ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రమైన ఒంటిమిట్టలోని కోదండ రామాలయం ప్రాచీనమైన మరియు విశిష్టమైన హిందూ దేవాలయం. శ్రీరామచంద్రుడు సీతా, లక్ష్మణ సమేతంగా వెలసిన క్షేత్రమే కడప జిల్లాలోని ఒంటిమిట్ట శ్రీకోదండరామాలయం.త్రేతాయుగంలో సాక్షాత్తు ఆ పురుషోత్తముడే ఇక్కడ నడిచినట్టు పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి. ఈ క్షేత్రము ఏకశిలానగరము అని ప్రసిద్ధి చెందినది. కలియుగంలో స్వామివారు శ్రీకోదండరామస్వామిగా తన భక్తులకు అభయమిస్తున్నారు. శ్రీరామునికి అనుంగు భక్తుడైన ఆంజనేయస్వామి విగ్రహం ఇక్కడ లేకపోవడం విశేషం.
ఇక్కడ ఉన్న కోదండ రామాలయంలోని విగ్రహాన్ని జాంబవంతుడు ప్రతిష్ఠించాడు. ఒకే శిలలో శ్రీరాముని, సీతను, లక్ష్మణుని ఇక్కడ చూడవచ్చు. ఈ దేవాలయంలో శ్రీరామ తీర్థము ఉంది. సీత కోరికపై శ్రీ రాముడు రామ బాణంతో పాతాళ గంగను పైకి తెచ్చాడని స్థల పురాణంలో వివరించబడింది. గోపురనిర్మాణము చోళ శిల్ప సాంప్రదాయంలో అత్యద్భుతముగా ఉంటుంది. ఫ్రెంచి యాత్రికుడు టావెర్నియర్ 16వ శతాబ్దంలో ఈ రామాలయాన్ని దర్శించి "భారతదేశంలోని పెద్ద గోపురాలలో ఈ రామాలయ గోపురం ఒకటి" అని కీర్తించాడు. ఈ ఆలయంలో సీతారామలక్ష్మణులు ఒకే రాతిలో చిత్రించబడ్డారు. కాబట్టి ఏకశిలానగరమనీ పేరు వచ్చింది.
రామ లక్ష్మణులు చిన్నపిల్లలుగా ఉన్నప్పుడు, విశ్వామిత్రుడు వారిని తమ యాగరక్షణకు తీసుకున్నాడని తెలిసిందే. కానీ సీతారామ కల్యాణం జరిగాక కూడా, అలాంటి సందర్భమే ఒకటి ఏర్పడింది. అప్పుడు మృకండు మహర్షి, శృంగి మహర్షి రాముని ప్రార్థించడంతో దుష్టశిక్షణ కోసం, ఆ స్వామి సీతా లక్ష్మణ సమేతుడై అంబుల పొది, పిడిబాకు, కోదండం, పట్టుకుని ఈ ప్రాంతానికి వచ్చి యాగ రక్షణ చేశాడని పురాణం చెబుతుంది. అందుకు ప్రతిగా ఆ మహర్షులు సీతారామ లక్ష్మణుల విగ్రహాలను ఏకశిలగా చెక్కించారనీ, తరువాత జాంబవంతుడు ఈ విగ్రహాలను ప్రాణప్రతిష్ఠ చేశారనీ ఇక్కడ ప్రజల విశ్వాసం.
ఆలయ నిర్మాణం విజయనగరవాస్తుశైలిలో అద్భుతంగా నిర్మితమైవుంటుంది. మూడు గోపురాలు సుందరంగా వుంటాయి. ఆలయం లోపల స్తంభాలు, గోడలపై సజీవమైన చిత్రకళను వీక్షించవచ్చు. విఘ్నేశ్వరుడు నాట్యభంగిమలో వుండి భక్తులకు ఆశీర్వచనం ఇస్తుంటాడు. 17వ శతాబ్దంలో ఈ ప్రాంతంలో పర్యటించిన ఫ్రెంచ్‌ యాత్రీకుడు టావెర్నియర్‌ ఆలయ గోపురం దేశంలోని పొడవైన గోపురాల్లో ఒకటని పేర్కొన్నారు. ఆలయాన్ని అన్నమయ్య సందర్శించి అనేక సంకీర్తనలు రచించారు. ఆంధ్ర మహాభాగవతాన్ని రచించిన పోతనామాత్యులు ఆ గ్రంథాన్ని ఇక్కడే స్వామివారికి అంకితమిచ్చారు. అష్టదిగ్గజ కవుల్లో ఒకరైన రామభద్రకవి ఈ ప్రాంతానికి చెందినవాడేనని తెలుస్తోంది. ఆంధ్రవాల్మీకిగా ఖ్యాతిచెందిన వావిలికొలను సుబ్బారావు ఒంటిమిట్ట నివాసి కావడం విశేషం.
ప్రతి సంవత్సరం చైత్ర శుద్ధ నవమి నుండి బహుళ విదియ దాకా బ్రహ్మోత్సవాలు జరుగుతాయి. చతుర్దశి నాడు కళ్యాణం, పౌర్ణమి నాడు రథోత్సవం ఉంటాయి.
prasiddha punhyakshetramaina ontimittaloni kodanda ramalayam praacheenamaina mariyu vishishtamaina hindu devalayam. sriraamachandrudu seetaa, lakshmana sametamgaa velasina kshetrame kadapa jillaalooni ontimitta srikodandaramalayam.tretaayugamlo saakshaattu aa purushottamude ikkada nadichinattu puraanaalu perkontunnayi. ee kshetramu ekasilaanagaramu ani prasiddhi chendinadi. kaliyugamlo swaamivaaru srikodandaramaswamiga tana bhaktulaku abhayamistunnaru. sriraamuniki anungu bhaktudena aanjaneyaswamy vigraham ikkada lekapovadam visesham.
ikkada unna kodanda ramalayamloni vigrahaanni jaambavantudu pratishtinchaadu. oke shilalo sriramuni, seetanu, lakshmanuni ikkada chudavachhu. ee devalayamlo srirama teerthamu undi. seetha korikapai shree ramudu raama baanamto paataala ganganu paiki tecchaadani sthala puraanamlo vivarinchabadindi. gopuranirmanamu chola shilpa saampradaayamlo atyadbhutamugaa untundi. frenchi yaatrikudu tavernier 16va sataabdamlo ee ramalayanni darsinchi "bhaaratadesamlooni pedda gopuralalo ee ramalaya gopuram okati" ani keertinchaadu. ee aalayamlo seetaaraamalakshmanulu oke raatilo chitrinchabaddaaru. kabatti ekasilaanagaramanii paeru vachindi.
raama lakshmanulu chinnapillalugaa unnappudu, vishwaamitrudu vaarini tama yagarakshanaku teesukunnaadani telisinde. cony siitarama kalyanam jarigaaka kuudaa, alanti sandarbhame okati erpadindi. appudu mrukandu maharshi, shrungi maharshi ramuni praarthinchadamtho dushtasikshana kosam, aa swami seetaa lakshmana samethudai ambula podi, pidibaaku, kodandam, pattukuni ee praantaaniki vachi yaaga rakshana chesadani puraanam chebutundi. anduku pratigaa aa maharshulu siitarama lakshmanula vigrahaalanu ekasilagaa chekkinchaaranii, taruvaata jaambavantudu ee vigrahaalanu praanapratishta chesarani ikkada prajala vishwaasam.
aalaya nirmaanam vijayanagaravaastusaililo adbhutamgaa nirmitamaivuntundi. moodu gopuralu sundaramgaa vuntaayi. aalayam lopala stambhaalu, godalapai sajeevamaina chitrakalanu veekshinchavacchu. vighneshwarudu naatyabhangimalo vundi bhaktulaku aasiirvachanam istuntaadu. 17va sataabdamlo ee praantamlo paryatinchina frenche yaatreekudu tavernierie aalaya gopuram desamloni podavena gopurallo okatani perkonnaru. aalayaanni annamayya sandarsinchi aneka sankeertanalu rachinchaaru. aandhra mahaabhaagavataanni rachinchina potanaamaatyulu aa grandhaanni ikkade swaamivaariki ankitamicchaaru. ashtadiggaja kavullo okaraina ramabhadrakavi ee praantaaniki chendinavadenani telustondi. aandhravaalmeekigaa khyaatichendina vaavilikolanu subbarao ontimitta nivasi kaavadam visesham.
prati samvatsaram chaitra suddha navami nundi bahula vidiya daka brahmotsavalu jarugutaayi. chaturdasi naadu kalyanam, pournami naadu rathotsavam untaayi.