మనోనేత్రం: February 2012
ముందు ఆ సలహా గురించి కొంచెం చర్చించుకుందాం. ఆ తఱువాత అసలు విషయానికి వద్దాము. అసలు retirement ఎందుకు తీసుకుంటారు? ఇంద్రియాలు సహకరించకపోయినా, పని చెయ్యాలనే కోఱిక తగ్గిపోయినా, పటిమ (ability) తగ్గిపోయినా విరమిస్తారు. వీటిని ఒక్కొక్కటిగా పరిశీలిద్దాము. వేటూరిని ఆయన ఆరోగ్యం బాగా ఇబ్బందిపెట్టింది, నిజమే. అందుకని విరమించవలసిందా? కాదు అని అంటాను. కవి వాడే ఇంద్రియం అంతరింద్రియం, శరీరం కాదు. మఱోలా చెప్పలంటే కవి యొక్క హృదయం పనిచెయ్యడం మానేయడానికి అది engine కాదు. అదే ఇంధనం. శరీరం సహకరించాలి కానీ, హృదయం ఉన్నంతకాలం పరిగెట్టడానికి సిద్ధమే.
వేటూరి 1970, 1980 ల లో వ్రాసినన్ని మంచిపాటలు 1990, 2000 లలో వ్రాయలేదు అని దాదాపు అందరూ ఒప్పుకుంటారు. దీనికి కారణాలు అనేకం చెప్పుకోవచ్చును. మంచి సందర్భాలు ఇచ్చే కే. విశ్వనాథ్, బాపు, జంధ్యాల, వంశీ వంటివారి ఉద్ధృతి తగ్గిపోవడం, చలనచిత్రగీతసంగీతంలో తెలుగుదనం తగ్గిపోవడం, సీతారామశాస్త్రి, భువనచంద్ర వంటివారు ఎదగడం ఎంతో కొంత కారణం అని నేను అనుకుంటున్నాను. లేదు కోఱిక, పటిమ తగ్గిపోవడమే కారణం అనుకుంటే, అనువాదగీతాలతో పాటు మామూలు గీతాలు కూడా పెద్ద బాగా కుదిరేవి కాదు అనడం సబబే కదా? అందుకని వేటూరి ఎప్పుడూ అద్భుతంగా వ్రాసిన విశ్వనాథ్, బాపు ల 1990-2000 ల చిత్రాలను పరిశీలిద్దాము.
ఇక అనువాదగీతాలు విషయానికి వద్దాము. నాకు అనువాదగీతాలు వ్రాసిన అనుభవం లేదు కానీ, ఇళయరాజా పాటలు కొన్ని నేను తెనుగీకరించాను. దాదాపు రెండు మూడు గంటలు కూర్చుంటే కొన్ని ఇఱికింపులతో, కాస్త వినసొంపుగానే వచ్చాయి. కానీ, lip-synchronization (అధరసమతుల్యం?) బాగా తక్కువైంది. అందుచేత అది కొంచెం ఇబ్బందే అనుకుంటున్నాను. ఒక పక్కన lip-sync, మఱొక పక్కన అప్పటికే చిత్రీకరించబడిన దృశ్యాలు, మఱొక పక్కన మాతృకలో భావాలు -- ఇవన్నీ తూగాలంటే కొంచెం కష్టమే.
శ్రీ శ్రీ, రాజశ్రీ అనువాదచిత్రాలకు మంచి సాహిత్యం వ్రాసారు అని అంటారు. నాకు శ్రీ శ్రీ గురించి పెద్దగా తెలియదు. నాకు రాజశ్రీ వ్రాసిన పాటలు చాలానే నచ్చాయి. అలాగని అవి కూడా ఎప్పుడూ బాగుండేవి అంటే నా మనసు అంగీకరించదు. ఉదాహరణకు "డబ్బులిచ్చుకో జోళ్ళు పుచ్చుకో", "చెయ్యాలి కుఱ్ఱకారు పూజ", "నిన్న కాదు, నేడు కాదు, ఎప్పుడూ నే రాజ", వంటి వాక్యాలు నాకు రుచించవు. ఆ వాక్యాలలో భావం తెలుస్తోంది కానీ, అర్థం ఐతే భావంతో సమాంతరంగా లేదు. కొన్ని సార్లు ఆయన బాగా వ్రాసినా మిగతావారందరూ కలిసి దాన్ని రుచించకుండా చేసారు. ఆయన వ్రాసిన ఆఖరి చిత్రం ప్రేమికుడులో "అధరం, ఉదరం నడుమన ఏదో అలజడి రేగెనులో" అనే వాక్యం ఉన్నికృష్ణన్, రహ్మాన్ కలిసి "అధరమూదరము నడుమన" అంటూంటే అప్పట్లో నా పసి మనసుకు అర్థం కాలేదు. ఏదేమైనా, రాజశ్రీ అనువాదగీతాలు బాగా వ్రాసారు అంటే నేను కచ్చితంగా ఒప్పుకుంటాను.
ఇప్పుడు వేటూరి విషయానికి వద్దాము. వేటూరి అనువాదగీతాల వ్రాసేటప్పుడు lip-sync కి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారని నేను విన్నాను. అందులో నిజం ఉంది. ఎంతవరకు నిజం ఉంది అంటే "చూసుకున్నవాళ్ళకు చూసుకున్నంత మహాదేవా" అని సమాధానిమిస్తాను. అదేమైనా వేటూరి వయసా నిఖార్సుగా చెప్పడానికి? వాద-ప్రతివాదాలు ఇష్టం వచ్చినట్టు చేసుకోవచ్చును.
చిన్నప్పుడు మణిరత్నం దిల్-సే చిత్రాన్ని తెలుగులోకి అనువదించినప్పుడు సిరివెన్నెల పేరు చూసి మా తమ్ముడు, నేను సంబరపడ్డాము. (అప్పట్లో మేము రహ్మాన్, సిరివెన్నెలలకు వీరాభిమానులం. ఇప్పుడు కూడా అభిమానులమే కానీ, ఇతర సంగీతదర్శకులు, కవులు కూడా ఈ ప్రపంచంలో బ్రతికే ఉన్నారు అన్న విషయం గుర్తించాము. అప్పట్లో వేటూరి గురించి పెద్దగా తెలియదు. మెరుపు కలలు వంటి అనువాదచిత్రాలకు పాటలు వ్రాసారని తెలిసి, అవి అర్థం కాక చిన్నచూపు చూసేవాడిని.) అప్పటికే (జీన్స్) "నాకేనక" వంటి సాహిత్యంతో విసిగిపోయిన మేము, ఇన్నాళ్ళకు రహ్మాన్ అనువాదగీతాలు అర్థమయ్యే అవకాశం వచ్చిందని ఉత్సాహంగా cassette కొనుక్కుని విన్నాము. కానీ అందులో కూడా "ఛయ్య ఛయ్య" పాట విని నిరాశ చెందాము. ఓ పట్టాన అర్థం కాలేదు. నిస్సందేహంగా చాలా వరకు కారణం సుఖ్విందర్ సింఘ్ పలికిన తీరు, అసలు తెలుగు పదాలు ఇమడటం కష్టమైన బాణీ. అసలు lip-sync లేదు. అందుచేత అనువాదగీతాలకు అన్నీ కుదరవు అన్న విషయం అర్థమైంది. ఉదాహరణకు అదే దర్శకుడు తీసిన గురు చిత్రంలో "రూఖి రె ఓ రూఖి రె, కాటొరె కాటె కటెనా" అని వచ్చినప్పూడు తెలుగులో దాన్ని వేటూరి "రుచే లేదు ఏ రాత్రీ, కాటేసే కదా కలైనా" అని వ్రాసారు. ఇక్కడ గమనిస్తే వీలైనంతవరకూ అవే అక్షరాల వరుసని వాడుతూ వచ్చారు. నేను ఇలాంటి ఉదాహరణలు బోళ్ళు గమనించాను. అందుచేత వేటూరి lip-syncను దృష్టిలో ఉంచుకున్నారు అనడంలో సందేహమేమీ లేదు.
ఉదాహరణకు విలన్ (వేటూరి చివరి అనువాద చిత్రం)లో "మనసుని ఇవ్వవే మగనాలా" అనే వ్రాసారు. చిన్నప్పుడైతే మగనాల అనే పదాన్ని మగ, నాలా అని నాస్తిసంధి విడదీసుకుని "మగవాడు ఇచ్చినంత సులువుగా మనసుని ఇవ్వుమా, అంటున్నాడు కవి. ఏడ్చినట్టుంది" అనుకునేవాణ్ణి. ఇప్పుడు బ్రౌహ్ణ్య నిఘంటువు తెరిచి "మగనాల అంటే వివాహిత" అని అర్థం తెలుసుకున్నాను. మనసు, మగనాల యతి, సందర్భం కుదిరాయి కదా అనుకుని వేటూరి అలాగ వ్రాసి ఉండచ్చును. పైగా చిత్రంలో ఈ దృశ్యంలో విక్రం పెదాలు కదపడు. అందుకని స్వేఛ్ఛగా వ్రాసుకున్నది జనాలకు అర్థం కాక వేటూరి పిచ్చి పిచ్చిగా వ్రాస్తున్నారు అనుకుని ఉంటారు.
చిన్నప్పుడు నేను చిఱాకు పడిన మెరుపు కలలు చిత్రంలో "తల్లో తామర మడిచే" తామర మడవడం ఏమిటి? తురుముకోవడం అనాలి కదా అనుకున్నాను. తమిళంలో "తంగత్తామర మగళే" అని ఉంది. ప్రతీ పదానికి మొదటి అక్షరమైనా కలిసేలాగ వ్రాసే ప్రయత్నంలో తురుముకి బదులుగా మడుచు అని వ్రాసారు. ప్రతిఫలంగా నాకు పాట పల్లవే విచిత్రంగా తోచింది. నిజానికి పాఠ్యపుస్తాలలో పూర్వకవులు యతిమైత్రి కోసం ఇదే పని చేస్తే "ఓహో, ఎంత గొప్ప vocabulary" అనుకునేవాడిని. "అట్టిట్టాయెను మనమే" అంటే అర్థం కాలేదు. అట్టా, ఇట్టాను ని అలాగ కలిపేయవచ్చునా? అసలు "మన ఇద్దరి (మనం) గురించి మాట్లాడుతూ అయ్యెను అంటాడేమిటి? అయ్యాము అనాలి కదా? అసలీ కవికి తెలుగు వచ్చునా?" అనుకున్నాను. Ignorance is bliss అన్నారు. "ఒడిలో హృదయం కాగడం ఏమిటి?" అనే సందేహం వచ్చింది. ఆ తఱువాత సంస్కృతం పాఠ్యపుస్తకంలో "రామేణ భరతః అంకే ఆరోపితః" అని చదివి "ఒళ్ళో కూర్చోపెట్టుకోవడానికి భరతుడేమైనా చంటికూచా?" అనుకుంటుంటే మా ఉపాధ్యాయుడు "అంకే అంటే పక్కనే అని భావం" అని చెప్పారు. అది సంగతి. నాకు వేటూరి సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకునే అనుభవం లేక ఆ పాటంతా పిచ్చిపిచ్చిగా అనిపించింది. ఇక కంఠం వరకూ ఆశలు, ఉదయంలో ఊహ ఉడుకుపెట్టడం, యదను మూతపెట్టుకోవడం, పరువం వచ్చిన పోటుతుమ్మెదలు, గలబాకప్పలు, ఎడారి కోయిల పెంటిని వెతకడం, విరాళిగీతం, నఖం కొరికిన పిల్ల, నాగరికం పాటిస్తే ఎలా సాగు పూజ, కౌగిలి భాష -- ఇవన్నీ నాకేమర్థమౌతాయి చెప్పండి? అదే మన తెలుగు దర్శకులు ఐతే ఈ అర్థం కాని శృంగారాన్ని తీసేసి చక్కగా అందరికీ అర్థమయ్యే బూతులు వ్రాయించేవారు. చెప్పవచ్చేదేమిటి అంటే వేటూరి అనువాదగీతాలలో కొంచెం పరుషమైన భాష, భావం వాడేవారు. అది అర్థం కాక కొంతమంది ఆ పాటలను చెత్త పాటలనుకున్న సందర్భాలు ఉన్నాయి.
ఉదాహరణకు సూర్య s/o కృష్ణన్ చిత్రంలో పాత్రధారులు పాడుతున్నట్టు ఉండే దృశ్యాలకు పదానికి పదం అనువదించి, చిన్న చిన్న మార్పులతో కానించేసి, background లో వచ్చే "నిదరే కల ఐనది" పాటలో చక్కని ప్రయోగాలు చేసారు. ఈ పాట తెలుగులో ఇక్కడ చూడచ్చును, తమిళంలో ఆంగ్లానువాదంతో ఇక్కడ చూడచ్చును.
నిదురే కల ఐనది, కలయే నిజమైనది
"బ్రతుకు జత అవ్వడం" ఏమిటి? అని మఱొక సందేహం. బ్రతుకు అంటే జీవితం, ప్రాణం అని రెండు అర్థాలు చెప్పుకోవచ్చును. జీవితం అనుకుంటే, అప్పటిదాక తన మనసుకు నచ్చే విధంగా లేని తన జీవితం ఇప్పుడు తనతో పాటు (అనుకూలంగా) నడుస్తోంది అని. లేదా అతడి జతే తనకు బ్రతుకైంది అని. బ్రతుకు అంటే ప్రాణం అనుకుంటే అతడిని చూసినప్పటినుండి ప్రాణం లేచి వచ్చింది అని (అప్పటిదాక జీవం లేనట్టు ఉంది అని). ఇన్ని అర్థాలు ఉండటం ఏదో నేరం లాగా చూడకుండా అదొక అందం లాగా చూడలేని వాళ్ళు వేటూరి పాటలకు దూరంగా ఉండాలని నా సలహా. ఒలిచిన అఱటిపళ్ళు కావాలనుకుంటే వేటూరి అప్పుడప్పుడు నిరాశపరుస్తారు కానీ అలాంటప్పుడే శ్రమపడి కొబ్బరికాయ ఒలిచి, పగలగొట్టి త్రాగాలనుకునేవాళ్ళకు మరింత ఆనందం కలిగిస్తారు.
చరణాల్లో సందర్భాన్ని మరింతగా వివరిస్తూ వ్రాసారు. ఈ చిత్రంలో నాయిక దివ్య మొదట్లో మద్యానికి బానిసైన సూర్యని చూస్తుంది. తఱువాత అతను ఆ చెడ్డ అలవాటునుండి బయటపడి ప్రయోజకుడైనప్పుడు అతడిని ఇష్టపడుతుంది. అది ఎంత చక్కగా చెప్పారో చూడాలి.
manonetram: February 2012
mundu aa salaha gurinchi konchem charchinchukundam. aa tayuvaata asalu vishayaaniki vaddaamu. asalu retirement enduku teesukuntaaru? indriyaalu sahakarinchakapoyina, pani cheyyaalane koaeka taggipoyina, patima (ability) taggipoyina viramistaaru. veetini okkokkatigaa pariseeliddaamu. vaeturini aayana aarogyam baga ibbandipettindi, nijame. andukani viraminchavalasindaa? kaadu ani antaanu. kavi vade indriyam antarindriyam, sareeram kaadu. marola cheppalante kavi yokka hrudayam panicheyyadam maaneyadaaniki adhi engine kaadu. adhe indhanam. sareeram sahakarinchaali cony, hrudayam unnantakaalam parigettadaaniki siddhame.
veturi 1970, 1980 la loo vraasinanni manchipaatalu 1990, 2000 lalo vraayaledu ani daadaapu andaruu oppukuntaaru. deeniki kaaranaalu anekam cheppukovachhunu. manchi sandarbhaalu iche kee. vishwanath, baapu, jandhyaala, vamshee vantivaari uddhruti taggipovadam, chalanachitrageetasangamento telugudanam taggipovadam, siitaaraamasaastri, bhuvanachandra vantivaaru edagadam entho kontha kaaranam ani nenu anukuntunnanu. ledu koaeka, patima taggipovadame kaaranam anukunte, anuvaadageetaalato paatu maamuulu geetaalu kuudaa pedda baga kudirevi kaadu anadam sababe kada? andukani veturi eppuduu adbhutamgaa vraasina vishwanath, baapu la 1990-2000 la chitraalanu pariseeliddaamu.
ika anuvaadageetaalu vishayaaniki vaddaamu. naaku anuvaadageetaalu vraasina anubhavam ledu cony, ilayaraja paatalu konni nenu tenugeekarinchaanu. daadaapu rendu moodu gantalu koorchunte konni irkimpulatho, kaasta vinasompugaane vachayi. cony, lip-synchronization (adharasamatulyam?) baga takkuvaindi. anducheta adhi konchem ibbande anukuntunnanu. oka pakkana lip-sync, mayoka pakkana appatike chitreekarinchabadina drushyaalu, mayoka pakkana maatrukalo bhaavaalu -- ivannee thoogaalante konchem kashtame.
shree shree, rajashree anuvaadachitraalaku manchi saahityam vraasaaru ani antaaru. naaku shree shree gurinchi peddagaa teliyadu. naaku rajashree vraasina paatalu chalane nachayi. alaagani avi kuudaa eppuduu bagundevi ante naa manasu angeekarinchadu. udaaharanaku "dabbulichuko jollu puchuko", "cheyyali kurikaaru pooja", "ninna kaadu, nedu kaadu, eppuduu nee raja", vanti vaakyaalu naaku ruchinchavu. aa vaakyaalalo bhavam telustondi cony, artham aithe bhaavamto samaantaramgaa ledu. konni saarlu aayana baga vrasina migataavaarandaruu kalisi daanni ruchinchakunda chesaru. aayana vraasina akhari chitram premikudulo "adharam, udaram nadumana edho alajadi regenulo" ane vaakyam unnikrishnan, rahman kalisi "adharamudaramu nadumana" antoonte appatlo naa pasi manasuku artham kaaledu. edemaina, rajashree anuvaadageetaalu baga vraasaaru ante nenu kachitamgaa oppukuntaanu.
ippudu veturi vishayaaniki vaddaamu. veturi anuvaadageetaala vraasetappudu lip-sync ki ekkuva praadhaanyata ichevaarani nenu vinnaanu. andulo nijam undi. entavaraku nijam undi ante "chusukunnavallaku chusukunnanta mahadeva" ani samaadhaanimistaanu. ademaina veturi vayasaa nikharsuga cheppadaaniki? vaada-prativaadaalu ishtam vachinattu chesukovachhunu.
chinnappudu maniratnam dil-see chitraanni teluguloki anuvadinchinappudu sirivennela paeru chusi maa tammudu, nenu sambarapaddamu. (appatlo memu rahman, sirivennelalaku veeraabhimaanulam. ippudu kuudaa abhimanulame cony, itara sangeetadarsakulu, kavulu kuudaa ee prapanchamlo bratike unnaaru anna vishayam gurtinchaamu. appatlo veturi gurinchi peddagaa teliyadu. merupu kalalu vanti anuvaadachitraalaku paatalu vraasaarani telisi, avi artham kaaka chinnachuupu chusevadini.) appatike (jeens) "nakenaka" vanti saahityamtho visigipoyina memu, innaallaku rahman anuvaadageetaalu arthamayye avakaasam vachindani utsaahamgaa cassette konukkuni vinnaamu. cony andulo kuudaa "chayya chayya" paata vini niraasa chendaamu. oo pattana artham kaaledu. nissandehamgaa chala varaku kaaranam sukhwinder singh palikina teeru, asalu telugu padaalu imadatam kashtamaina baanii. asalu lip-sync ledu. anducheta anuvaadageetaalaku annee kudaravu anna vishayam ardhamaindi. udaaharanaku adhe darsakudu teesina guru chitramlo "rookhi re oo rookhi re, katore kaate katena" ani vachinappuduu telugulo daanni veturi "ruche ledu e raatrii, katese kada kalaina" ani vraasaaru. ikkada gamaniste veelainantavarakuu ave aksharaala varusani vaadutuu vachaaru. nenu ilanti udaaharanalu bollu gamaninchaanu. anducheta veturi lip-syncnu drushtilo unchukunnaaru anadamlo sandehamemi ledu.
udaaharanaku vilan (veturi chivari anuvaada chitram)loo "manasuni ivvave maganala" ane vraasaaru. chinnappudaite maganaala ane padaanni maga, nala ani naastisandhi vidadeesukuni "magavaadu ichinanta suluvugaa manasuni ivvuma, antunnadu kavi. edchinattundi" anukunevanni. ippudu brouhnya nighantuvu terichi "maganaala ante vivaahita" ani artham telusukunnaanu. manasu, maganaala yathi, sandarbham kudirayi kada anukuni veturi alaaga vraasi undacchunu. paiga chitramlo ee drushyamlo vikram pedaalu kadapadu. andukani swechchagaa vraasukunnadi janaalaku artham kaaka veturi picchi picchigaa vraastunnaaru anukuni untaaru.
chinnappudu nenu chika padina merupu kalalu chitramlo "tallo taamara madiche" taamara madavadam emiti? turumukovadam anali kada anukunnaanu. tamilamlo "tangattamara magale" ani undi. pratee padaaniki modati aksharamaina kaliselaaga vrase prayatnamlo turumuki badulugaa maduchu ani vraasaaru. pratiphalamgaa naaku paata pallave vichitramgaa thochindi. nijaaniki paatyapustaalalo puurvakavulu yatimaitri kosam ide pani cheste "oho, entha goppa vocabulary" anukunevaadini. "attittaayenu maname" ante artham kaaledu. atta, ittaanu ni alaaga kalipeyavachhunaa? asalu "mana iddari (manam) gurinchi maatlaadutuu ayyenu antademity? ayyamu anali kada? asali kaviki telugu vachuna?" anukunnaanu. Ignorance is bliss annaru. "odilo hrudayam kagadam emiti?" ane sandeham vachindi. aa tayuvaata samskrutam paatyapustakamlo "ramena bharatah anke aaropitah" ani chadivi "ollo koorchopettukovadani bharathudemaina chantikucha?" anukuntunte maa upaadhyaayudu "anke ante pakkane ani bhavam" ani cheppaaru. adhi sangati. naaku veturi saahityaanni artham chesukune anubhavam leka aa paatantaa picchipichigaa anipinchindi. ika kantham varakuu aasalu, udayamlo ooha udukupettadam, yadanu moothapettukovadam, paruvam vachina potutummedalu, galabakappalu, edaari koyila pentini vetakadam, viraaligeetam, nakham korikina pilla, nagarikam paatiste ela saagu pooja, kaugili bhasha -- ivannee naakemarthamoutaayi cheppandi? adhe mana telugu darsakulu aithe ee artham kaani shrungaaraanni teesesi chakkaga andarikee arthamayye boothulu vraayinchevaaru. cheppavachedemiti ante veturi anuvaadageetaalalo konchem parushamaina bhasha, bhavam vaadevaaru. adhi artham kaaka kontamandi aa paatalanu chetta paatalanukunna sandarbhaalu unnaayi.
udaaharanaku suurya s/o krishnan chitramlo paatradhaarulu paadutunnattu unde drushyaalaku padaaniki padam anuvadinchi, chinna chinna maarpulatho kaaninchesi, background loo vache "nidare kala ainadi" paatalo chakkani prayogaalu chesaru. ee paata telugulo ikkada chudachunu, tamilamlo aanglaanuvaadamto ikkada chudachunu.
nidure kala ainadi, kalaye nijamainadi
"bratuku jatha avvadam" emiti? ani mayoka sandeham. bratuku ante jeevitam, praanam ani rendu arthaalu cheppukovachhunu. jeevitam anukunte, appatidaaka tana manasuku nache vidhamgaa laeni tana jeevitam ippudu tanatho paatu (anukuulamgaa) nadustondi ani. leda atadi jathe tanaku bratukaindi ani. bratuku ante praanam anukunte atadini chusinappatinundi praanam lechi vachindi ani (appatidaaka jeevam lenattu undi ani). inni arthaalu undatam edho neram laga chudakunda adoka andam laga chudaleni vaallu veturi paatalaku dooramgaa undaalani naa salaha. olichina aritiplu kavalanukunte veturi appudappudu niraasaparustaaru cony alantappude shramapadi kobbarikaya olichi, pagalagotti traagaalanukunevaallaka marinta aanandam kaligistaaru.
charanaallo sandarbhaanni marintagaa vivaristuu vraasaaru. ee chitramlo naayika divya modatlo madyaaniki baanisaina suuryani chustundi. tayuvaata atanu aa chedda alavatunundi bayatapadi prayojakudainappudu atadini ishtapadutundi. adhi entha chakkaga chepparo chudali.