నాట‌కం బ‌తికేవుంది | SOPATHI SUNDAY SPECIAL | www.NavaTelangana.com
నాట‌కం బ‌తికేవుంది
Sat 25 Mar 18:34:23.256148 2017
నాటకం జాతీయ, అంతర్జాతీయ ఐకమత్యం కోసం ఉపయోగపడాలన్న సంకల్పంతో 1948లో ఐక్యరాజ్య సమితి విభాగమైన 'యునెస్కో' ఇంటర్నేషనల్‌ థియేటర్‌ ఇనిస్టిట్యూట్‌ను ప్రారంభించింది. ఈ సంస్థ ప్రధాన కేంద్రం పారిస్‌లో ఉంది. నాటకం ప్రజలకు బలమైన గొంతుకగా మారాలనేది ఈ సంస్థ సంకల్పం. ఈ స్ఫూర్తి ప్రపంచమంతా వ్యాపింప చేసేందుకు మార్చి 27ను 'అంతర్జాతీయ నాటక దినం' గా 1961లో ప్రకటించింది. ఈ రోజు ప్రపంచ నాటక ప్రియులందరికీ ఒక వేడుక. నాటకాలను ప్రోత్సహించడం, నాటక ప్రాముఖ్యతను వివరించడం, నాటక రంగ ప్రదర్శనలతో సంతోషాలను పంచుకోవడం ఈ వేడుక ఉద్దేశం. రేపు (మార్చి 27) జరుపుకుంటున్న ఇంటర్నేషనల్‌ థియేటర్‌ డే సందర్భంగా తెలంగాణలో వందల ఏండ్లుగా నాటకం ఎట్లా సజీవంగా కొనసాగుతున్నదో వివరించే కవర్‌ స్టోరీ ఇది.
భారతీయ నాటక రంగాన్ని భిన్న భాషల నాటకాల రూపం, సారం ఆవరించి ఉన్నాయి. ఇదే విషయం తెలంగాణ నాటక రంగానికీ వర్తిస్తుంది. ఇక్కడ తెలుగు, ఉర్దూ, మరాఠి, హిందీ, బెంగాలీ, ఆంగ్ల నాటకాలు భిన్నత్వంలో ఏకత్వంగా కనిపిస్తాయి. హైదరాబాదీ నాటకం భారతీయ నాటక రంగంలో ప్రత్యేక చరిత్రగా నిలుస్తుంది. నల్లగొండ జిల్లాలోని నాగార్జునకొండలో బౌద్ధుల కాలం నాటి యాంపి థియేటర్‌ ప్రాచీన నాటక మూలాలను గుర్తు చేస్తుంది. గ్రీకుల నాటి రంగస్థలం 2వ శతాబ్దపు నాగార్జున యాంపి థియేటర్‌లు ప్రపంచంలో తొలినాటి రంగస్థలాలుగా గుర్తించబడ్డాయి. 11వ శతాబ్ద కాలంలో పాలకుర్తి సోమనాథుడు రచించిన బసవపురాణంలో తెలంగాణా ప్రాంతంలో ప్రాచుర్యం పొందిన దేశీ నాటక ప్రస్తావన ఉంది. అందులో 'భక్త సిరియాళ' కథను నాటకంగా ప్రదర్శించినట్లు లిఖితం చేసాడు. 14వ శతాబ్ద నాటి వినుకొండ వల్లభరాయుడు 'క్రీడాభిరామం'లో సంస్కృత దశరూపకాల్లోని వీధి ప్రక్రియలో జక్కుల స్త్రీ ఓరుగల్లు ప్రధాన వీధుల్లో కావ్యశైలిలో నాటకాన్ని ప్రదర్శించినట్లు పేర్కొన్నాడు.
కాకతీయుల కాలం నుండే సంస్కృత సాంప్రదాయ నాటకాలు, దేశీనాటకాలు, యక్షగానాలు, పగటివేషాలు వ్యాప్తిలో ఉన్నాయి. కాకతీయుల పతనం తర్వాత తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని కుతుబ్‌ షాహీలు, అసఫ్‌జాహీలు పాలించారు. భారతదేశంలో హైదరాబాద్‌ ఒక ప్రత్యేక రాజ్యంగా ఏర్పడింది. ఆ రోజుల్లోనే న్యూయార్క్‌, బెర్లిన్‌ నగరాలతో సమానంగా హైదరాబాద్‌ అంతర్జాతీయ ఖ్యాతిని ఆర్జించి వ్యాపార కేంద్రంగా పరిఢవిల్లింది. మొఘల్‌ సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత సంగీత కళాకారులు, కవులు, నటులు, నర్తకీమణులు ఉత్తరాది నుండి నిజాం ప్రాంతానికి తరలి రావడంతో ఉత్తరాది కళలు హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌కు పరిచయం అయ్యాయి. నాచ్‌గర్ల్స్‌, ముజ్రాలు, ఉర్దూ ఘజల్లు, హిందూస్థానీ సంగీతం ప్రవేశించినట్లే ఉత్తరాదికి చెందిన నౌటంకీ నాటకాలు హైదరాబాదీలను ఆకర్షించాయి.
చందులాల్‌ (1829-1857) హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌ ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో ఉత్తరాది 'నౌటంకీ' నాటకాలను ప్రోత్సహించారు. 1843 ప్రాంతంలో చార్‌మినార్‌కు సమీపంలోని గుల్జార్‌హౌస్‌ మైదానంలో 'నౌటంకీ' నాటక బృందాలు విడిది చేసి హిందీ నాటకాలను ప్రదర్శించాయి. 18వ శతాబ్దపు ప్రథమార్థంలో నిజాం ప్రభువులకు గజళ్ళు, ముషాయిరా, నాచ్‌గర్ల్స్‌ కళలు రంజింపచేశాయి. వ్యాపారస్తులైన జొరాస్ట్రియన్‌లకు పారసీ నాటకాలు; బెంగాలీలకు బెంగాల్‌ నాటకాలు; కన్నడిగులకు ధార్వాడ నాటకాలు; మహారాష్ట్రీయులకు మరాఠీ నాటకాలు; సికింద్రాబాద్‌లోని బ్రిటీష్‌ సైనిక పటాలాలకు ఆంగ్ల నాటకాలు వినోదాన్ని పంచాయి. ఇక్కడి తెలుగువారికి తెలుగుతో పాటు ఉర్దూ, పారసీ, హిందీ, కన్నడ భాషలతో పరిచయం ఉండడంతో ఆయా భాషల నాటకాలను ఆదరించారు. ఈ విధంగా ఇతర భాషా నాటకాలు హైదరాబాద్‌లో తొలి అడుగు మోపి ఆదరణ పొందాయి..
గద్వాల సంస్థాన ఆదరణ
గద్వాల సంస్థానం 17వ శతాబ్ది పూర్వార్థం నుండి ఇక్కడ సాహిత్యాన్ని, కళలను నాటకాలను పోషించింది. బుక్కపట్టణం శ్రీనివాసాచార్యులు, 'కళ్యాణపు రంజనం' సంస్కృత నాటకాన్ని రచించారు. చిన్న సోమభూపాలుడు జయదేవుని 'అష్టపదుల'ను దేశీ నాటకంగా రాశారు. పోకూరి కాశీపతి 'సారంగధరీయం' వంటి నాటకాలను రచించారు. గద్వాల కోటలో ప్రత్యేక రంగస్థలాలను నిర్మించి కాళిదాసు 'అభిజ్ఞాన శాకుంతలం', 'మాళవికాగ్నిమిత్రం', శ్రీహర్షుని 'చమత్కార రత్నావళి' వంటి సంస్కృత నాటకాలను ప్రదర్శించారు. నాటక కంపెని నిర్వహించిన కృతివెంటి నాగేశ్వరరావు కొంతకాలం గద్వాలలో ఉండి 'కాలేజ్‌ గర్ల్స్‌' వంటి నాటకాలను అక్కడి నటులతో ప్రదర్శించారు. గద్వాల సంస్థానాధీశులు వేసవి విడిదికి చెన్నై వెళ్ళిన సందర్భాలలో ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు ప్రదర్శించిన నాటకాలను తిలకించేవారు.
ఆనాటి హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌లో కొన్ని మరాఠి, కన్నడ ప్రాంతాలు ఉండేవి. హైదరాబాద్‌కు ఇరు ప్రాంతాల మధ్య మంచి అనుబంధం ఉండడంతో భాషా సంస్కృతులు కలిసి పోయాయి. తొలి రోజుల్లో నాటక కళాకారులు రాకపోకలు కొనసాగించేవారు. తెలంగాణ యక్షగానాలు మరాఠి నాటకాల పుట్టుకకు స్ఫూర్తినిచ్చాయి. ఈ ప్రభావంతో మరాఠి, పారసీ, కన్నడ వృత్తి నాటక సంస్థలు అవతరించాయి. 1860-70 మధ్యకాలంలో ప్రారంభమైన పారసీ నాటకం భారతదేశంలోని ప్రముఖ నగరాలైన హైదరాబాద్‌, కలకత్తా, బొంబాయిలలో ప్రదర్శితమయింది.. మూన్‌ పారసీ థియేటర్‌, ద ఇంపీరియల్‌ థియేట్రికల్‌ కంపెనీ, ఆల్‌ఫ్రెడ్‌ థియేట్రికల్‌ కంపెనీ హైదరాబాద్‌లో చారిత్రక, ప్రణయ గాథలను హిందీ, ఉర్దూ నాటకాలుగా ప్రదర్శించాయి. తొలినాటి హైదరాబాదీ నాటక రచయిత సయ్యద్‌యావర్‌ అలీ 'షేక్‌స్పియర్‌ ఆఫ్‌ దక్కన్‌'గా పేరు పొందారు. ఆయన రాసిన 'సిరాజ్‌ ఉద్దౌలా', 'జవాన్‌ ఏ హిందుస్థాన్‌ ఇమాన్‌ కా సౌదా', 'ఆసియా ఏ సితారా', 'లైలా మజ్నూ', 'తక్‌దీర్‌ కి సితారా' వంటి అనేక నాటకాలు పారసీ కంపెనీ వేదికపై ప్రదర్శించబడ్డాయి. కేశవరావు బడొడెకర్‌ 1880-1885 ప్రాంతంలో ఒథెల్లో నాటకాన్ని ఆబిడ్స్‌లోని జముద్‌ మహల్‌ మైదానంలో ప్రదర్శించారు. 1890 నాటికి ఈ మైదానంలోనే జమృద్‌ మహల్‌ థియేటర్‌ను నిర్మించారు. ఆ తర్వాత 1893 ప్రాంతంలో మహారాష్ట్రకు చెందిన కిర్లోస్కర్‌ సంగీత మండలి మరాఠి నాటకాలను ఇక్కడ ప్రదర్శించింది.
తెలంగాణ తొలి నాటకం - కాళిదాసు
1892లో గురజాడ వ్రాసిన 'కన్యాశుల్కం' 1897లో ప్రదర్శితమైంది. అంతకు పూర్వమే తెలంగాణలో వరంగల్లుకు చెందిన తూము రామదాసు కవి ప్రదర్శన యోగ్యమైన 'కాళిదాసు' నాటకాన్ని 1895-98 ప్రాంతంలో రచించారు. వరంగల్‌ ప్రాంతంలో సురభి నాటక సమాజం నాటకాలు ప్రదర్శిస్తున్న సమయంలో వారి కోరిక మేరకు తూము రామదాసు మూడు రోజుల్లో ఈ నాటకాన్ని వ్రాసి ఇచ్చారు. 1899లో ఈ నాటకం ముద్రితమైంది. ఆ తర్వాత కాళిదాసు నాటకాన్ని ఉభయ తెలుగు ప్రాంతాల్లో సురభి కంపెనీ చాలాకాలం పాటు ప్రదర్శించినట్లు గుంటూరు శేషాద్రి రమణకవులు వెల్లడించారు. ఈ నాటక ప్రతిని 19వ శతాబ్దపు ప్రథమార్థంలో లైబ్రరీలో చూసామని తమ పరిశోధన పత్రాల్లో పేర్కొన్నారు. సురభి నాటకాల తొలి రోజుల్లో తూము రామదాసు నాటకాన్ని తమ సమాజం ప్రదర్శించినట్లు సురభి కంపెనీ నిర్వాహకుడు పద్మశ్రీ సురభి బాబ్జి వెల్లడించారు.
125 ఏళ్ళ సురభి నాటక సమాజం తెలంగాణ ప్రజలకు వినోదాలను పంచింది. 1895 ప్రాంతంలో తెలంగాణలో అడుగుపెట్టింది. సురభి నాటక ప్రదర్శనలతో ప్రతి గ్రామం పులకించింది. గొప్ప నేపథ్యం కలిగిన సురభి తెలంగాణ ప్రజల మధ్య పెరిగి పెద్దదైంది.
హైదరాబాద్‌కు చెందిన శ్యామ్‌రావు న్యాల్‌కల్‌ 1916లో దక్కన్‌ మ్యూజిక్‌ క్లబ్‌ను ప్రారంభించి శారద నాటకాన్ని ప్రదర్శించారు. హీరాబాయి బరోడెకర్‌ మరాఠి రంగస్థల నటి. 1930 ప్రాంతంలో తన నాటక బృందంతో వచ్చి 'తేజ్‌ ఎ వఫా', 'దేశ్‌దశ', 'దూర్‌ కా చాంద్‌', 'వతన్‌ కే దోస్త్‌' నాటకాలను హైదరాబాద్‌లో విజయవంతంగా ప్రదర్శించారు. 1942 నాటికి హైదరాబాదీ మహిళలు నాటకాలు ప్రదర్శించడం ప్రారంభించారు. సికింద్రాబాద్‌ తెలుగు కుటుంబంలో జన్మించిన రంగబాయి రంగస్థలంపై నటిగా తన ప్రస్థానం మొదలు పెట్టింది. పలు నాటక కంపెనీల్లో చేరి భారతదేశంలోని ప్రధాన నగరాలలో నాటకాలను ప్రదర్శించింది.
19వ శతాబ్ద ఆరంభంలోనే హరీంద్రనాథ్‌ చటోపాధ్యాయ హైదరాబాద్‌లో ఆంగ్ల నాటకాల ఉత్తమ నటుడిగా, నాటక కర్తగా గుర్తింపు పొందారు. నిజాం కళాశాల వేదికపై 'అబూహసన్‌', 'వాల్మీకి' షేక్స్‌పియర్‌ నాటకాలను ప్రదర్శించారు. తరువాత హిందీలో 'తుకారం', 'జయదేవ్‌', 'సక్కుబాయి', 'ఏక్‌నాథ్‌', 'పుండలీక్‌' వంటి భక్తి నాటకాలు; ఆంగ్లంలో 'కిటికి', 'కాపలాదారుని లాంతరు', 'చిలుక', 'శవపేటిక', 'సంధ్యాదీపం' వంటి నాటికలు రచించారు.
ఒకరా ఇద్దరా... ఎందరో...
తెలంగాణలో పూర్వం నాటక ప్రదర్శనలెక్కడివి అనే ఇక్కడి నటుల గురించి ఏమీ తెలియదు. అందుకే అట్లా మాట్లాడుతుంటారు. ఎందరో గొప్ప రచయితలు, నటులు ఇక్కడ నాటక రంగానికి ఎనలేని సేవ చేశారు.. ధర్మవరం గోపాలాచార్యులు, ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యులు సోదరులు. గోపాలచార్యులు 1900 నాటికే హైదరాబాదులో న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించారు. హైదరాబాద్‌ రెసిడెన్సీ బజార్‌లో వీరి నివాసం. అన్న రామకృష్ణమాచార్యులుకు పూర్వమే ఆయన నాటకాన్ని ప్రదర్శించారు. హైదరాబాద్‌ కేంద్రంగా సరస వినోదిని సభ పక్షాన నాటకాలను ప్రదర్శించారు. వీటిని విశేషంగా ఆదరించడంతో 1905లో ధర్మవరం రామకృష్ణమాచార్యుల్ని హైదరాబాద్‌కు రప్పించి 'రామదాసు' నాటకాన్ని 45 రోజుల పాటు ప్రదర్శింపచేశారు. హైదరాబాద్‌ ఆబిడ్స్‌ ప్రాంతంలో ప్రత్యేకంగా నిర్మించిన వేదికపై అద్భుతంగా వీరి ప్రదర్శన సాగింది. అదేవిధంగా 'హరిశ్చంద్ర', 'సావిత్రీ', 'చిత్రాశ్వాసము,' నాటకాలను ప్రదర్శించారు. ధర్మవరం సోదరులు ప్రదర్శించిన నాటకాలకు హైదరాబాదీ ప్రేక్షకులు బ్రహ్మరథం పట్టారు.
తెలంగాణా సాహిత్య దీప స్థంభంగా కీర్తించదగిన సురవరం ప్రతాపరెడ్డి 1932 'భక్త తుకారం' నాటకాన్ని రచించారు. తుకారంపై తెలుగులో వచ్చిన తొలి నాటకం ఇదే. ఈ నాటకాన్ని జగదీష్‌ నాట్యమండలి హైదరాబాద్‌, సికింద్రాబాద్‌, గుంటూరు, బెజవాడ, సింగరేణి ప్రాంతాల్లో ప్రదర్శించారు. 1925లో సికింద్రాబాద్‌కు చెందిన బుచ్చయ్య స్థాపించిన జగదీష్‌ నాట్యమండలివారు అప్పటి హైదరాబాద్‌ స్టేట్‌, ఆంధ్రా ప్రాంతాల్లో నాటకాలను ప్రదర్శించేవారు.. మఖ్దూమ్‌ మొహియుద్దీన్‌ ప్రముఖ ఉర్దూ కవి, రాజకీయ నాయకుడు. వీరు గొప్ప నాటక రచయిత, రంగస్థల నటుడు కూడా. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ వార్షికోత్సవాల సందర్భంగా నాటకాలు రచించి ప్రదర్శించేవాడు. లియాఖత్‌ మంజిల్‌ గ్రౌండ్‌లో జరిగిన విశ్వవిద్యాలయ ఉత్సవాల్లో బెర్నార్డ్‌షా నాటకం 'విడోఅర్స్‌ హౌసెస్‌'ను 'హౌష్‌ కే నాఖూన్‌'గా రచించి ప్రదర్శించారు. ఈ నాటకాన్ని నిజాం ప్రభువుతో పాటు రవీంద్రనాథ్‌ ఠాగూర్‌ చూసి అభినందించారు. ఆయన రచించిన ముర్షద్‌, పూల్‌బన్‌ నాటకాలను జమృద్‌మహల్‌ థియేటర్‌లో ప్రదర్శించి ప్రశంసలందుకున్నారు.
1930 ప్రాంతంలో సాహరాబ్‌ మోడి నాటక బృందం హైదరాబాద్‌, వరంగల్‌ ప్రాంతాల్లో హిందీ నాటకాలు ప్రదర్శించారు. వరంగల్‌ వాసి డి.డి. ఇలాలియా అనే వ్యక్తి బాంబే పార్శీ థియేటర్‌ బృందాన్ని వరంగల్‌కు రప్పించి నాటక ప్రదర్శనలను ఏర్పాటు చేసాడు. 'వీరాభిమన్యు', 'గజం ఫర్‌ ఢాకూ', 'డాలర్‌', 'బెహ్రుదీ కీ లడ్కీ', 'లైలా మజ్నూ' వంటి నాటకాలు వరంగల్‌ ప్రజలను అలరించాయి.
120 ఏళ్ళ క్రితం వరంగల్‌లోని ఇనుగుర్తి గ్రామంలో జన్మించిన ఒద్దిరాజు సోదరులు సాహిత్య రచనలతో పాటు గొప్ప నాటక సాహిత్యాన్ని అందించారు. 'మోహిని విలాసం' 'ప్రేమ ప్రవాహం', 'పంచకూళ కషాయము', 'భక్తి చరిత్ర', 'మగ సంసారం' నాటకాలు వీరి నాటక రచనల్లో ప్రముఖమైనవి.
ప్రముఖ సాహితీవేత్త గడియారం రామకృష్ణశర్మ 1940లో ఆంధ్ర యువజన నాట్యమండలిని ఆలంపూర్‌లో స్థాపించి సమాజాన్ని ప్రభావితం చేసే నాటకాలను ప్రదర్శించారు. మొదటగా 'చింతామణి' నాటకాన్ని ఆలంపూర్‌ కోటపై ఉన్న ఆంజనేయ స్వామి ఆలయ నిర్మాణానికి బెనిఫిట్‌ డ్రామాగా ప్రదర్శించారు. ఆ రోజుల్లోనే స్త్రీ పాత్రలను స్త్రీలే ధరించేలా ఆయన శ్రద్ధ తీసుకునేవారు. 'సత్యహరిశ్చంద్ర', 'కృష్ణరాయభారము', 'గయోపాఖ్యానం' వంటి పద్యనాటకాలతో పాటు 'ఆంధ్రజ్యోతి', 'మధుసేవ', 'చింతామణి', 'ధరణీకోట' వంటి సాంఘిక, చారిత్రక నాటకాలను ప్రదర్శించి ప్రజలను ఉత్తేజితులను చేసారు. ఋష్యేంద్రమణి, వేమూరి గగ్గయ్య వంటి పద్యనాటక దిగ్గజాలతో కలిసి గడియారం వారు గద్వాలలోని పలు ప్రాంతాల్లో నాటకాలను ప్రదర్శించారు.
1930 ప్రాంతంలో కరీంనగర్‌ జిల్లా వేములవాడలో రాజరాజేశ్వరీ నాట్యమండలి నాటక సంస్థ ప్రారంభించి, పౌరాణిక పద్యనాటకాలను గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో ప్రదర్శించేవారు. దేవదాసి కుటుంబ స్త్రీలు వీరు ప్రదర్శించే నాటకాల్లో స్త్రీ పాత్రలు ధరించేవారు. ఆ రోజుల్లోనే దేవాలయాలకు అనుబంధంగా నాటక సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి. కరీంనగర్‌ ధర్మపురిలో లకీëనరసింహస్వామి నాట్యమండలి తరపున 1941 నుండి పద్యనాటకాలను ప్రదర్శించేవారు. పాలెం కృష్ణయ్య, కాకర్ల చంద్రశేఖరశాస్త్రి, లకీëకాంత శాస్త్రి ముఖ్యపాత్రలు ధరించేవారు. దోమకొండ సంస్థానంలో శివరామ నాట్యమండలి వారు 'భక్త రామదాసు', 'భక్త కబీరు', 'భక్త ప్రహ్లాద' వంటి నాటకాలు ప్రదర్శించారు. పాములపర్తి సదాశివరావు వరంగల్‌ కేంద్రంగా కాకతీయ కళాసమితి స్థాపించి 'మధుసేవ', 'వరవిక్రయం', 'చింతామణి', 'రామదాసు', 'ప్రతాప రుద్రీయం', 'భక్త తుకారం' వంటి నాటకాలను ప్రదర్శించారు.
పద్యనాటక ప్రాభవం కొనసాగుతున్న సమయంలో తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రాంతంలో సాంఘిక నాటకాల పట్ల దృష్టి సారించిన ప్రముఖుల్లో కె.యల్‌. నర్సింహారావు ఒకరు. నల్లగొండ జిల్లా రేపాలలో జన్మించిన ఆయన మిత్రులతో కలిసి 1946లో 'గ్రామ వెలుగు నాట్యమండలి'ని స్థాపించి సాంఘిక నాటక రచన, ప్రయోగాలకు తొలిగొంతుకగా నిలిచాడు. జాతీయ భావాలు కలిగిన కెయల్‌ నర్సింహారావు గాంధీజీ ప్రభావంతో 50కి పైగా నాటకాలను, నాటికలను రచించి ప్రజల్లోకి తీసుకువెళ్లారు. 'ఆదర్శలోకం' (1945), 'స్వార్థం' (1958), 'అభాగ్యులు' (1950) వంటి నాటకాలను ఆయన రచించారు. 'అడుగుజాడలు', 'కొత్తగుడి', 'అగ్నిపరీక్ష' వంటివి ప్రముఖమైనవి. క్రీనీడలు నాటకం ఆయనకు గొప్పపేరు తెచ్చిపెట్టింది. కె.యల్‌. గ్రామాన్ని అంటిపెట్టుకుని తెలంగాణ నాటక వికాసానికి నడుంకట్టి ఉద్యమించాడు.
1940 ప్రాంతంలో నిజాం వ్యతిరేక ఉద్యమాల సమయంలో ప్రజానాటకాలు తెలంగాణ చైతన్యానికి విశేషంగా దోహదపడ్డాయి. ఈ ప్రదర్శనలు తెలంగాణ నాటక ఉనికిని గుర్తు చేస్తాయి. సుంకర, వాసిరెడ్డిచే 'ముందడుగు', 'మాభూమి' నాటకాలు తెలంగాణ ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని నింపాయి.. అదే క్రమంలో పోతుగడ్డ, గెరిల్లా నాటకాలు ప్రజలను ఆలోచింపచేసాయి. మరో తెలంగాణ నాటక రచయిత పొట్లపల్లి రామారావు రచించిన పగ, న్యాయం, ఒరాహి నాటకాలు తెలంగాణ పోరాట జీవితానికి అద్దం పడతాయి. ఇవి తెలంగాణ మాండలికంలో అతి సహజంగా రచించిన నాటకాలు.
డాక్టర్‌ గురియన్‌, మీను చెనారు నేతృత్వంలో 'హైదరాబాద్‌ డ్రమెటిక్‌ సర్కిల్‌' 1964లో హైదరాబాద్‌లో ప్రారంభించబడింది. 1964 డిసెంబర్‌ 17న రవీంద్రభారతిలో జార్జ్‌ కాఫ్‌మెన్‌ మాస్‌హార్ట్‌ రచించిన 'ద మ్యాన్‌ హు కేమ్‌ టు డిన్నర్‌' నాటకం విజయవంతంగా ప్రదర్శించారు. సోఫోక్లిస్‌ ఈడిపస్‌ రెక్స్‌, రాజా ఈపియస్‌ నాటకాలను ప్రయోగాత్మకంగా హైదరాబాద్‌కు పరిచయం చేసారు. గిరిష ్‌కర్నాడ్‌ 'హయవదన', 'తుగ్లక్‌' వంటి ప్రదర్శనలను హైదరాబాద్‌ డ్రమెటిక్‌ సర్కిల్‌కు మంచి పేరు తెచ్చిపెట్టాయి. తెలంగాణ రాజకీయ రంగంలో ప్రఖ్యాతి వహించిన బషీరుద్దీన్‌ బాబుఖాన్‌, శంకర్‌ మెల్కొటే వంటి వారు డ్రమెటిక్‌ సర్కిల్‌ నటులుగా రాణించారు.
తెలంగాణకు చెందిన భానుప్రకాశ్‌ 1960లో నటుడిగా, ప్రయోక్తగా నాటక రంగంలో ప్రతిభావంతంగా రాణించాడు. కళారాధన సంస్థను స్థాపించి 50 సంవత్సరాల పాటు గొప్ప నాటకాలను ప్రదర్శించారు. ఆంధ్రా ప్రాంతంలో పరిషత్తు నాటకాలకు కె. వెంకటేశ్వరరావు ప్రముఖుడైతే.. తెలంగాణలో పరిషత్తు నాటకానికి భానుప్రకాశ్‌ చుక్కానిలాంటివారు. 'గాలివాన', 'ప్రతి ధ్వనులు', 'ఒంటి కాలి పరుగు', 'హలాల్‌' వంటి అనేక నాటకాలు నటుడిగా, ప్రయోక్తగా ఆయనకు మంచి గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టాయి. నూతన్‌ ప్రసాద్‌ లాంటివారిని ఎందరినో నాటకరంగానికి ఆయన పరిచయం చేసారు. తెలంగాణ ఉద్యమంలో నీటి పారుదల నిపుణులుగా ప్రఖ్యాతి వహించిన ఆర్‌. విద్యాసాగర్‌ రావు నాటక రచయితగా, నటుడిగా, గుర్తింపు పొందారు. 1960-80 ప్రాంతంలో మూడు నాటకాలు, ఎనిమిది నాటికలు రచించి, ప్రదర్శించారు. 'క్షంతవ్యులు', 'గుడ్‌ బై', 'నారు మనది - నీరు వారిదా', 'ఇంటర్వ్యూ', 'గంధర్వులే తీరుస్తారు' వంటి నాటకాలు తెలంగాణ మాండలికంలో రచించి ఆధునిక ప్రయోగాలకు నాంది పలికారు. ఖమ్మం జిల్లాలో జన్మించిన డా|| పి.వి. రమణ నాటక రచయితగా, పరిశోధకుడిగా, అధ్యాపకుడిగా ప్రఖ్యాతి వహించారు. ఆయన 1958-1965 ప్రాంతంలో 'ఆకురాలిన వసంతం', 'వెంటాడే నీడలు', 'చలిచీమలు', 'మృత్యునీడ', 'మహస్సు', 'ధర్మదేవత', 'పగ' వంటి నాటకాలు రచించి ప్రదర్శించారు.
ఇదంతా శతాబ్దాల తెలంగాణ నాటక చరిత్ర. తెలంగాణ రాష్ట్రం ఆవిర్భావం తర్వాత తెలంగాణ నాటకానికి కొత్త ప్రభుత్వం దీపపు స్తంభమై నిలిచింది. తెలంగాణ ప్రభుత్వం జాతీయ స్థాయిలోని నేషనల్‌ స్కూల్‌ ఆఫ్‌ డ్రామా వంటి ప్రఖ్యాత సంస్థలను ఇక్కడికి రప్పించి జాతీయ, అంతర్జాతీయ నాటకాలను పరిచయం చేస్తున్నది. తెలంగాణలో ప్రతిభావంతమైన సంస్థలకు, యువకులకు ఊతమిచ్చి నాటక వ్యాప్తికి నడుం కట్టింది. చెదల వల్మీకంలో మగ్గి పోయిన మంత్రి శ్రీనివాసరావు వంటి నాటక ప్రముఖులను వెలుగులోకి తెస్తున్నది. హైదరాబాద్‌ వేదికపై తెలంగాణ కథలను నాటకాలుగా మలచి ప్రదర్శించిన యువ నాటకోత్సవాలు ప్రతిభకు పట్టం కట్టాయి. మన తెలంగాణలో నాటకం లేదన్న మాట ఇక పచ్చి అబద్ధమే. ఇక్కడ నాటకం బతికే ఉంది!
తొలినాటి నాటక కీర్తి శిఖరం చందాల కేశవదాసు
తెలంగాణ నాటక చరిత్రలో చందాల కేశవదాసు తొలినాటి నాటకానికి కీర్తి శిఖరంగా నిలుస్తాడు. పద్య నాటక రచయితగా, నటుడిగా, హరికథకుడిగా, సినీగేయ రచయితగా ఆయనది అగ్రపీఠం. ఖమ్మం జిల్లా జక్కేపల్లిలో 1876 జూన్‌ 20న ఆయన జన్మించాడు. 1911లో 'కనక్తార' నాటకాన్ని రచించి ప్రదర్శించారు. తూము రామదాసు 'కాళిదాసు' నాటకం తర్వాత అంతగొప్ప నాటకంగా 'కనక్తార' నాటకం నిలుస్తుంది. ఈ నాటకాన్ని మొదటగా నెల్లుట్ల నాటక సమాజం ప్రదర్శించింది. ప్రజలు ఆదరించడంలో సురభి నాటక సమాజం, మైలవరం డ్రామా కంపెనీ వందల సార్లు ప్రదర్శించి ఆంధ్ర, తెలంగాణ ప్రాంతాల్లో ఈ నాటకం ఎనలేని కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది. కేశవదాసు రచయితగానే కాకుండా ప్రతిభావంతుడైన నటుడిగా రాణించాడు. నాటకరంగ ప్రార్థన 'పరాబ్రహ్మ పరమేశ్వర' గీతాన్ని శ్రీకృష్ణతులాభారంలో 'భలేమంచి చౌక బేరము' పాటను వ్రాసింది చందాల కేశవదాసు గారే.
తెలంగాణ ఆధునిక నాటక ప్రయోక్త
తెలంగాణలో ఆధునిక నాటక వ్యాప్తికి కృషి చేసిన వారిలో మంత్రి శ్రీనివాసరావు ఆద్యులుగా నిలుస్తారు. 1928 జనవరి 1న రంగారెడ్డి జిల్లా కందుకూరులో జన్మించిన ఆయన నిజాం కళాశాల ఆంగ్ల నాటకాల ప్రభావంతో నాటకరంగానికి పరిచయం అయ్యాడు. 1946-47లో ఆంధ్రాభ్యుదయ నాటకోత్సవాల్లో నిజాం కళాశాల వేదికపై చెకోవ్‌ ప్రపోజల్‌ నాటకంలో నటుడిగా రంగస్థల ప్రవేశం చేసారు. ప్రఖ్యాత ఆధునిక తెలుగు నాటక ప్రయోగశిల్పి అబ్బూరి రామకృష్ణారావు మార్గదర్శకత్వంలో ఏ.ఆర్‌.కృష్ణ సాహచర్యంతో మంత్రి హైదరాబాద్‌లో నాటక ప్రయోగాలకు నాంది పలికారు. 1961లో బ్రిటీష్‌ రంగస్థల నిపుణులు హెర్బట్‌ మార్షల్‌ బొంబాయిలో నిర్వహించిన నటశిక్షణలో సంవత్సరం పాటు తర్ఫీదు పొందాడు. 1963లో లండన్‌లోని బ్రిటీష్‌ డ్రామా లీగ్‌లో నటనపై ఏడాది పాటు ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన తొలి తెలంగాణ వ్యక్తి మంత్రి శ్రీనివాసరావు. 1966 నుండి 1974 వరకు ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయ రంగస్థల శాఖాధిపతిగా సేవలు అందించారు.
naatikam baetikevundi | SOPATHI SUNDAY SPECIAL | www.NavaTelangana.com
naatikam baetikevundi
Sat 25 Mar 18:34:23.256148 2017
naatakam jaateeya, antarjaatiiya aikamatyam kosam upayogapadaalanna sankalpamtho 1948loo aikyarajya samiti vibhaagamaina 'unesco' internationalsi theatere inistitutino praarambhinchindi. ee samstha pradhaana kendram paarismlo undi. naatakam prajalaku balamaina gontukagaa maralanedi ee samstha sankalpam. ee sphurthy prapanchamantaa vyaapimpa chesenduku marchi 27nu 'antarjaatiiya naataka dinam' gaa 1961loo prakatinchindi. ee roju prapancha naataka priyulandarikii oka veduka. naatakaalanu prothsahinchadam, naataka praamukhyatanu vivarinchadam, naataka ranga pradarsanalato santoshaalanu panchukovadam ee veduka uddesam. repu (marchi 27) jarupukuntunna internationalsi theatere dee sandarbhamgaa telamgaanalo vandala endlugaa naatakam etla sajeevamgaa konasagutunnado vivarinche kavarn story idhi.
bhaarateeya naataka rangaanni bhinna bhashala naatakaala roopam, saaram aavarinchi unnaayi. ide vishayam telamgaana naataka rangaanikee vartistundi. ikkada telugu, urduu, maraati, hindi, bengali, aangla naatakaalu bhinnatvamlo ekatvamgaa kanipistaayi. hyderabadi naatakam bhaarateeya naataka rangamlo pratyeka charitragaa nilustundi. nallagonda jillaalooni nagarjunakondalo bouddhula kaalam naati yampi theatere praacheena naataka muulaalanu gurtu chestundi. greekula naati rangasthalam 2va sataabdapu nagarjuna yampi theaternlu prapanchamlo tolinaati rangasthalaalugaa gurtinchabaddaayi. 11va sataabda kaalamlo palakurti somanathudu rachinchina basavapuraanamlo telamgaanaa praantamlo praachuryam pondina deshee naataka prastaavana undi. andulo 'bhakta siriyaala' kathanu naatakamgaa pradarsinchinatlu likhitam chesadu. 14va sataabda naati vinukonda vallabharaayudu 'kridabhiramam'loo samskruta dasaruupakaallooni veedhi prakriyalo jakkula stree orugallu pradhaana veedhullo kaavyasaililo naatakaanni pradarsinchinatlu perkonnadu.
kaakateeyula kaalam nunde samskruta saampradaaya naatakaalu, deshiinaatakaalu, yakshagaanaalu, pagativeshaalu vyaaptilo unnaayi. kaakateeyula patanam tarvaata telamgaana praantaanni kutube shahilu, asphezaheelu paalinchaaru. bhaaratadesamlo hyderabade oka pratyeka rajyamga erpadindi. aa rojullone neuyarke, berline nagaraalato samaanamgaa hyderabade antarjaatiiya khyatini aarjinchi vyapara kendramgaa paridavillindi. moghalni saamraajyam patanam tarvaata sangeeta kalaakaarulu, kavulu, natulu, nartakeemanulu uttaraadi nundi nijam praantaaniki tarali raavadamtho uttaraadi kalalu hyderabade stateaku parichayam ayyai. nachegarlse, mujraalu, urduu ghajallu, hinduusthaanii sangeetam pravesinchinatle uttaraadiki chendina noutanki naatakaalu hyderabadilanu aakarshinchaayi.
chandulalle (1829-1857) hyderabade state pradhaanigaa unna samayamlo uttaraadi 'noutanki' naatakaalanu prothsahinchaaru. 1843 praantamlo chaarminaarki sameepamloni guljarehouse maidaanamlo 'noutanki' naataka brundaalu vididi chesi hindi naatakaalanu pradarsinchaayi. 18va sataabdapu pradhamaarthamlo nijam prabhuvulaku gajallu, mushaira, nachegarlse kalalu ranjimpachesaayi. vyaapaarastulaina jorastrianyaniku paarasee naatakaalu; bengaaleelaku bengalle naatakaalu; kannadigulaku dharwada naatakaalu; mahaaraashtreeyulaku maraatii naatakaalu; sikindraabaadiloni britishe sainika pataalaalaku aangla naatakaalu vinodaanni panchayi. ikkadi teluguvaariki telugutho paatu urduu, paarasee, hindi, kannada bhaashalato parichayam undadamtho aayaa bhashala naatakaalanu aadarinchaaru. ee vidhamgaa itara bhasha naatakaalu hyderabadelo toli adugu mopi aadarana pondaayi..
gadwala samsthaana aadarana
gadwala samsthaanam 17va satabdi puurvaartham nundi ikkada saahityaanni, kalalanu naatakaalanu pooshinchindi. bukkapattanam srinivaasaachaaryulu, 'kalyaanapu ranjanam' samskruta naatakaanni rachinchaaru. chinna somabhupaludu jayadevuni 'ashtapadula'nu deshee naatakamgaa raasaaru. pokuri kaasiipati 'saarangadhareeyam' vanti naatakaalanu rachinchaaru. gadwala kotalo pratyeka rangasthalaalanu nirminchi kaalidaasu 'abhignaana saakuntalam', 'malavikagnimitram', sriharshuni 'chamatkara ratnavali' vanti samskruta naatakaalanu pradarsinchaaru. naataka kampeni nirvahinchina krutiventi nageshwararao kontakaalam gadvaalalo undi 'kaleji gurlsee' vanti naatakaalanu akkadi natulatho pradarsinchaaru. gadwala samsthaanaadheeshulu vesavi vididiki chennai vellina sandarbhaalalo dharmavaram ramakrishnamacharyulu pradarsinchina naatakaalanu tilakinchevaaru.
aanaati hyderabade statelo konni maraati, kannada praantaalu undevi. hyderabadenku iru praantaala madhya manchi anubandham undadamtho bhasha samskrutulu kalisi poyayi. toli rojullo naataka kalaakaarulu rakapokalu konasaginchevaru. telamgaana yakshagaanaalu maraati naatakaala puttukaku sphuurtinichaayi. ee prabhaavamtho maraati, paarasee, kannada vrutti naataka samsthalu avatarinchaayi. 1860-70 madhyakaalamlo praarambhamaina paarasee naatakam bhaaratadesamlooni pramukha nagaraalaina hyderabade, kalakatta, bombaayilalo pradarsitamayindi.. moony paarasee theatere, da imperialli theatricalli company, aleafred theatricalli company hyderabadelo chaaritraka, pranaya gaathalanu hindi, urduu natakaluga pradarsinchaayi. tolinaati hyderabadi naataka rachayita sayyadyaavari aly 'shakespiyarsi aff dakkan'gaa paeru pondaaru. aayana raasina 'siraje uddaulaa', 'jawan e hindusthaanni imanni kaa souda', 'asia e sitara', 'laila majnoo', 'thenkire ki sitara' vanti aneka naatakaalu paarasee company vedikapai pradarsinchabaddaayi. keshavarao badodekare 1880-1885 praantamlo othello naatakaanni aabidselooni jamudn mahale maidaanamlo pradarsinchaaru. 1890 naatiki ee maidaanamloonae jamrudki mahale theaternu nirminchaaru. aa tarvaata 1893 praantamlo maharashtraku chendina kirloschkare sangeeta mandali maraati naatakaalanu ikkada pradarsinchindi.
telamgaana toli naatakam - kaalidaasu
1892loo gurajada vraasina 'kanyasulkam' 1897loo pradarsitamaindi. antaku poorvame telamgaanalo varangalluku chendina thoomu ramadasu kavi pradarsana yogyamaina 'kaalidaasu' naatakaanni 1895-98 praantamlo rachinchaaru. varangale praantamlo surabhi naataka samajam naatakaalu pradarsistunna samayamlo vaari korika meraku thoomu ramadasu moodu rojullo ee naatakaanni vraasi icharu. 1899loo ee naatakam mudritamaindi. aa tarvaata kaalidaasu naatakaanni ubhaya telugu praantaallo surabhi company chalakalam paatu pradarsinchinatlu gunturu seshadri ramanakavulu velladinchaaru. ee naataka pratini 19va sataabdapu pradhamaarthamlo librarilo chusamani tama parisodhana patraallo perkonnaru. surabhi naatakaala toli rojullo thoomu ramadasu naatakaanni tama samajam pradarsinchinatlu surabhi company nirvaahakudu padmashree surabhi babji velladinchaaru.
125 ella surabhi naataka samajam telamgaana prajalaku vinodaalanu panchindi. 1895 praantamlo telamgaanalo adugupettindi. surabhi naataka pradarsanalato prati graamam pulakinchindi. goppa nepathyam kaligina surabhi telamgaana prajala madhya perigi peddadaindi.
hyderabadenku chendina shyaamrao nyalnikla 1916loo dakkan musicke klabnu praarambhinchi saarada naatakaanni pradarsinchaaru. heerabai barodekare maraati rangasthala nati. 1930 praantamlo tana naataka brundamtho vachi 'teji e wafa', 'deshidasa', 'doory kaa chande', 'vathan kee doste' naatakaalanu hyderabadelo vijayavantamgaa pradarsinchaaru. 1942 naatiki hyderabadi mahilalu naatakaalu pradarsinchadam praarambhinchaaru. sikindrabadsam telugu kutumbamlo janminchina rangabai rangasthalampai natigaa tana prasthaanam modalu pettindi. palu naataka companyllo cheri bhaaratadesamlooni pradhaana nagaraalalo naatakaalanu pradarsinchindi.
19va sataabda aarambhamlone harindranathy chatopadhyaya hyderabadelo aangla naatakaala uttama natudigaa, naataka kartagaa gurtimpu pondaaru. nijam kalasala vedikapai 'aboohasan', 'valmiki' shakempiyarsi naatakaalanu pradarsinchaaru. taruvaata hindeelo 'tukaaram', 'jayadem', 'sakkubai', 'echanthe', 'pundalike' vanti bhakti naatakaalu; aanglamlo 'kitiki', 'kaapalaadaaruni laantaru', 'chiluka', 'savapetika', 'sandhyaadeepam' vanti naatikalu rachinchaaru.
okara iddara... endaro...
telamgaanalo puurvam naataka pradarsanalekkadivi ane ikkadi natula gurinchi emi teliyadu. anduke atla maatlaadutuntaaru. endaro goppa rachayitalu, natulu ikkada naataka rangaaniki enaleni seva chesaru.. dharmavaram gopalacharyulu, dharmavaram ramakrishnamacharyulu sodarulu. gopalacharyulu 1900 naatike hyderabadulo nyaayavaada vruttini praarambhinchaaru. hyderabade residency bajarelo veeri nivasam. anna ramakrishnamacharyuluku poorvame aayana naatakaanni pradarsinchaaru. hyderabade kendramgaa sarasa vinodini sabha pakshaana naatakaalanu pradarsinchaaru. veetini visaeshamgaa aadarinchadamtho 1905loo dharmavaram ramakrishnamacharyulan hyderabadenku rappinchi 'ramadasu' naatakaanni 45 rojula paatu pradarsimpachesaaru. hyderabade abidbee praantamlo pratyekamgaa nirminchina vedikapai adbhutamgaa veeri pradarsana saagindi. adevidhamgaa 'harischandra', 'saavitrii', 'chitrashwasamu,' naatakaalanu pradarsinchaaru. dharmavaram sodarulu pradarsinchina naatakaalaku hyderabadi prekshakulu brahmaratham pattaaru.
telamgaanaa saahitya deepa sthambhamgaa keertinchadagina suravaram pratapareddy 1932 'bhakta tukaaram' naatakaanni rachinchaaru. tukaarampai telugulo vachina toli naatakam ide. ee naatakaanni jagadishe naatyamandali hyderabade, sikindrabadsam, gunturu, bejawada, singareni praantaallo pradarsinchaaru. 1925loo sikindraabaadki chendina buchayya sthaapinchina jagadishe naatyamandalivaaru appati hyderabade state, andhra praantaallo naatakaalanu pradarsinchevaaru.. makhdume mohiyuddinay pramukha urduu kavi, rajakeeya nayakudu. veeru goppa naataka rachayita, rangasthala natudu kuudaa. usmania vishwavidyaalaya vaarshikotsavaala sandarbhamgaa naatakaalu rachinchi pradarsinchevaadu. liakhathi manjilli groundelo jarigina vishwavidyaalaya utsavaallo bernardesha naatakam 'vidoarse housesse'nu 'houshi kee nakhune'gaa rachinchi pradarsinchaaru. ee naatakaanni nijam prabhuvutho paatu ravindranathy tagure chusi abhinandinchaaru. aayana rachinchina murshadki, poolmben naatakaalanu jamrudnamahle theaterelo pradarsinchi prasamsalandukunnaaru.
1930 praantamlo saharabi modi naataka brundam hyderabade, varangale praantaallo hindi naatakaalu pradarsinchaaru. varangale vaasi di.di. ilalia ane vyakti bambe paarshee theatere brundaanni varangalku rappinchi naataka pradarsanalanu erpaatu chesadu. 'veeraabhimanyu', 'gajam fare dhaakuu', 'dalare', 'behrudi kee ladki', 'laila majnoo' vanti naatakaalu varangale prajalanu alarinchaayi.
120 ella kritam varangalloni inugurti graamamlo janminchina oddiraju sodarulu saahitya rachanalatho paatu goppa naataka saahityaanni andinchaaru. 'mohini vilasam' 'prema pravaham', 'panchakuula kashayamu', 'bhakti charitra', 'maga samsaaram' naatakaalu veeri naataka rachanallo pramukhamainavi.
pramukha saahitiivetta gadiyaram ramakrishnasarma 1940loo aandhra yuvajana naatyamandalini aalampoorlo sthaapinchi samaajaanni prabhaavitam chese naatakaalanu pradarsinchaaru. modatagaa 'chintamani' naatakaanni alampuri kotapai unna aanjaneya swami aalaya nirmaanaaniki benifite draamaagaa pradarsinchaaru. aa rojullone stree paatralanu streele dharinchela aayana shraddha teesukunevaaru. 'satyaharischandra', 'krishnaraayabhaaramu', 'gayopakhyanam' vanti padyanaatakaalato paatu 'aandhrajyoti', 'madhuseva', 'chintamani', 'dharanikota' vanti saanghika, chaaritraka naatakaalanu pradarsinchi prajalanu uttejitulanu chesaru. rushyendramani, vemuri gaggayya vanti padyanaataka diggajaalato kalisi gadiyaram vaaru gadvaalalooni palu praantaallo naatakaalanu pradarsinchaaru.
1930 praantamlo kareemnagarm jilla vemulavaadalo rajarajeshwari naatyamandali naataka samstha praarambhinchi, pouraanika padyanaatakaalanu graameena praantaallo pradarsinchevaaru. devadasi kutumba streelu veeru pradarsinche naatakaallo stree paatralu dharinchevaaru. aa rojullone devalayalaku anubandhamgaa naataka sanghaalu erpaddai. kareemnagarm dharmapurilo lakimarasimhaswamaami naatyamandali tarapuna 1941 nundi padyanaatakaalanu pradarsinchevaaru. palem krishnayya, kakarla chandrasekharasastri, lakinanta saastri mukhyapaatralu dharinchevaaru. domakonda samsthaanamlo sivarama naatyamandali vaaru 'bhakta ramadasu', 'bhakta kabiru', 'bhakta prahlaada' vanti naatakaalu pradarsinchaaru. paamulaparti sadaasivaraavu varangale kendramgaa kaakateeya kalaasamiti sthaapinchi 'madhuseva', 'varavikrayam', 'chintamani', 'ramadasu', 'prataapa rudreeyam', 'bhakta tukaaram' vanti naatakaalanu pradarsinchaaru.
padyanaataka praabhavam konasaagutunna samayamlo telamgaana graameena praantamlo saanghika naatakaala patla drushti saarinchina pramukhullo ke.yali. narsimhaaraavu okaru. nallagonda jilla repalalo janminchina aayana mitrulatho kalisi 1946loo 'grama velugu naatyamandali'ni sthaapinchi saanghika naataka rachana, prayogaalaku toligontukagaa nilichaadu. jaateeya bhaavaalu kaligina keyale narsimhaaraavu gandhiji prabhaavamtho 50ki paiga naatakaalanu, naatikalanu rachinchi prajalloki teesukuvellaaru. 'aadarsalokam' (1945), 'swaartham' (1958), 'abhaagyulu' (1950) vanti naatakaalanu aayana rachinchaaru. 'adugujaadalu', 'kottagudi', 'agnipareeksha' vantivi pramukhamainavi. creeneedalu naatakam aayanaku goppaperu tecchipettindi. ke.yali. graamaanni antipettukuni telamgaana naataka vikaasaaniki nadunkatti udyaminchaadu.
1940 praantamlo nijam vyatireka udyamaala samayamlo prajaanaatakaalu telamgaana chaitanyaaniki visaeshamgaa dohadapaddaayi. ee pradarsanalu telamgaana naataka unikini gurtu chestayi. sunkara, vasireddiche 'mundadugu', 'mabhumi' naatakaalu telamgaana prajallo chaitanyaanni nimpai.. adhe kramamlo pothugadda, gerilla naatakaalu prajalanu alochimpachesayi. maro telamgaana naataka rachayita potlapalli ramarao rachinchina paga, nyaayam, orahi naatakaalu telamgaana porata jeevitaaniki addam padataayi. ivi telamgaana maandalikamlo athi sahajamgaa rachinchina naatakaalu.
dactor guriyan, meenu chenaaru netrutvamlo 'hyderabade drameticke sarkille' 1964loo hyderabadelo praarambhinchabadindi. 1964 dissember 17na raveendrabhaaratilo jarje cofmene maseharte rachinchina 'da manne hu kemi tu dinnerse' naatakam vijayavantamgaa pradarsinchaaru. sophoclisse eedipasm rexe, raja eepiyasm naatakaalanu prayogaatmakamgaa hyderabadenku parichayam chesaru. girisha chanrnadke 'hayavadana', 'tuglakke' vanti pradarsanalanu hyderabade drameticke sarkilleku manchi paeru tecchipettaayi. telamgaana rajakeeya rangamlo prakhyaati vahinchina basheeruddinnay babukhan, shankarm melkote vanti vaaru drameticke sarkille natulugaa raaninchaaru.
telangaanaku chendina bhanuprakashy 1960loo natudigaa, prayoktagaa naataka rangamlo pratibhaavantamgaa raninchadu. kalaradhana samsthanu sthaapinchi 50 samvatsaraala paatu goppa naatakaalanu pradarsinchaaru. andhra praantamlo parishattu naatakaalaku ke. venkateswararao pramukhudaite.. telamgaanalo parishattu naatakaaniki bhanuprakashy chukkaanilaantivaaru. 'galivana', 'prati dhwanulu', 'onti kaali parugu', 'halalle' vanti aneka naatakaalu natudigaa, prayoktagaa aayanaku manchi gurtimpunu tecchipettaayi. noothan prasadhe lantivarini endarino naatakaramgaaniki aayana parichayam chesaru. telamgaana udyamamlo neeti paarudala nipunulugaa prakhyaati vahinchina aari. vidyasagari raavu naataka rachayitagaa, natudigaa, gurtimpu pondaaru. 1960-80 praantamlo moodu naatakaalu, enimidi naatikalu rachinchi, pradarsinchaaru. 'kshantavyulu', 'gudy bai', 'naaru manadi - neeru varida', 'intervio', 'gandharvule teerustaaru' vanti naatakaalu telamgaana maandalikamlo rachinchi aadhunika prayogaalaku naandi palikaaru. khammam jillaalo janminchina daa|| pi.vi. ramana naataka rachayitagaa, parisodhakudigaa, adhyaapakudigaa prakhyaati vahinchaaru. aayana 1958-1965 praantamlo 'aakuraalina vasantam', 'ventade needalu', 'chalicheemalu', 'mrutyuneeda', 'mahassu', 'dharmadevata', 'paga' vanti naatakaalu rachinchi pradarsinchaaru.
idantaa sataabdaala telamgaana naataka charitra. telamgaana rashtram aavirbhaavam tarvaata telamgaana naatakaaniki kotta prabhutvam deepapu stambhamai nilichindi. telamgaana prabhutvam jaateeya sthaayilooni neshanalne scoolle aff drama vanti prakhyaata samsthalanu ikkadiki rappinchi jaateeya, antarjaatiiya naatakaalanu parichayam chestunnadi. telamgaanalo pratibhaavantamaina samsthalaku, yuvakulaku ootamicchi naataka vyaaptiki nadum kattindi. chedala valmeekamlo maggi poyina mantri srinivasarao vanti naataka pramukhulanu veluguloki testunnadi. hyderabade vedikapai telamgaana kathalanu natakaluga malachi pradarsinchina yuva natakotsavalu pratibhaku pattam kattayi. mana telamgaanalo naatakam ledanna maata ika pachi abaddhame. ikkada naatakam batike undi!
tolinaati naataka keerti sikharam chandala keshavadasu
telamgaana naataka charitralo chandala keshavadasu tolinaati naatakaaniki keerti sikharamgaa nilustaadu. padya naataka rachayitagaa, natudigaa, harikathakudigaa, sineegeya rachayitagaa aayanadi agrapeetam. khammam jilla jakkepallilo 1876 joony 20na aayana janminchaadu. 1911loo 'kanaktara' naatakaanni rachinchi pradarsinchaaru. thoomu ramadasu 'kaalidaasu' naatakam tarvaata antagoppa naatakamgaa 'kanaktara' naatakam nilustundi. ee naatakaanni modatagaa nellutla naataka samajam pradarsinchindi. prajalu aadarinchadamlo surabhi naataka samajam, mailavaram drama company vandala saarlu pradarsinchi aandhra, telamgaana praantaallo ee naatakam enaleni keertini tecchipettindi. keshavadasu rachayitagaane kakunda pratibhaavantudaina natudigaa raninchadu. naatakaranga praarthana 'parabrahma parameshwara' geetaanni srikrushnatulaabhaaramlo 'bhalemanchi chouka beramu' paatanu vraasindi chandala keshavadasu gaare.
telamgaana aadhunika naataka prayokta
telamgaanalo aadhunika naataka vyaaptiki krushi chesina vaarilo mantri srinivasarao aadyulugaa nilustaaru. 1928 janavari 1na rangareddy jilla kandukurulo janminchina aayana nijam kalasala aangla naatakaala prabhaavamtho naatakaramgaaniki parichayam ayyadu. 1946-47loo aandhraabhyudaya natakotsavallo nijam kalasala vedikapai chekove prapojalle naatakamlo natudigaa rangasthala pravesam chesaru. prakhyaata aadhunika telugu naataka prayogasilpi abburi ramakrishnarao maargadarsakatvamlo e.aari.krishna saahacharyamtho mantri hyderabadelo naataka prayogaalaku naandi palikaaru. 1961loo britishe rangasthala nipunulu herbotle marshalle bombailo nirvahinchina natasikshanalo samvatsaram paatu tarfeedu pondaadu. 1963loo landanleni britishe drama leeglo natanapai edaadi paatu pratyeka sikshana pondina toli telamgaana vyakti mantri srinivasarao. 1966 nundi 1974 varaku aandhra vishwavidyaalaya rangasthala saakhaadhipatigaa sevalu andinchaaru.