(అక్బరు నుండి దారిమార్పు చెందింది)
జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్ అక్బర్ ('అక్బర్ ద గ్రేట్ గా కూడా ప్రసిద్దుడు) (జననం 1542 అక్టోబరు 15 - మరణం 1605 అక్టోబర్ 27).[1][2] అక్బరు 1556 నుండి తాను మరణించినంతవరకు మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి చక్రవర్తిగా ఉన్నాడు. ఆయన బాల్యనామం బద్రుద్దీన్ ముహమ్మదు అక్బరు. తరువాత అతని పేరు జలాలుద్దీన్ మొహమ్మదు అక్బరుగా మార్చబడింది. అతను పుట్టిన తేదీ ఆధికారికంగా 1542 అక్టోబర్ 15 కి మార్చబడింది. నాసీరుద్దీన్ హుమాయున్ కుమారుడు అయిన ఇతడు తన తండ్రి తదనంతరం మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని 1556 నుండి 1605 వరకు పాలించాడు. మొఘల్ రాజవంశం స్థాపకుడైన బాబర్ మనుమడు. 1605 లో అతను మరణించే సమయానికి మొఘల్ సామ్రాజ్యం దాదాపుగా 35 లక్షల చదరపు కిలోమీటర్లు వరకు వ్యాపించి ఉంది.[ఉల్లేఖన అవసరం]
(1542-11-23) 1542 నవంబరు 23
1605 అక్టోబరు 27 (1605-10-27)(వయసు 63)
భారతదేశ మొఘలు సాంరాజ్యం ఒక బలమైన స్థిరమైన ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసింది. ఇది వ్యాపార విస్తరణకు దారితీసి సరికొత్త సంస్కృతిక పోషణకు అవకాశం ఇచ్చింది. అక్బరు స్వయంగా కళ, సంస్కృతికి పోషకుడు. ఆయన్ సాహిత్య అభిలాషతో పలువురు పండితులు, అనువాదకులు, కళాకారులు, కాల్గీస్టర్లు, లేఖకులు, బుక్ బైడర్ల సిబ్బంది సాయంతో సంస్కృత, ఉర్దూ, పర్షియా, గ్రీకు, లాటిన్, అరబిక్, కాశ్మీరీ భాషలలో వ్రాసిన 24,000 సంపుటాల గ్రంథాలను రూపొందించారు. మూడు తనకు తానుగా జాబితా తయారు చేసి గ్రంధాలను మూడు ప్రధాన విభాగాలుగా చేశాడు.[11] అక్బరు ఫతేపూర్ సిక్రీ గ్రంధాలయంలో మహిళలకు ప్రత్యేక విభాగం ఏర్పాటు చేయించాడు.[12] అతను ముస్లింలకు, హిందువులకు విద్యాభివృద్ధి కొరకు పాఠశాలలను స్థాపించాచని ఆదేశించాడు. ఆయన పుస్తక ముఖచిత్రాలను కూడా అధిక కళాత్మకంగా తయారుచేయడాన్ని ప్రోత్సహించాడు.[11]ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న పలు మతాలకు చెందిన పవిత్ర వ్యక్తులు, కవులు, వాస్తుశిల్పుల, కళాకారులు అక్బరు సభను అలకరించి శాస్త్రాధ్యయనం, చర్చలు సాగించేవారు. ఢిల్లీ, ఆగ్రా, ఫతేపూర్ సిక్రీలలోని అక్బరు సభలు కళలకు, అధ్యయనాలకు అభ్యాస కేంద్రాలుగా మారాయి. పెర్సో-ఇస్లామిక్ సంస్కృతి దేశీయ భారతీయ సాంస్కృతిక అంశాలతో విలీనం చేయడం ప్రారంభమైంది. ప్రత్యేకమైన ఇండో-పర్షియన్ సంస్కృతిగా మొఘల్ శైలి కళలు, చిత్రలేఖనం, వాస్తుశిల్పం రూపొందించబడింది. ఆయన తన సామ్రాజ్యంలో మతపరమైన ఐక్యతను తీసుకురావాలనే ఆశతో ఇస్లాం, హిందూమతం విశ్వాసాల సమ్మిశ్రమంగా అక్బర్ దిన్-ఇ-ఇలాహి (హిందూ, క్రైస్తవ విశ్వాసాల సమ్మిశ్రమంగా జొరాస్ట్రియనిజం రూపొందినట్లు) మతం స్థాపించాడు. ఒక సరళమైన సంస్కృతి, దృక్పథంలో అక్బరును ప్రవక్తగా కేంద్రీకృతం చేసింది. అందు కొరకు ఆయన ఉలేమా, సాంప్రదాయ ముస్లింల ఆగ్రహాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. అక్బరు ఒక ప్రవక్త అని చాలామంది నమ్మేవారు. అక్బరు అభిమానపాత్రుడైన బీర్బలు ఈ మిశ్రమమైన మతాన్ని అనుసరించాడు.[ఉల్లేఖన అవసరం]
3.8 బలూచి స్థానులో కొన్ని భూభాగాల ఆక్రమణ
3.9 దక్కను సుల్తానులు
3.10 సఫావిదు, కాందహారు
తన సోదరుడు హుమాయున్ మీద ఉన్న ప్రేమలో కారణంగా తొమ్మిది సంవత్సరాల కుమార్తె రుక్యాయ సుల్తాన్ బేగంతో తన కుమారుడు అక్బరు నిశ్చితార్ధం జరిపించాడు. గజ్ని ప్రావింసులో వైస్రాయిగా అక్బరూ మొట్టమొదటగా గజ్ని విభాగానికి వైశ్రాయిగా నియమించిన కొంతకాలం తరువాత కాబూలులో వారి నిశ్చితార్ధం జరిగింది.[17] రాజకుటుంబ దంపతులకు హుమాయూను సంపద, సైన్యం ఇచ్చి హిందాల్, గజ్నిలను జాగీరులుగా ఇచ్చాడు. హిండాల్ జాగిర్లో ఒకటి అతని మేనల్లుడు అక్బరుకు ఇవ్వబడింది. జాగీరుకు అక్బరు వైస్రాయిగా నియమించబడ్డాడు. తరువాత ఆయన మామయ్య సైన్యం మీద ఆధిపత్యం కూడా ఇవ్వబడింది.[18] 14 ఏళ్ల వయసులో పంజాబులోని జలంధరులో అక్బరుకు రుకయా బేగంతో వివాహం జరిపించబడింది.[19] ఆమె తన మొదటి భార్య, ముఖ్య భార్యగా ప్రాధాన్యత వహించింది.[20][3]
ఇస్లాం షా (షేర్ ఖాన్ సూరి కొడుకు) వారసులలో ఏర్పడిన గందరగోళం తరువాత 1555లో హుమాయున్ తన పర్షియన్ మిత్రుడు మొదటి షాహ్ తహమస్ అందించిన పాక్షిక సైనిక సహాయంతో తిరిగి ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తరువాత కొన్ని నెలలలోనే హుమాయున్ మరణించాడు. అక్బరు సింహాసనాన్ని అధిష్టించే వరకుబైరం ఖాన్ తెలివిగా హుమాయున్ మరణ వార్తను దాచివేసాడు. మొఘలు సింహాసనాన్ని తిరిగి దక్కించుకునేందుకు సికందర్ షా జరుపుతున్న యుద్ధం మధ్యలో 1556 ఫిబ్రవరి 14 (గ్రెగోరియన్ ఫిబ్రవరి 24న) అక్బరు తన తండ్రి వారసత్వాన్ని అందుకుని అధికారపీఠాన్ని అధిష్టించాడు. కలనూరు ( గుర్దాస్పూరు, పంజాబు ప్రాంతం )లో 13 ఏళ్ళ వయస్సులో అక్బరు ఒక బంగారు వస్త్రాన్ని, ముదురు తలపాగాను ధరించి కొత్తగా నిర్మించిన వేదికపై కూర్చున్నాడు. ఆ వేదిక ఇప్పటికీ ఉన్నది.[21] షహన్షఃగా (పర్షియన్ భాషలో రాజులకు రాజు) అధికారికంగా ప్రకటించబడ్డాడు. ఇప్పటికీ అక్బరు కాలంలో కట్టిన మసీదును ప్రార్థన జరిపిన ప్రదేశాన్ని దర్శించవచ్చు.
భారత ఉపఖండంలో మొఘల్ పాలనను పటిష్టపరిచిన అజేయమైన సైనిక పోరాటాల చరిత్రతో అఖ్బరుకు ప్రజలు "ది గ్రేట్" అనే పేరు పెట్టారు. [22]అసాధారణ విజయాలతో ఈ సైనిక శక్తి అధికారం ఆధారంగా అక్బరు సమర్థవంతమైన సంస్థాగతంగా మొఘలు సైన్యాలను అభివృద్ధిపరిచాడు.[23] అక్బరు సమయంలో మొఘలు అధికారాన్ని అదుపులో ఉంచడానికి నిర్వహించిన మన్సాబాదారీ వ్యవస్థ ప్రశంసలు పొందింది. ఈ వ్యవస్థ మొఘలు సామ్రాజ్యం చివరలో కొంత మార్పులతో కొనసాగింది. కాని అతని వారసుల పాలనలో క్రమక్రమంగా బలహీనపడింది.[23]సంస్థాగత సంస్కరణలు ఫిరంగులు, కోటలు, ఏనుగుల ఉపయోగంలో నూతన వ్యూహాలు చోటుచేసుకున్నాయి.[22] అక్బర్ కూడా మ్యాచ్లాక్ తుపాకీల తయారీలో ఆసక్తిని పెంచుకున్నాడు. వివిధ పోరాటాల సమయంలో వాటిని సమర్థవంతంగా ఉపయోగించాడు. అతను ఒట్టోమన్ల సహాయంతో ఎక్కువగా యూరోపియన్లు, ముఖ్యంగా పోర్చుగీసు, ఇటాలియన్ల, తుపాకీలను, ఫిరంగులను సేకరించాడు.[24] అక్బరు కాలంలో మొఘలు తుపాకులను ఉన్నతమైనవిగా విశ్వసించిన ప్రాంతీయ పాలకులు, సామతరాజులు, జమిందార్లు వాటిని అధికంగా ఉపయోగించారు.[25]అక్బరు ఆయుధాల ప్రభావాన్ని అబుల్ ఫజల్, "టర్కీ మినహా, భారతదేశ తుపాకీల కంటే ప్రభుత్వానికి మరింత భద్రత కల్పించే సాధనాలు మరేదేశంలో లేవు." ప్రశంశించాడు.[26] "గన్పౌడర్ ఎంపైర్" అనే పదాన్ని భారతదేశంలో మొఘలుల విజయాన్ని విశ్లేషించడానికి పండితులు, చరిత్రకారులు తరచుగా ఉపయోగించారు. మొఘలు శక్తి యుద్ద యుధ్ధాల నైపుణ్యం ముఖ్యంగా అక్బరు ప్రోత్సహించిన తుపాకీలను ఉపయోగించడంతో గణించబడింది. చూడబడింది. [27]
అక్బర్ తన తొలినాళ్ళలోనే షేర్ షా సూరి రాజవంశం నుండి ఉన్న ప్రమాదాన్ని తొలగించి వేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. పంజాబులో ఉన్న ముగ్గురిలో బలవంతుడైన సికందర్ షా సూరి కి వ్యతిరేకంగా సైన్యాన్ని నడిపించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను తర్ది బేగ్ ఖాన్ ప్రతినిధి పాలనలో ఢిల్లీని విడిచిపెట్టాడు.[ఆధారం చూపాలి]
అక్బరు సమీపించినప్పుడు అతని కోసం పెద్దగా ఎలాంటి అడ్డంకి కనబర్చకుండా సికందర్ షా సూరి త్వరగా ఆ ప్రాంతం నుండి వెళ్ళిపోయాడు. ఏది ఏమి అయినప్పటికీ ఢిల్లీకి తిరిగివచ్చిన హేము (హేము విక్రమాదిత్యగా కూడా ప్రసిద్ధి) ముందుగా ఆగ్రాను తరువాత 1556 అక్టోబర్ 6న ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకుని తనను తాను భారతదేశానికి చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకున్నాడు. తర్ది బెగ్ ఖాన్ తక్షణమే నగరాన్ని వదిలి పారిపోయాడు. హేము విక్రమాదిత్య అక్టోబర్ 1553 నుండి అక్టోబర్ 1556 వరకు ఉన్న మూడు సంవత్సరాలలో వరుసగా 22 యుద్దాలలో విజయం సాధించి తనను తాను పాలకుడిగా లేదా రాజా విక్రమాదిత్యగా నియమించుకోవడమే కాక ఢిల్లీలో తిరిగి హిందూ సామ్రాజ్య స్థాపన కూడా చేసాడు.
యుద్ధం తరువాత వెంటనే ముఘల్ దళాలు ఢిల్లీని ఆగ్రాకు ఆక్రమించాయి. అక్బర్ ఢిల్లీలో విజయవంతంగా ప్రవేశించి ఆయన ఒక నెల పాటు నివసించాడు. తరువాత తిరిగి క్రియాశీలంగా మారిన సికిందర్ షాను అణిచివేయడానికి అక్బరు బైరం ఖానుతో పంజాబు చేరుకున్నాడు.[28] తరువాతి ఆరు నెలల్లో మొఘలులు తూర్పుబెంగాలుకు పారిపోయిన సికందర్ షా సూరికి వ్యతిరేకంగా మరొక ప్రధాన యుద్ధాన్నిచేసి అందులో విజయం సాధించారు. తరువాత అక్బరు అతని దళాలు లాహోర్ను ఆక్రమించి, తరువాత పంజాబులోని ముల్తాన్ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1558 లో అక్బరు ముస్లిం పాలనలో ఉన్న రాజపుతానా మీద యుద్ధం చేసి పాలకుని ఓడించి తరిమికొట్టి అజ్మీరును స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[28]ముఘలులు నర్మదా నదికి ఉత్తరాన ఉన్న బలమైన కోటగా ఉన్న గ్వాలియరు కోట మీద దాడి చేసి సుర్ దళాలను ఓడించారు. [28]
మొఘలు అమీరు కుటుంబాలతో కలిసి రాజకుటుంబ బేగంలు చివరికి కాబూల్ నుండి భారతదేశానికి తీసుకునిరాబడ్డారు. - అక్బర్ వజీరు అబుల్ ఫజల్ "యోధులు స్థిరపడ్డారు. వారికి అలవాటు పడిన కొన్ని దేశాలకు వెళ్లడానికి అవకాశం కలిగింది. " అని అభిప్రాయపడ్డాడు. ".[29] మొఘలులు భారతదేశానికి ఉండటానికి అక్బరు తన ఉద్దేశాలను స్పష్టంగా ప్రకటించారు. ఇది తన తాత, బాబరు, తండ్రి హుమాయును, రాజకీయ స్థావరాల నుండి ఇది చాలా దూరంగా ఉంది. వీరిద్దరూ తాము ఏమీ కారని తాత్కాలిక పాలకులుగా ఉన్నారని మాత్రమే సూచించారు. [29][28]
మాల్వాలో అంతిమ విజయం సాధించినప్పటికీ, అక్బరు తన బంధువులు, మొఘలు కులీనుల అకబరుకున్న వ్యక్తిగత సంబంధాలలో చీలికలు బహిర్గతమయ్యాయి. అధం ఖాన్ 1562 లో మరొక వివాదంలో అక్బరుతో వ్యతిరేకించి చక్రవర్తి చేత పడగొట్టబడ్డాడు. ఆగ్రాలో ప్యాలెస్ ప్రాంగణంలో ఒక చప్పరము నుండి విసిరివేయబడ్డాడు. ఇంకా సజీవంగా ఉన్న అధాం ఖాను మరణాన్ని నిర్ధారించడానికి అక్బరు ఆదేశంతో మరొకసారి ప్రాంగణంలోకి విసిరి వేయబడ్డాడు. అక్బర్ ఇప్పుడు అత్యున్నత ముప్పును తొలగించాలని నిశ్చయించాడు.[30] ఇంపీరియల్ పరిపాలనకు సంబంధించిన ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖలను సృష్టించాడు. మొఘల్ ప్రభువులలో ఎవరూ ప్రశ్నింపబడని అధికారం ఇవ్వబడ లేదు.[30] 1564 లో ఉజ్బెకిస్థానులో శక్తివంతమైన రాజప్రతినిధులు తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు అక్బరు వారిని ఓడించాడు. [34] అతను తిరుగుబాటుదారులైన నాయకులను క్షమాపణ చెప్పాలని ఆశపడినప్పటికీ వారు మళ్లీ తిరుగుబాటు చేశారు. అక్బరు రెండవసారి వారి తిరుగుబాటును అణిచివేయవలసి వచ్చింది. కాబూలు మొఘలు పాలకుడు అక్బరు సోదరుడు మిర్జా ముహమ్మద్ హకీం తనకు తాను చక్రవర్తిగా ప్రకటించి మూడో తిరుగుబాటు చేసిన అతని సహనం చివరికి క్షీణించింది. తరువాత అనేకమంది ఉజ్బెక్ నాయకులు వధించబడ్డారు. తిరుగుబాటు నాయకులు ఏనుగుల కింద పడి మరణించారు.[34] అదే సమయంలో ఆగ్రా సమీపంలోని కలిగిన అక్బర్ సుదూర బంధువుల బృందం మిర్జాస్ తిరుగుబాటులో కూడా అధికరించింది. తరువాత వారు కూడా చంపబడడం, సామ్రాజ్యం నుండి బయటపడడం జరిగింది.[34] 1566 లో అక్బరు తన సోదరుడు ముహమ్మదు హకీమ్ దళాలను కలవడానికి వెళ్లాడు. ఇతను సామ్రాజ్య సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకునేందుకు కలలుగన్న పంజాబు దాడి చేశాడు. క్లుప్తమైన ఘర్షణ తరువాత,మొహమ్మద్ హకీం అక్బరు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి కాబులుకు తిరిగి వెళ్ళిపోయాడు. [34]
1564 లో మొఘల్ దళాలు మధ్య భారతదేశంలో కొంచెం జనాభా ఉన్న కొండ ప్రాంతం అయిన గోండ్వానా సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. ఇక్కడ ఉన్న ఏనుగుల మందలు మొఘలులను ఆకర్షించాయి.[35] ఈ భూభాగాన్ని రాజా పిన్నవయస్కుడైన వీర నారాయణ్, గోండుల రాజ్పుత్ యోధురాలు, రాణి దుర్గావతి పాలించే వారు.[34] అప్పటికే అక్బరు ఉజ్బెక్ తిరుగుబాటు దారులతో పోరాడుతున్నందున వ్యక్తిగతంగా ఈ పోరాటంలో పాల్గొనలేదు. కారా మొఘల్ గవర్నర్ అయిన అస్సాఫ్ ఖానుకు దండయాత్ర బాధ్యతను విడిచిపెట్టాడు. [34][36] డామౌ యుద్ధంలో ఓటమి తరువాత దుర్గావతి ఆత్మహత్య చేసుకున్నది. రాజా వీర నారాయణ్ గోండ్స్ పర్వతప్రాంత కోట చౌరఘర్ వద్ద చంపబడ్డారు.[36] మొగలులు అపారమైన సంపదను, బంగారం, వెండి, ఆభరణాలు, 1000 ఏనుగుల అసంఖ్యాక నగలను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దుర్గావతికి చెల్లెలు కరులాదేవి మొఘల్ అంతఃపురానికి పంపబడింది.[36] దుర్గావతి భర్త సోదరుడు ఈ ప్రాంతం మొఘల్ ప్రతినిధిగా నియమించబడ్డాడు.[36] మాల్వా మాదిరిగానే అక్బరు గోండ్వానా గెలుపుపై ​​అసంతృప్తి వెలువరిచాడు. [36] అస్సాఫ్ ఖాన్ చాలా నిధులు సమకూర్చుకుని అక్బరుకు కేవలం 200 ఏనుగులను తిరిగి పంపించాడని ఆరోపించబడింది. లెక్కల వివరాలు ఇవ్వమని సమన్లు ​​ఇచ్చిన కారణంగా ఆయన గోండ్వానా నుండి పారిపోయాడు. అతను మొదట ఉజ్బెకుకు వెళ్ళాడు. తరువాత గోండ్వానాకు తిరిగి వచ్చి అక్కడ మొఘల్ దళాల చేత అనుసరించబడ్డాడు. చివరకు ఆయనకు సంపదను అక్బరుకు సమర్పించిన తరువాత అక్బరు ఆయన మునుపటి పదవిని పునరుద్ధరించాడు.[36]
ఉత్తర భారతదేశంపై మొఘల్ పాలనను స్థిరపరచిన తరువాత అక్బరు తన దృష్టిని రాజపుతానాను జయించడం పట్ల కేంద్రీకరించాడు. భారతదేశంలో రాజపుతానాలో ప్రత్యర్థి కేంద్రం ఉన్నట్లయితే భారత-గంగా మైదానంలోని ఏ సామ్రాజ్య శక్తి కూడా సురక్షితంగా ఉండదు. [36] మొఘలులు ఇప్పటికే ఉత్తర రాజపుతానాలో మేవటు, అజ్మీరు, నాగోరు వంటి ప్రాంతాల మీద ఆధిపత్యాన్ని నెలకొల్పారు.[28][34] ఢిల్లీ సుల్తానేటు ముస్లిం పాలకులు ఇంతకుముందు ప్రవేశించని రాజపుతనా కేంద్రస్థానానికి వెళ్లాలని నిశ్చయించుకున్నారు. 1561 లో ఆరంభంలో మొఘలులు రాజపుత్రులతో యుద్ధం చేయడం, దౌత్య కార్యక్రమాలలో చురుకుగా పాల్గొనడంలో నిమగ్నమయ్యారు.[35] చాలా మంది రాజ్పుత్ర రాజ్యాలు అక్బరు సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరించాయి; మేవార్, మార్వార్, ఉడై సింగ్, చంద్రశేన్ రాథోర్ పాలకులు సంరాజ్యానికి వెలుపల ఉన్నారు. [34] 1527 లో ఖాన్వా యుద్ధంలో బాబర్తో పోరాడిన సిసోడియ పాలకుడైన రానా సంగా వారసుడు రానా ఉదయి సింగు.[34] సిసోడియా వంశానికి నాయకత్వంలో భారతదేశంలోని రాజ్పుత్ర రాజులంతా రాజప్రతినిధులుగా ఉన్నారు. నాయకుల అధిక సంప్రదాయ హోదాను కలిగి ఉన్నాడు. ఉది సింగు సామంతరాజుగా మారకపోయినట్లైతే మొఘలుల సామ్రాజ్య అధికారం రాజపుత్రుల దృష్టిలో చులకనగా మారితుంది.[34] ఈ ప్రారంభ కాలానికి అక్బరు ఇప్పటికీ ఉత్సాహంగా ఇస్లాం మతం పట్ల విశ్వాసం ప్రదర్శిస్తూ బ్రాహ్మణ హిందూమతంలో అత్యంత ప్రతిష్టాత్మక యోధుల మీద ఆయన విశ్వాసం ఆధిక్యతతో ఆకట్టుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.[34]
1567 లో అక్బరు చిత్తోరు కోటను మేవార్లో జయించడానికి వెళ్లారు. ఆగ్రా నుండి గుజరాతుకు చేరుకోవడానికి మేవారు దగ్గర మార్గం. మేవార్ కోట-రాజధాని గొప్ప వ్యూహాత్మక భౌగోళిక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. రాజపుతానా అంతర్గత భాగాలను పట్టుకోవడానికి ఇది కీలకమైనది. ఉదయ్ సింగు తన రాజధాని రక్షణకు బాధ్యతను రెండు రాజ్పుత్ర యోధులైన జైమల్, పట్టాలకు విడిచిపెట్టి విశ్రాతి కొరకు మేవార్ కొండలకు వెళ్ళాడు.[37] నాలుగు నెలలు ముట్టడి తర్వాత 1568 ఫిబ్రవరిలో చిత్తోర్ ఘర్ పతనం అయింది. అక్బరు జీవించి ఉన్న రక్షకులను, 30,000 మంది పోరాట పాల్గొనని వారిని సామూహిక హత్య చేసి అతని అధికారాన్ని ప్రదర్శించేందుకు ఈ ప్రాంతం అంతటా ఉన్న గోపురాలలో వారి తలలు ప్రదర్శించబడ్డాయి.[38][39] మొఘలులు యుద్ధంలో దోచుకున్న సంపదను సాంరాజ్యం అంతటా పంపిణీ చేయబడింది.[40] ఆయన మూడు రోజులు చిత్తోర్ ఘడ్లోనే ఉండి ఆగ్రాకు తిరిగి వెళ్ళాడు. అక్కడ విజయాన్ని జ్ఞాపకార్థంగా ఆయన తన కోట ద్వారాల వద్ద ఏనుగుల మీద జైమల్, పట్టా విగ్రహాలు నిలబెట్టారు.[41] ఉదయ్ సింగు అధికారం, ప్రభావం విచ్ఛిన్నమైంది. ఆయన తిరిగి శరణుపొందిన పర్వతాలనుంది వెలుపలకు రాలేదు. ఆయన అక్కడ నివసించడానికి అక్బర్ అంగీకరించాడు. [42]
1568 లో చిత్తోరు ఘడ్ పతనం తరువాత మొఘలుల దాడి రణధంబోరు కోట మీద కొనసాగింది. హడా రాజపుత్రులు నిర్వహించిన రణధంబోరు కోట భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన కోటగా పేరు గాంచింది.[42] ఏమైనప్పటికీ కొన్ని నెలలు పోరాటం తర్వాత మాత్రమే ఇది పతనం అయింది.[42] అక్బరు దాదాపు రాజపుతనా మొత్తానికి యజమాని అయ్యాడు. చాలామంది రాజపుత్ర రాజులు మొఘలులకు కప్పం సమర్పించారు.[42] మేవారు వంశాలు అడ్డుకోవడం మాత్రం కొనసాగింది.[42] 1576 లో ఉదయ్ సింగ్ కుమారుడు, వారసుడు ప్రతాప్ సింగును హల్దిఘాటి యుద్ధంలో మొఘలులు ఓడించారు. [42] 1569 లో కొత్త రాజధాని 23 మైళ్ళ (37 కిలోమీటర్లు) ఆగ్రాలో పునాది వేయడం ద్వారా అక్బరు తన విజయోత్సవాన్ని జరుపుకున్నాడు. దీనిని ఫతేపూర్ సిక్రి ("విజయం నగరం") అని పిలిచారు.[43] అయితే ప్రతాపు సింగు మొఘలుల మీద నిరంతరం దాడి చేశాడు. అక్బరు జీవితం కాలం చాలా భాగం గడిచే వరకు తన పూర్వీకుల రాజ్యాన్ని చాలా కాలం వరకు పాలించాడు.[44]
గుజరాతు మీద తన అధికారాన్ని స్థాపించిన తరువాత అక్బరు ఫతేపూర్ సిక్రీకి తిరిగి వచ్చాడు. ఆయన విజయాలకు జ్ఞాపకార్ధంగా బులందు దర్వాజాను నిర్మించారు. అయితే ఆఫ్ఘనిస్థాన్ ప్రముఖులు ఇడారు రాజపుత్ర పాలకుని మద్దతుతో తిరుగుబాటు చేసి మిర్జాలను తిరిగి గుజరాతుకు రప్పించారు.[46] అక్బరు రాజపుతానను దాటి పదకొండు రోజులలో అహ్మదాబాదు చేరుకున్నాడు. (సాధారణంగా ఈ ప్రయాణానికి ఆరు వారాల సమయం అవసరం) 1573 సెప్టెంబరు 2 న ముఘలు సైన్యం తిరుగుబాటును అణచడంలో విజయం సాధించింది. అక్బరు తిరుగుబాటు నాయకులను కొట్టి వారి తెగత్రెంచి స్మారకంగా ఒక గోపురం నిర్మించాడు.[42] గుజరాతు విజయం ముఘలులకు బాగా లాభదాయకంగా మారింది. ఈ భూభాగం నుండి అక్బరు ఖజానాకు సంవత్సరానికి ఐదు లక్షల రూపాయల కంటే అధిక ఆదాయం లభించింది. [42]
అక్బరు భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న చాలా మంది ఆఫ్ఘన్ తిరుగుబాటుదారులను ఓడించాడు. తరువాత ఆఫ్ఘన్ అధికారంలో ఉన్న ఏకైక కేంద్రం బెంగాలులోనే మాత్రమే ఉంది. బెంగాలు షేర్ షా సూరి కింద పనిచేసిన ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నాయకుడు సులైమాన్ ఖాన్ కరానీ పాలనలో ఉంది. సులామాన్ ఖాన్ అక్బరుకు కప్పం కట్టకుండా తప్పించుకున్నాడు. 1572 లో అతని కుమారుడు, వారసుడు దాదు ఖాన్ బెగాలుకు పాలకుడయ్యాడు.[47] సుల్మాన్ ఖాన్ అక్బరు పేరులో ఖుట్బ చదివి మొఘలు ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించాడు. దాదు ఖాన్ రాచరిక భావంతో అక్బరును ధిక్కారించి పేరుతో ఖుత్బా ప్రకటించాలని ఆదేశించాడు. బీహార్ మొఘలు గవర్నరు ముహిం ఖాన్ దాదు ఖాన్ను శిక్షించాలని ఆదేశించాడు. కానీ తరువాత అక్బరు స్వయంగా బెంగాలుకు బయలుదేరాడు. [47] మొఘలు నియంత్రణలో తూర్పున వాణిజ్యాన్ని తీసుకురావటానికి ఇది ఒక అవకాశంగా ఉంది.[48] 1574 లో మొఘలులు దత్ ఖాన్ నుండి పాట్నాని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. వారు బెంగాలుకు పారిపోయారు.[47]
అక్బరు ఫతేపూర్ సిక్రీకి తిరిగి వచ్చి పోరాటం పూర్తిచేసే బాధ్యత సైనికాధికారులకు వదిలాడు. 1575 లో తుకాని యుద్ధం తరువాతమొఘల్ సైన్యం విజయం సాధించింది. తరువాత దాంద్ ఖాన్ సైన్యం ఆధ్వర్యంలో ఉన్న బెంగాలు, బీహారు ముఘలు సాంరాజ్యంలో విలీనం చేయడానికి దారితీసింది. వంశీయుల చేతిలో ఒరిస్సా మాత్రమే మిగిలిపోయింది. ఒక సంవత్సరం తర్వాత దాదు ఖాన్ తిరుగుబాటు చేసి బెంగాలును తిరిగి పొందేందుకు ప్రయత్నించాడు. అతను ముఘలు జనరలు ఖాన్ జహాన్ కులీని ఓడించి ప్రవాసంలోకి పారిపోవలసిన స్థితికి పంపాడు. తరువాత దాదు ఖానును మొఘలు దళాలు బంధించి ఉరితీశారు. అతని తెగత్రెంచబడిన తల అక్బరుకు పంపబడింది. అయితే అతని అవయవాలు బెంగాల్లోని మొఘలు రాజధాని అయిన టాందా వద్ద ఉంచబడ్డాయి.[47]
గుజరాతు, బెంగాలు విజయాలను తరువాత అక్బరు దేశీయ ఆందోళనలను ఎదుర్కొన్నాడు. 1581 వరకు సైనిక పోరాటం కొరకు ఫతేపూరు సిక్రీని విడిచిపెట్టలేదు. పంజాబు మీద తిరిగి తన సోదరుడు మిర్జా ముహమ్మదు దాడి చేసాడు.[47] అక్బరు తన సోదరుడు కాబూలుకు తరలించాడు. ముహమ్మద్ హకీమ్ నుండి ఎదురైన ముప్పును ముగించాలని నిర్ణయించాడు.[47] తన పూర్వీకులు ఒకసారి భారతదేశంలో ఉండటానికి మొఘలు కులీనులను తీసుకుని వచ్చిన విధంగా తరువా వారిని భారతదేశం నుండి తరలించవలసిన అవసరం ఏర్పడింది.[47]అబ్దుల్ ఫజల్ "ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చలిని చూసి భయపడ్డారు" అని వారు అభిప్రాయపడ్డారు.[47] హిందూ అధికారులు, సింధును దాటడానికి సంప్రదాయనిషేధం నిరోధించబడ్డారు. అక్బరు అయితే, వాటిని ప్రోత్సహించినప్పటికీ సైనికులకు ఎనిమిది నెలలు అడవా చెల్లించవలసి వచ్చింది.[47] 1581 ఆగస్టులో అక్బరు కాబూలును స్వాధీనం చేసుకుని బాబరు పాత కోటలో మూడు వారాల కాలం నివాసించాడు. అక్బరు సోదరుడు పర్వతాలలోకి పారిపోయాడు.[47] అక్బరు తన సోదరి, బఖ్ట్-అన్-నైసా బేగం చేతిలో కాబూలును వదిలి భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు. అతను తన సోదరుడిని క్షమించగా కాబూలులో మొఘలు పరిపాలన వాస్తవిక బాధ్యతను స్వీకరించారు; బఖ్ట్-అన్-నిస్ అధికారిక గవర్నరుగా కొనసాగాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత 1585 లో ముహమ్మదు హకీమ్ మరణించాడు. కాబూలు మరోసారి అక్బర్ చేతిలోకి వచ్చింది. ఇది మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో అధికారికంగా చేర్చబడింది.[47]
కాబూలు దండ యాత్రతో సామ్రాజ్యం ఉత్తర సరిహద్దుల సుదీర్ఘకాల కార్యకలాపం ప్రారంభమైంది.[49] అక్బరు ఉత్తరప్రాంతంలో సవాళ్లను ఎదుర్కోవడానికి కైబరు పాసు దాటి పంజాబులోని లాహోరుకు రాజధానిని మార్చి 1585 లో ప్రారంభించి 13 సంవత్సరాలు నివసించాడు.[49] మధ్యయుగ ఆసియా నుండి తన తాత బాబరును పంపివేసిన ఉజ్బెక్సుకు చెందిన తెగ నుండి ఘోరమైన ముప్పు వచ్చింది.[47][47][50] సరిహద్దులో ఆఫ్ఘన్ గిరిజనులు పాక్షికంగా నిరాశ్రయులయ్యారు.[49][51]
1586 లో అక్బరు అబ్దుల్లా ఖానుతో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. దీనిలో మొఘలులు ఉభయ పక్షాల్లో తటస్థంగా ఉండటానికి అంగీకరించారు.[51] బదులుగా అబ్దుల్లా ఖాను మొఘలులకు శత్రువైన ఆఫ్ఘన్ గిరిజనులకు సహాయం, సబ్సిడీ, శరణార్ధులకు ఆశ్రయం కల్పించకుండా ఉండటానికి అంగీకరించాడు. ఆ విధంగా విముక్తుడైన అక్బరు యూసఫ్జాయిస్ వంటి ఇతర తిరుగుబాటుదారులను అణచడానికి వరుస పోరాటాలను ప్రారంభించాడు.[51] అక్బరు ఆఫ్ఘన్ తెగలకు వ్యతిరేకంగా దండ యాత్ర చేయమని జైన్ ఖానును ఆదేశించాడు. అక్బరు సభలో ప్రముఖ మంత్రి అయిన బీర్బలు కూడా పోరాటంలో పాల్గొనాలని ఆదేశం ఇవ్వబడింది. ఈ దండయాత్ర ఒక విపత్తుగా మారింది. 1586 ఫిబ్రవరిలో పర్వతాల నుండి తిరగబడిన ఆఫ్ఘన్లు బీర్బలును అతని పరివారంతో సహా మల్దారై పాసు వద్ద చంపబడ్డారు. [51] అక్బరు తక్షణమే రాజా తోడర్ మాల్ ఆధ్వర్యంలో యూసఫ్జాయ్ భూములను పునఃనర్వ్యస్థీకరించడానికి కొత్త సైన్యాన్ని నియమించాడు. తరువాతి ఆరు సంవత్సరాలలో మొఘలులు పర్వత లోయలలో అధికారం స్థాపించి స్వాత్, బజౌరు వంటి అనేక మంది నాయకులు లొంగిపోయారు.[51] ఈ ప్రాంతాన్ని రక్షించటానికి డజన్ల కొద్దీ కోటలు నిర్మించబడ్డాయి. అక్బరు ఆఫ్ఘను తెగలను అదుపు చేయగలిగిన సైనిక నియంత్రణ సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించాడు.[51]
ఉజ్బెక్‌తో సత్సంబంధాలు ఉన్నప్పటికీ అక్బరు (ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి) మధ్య ఆసియాను తిరిగి సాధించాలనే రహస్య ఆశను పెంచుకున్నాడు. [52] బాదాక్షన్, బాల్ఖ్ ఉజ్బెక్ ఆధిపత్యంలో భాగంగా ఉన్నారు. 17 వ శతాబ్దం మధ్యభాగంలో అతని మనవడు షాజహాన్ ఆధ్వర్యంలో మొఘలులు రెండు ప్రావిన్సులలో తాత్కాలిక ఆక్రమణ మాత్రమే చేసారు. [50] ఉత్తర సరిహద్దులలో అక్బరు ఉంటున్నది అత్యంత అనుకూలంగా ఉంది. 1600 నాటికి ఆఫ్ఘన్ తెగల తిరుగుబాటుదారులు అణచివేయబడ్డారు.[50] రోషనియా ఉద్యమం గట్టిగా అణిచివేయబడింది. రోషనియా ఆధ్వర్యంలో అభివృద్ధి చెందిన అఫ్రిదీ, ఒరాజ్జాయి తెగలు లొంగి పోయారు.[50] పట్టుబడ్డ ఉద్యమ నాయకులు బహిష్కరించబడ్డారు. [50] రోషనియ్యా ఉద్యమ వ్యవస్థాపకుడు బాజిజ్ కుమారుడు జలాకుద్దీన్ 1601 లో గజ్ని సమీపంలో మొఘలు దళాలతో పోరాడారు.[50] 1598 లో అబ్దుల్లా ఖాను మరణంతో ఉజ్బెక్ బెదిరింపు ముగింపుకు వచ్చి మొఘలు పరిపాలన చివరకు సురక్షితంగా ఉంది.[51]
లాహోరులో ఉజ్బెక్సుతో వ్యవహరిస్తున్నప్పుడు అక్బరు సరిహద్దు ప్రాంతాలను సురక్షితంగా ఉంచటానికి సింధు లోయను లోబరుచుకోవాలని ప్రయత్నించాడు.[51] 1585 లో షియా చక్ సామ్రాజ్య పాలనాధికారి అయిన అలీ షా మొఘలు రాజసభకు బందీగా తన కుమారుడిని పంపించడానికి నిరాకరించడంతో ఆయన ఉన్నత సింధు ప్రాంతంలో కాశ్మీరును జయించడానికి ఒక సైన్యాన్ని పంపించాడు. అలీషా మొఘలులకు వెంటనే లొంగిపోయాడు. కానీ తన కుమారులలో ఒకడైన యౌక్బు తనకు తాను స్వయంగా రాజుగా ప్రకటించుకున్నాడు. మొఘలు సైన్యాలను మొండిగా ఎదిరించాడు. చివరగా 1589 జూనులో యాకోబు, అతని తిరుగుబాటు దళాలను లొంగుబాటు చేసుకోవడానికి అక్బరు స్వయంగా లాహోరు నుండి శ్రీనగరు వరకు ప్రయాణం చేసాడు.[51] కాశ్మీరు ప్రక్కనే ఉన్న టిబెటన్ భూభాగాలైన బలూచిస్థాన్, లడక్, అక్బరుకు విధేయత ప్రకటించాయి.[53] మొఘలులు సింధుని జయించి సింధు లోయలో చేరారు. 1574 నుండి భక్కరు ఉత్తర కోట సామ్రాజ్య నియంత్రణలో ఉంది. 1586 లో ముల్తాను గవర్నరు దక్షిణ సింధులోని తట్టా స్వతంత్ర పరిపాలకుడు మీర్జా జానీ బేగును ఓడించటానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యాడు. [51] అక్బరు ఈ ప్రాంతం రాజధాని సెహవాన్ను నిర్మూలించడానికి ఒక మొఘలు సైన్యాన్ని పంపించాడు. మొఘలుల ఎదిరించడానికి జానీ బెగ్ పెద్ద సైన్యాన్ని సమకూర్చాడు. [51] సెహవాన్ యుద్ధంలో సింధీ దళాలను అధిగమించి మొఘలు దళాలు అంతరించిపోయాయి. కూన్ని ఓటములతో బాధ పడిన తరువాత 1591 లో మొఘలులకు జానీ బేగ్ లొంగిపోయాడు. 1593 లో లాహోర్లో అక్బరుకు తన మర్యాదను తెలిపాడు.[53]
బలూచి స్థానులో కొన్ని భూభాగాల ఆక్రమణసవరించు
1586 నాటికి అప్పటికీ నామమాత్ర పాని ఆఫ్ఘన్ పాలనలో ఉన్న 6 గురు మంది బలూచి నాయకులు ఇంపీరియల్ కోర్టుకు హాజరుకావటానికి అక్బరు అవగాహన ఏర్పరుచుకునేందుకు అంగీకారం తెలియజేసారు. 1595 లో అక్బరు సఫావిదుల నుండి కాందహారును తీసుకోవటానికి సన్నాహాలు చేసుకుని ఆఫ్ఘనిస్థానులో మిగిలిన బెలూచిస్తాన్ భాగాలను జయించాలని మొఘలు దళాలను ఆదేశించాడు.[53][54] మొఘలు జనరల్ మిర్ మసూం క్వెట్టా వాయువ్య దిశలో నిలబడి సిబే లోని బలమైన నౌకాదళంపై దాడి చేసి యుద్ధంలో స్థానిక నాయకుల కూటమిని ఓడించాడు.[54] వారు మొఘల్ ఆధిపత్యాన్ని గుర్తించి అక్బరు రాజసభకు హాజరయ్యారు. తత్ఫలితంగా బెలూచిస్తాను ఆధునిక పాకిస్తానీ, ఆఫ్ఘన్ భాగాలు, మక్రాన్ వ్యూహాత్మక ప్రాంతాలు మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా మారాయి.[54] మొఘలులు పర్షియన్ పాలిత కందహరు మూడు వైపులా పాలించారు.[54]
పురాతన భారత సామ్రాజ్యం గాంధారకు అరబ్బు చరిత్రకారులు ఇచ్చిన పేరు కాందహారు.[56]14 వ శతాబ్దంలో వారి పూర్వీకుడు తైమూరు కాలం నుండి పశ్చిమ, మద్య, దక్షిణాసియాలోని కొన్ని భాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్న సమయం నుండి మొఘలులతో ముఖాముఖిగా సంబంధాలు కలిగి ఉంది. అయినప్పటికీ సఫావిదులు ఇది పర్షియన్ పాలించిన ఖొరాసాన్ భూభాగంగా భావించి మొఘలు చక్రవర్తులతో అనుబంధాన్ని దోపిడీగా ప్రకటించింది. 1558 లో ఉత్తర భారతదేశంలో అక్బరు తన పాలనను బలపరిచేటప్పుడు సఫావిదు చక్రవర్తి మొదటి తహ్మస్పు కాందహారును స్వాధీనం చేసుకుని మొఘలు గవర్నరును బహిష్కరించాడు. తరువాత 30 సంవత్సరాలు అది పర్షియన్ పాలనలోనే ఉంది.[53] కాందహారు పునరుద్ధరణ అక్బరుకు ప్రాధాన్యత లేదు. కానీ ఉత్తర సరిహద్దులలో సుదీర్ఘకాలం సైనిక కార్యకలాపాల తరువాత ఈ ప్రాంతంలో మొఘలు పరిపాలనను పునరుద్ధరించడానికి ఒక ప్రయత్నం ఎంతో అవసరమని భావించబడింది.[53] సింధు, కాశ్మీరు, బెలూచిస్తాన్ భూభాగాలు ప్రస్తుత ఆఫ్గనిస్తాన్ పై మొఘల్ అధికారం స్థిరమైన సంఘటనలు అక్బరు ఆత్మవిశ్వాసానికి బలపరిచాయి.[53] అంతేకాకుండా ఈ సమయంలో కాందహారుకు ఉబ్బెక్స్ నుండి బెదిరింపు ఉంది. కానీ ఒట్టోమన్ తుర్కుల చేతిలో స్వయంగా చిక్కుకున్న పర్షియా చక్రవర్తి బలగాలను పంపలేక పోవడం మొఘలులకు అనుకూలంగా మారింది.[53]
1593 లో అక్బరు తన కుటుంబంతో సంఘర్షణలను ఎదుర్కొన్న తరువాత బహిష్కరించబడిన సఫావిదు రాకుమారుడు రోస్టం మీర్జా అక్బరు వద్దకు చేరాడు.[57] రోస్టం మిర్జా మొఘలులకు విధేయత ప్రకటించి 5000 మంది కమాండర్ల ర్యాంకు(మన్సాబ్)ను స్వీకరించి, ముల్తానును జాగిరుగా స్వీకరించాడు. [57] మొఘల్ కోర్టులో రోస్టోమ్ మిర్జా హాజరు చూసి కంగారుపడిన సఫావిదు రాకుమారుడు, కందహరు గవర్నరు మోజాఫార్ హోసాయిన్ కూడా మొఘలులకు విధేయత చూపడానికి అంగీకరించారు. షా అబ్బాసుతో ఏర్పడిన విరోధించిన మొజాఫర్ హొసైనుకు 5000 మంది సినికబృందానికి కమాండరు ర్యాంకును పొంది అతని కుమార్తె కందహరి బేగం అక్బరు మనవడు మొఘలు యువరాజు ఖురాంను వివాహం చేసుకుంది.[53][57] మొఘలు జనరలు షా బేగ్ ఖాన్ నేతృత్వంలో రక్షణ దళం నియమంతో 1595 లో కందహరు సురక్షితంగా మారింది.[57] కాందహారు పునర్విజయం మొఘల్-పర్షియన్ సంబంధాన్ని ప్రభావితం చేయలేదు.[53] అక్బరు, పర్షియన్ షాలు రాయబారాలను, బహుమతులను మార్చుకున్నారు. అయినప్పటికీ ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న శక్తి సమీకరణ ఇప్పుడు మొఘలులకు అనుకూలంగా మారింది. [53]
అక్బరు కేంద్ర రాజకీయ విధానం ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నుండి ఉద్భవించిన వ్యవస్థ. అయినప్పటికీ వారి కార్యనిర్వహణ నిబంధనలను నిలిపి వేయడం ద్వారా వివిధ విభాగాల కార్యకలాపాలు చక్కగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి.[ఉల్లేఖన అవసరం]
రెవెన్యూ శాఖ " వజీరు " నేతృత్వంలో జాగీరు, అనామ్ భూముల ఆర్ధిక, నిర్వహణ బాధ్యత వహిస్తుంది.
మిర్ సామ్రాన్ రాజ గృహ పాలన బాధ్యత వహిస్తాడు. ఇందులో హారంలు (అంతఃపురాలు), రాజసభ, రాజ అంగరక్షకుల నిర్వహణను పర్యవేక్షిస్తాడు.
న్యాయవ్యవస్థ నాయకత్వంలో పని చేస్తుంది. ఇది మత విశ్వాసాలు, అభ్యాసాలకు బాధ్యత వహిస్తుంది.
[59] నిజానికి అక్బరు ఖుబెరు పాస్ ద్వారా చక్రాల వాహనాల ఉపయోగం కోసం రహదారులను మెరుగుపర్చడానికి తీవ్ర ప్రయత్నాలు చేసాడు. ఇది కాబూలు నుండి మొఘలు వ్యపారులు భారతదేశం వైపు ప్రయాణించడానికి ఉపయోగపడి అత్యంత ప్రజాదరణ పొందింది.[59] ఆయన పంజాబులోని ముల్తాను, లాహోరు వాయువ్య నగరాలను కూడా వ్యూహాత్మకంగా ఆక్రమించుకున్నాడు. గ్రాండు ట్రంక్ రోడ్డు, సింధూ నది దాటిన అటక్ వద్ద ఉన్న గొప్ప కోటలను నిర్మించారు. అంతేకాక అంతటా ఉన్న చిన్న కోటల నెట్వర్కు పర్షియా, మధ్య ఆసియాతో భూభాగాల వాణిజ్యం సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి.[59]
అక్బరు తన సైన్యాన్ని అలాగే మన్సాబాదారీ అని పిలిచే ఒక వ్యవస్థ ద్వారా ప్రభువులను ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ వ్యవస్థలో సైన్యంలోని అధికారులందరినీ ఒక మన్సాబ్దారుగా నియమించారు. మన్సాబ్దారు చక్రవర్తి సైన్యాలకు నిర్ధిష్ట సంఖ్యలో అశ్విదళాన్ని సరఫరా చేయాలన్న నిబంధన ఉంటుంది.[62] మన్సాబ్దార్లు 33 తరగతులుగా విభజించబడ్డాయి. 7000 నుంచి 10,000 మంది సైనికులతో కూడిన మూడు అగ్రస్థానాలు సాధారణంగా రాకుమారులకు కేటాయించబడ్డాయి. 10 నుండి 5000 మధ్య ఉన్న ఇతర ర్యాంకులు ప్రభువులకు, ఇతర సభ్యులకు కేటాయించబడ్డాయి. సామ్రాజ్యంలో శాశ్వత స్థాయి సైన్యం చాలా తక్కువగా ఉంది. సామ్రాజ్య దళాలు మన్సాబ్దార్లచే నిర్వహించబడే బృందాలుగా ఉన్నాయి.[64]సైనికులు సామాన్యంగా తక్కువ స్థాయి మన్సాబుగా నియమించబడినా తరువాత వారి సామర్ధ్యం చక్రవర్తి అనుకూల్యత ఆధారంగా పదోన్నతి లభిస్తుంది.[65] ప్రతి మన్సాబ్దార్ ఒక నిర్దిష్ట సంఖ్యలో అశ్వికదళాలను చక్రవర్తి సైనిక దళానికి సమర్పించాలి. గుర్రాలు రెండు రెట్లు ఉండాలి. యుద్ధ సమయాల్లో అశ్వాలు విశ్రాంతి తీసుకోవాలి కనుక అలసిన అశ్వం స్థానంలో వేరొక అశ్వం ఉండాలి కనుక ఆశ్వాలసంఖ్య అధింగా ఉండాలి. అక్బరు సాయుధ దళాల నాణ్యత ఉన్నత స్థాయిలో నిర్వహించబడాలన్న కఠినమైన చర్యలు చేపట్టాడు. గుర్రాలు క్రమం తప్పకుండా తనిఖీ చేయబడ్డాయి. అరేబియా గుర్రాలు మాత్రమే సాధారణంగా అధికంగా వినియోగించబడ్డాయి.[66] మన్సాబ్దార్లు వారి సేవలకు బాగా నగదును అందుకుంటారు. ఆ సమయంలో మొఘలు సైనికులు ప్రపంచంలోని అత్యధిక చెల్లింపు అందుకునే వారుగా ఉన్నారు.[65]
1571లో మొదలుపెట్టి అక్బరు ఆగ్రాకు దగ్గరగా ఫతేపూర్ సిక్రి (ఫతెహ్‌పూర్ అనగా "విజయం పట్టణం" లేదా "విజయనగరం") అనబడే ఒక ప్రహరీతో కూడిన రాజధానిని నిర్మించాడు. అక్కడ అక్బరు ప్రతీ పట్టపు రాణికి రాజభవనాలు ఒక పెద్ద మానవ నిర్మిత కొలను, విలువైన నీటిని నింపిన ప్రాంగణాలు మొదలైనవి నిర్మించబడ్డాయి.అయినప్పటికీ 1585లో ఈ పట్టణాన్ని విడిచిపెట్టి రాజధాని లాహోర్కి మార్చబడింది. ఫతేపూర్ సిక్రిలో ఉన్న నీటి సరఫరా సరిపోక లేదా తక్కువ నాణ్యతతో ఉండటం కారణం కావొచ్చు. లేదా కొంతమంది చరిత్రకారుల నమ్మకం ప్రకారం, అక్బర్ తన సామ్రాజ్యంలోని ఉత్తరపశ్చిమ ప్రాంతాలకు హాజరు అవ్వలిసిన అవసరం ఉండటం వలన రాజధానిని ఉత్తరపశ్చిమ ప్రాంతానికి మార్చాడు. లేదా కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం అక్బరు తన సామ్రాజ్యం వాయువ్య ప్రాంతాలకు హాజరు కావలసి అవసరం ఏర్పడి తన రాజధాని వాయువ్యంగా మార్చాడని భావిస్తున్నారు. ఇతర వనరులు అక్బరుకు నగరం పట్ల ఆసక్తి కోల్పోయినట్లు తెలియజేస్తున్నాయ్యి.[67] లేదా అది సైనికపరంగా రక్షణ లేనిదని భావించినట్లు సూచిస్తున్నాయి. 1599లో అక్బర్ తిరిగి తన రాజధానిని ఆగ్రాకు మార్చి తన మరణం వరకు అక్కడి నుండే పరిపాలించాడు. అక్బరు ఆగ్రా సమీపంలోని సిక్రీ ప్రాంతంలో నివసించిన పవిత్ర వ్యక్తి అయిన సలీం చిష్టీ అనుచరుడు. ఈ ప్రాంతం తనకు అదృష్టమైనదిగా విశ్వసించి అక్బరు పూజారి కొరకు ఇక్కడ మసీదును నిర్మించాడు. 1569 లో ఆగ్రాకు పశ్చిమంలో 23 మైళ్ళు (37 కిలోమీటర్లు) దూరంలో కొత్త గోడలతో రాజధాని పునాది వేయడం ద్వారా చిత్తూరు, రణధంబోరు మీద విజయాలు సాధించాడు. 1573 లో గుజరాతు విజయం తర్వాత రాజధాని నగరం ఫతేపూర్ ("పట్టణం విజయం") తదనంతరం ఫతేపూర్ సిక్రీ అని పిలవబడింది. ఇదేవిధంగా ఇతర పట్టణాల కంటే ప్రత్యేకమైన పేరుగా ఉండాలని ఈ పేరు నిర్ణయించబడింది.[37].
అక్బరు చక్రవర్తి అయిన నాటికి అతని వయస్సు 14 సంవత్సరాలు మాత్రమే ఉండటం వలన అతను సరైన వయస్సుకు వచ్చేంతవరకు అతని తరుపున అతని సేనా నాయకుడు పరిపాలించాడు. రాజ్యపాలన బాధ్యను బదఖ్షానులో పుట్టిన ఒక షియా (టర్కీకి చెందినవాడు) వంశానికి చెందిన బైరం ఖాన్ తీసుకొని సింహాసనం కొరకు పోటీ పడుతున్న వారికి సాంరాజ్యాధికారం చిక్కకుండా సాంరాజ్యాన్ని రక్షించడంలో విజయం సాధించాడు. బైరం ఖాన్ మొఘలు సైన్యాలలో క్రమశిక్షణను బాగా అభివృద్ధి చేసాడు. బలం కేంద్రీకృతం అయిందని ముఖ్యపట్టణం నుండి ఆదేశాలు వస్తే సామ్రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించే వీలుంటుందని అతను భరోసా ఇచ్చాడు. ఈ కదలికలు కొత్తగా స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలలో మొఘలు బలాన్ని స్థాపించటానికి దోహదపడ్డాయి.[ఆధారం చూపాలి]
రాజప్రతినిధిగా బైరంఖాను పాలన ప్రజలందరూ ఆదరించ లేదు. అతని కఠిన పాలన నుండి తప్పించుకోవటానికి చాలా మంది వ్యక్తులు అతని మరణానికి ప్రణాళికలు రచించారు. ముఖ్యంగా అతని మతం దూషణకు గురైంది. ఆరంభకాలంలో సభలో చాలా మంది సున్ని ముస్లింలు ఉండటం వలన షియా మతస్థుడైన భైరాం ద్వేషించబడ్డాడు. ఈ విషయం తెలుసుకున్న భైరాం దాన్ని ఖండిచటానికి సామ్రాజ్యంలో ఉన్న ముఖ్య పదవులలో ఒకటైన పరిపాలన పర్యవేక్షణ అధికారి పదవిలో ఒక షియా షేఖ్ " షేఖ్ గడై అమ్భొహ్ " ను నియమించాడు. ఆ తరువాత భైరాం అక్బరు కంటే అధికమైన విలాసవంతమైన జీవితాన్ని గడిపాడు.
అక్బరు మొదటి భార్య, ముఖ్య భార్య అతని బంధువు, యువరాణి రుకైయా సుల్తాన్ బేగం[20][3]ఆమె రాకుమారుడు హిందాల్ మిర్జా[68] అతని భార్య సుల్తాను బేగం ఏకైక కుమార్తె. 1551 లో హిందాల్ మీర్జా కమ్రాన్ మిర్జా దళాలకు వ్యతిరేకంగా యుద్ధంలో పోరాడారు. అతని సోదరుడు మరణించిన వార్తను విన్న తర్వాత హుమాయున్ బాధపడ్డాడు.[69] తన సోదరుడు మీద హుమాయున్ అభిమానంతో కుమారుడు అక్బరుకు తొమ్మిది సంవత్సరాల కుమార్తె రుక్యాయను నిశ్చయించాడు. గజ్ని ప్రావింసులో వైస్రాయిగా అక్బరు మొట్టమొదటి నియామకం తర్వాత కొంతకాలానికి వారి నిశ్చితార్ధం కాబూలులో జరిగింది.[17] హుమయూన్ ఇంపీరియల్ జంటకు పలు సంపద, సైన్యం, హిందల్, గజ్ని జాగీరులు ఇచ్చారు. అక్బరు వైస్రాయిగా నియమించబడ్డాడు, అతని మామయ్య సైన్యాధికారం కూడా ఇవ్వబడింది.[18] అక్బరు 14 సంవత్సరాల వయసులో రుకయాతో పంజాబ్లోని జలంధర్ వద్ద వివాహం జరిగింది.[19] రుకయాకు సంతానం లేనందున ఆమె అక్బరు అభిమాన మనుమడైన ప్రిన్స్ ఖురామ్ (భవిష్యత్తు చక్రవర్తి షాజహాన్) ను స్వీకరించింది. 1926 జనవరి 19 న ఆమె మరణించింది.[70]
అతని మూడవ భార్య తన బంధువు అయిన సాలిమా సుల్తాను బేగం,[71] నూర్-ఉద్-దిన్ ముహమ్మదు మీర్జా, గుల్రుఖ్ బేగం (చక్రవర్తి బాబర్ కుమార్తె ఆమెను గుల్రంగ్ అని కూడా పిలుస్తారు) కుమార్తెను ముందు హుమాయూన్ బైరమ్ ఖానుకు ఇచ్చి వివాహం చేసాడు. 1561 లో బైరం ఖాన్ మరణించిన తరువాత అదే సంవత్సరం అక్బరు ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. 1613 జనవరి 2 లో ఆమె సంతానం లేకుండానే మరణించింది.[73] 1562 లో అతను అమెర్ పాలకుడు రాజా బీహారి మల్లు కుమార్తెని వివాహం చేసుకున్నాడు. అక్బరు అజ్మీరు నుండి తిరిగి వచ్చి, మోవుద్దీన్ చిష్తీ సమాధికి ప్రార్ధనలు సమర్పించిన తరువాత ఈ వివాహం జరిగింది. బీహారీ మల్ తన అన్నయ్య షరీఫ్-ఉద్-దిన్ మిర్జా (మెవత్ మొఘల్ హకీం) చేత వేధింపులకు గురైనట్లు అక్బరుకు తెలియజేశాడు. బిహారీ మల్ తనకు వ్యక్తిగతంగా లొంగిపోవాలని లోగిపోవడానికి సూచనగా ఆయన కుమార్తె తనకు ఇచ్చి వివాహం చేయాలని అక్బరు తిరిగి వర్తమానం పంపాడు. బీహారీ మల్ కుమార్తె అక్బరు పెద్ద కుమారుడూ రాకుమారుడు సలీం (భవిష్యత్తు చక్రవర్తి జహంగీర్) జన్మ ఇచ్చింది. ఆమె 1623 మే 1 న మరణించింది. [74]
1570 లో అక్బరు బికానీర్ ప్రాంతానికి వచ్చిన సమయంలో బికనిరు పాలకుడు అయిన రాయ్ కళ్యాణ్ మాల్ రాయ్ సోదరుడు కహాన్ కుమార్తె అయిన మరొక రాజపుత్ర యువరాణిని వివాహం చేసుకున్నాడు. కళ్యాణ్ అక్బరుకు తగినరీతిగా సత్కరించి ఆయన సోదరుని కూమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలని అభ్యర్థించాడు. అక్బరు ఆయన ప్రతిపాదనను అంగీకరించిన తరువాత వివాహం ఏర్పాటు చేయబడింది. 1570 లో జైసల్మేర్ పాలకుడు రావల్ హర్ రాయ్ కుమార్తెని వివాహం చేసుకున్నాడు.మూస:Sfb. రావల్ ఆయన కుమార్తెను వివాహం చేసుకోవాలని అక్బరుకు అభ్యర్థనను పంపాడు. ఈ ప్రతిపాదనను అక్బరు ఆమోదించాడు. ఈ సేవ కొరకు రాజా బాగ్వాన్ దాసు పంపబడ్డాడు. నాగోరు నుండి అక్బరు తిరిగి వచ్చిన తరువాత వివాహ వేడుక జరిగింది. మూస:Sfb ఆమెకు జన్మిచిన రాకుమార్తె మహాబేగం 1577 ఏప్రెల్ 8 న మరణించింది.మూస:Sfb
అక్బరు ప్రేరణచే సంస్కృతము, ఇతర భాషల నుండి అనేక గ్రంథములు పర్షియను, హిందీ భాషలలోకి అనువదించబడ్డాయి. 1581 న మహాభారతము 'రజ్మ్ నామా 'అను పేరిట పర్షియనులోకి అనువదించబడ్డాయి. ఆగ్రంధాన్నిచక్రవర్తి అబుల్ ఫజల్ అను సుప్రసిద్ధ చరిత్రకారునిచే పీఠిక వ్రాయించి దానిప్రతులను తన సామంతులందరును కొనునట్లు ఆజ్ఞాపించాడు. అబ్దుల్ ఖాదిరు రామాయణమును, అబ్రహీం సర్ అధర్వణ వేదమును, ఫైజీ లీలావతియను జ్యోతిష్యగ్రంధమును షహబాదీ యను నతడు రాజ తరంగిణిని అనువదించారు. అలాగే హరివంశం పంచతంత్రం నలదమయంతి అను కావ్యాలు పర్షియాలో వ్రాయబడినవి. 'సింహాసనబత్తీసీ అను బౌద్ధ గ్రంథమును, కిషన్ జోషి, గంగాధర, మహేశ్ మహానంద అను సంస్కృత గ్రంథములను, బైబిలును, బాబరు చరిత్రను, తారిఖ్ ఇ ఆఫీఫస్ గ్రంధాలు కూడా అనువదించబడ్డాయి.
తాన్ సేన్ :- అక్బరు సభలో సంగీతం అందించేవాడు. హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతం లో స్వరాలను కూర్చే గొప్ప సంగీత కళాకారులలో ఒక్కడిగా గుర్తించబడ్డాడు. అతను నమ్మశక్యంకాని కంఠధ్వనితో దీవించబడ్డాడు. అధిక సంఖ్యలో స్వరపరిచిన గీతాలు ప్రసిద్ధిచెందాయి. రబాబ్ (మధ్య ఆసియా మూలాలు కలిగినది)ను అభివృద్ధి చేసి దానికి గొప్ప ఖ్యాతిని తీసుకువచ్చిన వాయిద్యకారుడు.
1556 లో అక్బరు సాంరాజ్యం సమున్నత స్థాయిలో ఉన్న సమయంలో పోర్చుగీసు భారత ఉపఖండంలోని పశ్చిమ సముద్రతీరంలో అనేక కోటలు, కర్మాగారాలు స్థాపించి ఆ ప్రాంతంలో నౌకాయానం, సముద్ర-వాణిజ్యాలను అత్యధికంగా నియంత్రించింది. ఈ వలసవాదం ఫలితంగా అన్ని ఇతర వాణిజ్య సంస్థలు పోర్చుగీసు నిబంధనలు, షరతులకు లోబడి ఉన్నాయి. గుజరాతుకు చెందిన బహదూర్ షాతో సహా పాలకులు, వర్తకులు ఈ సమస్యను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు.[88]
స్థానిక అధికారులు అక్బరుకు పోర్చుగీసు హిందూ మహాసముద్రంలో నియంత్రణను ప్రారంభించిందని తెలియజేసిన తరువాత 1572 లో మొఘలు సామ్రాజ్యం గుజరాతులో విలీనం చేసుకుని పశ్చిమ సముద్రతీరంలో మొదటిసారిగా తమ ఆధిఖ్యతను స్థాపించాడు. అందువల్ల అక్బర్ పోర్చుగీసుల ఉనికి ద్వారా ఎదురవుతున్న ముప్పు గురించి తెలుసుకుని, పర్షియన్ గల్ఫ్ ప్రాంతంలో ప్రయాణించడం కోసం వారి నుండి కార్టజ్ (అనుమతి) వసూలు చేసాడు.[90] 1572 లో సూరత్ ముట్టడి సమయంలో మొఘలుల, పోర్చుగీసున్ప్రారంభ సమావేశంలోనే పోర్చుగీసు మొఘలు సైన్యం ఉన్నత శక్తిని గుర్తించి యుద్ధానికి బదులుగా దౌత్యత సంబంధాలను అభివృద్ధి చేయాడానికి అంగీకరించింది. పోర్చుగీసు గవర్నరు అక్బరు అభ్యర్థన మీద అతనితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను ఏర్పరచటానికి ఒక రాయబారిని పంపించాడు.[91] పోర్చుగీసుల నుంచి కాంపాక్టు ఫిరంగుల ముక్కలు కొనుగోలు చేసి భద్రపరచడానికి అక్బరు చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. ఫలితంగా అక్బరు గుజరాతు తీరాన మొఘలు నౌకాదళాన్ని స్థాపించలేకపోయాడు.[92]
1579 సెప్టెంబరులో గోవాలోని జెస్యూట్లు అక్బరు రాజసభను సందర్శించడానికి ఆహ్వానించబడ్డారు.[95] చక్రవర్తి తన లేఖరులతో కొత్త నిబంధనను అనువదించి జెస్యూట్స్ స్వాతంత్ర్యంగా సువార్త బోధించడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు.[96] అతని కుమారులు సుల్తాన్ మురాద్ మిర్జా విద్యాభ్యాసం బాధ్యతను అంటోని డి మోంట్సెరాట్ కు అప్పగించాడు.[97][98] న్యాయస్థానంలో చర్చలు జరుపుతున్నప్పుడు జెస్యూట్లు తమ సొంత విశ్వాసాల వివరణను ఇవ్వాలని నిర్బంధించలేదు, కానీ వారు ఇస్లాం, ముహమ్మద్లను దూషించారు. వారి వ్యాఖ్యానాలు ఇమ్మాలు, ఉలామాలను ఆగ్రహానికి గురిచేసాయి. కాని అక్బరు వారి వ్యాఖ్యానాలను జెస్యూట్లు, వారి ప్రవర్తనను జాగ్రత్తగా పరిశీలించి గమనించాలని ఆదేశించాడు. ఈ సంఘటన తరువాత 1581 లో ముల్లా ముహమ్మదు యాజ్డి, బెంగాలు ప్రధాన ఖాది ముయుజ్-ఉల్-ముల్క్ నేతృత్వంలోని ముస్లిం మతాధికారుల తిరుగుబాటు జరిగింది. ఈ తిరుగుబాటుదారులు అక్బరును పడగొట్టాలని, మొఘలు సింహాసనంపై కాబూలు లోని అతని సోదరుడు మిర్జా ముహమ్మదు హకీంను పాలకుడును చేయాలని అనుకున్నారు. అక్బరు తిరుగుబాటుదారులను విజయవంతంగా ఓడించాడు. కాని అతను తన అతిథులు, వారి ప్రకటనలను గురించి మరింత జాగ్రత్త తీసుకున్నాడు. తరువాత అతను తన సలహాదారుల సలహాలతో వారిని జాగ్రత్తగా పరిశీలించాడు.[99]
1576 లో అక్బరు ఖ్వాజా సుల్తాను నాఖ్షబంధి, యాహ్యా సలెహు నాయకత్వంలో పెద్ద సంఖ్యలో యాత్రీకులను 6,00,000 బంగారు, వెండి నాణేలు 12,000 కాఫ్తాన్లు, అధిక మొత్తంలో బియ్యం పంపించారు.[102][page needed] 1576 అక్టోబరులో అక్బరు పంపిన యాత్రీకుల బృందంలో ఉన్న అతని అత్త గుల్బాడాన్ బేగం, భార్య సాలిమా, సూరత్ నుండి రెండు నౌకలలో ప్రతినిధుల బృందం 1577 లో జెట్టా నౌకాశ్రయానికి చేరుకుని మక్కా, మదీనా వైపు వెళ్లారు. [103]1577 నుండి 1580 వరకు నాలుగు యాత్రికుల బృందాలు మక్కా, మదీనా అధికారులకు చక్కటి బహుమతులు ఇచ్చి పంపబడ్డారు.[104][105]
సఫావిదులు మొఘలులకు సుదీర్ఘమైన దౌత్యపరమైన సంబంధాల చరిత్ర ఉంది. షేర్ షా సూరితో పోరాడి ఓడిపోయిన తరువాత హుమాయూను భారత ఉపఖండంలో నుండి పారిపోయినప్పుడు సఫావిదు పాలకుడు మొదటి తహమస్ప్ హుమాయునుకు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. అయినప్పటికీ ఇస్లాం లోని షియాట్ శాఖను అనుసరించే ఓట్టమన్లు సున్నీ మతద్థులైన మొఘలతో మతపరంగా విభేదించారు.[111]రెండు రాజ్యాల సరిహద్దు ప్రాంతంలో ఉన్న హిందూకుషు ప్రాంతంలోని కందాహరు నగరం నియంత్రణ సంబంధించి సఫావిదులు, మొఘలుల మధ్య సుదీర్ఘమైన వివాదం కొనసాగింది.[112] హిందూకుషు ప్రాంత ఉపస్థితి భౌగోళికంగా చాలా ప్రాధాన్యత కలిగి ఉంది.[113] 1558 లో అక్బరు వారసుడైన సమయంలో బైరం ఖాను నిర్వహణలో ఉన్న కాందహారు మీద 1558 లో తహమస్ప్ బంధువు, పర్షియన్ పాలకుడు హుస్సేన్ మిర్జా దాడి చేసి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.[112] తరువాత బైరామ్ ఖాను సఫావిదులతో శాంతియుత సంబంధాలను కొనసాగించేందుకు మొదటి తహమాస్ప్ రాజసభకు ఒక ప్రతినిధిని పంపించాడు. ఇది రెండు రాజ్యాల మద్య అన్యోన్య సంబంధంగా మారింది. అక్బరు పాలన మొదటి రెండు దశాబ్దాల కాలం రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య శాంతి కొనసాగింది.[114] అయినప్పటికీ 1576 లో మొదటి తాహమాస్ప్ మరణం సఫావిద్ సామ్రాజ్యంలో అంతర్యుద్ధం, అస్థిరత్వం వలన రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు ఒక దశాబ్దం కంటే ఎక్కువ కాలం స్థబ్ధత ఏర్పడింది. సఫావిదు సింహాసనానికి షా అబ్బాసును ప్రవేశపెట్టిన తర్వాత మాత్రమే 1587 లో సంబంధాలు పునరుద్ధరించబడ్డారు. [115] కొంతకాలం తర్వాత అక్బరు సైన్యం కాబూలు ఆక్రమణను పూర్తిచేసి తన సామ్రాజ్యంలోని ఉత్తర-పశ్చిమ సరిహద్దులను మరింత భద్రపరచడానికి కదాహారు వెళ్లింది. 1895 ఏప్రిల్ 18 న ఈ నగరం ప్రతిఘటించకుండా ముఘలు సైన్యాలకు స్వాధీనం అయింది. పాలకుడ్జూ ముజఫర్ హుస్సేన్ అక్బరు రాజసభలో ప్రవేశించించాడు. [116] 1646 లో షాహాజహాన్ బాదాఖ్షాన్ దండయాత్ర వరకు అనేక దశాబ్దాలుగా మొఘలు స్వాధీనంలో హిందూకుషు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ సరిహద్దులో కొనసాగింది.[117] అక్బరు పాలన ముగింపు వరకు సఫావిదు, మొఘల్ రాజసభల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు కొనసాగాయి.[118]
విన్సెంట్ ఆర్థర్ స్మిత్ రచనలు " 1600 లో బ్రిటిషు సంస్థ చేత నియమించబడిన మిల్దేన్హాల్ అనే వ్యాపారి ఎలిజెబెతు రాణి పంపిన ఒక లేఖను తీసుకుని అక్బరు రాజసభలో ప్రవేశించాడు. ఆలేఖలో మొఘలు సాంరాజ్యంలో స్వేచ్ఛగా వ్యాపారం చేసుకోవడానికి బ్రిటిషు వ్యాపారులకు అనుమతి ఇవ్చమని బదులుగా వారికి పోర్చుగీసు నుండి లభిస్తున్న సౌకర్యాలను అందజేస్తామని అభ్యర్ధిన ఉంది." తెలిపాయి.[119]అక్బరును ఫ్రెంచి అన్వేషకుడు పియెర్ మాల్బర్బు కూడా సందర్శించాడు.[120]
తదనుగుణంగా ఆమె గౌరవార్దం పాకిస్తాన్ లోని లాహోర్లో మరియం-ఉజ్-జామాని మసీదుగా పిలువబడే ఒక మసీదును జహంగీర్ నిర్మించాడు[127]. అనతి కాలంలోనే మిగతా రాజపుత్ర రాజ్యాలు ఢిల్లీ చక్రవర్తితో వివాహ సంబంధాలను ఏర్పరుచుకున్నాయి. హిందూ వారసత్వ చట్టం ఎల్లప్పుడూ పిత్రార్జితం |తండ్రికి సంబంధించినదిగా ఉండటం వలన రాజకీయ లబ్ధి కోసం తమ రాకుమార్తెలకు వివాహం జరిపించటానికి హిందూ వంశస్తులు భయపడలేదు. వారు మొఘలులతో విందు ఆరగించరు. ముస్లిం స్త్రీలను చట్టబద్దమైన భార్యలుగా స్వీకరించరు.[128].
అక్బరు చాలా మంది హిందువులను వారి ఇష్టానికి[150] వ్యతిరేకంగా ఇస్లాం లోకి మారాలని ఒత్తిడి చేసాడు. వారి పవిత్ర స్థలాలలో కొన్నింటి పేర్లను ఇస్లాం సంభందిత పేర్లుగా మార్చేశాడు. 1583లో ప్రయాగ ను అలహాబాదు[151]గా మార్చటం ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ[152].
1584 నుండి మొదలు అక్బరు పోర్చుగీసు వారి సహాయంతో యెమెన్ ఒట్టోమన్ ఒడరేవుపై దాడి చెయ్యటానికి తీవ్రంగా పరిగణించాడు. 1584 అక్టోబర్ నాటికి సంధి కుదర్చటానికి ఒక మొఘలు రాయబారి శాశ్వతంగా గోవాలో ఉండిపోయాడు. 1587లో యెమెన్, హబషుల మీద దాడి చెయ్యటానికి బయలుదేరిన పోర్చుగీసు వారి ఓడ నాశనం చెయ్యబడి దాని సేనాపతి దోకొందో పిరినో పట్టుబడ్డాడు. మొఘలు-పోర్తుగీసుల సంధి అక్కడితో ఆగిపోయింది.[161].
1605 అక్టోబరు 3 న అక్బరు విరోచనాలతో (గంగా నది నుండి కలుషితమైన నీరు తాగడం వలన జరిగి ఉండవచ్చు అని భావిస్తున్నారు) బాధపడ్డాడు.[167] తరువాత అక్బరు అనారోగ్యం నుండి తిరిగి కోలుకోలేక పోయాడు. 1605 అక్టోబరి 27 న మరణించినట్లు విశ్వసిస్తున్నారు. తరువాత అతని శరీరం ఆగ్రాలోని సికిందర్ వద్ద సమాధి వద్ద ఖననం చేయబడినది.[168]
1681లో డెబ్బై-ఆరు సంవత్సరాల తరువాత 1681 అక్బరు మనవడు ఔరంగజేబు అణచివేత విధానాలను అనుసరిస్తూ హిందూ ఆలయాలను పడగొట్టడానికి ఆదేశాలు ఇచ్చాడు.[169][170][55] జాట్లు రాజా రామ్ జాట్ నాయకత్వంలో తన విధానాలకు వ్యతిరేకించారు. వారు త్వరలోనే ఆగ్రాను నియంత్రించారు. అక్బరు సమాధిని దోచుకున్నారు. వారు బంగారం, ఆభరణాలు, వెండి, తివాచీలు దోచుకున్నారు. తన తండ్రి గోకుల మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి రాజా రామ్ జాట్ అక్బరు సమాధిని తెరిచాడు. అక్బరు ఎముకలు కాల్చివేసాడు.[171][172][173][174][175] జాట్లు గోదాము పైభాగంలోని అక్బరు సమాధిని కూడా కాల్చారు.[176][177][178][179]
↑ 10.0 10.1 Habib, Irfan (1992). "Akbar and Technology". Social Scientist. 20: pp. 3–15. doi:10.2307/3517712. Unknown parameter |issues= ignored (help)CS1 maint: extra text (link)
↑ Hoyland, J.S.; Banerjee S.N. (1996). Commentary of Father Monserrate, S.J: On his journey to the court of Akbar, Asean Educational Services Published. New Delhi: Asian Educational Services. p. 57. ISBN 8120608070. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ 20.0 20.1 Robinson, Annemarie Schimmel ; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ; with a foreword by Francis (2005). The empire of the Great Mughals : history, art and culture (Revised ed.). Lahore: Sang-E-Meel Pub. p. 149. ISBN 9781861891853.
↑ 71.0 71.1 71.2 71.3 Burke, S. M. (1989). Akbar: The Greatest Mogul (in ఆంగ్లం). Munshiram Manoharlal Publishers. pp. 142, 143, 144.
↑ Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 341. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Alam, Muzaffar; Subrahmanyam, Sanjay (1998). The Mughal State, 1526-1750. Oxford University Press. p. 177. ISBN 9780195639056. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Elliot, H.M.; Dowson, J. (June 1977). History of India As Told by Own Historians, Volume V. Ams Pr Inc. p. 358. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Deefholts, Margaret; Deefholts, Glenn; Acharya, Quentine (2006). The Way We Were: Anglo-Indian Chronicles. Calcutta Tiljallah Relief Inc. p. 87. ISBN 0975463934. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Paliwal, Dr. D.L. (Ed.). Maharana Pratap Smriti Granth. Sahitya Sansthan Rajasthan Vidya Peeth. p. 182. CS1 maint: extra text: authors list (link)
↑ 156.0 156.1 Paliwal, Dr. D.L. (Ed.). Maharana Pratap Smriti Granth. Sahitya Sansthan Rajasthan Vidya Peeth. p. 183. CS1 maint: extra text: authors list (link)
↑ Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 356. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 348. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ Krishnamurti, R; (1961). Akbar: The Religious Aspect. Faculty of Arts, Maharaja Sayajirao University of Baroda. p. 83. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
↑ MacLagan, Edward ; (1932). The Jesuits and the Great Mogul. Burns, Oates & Washbourne. p. 60. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
(akbaru nundi daarimaarpu chendindi)
jalaluddin muhammad akbar ('akbar da grate gaa kuudaa prasiddudu) (jananam 1542 aktobaru 15 - maranam 1605 actober 27).[1][2] akbaru 1556 nundi taanu maraninchinantavaraku moghal saamraajyaaniki chakravartigaa unnaadu. aayana balyanamam badruddin muhammadu akbaru. taruvaata athani paeru jalaluddin mohammadu akbarugaa maarchabadindi. atanu puttina tedee aadhikaarikamgaa 1542 actober 15 ki maarchabadindi. nasiruddin humayun kumarudu ayina itadu tana tandri tadanantaram moghal saamraajyaanni 1556 nundi 1605 varaku palinchadu. moghal rajavansam sthaapakudaina babar manumadu. 1605 loo atanu maraninche samayaniki moghal saamraajyam daadaapugaa 35 lakshala chadarapu kilometerlu varaku vyaapinchi undi.[ullekhana avasaram]
(1542-11-23) 1542 navambaru 23
1605 aktobaru 27 (1605-10-27)(vayasu 63)
bharatadesa moghalu saamraajyam oka balamaina sthiramaina aardhika vyavasthanu abhivruddhi chesindi. idhi vyapara vistaranaku daariteesi sarikotta samskrutika poshanaku avakaasam ichindi. akbaru swayamgaa kala, samskrutiki poshakudu. aayan saahitya abhilaashato paluvuru panditulu, anuvaadakulu, kalaakaarulu, calgisterlu, lekhakulu, buk baiderla sibbandi saayamtho samskruta, urduu, parshia, greeku, latin, arabik, kashmiri bhaashalalo vraasina 24,000 samputaala grandhaalanu roopondinchaaru. moodu tanaku taanugaa jabita tayaaru chesi grandhaalanu moodu pradhaana vibhagaluga cheshaadu.[11] akbaru fatepur sikri grandhaalayamlo mahilalaku pratyeka vibhagam erpaatu cheyinchaadu.[12] atanu muslimlaku, hinduvulaku vidyaabhivruddhi koraku paatasaalalanu sthaapinchaachani aadesinchaadu. aayana pustaka mukhachitraalanu kuudaa adhika kalaatmakamgaa tayaarucheyadaanni prothsahinchaadu.[11]prapanchavyaaptamgaa unna palu mataalaku chendina pavitra vyaktulu, kavulu, vaastusilpula, kalaakaarulu akbaru sabhanu alakarinchi saastraadhyayanam, charchalu saaginchevaaru. dhilli, agra, fatepur sikreelalooni akbaru sabhalu kalalaku, adhyayanaalaku abhyasa kendraalugaa marai. perso-islamic samskruti desheeya bhaarateeya saamskrutika amsaalatoe vileenam cheyadam praarambhamaindi. pratyekamaina indo-parshiyan samskrutigaa moghal saili kalalu, chitralekhanam, vaastusilpam roopondinchabadindi. aayana tana saamraajyamlo mataparamaina aikyatanu teesukuraavaalane aasato islam, hinduumatam vishwaasaala sammisramamgaa akbar din-i-ilahi (hindu, kraistava vishwaasaala sammisramamgaa jorastrianism roopondinatlu) matham sthaapinchaadu. oka saralamaina samskruti, drukpathamlo akbarunu pravaktagaa kendreekrutam chesindi. andu koraku aayana ulema, saampradaaya muslimla aagrahaanni edurkonnadu. akbaru oka pravakta ani chaalaamandi nammevaaru. akbaru abhimaanapaatrudaina beerbalu ee mishramamaina mataanni anusarinchaadu.[ullekhana avasaram]
3.8 baluchi sthaanulo konni bhuubhaagaala aakramana
3.9 dakkanu sultaanulu
3.10 safaavidu, kandaharu
tana sodarudu humayun meeda unna premalo kaaranamgaa tommidi samvatsaraala kumarte rukyaya sultan begamtho tana kumarudu akbaru nischitaardham jaripinchaadu. gajni praavimsulo vaisraiga akbaru mottamodatagaa gajni vibhaagaaniki vaishraayigaa niyaminchina kontakaalam taruvaata kaabuululoo vaari nischitaardham jarigindi.[17] rajakutumba dampatulaku humayunu sampada, sainyam ichi hindal, gajnilanu jaageerulugaa ichadu. hindal jaagirlo okati athani menalludu akbaruku ivvabadindi. jaageeruku akbaru vaisraiga niyaminchabaddaadu. taruvaata aayana mamayya sainyam meeda aadhipatyam kuudaa ivvabadindi.[18] 14 ella vayasulo panjaabulooni jalandharulo akbaruku rukaya begamtho vivaham jaripinchabadindi.[19] aame tana modati bharya, mukhya bharyaga praadhaanyata vahinchindi.[20][3]
islam shaa (share khan suuri koduku) vaarasulalo erpadina gandaragolam taruvaata 1555loo humayun tana parshiyan mitrudu modati shah tahamas andinchina paakshika sainika sahaayamtho tirigi dhilleeni swaadheenam chesukunnadu. taruvaata konni nelalalone humayun maraninchaadu. akbaru simhaasanaanni adhishtinche varakubairam khan telivigaa humayun marana vaartanu dachivesadu. moghalu simhaasanaanni tirigi dakkinchukunenduku siconder shaa jaruputunna yuddham madhyalo 1556 fibravari 14 (gregorian fibravari 24na) akbaru tana tandri vaarasatvaanni andukuni adhikaarapeetaanni adhishtinchaadu. kalanuru ( gurdaspuru, panjabu praantam )loo 13 ella vayassulo akbaru oka bangaaru vastraanni, muduru talapaagaanu dharinchi kottagaa nirminchina vedikapai kuurchunnaadu. aa vedika ippatikee unnadi.[21] shahanshahgaa (parshiyan bhashalo rajulaku raju) adhikaarikamgaa prakatinchabaddaadu. ippatikee akbaru kaalamlo kattina maseedunu praarthana jaripina pradesaanni darsinchavachhu.
bhaarata upakhandamlo moghal paalananu patishtaparichina ajeyamaina sainika poraataala charitratho akhbaruku prajalu "dhi grate" ane paeru pettaaru. [22]asaadhaarana vijayaalato ee sainika sakti adhikaaram aadhaaramgaa akbaru samarthavantamaina samsthaagatamgaa moghalu sainyaalanu abhivruddhiparichaadu.[23] akbaru samayamlo moghalu adhikaaraanni adupulo unchadaaniki nirvahinchina mansabadari vyavastha prasamsalu pondindi. ee vyavastha moghalu saamraajyam chivaralo kontha maarpulatho konasagindi. kaani athani vaarasula paalanalo kramakramangaa balaheenapadindi.[23]samsthaagata samskaranalu firangulu, kotalu, enugula upayogamlo noothana vyuhalu chotuchesukunnayi.[22] akbar kuudaa matchlack tupaakeela tayaareelo aasaktini penchukunnaadu. vividha poraataala samayamlo vaatini samarthavantamgaa upayoginchaadu. atanu ottomanla sahaayamtho ekkuvagaa europianlu, mukhyamgaa porchugeesu, italianla, tupaakeelanu, phirangulanu sekarinchaadu.[24] akbaru kaalamlo moghalu tupaakulanu unnatamainavigaa viswasinchina praantiiya paalakulu, saamataraajulu, jamindaarlu vaatini adhikamgaa upayoginchaaru.[25]akbaru aayudhaala prabhaavaanni abul fazal, "turky minaha, bharatadesa tupaakeela kante prabhutvaaniki marinta bhadrata kalpinche saadhanaalu maredesamlo levu." prasamsinchaadu.[26] "ganpouder empaire" ane padaanni bhaaratadesamlo moghalula vijayaanni vislaeshimchadaaniki panditulu, charitrakaarulu tarachugaa upayoginchaaru. moghalu sakti yudda yudhdhaala naipunyam mukhyamgaa akbaru prothsahinchina tupaakeelanu upayoginchadamto ganinchabadindi. chudabadindi. [27]
akbar tana tolinallalone share shaa suuri rajavansam nundi unna pramaadaanni tolaginchi veyalani nirnayinchukunnaadu. panjaabulo unna muggurilo balavanthudaina siconder shaa suuri ki vyatirekamgaa sainyaanni nadipinchaalani nirnayinchukunnaadu. atanu tardi beg khan pratinidhi paalanalo dhilleeni vidichipettaadu.[aadhaaram chuupaali]
akbaru sameepinchinappudu athani kosam peddagaa elanti addanki kanabarchakunda siconder shaa suuri twaragaa aa praantam nundi vellipoyaadu. edhi emi ayinappatiki dhilleeki tirigivacchina hemu (hemu vikramaadityagaa kuudaa prasiddhi) mundugaa aagraanu taruvaata 1556 actober 6na dhilleeni swaadheenam chesukuni tananu taanu bhaaratadesaaniki chakravartigaa prakatinchukunnaadu. tardi beg khan takshaname nagaraanni vadili paaripoyaadu. hemu vikramaaditya actober 1553 nundi actober 1556 varaku unna moodu samvatsaraalalo varusagaa 22 yuddaalalo vijayam saadhinchi tananu taanu palakudiga leda raja vikramaadityagaa niyaminchukovadame kaaka dhilleelo tirigi hindu samrajya sthaapana kuudaa chesadu.
yuddham taruvaata ventane mughal dalaalu dhilleeni aagraaku aakraminchaayi. akbar dhilleelo vijayavantamgaa pravesinchi aayana oka nela paatu nivasinchaadu. taruvaata tirigi kriyaaseelamgaa maarina sikinder shanu anichiveyadaaniki akbaru bairam khanuto panjabu cherukunnadu.[28] taruvaati aaru nelallo moghalulu toorpubengaaluku paaripoyina siconder shaa suuriki vyatirekamgaa maroka pradhaana yuddhaannichesi andulo vijayam saadhinchaaru. taruvaata akbaru athani dalaalu lahornu aakraminchi, taruvaata panjaabulooni multaannu swaadheenam chesukunnaru. 1558 loo akbaru muslim paalanalo unna rajaputana meeda yuddham chesi paalakuni odinchi tarimikotti ajmeerunu swaadheenam chesukunnadu.[28]mughalulu narmada nadiki uttaraana unna balamaina kotaga unna gwaliyaru kota meeda daadi chesi sur dalaalanu odinchaaru. [28]
moghalu amiru kutumbaalato kalisi rajakutumba begamlu chivariki kabool nundi bhaaratadesaaniki teesukuniraabaddaaru. - akbar vajeeru abul fazal "yodhulu sthirapaddaaru. vaariki alavaatu padina konni deshaalaku velladaaniki avakaasam kaligindi. " ani abhipraayapaddaadu. ".[29] moghalulu bhaaratadesaaniki undataaniki akbaru tana uddesaalanu spashtamgaa prakatinchaaru. idhi tana taata, babaru, tandri humayunu, rajakeeya sthaavaraala nundi idhi chala dooramgaa undi. veeriddaruu taamu emi kaarani taatkaalika palakuluga unnaarani matrame suuchimchaaru. [29][28]
malwalo antima vijayam saadhinchinappatikii, akbaru tana bandhuvulu, moghalu kuleenula akabarukunna vyaktigata sambandhaalalo cheelikalu bahirgatamayyaayi. adham khan 1562 loo maroka vivaadamlo akbarutho vyatirekinchi chakravarti chetha padagottabaddaadu. aagraalo pales praamganamlo oka chapparamu nundi visiriveyabaddaadu. inka sajeevamgaa unna adhaam khanu maranaanni nirdhaarinchadaaniki akbaru aadesamto marokasari praamganamloki visiri veyabaddadu. akbar ippudu atyunnata muppunu tolaginchaalani nischayinchaadu.[30] imperial paripaalanaku sambandhinchina pratyeka mantritva saakhalanu srushtinchaadu. moghal prabhuvulalo evaruu prasnimpabadani adhikaaram ivvabada ledu.[30] 1564 loo ujbekisthaanulo saktivantamaina raajapratinidhulu tirugubaatu chesinappudu akbaru vaarini odinchaadu. [34] atanu tirugubaatudaarulaina naayakulanu kshamaapana cheppaalani aasapadinappatiki vaaru malli tirugubaatu chesaru. akbaru rendavasari vaari tirugubaatunu anichiveyavalasi vachindi. kaabuulu moghalu palakudu akbaru sodarudu mirja muhammad hakeem tanaku taanu chakravartigaa prakatinchi moodo tirugubaatu chesina athani sahanam chivariki ksheeninchindi. taruvaata anekamandi ujbek naayakulu vadhinchabaddaaru. tirugubaatu naayakulu enugula kinda padi maraninchaaru.[34] adhe samayamlo agra sameepamloni kaligina akbar sudura bandhuvula brundam mirzas tirugubaatulo kuudaa adhikarinchindi. taruvaata vaaru kuudaa champabadadam, saamraajyam nundi bayatapadadam jarigindi.[34] 1566 loo akbaru tana sodarudu muhammadu hakim dalaalanu kalavadaaniki vellaadu. itanu samrajya simhaasanaanni swaadheenam chesukunenduku kalaluganna panjabu daadi cheshaadu. kluptamaina gharshana taruvaata,mohammad hakeem akbaru aadhipatyaanni angeekarinchi kaabuluku tirigi vellipoyaadu. [34]
1564 loo moghal dalaalu madhya bhaaratadesamlo konchem janabha unna konda praantam ayina gondwana saamraajyaanni swaadheenam chesukunnayi. ikkada unna enugula mandalu moghalulanu aakarshinchaayi.[35] ee bhuubhaagaanni raja pinnavayaskudaina veera narayan, gondula rajput yodhuraalu, raani durgavati paalinche vaaru.[34] appatike akbaru ujbek tirugubaatu daarulatoe poraadutunnanduna vyaktigatamgaa ee poraatamlo palgonaledu. kara moghal gavarnar ayina assaf khanuku dandayaatra baadhyatanu vidichipettaadu. [34][36] damou yuddhamlo otami taruvaata durgavati aatmahatya chesukunnadi. raja veera narayan gonds parvatapraanta kota chouraghar vadda champabaddaaru.[36] mogalulu apaaramaina sampadanu, bangaram, vendi, aabharanaalu, 1000 enugula asankhyaka nagalanu swaadheenam chesukunnaru. durgaavatiki chellelu karuladevi moghal antahpuraaniki pampabadindi.[36] durgavati bharta sodarudu ee praantam moghal pratinidhigaa niyaminchabaddaadu.[36] malwa maadirigaane akbaru gondwana gelupupai kihasantrupti veluvarichaadu. [36] assaf khan chala nidhulu samakuurchukuni akbaruku kevalam 200 enugulanu tirigi pampinchaadani aaropinchabadindi. lekkala vivaraalu ivvamani samanlu keecchina kaaranamgaa aayana gondwana nundi paaripoyaadu. atanu modata ujbekuku vellaadu. taruvaata gondwanaku tirigi vachi akkada moghal dalaala chetha anusarinchabaddaadu. chivaraku aayanaku sampadanu akbaruku samarpinchina taruvaata akbaru aayana munupati padavini punaruddharinchaadu.[36]
uttara bharatadesampai moghal paalananu sthiraparachina taruvaata akbaru tana drushtini raajaputaanaanu jayinchadam patla kendrikarinchadu. bhaaratadesamlo rajaputanalo pratyarthi kendram unnatlayithe bhaarata-gangaa maidaanamlooni e samrajya sakti kuudaa surakshitamgaa undadu. [36] moghalulu ippatike uttara rajaputanalo mevatu, ajmiru, nagoru vanti praantaala meeda aadhipatyaanni nelakolpaaru.[28][34] dhilli sultanetu muslim paalakulu intakumundu pravesinchani rajaputana kendrasthaanaaniki vellaalani nischayinchukunnaaru. 1561 loo aarambhamlo moghalulu raajaputrulato yuddham cheyadam, dautya kaaryakramaalalo churukugaa palgonadamlo nimagnamayyaaru.[35] chala mandi rajputra raajyaalu akbaru saarvabhoumatvaanni angeekarinchaayi; mevar, marwar, udai sing, chandrasen rathor paalakulu samraajyaaniki velupala unnaaru. [34] 1527 loo khanwa yuddhamlo babartho poraadina sisodia paalakudaina rana sangaa vaarasudu rana udayi singu.[34] sisodia vamsaaniki naayakatvamlo bhaaratadesamlooni rajputra rajulanta rajapratinidhulugaa unnaaru. naayakula adhika sampradaaya hodanu kaligi unnaadu. udhi singu saamantaraajugaa maarakapoyinatlaite moghalula samrajya adhikaaram rajaputrula drushtilo chulakanaga maaritundi.[34] ee praarambha kaalaaniki akbaru ippatikee utsaahamgaa islam matham patla vishwaasam pradarsistuu brahmana hinduumatamloo atyanta pratishtaatmaka yodhula meeda aayana vishwaasam aadhikyatatho aakattukoovadaaniki prayatninchaadu.[34]
1567 loo akbaru chittoru kotanu mevaarlo jayinchadaaniki vellaaru. agra nundi gujaraatuku cherukovadaniki mevaaru daggara maargam. mevar kota-rajadhani goppa vyuuhaatmaka bhougolika praamukhyatanu kaligi undi. rajaputana antargata bhaagaalanu pattukovadaaniki idhi keelakamainadi. uday singu tana rajadhani rakshanaku baadhyatanu rendu rajputra yodhulaina jaimal, pattaalaku vidichipetti vishraati koraku mevar kondalaku vellaadu.[37] naalugu nelalu muttadi tarvaata 1568 fibravarilo chittor ghar patanam ayindi. akbaru jeevinchi unna rakshakulanu, 30,000 mandi porata paalgonani vaarini saamuuhika hatya chesi athani adhikaaraanni pradarsinchenduku ee praantam antataa unna gopuralalo vaari talalu pradarsinchabaddaayi.[38][39] moghalulu yuddhamlo dochukunna sampadanu saamraajyam antataa pampinee cheyabadindi.[40] aayana moodu rojulu chittor ghadlone undi aagraaku tirigi vellaadu. akkada vijayaanni ghnaapakaarthamgaa aayana tana kota dwarala vadda enugula meeda jaimal, patta vigrahaalu nilabettaaru.[41] uday singu adhikaaram, prabhaavam vichchinnamaindi. aayana tirigi saranupondina parvataalanundi velupalaku raledu. aayana akkada nivasinchadaaniki akbar angeekarinchaadu. [42]
1568 loo chittoru ghad patanam taruvaata moghalula daadi ranadhamboru kota meeda konasagindi. hada raajaputrulu nirvahinchina ranadhamboru kota bhaaratadesamlo atyanta saktivantamaina kotaga paeru gaanchindi.[42] emainappatiki konni nelalu poratam tarvaata matrame idhi patanam ayindi.[42] akbaru daadaapu rajaputana mottaaniki yajamani ayyadu. chaalaamandi rajaputra rajulu moghalulaku kappam samarpinchaaru.[42] mevaaru vamsaalu addukovadam maatram konasagindi.[42] 1576 loo uday sing kumarudu, vaarasudu pratap singunu haldighati yuddhamlo moghalulu odinchaaru. [42] 1569 loo kotta rajadhani 23 mailla (37 kilometerlu) aagraalo punaadi veyadam dwara akbaru tana vijayotsavaanni jarupukunnadu. deenini fatepur sikri ("vijayam nagaram") ani pilichaaru.[43] ayithe prataapu singu moghalula meeda nirantaram daadi cheshaadu. akbaru jeevitam kaalam chala bhagam gadiche varaku tana puurveekula rajyanni chala kaalam varaku palinchadu.[44]
gujaraatu meeda tana adhikaaraanni sthaapinchina taruvaata akbaru fatepur sikreeki tirigi vachaadu. aayana vijayaalaku ghnaapakaardhamgaa bulandu darvaajaanu nirminchaaru. ayithe afghanistan pramukhulu idaaru rajaputra paalakuni maddatuto tirugubaatu chesi mirjaalanu tirigi gujaraatuku rappinchaaru.[46] akbaru raajaputaananu daati padakondu rojulalo ahmadaabaadu cherukunnadu. (saadhaaranamgaa ee prayaanaaniki aaru vaaraala samayam avasaram) 1573 septembaru 2 na mughalu sainyam tirugubaatunu anachadamlo vijayam saadhinchindi. akbaru tirugubaatu naayakulanu kotti vaari tegatrenchi smaarakamgaa oka gopuram nirminchaadu.[42] gujaraatu vijayam mughalulaku baga laabhadaayakamgaa maarindi. ee bhuubhaagam nundi akbaru khajanaku samvatsaraaniki aidu lakshala roopaayala kante adhika aadaayam labhinchindi. [42]
akbaru bhaaratadesamlo migili unna chala mandi afghan tirugubaatudaarulanu odinchaadu. taruvaata afghan adhikaaramlo unna ekaika kendram bengalulone matrame undi. bengaalu share shaa suuri kinda panichesina afghanistan nayakudu sulaiman khan karani paalanalo undi. sulaman khan akbaruku kappam kattakunda tappinchukunnadu. 1572 loo athani kumarudu, vaarasudu daadu khan begaluku palakudayyadu.[47] sulman khan akbaru paerulo khutba chadivi moghalu aadhipatyaanni angeekarinchaadu. daadu khan racharika bhaavamto akbarunu dhikkaarinchi paerutho khutba prakatinchaalani aadesinchaadu. beehar moghalu gavarnaru muhim khan daadu khannu sikshinchaalani aadesinchaadu. cony taruvaata akbaru swayamgaa bengaaluku bayaluderaadu. [47] moghalu niyantranalo thoorpuna vaanijyaanni teesukuraavataaniki idhi oka avakaasamgaa undi.[48] 1574 loo moghalulu dath khan nundi patnani swaadheenam chesukunnaru. vaaru bengaaluku paaripoyaaru.[47]
akbaru fatepur sikreeki tirigi vachi poratam poortichese baadhyata sainikaadhikaarulaku vadilaadu. 1575 loo tukaani yuddham taruvatamoghal sainyam vijayam saadhinchindi. taruvaata dand khan sainyam aadhvaryamlo unna bengaalu, beeharu mughalu saamraajyamlo vileenam cheyadaaniki daariteesindi. vamseeyula chetilo orissa matrame migilipoyindi. oka samvatsaram tarvaata daadu khan tirugubaatu chesi bengaalunu tirigi pondenduku prayatninchaadu. atanu mughalu janaralu khan jahan kuleeni odinchi pravaasamloki paaripovalasina sthitiki pampaadu. taruvaata daadu khanunu moghalu dalaalu bandhinchi uriteesaaru. athani tegatrenchabadina tala akbaruku pampabadindi. ayithe athani avayavaalu bengaalloni moghalu rajadhani ayina tanda vadda unchabaddaayi.[47]
gujaraatu, bengaalu vijayaalanu taruvaata akbaru desheeya aandolanalanu edurkonnadu. 1581 varaku sainika poratam koraku phathepuru sikreeni vidichipettaledu. panjabu meeda tirigi tana sodarudu mirja muhammadu daadi chesadu.[47] akbaru tana sodarudu kaabuuluku taralinchaadu. muhammad hakim nundi eduraina muppunu muginchaalani nirnayinchaadu.[47] tana poorveekulu okasari bhaaratadesamlo undataaniki moghalu kuleenulanu teesukuni vachina vidhamgaa taruva vaarini bharatadesam nundi taralinchavalasina avasaram erpadindi.[47]abdul fazal "afghanistan chalini chusi bhayapaddaru" ani vaaru abhipraayapaddaaru.[47] hindu adhikaarulu, sindhunu daatadaaniki sampradaayanishedham nirodhinchabaddaaru. akbaru ayithe, vaatini prothsahinchinappatika sainikulaku enimidi nelalu adava chellinchavalasi vachindi.[47] 1581 aagastulo akbaru kaabuulunu swaadheenam chesukuni babaru paata kotalo moodu vaaraala kaalam nivaasinchaadu. akbaru sodarudu parvataalaloki paaripoyaadu.[47] akbaru tana sodari, bakht-an-naisa begam chetilo kaabuulunu vadili bhaaratadesaaniki tirigi vachaadu. atanu tana sodarudini kshaminchagaa kaabuululoo moghalu paripaalana vaastavika baadhyatanu sweekarinchaaru; bakht-an-nis adhikaarika gavarnarugaa konasagadu. konni samvatsaraala taruvaata 1585 loo muhammadu hakim maraninchaadu. kaabuulu marosari akbar chetiloki vachindi. idhi moghal saamraajyamlo adhikaarikamgaa cherchabadindi.[47]
kaabuulu danda yaatratho saamraajyam uttara sarihaddula sudiirghakaala kaaryakalaapam praarambhamaindi.[49] akbaru uttarapraantamlo savaallanu edurkovadaaniki kaibaru paasu daati panjaabulooni lahoruku raajadhaanini marchi 1585 loo praarambhinchi 13 samvatsaraalu nivasinchaadu.[49] madhyayuga asia nundi tana taata baabarunu pampivesina ujbeksuku chendina tega nundi ghoramaina muppu vachindi.[47][47][50] sarihaddulo afghan girijanulu paakshikamgaa niraasrayulayyaaru.[49][51]
1586 loo akbaru abdulla khanuto oka oppandam kudurchukunnadu. deenilo moghalulu ubhaya pakshaallo tatasthamgaa undataaniki angeekarinchaaru.[51] badulugaa abdulla khanu moghalulaku satruvaina afghan girijanulaku sahayam, subsidy, saranaardhulaku aashrayam kalpinchakunda undataaniki angeekarinchaadu. aa vidhamgaa vimuktudaina akbaru eusphjois vanti itara tirugubaatudaarulanu anachadaaniki varusa poraataalanu praarambhinchaadu.[51] akbaru afghan tegalaku vyatirekamgaa danda yaatra cheyamani jain khanunu aadesinchaadu. akbaru sabhalo pramukha mantri ayina beerbalu kuudaa poraatamlo paalgonaalani aadesam ivvabadindi. ee dandayaatra oka vipattugaa maarindi. 1586 fibravarilo parvataala nundi tiragabadina aafghanlu beerbalunu athani parivaaramtho sahaa maldarai paasu vadda champabaddaaru. [51] akbaru takshaname raja thoder mall aadhvaryamlo eusafjay bhoomulanu punahnarvyasthikarincha kotta sainyaanni niyaminchaadu. taruvaati aaru samvatsaraalalo moghalulu parvata loyalalo adhikaaram sthaapinchi swath, bajouru vanti aneka mandi naayakulu longipoyaaru.[51] ee praantaanni rakshinchataaniki dajanla koddi kotalu nirminchabaddaayi. akbaru aafghanu tegalanu adupu cheyagaligina sainika niyantrana saamarthyaanni pradarsinchaadu.[51]
ujbekyto satsambandhaalu unnappatikii akbaru (afghanistan nundi) madhya aasiyaanu tirigi saadhinchaalane rahasya aashanu penchukunnaadu. [52] badakshan, balkh ujbek aadhipatyamlo bhagamga unnaaru. 17 va sataabdam madhyabhaagamlo athani manavadu shajahan aadhvaryamlo moghalulu rendu praavinsulalo taatkaalika aakramana matrame chesaru. [50] uttara sarihaddulalo akbaru untunnadi atyanta anukuulamgaa undi. 1600 naatiki afghan tegala tirugubaatudaarulu anachiveyabaddaaru.[50] roshania udyamam gattigaa anichiveyabadindi. roshania aadhvaryamlo abhivruddhi chendina afridi, orajjai tegalu longi poyaru.[50] pattubadda udyama naayakulu bahishkarinchabaddaaru. [50] roshaniyya udyama vyavasthaapakudu bajiz kumarudu jalakuddin 1601 loo gajni sameepamlo moghalu dalaalatoe poraadaaru.[50] 1598 loo abdulla khanu maranamtho ujbek bedirimpu mugimpuku vachi moghalu paripaalana chivaraku surakshitamgaa undi.[51]
lahorulo ujbeksuto vyavaharistunnappudu akbaru sarihaddu praantaalanu surakshitamgaa unchataaniki sindhu loyanu lobaruchukovalani prayatninchaadu.[51] 1585 loo shia chak samrajya palanadhikari ayina aly shaa moghalu rajasabhaku bandeegaa tana kumarudini pampinchadaaniki niraakarinchadamtho aayana unnata sindhu praantamlo kaasmeerunu jayinchadaaniki oka sainyaanni pampinchaadu. alisha moghalulaku ventane longipoyaadu. cony tana kumaarulalo okadaina youkbu tanaku taanu swayamgaa rajuga prakatinchukunnaadu. moghalu sainyaalanu mondigaa edirinchaadu. chivaragaa 1589 joonulo yakobu, athani tirugubaatu dalaalanu longubaatu chesukovadaniki akbaru swayamgaa lahoru nundi srinagaru varaku prayaanam chesadu.[51] kashmiru prakkane unna tibeton bhuubhaagaalaina baluchisthan, ladak, akbaruku vidheyata prakatinchaayi.[53] moghalulu sindhuni jayinchi sindhu loyalo cheraaru. 1574 nundi bhakkaru uttara kota samrajya niyantranalo undi. 1586 loo multaanu gavarnaru dakshina sindhulooni tatta swatantra paripalakudu meerja jaanii begunu oodinchataaniki prayatninchi viphalamayyaadu. [51] akbaru ee praantam rajadhani sehavaannu nirmuulinchadaaniki oka moghalu sainyaanni pampinchaadu. moghalula edirinchadaaniki jaanii beg pedda sainyaanni samakuurchaadu. [51] sehawan yuddhamlo sindhee dalaalanu adhigaminchi moghalu dalaalu antarinchipoyaayi. koonni otamulatho baadha padina taruvaata 1591 loo moghalulaku jaanii beg longipoyaadu. 1593 loo lahorlo akbaruku tana maryaadanu telipaadu.[53]
baluchi sthaanulo konni bhuubhaagaala aakramanasavarinchu
1586 naatiki appatikee namamatra paani afghan paalanalo unna 6 guru mandi baluchi naayakulu imperial kortuku haajarukaavataaniki akbaru avagaahana erparuchukunenduku angeekaaram teliyajesaaru. 1595 loo akbaru safaavidula nundi kaandahaarunu teesukoovataaniki sannaahaalu chesukuni aafghanisthaanulo migilina beluchistan bhaagaalanu jayinchaalani moghalu dalaalanu aadesinchaadu.[53][54] moghalu janaral mir masoom quetta vaayuvya disalo nilabadi sibe loni balamaina naukaadalampai daadi chesi yuddhamlo sthaanika naayakula kootamini odinchaadu.[54] vaaru moghal aadhipatyaanni gurtinchi akbaru rajasabhaku haajarayyaaru. tatphalitamgaa beluchistaanu aadhunika paakistaanii, afghan bhaagaalu, makran vyuuhaatmaka praantaalu moghal saamraajyamlo bhagamga marai.[54] moghalulu parshiyan paalita kandaharu moodu vaipula paalinchaaru.[54]
puraatana bhaarata saamraajyam gaandhaaraku arabbu charitrakaarulu ichina paeru kandaharu.[56]14 va sataabdamlo vaari poorveekudu taimuru kaalam nundi paschima, madya, dakshinaasiyaaloni konni bhaagaalanu swaadheenam chesukunna samayam nundi moghalulatho mukhamukhiga sambandhaalu kaligi undi. ayinappatiki safaavidulu idhi parshiyan paalinchina khorasan bhuubhaagamgaa bhavinchi moghalu chakravarthulatho anubandhaanni dopideegaa prakatinchindi. 1558 loo uttara bhaaratadesamlo akbaru tana paalananu balaparichetappudu safaavidu chakravarti modati tahmaspu kaandahaarunu swaadheenam chesukuni moghalu gavarnarunu bahishkarinchaadu. taruvaata 30 samvatsaraalu adhi parshiyan paalanalone undi.[53] kandaharu punaruddharana akbaruku praadhaanyata ledu. cony uttara sarihaddulalo sudiirghakaalam sainika karyakalapala taruvaata ee praantamlo moghalu paripaalananu punaruddharinchadaaniki oka prayatnam entho avasaramani bhaavinchabadindi.[53] sindhu, kashmiru, beluchistan bhuubhaagaalu prastuta afgionistan pai moghal adhikaaram sthiramaina sanghatanalu akbaru aatmaviswaasaaniki balaparichayi.[53] antekakunda ee samayamlo kaandahaaruku ubbex nundi bedirimpu undi. cony ottoman turkula chetilo swayamgaa chikkukunna parshia chakravarti balagaalanu pampaleka povadam moghalulaku anukuulamgaa maarindi.[53]
1593 loo akbaru tana kutumbamtho sangharshanalanu edurkonna taruvaata bahishkarinchabadina safaavidu rakumarudu rostam meerja akbaru vaddaku cheraadu.[57] rostam mirja moghalulaku vidheyata prakatinchi 5000 mandi commanderla ryaanku(mansab)nu sweekarinchi, multaanunu jagiruga sweekarinchaadu. [57] moghal kortulo rostome mirja haajaru chusi kangaarupadina safaavidu rakumarudu, kandaharu gavarnaru mojafar hosain kuudaa moghalulaku vidheyata chuupadaaniki angeekarinchaaru. shaa abbasuto erpadina virodhinchina mozapher hoisainuku 5000 mandi sinikabrundaaniki kamandaru ryaankunu pondi athani kumarte kandahari begam akbaru manavadu moghalu yuvaraju khurannu vivaham chesukundi.[53][57] moghalu janaralu shaa beg khan netrutvamlo rakshana dalam niyamamtho 1595 loo kandaharu surakshitamgaa maarindi.[57] kandaharu punarvijayam moghal-parshiyan sambandhaanni prabhaavitam cheyaledu.[53] akbaru, parshiyan shalu raayabaaraalanu, bahumatulanu maarchukunnaaru. ayinappatiki ee rendinti madhya unna sakti sameekarana ippudu moghalulaku anukuulamgaa maarindi. [53]
akbaru kendra rajakeeya vidhaanam dhilli sultanet nundi udbhavinchina vyavastha. ayinappatiki vaari kaaryanirvahana nibandhanalanu nilipi veyadam dwara vividha vibhaagaala kaaryakalaapaalu chakkaga punarvyavasthikarinchabak.[ullekhana avasaram]
revenue saakha " vajeeru " netrutvamlo jagiru, anam bhoomula aardhika, nirvahana baadhyata vahistundi.
mir samran raja gruha paalana baadhyata vahistaadu. indulo haaramlu (antahpuraalu), rajasabha, raja angarakshakula nirvahananu paryavekshistaadu.
nyaayavyavastha naayakatvamlo pani chestundi. idhi matha vishwaasaalu, abhyaasaalaku baadhyata vahistundi.
[59] nijaaniki akbaru khuberu pas dwara chakrala vahanala upayogam kosam rahadaarulanu meruguparchadaaniki teevra prayatnaalu chesadu. idhi kaabuulu nundi moghalu vyapaarulu bharatadesam vaipu prayaaninchadaaniki upayogapadi atyanta prajaadarana pondindi.[59] aayana panjaabulooni multaanu, lahoru vaayuvya nagaraalanu kuudaa vyuuhaatmakamgaa aakraminchukunnaadu. graandu trunk roddu, sindhuu nadi daatina atak vadda unna goppa kotalanu nirminchaaru. antekaka antataa unna chinna kotala netvarku parshia, madhya aasiyaatho bhuubhaagaala vaanijyam sarihaddulugaa unnaayi.[59]
akbaru tana sainyaanni alaage mansabadari ani piliche oka vyavastha dwara prabhuvulanu erpaatu cheshaadu. ee vyavasthalo sainyamlooni adhikaarulandarinii oka mansabdaruga niyaminchaaru. mansaabdaaru chakravarti sainyaalaku nirdhishta sankhyalo ashwidalaanni sarafara cheyalanna nibandhana untundi.[62] mansaabdaarlu 33 taragatulugaa vibhajinchabaddaayi. 7000 nunchi 10,000 mandi sainikulato kuudina moodu agrasthaanaalu saadhaaranamgaa raakumaarulaku ketayinchabaddayi. 10 nundi 5000 madhya unna itara ryaankulu prabhuvulaku, itara sabhyulaku ketayinchabaddayi. saamraajyamlo saashwata sthaayi sainyam chala takkuvagaa undi. samrajya dalaalu mansabdarlache nirvahinchabade brundaalugaa unnaayi.[64]sainikulu saamaanyamgaa takkuva sthaayi mansabuga niyaminchabadinaa taruvaata vaari saamardhyam chakravarti anukuulyata aadhaaramgaa padonnati labhistundi.[65] prati mansabdar oka nirdishta sankhyalo aswikadalaalanu chakravarti sainika dalaaniki samarpinchaali. gurraalu rendu retlu undaali. yuddha samayaallo ashwaalu vishraanti teesukovali kanuka alasina ashwam sthaanamlo veroka ashwam undaali kanuka aaswaalasankhya adhingaa undaali. akbaru saayudha dalaala naanhyata unnata sthaayilo nirvahinchabadaalanna kathinamaina charyalu chepattadu. gurraalu kramam tappakunda tanikhee cheyabaddayi. arabia gurraalu matrame saadhaaranamgaa adhikamgaa viniyoginchabaddaayi.[66] mansaabdaarlu vaari sevalaku baga nagadunu andukuntaaru. aa samayamlo moghalu sainikulu prapanchamloni atyadhika chellimpu andukune vaarugaa unnaaru.[65]
1571loo modalupetti akbaru aagraaku daggaragaa fatepur sikri (fatehmoor anagaa "vijayam pattanam" leda "vijayanagaram") anabade oka prahareetho kuudina raajadhaanini nirminchaadu. akkada akbaru pratee pattapu raaniki rajabhavanalu oka pedda manava nirmita kolanu, viluvaina neetini nimpina praamganaalu modalainavi nirminchabaddaayi.ayinappatiki 1585loo ee pattanaanni vidichipetti rajadhani lahorki maarchabadindi. fatepur sikrilo unna neeti sarafara saripoka leda takkuva naanhyathatho undatam kaaranam kaavochu. leda kontamandi charitrakaarula nammakam prakaaram, akbar tana saamraajyamlooni uttarapaschima praantaalaku haajaru avvalisina avasaram undatam valana raajadhaanini uttarapaschima praantaaniki maarchaadu. leda kondaru charitrakaarula abhiprayam prakaaram akbaru tana saamraajyam vaayuvya praantaalaku haajaru kavalasi avasaram erpadi tana rajadhani vaayuvyamgaa maarchaadani bhaavistunnaaru. itara vanarulu akbaruku nagaram patla aasakti kolpoinatlu teliyajestunnaayyi.[67] leda adhi sainikaparamgaa rakshana lenidani bhaavinchinatlu suuchistunnaayi. 1599loo akbar tirigi tana raajadhaanini aagraaku marchi tana maranam varaku akkadi nunde paripaalinchaadu. akbaru agra sameepamloni sikri praantamlo nivasinchina pavitra vyakti ayina saleem chishti anucharudu. ee praantam tanaku adrushtamainadigaa vishwasinchi akbaru poojaari koraku ikkada maseedunu nirminchaadu. 1569 loo aagraaku paschimamlo 23 maillu (37 kilometerlu) dooramlo kotta godalatho rajadhani punaadi veyadam dwara chitturu, ranadhamboru meeda vijayaalu saadhinchaadu. 1573 loo gujaraatu vijayam tarvaata rajadhani nagaram fatepur ("pattanam vijayam") tadanantaram fatepur sikri ani pilavabadindi. idevidhamgaa itara pattanaala kante pratyekamaina paerugaa undaalani ee paeru nirnayinchabadindi.[37].
akbaru chakravarti ayina naatiki athani vayassu 14 samvatsaraalu matrame undatam valana atanu saraina vayassuku vachentavaraku athani tarupuna athani sena nayakudu paripaalinchaadu. raajyapaalana baadhyanu badakhshaanulo puttina oka shia (tarkeeki chendinavaadu) vamsaaniki chendina bairam khan teesukoni simhaasanam koraku poty padutunna vaariki saamraajyaadhikaaram chikkakunda saamraajyaanni rakshinchadamlo vijayam saadhinchaadu. bairam khan moghalu sainyaalalo kramasikshananu baga abhivruddhi chesadu. balam kendreekrutam ayindani mukhyapattanam nundi aadesaalu vaste samrajya sarihaddulanu vistarinche veeluntundani atanu bharosa ichadu. ee kadalikalu kottagaa swaadheenam chesukunna bhuubhaagaalaloo moghalu balaanni sthaapinchataaniki dohadapaddaayi.[aadhaaram chuupaali]
raajapratinidhigaa bairankhanu paalana prajalandaruu aadarincha ledu. athani kathina paalana nundi tappinchukovataaniki chala mandi vyaktulu athani maranaaniki pranaalikalu rachinchaaru. mukhyamgaa athani matham dooshanaku guraindi. aarambhakaalamlo sabhalo chala mandi sunni muslimlu undatam valana shia matasthudaina bhairam dweshinchabaddaadu. ee vishayam telusukunna bhairam daanni khandichataaniki saamraajyamlo unna mukhya padavulalo okataina paripaalana paryavekshana adhikari padavilo oka shia shekh " shekh gadai ambhoh " nu niyaminchaadu. aa taruvaata bhairam akbaru kante adhikamaina vilaasavantamaina jeevitaanni gadipadu.
akbaru modati bharya, mukhya bharya athani bandhuvu, yuvarani rukaia sultan begam[20][3]aame rakumarudu hindal mirja[68] athani bharya sultaanu begam ekaika kumarte. 1551 loo hindal meerja kamran mirja dalaalaku vyatirekamgaa yuddhamlo poraadaaru. athani sodarudu maraninchina vaartanu vinna tarvaata humayun badhapaddadu.[69] tana sodarudu meeda humayun abhimaanamtho kumarudu akbaruku tommidi samvatsaraala kumarte rukyayanu nischayinchaadu. gajni praavimsulo vaisraiga akbaru mottamodati niyaamakam tarvaata kontakaalaaniki vaari nischitaardham kaabuululoo jarigindi.[17] humayun imperial jantaku palu sampada, sainyam, hindal, gajni jaageerulu icharu. akbaru vaisraiga niyaminchabaddaadu, athani mamayya sainyaadhikaaram kuudaa ivvabadindi.[18] akbaru 14 samvatsaraala vayasulo rukayaatho panjaabloni jalandhar vadda vivaham jarigindi.[19] rukayaku santaanam lenanduna aame akbaru abhimana manumadaina prins khuram (bhavishyattu chakravarti shajahan) nu sweekarinchindi. 1926 janavari 19 na aame maraninchindi.[70]
athani moodava bharya tana bandhuvu ayina salima sultaanu begam,[71] noor-udh-din muhammadu meerja, gulrukh begam (chakravarti babar kumarte aamenu gulrang ani kuudaa pilustaaru) kumaartenu mundu humayun bairam khanuku ichi vivaham chesadu. 1561 loo bairam khan maraninchina taruvaata adhe samvatsaram akbaru aamenu vivaham chesukunnadu. 1613 janavari 2 loo aame santaanam lekundane maraninchindi.[73] 1562 loo atanu amer palakudu raja beehari mallu kumarteni vivaham chesukunnadu. akbaru ajmiru nundi tirigi vachi, movuddin chishti samadhiki praardhanalu samarpinchina taruvaata ee vivaham jarigindi. beehari mal tana annayya sharif-udh-din mirja (mevat moghal hakeem) chetha vedhimpulaku gurainatlu akbaruku teliyajesaadu. bihari mal tanaku vyaktigatamgaa longipovalani logipovadaniki suuchanagaa aayana kumarte tanaku ichi vivaham cheyalani akbaru tirigi vartamaanam pampaadu. beehari mal kumarte akbaru pedda kumarudu rakumarudu saleem (bhavishyattu chakravarti jahangir) janma ichindi. aame 1623 mee 1 na maraninchindi. [74]
1570 loo akbaru bikanir praantaaniki vachina samayamlo bikaniru palakudu ayina raay kalyan mall raay sodarudu kahan kumarte ayina maroka rajaputra yuvaraanini vivaham chesukunnadu. kalyan akbaruku taginareetigaa satkarinchi aayana sodaruni koomaartenu vivaham chesukovalani abhyardhinchaadu. akbaru aayana pratipaadananu angeekarinchina taruvaata vivaham erpaatu cheyabadindi. 1570 loo jaisalmer palakudu raval har raay kumarteni vivaham chesukunnadu.muusa:Sfb. raval aayana kumaartenu vivaham chesukovalani akbaruku abhyardhananu pampaadu. ee pratipaadananu akbaru aamodinchaadu. ee seva koraku raja bagwan daasu pampabaddaadu. nagoru nundi akbaru tirigi vachina taruvaata vivaha veduka jarigindi. muusa:Sfb aameku janmichina rakumarte mahabegam 1577 eprel 8 na maraninchindi.muusa:Sfb
akbaru preranache samskrutamu, itara bhashala nundi aneka grandhamulu parshiyanu, hindi bhaashalaloki anuvadinchabaddaayi. 1581 na mahabharatamu 'rajm nama 'anu paerita parshiyanuloki anuvadinchabaddaayi. aagrandhaannichakravartha abul fazal anu suprasiddha charitrakaaruniche peetika vraayinchi daanipratulanu tana saamantulandarunu konunatlu aagnaapinchaadu. abdul khadiru ramayanamunu, abraheem sar adharvana vedamunu, fis leelaavatiyanu jyotishyagrandhamunu shahabadi yanu natadu raja taranginini anuvadinchaaru. alaage harivamsam panchatantram naladamayanti anu kaavyaalu parshiyaalo vraayabadinavi. 'simhaasanabattiisii anu bouddha grandhamunu, kishan joshi, gangadhara, mahesh mahananda anu samskruta grandhamulanu, baibilunu, babaru charitranu, tarikh i offies grandhaalu kuudaa anuvadinchabaddaayi.
tan saen :- akbaru sabhalo sangeetam andinchevaadu. hindustaanii saastriiya sangeetam loo swaraalanu koorche goppa sangeeta kalaakaarulalo okkadigaa gurtinchabaddaadu. atanu nammasakyankaani kanthadhvanitho deevinchabaddaadu. adhika sankhyalo swaraparichina geetaalu prasiddhichendaayi. rabab (madhya asia moolaalu kaliginadi)nu abhivruddhi chesi daaniki goppa khyatini teesukuvacchina vaayidyakaarudu.
1556 loo akbaru saamraajyam samunnata sthaayilo unna samayamlo porchugeesu bhaarata upakhandamloni paschima samudratiiramlo aneka kotalu, karmagaralu sthaapinchi aa praantamlo naukaayaanam, samudra-vaanijyaalanu atyadhikamgaa niyantrinchindi. ee valasavaadam phalitamgaa anni itara vaanijya samsthalu porchugeesu nibandhanalu, sharatulaku lobadi unnaayi. gujaraatuku chendina bahadur shaato sahaa paalakulu, vartakulu ee samasyanu teevramgaa vyatirekinchaaru.[88]
sthaanika adhikaarulu akbaruku porchugeesu hindu mahasamudramlo niyantrananu praarambhinchindani teliyajesina taruvaata 1572 loo moghalu saamraajyam gujaraatulo vileenam chesukuni paschima samudratiiramlo modatisaarigaa tama aadhikhyatanu sthaapinchaadu. anduvalla akbar porchugeesula uniki dwara eduravutunna muppu gurinchi telusukuni, parshiyan galf praantamlo prayaaninchadam kosam vaari nundi cartaz (anumati) vasulu chesadu.[90] 1572 loo surat muttadi samayamlo moghalula, porchugisunprarambha samavesamlone porchugeesu moghalu sainyam unnata saktini gurtinchi yuddhaaniki badulugaa dautyata sambandhaalanu abhivruddhi cheyaadaaniki angeekarinchindi. porchugeesu gavarnaru akbaru abhyarthana meeda athanitho snehapurvaka sambandhaalanu erparachataaniki oka raayabaarini pampinchaadu.[91] porchugeesula nunchi kampaktu phirangula mukkalu konugolu chesi bhadraparachadaaniki akbaru chesina prayatnaalu viphalamayyaayi. phalitamgaa akbaru gujaraatu tiiraana moghalu naukaadalaanni sthaapinchalekapoyaadu.[92]
1579 septembarulo govaloni jesutelu akbaru rajasabhanu sandarsinchadaaniki aahvaaninchabaddaaru.[95] chakravarti tana lekharulatho kotta nibandhananu anuvadinchi jesutes swaatantryamgaa suvaarta bodhinchadaaniki anumati ichadu.[96] athani kumaarulu sultan murad mirja vidyaabhyaasam baadhyatanu antoni di montserat ku appaginchaadu.[97][98] nyaayasthaanamlo charchalu jaruputunnappudu jesutelu tama sonta vishwaasaala vivarananu ivvaalani nirbandhinchaledu, cony vaaru islam, muhammadlanu dooshinchaaru. vaari vyaakhyaanaalu immalu, ulaamaalanu aagrahaaniki gurichesai. kaani akbaru vaari vyaakhyaanaalanu jesutelu, vaari pravartananu jaagrattagaa pariseelinchi gamaninchaalani aadesinchaadu. ee sanghatana taruvaata 1581 loo mulla muhammadu yajdi, bengaalu pradhaana khadi muyuj-ul-mulk netrutvamloni muslim mataadhikaarula tirugubaatu jarigindi. ee tirugubaatudaarulu akbarunu padagottaalani, moghalu simhaasanampai kaabuulu loni athani sodarudu mirja muhammadu hakeemnu paalakudunu cheyalani anukunnaru. akbaru tirugubaatudaarulanu vijayavantamgaa odinchaadu. kaani atanu tana atithulu, vaari prakatanalanu gurinchi marinta jaagratta teesukunnadu. taruvaata atanu tana salahaadaarula salahaalato vaarini jaagrattagaa pariseelinchaadu.[99]
1576 loo akbaru khwaja sultaanu nakhshabandhi, yahya salehu naayakatvamlo pedda sankhyalo yaatreekulanu 6,00,000 bangaaru, vendi naanelu 12,000 kaaftaanlu, adhika mottamlo biyyam pampinchaaru.[102][page needed] 1576 aktobarulo akbaru pampina yaatreekula brundamlo unna athani atta gulbadan begam, bharya salima, surat nundi rendu naukalalo pratinidhula brundam 1577 loo jetta naukaasrayaaniki cherukuni makka, madina vaipu vellaaru. [103]1577 nundi 1580 varaku naalugu yaatrikula brundaalu makka, madina adhikaarulaku chakkati bahumatulu ichi pampabaddaaru.[104][105]
safaavidulu moghalulaku sudeerghamaina doutyaparamaina sambandhaala charitra undi. share shaa suuritoe poradi odipoyina taruvaata humayunu bhaarata upakhandamlo nundi paaripoyinappudu safaavidu palakudu modati tahamasp humayunuku aashrayam ichadu. ayinappatiki islam loni shiat saakhanu anusarinche ottamanlu sunnee matadthulaina moghalatho mataparamgaa vibhedinchaaru.[111]rendu rajyala sarihaddu praantamlo unna hindukushu praantamlooni kandaharu nagaram niyantrana sambandhinchi safaavidulu, moghalula madhya sudeerghamaina vivaadam konasagindi.[112] hindukushu praanta upasthiti bhougolikamgaa chala praadhaanyata kaligi undi.[113] 1558 loo akbaru vaarasudaina samayamlo bairam khanu nirvahanalo unna kandaharu meeda 1558 loo tahamasp bandhuvu, parshiyan palakudu hussen mirja daadi chesi swaadheenam chesukunnadu.[112] taruvaata bairam khanu safaavidulatoe saantiyuta sambandhaalanu konasaginchenduku modati tahamasp rajasabhaku oka pratinidhini pampinchaadu. idhi rendu rajyala madya anyonya sambandhamgaa maarindi. akbaru paalana modati rendu dasaabdaala kaalam rendu saamraajyaala madhya saanti konasagindi.[114] ayinappatiki 1576 loo modati tahamasp maranam safavid saamraajyamlo antaryuddham, asthiratvam valana rendu saamraajyaala madhya dautya sambandhaalu oka dasabdam kante ekkuva kaalam sthabdhata erpadindi. safaavidu simhaasanaaniki shaa abbasunu pravesapettina tarvaata matrame 1587 loo sambandhaalu punaruddharinchabaddaaru. [115] kontakaalam tarvaata akbaru sainyam kaabuulu aakramananu poortichesi tana saamraajyamlooni uttara-paschima sarihaddulanu marinta bhadraparachadaaniki kadaharu vellindi. 1895 epril 18 na ee nagaram pratighatinchakundaa mughalu sainyaalaku swaadheenam ayindi. palakudju mujafar hussen akbaru rajasabhalo pravesinchinchaadu. [116] 1646 loo shahajahan badakhshan dandayaatra varaku aneka dasaabdaalugaa moghalu swaadheenamlo hindukushu saamraajyam paschima sarihaddulo konasagindi.[117] akbaru paalana mugimpu varaku safaavidu, moghal rajasabhala madhya dautya sambandhaalu konasagayi.[118]
vinsent arther smith rachanalu " 1600 loo britishu samstha chetha niyaminchabadina mildenhal ane vyaapaari elijebetu raani pampina oka lekhanu teesukuni akbaru rajasabhalo pravesinchaadu. aalekhalo moghalu saamraajyamlo swechhagaa vyaparam chesukovadaniki britishu vyaapaarulaku anumati ivchamani badulugaa vaariki porchugeesu nundi labhistunna soukaryaalanu andajestamani abhyardhina undi." telipai.[119]akbarunu frenchi anveshakudu pier malbarbu kuudaa sandarsinchaadu.[120]
tadanugunamgaa aame gouravaardam pakistan loni lahorlo mariyam-uj-jamani maseedugaa piluvabade oka maseedunu jahangir nirminchaadu[127]. anathi kaalamlone migata rajaputra raajyaalu dhilli chakravartitho vivaha sambandhaalanu yerparuchukunnaayi. hindu vaarasatva chattam ellappuduu pitraarjitam |tandriki sambandhinchinadigaa undatam valana rajakeeya labdhi kosam tama raakumaartelaku vivaham jaripinchataaniki hindu vamsastulu bhayapadaledu. vaaru moghalulatho vindu aaragincharu. muslim streelanu chattabaddamaina bhaaryalugaa sweekarincharu.[128].
akbaru chala mandi hinduvulanu vaari ishtaniki[150] vyatirekamgaa islam loki maaraalani ottidi chesadu. vaari pavitra sthalaalalo konninti paerlanu islam sambhandita paerlugaa marchesadu. 1583loo prayaaga nu alahabadu[151]gaa marchatam induku oka udaaharana[152].
1584 nundi modalu akbaru porchugeesu vaari sahaayamtho yemen ottoman odarevupai daadi cheyyataaniki teevramgaa pariganinchaadu. 1584 actober naatiki sandhi kudarchataaniki oka moghalu rayabari saasvatamgaa govalo undipoyaadu. 1587loo yemen, habashula meeda daadi cheyyataaniki bayaluderina porchugeesu vaari ooda naasanam cheyyabadi daani senapati dokondo pirino pattubaddaadu. moghalu-portugeesula sandhi akkaditho aagipoyindi.[161].
1605 aktobaru 3 na akbaru virochanaalato (gangaa nadi nundi kalushitamaina neeru taagadam valana jarigi undavacchu ani bhaavistunnaaru) badhapaddadu.[167] taruvaata akbaru anarogyam nundi tirigi kolukoleka poyadu. 1605 aktobari 27 na maraninchinatlu vishwasistunnaaru. taruvaata athani sareeram aagraaloni sikinder vadda samadhi vadda khananam cheyabadinadi.[168]
1681loo debbai-aaru samvatsaraala taruvaata 1681 akbaru manavadu aurangajebu anachiveta vidhaanaalanu anusaristuu hindu aalayaalanu padagottadaaniki aadesaalu ichadu.[169][170][55] jaatlu raja ram jat naayakatvamlo tana vidhaanaalaku vyatirekinchaaru. vaaru twaralone aagraanu niyantrinchaaru. akbaru samaadhini dochukunnaru. vaaru bangaram, aabharanaalu, vendi, tivaacheelu dochukunnaru. tana tandri gokula maranaaniki prateekaaram teerchukoovadaaniki raja ram jat akbaru samaadhini terichaadu. akbaru emukalu kalchivesadu.[171][172][173][174][175] jaatlu godamu paibhaagamlooni akbaru samaadhini kuudaa kaalchaaru.[176][177][178][179]
u 10.0 10.1 Habib, Irfan (1992). "Akbar and Technology". Social Scientist. 20: pp. 3–15. doi:10.2307/3517712. Unknown parameter |issues= ignored (help)CS1 maint: extra text (link)
u Hoyland, J.S.; Banerjee S.N. (1996). Commentary of Father Monserrate, S.J: On his journey to the court of Akbar, Asean Educational Services Published. New Delhi: Asian Educational Services. p. 57. ISBN 8120608070. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u 20.0 20.1 Robinson, Annemarie Schimmel ; translated by Corinne Attwood ; edited by Burzine K. Waghmar ; with a foreword by Francis (2005). The empire of the Great Mughals : history, art and culture (Revised ed.). Lahore: Sang-E-Meel Pub. p. 149. ISBN 9781861891853.
u 71.0 71.1 71.2 71.3 Burke, S. M. (1989). Akbar: The Greatest Mogul (in aanglam). Munshiram Manoharlal Publishers. pp. 142, 143, 144.
u Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 341. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Alam, Muzaffar; Subrahmanyam, Sanjay (1998). The Mughal State, 1526-1750. Oxford University Press. p. 177. ISBN 9780195639056. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Elliot, H.M.; Dowson, J. (June 1977). History of India As Told by Own Historians, Volume V. Ams Pr Inc. p. 358. Unknown parameter |month= ignored (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Deefholts, Margaret; Deefholts, Glenn; Acharya, Quentine (2006). The Way We Were: Anglo-Indian Chronicles. Calcutta Tiljallah Relief Inc. p. 87. ISBN 0975463934. CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Paliwal, Dr. D.L. (Ed.). Maharana Pratap Smriti Granth. Sahitya Sansthan Rajasthan Vidya Peeth. p. 182. CS1 maint: extra text: authors list (link)
u 156.0 156.1 Paliwal, Dr. D.L. (Ed.). Maharana Pratap Smriti Granth. Sahitya Sansthan Rajasthan Vidya Peeth. p. 183. CS1 maint: extra text: authors list (link)
u Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 356. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Smith, Vincent.A.; (2002). The Oxford History of India (Paperback). Oxford University Press. p. 348. ISBN 9780195612974. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u Krishnamurti, R; (1961). Akbar: The Religious Aspect. Faculty of Arts, Maharaja Sayajirao University of Baroda. p. 83. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)
u MacLagan, Edward ; (1932). The Jesuits and the Great Mogul. Burns, Oates & Washbourne. p. 60. CS1 maint: extra punctuation (link) CS1 maint: multiple names: authors list (link)