మధ్యయుగాలలో ఇక్కడి పాలకుల దగ్గర పనిచేయడానికి విదేశాల నుంచి చాలామంది కుటుంబాలతో సహా వచ్చేవారు. అసఫ్‌ ‌జా వంశీకులు కూడా ఇలాగే మొగలుల కొలువులో పని చేయడానికి వచ్చినవారే. వీరు సైన్యంలో లేదా ప్రభుత్వంలో పనిచేసేవారు. గుజరాత్‌ ‌పాలన వ్యవహారాలలో ఉద్యోగిగా ఉన్న అసఫ్‌ ‌జా తాత 1687లో గోల్కొండ ముట్టడికి వచ్చినప్పుడు ఆయన తాత కన్నుమూశాడు.వీరికంటే ముందు పాలించిన కుతుబ్‌ ‌షాహీల కథ కూడా ఇలాంటిదే. నిజాం వద్దకు ఇంత అపార ధనరాశులు అనేక మార్గాలలో వచ్చి చేరాయి. వారసత్వంగా వచ్చిన సంపద కొంత. భూమి కొంత. ప్రభుత్వం ఇచ్చేది, ఆభరణాలు- రకరకాలుగా సంపద చేరేది. వీటన్నిటికి మించిన పెద్ద సంపద 'నజర్‌'. అం‌టే అధికారులు, తాబేదారులు, సామంతులు చెల్లించుకునే కానుకలు. అసఫ్‌ ‌జా వంశానికి చేరిన ఈ సంపద యావత్తు ఈ ప్రాంతానిది లేదా దేశానిదే.
నిజాం ఆస్తుల గురించి లెక్కలు తేలాయని ఇప్పటికీ చెప్పలేం. అవి ఎన్ని లక్షల కోట్ల రూపాయలు విలువ చేస్తాయో అంచనాకు అందదు. ఆఖరి నిజాం మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీఖాన్‌ను ప్రపంచ ధనికులలో ఒకనిగా అంతర్జాతీయ సమాజం కూడా గుర్తించింది. భారత్‌కు స్వాతంత్య్రం ప్రకటించడం రూఢి అయిన తరువాత ఆ వార్తను సేకరించడానికి 1946లో 'లైఫ్‌' ‌మ్యాగజీన్‌ ‌తరఫున ఇక్కడికి వచ్చిన మార్గరెట్‌ ‌బర్క్ ‌వైట్‌ ‌కూడా నిజాం ఆస్తుల గురించి రాశారు. ఆమె అమెరికా ఫొటో జర్నలిస్ట్. ‌నిజాం సహా చాలామంది భారత ప్రముఖులను ఆమె ఇంటర్వ్యూ చేశారు. భారత్‌లోనే నిజాం అతి పెద్ద భూస్వామి అని ఆమె రాశారు. భారతదేశంలోనే అతి పెద్ద సంస్థానమిది. ఇందులో 15 వంతులలో ఒక వంతు నిజాం సొంత ఆస్తిగా ఉండేదని తెలియచేశారు. దీని వైశాల్యం 81,698 చదరపు మైళ్లు. సంస్థానం మీద వచ్చిన ఆదాయంలో 15 శాతం నిజాం సొంతమయ్యేది. తన ఇద్దరు కుమారుల కోసమని ఖజానా నుంచి ఇంకొంత ధనం వచ్చేది. ఇదంతా కలిపి కోట్ల రూపాయలలో ఉండేది. అయితే నాడు ఐదో జార్జ్, ఆయన కుటుంబం అంతా కలసి బ్రిటన్‌ ఆదాయంలో 0.091 శాతమే తీసుకునేవారు. తమ ఆభరణాలెన్నో నిజాంకే తెలియదు. ఆయన దగ్గర ఉన్న ముత్యాలెన్నో కొలతకు అందవు. బంగారం నిల్వ చేయడానికి ఇనప్పెట్టెలు చాలేవి కాదు. ఇవన్నీ బర్క్ ‌వైట్‌ ‌రాసిన విషయాలు. జానపద కథలలో ధనరాశుల వర్ణనను పోలినట్టు ఉన్నా, ఇవన్నీ నిజాలే. ముంబయ్‌కి చెందిన జర్నలిస్ట్ ‌డీఎఫ్‌ ‌కరాకా కూడా కొన్ని విషయాలు రాశారు. నిజాం ఆర్థిక పరిస్థితి గురించి ఆయన అధ్యయనం చేశారు. ఈయన కూడా నిజాం వ్యక్తిగత ఆస్తి విలువ వంద మిలియన్‌ ‌పౌండ్లని లెక్క గట్టారు. ఇందులో 25,500,000 పౌండ్లు ధనరూపంలో దగ్గరే ఉండేది. ఆభరణాల విలువ 35,000,000 పౌండ్లు. లండన్‌ ‌టైమ్స్ ‌ఫిబ్రవరి, 1967లో ఇచ్చిన వివరాల ప్రకారం (సంస్మరణ వ్యాసంలో) వార్షికాదాయం 2,500,000 పౌండ్లు. 150 మంది ఒకేసారి భోజనం చేయడానికి కావలసిన పాత్రలు -అంతా బంగారం- ఉండేవి. 1963లో కేంద్ర ప్రభుత్వం బంగారం మీద నియంత్రణ విధించింది. ఆ సమయంలో నిజాం వారసుడు ముఖరమ్‌ ‌జా తన వద్దనే 22 టన్నుల బంగారం ఉందని ప్రకటించాడు. ఒక సమయంలో కింగ్‌ ‌కోఠి భవనం పైన ముత్యాలన్నీ పరచగా మొత్తం నిండిపోయిందని చెబుతారు.
నిజాం చేతిలో ఉన్న భూమి వివరాలు తెలుసుకుంటే కళ్లు చెదురుతాయి. నిజాం సంస్థానం వైశాల్యం 81698 చదరపు మైళ్లు. సంస్థానంలో గ్రామాలు 22457. ఇవి మూడు రకాలు. మొదటి రకం సెర్ఫ్ ఎ ‌ఖాస్‌. ఇవి 1961 గ్రామాలు. ఇవన్నీ పాలక కుటుంబాల ఆస్తులు. అసలు ప్రభుత్వానికి చెందిన భూములలో 10 శాతం ఈ రకానికి చెందినవే. వీటి మీద ఆదాయం మొత్తం రాచకుటుంబానిదే. ఇది 55 లక్షల ఎకరాల సాగు భూమి. వీటి నుంచి 25 మిలియన్‌ ‌రూపాయల వార్షికాదాయం వచ్చేది. కానీ ఈ భూములు జాగీర్లతో పోల్చుకుంటే దుస్థితిలో ఉండేవి. ఇది కాకుండా ఏటా రూ. 70,00,000 రాష్ట్ర ఖజానా నుంచి అందేవి. సంస్థానాన్ని భారత ప్రభుత్వానికి అప్పగించిన తరువాత నెలకు రూ.50,00,000 భూములకు నష్టపరిహారంగా, మరొక రూ. 50,00,000 రాజ భరణంగా ఏటా లభించేది. వీటిలో దేనికీ ఆదాయపు పన్ను లేనేలేదు. నిజాం ఇంత భారీగా ఆదాయం పొందినప్పటికీ సెర్ఫ్ ఎ ‌ఖాస్‌ ‌గ్రామాలు అత్యంత వెనుకబడి ఉండేవి. రెండోరకం గ్రామాలలోనే పైఘా, సంస్థాన్‌, ‌జాగీర్‌, ‌దేశ్‌ముఖ్‌ల భూములు. ఇందులో పైఘా రకం భూములు నిజాం బంధువులు, సన్నిహితులవి. ఈ గ్రామాల సంఖ్య 6535. భూ ఆదాయమంతా వీళ్ల చేతులలోనే ఉండేది. ఆఖరికి ఖల్సా లేదా దివానీ భూమి. ఈ భూమి ఉన్న గ్రామాలు 13961. అప్పుడు ఆస్తి పన్ను ఎక్కువ.
అసఫ్‌ ‌జా వంశీయులు అంటే, ఆఖరి నిజాం వద్ద ఆభరణాల గుట్టలే ఉండేవి. అవన్నీ మొగలులు, కాకతీయులు, విజయనగర పాలకులు, ఖాందేష్‌, అహ్మద్‌ ‌షాహి, నిజాం షాహి, బరీద్‌ ‌షాహి, కుతుబ్‌ ‌షాహీ పాలకుల నుంచి వచ్చినవే. ఆఖరి నిజాం 1911లో అధికారంలోకి వచ్చిన నాటికి జాకబ్‌ ‌వజ్రం సహా ఎన్నో విలువైన ఆభరణాలు, నవరత్నాలు ఉండేవి. ఆఖరి నిజాం వీటి రక్షణకు మూడు ట్రస్ట్‌లు ఏర్పాటు చేశాడు. మొదట కింగ్‌కోఠిలోని రాజ ప్రాసాదంలోనే ఉంచినా తరువాత బొంబాయిలోని మెర్కంటయిల్‌ ‌బ్యాంక్‌లో దాచారు. తాను మరణించిన తరువాత అందులో రెండు ట్రస్ట్‌లలోని ఆభరణాలను కుటుంబ సంక్షేమం కోసం మాత్రమే ఉపయోగించాలని వీ లునామా రాశాడు.
నజర్‌ ‌పేరుతో నిజాం గుంజుకున్న డబ్బు, వస్తువుల విలువ అసాధారణమైనది. ఇది మొగల్‌ ‌దర్బారు సంప్రదాయం. దీనినే నిజాం కొనసాగించాడు. ప్రభుత్వ అధికారులు, సైనికాధికారులు, పైఘాలు, జాగీర్దార్లు వారి వారి సామాజిక హోదాను బట్టి నజర్‌ ‌విలువ ఆధారపడి ఉండేది. ఈద్‌ ‌పండుగకు, నిజాం జన్మదినానికి ప్రతి ఉన్నతాధికారి నజర్‌లు సమర్పించుకోవలసి ఉండేది. కనీస నజర్‌ ఎం‌త? ఒక బంగారు నాణెం లేదా నాలుగు వెండి నాణేలు. అయితే ఈ నాణేలు మామూలుగా చెలామణిలో ఉండేవి మాత్రం కాదు. నజరానా పేరుతో ఇచ్చే ఈ నాణేలు ఆఖరి నిజాం మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీ ఖాన్‌ ‌కాలంలోనే ఎక్కువగా ముద్రించారు. అలాగే ఇవి జేబులో వేసుకుని తీసుకవెళ్లేవి కూడా కాదు. రెండువందల గ్రాముల బరువు నుంచి ఉండేవి. నజర్‌ ‌పేరుతో ఇచ్చే నాణేలను వేరేగా తయారుచేయించేవారు. నాణేలే కాకుండా రత్నాలు, పచ్చలు వంటి జాతి రాళ్లు, గుర్రాలు, ఏనుగులు, దుస్తులు , ఆయుధాలు కూడా నజర్‌ ‌రూపంలో చెల్లించేవారు. సంస్థానం బయటివారికి కూడా ఇది తప్పేది కాదు. ఒకసారి మౌలానా జఫార్‌ అలీ అనే పండితుడు నిజాంను వచ్చి కలిశాడు. మూడుసార్లు సలాం చేశాడు. కానీ నజర్‌ ఏం ‌లేదు. దీనితో నవాబు అలీ నజర్‌ ఏది? అని అడిగాడని చరిత్రకారులు చెబుతారు. 1965 నాటి పాక్‌ ‌యుద్ధ సమయంలో నిజాం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి 33,000 బంగారు నాణేలు ఇచ్చాడంటేనే ఆయన సంపద ఎంతో అర్ధమవుతుంది.
పాకిస్తాన్‌లో చేరడానికి మొగ్గు చూపిన నిజాం మొదట్లో ఆ దేశ ప్రభుత్వం కోసం రూ. 20 కోట్లు సమర్పించాడు. నిజాం దక్కన్‌ ఎయిర్‌వేస్‌ ‌ద్వారా బంగారం గుట్టలను చేరవేయించాడు. 1918లో టర్కీ ఒట్టోమన్‌ ‌రాజ్యం పతనమైన తరువాత పాలకుడు రెండో మాజిద్‌కు నెలకు 300 పౌండ్లు వంతున నిజాం పింఛన్‌ ఏర్పాటు చేశాడు.
ప్రఖ్యాత వైద్యులు డాక్టర్‌ ‌దేమె రాజారెడ్డి, సమీక్ష దేమె పుస్తకం 'మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీ ఖాన్‌ అం‌డ్‌ ‌హిస్‌ ‌వెల్త్'‌లో నిజాం ఆస్తుల గురించి అద్భుతమైన వివరణ ఉంది. భూములు, ఆభరణాలు, వజ్రవైఢూర్యాలను అక్షరాల మేటలు వేయించారు నిజాం ప్రభువులు. ప్రభువుల భోగాలకు పోయినంత పోగా మిగిలిన సంపద ఇది. భృత్యులు, బంధువులు కొల్లగొట్టినంత కొల్లగొట్టగా నేటికి కనిపిస్తున్న కనకరాశులు ఇవి. ఎన్నో వ్యయప్రయాసల కోర్చి సేకరించిన ఆ సమాచారంలోని కొన్ని అంశాలు:
madhyayugaalalo ikkadi paalakula daggara panicheyadaaniki videsala nunchi chaalaamandi kutumbaalato sahaa vachevaaru. asaf ejaa vamseekulu kuudaa ilaage mogalula koluvulo pani cheyadaaniki vachinavaare. veeru sainyamlo leda prabhutvamlo panichesevaaru. gujarathe epaalana vyavahaaraalalo udyogigaa unna asaf ejaa taata 1687loo golkonda muttadiki vachinappudu aayana taata kannumusadu.veerikante mundu paalinchina kutube eshahila katha kuudaa ilantide. nijam vaddaku inta apara dhanarashulu aneka maargaalalo vachi cherayi. vaarasatvamgaa vachina sampada kontha. bhoomi kontha. prabhutvam ichedi, aabharanaalu- rakarakaalugaa sampada cheredi. veetannitiki minchina pedda sampada 'najarn'. ante adhikaarulu, taabedaarulu, saamantulu chellinchukune kaanukalu. asaf ejaa vamsaaniki cherina ee sampada yaavattu ee praantaanidi leda deshanide.
nijam aastula gurinchi lekkalu telaayani ippatikee cheppalem. avi enni lakshala kotla roopaayalu viluva chestayo anchanaaku andadu. akhari nijam meeri usmanni alikhaanni prapancha dhanikulalo okanigaa antarjaatiiya samajam kuudaa gurtinchindi. bhaarathnaku swaatantyram prakatinchadam roodhi ayina taruvaata aa vaartanu sekarinchadaaniki 1946loo 'laife' emagageenee itarafuna ikkadiki vachina margaretse ebark evaite cucuda nijam aastula gurinchi raasaaru. aame america foto jarnalist. nengam sahaa chaalaamandi bhaarata pramukhulanu aame intervio chesaru. bhaarathmone nijam athi pedda bhuswami ani aame raasaaru. bharatadesamlone athi pedda samsthaanamidi. indulo 15 vantulalo oka vantu nijam sonta aastigaa undedani teliyachesaaru. deeni vaisalyam 81,698 chadarapu maillu. samsthaanam meeda vachina aadaayamlo 15 saatam nijam sontamayyedi. tana iddaru kumarula kosamani khajana nunchi inkonta dhanam vachedi. idantaa kalipi kotla roopaayalalo undedi. ayithe naadu aido jarj, aayana kutumbam antaa kalasi briton aadaayamlo 0.091 saatame teesukunevaaru. tama aabharanaalenno nijanke teliyadu. aayana daggara unna mutyalenno kolataku andavu. bangaram nilva cheyadaaniki inappettelu chalevi kaadu. ivannee bark evaite eraasina vishayaalu. jaanapada kathalalo dhanarasula varnananu polinattu unna, ivannee nijale. mumbayyeki chendina jarnalist dff ekaraka kuudaa konni vishayaalu raasaaru. nijam aardhika paristhiti gurinchi aayana adhyayanam chesaru. eeyana kuudaa nijam vyaktigata aasti viluva vanda milianni repoundlani lekka gattaru. indulo 25,500,000 poundlu dhanaroopamlo daggare undedi. aabharanaala viluva 35,000,000 poundlu. landan etaims kifbravari, 1967loo ichina vivaraala prakaaram (samsmarana vyaasamlo) vaarshikaadaayam 2,500,000 poundlu. 150 mandi okesari bhojanam cheyadaaniki kaavalasina paatralu -antaa bangaram- undevi. 1963loo kendra prabhutvam bangaram meeda niyantrana vidhinchindi. aa samayamlo nijam vaarasudu mukharam ejaa tana vaddane 22 tannula bangaram undani prakatinchaadu. oka samayamlo kingy ekothi bhavanam paina mutyalanni parachagaa mottam nindipoyindani chebutaaru.
nijam chetilo unna bhoomi vivaraalu telusukunte kallu chedurutaayi. nijam samsthaanam vaisalyam 81698 chadarapu maillu. samsthaanamlo graamaalu 22457. ivi moodu rakalu. modati rakam serf e ekhasm. ivi 1961 graamaalu. ivannee paalaka kutumbala aastulu. asalu prabhutvaaniki chendina bhoomulalo 10 saatam ee rakaniki chendinave. veeti meeda aadaayam mottam rachakutumbanide. idhi 55 lakshala ekaraala saagu bhoomi. veeti nunchi 25 milianni reupayaayala vaarshikaadaayam vachedi. cony ee bhoomulu jaagiirlatoe polchukunte dusthitilo undevi. idhi kakunda eta roo. 70,00,000 rashtra khajana nunchi andevi. samsthaanaanni bhaarata prabhutvaaniki appaginchina taruvaata nelaku roo.50,00,000 bhoomulaku nashtaparihaaramgaa, maroka roo. 50,00,000 raja bharanamgaa eta labhinchedi. veetilo denikee aadaayapu pannu leneledu. nijam inta bhariga aadaayam pondinappatikii serf e ekhasm yegraamaalu atyanta venukabadi undevi. rendorakam gramalalone paigha, samsthanni, dejageer, kedeshmukhale bhoomulu. indulo paigha rakam bhoomulu nijam bandhuvulu, sannihitulavi. ee gramala sankhya 6535. bhoo aadaayamantaa veella chetulalone undedi. aakhariki khalsa leda divani bhoomi. ee bhoomi unna graamaalu 13961. appudu aasti pannu ekkuva.
asaf ejaa vamseeyulu ante, akhari nijam vadda aabharanaala guttale undevi. avannee mogalulu, kaakateeyulu, vijayanagara paalakulu, khandeshi, ahmadke eshahi, nijam shahi, bareedh eshahi, kutube eshahi paalakula nunchi vachinave. akhari nijam 1911loo adhikaaramloki vachina naatiki jakab evajram sahaa enno viluvaina aabharanaalu, navaratnaalu undevi. akhari nijam veeti rakshanaku moodu trustle erpaatu cheshaadu. modata kingikotiloni raja praasaadamloonae unchinaa taruvaata bombaayiloni mercontayilli ebankyle daachaaru. taanu maraninchina taruvaata andulo rendu trustlaloni aabharanaalanu kutumba sankshemam kosam matrame upayoginchaalani v lunama raasaadu.
najarn keperutho nijam gunjukunna dabbu, vastuvula viluva asaadhaaranamainadi. idhi mogalni yedarbaaru sampradaayam. deenine nijam konasaginchadu. prabhutva adhikaarulu, sainikaadhikaarulu, paighalu, jaagiirdaarlu vaari vaari saamaajika hodanu batti najarn kaviluva aadhaarapadi undedi. eedha kepandugaku, nijam janmadinaaniki prati unnataadhikaari najarlu samarpinchukovalasi undedi. kaneesa najarn enaetha? oka bangaaru naanem leda naalugu vendi naanelu. ayithe ee naanelu maamuulugaa chelaamanilo undevi maatram kaadu. najarana paerutho iche ee naanelu akhari nijam meeri usmanni aly khany ekaalamloonae ekkuvagaa mudrinchaaru. alaage ivi jebulo vesukuni teesukavellevi kuudaa kaadu. renduvandala graamula baruvu nunchi undevi. najarn keperutho iche naanelanu veregaa tayaarucheyinchevaaru. naanele kakunda ratnaalu, pachalu vanti jaati raallu, gurraalu, enugulu, dustulu , aayudhaalu kuudaa najarn eroopamlo chellinchevaaru. samsthaanam bayativaariki kuudaa idhi tappedi kaadu. okasari moulana jafare aly ane panditudu nijaamnu vachi kalisaadu. moodusaarlu salaam cheshaadu. cony najarn yem yeledu. deenitho nawabu aly najarn edhi? ani adigadani charitrakaarulu chebutaaru. 1965 naati paaky yedudha samayamlo nijam kendra prabhutvaaniki 33,000 bangaaru naanelu ichadantene aayana sampada entho ardhamavutundi.
paakistaannelo cheradaaniki moggu chuupina nijam modatlo aa desha prabhutvam kosam roo. 20 kotlu samarpinchaadu. nijam dakkan airmesees ytwara bangaram guttalanu cheraveyinchaadu. 1918loo turky ottomane erajyam patanamaina taruvaata palakudu rendo majidyku nelaku 300 poundlu vantuna nijam pinchan erpaatu cheshaadu.
prakhyaata vaidyulu dactor edeme rajareddy, sameeksha deme pustakam 'meeri usmanni aly khany ande ehise evelth'elo nijam aastula gurinchi adbhutamaina vivarana undi. bhoomulu, aabharanaalu, vajravaiduuryaalanu aksharaala metalu veyinchaaru nijam prabhuvulu. prabhuvula bhogalaku poyinanta poga migilina sampada idhi. bhrutyulu, bandhuvulu kollagottinanta kollagottagaa netiki kanipistunna kanakaraasulu ivi. enno vyayaprayaasala korchi sekarinchina aa samaachaaramlooni konni amsaalu: