ఆ కలకూజితం దానికదే పాటా కాదు, సంగీతమూ కాదు. కాని, “స” స్వరాన్ని నిర్వచించే ధ్వని అది. ఆ తరవాతి ఆరు స్వరాలకూ అదే ఆధారం. ఆరు స్వరాలకు జన్మనిస్తుంది కాబట్టి దాన్ని షడ్జమం అంటారు.
సరే, ఆ వాన కురిసీ, కాస్త ఎండ మెరిసే వేళలో ఏడు రంగుల హరివిల్లుని చూడండి. కచ్చితంగా అప్పుడే మయూర స్వరాన్నీ వినండి.
ఏదైనా ఒక ధ్వనిని రంగుల భాషలో అర్థం చేసుకోగలమా? అర్థం చేసుకోగలిగితే ఆ రంగులు ఎలా వుంటాయి? అదీ సంగీత ధ్వని అయితే… మరీ ముఖ్యంగా సప్తస్వరాలను ఈ రంగుల భాషలోకి తర్జుమా చేస్తే, ఎలా వుంటుంది? ఈ అన్వేషణ నన్ను “సుస్వరం” వైపు తీసుకు వచ్చింది. రసోద్వేగం ఏ కళనైనా బంధించే అంతః సూత్రం. ఇంతకుముందు “మోహనం”లో నవరసాలకు రంగుల భాష ఇచ్చే ప్రయత్నం చేశాను. ఇప్పుడు సప్తస్వరాలు!
సంగీతానికీ చిత్రకళకీ మధ్య ఈ అనుబంధం నేను కనిపెట్టింది కాదు; పదహారో శతాబ్దిలో పేరు పొందిన రాగమాల చిత్రాలు వివిధ రాగాలకు చిత్రరూపమే. రాగమాల ఒక సంప్రదాయం. పహడీ రాగమాల, రాజ్ పుత్ రాగమాల, దక్కన్ రాగమాల, మొఘల్ రాగమాల వీటిల్లో కొన్ని మాత్రమే. ఈ చిత్రాల్లో ఒక్కో రాగమూ ఒక రంగుగా, ఒక మనోభావంగా, ఒక కథన కవితగా రూపు తీసుకుంది. అలాగే, ఆ రాగ సమయమూ, తరుణం కూడా అందులో చిత్రితమయ్యాయి. కేవలం భైరవం, దీపిక, శ్రీ, మాల్ఖోస్, హిందోళం వంటి ఆరు రాగాలకే పరిమితం కాకుండా, ఆ రాగాల వారసత్వాన్ని – రాగిణులు, రాగపుత్రులు, పుత్రికలను- కూడా ఇవి ప్రతిబింబించాయి. అలాంటప్పుడు ఆ చిత్రాల్లో రసోద్వేగాలు, ఆలోచనాత్మక కథనం వ్యక్తం కావడం ఆశ్చర్యమేమీ కాదు మరి!
1960లలో ఎమ్మెఫ్ హుస్సేన్ రాగమాల సంప్రదాయంలో గీసిన చిత్రాల గురించి కూడా చెప్పుకోవాలి. తనదైన శైలిలో ఎమ్మెఫ్ చేసిన ప్రయోగాలు అవి. ఇదే ధోరణిలో అందరి దృష్టినీ ఆకట్టుకున్న మరో ప్రయోగం: 1988 లో ముంబై టాటా థియేటర్లో భీమ్ సేన్ జోషి- ఎమ్మెఫ్ హుసేన్ చేసిన సంగీత-చిత్ర జుగల్ బందీ. భీమ్ సేన్ జోషి రాగ గుజరీ తోడి, మియా కి తోడీ, జౌన్ పురీ పాడుతున్నప్పుడు ఎమ్మెఫ్ ఆరడుగుల కాన్వాస్ మీద వాటికి నైరూప్య చిత్ర రూపం ఇచ్చాడు.
అలాగే, శృతి పత్రికలో సుందరం భరద్వాజ్ సంగీతమూ, పురాగాథలని కలిపి చేసిన చిత్ర రచనలు కూడా విశేషమైనవే. ముఖ్యంగా మేలకర్తల కాలెండర్, సంగీత త్రయం చిత్రాలూ చాలా పాపులర్ అయ్యాయి. ఆయన చిత్రాలు చూస్తున్నప్పుడు, నాకు ప్రాచీన ఆలయ శిల్ప రీతులూ, అజంతా కుడ్య చిత్రాల ప్రభావం కనిపిస్తుంది.
అయితే, సంగీతం పెయింటింగ్స్ మరీ అంత పాపులర్ కాదు. సంగీతం కళ మాత్రమే కాదు, శాస్త్రం కూడా. అలాంటి సంగీతాన్ని పెయింటింగ్ లోకి అనువదించడం సాహసం- ఆలోచనతో నిండుకున్న సాహసం. అందుకే, “సుస్వరం” సిరీస్ వెనక చాలా ఆలోచించాల్సి వచ్చింది. నాకు కర్నాటక రాగాల కంటే, హిందుస్తానీకి సంబంధించి మౌలిక పరిచయం ఎక్కువ కాబట్టి, నేను హిందుస్తానీ రాగాలకే పరిమితమవుతున్నాను. ప్రతి స్వరాన్నీ దాని పునాదిలోకి వెళ్లి ఆలోచిస్తూ గడపడం వల్ల ఈ సాహసయాత్ర కొంచెం తేలిక పడింది.
సరిగమ పదని…ఈ ఒక్కో శుద్ధ స్వరం నిజానికి ఒక జంతు స్వరం. ఒక్కో రాగంలో ఒక వాది అంటే dominant note వుంటుంది. రాగంలో ఈ వాది స్వరం ఎక్కువ పునరుక్తి అవుతూ వుంటుంది. దాన్ని జీవస్వరం అనీ అంటారు. రాగ సమయం కూడా వాదిస్వరంతో ముడిపడి వుంటుంది. ఉదాహరణకు వాదిస్వరం సప్తకంలోని పూర్వాంగమైతే, అంటే సరిగమ అయితే, ఈ పూర్వాంగ వాదిస్వరాల సమయం మధ్యాన్నం పన్నెండు నించి రాత్రి పన్నెండు వరకు –యిలా నా పెయింటింగ్స్ లో ఈ ధ్వని వెనక వున్న ప్రతీకాత్మకతని – ఒక స్వరానికి నిర్దిష్టమైన రాగమూ, ఆ రాగానికి నిర్దేశించిన సమయమూ, రుతువూ – వీటిని నేను ప్రధానంగా తీసుకున్నాను.
aa kalakuujitam daanikade pata kaadu, sangeetamuu kaadu. kaani, esai swaraanni nirvachinche dhwani adhi. aa taravaati aaru swaraalakuu adhe aadhaaram. aaru swaraalaku janmanistundi kabatti daanni shadjamam antaaru.
sare, aa vaana kurisi, kaasta enda merise vaelaloo edu rangula harivilluni chudandi. kachitamgaa appude mayura swaraannii vinandi.
edaina oka dhwanini rangula bhashalo artham chesukogalama? artham chesukogaligite aa rangulu ela vuntaayi? adhee sangeeta dhwani ayite mari mukhyamgaa saptaswaraalanu ee rangula bhashaloki tarjuma cheste, ela vuntundi? ee anveshana nannu cesuswarim vaipu teesuku vachindi. rasodvegam e kalanaina bandhinche antah suutram. intakumundu emohanamlo navarasalaku rangula bhasha iche prayatnam cheshaanu. ippudu saptaswaraalu!
sangeetaanikee chitrakalakee madhya ee anubandham nenu kanipettindi kaadu; padahaaro sataabdilo paeru pondina ragamala chitraalu vividha raagaalaku chitraroopame. ragamala oka sampradaayam. pahadii ragamala, raj puth ragamala, dakkan ragamala, moghal ragamala veetillo konni matrame. ee chitraallo okko raagamuu oka rangugaa, oka manobhaavamgaa, oka kathana kavitagaa roopu teesukundi. alaage, aa raaga samayamuu, tarunam kuudaa andulo chitritamayyaayi. kevalam bhairavam, deepika, shree, malkhos, hindolam vanti aaru ragalake parimitam kakunda, aa raagaala vaarasatvaanni – raaginulu, raagaputrulu, putrikalanu- kuudaa ivi pratibimbimchaayi. alantappudu aa chitraallo rasodvegalu, aalochanaatmaka kathanam vyaktam kaavadam aascharyamemi kaadu mari!
1960lalo emmeph hussen ragamala sampradaayamlo geesina chitraala gurinchi kuudaa cheppukovali. tanadaina saililo emmeph chesina prayogaalu avi. ide dhoranilo andari drushtinee aakattukunna maro prayogam: 1988 loo mumbai tata theaterlo bheem saen joshi- emmeph husen chesina sangeeta-chitra jugal bandee. bheem saen joshi raaga gujari thodi, mia ki thodii, jaun puri paadutunnappudu emmeph aaradugula conwas meeda vaatiki nairoopya chitra roopam ichadu.
alaage, shruthi patrikalo sundaram bharadwaj sangeetamuu, puraagaathalani kalipi chesina chitra rachanalu kuudaa visheshamainave. mukhyamgaa melakartala calender, sangeeta trayam chitraaluu chala papular ayyai. aayana chitraalu chustunnappudu, naaku praacheena aalaya shilpa reetuluu, ajanta kudya chitraala prabhaavam kanipistundi.
ayithe, sangeetam paintings mari anta papular kaadu. sangeetam kala matrame kaadu, saastram kuudaa. alanti sangeetaanni painting loki anuvadinchadam saahasam- aalochanatho nindukunna saahasam. anduke, cesuswarim siries venaka chala alochinchalsi vachindi. naaku karnataka raagaala kante, hindustaaneeki sambandhinchi moulika parichayam ekkuva kabatti, nenu hindustaanii ragalake parimitamavutunnaanu. prati swaraannii daani punaadiloki velli aalochistuu gadapadam valla ee saahasayaatra konchem telika padindi.
sarigama padanie okko suddha swaram nijaaniki oka jantu swaram. okko raagamlo oka vaadi ante dominant note vuntundi. raagamlo ee vaadi swaram ekkuva punarukti avutuu vuntundi. daanni jeevaswaram any antaaru. raaga samayam kuudaa vaadiswaramtho mudipadi vuntundi. udaaharanaku vaadiswaram saptakamloni puurvaangamaitee, ante sarigama ayithe, ee puurvaamga vaadiswaraala samayam madhyaannam pannendu ninchi raatri pannendu varaku –yila naa paintings loo ee dhwani venaka vunna prateekaatmakatani – oka swaraaniki nirdishtamaina raagamuu, aa raagaaniki nirdesinchina samayamuu, rutuvuu – veetini nenu pradhaanamgaa teesukunnaanu.