అలవాటుగా బయట సంచరించే మనసును అరికట్టి, అంతర్గతంచేసి ఇంద్రియాల నుంచి విముక్తి కలిగించటం. అంటే మనస్సును నిగ్రహించి చిత్తము స్వస్వరూపాన్ని పొందటమే. అంటే మనస్సుతో ఐక్యమవ్వడం అన్నమాట. దీన్నే ప్రత్యాహార మంటారు.
మనస్సుని నిగ్రహించి వశంచేసుకున్న చిత్తాన్ని ఒక లక్ష్యంమీద నిల్పి ఉంచాలి. అలా లక్ష్యాన్ని౦చి చెదిరి పోకుండా చిత్తాన్ని ఉంచడాన్ని ధారణ అంటారు.
చిత్తాన్ని లక్ష్యం మీదనుంచి చెదరి పోకుండా ఉంచటం వల్ల, అహం అనేది పోయి మనసు నశించి ధ్యేయ వస్తువే మిగిలి, అదే అవుతాడు. మనస్సును ఏకభావ ప్రవాహంగా కొంతకాలం నిలప గలగటం- ధ్యానం. ధ్యానం గురించి విపులంగా తర్వాత తెలుసుకుందాం.
సంప్రజ్ఞాత సమాధి - దీన్లో చిత్తవృత్తులు శాంతించే ఉంటాయి కాని బీజరూపంలో సంస్కారాలు మిగిలి, సమయం వచ్చినపుడు తిరిగి మొలకెత్తడానికి అనువుగా ఉంటాయి. కాబట్టే దీన్ని సబీజ సమాధి అంటారు. ధ్యాన, ధారణా, సబీజ సమాధులను పొందిన యోగికి సర్వశక్తులు, సర్వజ్ఞత్వము కలుగుతాయి గాని ముక్తుడు కాలేడు. ఇంకా పునర్జన్మను కలిగించే కర్మబీజాలు ఉంటాయి. అణిమాది సిద్ధులు కలుగుతాయి.
అసంప్రజ్ఞాత సమాధి – దీన్లో నేను అనే అహంకారం ఉండదు. బీజరూపంలో ఉండే చిత్త వృత్తులు నశిస్తాయి. కర్మబీజం దగ్ధమై ఉండటంవల్ల నిర్బీజ సమాధి అని అంటారు. దీన్లో వాసనలు నశించి, మనోనాశనము కూడ కలగటం వల్ల, యోగి పరమాత్మను తెలిసికొని ముక్తిని పొందుతాడు.
యోగదర్శనం, సాంఖ్యదర్శనం అనే శీర్షికలలో వివరంగా ఉన్నదాన్నికూడ, దీనితో జతపరచి చదివితే సరైన అవగాహన లభిస్తుంది. రాజయోగి వైరాగ్యం – తనకు ప్రకృతితో ఉండే సంబంధం కేవలం తాత్కాలికం అని , తాను శాశ్వతమైన ఆత్మయే గాని ప్రకృతిని గానని స్వానుభవంతో గ్రహిస్తాడు.
alavaatugaa bayata sancharinche manasunu arikatti, antargatanchesi indriyaala nunchi vimukti kaliginchatam. ante manassunu nigrahinchi chittamu swaswaroopaanni pondatame. ante manassutho aikyamavvadam annamata. deenne pratyaahaara mantaaru.
manassuni nigrahinchi vasanchesukunna chittaanni oka lakshyammeeda nilpi unchaali. alaa lakshyaanninichi chediri pokunda chittaanni unchadaanni dhaarana antaaru.
chittaanni lakshyam meedanunchi chedari pokunda unchatam valla, aham anedi poyi manasu nasinchi dhyeya vastuve migili, adhe avutaadu. manassunu ekabhava pravaahamgaa kontakaalam nilapa galagatam- dhyanam. dhyanam gurinchi vipulangaa tarvaata telusukundam.
sampragnaata samadhi - deenlo chittavruttulu saantinche untaayi kaani beejaroopamlo samskaaraalu migili, samayam vachinapudu tirigi molakettadaaniki anuvugaa untaayi. kabatte deenni sabeeja samadhi antaaru. dhyana, dharana, sabeeja samaadhulanu pondina yogiki sarvasaktulu, sarvagnatvamu kalugutaayi gaani muktudu kaaledu. inka punarjanmanu kaliginche karmabijalu untaayi. animaadi siddhulu kalugutaayi.
asampragnaata samadhi – deenlo nenu ane ahankaram undadu. beejaroopamlo unde chitta vruttulu nasistaayi. karmabism dagdhamai undatamvalla nirbija samadhi ani antaaru. deenlo vaasanalu nasinchi, manonasanamu kuuda kalagatam valla, yogi paramaatmanu telisikoni muktini pondutaadu.
yogadarsanam, saankhyadarsanam ane sheershikalalo vivaramgaa unnadaannikuda, deenitho jataparachi chadivite saraina avagaahana labhistundi. rajayogi vairagyam – tanaku prakrutitho unde sambandham kevalam taatkaalikam ani , taanu saasvatamaina aatmaye gaani prakrutini gaanani swaanubhavamto grahistaadu.