ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రం చిత్తూరు జిల్లాలోని పట్టణం తిరుపతి. ఈ పట్టణాన్ని ఆనుకొని ఉన్న కొండలపై వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం ఉన్న వూరు తిరుమల. ఈ రెండింటినీ కలిపి "తిరుమల తిరుపతి" అని వ్యవహరిస్తూ ఉంటారు. తిరుమల వెంకటేశ్వరస్వామి ఆలయాన్ని ప్రతిదినం లక్ష నుండి రెండు లక్షల వరకు భక్తులు సందర్శిస్తుంటారు. ప్రత్యేక దినాలలో 5 లక్షలమంది వరకూ దర్శనం చేసుకొంటారు.[1]. ఈ యాత్రాస్థలం శ్రీవైష్ణవ సంప్రదాయంలోని 108 దివ్యదేశాలలో ఒకటి.
తిరుమల కలియుగ వైకుంఠం అని భక్తుల విశ్వాసం. కలియుగంలో భక్తులను తరింపచేయడానికి సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు శ్రీవేంకటేశ్వరుడుగా తిరుమల కొండలో స్వయంభువుగా అవతరించాడని భవిష్యోత్తరపురాణం లోని శ్రీ వేంకటాచల మహత్యం కథనం. తిరుమల వేంకటేశ్వరుని శ్రీనివాసుడు, బాలాజీ అని కూడా పిలుస్తారు. శ్రీవారు అని కూడా అంటారు. మొట్ట మొదటగా, వైఖానస అర్చకుడు శ్రీ మాన్ గోపీనాథ దీక్షితుల వారు (శ్రీ వేంకటాచల మహాత్యం అనుసరించి), శ్రీవారి మూర్తిని స్వామి పుష్కరిణి చెంత, చింత చెట్టు క్రింది చీమల పుట్టలో కనుగొని, శ్రీవారి మూర్తిని ప్రస్తుతం వున్న ప్రదేశంలో ప్రతిష్ఠించి, అర్చించినట్లు పురాణాలు వివరిస్తున్నాయి. అప్పటి నుండి శ్రీ గోపీనాథ దీక్షితుల యొక్క వంశీయులే పరంపరగా స్వామి వారి పూజా కైంకర్యాల నిర్వహణ చేస్తున్నారు. తిరుమల ఆలయం లోని మొదటి ప్రాకారం (విమాన ప్రాకారం), ఆనంద నిలయాన్ని తొండమాన్ చక్రవర్తి నిర్మించాడని ప్రతీతి. తొండమాన్ చక్రవర్తి ఆకాశరాజు సోదరుడు.
దక్షిణ భారతదేశాన్ని పరిపాలించిన ప్రముఖ రాజులందరూ శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దాసులే. వీరందరూ శ్రీవారిని దర్శించి తరించారు. 9వ శతాబ్దానికి చెందిన పల్లవులు, 10వ శతాభ్దానికి చెందిన చోళులు (తంజావురు) పాండ్య రాజులు (మదురై), 13-14 శతాభ్దానికి చెందిన విజయనగర రాజులు శ్రీవారికి విలువైన కానుకలు సమర్పించినట్లు శిలాశాసనాలు చెప్తున్నాయి. విజయనగర రాజుల కాలంలో దేవాలయం ప్రాముఖ్యత పెరిగింది, ఆలయ విస్తరణ జరిగింది. సతీ సమేతులైన శ్రీ కృష్ణదేవ రాయలు, రాజా తోడరమల్లు విగ్రహాలు ఆలయ ప్రాంగణంలో ఉన్నాయి.
ద్వాపర యుగంలో శ్రీమహావిష్ణువు దర్శనార్ధం వాయు దేవుడు, వైకుంఠానికి వస్తే ఆదిశేషువు వాయుదేవుడిని అడ్డగించి, మహావిష్ణువు మహాలక్ష్మితో పాటు శయనించి ఉన్నాడని చెప్తాడు. అడ్డగించిన ఆదిశేషువుకు వాయుదేవుడికి యుద్ధం జరుగుతుంది. అప్పుడు శ్రీమహావిష్ణువు అక్కడకు వస్తే ఇద్దరు వాళ్ళవాళ్ళ గొప్పతనం చెప్పుకొంటారు. మహావిష్ణువు వారికి పరీక్షగా మేరు పర్వతం ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఆనంద పర్వతాన్ని ఆదిశేషుని గట్టిగా చుట్టి పట్టుకొమని చెప్పి, వాయుదేవుడిని ఆ పర్వతాన్ని తన బలంతో అక్కడ నుండి కదిలించమని పరీక్షపెడతాడు. ఆ పరీక్షకు సమస్త బ్రహ్మాండంలో అల్లకల్లోలం నెలకొనగా చతుర్ముఖబ్రహ్మ, ఇంద్రాది దేవతల కోరికమేరకు ఆదిశేషువు ఆనందపర్వతం మీద తన పట్టు సడలించి పరీక్షనుంచి విరమిస్తాడు. దాని ఫలితంగా ఆనంద పర్వతం వాయువు ప్రభావం వల్ల అక్కడనుండి వెళ్ళి స్వర్ణముఖీ నది ఒడ్డున పడుతుంది. ఇది తెలుసుకొని ఆదిశేషువు బాధ పడతాడు. ఆ విషయాన్ని గ్రహించిన బ్రహ్మ ఆదిశేషువుని వేంకటాద్రితో విలీనం చేస్తాను అక్కడ మహావిష్ణువు వెలస్తాడు అని చెబుతాడు. ఆదిశేషువు వేంకటాద్రి పర్వతంలో విలీనం అయి ఆదిశేషువు పడగ భాగంలో (శేషాద్రి) శ్రీమహావిష్ణువు వెలశారు, శేషువు మధ్య భాగంలో అహోబిలంలో శ్రీ నారసింహమూర్తి, తోక భాగంలో శ్రీశైల క్షేత్రములో మల్లికార్జునస్వామిగా వెలశారు.
15 వందల ఏళ్ల నుండి తిరుమల, పాలకుల ఆదరణకు నోచుకుంటూ ఉంది. క్రీ.శ.614. పల్లవ రాణి సామవై కాలంలో ఆనంద నిలయం జీర్ణోద్దారణ కావింపబడింది. సామవై పెరిందేవి క్రీ.శ. 614 లో భోగ శ్రీనివాసమూర్తి విగ్రహాన్ని బహుకరించింది. అక్కడి అర్చకులు సూచించిన విధంగా ఈ విగ్రహాన్ని బహుకరించి శ్రీ వైఖనస భగవఛ్ఛాస్త్రోక్తంగ ప్రతిష్ఠింపజేసింది. ఇదే తిరుమల ఆలయంలో మొట్టమొదటి కానుకగా దేవాలయంలోని గోడల మీది శాసనం వలన తెలుస్తోంది. తరువాత తెలుగు పల్లవరాజు విజయగండ గోపాలదేవుడు క్రీ.శ.1328లో, శ్రీ త్రిభువన చక్రవర్తి తిరువేంకటనాధయాధవరాయలు క్రీ.శ.1429లో, హరిహరరాయలు క్రీ.శ. 1446లోను బ్రహ్మోత్సవాలు నిర్వహించారు.
సాళువ నరసింహరాయలు 1470 లో భార్య, ఇద్దరు కుమారులు, తన పేర్లతో సంపగి ప్రదక్షిణం నాలుగు మూలలో నాలుగు స్తంభాల మండపాలను నిర్మించాడు. 1473లో తిరుమలరాయ మండపానికి వేదిక నిర్మించాడు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు క్రీ.శ.1513 నుండి 1521 వరకు ఏడు సార్లు తిరుమలకి వచ్చి ఎన్నో కానుకలు సమర్పించాడు. అచ్యుత రాయలు 1530లో ఉత్సవాలు నిర్వహించాడు, ఆలయానికి ఎన్నో గ్రామాలు, భూములను కానుకగా ఇచ్చాడు. తిరుమల రాయలు 16వ శతాబ్దం చివరలో, అన్నా ఊయల మండపాన్ని విస్తరింపజేసి, ఉత్సవాలు నిర్వహించాడు. వెంకటపతి రాయలు 1570లో చంద్రగిరిని పాలించిన కాలంలో ఆలయాన్ని పరిరక్షించాడు.
విజయనగర సామ్రాజ్య పతనానంతరం ఆలయం మహమ్మదీయుల పరమైనది. కర్నాటకకు నవాబైన దావూద్ ఖాన్ హైదరాబాదు నిజామ్కు కట్టవలసిన పన్నులను సమకూర్చుకునేందుకు, ఆలయంపై పన్నులు విధించాడు. ఈ విషయంగా మహమ్మదీయులు, మరాఠాలు గొడవలు పడ్డారు. 1740లో మరాఠీ ప్రభువు ఆలయాన్ని స్వాధీన పరచుకుని, స్వామివారికి ఎన్నో అమూల్య ఆభరణాలు సమర్పించాడు. తరువాత క్రమంగా 1801 నాటికి ఆలయం ఈస్టిండియా కంపెనీ వారి ఆధీనంలోకి వచ్చింది. అప్పటి నుంచీ తిరుమల పరిపాలనను స్థానిక కలెక్టరు చేసేవారు. ఆలయ ఆదాయవ్యయాలను స్థిరపరిచి వాటి నుంచి స్వామికి సేవలు, ఉత్సవాలు నిర్వహించడం, మిగిలిన సొమ్ము(అప్పట్లోనే దాదాపు సంవత్సరానికి రూ.లక్ష) కంపెనీ ఖజానాలో జమకట్టేవారు. 1841లో ఆంగ్లప్రభుత్వం హిందూ మతసంస్థలలో జోక్యం చెసుకోకూడదని చట్టం చేసినందున అలయ నిర్వహణను మహంతులకు అప్పజెప్పారు.[2].
90 ఏళ్ళ పాటు మహంతుల నిర్వహణ తరువాత,1933లో అప్పటి గవర్నర్ ధర్మ కర్తల మండలిని ఏర్పాటు చేసి ఆలయ నిర్వహణ బాధ్యతను అప్పజెప్పారు. 19 వ శతాబ్దాంతానికి కొండపైన శ్రీవారి ఆలయం, విశాలమైన హథీరాంజీ మఠం తప్ప వేరే ఏ నిర్మాణాలూ ఉండేవి కావు. అతికొద్దిగా ఉండే ఇళ్ళు అత్యంత సంకుచితంగా ఉండేవి. కోతుల బెడద విపరీతంగా ఉండేది. అడవి పందులు కొండపై మనుష్యుల నడుమ నడుస్తూనే వుండేవి.[2] అడవి జంతువులు, దొంగల భయంతో యాత్రికులు గుంపులు గుంపులుగా డప్పులు వాయిస్తూ, గోవిందనామ స్మరణ చేస్తూ కొండ ఎక్కేవారు. 1870లో ప్రభుత్వం యాత్రికుల సౌకర్యార్థం కొండమీదకు మెట్లు నిర్మించింది. 1933లో ఏర్పడిన తితిదే బోర్డు రూ.26 వేల ఖర్చుతో ఆ మెట్ల మార్గాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. 1980లో తితిదే బోర్డు ఈ మెట్ల మార్గానికి పైకప్పు నిర్మించి విద్యుద్దీపాల ఏర్పాటుతో మరింత అభివృద్ధి చేసింది.
1940ల నాటికి తిరుమలకు వచ్చే భక్తుల సంఖ్య మెల్లగా పెరగడం మొదలైంది. అప్పటి ఉమ్మడి మద్రాసు ప్రభుత్వం కొండమీదకు రోడ్డుమార్గం గురించి ఆలోచించింది. బ్రిటిష్ అధికారులు సర్వే బృందాల వారు తిరుపతి చేరుకున్నారు. 1944 ఏప్రిల్ నాటికి అలిపిరి నుంచి తిరుమల దాకా ఘాట్‌రోడ్డు నిర్మాణం పూర్తయింది. మొదట్లో ఎద్దులబళ్లు, గుర్రపుబళ్లు తిరిగేవి. నెమ్మదిగా దేవస్థానమే తిరుమల-తిరుపతి మధ్య రెండు బస్సులు ప్రారంభించింది. బస్సుల సంఖ్య పెంచుకుంటూ పోవడంతో సౌకర్యంగా ఉండి భక్తులు వెల్లువెత్తసాగారు. దీంతో 1974లో రెండవ ఘాట్‌రోడ్డును(ప్రస్తుత ఎగువ రోడ్డు) కూడా నిర్మించారు.
శ్రీ వైఖానస భగవఛ్ఛాస్త్రోక్త మార్గాన్ననుసరించి తిరుమలలో శ్రీవారికి రోజుకు ఆరుసార్లు పూజలు జరుగుతాయి. దీనినే ఆగమ పరిభాషలో షట్కాల పూజ అని అంటారు. అవి... ప్రత్యూష, ప్రాత:కాలం, మధ్యాహ్న, అపరాహ్ణ, సాయంకాల, రాత్రి పూజలు. తెల్లవారుజామున జరిగే సుప్రభాత సేవ ప్రత్యూష పూజలకు నాంది.
సుప్రభాత సేవ: నిత్యం స్వామివారికి జరిపించే ప్రప్రథమ సేవ ఇదే. నిత్యం తెల్లవారుజామున మూడు గంటలకు సుప్రభాత సేవ మొదలవుతుంది.
శుద్ధి: సుప్రభాత సేవ అనంతరం తెల్లవారుజామున మూడున్నర నుంచి మూడుగంటల నలభైఐదు నిమిషాలదాకా ఆలయ శుద్ధి జరుగుతుంది.
తోమాలసేవ: ఈ సేవలో భాగంగా స్వామివారిని పూలమాలలతో అలంకరిస్తారు. వారంలో ఆరు రోజులు శుద్ధి అనంతరం ఈ సేవ జరిపిస్తారు. శుక్రవారం నాడు మాత్రం అభిషేకం జరిపించిన తరువాత రెండవ సారి మరల తోమాలసేవ చేస్తారు.
కొలువు: తోమాలసేవ తర్వాత పదిహేను నిమిషాలపాటు స్నపన మంటపంలో కొలువు శ్రీనివాసమూర్తి ఆధ్వర్యంలో దర్బార్‌ జరుగుతుంది. దీనినే శ్రీ వైఖానస భగవచ్చాస్త్రంలో 'యాత్రాసనం' అని కూడా అంటారు.
సహస్రనామార్చన: ఉదయం 4.45 నుంచి 5.30 వరకు సహస్రనామార్చన జరుగుతుంది. బ్రహ్మాండ పురాణం లోని స్వామివారి 1008 నామాలనూ స్తుతిస్తూ తులసి దళాలతో చేసే అర్చన ఇది.
మొదటిగంట, నైవేద్యం: మేలుకొలుపులు, అభిషేకాలు, కొలువుకూటం అన్నీ అయిన తరువాత స్వామివారికది నైవేద్యసమయం. నైవేద్యసమర్పణకు ముందుగా శయనమంటపాన్ని శుభ్రం చేసి, బంగారు వాకిలి తలుపులు మూసేస్తారు. తిరుమామణి మంటపంలోని గంటలు మోగిస్తారు. అర్చకులు మాత్రం లోపల ఉండి స్వామివారికి పులిహోర, పొంగలి, దద్ధోజనం, చక్కెర పొంగలి (అన్నప్రసాదాలు), లడ్లు, వడలు, అప్పాలు, దోసెలు, పోళీలు (పిండివంటలు) కులశేఖరపడి (పడికావలి)కి ఇవతల ఉంచి సమర్పిస్తారు.
అష్టోత్తర శతనామార్చన: ఈ అర్చనతో మధ్యాహ్నపూజలు ప్రారంభమవుతాయి. వరాహపురాణంలో ఉన్న శ్రీవారి నూట ఎనిమిది నామాలను పఠిస్తారు.
రెండో గంట, నైవేద్యం: అష్టోత్తర శతనామార్చన అనంతరం ఆలయంలో రెండో గంట నైవేద్యం జరుగుతుంది. పోటు నుంచి తెచ్చిన అన్నప్రసాదాలు, పిండివంటలు స్వామివారికి నైవేద్యంగా సమర్పిస్తారు. నివేదన తరువాత తాంబూలం, కర్పూరహారతి ఇస్తారు.
ఏకాంతసేవ: రాత్రి ఒకటిన్నర సమయంలో జరిగే పవళింపు సేవనే ఏకాంతసేవ అంటారు. రాత్రిపూట స్వామివారిని పూజించేందుకు బ్రహ్మది దేవతలు వస్తారని ప్రతీతి. బ్రహ్మది దేవతలు స్వామి వారి ఆరాధన చేయడం కోసం తగినంత నీటిని బంగారు పంచ పాత్రలలో ఉంచుతారు. వారు ఆరాధన చేసిన తీర్ధాన్ని మరుసటి రోజు సుప్రభాతం ముగిసిన తర్వాత భక్తులకు తీర్థంగా ఇస్తారు. ఏడుకొండలస్వామి పవళింపుసేవలో అన్నమయ్య లాలి సంకీర్తనలు ఆలపిస్తారు. దీన్ని తాళ్లపాక వారి లాలి అంటారు. దీంతో ఆరోజుకి నిత్యపూజలు అన్నీ జరిగినట్లే.
ముత్యాల హారతి:ఉత్తర మాడా వీధిలో నివసించేతరిగొండ వెంగమాంబ అనే మహాభక్తురాలు హారతి తీసుకోనిదే బ్రహ్మోత్సవాల సమయంలో ఆమె ఇంటి ముందు నుండి కదలని రథానికి గుర్తుగా ప్రతీరోజూ రాత్రి ఏకాంతసేవ అనంతరం వెంగమాంబని పాట పాడి హారతిని ఇమ్మని భక్తులూ,అర్చకులూ అడిగేవారట కాలక్రమంలో అది ఒక సేవగా స్థిరపడిపోయింది.ఈ సేవనే'తరిగొండ ముత్యాల హారతి'అనేవారు.వెంగమాంబ తరువాత ఆమె దత్తపుత్రిక వారసురాలయ్యింది.అదే పరంపర నేటికీ కొనసాగుతుంది.
గుడిమూసే ప్రక్రియ: రాత్రి రెండుగంటలకు గుడిమూసే ప్రక్రియ మొదలవుతుంది. ముందుగా మూడో ద్వారాన్ని, ఆ తర్వాత బంగారువాకిలిని మూసేసి లోపలి గడియలు బిగిస్తారు. అధికారులు బయటివైపు తాళాలు వేసి వాటిపై సీళ్లు వేస్తారు.
రోజువారీ అర్చనలు, ధూపదీపనైవేద్యాలు కాకుండా సోమ, మంగళ, బుధ, గురు, శుక్రవారాల్లో తిరుమలవాసుడికి ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయి. అవి సోమవారం విశేషపూజ, మంగళవారం అష్టదళ పాద పద్మారాధన, గురువారం సడలింపు,నేత్ర దర్శనం,తిరుప్పావడ, సాయంత్రం పూలంగిసేవ, శుక్రవారం అభిషేకం. స్వామికి రోజూ కల్యాణోత్సవం జరిపిస్తారు. డోలోత్సవం, సహస్రదీపాలంకరణ, ఆర్జిత బ్రహ్మోత్సవాలు, ఆర్జిత వసంతోత్సవం ఇవన్నీ ఉత్సవమూర్తులకు ప్రతి నిత్యం జరిగేవి.
నారాయణగిరి కొండ మీద శ్రీవారి పాదాల నుండి చూసిన, ఈవిధంగా తిరుమల ఆలయం మరియు వైకుంఠం క్యూ కాంప్లెక్స్ (ముందుభాగంలో అర్థచంద్రాకార భవనం)
తిరుమల గుడికున్న ఓ ప్రాముఖ్యత "కాలినడక"! తిరుపతి నుండి పైన కొండలమీద ఉన్న తిరుమల పట్టణానికి చేరడానికి కొండపైన కాలినడక కోసం మెట్లదారి ఉంది, భక్తులు ఈ దారిగుండా వెళ్ళి స్వామి వారిని దర్శించుకోవడం ఒక మొక్కుగా భావిస్తారు. తిరుమలకి నాలుగు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలిబాటలు ఉన్నాయని అంటారు। ప్రస్తుతం మాత్రం రెండు ఎక్కువ వినియోగంలో ఉన్నాయి. మూడవది, కడప నుండి ఉందని ప్రతీతి.
అలిపిరి కాలిబాట: ఇది ఎక్కువ ప్రఖ్యాతిగాంచిన కాలిబాట. దానికి కారణం చాలా మంది భక్తులు కష్టసాధ్యమైన ఏడు కొండలూ దాటితే తమ కోరికలు తీరతాయని విశ్వసిస్తారు. ఇది తిరుపతి పట్టణం నుండి మొదలవుతుంది. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానముల (తితిదే) వారు దీన్ని బాగా అభివృద్ధి చేయటం. బస్సు ద్వారా గాని, రైలు ద్వారా గాని తిరుపతి చేరుకున్న తరువాత, అక్కడి నుండి తితిదే వారు నడుపుతున్న ఉచిత బస్సు / ఆటో / ప్రయివేటు బస్సు / టాక్సీ / జీపు ద్వారా ఈ కాలిబాట దగ్గరకు చేరుకోవచ్చు. అక్కడ కర్పూరాలు కొని (ఏడు కొండలకు ఏడు అని అమ్ముతుంటారు), దారి మొదట్లో ఉన్న "వేంకటేశ్వరుని పాదాల గుడి" దర్శనం చేసుకుని నడక కొనసాగిస్తూ దారిలో ఉన్న ఆంజనేయస్వామి చిన్న చిన్న మందిరాలు దర్శిస్తూ నడుస్తారు. ఈ మెట్లదారి సుమారుగా తొమ్మిది కిలోమీటర్లు ఉంటుంది. సుమారు 3500 పైబడి మెట్లు ఎక్కాలి. ఈ మధ్య తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం వారు కాలిబాటన వచ్చేవారికి అధిక ప్రాధాన్యత ఇస్తూ తొందరగా దైవదర్శనం అయ్యే విధానాన్ని అమలు చేసారు. మీరు ఎపుడైనా తిరుపతికి కాలినడకన వెళ్ళారా. మీరు తిరుపతికి కాలినడకన వెళితే ఈ సారి తప్పక వేకువజామున 3 నుంచి 5 గంటల మధ్య నడిచి వెళ్ళండి. ఎందుకంటె ఆ సమయములో శ్రీ వారిని పూజించడానికి గంధర్వ బ్రహ్మాది దేవతలు ఏడుకొండల లోని దివ్యమైన వృక్షాలనుంచి అదృశ్య పూలను కోసుకొని తీసుకెళ్తుంటారంట అప్పుడు మనకు ఆ పూల దివ్యమైన సుగంధ పరిమళ వాసన వస్తుంది. ఆ అనుభూతి అనిర్వచనీయము. ఇది వర్ణించరానిది. ఇది ఇప్పటికి ఉంది. అందుకే మీరు ఈ సారి తిరుపతికి వెళ్ళినప్పుడు తప్పకుండా వేకువజామున వెళ్ళండి. ఓం నమో వెంకటేశాయ.
సాధ్యమైనంతవరకూ మొదటి గంట ఎక్కడా కూర్చోవద్దు, కూర్చోకుండా నెమ్మదిగా నడిస్తే మొదటి గంటలో మెట్లన్నీ అయిపోయి మామూలు రోడ్డులాంటి దారికి వెళ్తారు, ఇక అక్కడి నుండి మోకాళ్ళ మంటపము వరకూ మెట్లు ఉండవు, ఉన్నా ఒకటీ అరా ఉంటాయి.
మెట్లకి ఇరువైపులా ఉన్న అంగళ్లలో పానీయాలు, తినుబండారాలు తక్కువ తీసుకోండి. సాధ్యమైనంతవరకు గ్లూకోసు, నీళ్లు - వీటిపై ఆధారపడండి, ముఖ్యంగా కూల్ డ్రింకులు(కోక్,పెప్సీ మొ.) ఏ విధంగానూ మన నడకకు సహకరించవు.
నామాల కొండ వద్ద తొందరగా దైవదర్శనం అయ్యేందుకు ఇస్తున్న రశీదు తీసుకోవడం మరచిపోవద్దు. ఆ తరువాత కొంత దూరం నడిచినాక మళ్ళీ ఆ రశీదు మీద ముద్ర వేయించుకోవడం మరచిపోవద్దు.
లగేజీలో విలువైన వస్తువులు లేకుండా చూసుకోండి, లగేజిని కింద ఉన్న తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానముల ఉచిత రవాణా సేవలో పైకి పంపించండి.
శ్రీవారి మెట్టు కాలిబాట: తిరుమల చేరుకోవడానికి ఇది రెండవ కాలిబాట. తిరుమల పట్టణానికి కళ్యాణీ డ్యాము నీటి సరఫరాకి ఈ మార్గం నుండి పైపులైను వేసిన తరువాత నుండి ఈ దారి కొంత అభివృద్ధి చెందింది. అలాగే తితిదే వారు ఈ కాలిబాటను కూడా బాగా అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. దీనికీ, అలిపిరి కాలిబాటకు ఉన్న ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటంటే అలిపిరి కాలిబాట మొత్తం సుమారుగా 9 కిలోమీటర్లు ఉంటే ఈ కాలిబాట సుమారుగా మూడు కిలోమీటర్లు మాత్రమే ఉంటుంది. అయితే ఈ కాలిబాటలో సమస్య ఏమిటంటే దీనికి చేరుకోవడానికి రవాణా సౌకర్యాలు తక్కువగా ఉండేవి.కాని తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానము వారు తిరుపతి నుంచి శ్రీవారి మెట్టు దారి వరకు ఉచిత బస్సులను నడుపుతున్నారు.ఈ దారిలో వేళ్ళేవారికి తిరుమల తిరుపతి దేవస్తానం వారు దివ్యదర్శనానికి టోకను మంజూరు చేస్తున్నారు,దారి పొడవునా నీటి కుళాయిలను వుంచారు,అలిపిరి లాగా మెట్టు దారి లాగా పైకప్పును కూడా యేర్పాటుచేసారు. ఈ దారిగుండానే వేంకటేశ్వరుడు వివాహానంతరం ఆరు నెలలు అగస్త్యాశ్రమంలో గడిపి తరువాత తిరుమల చేరుకున్నాడని పురాణ కథ. శ్రీనివాస మంగాపురం చేరుకొని అక్కడి నుండి ఆటోలో వెళ్లవచ్చు. శ్రీనివాస మంగాపురం నుండి శ్రీవారి మెట్టు సుమారుగా 6 కిలోమీటర్లు ఉంటుంది.
తిరుమల శ్రీవేంకటేశ్వర స్వామి వారి ఆలయ గర్భగుడి లోని ఒక దైవీకమైన పిల్లి గురించి మీకు తెలుసా! శ్రీ వారి గర్భగుడిలో ఒక పిల్లి అనుచానంగా నివసిస్తు వస్తోంది. మాములుగా శ్రీ వారి ఆలయం బంగారు వాకిలి తలుపులు తెల్లవారు జామున 3 గంటలకు సుప్రభాత సేవ సమయంలో అర్చకుల చే తెరువబడుతాయి. ఆ సమయంలో బంగారు వాకిలి లోపలికి అర్చకులు, జీయంగారు స్వామి, ఏకాంగితో పాటుగా 'సన్నిధి గొల్ల' అనబడే ఒక యాదవుడూ మాత్రమే ప్రవేశిస్తారు. కాని అదే సమయంలో అశ్చర్యకరంగా ఒక దైవీకమైన పిల్లి క్రమం తప్పకుండా వీరితో పాటుగా బంగారు వాకిలిలో ప్రవేశిస్తుంది. ఇది శ్రీ వారి లీల మాత్రమే గాని మరియొకటి కాదు. ఈ పిల్లి (లేక పిల్లులు)సుమారుగా 100 సంవత్సరముల(ఈ గుడితో సంబధం ఉన్నటువంటి పూర్వికుల నుండి గ్రహించిన సమాచారం మేరకు) నుండి శ్రీ వారి గర్భాలయంలో వున్నట్టు తెలుస్తోంది. మాములుగా రాత్రి శ్రీ వారి ఏకాంత సేవ సమయంలో తలుపులు మూసి వేస్తారు. ఆ సమయంలో బ్రహ్మాది దేవతలు శ్రీ వారిని అర్చిస్తారని ప్రతీతి. ఆ సమయంలో గర్భాలయం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోను లోపల ఎవ్వరు ఉండకుడదు. ఇది అనుచానంగా శ్రీ వారి ఆలయంలో వస్తున్న సంప్రదాయం. ఆశ్చర్యకరంగా ఈ పిల్లి కూడా ఈ నిబంధనను క్రమంతప్పక పాటిస్తుంది. ఆ తర్వాత తిరిగి సుప్రభాత సమయంలో నే అర్చకులతో పాటు ఈ పిల్లి లోనికి ప్రవేశిస్తుంది. ఈ పిల్లి శ్రీ వారికి నివేదించిన తర్వాత మాత్రమే ప్రసాదం స్వీకరిస్తుంది అది కూడా అర్చకులు పిల్లి చేసే సంజ్ఞలను గుర్తించి ప్రసాదాన్ని పిల్లి కోసం పెట్టినప్పుడు మాత్రమే అది స్వీకరిస్తుంది.అలాగే రాత్రి ఏకాంత సేవ సమయంలో శ్రీ వారికి నివేదించబడిన పాలు అర్చకులు ఇవ్వగా స్వీకరిస్తుంది. శ్రీ వారికి నివేదించని ప్రసాదాన్ని ఇది స్వీకరించదు. ఇది ఆశ్చర్యకరమైన విషయం. మరొక విషయమేంటంటే ఈ పిల్లి ఆయుర్దాయం తీరిన వెంటనే ఆ స్థానంలో మరొక పిల్లి శ్రీ వారి కైంకర్యం చేయడానికి సిద్ధంగా వుంటుంది. ఈవిధంగా శ్రీ వారు మనుష్యులతో పాటు జంతువులను కుడా కటాక్షిస్తున్నారు!
తిరుమల వెంకన్నకు దాదాపు 45 టన్నుల స్వర్ణాభరణాలు ఉన్నాయి.[3] శ్రీవారికి 12వ శతాబ్ది నుంచే రాజులు విశేషంగా కానుకలు సమర్పించారని ఆలయంలోని శాసనాధారాల ద్వారా తెలుస్తోంది. విజయనగర రాజుల కాలం (1450)లో శ్రీవారికి ఆభరణాల వెల్లువ ప్రారంభమైంది. ప్రధానంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయులు పాలించిన 21 ఏళ్లు (1509-1530)[3] స్వర్ణయుగమేనని చెప్పవచ్చును. తిరుమల ఆలయాన్ని ఏడుసార్లు సందర్శించిన శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు విశేష కానుకలతో స్వామివారి భాండాగారాన్ని స్వర్ణమయం చేశాడు. శ్రీకృష్ణ దేవరాయలు 10-02-1513న శ్రీవారి ఆలయాన్ని సందర్శించి కెంపులు, పచ్చలు, వజ్రాలు, నీలాలు, మాణిక్యాలు, వైఢూర్యాలు, గోమేధికాలతో పొదిగిన వజ్రకిరీటాన్ని కానుకగా సమర్పించాడు. 1513 మే 2 న నవరత్నఖచిత ఉడుధార, స్వర్ణఖడ్గం, నిచ్చెన కఠారి, [[రత్నఖచిత మరో చిన్న కత్తి]], [[నవరత్నాలు పొదిగిన కంఠహారం]], భుజకీర్తులు, 30 తీగల పతకం కానుకగా సమర్పించాడు.[3] తంజావూరు రాజులు పాండ్యన్‌ కిరీటాన్ని కానుకగా సమర్పించారు. రాజులు పోయినా... మహ్మదీయ రాజ్యం, బ్రిటిష్‌ పాలన, మహంతుల శకం, ప్రస్తుతం ప్రజాస్వామ్య భారతంలో పాలక మండళ్ల వ్యవస్థ ఇలా ఆలయ నిర్వహణ పలు పుంతలు తొక్కినప్పటికీ కాలమాన పరిస్థితులతో నిమిత్తం లేకుండా స్వామి వారికి కానుకల వెల్లువ పెరుగుతూనే ఉంది.
స్వామి వారికి ఉన్న విశేష ఆభరణాల్లో 500 గ్రాముల గరుడమేరు పచ్చ ప్రధానమైనది. ఉత్సవాల్లో శ్రీవారికి దీన్ని అలంకరిస్తారు. బ్రిటిష్‌ పాలనలో చిత్తూరు కలెక్టర్‌గా పనిచేసిన థామస్‌ మన్రో పెద్ద గంగాళాన్ని కానుకగా ఇచ్చారు. స్వామివారి పూజకు వాడే 108 బంగారు పువ్వులను గుంటూరు జిల్లాకు చెందిన షేక్‌ హుస్సేన్‌ సాహెబ్‌ అనే ముస్లిం సమర్పించడం విశేషం. అర్చన సేవలో ఉపయోగించే 108 పద్మాలను హైదరాబాద్‌కు చెందిన సయ్యద్‌ మీర్జా సమర్పించారు. వేంకటేశ్వర హెచరీస్‌ సంస్థ 13 కిలోల కిరీటం సమర్పించింది గోయెంకా కుటుంబం 10 కిలోల కిరీటాన్ని కానుకగా ఇచ్చింది. పెన్నా సిమెంట్స్ ‌ సంస్థ రూ.5 కోట్ల విలువైన వజ్రాలతో పొదిగిన కఠి, వరద హస్తాలను సమర్పించింది. తితిదే కూడా స్వామివారికి వజ్రాలతో కిరీటం, హారం, శంఖుచక్రాలు, కర్ణపత్రాలు తయారుచేయించింది స్వామి వారికి ప్రస్తుతం ముఖ్యమైన 6 కిరీటాలు, 20 ముత్యాల హారాలు, 50 కాసుల దండలు, ఉత్సవ విగ్రహాలకు 7 కిరీటాలు ఉన్నాయి. వాటిలో వజ్రాల కిరీటం, గద్వాల మహారాణి కిరీటం ముఖ్యమైనవి. ఇవే కాకుండా సువర్ణపద్మపీఠం, సువర్ణపాదాలు, ఉదర బంధము, దశావతార హారము, బంగారు పులిగోరు, సువర్ణ యజ్ఞోపవీతం, తులసీ పత్రహారం, 4 కిలోల చతర్భుజ లక్ష్మీహారం, 32 కిలోల సహస్రనామ హారం, సూర్య కఠారి (ఖడ్గం), కటి వరద హస్తాలు, నాగాభరణాలు, భుజకీర్తులు, ఆకాశరాజు కిరీటం వంటి అనేక ఆభరణాలున్నాయి. ఇవి కాకుండా ఉత్సవాల్లో అలంకరించేందుకు ప్రత్యేక ఆభరణాలు ఉన్నాయి. వాటిలో రత్నకిరీటం, మేరు పచ్చ, రత్నాలతో చేసిన శంఖుచక్రాలు, రత్నాల కరపత్రాలు, రత్నాల కటి వరద హస్తాలు, 7 కిలోల రత్నాల మకర కంఠి, బంగారు వస్త్రాలు తదితరాలు ముఖ్యమైనవి.[3] 2009వ సంవత్సరంలో గాలి జనార్ధన రెడ్డి 42 కోట్లు విలువ చేసే వజ్రాల కీరీటాన్ని శ్రీవారికి సమర్పించాడు.
రాష్ట్రం నలుమూలల నుంచి వచ్చే బస్సుల కోసం తిరుపతిలో నాలుగు బస్టాండ్‌లు ఉన్నాయి. మొదటిది రైల్వే స్టేషను ఎదురుగా ఉండే శ్రీ వేంకటేశ్వర బస్‌స్టేషను. రైళ్లు వచ్చే సమయానికి అక్కణ్నుంచి తిరుమలకు వెళ్లే బస్సులు బయలుదేరేందుకు సిద్ధంగా ఉంటాయి. బెంగుళూరు వైపు నుంచి వచ్చే బస్సులు సరాసరి అలిపిరి టోల్‌గేటు వద్ద ఉండే బాలాజీ లింక్ బస్‌స్టేషను‌కు వస్తాయి. టూరిస్టు వాహనాలు నిలుపుకోవడానికి అక్కడ విశాలమైన ప్రదేశం ఉంది. చెన్నై, హైదరాబాదు, విజయవాడ నగరాల నుంచి వచ్చే బస్సులు సప్తగిరి లింక్ బస్‌స్టేషను (పెద్ద బస్టాండ్)కు చేరుకుంటాయి. బృందాలుగా ప్రైవేటు వాహనాల్లో వచ్చే పర్యాటకుల కోసం రైల్వేస్టేషను వెనకవైపు శ్రీ పద్మావతీ బస్‌స్టేషను ఉంది. వీటిలో ఎక్కడ దిగినా సమీపంలోనే సుదర్శనం కౌంటర్లు ఉంటాయి.
తిరుమలకు దగ్గరి లోని రైల్వే స్టేషను తిరుపతి. తిరుపతి స్టేషనుకు దేశంలోని అన్ని ప్రధాన ప్రాంతాల నుండి రైళ్ళు నడుస్తాయి. రైల్వేస్టేషను నుంచి కొండమీదకు ఆర్టీసీ దాదాపు నిమిషానికో బస్సు నడుపుతోంది. ముందుగానే దర్శన టిక్కెట్లు, కాటేజీ వసతి రిజర్వు చేయించుకుంటే అంతగా ఇబ్బంది పడాల్సిన పనిలేదు. స్టేషను నుంచి బయటకు వచ్చి సరాసరి కొండమీదకు వెళ్లిపోవచ్చు.
తిరుపతికి సమీపాన ఉన్న రేణిగుంట, తిరుమలకు అతి దగ్గరి విమానాశ్రయం. ఇక్కడికి ఢిల్లీ, బెంగళూరు, హైదరాబాదు నుండి నేరుగా విమాన సేవలు ఉన్నాయి.
తీర్థం శఠరి ఇచ్చే ప్రదేశం హనుమ, అంగద, సుగ్రీవ, విష్వక్సేన, అనంత, గరుడ ఉత్సవ మూర్తులు ఉండే మంటపం. ఈ ఉత్సవ విగ్రహాలు ఇది వరకు రాములవారి మేడలో వుండేవి. ఇప్పుడు 'యాగశాల' అనబడే 'తీర్థం, శఠారి మంటపంలో వుంచబడ్డాయి.
తాళ్ళపాక వారి అర: తాళ్ళపాక వారి అర(అన్నమయ్య భాంఢాగారం) లో రాగి మీద చెక్కిన అన్నమయ్య పాటలను దాచి ఉంచారు.
పడిపోటు/ దిట్టం(శ్రీవారికి నైవేద్యంగా సమర్పించే లడ్లు,వడలు,జిలేబి,మున్నగు పణ్యారాలను తయారుచేయు స్థలం)
వెంకటేశ్వర స్వామిని మొట్టమొదట దర్శించే యాదవుల కులానికి చెందిన మహిళా గుడి మందిరం గొల్లమండపం. గొల్ల కులానికి చెందిన ఓ మహిళా తిరుమలలో పాలు అమ్ముకొని, వచ్చిన ఆదాయంతో గొల్ల మండపాన్ని నిర్మించింది.
↑ 2.0 2.1 వీరాస్వామయ్య, యేనుగుల (1941). కాశీయాత్రా చరిత్ర (PDF) (మూడవ ముద్రణ ed.). విజయవాడ: దిగవల్లి వెంకట శివరావు. Retrieved 26 November 2014.
↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 ఈనాడు దిన పత్రికలో శ్రీవారు 'బంగారు' కొండ ఆభరణాల వివరాలు జులై 07, 2008న సేకరించబడినది.
అలమేలు మంగాపురం · శ్రీనివాస మంగాపురం · నారాయణవనం • నాగలాపురం • కార్వేటినగరం · శ్రీకాళహస్తి · కాణిపాకం · చంద్రగిరి కోట · హార్సిలీ కొండలు · తలకోన · కళ్యాణి ఆనకట్ట
కళ్యాణకట్ట · పుష్కరిణి · భూవరాహస్వామి · వరదరాజస్వామి · · యోగనరసింహ స్వామి · గర్భగుడి · మూడు వాకిళ్ళు · కులశేఖర పడి · ఆనంద నిలయం · ధ్రువబేరం (శ్రీవారు) · భోగ శ్రీనివాసుడు · కొలువు శ్రీనివాసుడు · ఉగ్ర శ్రీనివాసుడు · ఆభరణాలు · హుండీ · విమాన వెంకటేశ్వరస్వామి · మలయప్ప స్వామి · ఉభయ నాంచారులు · బేడీ ఆంజనేయస్వామి · ప్రసాదం · సంకీర్తనా భాండాగారము · రంగ మటపం · భాష్యకారుల సన్నిధి · రాములవారి మేడ · పోటు · వకుళామాత · ఆస్థాన మండపం
ఆన్నదాన నిలయం · వేణుగోపాలస్వామి మందిరం · మ్యూజియం · పూల బావి · శిలాతోరణం · తుంబురు తీర్థము · రామకృష్ణ తీర్థము · పాండవ తీర్థం · దేవతీర్థం · కుమారధారాతీర్థం · కాయరసాయన తీర్థము · జాబాలి తీర్థము · శేష తీర్థము · పసుపుధారా కుమారధారా తీర్థము · చక్రతీర్థం · శంకుతీర్ధం · పంచాయుధతీర్థం · బ్రహ్మతీర్థం · అగ్నికుండతీర్థం · సప్తర్షితీర్థం · విష్వక్సేన సరస్సు · పాప వినాశనము · ఆకాశ గంగ · గోగర్భతీర్ధం (డ్యాము) · వైకుంఠ తీర్ధం · ధ్యాన మందిరం · ఆనందాళ్వార్ తోట
సేవలు · బ్రహ్మోత్సవాలు · కళ్యాణమస్తు · దళిత గోవిందం · మెట్లోత్సవం · తెప్పోత్సవం · వసంతోత్సవం · సుప్రభాత సేవ · పూలంగి సేవ · కళ్యాణం · సహస్ర దీపాలంకరణ · పార్వేట ఉత్సవం · తోమాల సేవ · చక్ర స్నానం · మాడవీధులు · ఏకాంత సేవ · అభిషేకం · ఊంజల్ సేవ · అర్జిత సేవలు · పవిత్రోత్సవం · పుష్పయాగం · తిరుమంజనం • డోలోత్సవం
గోపీనాథ దీక్షితులు(తిరుమల తొలి అర్చకుడు) · తొండమానుడు · ఆకాశరాజు · రామానుజాచార్యులు · ఆళ్వారులు · అన్నమాచార్యులు · వ్యాసరాయలు · తరిగొండ వెంగమాంబ · తిరుమల నంబి · గొల్ల భక్తురాలు · సర్ థామస్ మన్రో · హథీరాం బావాజీ · వీరనరసింహ దేవుడు(గజపతి) · సామవాయి · అనంతాచార్యులు
తిరుమల శాసనాలు · యాత్రికులకు సౌకర్యాలు · జాగ్రత్తలు · చరిత్ర · ప్రత్యేకత · వన్య సంరక్షణ · తి.తి.దే. పధకాలు · తి.తి.దే. ఆదాయ వ్యయాలు · ప్రచురించిన గ్రంథాలు · ద్వారకా తిరుమల · చిలుకూరు బాలాజీ
aandhra pradesh rashtram chitturu jillaalooni pattanam tirupati. ee pattanaanni aanukoni unna kondalapai venkateshwara swami aalayam unna vuuru tirumala. ee rendintinii kalipi "tirumala tirupati" ani vyavaharistuu untaaru. tirumala venkateswaraswamy aalayaanni pratidinam laksha nundi rendu lakshala varaku bhaktulu sandarsistuntaaru. pratyeka dinaalalo 5 lakshalamandi varakuu darsanam chesukontaru.[1]. ee yaatraasthalam srivaishnava sampradaayamloni 108 divyadesaalalo okati.
tirumala kaliyuga vaikuntam ani bhaktula vishwaasam. kaliyugamlo bhaktulanu tarimpacheyadaaniki saakshaattu srimahaavishnuvu srivenkateshwarudugaa tirumala kondalo swayambhuvugaa avatarinchaadani bhavishyottarapuranam loni shree venkataachala mahatyam kathanam. tirumala venkateshwaruni srinivasudu, balaji ani kuudaa pilustaaru. srivaaru ani kuudaa antaaru. motta modatagaa, vaikhanasa archakudu shree man gopinatha deekshitula vaaru (shree venkataachala mahatyam anusarinchi), srivari muurtini swami pushkarini chenta, chinta chettu krindi cheemala puttalo kanugoni, srivari muurtini prastutam vunna pradesamlo pratishtinchi, archinchinatlu puraanaalu vivaristunnaayi. appati nundi shree gopinatha deekshitula yokka vamseeyule paramparagaa swami vaari poojaa kainkaryala nirvahana chestunnaru. tirumala aalayam loni modati praakaaram (vimana praakaaram), aananda nilayaanni tondaman chakravarti nirminchaadani prateeti. tondaman chakravarti aakaasaraaju sodarudu.
dakshina bhaaratadesaanni paripaalinchina pramukha rajulandaru shree venkateshwaruni dasule. veerandaruu srivaarini darsinchi tarinchaaru. 9va sataabdaaniki chendina pallavulu, 10va sataabhdaaniki chendina cholulu (tanjavuru) pandya rajulu (madurai), 13-14 sataabhdaaniki chendina vijayanagara rajulu srivaariki viluvaina kaanukalu samarpinchinatlu silaasaasanaalu cheptunnaayi. vijayanagara rajula kaalamlo devalayam praamukhyata perigindi, aalaya vistarana jarigindi. sathee sametulaina shree krishnadeva rayalu, raja thodaramallu vigrahaalu aalaya praamganamlo unnaayi.
dwapara yugamlo srimahaavishnuvu darsanaardham vaayu devudu, vaikuntaaniki vaste aadisheshuvu vaayudevudini addaginchi, mahavishnuvu mahalakshmitho paatu sayaninchi unnaadani cheptaadu. addaginchina aadisheshuvuku vaayudevudiki yuddham jarugutundi. appudu srimahaavishnuvu akkadaku vaste iddaru vaallavaalla goppatanam cheppukontaaru. mahavishnuvu vaariki pareekshagaa meru parvatam uttara bhaagamlo unna aananda parvataanni aadisheshuni gattigaa chutti pattukomani cheppi, vaayudevudini aa parvataanni tana balamtho akkada nundi kadilinchamani pareekshapedataadu. aa pareekshaku samasta brahmandamlo allakallolam nelakonagaa chaturmukhabrahma, indraadi devatala korikameraku aadisheshuvu aanandaparvatam meeda tana pattu sadalinchi pareekshanunchi viramistaadu. daani phalitamgaa aananda parvatam vaayuvu prabhaavam valla akkadanundi velli swarnamukhee nadi odduna padutundi. idhi telusukoni aadisheshuvu baadha padataadu. aa vishayaanni grahinchina brahma aadisheshuvuni venkataadrito vileenam chestaanu akkada mahavishnuvu velastaadu ani chebutaadu. aadisheshuvu venkataadri parvatamlo vileenam ayi aadisheshuvu padaga bhaagamlo (seshadri) srimahaavishnuvu velasaaru, seshuvu madhya bhaagamlo ahobilamlo shree naarasimhamoorthi, thoka bhaagamlo srisaila kshetramulo mallikarjunaswamiga velasaaru.
15 vandala ella nundi tirumala, paalakula aadaranaku nochukuntu undi. cree.sha.614. pallava raani saamavai kaalamlo aananda nilayam jeernoddaarana kaavimpabadindi. saamavai perindevi cree.sha. 614 loo bhoga srinivasamurti vigrahaanni bahukarinchindi. akkadi archakulu suuchinchina vidhamgaa ee vigrahaanni bahukarinchi shree vaikhanasa bhagavachchaastroktamga pratishtimpajesindi. ide tirumala aalayamlo mottamodati kaanukagaa devalayamloni godala meedi saasanam valana telustondi. taruvaata telugu pallavaraju vijayaganda gopaladevudu cree.sha.1328loo, shree tribhuvana chakravarti tiruvenkatanadhayadhavaraya cree.sha.1429loo, harihararaayalu cree.sha. 1446lonu brahmotsavalu nirvahinchaaru.
saaluva narasimharaayalu 1470 loo bharya, iddaru kumaarulu, tana paerlatho sampagi pradakshinam naalugu moolalo naalugu stambhaala mandapaalanu nirminchaadu. 1473loo tirumalaraya mandapaaniki vedika nirminchaadu. srikrushnadevaraayalu cree.sha.1513 nundi 1521 varaku edu saarlu tirumalaki vachi enno kaanukalu samarpinchaadu. achyuta rayalu 1530loo utsavaalu nirvahinchaadu, aalayaaniki enno graamaalu, bhoomulanu kaanukagaa ichadu. tirumala rayalu 16va sataabdam chivaralo, anna ooyala mandapaanni vistarimpajesi, utsavaalu nirvahinchaadu. venkatapati rayalu 1570loo chandragirini paalinchina kaalamlo aalayaanni parirakshinchaadu.
vijayanagara samrajya patanaanantaram aalayam mahammadeeyula paramainadi. karnatakaku navaabaina davud khan haidaraabaadu nijaamku kattavalasina pannulanu samakuurchukuneemduku, aalayampai pannulu vidhinchaadu. ee vishayamgaa mahammadeeyulu, maraataalu godavalu paddaaru. 1740loo maraatii prabhuvu aalayaanni swaadheena parachukuni, swaamivaariki enno amoolya aabharanaalu samarpinchaadu. taruvaata kramangaa 1801 naatiki aalayam eestindia company vaari aadheenamloki vachindi. appati nunchi tirumala paripaalananu sthaanika kalektaru chesevaaru. aalaya aadaayavyaalanu sthiraparichi vaati nunchi swaamiki sevalu, utsavaalu nirvahinchadam, migilina sommu(appatlone daadaapu samvatsaraaniki roo.laksha) company khajanalo jamakattevaaru. 1841loo aanglaprabhutvam hindu matasamsthalalo jokyam chesukokudadani chattam chesinanduna alaya nirvahananu mahantulaku appajeppaaru.[2].
90 ella paatu mahantula nirvahana taruvaata,1933loo appati gavarnar dharma kartala mandalini erpaatu chesi aalaya nirvahana baadhyatanu appajeppaaru. 19 va sataabdaantaaniki kondapaina srivari aalayam, visaalamaina hathiranji matham tappa vere e nirmaanaaluu undevi kaavu. atikoddigaa unde illu atyanta sankuchitamgaa undevi. kotula bedada vipareetamgaa undedi. adavi pandulu kondapai manushyula naduma nadustune vundevi.[2] adavi jantuvulu, dongala bhayamto yaatrikulu gumpulu gumpulugaa dappulu vaayistuu, govindanama smarana chestu konda ekkevaaru. 1870loo prabhutvam yaatrikula soukaryaartham kondameedaku metlu nirminchindi. 1933loo erpadina titide bordu roo.26 vela kharchuto aa metla maargaanni abhivruddhi chesindi. 1980loo titide bordu ee metla maargaaniki paikappu nirminchi vidyuddeepaala erpaatutho marinta abhivruddhi chesindi.
1940la naatiki tirumalaku vache bhaktula sankhya mellagaa peragadam modalaindi. appati ummadi madrasu prabhutvam kondameedaku roddumargam gurinchi aalochinchindi. british adhikaarulu sarve brundaala vaaru tirupati cherukunnaru. 1944 epril naatiki alipiri nunchi tirumala daka ghateroddu nirmaanam poortayindi. modatlo eddulaballu, gurrapuballu tirigevi. nemmadigaa devasthaname tirumala-tirupati madhya rendu bassulu praarambhinchindi. bassula sankhya penchukuntuu povadamtho soukaryamgaa undi bhaktulu velluvettasaagaaru. deentho 1974loo rendava ghatyroddunu(prastuta eguva roddu) kuudaa nirminchaaru.
shree vaikhanasa bhagavachchaastrokta maargaannanusarinchi tirumalalo srivaariki rojuku aarusaarlu poojalu jarugutaayi. deenine aagama paribhaashalo shatkala pooja ani antaaru. avi... pratyusha, praata:kaalam, madhyahna, aparahna, saayankaala, raatri poojalu. tellavaarujaamuna jarige suprabhaata seva pratyusha poojalaku naandi.
suprabhaata seva: nityam swaamivaariki jaripinche praprathama seva ide. nityam tellavaarujaamuna moodu gantalaku suprabhaata seva modalavutundi.
suddhi: suprabhaata seva anantaram tellavaarujaamuna moodunnara nunchi moodugantala nalabhaidu nimishaladaka aalaya suddhi jarugutundi.
tomalaseva: ee sevalo bhagamga swaamivaarini poolamaalalato alankaristaaru. vaaramlo aaru rojulu suddhi anantaram ee seva jaripistaaru. sukravaaram naadu maatram abhishekam jaripinchina taruvaata rendava saari marala tomalaseva chestaaru.
koluvu: tomalaseva tarvaata padihenu nimishaalapaatu snapana mantapamlo koluvu srinivasamurti aadhvaryamlo darbarke jarugutundi. deenine shree vaikhanasa bhagavachastramlo 'yaatraasanam' ani kuudaa antaaru.
sahasranaamaarchana: udayam 4.45 nunchi 5.30 varaku sahasranaamaarchana jarugutundi. brahmanda puraanam loni swaamivaari 1008 naamaalanuu stutistuu tulasi dalaalatoe chese archana idhi.
modatiganta, naivedyam: melukolupulu, abhishekaalu, koluvukuutam annee ayina taruvaata swaamivaarikadi naivedyasamayam. naivedyasamarpanaku mundugaa sayanamantapaanni subhram chesi, bangaaru vaakili talupulu moosestaaru. tirumaamani mantapamloni gantalu mogistaaru. archakulu maatram lopala undi swaamivaariki pulihora, pongali, daddhojanam, chakkera pongali (annaprasaadaalu), ladlu, vadalu, appaalu, doselu, polheelu (pindivantalu) kulasekharapadi (padikavali)ki ivatala unchi samarpistaaru.
ashtottara satanaamaarchana: ee archanatho madhyaahnapoojalu praarambhamavutaayi. varaahapuraanamlo unna srivari noota enimidi naamaalanu pathistaaru.
rendo ganta, naivedyam: ashtottara satanaamaarchana anantaram aalayamlo rendo ganta naivedyam jarugutundi. potu nunchi tecchina annaprasaadaalu, pindivantalu swaamivaariki naivedyamgaa samarpistaaru. nivedana taruvaata taambuulam, karpuraharati istaaru.
ekantaseva: raatri okatinnara samayamlo jarige pavalimpu sevane ekantaseva antaaru. raatripuuta swaamivaarini poojinchenduku brahmadi devatalu vastaarani prateeti. brahmadi devatalu swami vaari aaraadhana cheyadam kosam taginanta neetini bangaaru pancha paatralalo unchutaaru. vaaru aaraadhana chesina teerdhaanni marusati roju suprabhaatam mugisina tarvaata bhaktulaku teerthamgaa istaaru. edukondalaswamy pavalimpusevalo annamayya laali sankeertanalu aalapistaaru. deenni taallapaaka vaari laali antaaru. deentho aarojuki nityapoojalu annee jariginatle.
mutyaala haarati:uttara mada veedhilo nivasinchetarigonda vengamamba ane mahaabhakturaalu haarati teesukonide brahmotsavala samayamlo aame inti mundu nundi kadalani rathaaniki gurtugaa pratiiroojuu raatri ekantaseva anantaram vengamambani paata paadi haaratini immani bhaktuluu,archakuluu adigevarata kaalakramamlo adhi oka sevaga sthirapadipoyindi.ee sevane'tarigonda mutyaala haarati'anevaaru.vengamamba taruvaata aame dattaputrika vaarasuraalayyindi.adhe parampara netiki konasaagutundi.
gudimuse prakriya: raatri rendugantalaku gudimuse prakriya modalavutundi. mundugaa moodo dwaaraanni, aa tarvaata bangaaruvaakilini moosesi lopali gadiyalu bigistaaru. adhikaarulu bayativaipu taalaalu vesi vaatipai seellu vestaaru.
rojuwari archanalu, dhupadeepanaivedyaalu kakunda soma, mangala, budha, guru, sukravaaraallo tirumalavaasudiki pratyeka poojalu jarugutaayi. avi somavaram viseshapuja, mangalavaaram ashtadala paada padmaaraadhana, guruvaram sadalimpu,netra darsanam,tiruppavada, saayantram poolangiseva, sukravaaram abhishekam. swaamiki roojoo kalyanotsavam jaripistaaru. dolotsavam, sahasradeepaalankarana, aarjita brahmotsavalu, aarjita vasantotsavam ivannee utsavamuurtulaku prati nityam jarigevi.
narayanagiri konda meeda srivari paadaala nundi chusina, eevidhamgaa tirumala aalayam mariyu vaikuntam kyuu complexes (mundubhaagamlo ardhachandraakaara bhavanam)
tirumala gudikunna oo praamukhyata "kaalinadaka"! tirupati nundi paina kondalameeda unna tirumala pattanaaniki cheradaaniki kondapaina kaalinadaka kosam metladaari undi, bhaktulu ee darigunda velli swami vaarini darsinchukovadam oka mokkugaa bhaavistaaru. tirumalaki naalugu leda antakante ekkuva kaalibaatalu unnaayani antari prastutam maatram rendu ekkuva viniyogamlo unnaayi. moodavadi, kadapa nundi undani prateeti.
alipiri kalibata: idhi ekkuva prakhyaatigaanchina kalibata. daaniki kaaranam chala mandi bhaktulu kashtasaadhyamaina edu kondaluu daatithe tama korikalu tiirataayani vishwasistaaru. idhi tirupati pattanam nundi modalavutundi. tirumala tirupati devasthaanamula (titide) vaaru deenni baga abhivruddhi cheyatam. bassu dwara gaani, railu dwara gaani tirupati cherukunna taruvaata, akkadi nundi titide vaaru naduputunna uchita bassu / auto / prayivetu bassu / taxi / jeepu dwara ee kalibata daggaraku cherukovachhu. akkada karpuralu koni (edu kondalaku edu ani ammutuntaaru), daari modatlo unna "venkateshwaruni paadaala gudi" darsanam chesukuni nadaka konasaagistuu daarilo unna aanjaneyaswamy chinna chinna mandiraalu darsistuu nadustaaru. ee metladaari sumaruga tommidi kilometerlu untundi. sumaru 3500 paibadi metlu ekkaali. ee madhya tirumala tirupati devasthaanam vaaru kaalibaatana vachevaariki adhika praadhaanyata istuu tondaragaa daivadarsanam ayye vidhaanaanni amalu chesaru. meeru epudaina tirupatiki kaalinadakana vellara. meeru tirupatiki kaalinadakana velithe ee saari tappaka vekuvajaamuna 3 nunchi 5 gantala madhya nadichi vellandi. endukante aa samayamulo shree vaarini poojinchadaaniki gandharva brahmadi devatalu edukondala loni divyamaina vrukshaalanunchi adrushya poolanu kosukoni teesukeltuntaaranta appudu manaku aa poola divyamaina sugandha parimala vasana vastundi. aa anubhooti anirvachaneeyamu. idhi varnincharaanidi. idhi ippatiki undi. anduke meeru ee saari tirupatiki vellinappudu tappakunda vekuvajaamuna vellandi. om namo venkatesaya.
saadhyamainantavarakuu modati ganta ekkada koorchovaddu, kurchokunda nemmadigaa nadiste modati gantalo metlanni aipoi maamuulu roddulanti daariki veltaaru, ika akkadi nundi mokalla mantapamu varakuu metlu undavu, unna okati ara untaayi.
metlaki iruvaipula unna angallalo paaneeyaalu, tinubandaaraalu takkuva teesukondi. saadhyamainantavaraku glucosu, neellu - veetipai aadhaarapadandi, mukhyamgaa kool drinkulu(kok,pepsi mo.) e vidhamgaanuu mana nadakaku sahakarinchavu.
naamaala konda vadda tondaragaa daivadarsanam ayyenduku istunna rasheedu teesukovadam marachipovaddu. aa taruvaata kontha dooram nadichinaaka mallee aa rasheedu meeda mudra veyinchukovadam marachipovaddu.
lagejeelo viluvaina vastuvulu lekunda chusukondi, lagejini kinda unna tirumala tirupati devasthaanamula uchita rawana sevalo paiki pampinchandi.
srivari mettu kalibata: tirumala cherukovadaniki idhi rendava kalibata. tirumala pattanaaniki kalyaanii dyaamu neeti sarafaraki ee maargam nundi paipulainu vesina taruvaata nundi ee daari kontha abhivruddhi chendindi. alaage titide vaaru ee kaalibaatanu kuudaa baga abhivruddhi chestunnaru. deenikee, alipiri kaalibaataku unna mukhyamaina teda emitante alipiri kalibata mottam sumaruga 9 kilometerlu unte ee kalibata sumaruga moodu kilometerlu matrame untundi. ayithe ee kaalibaatalo samasya emitante deeniki cherukovadaniki rawana soukaryaalu takkuvagaa undevi.kaani tirumala tirupati devastanamu vaaru tirupati nunchi srivari mettu daari varaku uchita bassulanu naduputunnaru.ee daarilo vellevaariki tirumala tirupati devastanam vaaru divyadarsanaaniki tokanu manjuru chestunnaru,daari podavuna neeti kulaayilanu vunchaaru,alipiri laga mettu daari laga paikappunu kuudaa yerpaatuchesaaru. ee daarigundaane venkateshwarudu vivaahaanantaram aaru nelalu agastyaashramamlo gadipi taruvaata tirumala cherukunnadani puraana katha. srinivasa mangapuram cherukoni akkadi nundi autolo vellavacchu. srinivasa mangapuram nundi srivari mettu sumaruga 6 kilometerlu untundi.
tirumala srivenkateshwara swami vaari aalaya garbhagudi loni oka daiveekamaina pilli gurinchi meeku telusa! shree vaari garbhagudilo oka pilli anuchaanamgaa nivasistu vastondi. maamulugaa shree vaari aalayam bangaaru vaakili talupulu tellavaaru jaamuna 3 gantalaku suprabhaata seva samayamlo archakula chee teruvabadutaayi. aa samayamlo bangaaru vaakili lopaliki archakulu, jeeyamgaaru swami, ekangito paatugaa 'sannidhi golla' anabade oka yaadavuduu matrame pravesistaaru. kaani adhe samayamlo ascharyakaramgaa oka daiveekamaina pilli kramam tappakunda veeritho paatugaa bangaaru vaakililo pravesistundi. idhi shree vaari leela matrame gaani mariyokati kaadu. ee pilli (leka pillulu)sumaruga 100 samvatsaramula(ee guditho sambadham unnatuvanti poorvikula nundi grahinchina samacharam meraku) nundi shree vaari garbhaalayamlo vunnattu telustondi. maamulugaa raatri shree vaari ekanta seva samayamlo talupulu moosi vestaaru. aa samayamlo brahmadi devatalu shree vaarini archistaarani prateeti. aa samayamlo garbhalayam etty paristhitullonu lopala evvaru undakudadu. idhi anuchaanamgaa shree vaari aalayamlo vastunna sampradaayam. aascharyakaramgaa ee pilli kuudaa ee nibandhananu kramantappaka paatistundi. aa tarvaata tirigi suprabhaata samayamlo nee archakulatho paatu ee pilli loniki pravesistundi. ee pilli shree vaariki nivedinchina tarvaata matrame prasaadam sweekaristundi adhi kuudaa archakulu pilli chese sangnalanu gurtinchi prasaadaanni pilli kosam pettinappudu matrame adhi sweekaristundi.alaage raatri ekanta seva samayamlo shree vaariki nivedinchabadina paalu archakulu ivvagaa sweekaristundi. shree vaariki nivedinchani prasaadaanni idhi sweekarinchadu. idhi aascharyakaramaina vishayam. maroka vishayamentante ee pilli aayurdaayam teerina ventane aa sthaanamlo maroka pilli shree vaari kainkaryam cheyadaaniki siddamgaa vuntundi. eevidhamgaa shree vaaru manushyulatho paatu jantuvulanu kuda kataakshistunnaaru!
tirumala venkannaku daadaapu 45 tannula swarnaabharanaalu unnaayi.[3] srivaariki 12va satabdi nunche rajulu visaeshamgaa kaanukalu samarpinchaarani aalayamlooni saasanaadhaaraala dwara telustondi. vijayanagara rajula kaalam (1450)loo srivaariki aabharanaala velluva praarambhamaindi. pradhaanamgaa srikrushnadevaraayulu paalinchina 21 ellu (1509-1530)[3] swarnayugamenani cheppavachhunu. tirumala aalayaanni edusaarlu sandarsinchina srikrishna devarayalu visesha kaanukalato swaamivaari bhandagaranni swarnamayam cheshaadu. srikrishna devarayalu 10-02-1513na srivari aalayaanni sandarsinchi kempulu, pachalu, vajraalu, neelaalu, maanikyaalu, vaiduuryaalu, gomedhikaalatho podigina vajrakireetaanni kaanukagaa samarpinchaadu. 1513 mee 2 na navaratnakhachita ududhaara, swarnakhadgam, nicchena kathaari, [[ratnakhachita maro chinna katti]], [[navaratnaalu podigina kantahaaram]], bhujakeertulu, 30 teegala patakam kaanukagaa samarpinchaadu.[3] tanjavuru rajulu pandyany kiriitaanni kaanukagaa samarpinchaaru. rajulu poina... mahmadiya rajyam, british paalana, mahantula sakam, prastutam prajaaswaamya bhaaratamlo paalaka mandalla vyavastha ilaa aalaya nirvahana palu puntalu tokkinappatiki kaalamaana paristhitulatho nimittam lekunda swami vaariki kaanukala velluva perugutune undi.
swami vaariki unna visesha aabharanaallo 500 graamula garudameru pacha pradhaanamainadi. utsavaallo srivaariki deenni alankaristaaru. british paalanalo chitturu kalektaregaa panichesina thamassm manro pedda gangaalaanni kaanukagaa icharu. swaamivaari poojaku vade 108 bangaaru puvvulanu gunturu jillaaku chendina sheki hussene sahebe ane muslim samarpinchadam visesham. archana sevalo upayoginche 108 padmaalanu hyderabadenku chendina sayyady meerja samarpinchaaru. venkateshwara hecheriesse samstha 13 kilola kireetam samarpinchindi goyenka kutumbam 10 kilola kiriitaanni kaanukagaa ichindi. penna siments u samstha roo.5 kotla viluvaina vajraalato podigina kathi, varada hastalanu samarpinchindi. titide kuudaa swaamivaariki vajraalato kireetam, haaram, sankhuchakraalu, karnapatraalu tayaarucheyinchindi swami vaariki prastutam mukhyamaina 6 kireetaalu, 20 mutyaala haaraalu, 50 kaasula dandalu, utsava vigrahaalaku 7 kireetaalu unnaayi. vaatilo vajraala kireetam, gadwala maharani kireetam mukhyamainavi. ive kakunda suvarnapadmapeetam, suvarnapaadaalu, udara bandhamu, dasavatara haramu, bangaaru puligoru, suvarna yagnopaveetam, tulasee patrahaaram, 4 kilola chatarbhuja lakshmiharam, 32 kilola sahasranama haaram, suurya kathaari (khadgam), kati varada hastaalu, nagabharanalu, bhujakeertulu, aakaasaraaju kireetam vanti aneka aabharanaalunnaayi. ivi kakunda utsavaallo alankarinchenduku pratyeka aabharanaalu unnaayi. vaatilo ratnakireetam, meru pacha, ratnaalatoe chesina sankhuchakraalu, ratnaala karapatraalu, ratnaala kati varada hastaalu, 7 kilola ratnaala makara kanthi, bangaaru vastraalu taditaraalu mukhyamainavi.[3] 2009va samvatsaramlo gaali janardhana reddi 42 kotlu viluva chese vajraala keereetaanni srivaariki samarpinchaadu.
rashtram nalumoolala nunchi vache bassula kosam tirupatilo naalugu bastandelu unnaayi. modatidi railve stationu edurugaa unde shree venkateshwara busstationu. raillu vache samayaniki akkannunchi tirumalaku velle bassulu bayaluderenduku siddamgaa untaayi. benguluru vaipu nunchi vache bassulu sarasari alipiri tolnegetu vadda unde balaji link busstationiko vastaayi. tooristu vaahanaalu nilupukovadaaniki akkada visaalamaina pradesam undi. chennai, haidaraabaadu, vijayavada nagaraala nunchi vache bassulu saptagiri link busstationu (pedda bustand)ku cherukuntayi. brundaalugaa praivetu vaahanaallo vache paryaatakula kosam railvestationu venakavaipu shree padmaavatii busstationu undi. veetilo ekkada digina sameepamlone sudarsanam counterlu untaayi.
tirumalaku daggari loni railve stationu tirupati. tirupati stationuku desamloni anni pradhaana praantaala nundi raillu nadustaayi. railvestationu nunchi kondameedaku articy daadaapu nimishaniko bassu naduputondi. mundugaane darsana tikketlu, catagey vasati rijarvu cheyinchukunte antagaa ibbandi padaalsina paniledu. stationu nunchi bayataku vachi sarasari kondameedaku vellipovacchu.
tirupatiki sameepaana unna renigunta, tirumalaku athi daggari vimaanaasrayam. ikkadiki dhilli, bengaluru, haidaraabaadu nundi nerugaa vimana sevalu unnaayi.
teertham sathari iche pradesam hanuma, angada, sugreeva, vishwaksena, ananta, garuda utsava moorthulu unde mantapam. ee utsava vigrahaalu idhi varaku ramulavari medalo vundevi. ippudu 'yagasala' anabade 'teertham, sathaari mantapamlo vunchabaddaayi.
taallapaaka vaari ara: taallapaaka vaari ara(annamayya bhandagaram) loo raagi meeda chekkina annamayya paatalanu daachi unchaaru.
padipotu/ dittam(srivaariki naivedyamgaa samarpinche ladlu,vadalu,jilebi,munnagu panyaaraalanu tayaarucheyu sthalam)
venkateshwara swaamini mottamodata darsinche yaadavula kulaniki chendina mahila gudi mandiram gollamandapam. golla kulaniki chendina oo mahila tirumalalo paalu ammukoni, vachina aadaayamto golla mandapaanni nirminchindi.
u 2.0 2.1 veeraaswaamayya, yenugula (1941). kashiyatra charitra (PDF) (moodava mudrana ed.). vijayavada: digavalli venkata sivarao. Retrieved 26 November 2014.
u 3.0 3.1 3.2 3.3 eenaadu dina patrikalo srivaaru 'bangaaru' konda aabharanaala vivaraalu julai 07, 2008na sekarinchabadinadi.
alamelu mangapuram u srinivasa mangapuram u narayanavanam • nagalapuram • karvetinagaram u srikalahasti u kaanipaakam u chandragiri kota u harsili kondalu u talakona u kalyani anakatta
kalyanakatta u pushkarini u bhuuvaraahaswaami u varadarajaswamy u u yoganarasimha swami u garbhagudi u moodu vaakillu u kulasekhara padi u aananda nilayam u dhruvaberam (srivaaru) u bhoga srinivasudu u koluvu srinivasudu u ugra srinivasudu u aabharanaalu u hundi u vimana venkateswaraswamy u malayappa swami u ubhaya naanchaarulu u bady aanjaneyaswamy u prasaadam u sankiirtanaa bhandagaramu u ranga matapam u bhaashyakaarula sannidhi u ramulavari meda u potu u vakulaamaata u aasthaana mandapam
aannadaana nilayam u venugopalaswamy mandiram u musium u poola baavi u silaatoranam u tumburu teerthamu u ramakrishna teerthamu u pandava teertham u devatiirtham u kumaradharatirtham u kayarasayana teerthamu u jabali teerthamu u shesha teerthamu u pasupudhara kumaradhara teerthamu u chakratiirtham u sankuteerdham u panchaayudhatiirtham u brahmatiirtham u agnikundatiirtham u saptarshitiirtham u vishwaksena sarassu u paapa vinaasanamu u aakaasa ganga u gogarbhatirdham (dyaamu) u vaikuntha teerdham u dhyana mandiram u anandalwar thota
sevalu u brahmotsavalu u kalyaanamastu u dalita govindam u metlotsavam u teppotsavam u vasantotsavam u suprabhaata seva u poolangi seva u kalyanam u sahasra deepaalankarana u parveta utsavam u thomala seva u chakra snaanam u maadaveedhulu u ekanta seva u abhishekam u oonjal seva u arjita sevalu u pavitrotsavam u pushpayaagam u tirumanjanam • dolotsavam
gopinatha deekshitulu(tirumala toli archakudu) u tondamaanudu u aakaasaraaju u ramanujacharyulu u aalvaarulu u annamaachaaryulu u vyaasaraayalu u tarigonda vengamamba u tirumala nambi u golla bhakturaalu u sar thamas manro u hathiram bavaji u veeranarasimha devudu(gajapati) u saamavaayi u anantaachaaryulu
tirumala saasanaalu u yaatrikulaku soukaryaalu u jaagrattalu u charitra u pratyekata u vanya samrakshana u thi.thi.dhee. padhakaalu u thi.thi.dhee. aadaaya vyayaalu u prachurinchina grandhaalu u dwaraka tirumala u chilukuru balaji