన భారతీయులకన్న గొప్పవాళ్ళము; మనల కూరుచుండబెట్టి వారందరు మనల బోషించవలయునన్న పిచ్చియాలోచన లిక మనం మానివేయవలయును. భారతీయులు వారి యభివృద్ధికై సలుపు నన్ని ప్రయత్నములలో మనము పొల్గొనవలయును. ఆ యుద్దేశముతోడనే రైలులో నుద్యోగములు చేయు మనవారందరు తక్కిన భారతీయులతో గలసి పనివారి సంఘము లేర్పరచినారు. సమ్మెలు మొదలైన వాటిలో వారితోబాటు మనవారును కష్టపడి పనిచేయుచున్నారు.
కొజా: జేమ్సు చెప్పినది బాగున్నది. మనం ఈ దేశములో బుట్టినాము. ఈ దేశములో ప్రాణాలర్పించి, ఈ మట్టిలో గలిసిపోవుచున్నాము. ఇంగ్లీషు వారుకాని, ఫ్రెంచి జర్మను వారలుగానీ మనల వారి యింటికి భోజనమునకు బిలుచుచున్నారా? మనతో సంబంధ బాంధవ్యముల నెరపుచున్నారా? మన కిత రాధారములు లేవు. రెక్కలే యాధారములు. అయినప్పడు మనము భారతీయులు సలుపు స్వరాజ్యాందోళనములలో వారికి వ్యతిరేకముగ బనిచేయకుండ, మన నాయకులతో మన సాధకబాధకములు చెప్పుకొని వారి ప్రేమ సంపాదించుకొనవలయును. ప్రభుత్వమువారికి మన కృతజ్ఞత, మన రాజభక్తి వెల్లడించి వారిదయకు బాత్రులమును గావలయును.
డయానా: మీరు చెప్పినది బాగున్నదండీ. కాని తీరా కాలం సమీపించే సరికి వీరూ మనల ద్రోసిరాజనెదరేమో? ​ రొజా: ఆ చిక్కు రాకుండగ తప్పకొనుమార్గమే నేను చెప్పునది.
డయానాకు వీరి సంభాషణచే విసుగు జనించి తాను సీతాకోకచిలుక నాట్యమాడెదనని తెలిపి ఫిడేలువాద్యము వాయించగల తన యన్నగారిని ఫిడేలును, తన తల్లిని పియానోను వాయింప నియమించి, గెరార్డుబ్లాండెల్లో రచించిన 'సీతాకోకచిలుక' గీతముయొక్క స్వర ప్రస్తారము గుర్తుగల కాగితములు తెచ్చియిచ్చెను.
వారిరువురు వాయించుచుండ డయానా సీతాకోక చిలుక రంగుగల సన్న శాలువ రెక్కలుగబట్టి విచిత్రనాట్య మొనరించినది. ఆ నృత్యమున వారందరు తన్మయులై యుండ టింగ్ మని యొంటిగంట కొట్టినది. నాట్య మాగినది.
జగన్మోహనుని మోటారుశకటముపై రొజారియో దంపతులు, ఫ్రాన్సిస్ కన్య వెడలిపోయిరి.
జగన్మోహనుడు డయానాకన్యతో మేడమీద గదులలోనికి బోయినాడు.
జేమ్సు ఆ చీకటిలో సోఫాపైన కూర్చుండి స్పెన్సరుచుట్ట కాల్చుచు నేదో యాలోచనలో మునిగిపోయినాడు.
౯(9)
సత్తెయ్యకు భార్య కొత్తగా గాపురమునకు వచ్చినది. పదునేడేండ్ల వయసుకత్తె. చామనచాయ. బిగువయిన యవయవములు, సోగచూపులు, స్ఫుట రేఖలుగల మోము, నవనవలాడు నూత్నయౌవనములోనున్న యామె పంట లక్ష్మివలె నవతరించినది. సోమయ్య ఇల్లు పావనమైనది. ఆతడా పేదయింటి పడుచు రూపు రేఖలకు వలచి కోడలుగా వరించి తెచ్చుకొనెను.
'ఒక నూరురూపాయలు కట్నం తేస్తే నిండిపోతాదా? మన అదురుట్టం బాగుండాలి గాని, అదురుట్టం లేకపోతే కోడలు యెయ్యిరూపాయలు కట్నం తెచ్చినా అత్తింటిలో అడుగెట్టిందా అన్నీ భగ్గున మండిపోవడమే. మాకోడలు మాలచ్చే; చూస్తుండండి. మావోడి జల్మ పావనం అయిపోతాది!' అని సోమయ్య తన చుట్టాలతో జెప్పికొన్నాడు. వెండివడ్డాణం, దండకడియాలు, పిల్లకాసులపేరు పెట్టుకొని చిరునవ్వు నవ్వుచు 'పల్లెటూరి కాపుబాలయైనదా లక్ష్మి' యని అనిపించునట్లు సూరమ్మ సుబ్బారాయుడిగారి దొడ్డిలో బ్రత్యక్షమైంది.
జానకమ్మగారికి, సుబ్బారాయుడుగారికి నూత్నవధూవరులచే నమస్కారములు చేయించుటకు దీసికొనివచ్చినప్పుడు, సుబ్బారాయుడుగారు నూరురూపాయలు వారికిచ్చి, సంసారమునందలి కష్టసుఖములు వారికిబోధించి, భార్య ​మనస్సు నొవ్వకుండా పువ్వులలోనుంచి కాపాడుకొనుచుండవలయును అని సత్తెయ్యతో జెప్పుచు 'దీర్ఘాయురారోగ్యాభివృద్ధిరస్తు, దీర్ఘసుమంగళీభవ, పుత్రపౌత్రాభివృద్ధిరస్తు' అని దీవించినారు. 'అమ్మాయీ, అత్తగారికి, మామగారికి, మగనికీ మనస్సు నొవ్వకుండా సంచరించుకుంటూ ఉండు. వారికి సేవచేసి మెప్పుపొందు. ఈ రూపాయలు పెట్టి వీరికి నగలు చేయించి పెట్టరా సత్తెయ్యా! నీ తల్లికడుపు చల్లగా నీ అత్తకడుపు చల్లగా పిల్లల్నీ మనుమల్నీ యెత్తి వేయికాలాలకు మీరంతా చల్లగా ఉండండి' అని ఆశీర్వదించి జానకమ్మగా రొక చీరెయు రవికెలగుడ్డయు పసుపు కుంకుమ పళ్ళు కొబ్బరిబొండములు పెండ్లిగూతునకు నిచ్చినారు.
'అనగనగా ఓ దేచంలో ఓపట్టణముందా' ​'ఆ పట్టణానికి పరుగుదూరంలో పెద్ద మాలపల్లి! ఆ పల్లెలో రెండు వందల గుడిసెలు, ఓదాని పైన ఓటెక్కి, ఉక్కిరి బిక్కిరిగా ఉన్నాయా.'
'ఆఁ....!'
'ఓ మాలపల్లి పెద్దమాలోడు! ఆడు పూర్వం రాజులనుంచీ ఆరికి కాపలా కాసుకుంటూ సాకిరీ చేసుకుంటూ, నమ్మకంగా పెబువువోరి మణుసొచ్చిన బంటై ఉన్నాడా.'
'ఆఁ...!'
'ఓ రా పెద్దమాల యెంకటిదాసుకు భూమి, బుట్ర, పశువులు, పెంకుటిల్లు, సిరి సంపద యేసీ యెయకుండా ఉన్నా ఓడు ఎఱ్ఱబణాతుగోచెట్టి, ఎండి పొన్నుకర్ర సేతబట్టి, యీదెంట యెల్తావుంటే యెలాగుండేది! అతగాడికి మాబగితి, పొద్దత్తమానం బజినేలు, సదువుకోడం, పాడుకోడమున్నూ. అతగాడికి దైభముగొంతెమ్మల్లాగో, పాండవులోరిలాగో కిట్టమూతిలాగో కనబడే వోడంట. అతగాడిమాట నిజమైపోవాల. అతగాడు యిగిబూతి పెడితే దెయ్యాలు గియ్యాలు పారిపొయ్యేవి. సెయ్యెత్తితే రోగాలు సెదిరిపొయ్యేవి. అమ్మవోరిని పలకరిస్తే 'వూ' అంటదంటా...'
'అతగాడికి ఓకొడుకు, ఆడికి దేముడు దయ్యం గియ్యం బయం లేదు. ఆడికి దెయ్యాలకంటె బలం! రాక్షసుడులాంటిశగితి, బల్లూకం_అంటే ఎలుగుబంటిలాంటి పట్టు! ఆణ్ణిసూత్తే అందరికి బయమంటా!'
'మరిగంటే ఆడిపేరు మరకడు! మరకడికి ఆడపిల్లలంటే మణుసు. పయిటంటె పక్క లెగరేస్తాడు. రైక అంటే రంకెలేస్తాడు. ఇంతకొప్పెట్టి ఇంత కుంకుమెట్టి, చెవిలో తురాయిపూవు, మెళ్ళో గందం అలంకరించుకొని, చీర ఎనక్కుకట్టి, సంకకింద తట్టెట్టి, సంతలో కోమటాయనతో యేళాకోళాలాడి, కొబ్బరిచిప్పలో కొబ్బరినూనె యేయించి తలకు రాసుకొని, నవ్వుకొంటోయెళ్ళే నల్లపిల్లని సూసినాడంటే ఆడంతే ఆగిపోతాడు. పాణమైన యిచ్చేస్తుడా ...'
'అయ్యబత్తిమాట తలచడూ, ఆడి మరియాద తలచడూ, ఆ పిల్ల యెనక బడి లంచమిత్తానంటాడూ, రయికలిత్తానంటాడూ, సీరలిత్తానంటాడూ, ముద్దెట్టే నాపిల్లా, నేనందంగా లేనంటే అని మిణకరిస్తాడు, మీసం తిప్ప కొంటాడు.'
'ఉఁ...!'
'కాలవరేవుకీ, పొలంలోకి, గడ్డికోతకాడికీ యెళ్ళే పిల్లల్ని చూస్తే, ఆంబోతు ఆవుల్ని చూసినట్లే. ఒంటిపిల్ల యెల్లిందంటే ఆడి మొగతనానికి కొండచిలవకి లేడిలా అయిపోతదే, నక్కపోతుకు కోడిపెట్టలా అయిపోతదే!' ​ 'ఊఁ ...'
'ఆ మరకదాసు తండ్రి సెప్పినమాట యినడు, దర్మ పెబువులు సెప్పిన మాట యినడు, తలారి సెప్పినమాట యినడు, తన దాచ్చిణ్ణెం సెప్పినమాట యినడూ.'
'ఊఁ...!'
'ఆ పల్లెలో పెద్దోళ్ళు, సిన్నోళ్ళు, ఆడోళ్ళు, మొగోళ్ళు ఆ ముసలి మాలపెద్దతో మరకాయి సేసే దురంతాలు సెబుతుంటే, ముసలోడు పెద్దూపిరిడిసి కళ్లు సగం మూతలైపోగా, 'యీయాళ కాకపోతే రేపు, ఇంటికాడ కాకపోతే పొలంలో, మొగోడి సేత కాకపోతే ఆడదానిసేతే ఆడికి బుద్దొత్తది. ఆడు నా కొడుకుగాడు, మనిసిగాడు, ఆడిసేటు ఆణ్ణి కొట్టేస్తది' అని సెప్పినాడురా.'
'మరకడే దున్నపోతంటే. ఆడికి సేగితులు, దురిబోదనుడికి శకుని గాడు కరుణూడులాగ! రాబణాసుడికి కడగరోముడు, కుక్కతలోడు కుంబ కరుణూడులాగ! పది పిచ్చి కుక్కల్లాంటి బలగం ఉందిరా.'
'ఆ మాలగూడేనికి పెద్ద యీరమ్మ సెరువుపక్క, యెట్టి యీరన్న గుడిసుంది. ఓరందులో నీలాలు ఆడి కన్న కూతురుంది. అది గoటే గంగన్న బారియంట. గంగన్న మరింకో మాలపల్లికి యెట్టివోడంట. దాన్ని సూత్తే మైనంగోరువంక సిగ్గుపడాలి. బేతాళుడు గుడిలో నున్నగా తోయిన బాకులా తళ తళ లాడేటి వొళ్లు, లేత రావాకు అరసేతులు, సెంగలువకాడ సేతులు, సెందురుడులాంటి మొగమూ, నగచత్రాల్లాంటి పళ్లు, పిల్ల రెపరెపలాడిపోతూ గున్నమాయిడి సెట్టులా ఉండేదంటా!'
'ఒరే దాని మొగుడు ఒంగోలు కారాంబోతు; గోదావరి కాలవలాగ మాసోకైన మనిసంట. నీలాలుపిల్లా దాని బరత గంగన్నా రాయిసెట్టు యేపసెట్టు, తాడిసెట్టూ నల్లేరుతీగ, జంట పావురాలులో ఒకళ్లొకళ్ళు యిడవకుండా మా ఆపేచ్చంగా, మోగంగా ఉండేవోరు.'
'ఊఁ!'
'మొగుడు పనిమీద ఐదరాబాదెళ్ళితే, పుట్టింటికొచ్చిందీ. పెద్దపులికి ఆవు కనపబడ్డట్టు, బెమ్మరాచ్చసికి మనిసి కనపడ్డట్టుగా, సక్కనైన నీలాలు మరకన్న కంట పడిందంటరా!'
'ఎప్పుడైతే నీలాలు పిల్లదాన్ని సూసినాడో ఆడిమనసు మనసులో లేదు. దీన్ని అనుబయించకపోతే జల్మం ఎందుకు, బలం ఎందుకు, పాణం ఎందుకు? ​అని అనుకున్నాడు. నీలాలు పిల్లదాని బాబుకి మాయిడిపళ్లు, సెకరకేళీలు, సీరలు, రైకలు పంపించేవోడు. నీలాలుతండ్రి అవన్నీ పట్టుకుపోయి కోపంతో ఆళ్లింటిలోనే పారేసి, యెంకటదాసుతో 'నీ కొడుకు సేసే దురన్యాయాలుకి మితుండటంలేదు. ఆడికి నువ్వు బుద్ది సెప్పుకుంటే మాం అంతా సంతోషిస్తాము' అన్నాడు...!'
'ఊఁ ... !'
'ఓరోజున మరకడు, సెరువుకు నీరుకోసం ఒంటిగా ఎడుతూన్న ఆ సక్కనిపిల్ల నీలాలుదానిసూసి 'ఒలే నీకంటిమిద నామణసు, నీ వొంటిమీద నా సూపు, నీ సేతులు, నీ నడుము, నీ అందం నన్ను నీ కుక్కను సేసినై. నువ్వూ నేనూ మారుమనువు సేసుకొందం, నీ మొగుణ్ణి తోలెయ్యే. ఆడికి ఎంత సొమ్మయినా తప్పు ఇచ్చేస్కుంటాను, నేనంతగా దేన్నీ బతిమాలలేదే. నీకు దాసుణ్ణి. నీ ముందర నా బలం అంతా నీరయిపోయింది. నన్ను రచ్చించుకో' అని దణ్ణం బెట్టాడు. నీలాలు బయపడి గజగజ లాడిపొయ్యింది. 'ఓరన్నా, నీ తోడుబుట్టిందాన్ని, నాయనా నువ్వల్లా అనవచ్చునంటరా ' అన్నాదుండి.'
'ఈలా ఒక సారికి రెండుసార్లు, మూడుసార్లు దాన్ని రెట్టించినాడంటా... లొట్టలేసినాడంట సివాల్న సీరకొంగు యిసిరిపట్టి సేయిపట్టుకొన్నాడంట.'
'ఆ ... !'
'సెయ్యి యిదిలించుకోని సెలపెయ్యలాగా పోతూన్న నీలాల్ని, యిడిపొయ్యేదాని కొప్పుసూసి ఒళ్ళు బిగి వొదిలేసినాడు. 'ఇది మామూలుగా లొంగదు, దీన్ని బలవొంతం సెయ్యాల్సినదే. మామూలుగా లొంగేది కాదురా మా గెట్టి మణసు. దీని పొంకవైన ఒళ్ళు నా ఒళ్లు నొక్కేస్కోవాల; దీన్ని ముద్దెట్టుకున్న వోడిజల్మమే జల్మం' అనుకున్నాట్ట.'
'ఆఁ ... !'
'ఆరి! ఓ రోజు సీకటడేయాల కుప్ప నూరుస్తుండే అయ్యకి కూడిచ్చేందుకు ఒంటిగా పొలం ఎల్లే నీలాల్ని సూశాడు. ఆడివొళ్లుప్పొంగిపోయింది. ఆడి కళ్ళెఱ్ఱబడినై. ఆడి గుండె జల్లుమందిరా నాయనా, పుంత దారిలో బైరాగుల సింతకాడ, ఆడు తన జట్టుతో దాంకోని ఉన్నాడు. దారికడ్డంగా నిలుస్సొని 'ఓసీ! నాదాన! నీ కన్నులు కరిగిపోను, నీ గుండె మరిగిపోను, నా సేతుల్లోకి రాయే!' అంటూ దానిమీదపడ్డాడు. ఆ సిన్నది లేడిలా ఒణికిపోయింది, బతిమాలింది, బయ మెట్టినాది. ఎలా తప్పించుకొందో, 'ఓలమ్మో, ఓలిబాబో, రచ్చించండో అన్నల్లారా!' అంటూ ఒకటే పరుగు, ముందు నీలాలు యెనక మరకడు ఆడి సేగితులు! మరీ యెల్లావచ్చిందో యెంకటదాసింటిలోకి వచ్చిపడ్డాదంటరా.'
'ఆఁ ... !' ​"యెంకటదాసు 'ఏటినాతలి! నీకు బయం లేదులే!' అంటూ గువ్వపచ్చిలా ఒణికిపోయే పిల్లను అదిమిపట్టుకొని, సల్లసల్ల కబురులు సెపుతూ ఇంటి తలుపు యెయ్యబోతూ ఉంటే మరకడుగాడు తలుపు తోసేస్కోని లోపలపడ్డాడు. ఆడు దెయ్యంపట్టిన రాక్షసిలా ఉన్నాడు. అయ్యను సూసి ఆగిపొయ్యేడు. ఆడిసేగితులంతా గుమ్మందగ్గర నిలబడ్డారంటఱ్ఱా!"
'ఓ రప్ప డెంకటదాసు రామా! రామా! అంటూ 'ఓరి యెదవన్నా రాచ్చసీ, ఇంటిలోకి వచ్చావుంటే నీ పాణం పోతాది. నీ సేటుకాలం నీకింత తెస్తాఉంది. నా కడుపుకు సెడపుట్టినావురా! నాబగితికి యేరుపురుగువురా!' అంటూ రెండు సేతులూ సాసి మరకడి కడ్డంగా నిలబడిపోయాడు.'
'తండ్రనిలేదు, దైభమని లేదు, బయమని లేదు, బగితని లేదు; తండ్రిని తప్పించుకొని, గజగజలాడిపోతూ మూలనుంచోని ఉన్న నీలాలుమీద పడ్డాడు. తండ్రి లాగబొయ్యాడు, తప్పించ పొయ్యాడు; తండ్రిని ఒక తోపుతో మూలకు పడేసేప్పటికి యెంకటదాసు గోనెబస్తాలాగు కూలబడిపోయినా డంట్రా!.'
'మరకడు పిశాచంలా అయిపొయ్యాడు. నీలాలుదాని కోక యిప్పి పారేసి మూలకిసిరాడు. తళతళ లాడిపోయే దానివళ్ళు ముడుసుకుపోయింది. ఒరే మరకడు పందయ్యాడు, యాగ్రము అయ్యాడు, అడవిదున్నపోతు అయిపోయాడు. తనబట్ట యిప్పిపారేసికొన్నాడు. తండ్రి సూత్తున్నాడని లేకుండా, రాక్షసిముండకొడుకుల్లాంటి సేగితులు సూత్తున్నారని లేకుండా ఆ సిన్నదాన్ని కింద పండబారేసి మీదడిపొయ్యాడు...'
'మూల సినిగిపోయిన గుడ్డలా, సీపురుగట్టలాపడి 'రామా! రామా! రామా! రామా! మహప్పెబూ రచ్చించు, రచ్చించు' ఆంటూ కళ్ళుమూసుకొని ఉన్న యెంకటదాసు కళ్లు తెరిసి చూసినాడు మరకడు దానిమీదడ్డము, ఆ పిల్ల సాయాశక్తులా 'ఓరిబాబో! యెంకడదాసూ! తండీ రచ్చించో!' అంటు ఆడికిలొంగకుండా తిరిగిపోడమున్నూ.'
'హుమ్మని ఉగ్రుడై లేచాడురా యెంకటదాసు! ఆడికి యెయ్యి యేనుగుల బలము వొచ్చినట్లయిందిరా! అమ్మవోరి జాతరకు యేటపోతుల్ని తెగేసే యేటకత్తి గోడమీదెట్టిందాన్ని తీశాడు. 'అల్లల్లాభైరాహూం! ఆకాశ భైరాహుం అలలలలా! లలా! లలా!" ఆంటూ కత్తి మూడుసార్లుతిప్పి ఒక్క యేటుతో కొడుకు తలకాయ యేట యేసేసరికి తాటి సెట్టుమీంచి పండ ​డ్డట్టూ, తలకాయ మూల్నబడింది. మొండెము గిజగిజ కొట్టుకుంది. 'హుమ్ము! అలా! అలా!' అంటూ యెంకటదాసు ఆ రగతము ఒళ్లంతా రాసుకోనీ 'నేను బైరవుణ్ణీ! నేను ఆంజనేయుణ్ణి! హుం!' అంటూ యీదిని బడ్డాడు. యొక్కళ్ళేని బలము, యెక్కళ్ళేని శగితి, పెద్దపులిలా, మరకడిగాడి సేగితుల్ని యెంటాడించి, దపా, తపా, ధం అంటూ పారిపొయ్యేవోళ్లని తరిమీ, తరిమీ యిద్దర్ని సంపేసినాడు. తక్కినాళ్లు 'ఓలమ్మో ఓఓ' అంటూ తలో దారిమీదా పారిపొయ్యేరు.'
'ఆ ఉగ్గరం తగ్గలేదు. పెజలు యేనకుయేలు మూగారు. పొగలేశారు, కొబ్బరికాయలు కొట్టినోరు, కోళ్లనుజంపినోర్లు, రగతం మొగం మీద జల్లినోళ్ళు. అప్పుడు యెంకటదాసుకు పూనిన యీరబద్దుడు చల్లారాడు. అప్పుడు యెంకటదాసుకు మెలకూ వచ్చింది. కొడుకుని, ఆడి సేగితుల్ని సంపినానని తెలుసుకొని యెంకటదాసు 'శీ రామా సీతారామా నీ కరుణా!' అంటు మంచమెక్కి రెండు రోజుల్లో ఆ భగవంతుడిలో ఐక్యమైపొయ్యాడు. నీలాలు మరకడెప్పుడు తన సీరిప్పేసి నాడో అప్పుడే మూరసపోయింది. ఆ మూరసలోంచి తెలివిరాలేదు, పేణం పోయిందిరా.'
'ఓరి నీలాలు పాణం ఒదిలేసింది అని నీలాలు తండ్రికి తెలిసిందోలేదో ఆడుకత్తిపుచ్చుకొని బయలుదేరి, దారికాసి పుంతకాసి మరకడు సేగితుల్ని యావన్మందిని సంపేసి తాను నదిలోపడి నీళ్ళలో కలసిపోయినాడురా!!
౧౦(10)
పాలేర్లు
శంనోమిత్రః శంవరుణః శంనోభవత్వర్యమా
శంనఇంద్రో బృహస్పతిః శంనో విష్ణురురుక్రమః
భరత ఖండము పంటభూమి. చరిత్రయను మాయాపటమును తొలగించి చూడగలిగితిమేని యీగడ్డపై బుట్టిన ప్రజలు తొలినాళ్ళనుండియు కర్షక వృత్తినే ప్రధానముగ నమ్మియున్నారని తేట తెల్లము కాకమానదని సుబ్బారాయుడుగా రాలోచించుచు కూర్చుండినారు. 'ఓ వరుణదేవుడా! మా నాగేటిచాళ్ళను మేఘములను గొనివచ్చి తడుపుమా. ఓ ఇంద్రుడా! నీ సప్తవర్ణముల ధనువు మా మనముల కానంద మొనరింపుచుండ, మా పొలములను ఫలవంతము చేయుము' అను ఆర్యఋషుల సూక్తము లాయన హృదయమున ప్రతిధ్వనించినవి. ​సుబ్బారాయుడు గారు దేశమున జరుగు విషయముల నన్నింటి నప్పటి కప్పుడు కనుగొనుచునే యుండిరి. ఆంధ్ర, కృష్ణాప్రత్రికల నాయన చదివెడు వారు. ఆంధ్రదేశమున నేపత్రిక వెల్వడినను, దానిని సుబ్బారాయుడు గారు తెప్పించవలసినదే. ఆంధ్రప్రకాశిక తెప్పించినారు, మనోరమ తెప్పించినారు. ఆంధ్రభాషాభివర్ధనీ సమాజమునకు, విజ్ఞానచంద్రికా మండలికి నింక ననేక గ్రంథ ప్రచురణ సంఘములకు సుబ్బారాయుడుగారు చందాదారు. అన్ని గ్రంథములను బరిశీలనాపూర్వకముగ జదివి ఆయన మనన మొనర్చుచుండును, ఆయన సేకరించిన గ్రంథాలు బదివేలవరకు నున్నవి. ఆవి తనగుమాస్తాచే వరుస నేర్పరిచి సంఖ్య నియమించి గ్రంథాలయము చేసినారు. ప్రపంచమున యేయే దేశముల నేయే పంటలు పండునో వాని కనువగు పరిస్థితులేవో తెలిసికొనుటకు, ఆయన భూగోళ పాఠ్యగ్రంథములు పరిశీలించినారు. కావుననే పాశ్చాత్య విద్యలో గడిదేరిన నారాయణరావు, శ్రీరామమూర్తులుగూడ సుబ్బారాయుడు గారు తమలో జర్చచేయుచు చూపు వివిధ విషయజ్ఞానమునకు నచ్చెరువందు వారు. నారాయణరావుచే నాయన ఇంగ్లీషులోనున్న అర్థశాస్త్ర గ్రంథముల జదివించుకొని యర్థము చెప్పించుకొని అతనితో నాయావిషయములు విపులముగ చర్చించి యర్థముజేసికొన్నారు. ఆయా దేశములందు భూములపై రాబడి యెంత యైనది, పన్నుల మొత్త మెంతయైనది, పన్నులకు రాబడికి గల సంబంధమేమో విపులముగ జర్చచేసినారు.
భరతదేశమున నన్నిటి ఖరీదులతోపాటు భూమి ఖరీదులును బాగుగానున్నవి. యుద్ధము మొదలిడిన నాటినుండి ఖరీదులు మఱియు పెరిగిపోయినవి. భూమి ఖరీదులు బాగుగా నున్నవని ప్రజలు అధికవ్యయము సేయ నారంభించినారు. అధికవ్యయ కారణమున నప్పులు పెరిగిపోతున్నవి. సుబ్బారాయుడుగారు దేశ మెక్కడకు బోవుచున్నదో యని యనుకొన్నారు. వడ్డీ విపరీతము, మారువాడీలు, దేశములోని షాహుకార్లు, నూటికి నెలకు మూడు నాలుగు రూపాయల వడ్డీ పుచ్చుకొనుచుండిరి. అర్ధరూపాయి, తప్పిన బదియణాలుకన్న నెక్కువ పుచ్చుకొననని యాయన ప్రతిజ్ఞ. ఆప్పు పుచ్చుకొనునప్పుడే షాహుకారు కమిషనట. నూరురూపాయలు పుచ్చుకొనువాడు నిజముగా పుచ్చుకొన్నది తొంబదియైదే. తక్కిన యయిదు కమిషను. అదిగాక గుమాస్తాలకు మామూలు, దేవుడికి ధర్మానికి మామూలు. పుచ్చుకొన్న నిముషమునుంచీ వడ్డీ పంజాబు మెయిలు వేగముతో, వాయువేగముతో, మనోవేగముతో పెరిగిపోవు చుండును.
'అబ్బాయి, యీధరలున్నాయా! యీ దేశానికి తగ్గనిధరలు. మాయ యుద్ధం ఎక్కడనుంచి వచ్చిందో ప్రపంచం అంతటా ధరలు పెంచేసింది. పోనీ మనవాళ్లు యీ పదేళ్ళు కాస్త జాగ్రత్తపడి ఋణాలు పణాలు తీర్చుకొని వెనకటివలెనే జీవనం చేసుకుంటూవుంటే రైతుకు పదిరాళ్లు వెనకబడి ఉండేవి. నువ్వు నాదగ్గరకు అప్పుకువచ్చావు. నువ్వు ఈధరలలో అప్పుతీర్చడం ​ఉత్తమాట. ఇక భూమి అమ్మాలి. ఎవరైనా ఉద్యోగం చేసి డబ్బు సంపాదించిన వాళ్లు కొనాలి. అల్లాంటి వాళ్ళు ఎప్పుడూ దొరుకుతారా? ఎక్కడ కావలిస్తే అక్కడ దొరుకుతారా? ఏమోయి వసంతయ్యా!' అని సుబ్బారాయుడు గారు తన్ను బదులడుగుటకు వచ్చిన వసంతయ్య అను గోపాలపురం పెద్దకాపును పృచ్ఛచేసెను. వసంతయ్యకు నారువేలప్పు భూమితాకట్టుమీద కావలయునట.
'స్వంత కమతం ఎప్పుడైనా లాభమిచ్చిందోయి? మాతండ్రి నాటి నుంచీ మేమూ స్వంతకమతం చేయిస్తూనే ఉన్నామా, పల్లంసాగుపై ఒక్క సంవత్సర మైనా లాభించింది కనబడదు. ఎంతపంటయినా ఈ పన్నులు మింగేస్తున్నాయయ్యా. అదీ కాకుండా ధనం దేశంలోంచి ప్రతినిమిషము పోతోంది. దానితోటి మనకొంపలు మునిగిపోతున్నాయి.'
'అదేమిటండీ బావయ్య గారూ! 'వాడికేం పచ్చగాఉన్నాడు' అని మనం అనుకునే ప్రతివాడు లోపల లొఠారమే కదాండి.'
'ఏమిటంటావు దానికి కారణం?'
'అప్పులండి మరి.'
'ఎందుకా అప్పు అయిందీ అంట?'
'తమరిందాకటినుంచి అన్న కారణమేనండి బావయ్య గారూ. ఒళ్ళు తెలియకుండా అప్పులు చేశాము. నా చిన్నతనంలో వెండినగలేకాదండీ! ఎట్లా వచ్చిందండి బంగారం, అప్పులు చెయ్యకపోతే? యుద్ధం వచ్చినదగ్గర నుంచీ బంగారం కొనడం మొదలెట్టాము. మాకప్పులే, ఆడోళ్లకిమాత్రం ఒళ్ళంతా బంగారం.'
'దానికేమిలే బంగారమైనా కనబడుతూంది. తక్కిన ఖర్చులమాట?'
'అవును బావయ్య గారు! కుఱ్ఱాళ్ళకి చదువుఖర్చులు, మావోళ్ళిద్దరూ రాజమండ్రిలో కాలేజీలో ఓడు, పెద్దస్కూల్లో ఓడు. వాళ్ళు డబ్బు మింగేస్తున్నారండీ బావయ్య గారూ.'
'చదువు చెప్పించడం తప్పననుగాని, మనం చదువులికి కుఱ్ఱాళ్ళను ఎందుకు పంపిస్తున్నాము? యుద్ధము రాక పూర్వం దేశంలో పైచదువులు చదువుకున్న వాళ్లు తక్కువ. చదువుకున్నవాళ్లు నలుగురే. వాళ్లందరికీ తలాఒక ఉద్యోగం అయింది. వాళ్ళు కాస్త పచ్చగావుండడం, నెలకి తప్పకుండా నాలుగురాళ్లు వస్తూవుండడం. మన రైతులదగ్గిర ధాన్యంరోజులలోనేగా నాలుగు రాళ్లు కనబడడం?'
'చిత్తం.'
'కాబట్టి మనవాళ్ళేంజేశారు? ఉద్యోగాలు మన్ని పోషించాలికాని భూములు కాదనుకున్నారు. ఇక అసలే లేవలేనమ్మ అట కెక్కుతానందని, చదువుల్లో తగలడి చక్కాపోయ్యాము. మనదేశంలో చదువంత ఖరీదుగల వస్తు ​వింకోటి లేకుండావుంది. పూర్వం చదువు యొక్క లోపలివిలువ ఎక్కువ. ఇప్పుడు పైవిలువ ఇంటిని గుండం వేసి గోదావరిలో కలిపి దిబ్బ చేసే ఖరీదు. జీతాలునాతాలు, పుస్తకాలు, హోటళ్లు, కాఫీహోటళ్లు ఇంటి నుంచి కుఱ్ఱాడు చదువుకునే ఊరికి డబ్బు కాల్వకట్టాలిసిందే. ఈ చదువుకి ఇంతా తగలేసి దానికి వడ్డీ తీసుకురాగలడా? ఇక ముందూ? ఇంకా కొంచెం మీ బ్రాహ్మణేతరులలో ప్రస్తుతం చదువులవల్ల లాభం ఉండవచ్చులే. కానీ ముందుముందు ఈ చదువులు మన కొంపలు తీసే చదువులనీ, ఉద్యోగంకోసం చదివించడం అంత తెలివితక్కువ ఇంకోటి లేదనిన్నీ మనకు పూర్తిగా తెలుస్తుంది. అందుకని వ్యవసాయాన్నే నమ్ముకుందామా అంటే నష్టం నష్టం నష్టం.'
'నామట్టుకు నేను ముప్పయి యకరములభూమి వ్యవసాయం చేస్తున్నాను. నాలుగువందల ఏబది పైచిలుకు వస్తాయి బస్తాలు. పన్నులకు మామూళ్లకి ఎనభై బస్తాలు పోతాయి. పాలేళ్లకు, దూళ్లకి, కూలికి, విత్తనాలకి అన్నిటికి ఇంకోనూరు బస్తాలు పోతే యింక మిగిలే రెండువందల ఎనభై బస్తాలలో తిండికి మాకుటుంబానికి ధాన్యంమట్టుకు యాభైబస్తాలు పోతాయండి. ఇంకున్న రెండు వందల ముప్పయి బస్తాలకువచ్చే పదమూడువందల ఎనభైరూపాయలూ ఏడాదికి గడవాలి. దీంట్లోనే చదువులు, దీంట్లోనే గుడ్డలు. రామ రామా! బావయ్య గారు, ఆడవాళ్ళ గుడ్డలకి చాలవండీ మనపంటలు.'
'అంతటితో అయింది! మఱి వ్యాజ్యాలు వల్లకాళ్ళు, కక్షలతో క్రిమినలు కేసులు, కౌళ్లుకదపాలకు రిజిష్టర్లు, అమ్మకాలకు రిజిష్టర్లు, రిజిష్టరీఖర్చులు, లంచాలు, పురుళ్ళు పుణ్యాలు, రైళ్లు, మోటార్లు - ఎన్నని? ఈ లోపుగా ఏ పెళ్ళో వచ్చిందా, యిక దానితో ముంపేకదా.'
'బావయ్యగారు అదేనండి. మా మూడోఅమ్మాయి పెళ్ళిఖర్చువచ్చి నెత్తిన కూర్చుందండి. ఇదివరకు చేసిన పెళ్ళిళ్ళకి వాటికి కష్టపడితీర్చానండి. మీకివ్వవలసిన నోటు బాకీ పదిహేను వందలు, ఈ పెళ్లికి కట్నంవగైరా ఖర్చులు, అంతా నలభై వందలు కావాలండి.'
'సంబంధం ఎక్కడిదోయి?'
'పూళ్ళండి. డబ్బు నిలవవుందండి, కొండ్రా ఉందిట కొంచెం. కుఱ్ఱవాడు మా వాడితోపాటు రాజమహేంద్రవరంలో చదువుతున్నాట్టండి. కట్నం నాలుగు వేలు, లాంఛనాలు పదిహేనువందలు.'
'పెళ్ళిఖర్చులు రెండువేలు. నాలుగువేల అయిదువంద లేమి సరిపోతాయోయి?'
'ఇంటిదగ్గర బాకీ తీర్చడానికి ఉంచిన పదిహేనువంద లున్నాయండి. మా యింటావిడ వెయ్యరూపాయ లిచ్చింది.'
'పెద్ద రైతువు. నీకున్న ముప్పై యకరాలు నాకు తనఖా అక్కర లేదు. ​ఇరవైచాలు, వాయిదాలు పది. వడ్డీ మామూలు అర్ధరూపాయి. కావలిస్తే యింకో పదిహేనువందలు పుచ్చుకో.'
'వద్దండి బావయ్య గారు, నేను చేసిన అప్పు నేనే తీర్చివెయ్యాలండి. మీ అప్పుతప్ప నేనింకో అప్పు చెయ్యలేదు. మీ దగ్గిరతప్ప నే నింకోళ్ళదగ్గిర తేను.'
తనఖాపత్రము వ్రాయుటకు ముహూర్త మేర్పరచుకొని వసంతయ్య వెళ్ళిపోయినాడు.
సుబ్బారాయుడు గారు దినదినము ఏ పొలమునకోపోవు నలవాటు కావున నా సాయంతనము వసంతయ్యను బంపి, లోనికేగి కండువా వేసికొని, మంచి లంకాకుచుట్ట వెలిగించుకొని, చేత వెండిపొన్ను కఱ్ఱ బుచ్చుకొని, కిఱ్ఱు చెప్పుల జోళ్లు కిఱ్ఱుమని చప్పడు చేయుచుండ గొందరు పాలేళ్లు, కొలగాండ్రు, నిరువురు కాపు స్నేహితులు, ఒక క్షత్రియరైతు కూడరా, గాలువ యవ్వలి పొలము జూచుకొనబోయెను.
సుబ్బారాయుడు గారి కనుదినము పొలము లొకసారి తొక్కివచ్చుట యలవాటు. ఒకప్పుడు తోటల జూచుటకై పోవును. ఏ పొల మెట్లున్న దనియు గమనించుచుండును. వంగతోటలు, జొన్న, మొక్కజొన్న, కంది, పెసర, మిర్చి, పసుపు వారి మెరకపొలములలో విరిగా బండును.
చీకటిపడువరకు నాయన బొలముల దిరిగిదిరిగి దీపములు పెట్టిన వెనుక నింటికేగును. ఇంటికి వచ్చుతోడనే మంగలి కాళ్ళుబట్టును. అటు వెనుక చలికాలమయిన వేడినీళ్లు, తదిర కాలములలో జన్నీళ్లు నింటిలో నెవరో యొకరు తోడిపెట్ట స్నానమాడి, సంధ్యావందన మాచరించుకొనును.
సుబ్బారాయుడి గారి హృదయమున రషియను బోల్షవిక్కుల రాజ్యతత్వము మెరుపువలె తోచినది. ప్రపంచమున నెంతకాలము 'ఆస్తులు' నా డబ్బు, నా పొలము అని అనుకోగలరు? డబ్బు లేని వాళ్ళు, ఆస్తిలేనివాళ్ళు ఎక్కువమంది ఉన్నారుకదా! వాళ్ళు తలుచుకుంటే డబ్బుగలవాళ్లు ఎక్కడ ఉంటారు? ఈ సైన్యాలన్నీ అడ్డుపడాలికాని, మనుష్యుడెంత విచిత్రమైన హృదయం కలవాడు. ఒక్క రష్యాలో తప్ప ఎక్కడైనా సైన్యం, ప్రజలూ తిరగబడ్డారా? తక్కిన రాజ్యాలలో రాజుల్ని తీసి వేసినప్పుడు తిరగబడ్డవాళ్లు రాజు క్రింద రాజుని ఆడించే ప్రభువులో, లేకపోతే కోటీశ్వరులో కాని, సైన్యాలు అనగా తక్కువ జీతం పుచ్చుకొనేవాళ్లు తిరగబడలేదు. అంటే ఇంతకూ డబ్బులో ఒక విధమైన సమ్మోహన శక్తి ఉంది. డబ్బుగలవాణ్ణి చూస్తే మామూలు మనుష్యుడెంతో భయపడిపోతాడు, కాలూ చేయీ కదపలేడు. రష్యాలో మరీ విపరీతమైన స్థితి ఉండాలి. లేకపోతే అల్లా ప్రజలు అంటే బీదవాళ్ళు తిరగబడివుండరు అని యాలోచనాపథగామియై సుబ్బారాయుడు గారు భోజనము చేయుచుండెను. ​నారాయుడూ వాళ్ళూ చెప్పడం పూర్వం హిందూదేశములో బోల్షవిజము లాంటి ఉత్కృష్ట రాజ్యపద్ధతి ఉండేదిట. ఎంతవరకు నిజమోకాని ఈరోజున డబ్బువదిలే మహానుభావుడెవరు, గాంధీమహాత్ముడంటివాళ్లు ఏ పదిమందో?
౧౧ ( 11 )
విషబీజములు
శారద దినదిన ప్రవర్థమానయగుచున్నది. ఆమె సౌందర్యము ఇంకను సౌందర్యముల బ్రోవుచేయుచు జగన్మోహనమగుచున్నది.
తన యంద మామె యెఱుగును. ఇంక అందగత్తెనగుదునని యామె గ్రహించినది. అందము తన్ను వీడియుండకూడదు. ఉదయమున నిదుర లేచినది మొదలు మరల రాత్రి నిదురగూరువర కామెకు దాను సౌందర్యవతినన్న చైతన్యముండును. సంగీతము నేర్చుకొనునప్పుడు, పాఠములు చదువుకొనునప్పుడు, బజారులో కారుమీద పోవునప్పుడు, భోజనమప్పు డామె యితరులు తనయంద మెటుల చూచుచున్నారోయని పరికించుచుండును. ఏమనుష్యుడైన తన్ను తేరిపారజూచిన నామె హృదయము హాయియనును.
'పరపురుషుడు, శీలము' అను వాక్యములయర్థ మా బాల కింకను గోచరింపలేదు. ఆ వయస్సులో నేబాలకును వానియర్థము తెలియదు. వారి హృదయముల నింకను స్త్రీ, పురుషుల పరమరహస్యవర్తనపుం బులకరము లొదవవు. వారి హృదయములో కోర్కె, విరియు మొగ్గలో ప్రత్యక్షమగు చిరుపరిమళము బోలియుండును. రానున్న స్త్రీత్వ మా వయస్సులో సౌందర్య బోధమాత్రమై యుండును.
దసరా పండుగలకు నత్తవారందరు వచ్చెదరని యామె విన్నది. అత్తవారిట్లు మాటిమాటికి వచ్చుచుండుట యామెకు సమ్మతముగా లేదు, డబ్బులేక వచ్చుచున్నారని కాదు గాని, యేదో వంక బెట్టి జమీందారులయింటికి దఱచు వచ్చుచున్నారా? అయినచో దన యత్తగా రొక్కపర్యాయమే దమయింటికి వచ్చినది. తన మామగారు అసలు రాలేదు. తన యత్తవారింటి లోను దర్జాగానే యున్నది. తమ తోటకన్న వారితోట బాగున్నది.
ఏది యెట్లున్నను శారద కత్తింటివారిపై ప్రేమ కుదరలేదు. కావుననే చెన్నపట్నము వెళ్ళుచు రాజమహేంద్రవరములో దిగిన జగన్మోహనరావుతో శారద విరగబడి నవ్వుచు, గృహప్రవేశమునకు దాను వెళ్లినప్పుడు కొత్తపేటలో నడచిన యపహాస్యపు బనులెల్ల వర్ణించి చెప్పినది.
జగన్మోహనుడు సౌందర్యరాశియగు మేనమరదలిని జూచినాడు, విస్తుపోయినాడు. పెద్దమనిషి అయినదని విన్నాడు. 'యౌవనోదయమాత్రమున నాడువారిలో నెట్టి విచిత్రమైన మార్పులు వచ్చును' అని యాతడనుకొన్నాడు. ​ ఈ బాలిక , యీ జగన్మోహిని, తన రాణి కావలసిన యీ శారద, నొక పందికి నంటగట్టినారు. ఈ బాలికయే తన భార్య యైయుండిన దా నింగ్లండు దీసికొని వెళ్ళియుండును. ఆమెను పువ్వులలో బెట్టికొని పూజించువాడే. జమీందారిణియన్న నీమెయే. ఇంత అందకత్తె యగునని యెఱిగియున్నచో, నీ వివాహము చెడగొట్టియుందునే! అనేక మార్గము లున్నవే! అప్పుడు తన మేనత్త భర్త యేమిచేయును? తుదకు దనకీయక తప్పెడిదికాదు. తన స్నేహితురాండ్రగు యూరేషియను బాలికలు, వేశ్యాసుందరులు శారద ముందర గ్యాస్ దీపం ముందర, హరికేన్ దీపాలే.
ఆమెను జూచి లోలో గుటకలు మ్రింగినాడు. అనతిస్ఫుటమైన స్నిగ్ధమైన యామె యవయవ విలాసము నా వలిపపు పయ్యెద పావడలలో నాలోకించి మురిసినాడు. ఏదియో వంకతో శారదతో మాట్లాడును. ఆమెతో గూర్చుండి యుండును. యామెను ముట్టుకొనుచుండును.
అతని యాందోళనమునకు శాంతి యాతని మేనత్త సమకూర్చినది. వరదకామేశ్వరీదేవికి మేనల్లుడన పరమప్రీతి. హృదయాంతరాళమున తన బిడ్డలపై నెంత ప్రేమ యున్నను తన కుమారునికన్న, తన కుమార్తెలకన్న మేనల్లునామె యాదరముమై గాంచును.
'ఏమయ్యా మోహనం! వదినగారు విశాఖపట్టణంలో యున్నారా? నువ్వు చెన్నపట్టణం వెడుతున్నావా? అత్తయ్య అంటే ప్రేమగనుక పాపం, యిక్కడ దిగావు. ఎన్ని సారులు చెన్నపట్నం వెడుతూ ఇక్కడ దిగకుండా వెళ్లలేదు?'
'ఏమిటో అత్తా! పనితొందరలు. నేనూ మామయ్యగారికిమల్లే మా జిల్లానుంచి శాసనసభ సభ్యుడుగా వెడదామని ప్రయత్నం. ఏమవుతుందో! అందుకనే ఇప్పుడు చెన్నపట్నం వెడుతున్నాను. అయినా నిన్నూ శారదను చూడాలని దిగాను. శారద అందాలరాశి అవుతూంది అత్తయ్యా.'
వరదకామేశ్వరీదేవి: ఏమిటో! ఇంతకూ నీ భార్య కావలసిన బంగారు తల్లికి యిలారాసిపెట్టి ఉంది. మీ యిద్దరికీ ఎంత యీడూ జోడుగా ఉండేది! సర్వవిధాలా మీ ఇద్దరూ తగివుందురు. నాకన్నులున్నూ ఆనందం పొందుతూ ఉండును. నీ అందానికి మా శారద సాటి. మా శారద అందానికి నీ అందం సాటి. మన్మథుడూ, రతీదేవిలా వెలిగిపోతూ ఉండేవారు. ఒకరి తాహత్తు కొకరు సరిపోతారు. మీ మామయ్యగారి ఉద్దేశం నాకు బోధపడలేదు. కాకి ముక్కుకు దొండపండు కట్టారు. మా అల్లుణ్ణి చూస్తే నాకు ....
జగ: అల్లా అనకు అత్తా! అతగా డేం తక్కువ అందమైనవాడా యేమిటి!
వర: ఆ! ఆ అందం! పెద్ద రాక్షసుడు.
జగ: శారద దేవకన్యలా ఉంటుంది. ​ వర: అవును. ఈ నా గారాలకూచిని ఆ ఆత్తవారింటికి చేతులారా యెలా పంపింతునా అని తపించిపోతున్నాను.
జగ: అయితే అల్లుణ్ణి ఇల్లరికం తీసుకొని వస్తావమ్మా అత్తా?
వర: ఇల్లరికం! అతన్ని చూస్తేనే నాకు భయం. ఇంక రోజూ ఇంట్లో ఉంటే, నా ప్రాణాలు అప్పుడే పోతాయి.
తల్లికి జగన్మోహనునకు జరుగు సంభాషణయంతయు శారద వినుచున్నది. ఆమెలో సంభాషణ మించుకయు విడ్డూరముగా కన్పింపలేదు. ఆమె వినుచుండ తల్లి యెన్ని సారు లల్లుని తిట్టినదో! హేళన చేసినదో! ఆమె హృదయమున నత్తవారన్న నొకవిధమగు నసహ్యము జనింప నారంభించినది. సూర్యకాంతమన్న కరుణయు నున్నది. తాను గొప్పకుటుంబములో జనించినందుకు నెక్కువయని తలంచుచు తన హృదయమును జూరగొన్న సూర్యకాంతమును దలపోసికొని 'పాపము' అని జాలిపడుచుండును.
తన భర్త! మరి? తండ్రి కంత యిష్టమేమో? అందరును తెలివుందని చెప్పుకొనెదరు. ఈ రోజులలో తాను చదివే నవలలలో నాయికా నాయకులు ఒకరి నొకరు ప్రేమించునట్లు తానెవరిని ప్రేమించుచున్నదో? అందరు తా నపరిమిత సౌందర్యవతి యని చెప్పెదరు. ఇంత యందకత్తెయగు తనకు, తగిన అందగా డెవరో యని ఆమె పలుమారు తలపోసుకొన్నది.
'ఏమిటి శారదా ఆలోచిస్తున్నావు?' అని జగన్మోహను డా బాలికను ప్రశ్నించినాడు.
'ఏమి లేదయ్యా బావా!'
వారిరువురి నచట వదలి వరదకామేశ్వరీదేవి లోనికి వెళ్ళిపోయినది.
'భర్తను గురించి ఆలోచిస్తున్నావు?'
'చీ!'
'చీ, ఏమిటి? ఎందుకు చీ? పోనీ నా కెందుకుగాని, నువ్వింత అందం ఎక్కడనుంచి సంపాదించావు? నేను చాలా సినిమాలు వెళ్ళిచూశాను. జీనెటీ మాగ్డనాల్దు, మారియన్ డేవీస్, మేరియాస్టరు, నార్మాటాల్మిడ్జీ, మిర్నాలోయ్ వీళ్ళెవరూ నీముందర నిలవగలరాంట?'
'నువ్వెప్పుడూ పొగడ్తూనే ఉంటావు.'
'నాది పొగడ్తా? నేను నిజంగా చెపుతున్నాను. శారదా! ఇప్పుడు ప్రపంచానికంతా సుందరిని యెన్నుకుంటే నిన్నే 'మిస్ యూనివర్సు' అనగా విశ్వసుందరిని చెయ్యాలన్నమాట. నేను ప్రపంచం చాలా చూశాను. అనేక మంది దొరసానుల్ని, ఇతరదేశం స్త్రీలనీ, జమీందారిణీలను, ఉద్యోగస్థుల భార్యల్నీ ఎందర్నో చూచాను. ఎవ్వరు నీసాటిరారు శారదా.'
'అయితే నువ్వు నాన్నగారికిమల్లే శాసనసభలో సభ్యుడవు అవుతావా?' ​ 'ఆ'
జగన్మోహనుడు శారదదగ్గిరకు జేరి యామె నడుముచుట్టూ తన ఎడమ చేయి చుట్టి 'శారదా మనం యిద్దరం ఒకరొకరికి బాగా సరిపోయాము. ఈ పాపపు దేవుడు ఇల్లా చేస్తూవుంటాడేమిటో! ఇంగ్లండు దేశంలో ఇష్టంకాని పెళ్ళిళ్ళు రద్దుచెయ్యవచ్చును. ఇక్కడ అల్లాలేదు. పెళ్ళి రద్దయితే మళ్ళీ పెళ్ళి చేసుకోవచ్చును ... ఆ దేశాల్లో.'
శారద మాట్లాడక మొగము చిట్లించుకుంది.
'శారదా నువ్వీయేడు స్కూలు ఫైనలు పరీక్షకు వెళతావటకాదూ? అయితే మన జమీందారులకు పరీక్ష లెందుకు? చదువులు, ఉద్యోగాల కోసం కాదూ?'
'మా నాన్నగారు ఏ ఉద్యోగంకోసం చదివారోయి బావా మరి?'
'మీ నాన్నగారు జమీందారుగారు. ఆయన చదువుకోవడం ఒక గొప్పే. కాని సాధారణంగా ప్రజలంతా ఎందుకు చదువుతారు, ఉద్యోగంకోసం గాకపోతే మరి?'
'డబ్బుగల వాళ్ళూ గొప్పకోసమేగా చదివేది బావా?'
'వాళ్ళ మొగo! కోమట్లు చదివితే గొప్పకోసమా ఏమిటీ?'
'మరెందుకు?'
'బడాయికోసం!'
'కాని మనబోటి జమీందారులు చదవడం సరదా. ఆ సరదా లేక చదవకపోయినా ఇబ్బందిలేదుగా.'
'సరేగాని నీకు చెన్నపట్నం నుంచి యేమిటి తీసుకురమ్మన్నావు నన్నూ. శారదా?'
'ఏమి అక్కర్లేదు బావా.'
'శారదా, నేనంటే నీకు ప్రేమేనా?'
శారదాదేవి మాటాడలేదు. చిరునవ్వు నవ్వినది. 'నాకేమి తెలవదు బావా.'
'ఇంగ్లీషువాడు 'మాటాడకపోతే సగం ఒప్పుకున్న' ట్లన్నాడు. మరి ఏమంటావు? ఏదో చెప్పాలి.'
శారదాదేవి నవ్వుట మాని యేదేని యాలోచనల్లో మునిగినది.
'శారదా! నిన్ను చూసి మోహించని మగవాడు వట్టిదద్దమ్మ! నిన్ను చూసి ఋషులే ప్రేమిస్తారు. నాబోటి మేనబావ సంగతి వేరే ఆలోచించి చెప్పాలి!'
ఇంతలో శారద తమ్ముడు శ్రీ కుమారరాజా కేశవచంద్రరావు, అయిదేండ్ల బాలుడు, విసవిస పరుగెత్తుకొని యచ్చటకువచ్చి, ​ 'చిన్నక్కా! ఇవ్వాళ నా కుక్క మొన్న మనం చూసిన సర్కసులో కుక్క కన్న బాగా మొగ్గవేసిందే!'
'ఏమోయి చిన్నబావా! నువ్వు సర్కసు పెట్తావా యేమిటి?'
'పెద్ద సర్కసు పెట్తాను. మా నాన్నగారికి గుఱ్ఱాలున్నాయా! రెండు ఏనుగులు మూడు సింహాలు కొంటాను ...?'
'ఎంతపెట్టి కొంటావు తమ్ముడూ?'
'నూరు రూపాయలు... కాదు, లక్ష రూపాయలు పెట్టి కొంటాను.'
౧౨ ( 12 )
కేశవచంద్రరావు
శ్రీ కుమారరాజా కేశవచంద్రరావు శారద తర్వాత ముగ్గురు పుట్టి పోయిన వెనుక జనించినాడు. ఆడపిల్లలవంటి యందముగల బాలకుడు. పనసతొనలవలె వెన్నముద్దవలె మెత్తని బొద్దైన అవయవములుగల బంగారుబాబు. అల్లారుముద్దుగా పెరిగినాడు. పెద్దక్క పైకన్న చిన్నక్కపై నాతనికి బ్రీతి ఎక్కుడు. తల్లి వరదకామేశ్వరీదేవి చేయు గారాబము విపరీతము. నేలపై అడుగుపెట్టనీయ దామె. అస్తమానము డాక్టర్లకు కబురులపై కబురులు; ఆ బాలుడు చిఱ్ఱున జీదరాదు. కొంచెము దేహము వెచ్చబడినచో నిదురబోవదు, వరదకామేశ్వరీదేవి ప్రాణము లన్నియు నా బాలకునిమీదనే యుండును.
తండ్రిగారు కుమారునిజూచుకొని యానందముతో మునిగిపోవుచుందురు. ఆయన బిడ్డలను దరికి చేరదీసి ముద్దులాడుట తక్కువ. ఒక్కొక్కప్పుడు, ప్రేమవివశులై ఏకాంతమున, బిడ్డలనట్టే బిగియార కవుగిలించుకొని, తనివార మూర్ధాఘ్రాణ మొనర్చుటయు కలదు.
కేశవచంద్రరావు మాటలు ముద్దుల మూటలే. ఆ బాలకుడు కొందరన్న దరికి జేరును, గొందరన్న దగ్గరకు రానేరాడు. అతనికి నారాయణరావుపై శారద పెండ్లిచూపులకు వచ్చిననాటినుండియు బ్రేమ జనించినది. పెండ్లిలో బావగారి నొక్క నిమేషము వదలియుండలేదు. నారాయణరావు తన బావ మరదిని దగ్గరకు తీసికొని యాతడడుగు విపరీతపు బ్రశ్నల కోపికగా జవాబులు చెప్పచుండువాడు. చిన్న చిన్న కథలు చెప్పువాడు.
నారాయణరా వెప్పుడు వచ్చిన నప్పుడు కేశవచంద్రుడు దగ్గరకు జేరుట జమీందారునకు పరమహర్ష కారణమైనది. కాని వరదకామేశ్వరీదేవికి బొమముడి తెప్పించినది. ఆ బండచేతులలో బిల్లవాడు నలిగిపోవునేమోయని యామెకు భయము కలిగెను. ఆ బాలకునితో రహస్యముగా దల్లి, నారాయణరావు బండవాడనియు అస్తమాన మాతని కడకు వెళ్లవద్దనియు, నాతని బండతనమే యా బాలకుని కంటుకొనుననియు జెప్పినది. ​ 'బావ బండవాడుకాడు! మంచివాడు. నాకు కథలు చెప్తాడు, ఇంకా ఎన్నో సంగతులు చెప్తాడు. బావ అక్కయ్యకన్న బాగా సంగీతము వాయిస్తాడు ఫిడేలుమీద.'
తల్లి తెల్లబోయి కుమారునికి జవాబు చెప్పకుండ వెళ్ళిపోయినది.
అతని చిన్న హృదయములో, దన బావగారిని దండ్రిదక్క తక్కిన యందరు హేళనజేయుచున్నారని యస్పష్టముగా దోచినది. నే డా బాలకుడు, శారదయు జగన్మోహనరావు మాట్లాడుట చూడగనే, అతని హృదయమున జిరుకోపము వచ్చినది. జగన్మోహను డాతని జూచి 'ఏమండో కుమారరాజా బావగారు! నీ పుస్తకాలన్నీ ఏవోయి?'
'లేవు. ఎక్కడో ఉన్నాయి.'
'కోపం వచ్చిందా బావా?'
'రాలేదు.'
'మరి కోపంగా ఉన్నట్లున్నావే బావా?'
'అబ్బా! నాకు పనివుంది. ఒరే రాముడూ!'
'బాబు!' అని నౌకరు రాముడు లోనికివచ్చినాడు. ఎత్తుకోమని కేశవచంద్రుడు చేతులు జాచుటయు, సేవకుడు రాముడా బాలు నెత్తుకొని బయటికి వెళ్ళెను. శారదయు లోనికిబోయినది.
జగన్మోహనుడట్లే యాసోఫాపై నధివసించియుండి, శారదావిగ్రహమును తలపోసికొనుచు కూరుచుండెను. ఇంకను జిన్నపిల్ల. శారద వైఖరిజూడ భర్తను ప్రేమించుటలేదని తోచుచున్నది. తన మేనత్తయు నల్లుని పూర్తిగా రోయుచున్నది. తెలిసియో తెలియకయో తనకు మేనత్త సహాయము చేయునట్లే యున్నది. కొంచెము బాగుగా పాచిక పారించినచో శారద యవలీలగ దన గౌగిలింతకు జేరును. ఈ సంగతి యితరులకు దెలిసినచో నెవరేమిచేయగలరు?
శారద యింటిలోనికిబోయి, సంగీతపు గదిలో తన గురువుగారు శ్రీరామయ్య గారు వచ్చియుండుటచే, ఫిడేలు తీసి సవరించుకొని కమానుకు రజను రాచి తీగలపై 'ససరిరి' యని ప్రసరింపజేసెను.
శారదాదేవి ఫిడేలును, తండ్రిగారు తమ స్నేహితుడొకడు యూరపు ఖండముపోవుచుండ, హాలండునుంచి తెప్పించినారు. ఫిడేలువాద్య మరబ్బులది. అది సారంగికి సంబంధించినది. అచ్చటనుండి యరబ్బుల ప్రభుత్వము పాశ్చాత్య దేశములకు దన తేజస్సును బరపినపుడు ఫిడేలును ఫ్రాన్‌సు సృజించినది. పాశ్చాత్యదేశమే దాని జన్మభూమి యనునంతవరకు బెంపొందింపబడినది. ముఖ్యముగా ఫ్రాన్‌సు, ఇటలీ, జర్మనీ, హాలండు దేశములలో ఫిడేళ్ళ నద్భుతముగ నిర్మించెదరు. కొన్ని కొన్ని ఫిడేళ్లు యేబదివేల రూప్యములు ఖరీదుగలవి యున్నవి. వానిలోని శ్రుతిధ్వను లతిసున్నితములు, నపరిమితమధురములు, నత్యంత గంభీరములై అతి సూక్ష్మములై యుండునట. ​ సారంగి భరతదేశమునకు ప్రథమమున క్రీ.వె. నయిదాఱు శతాబ్దులలో వచ్చినది. పదునెనిమిదవ శతాబ్దిలో ఫ్రాన్‌సు వర్తకులు ఫిడేలు తీసికొనివచ్చినారు. పందొమ్మిదవ శతాబ్ది కది భారతదేశమున ముఖ్యములగు సంగీతవాద్యము లలో నొక్కటియైనది. ఆనాటినుండియు నీ వాద్యము తన వాద్యముగా, గాత్రమునకు వీణకు అనుకరణవాద్యముగా, విజృంభించి, యార్యసంప్రదాయ వాద్యమై పురాతనమైన వేణు వీణావాద్యముల కనుంగు చెలియలైనది.
ఆంధ్రదేశమున నీ వాద్యము నెక్కువ నాట్యవిద్యాపారంగతులగు గణికల నాట్యమున కనుకరణముగా నుపయోగించినారు. పండితులును దీనిని మహావాద్యములలో నొకదానిగా నంగీకరించిన నాటినుండియు దక్షిణాపథమున గోవిందస్వామి పిళ్లయు, చౌడప్పయు, నాంధ్రమున కోటయ్యగారు, వారణాసి బ్రహ్మయ్య, బలరామయ్యగారలు, హరి నాగభూషణముగారు, ద్వారం వెంకటస్వామినాయుడుగారు నీ వాద్యమున కుత్కృష్టత సముపార్జించి పేరెన్నికనొందిరి. ఇంకను దక్షిణాపథమున, వాద్యముగ ఫిడేలు నానాటికి విజృంభించిపోవుచు, పాశ్చాత్య విద్వాంసులగు సొనానిని మొదలగు వారి వాద్యముతో దులదూగుటకు సిద్ధులగు పండితుల గననున్నది. జపాను దేశమునను నీ వాద్యము పరమవాద్యమైనది. హాలండు మొదలగు పాశ్చాత్య దేశములతో సమానమై, ప్రపంచమునకెల్ల నుత్కృష్టమగు నొకటి రెండు ఫిడేళ్లతో సమానమగు నైదో, యారో ఫిడేళ్లను జపాను సృజించుకొనినది.
శ్రీరామయ్యగారు ఫిడేలులో నసాధారణ ప్రజ్ఞ కలవారు. గాత్రము నందును బండితుడు. సంగీతపాఠములు శిష్యురాండ్రకు జెప్పి వారిని బ్రజ్ఞావంతుల జేయుటలో నమిత చాతుర్యముగలవారు. గానవిద్యాప్రవీణులగు పండితులందరు నధ్యాపనమున సమర్థులుగారు. ఉపాధ్యాయునకు బూర్ణ హృదయ ముండవలయును. దీక్ష్ణమగు మనస్సుండవలయును. శిష్యుని హృదయము, మనస్సు గ్రహించు తేజశ్శక్తి యుండవలయును. లేనిచో గురువెంత విద్యాపారంగతుడైనను శిష్యునికి విద్య రానేరదు. అతని విద్య లోహపేటికాంతర్నిగూఢ గుప్తధనమువంటిదే. ఎమ్. ఎస్ సి., డి. ఎస్ సి. మొదలగు మహోన్నత పరీక్షలలో నుత్తములుగా గృతార్థులైన మహానుభావులు కొందరు శిష్యులకడ నోరు విప్పలేరు.
శ్రీరామయ్యగారు పవిత్రహృదయుడగుటచే గొందరివలెగాక, తన విద్య పూర్ణముగా, శక్తిగల శిష్యుల కీయ సంకల్పించినారు. అట్టి మహానుభావునికడ విద్య నేర్చుకొనుటకు శారద యేమినోము నోచుకొన్నదో యని జమీందారుగారు పరమానందము నందుచుందురు.
ఆ రోజున శ్రీరామయ్యగారు శిష్యురాలికి 'ఎందరో మహానుభావు' లను త్యాగరాజకృతి నేర్ప సంకల్పించినారు. ​ కుమారరాజా కేశవచంద్రరావునకు సంగీతమన్న చిన్నతనమునుండియు నిష్టమే. శారదకు పాఠము పూర్తిగా వచ్చినరోజున మరల నాఖరుపరీక్ష చేయునప్పు డాడింభకు డెట్లు గ్రహించునో సంగీతపు గదిలోనికి చల్లగావచ్చి కూర్చుండును. పాటయంతయు నగువర కచ్చటనుండి యమందానంద మొందును. తరువాత నొక్కనిముసమైన నచ్చట నుండడు.
ఆ రోజున నదివరకు బూర్తిగావచ్చిన కృతి బాడునప్పు డా గదిలో కూర్చుండి, కొత్తపాఠము మొదలుపెట్టుటతోడనే యచ్చటినుండి కేశవ చంద్రుడు విసవిస వెడిలిపోయి 'రాముడూ!' అని కేక వేసెను.
'చిన్నబాబుగారు పిలుస్తున్నారు!' అని కేశవచంద్రు నాడించు సేవకుడు పరువిడివచ్చినాడు.
బ్రాహ్మణ జమీందారు నింట నెవ్వరైనసరే సేవకులుగా నియమింపబడుదురు. కాని వెలమ, క్షత్రియ, కాపు, కమ్మ జమీందారుల యిండ్ల దాసీలు, కాసాలు వంశపారంపర్యముగా సేవజేయుచునుందురు. జమీందారులను వారి సేవకులు 'బాబు' లనియు గుమారరాజులను 'చిన్న బాబు' లనియు బిలుచుచుందురు.
జమీందారు బిడ్డలగుటయే గారాము, అందులో లేక లేక జనించిన బిడ్డడగుటచే సేవకులందరు నాతని కనుసన్నల మెలగుచుందురు. బాలకుని యేడువనీయకూడదు. బాలకు డాడుకొనుటకు వలయు సామాను లనేకము లున్నవి. నడుపుటకు రైళ్ళు, మోటార్లు, ట్రాములు, ఇంజనులు, బొమ్మలు మొదలగు నాటవస్తువు లెన్నియేని యున్నవి.
కేశవచంద్రుడు బాలకుడయ్యు మితభాషి, పలికిన రెండు పలుకులు ముద్దు లొలుకును. ఒకసారి యీడుకుంమించిన గాంభీర్యము వహించి మిన్నకుండును.
తల్లి యాతని కొకప్పుడు శ్రీకృష్ణునివలె వేషమువేయును, ఒకనాడు అక్బరుపాదుషావలె వేషమువేయును, ఒకనాడు జార్జిచక్రవర్తి వేషము వేయును.
౧౩ ( 13 )
శా స న స భ
జమీందారుగారు చెన్నపట్టణము శాసనసభ సమావేశమునకై వెడలినారు. రైలుకడ కెదురువచ్చిన యల్లుని గుశలమడిగి యేదియేని విషయముల మాట్లాడుకొనుచు నింటికి బోయినారు. లా కాలేజీ యొంటిగంటకు మూసివేసెదరు కాన వీలయినచో దానొక పర్యాయము సమావేశమునకు వచ్చెదనని నారాయణరావు మామగారితో జెప్పినాడు. ​సభికులందరు రెండుభాగములుగా కూర్చుందురు. ప్రభుత్వపక్షమువా రధ్యక్షుని కుడిచేతివైపునను, ఎదిరిపక్షమువా రెడమభాగమునను పీఠములపై నధివసించెదరు. ప్రభుత్వపక్షమున మంత్రులు, గవర్నరు, కార్యనిర్వాహక సభాసభ్యులు, మంత్రులపక్షము వారు శాసనసభకు ప్రభుత్వముచే నియమితులైన సభ్యులు నుందురు. ప్రభుత్వవిధానములో జరిగిన పొరపాట్లు, తప్పులు, మాయలు ప్రపంచమున కెరిగించుటకు, ప్రభుత్వము వారి బడాయిని పటాపంచలు చేయుటకు, కష్టనిష్ఠురములు చెప్పుకొనుటకు, ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహకవర్గము వారిని మంత్రులను ఎదిరిపక్షము వారు ప్రశ్నలడిగెదరు.
ఆయా ప్రశ్నల నడిగెదమని సభ్యులు ముందుగానే తెలియజేయవలను. ప్రశ్నకాలము వచ్చినప్పుడా ప్రశ్నకు సంబంధించు నితర ప్రశ్నలనుగూడ నడుగవచ్చును. ఇట్టి ప్రశ్న వేయుచున్నానని సభ్యుడు తెలియజేయుటతోడనే యాజిల్లాలో నా శాఖముఖ్యోద్యోగికి ఆ విషయమును గూర్చి వివరములకొరకు వ్రాసెదరు. వా రేజవాబిచ్చెదరో యాజవాబే శాసనసభలో ప్రభుత్వసభ్యుడు వినిపించును. ఒక్కొక్క ముఖ్యవిషయము వచ్చునప్పుడు ప్రభుత్వ వ్యతిరేక పక్ష సభ్యులు ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహకవర్గసభ్యులను ప్రశ్నలచే గజిబిజి చేయుదురు. ప్రభుత్వ సభ్యులుమాత్ర మీ తాటియాకు జప్పుళ్లకు వెఱవరు.
చెన్న రాజధానిలో బ్రాహ్మణ బ్రాహ్మణేతర సమస్య తీవ్రముగా నున్నది. చెన్నరాజధానికన్న కొంచెము తక్కువగా బొంబాయి రాజధానిలో నున్నది. చెన్నరాజధానిలో బ్రిటిషు ప్రభుత్వము వచ్చినప్పటి నుండియు బ్రాహ్మణులు ప్రభుత్వోద్యోగములు సముపార్జించియుండిరి. అందు అరవ దేశపు టయ్యర్లు, నయ్యంగార్లు నుత్తమోద్యోగము లన్నియు తమ కాణాచిగా జేసికొనిరి. మరియు దక్షిణాపథమున బ్రాహ్మణేతరులను బ్రాహ్మణులతి నీచముగ జూచుచుండిరి. బ్రాహ్మణాగ్రహారవీథుల బ్రాహ్మణేతరులు వెళ్లుట యెంతయో కష్టతమమై యుండునది. బ్రాహ్మణునకు బ్రాహ్మణేతరునకు నెంతస్నేహమున్న నా బ్రాహ్మణేతరుడు బ్రాహ్మణుని యింటికి భోజనమునకు వచ్చినప్పు డింటిలో నందరు భోజనము చేసినవెనుక, వీథిసావడిలో భోజనము వడ్డించెదరు. కాఫీ దుకాణములలో బ్రాహ్మణులకు వేఱు, బ్రాహ్మణేతరులకు వేఱు.
రాను రాను బ్రాహ్మణేతరులకు బ్రాహ్మణులన్న కోపము, ఉడుకు బోతుతనము, తమస్థితి వృద్ధిచేసికొనవలెనన్న యిచ్ఛయు జనించినవి. వైద్యశిఖామణి యగు డాక్టరు నాయరు యాజమాన్యమున బ్రాహ్మణేతర సమావేశములు జరిగినవి. ఉపన్యాసములు, వ్యాసములు, కొరడా చురుకువలె కత్తిపోటుల వలె తీవ్రముగ ప్రబలినవి. బ్రాహ్మణేతర సమస్య యాంధ్రదేశమున కెగబాకినది. త్యాగరాజశెట్టి, కూర్మా వెంకటరెడ్డినాయుడు, రాజా పానగల్లు, రామస్వామి మొదలియారు మొదలగువారు నాయకులై విజృంభించినారు. ఉద్యమ స్థాపకుడగు డాక్టరు నాయరు చనిపోయినారు. ఇంతలో మహాత్మాగాంధి గారు ​దేశమోక్షమునకై సహాయ నిరాకరణోద్యమము మొదలుపెట్టిరి. బ్రాహ్మణేతర నాయకులు ప్రభుత్వపక్షము జేరిరి. మాంటేగు చెమ్సుఫర్డు రాజ్యవిధానము వచ్చుటతోడనే శాసనసభలో నెన్నుకొన్న సభ్యులలో నుండి మంత్రుల నియమించవలసివచ్చినది. బ్రాహ్మణేతర నాయకులు తమ్ము మంత్రుల జేయవలయు ననియు లేనిచో మహాత్మాగాంధిగారి యుద్యమమునందు జేరెదమనియు బెదరించిరట. అప్పుడు వెల్లింగ్టన్ ప్రభువు పానగల్లురాజాను ముఖ్యమంత్రిగా, వెంకటరెడ్డినాయుడు, పరుశురాము పాత్రోల నుపమంత్రులుగా నియమించెను.
మహాత్మాగాంధీ బార్డోలీలో సత్యాగ్రహోద్యమమును చౌరీచౌరా దౌర్జన్యము కారణముగా మానివేసినయపుడు దేశబంధుదాసు, పండిత నెహ్రూ గారలు స్వరాజ్యపార్టీ నేర్పాటుజేయ దేశమంతట నాపార్టీ వ్యాపించి శాసనసభలలో బ్రవేశించెను. కాని నిరాకరణవాదులే భరతదేశమున నెక్కువగా నుండుటచే స్వరాజ్యపార్టీ వారొక్క నాగపురములోను, బెంగాలులోను మాత్రము శక్తిసంపన్నులు కాగలిగిరి. చెన్నరాజధానిలోగూడ నా పార్టీ విజృంభించు చిహ్నములున్నవి. వారు ముఖ్యపక్షముగా మదరాసు శాసనసభలో ప్రభుత్వమువారి నెదుర్కొనుచుండిరి. జాతీయవాదులనువారు కొందరొక చిన్నపార్టీ గట్టి స్వరాజ్యపార్టీ వెనుక మద్దత్తుగా నుండిరి. అట్టి జాతీయ పక్షమునకు మన జమీందారుగారు నాయకుడు.
ఆరోజు సభలో జమీందారుగారు కృష్ణా గోదావరిజిల్లాలలో రైతుల కష్టములగూర్చి పెక్కు ప్రశ్నలడిగిరి. స్వామి వెంకటాచలసెట్టి మొదలగువారు మన జమీందారుగారికి బలము గలుగచేసిరి. అరగంటవరకు ప్రభుత్వమువారు ముళ్ళపై నడిచినట్లయినది.
ఇంతలో జమీందారుగారు నాంధ్రజిల్లాలను ప్రత్యేక రాష్ట్రముగా విడ దీయవలయునను తీర్మాన ముపపాదించిరి.
'అయ్యా అగ్రసనాధిపా! నేనీ యుపపాదన చేయుట రెండవసారి. అప్పుడప్ప డాంధ్రనాయకు లనేకు లీ యుద్యమము నీ సభలో ప్రకటించియే యున్నారు. ఆంధ్రోద్యమ మిప్పటికి బదిపదేను సంవత్సరముల నుండియు దేశమున వ్యాపించి ఆంధ్రులనుత్సాహశీలుర నొనర్చుచున్నది. అఖిల భారత జాతీయ మహా సభవారు దాని నామోదించి యా ప్రకారము వారి సంఘముల యేర్పాటుతో ఆంధ్రరాష్ట్రమును ప్రత్యేకముగా విభజించిరి.'
'ఆంధ్రరాష్ట్రము చెన్నరాజధానిలో కొంచె మెచ్చుతగ్గుగా సగమున్నది. పదునొకండు తెలుగుజిల్లాలు, నేజన్సీయు నున్నవి. రెండుకోట్ల పైచిల్లర జనమున్నారు. రాష్ట్రాదాయము సగము తెలుగుజిల్లాల నుండి వచ్చుచున్నది. ఆంధ్రదేశము అస్సాముకన్న, మధ్య రాష్ట్రముకన్న, పంజాబుకన్న పెద్దరాష్ట్రము. ఇప్పుడే చెన్నరాష్ట్రీయ పరిపాలనము రెండు రాష్ట్రపరిపాలనములవలె జరుగుచున్నది. పోలీసు, ఎక్సయిజు, రెవిన్యూ, విద్య, డి.పి.డబ్ల్యు, అటవి, ​గృహములు మొదలగు నన్నిశాఖలపై రాష్ట్రాధికారులున్నను, రాష్ట్రాధికారులకు జిల్లాయధికారులకు మధ్య రాష్ట్రాధికారులతో సమానులను నిరువురు మువ్వు రధికారు లుండియున్నారు. అఖిల భారతీయ ప్రభుత్వ సంబంధమగు పోస్టలు, తంతులు, రాబడి ఆదాయము, ఉప్పుపన్ను మొదలగు శాఖలును రెండు రాష్ట్రముల కేర్పరచినట్లే రాష్ట్రమున రాష్ట్రాధికారి చేతిక్రింద నిరువురు మువ్వు రధికారుల నేర్పరచినారు.
'న్యాయస్థానముల విషయములో మదరాసు ఉన్నత న్యాయస్థానమున సరిగా పని జరుపవలెనన్న నిప్పుడున్న న్యాయాధికారులకు రెట్టింపుమంది నింకను నేర్పరుపవలయును. ఒక్కొక్క వ్యాజ్యము పరిష్కరింపబడవలె నన్న పెక్కు సంవత్సరములు పట్టుచున్నది. అట్టియప్పుడు రెండు ఉన్నత న్యాయస్థానముల నేర్పరుపవచ్చును. నేను వేసి చూపించిన లెక్కల ప్రకారము రెండు రాష్ట్రములు చేసినచో ఖర్చెక్కువ యేమాత్రము కాదు.
'కలిసియుండుటచే నుద్యోగములకని, సౌకర్యములకని ఆంధ్రులను తమిళసోదరు లణగద్రొక్కి వేయుచున్నారని గోల యెక్కుడగుచున్నది. ఈ రెండుజాతులును విడిపోయినచో నిరువురు నపరిమిత స్నేహముతో సౌహార్ద్రముతో నుండుటకు వీలున్నది.'
ఈ విధముగా జమీందారుగా రొకగంటన్నర మాట్లాడినారు. కొందరిటు కొందరటు మాట్లాడినపిమ్మట కాలముదాటిపోవుటచే ఓట్లుగైకొనుట ఆగిపోయినది.
మధ్య ఫలహారములకు లేచునప్పుడు జమీందారుగారు, శాసనసభా ఫలహారశాలనుండి యుపాహారములు దెప్పింప తన యల్లుని, నాతనితో వచ్చిన ముగ్గురు స్నేహితులను బిలిచి విందొనర్చెను. తన స్నేహితుల కనేకుల కల్లుని, యాతని స్నేహితులను బరిచయ మొనరించెను. వారందరు రెండు కారులలో వారి గృహములకు వెడలిపోవుచుండ ఆంధ్రపత్రిక తరఫున శాసనసభా కార్యక్రమము బత్రికకు నివేదింప వచ్చిన పరమేశ్వరునితో జమీందారుగా రిట్లనిరి :
'చూశారూ, పరమేశ్వరమూర్తి గారూ! ఇల్లాగ ఉంటుంది. మా అకాండతాండవం. ప్రభుత్వము వారు సూత్రధారులై తమ యిచ్చవచ్చినట్లు మమ్ము కీలుబొమ్మలను జేసి ఆడిస్తూ తమ పబ్బం గడుపుకొనిపోతూవుంటారు, మా అంతట మే మొక్క వ్యాపారంకూడా చేయలేము. ఎన్నిక సభ్యులు ప్రభుత్వపక్షము వారికన్న అధికంగా వున్నారనుకొందాం. మావారొక విషయము శాసనము చేయించాలనుకుంటే గవర్నరు, వైసురాయిగారల అనుమతి కావాలి. తర్వాత దేశంఅంతా ప్రచురణము చెయ్యాలి; తర్వాత ప్రత్యేక సంఘంవా రా విషయం తర్జనభర్జన చేసి నివేదిక తయారుచేస్తే, దానికి శాసనసభలో ఎక్కువమంది ఒప్పుకొని నడిపిస్తే గవర్నరుగారు, గవర్నరుజనరలుగారు ​ఇండియా కార్యదర్శిగారు అనుమతులిచ్చి దస్కతులు చేస్తే అప్పటికది 'లా' అవుతుంది. ఎన్నిచోట్ల పురిటిలో సంధికొట్టవచ్చునో ఆలోచించుకోవయ్యా!'
పర: అందుకనేనండీ మా నారాయుడంటాడు సరియైన స్వరాజ్యం రానంతకాలం ఈ ఫార్సు జరుగుతూనే ఉంటుంది. నిజమైన ప్రజాపరిపాలన కవకాశంగల స్వతంత్రం ఉంటే చాలు. దాన్ని మనం ప్రజాస్వామికం (రిపబ్లికు) అన్నాసరే, వలసరాజ్య పరిపాలనావిధానము (డొమినియన్ స్టేటస్) అన్నా సరేనటండి.
జమీందారు: అంతవరకు మనం ఏమి మాట్లాడకుండా ఊరుకుంటే ప్రభుత్వం పెచ్చుమీరిపోదండీ? కాబట్టి గడబిడ చేస్తుంటే కొంతవరకయినా లాభం ఉంటుందా ఉండదా?
నారా: ఉండదని కాదండి; ఆ లాభం, అసలు భూమిరావలసి వ్యాజ్యాలు జరుగుతూంటే వరి ఊడ్చలేదు, వరిలో కిచిడీసాంబా ఊడ్చలేదు అని దెబ్బలాడితే వచ్చేలాభంలా ఉంటుందండి. వ్యాజ్యదార్లకు వాజ్యం ఆలస్యమయినకొద్దీ ఫలసాయం నష్టం. ఒకవేళ ఫలసాయానికి ఖర్చులకు డిక్రీ అయినా అవి వసూలు అవుతాయని వ్యాజ్యదారుకు ధైర్యం ఎల్లా ఉండకూడదో అంతే మనస్థితి అవుతుంది. దేశం అప్పులు ఎక్కువవుతున్నాయంటున్నాము. ప్రభుత్వంవా రిదివరకు చేసిన అప్పులకు వడ్డీ పెరుగుతూ వుంది. కొత్తఋణాలు చేస్తున్నారు. మనం ప్రభుత్వంతో ఇప్పుడైనా రాజీపడితే ఈ పన్నులన్నీ బ్రిటిషు ప్రభుత్వంపైన రుద్దడానికి, ధర్మం ఎల్లా వున్నా, వ్యవహారంవల్ల వీల్లేకుండా చేస్తున్న వీ సభలు. అప్పుడు మనకు నష్టం కాబట్టే యావన్మందీకలిసి యేదో ఒక స్వతంత్రతకు, ఏక తాటిమిద పని చేస్తే నిమిషంలో ప్రభుత్వంవారు రాజీకి చక్కా వస్తారు, అంటుంది కాంగ్రెసు.
జమీం: అవును, మన ఆశయాలు చాలా గొప్పగానే ఉంటాయి, నారాయణరావూ! కాని మానవప్రకృతికూడా మనం ఆలోచించాలి. ఒక్క చిన్న కుటుంబంలో నలుగు రన్నదమ్ములకు నాలుగు భావాలుండి నాల్గుమార్గాల వెళ్తారుగదా? అటువంటప్పుడు ముప్పదిమూడుకోట్ల జనంవున్న మనరాజ్యంలో మూడుకోట్ల భావాలైనా వుంటాయి. అందుకని దారులు రకరకాలుగావున్నా 'సర్వదేవ నమస్కారః కేశవం ప్రతిగచ్ఛతి' అన్నట్లుగా అందరూ కలిసి ఒక చోటికే వెడుతున్నాం గనుక మన గమ్యస్థానం చేరుకోవచ్చును. అట్లాకాక ఒక పక్షంవారు తదితరులు అంతా తమపక్షమే చేరాలని మూర్ఖపు పట్టుపట్టి కూచుంటే అసలు మనప్రయాణానికి అడ్డంరాదా అని నేననేది.
నారా: చిత్తం. మీరు చెప్పింది నేను కాదనను. మహాత్మాగాంధిగారు మూర్ఖపుపట్టు పట్టినాడని మనం అనుకోడానికి సావకాశం లేదని నా మనవి. ఎందుకంటారా, పెద్ద జబ్బులకు పెద్దరకం మందులు, గట్టిరకం వైద్యం కావాలి. సర్వతోముఖం అయిన జ్ఞానం కలిగిన గొప్ప వైద్యుడు జబ్బుకు ​తగిన వైద్యం సమకట్టుతాడు. మహాత్మాగాంధి, అట్టి వైద్యుడనే నిర్ధారణలున్నవి. కాబట్టి ఆయనమార్గము పూర్తిగా తొక్కక తలోవైద్యం చేస్తే దేశం యొక్క జబ్బు ఎల్లా కుదుర్తుందండి?
జమీందారు: దేశబంధుదాసుగారి పద్ధతికూడ మనం ప్రయత్నంచేసి చూస్తే మంచిదికాదా?
పర: దానికి గాంధీగా రడ్డుపడకుండా తప్పుకొని దాసుగారు మొదలగు వారితో రాజీనామా చేసుకొని తాను ఖద్దరు, పంచమోద్ధరణ నెరవేర్చెదనని సంకల్పించుకొన్నారు గాదండీ?
జమీం: నిశ్చయమే కాని ప్రజలందరు స్వరాజ్యవాదులకు సహాయము చేయుటలేదు. అందువల్ల స్వరాజ్యపార్టీ వారి బలం రెంటికిచెడిన రేవడిలా ఉన్నది. కాంగ్రెసు తమ చేతులలో లేదని ప్రజాదరణం చూరగొన్న నిరాకరణవాదులు, గడ్డితట్టలో పడుకున్న కుక్కల్లా తాము తినకుండా ఇతరులను తిననీయకుండా చేస్తున్నారు. తాము శాసనసభలకు సభ్యులుగా వచ్చి జాతీయపక్షాన్ని బలపరచి ప్రభుత్వము చేతబూని, ప్రజలకు అనుగుణమైన ప్రభుత్వం చేయడం మంచిదికాదటయ్యా పరమేశ్వరరావుగారూ?
పర: అల్లా ప్రభుత్వం ఒప్పకపోతేనండీ?
జమీం: ఒప్పరూ, ఒప్పకుంటే గవర్నరు శాసనసభను రద్దుచేసి, కొత్త ఎన్నికలు ప్రచురించాలి. అందులో మనవాళ్ళే తిరిగి ఎన్నుకోబడతారు. మళ్ళీ మనవాళ్లే ప్రజలపక్షమై మంత్రులై మరల యుద్ధంచేసి విజయం పొందవచ్చు కాదా?
పర: అప్పుడు గవర్నరుగారు ఒప్పుకోకపోతేనండి?
జమీం: ఈ ప్రభుత్వవిధానం రద్దుచేసి తాను, తన కార్యనిర్వాహక వర్గపు మంత్రులు రాజ్యం చేసుకోనీండి. శాసనసభ వట్టి నాటకం అని ప్రజలకు తెలుస్తుంది.
నారా: అదేనండి, అట్టినాటకము అని గాంధీగారు గ్రహించి, ఆ రోగము మూలానికే తగుచికిత్స చేయవలె నంటున్నారు! టైఫాయిడు జ్వరం వచ్చిన రోగిని డాక్టరొకరు మలేరియా కాదని తెలిసియు, ప్రపంచమునకిది టైఫాయిడు అని నిర్ధారణచేయుటకు క్వయినా యిచ్చి యిచ్చి జ్వరం తగ్గలేదండి అని చూపించి, అప్పుడు టైఫాయిడు అని చికిత్స చేయదలచుకొన్నట్లు వుంటుంది కదాండి. ఈ ఆలస్యంవల్ల రోగికి ప్రాణాపాయంకూడా రావచ్చుకదాండీ?
జమీం: మలేరియా యని నిజంగా అనుకుంటే!
నారా: చిత్తం. అలా అనుకునే, ముప్పదియైదు సంవత్సరములు చికిత్స చేసినారు. ఇంకెంత కాలమండీ?
పర: మనదేశం దివ్యమైనది. నాలుగురోజులు ఆలస్యం చేస్తే ఏమిరా?
నారా: అవును, మన ఆత్మలు ఆద్యంతరహితములు. వైద్యమెందుకు? ​
౧౪ ( 14 )
నారాయణ మరునాడు హైకోర్టులో శ్రీయుత అల్లాడి కృష్ణస్వామి అయ్యరును, శ్రీయుత ఎస్. శ్రీనివాసఅయ్యంగారును సంపూర్ణ న్యాయాధికార సభలో హిందూధర్మశాస్త్రవిషయమై సలుపువాదన వినుటకై యేగి, సాయంత్రము నాల్గింటివరకు విని యానందించి రామకృష్ణలంచిహో మను ఉపాహార శాలకుబోయి యచ్చట పూర్ణముగ మెసవి, తన కారునెక్కి తిన్నగ కీలుపాకు లోని మామగారి భవనమునకు బోవునప్పటి కచ్చట సహాధ్యాయుడగు యరవ స్నేహితుడొకడు వేచియుండుట జూచెను. మామగా రప్పటివరకు నింటికి వచ్చియుండ లేదు.
నవ్వు మోముతో స్నేహితుని రెండుచేతులపట్టి యూపుచు, 'ఎంతసేపయిందండీ, సాంబారయ్యరుగారూ?' యని ప్రశ్నించెను.
'నారాయణ్ నీ వరగంట లేటండిదా.'
'తలవనితలంపుగా రెండుత్తరాలు వ్రాయవలసి వచ్చింది. అందుచేత ఆలస్యం అయింది క్షమించు.'
'ఆ ఫరవాలేదుదా.'
'ఒక పదినిమిషాల్లో వస్తున్నాను. కొంచెం కాఫీ, పళ్లు పుచ్చుకోండిమీ. మణీ! నా ఫలహారం అయింది, మణీ!'
'వరాం సార్!'
'అవసరందా లేదయ్యా ఆవకాయరావుగారూ.'
'పనికిరాదు సాంబారు అయ్యరూ!'
నారాయణ త్వరత్వరగా క్షురకర్మ చేసికొని లోనికిపోయి దుస్తులుతీసి స్నానజలముల నిర్వాణయను సువాసనాద్రవ్యమును గలపి స్వదేశీ లవండెరు సబ్బు రుద్దుకొని జలకమాడి, తన దుస్తులగదిలోనికిపోయి, ఖద్దరుపంచెయు ఖద్దరులాల్చీయు ధరించి, ముందుజుట్టులో యూడికొలోను పూసికొని నున్నగా వెనుకకు దువ్వి, సీతానగరం ఆశ్రమం అత్తాకోడలంచుల జరీఖద్దరు ఉత్తరీయం దక్షిణాది మడతలు బెట్టినదానిని భుజమున వేసికొని కాళ్లకు లూథియానా చెప్పులుతొడిగి, చేత నొక చక్కని బెత్తముధరించి, యవయవములన్ని ఛలఛల మన, రెండవ యర్జునునివలె స్నేహితుడు కూర్చుండు మధ్య మందిరములోనికి విచ్చేసినాడు. అంతకుముందే ఉపాహారపుగదిలో ఉపాహారము మెసవి, కాఫీత్రావి యా యరవ స్నేహితుడును గనిపెట్టుకొనియుండెను.
మామగారి పెద్దకారును డ్రైవరు తీసికొనివచ్చి ప్రాంగణము ముందుంచుట తోడనే మన స్నేహితు లిరువురు నెక్కి యందు గూర్చుండిరి, దేహముకదలని ​కదలికతో, కారు బొంయి, బొంయి మనుచు పున్నేమలై రోడ్డు, ఎగ్మోరు, హారిస్ వంతెన, రౌండుఠానా, మౌంటురోడ్డు, తిరువల్లిక్కేణి పోయి యచ్చట అక్బరుసాహెబు వీథిలో నొక చిన్న మేడకడ నాగినది.
అరవస్నేహితుడు: నారాయణ్! వీళ్ళు ఇక్కడనుంచి ఇంకోచోటి కిదా మార్తురు. ఈ మేడ ఒక మోస్తరుగా ఉండును.
నారా: అవును. ఈ ప్రాంతాలు అంత ఆరోగ్యంగా ఉండవు. వీళ్ళేమన్నా డబ్బుగలవాళ్ళేనా?
అర: అంత పరవాలేదు. తండ్రి జిల్లా ముఖ్య వైద్యుడుగా ఉద్యోగం చేసి పింఛను తీసిదా చచ్చిపోయినాడు. ఇప్పుడు తల్లి, నలుగురు కూతుళ్ళు, నలుగురు కొడుకులు. ఏభైవేలు మణీ యిచ్చిపోయినాడు తండ్రి.
నారా: వీళ్లు సరీగా మంగుళూరు దేశస్థులేనా?
అర: వీళ్లు తెలుగు మైసూరు కలియక. అందరికీ ఇంగ్లీషు, తెలుగు అన్ని భాషలు వచ్చునుదా. మంగుళూరు తల్లి గారిది. తండ్రి మైసూరు.
ఇట్లు మాటలాడుచు మన స్నేహితు లిరువురు లోనికి బోయిరి. లోనికి బోవునప్పటికి మధ్యమందిర మంతయు కన్నుల వైకుంఠముగ నలంకరించి యున్నది. అచ్చట పేము సోఫాలపై రకరకములగు చక్కని తెరదుప్పట్లు పరచివున్నవి. మధ్య నొక గుండ్రని బల్లయు, బల్లమీద అల్లికరుమాలును, అందుపై చీనాబుడ్లు, అలీఘరు కూజాలు వానిలో వివిధజాతి పుష్పములు నున్నవి. అచ్చట నొక కుర్చీపై మేలు పసిడిపచ్చని పదునెనిమిదేండ్ల యీడు బాలకుం డాసీనుడై యుండెను. వీరిరువురును వచ్చుటతోడనే ఆ బాలకుడు లేచి 'నటరాజన్! వచ్చినారా?' అని ఇంగ్లీషున ప్రశ్నించుచు దయచేయండి యనెను.
నట: ఈయన మా తెలుగు స్నేహితుడు నారాయణరావుగారు. ఫిడేలులో నిధి. నారాయణరావు! ఈ బాలకుడు మంగేశ్వరరావుదా. ఇక్కడే బి.ఎ. జూనియరుదా చదువుచున్నారు.
నారాయణరావు మంగేశ్వరరావులు హస్తస్పర్శ గావించుకొనిరి.
మంగే: నేను లోనికి బోయి మా యక్కగార్లను చెల్లెళ్లను బిలుచుకు వచ్చెదను. ఇచ్చట గూర్చుండుడు.
అని యాతడు లోనికిబోయెను. నారాయణరావు చదువుకున్న బాలికల సమీపించి వారితో మాట్లాడుట కిదే ప్రథమము. స్త్రీలు విద్యాధికులగుట, నారాయణరావుకున్న ఉత్కృష్టాశయములలో నొకటి. స్త్రీ విద్య జాతీయముగా నుండవలయును. లేనిచో పాశ్చాత్య విద్య నయమేమోకాని, ఏవిద్యయు లేక మూర్ఖత లోనుంచుట మంచిదికాదని యాత డూహించినాడు. 'విద్యలేకుండా స్వచ్ఛహృదయులై యుండినచో స్వరాజ్య పవిత్రముహూర్తము ​వచ్చినప్పుడు, వారికి నిజమైన పూర్వసాంప్రదాయవిద్య గరపుటకు వీలేమో' అని యాతని తండ్రి యనును.
ఇంతలో నలువురు బాలికలతో మంగేశ్వరరావు లోపలినుండి మందిరములోనికి వచ్చినాడు.
నలువురు బాలికలు మెరపుతీగెలు, నలువురు బాలికలు గౌతమీనదీ చిరు కెరటాలు.
వారి సౌందర్యమున ఆర్యత్వము నిండియున్నది.
'నారాయణరావు! వీరు శ్యామసుందరీదేవిగారు, వీరు రోహిణీదేవిగారు, ఈమె సరళాదేవిగారు, ఈమె నళినీదేవిగారు, వీరు నారాయణరావుగారు' అని నటరాజన్ స్నేహితునకు నా బాలికలకు పరిచయము గలుగచేసెను. అందరు ఒకరి కొకరు నమస్కృతులిడి, నాసనములపై నధివసించిరి.
'నారాయణ్! శ్యామసుందరీదేవిఫిడేలును; రోహిణీదేవి వీణను; సరళాదేవి జలతరంగము పియానో, యిస్ రాజ్ చిరతారు, సారంగి మొదలయినవెన్నో వాద్యాలను; నళిని మురళిని అద్బుతముగా వాయించగలరుదా. వీరి తండ్రిగారు చూస్తివా పింఛను పుచ్చుకొన్నవెనక మైసూరులో జాలకాలముండిరి. అక్కడ ఆస్థానవిద్వాంసులుదా కుమార్తెలకు నేర్పినారూ చూస్తిరా? శ్యామనుందరీదేవిగారూ, ఈ నారాయణరావుదా చాల జాగ్రత్తగా, దీక్షగా విద్య అభ్యసించాడు. చిన్నతనాన్నుంచి రామస్వామి అయ్యరికిదా నూరురూపాయలిచ్చి యీ ఊరిలో నెలలు నెలలు విద్య నేర్చుకున్నాడు. ఇట్టి మీ రిద్దరుదా కూడపలుక్కుంటే, ఇద్దరివిద్యా చాలా బాగుగా వృద్ధి అవునుదా నా ఆశయం' అని నటరాజన్ సంతోషమున జేతులు నులుముకొనుచు పలికెను.
శ్యామసుందరి యిరువదిరెండేండ్ల మిసిమిపసందుల చంపకీసువర్ణగాత్రి. నారాయణరావును చూచి 'కొంచెమాలస్యం కావడం చూచి మీరీ రోజున వచ్చుటకు వీలుకాదేమో అనుకున్నాము' అన్నది.
నారా: నేనే మా ఆలస్యానికి గారణము. క్షమించండి. మంగేశ్వరరావుగా రేవాద్యమన్నా వాయించగలరా?
నట: వాయించకేమి! అత నెప్పుడున్నూ నేర్చుకోలేదు కాని, అప్పచెల్లెళ్లు నలుగురూ నేర్చుకొనేవి వినికిడివల్ల చూస్తిరా, అవి పట్టుకొని అన్ని వాద్యాలమీదా వాయించగలడుదా.
నారా: అలాగా! బాగుంది. మీరు చాలా అదృష్టవంతులండీ, మంగేశ్వరరావు గారూ!
మంగే: మా నటరాజన్ ఏదో ఒకటి అంటూ ఉంటాడులెండి. ​ రోహి: నారాయణరావుగారు! వాద్యాలన్నిటిలో ఏది మంచిదంటారు?
మంగేశ్వరరావును, నళినియు, సరళయు లోనికి బోయి తంబూరా, వీణ, ఫిడేలు, వేణు, చితారు పట్టుకువచ్చినారు. రోహిణి తంబూరాను ధరించినది. ఫిడేలును శ్యామసుందరి తీసికొనినది. ఇరువురును శ్రుతి సరిచూచుకొన, శ్యామసుందరి పల్లవి నాలపించి, వాయించ నారంభించినది. ​
అ క్క చె ల్లెం డ్రు
ఆ నలువు రక్క చెల్లెళ్ళ యందమునం దెక్కువ తక్కువలు నిర్ణయించుట దుస్తరము. నలువురు నొకేయచ్చున పోతపోసిన విగ్రహములు, చటుక్కున జూచినచో బోలికలలో నేమియు వ్యత్యాసమున్నట్లు సాధారణులు గ్రహింపనేరరు. పరిశీలనాదృష్టిగలవారు ఆ నలుగురు బాలికలకు ముక్కులు, అడుగు పెదవులు, గడ్డములలో భేదమున్నదనియు, గన్నులలోని పాపల రంగులు వివిధములుగా నున్నవనియును, నుదురుకొలతలు రెండవ నాల్గవ బాలికల కొకతీరు నను, మొదటి మూడవ బాలల కొకతీరున నున్నవనియు, మొదటి యిద్దరి బాలలకు నుంగరముల జుట్టనియు, చివరి యిద్దరి బాలలకు నున్నని సమకేశములనియు, పెద్దయామెయు ఆఖరి బాలయు నిద్దరు పొట్టివారనియు, మధ్య వారిరువురు పొడగరులనియు గ్రహింపగలరు.
శ్యామసుందరి కంఠము కిన్నెర కంఠము, కలస్వనము, పంచమస్వర పూరితము.
రోహిణీదేవి గళమున కాకలీస్వనము, నిషాదస్వరశ్రుతి గలది.
సరళాదేవి గొంతు ధైవతస్వరశ్రుతి, వేణునాదపూరితము.
నళినీదేవి గళ మింక నేర్పడలేదు. కాని మధురమైనదగునని స్పష్టము.
శ్యామసుందరీదేవి వైద్యవిద్యయందు మూడవతరగతి చదువుచున్నది. ఆమె చెల్లెలు రోహిణి రాజధాని కళాశాలలో బి. ఎస్. సి. ఆనర్సు మూడవ సంవత్సరము చదువుచున్నది. మూడవ బాలిక ఇంటరు ప్రథమతరగతి. నాలుగవ బాలిక అయిదవ ఫారము.
శ్యామసుందరీదేవి కుటుంబము సంగతి నారాయణరావునకు నటరాజను చెప్పినాడు. రాజారావు తరగతిలో శ్యామతో మాటాడుచుండెనే గాని లజ్జా శీలుడగుటచే నామెతో దక్కినవారందరు స్నేహముగా నున్నట్లుండలేదు. నటరాజన్ కూడ వైద్యవిద్యార్థి, అతడు శ్యామతో, నామె కుటుంబముతో బాగుగా స్నేహమొనర్చెను. శ్యామాసహోదరీబృందము సంగీతలోలమని నారాయణరావు పరమేశ్వరులకు దెలిసినప్పటినుండియు వారచ్చటకు బోయి ఈ సంగీతము విని యానందింపవలయునని యనుకొనుచుండిరి.
పరమేశ్వరుడు స్త్రీలతో నంతలో స్నేహము చేయగలడు. నారాయణరావు తమంత తాము స్నేహము కోరివచ్చినవారితో గలసి మెలసి యుండగలడు. ఒక్క రాజారావునకే స్త్రీ లనిన తగని సిగ్గు.
నారాయణరావు నటరాజనులు వచ్చిన గంటకు గాని పరమేశ్వర రాజారావులకు శ్యామఇంటికి వెళ్ళుటకు వీలు చిక్కినదికాదు. మన మిత్రులారోజున ​శ్యామ ఇంటికి వచ్చి సంగీతము వినుటకును, నారాయణరావు తన సంగీతము వినిపించుటకును నటరాజనే ఏర్పాటు చేసినాడు.
ఇంతలో రాజారావును బరమేశ్వరుడు నక్కడికి వచ్చిరి. ఈతడు కవి, చిత్రకారకుడు, విమలగానవిలోలుడు. అభినయమునం దారితేరిన కళాహృదయుడు. చిత్రచిత్రమగు విషయముల పాటలుగా గూర్పగలడు. అని పరమేశ్వరుని గూర్చి యెఱింగించిరి. రాజారావు నందరు నెఱింగిన వారే.
సభ యంతట పూర్ణమై పరిమళించినది. నారాయణరావు ఫిడేలు వాయించినాడు. పరమేశ్వరు డభినయముతో, తీపియైన కంఠముతో బాటల బాడినాడు. నటరాజన్ అరవపాటల మధురముగ వినిపించినాడు. శ్యామ, రోహిణి, సరళ, నళిని యందరు వారి వారి కళాచమత్కృతి గనబరచినారు. రాచప్పను, కిట్టప్పను, బాలగంధర్వుని, ఫండేర్కరును అనుకరించుచు మంగేశ్వరరావు తియ్యనిపాట పాడినాడు.
విమలగాంధర్వము వియద్గంగాఝరియై సుళ్లుకట్టుచు, కరుళ్లు వోవుచు, ఫెళ్లున విరుగుచు, పతనములై తూలుచు ఉప్పొంగుచు, ఊగుచు ప్రవహించినది. చిరువాగు లందు కలిసినవి. ఉపనదీనదంబు లందుజేరి త్రివేణులైనవి. శాఖా నదు లందుండి వీడ్వడి వేరుదారుల శాలికేదారముల దడుపబోయినవి.
గానకళారహస్యము లావేళ పూలదోటలైనవి, నక్షత్రకాంతులైనవి, చంటిబిడ్డలనవ్వులైనవి. చక్కని లేబెయ్యగంతులైనవి, సంధ్యాసమయ శ్రీనటేశ్వర పాదకింకిణీతాళములైనవి.
ఒకరినొకరు మెచ్చుకొన్నారు. ఎవరికివారు పరవశులైనారు. ఒకరినొక రానందపరవశుల గావించినారు. లయగతులజూపు వేడుకమై లయావిష్టుడై లయబ్రహ్మను ప్రత్యక్షముచేసినా డానాడు నారాయణుడు. కమాను వేగములో 'తానం తానం తానం ఆనంతా, నంతానననన, ననాం ననాం నాంనా అనంతా' యన్న తోడిరాగములోని తానం శ్రీ బాలకృష్ణ పాదనూపుర ఘలం ఘలిత మధురతర మధుగతీవేగమై వారి నందరిని ముంచెత్తినది. అస్పష్ట మధుర సూక్ష్మ స్వరధ్వనులలోనికి గొనిపోయి యణుమాత్రము జేసి, రానురాను విజృంభింపజేసి, బ్రహ్మాండము నావరింపజేసి సమస్తసృష్టిలయముజేసి కమాను ఆపి వేసినాడు. శ్యామసుందరీదేవి పరవశయై చటుక్కునలేచి నారాయణరావునకు నమస్కరించి, 'అయ్యా! విద్వత్తుమాట యటుండనిండు, ఈ పోకడలు, ఈ స్వకపోలకల్పనాప్రవాహము అద్భుతమైయున్నది. ఈ పద్ధతి ఎక్కడ నేర్చుకున్నారండీ' యని యడిగినది.
'అమ్మా! నే నెల్లప్పడు ఫిడేలు వాయించుకొనుచునే ఉంటాను. మన దేశమున ఒక్కొక్క యుత్కృష్టవ్యక్తి జన్మించి, సంగీతాది కళలలో పురాతన సంప్రదాయజనితమగు నొక నూతన సంప్రదాయము నప్పటికి నెలకొల్పి, భవతారకమగునట్లు చేయుచున్నాడు. నేటివరకు త్యాగరాజు ననంతరమున ​మరియొక వ్యక్తి జన్మింపలేదు. నేను బాశ్చాత్య గానవిశారదుడగు నొక ఫిడేలు వాదనాకుశలునికడ పాశ్చాత్యుల పోకడలు నేర్చుకొన్నాను. జపాను సంగీతము, బర్మా, సయాము, పెరిశియా, రషియా మొదలగు వివిధదేశముల వాద్య విశేషములు జాగ్రత్తగా విని స్వరముకూర్పు, వేగము, రాగము, తాళము పరిశీలించి కొత్త కొత్త పద్ధతులు రాగములలోనికి, తాళములోనికి, కూర్పులోనికి జొప్పించినాను' అని నారాయణ ఇంగ్లీషున ఆన్నాడు.
'యెనిమిదిగంట లయినది. మనము సెలవుపుచ్చుకొందమా' యని రాజారావు లేచినాడు. తక్కినవారందరు లేచుటయు, నొకరి కొకరు వందనము లాచరించుకొనిరి. నారాయణరావు, రాజారావు, పరమేశ్వరుడు, నటరాజన్ అందరు కారుమీద నెక్కి నెమ్మదిగా సముద్రతీరముననే ప్రయాణము చేయుచు నటనుండి వీధులు తిరిగినారు.
ఎవరిండ్ల వారిని దిగవిడచి నారాయణు డింటికి చేరినాడు. ఆతని హృదయము శ్యామసుందరీదేవిని గనుగొన్నప్పటినుండియు ద్రవించిపోయినది. శ్యామసుందరి తన చెలియలైనట్లు హృదయమున ప్రత్యక్షమైనది. తన కారుగురు చెల్లెళ్ళనుకొన్నాడు. శ్యామసుందరిలో సూర్యకాంతమును జూచినాడు. సూర్యకాంతము తన యప్పచెల్లెళ్ళలో కడుగూర్చు చెలియలు. ఆమె యనిన ప్రాణమే తనకు. నూర్యకాంతము తనలో నొకయంశ, ఈ శ్యామసుందరి తనకు కొంచెము దూరపు చెల్లెలా? అవును, తన యిరువురు చెల్లెళ్ళ వెనుక చెల్లెలు. తన వాత్సల్యమును జూరగొన్నది సూర్యకాంతము. శ్యామకుకూడ నా వాత్సల్యమున నేడు చోటుదొరికినది.
కాని ఎక్కడ దీ సంబంధము! ఏజననాంతర సౌహృదమో ప్రత్యక్షమైనది. తాను తన చిన్నారి భార్యయగు శారదను బ్రేమించుకొన్నాడు. శారద తనదైవము. తన్ను బ్రోవ చనుదెంచిన దివ్యభామిని. ఆమె తన ప్రాణమునకు బ్రాణము. ఆమెను జూచినప్పుడు తన పురుషత్వ ముప్పొంగినది. తనలోని దివ్యత్వము ప్రస్ఫుటితమైనది. ఆమెను కౌగిలించుకొనవలె, ఆమెను బిగియార తనలో జేర్చుకొనవలె. ఆమె పెదవులు అమృతంపు సోనలని తాను కవనమల్లుకొన్నాడు. శారదను జూచినప్పుడు ప్రేమ, దయ, హృదయమున సంగీతము, కపోలముల వేడి, దేహమున మత్తు, ఆత్మకు ఆనందము కలుగును. ఏ స్త్రీయైన దన్నట్లు పులకరమున ఓలలాడించగలదా? తన్నట్లు పొంగింపచేయగలదా? అదియ ప్రేమ కాబోలు, అదియే ప్రణయ మహిమ!
శ్యామసుందరిపై గలిగిన ప్రీతిలో ఆమె దేహము తనకు స్ఫురించదు. ఆమె తనకు చెల్లెలు.
పరమేశ్వరుడు దీర్ఘాలోచనాపరుడై ఇంటిదగ్గర కా రాగినసంగతియు గ్రహించలేదు. 'ఓ కవీ! కలలోంచి మెలకువ తెచ్చుకోరా'యని నారాయణుడన్నాడు. ​ 'ఒరే, నేను కలకంటుంటే నువ్విందాకటినుంచి తెగ మెలకువగా ఉన్నావుకాబోలు, పక్కనే ఉన్నావుగాని ఒక్కమాట లేదే?'
'నువ్వేదో ఆలోచిస్తున్నావని!'
'నామీద పాపం దయతలచి నన్నుకూడా కాస్త ఆలోచించుకోనిచ్చా వన్నమాట. వహ్వా!'
'ఏమిటిరా నువ్వాలోచించేది? నేనూ ఆలోచిస్తూనే ఉన్నానులే!'
'అలాగా! ఈవాళ మా ఆవిడ నాపై అనుమానం పడుతుంది. నా హృదయాన్ని అద్దంలోని బొమ్మలా గ్రహిస్తుందిరా!'
'ఆ ఉపద్రవం ఎందుకు? నీ మదిని యీవాళ కదిపి కదిపి మధించి ప్రేమ అనే విషమునో, అమృతాన్నో ఉద్భవింపజేసుకున్నావా?'
'ఒరే, వాళ్లు అప్సరసలురా. వాళ్లమధ్యవుంటే ఋషులైనా నిష్కల్మష హృదయులై ఉండగలరట్రా! రోహిణీదేవి చెంత నేను చంద్రుణ్ణనుకున్నా!'
'పరమేశ్వర మూర్ధాభరణమ వనుకొన్నావు, పరమేశ్వరమూర్తివికాక!'
'అహో అవునురా! నాకళ్ళు ఆమె కళ్ళు ఏకమయినవి. ఆమె వాయించినంతసేపు నావైపు చూస్తూ పాడిందిరా. ఆమె కళ్ళు సోగలా, వాగులా!'
'ఆమె అంత అందకత్తెటరా?'
'ఒరే, నువ్వూ కవివి, చిత్రకళయందు నీకున్నూ ప్రేమ. ప్రకృతి చిత్రాలు చాలా వేస్తావు. గానహృదయం కలవాడివి. గానమే జీవితం అంటావు. నీకు తెలియదురా!'
'అరే పరమేశ్వరం! మనము మన జీవితాలు సార్ధకపరుచుకోవాలంటే మనలో ఇదివరదాకా లోటయిన స్త్రీ హృదయసందర్శనం పూజనమ్రహృదయంతో జేసుకోవాలిరా. మనకిదివరదాక స్త్రీ అంటే ఒక వస్తువో, ఏదో మనది అనే భావమే కాదుట్రా?'
'అవునోయి! నువ్వు ఇదివరదాకా అంటూనేవున్నావు. మనది త్రిశంకు స్వర్గం. మనం ఉత్కృష్టమైన పూర్వసాంప్రదాయకాలంలో అంటే వేదకాలంలోనూ లేము, నవనాగరికులమూ కాము.'
'అయితే వీళ్ళెలాంటి వాళ్ళంటావు?'
'ఇప్పుడు మనం చూస్తున్నాం. పాశ్చాత్యనాగరికతావ్యామోహంలో పడి, రెంటికీ చెడ్డవాళ్ళయితే, బడాయి, టక్కులు, ప్రాపంచికదృష్టీ కలవాళ్ళవుతారు. కాదూ...'
'కాదురా మరి! అందంగాఉన్న చక్కని జంతువులూ అవుతారు. తమ్ము ఇతర్లు చూచి ఆనందిస్తున్నారా లేదా అనేజాతి అలాంటిరకం అవునా కాదా అన్న సంగతి రాజేశ్వరుడికే తెలియాలి. రేపు మనవాడు వస్తున్నాడు. మాట్లాడితే రాజమండ్రి పరుగెత్తుతాడు. వాడిసంగతి బాగాలేదు.' ​
౧౬ ( 16 )
పు ష్ప శీ ల
రాజేశ్వరరావు బి. ఇ. మూడవతరగతి చదువుచున్నాడు. ఈ యేడాతని చదువు తిన్నని మార్గమున నడుచుటలేదు. తల్లికి జబ్బుచేసినదని వంకబెట్టి రాజమహేంద్రవరము పరుగెత్తిపోయి యచ్చట పుష్పశీల సాంగత్య మెప్పుడు దొరుకునాయని యనేక మార్గముల నన్వేషించుచుండెను. పుష్పశీలయు ననేక చిత్రవిచిత్రమార్గముల దన ప్రియుని గలసికొను నేర్పాటులు సేయుచు నావేళ పరవశురాలై యున్నది. ఆ రోజులలో బుష్పశీల భర్తపై చూపు ననురాగమునకు మితిలేదు. సుబ్బయ్యశాస్త్రిగారును దనరసికతకును భార్యచూపు నపరిమితానురాగమునకును మురిసిపోవుచుండెను.
మిత్రుడగు నొక వైద్యునిచే దన తల్లికి చాల జబ్బుగానున్నట్లు పత్రము నంది, యయ్యది తన కళాశాలాధ్యక్షునకు బంపి, రాజేశ్వరరావు మరి పది రోజులు రాజమండ్రిలో మకాము వేసినాడు. పుష్పశీలాదేవి నొంటిగా గలిసి కొనుటకు వీలు కుదరలేదు. సుబ్బయ్యశాస్త్రిగారి యింటిలోనివారు నమ్మకమైన బంట్లు, యజమాని నిధినిక్షేపములను, వస్తువులను, భార్యను నితరులు తస్కరింపకుండా వేయికన్నుల కాపాడుచుందురు, లంచములకు లొంగరు. మాయమాటలకు కరిగిపోరు.
పుష్పశీల తన హృదయ మితరులకు దెలియనీయకూడదు. ఆమె తన యింటిలోనైన ఏకాంతము సంఘటించవలయును; లేదా, యొంటిగా బయట కెక్కడికైన వెళ్లుటకు వీలుచేసికొనవలయును.
రాజేశ్వరుని కౌగిలింత యొకనాడు రుచిచూచి, ఆనాటి ముద్దుల సువాసనల రుచుల తన పెదవులపై నింకను ఆఘ్రాణించుచున్న దామే. తనయీడు వాడగు రాజి తనకు భర్తయైయున్నచో తన జన్మము తరించియుండును. అహో! తన యౌవన మానాడు రాజేశ్వరుని కౌగిలింతలో రాగాలుపాడుకొన్నది. భర్త తనకెప్పుడు నంత తీపి యీయలేదే; ప్రేమయన నదియే. తాను కూడ నొక నవలలోని కథానాయికవలె నున్నది. తాను రాజేశ్వరుని నిక నెన్నటికి నెడబాయకుండుట ఘటింపదా? రాజేశ్వరుని కలుసుకొనుమార్గమే దొరకదాయె. పదిరోజులు పుట్టింటికేని పంపడు తనభర్త. అయినప్పటికిని పుట్టిల్లు రాజమహేంద్రవరమే కావున నప్పుడప్పుడచటికేగి యచ్చట రాజేశ్వరు నేల కలసికొనగూడదు? అది బాగుగా నున్నది.
ఆ రోజున తన హావభావవిలాసముతో పుష్పశీల భర్తను ప్రేమసాగర లీనుని జేసినది. సుబ్బయ్యశాస్త్రి గారికి బ్రపంచకమంతయు గాఢమధురమై తోచినది... ఆడవాళ్లంత యానంద మియగలరా? వారి జన్మయే యానందము, వారులేని పురుషుని జన్మము మరుభూమియే. ​'నీకింత ప్రేముందా, పుష్పం?'
'నా బ్రతుకంతా ప్రేమేనండీ!'
'నువ్వు పుష్పంలా దివ్యమైన చరిత్రగలదానివిసుమా ప్రణయసుందరీ.'
'మీ మిద కవిత్వం రాయాలి. ఇంతవరకూ అందరూ మగవాళ్లే కవులు. నేను మీమీద పాటలు పద్యాలు రాస్తాను. మారుపేరు పెట్టుకొంటాను. పత్రికకు పంపించనా?'
'తప్పకుండా పంపించు. నువ్వు పంపించబోయేముందర నాకుచూపిస్తూ ఉండు. నాకు కవిత్వం రాదు. లేకపోతే నేనును నీమీద వందలకొలది పాటలు రాస్తూ ఉందును.'
'ఓ సామి నిను జూసి
నాయెడద తీపినై
నిలువెల్ల ప్రవహిస్తు.
మంచుకొండై నువ్వు
మబ్బు బాలిక నేను,
నీపై ననవరతము
నృత్యాన సోలెదను'
'ఈపాట బాగుందండీ?'
'నువ్వు రాసిం దేదిబాగుండదు! నాకు ఏది మంచిదో ఏది చెడ్డదో తెలియదు. కాని, ఇప్పుడు భారతి మొదలైన పత్రికల్లో ప్రచురింపబడే భావకవిత్వంకన్న తక్కువగా ఉన్నదా యేమిటి!'
మరునాడు భర్త కోర్టుకు వెళ్ళినప్పుడు, తన్ననవరతము కాపాడుచుండు పనిమనిషి నెట్లయిన వదలించుకొనదలచి భర్తకొక యుత్తరము వ్రాసి పంపించినది. పనిమనిషి యా యుత్తరము పట్టుకొని జడ్జీకోర్టుకనిపోయినది. వీథిలోని బాలకునిచే రాజేశ్వరున కొక యుత్తర మంపినది. రాజేశ్వరుడువచ్చి దొడ్డి గుమ్మమున దొడ్డిలోనికి ప్రవేశించినాడు. వంటచేయు చుట్టపుమేనత్త ముసలమ్మ కేదియో వంకబెట్టి పని కల్పించినది. వసారా గుమ్మమున లోనికి రప్పించి రాజేశ్వరుని మేడమీద గదిలోనికి పంపినది. తల నొప్పిగా నున్న దనియు, కొంచెముసేపు గదిలోనికిబోయి పరుండెదననియు జెప్పి, మేడమీద గదిలోనికిబోయి తలుపు వేసికొన్నది.
కొందరు స్త్రీలు తమకోర్కెను దెలిపియు దెలుపని కటాక్షవీక్షణాదులచే దెలుపుచు, పురుషహృదయములు జూరగొని మనోభీష్టము తీర్చుకొందురు. కొందఱు తమ కోర్కెను భయముచే, లజ్జచే బ్రియునకు దెలియనీయక, అపరిమితమగు బలవంతముచేవలె బ్రియుని యాశ్లేషములో నణంగుదురు. తామై బయల్పడి, కోర్కె నెరింగించుకొని బ్రియునకు వశలగు వనిత లరుదు. అట్టి వారి ప్రేమము గట్లుతెంచుకొని పాఱుచుండ దాని నెవరడ్డగలరు? ​
పుష్పశీలకు రాజేశ్వరునిపై నట్టి వెఱ్ఱి జనించినది. ఎట్లయినసరే తన కోర్కె తీర్చుకొనవలెను. ఆమెకు సతతము రాజేశ్వరుడే ప్రత్యక్షమగుచున్నాడు. రాజేశ్వరుని నవ్వులు, రాజేశ్వరుని వట్రువలుతిరిగిన ఛాతీదండలు మనోనేత్రమున దోచి యొడలు ఝల్లుమనుచుండెను.
నిముషముల నలంకరించుకొన్నది. మోము కడిగికొని సుగంధ మలది కొన్నది. సువాసనపొడిచే మొగము కైసేసినది. సన్నని చీరకట్టి, సన్నని రైక తొడిగి గదిలోనికి వెడలిపోయినది. తలుపు వేసికొన్నది.
రాజేశ్వరుడు నిముషమొక యుగముగా వేచియున్నాడు.
'నీవు రావనుకొన్నాను. ఆనాడు మీ ముసలమ్మకు జబ్బు చేసినప్పుడు వస్తే సమయానికి నీ భర్త వచ్చాడు. ఈ రోజున ఏమి అడ్డమో అనుకున్నాను.'
'మీరు పరపురుషులు. నేనిల్లా రాకూడదు. పొరపాటు. నే వెళ్ళిపోతా.'
'అయితే, నన్నెందుకు రప్పించావు?'
'ఎందుకో? ప్రతిరోజూ మాయింటికిరావడం, మాయింటిముందర యింటి అరుగుమీద మధ్యాహ్నము స్నేహితులతో మాట్లాడుతూ కూర్చుండడము, కారణం నాకు తెలియక ఏమిటో కనుక్కుందామని అనుకున్నాను.'
'అల్లాగా' అని రాజేశ్వరుడు డా బాలికను పొదిగిట నదుముకొన్నాడు. పెదవులపై ఫాలముపై ముద్దులిడినాడు. ఆ బాలిక తప్పించుకొని పారిపోయి రోజుచు, చిరునవ్వు నవ్వుచు, నురస్థలమెగుర మంచముపై పడిపోయినది. రాజేశ్వరుడు నవ్వుచు మంచముపై నా బాలిక నదిమిపట్టి మెడ ముద్దుకొన్నాడు.
కాలేజీ కేగుటకింక నాలస్యము చేసినచో జాల నష్టమువచ్చునని సహాధ్యాయు లిరువురు మువ్వురు వ్రాయుటతోడనే రాజేశ్వరుడు రాజమహేంద్రవరము నుండి కదలివచ్చుచు, తన్ను గిండీకి బోవుదారిలో గలియుమని నారాయణరావుకు తంతి నిచ్చినాడు. ఆ మాట పరమేశ్వరునకు దెలిపెను నారాయణరావు.
ఉదయమున మెయిలు వచ్చునప్పటికి తనకారుమీద నారాయణరావు సెంట్రల్ స్టేషన్ చేరునప్పటికి మెయిలుబండియు వచ్చినది.
సెలవులు పుచ్చుకొని స్వస్థలముల కేగుచున్న రెండు మూడు తమిళయ్యరు కుటుంబములు తప్ప తక్కినవారందరు తెలుగువారే. వర్తకమునకు, హైకోర్టు పనికి, యాత్రలకు, వైద్యములకు వచ్చువార లాబండి మూడవ తరగతుల నిండియుండిరి.
బండి యాగుటతోడనే వందలకొలది కూలీలు బండిలోనికిబోయి 'వద్దు వద్దు' అనుచుండగనే చేతిమూటలు లాగువారు, 'సామాను దించినతర్వాత బేర ​మాడవచ్చు' ననువారు, 'మీరుదా బేర మేమిసామి! నాను బీదవాడుదా, నువ్వు యిచ్చే కూలిదా నాకుపొట్ట, సామి!' అనువారు నైయుండిరి. చుట్టములను, స్నేహితులను కలుసుకొన వచ్చినవారు, భోజన వసతిగృహముల తరఫు మనుష్యులు, వీరియందరి రణగుణధ్వనితో నాప్లాటుఫారము బోరుకలుగుచుండెను. నారాయణరావు విసవిస మధ్యతరగతి బండికడకు బోవుటయు నందుండు రాజేశ్వరుడు చిరునవ్వు నవ్వుచు దిగినాడు.
'ఏమిరా వచ్చావు? మీ అమ్మగారి జబ్బు ఎల్లావుందిరా?'
'నిమ్మదిగావుంది. అందుకనే వచ్చాను.'
'కళ్ళు గుంటలడ్డాయి, మీ అమ్మగారికి రాత్రింబగలు పరిచర్యకాబోలు. వెఱ్ఱికాయా! దిగు నీపనిచెపుతా.'
'చిత్తం సామి!'
'సామాను కారుకు పట్టుకురారా!'
'ఏవిస్తురు సామి?'
'నీ మెడ విరుస్తురుగాని రారా!'
కూలివాడు సామానుతో రా, మిత్రు లిరువురు నారాయణ కారుకడకు బోయి కారు వెనుక సామాను కట్టినారు. ఆకా రిరువురికే సరిపోవును. బండిని బాగుచేయుటకు, నవసరమైన నడుపుటకు నొక యువకుడు బండి వెనుకతట్టున నున్న యాసనముపై గూర్చుండును. నారాయణరావు కారునడుపుచు, గవర్నరుగారి భవనముదారిని సైదాపేట మీదుగా గిండీదారి పట్టించెను.
దారిలో రాజేశ్వరుడు తన యదృష్టమును వర్ణించినాడు. 'వెళ్ళినందుకు పని సఫలమయినది. నాజన్మ తరించిందిరా. ఒరే, నారాయుడూ! ఆ పిల్ల అందం నువ్వు కనివిని యెరగవురా. అందమైన స్త్రీతో చెలిమిచేయని మగవాడి జన్మ వ్యర్ధంరా!'
'నీ ప్రేమతత్వంతో నాకు మతిపోతూవుంది, రాజీ!'
'నువ్వు వట్టి పిరికిపందవురా నారాయణా! నీపిరికితత్వాన్ని నువ్వు 'ధర్మం' అని పేరుపెట్తున్నావు.'
'ఒరే దద్దమ్మా! నిన్ను ముక్కలు ముక్కలుకింద విరగగొట్టేస్తా. విను. వాదన సరీగాచెయ్యడం నేర్చుకో. 'నేను చేసింది తప్పు, నా దేహాన్ని నా మనస్సును ఆపుకోలేకుండా ఉన్నాను. అది నా దౌర్బల్యం' అని ఒప్పుకోక మమ్మల్ని పిరికివాళ్ళంటావు. ఇంతకీ నువ్వంటే నాకుండే ప్రేమ చేత చెపుతున్నాను. నువ్వెలాంటివాడవైనా నాకు స్నేహితుడవే. పరస్త్రీ, పరునిభార్యను నువ్వు గంగలోకి దింపావు. ఇప్పుడైనా ఒడ్డుకు చేర్చు; లేదూ, నీయిష్టం. నేను చెప్పేది యింతే,' ​
౧౭ ( 17 )
రా జే శ్వ ర రా వు
నారాయణరావు, పరమేశ్వరుడు, రాజేశ్వరునితో నొక రాత్రియైన గడపుటకు సాయంకాలము గిండీ హాస్టలుకు బోయినారు. రాజేశ్వరుడు స్నేహితు లిరువురితో బుష్పశీలకు దనకుగల స్నేహము పూర్ణముగా వివరించి తెల్పెను. ఆమెలేని జన్మము తనకు దుఃఖభాజనమని తెల్పెను. ఎట్లయినను దన కామె కావలె. తనకు జదువు వలదు, ఆస్తి వలదు, చుట్టములు స్నేహితులు వలదు, పుష్పశీలయే కావలెను. ఆమె తనదగ్గర నున్న జాలును.
భర్తకడ నామెయుండ దాను రహస్యముగా రాకపోకలొనర్చుట దుర్భరము. ఆమె పూర్తిగా దనది కావలె. ఎట్లయిన ప్రపంచము తలక్రిందులుచేసియైన సరియే, యామెను గొనివచ్చెదనని యాత డుత్సుకుడై స్నేహితులతో నాడినాడు.
నారాయణుడు నిర్ఘాంతపోయినాడు. పరమేశ్వరుడు నిస్తబ్ధుడైనాడు.
నారా: ఒరే! నీపైన క్రిమినల్‌కేసు పెట్టి ఖైదులో వేయించ వచ్చురా భర్త!
రాజే: ఇంతకంటే ఆ ఖైదే మెరుగురా.
పర: ఖైదుకు వెడితే నీకేమి సౌఖ్యం? పుష్పశీల రాదుగా నీతో ఖైదుకు?
రాజే: ఒరే నారాయుడూ! నువ్వు గాంధిమహాత్ముని శిష్యుడవు, దేశంకోసం ఖైదుకు వెళ్ళావు. నువ్వూ నీవంటి పవిత్రులు ఎల్లాగైతే ధర్మం కోసం, దేశంకోసం పదేపదే ఖైదుకు వెళ్ళడానికి సిద్ధమో, అల్లాగే నేనున్నూ నాకు ధర్మం అని తోచిన యీ పవిత్రకార్యంకోసం జైలుకు వెళ్తాను. అప్పటికి దేశంలో దీన్ని గురించి ఆందోళనపుట్టి, చట్టం మార్పుచేస్తారు. ఇతర దేశాల్లో ఇంకోళ్ళ భార్యను లేవదీసుకువెళితే శిక్షిస్తారా?'
నారా: ఇతర దేశాలలో పెళ్ళి సంపూర్ణ మతసంబంధమైన ముఖ్య ధర్మంకాదు. వ్యక్తీ వ్యక్తీ ఏర్పరచుకొన్న షరతులతో కూడుకున్న ఒక ఏర్పాటు కాబట్టి, ఒకని భార్యను ఇంకోడు తీసుకుపోతే, వాడిచేత భర్తకు నష్టపరిహారం ఇప్పిస్తారు. భర్త కోరితే వాడి పెళ్ళి రద్దుచేస్తారు. నీచజాతులకు మన దేశంలోనూ కులతప్పులూ, మారుమనువులూ ఉన్నవి. ఆర్యవివాహం మోక్షసంబంధమైన మతంతో కూడుకొన్నది. నాలుగాశ్రమాలు మానవు డాత్మతత్వం తెలుసుకోడానికై చేసేయాత్రలో మజిలీలవంటివి. అందుచేతనే ఒకసారి అయిన పెళ్ళి రద్దుకాదు, మతసంబంధమైన దోషాలన్నీ శిక్షాస్మృతిలో చేర్చారు. ​ రాజే: నువ్వు న్యాయం చెప్పరా! మనం ఇప్పుడు జీవితాన్ని ధర్మ దృష్టితో చూస్తున్నామా? మనం ఉదయం లేస్తే సాయంత్రం వరకు చేసే పనులు మతదృష్టితో చేస్తున్నామా! వట్టి అల్పభావాలతో సూపర్‌స్టిషన్‌తో చేస్తున్నాము. అల్లాంటప్పుడు పెళ్ళి రద్దుచేసుకునేందుకు వీలుండే శాసనం, పరపురుషుడితో విహరించడానికి స్త్రీకి స్వేచ్ఛయిచ్చే శాసనం. ఇవన్నీ ఉండవద్దూ?
నారా: అవునులే! ప్రభుత్వం తన యిష్టంవచ్చినవి శిక్షాస్మృతిలో జేర్చి ఇష్టంలేనివి వ్యాపారసంబంధం చేసిపెట్టిన స్మృతే యిప్పుడు మనకు అది పోయినా నా------------ కాని ... వివాహం రద్దుశాసనం... నాకు ఏమీ ఇష్టం...... లేదు.
పర: ఏమిటిరా ఆ నసగడం! విను మరి. ఇప్పుడన్నీ ప్రభుత్వంవాళ్ళు లాలు చేశారు. ఇదివరకు ధర్మాలిప్పుడు అమల్లోలేవు. ఇక ఎన్ని లాలు చేస్తే ఏమిభయం అంట.
నారా: (కోపంతో) అసలే మండిపోతోంది. మన దౌర్భాగ్యతవల్ల మనదేశం పరులపాలయింది. అందువల్ల వచ్చిన కష్టాలు, దోషాలు తప్పనిసరిగా వచ్చినవే మన్ని వేపుకుతింటోంటే, మన్ని మనం బాగుచేసుకోని, శాసనాల చేతుల్లో బడని ధర్మాలనన్నా కాపాడుకోకుండా, యింకా తగులడాలీ? నేను పూర్వాచారపరాయణుణ్ణి, సనాతనవాదిని అనిచెప్పి మూర్ఖపు పట్టులు పట్టే దద్దమ్మను కాను. కాని అత్యుత్తమ ఉదారహృదయంతో, మతదృష్టితో, ఆత్మసామ్రాజ్య దృష్టితో వివేకానంద, మహాత్మగాంధి మొదలగు అవతార పురుషులు మన కిచ్చిన ఆదేశాల్ని ఆధారంచేసుకొని సంఘం బాగుచేసుకుంటే అభ్యుదయ మంటాను. కాదా?
రాజే: కోపం మాని ఇప్పుడు నా విషయం నువ్విచ్చే సలహా ఏమిటో చెప్పు. పరమం ఇచ్చే సలహా ఏమిటి? చెప్పండి. నేను ఉడికిపోతున్నా. చదువుమీదికి దృష్టిపోదు, నిద్రలేదు, ఆహారం సహించడం లేదు. చెప్పండి. లేక పోతే... ఏరోజునో హిందూపత్రికలో 'ఒక యువకుని మరణము.... ఎస్. ఐ. ఆర్. రైలుపట్టాలమీద శవము, ఆత్మహత్య!' అని వింటారు.
పర: ఛీ! ఛీ! నావళ్ళు జలదరిస్తోంది. నాకు గుండె దడదడమంటూంది.
రాజే: గుండెకాయ గంతులేసి నోట్లోంచి ఊడిపడలేదుకదా! ఆడంగి కానా!
నారా: కుంకాయి! వాడిజోలికి వెళ్ళకు. ఆదివారంనాడు నేనూ, రాజూ, పరమం వస్తాము. ఆరోజున నీ సంగతి ఆలోచిద్దాం, మరి పడుకుందాం.
రాజే: నారాయుడూ! నాకు నిద్దర పట్టదు, మీకుమాత్రం నేను ఎందుకు పట్టనివ్వాలిరా! ​ నారా: ఒరే! నీ బుర్ర చిదకకొట్టి నిద్దరోగొట్టుతా!
రాజే: ఒరే! నువ్వు చెన్నపట్టణంలో వున్న విద్యార్థిమండలాలన్నిటిలో బలవంతుడవైతే కావచ్చును. త్రోవలో అడ్డంవచ్చిన చంటిపిల్లవాడిమీద పడి సైకిలుమీదనుంచి దిగి, కుఱ్ఱాణ్ణి బెత్తం పుచ్చుకొని చావగొట్టిన యూరోపియను సోల్జరును మెడనొక్కి, గుడ్లు తేలవేయించి, దెబ్బలాటకు రమ్మంటే, వాడు తెల్లబోయి నీకు దండం పెట్టి, క్షమార్పణ అడిగితే అడగవచ్చును. కాని నీ దెబ్బ నాకు నిద్దర తెప్పించగలదురా?
అందరు నవ్వుకొనిరి. నారాయణుడు పండుకొనగనే నిదురపోయెను. పరమేశ్వరుడును, రాజేశ్వరుడును మాట్లాడుచునే యుండిరి. భళ్ళున తెల్లవారినది.
మృదుహృదయుడగు పరమేశ్వరు డనేక సాంత్వనోక్తులతో రాజేశ్వరుని హృదయమునకు శాంతి నొనగూర్చెను.
ప్రేమ ఎవరెఱుంగగలరు? ప్రేమతత్వములో నెన్ని ఛాయలున్నవో? చిత్త కార్తిలో కుక్కలకు కలిగే యిచ్ఛ ప్రేమపదార్థములో నొక కళయే. అందమైన వస్తువు నాసించుట ప్రేమయే. సౌందర్యపిపాసయు ప్రేమలో అంశమే; కరుణ ప్రేమజనితమే. ఆత్మలు రెండు నేకమైపోవుట ప్రేమయొక్క ఉత్తమదశ. ఆత్మనెరిగి పరమాత్మనెరుంగుటకు ప్రేమయొక్క పరమావధి.
'ఒరే! సర్వవిధాలా నా హృదయం ఆకర్షించి, నాజన్మం సువాసనా లహరిలో ముంచి, నాకు ఉపాస్య అయ్యే బాలికను ప్రేమించడానికి మరి నేను ప్రేమింపబడటానికి ఇన్నాళ్ళు ఎదురుచూస్తున్నాను. నీకున్న ఆశయం చాలా తక్కువది. నీకు చిఱుతపులిలా అందంగా ఉండి డాబుడీబుగావుంటే చాలు, నీమనస్సు ఆకర్షింపబడుతుంది రా రాజీ! నా హృదయం అల్లా సరిపోదు. నాకు కళాపూరితమైన హృదయం కావాలి. కళాపూరితమైన రూపం కావాలి. రెండూ ఎక్కడ సమకూడతాయి! ఒరే రాజీ! నాకట్టి బాలిక సాక్షాత్కరిస్తే నా కామెతో దేహసంబంధమే కావాలని కోరను. నన్ను 'మగతనం లేనివాడవు' అను, ఇబ్బంది లేదు. 'బడాయి' అను, భయంలేదు. లేదూ 'దొంగసన్యాసివి, లోకాన్ని మాయ చేస్తున్నావు' అను, పరవాలేదు. నేను దేహసంబంధం అయిన సంతోషమునూ, పరవశత్వాన్నీ కోరని పవిత్రుడనని చెప్పను. అలా చెపితే దొంగనవుతాను. దేహంమాత్రం అందంగావున్న ఇద్దరు బాలికలతో ఆవేశ పూరితుడనై సంతోషం అనుభవించా. మళ్ళీ వాళ్ళను కోరలేదు. నారాయుడంటి మహానుభావుడు తప్ప ఇంకోడు 'నేను పరస్త్రీని ఎరుగను' లేకపోతే 'కోరను' అని చెప్పలేడు. చెపితే వట్టి ఝూటామాట అనుకో.'
'అల్లాంటి సందర్భంలో, రాజీ! 'రెండురోజుల క్రితం శ్యామసుందరీ చెల్లెలు రోహిణిని చూశానురా! ఆమె నాకన్ని విధాల తగిన పరమపవిత్రురాలు. అందానికి అందమూవుంది. నా ఆశయాలకీ తగింది. నేను కలలోమాత్రం ​యుగయుగాలుగా చూస్తున్న నా స్వప్నదేవీమూర్తిరా, ఆమె' అని యిట్లు పాడినాడు పరమేశ్వరమూర్తి.
( పాట: కలబాల )
'ఓ చెలీ నీ వెవరు ఓ చెలీ నీ వెవరు?
కలబాలవా? ప్రకృతి వలపులపాపవా?
నింగిపై మేఘాల నీలియంచులమీద
చుక్కల్లో మినుకాడు సూక్ష్మకాంతుల్లోన
నాట్యమాడుచు దివ్యమందాకినీదీప్తి
లీనమై యానందలీలలో సుడివోదు
ఓ చెలీ నీ వెవరు
కలబాలవా ప్రకృతి
వలపుల పాపవా?'
'శ్యామసుందరి యెవరురా? ఆ మంగళూరు అమ్మాయి, మెడికల్ కాలేజీలో చదివేపిల్లేనా? ఆ! నేను ఎరక్కేం! వాళ్ళప్పచెల్లెళ్లంతా మాంచి అందమయినవాళ్ళు. అబ్బో! వాళ్ళల్లో, పెద్దాళ్ళు ముగ్గురిలో ఎవరైనా నాకు దక్కుతారేమో అని మహాప్రయత్నం చేశాను. శ్యామసుందరి గుట్టూ మట్టూ అన్నీ, రహస్యభటుల ద్వారా కనుక్కున్నా! ఏమి లాభంలేదాయె. శ్యామసుందరి చాలా విచిత్రమైన పిల్లరా. ఖద్దరు కట్తుంది. ఆ అమ్మాయి 1922 లో నిరాకరణంచేసి, మళ్ళీ కాలేజీలో చేరింది. మంచి పవిత్రమైన జీవితం. నాకు మొదట అంతామాయ అని అనిపించిందికాని, రహస్యంగా అంతా కనుక్కునేటప్పటికి నిజం తెలిసిపోయింది. నేను మీతో అక్కడికి వచ్చేందుకు వీలులేదు. నేనంటే శ్యామసుందరికి భయం!'
నిద్దురబోవుచున్న నారాయణు డేట్లు లేచెనో 'ఏమిటిరా 'శ్యామసుందరి' అని అంటున్నావు. నువ్వు ఎరుగుదువా ఏమిటీ?' అని ప్రశ్నించెను.
రాజే: అదేమిటిరో ! ఆడవాళ్ళ పేరు చెప్పితే శుకమహర్షి కంగారు పడ్డట్టయింది నువ్వు లేవటం. 'శ్యామసుందరి' అన్న పేరులో ఏముందిరా దద్దరిల్లి లేచావు!
నారా: ఒరే రాజీ! నోరుముయ్యి. వాగకు. శ్యామసుందరీదేవి చాలా పవిత్రచరిత్ర యని నే ననుకున్నాను. అది నిజమని నా నిద్దట్లో నాకు కలలో వినిపించినట్లయింది. మెలకువ వచ్చేప్పటికి నువ్వూ ఆముక్కలే అంటున్నావు. ఏమిటదీ...అంట?
పర: చాలా పవిత్రురాలు, మాంచి హృదయంకలదీ అని వాడు చెప్తాడురా. వాడు డిటెక్టివులను పెట్టికూడా నిర్ధారణ చేసుకున్నాట్ట.
నారా: ఎల్లాగన్నా భారతీయ నారీమణులు పవిత్రచరిత్రలురా. ​ పర: సరే ఒప్పుకున్నామురా.
రాజే: ఇంతకూ నువ్వులేచి, పరమేశ్వరుడు చెప్పే అద్భుతమైన కథకు అడ్డువచ్చావు. వాడి ఆశయమైన కలబాల కనబడిందటగా? రూపంతో, శరీరంతో అవతారం ఎత్తివచ్చిందట!
నారా: రోహిణీదేవేనా? నిజంగా ఆ బాలికలంతా అద్భుతమైనవాళ్లే. ఒరే రాజీ! నువ్వు పోనీ పై ఆదివారం పట్నానికివస్తే మనమంతా వాళ్ళింటికి వెళ్ళవచ్చును.
రాజే: ఓహో! నన్నామె పూర్తిగా ఎరుగును. నేనంటే హడలు. ఆ కథంతా తర్వాత చెప్తా.
పరం: ఏమి లేదురా నారాయుడూ! వాళ్లు మామూలు 'చిలుక' లని అనుకొని టోపీ వేయాలని చూశాట్ట. కాని బెడిసికొట్టిందట. వాళ్ళు వీడంటే హడలిపోయారుట.
నారా: (నవ్వుచు) ఆరి పరమదౌర్బాగ్యదామోదరా!
పర: నా పేరెత్తకు.
రాజే: (నారాయణరావుతో) నీ పేరూ ఎత్తుకోకు. అంటే నన్నను అంతే!
నారా: నారాయణుడు వట్టి దామోదరుడు కాదురా! జాగ్రత్త!
అందరు నవ్వుకొని పడకలు వేసినారు.
౧౮ ( 18 )
దసరా పండుగలకు నారాయణరావు, జానకమ్మగారు, సుబ్బారాయుడుగారు, సూర్యకాంతము, రాజమహేంద్రవరములో గాపురము చేయుచున్న రమణమ్మ లక్ష్మీపతి గారలు, వెంకాయమ్మయు బిల్లలు, సత్యవతియు బిల్లలు, శ్రీరామమూర్తిగారు ఆయన కుటుంబము, అందరును జమీందారు గారింటికి రాజమండ్రి వచ్చిరి.
జమీందారుగారు స్వయముగా వెళ్ళి వీరినందరిని దీసికొనివచ్చినారు. 'నేను రాను. మీ వియ్యపురాలుగారిని తీసుకొని వెళ్ళు'డని సుబ్బారాయుడుగా రెంత నిరాకరించినను జమీందారు భల్లూకమువలె విడిచినారుకారు.
జమీందారుగారు సుబ్బారాయుడుగారి పెద్దయల్లుళ్ళ నిరువురను దీసికొని వచ్చుటకు జాల బ్రయత్నించిరిగాని వారు రామని స్పష్టముగా జెప్పివైచిరి.
జమీందారుయొక్కయు, సుబ్బారాయుడుగారి యితర స్నేహితుల యొక్కయు ప్రాపకముచే లక్ష్మీపతికి గవర్నమెంటు ఆర్ట్సు కళాశాలలో ​నాచార్యపదవి దొరికినది. అప్పటినుండియు రమణమ్మతో, బిడ్డతో, దనతల్లితో లక్ష్మీపతి రాజమహేంద్రవరమున గాపురము ప్రారంభించినాడు. జమీందారుగారి పెద్దమ్మాయి శకుంతలాదేవి వచ్చినది. పెద్దయల్లు డా పండుగ రెండు రోజులు వచ్చునట. జగన్మోహనరావునకు భర్తను పోరి యాహ్వాన మంపించినది వరదకామేశ్వరమ్మ, తానును తప్పక రావలసినదని వ్రాయుచు, కొమార్తె శారదచేగూడ వ్రాయించినది. చెన్నపట్టణమునుండి యానందరావుగారి భార్య వచ్చెను.
నారాయణరావునకు సెలవులు ముందుగనే యిచ్చుటచే, నాతడు కొత్తపేట వెళ్ళి, యచ్చటనుండి, రేపు మహర్నవమి యన దన చుట్టములతో గలసి వచ్చినా డత్తవారింటికి.
జమీందారుగారి పెద్దయల్లుడగు డిప్యూటీకలెక్టరు గారున్ను, చెన్నపట్టణము నుండి ఆనందరావుగారును పండుగనాటికి విచ్చేసినారు.
నారాయణరావు చెన్నపట్టణములో నున్నంతకాల మొక్కసారియైన నానందరావుగా రా బాలుని దనయింటికి బిలిచినపాపాన బోలేదు. జమీందారుగారు శాసనసభా వ్యవహారములపై నచ్చటికి వచ్చినప్పు డానందరావుగారు తన కారుమీద జమీందారుగారి భవనమునకు వచ్చి కలుసుకొని, యాయనను దన యింటికి బిలుచుకొనిపోయినాడు. నారాయణరావుతో మాట్లాడనైన మాట్లాడలేదు.
జమీందారుగారి యింటిలో నారాయణరావుతో మాట్లాడునది యొక్క జమీందారుగారి యప్పగారు సుందరవర్థనమ్మ గారును, జమీందారుగారి బీద చుట్టములలో రంగమ్మగా రొకరును నారాయణరావన ఆపేక్షగానుండి గౌరవము చేయుచుండిరి. సేవకు లందరు నారాయణరావన భయముతో బ్రేమతో మెలగుచుండిరి. పరిచారికలతో జమీందారిణి అల్లునిగూర్చి నిరసనగా మాట్లాడునపు డెల్ల వారామె యెదుట మౌనము దాల్చుచుండిరి.
ఆ భవనమంతటిలో జమీందారుగారి తర్వాత నారాయణరావన్న ప్రేమ కురిపించునది కుమారరాజా కేశవచంద్రరావే. కేశవచంద్రుడు బావగారిని వదలడు. బావగారికడ భోజనమునకు గూర్చుండవలె. బావగారితో మాట్లాడవలె. బావమరిది నిద్రకు దనగదికి బోవునంతవఱకు కేశవచంద్రు డాతని కడనేయుండి, కబుర్లుచెప్పి యప్పుడు వెళ్ళి నిద్రపోవును. తనకడకుదక్క నితరులకడకు జనువుగా బోని కుమారుడు నారాయణరావునెడ సౌహార్ద్రముతో మెలంగుట జమిందారునకు నాశ్చర్య సం----------ను.
జమీందారుగారు నారాయణరావున కొక గదియు, పెద్దయల్లుని కొక గదియు, సుబ్బారాయుడుగారి కొక గదియు, స్త్రీజనమున కొక గదియు, మేనల్లు డానందరావుగారి కొక గదియు, నీరీతి వచ్చిన చుట్టము లందరి గదు లేర్పాటుచేసెను, గదులన్నియు బాగుగా నలంకరింపబడినవి. పడక ​గదులు మేడపైనను, క్రిందను దక్షిణవైపున నున్నవి. మేడపైన తూర్పునగూడ కొన్నిగదు లున్నవి. వెనుకభాగములకు ముందుభాగములకు సంబంధము ముఖ్యమగు హుజూరు కచ్చేరీ జమీందారుగారు నివసించు భవనమునకుముందు నేబదిగజముల దూరములో నున్నది. హుజూరుకచ్చేరీ యొక మేడ. అచ్చట పురాతనములగు కాగితములగది, మేనేజరు దివానుగారి కచ్చేరి, హుజూరుఠాణేదారుగారి కచ్చేరి, గుమాస్తాల చావడి, ఖజానాకొట్టు, సిరస్తాదారుకచ్చేరి మొదలగునవి యున్నవి.
'అవునండి. జైలునుంచి వచ్చాను. జైలుకుముందు ఆరు నెల్లు దేశంఅంతా తిరిగి ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడం, ఖద్దరమ్మడం మొదలైన ప్రచారం చేశా. ఆ తర్వాత జైలు. మొదట దిగేటప్పుడు పాశ్చాత్యవిద్య మానేసి ఏ సంస్కృతమైనా నేర్చుకుందా మనుకున్నాను, లేకపోతే ఏ గుజరాతీ విద్యాపీఠంలోనో ​చేరదామనుకున్నాను. చిన్నతనము గనుక గుండెధైర్య మెక్కువ. దేశానికి పరీక్షలు నెగ్గి సేవచేయడం ఎక్కువవీలు అనే దురభిప్రాయం వదుల్చుకోలేక మళ్ళీ చెన్నపట్నంపోయి ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీలో బి. ఏ. ఆనర్సులో చేరాను. 1928 వ ఏప్రిల్‌లో ఆనర్సు ఫిజిక్సులో నెగ్గేటప్పటికి ఇంతలో స్వరాజ్యపార్టీ ప్రాబల్యం ఎక్కువయింది. అందుచే విసుకెత్తి లా కాలేజీలో చేరాను.'
'ఎక్కడిస్తారు! రాజమండ్రిలో రాతకు కలాలు, కాగితాలు ఇచ్చారు. సబ్బులు, కంచాలు, నేయి, మజ్జిగ యిచ్చారు. ఎవరిదీపము వారిని తెచ్చుకో ​నిచ్చారు. అవన్నీ కడలూరులో తీసివేశారు. మళ్ళీ అక్కడ దెబ్బలాట; మళ్ళీ కొన్ని యిచ్చారు. ఇంతట్లో ఆరునెలలూ అయ్యాయి, నేనూ బయటకువచ్చాను.'
'ఎల్లాగన్నా చాలా కష్టం అండీ, మీ రెల్లా ఉన్నారో! నాకు ఈ సహాయనిరాకరణం వృథా అని దృఢమైన నమ్మకం ఉంది. మీరు ప్రభుత్వము వాళ్ళిచ్చినవి పరిపాలిస్తూ ఎక్కువ కావలెనని గడబిడ చేస్తూవుంటే, నెమ్మది నెమ్మదిగా అవే వస్తాయి. స్వరాజ్యమూ వస్తుంది.'
'అభిప్రాయాలు వేరులెండి. వానినిగురించి తేల్చుకోవాలంటే తెమలదు.'
'వీరి సంభాషణ అంతా జమీందారుగారు నిశ్శబ్దముగానుండి వినుచుండిరి. జైలునుగూర్చి నారాయణరావు చెప్పుచున్నప్పు డాయన కళ్లు చెమర్చినవి. ఆ పరిసరములనే కూర్చుండి వినుచున్న సుబ్బారాయుడుగారు డగ్గుత్తికలు మింగినారు. విశ్వేశ్వరరావుగారికిని తోడల్లుని యసహాయశూరత ఆశ్చర్యము గొలిపి, వానిపై కొంత గౌరవము నావిర్భవింపచేసినది.
విశ్వేశ్వరరావుగారికి అసహాయవాదులు కాలము వృథాజేయు పిచ్చివారని యనిపించినది.
నారాయణరావు వీరుడని జమీందారుగారనుకొన్నారు. తానిట్టిపుత్రుని కన్నందుకు జన్మము సఫలమైనదని సుబ్బారాయుడుగారు హృదయమున రహస్యముగా నుప్పొంగిపోయినారు.
తన్ను హేళనజేయుటకు సంగతులు తెలిసికొనుటకుగూడ తోడల్లు డట్లడిగినాడని నారాయణరావు గ్రహించుకొన్నాడు. నారాయణరావు నిష్కల్మష హృదయముతో సత్యమునే సతతము వాక్రుచ్చు స్వభావము కలవాడు. నిజము చెప్పు మానవుడు ప్రపంచమున మానవులలోకెల్ల బలవంతుడని యాతడు వాదించును.
అతనికి మామగారి హృదయము గోచరించినది. తండ్రిగారి హృదయము తెలియవచ్చినది. అల్పమానవునివలె తానుచేసిన యల్పకృత్యముల జెప్పుకొంటి నేమోయని నారాయణరావునకు లజ్జ జనించినది. కాని యాతడు తన హృదయమును దరచి తరచి చూచుకొన్నాడు. దోషములేదని సమాధానపడినాడు. చీకట్లు క్రమముగ నావరించినవి.
౧౯ ( 19 )
బ హు మ తి
శారద తన యత్త గారికడకే పోవునదికాదు. జానకమ్మగారు, తన వియ్యపురాలు తనతో మాట్లాడకపోవుటయు, దన తోడలు కూడ తమ గదుల లోనికి రాకుండుటయు, దన వియ్యాలవారి చుట్టములు ముభావముగా మాట్లాడుటయూ జూచినది. కాని సుందరవర్ధనమ్మగారు మాత్రము వేయికన్నుల జానకమ్మగారికి నామె కుమార్తెలకు మర్యాద కేమియు లోటు లేకుండ జరిపించుచుండెను. ​ భర్త మోటుగా నున్నాడనియు రాక్షసియనియు జగన్మోహనుడు తన్ను గూర్చి జాలిపడుటవలన శారదకు భయ మంకురించినది. భర్త బాగా చదివిన నేమిలాభ మని జగన్మోహనరావు బావ అన్నాడు. దివ్యారోగ్యసంపన్నుడగు నారాయణుని విమల హరిద్రారుణవర్ణము, వెలవెలబోవు జగన్మోహనుని యనారోగ్యపు దెలుపు బసిమిముందర నలుపేయని యామె యనుకొన్నది. దశమినా డందరును గలసి భోజనశాలలో బట్టుబట్టలు ధరించి కూర్చుండినప్పుడు, సుబ్బారాయుడుగారు పచ్చనివాడయ్యు జమీందారుగారు, విశ్వేశ్వరరావు, సుందరరావు, జగన్మోహనరావుల ముందర నల్లనివానివలె గనబడెను. నారాయణరావు లక్ష్మీపతులు నీగ్రోలవలెనున్నారని తనతల్లి పెదవివిరుపుతో దనకు జూపించినది. భర్త బరంపురం వంగపండుచాయ పెద్ద జరీరుద్రాక్షఅంచుల తాపితాలు కట్టుకొని, విశాలవక్షముతో, విశాలఫాలముతో వట్రువలుదిరిగిన దేహసంపదతో, విజ్ఞానము, ధైర్యము, బలము, శాంతము వెదజల్లు తీక్షణములగు చూపులతో స్ఫుటములైన కనుముక్కుతీరుతో ప్రద్యుమ్నునివలె నున్నట్లు ఆమె హృదయాంత రాళము విశ్వసించినను, తల్లిమాటలచే నా విశ్వాస మడగిపోవుచున్నది.
ఆ రోజున తాంబూలములు వేయునప్పుడు శారదను బిలిచి, తండ్రి యాపూట శ్రీరామయ్యగారితో గలసి జంత్రగాత్రముల నైపుణ్యము జూపుమని కోరెను. వీరందరికి నేను సంగీతము వినిపించవలయును గాబోలు ననుకొని తండ్రితో 'నాన్నగారూ నా కేమి యివ్వాళ పాడాలని లేదండీ' యనెను.
తన యిరువురు కుమార్తెలను కుమారుని జమీందారుగా రత్యంతము ప్రేమించినారు. వారు కోరునది కొండమీద కోతినైనను దెచ్చినారు. ఆ మువ్వురు బిడ్డలకు దండ్రియన్న భయము, గాఢ ప్రేమయు. తండ్రికి సంతోషము గలుగజేయవలెననియే ప్రయత్నంచెదరు. తండ్రి తెల్లబోయినట్లు కనిపించగనే శారద 'సరేలెండి నాన్నగారు తప్పకుండా పాడ్తాను' అని తండ్రియొడిలో తలనిడి కంటనీరు పెట్టుకున్నది. తండ్రి యామె నుదురు ముద్దిడుకొన బైకెత్తి నపుడు శారద దల నెత్తనిచ్చినదికాదు. జమీందారుగారు 'సరేలే అమ్మా' యని కొంచె మనుమానపడి, తలయెత్తి కంటనీరు తుడిచికొన్నట్లుండుటచూచి, యేమదియని చిన్న బుచ్చుకొని 'పోనీ అమ్మా నీకు బాగాలేకపోతేవద్దు, కచ్చేరీ వద్దు. ఇంకొకసారిలే' యన్నారు.
శారద చెంగున యచ్చటనుండి పారిపోయినది. ఏమది? తన ముద్దుల కుమార్తె యట్లు కంటనీరు పెట్టుకున్నది?
నారాయణరావు తన చిన్నారి పొన్నారి ప్రేయసికై పండుగ బహుమతి పట్టుకొని వచ్చినాడు, బంగారపు గొలుసులో ఆణిముత్యములు, నాయకమణి యైన గోమేధికపతకము మిలమిలలాడుచున్నవి. ఆ హారము వెల పదునెనిమిది ​వందలరూపాయలు. ముద్దులొలికిపోవుచున్నది. ఆ హారము దనంతట తాను భార్యమెడలో నలంకరించదలచి యువ్విళ్ళూరినాడు.
రంగమ్మగారితో రహస్యముగ శారదను మేడమీదకు దీసికొని రమ్మనియు, దానొక బహుమతి యీయదలచుకొంటి ననియు జెప్పినాడు. రంగమ్మగారు శారద నేదేని వంకబెట్టి మేడమీదకు దీసికొనివచ్చినది. నారాయణరావు లేచి 'శారదా! ఈ బహుమతి నీకోసం పట్టుకువచ్చాను. పండుగ బహుమతి' అని సుందరమగు నొక రజితపేటిక సీలనొక్కి మూతదెరచి, లోన మొఖమల్ పరుపుపై పవళించియున్న యా హారము జూపించినాడు. శారద తెల్లబోయి యాపెట్టె నందుకొనక యటులనే నిలుచుండెను. రంగమ్మగారు 'పుచ్చుకోతల్లీ! పుచ్చుకో అమ్మాజీ! బాగుండదు పుచ్చుకోకపోతే' అన్నది. శారద చేయిచాచి యాపెట్టె పుచ్చుకొని విసవిస నడచి, గదిలోనికిబోయి తన పెట్టె తెరచి యందులో నా బహుమతి పెట్టె నుంచి తాళమువేసి క్రిందిగి దిగి పోయెను. నారాయణరా వామె ధరించిన యెట్లుండునో చూడవలయునని కుతూహలముపడినాడు.
తన్ను మేడమీద నొక విచిత్రము జరుగునని రంగమ్మగారు తీసికొని వచ్చుటయు, భర్త బహుమతి నొసగుటయు శారదకు దిగ్భ్రమ కలిగించినవి. ఆమె యేమియు మాటలాడలేక, రంగమ్మగారిపై గోపము తెచ్చుకొనలేక, యక్కజమున నాలోచించుకొనుచు గ్రింద తమ్ము డాడుకొనునట్టి గదిలోనికి బోయి యచ్చట గూర్చుండెను.
'చిన్నక్కా! ఏనుగు బాగా పరుగెత్తుతుందా, గుఱ్ఱమా?'
'ఏనుగు, తమ్ముడూ.'
'మరి కీయిచ్చి వదిలిపెడితే రెండూ ఒకమోస్తరుగా పరుగెత్తుతున్నాయేమి?'
శారద నవ్వుకొనుచు 'ఈ యేనుగూ ఈ గుఱ్ఱమూ అల్లాగే పరుగెత్తుతాయి తమ్ముడూ!' అన్నది.
'చినక్కా! చిన్నబావ నీ కెప్పుడన్నా కథలు చెప్పాడా?'
శారద మాట్లాడదు.
'చిన్నక్కా! చిన్నబావ నిన్ను చెన్నపట్నం తీసుకువెడతాడా?'
'ఛీ! ఊరుకోవోయి!'
'పోనీలే చిన్నక్కా అంతకోపంవస్తే! నీ కన్న మా చిన్నబావే మంచివాడు.'
శారద కోపంతో నచ్చటనుండి విసవిస వెడలిపోవుచు జగన్మోహనుని రెండవ సభామందిరమందు చూచినది. జగన్మోహనుడు 'శారదా! యిల్లారా! ఏమిటి? ఎక్కడదాగున్నావూ? అంతా వెతికానే!'
శారద ఇంకను కోపముతో మౌనమూని యచ్చటనొక కుర్చీ పైకూర్చున్నది. ​ 'ఇంత కోపంగావున్నావు, ఎవరిపై నేమిటి? నా పైని కాదుగదా? ఇదిగో! నీకో బహుమతి పట్టుకువచ్చినాను, పండగ బహుమతి. ఎంత చిన్న గడియారమో! ఇది అసలు బంగారంగాజుకు అతికించిఉంది. ఈ గడియారము చూడు. ముద్దులు గులుకుతూ లేదూ శారదా?'
శారద యదిజూచి 'చాలా బాగుంది. మా నాన్న నాకిచ్చినగడియారం కన్న బాగుందే!' యన్నది.
'చేయియేదీ?' యని జగన్మోహనరావు శారద యెడమచేయి పుచ్చుకొని యా బంగారుగాజు చేతిగడియారము నామె చేతికి బెట్టి, యాచేయి నిటు నటు త్రిప్పుచు ఆ చేయిని దన పెదవులకడకు గొనివచ్చి ముద్దిడుకొన్నాడు. శారద యొడలు ఝల్లుమన్నది. జగన్మోహనుడు శారద బుజముచుట్టు దనచేయి వేచి యామెను దనకడకు లాగుకొని యామెతల తన హృదయమునకు హత్తుకొనెను. శారద హృదయము దడదడ కొట్టుకొన్నది. అతని హస్తమునుండి నెమ్మదిగ తప్పించుకొని యాబాలిక 'నువ్విచ్చిన గడియారము అమ్మకు చూపించివస్తా' నని లోనికి వెడలిపోయినది.
ఆ సాయంకాలము పై మేడపై నొంటిగా గూర్చుండి జగన్మోహనుని కౌగలింతను గూర్చి యాలోచించుకొనుచున్నది. జగన్మోహనరావుబావ చాల మంచివాడు, అందమైన వాడును. కాని అతని కౌగిలింత తనకంత యిష్టమేల కాలేదు? తియ్యని జలదరింత పొందినమాటమాత్రము నిజము. ఇరువురి బహుమతులలో నెవరి బహుమతి బాగున్నది? వారిచ్చిన బహుమతియు చాల యందముగా నున్నదనుట కామె హృదయ మొప్పుకొనక తప్పినదికాదు.
జగన్మోహనుడు చాల అందగాడని యామెకు బాఠము నేర్పబడినది. కాని చదివిన ప్రతి నవలలో బలమైనవాడు, ఉత్కృష్ట గుణసంపన్నుడు, మేధావి, నిజమైన సౌందర్యవంతుడని వర్ణించినారు. చక్కని రవివర్మబొమ్మలు కాని, మోడరన్ రివ్యూలోని బొమ్మలుకాని అన్నియు తనభర్తను తలపింప జేయుచున్నవి. ఇరువురిలో నెవరెక్కువ యందమగువారో యామెకు నిర్ధారణ కాలేదు. అయినను వారికన్న జగన్మోహనుడే సుందరుడు కాకుండు టెట్లని యామె యనుకొన్నది.
జగన్మోహనుని బెండ్లి చేసికొనియున్నచో, దానొక జమీకి రాణియై యుండును. ఇప్పుడు పల్లెటూరిలో నుండవలసివచ్చినది. భర్త ఉద్యోగము చేసినమాత్ర మేమిలాభము? బావ యెప్పుడు చక్కని కబుర్లు చెప్పుచుండును. ఎంతయో ప్రేమజూపియుండును. ఏమో? జగన్మోహనరావు బావకు తన్ను పెండ్లి చేసికొనుట అంత యిష్టములేదేమో అని భావించుకొన్నది. ఏది ఎట్లయిన నీయత్త వారు తన కర్మముచే దనకు సంభవించినారని యక్కగారును తల్లియు నెన్ని సారులో యనుకొన్నారు. అది నిశ్చయమని యా బాలకు స్పష్టమై తోచినది. ​
౨౦ ( 20 )
తా త ము చ్చ టు లు
పండుగనాడు భోజనములైనవెనుక జమీందారుగారు స్వయముగా వియ్యంకునకు క్షీరాబ్దితాపితా బహుమతినినిచ్చెను. బాలకుడగు కేశవచంద్రునిచే నల్లుళ్ళకు, మేనల్లుళ్ళకు, లక్ష్మీపతికి, శ్రీరామమూర్తికి బహుమతుల నిప్పించెను. ఆడవారికి జమీందారిణియు, నాయమ కొమరితలు నిచ్చిరి. అందరును క్రొత్త వస్త్రముల ధరించిరి.
పండుగ మరునాడు సుబ్బారాయుడుగారు కుటుంబముతో కొత్తపేట వచ్చి చేరిరి. సుబ్బారాయుడుగారి ముత్తాతగారి పెద్దకుమారుని కుమారుడు రాధాకృష్ణయ్యగారు దొడ్డంపేటనుంచి విచ్చేసిరి. డెబ్బదియెనిమిదేండ్లవృద్ధు. బండియెక్కడు. ఎంతదూరమైన నడవగల శుద్ధసత్వుడు. ధవళమై నెరసిన మీసములతో, జుట్టుతో భీష్మునివలె నాజానుబాహుడగు మానిసి. సుబ్బారాయుడు గారికన్న నెక్కువ సత్వముగలవాడు.
'ఒరే సుబ్బారాయుడూ! పిల్లలు మేకలు కులాసాగా ఉన్నారురా! చూసివద్దాము, మళ్ళీ చూడ్డంపడుతుందో లేదో అని వచ్చాను. చిక్కావేమిటి? ఏమిటో ఈ రోజుల్లో నీఅంత చిన్నతనంలోనే ముసలితనాలురా. ఏరీ నీ కొడుకులూ! వీడు పెద్దాడా? చిన్నాడా వాడు? నలుగురేగా కూతుళ్ళు నీకు? అది పెద్దగా? నీపిల్లలేరీ, శ్రీరామమూర్తీ? ఆ గొట్టికాయవెధవ నీకొడుకే! పరవా లేదురా నీ సంతానమూ, సంతానం సంతానమున్నూ. ఏదీ నా కోడలు. రాజమండ్రి పెళ్ళికి వద్దామనుకుంటే విజయనగరం వెళ్ళాలిసొచ్చింది. నడిచి వెళ్లవలసిందే. కాని ఈ పట్టు రైలులో వెళ్ళాలి తప్పదని మా చలమయ్య చంపాడురా. వెధవ రైలు. దానికన్న నేనే ముందు వెళుదును. కాని అదీ ఒక విచిత్రంగానే ఉంది. రైలెక్కడం అదే మొదలు. ఆస్తి ఏమాత్రం సంపాదించావు?'
'ఉంది, బాబూ! నీ వెరగనిదేవుంది!'
'నీపని బాగుంది అన్నారులే. జమీందారుతో సంబంధం చేశావుట. సంతోషం. నీ రెండోకోడల్ని చూడాలి. రాజమండ్రి వెడుతున్నా. నే నక్కడికి వస్తానని నీ వియ్యంకుడికి రాయి. వెళ్ళి చూసి మోటారెక్కి ద్రాక్షారం వెళుతా.'
'నువ్వు ఒక వారం, పదిహేనురోజు లిక్కడుండాలి బాబూ!'
'వీల్లేదు రా!'
'అలా అంటే పనికిరాదు.' ​ 'సరేలే!'
నారా: మీదగ్గరున్నది మాదగ్గిర లేదు తాతయ్యా! ​ రాధా: మీరా, మీరు వాలఖ్యిలులే! మా నాయన గారు కరణీకం ఊళ్ళు పధ్నాలుగూ తిరిగి మిట్టమధ్యాహ్నం ఇంటికి వచ్చేటప్పటికి మా బామ్మా వాళ్ళు వడ్లుదంచి, బియ్యంచేసి అన్నంవండి, అటక మీంచి గుమ్మడికాయదింపి, తరిగి కూరవండేవారు. వంటా అయ్యేది, మా తాతయ్య వచ్చేవాడుట. స్నానం, సంధ్యావందనం అంతా అయ్యేటప్పటికి పన్నెండున్నర. అతిథి అభ్యాగతీ, ఇంట్లో వాళ్ళూ అంతా కలిసి యిరవైమంది భోజనాలు మగవాళ్ళు.'
నారా: నేను చెన్నపట్టణం వెళ్ళేలోపుగా దొడ్డంపేట వచ్చి మనవాళ్లందరిని చూసి వెళ్తాను తాతయ్యా!
రాధాకృష్ణయ్యగారు ఉన్న నాలుగు రోజులును సుబ్బారాయుడుగారు పినతండ్రికి తన పొలములు, దొడ్లు, పాకలు, తోటలు మొదలైనవన్నియు జూపించినారు.
తెలుగుదేశమే కాదు, భారతభూమియే యంత కంత కధోగతిలో బడిపోవుచున్నదని రాధాకృష్ణయ్యగారి మతము. మనుష్యుల కెప్పడును జబ్బులే, అలసులు, పట్టుమని పది అడుగులు నడువలేరు. నూరు సంవత్సరముల మాట యటుండనిచ్చి డెబ్బదియేండ్లు బ్రతికిన మగవాడేడీ!
'ఒరే సుబ్బారాయుడూ, మనదేశం చేసిన పూర్వకర్మలవల్ల యింకాబతికి వుంది కాని ఈ రోజుల్లో జబ్బులకూ, వాటికీ దేశం నిర్మానుష్యమై యుండ వలసిందే, ఏమంటావు?'
'అవును బాబూ! ఎట్లాగో దారీ తెన్నూ కనబడటంలేదు. చదువులు, నాగరికత, మోటార్లు, రైళ్లు, తిండిలోబలం తగ్గడం__ఈలాంటివన్నీ కూడు తున్నాయి.'
'అవునురా. ఈ ఆనకట్ట వచ్చి మన కొంప మాడ్చింది. డెల్టాలలో ఉన్న జనం మెరకజనంకన్న భాగ్యవంతులు అని చెప్పుకోవడమే కాని వాళ్ళంత బీదవాళ్ళింకోళ్ళు లేనేలేరు. కాలవ మాగాణి అంతా నిస్సారం అయిపోయింది కాదుట్రా?'
'దానికి తగినట్లు మిల్లుబియ్యం కూడాను.'
'సరిపోయె, మఱేమీ! మా యింట్లో దంపుడుబియ్యం ఉన్నందుకు చాలా సంతోషంగా ఉంది. అయితే యిప్పటివాళ్లు డబ్బు లేకుండా, జవసత్తువులు లేకుండా వుండడానికి సగం కారణం ఏమిటనుకున్నావు? వీళ్ళకి దైవభక్తి నశించింది, సంధ్యావందనం లేదు, దేవుడుగుళ్ళోకి వెళ్ళరు, పూజా పునస్కారాలు లేనేలేవు. ఇవన్నీ సగం దేశాన్ని తగలేస్తున్నాయి.'
నారా: తాతయ్యా, నువ్వలా అంటావు, ఎప్పుడు ఉండేవంటావు భయం భక్తి పూజా పునస్కారాలున్నూ?
రాధా: ఎప్పుడా? మా కాలంలో. ​ నారా: అయితే మా అంత అప్రాచ్యులు పుట్టడానికి కారణం మీ కర్మా, మా కర్మా?
రాధా: మీదీ మాదీ కూడా రా.
నారా: మీదే అందాము. అలా అయితే మాతప్పు కాదుకదా? మా భక్తి రాహిత్యానికి కారణము మీరు కాబట్టి, మేము చేసేది ఏమీ లేదు. ఇక మేమే కారణము అందాము. అయితే ఎప్పుడో ఒకప్పుడు దీనికి కారణమైన దుష్కర్మ చేసివుండాలిగదా! ఆ! అప్పుడు భగవంతునిమీద భక్తి లేని వాళ్లున్నారన్న మాటేగా? అప్పుడే ఉంటే ఇప్పు డుండడంలో ఆశ్చర్యము ఏమీ లేదన్నమాట.
రాధా: ఆ! తెలివైనఘటమేరా నీ కొడుకు, సుబ్బారాయుడూ!
ఆ సాయంకాల మంతయు నారాయణరావుకు తాత గారు చెప్పిన సంగతియే జ్ఞప్తికి వచ్చినది. తానుగూడ రాముడు దేవుడు కాడని వాదించిన రోజులు జ్ఞప్తికి వచ్చినది. తాను ఇంగరుసాలు వ్రాసిన గ్రంథములు చదివి నిజమని నమ్మిన వత్సరము లెన్నియో! ఈనాటి యువకులు భక్తిరహితులైనారు. తాను దేశములు తిరిగినప్పుడు గుడులలో భక్త్యావేశము కలిగెడిది. తన స్నేహితు లనేకులు పూజ సేయించు టననేమో యెరుంగరు.
భక్తి యెందుకు? మోక్షముకొఱకా? మోక్షమననేమి? యని వాదించువాండ్రు. మోక్షము భగవంతునితో నైక్యమందుటా? మోక్షము లేనిచో నష్టమేమి? పుట్టుచు గిట్టుచునుందుము. పుట్టుచు గిట్టుచు ననంతమువరకు భగవంతునికి దూరులమై సైతానులవలె నున్న మాత్రమున భయమేమి? అని వారడుగుదు రనుకొందము. భగవంతుడన నేమిటి ? భగవంతుడొక వ్యక్తి యందురా? ఆ భగవంతు నెవరు పుట్టించిరి? కాదు నామము, రూపము, మొదలు, చివర లేని__ నేతి, నేతి నేతి యనజెల్లు నొకానొకటి యని యందురా? అదికాదన్న నేమి నష్టము? అని నారాయణరావు హోరాహోరి వాదించువాడు. నే డాసంగతు లన్నియు మనస్సునకు దట్టినవి.
ఈ బ్రహ్మాండములో ననంతవిశ్వములో నొక సౌరకుటుంబములో నొక చిన్న భూగోళములో నొక చిన్న పురుగువంటి తాను భగవంతుడనుట నిజమా? 'శివోహం' అని తెలిసికొనుటయే శుద్ధ మోక్షమా? నేను బ్రహ్మమునైన, సమస్తము బ్రహ్మము. కాని ఒక చక్రవర్తి నిద్రబోవుచున్నంత కాలము తాను చక్రవర్తి నను జ్ఞానములేక, తానేమియో తెలియక మైమరచియుండి మేల్కొనుట తోడనే దాను చక్రవర్తినను జ్ఞానమును బొందునట్లు, నీ బ్రహ్మము తన్ను తానెరుగునా? ఆత్మజ్ఞాన పరిపక్వముచే ఈ గ్రంథములన్నియు జదువుచున్న కొలది నేమో తెలిసినట్లుండును. ఏమి తెలిసినది? మనకు తెలిసినట్లున్న దంతయు మాయకావచ్చును. నిజము గోచరించుట యుత్తమపురుషునకే ​కాబోలు. ఆస్థితి, తనకీజన్మములో నున్నదో లేదో? తన కొక్క వాసనయు వీడిపోలేదే. శారద తనకుగావలె. తన బందుగులు, తన యాస్తి, తన మిత్రులు తన చదువు, తన! తన! తన!
ఆడవాళ్ళ బ్రతుకు అథోగతి బ్రతుకు
మరునాడు సుబ్బారాయుడుగారి రెండవ కొమరితకడనుండి యుత్తరము వచ్చినది. సత్యవతి యిరువదియారేళ్ళ స్త్రీరత్నము. తీర్చిన కనుముక్కుతీరు కలిగి జామపండు చాయతో సుందరియని చెప్పతగిన వనిత. కాని బెంగచే కృశించి శలాకవలె నైపోయినది. భర్త రంపపుగోత, ప్రథమసంతానమగు నొక బాలిక తప్ప తక్కిన పిల్లలందరు పోయినారు. ఇప్పుడు మరల నెలతప్పి మూడు నెలలయినది.
వీరభద్రరావు కెప్పుడు ననుమానమే. ఛాందస బ్రాహ్మణుడు, కఠిన హృదయుడు. చిన్నతనమున నెంత సంతోషజీవియో, నేడంత పరమకోపియై నిప్పులు గ్రక్కుచుండును. అతని తల్లికిగూడ కుమారుడన్న భయము. చేయు నుద్యోగము పెద్దాపురమున డిప్యూటీకలెక్టరు కచ్చేరీలో రెండవగుమాస్తా పని. యేబదిరూపాయల జీతము ఖాయము. ఎనభై తాత్కాలికపు జీతము.
రివిన్యూపనిలో మంచి తెలివితేటలుగలవాడు. ఇంటిదగ్గర నెంతపులియో, కచ్చేరిలో అంతపిల్లి. పైఅధికారులన్న గజగజలాడుచుండును. వారి మెప్పును బొంది ప్రాపకము సంపాదించుకొనుచుండును. గ్రామాధికారులపై తోడేలువలె పడును. తనదగ్గరకు బనియుండివచ్చిన వారు పెద్దవారైనచో నిమిషమున వారిపని చేసి పంపును. చిన్నవారైన కస్సుమనును, బుస్సుమనును. అట్టిచో నెవరైనా దిరుగబడి 'ఏమిటయ్యా! ఇదిగో వీళ్ళందరిని సాక్ష్యం వేసి పెద్ద కలెక్టరుకు పిటిషను పెట్టి డిప్యూటీకలెక్టరుగారికి ఇప్పుడే ఆర్జీ దాఖలుచేస్తాను ఉండు' అని యనెనా తక్షణమే వీరభద్రుడు చిరునవ్వునవ్వి 'ఏందుకు లేకోపం' విసిగిస్తే అన్నాను. ఇదుగో చూశావూ, అబ్బాయి! పొద్దున్నుంచీ పని చేస్తూ ఉంటా. చూశావూ! అలాంటప్పుడు కాస్త కోపమూ వస్తుంది. చూశావూ, తొందర పడకు, ఏమిటీ నీపని?' యని మేకపిల్లయైపోవును.
మంచి ఆస్తిగల కుటుంబము, గౌరవమైన కుటుంబమని యీయ, నిట్లు కొమార్తె యగచాట్లుబడుచున్నదిగదా యని సుబ్బారాయుడుగారి మనస్సు కలత నొందుచుండును.
సత్యవతి నారాయణరావు తోబుట్టువులలో నెల్ల నందగత్తెయని యెన్న దగిన పూబోడి ఆమె. కన్నులు పరమకరుణాపూరితములై, శిశునిర్మలత్వమును గోచరింపజేయును. ఆమె లేడివలె సాధుహృదయ, సాధ్వి, పతిభక్తి పరాయణ, ఆ బాల తెలివియైనది. ఏ మానిసియైన యట్టిభార్య రావలయునని తప మొన ​రింపవలయునంతటి సుశీల. కఱ్ఱతో మోది కుక్కనువలె భర్త కొట్టుచుండినపుడు కిక్కురుమనదు. 'రామ! రామ! రామ!' యని మాత్రమనుకొనుచు, నశ్రుధారలు తుడుచుకొనుచుండును.
సత్యవతి కొమరిత బంగారుబొమ్మ. తల్లి నోటిలో నుండి యూడిపడినది. తండ్రి తల్లిని గొట్టునపుడు విరగబడి యేడ్చును. ఒకనాడు 'నాన్నా నాన్నా! అమ్మను చంపెయ్య రక్తము వస్తూంది' అని అడ్డంపడితే ఆమెను కూడ చావగొట్టినా డా కర్కోటకుడు.
జానకమ్మగారి పేర సత్యవతికూతురు నాగరత్నం ఉత్తరం వ్రాసినది. 'అమ్మమ్మా, ఈరోజు అమ్మను కొట్టిన దెబ్బలకి అమ్మ మూర్ఛపోయింది. రెండుగంటలు తెలివిరాలేదు. నాన్న డాక్టరుకోసం వెళ్లగానే ఈ ఉత్తరం మీకు రాయమని మా యింట్లోనేకాపురంవున్న విజయలక్ష్మమ్మత్త యీ కార్డు యిచ్చింది. నీకు ఉత్తరం రాశాను, వాళ్ళే పోస్టులో వేశారు. ఈమధ్య నాన్నకు కోపం ఎక్కువైంది. తప్పులు క్షమించవలెను. చిత్తగించవలెను. -----మనుమరాలు, నాగరత్నం.'
ఈ యుత్తరము చూచుటతోడనే జానకమ్మగారు కళ్లనీళ్ళు క్రుక్కికొనుచు వాపోవజొచ్చెను. సుబ్బారాయుడుగారు చిన్నబోయి మనసున కుములుచున్న కోపమున, నేమి చేయవలెనో యాలోచన తేలక కూరుచున్నారు. తన చిన్నతనములో నిట్టివ్యాపారము తనచెల్లెలికి జరిగియుండినచో దానేమి చేసి యుండును? వానిని బోయి తొక్కి పాతర వేసి, తన చెల్లెలి నింటికి తీసికొని వచ్చియుండునా? అయ్యో, అది తప్పు. స్త్రీ, పతివ్రత; పతిభక్తి పరాయణ. భర్త చంపినను సరే, భరించవలయును. తాను దుర్మార్గుడైనచో తన బావమరది తన్ను హతమార్చుటకు దా నొప్పుకొనునా? ఏది ఎట్లయినను దన బాలికగతి యంతియ. వెళ్ళి తీసికొనివచ్చి తన యింటిదగ్గర నుంచుకొనిన లోకము హర్షించునా? పోనీ, లోకముకొరకు వెరువక తీసికొనివచ్చి పంపించక యూరకుండినచో? తన ముద్దులబిడ్డ బ్రతు కథోగతియేకదా. ఏది ఎట్లయినను తనకుమార్తె యనుభవించవలసినదే! అని యూహాలోకమున బడి సుబ్బారాయుడుగా రుస్సురని కూర్చుండిపోయిరి.
రాధాకృష్ణయ్యగా రది విని 'ఏమిరా సుబ్బారాయుడు! మా పినతల్లిని ఆవిడ మొగుడు యిలాగే వేపుకుతింటుంటే రెండుసార్లు కాపురానికి వెళ్లిన రెండు సంవత్సరాలలో నూతిలో బడిందట. రెండుసార్లూ ఎవరో బతికించారటరా అబ్బాయి! ఆ తర్వాత మొగుడుమీద తిరగబడి మహాశక్తి దేవతై వెధవన్నని పిల్లిలా చేసిందట. అల్లాగే నువ్వు చేసేదేముంది? నేను చేసేదేముంది? భార్యాభర్తలకు దెబ్బలాటవస్తే వాళ్ళే సముదాయించుకోవాలి' యనెను.
నారాయణరా వీ సంగతివిని, తండ్రిగారితో చెప్పి, పెద్దాపురం వెళ్ళినాడు. తన చిన్నక్కగారు మొన్ననే పండుగకువచ్చి, పెద్దాపురం వెళ్లినది. ​ఇంతలో నేమి మునిగినదో! ఆడవాళ్లను గష్టపెట్టు పరమ దౌర్భాగ్యులు, చదువుకొన్న పశువులు నున్నారు. వారికి శిక్ష యెటులో భగవంతుడు ఎరుగడు కాబోలు.
మధ్యాహ్నము రెండుగంటలకు నారాయణరావు పెద్దాపురం చేరుకున్నాడు. ఇంటిదగ్గర బావగారు లేరు. తన చిన్నక్కగారు, మేనకోడలు నాగరత్నము నున్నారు. 'చిన్న మామయ్యా! నిన్నే వచ్చింది మెలుకువ అమ్మకు. ఆ కట్టుకట్టిందే, అమ్మకు తల పగిలిపోయింది. ఉగ్రుడైపోయి చేతిబెత్తంతో కొట్టాడు. మామయ్యా! నన్నూ కొట్టాడు మా నాన్న' అని నాగరత్న మన్నది.
'ఒరే తమ్ముడూ! నా కర్మానికి మీరంతా ఇదిఅవుతే ఏం లాభం! ఈ తెలివతక్కువ మొద్దు మీకు ఉత్తరం రాయడం ఎందుకు చెప్పు? అమ్మకీ, నాన్నకీ, మాకూ గుండెలు తరుక్కుపోవడం తప్ప ఏం లాభం ఉందీ?
'ఎందుకు కొట్టాడే చిన్నక్కయ్యా?'
'ఎందుకైతే ఏమిరా బాబూ! నేను పూర్వజన్మలో చేసుకొన్న పాపం నన్ను ఇల్లా బాధిస్తూంది. ఏదో కారణం. ఆయన మంచివారే. ఊళ్ళోవాళ్ళందరికీ మంచే. అందుకనే ఆయన కొట్టిన సంగతి ఊళ్ళోవాళ్లకి తెలియగానే నావల్లే తప్పుందనీ, నీ బావగారివల్ల తప్పేమీ లేదనీ ఈ చుట్టుప్రక్కల వాళ్లు కొందరు అనుకున్నారు. నన్ను గురించి మీ రనుకొనేది తప్పు అని వాళ్లతో నేను చెప్పగలనురా! నా కర్మం.'
'అమ్మని పెద్దమామయ్య తీసుకువచ్చి దిగబెట్టగానే, అమ్మని ఏదో అని, నాన్న కోప్పడ్డాడు మామయ్యా! అప్పణ్ణుంచి ఏదో ఒక కోపమే?'
'అయితే నిన్ను అంత చావగొట్టడానికి కారణం ఏమిటే?'
'ఏవుంది, పండుగకు వెళ్ళి ప్రతిమగవాణ్ణి చూశానట. ఇంకా ఏమో ఏమో అన్నారు. జవాబుచెప్పను నాయనా! చెపితే అప్పుడే ప్రాణాలు వదులుకోవాలి.'
'అదా! సరేలే!'
'నా తోడు! ఒట్టు! ఒరే తమ్ముడూ! ఏమన్నా తొందరపడతావేమో సుమా! నేను నుయ్యో గొయ్యో చూసుకుంటాను!'
'ఒసే అక్కయ్యా! నీ మొగుడు పశువు కాని మేమంతా పశువులు కాము. జన్మం ఎత్తినందుకు జ్ఞానం కలిగిన మనుష్యులుగా సంచరించాలి. ద్విపాద పశువైపోవాలా! ఛీ! వెధవజన్మలు. కుక్క నయం. పందినయం. పెళ్ళాన్ని చావగొట్టి ఆమెచస్తే, మళ్ళీ పెళ్లి చేసుకొని, కొత్తగావచ్చిన పెళ్లానికి అడుగులకు మడుగులొత్తుతారు మగ సన్యాసులు, పురుగుజన్మ లక్కయ్యా.'
'ఒరే బాబూ నీకు కోపం వస్తూంది. నువ్వు బలంకలవాడవు. చేయి చేసుకొని నన్నథోగతిపాలు చెయ్యకు. నా కర్మం నేను అనుభవిస్తాను గాని, నువ్వు ఇంటికి వెళ్ళిపో.' ​'ఒసే అక్కయ్యా! నువ్వు వెఱ్ఱి అభిప్రాయం ఎందుకు పడతావు! నేను బావను కొట్టలేను. కొట్టగలిగివుంటే అతనిపని బాగానే ఉండును. నాకు బలం లేక కాదు. అట్టి నీచపుపనికి నేను దిగలేను.'
ఆ సాయంకాలమునకు వీరభద్రరావు వచ్చునప్పటికి పడకకుర్చీలో గూర్చుండిన బావమరిదిని జూచి తెల్లబోయి 'ఎప్పుడువచ్చావోయి బావా?' యని ప్రశ్నించెను.
'మధ్యాహ్నం.'
'ఏం పనిమీద?'
'చెన్నపట్నం వెళ్లబోతూ మిమ్మల్ని చూద్దాం అని వచ్చా.'
'అలాగా! అని లోనికిబోయి 'నాగరత్నం!' అని కూతుర్ని పిలిచి, ఎందుకు వచ్చాడే మీ చిన్న మామయ్య?' అని ప్రశ్నించెను.
నాగరత్నం గజగజలాడిపోయినది. ఆమె కళ్ళనీళ్ళు తిరిగినవి. నారాయణరావు గ్రహించి లోనికిబోయి బావగారితో నిట్లనెను.
'బావా! ముసుగులో గుద్దులాట యెందుకు? నాగరత్నం వాళ్ళమ్మకి తెలియకుండా పక్కయింటివారు యిస్తే, కార్డుమీద మాయింటికి ఉత్తరం రాసింది. నేను వచ్చాను. నువ్వు చదువుకొన్నవాడివి. రేపు వియ్యమంద దలచుకున్నావు. నిన్ను గుఱించి ప్రపంచం ఏమనుకుంటున్నదో నీకు తెలియటంలేదు. బావా! మన కుటుంబాలలో ఇలాంటిది ఎక్కడన్నా ఉందటోయి!'
'నాపద్ధతి అంతే. నన్నేమి చెయ్యమంటావు? నాకు కోపం జాస్తి, దాన్ని చంపుకుందామని ప్రయత్నంచేస్తే చావదు. నన్నేమి చెయ్యమంటావు?'
'రాత్రి మాట్లాడుదాములే. ఇప్పుడేమి మాడ్లాడకు.'
తాను వాడుకొనుటకు కొన్న వెస్టు అండు కంపెనీ వారి ఎనుబది రూపాయల ఖరీదుగల బంగారు 'కీపుసేక్' అను చేతిగడియారము నారాయణరా వీయబోగా నతడు వలదని వారించినాడు. నారాయణరావు బావగారిని తీక్షణంగా జూచి 'బావా, నువ్వంతకంతకు చాలా చిత్రంఅయిన మనిషివి అవుతున్నావోయి. మనం మగవాళ్లం. ఆడవాళ్ళు నీరసులు. ఎలా చూసినా వాళ్ళు మన చేతిలో ఉన్నారు. మనం దయదలచి, ఆడవాళ్ళని మనుష్యులుగా ఎంచాము. అయినా వాళ్ళు మన దృష్టిలో పశువులు. అంతే. వాళ్ళని చంపినా ఎవరూ ఏమనరుగదా? ఆఫ్రికా నీగ్రోలల్లే ఆడవాళ్లు వస్తువులేకదా బావా! బానిసలే ఆడవాళ్ళు? నిన్న మొన్నటిదాకా అరబ్బీ, పెరిసియా, టర్కీ దేశాలలో ఉన్నట్లు, బానిసత్వం మన దేశంలో కూడా ఉండాలనా మనం ఈరోజున ప్రయత్నం చేయవలసింది? బావా, నీ హృదయం సర్వవిధాలా మంచిది. పది మందిలో పేరు ప్రతిష్ఠలు సంపాదించుకుంటున్నావు. నీకోపం అంతా యింట్లో చూపిస్తున్నావుగాని, నీ పైఅధికారి పైన చూపించగలవా? అలాగైతే వెయ్యి ​రూపాయిలిస్తాను బహుమతి నీకు. నీ పైఅధికారి నిన్ను కోపపడినా రాని కోపం, నీ చేతిలో ఉండి నీకు దాసివలే వంగి ఉన్న భార్య పైన ఎందుకు వస్తుంది? అధికారి పైన వచ్చినకోపం అంతా ఏమయింది? అది మనము అణచి వేసుకుంటాము, చంపివేస్తాము. ఆ శక్తే మనం, మనకింద వాళ్లపట్ల కూడా ఎందుకు చూపకూడదు? యుగ పురుషుడు గాంధీమహాత్ముడు, క్రైస్తు, బుద్ధుడు మనకు బోధచేసింది. ప్రేమకాదా బావా? మనం కోపం చంపుకుని ప్రేమ చూపించడంవలన మనలను నమ్ముకున్న వారు జన్మజన్మకు మనయం దపరిమిత కృతజ్ఞత చూపిస్తారు. ఒకరియెడ ద్వేషంపూని వారిని హింసిస్తూ తక్కిన యావన్మంది విషయంలో ఎంత ప్రేమచూపినా, అది క్రోధస్వరూపము, అసత్యమూ అవుతుంది సుమా! క్రోధం రావడం, మనలో పశుత్వం ఇంకా చావలేదనేదానికి సూచన. నీకన్న చదువు రాని యానాదివాడు గొప్పే!
'నేను ఉపన్యాసం ఇస్తున్నాను అని అనుకుంటావేమో? ప్రపంచంలో అందరికీ ఇలాంటి విషయాన్ని గురించే నేను ఉపన్యాసం ఇవ్వాలసివస్తుందా బావా?
'బావా! నన్ను బాగా ఎరుగుదువుగదా? మామయ్యగారూ, అత్తయ్యగారూ ఈ విషయంలోనే నీతో కలహం పెట్టుకున్నారు. మా వాళ్ళందరూ దుఃఖిస్తున్నారు. నీమనస్సుమట్టుకు నీకు బాగుందా? నేను చిన్నవాణ్ణే! అయితే నీకూ నాకూ ఉన్న చనువునుబట్టి చెప్పాను.
'ఆడది ఎల్లాగా దెబ్బలు పడుతుంది. ఎదిరించలేదు. అది పతివ్రతలకు ధర్మం. సహజం. కాని, వాళ్ళూ మన తోటివాళ్ళు అని ఆలోచించాలి. నేను నిన్ను వేడుకొనేదింతే.'
౨౨ ( 22 )
నాదీ భారం
బావమరిది మాటలు విన్నకొలదీ వీరభద్రరావుకు కోపము, నా వెనుక లజ్జయు, నా వెనుక విషాదము కలిగినది. అతడు మారుమాటాడలేదు. అతని కన్నుల నీరు తిరిగినది. ఇంతలో గోపమువచ్చినది. మరల నాపుకొన్నాడు. తానిచ్చిన యుపన్యాసమునకు బావగారికి గోపమువచ్చునని నారాయణరా వనుకొన్నాడు. అందుకై యేమి చెప్పవలయునా యని యాత డాలోచించుచుండెను.
లోపల సత్యవతి యేది యెట్లగునో యని లోన గజగజ వణకిపోవుచు, సత్వరముగ వంటచేసెను. బావమరదు లిరువురు కాళ్లుకడిగికొని భోజనముల ముందు గూర్చుండిరి. వీరభద్రరావునకు భోజనము సహించలేదు. నారాయణరా వది చూచి 'బావా! నువ్వు సంతోషముగా భోజనము చెయ్యి. లేకపోతే నాకు అన్నం వంటపట్టదు' అనెను. ​ భోజనములైనవెనుక వీరభద్రరావు నారాయణరావును 'మీ అక్కయ్యను మీ యింటికి తీసుకెళ్తావా?' అని ప్రశ్నించెను.
'అదేమిటి బావా! రెండురోజులేగా అయింది మా అక్కయ్యవచ్చి! తర్వాత యేడోనెలలో తీసుకెడ్తాము. అన్ని రివాజులు తప్పించాలి అని మా అమ్మ గారంటూనే ఉన్నారు. పురిటికి రాజమండ్రి తీసుకెళ్లాలని ఉన్నది. ఏమంటావు? నీ యిష్టం అయితే మావాళ్ళ యింటికి తీసుకువెళ్తాం. లేకపోతే ఆస్పత్రిలోవుంచి అక్కడ పురుడుపోస్తాం. లేకపోతే నేను చెన్నపట్టణం తీసుకొని వెళ్ళిపోతాను. ఆలోచించుకో, అమ్మా వాళ్లూ వస్తారు.'
వీరభద్రరావుకు దానెందుకు దన యిల్లాలిని కొట్టినాడో తెల్లమైనది. జమీందారుగారువచ్చి పిలిచినాడు. జమీందారు వీరభద్రరావుగారిని బంపుడని డిప్యూటీకలెక్టరుగారి నడిగినాడు. డిప్యూటీకలెక్టరుగారు వీరభద్రరావుగారిని దీసికొనిపోవచ్చుననియు దనకు పరమసంతోషమనియు వీరభద్రరావు ఆఫీసులో కెల్ల మంచి గుమాస్తాయనియు దానును బ్రమోషనుకు వ్రాసినాననియు జెప్పినాడు. వీరభద్రరావు వెళ్ళవలెననియున్నను కలెక్టరుగారికి ముఖ్యమగు బనులుండుటచే, మకాంగుమాస్తా వీరభద్రరావు తప్ప నింకొకరు పనికిరారని యాయనకు తోచి వీరభద్రునితో నీవువుండి 'నీ భార్యను బిల్లను బంపు' మని చెప్పినారు. వీరభద్రరావు చేయునదిలేక, నిట్టూర్పులతో, హృదయమున ఝంఝామారుతముతో, భార్యను గూతును జమీందారుగారితో బంపినాడు. జమీందారుగారు తన మోటారు తోలువానితో ముందు కూర్చుండి, సత్యవతిని, కొమార్తెను వెనుక గూరుచుండబెట్టి, తన కారులో రాజమహేంద్రవరమునకు తీసికొని వెళ్ళిపోయినాడు.
జమీందారు గారు పెద్దలు, పూజ్యులు అని తానెరుగును. వేఱుతలంపులు దలంచుట హైన్యమనియు నెరుంగును. పండుగ నాలుగురోజులు వీరభద్రరావనుభవించినది యమలోకము. ఎంతమంది పరపురుషులు జమీందారుగారి యింటికి వచ్చెదరో? భార్య వారిని చూచునేమో? వారు తేరిపార భార్యను జూచెదరు కాబోలు. ఇదివరకెప్పడు భార్యను బుట్టింటికి పంపినను దానుగూడ వచ్చి, తనతో దీసికొనిపోవువాడు. పండగనా డెట్లయిన దాను రాజమహేంద్రవరము పోవలయునని యెన్నియోవిధముల బ్రయత్నించినాడు. కాని డిప్యూటీకలెక్టరుగా రొప్పుకొనలేదు.
ఇంటికి తన భార్యను పెద్దబావగారు శ్రీరామమూర్తి తీసికొనివచ్చి దిగబెట్టుటతోడనే భార్యపై మండిపడినాడు.
'నువ్వు దౌర్భాగ్యురాలివి! నువ్వు పెద్దాపురం సానిదానికన్న నీచురాలివి. ఆపళంగా పరుగెత్తుతావూ! నీ మనస్సు చెడుమనస్సు కాకపోతే నువ్వలా తయారవుతావా? నీచపుముండా! అక్కడ యెందరకు ఉత్తరాలు రాశావో...' ఇట్లు వినగూడని, వ్రాయగూడని, యుచ్చరింపరాని కారుమాట లన్నాడు. వీథిలో కాట్లాడు నూరకుక్కయైపోయినాడు. ​ నేడు వీరభద్రరావుకు దన నైచ్యమంతయు గనులకట్టినది. సత్యవతి తనకు చేసినసేవ, యామె ప్రేమ, యామె మెత్తని హృదయము జ్ఞప్తికి వచ్చినది. మరల ననుమానపు బిశాచము పీడించినది. భార్య యెవరో యొకనిని ప్రేమించుచున్నదని కాదు, తన్ను మాత్రము ప్రేమించుటలేదని యాతని భావము.
నారాయణరావు రెండురోజులక్కడ నుండి వీరభద్రరావుకు వేదాంతము బోధించినాడు. ఇతర దేశములలో, స్త్రీలను జూచు విధ ముగ్గడించినాడు. స్త్రీలను పూర్వమునుండియు భారతీయులు గౌరవించుచుండి రన్నాడు.
'బావా! మనకు స్త్రీ లెంత గౌరవనీయులోయి! మన నాగరికతను, మన గౌరవాన్ని, మన నీతిని, మన జాతిని కాపాడుచున్నది ఆడవాళ్ళోయి బావా. ఖడ్గతిక్కనను జ్ఞప్తికి తెచ్చుకో. రుద్రమదేవిని, తరిగొండ వెంకమాంబను, మొల్ల మొదలగువీరవనితలను స్మరించుకో! మాంచాల భర్తకొరకై తపస్సు చేసి, భర్త బోగందాని వలలో బడితే, భర్తను కాపాడుమని దైవమును ధ్యానించి, భర్తపాదాలు స్మరించి స్మరించి ఉంటూ ఉన్నప్పుడు, బాలచంద్రుడు యుద్ధానికి అనుజ్ఞ అడగడానికి మాంచాలదగ్గరకు వస్తే, మాంచాల కత్తినిచ్చి యుద్ధానికి పంపి, భర్త వీరమరణం పొందితే తాను సహగమనం చేసింది. మల్లమ్మదేవి చరిత్ర తెలియదు బావా నీకు?'
కొన్నిగంట లాతని బొగడినాడు. 'నీ హృదయం చాలా మంచిది బావా! నువ్వెందరకు ఉపకారం చెయ్యడం నే నెరగను! నీబోటి మనిషి మా సహాయ నిరాకరణంలో జేరితే గొప్ప నాయకుడవు అవుదువు. నీ హృదయము ఈ ఉద్యోగంలో చేరడంవల్ల యిల్లా పాడయింది. కాని యిలాంటి ఉద్యోగాలలో ఉండి తమ జీవితాలను న్యాయమార్గాన్ని నడిపే మహానుభావులున్ను ఉన్నారని యిప్పటివరకు ప్రజలు చెప్పుకోవటం లేదటోయి?'
మరునాడు నారాయణరావు బావమరదికడ సెలవు పుచ్చుకుని, అక్కగారికి దండ్రియిచ్చిన ఇరువది రూపాయలు సేత బెట్టి కొత్తపేట వెడలి పోయినాడు.
తల్లితో సంగతులన్నియు జెప్పి తాను తన బావమరది మనస్సును కొద్ది నెలలలో మార్చగలనని ధైర్యము చెప్పెను.
'నాయనా, నువ్వలా అంటావు. ఎవరు మార్చగలరురా ఆ కర్కోటకుడి మనస్సు! అల్లాగే కుళ్ళి కుళ్ళి కృశించి, సత్యం ఏ నుయ్యో గొయ్యో చూచు కొంటుందిరా నాయనా!'
'అదికాదు అమ్మా! నువ్వలా కుంగిపోతా వెందుకే? దాని బాధ తప్పించడం నాది భారం. అతను ఈ పట్టు నా చిన్నక్కయ్యను కష్టపెట్టాడా, నేను వెళ్ళి అతని యింటిదగ్గిర నిరశనవ్రతం చేస్తాను. దానివల్ల ఆతని మనసు పూర్తిగా కరుగుతుంది. ​
అ ఇ ఉ ణ్ ఋ ఌ క్
చెన్నపట్టణమునకు బ్రయాణమై, రాధాకృష్ణయ్యతాతగారు తోడరా, నత్తవారింటికి నారాయణరావు మధ్యాహ్నమునకు జేరుకొనెను. జమీందారుగారు తనయల్లుడు వచ్చుటకు ముదమంది, యల్లుని జ్ఞాతియగు తాతగారి నపరిమిత గౌరవమొనర్చి తమ సంతోషమును వెలిబుచ్చి నాలుగురోజులు తమ యింటికడ నుండవలయునని బలవంతపరచిరి. కాని రాధాకృష్ణయ్యగారు తనకు జాలకార్యము లున్నవనియు, దాను త్వరితముగ జుట్టముల నందర జూచి యింటికి బోవలయు ననియు జెప్పినారు.
నారాయణరా వారాత్రి మెయిలుమీద చెన్నపట్టణమునకు బ్రయాణమై పోవుట యాగినది. జమీందారుగారు మరియు బలవంతము పెట్టుటచే రాధాకృష్ణయ్యగారు మరుసటిదినమంతయు నచటనే యుండిరి. జమీందారుగారు వారికి వెలగల యుడుపులు భక్తితో సమర్పించినారు. వారును శారదకు నొక వెండిగంధపుగిన్నె ఆశీర్వాదముతో చేతనిడి, తమ నారాయణునకు తగిన భార్యయని సంతోషించినాడు. లక్ష్మీపతి యింటికి బోయి చూచివచ్చి, మోటారుబస్సుమీద మరునాడు రాధాకృష్ణయ్యగారు ద్రాక్షారామము వెడలి పోయిరి.
జగన్మోహనుడు రాధాకృష్ణయ్యగారు వెళ్ళినప్పటినుండియు నాయన గూర్చి శారదకడ, నావెనుక తన మేనత్తకడ హేళన ప్రారంభించెను.
'మామయ్య గారికి మతిపోయినట్టుంది. నానారకము అడివిమనుష్యుల్ని ఆయన గౌరవము చేస్తూవుంటారు.'
'ఎంత ముసలివాడో ఆయన బావా!'
'నాకు చూస్తే భయమువేసింది. ఆ ముసలి మీ ఆయన తాతటగాదూ?'
'అనుకున్నారు.'
'మీ ఆయనా, ఆ ముసలివాడూ కలిసి నుంచుంటే పెద్దకోతీ చిన్నకోతీలా ఉన్నారు. నేను నవ్వుపట్టలేకపోయాను శారదా! హహహ.'
శారద మాట్లాడలేదు. జమీందారిణి తన మేనల్లుని జూచి,
'నీవు పోల్చిన పోలిక సరిగా సరిపోయినదోయి!' యన్నది.
ఆనాడు జమీందారుగారి చుట్టములలో నారాయణరావు కుటుంబమును గూర్చి చిత్ర విచిత్ర సంభాషణ బయల్వెడలినది. వేళాకోళములు, వెక్కిరింతలతో విరుగబడినారు. ​ ఆ సాయంకాలము జగన్మోహనుడు శారదకడకు జేరి 'శారదా! తోటలోకి షికారువెడదాము, రా!' అని అడిగెను. ఆరోజు పున్నమ. ఆశ్వయుజ పూర్ణిమ ఆనందకల్లోలిని. నీలములు ధవళములునగు శారదాజ్యోత్స్నలు మీగడతరకలై, మధురషీరతరంగములై యుబికిపోవును.
శారద వల్లెయని తోటలోనికి బయలుదేరినది. ఆ బాలకు యౌవనము నానాటికి పూవునకు దావివలె జేరుచున్నది. ఆమెను సౌందర్యము వెన్నెలవలె నావరించియున్నది.
పూవుతోటలోని సౌరభము, దిశల నావరించియున్న పండు వెన్నెలలు శారదాసౌందర్యములో లీనమైపోయినవి.
శారదను శలభమును చూచు గౌళివలే జగన్మోహనుడు తేరిపార చూచుచు, వెనుక నడచుచు నా బాలిక నొక వేదికకడకు గొనిపోయెను. సుగంధములగు వేడినీళ్ళ స్నానమాచరించి, పాముకుబుసమువంటి గ్లాస్గోమల్లు పంచగట్టి, అట్టి లాల్చీయేతొడిగి, 'కూటికూర' పొడి దేహమెల్ల నలది ఘమ ఘమమనుచు, జరీపూవు బుటేదారిపనిచేసిన ముఖమల్ పాదరక్షలు ధరించి తెల్లనిదేహము వెన్నెలలో తళుకులాడ, ప్రక్కనే నడచు జగన్మోహనుని జూచుచు శారద ముగ్ధురాలై పోయినది. జగన్మోహను డామెకు నవమన్మథుని వలె కన్పట్టినాడు. ఆ బాలకుని బెండ్లి చేసికొనియుండిన నెంత చక్కగా నుండెడిదో అని ఆమె నిట్టూర్పుపుచ్చినది. చిన్నతనమునుండియు దా నాతనినే ప్రేమించినానని యామె యప్పుడనుకొన్నది. 'ప్రేమించుట' యను విషయ మామెకు నవలలవలన తెలియునుగదా. ప్రతిబాలికయు నెవరినేని పురుషుని ప్రేమించునుగదా . ప్రేమలేని పురుషుని బెండ్లిచేసికొనినచో నామె గతియెట్లు? తన తండ్రిగారట్టి ప్రేమకు దన్నెడసేసి వేరొకరికిచ్చి వివాహమొనరించుట తన దురదృష్టముగదా! తాను జదివిన పెక్కు నవలలలో కథానాయకులకు నాయికనిచ్చి వివాహముచేయక తల్లిదండ్రులందరు నిట్లే యితరుల కిచ్చుటకు బ్రయత్నించినారు.
'శారదా! ఏమిటీ ఆలోచిస్తున్నావు? ఇదివరకు నీరక్తం ప్రవహించడమే పైకి కనబడుతుంది అనుకున్నాను. ఇప్పుడు నీ ఆలోచనలుకూడా కనిపిస్తున్నాయి ప్రియా!'
'ఏమి లేదు బావా!'
'శారదా! నీ అందం నా అందం కలిసిపోతే ఎంత బాగుండును! నేను నీభర్త నైయుంటే రోజూ నీపాదాలదగ్గర కూచుని నిన్ను ప్రేమిస్తూఉందును.'
శారద మాట్లాడలేదు కాని యామె హృదయము జగన్మోహను డన్న మాటకు సంతోషముచే బొంగిపోయినది. ​ శారద నాతడు దగ్గరకుజేరిచి యామెచుట్టు చేయివైచి, యామె మోము పైకెత్తి తమితో ముద్దుగొనబోవుచుండ, కేశవచంద్రరావు గబగబ నచ్చటికి, బరువెత్తి వచ్చి 'చిన్నక్కా, నాన్నగారు నీకోసం చూస్తున్నారు' అన్నాడు.
కేశవచంద్రరావు మాట వినబడుటతోడనే శారదా జగన్మోహను లిరువురు నులికిపడినారు. జగన్మోహనుడు తన చేయి శారదచుట్టునుండి తీసివేసి, దూరమునకు జరిగినాడు. శారదయు గబుక్కునలేచి, త్వరితముగ లోనికి వెడలిపోయినది.
జగన్మోహను డచ్చటనే యొంటరియై కూర్చుండెను. అబ్బా! యీ పిశాచిబాలకుడు సమయానికి దాపరించుచున్నాడు. తాను జమీందారుబిడ్డ యయ్యు వీనికి నా వెధవపల్లెటూరి మొద్దంటే ఇంత ప్రేమ యేమిటి? ఆ తండ్రిపోలిక తగలబడింది కాబోలు. 'నిమిషంలో జారిపోయినది. ఇంకొక చిటికలో నామెను ముద్దుగొనియుండువాడే. ఎప్పటికైనా తనదే శారద!'
శారద లోనికి బోవునప్పటికి జమీందారుగా రొక పడుకకుర్చీపై నధివసించి యేవేని వార్తాపత్రికల జదువుకొనుచు, శారద వచ్చుట జూచి, యామెను దగ్గరకు లాగికొని 'ఎక్కడకు వెళ్ళావమ్మా' యని ప్రశ్నించెను.
'తోటలోనికి నాన్నగారూ.'
'జగన్మోహనుడు నిన్ను కొట్టబోయాడు అని తమ్ముడు చెప్పాడేమిటమ్మా?'
కేశవచంద్రుడు తండ్రికడకుబోయి తండ్రిగారి చేతిమీద రెండుచేతులు వైచి తండ్రి మొగముచూచి, 'ఆ! బావ శారదను దగ్గిరగా తీసికొని కొట్టబోయాడు. అది కిటికీలోంచి చూచాను. రంగమ్మను కనుక్కోండి నాన్నగారూ!' జేవురించిన మోముతో పలికినాడు.
జమీందారుగారు కుమారునెత్తి యొడిలో కూర్చుండబెట్టుకొని, కౌగిలించుకొని, క్రిందికి దింపివేసెను.
'అమ్మాయీ! జగన్మోహనరావు తోటలో నున్నాడా!' యని యడిగెను.
'అవును నాన్నగారూ. నేనూ బావా తోటలోకి వెళ్ళాం. అదిచూచి బాబు బావ నన్ను కొట్తున్నాడు అనుకున్నాడు కాబోలు.'
'అదేలే! లేకపోతే ఏమిటి కాని, నువ్వు లోనికివెళ్లు తల్లీ! బాబూ నువ్వు బువ్వతిన్నావా? నిన్ను ఎవరూ పడుకోబెట్టలేదూ? తల్లీ, బాబుకు నువ్వు జగన్మోహనునితో మాట్లాడటమే ఇష్టంలేదు.'
శారద మరల వచ్చునేమో యని జగన్మోహను డచ్చటనే కూర్చుండి యుండెను. ఎంతకును నామె రాకుండుటయు, భోజనమువేళదనుక నచ్చటనే ​యుండెను. శారదచుట్టు చేయివేసినప్పు డాతని కన్ను లెఱ్ఱపడినవి. కాయము మోహావేశముచే వణకిపోయినది. ఆ వణకంతయు నెమ్మదించుకొనుచు శారద యందమును గూర్చి తలపోయుచు నా జమీందారు డటులనే యాలోచనాపరుడైపోయినాడు. వెనుక విజయనగరములో మనోహరియను వేశ్యతో దాను సలిపిన క్రీడలన్నియు నాతని స్మృతిపథంబునకు వచ్చినవి. ఆ పిల్ల కన్నెరికమునకు లక్షాధికారు లనేకులు ధనమిచ్చెదమన్నను, వారందరు సమర్పణ చేసెదమన్న రొఖ్కముకన్న మిన్నగా తానర్పింప నీయకొనెను. దానే కన్నెరికముచేసి, యా రాత్రి దాననుభవించిన మహదానందము స్మరించుకొనుచు, శారద తన కౌగిలి జేరినచో నంతకన్న నెక్కువ సంతోషము బొందువాడనుగదా యని, తలంచికొని యుస్సురుమనియెను.
జమీందారుగారు తన కొమార్తె శారద జగన్మోహనునితో నెక్కువ చనువు చేయరాదని యూహించుకొని శారదను జూచి 'అమ్మా నువ్వు జగన్మోహనరావుతో నంత చనువుగా నుండకూడదు. నువ్వీమధ్య చదువుతగ్గించి నట్లున్నది. ఈ యేడు తప్పక స్కూలు ఫైనలు పరీక్షలో నెగ్గాలిసుమా. మీ గురువుగారితో ఇంకా జాగ్రత్తగా చెప్పమని చెప్తాను. సరే, లోపలికి వెళ్ళు' అని చెప్పినారు.
శారద తెల్లపోయి నెమ్మదించుకొని 'బాగానే చదువుకుంటున్నానండి నాన్నగారూ! తప్పకుండా పరీక్షలలో నెగ్గుతానని ధైర్యంగా వుంది' అని జవాబు చెప్పినది. ఆమె కన్నులలో నేలనో నీరుతిరిగినది.
జగన్మోహనరావు బావ తన్ను ప్రేమించుచున్నాడని తండ్రి గ్రహించి నాడేమో యని యామె కొంచెము భయపడినది. ఆమె మాటలో చూపులో నిర్మలత్వము ప్రద్యోతమగుచున్నది. ఆమె హృదయము నిష్కలుషము. ఒక నిమేషము తనయను దీక్ష్ణముగా జూచి యామెకు దెలియకుండగనే కనులు వాల్చి కొమరితను దగ్గరకు దీసికొని, యామె శిరంబు మూర్కొని ముద్దిడుకొనెను. శారద లోనికి వెడలిపోయినది.
జగన్మోహను డంతకంతకు నథోగతిలో పడిపోవుచున్నాడనియు, విజయనగరములో కొందరు వారకాంతలతో దిగంబరుడయి యొక గణికా గృహంబున జలక్రీడలు సలిపినాడనియు, జమీందారీవలనవచ్చిన రాబడిచాలక దినదినము వేలకువేలప్పుచేయుచున్నాడనియు, యూరేషియను సాంగత్యమున వారికి ధనము దోచిపుచ్చుచున్నాడనియు జమీందారు గారికి అస్పష్టమైన వార్తలు వినవచ్చినవి.
రెండవ బావగారగు నారాయణరావు తనకు కథ చెప్పచున్నట్లు కల గనుచు కుమారరాజా కేశవచంద్రరావు నిదురగూరినాడు.
నారాయణుడు రాత్రి రైలులో వెళ్లుచున్నాడు. ​వేగము! వేగము! రైలు సంగీతము పాడునా! ఒకొక్కప్పుడు రైలు తాళము వేయుచున్నట్లు తనకు తోచును. ఎంత చిత్రమో? టక టక టక టక. శారద మెరపువలేమాత్రమే తోచినది. నారాయణుడు పాడుకొన్నాడు.
ఓహో కవిత్వమా, నీవు విశ్వమోహినివి. శివుని డమరుకమున జనించితివా?
'అ ఇ ఉ ణ్ ఋ ఌ క్.'
ఈ రైలుచక్రముల చప్పుడు అందుండియే జనించినదా?
'శ్రీవాణీగిరిజా శ్చిరాయ దధతో వక్షోముఖాజేషుయే.'
కవిత్వము సర్వకళాస్వరూపము. కవిత్వము విశ్వస్వరూపము. సర్వ సృష్ట్యాత్మకము. అఇఉణ్ఋఌక్. టక టక టక టక. ఆతడు నిద్రగూరినాడు.
"https://te.wikisource.org/w/index.php?title=నారాయణరావు_(నవల)/ద్వితీయ_భాగము&oldid=262921" నుండి వెలికితీశారు
narayanarao (navala)/dviteeya bhagamu - viccysores
narayanarao (navala)/dviteeya bhagamu
< narayanarao (navala)
kiprathama bhagamu
narayanarao (navala) (1963) rachinchinavaaru adivi bapiraju
truteeya bhagamu
72431narayanarao (navala) u dviteeya bhagamuadivi bapiraju1963
u ( 1 )
sraavanamaasamu. godavari gaalulatho, varshapaatamulato, musurulatho, suuryanaaraayanuni daagudumuutalatoe, sarvatra podachuupu saadvalahaaritavarnamutho varadala buradaneeti jeguruvarnamuto, neelimabbulatho mangalavaaramu naadu veedhula teliyaadu mandagamanala kausheya vividha varnamulatho bratyaksha magunu.
aaduvaari mangalavaaramulanomu lee masamuna ela erpadenu? vivaahamaina venuka naidusamvatsaramu lee nomu nochukonavalenata. nomupattina pimmata nee vatsaramunanaina nudyaapana cheyavachunata. pellilo 'saptapadi' naadu udyaapana chesikonavalenu. aa vadhuvunaku mangalasutramu medanugatti, kaallaku mattiyalu dodigi, paadaangululapai mitaayi nunchi, padamudu jatala yariselu ginnelonunchi, ravikelagudda vasinegatti, pasupu kunkumalatho vaayanamicchi, yudyapana chesikonavalenata. shraavana mangalavaaramunaa dudayamuna nabhyangana monarinchi, maditho mangalagoureedevi naaraadhinchi kathacheppukoni, yakshatala shirassuna nidukoni, chalimidigurugulandu naavunetitoe deepaalu veliginchi, yaa pogatho katukabatti netramula nalankarinchi, mahanaivedyamu, senagalu naivedyamu samarpanajesi muttayiduvulaku basupurachi, bottupetti, kaatukanicchi, gandhamaladi, taambuulamulatoe senagala vaayana meeyavalenu.
shraavana mangalavaaramula nooriloonunna vanitaamanu lokariparichaya mokaru sampaadinchukoni kusalaprasnamu lonarchukonuchu, vidduramula naadukonuchu, lokabhiramayanamu cheppikonuchu, veerini vaarini aadi posukonuchu, nagala vishaya madugukonuchu galakshepa monarturu. tamakunna cheeni cheenambaramula, banarasu, benguluru, madhura cheerala dharinchi, ravikala todugukoni, yattaravu lalandi, poovula dharinchi, nagala gaisesikoni, jattulugaa mandagamanamulato voyaaramuto daarilo kreeganti chuupulathoo devata streelavale perantamulaku bovuduru. chetanunna rumallayandu senagalu mootagattukonduru. maatalu sisuvula nettikoniye bayalu deruduru. vilaasavatula haavabhaavamula gamaninchi yuvvilulurutaku veshamulu daalchina kodegandru paniyunna vaarivale noorantayu diruguduru. intalo noka jadivacchina barugidaleka yetlo nokapancha jeri valgantulajuchi darahasavadanu laguduru. u kottapetalo suuryakaantamunu, oka vatsaramu maanivesinanduna, maanikyamunu nomubattiri. tamayinta naachaaramunnadi gaana godaliche nomu pattimpavalayunani subbaaraayudugaaru viyyankunaku vraasinaaru.
puurnima mundu sukravaaramunaadu jameendaarugaari yinta varalakshmi vratamu jariginappudu jaanakammagaaru puurnaabharanhabhooshithaaaa varalakshmeevalene viyyaalavaarintiki vellinadi. kodaliki niruvadi kaasulunu, viyyapuraaliki godaliki velagala cheeralunu, bangaaru kunkumabaraniyu nannooruroopaayala vendi bommasamanu modalagunavi shraavanapatti pattuku vellinadi. jameendaaru gaaru sodarito nalochinchi yalluniki veyiruupaayala saruku lashadhapatty pampinchinaaru. kodaliche nomu nopinchi jaanakammagaaru kodalitopatu chaarumatiideevii katha vini moodava vaaramuvaraku achatane yundudani sundaravardhanamma gaaru korutache nagipoyenu.
rajamahendravaramulo saaradatoe naame pedda peddava rindlaku kaarumeeda vellivacchinadi.
mangala gouridevikatha vininappudu saarada menattanu kathaarthamu vipulamugaa nadiginadi. biddaluleni bhaaryaabhartala tapassu, paarvatii parameshwarulu pratyaksha maguta, 'ayidavatanamu laeni balikaya, aayussuleni baluda vara' manna prasna. baludu kaavalenani korutayu, baludu janinchutayu, kumaruni gonipova yamunidarsanamu, padunarava yeta padunaravaroju gonipoyeda nani yamuni vaagdaanamu (pandrendavayeta, pandrendavamaasaana, pandrendava dinaana nani kondarimatamu), aadinamu vachumundu kumarudu maatulunitoe mrutyuvunu dappinchukonu maargamu dorakadaayani desamulapalaguta, vaaratlu povuchunda, noka nagara baahyodyaanavanamuna gondaru baalikalu poolu gosukonuchunda rachavari balayokka poolu olikipoyi yeppatiyatla chetlapai jerukonuta, adhi kanungoni maatulu daa baalanu oppinchi tana menayallunaku vivaahamu cheyuta, aa balika yintikipoyi, tallidandrula ichchaeche naa balakuniki sariyaina karmakandatho nativaibhavamuga pendli cheyuta munnagu vivaramula neenikonnadi. aa balakuni mrutyudinambunaati raatri, mrutyuvu pandrendutalala yaadisheshudai vachi nidurabovu yuvakuni kaatu veyabovuchunda nachata naa rajakumari mitayiyunda nunichenata. sheshu daa yundapai katuvesenata. aa balika yoka yarisela paatranu juputayu nasarpa mandu doorenata. tana kanchuka moodchi yaa paatrapai vasena gattinadata. atuvenuka bharta deshaalu tirugaboyenata. bharta deshaalu tirigivachhunappatiki aa paamu bangarupamai yundenata.
janakamma gaaru sarva soundaryaalu veligipovu kodalinijuchi anandapara u vashura lainadi. atu navamannathudagu kumarudu, itu soundaryojjvalayagu kodalu, saakshaatkarinchina ratibaala. okarikora kokaru janminchinara!
aa raatri jaanakammagaaru kodaliki uppu mirapakaayalanu, paaraanineellu drushtitiisi, paaraanineellu doddilo dooramugaanu, uppu mirapakaayalanu nippa lonu vesinadi. yentha drushtitagileno kaani ghatemiyu raledata. eevintanu varadakaameswareedivi chuuchi vedanavvu navvukonnadi.
saarada kiviyanniyu jitramugaa nundenu. attavaarintivaaru boorva sampradaayamulato, boorvaachaaramulatho melaguduru. tana peddattagaaru nippulu kadugunu. mailapaditi nemoyanna bhayamuche badisaarulu snaanamu cheyunu. e parvadinamu vachinanu godavariki snaanamunaku bovunu. vanta vandutaku valayu jalamantayu daane thodukonunu. takkinavaari koka neella brahmanudu neellupoyunu.
aa marunadu jaanakammagaaru kottapeta vachi vesinadi.
jaanakammagaari kanta chedastamu lekapoyinanu aameyu boorvaachaaravatiyaniye yennavalenu.
vantayintilooniki billalevvaru vellagudadu. vaari bhojanalagadi vee. udayamu vaari vantajeyavalasina dachatane.
lakshminarasamma gaaru bhojanamu vaela manchineeru traagina chembuloni neetitho jeyikaduganeeyadu. pattubattalagaani, madibattalagaani kattukonakunda bhojanamu cheyaraadu. bottulekunda nundaraadu. aame momotamu lekunda netti vaarini lekkacheyakunda nacharamu gamaninchudani bodhinchuchundunu. saarada yattavaarinta nunna gruhapravesapu rojulalo aame kaachaaravishayikamulagu neethu lennio peddattagaaru karininadi. taambuulamu namaluchu saarada pantilo doorina nalusunu chetito deesikoni rumalatho duduchukonuchunda lakshmeenarasammagaaru chuuchi 'ayyayyo! yengilamma, talli! cheyikadukkovamma. aa rumalunu panichesedi tadipi aareseguddalo veyyi' ani kodaliche naapanulu cheyinchinadi.
'eme akka! inta chaadastam nee keppudu taggutunde?' yani janakamma paatapaaduchune yundunu. ayina nemi labhamu?
lakshminarasamma vedaanturaalu. eppudunu vedaanta grandhaalu chaduvu chundunu, chadivinchukonuchundunu. aameku juttamula graamamulandu paluvuru shishyuraandrunnaaru. vaarandaru guruvugaarini darsinchutaku vachuchune yunduru. appudu guruvugaari paadaalaku namaskarinchi, phalamulu, roopaayalu, vendiginnelu dakshinalichi vedaantapu mukkalu chevilo vesikoni yeanandinchuchunduru. norura jakkaga vedaamtopanyasalu cheyagaladame.
'janmam rajju sarpabhraanti vantidi. daaru purusha bhranti, endamaavulu neeranu bhranti. kamakrodha lobhamoha madamaatsaryaalane arishadvargaalu champukovali. lekapothe erukalobadi tanabidda, tanamagadu, tanayillu tana nagalu, tana samsaaramu ani jeevudu bhraminchi puttuta gittuta ane mayalobadi, mootra purishaadullo dorli, achalatattvam grahinchaleka, mukti pondaleka untundi. suddhanirgunamaina achalatattvam grahinchaali. panchaakshari japistuu undaali' ani lakshmeenarasammagaaru shishyuraandraku bodhinchuchundunu.
aameku bancheekaranamu kanthasthamu. pandrendu rajulakathalu, indrajaalapugathalu kshunnamugaa vachunu. seetaaraamaanjaneyamu manchineella praayamu, suddhanirgunattavta kandaarthadaruvulu ellappudu paadukonuchune yundunu.
saarada kiviyanniyu palleturi godavalani thochinadi. tanatalli keppuditti chaandasamulu levu. pattanavaasasthuluvachchi palletoollalo netlu jeevimpagalaro yani yame talaposinadi. attavaarinti kathalanniyu dallitho menattato danayinta nunna yitara streelatho jeppi navvinchinadi.
attagaaru vedalipoyina naalugurojulalo saarada yuktavayaskuraalainadi. jameendaarugaarinta mooduroju lutsavamulu vindulu jariginavi. dinadinamu perantandru vichesinaaru. panchadaaratho jimmiligotti panchinaaru. byandumelamu vachinadi. panktinaadu suuryakaantamu, manikyamba jameendaaru gaarintiki vachi panktijaripi velagala bahumatulu, cheenicheenaambaramula nicchi vedalipoyiri. nagaramunandunna vaari nendarino stree, purushulanu bhojanamulaku bilichinaaru.
navanagarikudai veeresalingaakhyuni priyashishyudaina jameendaarugaaru nedu palleturivaaritho viyyamandi chhandasapu puurvaachaara pisaachagrastulainaarani paluvuru vichaarinchiri.
yagnopaveetamuguda deesivesi anushtaanika brahmasamajikudaina srinivaasaraavugaaru mitruni juuchi 'aadapillakeeduraavadamenaka sareeramlo jarige oka maarpuku chihnam. daanini lokaniki tantanjeyada manta morakudanam inkotunda' yani prasninchiri.
'adhi naaku ishtamledu kaani, adhi morakutanamani manam grahinchindi paaschaatyula samparkam chetanena! manavalla puurvaachaaraalu anekam ee naatiki moodhathvamu ani anukuntunnamu. idivaradaka motutanamu eani anukunevi nedu najukuvi ayyai. manavaallu stree, purusha sambandha vishayamulayina charyalanni velladigaa unchara leda!'
'adegaa nenu panikiraadu anedi!'
'undavoy! kaani ippudingleeshuvalla aadavaalla mokallapaiki gounlu todigi vakshojamulu sagam kanapadetattugaa katti tiragadamu, batta undaa leda annatlugaa langotiilu katti magavaallato eetha leedadamu, ee rakamuga unnaaru. vallanubatti mana vallukuda dustulu anukaristunnaaru. kaani atuvanti dustulu dharinchina aadavaallanu kaugalinchukoni vandalakoladi jattulugaa naatyamaadutuu tirige purushulu, striladaggira stree rahasya vishayaalni suuchanagaa naina anakudadu. daaktarlumaatram vachi rahasyaalu matladavachhunu. mogavalle purullu boyavachunu. manavaallo? kaasta ollu kanabadithe siggu laeni rattumanishi antaaru. aada daaktarlu tappa evvaruu rahasyabhaagaalu pareeksha cheyagudadu. vidigaa magavaanito undakudadu. snanalakukuda godavarilo purushulunda gudadu. kaani samartalani garbhaadaanaalani utsavaalu chestaaru. idantaa nee drushtipathamlo undi. okati morakutanam, okati naajuukutanam ani vaati nudutimeeda rasiledoyi srinivaasu!'
ramachandrarao japaanu cherukunnadu. japaanu deshamulo noka nela yaagi, yaadesamunandunna vintalanniyu dilakinchi, yaanandinchi may yamerica vellavalenani sankalpamu. rangoonulo nundagaane atadu japaanu vellutaku, america vellutaku narayanarao chesina krushi valla 'anumati patramulu' rangoonuloonunna aandhrulalo goppa shahukaragu pullamreddigaa rippinchinaaru.
ramachandrarao tandri bhimarajugari snehitudagu amarachandu giridhaarilaalanu gujaraatii vartakudu ramachandrara voda digutatodane yedurkoni yaatani tanintiki teesikonipoyenu. giridhaarilaaluku america, africa, australia, jarmani, japaanu, fraamsu, italy, inglandu, rashya, cheenaa modalagu desamulato vartakasambandha munnadi. atadu vividha desamulaku jaalasaarulu prayaanamu chesiyunnadu. kabatti aayana manassulo ramachandruni venukaku bommani chepputa kishtamu lekundenu. ayinanu mitruniyaadesamu choppana ramachandruni juuchi bhojanamaina venuka nitlanenu. u 'ramachander! meeku mukkupachalaarindi ledu. meeru chinnavaallu! desham kottadi. chala mayakoruluntar. meeru enakkipoyi kaasheelo laknolo kalakattaalo chadvavachhunu kaduandi? akdakuda chala ekva chadvu cheptar kaadaa?'
'meekoo, maa tandrigaarikii unde snehannibatti alla cheptaaru kaani, naa manassu nischayam ayipoyindi. inka entamaatramu naa sankalpamu marchukolenu, maarchanu. meeru peddalu, naatandritho samaanulu. meeru cheppadam, nenu vaddanadam bagundadu.'
'sare! sare! meeyishtam, parvaaledu. nenu antaa jaagratta kanukkuntaanu. machuttam okaayana lal chand jeevan laalu neuyaarku patnamulo makam. aayanaku uttaram rasta. meekoo oka uttaram istam.'
'chittam. mee melu eppatiki marichiponu.'
'mee naayana gaaru naaku, meeku yivvamani, dabbupampinaru. adhi meeku istaanu. jaagrattagaa undandi. chala chinna vaallu.'
'chittam. chittam.'
marunadu pullamreddigaaru amrutalaalu gaari harmyamunaku vichesi ramachandruni goorchi vaakabu chesenu. pullamreddigaaru, aamrutalaalugaaru chalakalamunundi snehitulu, okaranna nokariki gowravamu.
pullamreddigaaru amalapuram taluka paeruuru graamavaasulu. chinnatanamulo koolikai rangoonupatnamuvachchi sahajamedhaasampannu dagutache twaralo mestri ayi, dhanamu niluvachesikonenu. taanu gooliki kudirina gujaraatii shahuka roka vyaapaaramunakai tannu singapuru pampinappudu, pullamreddy tanakada nunna dhanamunantayu noddi swayamugaa vyaapaaramu chesi singapurunundi vachulopala niruvadiyaidu velu labhamu nondenu. tana shahukarupaniguda chaala shraddhamai, laabhakaramuga neraverchi rangoonu vachi vesenu. chaduvuraani pullanna antatanundi pullamreddiyai, shahukaru tanakoka yanaa bhagameeya, naayana vartakamulo bhaagaswaamiyyayyenu. naati nundiyu pullamreddy pattinadi bangaaramai, yaatani dhanamu naalugu lakshala varaku beriginadi. nalubadavayeta tana shaahukaaranumatiiya daanu vaerugaa vyaapaaramuchaesi padiyellalo niruvadilakshala samsariyu, 'ravubahaduru' nai paaschaatyulachae 'pulian reddi' yani vaakonabaduchu, daanakarnudai rangoonu nageshwararayudani prakhyaati vahinchinaadu.
rangoon loo naandhrulandarunu goolicheyuvaarale. kontamandimatra mudyogamulu cheyuchundiri. vartakamu cheyuvaaru mariyu takkuva. evaarilo goladimandiye bhaagyavantulu. rangoon, mol maen modalagu pradesamulalo nekkuvagaanu, dakkina desamunam dachatachata chaladakkuva gaanu, aandhrulu barmadesamunaku valasapoyinaru. samudramuludaati, dhoora desamulaku vartaka monarchutaku, matha prachaaramunaku, raajyasthaapanaku poyina tolliti manayandhrula saahasotsaahamula dalanchukoni, netimanabheerutvamunu alasatanu, purushaardha shoonyatanu chuchukonnacho siggagunugadaa! netikini pottalu chetha battukoni barma, netaalu, maledveepamu, assaamulaku bovuchunna kooleelutakka manalo purushakaaraparulu kaanaraaru. barmalo telangulanu noka jaati vaarunnaarata. vaarepallavula kaalamulono, chaalukyula kaalamulono, leka kaakateeyula kaalamulono aa suvarna dveepamu jeriyunduru. tana padiyava yetane aandhrulacharitra chadivi vinipinchukoniyunna pullamreddigaaru, ramachandrarao saahasamuna kentayu mechukoniri. reddigaaru naluvadiyava yeta chaduvanu vraayanu neerchukonnaaru. ayinanu tanaku bhaarataraamaayanaaduluga puurvakaalapu taandhragranthamulanu, aandhrulacharitra modalagu noothanayugapu grandhamulanu jadivi vinipinchutaku vidyaadhiku nokani neerpachachukonnaaru.
hindudesamu tannaavarinchina dourbhaagyapisaachamunu vadalchukoni marala sarvatomukhamuga neppatiki vijrumbhinchagalado yani ramachandrarao cnittoorpu ninchenu. naaraayanaraavunaku gonni kunchelu rangulu koni ramachandrarao pampinchenu.
ramachandrarao americaku vedaludinamu sameepinchinadi. rajakeeya kaaranamuvalana janmabhoomini visarjinchi japaanu desamunu bempudutalli nonarinchukoni, kalalalo, jaagradaavasthalo gangaanadini, kaaliighattamunu, himalaya parvata shrenini swapnamulagaanchu rasavihaarudu ramachandraraonu gavungi linchukoni 'baaboo! appudappudii deshamu vachhu bhaaratheeyule naaku bhaarata deshamu suma! vaari moordhamulandu hastatalamulandu naa vangadesapu panta bhoomulanu, sephalika japaakusumamulanu naaghraaninchuchu vaari kannula kaantilo naa gangaanadii pavanodakamula darsinchuchu, vaari nudutilo naa deshapu neela gaganaala pratyakshinchukonduna.
'panjab sindhu gujaraata marata dravida utkala vangaa
vindhyahimaachala yamunagamga uchchalajaladhitaramgaa'
'nuvvu baludavu. naa deshamaata muddubiddanu. naa sodarudavu. aho ramachandra! nuvvu naalugellakayina manatallikodilo naadukonduvu. mana talli mattilo dorluduvu. manamata yichina aatavastuvulato gerintalaaduduvu. aa pavitra vaayuvulu peelchedavu. aa yamma chanubalu godavari paavanodakaalu traaguduvu. poo! poo! okkasari nannu kaugilinchuko. marala nintidaari nitu vachina santoshinchedanu. america jerina ventane naaku jaabu vraayi' ani yaatani naa taranilo digavidichi gattunaku visavisa vedalipoyinaadu.
tung tung mani ganta mrogi tudikuuta nuchaisvanamunaguusi yaa yoda pedda chappudutho yokohamarevu vadalinadi. ramachandrudu rasaviharibabu modalagu bhaaratheeyula salahache modatitaragati tikettu puchukonnadu.
america deshamu beedalanu raaneeyadu. dabbugala vaarini gouravinchunu. vidya neerchukonutaku vachinanu sariye, nirbhaagyudu america desamuna upajeevi krimi (pyarasait) vale sancharinchutaku veeluledu. bharatabhoomi kanna peddadiyainanu nachata padikotulajanulumaatra munnaru. vaariki america chaaladata. amerikanulu rangujanulanu tama kukkalu, pillulu, gueramulakanna heenamuga joothuru. nalla neegrolu, chaina japaanu desamula pasupupacchani mangoliyanulu, aadimanivaasulagu erindiyanulu, vividha varnamulu kalavaaraina hindu deshasthulu vaaridesamulo nivasinchi amerikanulu kagudadata. taatkaalikamuga koladi samvatsaramulumaatramu nivasinchi povalayunata. neegrojativa dedaina tappu chesinacho, nyaayasthaanamulaku gonipoyi vichaarinchakundagane prajalu vaani nurideeyuduru. leda kistambhamunakugatti kirasanu noonelo tadipina karelanu berchi kalchuduru. vaanini guemelukakugatti, chachunantavaraku raallameeda naa gueramunu parugettinturu.
intalo nevaro yaatani bhujamupai tattinaaru. u
u(3)
japaanu
ramachandrara vulikipadi venudirigi chuuchenu. japaanulo rasavihaaruni gruhamunandu danaku snehitudai aa yodalone america povuchunna sardaaru aarjunasingugaarunu, chentanoka yamerikaadeesheeyudunu, oka america baalikayunu nilichiyunnaaru.
'ayya! ee baludu maa hindudesamulo dakshinaapathamandunna aandhradesasthudu. uttamabraahmanudu. buddhavarapu ramachandrarao. mee deshamu chaduvunaku vachuchunnaadu. ramachandrarao jee! veeru neuyaarku pattana vaasasthulu. rounalduson gaaru. suprasiddha daaktarlu, vaddi vyaapaarasthulunnu, aneka companylalo pedda sherlunna vaarunukuda veeriki daasaanudaasulu. aame vaari tanaya, aame bi.e aanarsu haarvardulo jaduvuchunna lionarakanya.'
daa. rauna: ramachandraraogaru! maaku mimmunu chudadam chaala santosham.
lio: namaskaaramulu ramachandrarao gaaruu!
ramachandrunaku jaala sigguvesinadi. paradesayaatra praarambhinchinadi modalu ramachandrudu videsheeyulatho nanavasara sambhaashana nennadu cheyaledu. ingleeshu bhashatappa marevideseeyabhaashayu ramachandruniki raadu. peddavaarito januvugaa matladuta chinnatanamunundiyu nerungadu. tandrikadakuda bhayabhaktulatho sancharinchuvaadu. kabatti ramachandrudu namaskaaramani minnaka nilichenu.
arjuna sing: ramachandraraogaru mettanihrudayamu kalavaadu. maa deshamulo gonchemu talayettukoni tirugu kutumbamulonivadu. america desamunandu ghnaanamu sarassulukattiyunna yayana nammakamu. aa ghnaanamu manasara grolavalenani talampu.
daa. rauna: ramachandrarao gaaruu! brahminsu mee desham vadali vedithe narakamulo padataratakada! mee raela vachaaru?
raama: ippudanta pattimpulu levandi.
lio: kulamu tedaalu puttukathone vuntaayatakaaduu? vaaru veerini, veeru vaarini vivaahamu chesukokudadata, bhojana pratibhojanamu lundavata?
raama: avunandi. ma ... ma....
daa. rauna: mee sikkuluguda hinduvulena arjunasingugaaruu? eaarjuna: hindudesamulo vunna kraistavuluu hinduvule.
lio: elaagu?
arjuna: america deshamulo jyoomatasthulunnaaru. mahammadeeyulunnaaru. bouddhulunnaru. veerandaruu americanule. hindudesamuloni vaarantaa haindavulu.
daa. rauna: (navvuchu) alaga! ayithe kraistavuluu, meeroo hinduumatasthulu karannamata.
arjuna: maamatam sarvamata sammatamu. anni mataalanu tallivale hinduumatam kadupulo pettukuntundi. hinduumatamloo unna lotunu teerchadamunaku shree naanaku singu gurumaharaj sikkumatamu udbhavimpa jesaru. kabatti sanghasamskaranaroopainada maa matham. alanti antarmataale bouddha jainamatamulunnu, ippati brahmasamajamu, aaryasamajamu, satsangasamajamu modalainavinnii.
lio: ee sanghasamskarana mataalalo brahmanu lunnara?
arjuna: leru. ee mataallo cherina vaariki varna bhedamu undadu.
daa. rauna: oka sanghamuvaarikii inko sanghamvaarikii vivaahaalunnavaa?
arjuna: levu. kaani e pillanainaa vaaru chesukonuta kabhyantara pettaru. daaninibatti velitappuledu.
lio: aandhradesam annaru. ademiti?
arjuna: hindudesamulo padiheno padahaaro peddabhasha lunnavi. andulo aandhrabhasha leka telugubhasha okati. aa bhasha matlade janulu moodukotlapaina unnaaru.
lio: americalo emi chaduvukonutaku vachuchunnarandi ramachandrarao gaaruu?
raama: aa... uham... lekka landi.
lio: e vishwavidyaalayamulo?
raama: japaanulo snehitulu yel vishwavidyaalayamulono leka harvardulono cheramannaru.
lio : mee daggira shiphaarasu uttara lunnaya ?
raama : naalugaidunnaayandi.
lio : haarvardulo cherandi. nenu em. e. chaduvuchunnanu, vidyuchchakti abhimaanasaastramgaa. tarvaata americaku saastra parisodhanamulo ethandri, mahavidvamsudu, vidyuchchaktiche voodigancheyistunna mantravetta thamas edisan gaari vidyuchchakti karmagaralalo krushi cheyavalenaniyuha.
raama: alagandi. haarvardu bagunte akkade cherutaanu.
daa. rauna: mee desamlo vaidyasahaayam chaala takkuvata kaadaa?
arjuna: avunandi. mee mishanareelu maa desha dourbhaagyamulannii grandhamulalo vraasinaaru. paapam mishanareele lekapothe maadesam eepaatiki neegro desamvale ayipoyiyundunu.
ramachandruni vinayasampadayu ghnaanasamupaarjanaa teevrotkantatayu daaktaru rounalduson gaari hrudayamunu juuragonnadi. ramachandrudu chakkani inglishubhashaalo tana deshasthulu, tana matamu, tana desamuloni rajakeeyandolana, gaandhigaari vartamaana kaaryakramamu modalainavaanini goorchi aayanaku delipinaadu. gaandheemahaatmuni yupadesamulu praja saamaanyamunaku baguga nachinavaniyu, nudyoga vaanchaaparulagu vidyaadhikulaku maatramu padavulapai naasha vadalaledaniyu telipinaadu.
daaktaru ronalduson americaku pradhamamuna valasapoyina piligrim faadarsu (yaatrika vruddhulu) santativaadu. 'neeliraktamu' (achcharaktamu) pravahinchu uttamakutumbamuloniva. kashtapadi chaduvukoni americaloni goppavaidyulalo nokadai bhaagyavanthudai gowravamu sampaadinchukonnaadu. sadayahrudayudu, neegrola baanisatvamu sampuurnanaasanamu cheyavalenani vaadinchu naanushtaanika kraistavudu. kraistavamatamu charchimata mainadaniyu, yesukreestu bodhinchina matamu mahotkrishtamainadaniyu andali paramaarthamunu grahinchinavaaru koladimandiye yaniyu rounalduson vaadinchunu. holmsu mataguruvu bodha rounalduson mahasayunaku buurtigaa nachinadi. anni saktulalo bremasakti doddadi. premaye bhagavatswaroopamu. suuryudu manchunu karaginchunatlu, pema pashana hrudayamunaina dravimpajeyunu. prema jagamunu veliginchu divyajyoti. prema leninade krodhamu, himsa, swalaabhamu, maaya, ahambhaavamu, asatyamu vijrumbhinchunu. lokamunandali yuddhamulu, dongatanamulu, vartaka kautilyamu modalagu durgunamulaku gaaranamu premalemiye yani yayana snehitulato vaadinchuchundunu.
paradesha swatantrata, yuddharaahityamu, varnabhedavichchedanamu munnagu naasayamulato panicheyuta kamerica deshamulo nevvaru prayatninchuchunnanu vaariki rounalduson tana chetanaina sahayamu jeyuchundunu. sunnder laandu, holmsu, saasanasabhikudu bora modalaguvaaraayana snehitulu. u'ramachandragaru! america desha prajalu vichitrabhaavamulu kalavaaru. swatantratakai prayatninchu prajalaku jayamu goruduru. jayamu ganchinacho mikkili santasinchedaru. kaani philippainudeevulanu vaaru vadalaru. vaari kraistava matamu sarva desamula vyaapimpa kotlakoladi daalarlu kharchuchesedaru. tama desastulaku kreestu upadesavaakyamula nerputakainanu ragidabbu kharchucheyaru. taamu aangladesamupai satinchi vidipoyi swatantrata samupaarjinchukonnaar. hindudesamu swatantratakai sarvaswamu dharapoyuchunda, kraistu avataaramanadagu mahaatmuni goorchiyu, hindudesamunu goorchiyu neeli vaartalu prakatinchedaru. kaani enni cheppinanu chaduvukonna prati amerikanunaku hindudesamu mayasampurnamu, sarvamatajanani, sarvakalaasrayamu, sarvaadbhutanilayamu. pratihinduvudu kavi, vedaanti, bhaktudu. oohaa prapancha sanchaari. cabattiaye, prati eta anekulu amerikanulu hindudesha yaatra gavinchedaru. kotlakoladi dhanamu kharchu chesedaru. krindati samvatsaramu nundiye nenu, maa ammai aasiyaanu darsincha praarambhinchinaamu. adivara kamerikakhandamulaloni deshamu lokavatsaramu, europianu deshamu lokavatsaramu chuchinamu.'
lionarakanya talli italianu. appatike prasiddhikekki, sampuurna youvanamulonunna daaktaru rounalduson garikada chikitsa badayuta kaame vichesinappudu vaidyudu rogiyu okarinokaru preminchukonnaaru. mariana, count galety febiano gaari kumarte. tandri italeedesamu tarafuna rayabariyai vashington pattanamulo nunnappudu balika yagu myariyanaprabhukumaku hrudayarogamu sambhavinchi hrudayaroga chikitsaadakshudagu rounalduson gaari vaidyamunakai gonipobadinadi. dehasambandha magu hrudayarogamunu maanpi, manassambandhamagu kaamarogamunu galpinchinaadu dhanvantari rounalduson. tama kumaartenu aparimitamuga breminchu fabiano brabhudampatulu tudaku variruvuri vivaahamunaku sammatimpavalasi vachinadi.
aa rounalduson dampatula garbhamuna chandrakiranamuvale lionara janinchinadi.
lionara swapnakumari. madhura madhuramuga sangeetamu paadagaladu. laatinudesastula brunety (nallajuttu kalavaaru) yandamu, naardujaativaari swarnakesasampada, nirmalaneeladrushti, snigdhasarira dhavalyamu naamelo bratiphalinchi, lionaranu america baalikalalo aanaati andagattelalo raanini jesinavi, aadhyaatmikaanubhava vishayamulanniyu naame hrudayamunu chalimpajeyunu. hindudesamu, cheenaa, japaanu, barma, jaava, bali, simhala desamula yecharitralu, kathalu, kavitvamu aa balika bratuku moolamanta gadalinchi veyunu.
tandri kumarte liruvuru bhaaratheeyulatho sneha monarimpa muchhata paduchunduru. prasiddha bhaarateeyu lamerica vachinapudu vaarini tamayinti katidhigaa bilchuchunduru. raveendranaadhudu, mehar baba, premanandaswamy, krishnaji modalaguva rayana bhavanamuna katithulugaa vachinaaru. taarakanaadha daasu, sudheendrabosu, lajapatiraayi vaariyintiki tarachu vachuchunduvaaru.
ramachandru doka yuttama brahmanakumarudu, bhaaratheeyudani vininantane tandri kumarte liruvuru naatani sneha monarinchi tamagruhamunaku deesikonipoyi prasiddhinondina haarvardu vishwavidyaalayamulo bravesha pettimpa dalaposinaru.
u(4)
haarvardu
saantamahaasamudramu mahasamudramulalonella vichitramainadi. indunna deevulu pekkulu. deevulalooni panta adbhutamu. ichatane boppai, tomato, potato, pogaaku, sadapanasa, pampara, anasa, jeedimamidi modalagu jaatulu pradhamamuna nudbhavinchinavi. nirmala sarvareegaganamula minukaadu nakshatrakaantulu samudrapu neetimerapulalo bratibimbamu lainavi. ubuku tarangamula geetikalalo jyotsnarekhalu podigimpabadinavi. aa mahanouka yaparimita vegamuna naduchuchunnadi.
ramachandrunaku rounalduson tana snehitulandarito parichayamu kaliginchinaadu. ramachandruni vignaanamunaku vaarandaraparimitaanamdamu nonduchundiri. enthati chikkulanaina nathaditte vippi cheppagaladu. padaartha vignaanasaastra rahasyamulanniyu vaaniki garatalaamalakamulu. kaavuna naatadu vidyuchchakti vishayikamagu ghnaanamunella samupaarjinchuta yuttama maniyu, danadesamunaku, danaku khyaatitechhuta kintakanna veelinkokati ledaniyu lionara yaataniki jeppi yoppinchenu.
odalonundiye rounalduson haarvardu vishwavidyaalayamunaku vaayu vaarta bampi ramachandruni pravesamuna kangeekaaramu sampaadinchenu.
arjunasingu saantanuhaaneeradhee teeramulanunna pattanamulalo vartakamujeyu noka cheenaa kotishwaruni yudyogi. atadunu swantamugaa gonta vartakamu jeyuchundunu. arjunasingu nivaasamu shaanphraansisni nagaramu. kithipayadinamulaku nauka shaanphraansisni nagaramu vachi cherinadi. aa mahapattanamu america padamatiteeramunannu goppa naukaasrayasthalamu. prasiddhikekkina revupattanamu. paschimateeramuna nidi mahapattana magutavalana ikkadane chinavarivi, japaanu vaarivi anekavela kutumbamulunnavi. saanta mahasamudramuna dirugu naukalu shaanphraansisni vachi yachatanundi penamakaluva daati atlantic mahasamudropasakhaayagu mexico samudramunundi neuyaarku, boston, filedel feeya modalagu pattanamulaku bovunu.
ramachandrarao, arjuna singu, rounaldusus, aayana kumarte yandaru odadigi 'dhi gate westran' anu bhojanaharmyamunaku boiri. hindu desha vaasasthula aachaaravyavaahaaraadulante japaanu desastula aachaaravyavahaaraadulu vee. ee rentiki, namerica sampradaayamulaku nentayo bhedamunnadi. adugadugunaku nayabhedamulu gaanchuchu ramachandrarao vismayamu paduchundenu. rendurojula karjunasingu ramachandruni halivud anu sinima pattanamunaku deesikonipoyenu. nelaku lakshalakoladi daalarlu jeetamulu galavaaru, samvatsaramuna kokasari vivaahavichcheedamunu jesikoni marala nitarula vivaahamaaduvaaru, mikkili balasampannulu, saahasavantulu, andamaina vaaru, naatyakalaavettalu, haasyarasachuudaamanulagu prasiddha nateenatula samuuhamu lachata nunnavi. aa pattanaveedhulalo, nudyaanavanamulalo, karmagaramulalo pattanamulu, edaarlu, mahasamudramulu, kondalu, nadulu, gaali vaanalu, endalu, cheekatulu, manchupradesamulu, velakoladi samvatsaramula naativi, vandalakoladi samvatsaramula naativi, netivi pratidinamu puttuchu maayamaipovuchundunu. srushtimaayaatatvamella nachata nanukshanamu kannula gattuchundunu.
achatanundi motarulo, railulo nanekavelamaillu payana monarchi neuyaarku pattanamunaku mana yaatrikulandaru vichesinaaru. ramachandrarao moodudinamulu rounalduson vaidyasekharuni katidhiyai maryaadalu chuuragoninaadu. rounalduson gaari vaidyaalayamunaku vaari janapadaavaasamunaku lionarakanyayayu, nitaleenundi tandri kumartelakanna mundugaa vachina rounalduson satiyu, ramachandruni gonipoiri. vaari bhavanamulanniyu swargalokatulyamulai. rounalduson bhaarateeya vigrahamulanu, jitra lekhanamulanu, lakkabommalanu, deralanu alankarinchina yoka saalaku 'bhaarateeya mandira' manu naamakaranamunchenu. veroka mandiramu 'cheenaa mandira' mata. verokati 'greekumandira' mata. inkanokati 'eejiptumandira' mata. veeni yannitium dalankarinchina vigrahamulaku, chitramulaku, bangaaru, vendi, raagi saamaanulaku, ganthamu, dantamu, pingaanii chekkadamulaku, yederalaku gonni lakshala daalarlu rounalduson vecchabettiyundunu. tana tandriyu, narayanarao prothsaahamuche tana maamagaarunu bampina padivela roopyamulaku sariyagu daalarlanu rounalduson ramachandruni paera manchi byaankilo veyinchenu.
ramachandrarao bi. esesi. taragatilo cherutaku valayu soukaryamula nanniyu juchukoni haarvardu vishwavidyaalayamunaku lionara kanyatho rounalduson sateemanito galasivelli vishwavidyaalayamulo cherinadu.
vidyaarthulanekulu throvabattemumaatra metlo samupaarjinchukoni, americacuboi vidyaalayamulalo pravesinchedarata. america dhanavantula kaatapattagutache, inglandu desamunakanna nakkada nannivastuvulunu migula girakiga nundunu. takkina urapiyanu rajyamulakanna inglandulo vastuvula viluva ekkuva. bhaaratadesamunakanna urapiyanu desamulalo vela adhikamu. kaavuna achatikegina vidyaarthulu hotallalo vaddinchio, cinemaalalo breakshakulaku daarichupiyo, inchukinchuka sampaadinchukonduru. kondaru selavulaku palletoollaku boi, yachata raitulakada goolipanichesi dhanamu sekarinchedarata. beedavidyaarthu litlennio yagachaatlubadi chaduvu konduru. kondaru baluraku sriramatirtha vivekaanandulerparachina yuchita vetanamulu dorukunata. americaloni bhaaratheeyulanu amerikanulu chaala gowravamu cheyuchunduru. bhaaratheeyulu america prajalagutaku maatramu amerikanu lopparu. tamatho vartakamu jeyutaku, tamadesapu vichitramulu juchutaku vedaantamulagurchi upanyasinchutaku, tama vidyaalayamulalo jaduvukonutaku bhaaratheeyulu vicheyuta amerikanula kentayu nishtamu.
amerikaadesamunaku boyina yaandhrulasankhya chaala swalpamu, vangala sivaraamugaaru pi.hehch.di. raajyatantragnaanamunam pattamunandi, bharatadesamuna, kalakatta vishwavidyaalayamulo, natutarvaata lakno vishwavidyaalayamulo panditulugaajeri prakhyaatibadasiyunnaa. baapineedugaaru em.e. vyavasaayasaastramuna pattamunandi, bhaaratadesamunandu vyavasaayamuna noothanamaargamula nelakolpa deekshatho nunnaru.
elapragada subbaaraavugaarini ramachandraraogaru haarvardu lone sandarsinchinaaru. chennapattanamulo naayana vaidyavidyalo el.em.es. pattamunandi, haarvardu vishwavidyaalayamulo unnata vaidyavidya badayutaku sankalpinchi, yaa vidyaakrushilo danmayulai, yuttama pareekshalalo grutaarthulai, vaidyavidyalo satyanutrarjana tapassulo leenamaipoyinaaru. aayana vidyaye yayanaku bharyayata, talliyata, biddalata. marala bhaaratadesamuna keppudu ragalado? tana guruvu gaaritho enekamai biochemistry vidyalo naneka noothanapathamulu kanugoni noothana vishayamula prapanchamuna karpinchuchunnadu.
ramachandraraoyukok yutkrushtadheeshakti gaanchi harvarduviswavidya panditottamu laascharyapooritulainaara. ganita saastramuna brapancha prakhyaatigaanchina kamingsu panditudu ramachandruni medhaasampannataku mecchi, yaatani danayanda jerchukoni veyikanulatho gapaduchundenu.
u(5)
narayanarao madaraasulo bi.el. taragatilo jerinadu. tennisu, kaalibanti, crickettu aatalalo naatadu monagaadu. nyaayakalaasaalalo nandhra vidyaarthulandaru narayanaraonu vidyaarthi sangha kaaryadarsigaa nennukoni dhanyulainaaru. parameshwaruni tanakada konni naallundu mani narayana korutache naa yuvakudunu vachi chennapattanamulo naatani chentane nivasinchenu. aalam narayanuni vadaladu.
parameshwarunaku chitravidya sambandhamagu udyogamedaina doraku varaku, vishwadaata yagu nageshwararayalu aandhrapatrika kaaryaalayamuna naataniki bravesamu prasaadinchiri. kaavuna 'bhaarati'ki kathalanu badyamulanu vraasi yichuchu, dinamunaku rendugantalu chitravidyaparishramama salpumani narayanarao bodhinchenu. taanunu barameshwarunaku vevidhambula sahayamu cheyuchundedanani nemmadigaa delipinaadu. narayanudu teerikayaina velalandu parameshwarunithogalasi, mahadaanandaroopamulai adbhuta lekhana moorthimantamulagu chitramulu chitrinchuvaadu. parameshwaru dandhrapatrika kaaryaalayamuna bravesinchinaadu.
parameshwaruna kayidugu rannadammulu. parameshwaramoorthy tandriyagu venkataramanamoortigaaru munasabi chesi yupakaaravetanamu (finchanu) buchukonnaru. bahukutumbi yagutache naayana dhanamemimu venuka vaichukona ledu. kumarte vivaahamuna kaeavelu kharchuchesinadu. lanchamulamata vinabadinacho nagnivale mandipovuvaadu. nedu prabhutvamuvaarichhu vetanamu tappa naayana kitaraadhaaramu ledu. aaruguru kumaarulaku jaduvulu cheppinchenu. nelakuvacchu mooduvandala roopaayalu tindiki, kadagottu balura chaduvulaku, vruddhuraalagu talli vaidyamuna kaayanaku bappuvale kharchai povunu. peddakodukulu muggu rudyogamulalo nunnanu vaaru tecchu jeetamulu vaari kutumbamulake saripovunu, appucheyuta yannacho yenayanaku dehamu kampinchipovunu. dhanamu lenicho pastundunu gaani oka kaani padduvraayadu, notu vraayadu.
peddakumaarudu visaakhapattanamu kaalejeeloonunna unnata paatasaalalo charitra paatamula cheppu nupadhyayudu, varadaraajulu bi. e., el. ti. gaaru. rendava kumarudu sriranganaayakaraavu. etulano skoolu fainalu pareeksha poortichesi, peddaapuramu munasabu nyaayasthaanamulo lekhari yudyogamu tandrigaari praapakamuche bondi, tagulanchamulugonuchu bhaaryaabiddalato galakshepamu cheyuchundenu. muudavayaatadu bi. e.,bi. el. pareekshalalo grutaarthata nondi apprentiasi, hycortu vakeelayi, anakaapallilo nyaayavaadivrutti salupuchu, badiraallayina nintiki deleka, tandrigaari praapakamuche neppudu munasabeepani yaguna yani gadiyalu yugamulugaa lekkapettuchundenu. parameshwaramoorthy nalgavavadu. parameshwaramoorthy venuka noka balika uma, aame venuka niruvuru kavalalu, ramarao, lakshmanaraolavu. venkataramanamoortigaari janmamunu darimpajeya nudbhavinchiri. vaariruvuru nalgavapharamu chaduvuchundiri. itti chikkulalo nundutavalanane venkataramanamoortigaaru, parameshwaruniki aneka vidhamulagu sahayamu taamonirimpajaalamaniyu, kumarudu andaritobaatu tanakadanunna ettulo kalo ganjo poyagalananiyu, nitarasthalamulaku boinacho, parameshwarudu tana kutumbamunu daane bharinchukonavalayunaniyu mogamatamu vidichi jeppinaaru.
parameshwarudu narayanakanna rendendlu pedda, pandommidi vandala iruvadi rendava samvatsaramu gaandheemahaatmudu bharatadesa dasyashrunkhala vimochanamunakani praarambhinchina asahayodyamamulojeri, parameshwarudoka samvatsaramu karagaravasa manubhavinchenu. appati kaatani vayassu pandommidi. bi. e. chaduvuchundenu. naaraayanaraavunaku parameshwarunaku chenasalayandu gaadasnehamu kudirinadi. cheya vadali vachina venuka variruvuri maitri teegavale nallukonipoyi variruvuri yaatmalokati, dehamulu maatramu verainavi. parameshwarudu 1924 loo bi.e. puurti chesenu.
narayanarao parameshwarulirvuru sarvakalopasakulu. naaraayanaraavaparimita medhasampannudu. parameshwaruniki ghnaapakasaktikanna srujanaasakti mendu. naaraayanaraavunaku kalasrishti saktikanna, dheeshaktiminna. narayanarao chuupumaatraana nettivishayamunu sarvaarthamulatho grahimpagaladu. e jatilavishayamunaina suluvuga bodhapadureeta nupadesimpagaladu. upanyasa meeyagaladu. naaraayanunaku ghnaapakashakti yatyadbhutamu. saastrajnaanamulo eyin stein modalagu panditottamula grandhamu laataniki manchineella praayamulu. ardhamayina vishayamulu talachinantamaatraana naatani manomuku yeramuna pratyakshamulagunu. narayana ghnaanapipaasaku, eesaastramaasaastra mani hadduledu. athani dheekiranamu sarvasaastramulapai prasarinchunu. raman gaari 'kirana' vishayagnaanamana nentha premayo aandhretihaasa vishayamunandu nanta premaye. nyootanu, eyin stein, audison, gautama kanvaadulu, nagarjunulu ataniki chiraparichitulu. mahaapanditula siddhaantamu lentasraddhamai grahinchuno, sonaanadipaini vantena podavunu, cheenaa kudyacharitranu, aarmeeniyanujaativaari charitramunu, samudrameena bhedamulanu, avi yivi yana neela samasta vastugnaanamunu aatadanta yasthame grahinchunu.
narayanarao tana hrudayamunaku nachinavaaritoda sneha monarinchunu; parameshwaru dandaraku snehitude. kaani parameshwarudu koladi mandike tana sampoornahrudayamu dhaarapoyunu. iruvurunu gaadamuga u premimpagalaru. narayanarao prema yaatani bratukunu moolamanta gadalchi yaajanmaantamu divyajyotivale veluguchundavalasinade. parameshwarudu snehitu dokasari tannu marachinacho taanunu marachipogaladu.
okanadu paata nokadaani rachiyinchi parameshwarudu narayanarao kadaku gonivacchenu. u
'oho taataa nee devuru?
nee vedapotavoy?
ooruledu vaadaledu
deshamanta needhe vuuru
ooribaita cheruvukaada
cheruthone padukontav.
taataa nee devuru
gitta paina yilluchuttav
inti saamaanantaa kattav
biddapapalu kuudaa naduste
yiddurale rajyalanni.
bichamesetalli unte
vichipoyina poove batuku
yesalesi bairagavutavu
setulu suusi suddulu seputavu.
nee vedapotavoy?'
parameshwarudu paata paaduchundagane rajaravakkadaku vachinaadu. aalamu paata mugisinavenuka vachinaadu. aatadu parameshwaruni marala paadumannaadu. parameshwarudu marala paadinaadu. sandhyaarunamadhurimalo parameshwaruni gontuka taaraasrutiloo virisipoyinadi. palletoollalo vividha veshala teerugaadu bichagandra gumpunu vaari kanulayeduta nilichinatlayinavi. bichchamettukonu jaatu lenni sataabdamulanundiyo bicchamu lettukonuchune yunnavi. jangamulu, budabukkalavaaru, bairagulu, gangiredla dasari vaaru, kommadaasarulu, koyavaru, erukalavaaru, pagativeshagaandru, vipravinodulu, mantragaandlu, adavichenchulu, yanadi bhaagavatulu, ramadasulu, nooneguddala vaaru, ammavari devaralu, daasulu, tholubommalavaaru, dommarivaandlu runjalavaaru, kaasiipatamulavaaru, bhatarajulu, beebeenaanchaari vaaralu, ganganamma bhaktulu, jangaalu modalaina bichchagaandru vaari manasseemalo jattu jattulugaa brayanamu cheyuchu thochinaaru.
raja: narayanarao! mana deshaniki ee bicchagaallu chedapurugulura! enara: adhi nenu oppukonoyi.
aalam: nenoonu.
nara: endukantava? asalu veellalo puurvam nunchi manassulaku vinodamu kaliginchevaaru kondaru, kondaru desadimmarijaatulu, adavijaatulu. vaarivalla bhootavaidyam eruka cheppinchukovadam modalayina labhalu pondutunnam manam.
raja: ayithe aa bhootavaidyam, erukacheppadam nee kippudu nammakamena?
nara: nenu bicchagalla charitra chepputunnaanegaani naaku nammakam annanamari. vinu! veellantaa manaku edho laabham kalugajesi, manavalla labhamu pondevaallu. raanuraanu manaku paaschaatyanaagarikatavch ee bicchagalla jaatulalo unde kalasoundaryamu anubhavinchadamu roopumaasindi. jangaalu pade bobbilipata, desingurajukatha, sarvaayipaapadukatha, baalanaagammakatha, maratikatha, chennappa reddikatha, kamammakatha manamu vintunnama? aa kathalalo chamatkruti kalaadhikyata gamanistunnama? paataka janam maatram netiki aa kathalu vini oka anirvachaneeyaanandam pondutuu, vaariki thochina bahumatulu yistunnaru.
aalam: maa matham eppuduu dharmam cheyamantundira !
raja: asale manadesam beedadesam. ippatikaina veellu vadalaka povadam emitani?
param: vallela vadalutaroyi? vaallaki aadhaaram yedayina chuupinchuu. vaallakee vrutti mahasoukhyama emiti? vallapata vino, aata chuso, maataku aanandincho pratiphalankrinda guppedu ginjalistunnam. antena?
raja: alaa manaku nuvvu cheppe pratiphalam ivvakapothe?
param: pratiphalam ivvakunda utti mushti ettukunevallu chalatakkuva kaadatoyi. vallayina praprathamamlo edho pratiphalam yivvakunda undiundaru.
raja: nenu cheppevishayam yiddaruu grahinchaledu.
nara: undara paramam! nuvvanedi, rajarao! valliche pratiphalam ivvanidaanitoe samam. kabatti beedadesamayina mana deshaniki veellu baruvu chetu. kanuka yaa mushtiyettadam maanipinchi veyyaalani. adena neevaadana?
raja: avunu.
nara: sare, bicchagaallaku nuvvippudedaina pani chupistava? eraja: pani choopinche, vaallani maanpinchiveyyaalani.
nara: adedosham. picchi kudiritegaani pelli kudaradu, pelli kudiritenegaani picchi kudaradu. ippudu vyavasaayamloonuu, godakattu bandi tholadam modalaina chinna chinna koolipanulaloonuu, pattanavaasamlo factory koolimotha modalaina panulaloonuu kaavalasinantamandi janam unnaaru. kabatti ippadu mushtiyettukunevala panulichenduku panululevu. adikakunda idivaraku panuluchese sarvavidhamulaina paatakajanamulone andarikee kadupunimpe panileka, potiilatho edorakamga oka vidhamaina sagatukuuli andarikee dakkutondi. aa sagatu kooleevalla paatakapumanishiki edaadilo aarovantu rojulaku puurtiyaina tindi, anagaa rojuku aarovantutindi dakkutondi. inka ee bichchagallukuda panikidigite, manishiki oka nela tinde sagatuna vastundi. endukante koolijanam entamandi unnaro antamandi bicchagalla janam unnaaru.
raja: adanta nenuu oppukunnanu. kaani mana desamlo inka vyavasaayaaniki raavalasina bhoomenta unnadi?
nara: sumaru ippudunna daanilo naalugupaallalo mooduvanthulu vyavasaayaaniki vachetanduku veelainabhoomi migilindi. alla veeluleni konda, adavi, edaaribhoominnii.
raja: moodu pallaina undaa leda?
nara: undi. cony aa bhoomini vyavasaayaaniki teesukuvachetanduku konni vandalakotlu kharchavutaayi. adhi ekkada? ippati gavarnamentu yivvaledu. lakshaadhikaarulu takkuva, vaaruu ivvadam kashtam. desham mottamlo dabbu hulakki.
raja: nuvvu cheppindi, paatakajaname veella kalaautkrushtata kaanandistunnaaru annavu. vaallu mushtivesi vaalla rabadi sagam chesukuntunnaruga ellaaguunuu.
nara: kaani aa bicchagaallu paatakajanam daggiraponde bicham unnade, adhi dabbugalavalla daggira sampadinche bichamlo mootilo okapale untundi.
raja: mana streelu paaschaatya vidyaadhikulu kaanantakaalam bicchagaallaku bhayam ledu. paaschaatyavidyakuudaa mana yee puurvasampradaaya vaasananu marchale deppudunu.
param: meeridda remanna saregani, bicchagaallu kalaabhaagam. vaallalo unna rasaabhignata manaloledu. tolubommalavallalo chitrakaarulunnaaru, ramadasulalo paatagaallunnaaru, jangaalalo kathakulunnaru. tikketlu cepteti garady chesi dabbu sampadiste maantrikudu, veedhilo doluvaayistuu buttalo manishini maayam cheyiste bichchagaduna? naa uddesamunaku swaraajyamu vachi desham bagupaddaka ee bicchagaallani baguchesi, vaalla kalaa sambandhamaina vruttulaloki pravesinchina doshalu mayamuchesi, aa vruttulu vruddhipondenduku kalaasaalalu erparachaalani. aa aasayamu nannu pulakaraalato nimputuu untundi.
raja: mana parameshwarudu edho kalalukantu untaadu.
narayanarao bicchagaallanu talachukoni manavari dhaarmikata saarvajaneenamuga desamuloni dhanamu panchuchunna vidhamu oohinchenu. hindudesamulo rashyaaraajyapaddhati yavasaramuledu. adhi praapanchika sambandhamainadi. manadesa matmopalabdhikai paatupadinadi. kaavuna rashya paddhati navalambimpa jaaladu. rendu raajyamuluu mukhyamugaa vyavasaaya desamuleyainanu manushyuni yaatmavikaasamunaku dodupadani paddhatu leviyunu bhaaratavarshamunaku banikirao. e desamunakunu panikirao. bharatakhandamu sarvaprapanchamunakunu dharaboyu bodhana midiye. japaanudesamu nimeshamaatramuna paaschaatya marga mavalambinchinadi. turky anukarinchuchunnadi. pericia yaa maargamu venta naduvanunnadi. kaani nootayebadi samvatsaramulanundi paaschaatya nagarikatasaramu mana rakta naalamulalooniki injekshanu cheyabaduchundinanu, manalonunna poorvasampradaayavaasana nadi nasimpajeyalekunnadi. 'ayyo, naatalli! neekee paaschaatyanaagarikataa vimochana meppudogada' anukonuchu narayanarao nimeelitalochanudainaadu.
parameshwarudu 'emarra! meeriddaruu aalochanalalo paddaaru. aalam matladadu. napatanu gurinchi manchi chedda cheppaarukaaru. kashtapadi tayaaru cheshaanu. kokilla paadaanu' ani mitrula niruvurini brasninchenu. aalam navvuchu 'ninnu maa paaraseekakavi omaaru khayyamuto polchanura, poo' annadu.
narayanarao 'kaaruvaadiki kaburupampinaanu. vaadu kaarupattuku vastaadu. kaasta coffy puchukondi. rajarao sigaretlu kaalchadu. manaku treekaajeelsu unnaayi. padandira sineemaaku, daglasu philumu 'trimasketeerlu' vachindira padandi. subbayya kaphipattukura!' yani keka vesenu.
aalam: naaku paraataalu, kodigudlu kavalira.
param: ee kunkaayiki oka jandem tagilinchara narayudu.
aalam: mee kandarikee musleemumatam iddamani chustunte!
nara: telugu turakalaku, arava turakalaku hinduvulatho debbalata leneledukadatra! mee kandariki hinduumatam iddamani memu chustunnam. u
u(7)
jaganmohanarao
shree raja krovvidy basavaraja rajeshwara shree jaganmohanarao bahaddarugaaru ganjanjillaloni naarikelivalasa jameendaarugaaru. naarikelivalasa barampuramunaku goladimailladooramulo nunnadi. jameeyantayu badi graamamulu. saaluku muppadivelu rabadi.
kaani jaganmohanarao bahaddarugaaru mahodaarapurushulu. dhanamokachota kudiyunduta vaariki badadu. eritinainanemi dhanamu prapanchamulooniki bamputa lokakalyanapradamu. bhogakantalu, brandishapu yajamaanulu, juudarulaina snehitulu modalaguvaaru dhoomasakatamulavantivaaru. dhanamunu deshamulo vedajallutalo vaaru prasiddhulu. vaari sahayamu lenicho, nokachotane paadukoni panikimaalinadagunu. idhee vaari ardhaneeti. paradesamula nundi vachhu champenu bordia, ekshaabraandi, viskeelu sevinchitimeni manaku viswasandaryamamalavuna. sigaretlu medadunu subhraparachi ghnaanaabhivruddhini jeyunu. naatyastreelanu brothsahinchuta lalitakalaabhivruddhike.
jameelalo jameeraitula kshemamu mukhyamu ani vaarimundu evarayina palikireni aayana pakaaluna navvunu. atlayinacho prabhutvamuvaarela jameendaarii paddhati pravesapettedaru? raitu vaareepaddhatine yunchiyunduru. kabatti jameedhanamu chittamuvachinatlu jaminda rupayogaparachukonavalayununun. appulu chesina jami paadaguta yela sambhavinchunu? jameelu jameendaarula palinundi tappimpakudadata! jameendaarulu saashvatabrahmakalpamuga jameela gattukoni euregedara? bratikiyunnanaallu nanubhavinchavalenu. taruvaata verokaniki bovugaka! ee sampada ellakaalamu nokkare yela anubhavimpavalenu? jami lammakudadani saasana mendukayya? ani jaganmohanarao vaadinchukoni tannu taanu samaadhaana pettukonuchundunu. 'dhanamu nanubhavinchuta needani kaasmeeragaardabhamulu, anubhavinchu nabotlanu bhogalalasulaniyu, vilasa purushulaniyu nindinturu. dooshana bhushana tiraskaaramulu dehamunaku gaani yaatmaku gaavu. nenu bahusahasranaarii pariveshtitudagu gopalakrishnudanu' ani yanukonuchu jaganmohanarao visaakhapattanamulooni tana medanundi digi, veethilo vechiyunna kaarulooniki nekkenu. vaaru vegamutho naa sakatamu samudratiiramuna 'dalphinumukku' vaipunanunna macklin jemsu aanu noka uratianu gruhasthunintikada naagenu. yejaganmohanarao paalipoyina telupunagaliyu pasimivarnamuvaadu. sunnitamagu paluchani menivaadu. kolanagu momu, konchemu burramukku, frenchi meesamulu, peddanoru, chinnachevulu, suudivalenunna gaddamu, ungaramulu chuttiyunna tummedarekkalavanti juttu, vipareetamugaa nettaina falamu naa yuvakunaku vintasobagu samakuurchinavi. aatanikada jameendaareetiivi yunnadi. jameendaareehrudaya munnadi. inglandu desamulonunna prabhuvula vale daama nundavalayunani yaatanikorke. dimelarukaru, piano vaadyamu, gindy potipandemulaku noka yarabbeegremu, nelaku debbadi roopikalakoka yaantarangika mantri, vesavikaalamulo ooti prayaanamu, golfuata, ingleeshu naatyamu, paaschaatya veshamu ...... idhi vaari raachatiivi.
vaariruvuru karulonikiboyi koorchundabovuchunda jemsutalli lopali nundivacchi tvaritamuga dirigirandani cheppipampinadi. jemsinkanu vivaahamu chesikonaledu. tallide inti pettanamu. aameye diana jaganmohanulaku sambandhamu kalipi yaddaani naanaatikii vruddhichesinadi. jaganmohanudu dianaku nelaku renduvandalu jeetamicchunu. appudappu daatadichu bahumatulu mottamu saaluku moodu naaluguvela roopaayala khareedundunu. edayanakanya sundari. aame dehakanti dantamuvale snigdhamaina telipasimi kaladi. aame pedavulu rangulekaye pravalamulavale nearinai tene looruchundunu. pottiyainanu, manchi yavayavasphutata kaligi 'chakkani jantuvu' ani uratianu yuvakulache bogadtalandinadame. eethalo, tennisubanti aatalo, naatyamulo namede mundanja. piano adbhutamuga vaayinchagaladu. aame gontu ---magu 'soprano' swaramu kaladiyata. valterulo jarugu crismess vedukalalo nameye nayakurali veshamu veyunu. sangeeta pradarsanamulo namede mundanja. valteru visaakhapattanamula paaschaatyulalo uratisianulalo navanagarikulalo naame naasinchani purushudokkadunu ledu. atti tarunamuna naame srimantudagu jaganmohanuni varinchinadi.
vaari kaaru simhaachalamu rachabatapai nalamanda modalagu graamamulu daati bheemunipattanamu vellinadi. vaaru bandi digi samudratiiramuna naduchuchuu ekanta pradesamunaku jani yaa saikatamupai nadhivasinchiri. vaaraparimita mohavesulai yaa cheekatilo taarakaakaantulalo samudramu gambheera sangeetamu paadukonuchundunappuda sarvamu marachipoyiri.
kontasepatiki vaaru narmasambhashanamu laadukonuchu mandahaasamuto marala bandinekki yenimidi gantalaku visaakhapattanamuvachchi cheruchu, valterulo rozario yanu gaardu gruhamukada naagi gaardu dampatulanu vaari baalikanu kanugonivacchiri. aa rojuna jemsu intikada jaganmohanunaku vindu. jaganmohanunaku goddumansamutappa takkina mamsaharamu bhakshinchu nalavaatu ledu. maakleenu dana hrudayamu chuuragonna rojario koothuru, aame tallidandrulanu valterunundi vinduku bilichinaadu. vaarikai maakleenu naatani talliyu nuchita veshamulatho neduruchuchuchundiri.
jemsu maakleenu inti mundari vasaaraalo godalaku neetirangu chitramulu, peddapuli talalu, ballemulu, baanamulu tagilinchiyunnavi. parupu, kurcheelu, ballalu, ballalapai cheenaadesapu ittadi kuujaalu, koojaalalo pushpamulunna kommalu alankarimpabadi yunnavi. gummamulaku damaskasu teralu velaadadeeyabadiyunnavi. dooramugaa naa vasaaraalo ballalapai deepamu liru prakkala veluguchunnavi. manava randae kurcheelapai nadhivasinchiri. aa roju meyilulo jarigina yoka vintanugurchi mister rozario chirunavvutho dayanavaipu tirigi cheppachundenu. diana talliyu, misses rozario yu dakkinavaariki vinabadakunda nedio cheppukonuchundiri. jemsu tana balika fraansissenu deesikoni thotaloniki naalugadugulu pachaaru cheyutaku velli yaa nadakalo ename chevilo 'naa hrudayam nee karpinchaanu. emi chesina needhe bhara'mani yaspashtamuga gaadavaanchaagadgadikamaina swaramuna jeppachundenu. jaganmohanudu diana yandamu kannulara groluchu tanmayu daguchundenu.
intalo deshavali cristianu batlaru vachi yandaraku sherridraakshaapaanii gajuglasulalo nandicchenu. andaru nadi nemmadigaa traaginaaru.
diana dustulumaarchi bhojana samayochitamagu gaunu dharinchutaku loniki boinadi. jaganmohanudu, sevakudu tana dustu loka tholu pettelo konira, navi dharinchutaku loniki boyenu.
tommidigantala kandaru visaalamagu bhojanamandiramunaku boi yachhata mandiramadhyamuna namarchiyunna mejaballa chuttu nadhivasinchinaaru. ballapai tellati duppati parachi, yandu padikovvuvatti deepapubudlu veliginchinaaru. balla pedda kodiguddakaramuna nunnadi. odilo nepadaarthamu padinanu dustulu padayipokunda kappukonuta kai madatalidi yunchina tellani rumallu teesikoni yandaru nodulapai naddamugaa barachukoniri. pradhamamuna vaarandaru drava padaarthamu puchukonduru. ayyadi yemukala rasamulo bopu vesinadi. tarvaata kodipillavantakamu, kabagi madhuramu modalagu ruchyamulaina padaarthamu lokativenuka nokati teesikonivacchutayu vaarandaravi puchukonu nundiri. madhyamadhya champenupanamu sodatho kalipi traguchundiri.
padigantalannara yagunappatiki bhojanamulu puurtiyainavi. pimmata vaaru chitravichitramuluga tayaaru chesina champenubrandi, viski bordio draakshaadi paanamulu traagi yaanandinchinaaru.
diananu piano vaayimpumani jaganmohanudu praarthinchenu. vaarandaru sangeetapu gadilooniki bovutayu, diana piano vaayinchuchu natisraavyamuga baadinadi.
pimmata diana vaayinchuchunda francissena kontasepu paadinadi. paaschaatya sangeetamu paadutalo vaayinchutalo uratianu jaativaaru chaala prasiddhi chendinavaaru. urapiyanula sabhalalo, veeru poyi madhuramuga baadi vaarihrudayamula ranjimpuchunduru.
paaschaatya sangeetamunaku bhaarateeya sangeetamunaku muula mokkatiye yainanu bhaarateeya sangeetasampradaaya mokamaargamuna pravahinchi mahaadbhutamuga vijrumbhinchinadi. aa maargamunane kontavaraku nadachina paaschaatya ganavidya sampradaaya mantatitho nagipova, noothana saampradaayamunu nirminchi jarmanujaati yaa gaanamunaku krotta jeevamu posinadi.
bhaarateeya saampradaayamu raagataalamula nanekareetula vruddhichesinadi. paaschaatya sampradaayamu shrutini vividhamaargamula bempondinchinadi. vaariki kishruti mukhyamu, shruthi sarvamu. daanikai vaaru rendumudu ragamulane teesikonnaaru. bhaarateeya sampradaayamu ragamu lenniyeni srujinchu konnadi. taalabhedamula vruddhi chesinadi.
u(8)
uratianu saangatyamu
jaganmohanudu bhaarateeya gaanasaampradaayamu vini yanandinchaledu. paaschaatya gandharvameniyu naatani hrudayamu garigimpaledu. badai koraku, gowravamu koraku maryaadakoraku naatadu vininatlu natinchunu. kaani manassulo dana yalochanalalo naatadu munigipovunu. aaduvaaru, andulo paduchuvaaru kachheri cheyunapudutakka, naatadu gaanasabhalakegadu. paadunatti yame kannula dilakinchunu. kanthamu, pedavulu, vakshamu gamaninchuchu vividhabhaavapathamula vishayaloludai yaanandinchunu. lokamumatramu jaganmohanaraogaariki sangeetamanna paramapreetiyani muchatinchukonu chundunu.
diana paaduchunnantasepu naame gambheera nishaadakantamu nalakinchuta maani yame kantasoundaryamu, girajalavale kattirinchiyunna yame juttu melikalu gamaninchuchu, naa proda tanaku priyuraalagutaku taanentati yadrushtasaaliyo yani tannu daama mechukonuchundenu. eemenu pendli yaadutaye dhanyata yanukonenu. tanakanna rendedulu peddayaina nemi, atlenni vivaahamulu paaschaatya desamulalo jaruguta ledu? nijamaina naagarikata vaarikadane yunnadi. vaarivale jeevinchutakanna maanavuni bratukuna kinka nemi soundaryamu kaavalenu? eeme uratianu balikayani kondaru tannu nirasinchavacchunu. ingleeshu balikalakanna neeme minna yainapudu ee streeratnamu neela grahimparaadu? chennapattanamulo jaduvukunna ee balika vidyaavanturaalu. tana talli yoppukonaka konchemu gadabida cheyu maata nijame. aame yentasepu jameendaareeyettugala sambandhamu kaavalayunani korunu. inglandu deshamulo gooliwa d desamuloni jameendaarulato samanamu. vaaritho samanamaguvare uratisianulu. atticho talli yetlabhyantara pettagaladu? ika jaati matamula mataya? brahmanulakanna uratianu anni vidhamula goppavare kada! diana yentha santasinchunu? aa sukumara sareera, yaa divya sundara vigraha tanaku briyatamayagu bharyayai, tana jameeki raniyai, tana bhavanamulo jakravartiniyai sancharinchuchunda chuuchina vaaru paramapavitrulaipoduru. tana menatta koothuru muddula mitari, saaradanu taanu pendliyaadaka povutache aa palleturi pandaku, oraangu utaamgukoti keeyivalasina yagatyamu sambhavinchinadi yani menattaku kopamu gaavuna, taanee bhoolokarambhanu pendlichesukonnacho modata neesu chendinanu tannati premache juuchu menatta chivaraku noppukoni teerunu. inka naame bhartaya? aayana yanumati yevariki gaavalayunu? tana baalikanu tanakichuta kishtamuleka poyinadata. aayanaku yishtamuleka, tudaku polamudunnu dunnapothu kichi vivaahamu chesinadu. attivaani yangeekaaramutho danaku nimittamuledu.
sangeetamu puurtiyainadi. pannendu gantalayinadi. diana grama phonu teesi 'haavainu' naatyageeta mokati tagilinchi jaganmohanuni naatyamunaku rammani pilichenu. jemsu francisukanya nadigenu. aa paduchujantalu paaschaatya 'jaaju' naatyaanandamulo munigipoyinaaru. padunenu nimushamu latlu parama santoshapooritulai natyamadi takkinavaaritobaatu vachi kurchundiri. 'jaaju' 'valduju' modalagu naatyamulam doka purushudu noka vanitayu galasi naatyamaadavalenu. purushudu vanita nadumuchuttu gudicheyinunchi kavugilinchukoni edamachetitho naame kudicheyi pattukonunu. pallavaadhariyu purushuni bhujamupai edamacheyi nunchavalenu. aa samsleshamuto taalamunaku saripovunatu ladugulu galupuchu chitragatula naatya maadedaru.
jaganmohanudu ureshiyanulukudu mecchunatula natyamada galadu. athanitho naatyamaadutayanna uratianu sundareemanulaku nentayo preeti.
vaarandaru koorchundina venuka uratisianula dusthitigurchi yaavadbhaarata uratianu sanghanaayakudagu calnel gidneegaaru kalakattaalo nicchina yupanyaasamunugurchi charchavachinadi. 'prapanchamulo nevvari sthitiyaina vichaarakaramuga nunnadanna nadi bharatadesapu mana uratisianula sthiti. manala bhaaratheeyulu dariki jeraneeyaru. paaschaatyuladrushtilo manamu sankarulamu. suddhayairopiya raktamu manavari naadula bravahinchutaledata. itula nee rendujaatulache nirasimpabadina manamu teevramugaa mana kartavyamu, mana bhaavibhaagyodayamunu gurinchi yaalochimpavalayunu. hindu deshamulo mana janasankhya chalatakkuva. manamunu koladikoladiga desamellada nunnamu. kaavuna manavotlevariki nupayogamuledu. manaku sthaanika samsthalalogaani saasanasabhalalogaani sariyaina praatinidhyamu ledu. manava rendaro railu companylalo bandinadupuvaarugaa, gaardulugaa, tikkettu pareekshacheyu vaarugaa, stationumaastragu, injanu paarisraamika sthaanamulalo panivaaralugaa niyamimpabadiyunnaaru. railumargamu linglishu companyla chetulalo nunnantakaalamu manavari yudyogamula kanta bhayamuledu. aviyanniyu kibrabhutvamuvaaricheti vachi prabhutvamu prajaaraajyamainacho mana gatiyemi? ippatiki raillakampeneelalo bhaarateeyu lekkuvagaa niyamimpabadavalayunani sanchalanamu kaliginadi' ani cheppinaadu gidney ghnaapakamunnadaa?' yani rozario vaakruchinaaru.
jaganmohanudu: avunandi. kaani uratisianulu sarvavidhamula urapiyanulato samanamu. vaari santatiye ayinappu dela uratisianulaku bhayamundavalayuno naaku graahyamaguta ledu.
rojariyosati: mana desha minglandudesamu. eppatikaina mana makkadaku vellavalasina varame. paapam! ingleeshu pramukhudokadu selavicchina sangati neevu vinaledu. 'atu ingleeshuvaariki, itu hindu deshasthulaku gooda kaaka uratisianulu rentiki chedina revadalaipoyinaaru' ani.
jaga: meeranta yanavasaramugaa bhayapadutaku naaku gaaranamu kanabaduta ledani idivarake cheppinaanu. ee britishu prabhutvamu podu. ee prabhutva munnantakaalamu manaku bhayamuledu.
jemsu: aalaaguna manam anukonutaku veeluledule, rajabahaduruu! enatikaina manamu bhaaratheeyula manukovali.
fraansisu: bhaaratheeyulu manala jeraneeyarani antunnarugada!
jemsu: avunu. andukane manam inglishuvaari priyasisuvulamugaana bhaarateeyulakanna goppavallamu; manala kooruchundabetti vaarandaru manala boshinchavalayunanna picchiyaalochana lika manam maaniveyavalayunu. bhaaratheeyulu vaari yabhivruddhikai salupu nanni prayatnamulalo manamu polgonavalayunu. aa yuddesamutodane railulo nudyogamulu cheyu manavaarandaru takkina bhaaratheeyulatho galasi panivaari sanghamu lerparachinaaru. sammelu modalaina vaatilo vaaritobaatu manavaarunu kashtapadi panicheyuchunnaaru.
koza: jemsu cheppinadi bagunnadi. manam ee deshamulo buttinamu. ee deshamulo praanaalarpinchi, ee mattilo galisipovuchunnamu. ingleeshu vaarukaani, frenchi jarmanu vaaralugaanii manala vaari yintiki bhojanamunaku biluchuchunnara? manatho sambandha baandhavyamula nerapuchunnara? mana kita raadhaaramulu levu. rekkale yaadhaaramulu. ayinappadu manamu bhaaratheeyulu salupu swaraajyaandolanamuloo vaariki vyatirekamuga banicheyakunda, mana naayakulatho mana saadhakabaadhakamulu cheppukoni vaari prema sampaadinchukonavalayunu. prabhutvamuvaariki mana krutagnata, mana rajabhakti velladinchi vaaridayaku baatrulamunu gaavalayunu.
diana: meeru cheppinadi bagunnadandii. kaani tiiraa kaalam sameepinche sariki veeroo manala drosirajanedaremo? u roja: aa chikku raakundaga tappakonumargame nenu cheppunadi.
dianaku veeri sambhashanache visugu janinchi taanu seetaakokachiluka naatyamaadedanani telipi phideluvaadyamu vaayinchagala tana yannagaarini fidaelunu, tana tallini pianonu vaayimpa niyaminchi, gerardublandello rachinchina 'seetaakokachiluka' geetamuyokka swara prastaaramu gurtugala kaagitamulu tecchiyichhenu.
vaariruvuru vaayinchuchunda diana seetaakoka chiluka rangugala sanna saaluva rekkalugabatti vichitranaatya monarinchinadi. aa nrutyamuna vaarandaru tanmayulai yunda ting mani yontiganta kottinadi. naatya maginadi.
jaganmohanuni motarusakatamupai rozario dampatulu, fransis kanya vedalipoyiri.
jaganmohanudu dayaanaakanyatho medameeda gadulalooniki boinadu.
jemsu aa cheekatilo sophapaina koorchundi spensaruchutta kaalchuchu nedo yalochanalo munigipoyinadu.
u(9)
satteyyaku bharya kottagaa gaapuramunaku vachinadi. padunedendla vayasukatte. chamanachaya. biguvayina yavayavamulu, sogachuupulu, sphuta rekhalugala momu, navanavaladu noothnayouvanamuloonna yame panta lakshmivale navatarinchinadi. somayya illu paavanamainadi. aatadaa pedayinti paduchu roopu rekhalaku valachi kodalugaa varinchi tecchukonenu.
'oka nooruroopaayalu katnam teste nindipotada? mana aduruttam bagundali gaani, aduruttam lekapothe kodalu yeyyiruupaayalu katnam tecchina attintilo adugettinda annee bhagguna mandipovadame. makodalu malachhe; chustundandi. mavodi jalma paavanam ayipotadi!' ani somayya tana chuttaalatho jeppikonnadu. vendivaddaanam, dandakadiyaalu, pillakasulaperu pettukoni chirunavvu navvuchu 'palleturi kaapubaalayainadaa lakshmi' yani anipinchunatlu suramma subbarayudigari doddilo bratyakshamaindi.
jaanakammagaariki, subbaaraayudugaariki noothnavadhuuvarulache namaskaaramulu cheyinchutaku deesikonivacchinappuda, subbaaraayudugaaru nooruroopaayalu vaarikicchi, samsaaramunandali kashtasukhamulu vaarikibodhinchi, bharya emanassu novvakunda puvvulaloonunchi kaapaadukonuchundavalayuna ani satteyyatho jeppuchu 'deerghaayuraarogyaabhivav, deerghasumangalibhava, putrapoutraabhivruddhi' ani deevinchinaaru. 'ammayee, attagaariki, maamagaariki, maganikee manassu novvakunda sancharinchukuntu undu. vaariki sevachesi meppupondu. ee roopaayalu petti veeriki nagalu cheyinchi pettara satteyya! nee tallikadupu challaga nee attakadupu challaga pillalni manumalnee yetti veyikaalaalaku meeranta challaga undandi' ani aasiirvadimchi janakammaga roka cheereyu ravikelaguddayu pasupu kunkuma pallu kobbaribondamulu pendligutunaku nicchinaaru.
'anaganagaa oo dechamlo opattanamundaa' u'aa pattanaaniki paruguduuramloo pedda malapalli! aa pallelo rendu vandala gudiselu, odaani paina otekki, ukkiri bikkiriga unnaya.'
'aa....!'
'oo malapalli peddamaalodu! aadu puurvam raajulanunchii aariki kapala kaasukuntuu sakiri chesukuntu, nammakamgaa pebuvuvori manusochina bantai unnada.'
'aa...!'
'oo raa peddamaala yenkatidaasuku bhoomi, butra, pasuvulu, penkutillu, siri sampada yesee yeyakunda unna oodu eribanaatugochetti, endi ponnukarra setabatti, yeedenta yeltavunte yelagundedi! atagaadiki maabagiti, poddattamaanam bajinelu, saduvukodam, paadukodamunnuu. atagaadiki daibhamugontemmalloga, paandavulorilaago kittamootilaago kanabade vodanta. atagaadimaata nijamaipovala. atagaadu yigibooti pedithe deyyaalu giyyalu paaripoyyevi. seyyettite rogaalu sediripoyyevi. ammavorini palakariste 'voo' antadanta...'
'atagaadiki okoduku, aadiki demudu dayyam giyyam bayam ledu. aadiki deyyalakante balam! raakshasudulaantisagiti, ballukam_ante elugubantilanti pattu! aannisuuttee andariki bayamanta!'
'marigante aadiperu marakadu! marakadiki aadapillalante manusu. payitante pakka legarestadu. raika ante rankelestaadu. intakoppetti inta kunkumetti, chevilo turaayipuuvu, mello gandam alankarinchukoni, cheera enakkukatti, sankakinda thattetti, santalo komatayanatho yelakolaladi, kobbarichippalo kobbarinune yeyinchi talaku rasukoni, navvukontoyelle nallapillani susinadante aadanthe aagipotaadu. paanamaina yichestuda ...'
'ayyabattimaata talachaduu, aadi mariyaada talachaduu, aa pilla yenaka badi lanchamittaanantaaduu, rayikalittaanantaaduu, seeralittaanantaaduu, muddette napilla, nenandamgaa lenante ani minakaristaadu, meesam tippa kontaadu.'
'uham...!'
'kaalavarevuki, polamloki, gaddikotakadiki yelle pillalni chuste, aambothu aavulni chusinatle. ontipilla yellindante aadi mogatanaaniki kondachilavaki ledila ayipotade, nakkapotuku kodipettala ayipotade!' u 'oea ...'
'aa marakadasu tandri seppinamata yinadu, darma pebuvulu seppina maata yinadu, talaari seppinamata yinadu, tana dachinnem seppinamata yinaduu.'
'oea...!'
'aa pallelo peddollu, sinnollu, aadollu, mogollu aa musali maalapeddato marakayi sese durantaalu sebutunte, musalodu peddoopiridisi kallu sagam moothalaipogaa, 'yeeyaala kakapothe repu, intikada kakapothe polamlo, mogodi setha kakapothe aadadaanisethe aadiki buddottadi. aadu naa kodukugaadu, manisigaadu, aadisetu aanni kottestadi' ani seppinadura.'
'marakade dunnapotante. aadiki segitulu, duribodanudiki sakuni gaadu karunudulaagaa! raabanaasudiki kadagaromudu, kukkatalodu kumba karunudulaagaa! padi picchi kukkallanti balagam undira.'
'aa malagudeniki pedda yeeramma seruvupakka, yetti yeeranna gudisundi. orandulo neelaalu aadi kanna koothurundi. adhi gaotey ganganna bariyanta. ganganna marinko malapalliki yettivodanta. daanni suuttee mainangoruvanka siggupadaali. betaludu gudilo nunnagaa thoyina bakula tala tala ladeti vollu, letha raavaaku arasetulu, sengaluvakaada setulu, sendurudulanti mogamuu, nagachatraallaanti pallu, pilla reparepaladipothu gunnamaidi settula undedanta!'
'ore daani mogudu ongolu kaaraambotu; godavari kaalavalaaga masokaina manisanta. neelalupilla daani barata ganganna raisettu yepasettu, taadisettuu nalleruteega, janta paavuraalulo okallokallu yidavakunda maa aapecchamgaa, mogamgaa undevoru.'
'oea!'
'mogudu panimeeda aidarabadellite, puttintikochindii. peddapuliki aavu kanapabaddattu, bemmarachasiki manisi kanapaddattugaa, sakkanaina neelaalu marakanna kanta padindantara!'
'eppudaithe neelaalu pilladaanni susinado aadimanasu manasulo ledu. deenni anubayinchakapothe jalmam enduku, balam enduku, paanam enduku? eani anukunnadu. neelaalu pilladaani babuki maayidipallu, sekarakeleelu, seeralu, raikalu pampinchevodu. neelaalutandri avannee pattukupoyi kopamtho aallintilone paresi, yenkatadaasuto 'nee koduku sese duranyaayaaluki mitundatamledu. aadiki nuvvu buddi seppukunte maam antaa santoshistaamu' annadu...!'
'oea ... !'
'orojuna marakadu, seruvuku neerukosam ontigaa eduthoonna aa sakkanipilla neelaaludaanisuusi 'ole neekantimida naamanasu, nee vontimeeda naa suupu, nee setulu, nee nadumu, nee andam nannu nee kukkanu sesinai. nuvvuu nenuu maarumanuvu sesukondam, nee mogunni tholeyye. aadiki entha sommaina tappu icheskuntaanu, nenantagaa dennee batimalalede. neeku daasunni. nee mundara naa balam antaa neerayipoyindi. nannu rachinchuko' ani dannam bettadu. neelaalu bayapadi gajagaja laadipoyyindi. 'orannaa, nee todubuttindaanni, nayana nuvvalla anavachunantara ' annadundi.'
'eelaa oka saariki rendusaarlu, moodusaarlu daanni rettinchinaadantaa... lottalesinadanta sivaalna seerakongu yisiripatti seyipattukonnadanta.'
'aa ... !'
'seyyi yidilinchukoni selapeyyalaagaa pothoonna neelaalni, yidipoyyedaani koppususi ollu bigi vodilesinaadu. 'idhi maamuulugaa longadu, deenni balavontam seyyalsinade. maamuulugaa longedi kadura maa getti manasu. deeni ponkavaina ollu naa ollu nokkeskovala; deenni muddettukunna vodijalmame jalmam' anukunnatta.'
'aa ... !'
'aari! oo roju seekatadeyaala kuppa noorustunde ayyaki koodichenduku ontigaa polam elley neelaalni sushadu. aadivolluppongipoya. aadi kallerebadinai. aadi gunde jallumandira nayana, punta daarilo bairagula sintakaada, aadu tana jattutho dankoni unnaadu. daarikaddamgaa nilussoni 'osee! naadaana! nee kannulu karigiponu, nee gunde marigiponu, naa setulloki raaye!' antuu daanimeedapaddaadu. aa sinnadi ledila onikipoyindi, batimaalindi, baya mettinaadi. ela tappinchukondo, 'olammo, olibabo, rachinchando annallara!' antuu okate parugu, mundu neelaalu yenaka marakadu aadi segitulu! mari yellavachindo yenkatadaasintiloki vachipaddadantara.'
'aa ... !' u"yenkatadaasu 'etinatali! neeku bayam ledule!' antuu guvvapachila onikipoye pillanu adimipattukoni, sallasalla kaburulu seputuu inti talupu yeyyabothu unte marakadugadu talupu toseskoni lopalapaddadu. aadu deyyampattina rakshasila unnaadu. ayyanu suusi aagipoyyedu. aadisegitulantaa gummandaggara nilabaddarantari!"
'oo rappa denkatadasu rama! rama! antuu 'ori yedavanna rachchasee, intiloki vachavunte nee paanam potadi. nee setukalam neekinta testaaundi. naa kadupuku sedaputtinavura! naabagitiki yerupuruguvura!' antuu rendu setuluu sasi marakadi kaddamgaa nilabadipoyadu.'
'tandraniledu, daibhamani ledu, bayamani ledu, bagitani ledu; tandrini tappinchukoni, gajagajaladipothu moolanunchoni unna neelaalumeeda paddaadu. tandri lagaboyyadu, tappincha poyyaadu; tandrini oka thoputho moolaku padeseppatiki yenkatadaasu gonebastaalaagu kuulabadipooyinaa dantra!.'
'marakadu pisachamla ayipoyyaadu. neelaaludaani koka yippi paresi moolakisiraadu. talatala ladipoye daanivallu mudusukupoyindi. ore marakadu pandayyaadu, yagramu ayyadu, adavidunnapothu aipoyadu. tanabatta yippiparesikonnada. tandri suuttunnaadani lekunda, rakshasimundakodukul segitulu suuttunnaarani lekunda aa sinnadaanni kinda pandabaresi meedadipoyyaadu...'
'muula sinigipoyina guddala, seepurugattalapadi 'rama! rama! rama! rama! mahappebuu rachinchu, rachinchu' aantuu kallumuusukoni unna yenkatadaasu kallu terisi chusinadu marakadu daanimeedaddamu, aa pilla sayasaktula 'oribabo! yenkadadaasuu! tandee rachincho!' antu aadikilongakunda tirigipodamunnu.'
'hummani ugrudai lechadura yenkatadaasu! aadiki yeyyi yenugula balamu vochinatlayindira! ammavori jaataraku yetapotulni tegese yetakatti godameedettindaanni teesaadu. 'allallabhairahoom! aakaasa bhairahum alalalalaa! lalaa! lalaa!" aantuu katti moodusaarlutippi okka yetutho koduku talakaaya yeta yesesariki taati settumeenchi panda duddattoo, talakaaya moolnabadindi. mondemu gijagija kottukundi. 'hummu! alaa! alaa!' antuu yenkatadaasu aa ragatamu ollantaa rasukoni 'nenu bairavunni! nenu aanjaneyunni! hum!' antuu yeedini baddaadu. yokkalleni balamu, yekkalleni sagiti, peddapulila, marakadigadi segitulni yentaadinchi, dapaa, tapaa, dham antuu paaripoyyevollani tarimi, tarimi yiddarni sampesinadu. takkinaallu 'olammo ooo' antuu talo darimida paaripoyyeru.'
'aa uggaram taggaledu. pejalu yenakuyelu moogaaru. pogalesaaru, kobbarikaayalu kottinoru, kollanujampinorlu, ragatam mogam meeda jallinollu. appudu yenkatadaasuku poonina yeerabaddudu challaradu. appudu yenkatadaasuku melakuu vachindi. kodukuni, aadi segitulni sampinaanani telusukoni yenkatadaasu 'shee rama siitarama nee karuna!' antu manchamekki rendu rojullo aa bhagavantudilo aikyamaipoyaadu. neelaalu marakadeppudu tana seerippesi nado appude moorasapoyindi. aa moorasalonchi teliviraaledu, paenham poindira.'
'ori neelaalu paanam odilesindi ani neelaalu tandriki telisindoledo aadukattipuchukoni bayaluderi, darikasi puntakasi marakadu segitulni yaavanmandini sampesi taanu nadilopadi neellalo kalasipoyinadura!!
eay(10)
paalerlu
samnomitrah samvarunah samnobhavatvaryama
samnindro brihaspatih shamno vishnururukramah
bharata khandamu pantabhoomi. charitrayanu mayapatamunu tolaginchi chudagaligitimeni yeegaddapai buttina prajalu tolinaallanundiyu karshaka vruttine pradhaanamuga nammiyunnaarani theta tellamu kaakamaanadani subbarayuduga ralochinchuchu kuurchundinaaru. 'oo varunadevuda! maa nagetichallanu meghamulanu gonivacchi tadupuma. oo indruda! nee saptavarnamula dhanuvu maa manamula kaananda monarimpuchunda, maa polamulanu phalavantamu cheyumu' anu aaryarushala suuktamu laayana hrudayamuna pratidhvaninchinavi. kesubbarayudu gaaru desamuna jarugu vishayamula nanninti nappati kappudu kanugonuchune yundiri. aandhra, krushnaapratrikala naayana chadivedu vaaru. aandhradesamuna nepatrika velvadinanu, daanini subbarayudu gaaru teppinchavalasinade. aandhraprakaasika teppinchinaaru, manorama teppinchinaaru. aandhrabhaashaabhivardhani samaajamunaku, vignaanachandrikaa mandaliki ninka naneka grantha prachurana sanghamulaku subbaaraayudugaaru chandaadaaru. anni grandhamulanu bariseelanaapoorvakamuga jadivi aayana manana monarchuchundunu, aayana sekarinchina grandhaalu badivelavaraku nunnavi. aavi tanagumastache varusa nerparichi sankhya niyaminchi grandhaalayamu chesinaru. prapanchamuna yeye desamula neye pantalu panduno vaani kanuvagu paristhitulevo telisikonutaku, aayana bhuugola paatyagranthamulu pariseelinchinaaru. kavunane paaschaatya vidyalo gadiderina narayanarao, sriraamamoorthulugudu subbarayudu gaaru tamalo jarchacheyuchu chuupu vividha vishayagnaanamunaku nacheruvundu vaaru. narayanaraoke naayana ingleeshuloonunna ardhashaastra grandhamula jadivinchukoni yarthamu cheppinchukoni athanitho nayavishayamulu vipulamuga charchinchi yardhamujesikonnaaru. aayaa desamulandu bhoomulapai rabadi yentha yainadi, pannula motta mentayainadi, pannulaku rabadiki gala sambandhamemo vipulamuga jarchachesinaaru.
bharatadesamuna nanniti kharidulatopatu bhoomi khareedulunu baguganunnavi. yuddhamu modalidina naatinundi khareedulu mayiyu perigipoyinavi. bhoomi khareedulu baguga nunnavani prajalu adhikavyayamu seya naarambhinchinaaru. adhikavyaya kaaranamuna nappulu perigipotunnavi. subbaaraayudugaaru desha mekkadaku bovuchunnado yani yanukonnaru. vaddi vipareetamu, maaruvaadeelu, desamuloni shahukarlu, nootiki nelaku moodu naalugu roopaayala vaddi puchukonuchundiri. ardharoopaayi, tappina badiyanaalukanna nekkuva puchukonanani yayana pratigna. aappu puchukonunappude shahukaru kamishanata. nooruroopaayalu puchukonuvaadu nijamugaa puchukonnadi tombadiyaide. takkina yaidu kamishanu. adigaaka gumastalaku maamuulu, devudiki dharmaniki maamuulu. puchukonna nimushamununchii vaddi panjabu meyilu vegamutho, vaayuvegamuto, manovegamuto perigipovu chundunu.
'abbai, yeedharalunnaya! yee deshaniki tagganidharalu. maaya yuddham ekkadanunchi vachindo prapancham antataa dharalu penchesindi. ponee manavaallu yee padellu kaasta jaagrattapadi runaalu panaalu teerchukoni venakativalene jeevanam chesukuntuvunte raituku padiraallu venakabadi undevi. nuvvu naadaggaraku appukuvacchavu. nuvvu eedharalalo apputiirchadam kuttamata. ika bhoomi ammali. evaraina udyogam chesi dabbu sampaadinchina vaallu konali. allanti vaallu eppuduu dorukutara? ekkada kaavaliste akkada dorukutara? emoi vasantayya!' ani subbarayudu gaaru tannu baduladugutaku vachina vasantayya anu gopalapuram peddakaapunu pruchchachesenu. vasantayyaku naaruvelappu bhoomitaakattumeeda kaavalayunata.
'swanta kamatam eppudaina laabhamichindooyi? matandri naati nunchi memu swantakamatam cheyistune unnama, pallamsaagupai okka samvatsara maina laabhinchindi kanabadadu. entapantayinaa ee pannulu mingestunnayayya. adhee kakunda dhanam desamlonchi pratinimishamu potondi. daanitoti manakompalu munigipotunnaayi.'
'ademitandi baavayya gaaruu! 'vaadikem pachagaaunnaadu' ani manam anukune prativaadu lopala lotaarame kadandi.'
'emitantavu daaniki kaaranam?'
'appulandi mari.'
'enduka appu ayindi anta?'
'tamarindaakatinunchi anna karanamenandi baavayya gaaruu. ollu teliyakunda appulu cheshamu. naa chinnatanamlo vendinagalekadandi! etla vachindandi bangaram, appulu cheyyakapothe? yuddham vachinadaggara nunchi bangaram konadam modalettamu. makappule, aadollakimatram ollantaa bangaram.'
'daanikemile bangaramaina kanabadutuundi. takkina kharchulamata?'
'avunu baavayya gaaru! kurillaki chaduvukharchulu, maavolliddaruu rajamandrilo kaalejeelo oodu, peddaskoollo oodu. vaallu dabbu mingestunnarandi baavayya gaaruu.'
'chaduvu cheppinchadam tappananugaani, manam chaduvuliki kurillanu enduku pampistunnamu? yuddhamu raaka puurvam desamlo paichaduvulu chaduvukunna vaallu takkuva. chaduvukunnavallu nalugure. vaallandarikii talaaka udyogam ayindi. vaallu kaasta pachchagavundadam, nelaki tappakunda naaluguraallu vastuuvundadam. mana raituladaggira dhanyamrojulalonega naalugu raallu kanabadadam?'
'chittam.'
'kabatti manavallenjesaru? udyogaalu manni pooshinchaalikaani bhoomulu kaadanukunnaaru. ika asale levalenamma ata kekkutaanandani, chaduvullo tagaladi chakkapoyyamu. manadesamlo chaduvanta khareedugala vastu dimnkoti lekundavundi. puurvam chaduvu yokka lopaliviluva ekkuva. ippudu paiviluva intini gundam vesi godavarilo kalipi dibba chese khareedu. jeetaalunaataalu, pustakaalu, hotallu, kaafiihotallu inti nunchi kearedu chaduvukune ooriki dabbu kalvakattalisinde. ee chaduvuki intaa tagalesi daaniki vaddi teesukuraagaladaa? ika munduu? inka konchem mee brahmanetarulalo prastutam chaduvulavalla laabham undavachule. cony mundumundu ee chaduvulu mana kompalu teese chaduvulanee, udyogankosam chadivinchadam anta telivitakkuva inkoti ledaninni manaku puurtigaa telustundi. andukani vyavasaayaanne nammukundama ante nashtam nashtam nashtam.'
'naamattuku nenu muppai yakaramulabhoomi vyavasaayam chestunnanu. naaluguvandala ebadi paichiluku vastaayi bastaalu. pannulaku maamoollaki enabhai bastaalu potayi. paalellaku, doollaki, kooliki, vittanaalaki annitiki inkonuru bastaalu pothe yinka migile renduvandala enabhai bastaalalo tindiki maakutumbaaniki dhaanyamanttuku yaabhaibastaalu potayandi. inkunna rendu vandala muppai bastalakuvacche padamuuduvandala enabhairuupaayaluu edaadiki gadavali. deentlone chaduvulu, deentlone guddalu. raama rama! baavayya gaaru, aadavaalla guddalaki chalavandi manapantalu.'
'antatitho ayindi! may vyaajyaalu vallakaallu, kakshalatho kriminalu kesulu, kaullukadapaalaku resishterlu, ammakaalaku resishterlu, rijishtareekharchulu, lanchaalu, purullu punyaalu, raillu, motarlu - ennani? ee lopugaa e pello vachinda, yika daanitho mumpekada.'
'baavayyagaaru adenandi. maa moodoammaayi pellikharchuvacchi nettina koorchundandi. idivaraku chesina pellillaki vaatiki kashtapaditiirchaanandi. meekivvavalasina notu baaki padihenu vandalu, ee pelliki katnamvagaira kharchulu, antaa nalabhai vandalu kavalandi.'
'sambandham ekkadidoyi?'
'poollandi. dabbu nilavavundandi, kondra undita konchem. kearevaadu maa vaadithopaatu rajamahendravaramlo chaduvutunnattandi. katnam naalugu velu, laanchanaalu padihenuvandalu.'
'pellikharchulu renduvelu. naaluguvela ayiduvanda lemi saripotayoyi?'
'intidaggara baaki teerchadaaniki unchina padihenuvanda lunnayandi. maa yintavida veyyarupaya licchindi.'
'pedda raituvu. neekunna muppai yakaralu naaku tanakha akkara ledu. eiravaichaalu, vaayidaalu padi. vaddi maamuulu ardharoopaayi. kaavaliste yinko padihenuvandalu puchuko.'
'vaddandi baavayya gaaru, nenu chesina appu nene teerchiveyyaalandi. mee apputappa neninko appu cheyyaledu. mee daggiratappa nee ninkolladaggira tenu.'
tanakhaapatramu vraayutaku muhurta merparachukoni vasantayya vellipoyinaadu.
subbarayudu gaaru dinadinamu e polamunakopovu nalavaatu kaavuna naa saayantanamu vasantayyanu bampi, lonikegi kanduwa vesikoni, manchi lankakuchutta veliginchukoni, chetha vendiponnu kay buchukoni, kearu cheppula jollu kearemani chappadu cheyuchunda gondaru paalellu, kolagandru, niruvuru kaapu snehitulu, oka kshatriyaraitu kuudaraa, galuva yavvali polamu juchukonaboyenu.
subbarayudu gaari kanudinamu polamu lokasari tokkivachhuta yalavaatu. okappudu thotala juuchutakai povunu. e pola metlunna daniyu gamaninchuchundunu. vangathotalu, jonna, mokkajonna, kandi, pesara, mirchi, pasupu vaari merakapolamulalo virigaa bandunu.
cheekatipaduvaraku naayana bolamula dirigidirigi deepamulu pettina venuka nintikegunu. intiki vachutodane mangali kaallubattunu. atu venuka chalikaalamayina vaedineellu, tadira kaalamulalo janneellu nintilo nevaro yokaru thodipetta snanamadi, sandhyaavandana maacharinchukonunu.
subbarayudi gaari hrudayamuna rashiyanu bolshavikkula raajyatatvamu merupuvale thochinadi. prapanchamuna nentakaalamu 'aastulu' naa dabbu, naa polamu ani anukogalaru? dabbu laeni vaallu, aastilenivaallu ekkuvamandi unnarukada! vaallu taluchukunte dabbugalavallu ekkada untaaru? ee sainyaalannii addupadaalikaani, manushyudenta vichitramaina hrudayam kalavaadu. okka rashyaalo tappa ekkadaina sainyam, prajaluu tiragabaddara? takkina raajyaalalo raajulni teesi vesinappudu tiragabaddavallu raju krinda rajuni aadinche prabhuvulo, lekapothe kotishwarulo kaani, sainyalu anagaa takkuva jeetam puchukonevallu tiragabadaledu. ante intakuu dabbulo oka vidhamaina sammohana sakti undi. dabbugalavanni chuste maamuulu manushyudentho bhayapadipotadu, kaaluu cheyee kadapaledu. rashyaalo mari vipareetamaina sthiti undaali. lekapothe alla prajalu ante beedavaallu tiragabadivundaru ani yalochanapathagamiyai subbarayudu gaaru bhojanamu cheyuchundenu. nenarayudu vaalluu cheppadam puurvam hindudesamulo bolshavijamu lanti utkrushta raajyapaddhati undedita. entavaraku nijamokani eerojuna dabbuvadile mahanubhavudevaru, gaandhiimaatmudantivaala e padimando?
eayna ( 11 )
vishabeejamulu
saarada dinadina pravarthamaanayaguchunnada. aame soundaryamu inkanu soundaryamula brovucheyuchu jaganmohanamaguchunnadi.
tana yanda mame yenugunu. inka andagattenagudunani yame grahinchinadi. andamu tannu veediyundakudadu. udayamuna nidura lechinadi modalu marala raatri niduraguruvara kaameku daanu soundaryavatinanna chaitanyamundunu. sangeetamu nerchukonunappudu, paatamulu chaduvukonunappudu, bajaarulo kaarumeeda povunappudu, bhojanamappu dame yitarulu tanayanda metula chuuchuchunnaarooyani parikinchuchundunu. emanushyudaina tannu teripaarajuuchina naame hrudayamu haayiyanunu.
'parapurushudu, sheelamu' anu vaakyamulayartha maa baala kinkanu gocharimpaledu. aa vayassulo nebalakunu vaaniyarthamu teliyadu. vaari hrudayamula ninkanu stree, purushula paramarahasyavartanapum bulakaramu lodavavu. vaari hrudayamulo korke, viriyu moggalo pratyakshamagu chiruparimalamu boliyundunu. raanunna streetva maa vayassulo soundarya bodhamaatramai yundunu.
dasara pandugalaku nattavaarandaru vachedarani yame vinnadi. attavaaritlu maatimaatiki vachuchunduta yaameku sammatamugaa ledu, dabbuleka vachuchunnaarani kaadu gaani, yedo vanka betti jameendaarulayintiki daechu vachuchunnara? ayinacho dana yattagaa rokkaparyayame damayintiki vachinadi. tana maamagaaru asalu raledu. tana yattavaarinti lonu darjagane yunnadi. tama thotakanna vaarithota bagunnadi.
edhi yetlunnanu saarada kattintivaaripai prema kudaraledu. kavunane chennapatnamu velluchu rajamahendravaramulo digina jaganmohanaraotho saarada viragabadi navvuchu, gruhapravesamunaku daanu vellinappudu kottapetalo nadachina yapahasyapu banulella varninchi cheppinadi.
jaganmohanudu soundaryaraasiyagu menamaradalini juchinadu, vistupoyinaadu. peddamanishi ayinadani vinnadu. 'youvanodayamaatramuna naaduvaarilo netti vichitramaina maarpulu vachunu' ani yaatadanukonnaadu. u ee balika , yee jaganmohini, tana raani kaavalasina yee saarada, noka pandiki nantagattinaaru. ee balikaye tana bharya yaiyundina daama ninglandu deesikoni velliyundunu. aamenu puvvulalo bettikoni poojinchuvaade. jameendaariniyanna neemeye. inta andakatte yagunani yenigunnacho, nee vivaahamu chedagottiyundune! aneka maargamu lunnave! appudu tana menatta bharta yemicheyunu? tudaku danakeeyaka tappedidikaadu. tana snehituraandragu uratianu baalikalu, veshyaasundarulu saarada mundara gyas deepam mundara, hariken deepale.
aamenu juuchi lolo gutakalu mringinaadu. anatisphutamaina snigdhamaina yame yavayava vilaasamu naa valipapu payyeda paavadalalo nalokinchi murisinadu. edio vankatho saaradatoe matladunu. aametho goorchundi yundunu. yaamenu muttukonuchundunu.
athani yandolanamunaku saanti yaatani menatta samakuurchinadi. varadakaameswareediviki menalludana paramapreeti. hrudayaantaraalamuna tana biddalapai nentha prema yunnanu tana kumarunikanna, tana kumartelakanna menalluname yaadaramumai gaanchunu.
'emayya mohanam! vadinagaaru visaakhapattanamlo yunnara? nuvvu chennapattanam vedutunnava? attayya ante premaganuka paapam, yikkada digavu. enni saarulu chennapatnam vedutuu ikkada digakunda vellaledu?'
'emito atta! panitondaralu. nenuu mamayyagarikamalle maa jillaanunchi saasanasabha sabhyudugaa vedadaamani prayatnam. emavutundo! andukane ippudu chennapatnam vedutunnaanu. aina ninnoo saaradanu chuudaalani digaanu. saarada andaalaraasi avutuundi attayya.'
varadakaameswareedivi: emito! intakuu nee bharya kaavalasina bangaaru talliki yilarasipetty undi. mee yiddarikee entha yeedoo jodugaa undedi! sarvavidhala mee iddaruu tagivunduru. naakannulunnuu aanandam pondutuu undunu. nee andaaniki maa saarada saati. maa saarada andaaniki nee andam saati. manmathuduu, ratidevila veligipotuu undevaaru. okari taahattu kokaru saripotaru. mee mamayyagari uddesam naaku bodhapadaledu. kaaki mukkuku dondapandu kattaru. maa allunni chuste naaku ....
jaga: alla anaku atta! atagaa dem takkuva andamainavada yemiti!
vara: aa! aa andam! pedda rakshasudu.
jaga: saarada devakanyala untundi. u vara: avunu. ee naa gaaraalakuuchini aa aattavaarintiki chetulara yela pampintunaa ani tapinchipotunnaanu.
jaga: ayithe allunni illarikam teesukoni vastavamma atta?
vara: illarikam! atanni chustene naaku bhayam. inka roojoo intlo unte, naa praanaalu appude potayi.
talliki jaganmohanunaku jarugu sambhaashanayantayu saarada vinuchunnadi. aamelo sambhaashana minchukayu vidduuramugaa kanpimpaledu. aame vinuchunda talli yenni saaru lalluni tittinado! helana chesinado! aame hrudayamuna nattavaaranna nokavidhamagu nasahyamu janimpa naarambhinchinadi. suuryakaantamanna karunayu nunnadi. taanu goppakutumbamulo janinchinanduku nekkuvayani talanchuchu tana hrudayamunu juuragonna suuryakaantamunu dalaposikoni 'paapamu' ani jaalipaduchundunu.
tana bharta! mari? tandri kanta yishtamemo? andarunu telivundani cheppukonedaru. ee rojulalo taanu chadive navalalalo naika naayakulu okari nokaru preminchunatlu taanevarini preminchuchunnado? andaru taama naparimita soundaryavati yani cheppedaru. inta yandakatteyagu tanaku, tagina andagaa devero yani aame palumaaru talaposukonnadi.
'emiti saaradaa aalochistunnavu?' ani jaganmohanu daa baalikanu prasninchinaadu.
'emi ledayya bava!'
variruvuri nachata vadali varadakaameswareedivi loniki vellipoyinadi.
'bhartanu gurinchi aalochistunnavu?'
'chee!'
'chee, emiti? enduku chee? ponee naa kendukugaani, nuvvinta andam ekkadanunchi sampaadinchaavu? nenu chala cinimaalu vellichuusaanu. geenety magdanaldu, marian davies, mariyastaru, narmatolmidgy, mirnaloy veellevaruu neemundara nilavagalaranta?'
'nuvveppuduu pogadtune untaavu.'
'naadi pogadta? nenu nijamgaa cheputunnaanu. saaradaa! ippudu prapanchaanikantaa sundarini yennukunte ninne 'mis universu' anagaa viswasundarini cheyyalannamata. nenu prapancham chala chushanu. aneka mandi dorasaanulni, itaradesam streelanee, jameendaarineelanu, udyogasthula bhaaryalnee endarno chuuchaanu. evvaru neesaatiraaru saaradaa.'
'ayithe nuvvu naannagaarikimalle saasanasabhalo sabhyudavu avtava?' u 'aa'
jaganmohanudu saaradadaggiraku jeri yame nadumuchuttu tana edama cheyi chutti 'saaradaa manam yiddaram okarokariki baga saripoyamu. ee paapapu devudu illa chestuvuntademito! inglandu desamlo ishtamkaani pellillu radducheyyavachhunu. ikkada allaledu. pelli raddayithe mallee pelli chesukovachhunu ... aa deshaallo.'
saarada matladaka mogamu chitlinchukundi.
'saaradaa nuvveeyedu skoolu fainalu pareekshaku velataavatakaaduu? ayithe mana jameendaarulaku pareeksha lenduku? chaduvulu, udyogaala kosam kaaduu?'
'maa naannagaaru e udyogankosam chadivaroyi bava mari?'
'mee naannagaaru jameendaarugaaru. aayana chaduvukovadam oka goppe. kaani saadhaaranamgaa prajalantaa enduku chaduvutaaru, udyogankosam gakapothe mari?'
'dabbugala vaalluu goppakosamega chadivedi bava?'
'vaalla mogao! komatlu chadivite goppakosama amity?'
'marenduku?'
'badayikosam!'
'kaani manaboti jameendaarulu chadavadam sarada. aa sarada leka chadavakapoyina ibbandiledugaa.'
'saregani neeku chennapatnam nunchi yemiti teesukurammannavu nannoo. saaradaa?'
'emi akkarledu bava.'
'saaradaa, nenante neeku premena?'
saaradaadevi matadaledu. chirunavvu navvinadi. 'nakemi telavadu bava.'
'ingleeshuvaadu 'matadakapothe sagam oppukunna' tlannadu. mari emantavu? edho cheppali.'
saaradaadevi navvuta maani yedeni yalochanallo muniginadi.
'saaradaa! ninnu chusi mohinchani magavaadu vattidaddamma! ninnu chusi rushule premistaaru. naboti menabava sangati vere aalochinchi cheppali!'
intalo saarada tammudu shree kumararaja kesavachandrarao, ayidendla baludu, visavisa parugettukoni yachchatakuvachi, u 'chinnakka! ivvaala naa kukka monna manam chusina sarkasulo kukka kanna baga moggavesinde!'
'emoi chinnabava! nuvvu sarkasu pettava yemiti?'
'pedda sarkasu pettaanu. maa naannagaariki guelunnanaya! rendu enugulu moodu simhaalu kontaanu ...?'
'enthapetti kontavu tammuduu?'
'nooru roopaayalu... kaadu, laksha roopaayalu petti kontaanu.'
yu ( 12 )
kesavachandrarao
shree kumararaja kesavachandrarao saarada tarvaata mugguru putti poyina venuka janinchinaadu. aadapillalavanti yandamugala balakudu. panasatonalavale vennamuddavale mettani boddaina avayavamulugala bangarubabu. allaarumuddugaa periginaadu. peddakka paikanna chinnakkapai naataniki breeti ekkudu. talli varadakaameswareedivi cheyu garabamu vipareetamu. neelapai adugupettaneeya daame. astamaanamu doctorlaku kaburulapai kaburulu; aa baludu chinue jeedaraadu. konchemu dehamu vechabadinacho nidurabovadu, varadakaameswareedivi praanamu lanniyu naa balakunimeedane yundunu.
tandrigaaru kumarunijuchukoni yaanandamuto munigipovuchunduru. aayana biddalanu dariki cheradeesi mudduladuta takkuva. okkokkappudu, premavivasulai ekaantamuna, biddalanatte bigiara kavugilinchukoni, tanivaara muurdhaaghraana monarchutayu kaladu.
kesavachandrarao maatalu muddula mootale. aa balakudu kondaranna dariki jerunu, gondaranna daggaraku raneradu. ataniki narayanaraopai saarada pendlichoopulaku vachinanatinundiyu brema janinchinadi. pendlilo bavagari nokka nimeshamu vadaliyundaledu. narayanarao tana baava maradini daggaraku teesikoni yaatadadugu vipareetapu brasnala kopikaga javaabulu cheppachunduvaadu. chinna chinna kathalu cheppuvaadu.
narayanara veppudu vachina nappudu kesavachandrudu daggaraku jeruta jameendaarunaku paramaharsha kaaranamainadi. kaani varadakaameswareediviki bomamudi teppinchinadi. aa bandachetulalo billavadu naligipovunemoyani yaameku bhayamu kaligenu. aa baalakunitho rahasyamugaa dalli, narayanarao bandavadaniyu astamaana maatani kadaku vellavaddaniyu, naatani bandataname yaa balakuni kantukonunaniyu jeppinadi. u 'baava bandavadukadu! manchivaadu. naaku kathalu cheptaadu, inka enno sangatulu cheptaadu. baava akkayyakanna baga sangeetamu vaayistaadu phidelumeeda.'
talli tellaboi kumaruniki jawabu cheppakunda vellipoyinadi.
athani chinna hrudayamulo, dana baavagaarini dandridakka takkina yandaru helanajeyuchunnarani yaspashtamugaa dochinadi. nee daa balakudu, saaradayu jaganmohanarao matladuta chudagane, athani hrudayamuna jirukopamu vachinadi. jaganmohanu datani juuchi 'emando kumararaja baavagaaru! nee pustakaalannii evoi?'
'levu. ekkado unnaayi.'
'kopam vachinda bava?'
'raledu.'
'mari kopanga unnatlunnave bava?'
'abba! naaku panivundi. ore ramudu!'
'baabu!' ani naukaru ramudu lonikivacchinadu. ettukomani kesavachandrudu chetulu jachutayu, sevakudu ramuda baalu nettukoni bayatiki vellenu. saaradayu lonikiboyinadi.
jaganmohanudatle yasophapai nadhivasinchiyundi, saaradaavigrahamunu talaposikonuchu kooruchundenu. inkanu jinnapilla. saarada vaikharijuda bhartanu preminchutaledani tochuchunnadi. tana menattayu nalluni puurtigaa royuchunnadi. telisio teliyakayo tanaku menatta sahayamu cheyunatle yunnadi. konchemu baguga paachika paarinchinacho saarada yavaleelaga dana gougilintaku jerunu. ee sangati yitarulaku delisinacho nevaremicheyagalaru?
saarada yintilonikiboyi, sangeetapu gadilo tana guruvugaaru sriramayya gaaru vachiyundutache, fidaelu teesi savarinchukoni kamaanuku rajanu rachi teegalapai 'sasariri' yani prasarimpajesenu.
saaradaadevi fidaelunu, tandrigaaru tama snehitudokadu yoorapu khandamupovuchunda, haalandununchi teppinchinaaru. fidaluvaadya marabbuladi. adhi saarangiki sambandhinchinadi. achatanundi yarabbula prabhutvamu paaschaatya desamulaku dana tejassunu barapinapudu fidaelunu fraansu srujinchinadi. paaschaatyadesame daani janmabhoomi yanunantavaraku bempondimpabadinadi. mukhyamugaa fraansu, italy, jarmani, halandu desamulalo fidella nadbhutamuga nirminchedaru. konni konni fidaellu yebadivela roopyamulu kharidugalavi yunnavi. vaanilooni shrutidhvanu latisunnitamulu, naparimitamadhuramulu, natyanta gambheeramulai athi suukshmamulai yundunata. u saarangi bharatadesamunaku pradhamamuna cree.ve. nayidaru sataabdulalo vachinadi. padunenimidava sataabdilo fraansu vartakulu fidaelu teesikonivacchinaaru. pandommidava satabdi kadi bhaaratadesamuna mukhyamulagu sangeetavaadyamu lalo nokkatiyainadi. aanaatinundiyu nee vaadyamu tana vaadyamugaa, gaatramunaku veenaku anukaranavaadyamugaa, vijrumbhinchi, yaryasampradaya vaadyamai puraatanamaina vaenu veenaavaadyamula kanungu cheliyalainadi.
aandhradesamuna nee vaadyamu nekkuva naatyavidyaapaarangatula ganikala naatyamuna kanukaranamugaa nupayoginchinaaru. panditulunu deenini mahaavaadyamulalo nokadaanigaa nangeekarinchina naatinundiyu dakshinaapathamuna govindaswamy pillayu, choudappayu, naandhramuna kotayyagaaru, vaaranaasi brahmaiah, balaramayyagaaralu, hari nagabhushanamugaru, dwaram venkataswaminayuduga nee vaadyamuna kutkrushtata samupaarjinchi perennikanondiri. inkanu dakshinaapathamuna, vaadyamuga fidaelu naanaatiki vijrumbhinchipovuchu, paaschaatya vidvaamsulagu sonanini modalagu vaari vaadyamuto duladuugutaku siddhulagu panditula gananunnadi. japaanu desamunanu nee vaadyamu paramavaadyamainadi. halandu modalagu paaschaatya desamulato samanamai, prapanchamunakella nutkrushtamagu nokati rendu fidellatho samaanamagu naido, yaro fidaellanu japaanu srujinchukoninadi.
sriraamayyagaaru fidaelulo nasaadhaarana prajna kalavaaru. gaatramu nandunu banditudu. sangeetapaatamulu shishyuraandraku jeppi vaarini brajnaavantula jeyutalo namita chaaturyamugalavaaru. gaanavidyaapraveenuluga panditulandaru nadhyaapanamuna samarthulugaaru. upaadhyaayunaku buurna hrudaya mundavalayunu. deekshnamagu manassundavalayunu. shishyuni hrudayamu, manassu grahinchu tejassakti yundavalayunu. lenicho guruventa vidyaapaarangatudainanu shishyuniki vidya raneradu. athani vidya lohapetikantarniguda guptadhanamuvantide. em. es si., di. es si. modalagu mahonnata pareekshalalo nuttamulugaa grutaarthulaina mahaanubhaavulu kondaru shishyulakada noru vippaleru.
sriraamayyagaaru pavitrahrudayudagutache gondarivalegaaka, tana vidya puurnamugaa, saktigala shishyula keeya sankalpinchinaaru. atti mahanubhavunikada vidya neerchukonutaku saarada yeminomu nochukonnado yani jameendaarugaaru paramaanandamu nanduchunduru.
aa rojuna sriraamayyagaaru shishyuraaliki 'endaro mahanubhavu' lanu tyaagaraajakruti nerpa sankalpinchinaaru. u kumararaja kesavachandraraonapuku sangeetamanna chinnatanamunundiyu nishtame. saaradaku paatamu puurtigaa vachinarojuna marala nakharupariksha cheyunappu daadimbhaku detlu grahinchuno sangeetapu gadilooniki challagavachi koorchundunu. paatayantayu naguvara kachatanundi yamandaananda mondunu. taruvaata nokkanimusamaina nachata nundadu.
aa rojuna nadivaraku boortigaavacchina kruti baadunappu daa gadilo koorchundi, kottapaatamu modalupettutatodane yachatinundi keshava chandrudu visavisa vedilipoyi 'ramudu!' ani keka vesenu.
'chinnabaabugaaru pilustunnaru!' ani keshavachandru naadinchu sevakudu paruvidivacchinaadu.
brahmana jameendaaru ninta nevvarainasare sevakulugaa niyamimpabaduduru. kaani velama, kshatriya, kaapu, kamma jameendaarula yindla daaseelu, kaasaalu vamsapaaramparyamugaa sevajeyuchununduru. jameendaarulanu vaari sevakulu 'baabu' laniyu gumararajulanu 'chinna baabu' laniyu biluchuchunduru.
jameendaaru biddalagutaye garamu, andulo leka leka janinchina biddadagutache sevakulandaru naatani kanusannala melaguchunduru. balakuni yeduvaneeyakudadu. baalaku daadukonutaku valayu saamaanu lanekamu lunnavi. naduputaku raillu, motarlu, traamulu, injanulu, bommalu modalagu naatavastuvu lenniyeni yunnavi.
kesavachandrudu balakudayyu mitabhashi, palikina rendu palukulu muddu lolukunu. okasari yeedukumminchina gaambheeryamu vahinchi minnakundunu.
talli yaatani kokappudu srikrishnunivale veshamuveyunu, okanadu akbarupaadushaavale veshamuveyunu, okanadu jaarjichakravarti veshamu veyunu.
eay ( 13 )
shaa sa na sa bha
jameendaarugaaru chennapattanamu saasanasabha samavesamunakai vedalinaaru. railukada keduruvacchina yalluni gusalamadigi yediyeni vishayamula matladukonuchu nintiki boinaru. laa callagy yontigantaku moosivesedaru kaana veelayinacho daanoka paryayamu samavesamunaku vachedanani narayanarao maamagaarito jeppinadu. kesabhikulandaru rendubhaagamulugaa kurchunduru. prabhutvapakshamuva radhyakshuni kudichetivaipunanu, ediripakshamuva redamabhaagamunanu peethamulapai nadhivasinchedaru. prabhutvapakshamuna mantrulu, gavarnaru, kaaryanirvaahaka sabhaasabhyulu, mantrulapakshamu vaaru saasanasabhaku prabhutvamuche niyamitulaina sabhyulu nunduru. prabhutvavidhaanamulo jarigina porapaatlu, tappulu, maayalu prapanchamuna keriginchutaku, prabhutvamu vaari badaayini pataapanchalu cheyutaku, kashtanishturamulu cheppukonutaku, prabhutva kaaryanirvaahakavargamu vaarini mantrulanu ediripakshamu vaaru prasnaladigedaru.
aayaa prasnala nadigedamani sabhyulu mundugaane teliyajeyavalanu. prasnakaalamu vachinappuda prasnaku sambandhinchu nitara prasnalanuguda nadugavachhunu. itti prasna veyuchunnaanani sabhyudu teliyajeyutatodane yajillalo naa saakhamukhyodyogiki aa vishayamunu goorchi vivaramulakoraku vraasedaru. waa rejavabichedaro yajawabe saasanasabhalo prabhutvasabhyudu vinipinchunu. okkokka mukhyavishayamu vachunappudu prabhutva vyatireka paksha sabhyulu prabhutva kaaryanirvaahakavargasabha prasnalache gajibiji cheyuduru. prabhutva sabhyulumaatra mee taatiyaaku jappullaku veravuru.
chenna raajadhaanilo brahmana brahmanetara samasya teevramugaa nunnadi. chennarajadhanikanna konchemu takkuvagaa bombai raajadhaanilo nunnadi. chennarajadhanilo britishu prabhutvamu vachinappati nundiyu braahmanulu prabhutvodyogamulu samupaarjinchiyundari. andu arava deshapu tayyarlu, nayyamgaarlu nuttamodyogamu lanniyu tama kaanaachigaa jesikoniri. mariyu dakshinaapathamuna brahmanetarulanu braahmanulati neechamuga juchuchundiri. braahmanaagrahaaraaveetu brahmanetarulu velluta yentayo kashtatamamai yundunadi. braahmanunaku brahmanetarunaku nentasnehamunna naa brahmanetarudu braahmanuni yintiki bhojanamunaku vachinappu dintilo nandaru bhojanamu chesinavenuka, veedhisaavadilo bhojanamu vaddinchedaru. coffy dukaanamulalo braahmanulaku vee, brahmanetarulaku vee.
raanu raanu brahmanetarulaku brahmanulanna kopamu, uduku botutanamu, tamasthiti vruddhichesikonavalenanna yichchayu janinchinavi. vaidyasikhaamani yagu daaktaru nayaru yaajamaanyamuna brahmanetara samavesamulu jariginavi. upanyaasamulu, vyaasamulu, korada churukuvale kattipotula vale teevramuga prabalinavi. brahmanetara samasya yaandhradesamuna kegabakinadi. tyaagaraajasetti, kurma venkatareddinaayudu, raja paanagallu, ramaswamy modaliyaaru modalaguvaaru naayakulai vijrumbhinchinaaru. udyama sthaapakudagu daaktaru nayaru chanipoyinaru. intalo mahaatmaagaandhi gaaru kidesamokshamunakai sahaya niraakaranodyamamu modalupettiri. brahmanetara naayakulu prabhutvapakshamu jeriri. maantegu chemsufardu raajyavidhaanamu vachutatodane saasanasabhalo nennukonna sabhyulalo nundi mantrula niyaminchavalasivachchinadi. brahmanetara naayakulu tammu mantrula jeyavalayu naniyu lenicho mahaatmaagaandhigaari yudyamamunandu jeredamaniyu bedarinchirata. appudu vellington prabhuvu paanagalluraajaanu mukhyamantrigaa, venkatareddinaayudu, parusuraamu paatrola nupamantrulugaa niyaminchenu.
mahatmagandhi bardolilo satyaagrahodyamamunu chourichoura dourjanyamu kaaranamugaa maanivesinayapudu deshabandhudaasu, pandita nehroo gaaralu swarajyaparti nerpatujeya deshamantata naparty vyaapinchi saasanasabhalalo bravesinchenu. kaani niraakaranavaadule bharatadesamuna nekkuvagaa nundutache swarajyaparti vaarokka nagapuramulonu, bengaalulonu maatramu saktisampannulu kagaligiri. chennarajadhanilogootu naa party vijrumbhinchu chihnamulunnavi. vaaru mukhyapakshamugaa madarasu saasanasabhalo prabhutvamuvaari nedurkonuchundiri. jaatiiyavaadulanuvaaru kondaroka chinnaparti gatti swarajyaparti venuka maddattugaa nundiri. atti jaateeya pakshamunaku mana jameendaarugaaru nayakudu.
aaroju sabhalo jameendaarugaaru krishna godavarijillalalo raitula kashtamulagurchi pekku prasnaladigiri. swami venkatachalasetti modalaguvaaru mana jameendaarugaariki balamu galugachesiri. aragantavaraku prabhutvamuvaaru mullapai nadichinatlayinadi.
intalo jameendaarugaaru naandhrajillaalanu pratyeka rashtramuga vida deeyavalayunanu teermaana mupapadinchiri.
'ayya agrasanadhipa! neenee yupapaadana cheyuta rendavasari. appudappa daandhranaayaku laneku lee yudyamamu nee sabhalo prakatinchiye yunnaru. aandhrodyama mippatiki badipadenu samvatsaramula nundiyu desamuna vyaapinchi aandhrulanutsaahasheelura nonarchuchunnadi. akhila bhaarata jaateeya mahaa sabhavaaru daani naamodinchi yaa prakaaramu vaari sanghamula yerpatutho aandhraraashtramunu pratyekamugaa vibhajinchiri.'
'aandhraraashtramu chennarajadhanilo konche mecchutaggugaa sagamunnadi. padunokandu telugujillaalu, nejanseeyu nunnavi. rendukotla paichillara janamunnaru. rashtradayamu sagamu telugujillaala nundi vachuchunnadi. aandhradesamu assamukanna, madhya rashtramukanna, panjaabukanna peddarashtramu. ippude chennarashtriya paripaalanamu rendu raashtraparipaalanamulavala jaruguchunnadi. polisu, exiaiju, revinue, vidya, di.pi.dablyu, atavi, kruhamulu modalagu nannisaakhalapai rashtradhikarulunna, raashtraadhikaarulaku jillaayadhikaarulaku madhya raashtraadhikaarulatho samaanulanu niruvuru muvvu radhikaaru lundiyunnaru. akhila bhaarateeya prabhutva sambandhamagu postalu, tantulu, rabadi aadaayamu, uppupannu modalagu saakhalunu rendu rashtramula kerparachinatle rashtramuna rashtradhikari chetikrinda niruvuru muvvu radhikaarula neerparachinaaru.
'nyaayasthaanamula vishayamulo madarasu unnata nyaayasthaanamuna sarigaa pani jarupavalenanna nippudunna nyaayaadhikaarulaku rettimpumandi ninkanu nerparupavalayunu. okkokka vyaajyamu parishkarimpabadavale nanna pekku samvatsaramulu pattuchunnadi. attiyappudu rendu unnata nyaayasthaanamula nerparupavacchunu. nenu vesi chuupinchina lekkala prakaaramu rendu rashtramulu chesinacho kharchekkuva yematramu kaadu.
'kalisiyundutache nudyogamulakani, soukaryamulakani aandhrulanu tamilasodaru lanagadrokki veyuchunnaarani gola yekkudaguchunnadi. ee rendujaatulunu vidipoyinacho niruvuru naparimita snehamutho souhaardramutho nundutaku veelunnadi.'
ee vidhamugaa jameendaarugaa rokagantannara matladinaru. kondaritu kondaratu matladinapimmata kalamudatipovutache otlugaikonuta aagipoyinadi.
madhya phalahaaramulaku lechunappudu jameendaarugaaru, sasanasabha phalahaarasaalanundi yupaahaaramulu deppimpa tana yalluni, naatanitoe vachina mugguru snehitulanu bilichi vindonarchenu. tana snehitula kanekula kalluni, yaatani snehitulanu barichaya monarinchenu. vaarandaru rendu kaarulalo vaari gruhamulaku vedalipovuchunda aandhrapatrika tarafuna sasanasabha kaaryakramamu batrikaku nivedimpa vachina parameshwarunitho jameendaarugaa ritlaniri :
'chusaru, parameshwaramoorthy gaaruu! illaaga untundi. maa akaandataandavam. prabhutvamu vaaru suutradhaarulai tama yichchavachinatlu mammu keelubommalanu jesi aadistuu tama pabbam gadupukonipotuvuntar, maa antata mee mokka vyaparankuda cheyalemu. ennika sabhyulu prabhutvapakshamu vaarikanna adhikamgaa vunnaranukondam. mavaroka vishayamu saasanamu cheyinchaalanukunte gavarnaru, vaisuraayigaarala anumati kavali. tarvaata desamanta prachuranamu cheyyali; tarvaata pratyeka sanghamva raa vishayam tarjanabharjana chesi nivedika tayaaruchesthe, daaniki saasanasabhalo ekkuvamandi oppukoni nadipiste gavarnarugaaru, gavarnarujanaralugaaru eindia kaaryadarsigaaru anumatulichi daskatulu cheste appatikadi 'laa' avutundi. ennichotla puritilo sandhikottavachhuno alochinchukovayya!'
para: andukanenandii maa narayudantadu sariyaina swarajyam raanantakaalam ee faarsu jarugutune untundi. nijamaina prajaaparipaalana kavakaasangala swatantram unte chaalu. daanni manam prajaaswaamikam (ripabliku) annasare, valasarajya paripaalanaavidhaanamu (dominian states) anna sarenatandi.
jameendaaru: antavaraku manam emi matladakunda oorukunte prabhutvam pechumeeripodandii? kabatti gadabida chestunte kontavarakayina laabham untundaa undadaa?
nara: undadani kaadandi; aa laabham, asalu bhumiravalasi vyaajyaalu jarugutunte vari oodchaledu, varilo kichidisamba oodchaledu ani debbaladithe vachelaabhamlaa untundandi. vyaajyadaarlaku vaajyam aalasyamayinakoddii phalasaayam nashtam. okavela phalasaayaaniki kharchulaku dicrey aina avi vasulu avutaayani vyaajyadaaruku dhairyam ella undakudado anthe manasthiti avutundi. desham appulu ekkuvavutunnayantuna. prabhutvamva ridivaraku chesina appulaku vaddi perugutuu vundi. kottaranaalu chestunnaru. manam prabhutvamto ippudaina raajeepadithe ee pannulannee britishu prabhutvampaina ruddadaaniki, dharmam ella vunna, vyavahaaramvalla veellekunda chestunna v sabhalu. appudu manaku nashtam kabatte yaavanmandeeekalisi yedo oka swatantrataku, eka taatimida pani cheste nimishamlo prabhutvamvaaru rajiki chakka vastaaru, antundi congressu.
jameem: avunu, mana aasayaalu chala goppagaane untaayi, narayanarao! kaani manavaprakrutikuda manam aalochinchaali. okka chinna kutumbamlo nalugu rannadammulaku naalugu bhavalundi naalgumaargaala veltaarugadaa? atuvantappudu muppadimoodukotla janamvunna manarajyamlo moodukotla bhavalaina vuntaayi. andukani daarulu rakarakaalugaavunnaa 'sarvadeva namaskarah keshavam pratigachchati' annatlugaa andaruu kalisi oka chotike vedutunnam ganuka mana gamyasthaanam cherukovachhunu. atlakaka oka pakshamvaaru taditarulu antaa tamapakshame cheralani moorkhapu pattupatti koochunte asalu manaprayaanaaniki addamrada ani nenanedi.
nara: chittam. meeru cheppindi nenu kaadananu. mahaatmaagaandhigaaru moorkhapupattu pattinaadani manam anukodaaniki saavakaasam ledani naa manavi. endukantara, pedda jabbulaku peddarakam mandulu, gattirakam vaidyam kavali. sarvatomukham ayina ghnaanam kaligina goppa vaidyudu jabbuku yethagina vaidyam samakattutaadu. mahaatmaagaandhi, atti vaidyudane nirdhaaranalunnavi. kabatti aayanamaargamu puurtigaa tokkaka talovaidyam cheste desham yokka jabbu ella kudurtundandi?
jameendaaru: deshabandhudaasugaari paddhatikuda manam prayatnanchesi chuste manchidikaadaa?
para: daaniki gaandheegaa raddupadakunda tappukoni daasugaaru modalagu vaaritho rajinama chesukoni taanu khaddaru, panchamoddharana neraverchedanani sankalpinchukonnaaru gaadandii?
jameem: nischayame kaani prajalandaru swaraajyavaadulaku sahayamu cheyutaledu. anduvalla swarajyaparti vaari balam rentikichedina revadila unnadi. congressu tama chetulalo ledani prajaadaranam chuuragonna niraakaranavaadulu, gadditattalo padukunna kukkalla taamu tinakunda itarulanu tinaneeyakundaa chestunnaru. taamu saasanasabhalaku sabhyulugaa vachi jaatiiyapakshaanni balaparachi prabhutvamu chetabuni, prajalaku anugunamaina prabhutvam cheyadam manchidikaadatayyaa parameshwararaogaaru?
para: alla prabhutvam oppakapothenandi?
jameem: opparuu, oppakunte gavarnaru saasanasabhanu radduchesi, kotta ennikalu prachurinchaali. andulo manavalle tirigi ennukobadataaru. mallee manavalle prajalapakshamai mantrulai marala yuddhanchesi vijayam pondavacchu kaadaa?
para: appudu gavarnarugaaru oppukokapothenandi?
jameem: ee prabhutvavidhaanam radduchesi taanu, tana kaaryanirvaahaka vargapu mantrulu rajyam chesukonindi. saasanasabha vatti naatakam ani prajalaku telustundi.
nara: adenandi, attinaatakamu ani gaandheegaaru grahinchi, aa rogamu moolaanike taguchikitsa cheyavale nantunnaru! typhaidu jwaram vachina rogini daaktarokaru maleria kaadani telisiyu, prapanchamunakidi typhaidu ani nirdhaaranacheyutaku kwaina yichi yichi jwaram taggaledandi ani chuupinchi, appudu typhaidu ani chikitsa cheyadalachukonnatlu vuntundi kadandi. ee aalasyamvalla rogiki pranapayankuda ravachukadandii?
jameem: maleria yani nijamgaa anukunte!
nara: chittam. alaa anukune, muppadiyaidu samvatsaramulu chikitsa chesinaru. inkenta kalamandi?
para: manadesam divyamainadi. naalugurojulu aalasyam cheste emira?
nara: avunu, mana aatmalu aadyantarahitamulu. vaidyamenduku? u
eayna ( 14 )
narayana marunadu hycortulo sreeyuta alladi krishnaswamy ayyarunu, sreeyuta es. srinivaasaayyangaaruna sampuurna nyayadhikara sabhalo hinduudharmasaastravisha salupuvaadana vinutakai yegi, saayantramu naalgintivaraku vini yaanandinchi ramakrishnalanchiho manu upahara saalakuboi yachhata puurnamuga mesavi, tana kaarunekki tinnaga keelupaaku loni mamagari bhavanamunaku bovunappati kachata sahaadhyaayudagu yarava snehitudokadu vechiyunduta juuchenu. mamaga rappativaraku nintiki vachiyunda ledu.
navvu momutho snehituni renduchetulapatti yoopuchu, 'entasepayindandii, saambaarayyarugaaruu?' yani prasninchenu.
'narayan nee varaganta letandida.'
'talavanitalampugaa renduttaraalu vraayavalasi vachindi. anducheta aalasyam ayindi kshaminchu.'
'aa faravaleduda.'
'oka padinimishaallo vastunnaanu. konchem coffy, pallu puchukondimi. manee! naa falaharam ayindi, manee!'
'varam sar!'
'avasaranda ledayya aavakaayaraavugaaruu.'
'panikiraadu saambaaru ayyaru!'
narayana twaratvaragaa kshurakarma chesikoni lonikipoyi dustulutisi snaanajalamula nirvaanayanu suvaasanaadravyamunu galapi swadeshee lavanderu sabbu ruddukoni jalakamadi, tana dustulagadilonikipoyi, khaddarupancheyu khaddarulaalchiyu dharinchi, mundujuttulo yoodikolonu poosikoni nunnagaa venukaku duvvi, seetaanagaram aashramam attakodalanchula jareekaddaru uttareeyam dakshinaadi madatalu bettinadaanini bhujamuna vesikoni kaallaku luthiana cheppulutodigi, chetha noka chakkani bettamudharinchi, yavayavamulanni chalachala mana, rendava yarjununivale snehitudu koorchundu madhya mandiramulooniki vichesinaadu. antakumunde upaahaarapugadilo upaahaaramu mesavi, kaafiitraavi yaa yarava snehitudunu ganipettukoniyundena.
mamagari peddakaarunu draivaru teesikonivacchi praanganamu mundunchuta thodane mana snehitu liruvuru nekki yandu goorchundiri, dehamukadalani yekadalikatho, kaaru bonyi, bonyi manuchu punnemalai roddu, egmoru, haris vantena, roundutaanaa, mounturoddu, tiruvallikkeni poyi yachhata akbarusahebu veethilo noka chinna medakada naginadi.
aravasnehitudu: narayan! veellu ikkadanunchi inkochoti kida maarturu. ee meda oka mostarugaa undunu.
nara: avunu. ee praantaalu anta aarogyamgaa undavu. veellemanna dabbugalavallena?
ara: anta paravaledu. tandri jilla mukhya vaidyudugaa udyogam chesi pinchanu teesidaa chachipoyinadu. ippudu talli, naluguru koothullu, naluguru kodukulu. ebhaivelu manee yichipoyinaadu tandri.
nara: veellu sareegaa manguluru deshasthulena?
ara: veellu telugu maisuru kaliyaka. andarikee ingleeshu, telugu anni bhashalu vachunuda. manguluru talli gaaridi. tandri maisuru.
itlu maatalaaduchu mana snehitu liruvuru loniki boiri. loniki bovunappatiki madhyamandira mantayu kannula vaikuntamuga nalankarinchi yunnadi. achata pemu sophalapai rakarakamulagu chakkani teraduppatlu parachivunnavi. madhya noka gundrani ballayu, ballameeda allikarumaalunu, andupai cheenaabudlu, aleegharu kuujaalu vaanilo vividhajaati pushpamulu nunnavi. achata noka kurcheepai melu pasidipacchani padunenimidendla yeedu balakum dasinudai yundenu. veeriruvurunu vachutatodane aa balakudu lechi 'natarajan! vachinara?' ani ingleeshuna prasninchuchu dayacheyandi yanenu.
nata: eeyana maa telugu snehitudu narayanaraogarugaaru. fidaelulo nidhi. narayanarao! ee balakudu mangeshwararaokada. ikkade bi.e. juuniyarudaa chaduvuchunnaru.
narayanarao mangeshwararaolu hastasparsa gavinchukoniri.
mange: nenu loniki boi maa yakkagaarlanu chellellanu biluchuku vachedanu. ichata goorchundudu.
ani yaatadu lonikiboyenu. narayanarao chaduvukunna balikala sameepinchi vaaritho matladuta kide pradhamamu. streelu vidyaadhikulaguta, naaraayanaraavukunna utkrushtaasayamulalo nokati. stree vidya jaateeyamugaa nundavalayunu. lenicho paaschaatya vidya nayamemokani, evidyayu leka moorkhata lonunchuta manchidikaadani yaata doohinchinaadu. 'vidyalekunda swachchahrudayulai yundinacho swarajya pavitramuhurtamu yevachinappudu, vaariki nijamaina puurvasaampradaayaviday garaputaku veelemo' ani yaatani tandri yanunu.
intalo naluvuru baalikalatoe mangeshwararao lopalinundi mandiramulooniki vachinaadu.
naluvuru baalikalu meraputeegelu, naluvuru baalikalu goutameenadii chiru keratalu.
vaari soundaryamuna aaryatvamu nindiyunnadi.
'narayanarao! veeru shyaamasundareedevigaaru, veeru rohinidevigaaru, eeme saralaadevigaaru, eeme nalineedeevigaaru, veeru narayanaraogarugaaru' ani natarajan snehitunaku naa baalikalaku parichayamu galugachesenu. andaru okari kokaru namaskrutulidi, naasanamulapai nadhivasinchiri.
'narayan! shyaamasundareedeviphide; rohinidevi veenanu; saraladevi jalatarangamu piano, yis raj chirataaru, saarangi modalayinavenno vaadyaalanu; nalini muralini adbutamugaa vaayinchagalarudaa. veeri tandrigaaru chustiva pinchanu puchukonnavenaka mysurulo jalakalamundiri. akkada aasthaanavidvaamsuludaa kumaartelaku nerpinaaruu chustira? shyaamanundareedevigaaruu, ee narayanaraonada chaala jaagrattagaa, deekshagaa vidya abhyasinchaadu. chinnatanaannunchi ramaswamy ayyarikida nooruroopaayalichi yee oorilo nelalu nelalu vidya neerchukunnaadu. itti mee riddaruda koodapalukkunte, iddarividya chala baguga vruddhi avunuda naa aasayam' ani natarajan santoshamuna jetulu nulumukonuchu palikenu.
shyamasundari yiruvadirendendla misimipasandula champakeesuvarnagaatri. narayanaraonu chuuchi 'konchemalasyam kaavadam chuuchi meery rojuna vachutaku veelukaademo anukunnamu' annadi.
nara: nene maa aalasyaaniki gaaranamu. kshaminchandi. mangeshwararaoga revadyamanna vaayinchagalaraa?
nata: vaayinchakemi! atha neppudunnuu nerchukoledu kaani, appachellellu naluguru nerchukonevi vinikidivalla chustira, avi pattukoni anni vaadyaalameedaa vaayinchagaladudaa.
nara: alaga! bagundi. meeru chala adrushtavantulandi, mangeshwararao gaaruu!
mange: maa natarajan edho okati antuu untadulendi. u rohi: narayanaraogarugaaru! vaadyaalannitilo edhi manchidantaaru?
mangeshwararaonu, naliniyu, saralayu loniki boi tambura, veena, fidaelu, vaenu, chitaaru pattukuvacchinaaru. rohini tambuuraanu dharinchinadi. fidaelunu shyamasundari teesikoninadi. iruvurunu shruthi sarichuuchukona, shyamasundari pallavi naalapinchi, vaayincha naarambhinchinadi. u
a k che llem dru
aa naluvu rakka chellella yandamunam dekkuva takkuvalu nirnayinchuta dustaramu. naluvuru nokeyachuna pothaposina vigrahamulu, chatukkuna juchinacho bolikalalo nemiyu vyatyaasamunnatlu saadhaaranulu grahimpaneraru. pariseelanaadrushtigalavaaaaaa aa naluguru baalikalaku mukkulu, adugu pedavulu, gaddamulalo bhedamunnadaniyu, gannulaloni paapala rangulu vividhamulugaa nunnavaniyunu, nudurukolatalu rendava nalgava balikala kokatiiru nanu, modati moodava baalala kokatiiruna nunnavaniyu, modati yiddari baalalaku nungaramula juttaniyu, chivari yiddari baalalaku nunnani samakesamulaniyu, peddayaameyu akhari balayu niddaru pottivaaraniyu, madhya vaariruvuru podagarulaniyu grahimpagalaru.
shyamasundari kanthamu kinnera kanthamu, kalaswanamu, panchamaswara puuritamu.
rohinidevi galamuna kaakaleeswanamu, nishaadasvarashruti galadi.
saraladevi gontu dhaivataswarashruti, venunaadapuuritamu.
nalineedevi gala minka nerpadaledu. kaani madhuramainadagunani spashtamu.
shyaamasundareedevi vaidyavidyayandu moodavataragati chaduvuchunnadi. aame chellelu rohini rajadhani kalaasaalalo bi. es. si. aanarsu moodava samvatsaramu chaduvuchunnadi. moodava balika intaru pradhamataragati. nalugava balika ayidava faaramu.
shyaamasundareedevi kutumbamu sangati naaraayanaraavunaku natarajanu cheppinaadu. rajarao taragatilo shyaamatho mataduchundene gaani lajja sheeludagutache nametho dakkinavaarandaru snehamugaa nunnatlundaledu. natarajan kuuda vaidyavidyaarthi, atadu shyaamatho, naame kutumbamutho baguga snehamonarchenu. shyaamasahodareebrundamu sangeetaloolamani narayanarao parameshwarulaku delisinappatinundiyu vaaracchataku boi ee sangeetamu vini yaanandimpavalayunani yanukonuchundiri.
parameshwarudu streelatho nantalo snehamu cheyagaladu. narayanarao tamanta taamu snehamu korivachinavaaritho galasi melasi yundagaladu. okka rajaraonunake stree lanina tagani siggu.
narayanarao natarajanulu vachina gantaku gaani parameshwara rajaraolukalu shyaamintiki vellutaku veelu chikkinadikaadu. mana mitrularojuna yshyama intiki vachi sangeetamu vinutakunu, narayanarao tana sangeetamu vinipinchutakunu natarajane erpaatu chesinadu.
intalo rajaraonu barameshwarudu nakkadiki vachiri. eetadu kavi, chitrakaarakudu, vimalagaanavilooludu. abhinayamunam daariterina kalahrudayudu. chitrachitramagu vishayamula paatalugaa goorpagaladu. ani parameshwaruni goorchi yeanginchiri. rajarao nandaru neangina vaare.
sabha yantata puurnamai parimalinchinadi. narayanarao fidaelu vaayinchinaadu. parameshwaru dabhinayamutho, teepiyaina kanthamutho baatala badinadu. natarajan aravapaatala madhuramuga vinipinchinaadu. shyaama, rohini, sarala, nalini yandaru vaari vaari kalaachamatkruti ganabarachinaru. rachappanu, kittappanu, balagandharvuni, funderkarunu anukarinchuchu mangeshwararao tiyyanipaata paadinaadu.
vimalagaandharvamu viyadgangaaraiyai sullukattuchu, karullu vovuchu, phelluna viruguchu, patanamulai thooluchu upponguchu, ooguchu pravahinchinadi. chiruvaagu landu kalisinavi. upanadeenadambu landujeri trivenulainavi. saakhaa nadu landundi veedvadi vaerudaarula saalikedaaramula dadupaboyinavi.
gaanakalaarahasyamu laavela pooladotalainavi, nakshatrakaantulainavi, chantibiddalanavvulainava. chakkani lebeyyagantulainavi, sandhyaasamaya srinateshwara paadakinkiniitaalamulaevananan.
okarinokaru mechukonnaru. evarikivaaru paravasulainaaru. okarinoka ranandaparavasula gaavinchinaaru. layagatulajoopu vedukamai layavishtudai layabrahmanu pratyakshamuchesinaa daanaadu narayanudu. kamaanu vegamulo 'taanam taanam taanam aananta, nantaanananana, nanam nanam namna ananta' yanna thodiragamuloni taanam shree balakrishna padanupura ghalam ghalita madhuratara madhugateevegamai vaari nandarini munchettinadi. aspashta madhura suukshma swaradhvanulalooniki gonipoyi yanumaatramu jesi, raanuraanu vijrumbhimpajesi, brahmandamu navarimpajesi samastasrushtilayamujesi kamaanu aapi vesinadu. shyaamasundareedevi paravasayai chatukkunalechi naaraayanaraavunaku namaskarinchi, 'ayya! vidvattumaata yatundanindu, ee pokadalu, ee swakapolakalpanapravaha adbhutamaiyunnadi. ee paddhati ekkada neerchukunnaarandii' yani yadiginadi.
'amma! nee nellappadu fidaelu vaayinchukonuchune untaanu. mana desamuna okkokka yutkrushtavyakti janminchi, sangeetaadi kalalalo puraatana sampradaayajanitamagu noka noothana sampradaayamu nappatiki nelakolpi, bhavataarakamagunatlu cheyuchunnadu. netivaraku tyagaraju nanantaramuna yemariyoka vyakti janmimpaledu. nenu baaschaatya gaanavisaaradudagu noka fidaelu vaadanaakusalunikada paaschaatyula pokadalu neerchukonnaanu. japaanu sangeetamu, barma, sayamu, perisia, rashia modalagu vividhadesamula vaadya visaeshamulu jaagrattagaa vini swaramukurpu, vegamu, ragamu, taalamu pariseelinchi kotta kotta paddhatulu raagamulalooniki, taalamulooniki, koorpulooniki joppinchinaanu' ani narayana ingleeshuna aannaadu.
'yenimidiganta layinadi. manamu selavupuchukondama' yani rajarao lechinadu. takkinavaarandaru lechutayu, nokari kokaru vandanamu lacharinchukoniri. narayanarao, rajarao, parameshwarudu, natarajan andaru kaarumeeda nekki nemmadigaa samudratiiramunane prayaanamu cheyuchu natanundi veedhulu tiriginaaru.
everindla vaarini digavidachi narayanu dintiki cherinadu. aatani hrudayamu shyaamasundareedevini ganugonnappatinundi dravinchipoyinadi. shyamasundari tana cheliyalainatlu hrudayamuna pratyakshamainadi. tana karuguru chellellanukonnadu. shyaamasundarilo suuryakaantamunu juchinadu. suuryakaantamu tana yappachellellalo kadugurchu cheliyalu. aame yanina praaname tanaku. nooryakaantamu tanalo nokayamsa, ee shyamasundari tanaku konchemu doorapu chellela? avunu, tana yiruvuru chellella venuka chellelu. tana vaatsalyamunu juuragonnadi suuryakaantamu. shyamakukuda naa vaatsalyamuna nedu chotudorikinadi.
kaani ekkada dhee sambandhamu! ejananantara souhrudamo pratyakshamainadi. taanu tana chinnari bhaaryayagu saaradanu breminchukonnadu. saarada tanadaivamu. tannu brova chanudenchina divyabhaamini. aame tana praanamunaku braanamu. aamenu juchinappudu tana purushatva mupponginadi. tanaloni divyatvamu prasphutitamainadi. aamenu kaugilinchukonavale, aamenu bigiara tanalo jerchukonavale. aame pedavulu amrutampu sonalani taanu kavanamallukonnadu. saaradanu juchinappudu prema, daya, hrudayamuna sangeetamu, kapolamula vedi, dehamuna mattu, aatmaku aanandamu kalugunu. e streeyaina dannatlu pulakaramuna olalaadinchagaladaa? tannatlu pongimpacheyagaladaa? adiya prema kaabolu, adiye pranaya mahima!
shyaamasundaripai galigina preetilo aame dehamu tanaku sphurinchadu. aame tanaku chellelu.
parameshwarudu deerghaalochanaaparudai intidaggara kaa raaginasangatiyu grahinchaledu. 'oo kavi! kalalonchi melakuva techukora'yani narayanudannadu. u 'ore, nenu kalakantunte nuvvindaakatinunchi tega melakuvagaa unnavukabolu, pakkane unnaavugaani okkamata lede?'
'nuvvedo aalochistunnavani!'
'naameeda paapam dayatalachi nannukuda kaasta alochinchukonicha vannamaata. vahwa!'
'emitira nuvvalochinchedi? nenuu aalochistune unnaanule!'
'alaga! eevaala maa aavida naapai anumanam padutundi. naa hrudayaanni addamlooni bommala grahistundira!'
'aa upadravam enduku? nee madini yeevaala kadipi kadipi madhinchi prema ane vishamuno, amrutaanno udbhavimpajesukunnava?'
'ore, vaallu apsarasalura. vallamadhyavunte rushulaina nishkalmasha hrudayulai undagalaratra! rohinidevi chenta nenu chandrunnanukunna!'
'parameshwara moordhaabharanama vanukonnavu, parameshwaramoorthivaki!'
'aho avunura! naakallu aame kallu ekamayinavi. aame vaayinchinantasepu naavaipu chustuu padindira. aame kallu sogala, vagula!'
'aame anta andakattetara?'
'ore, nuvvuu kavivi, chitrakalayandu neekunnuu prema. prakruti chitraalu chala vestavu. gaanahrudayam kalavadivi. ganame jeevitam antavu. neeku teliyadura!'
'are parameshwaram! manamu mana jeevitaalu saardhakaparuchukovaalante manalo idivaradaka lotayina stree hrudayasandarsanam poojanamrahrudayamtho jesukovalira. manakidivaradaaka stree ante oka vastuvo, edho manadi ane bhavame kadutra?'
'avunoi! nuvvu idivaradaka antunevunnavu. manadi trisanku swargam. manam utkrushtamaina puurvasaampradaayaakaalamla ante vedakaalamloonuu lemu, navanagarikulamuu kaamu.'
'ayithe veellelaanti vallantavu?'
'ippudu manam chustunnam. paaschaatyanaagarikaatvaa padi, rentiki cheddavallayite, badai, takkulu, praapanchikadrushtii kalavaallavutaaru. kaaduu...'
'kadura mari! andamgaaunna chakkani jantuvuluu avutaaru. tammu itarlu chuuchi anandistunnara leda anejati alantirakam avuna kaadaa anna sangati rajeshwarudike teliyaali. repu manavadu vastunnadu. matladithe rajamandri parugettutaadu. vaadisangati bagaledu.' u
eay ( 16 )
pu shpa shee la
rajeshwararao bi. i. moodavataragati chaduvuchunnadu. ee yedaatani chaduvu tinnani maargamuna naduchutaledu. talliki jabbuchesinadani vankabetti rajamahendravaramu parugettipoyi yachhata pushpasheela saangatya meppudu dorukunaayani yaneka maargamula nanveshinchuchundenu. pushpasheelayu naneka chitravichitramaargamu dana priyuni galasikonu nerpaatulu seyuchu naavela paravasuraalai yunnadi. aa rojulalo bushpasheela bhartapai chuupu nanuraagamunaku mitiledu. subbayyasaastrigaara danarasikatakunu bhaaryachuupu naparimitaanuraagamunakuna murisipovuchundenu.
mitrudagu noka vaidyuniche dana talliki chaala jabbugaanunnatlu patramu nandi, yayyadi tana kalaasaalaadhyakshunaku bampi, rajeshwararao mari padi rojulu rajamandrilo makamu vesinadu. pushpasheelaadevi nontigaa galisi konutaku veelu kudaraledu. subbayyasaastrigaara yintiloonivaaru nammakamaina bantlu, yajamani nidhinikshepamulanu, vastuvulanu, bhaaryanu nitarulu taskarimpakunda veyikannula kapaduchunduru, lanchamulaku longaru. maayamaatalaku karigiporu.
pushpasheela tana hrudaya mitarulaku deliyaneeyakudadu. aame tana yintilonaina ekantamu sanghatinchavalayunu; leda, yontigaa bayata kekkadikaina vellutaku veeluchesikonavalayunu.
rajeshwaruni kaugilinta yokanadu ruchichuchi, aanaati muddula suvaasanala ruchula tana pedavulapai ninkanu aaghraaninchuchunna daame. tanayeedu vaadagu raji tanaku bhartayaiyunnacho tana janmamu tarinchiyundunu. aho! tana youvana maanaadu rajeshwaruni kaugilintalo raagaalupaadukonnadi. bharta tanakeppudu nanta teepi yeeyalede; premayana nadiye. taanu kuuda noka navalaloni kathaanaayikavale nunnadi. taanu rajeshwaruni nika nennatiki nedabayakunduta ghatimpada? rajeshwaruni kalusukonumargame dorakadaye. padirojulu puttintikeni pampadu tanabharta. ayinappatikini puttillu rajamahendravarame kaavuna nappudappudachatikegi yachhata rajeshwaru neela kalasikonagudadu? adhi baguga nunnadi.
aa rojuna tana haavabhaavavilaasamuto pushpasheela bhartanu premasagara leenuni jesinadi. subbayyasaastri gaariki brapanchakamantayu gaadamadhuramai thochinadi... aadavaallanta yananda miyagalara? vaari janmaye yanandamu, vaaruleni purushuni janmamu marubhoomiye. u'neekinta premunda, pushpam?'
'naa bratukanta premenandi!'
'nuvvu pushpamla divyamaina charitragaladaanivisamu pranayasundarii.'
'mee mida kavitvam rayali. intavarakuu andaruu magavalle kavulu. nenu meemeeda paatalu padyaalu raastaanu. maaruperu pettukontaanu. patrikaku pampinchanaa?'
'tappakunda pampinchu. nuvvu pampinchaboyemundara naakuchuupistuu undu. naaku kavitvam raadu. lekapothe nenunu neemeeda vandalakoladi paatalu raastuu undunu.'
'oo saami ninu juusi
naayeda teepinai
niluvella pravahistu.
manchukondai nuvvu
mabbu balika nenu,
neepai nanavaratamu
nrutyaana soledanu'
'eepaata bagundandi?'
'nuvvu rasim dedibagundadu! naaku edhi manchido edhi cheddado teliyadu. kaani, ippudu bhaarati modalaina patrikallo prachurimpabade bhaavakavitvankanna takkuvagaa unnada yemiti!'
marunadu bharta kortuku vellinappudu, tannanavaratamu kapaduchundu panimanishi netlayina vadalinchukonadalachi bhartakoka yuttaramu vraasi pampinchinadi. panimanishi yaa yuttaramu pattukoni jadjeekortukanipoyina. veedhilooni balakuniche rajeshwaruna koka yuttara mampinadi. rajeshwaruduvachchi doddi gummamuna doddilooniki pravesinchinaadu. vantacheyu chuttapumenatta musalamma kedio vankabetti pani kalpinchinadi. vasara gummamuna loniki rappinchi rajeshwaruni medameeda gadilooniki pampinadi. tala noppigaa nunna daniyu, konchemusepu gadilonikiboyi parundedananiyu jeppi, medameeda gadilonikiboyi talupu vesikonnadi.
kondaru streelu tamakorkenu delipiyu delupani katakshaveekshanaadulache delupuchu, purushahrudayamulu juuragoni manobheeshtamu teerchukonduru. konday tama korkenu bhayamuche, lajjache briyunaku deliyaneeyaka, aparimitamagu balavantamuchevale briyuni yashleshamulo nananguduru. taamai bayalpadi, korke neringinchukoni briyunaku vasalagu vanita larudu. atti vaari premamu gatlutenchukoni paerunda daani nevaraddagalaru? u
pushpasheelaku rajeshwarunipai natti veari janinchinadi. etlayinasare tana korke teerchukonavalenu. aameku satatamu rajeshwarude pratyakshamaguchunnaada. rajeshwaruni navvulu, rajeshwaruni vatruvalutirigina chaatiidandalu manonetramuna dochi yodalu jhallumanuchundenu.
nimushamula nalankarinchukonnadi. momu kadigikoni sugandha maladi konnadi. suvasanapodiche mogamu kaisesinadi. sannani cheerakatti, sannani raika todigi gadilooniki vedalipoyinadi. talupu vesikonnadi.
rajeshwarudu nimushamoka yugamugaa vechiyunnaadu.
'neevu raavanukonnaanu. aanaadu mee musalammaku jabbu chesinappudu vaste samayaniki nee bharta vachaadu. ee rojuna emi addamo anukunnaanu.'
'meeru parapurushulu. nenilla rakudadu. porapaatu. nee vellipota.'
'ayithe, nannenduku rappinchaavu?'
'enduko? pratiroju mayintikiravadam, maayintimundara yinti arugumeeda madhyaahnamu snehitulato maatlaadutuu koorchundadamu, kaaranam naaku teliyaka emito kanukkundamani anukunnaanu.'
'allaga' ani rajeshwarudu daa baalikanu podigita nadumukonnadu. pedavulapai phaalamupai muddulidinaadu. aa balika tappinchukoni paaripoyi rojuchu, chirunavvu navvuchu, nurasthalamegura manchamupai padipoyinadi. rajeshwarudu navvuchu manchamupai naa balika nadimipatti meda muddukonnadu.
callagy kegutakinka naalasyamu chesinacho jaala nashtamuvachhunani sahadhyayu liruvuru muvvuru vraayutatodane rajeshwarudu rajamahendravaramu nundi kadalivachhuchu, tannu gindeeki bovudarilo galiyumani narayanaraoku tanti nicchinaadu. aa maata parameshwarunaku delipenu narayanarao.
udayamuna meyilu vachunappatiki tanakaarumeeda narayanarao central station cherunappatiki meyilubandiyu vachinadi.
selavulu puchukoni swasthalamula keguchunna rendu moodu tamilayyaru kutumbamulu tappa takkinavaarandaru teluguvaare. vartakamunaku, hycortu paniki, yaatralaku, vaidyamulaku vachuvaara labandi moodava taragatula nindiyundiri.
bandi yagutatodane vandalakoladi kooleelu bandilonikiboyi 'vaddu vaddu' anuchundagane chetimutalu laguvaru, 'saamaanu dinchinatarvaata bera emaadavacchu' nanuvaaru, 'meeruda bera memisami! naanu beedavaadudaa, nuvvu yichhe kulida nakupotta, saami!' anuvaaru naiyundiri. chuttamulanu, snehitulanu kalusukona vachinavaaru, bhojana vasatigruhamula tarafu manushyulu, veeriyandari ranagunadhvanitho naplatufaramu borukaluguchundenu. narayanarao visavisa madhyataragati bandikadaku bovutayu nandundu rajeshwarudu chirunavvu navvuchu diginadu.
'emira vachaavu? mee ammagari jabbu ellavundira?'
'nimmadigaavundi. andukane vachanu.'
'kallu guntaladdaayi, mee ammagaariki raatrimbagalu paricharyakaabolu. vearikaa! digu neepanicheputaa.'
'chittam saami!'
'saamaanu kaaruku pattukurara!'
'evisturu saami?'
'nee meda virusturugaani rara!'
kuulivaadu saamaanuto raa, mitru liruvuru narayana kaarukadaku boi kaaru venuka saamaanu kattinaru. aakaa riruvurike saripovunu. bandini bagucheyutaku, navasaramaina naduputaku noka yuvakudu bandi venukatattuna nunna yasanamupai goorchundunu. narayanarao kaarunadupuchu, gavarnarugaari bhavanamudaarini saidapeta meedugaa gindiidaari pattinchenu.
daarilo rajeshwarudu tana yadrushtamunu varninchinaadu. 'vellinanduku pani safalamayinadi. najanma tarinchindira. ore, narayudu! aa pilla andam nuvvu kanivini yeragavura. andamaina streetho chelimicheyani magawadi janma vyardhamra!'
'nee prematatvamto naaku matipotuvundi, raji!'
'nuvvu vatti pirikipandavura narayana! neepirikitatvaanni nuvvu 'dharmam' ani perupettunnavu.'
'ore daddamma! ninnu mukkalu mukkalukinda viragagottesta. vinu. vaadana sareegaacheyyadam nerchuko. 'nenu chesindi tappu, naa dehaanni naa manassunu aapukolekunda unnaanu. adhi naa dourbalyam' ani oppukoka mammalni pirikivaallantaavu. intakee nuvvante nakunde prema chetha cheputunnaanu. nuvvelantivadavaina naaku snehitudave. parastri, parunibhaaryanu nuvvu gangaloki dimpavu. ippudaina odduku cherchu; ledhoo, neeyishtam. nenu cheppedi yinthe,' u
eayna ( 17 )
raa jee shya ra raa vu
narayanarao, parameshwarudu, rajeshwarunitho noka raatriyaina gadaputaku saayankaalamu gindy haastaluku boinaru. rajeshwarudu snehitu liruvuritho bushpasheelaku danakugala snehamu puurnamugaa vivarinchi  telpenu. aameleni janmamu tanaku dukkabhajanamani telpenu. etlayinanu dana kaame kaavale. tanaku jaduvu valadu, aasti valadu, chuttamulu snehitulu valadu, pushpasheelaye kaavalenu. aame tanadaggara nunna jaalunu.
bhartakada nameyunda daanu rahasyamugaa rakapokalonarchuta durbharamu. aame puurtigaa danadi kaavale. etlayina prapanchamu talakrinduluchesiyaina sariye, yaamenu gonivacchedanani yaata dutsukudai snehitulato naadinaadu.
narayanudu nirghaantapoyinaadu. parameshwarudu nistabdhudainaadu.
nara: ore! neepaina creminalnekus petti khaidulo veyincha vachura bharta!
raje: intakante aa khaide merugura.
para: khaiduku vedithe neekemi soukhyam? pushpasheela raadugaa neetho khaiduku?
raje: ore narayudu! nuvvu gaandhimahaatmuni shishyudavu, desankosam khaiduku vellaavu. nuvvuu neevanti pavitrulu ellaagaithe dharmam kosam, desankosam padepade khaiduku velladaaniki siddhamo, allage nenunnuu naaku dharmam ani thochina yee pavitrakaaryamkosam jailuku veltaanu. appatiki desamlo deenni gurinchi aandolanaputti, chattam maarpuchestaaru. itara deshaallo inkolla bhaaryanu levadeesukuvelite shikshistara?'
nara: itara deshaalalo pelli sampuurna matasambandhamaina mukhya dharmankaadu. vyaktee vyaktee erparachukonna sharatulatho koodukunna oka erpaatu kabatti, okani bhaaryanu inkodu teesukupothe, vaadicheta bhartaku nashtapariharam ippistaaru. bharta korithe vaadi pelli radduchestaaru. neechajaatulaku mana desamloonuu kulatappuluu, maarumanuvuluu unnavi. aaryavivaaham mokshasambandhamaina matamto kuudukonnadi. naalugaashramaalu maanavu daatmatatvam telusukodanikai cheseyatralo majileelavantivi. anduchetane okasari ayina pelli raddukaadu, matasambandhamaina doshaalannii shikshaasmrutilo cherchaaru. u raje: nuvvu nyaayam cheppara! manam ippudu jeevitaanni dharma drushtitho chustunnama? manam udayam leste saayantram varaku chese panulu matadrushtito chestunnama! vatti alpabhaavaalato suuperstishannae chestunnamu. allantappudu pelli radduchesukunenduku veelunde saasanam, parapurushuditho viharinchadaaniki streeki swechchayichhe saasanam. ivannee undavadduu?
nara: avunule! prabhutvam tana yishtamvachchinavi shikshaasmrutilo jerchi ishtamlenivi vyaapaarasambandham chesipettina smrute yippudu manaku adhi poina naa------------ kaani ... vivaham raddusasanam... naaku emi ishtam...... ledu.
para: emitira aa nasagadam! vinu mari. ippudanni prabhutvamvaallu laalu chesaru. idivaraku dharmalippudu amallolevu. ika enni laalu cheste emibhayam anta.
nara: (kopamtho) asale mandipotondi. mana dourbhaagyatavalla manadesam parulapaalayindi. anduvalla vachina kashtaalu, doshalu tappanisarigaa vachinave manni vepukutintonte, manni manam baguchesukoni, saasanaala chetullo badani dharmalananna kapadukokunda, yinka taguladaalii? nenu puurvaachaaraparaayanunni, sanaatanavaadini anicheppi moorkhapu pattulu patte daddammanu kaanu. kaani atyuttama udaarahrudayamtho, matadrushtito, aatmasamrajya drushtitho vivekaananda, mahaatmagaandhi modalagu avataara purushulu mana kicchina aadesaalni aadhaaramchesukoni sangham baguchesukunte abhyudaya mantaanu. kaadaa?
raje: kopam maani ippudu naa vishayam nuvviche salaha emito cheppu. paramam iche salaha emiti? cheppandi. nenu udikipotunna. chaduvumeediki drushtipodu, nidraledu, aahaaram sahinchadam ledu. cheppandi. leka pothe... erojuno hinduupatrikaloo 'oka yuvakuni maranamu.... es. ai. ar. railupattaalameeda savamu, aatmahatya!' ani vintaaru.
para: chee! chee! naavallu jaladaristondi. naaku gunde dadadadamantuundi.
raje: gundekaya gantulesi notlonchi oodipadaledukadaa! aadangi kana!
nara: kunkai! vaadijoliki vellaku. aadivaaramnaadu nenuu, rajoo, paramam vastaamu. aarojuna nee sangati alochiddam, mari padukundam.
raje: narayudu! naaku niddara pattadu, meekumaatram nenu enduku pattanivvalira! u nara: ore! nee burra chidakakotti niddarogottutaa!
raje: ore! nuvvu chennapattanamlo vunna vidyaarthimandalaalanna balavanthudavaithe kaavacchunu. throvalo addamvachina chantipillavadimi padi saikilumeedanunchi digi, kuhraanni bettam puchukoni chaavagottina europianu soljarunu medanokki, gudlu telaveyinchi, debbalaataku rammante, vaadu tellaboi neeku dandam petti, kshamaarpana adigithe adagavachunu. kaani nee debba naaku niddara teppinchagaladura?
andaru navvukoniri. narayanudu pandukonagane nidurapoyenu. parameshwarudunu, rajeshwarudunu matladuchune yundiri. bhalluna tellavaarinadi.
mruduhrudayudagu parameshwaru daneka saantvanoktulato rajeshwaruni hrudayamunaku saanti nonaguurchenu.
prema evarengagalaru? prematatvamulo nenni chayalunnavo? chitta kaartilo kukkalaku kalige yichcha premapadaarthamulo noka kalaye. andamaina vastuvu naasinchuta premaye. soundaryapipaasayu premalo amsame; karuna premajanitame. aatmalu rendu nekamaipovuta premayokka uttamadasa. aatmanerigi paramaatmanerungutaku premayokka paramavadhi.
'ore! sarvavidhala naa hrudayam aakarshinchi, najanmam suvasana laharilo munchi, naaku upaasya ayye baalikanu preminchadaaniki mari nenu premimpabadataaniki innaallu eduruchustunnaanu. neekunna aasayam chala takkuvadi. neeku chinutapila andamgaa undi dabudibugavunte chaalu, neemanassu aakarshimpabadutundi raa raji! naa hrudayam alla saripodu. naaku kalaapuuritamaina hrudayam kavali. kalaapuuritamaina roopam kavali. rendoo ekkada samakuudataayi! ore raji! nakatti balika saakshaatkariste naa kaametho dehasambandhame kaavaalani koranu. nannu 'magatanam lenivadavu' anu, ibbandi ledu. 'badai' anu, bhayamledu. ledhoo 'dongasanyasivi, lokanni maaya chestunnavu' anu, paravaledu. nenu dehasambandham ayina santoshamunuu, paravasatvaannii korani pavitrudanani cheppanu. alaa chepithe donganavutaanu. dehammaatram andamgaavunna iddaru baalikalatoe aavesa puuritudanai santosham anubhavinchaa. mallee vaallanu koraledu. narayudanti mahanubhavudu tappa inkodu 'nenu parastreeni eruganu' lekapothe 'koranu' ani cheppaledu. chepithe vatti jhuutaamaata anuko.'
'allanti sandarbhamlo, raji! 'rendurojula kritam shyamasundari chellelu rohinini chusanura! aame naakanni vidhaala tagina paramapavitruraalu. andaaniki andamuuvundi. naa aasayaalakii tagindi. nenu kalalomatram yeyugayugaalugaa chustunna naa swapnadeeviimoortharaa, aame' ani yitlu paadinaadu parameshwaramoorthy.
( paata: kalabala )
'oo cheli nee vevaru oo cheli nee vevaru?
kalabalawa? prakruti valapulapapava?
ningipai meghala neeliyanchulameeda
chukkallo minukaadu suukshmakaantulloona
naatyamaaduchu divyamandaakineediipti
leenamai yaanandaleelalo sudivodu
oo cheli nee vevaru
kalabalawa prakruti
valapula papava?'
'shyamasundari yevarura? aa mangaluru ammai, medical kaalejeelo chadivepillena? aa! nenu erakkem! vaallappachellellanta maanchi andamayinavallu. abbo! vaallallo, peddaallu muggurilo evaraina naaku dakkutaremo ani mahaaprayatnam cheshaanu. shyamasundari guttoo mattoo annee, rahasyabhatula dwara kanukkunna! emi labhamledaye. shyamasundari chala vichitramaina pillara. khaddaru kattundi. aa ammai 1922 loo nirakarananchesi, mallee kaalejeelo cherindi. manchi pavitramaina jeevitam. naaku modata antamaya ani anipinchindikaani, rahasyamgaa antaa kanukkunetappatiki nijam telisipoyindi. nenu meetho akkadiki vachenduku veeluledu. nenante shyaamasundariki bhayam!'
niddurabovuchunna narayanu datelu lecheno 'emitira 'shyamasundari' ani antunnavu. nuvvu eruguduva amity?' ani prasninchenu.
raje: ademitiro ! aadavaalla paeru cheppithe shukamaharshi kangaaru paddattayindi nuvvu levatam. 'shyamasundari' anna paerulo emundira daddarilli lechavu!
nara: ore raji! norumuyyi. vaagaku. shyaamasundareedevi chala pavitracharitra yani nee nanukunnaanu. adhi nijamani naa niddatlo naaku kalalo vinipinchinatlayindi. melakuva vacheppatiki nuvvuu aamukkale antunnavu. emitadi...anta?
para: chala pavitruraalu, maanchi hrudayankaladii ani vaadu cheptadura. vaadu detectivulanu pettikuda nirdhaarana chesukunnatta.
nara: ellaganna bhaarateeya naareemanulu pavitracharitralura. u para: sare oppukunnamura.
raje: intakuu nuvvulechi, parameshwarudu cheppe adbhutamaina kathaku adduvachavu. vaadi aasayamaina kalabala kanabadindatagaa? roopamtho, sareeramtho avataaram ettivachindata!
nara: rohinidevena? nijamgaa aa balikalanta adbhutamainavalle. ore raji! nuvvu ponee pai aadivaaram patnaanikivaste manamanta vaallintiki vellavacchunu.
raje: oho! nanname puurtigaa erugunu. nenante hadalu. aa kathantaa tarvaata chepta.
param: emi ledura narayudu! vaallu maamuulu 'chiluka' lani anukoni topy veyalani chushatta. kaani bedisikottindata. vaallu veedante hadalipoyaruta.
nara: (navvuchu) aari paramadourbaagyadaamodaara!
para: naa paerettaku.
raje: (narayanaraotuto) nee paeruu ettukoku. ante nannanu anthe!
nara: narayanudu vatti damodarudu kadura! jaagratta!
andaru navvukoni padakalu vesinaru.
yu ( 18 )
dasara pandugalaku narayanarao, jaanakammagaaru, subbaaraayudugaaru, suuryakaantamu, rajamahendravaramulo gapuramu cheyuchunna ramanamma lakshmeepati gaaralu, venkaayammayu billalu, satyavatiyu billalu, sriraamamuurtigaaru aayana kutumbamu, andarunu jameendaaru gaarintiki rajamandri vachiri.
jameendaarugaaru swayamugaa velli veerinandarini deesikonivacchinaaru. 'nenu raanu. mee viyyapuraalugaarini teesukoni vellu'dani subbarayuduga rentha niraakarinchinanu jameendaaru bhallukamuvale vidichinaarukaaru.
jameendaarugaaru subbarayudugari peddayallulla niruvuranu deesikoni vachutaku jaala brayatninchirigaani vaaru ramani spashtamugaa jeppivaichiri.
jameendaaruyokkayu, subbarayudugari yitara snehitula yokkayu praapakamuche lakshmeepatiki gavarnamentu artsu kalaasaalalo tinacharyapadavi dorikinadi. appatinundiyu ramanammatho, biddatho, danatallitho lakshmeepati rajamahendravaramuna gapuramu praarambhinchinaadu. jameendaarugaari peddammaayi sakuntaladevi vachinadi. peddayallu daa panduga rendu rojulu vachunata. jaganmohanaraonaku bhartanu pori yahwana mampinchinadi varadakameswaramma, taanunu tappaka ravalasinadani vraayuchu, komarte saaradacheguda vraayinchinadi. chennapattanamunundi yaanandaraavugaari bharya vachenu.
naaraayanaraavunaku selavulu mundugane yichutachae, naatadu kottapeta velli, yachatanundi, repu maharnavami yana dana chuttamulatho galasi vachina dattavaarintiki.
jameendaarugaari peddayalludagu deputicalectoctoru gaarunnu, chennapattanamu nundi aanandaraavugaarunu panduganaatiki vichesinaaru.
narayanarao chennapattanamulo nunnantakaala mokkasariyaina nanandaraoga raa baaluni danayintiki bilichinapaapaana boledu. jameendaarugaaru sasanasabha vyavahaaramulapai nachatiki vachinappu daanandaraavugaaru tana kaarumeeda jameendaarugaari bhavanamunaku vachi kalusukoni, yayananu dana yintiki biluchukonipoyinaadu. narayanaraotuto matladanaina matladaledu.
jameendaarugaari yintilo narayanaraotuto matladunadi yokka jameendaarugaari yappagaaru sundaravarthanamma gaarunu, jameendaarugaari beeda chuttamulalo rangammagaa rokarunu narayanaravana aapekshagaanundi gowravamu cheyuchundiri. sevaku landaru narayanaravana bhayamutho brematho melaguchundiri. parichaarikalatho jameendaarini allunigurchi nirasanagaa matladunapu della varame yeduta mounamu dalchuchundiri.
aa bhavanamantatilo jameendaarugaari tarvaata narayanaravanna prema kuripinchunadi kumararaja kesavachandrarave. kesavachandrudu baavagaarini vadaladu. bavagarikada bhojanamunaku goorchundavale. baavagaarito matladavale. baavamaridi nidraku danagadiki bovunantavaraku keshavachandru datani kadaneyundi, kaburlucheppi yappudu velli nidrapovunu. tanakadakudakka nitarulakadaku januvugaa boni kumarudu narayanaraonade souhaardramutho melanguta jamindaarunaku naascharya sam----------nu.
jameendaarugaaru narayanaraona koka gadiyu, peddayalluni koka gadiyu, subbarayudugari koka gadiyu, streejanamuna koka gadiyu, menallu daanandaraavugaari koka gadiyu, neereeti vachina chuttamu landari gadu lerpatuchesenu, gadulanniyu baguga nalankarimpabadinavi. padaka yegadulu medapainanu, krindanu dakshinavaipuna nunnavi. medapaina toorpunaguda konnigadu lunnavi. venukabhaagamulaku mundubhaagamulaku sambandhamu mukhyamagu hujuru kachheri jameendaarugaaru nivasinchu bhavanamunakumundu nebadigajamula dooramulo nunnadi. hujurukachherii yoka meda. achata puraatanamulagu kaagitamulagadi, menejaru divaanugaari kacheri, hujuurutaaneedaarugaari kacheri, gumastala chaavadi, khajanakottu, sirastaadaarukachcheri modalagunavi yunnavi.
'avunandi. jailununchi vachanu. jailukumundu aaru nellu desamanta tirigi upanyaasaalu ivvadam, khaddarammadam modalaina prachaaram chesha. aa tarvaata jailu. modata digetappudu paaschaatyavidya manesi e samskrutamainaa neerchukundaa manukunnanu, lekapothe e gujaraatii vidyaapeetamloono ycheradamanukunnanu. chinnatanamu ganuka gundedhairya mekkuva. deshaniki pareekshalu neggi sevacheyadam ekkuvaveelu ane durabhipraayam vadulchukoleka mallee chennapatnampoyi presidency kaalejeelo bi. e. aanarsulo cheraanu. 1928 va eprille aanarsu fizicsulo neggetappatiki intalo swarajyaparti praabalyam ekkuvayindi. anduche visuketti laa kaalejeelo cheraanu.'
'ekkadistaaru! rajamandrilo raataku kalaalu, kaagitaalu icharu. sabbulu, kanchaalu, neyi, majjiga yichaaru. evarideepamu vaarini techuko nichichaaru. avannee kadalurulo teesivesaaru. mallee akkada debbalata; mallee konni yichaaru. intatlo aarunelaluu ayyai, nenuu bayatakuvacchaanu.'
'ellaganna chala kashtam andy, mee rella unnaro! naaku ee sahaayaniraakaranam vruthaa ani drudamaina nammakam undi. meeru prabhutvamu vaallicchinavi paripaalistuu ekkuva kaavalenani gadabida chestuvunte, nemmadi nemmadigaa ave vastaayi. swaraajyamuu vastundi.'
'abhipraayaalu verulendi. vaaninigurinchi telchukovalante temaladu.'
'veeri sambhaashana antaa jameendaarugaaru nissabdamugaanundi vinuchundiri. jailunugurchi narayanarao cheppuchunnappu dayana kallu chemarchinavi. aa parisaramulane koorchundi vinuchunna subbaaraayudugaaru dagguttikalu minginaru. vishweshwararaavugaarika thodalluni yasahayasurata aascharyamu golipi, vaanipai kontha gowravamu naavirbhavimpachesinadi.
vishweshwararaavugaarika asahaayavaadulu kaalamu vruthaajeyu picchivaarani yanipinchinadi.
narayanarao veerudani jameendaarugaaranukonnaa. taanittiputruni kannanduku janmamu safalamainadani subbaaraayudugaaru hrudayamuna rahasyamugaa nuppongipoyinaaru.
tannu helanajeyutaku sangatulu telisikonutakuguda thodallu datladiginadani narayanarao grahinchukonnadu. narayanarao nishkalmasha hrudayamutho satyamune satatamu vaakruchhu swabhaavamu kalavaadu. nijamu cheppu manavudu prapanchamuna manavulalokella balavanthudani yaatadu vaadinchunu.
ataniki mamagari hrudayamu gocharinchinadi. tandrigaari hrudayamu teliyavachinadi. alpamanavunivale taanuchesina yalpakrutyamula jeppukonti nemoyani naaraayanaraavunaku lajja janinchinadi. kaani yaatadu tana hrudayamunu darachi tarachi chuchukonnadu. doshamuledani samadhanapadinadu. cheekatlu kramamuga naavarinchinavi.
eayna ( 19 )
ba hu ma thi
saarada tana yatta garikadake povunadikaadu. jaanakammagaaru, tana viyyapuraalu tanatho matladakapovutayu, dana thodalu kuuda tama gadula loniki rakundutayu, dana viyyaalavaari chuttamulu mubhavamuga matladutayu juchinadi. kaani sundaravardhanammagaaru maatramu veyikannula jaanakammagaariki naame kumaartelaku maryaada kemiyu lotu lekunda jaripinchuchundenu. u bharta motugaa nunnadaniyu rakshasianiyu jaganmohanudu tannu goorchi jaalipadutavalana saaradaku bhaya mankurinchinadi. bharta baga chadivina nemilabha mani jaganmohanarao baava annadu. divyarogyasampannuda narayanuni vimala haridraarunavarnamu, velavelabovu jaganmohanuni yanarogyapu delupu basimimundara nalupeyani yame yanukonnadi. dasamina dandarunu galasi bhojanasalalo battubattalu dharinchi koorchundinappudu, subbaaraayudugaaru pachanivaadayyu jameendaarugaaru, vishweshwararao, sundararao, jaganmohanaraola mundara nallanivanivale ganabadenu. narayanarao lakshmeepatulu neegrolavalenunnaarani tanatalli pedaviviruputoe danaku joopinchinadi. bharta barampuram vangapanduchaaya pedda jareerudraakshaanchula taapitaalu kattukoni, visaalavakshamuto, visaalaphaalamutho vatruvaludirigina dehasampadato, vignaanamu, dhairyamu, balamu, saantamu vedajallu teekshanamulagu chuupulathoo sphutamulaina kanumukkutiirutoe pradyumnunivale nunnatlu aame hrudayanta raalamu viswasinchinanu, tallimatalache naa vishwaasa madagipovuchunnadi.
aa rojuna taambuulamulu veyunappudu saaradanu bilichi, tandri yaputa sriraamayyagaaritho galasi jantragaatramula naipunyamu joopumani korenu. veerandariki nenu sangeetamu vinipinchavalayunu gabolu nanukoni tandritho 'naannagaaruu naa kemi yivvaala paadaalani ledandi' yanenu.
tana yiruvuru kumaartelanu kumaruni jameendaarugaa ratyantamu preminchinaaru. vaaru korunadi kondameeda kotinainanu decchinaaru. aa muvvuru biddalaku dandriyanna bhayamu, gaada premayu. tandriki santoshamu galugajeyavalenaniye prayatnanchedaru. tandri tellaboinatlu kanipinchagane saarada 'sarelendi naannagaaru tappakunda paadtaanu' ani tandriyodilo talanidi kantaneeru pettukunnadi. tandri yame nuduru muddidukona baiketti napudu saarada dala nettanichinadikaadu. jameendaarugaaru 'sarele amma' yani konche manumanapadi, talayetti kantaneeru tudichikonnatlunduta, yemadiyani chinna buchukoni 'ponee amma neeku bagalekapotevaddu, kachheri vaddu. inkokasarile' yannaru.
saarada chenguna yachatanundi paaripoyinadi. emadi? tana muddula kumarte yatlu kantaneeru pettukunnadi?
narayanarao tana chinnari ponnari preyasikai panduga bahumati pattukoni vachinaadu, bangaarapu golusulo aanimutyamulu, nayakamani yaina gomedhikapatakamu milamilalaaduchunnavi. aa haramu vela padunenimidi yrandalaroopaayalu. muddulolikipovuchuna. aa haramu danantata taanu bharyamedalo nalankarinchadalachi yuvvillurinadu.
rangammagaaritho rahasyamuga saaradanu medameedaku deesikoni rammaniyu, daanoka bahumati yeeyadalachukonti naniyu jeppinadu. rangammagaaru saarada nedeni vankabetti medameedaku deesikonivacchinadi. narayanarao lechi 'saaradaa! ee bahumati neekosam pattukuvacchaanu. panduga bahumati' ani sundaramagu noka rajitapetika seelanokki moothaderachi, lona mokhamal parupupai pavalinchiyunna yaa haramu jupinchinaadu. saarada tellaboi apette nandukonaka yatulane niluchundenu. rangammagaaru 'puchukotalli! puchuko ammaji! bagundadu puchukokapothe' annadi. saarada cheyichachi apette puchukoni visavisa nadachi, gadilonikiboyi tana pette terachi yandulo naa bahumati pette nunchi taalamuvesi krindigi digi poyenu. narayanara vame dharinchina yetlunduno chudavalayunani kutuhalamupadinaadu.
tannu medameeda noka vichitramu jarugunani rangammagaaru teesikoni vachutayu, bharta bahumati nosagutayu saaradaku digbhrama kaliginchinavi. aame yemiyu mataladaleka, rangammagaaripai gopamu techukonaleka, yakkajamuna nalochinchukonuchu grinda tammu daadukonunatti gadilooniki boi yachhata goorchundenu.
'chinnakka! enugu baga parugettutundaa, guerama?'
'enugu, tammuduu.'
'mari keeyichi vadilipedithe rendoo okamostarugaa parugettutunnayemi?'
saarada navvukonuchu 'ee yenuguu ee gueroomuu allage parugettutaayi tammuduu!' annadi.
'chinakka! chinnabava nee keppudanna kathalu cheppada?'
saarada matladadu.
'chinnakka! chinnabava ninnu chennapatnam teesukuvedataadaa?'
'chee! oorukovoyi!'
'poneele chinnakka antakopamvaste! nee kanna maa chinnabave manchivaadu.'
saarada kopamtho nachatanundi visavisa vedalipovuchu jaganmohanuni rendava sabhaamandiramandu chuuchinadi. jaganmohanudu 'saaradaa! yillara! emiti? ekkadadaagunnaavuu? antaa vetikaane!'
saarada inkanu kopamutho mounamooni yachatanoka kurchi paikuurchunnadi. u 'inta kopangavunnavu, evaripai nemiti? naa paini kaadugadaa? idigo! neeko bahumati pattukuvacchinaanu, pandaga bahumati. entha chinna gadiyaramo! idhi asalu bangaaramgaajuku atikinchiundi. ee gadiyaramu chudu. muddulu gulukutuu ledhoo saaradaa?'
saarada yadijuchi 'chala bagundi. maa naanna nakichinagadiyaaraam kanna bagunde!' yannadi.
'cheyiyedi?' yani jaganmohanarao saarada yedamacheyi puchukoni yaa bangarugaju chetigadiyaaramu naame chetiki betti, yacheyi nitu natu trippuchu aa cheyini dana pedavulakadaku gonivacchi muddidukonnadu. saarada yodalu jhallumannadi. jaganmohanudu saarada bujamuchuttu danacheyi vechi yaamenu danakadaku lagukoni yaametala tana hrudayamunaku hattukonenu. saarada hrudayamu dadadada kottukonnadi. athani hastamunundi nemmadiga tappinchukoni yaabaalika 'nuvvichina gadiyaramu ammaku chuupimchivastaa' nani loniki vedalipoyinadi.
aa saayankaalamu pai medapai nontigaa goorchundi jaganmohanuni kaugalintanu goorchi yalochinchukonuchunnada. jaganmohanaraobubava chaala manchivaadu, andamaina vaadunu. kaani athani kaugilinta tanakanta yishtamela kaaledu? tiyyani jaladarinta pondinamaatamaatramu nijamu. iruvuri bahumatulalo nevari bahumati bagunnadi? vaaricchina bahumatiyu chaala yandamugaa nunnadanuta kaame hrudaya moppukonaka tappinadikaadu.
jaganmohanudu chaala andagaadani yaameku baatamu nerpabadinadi. kaani chadivina prati navalalo balamainavadu, utkrushta gunasampannudu, medhavi, nijamaina soundaryavantudani varninchinaaru. chakkani ravivarmabommalu kaani, moderan reviewloni bommalukaani anniyu tanabhartanu talapimpa jeyuchunnavi. iruvurilo nevarekkuva yandamaguvaaro yaameku nirdhaarana kaaledu. ayinanu vaarikanna jaganmohanude sundarudu kaakundu tetlani yame yanukonnadi.
jaganmohanuni bendli chesikoniyunnacho, daanoka jameeki raniyai yundunu. ippudu palleturilo nundavalasivachchinadi. bharta udyogamu chesinamatra memilabhamu? baava yeppudu chakkani kaburlu cheppuchundunu. entayo premajoopiyundunu. emo? jaganmohanarao baavaku tannu pendli chesikonuta anta yishtamuledemo ani bhaavinchukonnadi. edhi etlayina neeyatta vaaru tana karmamuche danaku sambhavinchinaarani yakkagaarunu talliyu nenni saarulo yanukonnaru. adhi nischayamani yaa baalaku spashtamai thochinadi. u
ye ( 20 )
taama ta mu ch tu lu
panduganaadu bhojanamulainavenuka jameendaarugaaru swayamugaa viyyankunaku kshiiraabditaapitaa bahumatininichenu. balakudagu kesavachandruniche nallullaku, menallullaku, lakshmeepatiki, sriraamamuurtiki bahumatula nippinchenu. aadavaariki jameendaariniyu, nayama komaritalu nichiri. andarunu krotta vastramula dharinchiri.
panduga marunadu subbaaraayudugaaru kutumbamutho kottapeta vachi cheriri. subbarayudugari muttaatagaari peddakumaaruni kumarudu raadhaakrushnayyagaaru doddampetanunchi vichesiri. debbadiyenimidendla. bandiyekkadu. entaduuramaina nadavagala suddhasatvudu. dhavalamai nerasina meesamulatho, juttutho bheeshmunivale najanubahudagu maanisi. subbarayudu garikanna nekkuva satvamugalavaadu.
'ore subbarayudu! pillalu mekalu kulasaga unnarura! chusivaddaamu, mallee chuddampadutundo ledho ani vachanu. chikkavemiti? emito ee rojullo neeantha chinnatanamlone musalitanalura. aeri nee kodukuluu! veedu peddada? chinnada vaadu? naluguregaa koothullu neeku? adhi peddagaa? neepillalery, sriramamurti? aa gottikayavedhava neekoduke! parava ledura nee santaanamuu, santaanam santaanamunnuu. edhee naa kodalu. rajamandri pelliki vaddamanukunte vijayanagaram vellaalisochindi. nadichi vellavalasinde. kaani ee pattu railulo vellaali tappadani maa chalamayya champadura. vedhava railu. daanikanna nene mundu veludunu. kaani adhee oka vichitramgaane undi. railekkadam adhe modalu. aasti ematram sampaadinchaavu?'
'undi, baaboo! nee veraganidevundi!'
'neepani bagundi annarule. jameendaaruto sambandham chesavuta. santosham. nee rendokodalni chudali. rajamandri vedutunna. nee nakkadiki vastaanani nee viyyankudiki raayi. velli chusi motarekki draakshaaram velutaa.'
'nuvvu oka vaaram, padihenuroju likkadundaali baaboo!'
'veelledu raa!'
'alaa ante panikiraadu.' u 'sarele!'
nara: meedaggarunnadi madaggira ledu tatayya! u radha: meera, meeru valakhyilule! maa naayana gaaru karaneekam oollu padhnaaluguu tirigi mittamadhyaahnam intiki vachetappatiki maa bamma vaallu vadludanchi, biyyanchesi annamvandi, ataka meenchi gummadikaayadimpi, tarigi kooravandevaaru. vanta ayyedi, maa taatayya vachevaaduta. snaanam, sandhyaavandanam antaa ayyetappatiki pannendunnara. athithi abhyaagatii, intlo vaalluu antaa kalisi yiravaimandi bhojanaalu magavaallu.'
nara: nenu chennapattanam vellelopugaa doddampeta vachi manavallandarini chusi veltaanu tatayya!
raadhaakrushnayyagaaru unna naalugu rojulunu subbaaraayudugaaru pinatandriki tana polamulu, dodlu, paakalu, thotalu modalainavanniyu juupimchinaaru.
telugudesame kaadu, bharatabhoomiye yanta kanta kadhogatilo badipovuchunnadani raadhaakrushnayyagaari matamu. manushyula keppadunu jabbule, alasulu, pattumani padi adugulu naduvaleru. nooru samvatsaramula maata yatundanichi debbadiyendlu bratikina magawadedy!
'ore subbarayudu, manadesam chesina poorvakarmalavalla yinkaabatiki vundi kaani ee rojullo jabbulakuu, vaatikii desham nirmaanushyamai yunda valasinde, emantavu?'
'avunu baaboo! etlago daarii tennoo kanabadatamledu. chaduvulu, naagarikata, motarlu, raillu, tindilobalam taggadam__eelaantivannii kuudu tunnayi.'
'avunura. ee anakatta vachi mana kompa maadchindi. deltalalo unna janam merakajanankanna bhaagyavantulu ani cheppukovadame kaani vaallanta beedavaallinkollu leneleru. kaalava maagaani antaa nissaram ayipoyindi kadutra?'
'daaniki taginatlu millubiyyam kuudaanu.'
'saripoye, maree! maa yintlo dampudubiyyam unnanduku chala santoshamgaa undi. ayithe yippativaallu dabbu lekunda, javasattuvulu lekunda vundadaaniki sagam kaaranam emitanukunnavu? veellaki daivabhakti nasinchindi, sandhyaavandanam ledu, devudugulloki vellaru, poojaa punaskaaraalu lenelevu. ivannee sagam deshaanni tagalestunnayi.'
nara: tatayya, nuvvala antavu, eppudu undevantavu bhayam bhakti poojaa punaskaaraalunnuu?
radha: eppuda? maa kaalamlo. u nara: ayithe maa anta apraachyulu puttadaaniki kaaranam mee karma, maa karma?
radha: meedee maadii kuudaa raa.
nara: meede andaamu. alaa ayithe maatappu kadukada? maa bhakti raahityaaniki kaaranamu meeru kabatti, memu chesedi emi ledu. ika meme kaaranamu andaamu. ayithe eppudo okappudu deeniki kaaranamaina dushkarma chesivundaaligadaa! aa! appudu bhagavantunimeeda bhakti laeni vaallunnaaranna maategaa? appude unte ippu dundadamlo aascharyamu emi ledannamata.
radha: aa! telivainaghatamera nee koduku, subbarayudu!
aa saayankaala mantayu narayanaraoku taata gaaru cheppina sangatiye jnaptiki vachinadi. tanuguda ramudu devudu kaadani vaadinchina rojulu jnaptiki vachinadi. taanu ingarusaalu vraasina grandhamulu chadivi nijamani nammina vatsaramu lennio! eenaati yuvakulu bhaktirahitulainaaru. taanu desamulu tiriginappudu gudulalo bhaktyavesamu kaligedidi. tana snehitu lanekulu pooja seyinchu tananemo yerungaru.
bhakti yenduku? mokshamukora? mokshamananemi? yani vaadinchuvaandru. mokshamu bhagavantunito naikyamanduta? mokshamu lenicho nashtamemi? puttuchu gittuchunundumu. puttuchu gittuchu nanantamuvaraku bhagavantuniki doorulamai saitanulavale nunna maatramuna bhayamemi? ani vaaradugudu ranukondamu. bhagavantudana nemiti ? bhagavantudoka vyakti yandura? aa bhagavantu nevaru puttinchiri? kaadu namamu, roopamu, modalu, chivara laeni__ nethi, nethi nethi yanajellu nokanokati yani yandura? adikaadanna nemi nashtamu? ani narayanarao horahori vaadinchuvaadu. nee dasangatu lanniyu manassunaku dattinavi.
ee brahmandamulo nanantaviswamulo noka sourakutumbamulo noka chinna bhoogolamulo noka chinna puruguvanti taanu bhagavantudanuta nijama? 'shivoham' ani telisikonutaye suddha mokshama? nenu brahmamunaina, samastamu brahmamu. kaani oka chakravarti nidrabovuchunnanta kaalamu taanu chakravarti nanu ghnaanamuleka, tanemio teliyaka maimarachiyundi melkonuta thodane daanu chakravartinanu ghnaanamunu bondunatlu, nee brahmamu tannu taanerugunaa? aatmagnaana paripakvamuche ee grandhamulanniyu jaduvuchunna koladi nemo telisinatlundunu. emi telisinadi? manaku telisinatlunna dantayu maayakaavachchunu. nijamu gocharinchuta yuttamapurushunake ekaabolu. aasthiti, tanakeejanmamulo nunnado ledho? tana kokka vasanayu veedipolede. saarada tanakugavale. tana bandugulu, tana yaasti, tana mitrulu tana chaduvu, tana! tana! tana!
aadavaalla bratuku athogati bratuku
marunadu subbarayudugari rendava komaritakadanundi yuttaramu vachinadi. satyavati yiruvadiyaarella streeratnamu. teerchina kanumukkutiru kaligi jamapandu chaayatho sundariyani cheppatagina vanita. kaani bengache krusinchi salakavale naipoyinadi. bharta rampapugota, pradhamasantaanamagu noka balika tappa takkina pillalandaru poinaru. ippudu marala nelatappi moodu nelalayinadi.
veerabhadrarao keppudu nanumaname. chaandasa brahmanudu, kathina hrudayudu. chinnatanamuna nentha santoshajeeviyo, nedanta paramakopiyai nippulu grakkuchundunu. athani tallikiguda kumarudanna bhayamu. cheyu nudyogamu peddaapuramuna deputicalectoctoru kacherilo rendavagumasta pani. yebadirupayala jeetamu khayamu. enabhai taatkaalikapu jeetamu.
rivinyuupaniloo manchi telivitetalugalavaadu. intidaggara nentapulio, kacherilo antapilli. paiadhikaarulanna gajagajalaaduchundunu. vaari meppunu bondi praapakamu sampaadinchukonuchunduna. graamaadhikaarulapai thodeluvale padunu. tanadaggaraku baniyundivacchina vaaru peddavaarainacho nimishamuna vaaripani chesi pampunu. chinnavaaraina kassumanunu, bussumanunu. atticho nevaraina dirugabadi 'emitayya! idigo veellandarini saakshyam vesi pedda kalektaruku pitisionu petti diputicalekectarugar ippude argy daakhaluchestaanu undu' ani yanena takshaname veerabhadrudu chirunavvunavvi 'enduku lekopam' visigiste annaanu. idugo chusavu, abbai! poddunnunchii pani chestu untaa. chusavu! alantappudu kaasta kopamu vastundi. chusavu, tondara padaku, amity neepani?' yani mekapillayapovunu.
manchi aastigala kutumbamu, gouravamaina kutumbamani yeeya, nitlu komarte yagachaatlubaduchunnadiga yani subbarayudugari manassu kalata nonduchundunu.
satyavati narayanarao tobuttuvulalo nella nandagatteyani yenna dagina poobodi aame. kannulu paramakarunaapooritamulai, sisunirmalatvamunu gocharimpajeyunu. aame ledivale saadhuhrudaya, saadhvi, patibhakti paraayana, aa baala teliviyainadi. e maanisiyaina yattibharya raavalayunani tapa mona kirampavalayunantati susheela. karetho modi kukkanuvale bharta kottuchundinapudu kikkurumanadu. 'raama! raama! raama!' yani maatramanukonuchu, nashrudhaaralu tuduchukonuchundunu.
satyavati komarita bangarubomma. talli notilo nundi yoodipadinadi. tandri tallini gottunapudu viragabadi yedchunu. okanadu 'nanna nanna! ammanu champeyya raktamu vastuundi' ani addampadithe aamenu kuuda chavagottina daa karkotakudu.
jaanakammagaari paera satyavatikuuturu nagaratnam uttaram vraasinadi. 'ammamma, eeroju ammanu kottina debbalaki amma moorchapoyindi. rendugantalu teliviraaledu. naanna dactorukosam vellagaane ee uttaram meeku rayamani maa yintlonekapuramvunn vijayalakshmammatta yee kaardu yichindi. neeku uttaram raasaanu, vaalle postulo vaesaaru. eemadhya naannaku kopam ekkuvaindi. tappulu kshaminchavalenu. chittaginchavalenu. -----manumaraalu, nagaratnam.'
ee yuttaramu chuchutatodane jaanakammagaaru kallaneellu krukkikonuchu vaapovajochenu. subbaaraayudugaaru chinnaboi manasuna kumuluchunna kopamuna, nemi cheyavaleno yalochana telaka kuuruchunnaaru. tana chinnatanamulo nittivyaapaaramu tanachelleliki jarigiyundinacho daanemi chesi yundunu? vaanini boi tokki paatara vesi, tana chelleli nintiki teesikoni vachiyundunaa? ayyo, adhi tappu. stree, pativrata; patibhakti paraayana. bharta champinanu sare, bharinchavalayunu. taanu durmargudainacho tana bavamaradi tannu hatamaarchutaku daama noppukonuna? edhi etlayinanu dana balikagati yantiya. velli teesikonivacchi tana yintidaggara nunchukonina lokamu harshinchunaa? ponee, lokamukoraku veruvaka teesikonivacchi pampinchaka yoorakundinacho? tana muddulabidda bratu kathogatiyekada. edhi etlayinanu tanakumarte yanubhavinchavalasinade! ani yuhalokamuna badi subbarayuduga russurani kuurchundipooyiri.
radhakrishnayyaga radi vini 'emira subbarayudu! maa pinatallini aavida mogudu yilage vepukutintunte rendusaarlu kaapuraaniki vellina rendu samvatsaraalalo noothilo badindata. rendusaarluu evaro batikinchaarataraa abbai! aa tarvaata mogudumeeda tiragabadi mahasakti devatai vedhavannani pillila chesindata. allage nuvvu chesedemundi? nenu chesedemundi? bhaaryaabhartalaku debbalatavaste vaalle samudayinchukovali' yanenu.
narayanara v sangativini, tandrigaaritho cheppi, peddapuram vellinaadu. tana chinnakkagaaru monnane pandugakuvacchi, peddapuram vellinadi. kintalo nemi muniginado! aadavaallanu gashtapettu parama dourbhaagyulu, chaduvukonna pasuvulu nunnaru. vaariki shiksha yetulo bhagavantudu erugadu kaabolu.
madhyaahnamu rendugantalaku narayanarao peddapuram cherukunnadu. intidaggara baavagaaru leru. tana chinnakkagaaru, menakodalu nagaratnamu nunnaru. 'chinna mamayya! ninne vachindi melukuva ammaku. aa kattukattinde, ammaku tala pagilipoyindi. ugrudaipoyi chetibettamto kottaadu. mamayya! nannoo kottaadu maa naanna' ani nagaratna mannadi.
'ore tammuduu! naa karmaniki meeranta idiavuthe yem laabham! ee telivatakkuva moddu meeku uttaram rayadam enduku cheppu? ammaki, naannakee, maakuu gundelu tarukkupovadam tappa yem laabham undee?
'enduku kottade chinnakkayya?'
'endukaite emira baaboo! nenu poorvajanmalo chesukonna paapam nannu illa baadhistuundi. edho kaaranam. aayana manchiware. oollovaallandariki manche. andukane aayana kottina sangati oollovaallaki teliyagaane navalle tappundanii, nee bavagarivalla tappemi ledanee ee chuttuprakkala vaallu kondaru anukunnaru. nannu gurinchi mee ranukonedi tappu ani vaallatho nenu cheppagalanura! naa karmam.'
'ammani peddamamayya teesukuvacchi digabettagaane, ammani edho ani, naanna koppaddadu mamayya! appannunchi edho oka kopame?'
'ayithe ninnu anta chaavagottadaaniki kaaranam emite?'
'evundi, pandugaku velli pratimagavaanni chusanata. inka emo emo annaru. javaabucheppanu nayana! chepithe appude praanaalu vadulukovali.'
'adaa! sarele!'
'naa thodu! ottu! ore tammuduu! emanna tondarapadatavemo suma! nenu nuyyo goyyo chusukuntaanu!'
'ose akkayya! nee mogudu pasuvu kaani memanta pasuvulu kaamu. janmam ettinanduku ghnaanam kaligina manushyulugaa sancharinchaali. dwipaada pasuvaipovala! chee! vedhavajanmalu. kukka nayam. pandinayam. pellaanni chavagotti aamechaste, mallee pelli chesukoni, kottagaavacchina pellaaniki adugulaku madugulottutaaru maga sanyaasulu, purugujanma lakkayya.'
'ore baaboo neeku kopam vastuundi. nuvvu balankalavadavu. cheyi chesukoni nannathogatipaalu cheyyaku. naa karmam nenu anubhavistaanu gaani, nuvvu intiki vellipo.' u'ose akkayya! nuvvu veari abhiprayam enduku padatavu! nenu baavanu kottalenu. kottagaligivunte atanipani bagane undunu. naaku balam leka kaadu. atti neechapupaniki nenu digalenu.'
aa saayamkaalamunaku veerabhadrarao vachunappatiki padakakurchilo goorchundina baavamaridini juuchi tellaboi 'eppuduvachavoyi bava?' yani prasninchenu.
'madhyaahnam.'
'yem panimeeda?'
'chennapatnam vellabothu mimmalni chuddam ani vachha.'
'alaga! ani lonikiboi 'nagaratnam!' ani koothurni pilichi, enduku vachade mee chinna mamayya?' ani prasninchenu.
nagaratnam gajagajaladipoyinadi. aame kallaneellu tiriginavi. narayanarao grahinchi lonikiboi baavagaarito nitlanenu.
'bava! musugulo guddulata yenduku? nagaratnam vaallammaki teliyakunda pakkayintivaaru yiste, kaardumeeda maayintiki uttaram rasindi. nenu vachanu. nuvvu chaduvukonnavadivi. repu viyyamanda dalachukunnavu. ninnu gurinchi prapancham emanukuntunnado neeku teliyatamledu. bava! mana kutumbaalalo ilantidi ekkadanna undatoyi!'
'naapaddhati anthe. nannemi cheyyamantavu? naaku kopam jaasti, daanni champukundamani prayatnancheste chaavadu. nannemi cheyyamantavu?'
'raatri matladudamule. ippudemi madladaku.'
taanu vaadukonutaku konna vestu andu company vaari enubadi roopaayala khareedugala bangaaru 'keepusek' anu chetigadiyaaramu narayanara veeyabogaa natadu valadani vaarinchinaadu. narayanarao baavagaarini teekshanamgaa juuchi 'bava, nuvvantakantaku chala chitramyina manishivi avutunnavoyi. manam magavallam. aadavaallu neerasulu. ela chusina vaallu mana chetilo unnaaru. manam dayadalachi, aadavaallani manushyulugaa enchaamu. aina vaallu mana drushtilo pasuvulu. anthe. vaallani champina evaruu emanarugada? africa neegrolalle aadavaallu vastuvulekada bava! banisale aadavaallu? ninna monnatidaka arabby, pericia, turky deshaalalo unnatlu, baanisatvam mana desamlo kuudaa undaalanaa manam eerojuna prayatnam cheyavalasindi? bava, nee hrudayam sarvavidhala manchidi. padi mandilo paeru pratishtalu sampaadinchukuntunnava. neekopam antaa yintlo chuupistunnaavugaani, nee paiadhikaari paina chupinchagalava? alaagaithe veyyi reuraayilistaanu bahumati neeku. nee paiadhikaari ninnu kopapadina raani kopam, nee chetilo undi neeku dasivale vangi unna bharya paina enduku vastundi? adhikari paina vachinakopam antaa emayindi? adhi manamu anachi vesukuntamu, champivestamu. aa shakte manam, manakinda vallapatla kuudaa enduku chuupakuudadu? yuga purushudu gaandheemahaatmudu, kraistu, buddhudu manaku bodhachesindi. premakada bava? manam kopam champukuni prema choopinchadamvalana manalanu nammukunna vaaru janmajanmaku manayam daparimita krutagnata chuupistaaru. okariyeda dveshampuuni vaarini himsistuu takkina yavanmandi vishayamlo entha premachuupinaa, adhi krodhaswaroopamu, asatyamuu avutundi suma! krodham ravadam, manalo pasutvam inka chavaledanedaniki suuchana. neekanna chaduvu raani yanadivadu goppe!
'nenu upanyaasam istunnaanu ani anukuntavemo? prapanchamlo andarikee ilanti vishayaanni gurinche nenu upanyaasam ivvalasivastundaa bava?
'bava! nannu baga eruguduvugadaa? maamayyagaaruu, attayyagaaruu ee vishayamlone neetho kalaham pettukunnaru. maa vaallandaruu dukkhistunnaru. neemanassumattuku neeku bagunda? nenu chinnavanne! ayithe neekuu naakuu unna chanuvunubatti cheppaanu.
'aadadi ellaga debbalu padutundi. edirinchaledu. adhi pativratalaku dharmam. sahajam. kaani, vaalluu mana thotivaallu ani aalochinchaali. nenu ninnu vedukonedinte.'
yu ( 22 )
naadii bharam
baavamaridi maatalu vinnakoladii veerabhadraraavuku kopamu, naa venuka lajjayu, naa venuka vishaadamu kaliginadi. atadu maarumaataadaledu. athani kannula neeru tiriginadi. intalo gopamuvacchinadi. marala napukonnadu. taanicchina yupanyaasamunaku baavagaariki gopamuvachhunani narayanara vanukonnadu. andukai yemi cheppavalayuna yani yaata dalochinchuchundenu.
lopala satyavati yedi yetlaguno yani lona gajagaja vanakipovuchu, satvaramuga vantachesenu. baavamaradu liruvuru kaallukadigikoni bhojanamula mundu goorchundiri. veerabhadraraavunaku bhojanamu sahinchaledu. narayanara vadi chuuchi 'bava! nuvvu santoshamugaa bhojanamu cheyyi. lekapothe naaku annam vantapattadu' anenu. u bhojanamulainavenuka veerabhadrarao narayanaraonu 'mee akkayyanu mee yintiki teesukeltava?' ani prasninchenu.
'ademiti bava! rendurojulegaa ayindi maa akkayyavachi! tarvaata yedonelalo teesukedtaamu. anni rivaajulu tappinchaali ani maa amma gaarantune unnaaru. puritiki rajamandri teesukellaalani unnadi. emantavu? nee yishtam ayithe maavaalla yintiki teesukuveltam. lekapothe aaspatrilovunchi akkada purudupostam. lekapothe nenu chennapattanam teesukoni vellipotaanu. aalochinchuko, amma vaalluu vastaaru.'
veerabhadraraavuku daanenduku dana yillalini kottinado tellamainadi. jameendaarugaaruvchi pilichinaadu. jameendaaru veerabhadraraavugaarini bampudani diputicalekelatu nadiginaadu. diputicalekelatu veerabhadraraavugaarini deesikonipovachhunaniya danaku paramasantoshamaniyu veerabhadrarao aafiisulo kella manchi gumastayaniyu daanunu bramoshanuku vraasinaananiyu jeppinadu. veerabhadrarao vellavalenaniyunnanu kalektarugaariki mukhyamagu banulundutache, makangumasta veerabhadrarao tappa ninkokaru panikiraarani yayanaku thochi veerabhadrunitho neevuvundi 'nee bhaaryanu billanu bampu' mani cheppinaaru. veerabhadrarao cheyunadileka, nittoorpulatho, hrudayamuna jhanjaamaarutamuto, bhaaryanu goothunu jameendaarugaarito bampinadu. jameendaarugaaru tana motaru tholuvaanitho mundu koorchundi, satyavatini, komartenu venuka gooruchundabetti, tana kaarulo rajamahendravaramunaku teesikoni vellipoyinaadu.
jameendaaru gaaru peddalu, poojyulu ani taanerugunu. verutalampulu dalanchuta hainyamaniyu nerungunu. panduga naalugurojulu veerabhadraraavanubhavinchi yamalokamu. entamandi parapurushulu jameendaarugaari yintiki vachedaro? bharya vaarini chuchunemo? vaaru teripara bhaaryanu juchedaru kaabolu. idivarakeppadu bhaaryanu buttintiki pampinanu danuguda vachi, tanatho deesikonipovuvadu. pandaganaa detlayina daanu rajamahendravaramu povalayunani yenniyovidhamula brayatninchinaadu. kaani diputicalekelatu roppukonaledu.
intiki tana bhaaryanu peddabaavagaaru sriramamurthy teesikonivacchi digabettutatodane bhaaryapai mandipadinaadu.
'nuvvu dourbhaagyuraalivi! nuvvu peddapuram saanidaanikanna neechuraalivi. aapalamgaa parugettutaavuu! nee manassu chedumanassu kakapothe nuvvala tayaravutava? neechapumunda! akkada yendaraku uttaraalu rasavo...' itlu vinagudani, vraayaguudani, yuchcharimparaani karumata lannadu. veethilo kaatlaadu noorakukkayaipoyinaadu. u nedu veerabhadraraavuku dana naichyamantayu ganulakattinadi. satyavati tanaku chesinaseva, yame prema, yame mettani hrudayamu jnaptiki vachinadi. marala nanumaanapu bisachamu peedinchinadi. bharya yevaro yokanini preminchuchunnadani kaadu, tannu maatramu preminchutaledani yaatani bhavamu.
narayanarao rendurojulakkada nundi veerabhadraraavuku vedaantamu bodhinchinaadu. itara desamulalo, streelanu juuchu vidha muggadinchinaadu. streelanu poorvamunundiyu bhaaratheeyulu gowravinchuchundi rannadu.
'bava! manaku stree lentha gouravaneeyuloyi! mana naagarikatanu, mana gowravanni, mana neetini, mana jaatini kaapaaduchunnadi aadavaallooyi bava. khadgatikkananu jnaptiki techuko. rudramadevini, tarigonda venkamambanu, molla modalaguveeravanitalanu smarinchuko! maanchaala bhartakorakai tapassu chesi, bharta bogandaani valalo badithe, bhartanu kapadumani daivamunu dhyaaninchi, bhartapaadaalu smarinchi smarinchi untuu unnappudu, balachandrudu yuddhaaniki anugna adagadaaniki maanchaaladaggaraku vaste, maanchaala kattinichi yuddhaaniki pampi, bharta veeramaranam pondite taanu sahagamanam chesindi. mallammadevi charitra teliyadu bava neeku?'
konniganta laatani bogadinaadu. 'nee hrudayam chala manchidi bava! nuvvendaraku upakaaram cheyyadam nee neraganu! neeboti manishi maa sahaya niraakaranamlo jerithe goppa nayakudavu avuduvu. nee hrudayamu ee udyogamlo cheradamvalla yilla paadayindi. kaani yilanti udyogaalalo undi tama jeevitaalanu nyaayamaargaanni nadipe mahaanubhaavulunnu unnaarani yippativaraku prajalu cheppukovatam ledatoyi?'
marunadu narayanarao bavamaradikada selavu puchukuni, akkagaariki dandriyichina iruvadi roopaayalu setha betti kottapeta vedali poinadu.
tallitho sangatulanniyu jeppi taanu tana bavamaradi manassunu koddi nelalalo maarchagalanani dhairyamu cheppenu.
'nayana, nuvvala antavu. evaru marchagalarura aa karkotakudi manassu! allage kulli kulli krusinchi, satyam e nuyyo goyyo chuuchu kontundira nayana!'
'adikaadu amma! nuvvala kungipota venduke? daani baadha tappinchadam naadi bharam. atanu ee pattu naa chinnakkayyanu kashtapettada, nenu velli athani yintidaggira nirasanavratam chestaanu. daanivalla aatani manasu puurtigaa karugutundi. u
a i u nhamama u u kya
chennapattanamunaku brayaanamai, raadhaakrushnayyataagaaru thodara, nattavaarintiki narayanarao madhyaahnamunaku jerukonenu. jameendaarugaaru tanayalludu vachutaku mudamandi, yalluni ghnaathiyagu taatagaari naparimita gouravamonarchi tama santoshamunu velibuchi naalugurojulu tama yintikada nundavalayunani balavantaparachiri. kaani raadhaakrushnayyagaaru tanaku jalakaryamu lunnavaniyu, daanu tvaritamuga juttamula nandara juuchi yintiki bovalayu naniyu jeppinaaru.
narayanara vaaraatri meyilumeeda chennapattanamunaku brayaanamai povuta yaginadi. jameendaarugaaru mariyu balavantamu pettutache raadhaakrushnayyagaaru marusatidinamantayu nachatane yundiri. jameendaarugaaru vaariki velagala yudupulu bhaktito samarpinchinaaru. vaarunu saaradaku noka vendigandhapuginne aasiirvaadamutoe chetanidi, tama naaraayanunaku tagina bhaaryayani santoshinchinaadu. lakshmeepati yintiki boi chuuchivachi, motarubassumida marunadu raadhaakrushnayyagaaru draakshaaraamamu vedali poiri.
jaganmohanudu raadhaakrushnayyagaaru vellinappatinundiyu naayana goorchi saaradakada, naavenuka tana menattakada helana praarambhinchenu.
'mamayya gaariki matipoyinattundi. nanarakamu adivimanushyulni aayana gowravamu chestuvuntaaru.'
'entha musaliwado aayana bava!'
'naaku chuste bhayamuvesindi. aa musali mee aayana taatatagaaduu?'
'anukunnaru.'
'mee aayanaa, aa musalivaaduu kalisi nunchunte peddakotii chinnakotila unnaaru. nenu navvupattalekapoyanu saaradaa! hahaha.'
saarada matladaledu. jameendaarini tana menalluni juuchi,
'neevu polchina polika sarigaa saripoyinadoyi!' yannadi.
aanaadu jameendaarugaari chuttamulalo narayanarao kutumbamunu goorchi chitra vichitra sambhaashana bayalvedalinadi. velaakolamulu, vekkirintalatoe virugabadinaaru. u aa saayankaalamu jaganmohanudu saaradakadaku jeri 'saaradaa! thotaloki shikaaruvedadaamu, raa!' ani adigenu. aaroju punnama. aashwayuja puurnima aanandakallolini. neelamulu dhavalamulunagu saaradaajyotsnalu meegadatarakalai, madhurasheeratarangamulai yubikipovunu.
saarada valleyani thotaloniki bayaluderinadi. aa baalaku youvanamu naanaatiki poovunaku davivale jeruchunnadi. aamenu soundaryamu vennelavale naavarinchiyunnadi.
poovuthotaloni sourabhamu, disala naavarinchiyunna pandu vennelalu saaradaasoundaryamulo leenamaipoyinavi.
saaradanu salabhamunu chuuchu goulivale jaganmohanudu teripara chuuchuchu, venuka nadachuchu naa balika noka vedikakadaku gonipoyenu. sugandhamulagu vaedineella snaanamaacharinchi, paamukubusamuvanti glasgomallu panchagatti, atti lalchiyethodigi, 'kuutikuura' podi dehamella naladi ghama ghamamanuchu, jareepuuvu butedaripanichesina mukhamal paadarakshalu dharinchi tellanidehamu vennelalo talukulada, prakkane nadachu jaganmohanuni juchuchu saarada mugdhuraalai poyinadi. jaganmohanu daameku navamannathuni vale kanpattinaadu. aa balakuni bendli chesikoniyundina nentha chakkaga nundedido ani aame nittoorpupuchinadi. chinnatanamunundiyu daama naatanine preminchinaanani yame yappudanukonnadi. 'preminchuta' yanu vishaya maameku navalalavalana teliyunugadaa. pratibaalikayu nevarineni purushuni preminchunugadaa . premaleni purushuni bendlichesikoninacho naame gatiyetlu? tana tandrigaaratti premaku dannedasesi verokarikicchi vivaahamonarinchuta tana duradrushtamugadaa! taanu jadivina pekku navalalalo kathaanaayakulaku naayikanicchi vivaahamucheyaka tallidandrulandaru nitle yitarula kicchutaku brayatninchinaaru.
'saaradaa! amity aalochistunnavu? idivaraku neeraktam pravahinchadame paiki kanabadutundi anukunnaanu. ippudu nee alochanalukuda kanipistunnaayi pria!'
'emi ledu bava!'
'saaradaa! nee andam naa andam kalisipothe entha bagundunu! nenu neebharta naiyunte roojoo neepaadaaladaggara kuuchuni ninnu premistuuundunu.'
saarada matladaledu kaani yame hrudayamu jaganmohanu dunna maataku santoshamuche bongipoyinadi. u saarada naatadu daggarakujerichi yaamechuttu cheyivaichi, yame momu paiketti tamitho muddugonabovuchunda, kesavachandrarao gabagaba nachatiki, baruvetti vachi 'chinnakka, naannagaaru neekosam chustunnaru' annadu.
kesavachandrarao maata vinabadutatodane saaradaa jaganmohanu liruvuru nulikipadinaaru. jaganmohanudu tana cheyi saaradachuttunundi teesivesi, dooramunaku jariginadu. saaradayu gabukkunalechi, tvaritamuga loniki vedalipoyinadi.
jaganmohanu dachatane yontariyai koorchundenu. abba! yee pisaachibaalakudu samayaniki daaparinchuchunnaadu. taanu jameendarubidda yayyu veeniki naa vedhavapalleturi moddante inta prema yemiti? aa tandripolika tagalabadindi kaabolu. 'nimishamlo jaaripoyinadi. inkoka chitikalo naamenu muddugoniyunduvade. eppatikaina tanade saarada!'
saarada loniki bovunappatiki jameendaarugaa roka padukakurcheepai nadhivasinchi yeveni vaartaapatrikala jaduvukonuchu, saarada vachuta juuchi, yaamenu daggaraku lagikoni 'ekkadaku vellavamma' yani prasninchenu.
'thotaloniki naannagaaruu.'
'jaganmohanudu ninnu kottaboyadu ani tammudu cheppademitamma?'
kesavachandrudu tandrikadakuboyi tandrigaari chetimeeda renduchetulu vaichi tandri mogamuchuchi, 'aa! baava saaradanu daggiragaa teesikoni kottaboyadu. adhi kitikeeloonchi chuuchaanu. rangammanu kanukkondi naannagaaruu!' jevurinchina momutho palikinadu.
jameendaarugaaru kumaarunetti yodilo koorchundabettukoni, kaugilinchukoni, krindiki dimpivesenu.
'ammayee! jaganmohanarao thotalo nunnada!' yani yadigenu.
'avunu naannagaaruu. nenuu bava thotaloki vellaam. adichuchi baabu baava nannu kottunnadu anukunnadu kaabolu.'
'adele! lekapothe emiti kaani, nuvvu lonikivellu talli! baaboo nuvvu buvvatinnava? ninnu evaruu padukobettaledu? talli, baabuku nuvvu jaganmohanunitho matladatame ishtamledu.'
saarada marala vachunemo yani jaganmohanu dachatane koorchundi yundenu. entakunu naame rakundutayu, bhojanamuveladanuka nachatane eyundenu. saaradachuttu cheyivesinappu datani kannu learipadinavi. kaayamu mohavesamuche vanakipoyinadi. aa vanakantayu nemmadinchukonuchu saarada yandamunu goorchi talapoyuchu naa jameendaaru datulane yalochanaparudaipoyinada. venuka vijayanagaramulo manohariyanu vaeshyatho daanu salipina creedalanniyu naatani smrutipathambunaku vachinavi. aa pilla kannerikamunaku lakshaadhikaaru lanekulu dhanamichedamannanu, vaarandaru samarpana chesedamanna rokhkamukanna minnagaa taanarpimpa neeyakonenu. daane kannerikamuchesi, yaa raatri daananubhavinchina mahadaanandamu smarinchukonuchu, saarada tana kaugili jerinacho nantakanna nekkuva santoshamu bonduvaadanugadaa yani, talanchikoni yussurumaniyenu.
jameendaarugaaru tana komarte saarada jaganmohanunitho nekkuva chanuvu cheyaraadani yoohinchukoni saaradanu juuchi 'amma nuvvu jaganmohanaraotho nanta chanuvugaa nundakudadu. nuvveemadhya chaduvutagginchi natlunnadi. ee yedu tappaka skoolu fainalu pareekshalo neggalisuma. mee guruvugaaritho inka jaagrattagaa cheppamani cheptaanu. sare, lopaliki vellu' ani cheppinaaru.
saarada tellapoyi nemmadinchukoni 'bagane chaduvukuntunnanandi naannagaaruu! tappakunda pareekshalalo neggutaanani dhairyamgaa vundi' ani jawabu cheppinadi. aame kannulalo neelano neerutiriginadi.
jaganmohanarao baava tannu preminchuchunnadani tandri grahinchi nademo yani yame konchemu bhayapadinadi. aame maatalo chuupuloo nirmalatvamu pradyotamaguchunnadi. aame hrudayamu nishkalushamu. oka nimeshamu tanayanu deekshnamugaa juuchi yaameku deliyakundagane kanulu valchi komaritanu daggaraku deesikoni, yame shirambu moorkoni muddidukonenu. saarada loniki vedalipoyinadi.
jaganmohanu dantakantaku nathogatilo padipovuchunnadaniyu, vijayanagaramulo kondaru vaarakaantalatoe digambarudayi yoka ganika gruhambuna jalakreedalu salipinaadaniyu, jameendaareevalanavchina raabadichaalaka dinadinamu velakuvelappucheyuchuna, uratianu saangatyamuna vaariki dhanamu dochipuchuchunnadani jameendaaru gaariki aspashtamaina vaartalu vinavachinavi.
rendava baavagaaragu narayanarao tanaku katha cheppachunnatlu kala ganuchu kumararaja kesavachandrarao niduragurinadu.
narayanudu raatri railulo velluchunnadu. evegamu! vegamu! railu sangeetamu paduna! okokkappudu railu taalamu veyuchunnatlu tanaku thochunu. entha chitramo? taka taka taka taka. saarada merapuvalematrame thochinadi. narayanudu paadukonnaadu.
oho kavitwama, neevu vishwamohinivi. shivuni damarukamuna janinchitiva?
'a i u nhamama u u kya.'
ee railuchakramula chappudu andundiye janinchinadaa?
'srivanigirija schiraya dadhatho vakshomukhajeshuye.'
kavitvamu sarvakalaaswaroopamu. kavitvamu vishwaswaroopamu. sarva srushtyaatmakamu. aiunrik. taka taka taka taka. aatadu nidragurinadu.
"https://te.wikisource.org/w/index.php?title=నారాయణరావు_(నవల)/ద్వితీయ_భాగము&oldid=262921" nundi velikiteesaaru