జీవులకు పరిసరాలకు మధ్యన ఉండే సంపూర్ణ సంబంధ వ్యూహనము- జీవావరణ శాస్త్రము (Ecology). గ్రీకు భాషలో oikos అనగా ఇల్లు లేదా ఆవాసం logy అనగా శాస్త్రం లేదా అధ్యయనం అని అర్ధం. వృక్షజాతి, జంతుజాతి, మానవులు, సూక్ష్మజీవుల గురించి, అవి నివసించే ఆవాసాలు - భూమి, గాలి, మంచినీటి, సాగర జీవావరణ వ్యవస్థలు - వాటిలో శక్తి ప్రసరణ, పదార్థ వలయాలు, సజీవ, నిర్జీవ పదార్థాల మధ్య ఉండే పరస్పర చర్య మొదలైనవన్నీ ఈ శాస్త్ర పరిధిలోకి వస్తాయి. కొంతకాలం క్రితం వరకు దీనిని 'పరిసర జీవశాస్త్రం '(Environmental Biology) గా పరిగణించేవారు.
ఒక జీవావరణ వ్యవస్థలో నివసించే అన్ని జీవులను "జీవకారకాలు" అంటారు. ఈ జీవులు ఉపయోగించే, నిలువచేసే లేదా విడుదల చేసే పద్ధతులను బట్టి ఇవి మూడు పోషణ స్థాయిలలో, ఆహార స్థాయిలో విభజించబడ్డాయి.
జీవావరణ వ్యవస్థ పనిచేయడానికి కావలసిన ప్రధాన శక్తికి మూలాధారం సూర్యుడు. ఆకుపచ్చని మొక్కలు, వృక్ష ప్లవకాలు సూర్యుని నుంచి వచ్చే కాంతిని ఉపయోగించి రసాయన శక్తిగా మారుస్తాయి. ఇవి కిరణజన్య సంయోగక్రియ ద్వారా కాంతిలోని వికరణ శక్తిని, కార్బన్ డయాక్సైడ్, నీరు, ఖనిజ పదార్థాలను వాడుకొని పిండిపదార్థాలు తయారుచేస్తాయి. అందువల్ల వీనిని ఉత్పత్తిదారులు లేదా స్వయం పోషకాలు అంటారు. మొక్కలు శక్తిని నిలువ ఉంచిన వాటి భాగాలు జంతువుల (శాకాహారులు), ఆహారానికి, శక్తికి మూలాధారాలు. అందువల్ల ఉత్పత్తిదారులు ఆహారగొలుసు (Food chain) లో మొదటి పోషణ స్థాయిలో ఉన్నాయి.
జంతువులు ఆహారం కోసం ప్రత్యక్షంగా గాని లేదా పరోక్షంగా గాని ఉత్పత్తిదారులపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అందువల్ల వీటిని వినియోగదారులు అంటారు. వినియోగదారుల వివిధ పోషణ స్థాయిని బట్టి ఇవి ప్రాథమిక, ద్వితీయ, తృతీయ వినియోగదారులుగా విభజించబడ్డాయి.
ప్రాథమిక వినియోగదారులు: స్వయంపోషకాలను ప్రత్యక్షంగా తినే జంతువులు ప్రాథమిక వినియోగదారులు లేదా మొదటి తరగతి వినియోగదారులు. వీటిని శాకాహారులు అని కూడా అంటారు. భౌమ జంతువులైన ఆవులు, జింకలు, కుందేళ్ళు, మిడుతలు మొదలైనవి, జలవాతావరణంలోని ప్రోటోజోవన్లు, క్రస్టేషియన్లు, మొలస్కా జీవులు శాకాహారులు. సూక్ష్మజీవులైన జంతు ప్లవకాలు కూడా ప్రాథమిక వినియోగదారులే. ప్రాథమిక వినియోగదారులు పర్యావరణ వ్యవస్థలో రెండవ స్థాయిలో ఉంటాయి.
ద్వితీయ వినియోగదారులు : ప్రాథమిక వినియోగదారులను తినే జంతువులు ద్వితీయ వినియోగదారులు లేదా ప్రాథమిక మాంసాహారులు. ఇవి తృతీయ పోషణ స్థాయిని ఆక్రమిస్తాయి. కప్పలు, కుక్కలు, నక్కలు, తోడేళ్ళు, చేపలు మొదలైనవి వీటికి ఉదాహరణలు.
తృతీయ వినియోగదారులు : ద్వితీయ వినియోగదారులను భుజించే జంతువులు తృతీయ వినియోగదారులు లేదా ద్వితీయ మాంసాహారులు. ఉదాహరణ: గద్దలు, డేగలు, సింహాలు, పులులు, కొన్ని పెద్ద చేపలు.
జీవుల వ్యర్థ పదార్థాలు, చనిపోయిన జీవుల కళేబరాలు ఇతర జీవులకు శక్తిగా, పోషక పదార్థాలుగా ఉపయోగపడతాయి. ఇవి జీవావరణలో కోల్పోవు. ఇటువంటి జీవులు విచ్ఛిన్నకారులు. ముఖ్యంగా సూక్ష్మజీవులైన బాక్టీరియాలు, శిలీంద్రాలు. వీటిని సూక్ష్మ వినియోగదారులు లేదా పూతికాహారులు అంటారు. జీవావరణ వ్యవస్థలో విచ్ఛిన్నకారులు ముఖ్య పాత్రను పోషిస్తాయి. మృతదేహాల క్లిష్టమైన పదార్థాలను ఇవి సరళ రసాయన పదార్థాలుగా మారుస్తాయి. ఈ విధంగా వీటిని తిరిగి ఉత్పత్తిదారులకు అందేటట్లు చేస్తాయి. విచ్ఛిన్నకారులు లేకపోతే స్వయంపోషకాలు జీవించలేవు.
హిమాలయాలలో ఉన్న నేపాలు రాజ్యము, 2006 నేపాలు ప్రజస్వామ్య ఉద్యమము|2006 నేపాలు ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమానికి పూర్వం ప్రపంచంలోని ఏకైక హిందూ రాజ్యము. ఇది దక్షిణ ఆసియాలో చైనా, టిబెట్, భారతదేశాల సరిహద్దులతో ఉంది. ఇది ఒక భూపరివేష్టిత దేశం (లాండ్‌లాక్)
నేపాలకు వెయ్యి సంవత్సరాల పెద్ద చరిత్ర ఉంది. కిరాంత్ లేదా కిరాతి అనేది 7వ లేక 8వ శతాబ్దములలో తూర్పు నుండి వలస వచ్చిన మరియు చరిత్రకారులకు తెలిసిన మొదటి తెగ. గౌతమ బుద్ధుడు క్రీస్తు పూర్వము 563లో నేపాల్‌లోనే జన్మించాడు. క్రీస్తు పూర్వం 2వ శతాబ్దంలో అశోకుడు కూడా ఉత్తర భారతదేశంతో బాటు ఇప్పటి నేపాల లోని దక్షిణ ప్రాంతాలను (హిమాలయ పర్వత ప్రాంతాలు అశోకుని సామ్రాజ్యంలో లేవు) పరిపాలించాడు. అశోకుడు రుమ్మినిదేవి అను ప్రాంతమున ఒక స్తంభమును నెలకొల్పినాడు మరియు స్యయంభూనాధ్ అనుచోట కొండకు పడమటి భాగమున కొన్ని బౌద్ధ కట్టడములను కట్టించినట్లు చెప్పబడుచుండెను. అంతేకాక అశోకుడు తన కుమార్తె అయిన చారుమతిని దేవపటాణ్ అను ప్రాంతమున నివసించు సుక్ష్యత్రియుడు అగు ఒక బౌద్ధ భర్మధీక్షాపరాయణుడికిచ్చి వివాహము చేసినట్లు కొందరు చరిత్రకారులు చెప్పుచున్నారు. అశొకుని అనంతరము మగధ సామ్రాజ్యము విచ్ఛిన్నమయిపోయింది. ఇతర దేశములతోపాటు నెపాళదేశము కూడా సామ్రాజ్యంతర్భాగమున నుండుటను విరమించుకొనెను. ఈవిశెషము జరిగిన పిమ్మట చాలాకాలము వరకు అంతగ నేపాళ దేశపు చరిత్ర మెవారికీ తెలియకుండెడిది.కాని క్ర్రీస్తు వెనుక 340 సంవత్సర ప్రాంతమందు గుప్తవంశీయుడు, భారతసామ్రాజ్యాధిపతి అగు సముద్రగుప్తుడు నేపాళ దేశమును తాను జయించిన దేశముల పట్టీలో పేర్కొనెను. ఇదియే అలహాబద్ స్తంభ శాసనమందీ పట్టీకలదు. క్రీస్తు శకం 200 నాటికి బౌద్ధ సామ్రాజ్యాన్ని హిందువులు అంతమొందించి, లిచ్ఛవి వంశ పరిపాలనను ప్రారంభించారు.
నేపాళ దేశమున నాగవాసము (Now Called Lake Table Land) అనుపేరుగల గొప్ప సరోవరము నుండెనట, ఇది మిక్కిలి లోతుకలదై అసంఖ్యాకముగ నీటి పక్షులతో మనోహరముగ ఆవృతమై యొప్పుచుండెను. ఈ సరోవరమున కర్కోటకుడగు 'నాగరాజూ పరిపాలించుచుండెను. ఆకాలములో నాగసరోవరములో ఒక్క తామరమొక్క అయినా మొలవకుండెడిదట. ఇట్లుండగా అంతకు చాలాకాలము క్రిందట విందుమతీ నగరమునుండి విపస్య బుద్ధుడు ఈసరోవరమునకు వచ్చినప్పుడు అతడొక తామర మొక్క మంత్రించి ఈసరోవరమున పారవైచి "ఈతామర పుష్పించిననాడు స్యంభువుడగు బుద్దభగవానుడు జ్యోతివలె భక్తులకు కనపడునని" చెప్పి వెడిలిపోయినాడట. ఈ కారణముచేతనే స్యయంభూనాధ్, బోద్ద్ నాధ్ దేవాలయములందు జ్యోతి ఎల్లప్పుడు వెలుగుచూనే ఉండును. అటుపిమ్మట శిఖిబుద్ధుడు నాగవాసమందు నిర్వాణము పొందెను. ఆతరువాత విశ్వభూబుద్ధుడు, బోధిసత్వుడు నాగవాసములో తప్పస్సు నొనర్చారు. ఈ బోధిసత్వుడినే కొందరు "మంజుశ్రీ" అని పిలిచెదరు. ఈ మంజుశ్రీ అను నాతడు కొందరు చైనా దేశము వాడని, మరికొందరు ఆంధ్రుడని మరికొందరు చెప్పుచున్నారు.
900వ సంవత్సరంలో లిచ్ఛవి వంశాన్ని పారద్రోలి ఠాకూర్లు, వారిని పారద్రోలి మల్లులు పరిపాలనకు వచ్చారు. వాళ్ళే 18వ శతాబ్దం వరకూ పాలించారు. 1768 లో పృథ్వి నారాయణ్ షా అనే గూర్ఖా రాజు ఖాట్మండును ఆక్రమించుకున్నాడు. 1814లో నేపాలు ఇంగ్లీషు వారితో యుద్ధం చేసింది (ది ఆంగ్లో నేపాలీస్ వార్). 1816లో సుగౌలి సంధితో ఈ యుద్ధం ముగిసింది. ఇంగ్లీషు వారికి సిక్కిం ను, దక్షిణ భాగాలను ఇచ్చివేయడంతో ఇంగ్లీషు వారు వెనుదిరిగారు. కానీ 1857లో భారతదేశంలోని సిపాయిల తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో ఇంగ్లీషు వారికి సహాయపడినందుకు గాను ఇంగ్లీషువారు దక్షిణ ప్రాంతాలను తిరిగి ఇచ్చివేశారు.
షా వంశాన్ని 1846లో జంగ్ బహద్దూర్ రాణా అంతమొందించి దేశ పరిపాలనను తన చేతిలోకి తీసుకున్నాడు. దీనికోసం అతడు దాదాపు కొన్ని వందల మంది రాకుమారులను, తెగల నాయకులను అంతమొందించాడు (దాన్నే కోట్ ఊచకోత అంటారు). 1948వ సంవత్సరము వరకూ రాణాలు వారసత్వ ప్రధాన మంత్రులుగా నేపాలను పరిపాలించారు. భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన వెంటనే త్రిభువన్ అనే క్రొత్త రాజు నేపాలు పాలనకు రావడానికి భారతదేశం సహాయపడింది. నేపాలీ కాంగ్రెసు పార్టీ ఏర్పడడానికి కూడా సహాయపడింది. రాజు త్రిభువన్ కుమారుడైన రాజు మహేంద్ర ప్రజాస్వామ్య ప్రయోగాన్ని, పార్లమెంటును రద్దు చేసి, పార్టీలు లేని పంచాయితీ పద్ధతి ద్వారా నేపాలును పరిపాలించాడు. అతని కుమారుడు బీరేంద్ర సింహాసనాన్ని అధిరోహించాడు. అతను కూడా 1989 వరకూ పంచాయితీ పద్ధతినే అనుసరించాడు. కాని ప్రజల ఆందోళన తర్వాత బలవంతంగా రాజ్యాంగ మార్పులను ఆమోదించాడు. 1991 మే నెలలో దాదాపు యాభై సంవత్సరాల తరువాత నేపాలలో ఎన్నికలు జరిగాయి. నేపాలీ కాంగ్రెస్ పార్టీ, కమ్మూనిస్టు పార్టీలకు ఎక్కువ ఓట్లు దక్కాయి. ఏ పార్టీ కూడా రెండు సంవత్సరాల కన్నా ఎక్కువ కాలం పరిపాలించలేక పోయింది. అందుకు కారణంగా ప్రజోపయోగ కార్యక్రమాలలో మార్పు లేకపోవటం, అవినీతి రోగం లాగా మారటాన్ని చూపిస్తారు.
ఫిబ్రవరి 1996 లో మావోయిస్టు పార్టీ ప్రజాస్వామ్యాన్ని మార్చి, సామ్యవాదాన్ని స్థాపించడం కోసం విప్లవాత్మక ధోరణిని ఎంచుకొని ప్రజా యుద్ధాన్ని ప్రారంభించింది. అదే ఆ తర్వాత అంతర్యుద్ధంగా మారి 10 వేల మంది మరణానికి దారితీసింది.
నేపాలు ప్రభుత్వ రికార్డుల ప్రకారం 2001, జూన్ 1 నాడు సింహాసన వారసుడు దీపేంద్ర తన ప్రేమను ఒప్పుకోలేదని రాజభవనంలో రాజు బీరేంద్రను, రాణి ఐశ్వర్యను, తమ్ముడిని, చెల్లెల్ని, ఇద్దరు బాబాయిలను, ముగ్గురు పినతల్లులనూ కాల్చి చంపేశాడు. తర్వాత తనూ కాల్చుకొని ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. అతడు కోమాలో ఉన్నా, సాంప్రదాయం ప్రకారం అతడిని వైద్యశాల పడక పైనే రాజుగా ప్రకటించారు. అతడు మూడు రోజుల తరువాత మరణించాడు.
అతని మరణం తరువాత బీరేంద్ర తమ్ముడు అయిన జ్ఞానేంద్రను జూన్ 4న రాజుగా ప్రకటించారు. వెంటనే అతను రాజ్యంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించి ప్రభుత్వాన్ని రద్దు చేశాడు. మావోయిస్టులతో యుద్ధానికి నేపాలు సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించాడు.
నేపాలును మొత్తం 14 ప్రాంతీయ విభాగాలుగా విభజించారు. భాగమతి, భేరి, ధావలగిరి, గండకి, జానక్ పూర్, కర్నలి, కోషి, లుంబిని, మహాకాళి, మేచి, నారాయణి, రప్తి, సగర్మత, సేతి
భారత్ మరియు చైనా మధ్యలో భౌగోళికముగా నేపాల్ బంధింపబడి ఉంది. మొత్తం 1,47,181 చ.కి.మీ. వైశాల్యములో విస్తరించి ఉంది. అందులో 56,827 చ.మై. భౌగోళిక వైవిధ్యమున్నప్పటికీ, పర్వతాలతో నిండి ఉంది. అడ్డంగా మూడు వైవిధ్య భౌగోళిక స్వరూపాలు ఈ దేశంలో ఉన్నాయి. దక్షిణాన లోతట్టు ప్రాంతము, మధ్యన చిన్న పర్వతాలతో ఉన్న ప్రాంతము, ఉత్తరాన హిమాలయాలతో (ఎవరెస్టు, ఇతర ఎత్తైన శిఖరాలతో) కూడిన అతి ఎత్తైన ప్రాంతము (8,850 మీ లేదా 29,035 అడుగులు). మొత్తము నేపాలలో 20% భూమి మాత్రమే వ్యవసాయ యోగ్యమైనది. అడవుల కొట్టివేత కూడా ఒక ముఖ్య సమస్య.
ఈ శిఖరము ప్రపంచములోనే ఎత్తైనది. దీనిని నేపాలీలో సాగరమాత అనీ, టిబెట్ భాషలో ఖోమోలోంగ్మ అనీ పిలుస్తారు. ఇది నేపాల్-ఛైనా సరిహద్దులో ఉంది. సమున్నతమైన ఎవరెస్టు శిఖరము, హిమాలయ పర్వత సానువులతో బాటు, ప్రపంచములో 8000 మీ. దాటిన పది ఎత్తైన శిఖరాలలో ఎనిమిది నేపాలు లోనే ఉన్నాయి. ఇవి పర్యటకులకు ముఖ్య ఆకర్షణ. వీటిని ప్రకృతి వింతలుగా చెప్తారు. నేపాలలో ఐదు వాతావరణ ప్రాంతాలు ఎత్తుల వారీగా ఉన్నాయి. దక్షిణాన సమశీతోష్ణ మండలము మొదలుకొని చల్లని వాతావరణము, ఉత్తరాన అతిశీతల ప్రదేశాల వరకూ ఉన్నాయి. వర్షపాతం వివిధ ఋతువులలో ఋతుపవనాల పై ఆధారపడి వివిధ రకాలుగా ఉంటుంది. ఆ వర్షపాతమే మొత్తము సంవత్సర వర్షపాతములో 60-80% మేర ఇస్తుంది. సంవత్సరానికి తూర్పున 2500 మి.మీ., పశ్చిమాన 1000 మి.మీ., 1420 మి.మీ. ఖాట్మండు చుట్టుప్రక్కలా ఉంటుంది. కొన్ని ప్రాంతాలలో ఇది 4000 మి.మీ. దాకా, కొన్ని సార్లు 6000 మి.మీ. దాకా కూడా ఉండవచ్చు. ఋతుపవనాలు మంచి ఊపు మీద ఉన్నప్పుడు వర్షపాత వివరాలు. (జులై-ఆగస్టు).
ప్రభుత్వము, మావోయిస్టుల మధ్య నిరంతరము జరిగే గొడవలు, తగవులు, చిన్న అంతర్యుద్ధముల వల్ల నేపాలు ఆర్థికముగా పతనము చెందినది. ప్రపంచములోని అత్యంత పేద దేశాలలో నేపాలు ఒకటి, కానీ ఆర్థికంగా ఓ ప్రబల శక్తిగా మారుటకు కావలసిన అన్ని అర్హతలు ఉన్న దేశము, కానీ సరైన నాయకత్వం లోపం చాలా సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సేవలు, వ్యవసాయం దీని ఆర్థిక వ్యవస్థలో ముఖ్య భూమిక పోషిస్తున్నాయి. సుమారుగా 80% జనాభా, 41% స్థూల జాతియాదాయం ఈ రెండు రంగాల నుండే వస్తుంది. పారిశ్రామికీకరణ కేవలం వ్యవసాయాధార పరిశ్రమలయిన నార (jute), చక్కెర, పొగాకు, ఆహార పంటలకు మాత్రమే పరిమితం అయినది. వస్త్ర ఉత్పత్తి, తివాచీల తయారీ ఇప్పుడిప్పుడే పుంజుకుంటున్నది, గత మూడు సంవత్సరాలలో ఇవి రెండూ దేశ విదేశీ మారక ద్రవ్య సంపాదనలో 80% ఆక్రమించినాయి. పారిశ్రామికాభివృద్ది చాలా వరకూ కాట్మండు లోయ చుట్టుప్రక్కల, మరియూ భిరత్ నగర్, బిర్గంజ్ వంటి నగరాలలోనే జరిగింది. వ్యవసాయాభివృద్ది 5%, వార్షిక జనాభావృద్ది 2.3%గా ఉంది.
1991లో ప్రభుత్వము ఆర్థిక సరళీకరణల ద్వారా వ్యాపారాన్ని, విదేశీ సంస్థాగత మదుపుదారులను ప్రోత్సహించడంద్వారా, ఆర్థికాభివృద్ది చాలా త్వరగా సాధించుదామని మొదలుపెట్టినది. కానీ రాజకీయ అస్థిరత్వం వల్ల, ఎక్కువగా వృద్ధి సాధించలేక పోయింది. ముఖ్యముగా జల విద్యుత్తు, పర్యటక రంగములలో అభివృద్ధికి బాటలు పరచింది. కానీ చిన్న ఆర్థికవ్యవస్థ, రాజకీయ అస్థిరత్వం, సహజ దుర్ఘటనలు (?), సాంకేతికపరంగా వెనుకబడి ఉండటం వల్ల, చైనా, భారత దేశాల మధ్య భౌగోళికంగా చిక్కుకొని పోవడం వల్ల ఎక్కువగా పెట్టుబడులు రాలేదు. కానీ ఇప్పటికీ తన అభివృద్ధి బడ్జెటులో 80%, మొత్తం బడ్జటులో 28% విదేశీ పెట్టుబడులే ఆక్రమించినాయి.
నేపాలు బహు భాషా, బహు మత, బహు జాతులు గల సమాజం. ఈ క్రింద ఇవ్వబడిన లెక్కలు 2002 నేపాలు జన గణన నుండి ఇవ్వబడింది. [1]
నేపాల్‌కి వైవిధ్య భరితమైన భాషా సంస్కృతి ఉంది. అది మూడు భాషా సముదాయాల నుండి ఏర్పడింది. 1.ఇండో-ఆర్యన్, 2.టిబెటో-బర్మన్, 3.దేశీయమైన. 2001 జాతీయ లెక్కల ప్రకారం నేపాలులో మొత్తం 92 వివిధ భాషలు మాట్లాడతారు (93వ దాన్ని ఉన్నాగుర్తించలేకపోయారు). మాతృభాషగా నేపాలీలు మాట్లాడేది జనాభా శాతం ప్రకారం నేపాలి (49%), మైథిలి (12%), భోజ్ పురి (8%), థారు (6%), తమంగ్ (5%), నేవారి లేదా నేపాల్ భాష (4%), మగర్ (3%), అవధి (2%), బంటవ (2%), లింబు (1%), బజ్జిక (1%). మిగతా 81 భాషలు మాతృభాషగా 1% కన్నా తక్కువ మంది మాట్లాడతారు.
అధికార భాష దేవనాగరి లిపిలో వ్రాయబడే నేపాలీ భాష. వివిధ భాషలు మాట్లాడే నేపాలీలందరికీ, ఈ భాష భాషా మాధ్యమంగా ఉపయోగపడుతున్నది. దక్షిణ తెరాయ్ లేదా 5-10 మైళ్ళ వెడల్పు ఉన్న నేపాలు భారత సరిహద్దు ప్రాంతంలో హిందీ కూడా మాట్లాడతారు.
ఆధికారికంగా నేపాలు ప్రపంచంలో ఏకైక హిందూ దేశము. కానీ దీర్ఘ కాలంగా అక్కడి చట్టాలు బలవంతపు మత మార్పిడులను, అన్య మత విద్వేషాన్ని అడ్డుకుంటున్నాయి. 2001 లెక్కల ప్రకారం 80.6% మంది హిందువులు, 11% మంది బౌద్ధులు. కాని ఇరు మతాల వాళ్ళూ ఇరు మతాల సంప్రదాయాలనూ, ఆచారాలనూ, సమానంగా ఆచరిస్తారు. ఇంకా 4.2% మంది ముస్లింలు, 3.6% మంది కిరాంతులనబడే వాళ్ళూ, 0.5% మంది క్రైస్తవులూ ఉన్నారు. వీరి సంఖ్య 2005 కు 6 లక్షలకు పెరిగింది.
నేపాలీలకు కార్తీక మాసం కృష్ణ పక్షం రోజులు చాల పవిత్రమైనవి. ఈ సందర్భంగా తీహార్ పండుగలను జరుపుకుంటారు. ఇవి ఐదు రోజులు పాటు జరుపు కుంటారు. యమలోకాధి పతి ఐన యమధర్మ రాజును పూజించడంతో ఈ పండగలు ప్రారంభ మౌతాయి. ఈ పండగల కొక ఇతిహాసము ఉంది. దాని ప్రకారం:
పండగ దినాల్లో కూడా భూలోకంలో మానవులు మరణిస్తున్నారనీ, వారి ఆత్మలను తీసుకు రావడానికి తమకు బాదగా వున్నదనీ, దీనికి నివారణోపాయాన్ని చెప్పమని యమధూతలు.... యమ ధర్మ రాజుకు మొర పెట్టుకోగా. యమ ధర్మరాజు ఒక తరుణోపాయం ఆలోచించి వారికి చెప్తాడు. దాని ప్రకారం. ఎవరైతే కార్తీక కృష్ణ పక్షం త్రయోదశి, చతుర్థశి ఆ తర్వాతి రోజు తమ తమ ఇళ్ళను దీపాలతో అలంకరిస్తారో వారికి అకాల మరణ భయం, నరకలోక ప్రాప్తి వుండదనీ శలవిస్తాడు. ఆ విధంగా ఆ అయిదు రోజులు యమ పంచకం పండుగలుగా జరుపుకుంటారు. 1.1 కాగ్ తీహార్
యమ పంచకంలో మొదటి రోజైన ఈ రోజున కాగ్ తీహార్ పండుగను జరుపుకుంటారు. ఈ రోజున అపశకునపు పక్షి అయిన కాకిని పూజిస్తారు. మానవుల మరణానికి కాకులు దూతలు బావించి ఈ రోజున ఇంట్లోని వారందరూ భోజనం చేయకుండా వుపవాసముండి, ఇంటిని దీపాలతో అలంకరించి పూజానంతరం కాకులకు అన్నం పెడతారు. 1.2 కుకుర్ తీహార్
రెండో రోజున కుకుర్ తీహార్ అనగా కుక్కల పండుగ . ముఖ్యంగా మరణానికి పుత్రులుగా నల్లని కుక్కలను chestnut రంగు కుక్కలను భావించి వాటిని పూజిస్తారు. వాటి ముఖానికి బొట్టు పెట్టి, మెడలో పూల దండలు వేసి, వాటికి మంచి ఆహారం పెట్టి పూజిస్తారు. అన్ని జంతువుల కన్న కుక్క మానవునికి అత్యంత విశ్వాస పాత్రమై నందున, మానవునికి తోడుగా వుండి, అతనికి ఇంటిని కాపలా కాస్తున్నందున ఈ విధంగా వాటికి రుణం తీర్చుకోవడంగా కూడా నేపాలీ ప్రజలు భావిస్తారు. ( సాధారణంగా భారతదేశంలో ఆలయాల లోనికి కుక్కలు ప్రవేశిస్తే అపవిత్రంగా భావిస్తారు. ఆ అపవిత్రతను తొలిగించ డానికి కొన్ని శుద్ధి కార్యక్రమాలు కూడా చేస్తారు. కానీ నేపాల్ దేశంలో ఖాట్మండులోని పరమ పవిత్ర పశుపతి నాద్ దేవాలయంలో కొందరు పూజారులు కొన్ని కుక్కలకు నొసటన పసుపు పూసి కుంకుం బొట్లు పెట్టి వాటి మెడలో పూల మాల వేసి ఒక స్తంభానికి కట్టి ఆ ప్రక్కనే ఒక పూజారి కూర్చొని వుండగా నేను గమనించాను. కుక్కలు ఆలయంలో ఈ విధంగా వుండడము చూచి ఇదేదో పవిత్రమైన కార్యమై వుంటుందని భావించి కొంత లోతుగా పరిశీలించగా..... ఆలయానికొచ్చిన భక్తులు కుక్క వద్ద వున్న పూజారికి కుక్కలకు పూజా కార్యక్రమం చేయించి వారినుండి కొంత సంభావన స్వీకరించారు. ఇది నేను స్వయంగా చూసిన విషయం. బహుశా పూజించ డానికి కుక్కలు దొరక నందున ఆలయంలో ఈవిదంగా కుక్కలను పూజించే అవకాశం కల్పించబడినదని భావించ వచ్చు. ) 1.3 గోవుల పండగ
మూడోరోజున పశువుల పండగ జరుపు కుంటారు. (ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో పశువుల పండుగ లాంటిది కాదు) గోవును లక్ష్మీ ప్రతిరూపంగా భావించి పూజించడము హిందువులకు ప్రపంచ వ్వాప్తంగా వున్న ఆచారమే. హిందువు లందరూ గోమాత అవయవాలల్లో అన్ని రకాల దేవతలు కొలువై వున్నారని నమ్ముతారు. గోమాత పూజను నేపాలీలు కార్తీక పౌర్ణమి నాడు చేస్తారు. చీకటిని ప్రాలద్రోలి లక్ష్మీ దేవికి స్వాగతం పలకడానికి ప్రజలందరూ తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంకరిస్తారు. క్షీర సాగర మదనంలో లక్ష్మీ దేవి ఈరోజునే పుట్టిందని వీరి నమ్మిక. స్త్రీలందరినీ లక్ష్మీ దేవి అవతారులుగా ఈ రోజున భావిస్తారు. స్త్రీలు ఈ రోజున స్నానానంతరం కొత్త బట్టలు ధరించి లక్ష్మీ పూజలు చేసి bhailo పాటలు పాడుతూ ఇంటింటికి వెళతారు. ఆ ఇంటి ఇల్లాలు ...... పాటలు పాడుతూ తమ ఇంటి ముంగిటకు వచ్చిన స్త్రీలను లక్ష్మీ అవతారంగా భావించి వారిని దీపాలతో ఆహ్వానిస్తారు. ఇంట్లో కూర్చో బెట్టి ఒక పళ్ళెంలో వివిధ రకాల రొట్టెలు, పలు రకాల పండ్లు అలంకరించి అందులో కొంత డబ్బులు పెట్టి వారికి సమర్పిస్తారు. ప్రతిగా....., ఆ వచ్చిన స్త్రీలు ఆ యింటి వారిని లక్ష్మీ కటాక్షం కలిగి ధన దాన్యాలతో తులతూగాలని దీవిస్తారు. ఈ పండుగ నేపాల్ దేశంలో ప్రతి పల్లెలోను ఇప్పటికీ జరుగు తున్నది. పట్టణాలలో అంతగా లేదు.
నేపాల్ లోని పశ్చిమ ప్రాంతాలైన దోటి, మరియు హుమ్లా ప్రాంతాల్లో భైలే పాటలు ఐదు రోజులు పాటు పాడుతారు. అంతే గాక పుష్య మాసంలో (జనవరి-పిబ్రవరి) 20 రోజులు జరుపుతారు. దీనిని మఖ్య భైలే అని అంటారు. 1.4 ఎద్దుల పండుగ
నాల్గవ రోజున కూడా ప్రజలు తమ ఇండ్లను దీపాలతో అలంక రిస్తారు. కాని పూజా విధానంలో ప్రజలు వారి వారి సంస్కృతిని బట్టి కొన్ని మార్పులతో జరుపు కుంటారు. సాధారణంగా ఈ రోజు అందరూ తలంటుకుని స్నానంచేసి ఎద్దులకు కూడా స్నానంచేయించి, అలంకరించి పూజిస్తారు. ఆవులను పాలు పితకరు, ఎద్దులను పనిలో పెట్టరు. శ్రీ కృష్ణున్ని పూజించేవారు ఈ రోజు గోవర్థన పూజ చేస్తారు. శ్రీ కృష్ణుడు గోవర్థన పర్వతాన్ని ఎత్తి అనేక పశువులను, ప్రజలను రక్షించినది ఈ రోజు ఇదేనని పూజ చేస్తారు. కొందరు కొత్త తరం వారు ప్రతి మానవుని లోను దేవుడున్నాడని నమ్మి ఆత్మ పూజ చేస్తారు.
గోవర్థన పూజ జరిగిన రాత్రి పురుషులు భైలిలో స్త్రీలు పాటలు పాడినట్లు పాటలు పాడుతారు. (men play their carol called devsi) దీన్ని దెవ్సీ అంటారు. ఇందులో స్త్రీలకు ప్రవేశం లేదు. పట్టణ ప్రాంతాల్లో పురుషులు ఈ మార్గాన్ని ధన సంపాదనకు మార్గంగా ఎంచు కుంటున్నారు. కొన్ని సందర్భాలలో ఈ బృంధం తాము అడిగినంత విరాళం ఇవ్వనందుకు ఇంటి వారితో వాగ్వివాదానికి దిగి అసభ్యంగా ప్ర్వర్తించడం కూడా జరుగు చున్నది. హోటళ్ళు వంటి కొన్ని వ్వాపార సంస్థలు ఈ దెవ్సీ బృంధానికి తాము ఇంతే మొత్తమిస్తామని బయట బోర్డులు కూడా పెడ్తారు. పరదేశీ విహార యాత్రా వాహనాలను అటవీ ప్రాంతాలలో మద్యలో ఆపి తాము అడిగి నంత ధనము ఇచ్చు నంతకు వదలరు. ఆనందానికి ఆలవాలమైన ఈ పురాతన సాంప్రదాయం కొందరి స్వార్థపరులకు ధన సంపాదన మార్గంగా మారడంతో ప్రజాభిమానాన్ని కోల్పోతున్నది. 1.5 బాయిటికా
ఐదవ రోజు భాయ్ టికా పండుగను జరుపు కుంటారు. యమ పంచకంలో ఇది చివరి రోజు. ఈ రోజున యమ ధర్మ రాజు తన చెల్లె లైన యమునా' ఇంటికి వెళ్ళి బోజనం చేస్తాడని వీరి నమ్మిక. స్కాంద పురాణం లోని కార్తీక మహత్యం ప్రకారం పురుషులు ఈ రోజున తమ ఇంట్లో గాక తమ చెల్లెలి ఇంట్లో భోజనం చేయాలి. చెల్లెలు లేని పురుషులు ఈ రోజు కొరకు ఎవరైనైనా దత్తత తీసుకుని వారింట భోజనం చేయాలి. ఆ అవకాశం కూడా లేనివారు ఒక చెట్టు నైనా తమ చెల్లెలుగా భావించి ఆ చెట్టు క్రింద భోజనం చేయాలి.
ఆ సోధరి తన అన్నకు ఆయురారోగ్యాల నందించాలని కోరి అన్నగారి నుదుట రంగు రంగుల తిలకం దిద్ది తగు బహుమతులిస్తుంది. అదే విధంగా అన్నకూడ తన చెల్లెలికి నుదుట తిలకం దీద్ది ఆమెకు భహుమతులిస్తాడు.
ఈవిధంగా .... హిందువులు అధికంగా వున్న నేపాల్ దేశంలో హిందూ సాంప్రదాయ పండగలు అనేకం జరుపుకుంటారు. ఇక్కడ జరుపుకునే పండగలలో కొన్ని ప్రత్యేకమైన పండగలు కూడా గమనించ వచ్చు. (* మూల: యమ పంచక పండగల విశేషాలు... కొన్ని స్వయంగా చూసినవి. వివరాలు మాత్రం నేపాల్ లోని ఆంగ్ల దినపత్రికలైన The himalayan, and The khatmandu post )
ప్రపంచంలో అత్యదికంగా పర్యాటకులను ఆకర్షించే దేశాలలో నేపాల్ ఒకటి. దీనికి కారణాలు అనేకం. అక్కడి ప్రకృతి రమణీయత కావచ్చు., హిందు మతస్తులకు, బౌద్ధ మతస్తులకు సంబంధించిన అత్యున్నతమైన కేంద్రాలు కావచ్చు., ట్రెక్కింగు, రాప్టింగు వంటి సాహస క్రీడలకి ముఖ్య కేంద్రం కావచ్చు, ముఖ్యంగా అక్కడి ప్రజల స్నేహ పూరిత స్వభావం కావచ్చు. ఆకాశాని తాకుతున్నాయా అన్నట్టున్న హిమాలయాలు, పాతాళ లోకంలో వున్నాయా అన్నట్టున లోయలు, నదులు, సెల యేళ్లు, జలపాతాలు, హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలు, ఆలయాలు, భౌద్దులకు అతి పవిత్రమైన ప్రార్థనా మందిరాలు ఇలా కారణాలేవైనా నేపాల్ దేశం పర్యాటకులకు నయనాందకరం చేసే దేశం. నేపాల్ దేశానికి ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరు కూడా పర్యటకమే.
మొన్నటి దాక రాజుల పరిపాలనలో వున్న నేపాల్ దేశం ప్రపంచంలో వున్న ఎకైక హిందు రాజ్యం. భారత దేశానికి ఉత్తరాన ఆనుకునే వున్న ఈ దేశంలోనికి అడుగు పెట్టాలంటే భారతీయులకు ఎటువంటి పాస్ పోర్టు / వీసా / ఎలాంటి అనుమతి పత్రాలు అవసరం లేదు. వాహనాలకు మాత్రం కొంత రుసుము తీసుకొని అనుమతిస్తారు. అదే విధంగా భారతీయులు నేపాల్ లో స్థిరాస్తులు కొనుక్కోవచ్చు, వ్యాపారాలు చేసుకోవచ్చు. ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదు. అందుకనే నేపాల్ లో వున్న పెద్ద పెద్ద హోటల్ల వ్యాపారం భారతీయుల చేతిలోనే ఉంది. ఇదంతా నేపాల్ --- భారత దేశాల మధ్య కుదుర్చు కున్న ఒప్పందం ప్రకారం జరుగు తున్నది. ఈ దేశంలో వున్న మొత్తం జనాభాలో ఎనభై శాతం హిందువులు. తక్కిన ఇరవై శాతంలో భౌద్దులు, ముస్లింలు, క్రిచ్చియన్లు ఉన్నారు. హిందువులకు అత్యంత పవిత్రమైన దేవాలయాలు ఇక్కడున్నాయి. అలాగే భౌద్దులకు అత్యంత పవిత్రమైన ప్రార్థనా స్థల్లాలు ఇక్కడున్నాయి. హిందువులు, భౌద్దులు కలిసే వుంటారు.
నేపాల్ లోని ద్రవ్యమును కూడా రూపాయి అంటారు. భారత్ రూపాయిని ఐ.ఆర్ అని నేపాల్ రూపాయిని ఎన్.ఆర్. అని అంటారు. ద్రవ్య మారకానికి చాల చోట్ల అవకాశం ఉంది. కాని నేపాల్ లోని ప్రతి దుకాణంలోను, ఇతర ప్రదేశాలలోను భారత్ రూపాయిని తీసుకుంటారు. భారత్ రూపాయలు వందకు నేపాల్ రూపాయలు నూట అరవై ఇస్తారు. చిన్న నాణేలు అనగా పైసలు కూడా అక్కడ చలామణి లోవున్నాయి. భారత రూపాయి మారకానికి అక్కడ ఎటువంటి ఇబ్బందులు ఉండవు.
భారత్ భూబాగంతొ కలిసి వున్న నేపాల్ లోనికి ప్రవేశించ డానికి చాల భూమార్గాలున్నాయి. అన్నింటి లోకి ఘోరక్ పూర్ వద్ద వున్న మార్గమే ప్రధాన మైనది. ఈ భార్డర్ లో ఇరువైపుల కలిసి వున్న గ్రామం పేరు సునౌలి ఇక్కడ అసాధరాణమైన భద్రతా ఏర్పాట్లేమి వుండవు. అక్కడి స్థానిక ప్రజలు మామూలుగానే అటు ఇటు తిరుగు తుంటారు. భారతీయులు ఎటువంటి అనుమతి పత్రాలు లేకుండా నేపాల్ భూభాగం లోకి ప్రవేశించ వచ్చు. కాని వాహనాలకు కొంత రుసుం కట్టితే లోనికి అనుమతిస్తారు. అలా నేపాల్ లోనికి ప్రవేశించిన వాహనాలు ఆ దేశంలో ఎక్కడైనా తిరగ వచ్చు. సరిహద్దు వద్ద నేపాల్ భూభాగం లోనికి ప్రవేశించిన పర్యాటకులకు సేద దీరడానికి, కాల కృత్యాలు తీర్చు కోడాని అనేక ఏర్పాట్లుంటాయి. నేపాల్ భూబాగంలోనికి ప్రవేశించగానే ప్రత్యేకంగా కనుపించే విషయ మేమంటే. ఇంకా తెల్ల వారకముందే అక్కడున్న చిన్న చిన్న అన్నశాలలు, సత్రాలు, బడ్డి కొట్టులు అన్ని తెరిచే వుంటాయి. ఆ దుఖాణాల ముందు ఒక మేజా బల్ల వేసి దానిపై మద్యం సీసాలు పెట్టి వుంటారు. మందు బాబులు కూడా అప్పటికప్పుడు తమ పని కానిచ్చుకొని వెళు తుంటారు. మద్యంపై ఇక్కడ ఎటువంటి నియంత్రణ లేదు.
సరిహద్దు నుండి కొంత దూరమే మైదాన ప్రాంతం. అక్కడక్కడ పల్లెలు పంట పొలాలు వుంటాయి. ఇక్కడ వరి ప్రధాన పంట. ఆ వరి చాల ముతక రకం. వ్యవసాయం సాంప్రదాయ పద్ధతిలోనే జరుగు తున్నది. కొండ వాలున కొన్ని అడుగుల వెడల్పున చదును చేసి అక్కడే వరి పండిస్తుంటారు. ఆ పొలాలు చూడ్డానికి చాల అందంగా కనబడుతుంటాయి. కొండలకు అందమైన మెట్లు చెక్కారా అని అనిపిస్తుంది. అటు వంటి కొండల పాద భాగన మంచి పారుతున్నా అది కొన్ని వందల అడుగుల లోతులో వున్నందున ఆ నీటిని పొలాలకు పారించ లేరు. కొండల పైనుండి జారు వారే నీటి దారలే ఈ పంటలకు జల వనరులు. ఇటు వంటి నీటి దారలు చిన్నచిన్నవి చాల ఎక్కువ. కొన్ని పెద్ద పెద్ద జల ధారలు వుంటాయి అవి జలపాతాల లాక కనబడుతుంటాయి. ఈ కొండలలో ప్రజలు అన్ని రకాల కూరగాయలు, పండ్లు కూడా పండిస్తుంటారు. పల్లెలు చాల పలుచగా వుంటాయి. ఇళ్లు దూర దూరంగా వుంటాయి. కొన్ని చోట్ల పొలాల మధ్యలోనే ఇళ్లుంటాయి. ప్రతి ఇంటి ముందు బంతి పూల చెట్లుంటాయి. రోడ్లు విశాలంగా వున్నా అక్కడ తిరిగే వాహనాలు చాల పాతవి. జీపుల్లాంటి డొక్కు వాహనాలు, రిక్షాలు మొదలగునవి ప్రయాణ సాధనాలు.
నేపాల్ దేశం కొండలమయమైనందున అక్కడ రోడ్డులన్ని ఘాట్ రోడ్డులే. కొండ వాలులో రోడ్డుకు సరిపడినంత మేర చదును చేసి కొడ వాలు వెంబడి వంకర టింకరగా మెలికలు తిరుగు తూ రోడ్లుంటాయి. బస్సులో వెళు తుంటే ఒకవైపు ఆకాశం అంతెత్తున్న కొండలు, మరొక వైపున పాతాళం కనిపిస్తున్నదా అన్నంత లోతున ప్రవహిస్తున్న నది ఇలా వందలాది మైళ్ల పర్యంతం కనబడుతూనే వుంటుంది. లోయలో ప్రవహిస్తున్న నదిలో అతి శుభ్రమైన నీరుంటుంది. ఆ నది కూడా అనేక మలుపులు తిరుగుతూ ఎగుడు దిగుడుగా నురగలు కక్కుతూ ప్రవహిస్తుంటుంది. ఆ నదిలో రాళ్లన్ని అతి నును దేలి కాలు పెడితే జారిపోయేటట్లుంటాయి. వాటినే సాలగ్రాం లంటారు. నదులు చిన్నవైనా అవి అతి వేగంగా ప్రవహిస్తుంటాయి. ఆ నదులలో సాహసికులు ప్రత్యేక బట్టలు వేసుకుని తలకు టోపి పెట్టుకొని రబ్బరు బోట్లలో పోటి పడుతుంటారు. కొండ వాలులో బస్సులో ప్రయాణించే ప్రయాణికులకు ఇదొక ఆనంద కరమైన దృశ్యం. రోడ్డు ప్రయాణికులకు టీ, కాపి, అల్పాహారం అందించడానికి అక్కడక్కడా చిన్న చిన్న జనవాసాలుంటాయి. అక్కడే సాహసిక క్రీడలైన రాప్టింగ్ (నదిలో రబ్బరు బోట్ల పోటీ) ట్రెక్కింగ్ ( తాళ్ల సాయంతో కొండలనెక్కే సాహస క్రీడ) లకు కావలసిన సామాగ్రిని అద్దెకిచ్చే దుకాణాలుంటాయి. ఇటు వంటి నివాస ప్రాంతాలలో కూడా నీటి వసతికి నది అత్యంత లోతులో నున్నందున దానిపై ఆధార పడకుండా కొండలపై నుండి జాలువారే జల దారలకు పైపు తగిలించి వారి అవసరాలకు వాడు కుంటారు. ఈ రోడ్డు పై ప్రయాణించే ప్రయాణికులకు మరొక ఆచ్యర్య పరిచే వినోదం మరొకటి కను విందు చేస్తుంది. అవతిలి కొండ వాలులో పంటలు పండించే రైగులు ఇవతల నుండి నదిని దాటి అటు పక్కకు వెళ్లాలంటే. కొన్ని వందల అడుగుల లోతుకు దిగి అతి వేగంగా ప్రవహించే నదిని దాటి తిరిగి ఆ కొండ నెక్కి తమ పొలాలకు వెళ్ళాలి. ఆ నది చిన్నదే అయినా అతి వేగంగా ప్రవహిస్తుంటుంది. అందులోని రాళ్లు అతి నునుపుగా కాలు జారేటట్టుంటాయి. ఇటు వంటి ప్రమాదాన్నుండి తప్పించు కోడానికి వారు ఒక ఉపాయం కనిపెట్టారు. ఇవతల కొంత దిగువన ఒక బలమైన స్థంబాన్ని పాతి దానికి సమానాంతరంగ నదికి అవతిలి వైపున కూడా ఇలాంటి స్థంబన్ని పాతి ఈ రెండు స్థంబాలను ఒక బలమైన ఇనుప మోకుతో అనుసందానిస్తారు. పైన చక్రాలు కట్టిన ఊయాల లాంటి ఒక పెద్దబుట్టను ఆ ఇనుప మోకుకు తగిలించి ఆ బుట్టలో కూర్చొని తమ చేతులతో ఆ ఇనుప మోకును తమవైపుకు లాగుతూ వుంటే తాము కూర్చున్న ఆ బుట్ట ముందుకు సాగి అవతలి గట్టుకు చేరు కుంటారు. ఇది ఎంతో సాహసంతో కూడిన ప్రమాదకరమైన పనిగా అనిపిస్తుంది. ఇటువంటి సాహసాలు దారి పొడుగునా కనబడుతూనే వుంటాయి. ఒక్కోచోట కేవలం ఒక మనిషే కోతిలాగ ఆ ఇనుప తాడును పట్టుకొని అవతలికి వెళ్లే సందర్భాలు కూడా చూడొచ్చు. ఇలా ఎన్నో ప్రమాద భరితమైన సాహాసాలు చూస్తు ప్రయాణిస్తున్న బస్సు ప్రయాణికులలు కూడా అత్యంత ప్రమాదం పొంచి వుంటుంది. అదేమంటే వర్షాకాలంలో కొండ చెరియలు విరిగితే అవి కచ్చితంగా ఆ రోడ్డు పైనే పడతాయి. వాహనాలపై పడితే ఇక చేయగలిగింది ఏమీలేదు. ఖాళీ రోడ్డుపై పడినా వాటిని తొలిగించేంత వరకు వారి ప్రయాణం వాయిదా పడాల్సిందే.
నేపాల్ లోని ముఖ్యమైన పట్టణాలలో పోక్రా ఒకటి. ఇది అతి చిన్న పట్టణం. కొండ కోనల్లో కట్టిన ఇళ్లతో అందంగా కనబడు తుంది. ఈ పట్టణానికి ప్రాముఖ్యతను ఆపాదించడానికి మరొక కారణమున్నది. అది పట్టణానికి అల్లంత దూరంలో మంచుతో కప్పబడిని హిమాలయా పర్వతాలు. వెండి కొండలవలే ప్రకాసిస్తున్న ఆ హిమాలయాలను దగ్గర నుండి చూడ డానికి విమాన ప్రయాణాన్ని ఏర్పాట్లు చేస్తారు. ఈ చిన్న విమానాలలో హిమాలయాలకు కొంత దగ్గరికి వెళ్లి తిరిగి వస్తాయి. ఈ పట్టణాన్ని స్విజ్డర్ లాండుతో పోలుస్తారు. దీనికి ఆసియాలోని స్విజ్డర్ ల్యాండు అని అంటారు. హిమాలయాల అందాలను చూడ డానికి మంచి సమయం సూర్యోదయానికి కొంత ముందు దాని తర్వాత కొంత సమయం. ఆ సమయానికి పర్యాటకులు తాము బస చేసిన భవనాల పైకెక్కి హిమాలయాల అందాలను తిలకిస్తుంటారు. సూర్యోదయానికి ఇంకా కొన్ని నిముషాలుందనగా ఆకాశం ఎర్ర బడుతుంది. ఆ కాంతిలో ఆ మంచు కొండలు బంగారు కాంతితో మెరిసి పోతుంటాయి. ఆ బంగారు కాంతి పొద్దెక్కే కొద్ది రంగు మారి వెండి కొండ వలే వెలుగు లీనుతుంది. ఆదృశ్యం అత్యంత నయానంద కరం. ఈ పట్టణంలో మరొక వింత దేవి జలపాతం. సాధారణంగా జలపాతాలను క్రింద నుండి పైకి చూసారు. కాని ఈ జలపాతాన్ని పైనుండి క్రిందికి చూడాలి. అంటే కొండ పైకెక్కి చూడాలని కాదు. భూమి పైనుండే విశాలమైన బావిలోనికి చూడాలి. ఆ బావి చుట్టూ ప్రమాద నివారణ కొరకు ఇనుప పట్టీలతో కంచె ఏర్పాటు చేశారు. దాని అంచున నిలబడి బావి లోనికి చూడాలి. లోపల బావి దరి లోనుండి అతి పెద్ద జల ప్రవాహం వచ్చి చాల లోతున్న బావిలోనికి పడుతుంది. ఆ ప్రవాహం ఎక్కడి నుండి వస్తుందో తెలియదు. పర్యాటకులు నిలబడిన భూమి క్రింద సుమారు ఇరవై అడుగుల లోతోలోనుండి వచ్చి బావిలోనికి పడుతుంది. ఈ జలంతో ఆ బావి నిండి పోదు. ఆ వచ్చిన నీరు ఎలా వచ్చాయో అదేవిదంగా భూమి లోపలికి వెళ్లి పోతాయి. అవి ఎక్కడ బయట పడతాయో. ఈ వింత జలపాతం పోక్రా పట్టణం మధ్యలోనే ఉంది. పోక్రాకు దిగువన కొంత మైదాన ప్రాంతమున్నది. అక్కడ వరి పంట పొలాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. అల్లంత దూరంలో వున్న మంచు కొండల నుండి మంచు కరిగి వచ్చే నీరే వీరిపంటలకు సాగునీరు. ఆ నీరు అనేక చిన్న చిన్న కాలువగుండా స్వచ్ఛంగా ప్రవహిస్తుంటుంది.
కాఠ్మండు నగరం కొండల మధ్యన మైదాన ప్రాంతంలో ఉంది. ఇది ఈ దేశంలో అతి పెద్ద పట్టణం మరియు దేశ రాధాని కూడ. ఇక్కడ ఇది పెద్ద పట్టణమైనా భారతదేశంలో పట్టణాలతో పోలిస్తే ఇది చిన్నదే. భహుళ అంతస్తుల భవనాలు, బారీ కట్టడాలు చాల తక్కువ. ఈ దేశంలోని వాహనాలు చాల పాతవి డొక్కువి కూడాను. పాత జీపుల్లాంటి వాహనాలే ఇక్కడి ప్రయాణ సాధనాలు. కాఠ్మండులో ఒక ఆకర్షన అక్కడి జూద గృహాలు. వీటిని కాసినొ అంటారు. ఇక్కడ మద్యం సేవిస్తూ, అర్థ నగ్న నృత్యాలను వీక్షిస్తూ జూదం ఆడు తారు. ఈ జూదం ఆడడనికే ఇతర దేశాలనుండి పర్యాటకులు వస్తుంటారు. ఇక్కడి ప్రభుత్వానికి ఇదొక ఆదాయ వనరు. సాధారణ పర్యటకులు కూడా వెళుతుంటారు. ఇక్కడ పెద్ద పెద్ద షాపింగు సెంటర్లు కూడా ఉన్నాయి. కాని అవి ఎక్కువగా భారత్ లాంటి విదేశాల వర్తకులకు చెందినవే. అన్ని దేశాలకు చెందిన వస్తువులు ఇక్కడ అమ్ముతుంటారు. సామాన్యంగా ఇక్కడ తయారైన వస్తువులు అంటు ఏమి వుండవు. అన్ని విదేశాలవే. స్థానికులకాన్నా పర్యటకులే ఈ వస్తువులను కొంటుంటారు. ఇది కూడా అక్కడి ప్రజలకు, ప్రభుత్వానికి ఆదాయ వనరే. ఇక్కడ రుద్రాక్ష చెట్లెక్కువ. అందు చేత రుద్రాక్షలు ఎక్కువగా, చాల చవకగా దొరుకుతాయి. కొందరు పర్యాటకులు రుద్రాక్ష కాయలను కిలోల లెక్కన కొంటుంటారు. వాటిని పగల గొట్టి చూస్తే వారి అదృష్టం పండి అందులో ఒకటి రెండు ఏకముఖి రుద్రాక్షలు దొరికాయంటే వారి పంట పండి నట్లే. వాటి ధర ఒక్కోటి కొన్ని వేల రూపాయ లుంటుంది.
పోక్రా నుండి [[ఖాట్మండు కు పోయే దారిలో ఈ మనో కామని ఆలయం ఒక పెద్ద కొండపై ఉంది. బస్సు రోడ్డు కానుకొని త్రిశూల్ నది ప్రవహిస్తుంటుంది. ఇక్కడ నది లోనికి దిగ గలిగినంత లోతులోనే ఉంది. నదికవతల రెండు మూడు కొండలకవతల ఒక కొండపై మనో కామిని ఆలయం వెలసి ఉంది. అక్కడికి వెళ్లడానికి రోప్ వే" ఏర్పాటు ఉంది. ఆ రోప్ కారులో వెళుతుంటే ఆదృశ్యం . క్రింద నది, లోయలు, కొండ వాలులో పంటలు చాల మనోహరంగా వుంటుంది. గతంలో ఈ ఆలయానికి వెళ్ల డానికి మెట్ల దారి వున్నట్లు తెలిపే మెట్ల వరుసలు ఇప్పటి కనబడతాయి. ఈ రో ప్ కారులో మనుషులతో బాటు గొర్రెలు కూడా వెళుతుంటాయి. కొండ కొసన పెద్ద ఆలయం ఉంది. ఇది పగోడ పద్ధతిలో ఉంది. ఈ ఆలయంకొరకు వెలసినదే ఇక్కడున్న చిన్న గ్రామం. ఇక్కడి పూజారులను పండితులు అంటారు. వారు భక్తులను దేవి చుట్టు కూర్చో బెట్టి పూజ చేయిస్తారు. చివరన పూలు ప్రసాదం ఇస్తారు. ఇక్కడి అమ్మవారు భక్తుల మనసు లోని కోరికలు తెలుసుకొని వాటిని నెరవేరుస్తుందని భక్తుల నమ్మిక. ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో పావురాలు ఎక్కువగావున్నాయి. వాటికి గింజలను మేతగా వేస్తారు. ఇది చాల పురాతన ఆలయం. ఈ ఆలయం వెనుక ఒక జంతు వధ శాల ఉంది. ఇక్కడ తరచు దేవి కొరకు జంతు బలులు ఇస్తుంటారు. ఈప్రాంతం అంతా రక్త సిక్తంగా వుంటుంది. ఆ జంతువులు అనగా గొర్రెలు కూడా రోప్ కార్లలో రావలసిందే. ఇక్కడ చిన్న చిన్న హోటళ్లు ఉన్నాయి. అందులో ప్రతి టేబుల్ ముందు మద్యం బాటిళ్లు పెట్టి వుంటాయి. ఈ కొండ పై నుండి సుదూరంలో మంచుతో కప్పబడిని హిమాలయాలు కనబడు తుంటాయి.
ఇక్కడ చూడ వలసిన ప్రదేశాలు చాల ఉన్నాయి. అందులో ఒకటి హిందువులు అత్యంత పవిత్రంగా భావించే పశుపతి నాద్ ఆలయం. ఇది శివాలయం. చాల విశాలమైనది. కాని చాలవరకు శిథిలమయం. ఇక్కడి ప్రధాన ఆలయం పగోడ ఆకారంలో చాల ఎత్తుగా వుంటుంది. ఇందులో గర్భాలయం చతురస్త్రాకారంలో వుండి నాలుగు వైపుల ద్వారాలు కలిగి వుంటుంది. మధ్యలో వున్న శివ లింగానికి నాలుగు వైపుల నాలుగు మొఖాలుంటాయి. అవి ధర్మార్థకామ మోక్షాలకు ప్రతీకలని నమ్మకం. నాలుగు ద్వారాల వద్ద నలుగు పండితులు వుండి పూజలు చేయిస్తుంటారు. ఇక్కడి పూజారులను పండితులు అని అంటారు. వీరందరు తెలుగు వారేనని అంటారు. వారు తర తరాల క్రితం ఇక్కడికి వచ్చి స్థిర పడ్డారు. ఈ ఆలయంలోనికి హిందూవులకు మాత్రమే ప్రవేశం వుంటుంది. కాని వచ్చే వారు హిందువు అవునో కాదో గుర్తించే ఏర్పాట్లెమి వుండవు. ఈ ఆలయం వెనుక వైపున భాగమతి నది ఉంది. అక్కడే ఆతి పెద్ద శ్మశానం ఉంది. అక్కడ ఎప్పుడు శవాలు కాలుతూనే వుంటాయి. గర్భ గుడికి ఎదురుగా అతి పెద్ద నంది ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో వివిధ మందిరాలలో కొంత మంది పండితులు భక్తులకు పూజలు వ్రతలు చేయిస్తుంటారు. ఇక్కడ రుద్రాక్షలు ఎక్కువగా దొరుకు తాయి. రుద్రాక్ష మాలలు చాల చవకగా అమ్ముతుంటారు. భక్తులు ఒక రుద్రక్ష మాలను కొని పూజారికిచ్చి దానిని గర్భ గుడిలోని శివుని పై వుంచి మంత్రాలు చదివి దానికి తిరిగి భక్తులకు ఇస్తారు. దాన్ని భక్తులు పవిత్రంగా బావించి ధరిస్తారు. ఈ ఆలయం పరిసర ప్రాంతాలలో అనేక దుఖాణలాలలో ముత్యాలు, నవర్నాలు, అనేక రంగుల పూసలు విక్రయిస్తుంటారు. విదేశీ యాత్రికులే వీటిని ఎక్కువగా కొంటుంటారు.
సేషశయనుని పై పవళించి నట్లున్న మహావిష్ణువు నల్లరాతి బారి విగ్రహం తక్కువ లోతు నీళ్లున్న కోనేరులో తేలి యాడుతున్నట్లున్న ఈ దేవుని భక్తులు నీళ్లలోకి దిగ పూజలు చేస్తుంటారు. ఆ విగ్రహం చేతులలో శంఖు, చక్రం, గధ మొదలైన ఆయుధాలున్నాయి. ఇది స్వయం భవమని, బుద్ధుని అవతారమని ఇక్కడి వారి నమ్మిక. ఇది చాల పురాతనమైనది. ఈ చుట్టు పక్కల ఉన్న దేవాలయాల శిథిలాలను చూస్తుంటే గతంలో ఇక్కడ అతి పెద్ద ఆలయం వుండేదని అర్థం అవుతుంది. అతి పొడవైన రుద్రాక్ష మాలలు ఇక్కడ ఎక్కువగా అమ్ముతుంటారు.
హిందువులు పవిత్రంగా బావించే నూట ఎనిమిది వైష్ణవ దివ్య దామాలలో ముక్తి నాథ ఆలయం 106 వది. పోక్రానుండి ముక్తి నాద్ ఆలయానికి వెళ్లాలంటే సరైన రోడ్డు మార్గం లేదు. అంతా గతుకుల బాట. చిన్న చిన్న విమానాలు నడుపుతుంటారు. అవికూడ వాతావరణం సరిగా లేకుంటే నడపరు. వాటిలో వెళ్లినా ఆ తర్వాత కూడా కొంత దూరం కాలి నడకన వెళ్లాల్సిందే. ఇది చాల కష్టతరమైన దారి ప్రయాసతో కూడు కున్న పని. ముక్తి నారాయణుడు స్వయంబువు. పద్మాసనంలో కూర్చొన్నట్లున్న మూర్తి. ఇక్కడ నూట ఎనిమిది దారలలో నీళ్లు పడుతుంటాయి. ఆ నీళ్లను నెత్తిన చల్లు కుంటే నూట ఎనిమిది దివ్యదామాలు దర్శించు కున్నంత ఫలితం వస్తుందని భక్తుల నమ్మిక.
ఖాట్మండుకు సుమారు వంద కిలో మీటర్ల దూరంలో ఒక కొండ మీద ఉదయిస్తున్న సూర్యుని చూడడానికి ఒక కేంద్రం ఉంది. సూర్యోదయానికి ముందే అక్కడికి చేరుకోవాలి. అక్కడికి వెళ్లే దారి సన్నగాను మలుపులు తిరిగి వుంటుంది. కనుక పెద్ద వాహనాలు వెళ్లలేవు. చిన్న వాహనాలలో వెళ్లాలి. ఈ కొండ పైనున్న ఒక హోటల్ లో యాత్రీకులకు కావలసిన టీ, కాఫీ పలహారాల వంటి వసతులు చాల బాగా వుంటాయి. కొండ ఎత్తుగ వున్నందున సుధూర ప్రాంతం చక్కగా కనబడు తుంది. సూర్యోదయ సమయానికి మేఘాలు అడ్డు లేకుంటే ఆ సూర్యోదయ దృశ్యం చాల అద్భుతంగా వుంటుంది.
నేపాల్ దేశంలో భక్థాపూర్ ఒక చిన్న పట్టణం. గతంలో ఇది ఇక్కడి ఒక రాజ్యానికి రాజధాని. ఈ రాజధాని నగరంలో చూడ వలసిన అనేక దేవాలయాలు, రాజరికపు కట్టడాలు అనేకం ఉన్నాయి. పశుపతి నాద్ ఆలయాన్ని పోలిన ఆలయం కూడా ఇక్కడ ఉంది. అలాంటి దేవాలయాలు అనేకం వున్నాయి . కాని అన్ని శివాలయాలే. రాజ దర్బారు హాలు చాల గంబీరంగ వుంటుంది. ఇక్కడే దుర్గమ్మ వారి ఆలయం ఒకటి ఉంది. ఇది ఆలయం లాగ కాకుండ నివాస గృహం లాగ వుంటుంది. ఆ ఆలయాన్ని కేవలం దసరా సందర్భంలో మాత్రమే తెరుస్తారు. లోన అత్యంత సంపద వున్నట్లు స్థానికులు చెపుతారు. గర్భ గుడిలోనికి వెళ్లనీకున్నా పరిసర ప్రాంతాలను చూడ వీలున్నది. ఈ ప్రాంతం లోని కట్టడాలు అతి మనోహరంగా ఉన్నాయి.
ప్రకృతి పరంగ ఎత్తైన కొండలు, లోతైన లోయలు, అభయారణ్యాలతో అనేక ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రాలతో ఎంతో ప్రశాంతంగా కనబడే నేపాల్ దేశం రాజకీయంగా అత్యంత వేడి. వాడి చర్యలు చాల ఎక్కువగా జరుగు తుంటాయి. ఇదే ఈ దేశం ఆర్థికంగా ఎదగక పోవడానికి కారణం.
నేపాల్‌లో 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం మొత్తము 103 (ఒక గుర్తు తెలియని జాతితో సహా) జాతులు/కులములు ఉన్నట్లు తేలినది. కులములు అనే పద్ధతి హిందూ మతము నుండి వచ్చింది. జాతుల విభజన అనేది, చారిత్రక విశేషాల వల్లా, వారికే ప్రత్యేకమైన ప్రాంతీయ ఊహాజనితమైన కథల వల్లా జరిగింది. 2001 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ముఖ్యమైన కులాలు క్షత్రియ (ఛెత్రి) 15.8%, బ్రాహ్మణ (హిల్) 12.7%, మధేషి 33%, మగర్ 7.1%, తమంగ్ 5.6%, నేవార్ 5.5%, మహమ్మదీయ 4.3%, కామి 3.9%, (జాతులు) రాయ్ 3.9%, గురుంగ్ 2.8%, దమాయ్/ధోలి 2.4%. మిగతా 92 కులాలు/జాతులు 2% కన్నా తక్కువగా ఉన్నారు. వీళ్ళలోనే ప్రఖ్యాతి గాంచిన షెర్పాలు కూడా ఉన్నారు.
నేపాల్‌కు నాలుగు పంచాంగాలు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వపు సౌర మాన పంచాంగము, చంద్రమాన పంచాంగము, నేపాలి సాంప్రదాయ పంచాంగము మరియు పాశ్చాత్య పంచాంగము. నేపాల్ మతపరమైన సెలవు దినాలన్నీ చాంద్రమాన పంచాంగము ప్రకారము ఉంటాయి. అందువల్ల నేపాలీలకు సెలవు దినాల కోసమై ఒక స్థిరమైన తేదీలు అంటూ ఉండవు. సాధారణంగా రెండు ముఖ్యమైన సెలవు దినములు దషైన్, తిహార్‌లు, అక్టోబరు, నవంబరు మాసాలలో వస్తాయి.
కొన్నిసార్లు ఈ దేశాలను కూడా దక్షిణాసియా దేశాలుగా పరిగణిస్తారు: ఆఫ్ఘనిస్తాన్ • ఇరాన్ • మయన్మార్ • British Indian Ocean Territory • టిబెట్
jeevulaku parisaraalaku madhyana unde sampuurna sambandha vyuuhanamu- jeevaavarana saastramu (Ecology). greeku bhashalo oikos anagaa illu leda aavaasam logy anagaa saastram leda adhyayanam ani ardham. vrukshajaati, jantujaati, maanavulu, suukshmajeevula gurinchi, avi nivasinche aavaasaalu - bhoomi, gaali, manchineeti, saagara jeevaavarana vyavasthalu - vaatilo sakti prasarana, padaartha valayalu, sajeeva, nirjeeva padaarthaala madhya unde paraspara charya modalainavannii ee saastra paridhiloki vastaayi. kontakaalam kritam varaku deenini 'parisara jeevasaastram '(Environmental Biology) gaa pariganinchevaaru.
oka jeevaavarana vyavasthalo nivasinche anni jeevulanu "jeevakaarakaalu" antaaru. ee jeevulu upayoginche, niluvachese leda vidudala chese paddhatulanu batti ivi moodu poshana sthaayilalo, aahaara sthaayilo vibhajinchabaddaayi.
jeevaavarana vyavastha panicheyadaaniki kaavalasina pradhaana saktiki muulaadhaaram suuryudu. aakupacchani mokkalu, vruksha plavakaalu suuryuni nunchi vache kaantini upayoginchi rasayana saktigaa maarustaayi. ivi kiranajanya samyogakriya dwara kaantilooni vikarana saktini, carban diaxide, neeru, khanija padaarthaalanu vaadukoni pindipadaarthaalu tayaaruchestaayi. anduvalla veenini utpattidaarulu leda swayam pooshakaalu antaaru. mokkalu saktini niluva unchina vaati bhaagaalu jantuvula (saakaahaarulu), aahaaraaniki, saktiki muulaadhaaraalu. anduvalla utpattidaarulu aahaaragolusu (Food chain) loo modati poshana sthaayilo unnaayi.
jantuvulu aahaaram kosam pratyakshamgaa gaani leda parokshamgaa gaani utpattidaarulapai aadhaarapadi untaayi. anduvalla veetini viniyogadaarulu antaaru. viniyogadaarula vividha poshana sthaayini batti ivi praathamika, dviteeya, truteeya viniyogadaarulugaa vibhajinchabaddaayi.
praathamika viniyogadaarulu: swayamposhakaalanu pratyakshamgaa tine jantuvulu praathamika viniyogadaarulu leda modati taragati viniyogadaarulu. veetini saakaahaarulu ani kuudaa antaaru. bhauma jantuvulaina aavulu, jinkalu, kundellu, midutalu modalainavi, jalavaataavaranamlooni protozovanlu, chrastatianlu, molaska jeevulu saakaahaarulu. suukshmajeevulaina jantu plavakaalu kuudaa praathamika viniyogadaarule. praathamika viniyogadaarulu paryaavarana vyavasthalo rendava sthaayilo untaayi.
dviteeya viniyogadaarulu : praathamika viniyogadaarulanu tine jantuvulu dviteeya viniyogadaarulu leda praathamika maamsaahaarulu. ivi truteeya poshana sthaayini aakramistaayi. kappalu, kukkalu, nakkalu, thodellu, chepalu modalainavi veetiki udaaharanalu.
truteeya viniyogadaarulu : dviteeya viniyogadaarulanu bhujinche jantuvulu truteeya viniyogadaarulu leda dviteeya maamsaahaarulu. udaaharana: gaddalu, degalu, simhaalu, pululu, konni pedda chepalu.
jeevula vyartha padaarthaalu, chanipoyina jeevula kalebaralu itara jeevulaku saktigaa, poshaka padaarthaalugaa upayogapadataayi. ivi jeevaavaranalo kolpovu. ituvanti jeevulu vichchinnakaarulu. mukhyamgaa suukshmajeevulaina bacterialu, silindraalu. veetini suukshma viniyogadaarulu leda poothikaahaarulu antaaru. jeevaavarana vyavasthalo vichchinnakaarulu mukhya paatranu pooshistaayi. mrutadehaala klishtamaina padaarthaalanu ivi sarala rasayana padaarthaalugaa maarustaayi. ee vidhamgaa veetini tirigi utpattidaarulaku andetatlu chestayi. vichchinnakaarulu lekapothe swayamposhakaalu jeevinchalevu.
himalayalalo unna nepaalu rajyamu, 2006 nepaalu prajaswamya udyamamu|2006 nepaalu prajaaswaamya udyamaaniki puurvam prapanchamloni ekaika hindu rajyamu. idhi dakshina aasiyaalo chaina, tibet, bhaaratadesaala sarihaddulatoe undi. idhi oka bhuupariveshtita desham (landelack)
nepalaku veyyi samvatsaraala pedda charitra undi. kirant leda kirati anedi 7va leka 8va sataabdamulalo thoorpu nundi valasa vachina mariyu charitrakaarulaku telisina modati tega. gautama buddhudu kreestu puurvamu 563loo nepaleelone janminchaadu. kreestu puurvam 2va sataabdamlo ashokudu kuudaa uttara bhaaratadesamto baatu ippati nepala loni dakshina praantaalanu (himalaya parvata praantaalu ashokuni saamraajyamlo levu) paripaalinchaadu. ashokudu rumminidevi anu praantamuna oka stambhamunu nelakolpinaadu mariyu syayambhunadh anuchota kondaku padamati bhagamuna konni bouddha kattadamulanu kattinchinatlu cheppabaduchundenu. antekaka ashokudu tana kumarte ayina chaarumatini devapatan anu praantamuna nivasinchu sukshyatriyudu agu oka bouddha bharmadheekshaaparaayanuki vivaahamu chesinatlu kondaru charitrakaarulu cheppuchunnaaru. ashokuni anantaramu magadha saamraajyamu vichchinnamayipoyindi. itara desamulatopatu nepaladesamu kuudaa saamraajyantarbhaagamuna nundutanu viraminchukonenu. eevisheshamu jarigina pimmata chalakalamu varaku antaga neepaala deshapu charitra mevariki teliyakundedidi.kaani crreestu venuka 340 samvatsara praantamandu guptavamseeyudu, bhaaratasaamraajyaadhipati agu samudraguptudu neepaala desamunu taanu jayinchina desamula patteelo perkonenu. idiye alahabad stambha saasanamandii patteekaladu. kreestu sakam 200 naatiki bouddha saamraajyaanni hinduvulu antamondinchi, lichchavi vamsa paripaalananu praarambhinchaaru.
neepaala desamuna nagavasamu (Now Called Lake Table Land) anuperugala goppa sarovaramu nundenata, idhi mikkili lotukaladai asankhyaakamuga neeti pakshulatho manoharamuga aavrutamai yoppuchundenu. ee sarovaramuna karkotakudagu 'nagaraju paripaalinchuchundenu. aakaalamulo nagasarovaramulo okka taamaramokka aina molavakundedidata. itlundagaa antaku chalakalamu krindata vindumatii nagaramunundi vipasya buddhudu esarovaramunaku vachinappudu atadoka taamara mokka mantrinchi eesarovaramuna paaravaichi "eetaamara pushpinchinanaadu syambhuvudagu buddabhagavaanudu jyotivale bhaktulaku kanapadunani" cheppi vedilipoyinaadata. ee kaaranamuchetane syayambhunadh, bodd nadh devalayamulandu jyoti ellappudu veluguchune undunu. atupimmata sikhibuddhudu nagavasamandu nirvaanamu pondenu. aataruvaata vishwabhoobuddhudu, bodhisatvudu nagavasamulo tappassu nonarchaaru. ee bodhisatvudine kondaru "manjushree" ani pilichedaru. ee manjushree anu naatadu kondaru chaina deshamu vaadani, marikondaru aandhrudani marikondaru cheppuchunnaaru.
900va samvatsaramlo lichchavi vamsaanni paaradroli taakuurlu, vaarini paaradroli mallulu paripaalanaku vachaaru. vaalle 18va sataabdam varakuu paalinchaaru. 1768 loo pruthvi narayan shaa ane goorkha raju khatmandunu aakraminchukunnaadu. 1814loo nepaalu ingleeshu vaaritho yuddham chesindi (dhi aanglo nepalis war). 1816loo sugouli sandhitho ee yuddham mugisindi. ingleeshu vaariki sikkim nu, dakshina bhaagaalanu ichiveyadamto ingleeshu vaaru venudirigaaru. cony 1857loo bhaaratadesamlooni sipaayila tirugubaatunu anachiveyadamlo ingleeshu vaariki sahaayapadinanduku gaanu ingleeshuvaaru dakshina praantaalanu tirigi ichivesaaru.
shaa vamsaanni 1846loo jang bahaddur raanaa antamondinchi desha paripaalananu tana chetiloki teesukunnadu. deenikosam atadu daadaapu konni vandala mandi raakumaarulanu, tegala naayakulanu antamondinchaadu (daanne kot oochakotha antaaru). 1948va samvatsaramu varakuu raanaalu vaarasatva pradhaana mantrulugaa nepaalanu paripaalinchaaru. bhaarata deshaniki swaatantryam vachina ventane tribhuvan ane krotta raju nepaalu paalanaku raavadaaniki bharatadesam sahaayapadindi. nepali congressu party erpadadaaniki kuudaa sahaayapadindi. raju tribhuvan kumaarudaina raju mahendra prajaaswaamya prayogaanni, paarlamentunu raddu chesi, paarteelu laeni panchaayitii paddhati dwara nepaalunu paripaalinchaadu. athani kumarudu beerendra simhaasanaanni adhirohinchaadu. atanu kuudaa 1989 varakuu panchaayitii paddhatine anusarinchaadu. kaani prajala aandolana tarvaata balavantamgaa raajyaamga maarpulanu aamodinchaadu. 1991 mee nelalo daadaapu yabhai samvatsaraala taruvaata nepaalalo ennikalu jarigai. nepali congress party, kammoonistu paarteelaku ekkuva otlu dakkayi. e party kuudaa rendu samvatsaraala kanna ekkuva kaalam paripalinchaleka poyindi. anduku kaaranamgaa prajopayoga kaaryakramaalalo maarpu lekapovatam, avineeti rogam laga maarataanni chuupistaaru.
fibravari 1996 loo mavoistu party prajaaswaamyaanni marchi, saamyavaadaanni sthaapinchadam kosam viplavaatmaka dhoranini enchukoni praja yuddhaanni praarambhinchindi. adhe aa tarvaata antaryuddhamgaa maari 10 vela mandi maranaaniki daariteesindi.
nepaalu prabhutva rikaardula prakaaram 2001, joon 1 naadu simhaasana vaarasudu deependra tana premanu oppukoledani rajabhavanamlo raju beerendranu, raani aishwaryanu, tammudini, chellellini, iddaru baabaayilanu, mugguru pinatallulanuu kaalchi champesadu. tarvaata tanuu kaalchukoni aatmahatya chesukunnadu. atadu komalo unna, saampradaayam prakaaram atadini vaidyasaala padaka paine rajuga prakatinchaaru. atadu moodu rojula taruvaata maraninchaadu.
athani maranam taruvaata beerendra tammudu ayina ghnaanendranu joon 4na rajuga prakatinchaaru. ventane atanu raajyamlo atyavasara paristhitini prakatinchi prabhutvaanni raddu cheshaadu. mavoistulatho yuddhaaniki nepaalu sainyaanni rangamloki dinchaadu.
nepaalunu mottam 14 praantiiya vibhagaluga vibhajinchaaru. bhagamati, bheri, dhavalagiri, gandaki, janak pur, karnali, koshi, lumbini, mahakali, mechi, narayani, rapti, sagarmata, sethi
bharat mariyu chaina madhyalo bhougolikamugaa nepal bandhimpabadi undi. mottam 1,47,181 cha.ki.mee. vaisaalyamulo vistarinchi undi. andulo 56,827 cha.mai. bhougolika vaividhyamunnappatiki, parvataalato nindi undi. addamgaa moodu vaividhya bhougolika swaroopaalu ee desamlo unnaayi. dakshinaana lothattu praantamu, madhyana chinna parvataalato unna praantamu, uttaraana himalayalatho (evarestu, itara ettaina sikharaalato) kuudina athi ettaina praantamu (8,850 mee leda 29,035 adugulu). mottamu nepaalalo 20u bhoomi matrame vyavasaaya yogyamainadi. adavula kottiveta kuudaa oka mukhya samasya.
ee sikharamu prapanchamulone ettainadi. deenini nepaaleelo saagaramaata any, tibet bhashalo khomolongma any pilustaaru. idhi nepal-chainaa sarihaddulo undi. samunnatamaina evarestu sikharamu, himalaya parvata saanuvulatoe baatu, prapanchamulo 8000 mee. daatina padi ettaina sikharaalalo enimidi nepaalu lone unnaayi. ivi paryatakulaku mukhya aakarshana. veetini prakruti vintalugaa cheptaaru. nepaalalo aidu vaataavarana praantaalu ettula vaareegaa unnaayi. dakshinaana samasheethoshna mandalamu modalukoni challani vaataavaranamu, uttaraana atiseetala pradesaala varakuu unnaayi. varshapaatam vividha ruthuvulalo ruthupanala pai aadhaarapadi vividha rakaluga untundi. aa varshapaatame mottamu samvatsara varshapaatamulo 60-80u mera istundi. samvatsaraaniki thoorpuna 2500 mi.mee., paschimaana 1000 mi.mee., 1420 mi.mee. khatmandu chuttuprakkala untundi. konni praantaalalo idhi 4000 mi.mee. daka, konni saarlu 6000 mi.mee. daka kuudaa undavacchu. ruthupavanaalu manchi oopu meeda unnappudu varshapaata vivaraalu. (julai-aagastu).
prabhutvamu, mavoistula madhya nirantaramu jarige godavalu, tagavulu, chinna antaryuddhamula valla nepaalu aardhikamugaa patanamu chendinadi. prapanchamuloni atyanta pedha deshaalalo nepaalu okati, cony aardhikamgaa oo prabala saktigaa maarutaku kaavalasina anni arhatalu unna deshamu, cony saraina naayakatvam lopam chala suspashtamgaa kanipistundi. sevalu, vyavasaayam deeni aardhika vyavasthalo mukhya bhoomika pooshistunnaayi. sumaruga 80u janabha, 41u sthoola jaatiyaadaayam ee rendu rangaala nunde vastundi. paarisraamikeekarana kevalam vyavasaayaadhaara parisramalayina naara (jute), chakkera, pogaaku, aahaara pantalaku matrame parimitam ayinadi. vastra utpatti, tivaacheela tayaarii ippudippude punjukuntunnadi, gatha moodu samvatsaraalalo ivi rendoo desha videshee maaraka dravya sampaadanalo 80u aakraminchinaayi. paarisraamikaabhivrudda chala varakuu kaatmandu loya chuttuprakkala, mariu bhirat nagar, birganj vanti nagaralalone jarigindi. vyavasaayaabhivruddi 5u, vaarshika janaabhaavruddi 2.3egaa undi.
1991loo prabhutvamu aardhika saraleekaranala dwara vyaapaaraanni, videshee samsthaagata madupudaarulanu prothsahinchadandwara, aardhikaabhivruddi chala twaragaa saadhinchudaamani modalupettinadi. cony rajakeeya asthiratvam valla, ekkuvagaa vruddhi saadhinchaleka poyindi. mukhyamugaa jala vidyuttu, paryataka rangamulalo abhivruddhiki baatalu parachindi. cony chinna aardhikavyavastha, rajakeeya asthiratvam, sahaja durghatanalu (?), saanketikaparamgaa venukabadi undatam valla, chaina, bhaarata deshaala madhya bhougolikamgaa chikkukoni povadam valla ekkuvagaa pettubadulu raledu. cony ippatikee tana abhivruddhi badjetulo 80u, mottam badjatulo 28u videshee pettubadule aakraminchinaayi.
nepaalu bahu bhasha, bahu matha, bahu jaatulu gala samajam. ee krinda ivvabadina lekkalu 2002 nepaalu jana ganana nundi ivvabadindi. [1]
nepaleki vaividhya bharitamaina bhasha samskruti undi. adhi moodu bhasha samudaayaala nundi erpadindi. 1.indo-aryan, 2.tibeto-barman, 3.desheeyamaina. 2001 jaateeya lekkala prakaaram nepaalulo mottam 92 vividha bhashalu maatlaadataaru (93va daanni unnagurtinchalekapoya). maatrubhaashagaa nepaaleelu matladedi janabha saatam prakaaram nepali (49u), maithili (12u), bhoj puri (8u), thaaru (6u), tamang (5u), nevari leda nepal bhasha (4u), magar (3u), avadhi (2u), bantava (2u), limbu (1u), bajjika (1u). migata 81 bhashalu maatrubhaashagaa 1u kanna takkuva mandi maatlaadataaru.
adhikara bhasha devanagari lipilo vrayabade nepali bhasha. vividha bhashalu matlade nepalilandariki, ee bhasha bhasha maadhyamamgaa upayogapadutunnadi. dakshina teray leda 5-10 mailla vedalpu unna nepaalu bhaarata sarihaddu praantamlo hindi kuudaa maatlaadataaru.
aadhikaarikamgaa nepaalu prapanchamlo ekaika hindu deshamu. cony deergha kaalamgaa akkadi chattaalu balavantapu matha maarpidulanu, anya matha vidveshaanni addukuntunnayi. 2001 lekkala prakaaram 80.6u mandi hinduvulu, 11u mandi bouddhulu. kaani iru mataala vaalluu iru mataala sampradaayaalanuu, aachaaralanuu, samaanamgaa aacharistaaru. inka 4.2u mandi muslimlu, 3.6u mandi kirantulanabade vaalluu, 0.5u mandi kraistavuluu unnaaru. veeri sankhya 2005 ku 6 lakshalaku perigindi.
nepaaleelaku kaarteeka masam krishna paksham rojulu chaala pavitramainavi. ee sandarbhamgaa teehar pandugalanu jarupukuntaaru. ivi aidu rojulu paatu jarupu kuntaaru. yamalokaadhi pathi aina yamadharma rajunu poojinchadamtho ee pandagalu praarambha mouthaayi. ee pandagala koka itihaasamu undi. daani prakaaram:
pandaga dinaallo kuudaa bhoolokamlo maanavulu maranistunnaaranii, vaari aatmalanu teesuku raavadaaniki tamaku baadagaa vunnadanee, deeniki nivaaranopaayaanni cheppamani yamadhootalu.... yama dharma rajuku mora pettukogaa. yama dharmaraju oka tarunopayam aalochinchi vaariki cheptaadu. daani prakaaram. evaraithe kaarteeka krishna paksham trayodasi, chaturthashi aa tarvaati roju tama tama illanu deepaalato alankaristaaro vaariki akaala marana bhayam, narakaloka praapti vundadanee salavistaadu. aa vidhamgaa aa ayidu rojulu yama panchakam pandugalugaa jarupukuntaaru. 1.1 kag teehar
yama panchakamlo modati rojaina ee rojuna kag teehar panduganu jarupukuntaaru. ee rojuna apasakunapu pakshi ayina kaakini poojistaaru. maanavula maranaaniki kaakulu dootalu bavinchi ee rojuna intlooni vaarandaruu bhojanam cheyakunda vupavasamundi, intini deepaalato alankarinchi poojaanantaram kaakulaku annam pedataaru. 1.2 kukur teehar
rendo rojuna kukur teehar anagaa kukkala panduga . mukhyamgaa maranaaniki putrulugaa nallani kukkalanu chestnut rangu kukkalanu bhavinchi vaatini poojistaaru. vaati mukhaniki bottu petti, medalo poola dandalu vesi, vaatiki manchi aahaaram petti poojistaaru. anni jantuvula kanna kukka maanavuniki atyanta vishwaasa paatramai nanduna, maanavuniki thodugaa vundi, ataniki intini kapala kaastunnanduna ee vidhamgaa vaatiki runam teerchukovadamgaa kuudaa nepali prajalu bhaavistaaru. ( saadhaaranamgaa bhaaratadesamlo aalayaala loniki kukkalu pravesiste apavitramgaa bhaavistaaru. aa apavitratanu toligincha daaniki konni suddhi kaaryakramaalu kuudaa chestaaru. cony nepal desamlo khatmanduloni parama pavitra pasupati nad devalayamlo kondaru poojaarulu konni kukkalaku nosatana pasupu puusi kunkum botlu petti vaati medalo poola maala vesi oka stambhaaniki katti aa prakkane oka poojaari kuurchoni vundagaa nenu gamaninchaanu. kukkalu aalayamlo ee vidhamgaa vundadamu chuuchi idedo pavitramaina kaaryamai vuntundani bhavinchi kontha lothugaa pariseelinchagaa..... aalayaanikochina bhaktulu kukka vadda vunna poojaariki kukkalaku poojaa kaaryakramam cheyinchi vaarinundi kontha sambhavana sweekarinchaaru. idhi nenu swayamgaa chusina vishayam. bahusa poojincha daaniki kukkalu doraka nanduna aalayamlo eevidamgaa kukkalanu poojinche avakaasam kalpinchabadinadani bhaavincha vachhu. ) 1.3 govula pandaga
moodorojuna pasuvula pandaga jarupu kuntaaru. (aandhra pradesh loo pasuvula panduga lantidi kaadu) govunu lakshmi pratiroopamgaa bhavinchi poojinchadamu hinduvulaku prapancha vvaaptamgaa vunna aachaarame. hinduvu landaroo gomata avayavaalallo anni rakala devatalu koluvai vunnaarani nammutaaru. gomata poojanu nepaaleelu kaarteeka pournami naadu chestaaru. cheekatini praaladroli lakshmi deviki swaagatam palakadaaniki prajalandaruu tama indlanu deepaalato alankaristaaru. ksheera saagara madanamlo lakshmi devi eerojune puttindani veeri nammika. streelandarinii lakshmi devi avataarulugaa ee rojuna bhaavistaaru. streelu ee rojuna snaanaanantaram kotta battalu dharinchi lakshmi poojalu chesi bhailo paatalu paadutuu intintiki velataaru. aa inti illaalu ...... paatalu paadutuu tama inti mungitaku vachina streelanu lakshmi avataaramgaa bhavinchi vaarini deepaalato aahvaanistaaru. intlo kurcho betti oka pallemlo vividha rakala rottelu, palu rakala pandlu alankarinchi andulo kontha dabbulu petti vaariki samarpistaaru. pratigaa....., aa vachina streelu aa yinti vaarini lakshmi kataksham kaligi dhana daanyaalato tulathoogaalani deevistaaru. ee panduga nepal desamlo prati palleloonu ippatikee jarugu tunnadi. pattanaalalo antagaa ledu.
nepal loni paschima praantaalaina doti, mariyu humla praantaallo bhaile paatalu aidu rojulu paatu paadutaaru. anthe gaaka pushya maasamlo (janavari-pibravari) 20 rojulu jaruputaaru. deenini makhya bhaile ani antaaru. 1.4 eddula panduga
nalgava rojuna kuudaa prajalu tama indlanu deepaalato alanka ristaaru. kaani poojaa vidhaanamlo prajalu vaari vaari samskrutini batti konni maarpulatho jarupu kuntaaru. saadhaaranamgaa ee roju andaruu talantukuni snaanamchesi eddulaku kuudaa snaanamcheyinchi, alankarinchi poojistaaru. aavulanu paalu pitakaru, eddulanu panilo pettaru. shree krushnunni poojinchevaaru ee roju govarthana pooja chestaaru. shree krishnudu govarthana parvataanni etti aneka pasuvulanu, prajalanu rakshinchinadi ee roju idenani pooja chestaaru. kondaru kotta taram vaaru prati maanavuni lonu devudunnadani nammi aatma pooja chestaaru.
govarthana pooja jarigina raatri purushulu bhaililo streelu paatalu paadinatlu paatalu paadutaaru. (men play their carol called devsi) deenni devsi antaaru. indulo streelaku pravesam ledu. pattana praantaallo purushulu ee maargaanni dhana sampaadanaku maargamgaa enchu kuntunnaru. konni sandarbhaalalo ee brundham taamu adiginanta viraalam ivvananduku inti vaaritho vaagvivaadaaniki digi asabhyamgaa prvartinchadam kuudaa jarugu chunnadi. hotallu vanti konni vvaapaara samsthalu ee devsi brundhaaniki taamu inthe mottamistaamani bayata bordulu kuudaa pedtaaru. paradeshee vihara yatra vaahanaalanu atavi praantaalalo madyalo aapi taamu adigi nanta dhanamu ichu nantaku vadalaru. aanandaaniki aalavaalamaina ee puraatana saampradaayam kondari swaarthaparulaku dhana sampaadana maargamgaa maaradamtho prajaabhimaanaanni kolpotunnadi. 1.5 baitica
aidava roju bhay tica panduganu jarupu kuntaaru. yama panchakamlo idhi chivari roju. ee rojuna yama dharma raju tana chelle laina yamuna' intiki velli bojanam chestadani veeri nammika. skanda puraanam loni kaarteeka mahatyam prakaaram purushulu ee rojuna tama intlo gaaka tama chelleli intlo bhojanam cheyali. chellelu laeni purushulu ee roju koraku evarainainaa dattata teesukuni vaarinta bhojanam cheyali. aa avakaasam kuudaa lenivaaru oka chettu naina tama chellelugaa bhavinchi aa chettu krinda bhojanam cheyali.
aa sodhari tana annaku aayurarogyala nandinchaalani kori annagari nuduta rangu rangula tilakam diddi tagu bahumatulistundi. adhe vidhamgaa annakuda tana chelleliki nuduta tilakam deeddi aameku bhahumatulistaadu.
eevidhamgaa .... hinduvulu adhikamgaa vunna nepal desamlo hindu saampradaaya pandagalu anekam jarupukuntaaru. ikkada jarupukune pandagalalo konni pratyekamaina pandagalu kuudaa gamanincha vachhu. (* muula: yama panchaka pandagala visaeshaalu... konni swayamgaa chusinavi. vivaraalu maatram nepal loni aangla dinapatrikalaina The himalayan, and The khatmandu post )
prapanchamlo atyadikamgaa paryaatakulanu aakarshinche deshaalalo nepal okati. deeniki kaaranaalu anekam. akkadi prakruti ramaneeyata kaavachhu., hindu matastulaku, bouddha matastulaku sambandhinchina atyunnatamaina kendraalu kaavachhu., treckingu, raptingu vanti saahasa kreedalaki mukhya kendram kaavachhu, mukhyamgaa akkadi prajala sneha puurita swabhaavam kaavachhu. aakaasaani takutunnaya annattunna himalayalu, paataala lokamlo vunnaya annattuna loyalu, nadulu, sela yellu, jalapaataalu, hinduvulaku atyanta pavitramaina aadhyaatmika kendraalu, aalayaalu, bhauddulaku athi pavitramaina praarthanaa mandiraalu ilaa karanalevaina nepal desham paryaatakulaku nayanandakaram chese desham. nepal deshaniki mukhyamaina aadaaya vanaru kuudaa paryatakame.
monnati daaka rajula paripaalanalo vunna nepal desham prapanchamlo vunna ekaika hindu rajyam. bhaarata deshaniki uttaraana aanukune vunna ee desamloniki adugu pettalante bhaaratheeyulaku etuvanti pas portu / veesa / elanti anumati patraalu avasaram ledu. vaahanaalaku maatram kontha rusumu teesukoni anumatistaaru. adhe vidhamgaa bhaaratheeyulu nepal loo sthiraastulu konukkovachhu, vyaapaaraalu chesukovachhu. etuvanti abhyantaram ledu. andukane nepal loo vunna pedda pedda hotalla vyaparam bhaaratheeyula chetilone undi. idantaa nepal --- bhaarata deshaala madhya kudurchu kunna oppandam prakaaram jarugu tunnadi. ee desamlo vunna mottam janabhalo enabhai saatam hinduvulu. takkina iravai saatamlo bhauddulu, muslimlu, krichiyanlu unnaaru. hinduvulaku atyanta pavitramaina devalayalu ikkadunnayi. alaage bhauddulaku atyanta pavitramaina praarthanaa sthallaalu ikkadunnayi. hinduvulu, bhauddulu kalise vuntaaru.
nepal loni dravyamunu kuudaa roopaayi antaaru. bharat roopaayini ai.ar ani nepal roopaayini en.ar. ani antaaru. dravya maarakaaniki chaala chotla avakaasam undi. kaani nepal loni prati dukaanamloonu, itara pradesaalalonu bharat roopaayini teesukuntaaru. bharat roopaayalu vandaku nepal roopaayalu noota aravai istaaru. chinna naanelu anagaa paisalu kuudaa akkada chalamani lovunnayi. bhaarata roopaayi maarakaaniki akkada etuvanti ibbandulu undavu.
bharat bhuubaagamtoe kalisi vunna nepal loniki pravesincha daaniki chaala bhuumaargaalunnaayi. anninti loki ghorak pur vadda vunna margame pradhaana mainadi. ee bharder loo iruvaipula kalisi vunna graamam paeru sunauli ikkada asaadharaanamaina bhadrata erpatlemi vundavu. akkadi sthaanika prajalu maamuulugaane atu itu tirugu tuntaaru. bhaaratheeyulu etuvanti anumati patraalu lekunda nepal bhuubhaagam loki pravesincha vachhu. kaani vaahanaalaku kontha rusum kattithe loniki anumatistaaru. alaa nepal loniki pravesinchina vaahanaalu aa desamlo ekkadaina tiraga vachhu. sarihaddu vadda nepal bhuubhaagam loniki pravesinchina paryaatakulaku sedha deeradaaniki, kaala krutyaalu teerchu kodani aneka erpatluntayi. nepal bhuubaagamlooniki pravesinchagaane pratyekamgaa kanupinche vishaya memante. inka tella vaarakamunde akkadunna chinna chinna annasaalalu, satraalu, baddi kottulu anni teriche vuntaayi. aa dukhaanaala mundu oka meja balla vesi daanipai madyam seesaalu petti vuntaaru. mandu baabulu kuudaa appatikappudu tama pani kaanichukoni velu tuntaaru. madyampai ikkada etuvanti niyantrana ledu.
sarihaddu nundi kontha doorame maidaana praantam. akkadakkada pallelu panta polaalu vuntaayi. ikkada vari pradhaana panta. aa vari chaala mutaka rakam. vyavasaayam saampradaaya paddhatilone jarugu tunnadi. konda vaaluna konni adugula vedalpuna chadunu chesi akkade vari pandistuntaaru. aa polaalu chuddaniki chaala andamgaa kanabadutuntaayi. kondalaku andamaina metlu chekkara ani anipistundi. atu vanti kondala paada bhagana manchi paarutunnaa adhi konni vandala adugula lothulo vunnanduna aa neetini polaalaku paarincha leru. kondala painundi jaaru vaare neeti daarale ee pantalaku jala vanarulu. itu vanti neeti daaralu chinnachinnavi chaala ekkuva. konni pedda pedda jala dhaaralu vuntaayi avi jalapaataala laaka kanabadutuntaayi. ee kondalalo prajalu anni rakala kuuragaayalu, pandlu kuudaa pandistuntaaru. pallelu chaala paluchagaa vuntaayi. illu dhoora dooramgaa vuntaayi. konni chotla polaala madhyalone illuntaayi. prati inti mundu banti poola chetluntaayi. rodlu visaalamgaa vunna akkada tirige vaahanaalu chaala paatavi. jeepullanti dokku vaahanaalu, rikshaalu modalagunavi prayaana saadhanaalu.
nepal desham kondalamayamainanduna akkada roddulanni ghat roddule. konda vaalulo rodduku saripadinanta mera chadunu chesi koda vaalu vembadi vankara tinkaragaa melikalu tirugu tuu rodluntaayi. bassulo velu tunte okavaipu aakaasam antettunna kondalu, maroka vaipuna paataalam kanipistunnadaa annanta lothuna pravahistunna nadi ilaa vandalaadi mailla paryantam kanabadutune vuntundi. loyalo pravahistunna nadilo athi subhramaina neeruntundi. aa nadi kuudaa aneka malupulu tirugutuu egudu digudugaa nuragalu kakkutuu pravahistuntundi. aa nadilo raallanni athi nunu deli kaalu pedithe jaaripoyetatluntaayi. vaatine salagram lantaaru. nadulu chinnavaina avi athi vegamgaa pravahistuntaayi. aa nadulalo saahasikulu pratyeka battalu vesukuni talaku topi pettukoni rabbaru botlalo poti padutuntaaru. konda vaalulo bassulo prayaaninche prayaanikulaku idoka aananda karamaina drushyam. roddu prayaanikulaku t, kaapi, alpaharam andinchadaaniki akkadakkada chinna chinna janavasaluntayi. akkade saahasika kreedalaina rapting (nadilo rabbaru botla poty) trecking ( taalla saayamtho kondalanekke saahasa kreeda) laku kaavalasina saamaagrini addekichhe dukaanaaluntaayi. itu vanti nivasa praantaalalo kuudaa neeti vasatiki nadi atyanta lothulo nunnanduna daanipai aadhaara padakunda kondalapai nundi jaluvare jala daaralaku paipu tagilinchi vaari avasaraalaku vaadu kuntaaru. ee roddu pai prayaaninche prayaanikulaku maroka aachyarya pariche vinodam marokati kanu vindu chestundi. avatili konda vaalulo pantalu pandinche raigulu ivatala nundi nadini daati atu pakkaku vellalante. konni vandala adugula lotuku digi athi vegamgaa pravahinche nadini daati tirigi aa konda nekki tama polaalaku vellaali. aa nadi chinnade aina athi vegamgaa pravahistuntundi. andulooni raallu athi nunupugaa kaalu jaretattuntaayi. itu vanti pramaadaannundi tappinchu kodaniki vaaru oka upaayam kanipettaaru. ivatala kontha diguvana oka balamaina sthambaanni paati daaniki samaanaantaramga nadiki avatili vaipuna kuudaa ilanti sthambanni paati ee rendu sthambaalanu oka balamaina inupa mokutho anusandaanistaaru. paina chakralu kattina ooyaala lanti oka peddabuttanu aa inupa mokuku tagilinchi aa buttalo kuurchoni tama chetulatho aa inupa mokunu tamavaipuku laagutuu vunte taamu kuurchunna aa butta munduku saagi avatali gattuku cheru kuntaaru. idhi entho saahasamtho kuudina pramaadakaramaina panigaa anipistundi. ituvanti saahasaalu daari podugunaa kanabadutune vuntaayi. okkochota kevalam oka manishe kotilaaga aa inupa taadunu pattukoni avataliki velle sandarbhaalu kuudaa chudochu. ilaa enno pramaada bharitamaina saahaasaalu chustu prayaanistunna bassu prayaanikulalu kuudaa atyanta pramaadam ponchi vuntundi. ademante varshaakaalamlo konda cheriyalu virigithe avi kachitamgaa aa roddu paine padataayi. vaahanaalapai padithe ika cheyagaligindi emeeledu. khaalii roddupai padina vaatini toliginchenta varaku vaari prayaanam vaayidaa padalsinde.
nepal loni mukhyamaina pattanaalalo pokra okati. idhi athi chinna pattanam. konda konallo kattina illatho andamgaa kanabadu tundi. ee pattanaaniki praamukhyatanu aapaadinchadaaniki maroka kaaranamunnadi. adhi pattanaaniki allanta dooramlo manchutho kappabadini himalaya parvataalu. vendi kondalavale prakaasistunna aa himalayalanu daggara nundi chuda daaniki vimana prayaanaanni erpaatlu chestaaru. ee chinna vimaanaalalo himalayalaku kontha daggariki velli tirigi vastaayi. ee pattanaanni swizeder landutho polustaaru. deeniki aasiyaaloni swizeder lyaandu ani antaaru. himalayala andaalanu chuda daaniki manchi samayam suuryoodayaaniki kontha mundu daani tarvaata kontha samayam. aa samayaniki paryaatakulu taamu basa chesina bhavanala paikekki himalayala andaalanu tilakistuntaaru. suuryoodayaaniki inka konni nimushaalundanagaa aakaasam erra badutundi. aa kaantilo aa manchu kondalu bangaaru kaantitoe merisi pothuntaayi. aa bangaaru kaanti poddekke koddi rangu maari vendi konda vale velugu leenutundi. aadrusyam atyanta nayananda karam. ee pattanamlo maroka vinta devi jalapaatam. saadhaaranamgaa jalapaataalanu krinda nundi paiki chusaru. kaani ee jalapaataanni painundi krindiki chudali. ante konda paikekki chuudaalani kaadu. bhoomi painunde visaalamaina baviloniki chudali. aa baavi chuttu pramaada nivaarana koraku inupa patteelatho kanche erpaatu chesaru. daani anchuna nilabadi baavi loniki chudali. lopala baavi dari lonundi athi pedda jala pravaham vachi chaala lotunna baviloniki padutundi. aa pravaham ekkadi nundi vastundo teliyadu. paryaatakulu nilabadina bhoomi krinda sumaru iravai adugula lotolonundi vachi baviloniki padutundi. ee jalamtho aa baavi nindi podu. aa vachina neeru ela vachayo adevidamgaa bhoomi lopaliki velli potayi. avi ekkada bayata padatayo. ee vinta jalapaatam pokra pattanam madhyalone undi. pokraaku diguvana kontha maidaana praantamunnadi. akkada vari panta polaalu ekkuvagaa unnaayi. allanta dooramlo vunna manchu kondala nundi manchu karigi vache neere veeripantalaku saguneeru. aa neeru aneka chinna chinna kaluvagunda swachchamgaa pravahistuntundi.
kaatmandu nagaram kondala madhyana maidaana praantamlo undi. idhi ee desamlo athi pedda pattanam mariyu desha radhani kuuda. ikkada idhi pedda pattanamainaa bhaaratadesamlo pattanaalato poliste idhi chinnade. bhahula antastula bhavanalu, bari kattadaalu chaala takkuva. ee desamloni vaahanaalu chaala paatavi dokkuvi kuudaanu. paata jeepullanti vahanale ikkadi prayaana saadhanaalu. kaatmandulo oka aakarshana akkadi juda gruhalu. veetini kasino antaaru. ikkada madyam sevistuu, artha nagna nrutyaalanu veekshistuu judam aadu taaru. ee judam aadadanike itara deshalanundi paryaatakulu vastuntaaru. ikkadi prabhutvaaniki idoka aadaaya vanaru. saadhaarana paryatakulu kuudaa velutuntaaru. ikkada pedda pedda shapingu centerlu kuudaa unnaayi. kaani avi ekkuvagaa bharat lanti videsala vartakulaku chendinave. anni deshaalaku chendina vastuvulu ikkada ammutuntaaru. saamaanyamgaa ikkada tayaaraina vastuvulu antu emi vundavu. anni videsalave. sthaanikulakaannaa paryatakule ee vastuvulanu kontuntaaru. idhi kuudaa akkadi prajalaku, prabhutvaaniki aadaaya vanare. ikkada rudraksha chetlekkuva. andu chetha rudraakshalu ekkuvagaa, chaala chavakaga dorukutaayi. kondaru paryaatakulu rudraksha kaayalanu kilola lekkana kontuntaaru. vaatini pagala gotti chuste vaari adrushtam pandi andulo okati rendu ekamukhi rudraakshalu dorikayante vaari panta pandi natle. vaati dhara okkoti konni vela roopaaya luntundi.
pokra nundi [[khatmandu ku poye daarilo ee mano kaamani aalayam oka pedda kondapai undi. bassu roddu kaanukoni trishool nadi pravahistuntundi. ikkada nadi loniki diga galiginanta lotulone undi. nadikavatala rendu moodu kondalakavatala oka kondapai mano kaamini aalayam velasi undi. akkadiki velladaaniki rope vee" erpaatu undi. aa rope kaarulo velutunte aadrusyam . krinda nadi, loyalu, konda vaalulo pantalu chaala manoharamgaa vuntundi. gatamlo ee aalayaaniki vella daaniki metla daari vunnatlu telipe metla varusalu ippati kanabadataayi. ee roo pean kaarulo manushulatho baatu gorrelu kuudaa velutuntaayi. konda kosana pedda aalayam undi. idhi pagoda paddhatilo undi. ee aalayamkoraku velasinade ikkadunna chinna graamam. ikkadi poojaarulanu panditulu antaaru. vaaru bhaktulanu devi chuttu kurcho betti pooja cheyistaaru. chivarana poolu prasaadam istaaru. ikkadi ammavaaru bhaktula manasu loni korikalu telusukoni vaatini neraverustundani bhaktula nammika. ee aalaya praamganamlo paavuraalu ekkuvagaavunnaayi. vaatiki ginjalanu metagaa vestaaru. idhi chaala puraatana aalayam. ee aalayam venuka oka jantu vadha shaala undi. ikkada tarachu devi koraku jantu balulu istuntaaru. eepraantam antaa rakta siktamgaa vuntundi. aa jantuvulu anagaa gorrelu kuudaa rope kaarlalo ravalasinde. ikkada chinna chinna hotallu unnaayi. andulo prati table mundu madyam baatillu petti vuntaayi. ee konda pai nundi suduuramloo manchutho kappabadini himalayalu kanabadu tuntaayi.
ikkada chuda valasina pradesaalu chaala unnaayi. andulo okati hinduvulu atyanta pavitramgaa bhavinche pasupati nad aalayam. idhi sivaalayam. chaala visaalamainadi. kaani chaalavaraku shidhilamayam. ikkadi pradhaana aalayam pagoda aakaaramlo chaala ettugaa vuntundi. indulo garbhalayam chaturastraakaaramlo vundi naalugu vaipula dwaaraalu kaligi vuntundi. madhyalo vunna shiva lingaaniki naalugu vaipula naalugu mokhaluntayi. avi dharmarthakama mokshaalaku prateekalani nammakam. naalugu dwarala vadda nalugu panditulu vundi poojalu cheyistuntaaru. ikkadi poojaarulanu panditulu ani antaaru. veerandaru telugu vaarenani antaaru. vaaru tara taraala kritam ikkadiki vachi sthira paddaaru. ee aalayamlooniki hinduuvulaku matrame pravesam vuntundi. kaani vache vaaru hinduvu avuno kaado gurtinche erpatlemy vundavu. ee aalayam venuka vaipuna bhagamati nadi undi. akkade aathi pedda shmasaanam undi. akkada eppudu savaalu kaalutuunee vuntaayi. garbha gudiki edurugaa athi pedda nandi undi. aalaya praamganamlo vividha mandiraalalo kontha mandi panditulu bhaktulaku poojalu vratalu cheyistuntaaru. ikkada rudraakshalu ekkuvagaa doruku taayi. rudraksha maalalu chaala chavakaga ammutuntaaru. bhaktulu oka rudraksha maalanu koni poojaarikicchi daanini garbha gudiloni shivuni pai vunchi mantraalu chadivi daaniki tirigi bhaktulaku istaaru. daanni bhaktulu pavitramgaa bavinchi dharistaaru. ee aalayam parisara praantaalalo aneka dukhaanalaalalo mutyaalu, navarnaalu, aneka rangula poosalu vikrayistuntaaru. videshee yaatrikule veetini ekkuvagaa kontuntaaru.
seshashayanuni pai pavalinchi natlunna mahavishnuvu nallaraati baari vigraham takkuva lothu neellunna konerulo teli yaadutunnatlunna ee devuni bhaktulu neellaloki diga poojalu chestuntaaru. aa vigraham chetulalo sankhu, chakram, gadha modalaina aayudhaalunnaayi. idhi swayam bhavamani, buddhuni avataaramani ikkadi vaari nammika. idhi chaala puraatanamainadi. ee chuttu pakkala unna devalayala sithilaalanu chustunte gatamlo ikkada athi pedda aalayam vundedani artham avutundi. athi podavaina rudraksha maalalu ikkada ekkuvagaa ammutuntaaru.
hinduvulu pavitramgaa bavinche noota enimidi vaishnava divya daamaalalo mukti naatha aalayam 106 vadi. pokranundi mukti nad aalayaaniki vellalante saraina roddu maargam ledu. antaa gatukula baata. chinna chinna vimaanaalu naduputuntaaru. avikuda vaataavaranam sarigaa lekunte nadaparu. vaatilo vellina aa tarvaata kuudaa kontha dooram kaali nadakana vellalsinde. idhi chaala kashtataramaina daari prayaasatho kuudu kunna pani. mukti narayanudu swayambuvu. padmaasanamlo koorchonnatlunna muurti. ikkada noota enimidi daaralalo neellu padutuntaayi. aa neellanu nettina challu kunte noota enimidi divyadaamaalu darsinchu kunnanta phalitam vastundani bhaktula nammika.
khatmanduku sumaru vanda kilo meaterla dooramlo oka konda meeda udayistunna suuryuni chudadaniki oka kendram undi. suuryoodayaaniki munde akkadiki cherukovali. akkadiki velle daari sannagaanu malupulu tirigi vuntundi. kanuka pedda vaahanaalu vellalevu. chinna vaahanaalalo vellaali. ee konda painunna oka hotal loo yaatreekulaku kaavalasina t, coffy palahaaraala vanti vasatulu chaala baga vuntaayi. konda ettuga vunnanduna sudhura praantam chakkaga kanabadu tundi. suuryoodaya samayaniki meghaalu addu lekunte aa suuryoodaya drushyam chaala adbhutamgaa vuntundi.
nepal desamlo bhakthapur oka chinna pattanam. gatamlo idhi ikkadi oka raajyaaniki rajadhani. ee rajadhani nagaramlo chuda valasina aneka devalayalu, rajarikapu kattadaalu anekam unnaayi. pasupati nad aalayaanni polina aalayam kuudaa ikkada undi. alanti devalayalu anekam vunnayi . kaani anni sivalayale. raja darbaru haalu chaala gambeeranga vuntundi. ikkade durgamma vaari aalayam okati undi. idhi aalayam laaga kakunda nivasa gruham laaga vuntundi. aa aalayaanni kevalam dasara sandarbhamlo matrame terustaaru. lona atyanta sampada vunnatlu sthaanikulu cheputaaru. garbha gudiloniki vellaneekunnaa parisara praantaalanu chuda veelunnadi. ee praantam loni kattadaalu athi manoharamgaa unnaayi.
prakruti paranga ettaina kondalu, lotaina loyalu, abhayaaranyaalatho aneka pramukha aadhyaatmika kendraalato entho prasaantamgaa kanabade nepal desham raajakeeyamgaa atyanta vedi. vaadi charyalu chaala ekkuvagaa jarugu tuntaayi. ide ee desham aardhikamgaa edagaka povadaaniki kaaranam.
nepaleelo 2001 janabha lekkala prakaaram mottamu 103 (oka gurtu teliyani jaatito sahaa) jaatulu/kulamulu unnatlu telinadi. kulamulu ane paddhati hindu matamu nundi vachindi. jaatula vibhajana anedi, chaaritraka visaeshaala valla, vaarike pratyekamaina praantiiya oohaajanitamaina kathala valla jarigindi. 2001 janabha lekkala prakaaram mukhyamaina kulaalu kshatriya (chetri) 15.8u, brahmana (hill) 12.7u, madheshi 33u, magar 7.1u, tamang 5.6u, nevar 5.5u, mahammadeeya 4.3u, kaami 3.9u, (jaatulu) raay 3.9u, gurung 2.8u, damay/dholi 2.4u. migata 92 kulaalu/jaatulu 2u kanna takkuvagaa unnaaru. veellaloonae prakhyaati gaanchina sherpalu kuudaa unnaaru.
nepaleku naalugu panchaamgaalu unnaayi. prabhutvapu soura maana panchaamgamu, chandramaana panchaamgamu, nepali saampradaaya panchaamgamu mariyu paaschaatya panchaamgamu. nepal mataparamaina selavu dinaalannii chaandramaana panchaamgamu prakaaramu untaayi. anduvalla nepaaleelaku selavu dinaala kosamai oka sthiramaina tedeelu antuu undavu. saadhaaranamgaa rendu mukhyamaina selavu dinamulu dashain, tihaarlu, aktobaru, navambaru maasaalalo vastaayi.
konnisaarlu ee deshaalanu kuudaa dakshinasia deshaalugaa pariganistaaru: afghanistan • iran • mayanmar • British Indian Ocean Territory • tibet