(ర)సాలూరు రాజేశ్వరరావు అక్టోబరు 12, 1921 న విజయనగరం జిల్లా సాలూరుకు దగ్గరలో వుండే శివరామపురం లో జన్మించారు. మంగమ్మ, సన్యాసిరాజు ఆయన తల్లిదండ్రులు. తండ్రి మంచి కవి, మృదంగ విద్వాంసుడు. విజయనగరం రాజాస్థానంలో ఆయన పనిచేసేవారు. ప్రముఖ వాయులీన విద్వాంసులు ద్వారం వెంకటస్వామి నాయుడు కచేరీలకు సన్యాసిరాజు మృదంగం వాయించేవారు. రాజేశ్వరరావు కు చిన్నతనం నుంచే సంగీతం మీద ఆసక్తి వుండేది. హరికథా పితామహుడు ఆదిభట్ల నారాయణదాసు కార్యక్రమాలకు రాజేశ్వరరావు క్రమం తప్పకుండా వెళ్ళేవారు. ఆయనవద్ద హరికథలు చెప్పడంలో శిక్షణ తీసుకొని అప్పుడప్పుడు పెళ్లి పందిళ్ళలో హరికథలు చెప్పేవారు. ద్వారం వారి శిష్యరికంలో త్యాగరాయ కృతులు, వర్ణాలు నేర్చుకున్నారు. నవమి ఉత్సవాలకు ఈ బాల రాజేశ్వరరావు పల్లెటూర్లలో హరికథా కాలక్షేపం చేసేవారు. అప్పుడే హచ్చిన్స్ రికార్డింగ్ కంపెనీ వారు కొత్త గాయకుల అన్వేషణలో రాజేశ్వరరావు ప్రతిభను గుర్తించి బెంగుళూరు తీసుకెళ్ళి భగవద్గీత తోబాటు కొన్ని పాటలు పాడించి రికార్డు చేసి విడుదల చేశారు. వేల్ పిక్చర్స్ వారు ‘1934 లో ‘శ్రీకృష్ణలీలలు’ సినిమా తీసేందుకు ప్రయత్నాలు జరుపుతూ గూడవల్లి రామబ్రహ్మం, పి.వి. దాసు బెంగుళూరులో రాజేశ్వరరావు పాడిన రికార్డులు విని అతనికి శ్రీకృష్ణుడు వేషాన్ని కరారు చేశారు. అలా పన్నెండేళ్ళ వయసులో బెరుకు లేకుండా రాజేశ్వరరావు ఆ చిత్రంలో నటించారు. సినిమా 1935 నవంబరు 23న విడుదలై విజయ దుందుభి మ్రోగించింది. ఆరోజుల్లో ‘శ్రీకృష్ణలీలలు’ సినిమా ప్రచారంలో భాగంగా కరపత్రాలు విసరడానికి హెలికాప్టర్ ని వినియోగించడం గొప్పగా చెప్పుకున్నారు. తరవాతి సంవత్సరం వేల్ పిక్చర్స్ వారు ‘మాయాబజార్’ చిత్రాన్ని నిర్మించారు. అందులో రాజేశ్వరరావు అభిమన్యుడి వేషం వేశారు. తరవాత న్యూ థియేటర్స్ వారు ‘కీచక వధ’ సినిమా నిర్మిస్తూ అందులో ఉత్తరుడుగా నటించేందుకు రాజేశ్వరరావు ను ఎంపికచేసి కలకత్తా తీసుకెళ్ళారు. అక్కడ రాజేశ్వరరావుకు కె.ఎల్. సైగల్, పంకజ్ మల్లిక్ వంటి సంగీత నిష్ణాతులతో పరిచయమైంది. వారి సహవాస ఫలితంగా రాజేశ్వరరావు కు హిందుస్తానీ సంగీతం మీద ఆసక్తి పెరిగి ఉస్తాద్ ఫయాజ్ ఖాన్ వద్ద ఆ సంగీతపు మెలకువలు ఆపోశన పట్టారు. మరోవైపు హార్మోనియం, సుర్ బహార్, సితార్ వంటి సంగీత పరికరాలను ఉపయోగించడం నేర్చుకున్నారు. న్యూ థియేటర్స్ కు చెందిన ఆర్.సి. బోరల్, పంకజ్ మల్లిక్ వద్ద ఆర్కెస్ట్రా ఎలా కండక్ట్ చేయాలో అభ్యసించారు. వాద్యపరికరాలను కలిపి రాగాలను సృష్టించడం వంటి మెలకువలన్నీ రాజేశ్వరరావు వారి దగ్గరే నేర్చుకున్నారు. ఆ మెలకువలు అవగతమయ్యాక సంగీత దర్శకత్వం నెరపాలనే కోరిక పెంచుకున్నారు. మద్రాసు తిరిగి వచ్చాక సంగీత దర్శకుడు జయరామయ్యర్ వద్ద సహాయకుడిగా చేరి ‘విష్ణులీల’ అనే తమిళ సినిమాకు పనిచేశారు. కన్నడంలో నిర్మించిన ‘వసంతసేన’ సినిమాకు ఆర్. సుదర్శనం వద్ద సహాయకునిగా పనిచేశారు.
పద్దెనిమిదేళ్ళకే సంగీత దర్శకునిగా…
రాజేశ్వరరావు ప్రతిభ గుర్తించిన శ్రీ శారదా రాయలసీమ ఫిలిమ్స్ వారు 1939లో ‘జయప్రద’ సినిమా నిర్మిస్తూ రాజేశ్వరరావును సంగీత దర్శకునిగా నియమించారు. బొంబాయి నుంచి రికార్డింగ్ పరికరాలను తెప్పించి రాజేశ్వరరావు పాటలు రికార్డు చేశారు. ఈ సినిమా పెద్దగా ఆడక పోవడంతో సంగీత దర్శకునిగా రాజేశ్వరరావుకు తగిన గుర్తింపు రాలేదు. 1940 లో గూడవల్లి రామబ్రహ్మం ఇందిరా దేవి ఫిలిమ్స్ పతాకం మీద ‘ఇల్లాలు’ సినిమా నిర్మిస్తూ రాజేశ్వరరావుకు ఒక వేషమిచ్చారు. గూడవల్లి నిర్మించే సినిమాలకు భీమవరపు నరసింహరావు ఆస్థాన సంగీత దర్శకుడు. అయితే రాజేశ్వరరావు తండ్రి సన్యాసిరాజు అభ్యర్ధన మేరకు రాజేశ్వరరావుకు సంగీత దర్శకత్వం వహించే అవకాశం కల్పించారు. ఈ సినిమాలో రాజేశ్వరరావు, రావు బాలసరస్వతి జంటగా నటించారు. అందులో వీరి జంట ఆలపించిన “కావ్యగానము చేసి కైపెక్కినానే” బాగా పాపులరైంది. అంతవరకూ సినిమాల్లో ప్లేబ్యాక్ పధ్ధతి లేదు. అటువంటిది రాజేశ్వరరావు ‘ఇల్లాలు’ సినిమాలో ప్లేబ్యాక్ పధ్ధతిలో పాటలు రికార్డ్ చేశారు. రికార్డింగ్ మొత్తం జెమినీ స్టూడియోలో జరిగినప్పుడు రాజేశ్వరరావు చొరవను ఎస్.ఎస్. వాసన్ గమనించారు. తన స్టూడియోలో సంగీత విభాగంలో రాజేశ్వరరావు కు చోటు కలిపించారు. జెమినీ ఫిలిం సర్క్యూట్ నిర్మించిన జీవన్ముక్తి (1942), బాలనాగమ్మ (1942) సినిమాలకు రాజేశ్వరరావు సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. ‘జీవన్ముక్తి’ లో “జయజయ పరమాత్మా సకల భువన కారణా”, “దాశరథే దయా శరదే”, “మేలుకో జీవా తూర్పు తెలవారే” పాటలు; బాలనాగమ్మ సినిమాలో “నా సొగసే కని మరుడే దాసుడు కాడా”, “శ్రీ జయజయ గౌరీ రమణా” వంటి పాటలు బాగా పాపులరయ్యాయి. ‘బాలనాగమ్మ’ సినిమాకు రాజేశ్వరరావు చేసిన రీ-రికార్డింగు అద్భుతమని, ముఖ్యంగా మాయల ఫకీరు ప్రవేశంలో వచ్చే సౌండ్ ఎఫెక్ట్స్ కి పెద్దవాళ్ళు కూడా జడుసుకునేవారని చెప్పేవారు. జెమినీ వారు నిర్మించిన ‘చంద్రలేఖ’ (1946) తమిళ/హిందీ సినిమాకు రాజేశ్వరరావు సమకూర్చిన సంగీతం ఆయన కీర్తిని ఇనుమడింపజేసింది. ముఖ్యంగా డ్రమ్ డ్యాన్సు సంగీతానికి రాజేశ్వరరావు అహర్నిశలు శ్రమించారు. రకరకాల ప్రయోగాలు చేశారు. ఈ డ్రమ్ డ్యాన్స్ పాటకోసం మద్రాసులో వున్న వాద్యకారులందరినీ వాడుకున్నారు. వారు సరిపోక పోలీసు బ్యాండ్ దళాన్ని, నేవీ బ్యాండ్ దళాన్ని కూడా వుపయోగించుకున్నారు. ఈజిప్టు, ఆఫ్రికా దేశాలనుంచి జిప్సీలు వాడే వాద్యపరికరాలను దిగుమతి చేసుకొని వాటిని ఉపయోగించేందుకు వదలకొద్దీ రిహార్సల్స్ చేయించారు. ఈ సినిమా సంగీతాన్ని పూర్తిచేసేందుకు ఏడాది సమయం పట్టిందంటే ఆలోచించండి రాజేశ్వరరావు ఎంతగా శ్రమించి ఉంటారో! తమిళ, హిందీ భాషల్లో ఏకకాలంలో నిర్మించిన ఈ సినిమా విడుదలైనప్పుడు హిందీ చలనచిత్ర సీమకు చెందిన సంగీత పండితులు, సాంకేతిక కళాకారులు, ఆ సినిమా సంగీతాన్ని, చిత్రీకరణను తిలకించి విస్తుపోయారు. పాతికేళ్ళు నిండని ఓ కుర్రాడు ఈ చిత్రానికి సంగీతం సమకూర్చాడంటే నమ్మలేకపోయారు. తరవాత జెమినీ వారు నిర్మించిన ‘అపూర్వ సహోదరులు’, ఆ చిత్ర హిందీ వర్షన్ ‘నిషాన్’ (1950) లకు రాజేశ్వరరావు సంగీతం సమకూర్చారు. అదేసమయంలో బి.ఎన్. రెడ్డి ‘మల్లీశ్వరి’ (1951) సినిమా నిర్మాణానికి శ్రీకారం చుట్టారు. రాజేశ్వరరావు కు పిలుపొచ్చింది. ఈ సినిమా పాటలు స్వరపరచి రికార్డింగ్ చెయ్యడానికి ఆరునెలల సమయం పట్టింది. దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి ముందు పాటలు రాసిన తరవాతే స్వరాలు సమకూర్చారు రాజేశ్వరరావు. ఆర్కెస్ట్రా సహకారాన్ని ఆద్దేపల్లి రామారావు సమకూర్చడం జరిగింది. “ఎందుకే నీకింత తొందరా”, “ఎవరు ఏమని విందురు”, కోతిబావకు పెళ్ళంట”, “పరుగులు తీయాలి”, “మనసున మల్లెల మాలలూగెనే” పాటలు నేటికీ అజరామరాలే. ఆ సినిమా ఒక క్లాసిక్ గా నిలిచిపోయింది.
1954 లో భానుమతి నిర్మించిన ‘విప్రనారాయణ’ సినిమాకు శాస్త్రీయ సంగీత బాణీలతో అద్భుత సంగీతాన్ని అందించారు రాజేశ్వరరావు. “ఎందుకోయీ తోటమాలీ అంతులేని యాతన”, “చూడుమదే చెలియా కనులా”, “పాలించర రంగా”, “మధుర మధురమీ చల్లని రేయి”, ”మేలుకో శ్రీరంగ మేలుకోవయ్యా” వంటి పాటలు ఘంటసాల తో కాకుండా ఎ.ఎం.రాజా, భానుమతి కాంబినేషన్లో పాడించి హిట్ చేయడం రాజేశ్వరరావు ప్రతిభే. “ఎందుకోయీ తోటమాలి” పాట బాణీ రాజేశ్వరరావు సిటీ బస్సులో ప్రయాణం చేస్తుండగా స్పురించిందే. బస్సు దిగి భరణీ స్టూడియోకి వెళ్లి వెంటవెంటనే ఆ పాటకు పూర్తి స్థాయి బాణీని స్వరపరచడం జరిగింది. ముందుగా అల్లిన స్వరానికి సముద్రాల రాసిన పాట అది. విజయా వారి మిస్సమ్మ చిత్రంలో కూడా రామారావు కి రాజా చేత పాటలు పాడించి ప్రయోగం చేశారు రాజేశ్వరరావు. “ఔనంటే కాదనిలే, కాదంటే ఔననిలే”, “తెలుసుకొనవె యువతి”, “బృందావనమది అందరిదే”, “రావోయి చందమామా” పాటలు ఇందుకు ఉదాహరణలు. అదే సినిమాలో రాజేశ్వరరావు స్వరపరచిన “కరుణించు మేరిమాతా” పాట క్రైస్తవుల మందిరాలలో తరచూ వినిపిస్తూనే వుంటుంది. ఈ సినిమాని ఎ.వి.ఎం వారు హిందీలో ‘మిస్ మేరి’ గా పునర్నిర్మించినప్పుడు సంగీత దర్శకుడు హేమంత కుమార్ “బృందావనమది అందరిది” పాట బాణీని యధాతధంగా వాడుకోవడం జరిగింది. ఇందుకోసం హేమంతకుమార్ రాజేశ్వరరావు దగ్గర సమ్మతి తీసుకోవడం కూడా సత్సంప్రదాయం గా అమరింది. తరవాత ఎ.వి. ఎం వారి ‘భక్త ప్రహ్లాద’, బి.ఎ. సుబ్బారావుగారి ‘చెంచులక్ష్మి’, వాహినీ వారి ‘రంగులరాట్నం’, ‘బంగారు పంజరం’, బి. ఎస్. రంగా గారి ‘అమరశిల్పి జక్కన్న’, అన్నపూర్ణా వారి ‘ఇద్దరు మిత్రులు’, ‘ఆత్మగౌరవం’, ‘డాక్టర్ చక్రవర్తి’, ‘ఆత్మీయులు’, పి.ఎ.పి. వారి ‘భార్యాభర్తలు’, జగపతి వారి ‘ఆరాధన’ వంటి సినిమాలకు రాజేశ్వరరావు వైవిధ్యమైన సంగీతం సమకూర్చారు. తెలుగులో వచ్చిన తొలి డబ్బింగ్ చిత్రం ‘ఆహుతి’ (1950-హిందీలో నీరా అవుర్ నందా) సినిమాకు శ్రీశ్రీ స్వేచ్ఛానువాదంతో పాటలు రాస్తే రాజేశ్వరరావువాటిని హిట్ చేసి చూపారు. “ప్రేమయే జనన మరణ లీల”, “ఊగిసలాడేనయ్యా పడవ” పాటలు అలాంటివే. ‘అమరశిల్పి జక్కన్న’ (1964) సినిమాలో రాజేశ్వరరావు స్వరపరచిన “ఈ నల్లని రాలలోయే కన్నులు దాగెనో”, ”నిలువుమా నిలువుమా నీలవేణి”, “అందాల బొమ్మతో ఆటాడవా” (జావళి), “నగుమోము చూపించవా గోపాలా” (జావళి), “ఏదో గిలిగింత ఏమిటీ వింత” పాటలు నేటికీ నిత్యనూతనాలుగా భాసిల్లుతున్నాయి. ముఖ్యంగా ఈ సినిమాలో రాజేశ్వరరావు వాద్యాలను ఉపయోగించిన తీరు పరమాద్భుతం.
అద్భుతాల సంగీత మాంత్రికుడు …
పాటలే కాదు, పౌరాణిక సినిమాలలో వుండే పద్యాలకు అద్భుతమైన బాణీలు కట్టి, తక్కువ ఆలాపనతో వాటిని హిట్ చేసిన ప్రతిభాశాలి రాజేశ్వరరావు. పద్యాలను ఘంటసాల, మాధవపెద్ది, పి.బి. శ్రీనివాస్ ల చేత ఆలపింపజేసిన తీరుగొప్పగా వుంటుంది. మద్రాసులో వాహినీ స్టూడియో కార్మికులు సమ్మె చేసిన సందర్భంలో అన్నపూర్ణా వారి ‘చదువుకున్న అమ్మాయిలు’ సినిమా షూటింగు పనులు ముమ్మరంగా సాగుతున్నాయి. అప్పట్లో పాటల రీ-రికార్డింగ్ పనులు మద్రాసులో జరుగుతుండేవి. ఆ పరిస్థితులు హైదరాబాదు సారథి స్టూడియోలో లేవు. అందుకు నాందీ ప్రస్తావన చేసిన మహనీయుడు రాజేశ్వరరావే. కొంతమంది ముఖ్య వాద్యకారుల్ని హైదరాబాదు రప్పించి, స్థానిక కళాకారుల సహకారంతో పాటల రికార్డింగు, రీ-రికార్డింగ్ పనులు సజావుగా పూర్తిచేయించిన ఘనత రాజేశ్వరరావుకే దక్కుతుంది. రాజేశ్వరరావు మ్యూజిక్ సిట్టింగులకు ఆలస్యంగా వెళ్ళేవారు. అందుకు ఒక కారణముంది. అర్ధరాత్రి పూట రేడియోలో బి.బి.సి, వాయిస్ ఆఫ్ అమెరికా వంటి విదేశీ ఛానళ్ళలో వచ్చే సంగీతాన్ని వింటూ, మంచి ట్యూనులు స్పురిస్తే వాటిని రాసుకుంటూ, ఎప్పుడో తెల్లవారు ఝామున నిద్రపోయేవారు. ఆలస్యంగా లేచేవాళ్ళు. అందుకీ ఆలస్యమయ్యేది. వీణా వాద్యమన్నా, సితార వాద్యమన్నా రాజేశ్వరరావుకు యెంతో ఇష్టం. వీణ మీద రాజేశ్వరరావు చేసినన్ని పాటలు మరే ఇతర తెలుగు సంగీత దర్శకుడు చెయ్యలేదు. విదేశీ వాద్యాలతో రాజేశ్వరరావు ఎన్నో ప్రయోగాలు చేసేవారు. బెంగాలి సంగీతాన్ని, ఆఫ్రికన్ జిప్సీ సంగీతాన్ని శ్రద్ధగా విని, మంచి బిట్లు వుంటే అనుకరించేందుకు వెనుకాడేవారు కాదు. రాజేశ్వరరావు కు నౌషాద్, సచిన్ దేవ్ బర్మన్, హేమంతకుమార్ లు సమకూర్చిన సంగీతమంటే చాలా ఇష్టం. విదేశీ సింఫనీలనుండి ప్రేరణ పొందేవారు. పాటకు మాతృక ఫలానా అని చెప్పేందుకు వెనుకాడేవారు కాదు. రాజేశ్వరరావు తనయులు అందరూ సంగీత విద్వాంసులే. రామలింగేశ్వరరావు మంచి పియానో/ కీబోర్డ్ ప్లేయర్ కాగా, పూర్ణచంద్రరావు, వాసూరావు మంచి సంగీత దర్శకులు. కోటి విషయానికొస్తే ఆయన ఎన్నో చిత్రాలకు అద్భుత సంగీతం అందించారు. సింధుభైరవి, కల్యాణి, మాల్కోస్, భీమ్ పలాస్, మోహన రాగాలంటే రాజేశ్వరరావు కు చాలా ఇష్టం. రాజేశ్వరరావు 150 చిత్రాలకు పైగా సంగీత దర్శకత్వం వహించారు. తెల్లటి పంచె, లాల్చీ వస్త్రధారణతో బెంగాలి బాబులను మరపించే రాజేశ్వరరావు సంగీతం అజరామరం… అమరం!!
మరిన్ని విశేషాలు …
చరిత్రలో ఒక క్లాసిక్ గా నిలిచిపోయిన ‘మల్లీశ్వరి’ చిత్రంలో “మనసున మల్లెల మాలలూగెనే” పాట రికార్డింగుకు ముందు రిహార్సల్స్ జరుగుతున్నాయి. భానుమతి ఆ పాటను ప్రాక్టీస్ చేస్తూ రాజేశ్వరరావు చెప్పిన పద్ధతిలో కాకుండా తనదైన శైలిలో పాడుతోంది. రాజేశ్వరరావుకు ఆమె పధ్ధతి నచ్చలేదు. “అలలు కొలనులో గలగలమనినా” చరణాన్ని ఇలా పాడాలి అని రాజేశ్వరరావు మరోసారి బాణీని పాడి వినిపించారు. భానుమతికి ఉక్రోషం వచ్చింది. “నేనూ సంగీతంలో మాస్టర్నే” అని కాస్త కటువుగానే బదులిచ్చింది. రాజేశ్వరరావు యేమీ మాట్లాడలేదు. బాత్ రూముకు వెళ్ళినట్లే వెళ్లి ఇంటికి వెళ్ళిపోయారు. ఇది జరినప్పుడు దర్శకుడు బి.ఎన్. రెడ్డి అక్కడ లేరు. గంటన్నర తరవాత వచ్చి చూస్తే ఆర్కెస్ట్రా వాళ్ళు మాత్రమే వున్నారు. రాజేశ్వరరావు కనపడలేదు. తబలా వాద్యకారుడు లక్ష్మణరావు జరిగిన విషయాన్ని బి.ఎన్. కు వివరించి చెప్పాడు. బి.ఎన్. హుటాహుటిన రాజేశ్వరరావు ఇంటికి వెళ్ళారు. “ఈ సినిమా చేయడానికి నాకు ఏమీ అభ్యతరం లేదు. భానుమతికి ఉందేమో కనుక్కోండి” అంటూ రాజేశ్వరరావు తనదైన శైలిలో చెప్పారు. బి.ఎన్. భానుమతికి కబురంపి కాస్త గట్టిగానే మందలించారు. భానుమతి రికార్డింగుకు వచ్చి రాజేశ్వరరావు చెప్పిన పద్ధతిలోనే పాడింది. పాట రికార్డు చేశారు. రికార్డింగ్ అయ్యాక అందరూ ఆ పాట ఎలా వచ్చిందోనని వింటున్నారు. “అలను కొలనులో“ చరణం వచ్చింది. భానుమతి లేచివచ్చి రాజేశ్వరరావుకు ప్రణామం చేసింది. “మాస్టారూ, హాట్సా ఫ్. ఇప్పుడు వింటుంటే నాకు తెలుస్తోంది మీరు నన్ను యెందుకు హెచ్చరించారోనని. నేనే కాదు మున్ముందు మీరు చెప్పినదానికి యెవరు అడ్డు చెప్పినా వారికి పాడే అర్హత వుండదు” అంటూ నమస్కారం మీద నమస్కారం చేస్తూ చెప్పింది.
విజయా వారి ప్రతిష్టాత్మక చిత్రం ‘మాయాబజార్’ (1957) సినిమాకు మొదట సంగీత దర్శకుడిగా నియమించింది రాజేశ్వరరావునే. అందులో “చూపులు కలసిన శుభవేళా”, “లాహిరి లాహిరి లాహిరిలో”, “నీవేనా నను తలచినది నీవేనా నను పిలచినది”, “నీకోసమే నే జీవించు నదీ” పాటలకు స్వరాలల్లి, మ్యూజిక్ బిట్లు కూడా సమకూర్చినది రాజేశ్వరరావే. అయితే మ్యూజిక్ సిట్టింగులలో చక్రపాణి జోక్యాన్ని రాజేశ్వరరావు. జీర్ణించుకోలేక పోయారు. దాంతో ఆ సినిమాకు పనిచేయనని తప్పుకున్నారు. “బాణీలు కట్టేటప్పుడు సంగీత దర్శకునికి స్వేచ్చ వుండాలి. సంగీత జ్ఞానం లేనివాళ్ళు, ఎంతపెద్ద నిర్మాతలైనా జోక్యం చేసుకుంటే మంచి సంగీత సృష్టి జరగదు” అని గట్టిగా నమ్మిన వ్యక్తి రాజేశ్వరరావు. అంతేకాదు ఆత్మాభిమానానికి గట్టి విలువనిచ్చే సంగీత స్రష్ట కూడా!
అన్నపూర్ణా సంస్థ నిర్మాత దుక్కిపాటి మధుసూదనరావు కు సాలూరు రాజేశ్వరరావు అనినా, అతని సంగీతమన్నా విపరీతమైన అభిమానం. అన్నపూర్ణా పిక్చర్స్ సినిమాలకు సంగీత సారథి రాజేశ్వరరావే. వారు తొలి సినిమా ‘దొంగరాముడు’ నిర్మించదలచినప్పుడు రాజేశ్వరరావునే సంగీత దర్శకుడిగా తీసుకోవాలనుకున్నారు. అయితే రాజేశ్వరరావును భరించడం కష్టమని కొందరు సలహా ఇవ్వడంతో ఆ ప్రతిపాదన విరమించుకున్నారు. తరవాత ‘వెలుగు నీడలు’ సినిమాకు రాజేశ్వరరావును సంగీత దర్శకుడిగా అనుకున్నా, కబురంపితే రాజేశ్వరరావు రాలేదు. ఆ అవకాశాలు పెండ్యాలకు దక్కాయి. కొన్నిరోజులకు ఒకానొకసందర్భంలో ఇద్దరూ కలవడం జరిగింది. ‘’అన్నపూర్ణా చిత్రాలకు పనిచెయ్యరా’’ అని దుక్కిపాటి అడిగిన ప్రశ్నకు రాజేశ్వరరావు తనదైన శైలిలో బదులిచ్చారు. “మీరు చాలా నిబద్ధతతో ఉంటారని. సమయానికి రాకపోతే కోప్పడతారని మా ఆర్కెస్ట్రా వాళ్ళు చెప్పారు. అందుకే రాలేదు” అనేది ఆ జవాబు. దాంతో రాజేశ్వరరావు ’ఇద్దరు మిత్రులు’ చిత్రంతో అన్నపూర్ణసంస్థలో అడుగుపెట్టి అజరామరమైన సంగీతాన్ని అందించారు. దుక్కిపాటి రాజేశ్వరరావు ఇంటికి కారు పంపేవారు. “రాజేశ్వరరావు ఎప్పుడు వచ్చి కారెక్కితే అప్పుడే తీసుకురా. అంతేగాని, కారొచ్చింది ఎక్కండి అని మాత్రం అనవద్దు” అని డ్రైవర్ కు హెచ్చరిక చేసి మరీ కారు పంపేవారు. రాజేశ్వరరావు మనసెరిగి, ఆయన వీలున్నప్పుడు వచ్చి పాటలకు బాణీలు కట్టే విధంగా వాతావరణాన్ని సృష్టించడంచేతనే అన్నపూర్ణ వారి సినిమాలకు అత్యద్భుతమైన పాటలు పురుడుపోసుకొని నేటికీ శ్రోతలకు వీనుల విందు చేస్తున్నాయి.
వృత్తి ధర్మాన్ని నమ్ముకున్న రాజేశ్వరరావు డబ్బుకోసం ఆత్మాభిమానాని అమ్ముకోలేదు సరికదా సంగీత సరస్వతికి అపచారం జరిగితే సహించలేదు కూడా. నిర్మాతల సరళి నచ్చక చాలా సినిమాలను వదలుకున్నారు. ఎన్.టి. రామారావు సినిమాలు కూడా వదలుకున్న సందర్భాలు లేకపోలేదు. ఎన్.ఏ.టి సంస్థ ఆఫీసులో సంగీత చర్చలు జరుగుతున్నాయి. త్రివిక్రమరావు పదేపదే సలహాలు ఇస్తుండడం రాజేశ్వరరావుకు నచ్చలేదు. వెంటనే ఆయన లేచి ఎన్టీఆర్ వద్దకు వెళ్లి “సార్….మీ ఇంటిలో మంచి సంగీత దర్శకుడు వున్నారు. ఆయన ఎవరో కాదు మీ తమ్ములుంగారే. వారితో చేయించుకోండి” అని చెప్పి వెళ్ళిపోయారు. ఈ సంఘటన ఎన్.టి. ఆర్ ప్రష్టాత్మక చిత్రం ‘సీతారామ కల్యాణం’ విషయంలోనే జరిగింది. ఆ సినిమాకు తొలుత సంగీత దర్శకుడు రాజేశ్వరరావే. “కానరార కైలాస నివాసా” పాటకు స్వరకర్త రాజేశ్వరరావే. ఈమని శంకర శాస్త్రి చేత రావణాసుర శివాష్టకానికి, ఆ పాటకు కూడా బిట్లు స్వరపరచిన మేధావి రాజేశ్వరరావు. కానీ త్రివిక్రమరావు జోక్యం సహించలేక బయటకు వచ్చేశారు. తరవాత గాలి పెంచలనరసింహారావు ఆ చిత్రానికి సంగీతం సమకూర్చారు.
Saluri Rajeswara Rao statue at Salur
1955లో విజయావారు నిర్మించిన ‘మిస్సమ్మ’ చిత్రానికి రాజేశ్వరరావు సంగీత దర్శకుడు. పింగళి రచించిన అన్ని పాటలకు బాణీలు కట్టడం, వాటిని రికార్డు చేయించడం కూడా జరిగిపోయింది. అయితే ‘బృందావనమది అందరిదీ గోవిందుడు అందరివాడేలే’ పాటకు రాజేశ్వరరావు అనేక విధాల ట్యూన్లు కట్టి వినిపించారు. కానీ చక్రపాణికి ఎందుకో వాటిలో ఒక్కటి కూడా నచ్చలేదు. అలా ఒక నెలరోజులు గడచిపోయాయి. రాజేశ్వరరావుకు విసుగొచ్చింది. వ్యంగ్య భాషణం చేయడంలో ఆయన నేర్పరి. చక్రపాణితో ‘’సార్…మీరే ఏదో ఒక ట్యూన్ చెప్పండి పాటను పూర్తిచేద్దాం’’ అన్నారు. వెంటనే చక్రపాణి తనకు గుర్తు వచ్చిన చిన్నతనం నాటి ఒక జానపద గీతం ట్యూన్ ను హమ్ చేశారు. దానిని విని తనదైన శైలిలో కాస్త వ్యంగ్యంగా ‘’అలాగే సార్… బాగుంది. ఈ ట్యూన్ లో పాటను బాణీ కడతాను’’ అనిచెప్పి ముందు తను వినిపించిన ట్యూన్ నే వినిపించారు. చక్రపాణి యే మూడ్ లో వున్నాడో తెలియదు, పైగా అతని అహం కూడా సంతృప్తి చెందింది. ట్యూన్ విని ‘’చాలా బాగుంది రాజేశ్వరరావ్… అలా కానిచ్చెయ్యండి’’ అంటూ వెళ్ళిపోయారు. రాజేశ్వరరావు తొలిసారి కట్టిన బాణీ ఎంత హిట్ అయిందో అందరికీ తెలిసిన విషయమే. పైగా ఇదే సినిమాను ‘మిస్ మేరీ’ గా హిందీలో పునర్నిర్మించినప్పుడు సంగీత దర్శకుడు రాజేశ్వరరావు ట్యూన్ నే అనుకరించి ‘’బృందావన్ కా కృష్ణ కన్హయ్యా’’ అనే పాటను స్వరపరచారు.
రాజేశ్వరరావు సరదామనిషి. హాస్యప్రియత్వం ఎక్కువ. ఒకసారి ఓ నిర్మాత రాజేశ్వరరావుకు ఫోను చేసి “కారు రిపేరులో వుంది. మీరు ఆటోలో రండి” అని చెప్పారు. రాజేశ్వరరావుకు కోపం వచ్చింది. రెండు గంటలు ఆలస్యంగా స్టూడియోకి చేరుకున్నారు. నిర్మాత “సార్… బాగా ఆలస్యమైనట్లుందే” అని అడిగారు. “అవున్ సార్.. తమరు ఆటోలో రమ్మన్నారు కదా. ఎక్కడా ఆటో దొరకలేదు. ఒక టాక్సీ దొరికింది. దాన్నెక్కి ఆటోకోసం తిరిగి, ఆ ఆటోని పట్టుకునేసరికి ఇంత టైమయింది. ఇవిగో టాక్సీ, ఆటో బిల్లులు” అంటూ చేతికందించారు. నిర్మాత బిక్కమొగం వేశాడు.
రాజేశ్వరరావు 25 అక్టోబరు 1999 న చెన్నై లో మరణించారు. సాలూరు రాజేశ్వరరావు వంటి సంగీత దర్శకుడు, ఘంటసాల వంటి గాయకుడు మరలా పుట్టడం అసంభవమే.!
(ra)saaluru rajeshwararao aktobaru 12, 1921 na vijayanagaram jilla saaluuruku daggaralo vunde sivaramapuram loo janminchaaru. mangamma, sanyasiraju aayana tallidandrulu. tandri manchi kavi, mrudanga vidvaamsudu. vijayanagaram rajasthanamlo aayana panichesevaaru. pramukha vaayuleena vidvaamsulu dwaram venkataswamy nayudu kachereelaku sanyasiraju mrudangam vaayinchevaaru. rajeshwararao ku chinnatanam nunche sangeetam meeda aasakti vundedi. harikatha pitamahudu aadibhatla narayanadasu kaaryakramaalaku rajeshwararao kramam tappakunda vellevaaru. aayanavadda harikathalu cheppadamlo sikshana teesukoni appudappudu pelli pandillalo harikathalu cheppevaaru. dwaram vaari shishyarikamlo tyaagaraaya krutulu, varnaalu neerchukunnaaru. navami utsavaalaku ee baala rajeshwararao palletoorlalo harikatha kalakshepam chesevaaru. appude hachins recording company vaaru kotta gaayakula anveshanalo rajeshwararao pratibhanu gurtinchi benguluru teesukelli bhagavadgeeta tobaatu konni paatalu paadinchi rikaardu chesi vidudala chesaru. vel pictures vaaru u1934 loo ksreekrushnalilalu sinima teesenduku prayatnaalu jaruputuu goodavalli ramabrahmam, pi.vi. daasu bengulurulo rajeshwararao paadina rikaardulu vini ataniki srikrishnudu veshaanni kararu chesaru. alaa pannendella vayasulo beruku lekunda rajeshwararao aa chitramlo natinchaaru. sinima 1935 navambaru 23na vidudalai vijaya dundubhi mroginchindi. aarojullo ksreekrushnalilalu sinima prachaaramlo bhagamga karapatraalu visaradaaniki helicapter ni viniyoginchadam goppagaa cheppukunnaru. taravaati samvatsaram vel pictures vaaru emayabajari chitraanni nirminchaaru. andulo rajeshwararao abhimanyudi vesham vaesaaru. taravaata nyoo theaters vaaru ekeechaka vadha sinima nirmistuu andulo uttarudugaa natinchenduku rajeshwararao nu empikachesi kalakatta teesukellaaru. akkada rajeshwararaoku ke.el. saigal, pankaj mallic vanti sangeeta nishnaatulatoe parichayamaindi. vaari sahavasa phalitamgaa rajeshwararao ku hindustaanii sangeetam meeda aasakti perigi ustad fayaj khan vadda aa sangeetapu melakuvalu aaposana pattaaru. marovaipu harmonium, sur bahar, sitar vanti sangeeta parikaraalanu upayoginchadam neerchukunnaaru. nyoo theaters ku chendina ar.si. boral, pankaj mallic vadda archestra ela conduct cheyalo abhyasinchaaru. vaadyaparikaraalanu kalipi raagaalanu srushtinchadam vanti melakuvalanni rajeshwararao vaari daggare neerchukunnaaru. aa melakuvalu avagatamayyaaka sangeeta darsakatvam nerapalane korika penchukunnaaru. madrasu tirigi vachaka sangeeta darsakudu jayaramayyar vadda sahayakudiga cheri kvishnulilai ane tamila sinimaaku panichesaaru. kannadamlo nirminchina yevasantasena sinimaaku ar. sudarsanam vadda sahayakuniga panichesaaru.
paddenimidellake sangeeta darsakunigaa
rajeshwararao pratibha gurtinchina shree saaradaa rayalaseema fillims vaaru 1939loo yejayaprana sinima nirmistuu rajeshwararaonu sangeeta darsakunigaa niyaminchaaru. bombai nunchi recording parikaraalanu teppinchi rajeshwararao paatalu rikaardu chesaru. ee sinima peddagaa aadaka povadamtho sangeeta darsakunigaa rajeshwararaoku tagina gurtimpu raledu. 1940 loo goodavalli ramabrahmam indira devi fillims pataakam meeda eillalue sinima nirmistuu rajeshwararaoku oka veshamichaaru. goodavalli nirminche sinimaalaku bheemavarapu narasimharao aasthaana sangeeta darsakudu. ayithe rajeshwararao tandri sanyasiraju abhyardhana meraku rajeshwararaoku sangeeta darsakatvam vahinche avakaasam kalpinchaaru. ee cinemalo rajeshwararao, raavu baalasarasvati jantagaa natinchaaru. andulo veeri janta aalapinchina yekaavyagaanamu chesi kaipekkinani baga paapularaindi. antavarakuu cinemallo plaback padhathi ledu. atuvantidi rajeshwararao eillalue cinemalo plaback padhadhatilo paatalu recard chesaru. recording mottam jemini studiolo jariginappudu rajeshwararao choravanu es.es. vasan gamaninchaaru. tana studiolo sangeeta vibhaagamlo rajeshwararao ku chotu kalipinchaaru. jemini philim sarkyoot nirminchina jeevanmukti (1942), balanagamma (1942) sinimaalaku rajeshwararao sangeeta darsakatvam vahinchaaru. cegeenmuctiky loo ejayajaya paramatma sakala bhuvana karana, yrasarathe dayaa sarade, emeluko jiva thoorpu telavari paatalu; balanagamma cinemalo enaa sogase kani marude dasudu kada, kishri jayajaya gauri ramanae vanti paatalu baga paapularayyaayi. ebalanagammani sinimaaku rajeshwararao chesina ree-rikaardingu adbhutamani, mukhyamgaa maayala fakiru pravesamlo vache sound effects ki peddavaallu kuudaa jadusukunevaarani cheppevaaru. jemini vaaru nirminchina kechandralikah (1946) tamila/hindi sinimaaku rajeshwararao samakuurchina sangeetam aayana keertini inumadimpajesindi. mukhyamgaa drum dansu sangeetaaniki rajeshwararao aharnisalu shraminchaaru. rakarakaala prayogaalu chesaru. ee drum dans patakosam madraasulo vunna vaadyakaarulandarinii vaadukunnaaru. vaaru saripoka polisu band dalaanni, nevi band dalaanni kuudaa vupayoginchukunnaaru. eejiptu, africa deshaalanunchi jipseelu vade vaadyaparikaraalanu digumati chesukoni vaatini upayoginchenduku vadalakoddii reharsals cheyinchaaru. ee sinima sangeetaanni poortichesenduku edaadi samayam pattindante aalochinchandi rajeshwararao entagaa shraminchi untaro! tamila, hindi bhaashallo ekakaalamlo nirminchina ee sinima vidudalainappudu hindi chalanachitra seemaku chendina sangeeta panditulu, saanketika kalaakaarulu, aa sinima sangeetaanni, chitreekarananu tilakinchi vistupoyaaru. paatikellu nindani oo kurradu ee chitraaniki sangeetam samakurchadante nammalekapoyaru. taravaata jemini vaaru nirminchina eapurva sahodarulim, aa chitra hindi varshan nenishan (1950) laku rajeshwararao sangeetam samakuurchaaru. adesamayamlo bi.en. reddi emallishwarisai (1951) sinima nirmaanaaniki srikaram chuttaaru. rajeshwararao ku pilupochindi. ee sinima paatalu swaraparachi recording cheyyadaaniki aarunelala samayam pattindi. devulapalli krishnasastri mundu paatalu raasina taravaate swaraalu samakuurchaaru rajeshwararao. archestra sahakaaraanni aaddepalli ramarao samakuurchadam jarigindi. eenduke neekinta tondaram, aevaru emani vinduri, kotibavaku pellantae, yeparugulu teeyaali, yemanasuna mallela malalugeni paatalu netiki ajaramarale. aa sinima oka classic gaa nilichipoyindi.
1954 loo bhanumati nirminchina kavipranarayanam sinimaaku saastriiya sangeeta baaniilatoe adbhuta sangeetaanni andinchaaru rajeshwararao. eendukoyi thotamaali antuleni yaatana, echudumade chelia kanulam, epalinchara rangam, eemadhura madhuramee challani reyi, emeluko sriranga melukovayya vanti paatalu ghantasala thoo kakunda e.em.raja, bhanumati combinationlo paadinchi hit cheyadam rajeshwararao pratibhe. eendukoyi thotamali paata baanii rajeshwararao city bassulo prayaanam chestundagaa spurinchinde. bassu digi bharani studioki velli ventaventane aa paataku puurti sthaayi baaneeni swaraparachadam jarigindi. mundugaa allina swaraaniki samudraala raasina paata adhi. vijaya vaari missamma chitramlo kuudaa ramarao ki raja chetha paatalu paadinchi prayogam chesaru rajeshwararao. euanante kaadanile, kaadante aunanile, kitelusukonave yuvati, yrumdadaavanamadi andaride, rerao chandamamari paatalu induku udaaharanalu. adhe cinemalo rajeshwararao swaraparachina yekaruninchu merimatam paata kraistavula mandiraalalo tarachuu vinipistuunee vuntundi. ee cinimani e.vi.em vaaru hindeelo emis maeri gaa punarnirminchinappu sangeeta darsakudu hemanta kumar yrumdadaavanamadi andaridi paata baaneeni yadhaatadhamgaa vaadukovadam jarigindi. indukosam hemantakumar rajeshwararao daggara sammati teesukovadam kuudaa satsampradaayam gaa amarindi. taravaata e.vi. em vaari yebhakta prahlaadam, bi.e. subbaraogari chechenulakshmi, vahini vaari kirangularaatnam, ebangaaru panjaram, bi. es. rangaa gaari keamarasilpi jakkanna, annapurna vaari yeiddaru mitruli, eaatmagouravam, edactor chakravartim, eaatmeeyuli, pi.e.pi. vaari yebhaaryaabhartalae, jagapati vaari riaradhani vanti sinimaalaku rajeshwararao vaividhyamaina sangeetam samakuurchaaru. telugulo vachina toli dabbing chitram tuhuti (1950-hindeelo neera avur nanda) sinimaaku srishree swechchaanuvaadamto paatalu raste rajeshwararaovatinaati hit chesi chuupaaru. epremaye janana marana leela, coogisaladenayya padam paatalu alantive. keamarasilpi jakkanna (1964) cinemalo rajeshwararao swaraparachina m nallani ralaloye kannulu dageno, kiniluvuma niluvuma neelaveni, yeandaala bommatho atadavay (jaavali), enagumomu chupinchava gopalay (jaavali), eedo giliginta amity vinta paatalu netiki nityanuutanaalugaa bhaasillutunnaayi. mukhyamgaa ee cinemalo rajeshwararao vaadyaalanu upayoginchina teeru paramaadbhutam.
adbhutaala sangeeta maantrikudu u
paatale kaadu, pouraanika cinemaalalo vunde padyaalaku adbhutamaina baaneelu katti, takkuva aalaapanatho vaatini hit chesina pratibhaasaali rajeshwararao. padyaalanu ghantasala, maadhavapeddi, pi.bi. srinivas la chetha aalapimpajesina teerugoppagaa vuntundi. madraasulo vahini studio kaarmikulu samme chesina sandarbhamlo annapurna vaari yechaduvukunna ammayili sinima shootingu panulu mummaramgaa saagutunnaayi. appatlo paatala ree-recording panulu madraasulo jarugutundevi. aa paristhitulu haidaraabaadu saarathi studiolo levu. anduku naandii prastaavana chesina mahaneeyudu rajeshwararao. kontamandi mukhya vaadyakaarulni haidaraabaadu rappinchi, sthaanika kalaakaarula sahakaaramtho paatala rikaardingu, ree-recording panulu sajavuga poorticheyinchina ghanata rajeshwararaoke dakkutundi. rajeshwararao music sittingulaku aalasyamgaa vellevaaru. anduku oka kaaranamundi. ardharaatri poota radiolo bi.bi.si, vais af america vanti videshee chhaanallalo vache sangeetaanni vintuu, manchi tunulu spuriste vaatini rasukuntu, eppudo tellavaaru jhaamuna nidrapoyevaaru. aalasyamgaa lechevallu. andukee aalasyamayyedi. veenaa vaadyamannaa, sitaara vaadyamannaa rajeshwararaoku yentho ishtam. veena meeda rajeshwararao chesinanni paatalu mare itara telugu sangeeta darsakudu cheyyaledu. videshee vaadyaalatoe rajeshwararao enno prayogaalu chesevaaru. bengali sangeetaanni, african jipsi sangeetaanni shraddhagaa vini, manchi bitlu vunte anukarinchenduku venukaadevaaru kaadu. rajeshwararao ku naushad, sachin dev barman, hemantakumar lu samakuurchina sangeetamante chala ishtam. videshee simphaneelanundi prerana pondevaaru. paataku maatruka falana ani cheppenduku venukaadevaaru kaadu. rajeshwararao tanayulu andaruu sangeeta vidvaamsule. ramalingeswararao manchi piano/ keaboard player kaga, puurnachandraraavu, vasurao manchi sangeeta darsakulu. koti vishayaanikoste aayana enno chitraalaku adbhuta sangeetam andinchaaru. sindhubhairavi, kalyani, malcos, bheem palas, mohana ragalante rajeshwararao ku chala ishtam. rajeshwararao 150 chitraalaku paiga sangeeta darsakatvam vahinchaaru. tellati panche, lalchi vastradhaaranatho bengali baabulanu marapinche rajeshwararao sangeetam ajaramaram amaram!!
marinni visaeshaalu u
charitralo oka classic gaa nilichipoyina emallishwarisai chitramlo yemanasuna mallela malalugeni paata rikaardinguku mundu reharsals jarugutunnaayi. bhanumati aa paatanu practies chestu rajeshwararao cheppina paddhatilo kakunda tanadaina saililo paadutondi. rajeshwararaoku aame padhathi nachaledu. ealalu kolanulo galagalamaninaame charanaanni ilaa padali ani rajeshwararao marosari baaneeni paadi vinipinchaaru. bhaanumatiki ukrosham vachindi. neneonuu sangeetamlo masterne ani kaasta katuvugaane badulichindi. rajeshwararao yemee matladaledu. bath roomuku vellinatle velli intiki vellipoyaaru. idhi jarinappudu darsakudu bi.en. reddi akkada leru. gantannara taravaata vachi chuste archestra vaallu matrame vunnaru. rajeshwararao kanapadaledu. tabala vaadyakaarudu lakshmanarao jarigina vishayaanni bi.en. ku vivarinchi cheppaadu. bi.en. hutaahutina rajeshwararao intiki vellaaru. m sinima cheyadaaniki naaku emi abhyataram ledu. bhaanumatiki undemo kanukkondi antuu rajeshwararao tanadaina saililo cheppaaru. bi.en. bhaanumatiki kaburampi kaasta gattigaane mandalinchaaru. bhanumati rikaardinguku vachi rajeshwararao cheppina paddhatilone paadindi. paata rikaardu chesaru. recording ayyaka andaruu aa paata ela vachindonani vintunnaaru. eaalanu kolanule charanam vachindi. bhanumati lechivachi rajeshwararaoku pranaamam chesindi. emaastaaruu, hatsa f. ippudu vintunte naaku telustondi meeru nannu yenduku hecharinchaaroonani. nene kaadu munmundu meeru cheppinadaaniki yevaru addu cheppina vaariki pade arhata vundadu antuu namaskaram meeda namaskaram chestu cheppindi.
vijaya vaari pratishtaatmaka chitram emayabajari (1957) sinimaaku modata sangeeta darsakudigaa niyaminchindi rajeshwararaone. andulo echuupulu kalasina subhavelam, elahiri lahiri lahirilo, neemevana nanu talachinadi neevena nanu pilachinadi, neenekosame nee jeevinchu nadee paatalaku swaralalli, music bitlu kuudaa samakuurchinadi rajeshwararao. ayithe music sittingulalo chakrapani jokyanni rajeshwararao. jeerninchukoleka poyaru. daamto aa sinimaaku panicheyanani tappukunnaru. ebaaneelu kattetappudu sangeeta darsakuniki swechh vundaali. sangeeta ghnaanam lenivallu, entapedda nirmaatalainaa jokyam chesukunte manchi sangeeta srushti jaragadu ani gattigaa nammina vyakti rajeshwararao. antekaadu aatmaabhimaanaaniki gatti viluvanichhe sangeeta srashta kuudaa!
annapurna samstha nirmaata dukkipati madhusudanarao ku saaluru rajeshwararao anina, athani sangeetamannaa vipareetamaina abhimanam. annapurna pictures sinimaalaku sangeeta saarathi rajeshwararao. vaaru toli sinima tedongaramudi nirminchadalachinappudu rajeshwararaone sangeeta darsakudigaa teesukoovaalanukunnaaru. ayithe rajeshwararaonu bharinchadam kashtamani kondaru salaha ivvadamtho aa pratipaadana viraminchukunnaaru. taravaata kevelugu needalue sinimaaku rajeshwararaonu sangeeta darsakudigaa anukunna, kaburampithe rajeshwararao raledu. aa avakaasaalu pendyaalaku dakkayi. konnirojulaku okaanokasandarbhamlo iddaruu kalavadam jarigindi. kemnapurna chitraalaku panicheyyaray ani dukkipati adigina prasnaku rajeshwararao tanadaina saililo badulichaaru. emiru chala nibaddhatato untaarani. samayaniki rakapothe koppadatarani maa archestra vaallu cheppaaru. anduke raledu anedi aa jawabu. daamto rajeshwararao yeiddaru mitruli chitramtho annapoornasamsthalo adugupetti ajaraamaramaina sangeetaanni andinchaaru. dukkipati rajeshwararao intiki kaaru pampevaaru. tirajeswararao eppudu vachi kaarekkithe appude teesukura. antegaani, kaarochindi ekkandi ani maatram anavaddue ani driver ku hecharika chesi mari kaaru pampevaaru. rajeshwararao manaserigi, aayana veelunnappudu vachi paatalaku baaneelu katte vidhamgaa vaataavaranaanni srushtinchadanchetane annapurna vaari sinimaalaku atyadbhutamaina paatalu puruduposukoni netiki shrotalaku veenula vindu chestunnayi.
vrutti dharmanni nammukunna rajeshwararao dabbukosam aatmaabhimaanaani ammukoledu sarikada sangeeta sarasvatiki apachaaram jarigithe sahinchaledu kuudaa. nirmaatala sarali nachaka chala cinimaalanu vadalukunnaru. en.ti. ramarao cinimaalu kuudaa vadalukunna sandarbhaalu lekapoledu. en.e.ti samstha aafiisulo sangeeta charchalu jarugutunnaayi. trivikramarao padepade salahalu istundadam rajeshwararaoku nachaledu. ventane aayana lechi ntr vaddaku velli esare.mee intilo manchi sangeeta darsakudu vunnaru. aayana evaro kaadu mee tammulungare. vaaritho cheyinchukondi ani cheppi vellipoyaaru. ee sanghatana en.ti. ar prashtaatmaka chitram kiitarama kalyanam vishayamlone jarigindi. aa sinimaaku toluta sangeeta darsakudu rajeshwararao. yekanarara kailasa nivasay paataku swarakarta rajeshwararao. eemani sankara saastri chetha ravanasura sivaashtakaaniki, aa paataku kuudaa bitlu swaraparachina medhavi rajeshwararao. cony trivikramarao jokyam sahinchaleka bayataku vachesaaru. taravaata gaali penchalanarasimhaaraavu aa chitraaniki sangeetam samakuurchaaru.
Saluri Rajeswara Rao statue at Salur
1955loo vijayavaru nirminchina mimcesamme chitraaniki rajeshwararao sangeeta darsakudu. pingali rachinchina anni paatalaku baaneelu kattadam, vaatini rikaardu cheyinchadam kuudaa jarigipoyindi. ayithe yrumdadaavanamadi andaridee govindudu andarivaadelim paataku rajeshwararao aneka vidhaala tunelu katti vinipinchaaru. cony chakrapaaniki enduko vaatilo okkati kuudaa nachaledu. alaa oka nelarojulu gadachipoyayi. rajeshwararaoku visugochindi. vyangya bhashanam cheyadamlo aayana nerpari. chakrapaanito msarmeri edho oka tune cheppandi paatanu puurticheeddaamvi annaru. ventane chakrapani tanaku gurtu vachina chinnatanam naati oka jaanapada geetam tune nu ham chesaru. daanini vini tanadaina saililo kaasta vyangyamgaa ealaga sari bagundi. ee tune loo paatanu baanii kadatani anicheppi mundu tanu vinipinchina tune nee vinipinchaaru. chakrapani yee mood loo vunnado teliyadu, paiga athani aham kuudaa santrupti chendindi. tune vini aichalaa bagundi rajeshwararaou alaa kaanichyyandiiniy antuu vellipoyaaru. rajeshwararao tolisari kattina baanii entha hit ayindo andarikee telisina vishayame. paiga ide sinimaanu emis maeri gaa hindeelo punarnirminchinappu sangeeta darsakudu rajeshwararao tune nee anukarinchi kibrundavan kaa krishna kanhayya ane paatanu swaraparachaaru.
rajeshwararao saradamanishi. haasyapriyatvam ekkuva. okasari oo nirmaata rajeshwararaoku phonu chesi ekaaru reperulo vundi. meeru autolo randi ani cheppaaru. rajeshwararaoku kopam vachindi. rendu gantalu aalasyamgaa studioki cherukunnaru. nirmaata esare baga aalasyamainatlunde ani adigaaru. eavun sar.. tamaru autolo rammannaru kada. ekkada auto dorakaledu. oka taxi dorikindi. daannekki autocosam tirigi, aa autoni pattukunesariki inta taimayindi. ivigo taxi, auto billule antuu chetikandinchaaru. nirmaata bikkamogam vaesaadu.
rajeshwararao 25 aktobaru 1999 na chennai loo maraninchaaru. saaluru rajeshwararao vanti sangeeta darsakudu, ghantasala vanti gayakudu marala puttadam asambhavame.!