కొప్పళ జిల్లా - tewiki
Koppal, Gangavati, Yalburga, Kushtagi
7,190 km2 (2 sq mi)
11,96,089
కర్ణాటక రాష్ట్ర 30 జిల్లాలలో కొప్పళ జిల్లా ఒకటి. కొప్పళ (కోపనగర) పట్టణం జిల్లాకేంద్రంగా ఉంది. ప్రపంచ సంప్రదాయకేంద్రంగా గుర్తించబడిన హంపీ నగరం కొప్పళ పట్టణానికి 38కి.మీ దూరంలో ఉంది. జిల్లాలోని ఆనెగొంది కూడా ప్రఖ్యాత పర్యాటక కేంద్రంగా గుర్తించబడుతుంది.
2 కొప్పల్ జిల్లాలో పట్టణాలు
5.1 ది మహదేవ ఆలయం
5.2 కుకునూర్
6 బాలక్రిష్ణహరి చపేకర్
కొప్పల్ జిల్లా కేంద్రం పురాతన కోపనగరం జైనులకు పవిత్రనగరంగా గుర్తించబడుతుంది. పాల్కిగుండు , గవిమథ్, కొప్పల్ పురాణాలలో వర్ణించిన ఇంద్రకీలాద్రి అని భావిస్తున్నారు. ఇక్కడ పురాతనమైన " మాలె మల్లీశ్వర " ఆలయం ఉంది. పాలకిగుండు , గవినాథ్ వద్ద రెండు శిలాశాసనాలు ఉన్నాయి. పశ్చిమ చాళుఖ్య సామ్రాజ్యానికి సామంతరాజ్యమైన షిలహరా రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉంది. శివాజి పాలనాకాలంలో 8 రెవెన్యూ విభాగాలలో కొప్పళ నగరం ఒకటి. [1] 1858లో భారతదేశ మొదటి స్వాతంత్ర్యసమరంలో ముందర్గి భీమారావు , హమ్మిజ్ కెంచనగౌడా ఇక్కడ ప్రాణత్యాగం చేసారు. లక్కకళాఖాండాలకు ప్రసిద్ధిగాంచిన కింహల్ కొల్లల్ పట్టణానికి 12 కి.మీ దూరంలో ఉంది.
కొప్పల్ జిల్లాలో పట్టణాలు
కనకగిరి
కరతగి
కొప్పళ్
కుక్నూర్
కుష్తగి (కుష్ఠగి)
మునీరాబాద్
యెలబుర్గ
భగ్యనగర్
తవరగెర
హనుమసాగర్
కిన్నాల్
మంగలురు
చల్లుర్
ఈ జిల్లా 7,190 కిమీ² విస్తీర్ణంలో ఉంది, 1,196,089 జనాభాను కలిగి ఉంది, ఇది 2001 నాటికి 16.58% పట్టణవాసులు. రాయచూర్ జిల్లా విడిపోయిన తరువాత కొప్పల్ జిల్లా ఏర్పడింది.
కొప్పళ్ జిల్లాలో నాలుగు తాలూకాలు ఉన్నవి -
కొప్పళ్.
గంగావతి.
యలబుర్గా
కుష్టగి
2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం కొప్పల్ జిల్లా జనాభా 1,391,292, ఇది స్వాజిలాండ్ దేశానికి లేదా యుఎస్ రాష్ట్రమైన హవాయికి సమానం. ఇది భారతదేశంలో 350 వ ర్యాంకును ఇస్తుంది (మొత్తం 640 లో). జిల్లాలో జనాభా సాంద్రత చదరపు కిలోమీటరుకు 250 మంది (650 / చదరపు మైళ్ళు). 2001-2011 దశాబ్దంలో దాని జనాభా వృద్ధి రేటు 16.32%. కొప్పల్‌లో ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు 983 మంది స్త్రీలు, అక్షరాస్యత 67.28%.
కొప్పల్ జిల్లాలోని ఇటాగి వద్ద మహాదేవ ఆలయం, క్రీ.శ 1112, నగరా సూపర్ స్ట్రక్చర్‌తో కర్ణాట-ద్రవిడ ఉచ్చారణకు ఉదాహరణ
పశ్చిమ చాళుఖ్య కాలానికి చెందిన నిర్మాణాలలో.[2] ఇతగి వద్ద ఉన్న " మహదేవ ఆలయం " ఒకటి.
ది మహదేవ ఆలయం
1112 CE, కొప్పల్ జిల్లా ఇటగిలోని మహాదేవ ఆలయంలో ఓపెన్ మంటప (హాల్)
మహాదేవ ఆలయంలో మూర్తి శిల్పం
ఇతగి వద్ద మహాదేవ ఆలయంలోని ప్రధానదైవం శివుడు. చాళుఖ్యులు నిర్మించిన బృహత్తరమైన ఆలయాలలో ఇది ఒకటి. ఇది అతిప్రాముఖ్యమైన ఆలయంగా గుర్తించబడుతూ ఉంది. శిలాక్షరాలు ఈ ఆలయాన్ని ఆయయాల చక్రవర్తిగా అభివర్ణిస్తున్నాయి.[3] ప్రధాన ఆలయంలో లింగరూపంలో ఉన్న శివుడు ప్రతిష్ఠించబడి ఉన్నాడు. ప్రధాన ఆలయం చుట్టూ ఉన్న ఉపాలయాలలో కూడా లింగప్రతిష్ఠ్జ చేయబడి ఉంది. ఈ ఆలయం 1112 లో చాళుఖ్యుల సేనాపతి చేత నిర్మించబడింది. ఆలయ ప్రాంగణంలో చాళుఖ్యుల సేనాపతి తల్లితండ్రులైన మూర్తినారాయణ , చంద్రకేశ్వరిలకు ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. .[4] హవేరి, సావనూర్, బైయాద్గి, మోటెబెన్నూర్ , హంగల్ భూభాగంలో సోప్‌స్టోన్ విస్తారంగా లభిస్తుంది. ఆలయనిర్మాణానికి బాదామి చాళుక్యులు ఉపయోగించే గొప్ప ప్రాచీనమైనది ఇసుకరాయి బిల్డింగ్ బ్లాక్స్ , చిన్న సోప్‌ స్టోన్ బ్లాక్లను ఉపయోగించారు.[5] ఈ మూలపదార్ధాలను ఉపయోగించి నిర్మించిన మొదటి ఆలయం దార్వాడ జిల్లాలో అన్నిగేరి వద్ద ఉన్న అమర్తేశ్వరాలయం. ఈ ఆలయం క్రీ.శ 1050లో నిర్మించబడింది. ఇతగి వద్ద మహాదేవ ఆలయం వంటి పలు ఆలయాలకు ఈ ఆలయం నమూనాగా ఉంది.[6] 11వ శతాబ్దం నుండి ఆలయాల నిర్మాణం అధికం అయింది. 12 వ శతాబ్దంలో కూడా ఆలయనిర్మాణ సంప్రదాయం అధికం అయింది. ఇందుకు ఇతగి వద్ద మహాదేవ ఆలయం , హవేరి వద్ద ఉన్న శిద్ధేశ్వర ఆలయం ఉదాహరణగా నిలిచాయి. అన్నెగేరి వద్ద ఉన్న అమర్తేశ్వర ఆలయంలా ఉన్నప్పటికీ మహాదేవఆలయ అలంకరణలలో కొన్ని మార్పులు ఉన్నాయి. సాలా పైకప్పు అద్భుతమైన నిర్మాణ వైభవం కలిగి ఉంది. ఆలయ ఆవరణలో పిలాస్టర్ సూక్ష్మరూప నిర్మాణం (మినియేచర్) ఉంది.[7]
కర్ణాటకలోని కుక్నూర్ లోని నవలింగ ఆలయంలో 9 వ శతాబ్దపు కన్నడ శాసనం
రెండు ఆలయాల నిర్మాణ కాలవ్యవధి 50 సంవత్సరాలు. మహాదేవ ఆలయంలో దృఢమైన నమూనాలు , అలంకరణలు కనిపిస్తుంటాయి. 11వశతాబ్ధానికి విలాసవంతమైన శిల్పాల స్థానంలో కొన్ని కొత్త శిల్పాలు చోటుచేసుకున్నాయి.[8]
కుకునూర్
కామతకలో అతి ప్రఖ్యాతి గాంచిన కాశివిశ్వనాథ ఆలయం [9] , పట్టడకల్ వద్ద ఉన్న జైన్ నారాయణ ఆలయం రెండూ యునెస్కో వారసత్వ సంపదగా గుర్తించింది.[10] ఇతర ఆలయాలలో కొన్నూరు వద్ద ఉన్న పరమేశ్వర ఆలయం, సవాడి వద్ద ఉన్న బ్రహ్మదేవుని ఆలయం, అయిహోల్ వద్ద ఉన్న సెత్తవ్వ, కొంటిగుడి, జదరగుడి , అంబిగెరగుడి మొదలైనవి ప్రధానమైనవి. రాన్ వద్ద ఉన్న మల్లికార్జునాలయం, హులి వద్ద ఉన్న అంధకేశ్వరాలయం, సోగల్ వద్ద ఉన్న సోమేశ్వరాలయం, లోకపురా వద్ద ఉన్న లోకేశ్వరాలయం, కుక్నూర్ వద్ద ఉన్న నవలింగ ఆలయం, సందూర్ వద్ద ఉన్న కుమారస్వామి ఆలయం, గుల్బర్గలో ఉన్న షిరివాల్ ఆలయాలు కల్యాణి చాళుఖులచేత అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. ఈ ఆలయాల గురించిన పురాతత్వపరిశోధనలు ఈ ఆలయాలు పలుభాషలకు చెందిన వారిచే అభివృద్ధిచేయబడ్డాయని తెలియజేస్తున్నాయి. వీటిలో ( హొయశిల చెందిన బేలూరుకు , హళిబీడు ఆలయాలు ఉన్నాయి.[11] దక్కన్ పీఠభూమిలో రూపుదిద్దుకున్న ఈ ఆలయాలు అత్యున్నత భారతీయ సాంస్కృతిక సంపన్నతకు చిహ్నాలుగా ఉన్నాయి. [12]
బాలక్రిష్ణహరి చపేకర్
కొప్పల్ జిల్లా ఇటాగి వద్ద మహాదేవ ఆలయంలో గృహ పైకప్పు
1897లో బాలకృష్ణ హరి చపేకర్ (చపేకర్ సోదరులలో ఒకరు)కు ర్యాండ్ కాల్చివేతలో సంబంధం ఉన్నకారణంగా పూనాలో ఖైదుచేయబడ్డాడు. [13] మిస్టర్. స్టెఫెంసన్ చేత రాయచూరులో ఖైదుచేయబడ్డాడు. ఈ ఖైదు కొరకు బాంబే ప్రభుత్వం నుండి హెరాబాద్ పోలీస్ అవార్డును అందుకున్నది. ఈ సందర్భంలో బాలకృష్ణహరి చపేకర్ కొప్పల్ , గంగావతి కొండల మధ్య (అది అప్పుడు రాయచూరు జిల్లాలో ఉన్నాయి) దాదాపు ఆరు మాసాల కాలం అఙాతవాసం చేసాడు. ఈ సంఘటనలో బాలకృష్ణహరి చపేకర్ ప్రజలసానుభూతిని చూరగొన్నాడు. ఆయన ఆచూకీ కొరకు బాంబే ప్రొవింస్‌కు తరఫున హైదరాబాదు పోలీస్ తీవ్రమైన విచారణ సాగించింది. ఖైదు తరువాత బాలకృష్ణహరి చపేకర్ ఆచూకీ తెలియజేసిన వారి పేర్లు హైదరాబాదు పోలీస్ చేత రహస్యంగా ఉంచబడ్డాయి. ఈ సంఘటన తరువాత బాలకృష్ణహరి చపేకర్ పట్ల ప్రజలకు సానుభూతి అధికరించించింది. తరువాత అచూకీ తెలియజేసినవారు భయభ్రాంతులకు గురయ్యారు. 1898లో జరిగిన ఈ సంఘటన తరువాత మరాఠీప్రజల స్వాతంత్ర్య పోరాటం వెలుగులోకి వచ్చింది.
కొప్పల్ (పార్లమెంటు నియోజకవర్గం)
↑ Chitnis, Krishnaji Nageshrao (1994). Glimpses of Maratha socio-economic history. New Delhi: Atlantic Publishers & Distributors. p. 155. ISBN 81-7156-347-3. Retrieved 2010-12-14. Cite has empty unknown parameter: |coauthors= (help)
↑ Western Chalukya architecture
↑ Kamath (2001),pp 117–118
↑ Rao, Kishan (2002-06-10). "Emperor of Temples' crying for attention". The Hindu. Archived from the original on 2007-11-28. Retrieved 2007-11-09.
↑ Cousens (1926), p 18
↑ Foekema (2003), p 49
↑ Foekema (2003), p 57
↑ Foekema (2003), p 56
↑ Rashtrakutas
↑ Vijapur, Raju S. "Reclaiming past glory". Deccan Herald. Spectrum. Archived from the original on 2011-10-07. Retrieved 2007-02-27.
↑ Sundara and Rajashekar, Arthikaje, Mangalore. "Society, Religion and Economic condition in the period of Rashtrakutas". 1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc. Retrieved 2006-12-20.
↑ Hardy, Adam. "Indian Temple Architecture: Form and Transformation, the Karnata Dravida Tradition, 7th to 13th Centuries". Artibus Asiae, Vol. 58, No. 3/4 (1999), pp. 358-362. JSTOR. Retrieved 2007-11-28.
↑ "THE REVOLUTIONARIES: CHAPEKAR BROTHERS" (PDF). Maharashtra Government Publication. Retrieved July 8, 2009. External link in |publisher= (help)
↑ "Nanded District Gazetteer". Maharashtra Government Publication. Retrieved July 8, 2009. External link in |publisher= (help)
koppala jilla - tewiki
Koppal, Gangavati, Yalburga, Kushtagi
7,190 km2 (2 sq mi)
11,96,089
karnaataka rashtra 30 jillaalalo koppala jilla okati. koppala (kopanagara) pattanam jillakendramga undi. prapancha sampradaayakendramgaa gurtinchabadina hampi nagaram koppala pattanaaniki 38ki.mee dooramlo undi. jillaalooni aanegondi kuudaa prakhyaata paryaataka kendramgaa gurtinchabadutundi.
2 koppal jillaalo pattanaalu
5.1 dhi mahadeva aalayam
5.2 kukunur
6 balakrishnahari chapekar
koppal jilla kendram puraatana kopanagaram jainulaku pavitranagaramgaa gurtinchabadutundi. palkigundu , gavimath, koppal puraanaalalo varninchina indrakeelaadri ani bhaavistunnaaru. ikkada puraatanamaina " male malliswara " aalayam undi. palakigundu , gavinath vadda rendu silaasaasanaalu unnaayi. paschima chalukhya saamraajyaaniki saamantaraajyamaina shilahara raajyaaniki rajadhaniga undi. shivaji paalanaakaalamlo 8 revenue vibhaagaalalo koppala nagaram okati. [1] 1858loo bharatadesa modati swaatantryasamaramlo mundargi bhimarao , hammiz kenchanagouda ikkada praanatyaagam chesaru. lakkakalaakhaandaalaku prasiddhigaanchina kimhal kollal pattanaaniki 12 ki.mee dooramlo undi.
koppal jillaalo pattanaalu
kanakagiri
karatagi
koppal
kuknur
kushtagi (kushtagi)
munirabad
yelaburga
bhagyanagar
tavaragera
hanumasagar
kinnal
mangaluru
challur
ee jilla 7,190 kimi vistiirnamlo undi, 1,196,089 janabhanu kaligi undi, idhi 2001 naatiki 16.58u pattanavaasulu. rayachur jilla vidipoyina taruvaata koppal jilla erpadindi.
koppal jillaalo naalugu taaluukaalu unnavi -
koppal.
gangavati.
yalaburga
kushtagi
2011 janabha lekkala prakaaram koppal jilla janabha 1,391,292, idhi swajiland deshaniki leda us rashtramaina havaayiki samanam. idhi bhaaratadesamlo 350 va ryaankunu istundi (mottam 640 loo). jillaalo janabha saandrata chadarapu kilometeruku 250 mandi (650 / chadarapu maillu). 2001-2011 dasaabdamlo daani janabha vruddhi retu 16.32u. koppalle prati 1000 mandi purushulaku 983 mandi streelu, aksharaasyata 67.28u.
koppal jillaalooni itaagi vadda mahadeva aalayam, cree.sha 1112, nagara super strakcharetho karnata-dravida uchchaanaka udaaharana
paschima chalukhya kaalaaniki chendina nirmaanaalalo.[2] itagi vadda unna " mahadeva aalayam " okati.
dhi mahadeva aalayam
1112 CE, koppal jilla itagilooni mahadeva aalayamlo open mantapa (hal)
mahadeva aalayamlo muurti shilpam
itagi vadda mahadeva aalayamlooni pradhaanadaivam shivudu. chaalukhyulu nirminchina bruhattaramaina aalayaalalo idhi okati. idhi atipraamukhyamaina aalayamgaa gurtinchabadutuu undi. silaaksharaalu ee aalayaanni aayayaala chakravartigaa abhivarnistunnaayi.[3] pradhaana aalayamlo lingaroopamlo unna shivudu pratishtinchabadi unnaadu. pradhaana aalayam chuttu unna upaalayaalalo kuudaa lingapratishtaj cheyabadi undi. ee aalayam 1112 loo chaalukhyula senapati chetha nirminchabadindi. aalaya praamganamlo chaalukhyula senapati tallitandrulaina muurtinaaraayana , chandrakeshwarilaku upaalayaalu unnaayi. .[4] haveri, savanur, baiyadgi, motebennur , hangal bhuubhaagamloo sopestone vistaaramgaa labhistundi. aalayanirmaanaaniki badami chaalukyulu upayoginche goppa praacheenamainadi isukarai bilding blacks , chinna sope stone blaaklanu upayoginchaaru.[5] ee moolapadaardhaalanu upayoginchi nirminchina modati aalayam darwada jillaalo annigeri vadda unna amarteshwaralayam. ee aalayam cree.sha 1050loo nirminchabadindi. itagi vadda mahadeva aalayam vanti palu aalayaalaku ee aalayam namuunaagaa undi.[6] 11va sataabdam nundi aalayaala nirmaanam adhikam ayindi. 12 va sataabdamlo kuudaa aalayanirmaana sampradaayam adhikam ayindi. induku itagi vadda mahadeva aalayam , haveri vadda unna siddheshwara aalayam udaaharanagaa nilichaayi. annegeri vadda unna amarteshwara alayamla unnappatikii mahadeavalaya alankaranalalo konni maarpulu unnaayi. sala paikappu adbhutamaina nirmaana vaibhavam kaligi undi. aalaya aavaranalo pilaster suukshmaroopa nirmaanam (miniatur) undi.[7]
karnaatakalooni kuknur loni navalinga aalayamlo 9 va sataabdapu kannada saasanam
rendu aalayaala nirmaana kaalavyavadhi 50 samvatsaraalu. mahadeva aalayamlo drudamaina namuunaalu , alankaranalu kanipistuntaayi. 11vasataabdhaaniki vilaasavantamaina shilpala sthaanamlo konni kotta shilpaalu chotuchesukunnayi.[8]
kukunur
kaamatakalo athi prakhyaati gaanchina kaasivisvanaatha aalayam [9] , pattadakal vadda unna jain narayana aalayam rendoo unesco vaarasatva sampadagaa gurtinchindi.[10] itara aalayaalalo konnuru vadda unna parameshwara aalayam, sawadi vadda unna brahmadevuni aalayam, aihol vadda unna settavva, kontigudi, jadaragudi , ambigeragudi modalainavi pradhaanamainavi. ran vadda unna mallikaarjunaalayam, huli vadda unna andhakeshwaraalayam, sogal vadda unna someshwaralayam, lokapura vadda unna lokeshwaralayam, kuknur vadda unna navalinga aalayam, sandoor vadda unna kumaraswamy aalayam, gulbargalo unna shiriwal aalayaalu kalyani chalukhulacheta abhivruddhi cheyabaddayi. ee aalayaala gurinchina puraatatvaparisodhanalu ee aalayaalu palubhaashalaku chendina vaariche abhivruddhicheyabaddayana teliyajestunnaayi. veetilo ( hoyasila chendina beluruku , halibeedu aalayaalu unnaayi.[11] dakkan peethabhoomilo roopudiddukunna ee aalayaalu atyunnata bhaarateeya saamskrutika sampannataku chihnaluga unnaayi. [12]
balakrishnahari chapekar
koppal jilla itaagi vadda mahadeva aalayamlo gruha paikappu
1897loo balakrishna hari chapekar (chapekar sodarulalo okaru)ku rand kaalchivetalo sambandham unnakaaranamgaa poonaalo khaiducheyabaddadu. [13] mister. stefemson chetha rayachurulo khaiducheyabaddadu. ee khaidu koraku bambe prabhutvam nundi herabad polies avaardunu andukunnadi. ee sandarbhamlo balakrishnahari chapekar koppal , gangavati kondala madhya (adhi appudu rayachuru jillaalo unnaayi) daadaapu aaru masala kaalam agtavasam chesadu. ee sanghatanalo balakrishnahari chapekar prajalasaanubhootini chuuragonnaadu. aayana aachuki koraku bambe provimseaku tarafuna haidaraabaadu polies teevramaina vichaarana saaginchindi. khaidu taruvaata balakrishnahari chapekar aachuki teliyajesina vaari paerlu haidaraabaadu polies chetha rahasyamgaa unchabaddaayi. ee sanghatana taruvaata balakrishnahari chapekar patla prajalaku saanubhooti adhikarinchinchindi. taruvaata achuki teliyajesinavaaru bhayabhraantulaku gurayyaru. 1898loo jarigina ee sanghatana taruvaata maratiprajala swaatantrya poratam veluguloki vachindi.
koppal (paarlamentu niyojakavargam)
u Chitnis, Krishnaji Nageshrao (1994). Glimpses of Maratha socio-economic history. New Delhi: Atlantic Publishers & Distributors. p. 155. ISBN 81-7156-347-3. Retrieved 2010-12-14. Cite has empty unknown parameter: |coauthors= (help)
u Western Chalukya architecture
u Kamath (2001),pp 117–118
u Rao, Kishan (2002-06-10). "Emperor of Temples' crying for attention". The Hindu. Archived from the original on 2007-11-28. Retrieved 2007-11-09.
u Cousens (1926), p 18
u Foekema (2003), p 49
u Foekema (2003), p 57
u Foekema (2003), p 56
u Rashtrakutas
u Vijapur, Raju S. "Reclaiming past glory". Deccan Herald. Spectrum. Archived from the original on 2011-10-07. Retrieved 2007-02-27.
u Sundara and Rajashekar, Arthikaje, Mangalore. "Society, Religion and Economic condition in the period of Rashtrakutas". 1998–2000 OurKarnataka.Com, Inc. Retrieved 2006-12-20.
u Hardy, Adam. "Indian Temple Architecture: Form and Transformation, the Karnata Dravida Tradition, 7th to 13th Centuries". Artibus Asiae, Vol. 58, No. 3/4 (1999), pp. 358-362. JSTOR. Retrieved 2007-11-28.
u "THE REVOLUTIONARIES: CHAPEKAR BROTHERS" (PDF). Maharashtra Government Publication. Retrieved July 8, 2009. External link in |publisher= (help)
u "Nanded District Gazetteer". Maharashtra Government Publication. Retrieved July 8, 2009. External link in |publisher= (help)