గువామ్ ద్వీ‌పం జీవ‌న సౌంద‌ర్యం... | సోపతి | www.NavaTelangana.com
గువామ్ ద్వీ‌పం జీవ‌న సౌంద‌ర్యం...
గువామ్‌ ద్వీపం గురించిన వార్తలు కొన్ని రోజుల్నుంచి ప్రముఖంగా వస్తున్నాయి. గువామ్‌ ద్వీపం పసిఫిక్‌ మహా సముద్రంలో ఉత్తర కొరియా రాజధాని (హ్యౌంగ్‌ యాంగ్‌) నుంచి 3,402 కిలోమీటర్ల (2.128 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. గువామ్‌ వైశాల్యం 210 చదరపు మైళ్ళు (540 చదరపు కిలో మీటర్లు). 2016 జనాభా గణనల ప్రకారం లక్షాఅరవై మూడు వేలు. కరెన్సీ అమెరికన్‌ డాలర్‌. గూవామ్‌లో పుట్టిన గువామియనులు అమెరికన్లు.
గువామ్‌ ద్వీపంలో ఉన్న అతి ప్రాచీన తెగ చమోరో. వీరు పసిఫిక్‌ మహాసముద్రంలో మైక్రొనేసియాలో ఉన్న గువామ్‌ ద్వీపంలో 4,000ల సంవత్సరాలకు పూర్వం నుంచే నివాసం ఉంటున్నారు.
మొదటి యూరోపియన్‌ నావికుడు మార్చ్‌ 6, 1521లో ఈ ద్వీపాన్ని సందర్శించాడు. 1668లో స్పైన్‌ ఇక్కడ స్థిర నివాసం యేర్పరచుకుంది. గువామ్‌ 400 సంవత్సరాల నుంచి స్పైన్‌, జపాన్‌ ఆధీనంలో ఉండి, ప్రస్తుతం అమెరికా పాలనా క్రింద ఉంది. ఇక్కడి స్థానికులను చమరోస్‌ అని పిలుస్తారు. చమోరోస్‌ అన్న పదాన్ని ఇచ్చిన వారు స్పైనులు. చముర్రి 'నోబుల్‌ రేస్‌' అని వ్యవహరిస్తారు. వీరు ఈ ద్వీపంలోని ఆదిమ నివాసులు. దాదాపు లక్ష అరవైవేల జనాభాను కలిగి ఉంది.
వీరి స్థానిక భాష చమొరో. ఇండోనేషియా, ఫిలిప్పీన్స్‌ భాషలకు చమొరో భాషకు పోలిక వున్నా, వారిదంటూ ఓ స్వంత భాష ఉంది. వీరికి సొంతమైన నృత్యం, ఫ్యాషన్‌, ఆట-పాటలు, సంగీతం, వంటకాలున్నాయి.
పదహారవ శతాబ్దంలో వచ్చిన పాశ్చాత్యులు చమరోస్‌ సంస్కృతి గురించి పేర్కొన్నారు. ఎందరో శాస్త్రవేత్తలతో పాటు డాక్టర్లు, వృక్ష శాస్త్రజ్ఞులు, ఆర్కియాలాజిస్టులు స్పైన్‌, రష్యా, ఫ్రాన్స్‌ దేశాల నుంచి వచ్చి ఇక్కడి జీవన విధానం, పరిసరాలు, పురాతత్వ పరిశోధనలు వగైరా వగైరాలు చేపట్టారు. సేకరించిన చాలా సమాచారాల్ని ఇక్కడి గువామ్‌ మ్యూజియంలో భద్రపరిచారు.
దుస్తులు మరియు ఆభరణాలు: మొగవాళ్ళు ఛాతి పైన ఎలాంటి అచ్చాదనం లేకుండా ఉంటారు. తలపై పండనస్‌ అనే మొక్క ఆకులతో చేయబడిన హ్యట్‌ను పెట్టుకొంటారు. యువకులు తమ చేతిలో వంకర తిరిగిన వాకింగ్‌ స్టిక్‌ తో తిరుగుతుంటారు. అది వాళ్ళ స్టైల్‌. మొగవాళ్ళు ఇండ్ల నిర్మాణం, పడవలు తయారు చేయడం, చేపలు, పక్షులను వేటాడడం, అడవుల నుంచి పండ్లను సేకరించడం, వ్యవసాయాన్ని చేయడంలో నిమగ్నులై ఉంటారు. గువామ్‌ ద్వీపంలో చమెరోస్‌లు వరి సాగు చేసేవారు.
స్త్రీలు బొడ్డు నుంచి మోకాలు వరకు వేసుకునే దుస్తులు చెట్ల బెరడు నుంచి తయారు చేసినవి వేసుకొంటారు. నడుం నుంచి పైన వేసుకునే బట్టను 'టిఫి' అంటారు. స్త్రీలు ఆలిచిప్పల, నత్తగుల్లల పెంకులతో తయారుచేసిన ఆభరణాలు ధరిస్తారు. ఆడవాళ్ళు బుట్టలల్లడం, చాపలు, పండనస్‌ ఆకులతో తలపై ధరించే టోపీలు తయారు చేస్తారు. ఇంటికవసరమయ్యే పనులన్నీ చేస్తుంటారు. తమ శరీరాలంకరణకు పూలతో, కొబ్బరిపీచుతో బెల్ట్‌ లాంటివి అలంకరించుకొంటారు. శిరోజాల అలంకరణకు తాబేలు చిప్పలతో వివిధ రకాల ఆభరణాలు ధరిస్తారు. వారి శిరోజాలు నేలను తాకుతుంటాయి.
పెండ్లి మరియు ఉత్సవాలు: పెండ్లికి పూర్వం యువతీయువకులను విచ్చలవిడిగా తిరిగే అనుమతి ఉంటుంది. సాధారణంగా కొందరు యువ స్త్రీ-పురుషులు కలసి ఒక పెద్ద ఇంటిలో నివాసం ఉంటారు. పెండ్లయ్యాక ఒక భర్త ఒక భార్య, ఒక భార్య ఒక భర్త అన్న నియమాన్ని పాటిస్తారు. విడాకుల సంప్రదాయం కూడా ఉంది. విడాకుల తర్వాత పిల్లలు, చరాస్థి భార్యకే దక్కుతుంది.
మతం: 85% రోమన్‌ కాథలికులు. వీరిలో పెక్కు మంది గూవామ్‌ చమెరోస్‌ లు మూఢ విశ్వాసకులు. తమ పూర్వీకుల బొమికలు, అస్థిపంజరాలను తమ ఇండ్లలో ఉంచుకొంటారు. వీటిని పూజిస్తుంటారు. వీరి పూర్వికుల ఆత్మలను 'అనితి' అని పిలుస్తారు.
లట్టె రాళ్ళు: గువామ్‌లోని పర్యాటకులకు ఆసక్తి కలిగించేవి విచిత్రమైన లట్టె రాళ్ళు. గువామ్‌లో నాలుగు వేల సంత్సరాల క్రితం చేరుకున్న చమోరోస్‌ ఆదిమ తెగ వారు ఈ లట్టెరాళ్ళతో తమ ఇండ్లను నిర్మించుకునే వారు. ఈ రాళ్ళు రెండుభాగాలలో అమర్చబడి ఉంటాయి. స్తూపంగా నిలబడి ఉన్న రాయిని 'హలగి' అని, దానిపై అర్ధ-చంద్రాకారం లో గిన్నెలా మరో రాయి పేర్చి ఉన్న దాన్ని 'తస' అని అంటారు. ఇవి చమోరోస్‌ ఇండ్లకు పునాదిరాళ్ళుగా ఉపయోగ పడేవి. అతి భారీ లట్టెరాళ్ళను ఒక ప్రాతం నుంచి మరో ప్రాంతాన్ని ఎలా తరలించారో ఆసక్తికరమైన విషయం. ఆ కాలంలో ఏనుగులు గానీ భారీ వస్తువులను మోసే చతుష్పాద జంతువులు గాని ఉన్న దాఖాలాలు లేవు. కేవలం మానవ శక్తి, బుద్దిబలంతోనే తమ ఇండ్ల నిర్మాణం చేసుకొన్నారు. ఇండ్లను నిర్మించుకున్న విధానాన్ని గమనిస్తే చమోరోస్‌లు మహ శక్తిమంతులు, మంచి బుద్ది కౌశలం కలిగిన వారని, ఉత్సాహపూరిత వాతావరణంలో నివసించేవారని అర్థం అవుతోంది.
జాతిలో తరగతులు : యూరోపియనులు మొదటిసారిగా గువామ్‌లో ప్రవేశించినప్పుడు పురాతన చమొరోస్‌ సమాజంలో నాలుగు తరగతులుగా విభజింపబడి ఉంది.
మతవో (ఉన్నత తరగతి): వీళ్ళు తీర ప్రాంతాల గ్రామాలలో నివసిస్తూండేవారు. వీరి ప్రధాన వృత్తి చేపల వేట.
మకోట్‌ (మధ్య తరగతి): వీరు ఉన్నత నిమ్న తరగతి వారికి వారధిగా ఉంటారు.
మంచంగ్‌ (నిమ్న తరగతి): ద్వీపంలోని అంతర్భాగంలో నివసించేవారు.
మఖన్స్‌ (నాటు వైద్యులు): ఈ కోవకు చెందిన వారు చెట్ల ఆకులు, మూలికల ద్వారా ఔషధాలు తయారు చేసి, వైద్యం చేసేవారు. చమోరోస్‌ లకు తమ ప్రాచీన చమొరోస్‌ల ఆత్మలపై విశ్వాసం ఉంది. ఈ ఆత్మలను 'టుటు మోన' గా పిలుస్తారు.
పాముల బెడద: ఇరవై ఏండ్ల క్రితం యు.ఎస్‌ సైనిక షిప్పుల ద్వారా, విమానాల ద్వారా 'ట్రీ బ్రవున్‌ స్నేక్‌' (గోధుమ రంగు చెట్టు పాము) గువామ్‌ ద్వీపంలో చేరుకున్నాయి. దీని శాస్త్రీయ నామం దీఱశీస్త్రa ఱతీతీవస్త్రబశ్రీaతీఱర. అమితమైన తమ సంతానోత్పత్తి ద్వారా ద్వీపంలో ఏకచ్చత్రాధిపత్యాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. అధికారులకు ఓ తలనొప్పిగా మారాయి. ఫలితంగా గవామ్‌లోని నేటివ్‌ పక్షుల సంఖ్య విపరీతంగా తగ్గసాగింది. రెండవ ప్రపచ యుద్దం తర్వాత గువామ్‌లో ఈ 'బ్రవున్‌ ట్రీ స్నేక్స్‌' చేరుకున్నాయని భావిస్తున్నారు. ఈ పాములు పది అడుగుల పొడవు ఉంటాయి. ఇవి స్థానికుల పై దాడి చేస్తుంటాయి. పిల్లలను కాటు వేస్తుంటాయి. అంతే గాకుండా పవర్లైన్‌లను నష్టపరుస్తుంటాయి. గవామ్‌లోని స్థానిక పక్షులను చంపుతున్నాయి. క్లుప్తంగా పేర్కొంటే ద్వీపంలోని జీవావరణ్యవ్యవస్థకు (ఎకోసిస్టం) భంగం కలిగిస్తున్నాయి. గువామ్‌లో పాములు, సాలీళ్ళ వల్ల బెడద పెరిగిపోతోంది. ఫలితంగా స్థానిక పక్షుల సంఖ్య రికార్డ్‌ స్థాయిలో పడిపోడం వల్ల పర్యాటన విభాగానికి ఎంతగానో నష్టం కలుగుతుంది.
'పీపుల్‌ ఫర్‌ ది ఎథికల్‌ ట్రీట్మెంట్‌ ఆఫ్‌ ఎనిమల్స్‌' సంస్థ గువామ్‌ లో విచ్చలవిడిగా తిరుగుతూన్న ట్రీ స్నేకులను వలపన్ని పట్టుకొని, సహజ మృత్యువుకు తోడ్పడాలని సూచించారు. కాని దాదాపు రెండు వేలకు పైగా ఉన్న ట్రీ స్నేకులను పట్టుకునే వ్యవధిలో వీటి సంతనోత్పత్తి ఎన్నో రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది.
ఇక్కడి జనాభాలో చమోరోస్‌ 41%, ఫిలిప్పైన్స్‌ 25%, తెల్ల వాళ్ళు 7%, ఇతర మైక్రోనేషియనులు 18%, మిగిలినవారు ఇతర జాతులకు చెందినవాళ్ళు. 'డొమినికన్‌ సిస్టర్స్‌', 'సిస్టర్స్‌ అఫ్‌ ది గుడ్‌ షిఫర్డ్‌', 'గువాం బుద్దిస్మ్‌ సోసైటి', ముస్లిం అసోసియేషన్‌ ఆఫ్‌ గూవామ్‌' మొదలైన సంస్థలు ఉన్నాయి.
గువామ్‌ అమెరికా లోని ఇతర రాష్ట్రాల మాదిరిగా కాకుండా స్వయం పాలితప్రాంతం కాని భూభాగం. రెండవ ప్రపంచ యుద్దానికి పూర్వం పసిఫిక్‌ మహాసముద్రంలో గువామ్‌ద్వీపంతో పాటు నాలుగు ప్రాంతాలు - అమెరికన్‌ సమో, హవాయి, వెక్‌ అయిలెండ్‌, ఫిలిప్పైన్స్‌ ప్రాంతాలు అమెరికా అధికార పరిధుల్లో ఉండేవి. 1941లో పియర్ల్‌ హార్బర్‌ పై ఆక్రమణ జరిపిన జపాన్‌ గువామ్‌ను వశపరచుకుంది. రెండున్నర యేండ్ల వరకు గువామ్‌ జపాన్‌ ఆధీనంలో ఉంది. ఈ కాలంలో గువామియనులపై అత్యాచారాలు, తలలు నరకేయడం, స్త్రీల పై బలత్కారాలు చేశారు. యువకులతో నిర్బంధిత శ్రమ చేయుంచుకునే వారు. అమెరికా గువామ్‌ ను జూలై 21, 1944లో తిరిగి స్వాధీన పరచుకుంది. 1960 నుంచి గువామ్‌ టూరిజం, అమెరికా సైనిక స్థావరాల వల్ల ప్రాముఖ్యాన్ని అందుకుంది.
ప్రస్తుతం అమెరికా ఉత్తర కొరియా మధ్య పచ్చిగడ్డి వేస్తే భగ్గుమంటుంది. ఈ రెండు దేశాలు యుద్దానికి కాలు దువ్వుతున్నాయి.
guwam dveepam jeevana soundaeryam... | sopati | www.NavaTelangana.com
guwam dveepam jeevana soundaeryam...
guwam dveepam gurinchina vaartalu konni rojulnunchi pramukhamgaa vastunnaayi. guwam dveepam pasificke mahaa samudramlo uttara koria rajadhani (hyounge yange) nunchi 3,402 kilometerla (2.128 maillu) dooramlo undi. guwam vaisalyam 210 chadarapu maillu (540 chadarapu kilo meetarlu). 2016 janabha gananala prakaaram lakshaaravai moodu velu. corrensy americonne dalare. goovaamlo puttina guvamiyanulu americanlu.
guwam dveepamlo unna athi praacheena tega chamoro. veeru pasificke mahasamudramlo micronacealia unna guwam dveepamlo 4,000la samvatsaraalaku puurvam nunche nivasam untunnaru.
modati europiany navikudu marche 6, 1521loo ee dweepaanni sandarsinchaadu. 1668loo spine ikkada sthira nivasam yerparachukundi. guwam 400 samvatsaraala nunchi spine, japan aadheenamlo undi, prastutam america palana krinda undi. ikkadi sthaanikulanu chamarose ani pilustaaru. chamoresse anna padaanni ichina vaaru spainulu. chamurri 'nobule rese' ani vyavaharistaaru. veeru ee dveepamlooni aadima nivaasulu. daadaapu laksha aravaivela janabhanu kaligi undi.
veeri sthaanika bhasha chamoro. indonatia, philippinse bhashalaku chamoro bhashaku polika vunna, vaaridantuu oo swanta bhasha undi. veeriki sontamaina nrutyam, fyashan, aata-paatalu, sangeetam, vantakaalunnaayi.
padahaarava sataabdamlo vachina paaschaatyulu chamarose samskruti gurinchi perkonnaru. endaro saastravettalato paatu daaktarlu, vruksha saastrajnulu, aarkiyaalaajistulu spine, rashya, franse deshaala nunchi vachi ikkadi jeevana vidhaanam, parisaraalu, puraatatva parisodhanalu vagaira vagairaalu chepattaru. sekarinchina chala samaachaaraalni ikkadi guwam musionlo bhadraparichaaru.
dustulu mariyu aabharanaalu: mogavaallu chaati paina elanti achchaadanam lekunda untaaru. talapai pandanse ane mokka aakulatho cheyabadina hyatnu pettukontaaru. yuvakulu tama chetilo vankara tirigina vakinge sticke thoo tirugutuntaaru. adhi vaalla style. mogavaallu indla nirmaanam, padavalu tayaaru cheyadam, chepalu, pakshulanu vetadadam, adavula nunchi pandlanu sekarinchadam, vyavasaayaanni cheyadamlo nimagnulai untaaru. guwam dveepamlo chameroselu vari saagu chesevaaru.
streelu boddu nunchi mokalu varaku vesukune dustulu chetla beradu nunchi tayaaru chesinavi vesukontaru. nadum nunchi paina vesukune battanu 'tiffi' antaaru. streelu aalichippala, nattagullala penkulatho tayaaruchesina aabharanaalu dharistaaru. aadavaallu buttalalladam, chaapalu, pandanse aakulatho talapai dharinche topeelu tayaaru chestaaru. intikavasaramayye panulannee chestuntaaru. tama sariiraalankaranaku poolatho, kobbaripeechuto bellet lantivi alankarinchukontaaru. shirojala alankaranaku taabelu chippalatho vividha rakala aabharanaalu dharistaaru. vaari shirojaalu neelanu taakutuntaayi.
pendli mariyu utsavaalu: pendliki puurvam yuvateeyuvakulanu vichchalavidigaa tirige anumati untundi. saadhaaranamgaa kondaru yuva stree-purushulu kalasi oka pedda intilo nivasam untaaru. pendlayyaka oka bharta oka bharya, oka bharya oka bharta anna niyamaanni paatistaaru. vidaakula sampradaayam kuudaa undi. vidaakula tarvaata pillalu, charasthi bharyake dakkutundi.
matham: 85u romanni kaathalikulu. veerilo pekku mandi goovame chamerose lu moodha vishwaasakulu. tama puurveekula bomikalu, asthipanjaraalanu tama indlalo unchukontaaru. veetini poojistuntaaru. veeri poorvikula aatmalanu 'aniti' ani pilustaaru.
latte raallu: guvameloni paryaatakulaku aasakti kaliginchevi vichitramaina latte raallu. guvamelo naalugu vela santsaraala kritam cherukunna chamoresse aadima tega vaaru ee latteraallatho tama indlanu nirminchukune vaaru. ee raallu rendubhaagaalalo amarchabadi untaayi. stuupamgaa nilabadi unna raayini 'halagi' ani, daanipai ardha-chandrakaram loo ginnela maro raayi perchi unna daanni 'tasa' ani antaaru. ivi chamoresse indlaku punaadiraallugaa upayoga padevi. athi bhari latteraallanu oka praatam nunchi maro praantaanni ela taralinchaaro aasaktikaramaina vishayam. aa kaalamlo enugulu gaanee bhari vastuvulanu mose chatushpaada jantuvulu gaani unna daakhaalaalu levu. kevalam manava sakti, buddibalamtone tama indla nirmaanam chesukonnaru. indlanu nirminchukunna vidhaanaanni gamaniste chamoroselu maha saktimantulu, manchi buddi kausalam kaligina vaarani, utsaahapuurita vaataavaranamlo nivasinchevaarani artham avutondi.
jaatilo taragatulu : europiyanulu modatisaarigaa guvamelo pravesinchinappudu puraatana chamoresse samaajamlo naalugu taragatulugaa vibhajimpabadi undi.
mathavo (unnata taragati): veellu teera praantaala graamaalalo nivasistuundevaaru. veeri pradhaana vrutti chepala veta.
makote (madhya taragati): veeru unnata nimna taragati vaariki vaaradhigaa untaaru.
manchanga (nimna taragati): dveepamlooni antarbhaagamlo nivasinchevaaru.
makhanse (naatu vaidyulu): ee kovaku chendina vaaru chetla aakulu, moolikala dwara aushadhaalu tayaaru chesi, vaidyam chesevaaru. chamoresse laku tama praacheena chamorosela aatmalapai vishwaasam undi. ee aatmalanu 'tutu mona' gaa pilustaaru.
paamula bedada: iravai endla kritam yu.esi sainika shippula dwara, vimaanaala dwara 'trey bravun snake' (godhuma rangu chettu paamu) guwam dveepamlo cherukunnayi. deeni saastriiya naamam deesistara reetiitavstrabashriateera. amitamaina tama santanotpatti dwara dveepamlo ekachatharaadhipathyaanna kaligi unnaayi. adhikaarulaku oo talanoppigaa marai. phalitamgaa gavamilooni netive pakshula sankhya vipareetamgaa taggasaagindi. rendava prapacha yuddam tarvaata guvamelo ee 'bravun trey snakes' cherukunnayani bhaavistunnaaru. ee paamulu padi adugula podavu untaayi. ivi sthaanikula pai daadi chestuntaayi. pillalanu kaatu vestuntaayi. anthe gakunda pavarlainlanu nashtaparustuntaayi. gavamilooni sthaanika pakshulanu champutunnayi. kluptamgaa perkonte dveepamlooni jeevaavaranyavyavasthaku (ecosistam) bhangam kaligistunnaayi. guvamelo paamulu, saaleella valla bedada perigipotondi. phalitamgaa sthaanika pakshula sankhya recorde sthaayilo padipodam valla paryaatana vibhaagaaniki entagaano nashtam kalugutundi.
'peepule fare dhi ethikale treatmente aff enimalse' samstha guwam loo vichchalavidigaa tirugutunna trey snekulanu valapanni pattukoni, sahaja mrutyuvuku todpadaalani suuchimchaaru. kaani daadaapu rendu velaku paiga unna trey snekulanu pattukune vyavadhilo veeti santanotpatti enno retlu ekkuvagaa untundi.
ikkadi janabhalo chamoresse 41u, philippinessi 25u, tella vaallu 7u, itara micronatianulu 18u, migilinavaaru itara jaatulaku chendinavallu. 'dominikanki systerse', 'systerse aff dhi gudy shifured', 'guvam buddisme sosaiti', muslim asosiation aff goovame' modalaina samsthalu unnaayi.
guwam america loni itara rashtrala maadirigaa kakunda swayam paalitapraantam kaani bhuubhaagam. rendava prapancha yuddaaniki puurvam pasificke mahasamudramlo guvamedveepamto paatu naalugu praantaalu - americonne samo, havai, veky ailendi, philippinessi praantaalu america adhikara paridhullo undevi. 1941loo pierle harbery pai aakramana jaripina japan guvamenu vasaparachukundi. rendunnara yendla varaku guwam japan aadheenamlo undi. ee kaalamlo guvamiyanulapai atyaachaaraalu, talalu narakeyadam, streela pai balatkaaraalu chesaru. yuvakulatho nirbandhita shrama cheyunchukune vaaru. america guwam nu juulai 21, 1944loo tirigi swaadheena parachukundi. 1960 nunchi guwam toorism, america sainika sthaavaraala valla praamukhyaanni andukundi.
prastutam america uttara koria madhya pachigaddi veste bhaggumantundi. ee rendu deshaalu yuddaaniki kaalu duvvutunnaayi.