త్యాగరాజు కృతులలో శబ్దాలంకారాలు – తేటగీతి thetageethi
సంగీతానికి రాగం, తాళం ప్రధానమైనవి. శబ్ద ప్రేరేపితమైన రాగం ద్వారా పాట తీరు తెలిస్తే, దానికమర్చిన తాళం ద్వారా దానికొక లయస్తుంది. అప్పుడా పాట నడకకొక తూగు, వూగూ అమరుతాయి. సంగీతంలో స రి గ మ ప ద ని స్వరాల గురించి అందరికీ తెలుసు. ఈ స్వరాలని రాగాన్ననుసరించీ ఒక క్రమపద్ధతిలో అల్లడంవల్ల ఆ పాట వినసొంపుగా వుంటుంది. కేవలం స్వరాలతో ఒక రాగంలో పాడితే సంగీతజ్ఞానమున్న వాళ్ళు ఆనందించగలరేమో కానీ, మామూలు ప్రజలకి అదెంత మంచి రాగమైనా ఒక పట్టాన ఎక్కదు. అందువల్ల అందరికీ శృతప్రాయంగా ఉండడానికి ఆ సరిగమల స్థానంలో పదాలూ, పద సమూహాలూ వచ్చాయి. వాటితో పాటు భావం వచ్చింది. అందులో కవిత్వం రూపుదిద్దుకుంది. సంగీతం శబ్ద ప్రధానమైనది కాబట్టి ఆ కవిత్వంలో వాడే పదాలు సరళంగానూ, సున్నితంగానూ ఉండే అవసరమొచ్చింది. అందువల్ల ఏ వాగ్గేయకారుడైనా భాష మీద చాలా పట్టుంటే కానీ శబ్దాలంకార ప్రయోగాలు చేయలేరు. ఈ శబ్దాలంకారాల వల్ల పద్యానికయినా, పాటకయినా కొత్త మాధుర్యం వస్తుంది. కర్ణాటక సంగీతంలో ఈ శబ్దాలంకారాల వాడకం అనాదిగా వుంది. పురందర దాసు నుండీ అన్నమయ్య, రామదాసూ, క్షేత్రయ్యా, త్యాగరాజుల వరకూ ప్రతీ వాగ్గేయ కారుడూ వీటిని విరివిగా వాడినవారే!
తెలుగు వాగ్గేయకారులందరిలోకీ త్యాగరాజు కృతుల్లో ఈ శబ్దాలంకారాల ప్రయోగం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. అన్నమయ్య కీర్తనల్లో కూడా ఉన్నా, సింహభాగం కీర్తనలకి స్వరాలు తెలీవు. అందువల్ల అవి ఆయా రాగాల్లో ఎలా పొందికగా శృతపేయంగా అమరాయో మనకింకా అనుభవంలోకి రాలేదు. త్యాగరాజు కృతులు బహుళ ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. ప్రస్తుతమున్న కృతుల్లో అన్నింటికీ స్వరాలున్నాయి. వాటి వరసలున్నాయి. అందువల్ల ఈ శబ్దాలంకారాలని సులభంగా గుర్తించడమే కాకుండా విని అనుభవించగలం కూడా. అందుకే త్యాగరాజు కృతుల్లో వివిధ శబ్దాలంకారాలూ ఎలా ఏ విధంగా వాడబడ్డాయీ, తద్వారా పాటల్లో ఎంత సొగసొచ్చిందీ వంటివి వివరంగా తెలియజేయడానికే ఈ చిన్ని ప్రయత్నం.
ఒక అక్షరం గాని లేక అక్షరాల సముదాయం గానీ, లేదా ఒక పదం గానీ మరల మరలా ఒక పాదంలో వస్తే దాన్ని అనుప్రాసమంటారు. ఇది నాలుగు విధాలు. 1. వృత్యాను ప్రాసము, 2. ఛేకాను ప్రాసము, 3. లాటాను ప్రాసము, 4. ఆది లేక అంత్యాను ప్రాసము. త్యాగరాజు కృతుల్లో అనుప్రాసల ప్రయోగం విరివిగా కనిపిస్తుంది. ఈ అనుప్రాసలు వాడుతూ కృతులకి ఒక రకమైన శబ్ద సౌందర్యమే కాకుండా అర్థ సౌందర్యం కూడా వచ్చేలా త్యాగరాజు శ్రద్ధ వహించాడు.కుంతల వరాళి రాగంలో 'శర శర సమరైక శూర' కృతిలో ఈ అనుప్రాసలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
ఈ కృతిలో శర అన్న పదం (శబ్దం) పదే పదే వచ్చింది. అలాగే ర, ల, మ అక్షరాల సముదాయంతో కూడిన పద ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. వాడిన ప్రతీసారీ వేరొక హల్లుతో వాడి వేరే అర్థం వచ్చేలా అక్షర పునరుక్తి ప్రయోగం వల్ల శబ్ద పరంగా లయ కుదిరి చెవులకింపుగా వుంటుంది. ఈ కృతిలో కనిపించే అనుప్రాస విధానాన్ని వృత్యానుప్రాసము అంటారు. అంటే ఒకటి గానీ, అంతకంటే ఎక్కువగా కానీ హల్లులు అనేకసార్లు వస్తే, అది వృత్యాను ప్రాసము అని నిర్వచిస్తారు.
త్యాగరాజు స్వరపరిచిన దాదాపు ప్రతీ కృతిలోనూ ఈ అనుప్రాసలు కనిపిస్తాయి. పరిశీలనగా చూస్తే ఏ కృతిలో నయినా కొన్ని అక్షరాలు పదే పదే పునరావృతమవుతాయి. ఒక పదాన్ని వాడిన తరువాత అందులో వున్న కొన్ని అక్షరాలు కలిగిన వేరొక పదాన్ని వాడడం వల్ల పాటకి లయబద్ధమైన శబ్ద శౌందర్యం చేకూరింది. ఈ రీతినే అన్ని త్యాగరాజు కృతులూ రచింపబడ్డాయి. ఉదాహరణకి పంతువరాళి రాగంలో 'అప్ప రామ భక్తి' కృతి పల్లవిలో 'ప్ప, రా, మ' అక్షరాలున్న పదాలున్నాయి. అనుపల్లవిలో 'ప్ప, ట, న' అక్షర పద ప్రయోగం కనిపిస్తుంది.
అర్థభేదం వున్న పదాలు ఒక దాని తరువాత ఒకటి ప్రయోగించబడితే దాన్ని ఛేకానుప్రాసాలంకారం అంటారు. రాగ వర్ధిని రాగంలో 'మనసా మన సామర్థ్యమేమి ఓ' అన్న కృతి పల్లవిలో ఛేకానుప్రాసాలంకారం కనిపిస్తుంది. మనసా అన్న పదంలో 'సా' ని విడగొట్టి వెంట వెంటనే 'మనసా మన సామర్థ్యమేమి?' అని వాడడంలో శబ్ద సౌందర్యం కొట్టచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. అలాగే, అర్థభేదం లేక తాత్పర్య భేదం వచ్చేలా పదాల్ని వెంటవెంటనే ప్రయోగించడాన్ని లాటాను ప్రాసాలంకారం అంటారు. వరాళి రాగంలో 'కన కన రుచిరా' కృతిలో లాటాను ప్రాసాలంకారం కనిపిస్తుంది.
ఇందులో ఒక అన్న పదాన్ని పల్లవీ, అనుపల్లవిలో వేర్వేరు పదాలతో కలపడం వల్ల తాత్పర్యం మారింది. ఇవే కాకుండా చాలా కృతుల్లో అనుప్రాసా ప్రయోగాలున్నాయి. ఈ అనుప్రాసల వల్ల సాహిత్యానికి అర్థపరంగానూ, సంగీతానికి శబ్ద పరంగానూ కొత్త అందాలొస్తాయి. పంతువరాళి రాగంలో స్వర పరిచిన 'సుందరతర దేహం' కృతిలో అంత్య ప్రాసా, ద్వితీయాక్షర ప్రాసా రెండూ ఉన్నాయి.
ఈ కృతిలో పల్లవీ, అనుపల్లవిల్లో మం, కం లతోనూ, చరణాలూ మూడింట్లో నం, లం, రం వంటి అక్షర ప్రయోగాల్లో అంత్య ప్రాస కనిపిస్తుంది. ఇదొక్కటే కాదు, చాలా కృతుల్లో ఈ ఆది, అంత్య అనుప్రాసలున్నాయి. ఈ రెండూ ఉన్నా లేకపోయినా, ద్వితీయాక్షర ప్రాస మాత్రం దాదాపు అన్ని కృతుల్లోనూ ఉంది. త్యాగరాజుకి సంస్కృత, తెలుగు భాషల్లో ప్రావీణ్యముంది. ప్రహ్లాద విజయం, నౌకా చరిత్రం వంటి గేయనాటికల్లో కంద పద్యాలూ, సీస పద్యాలూ, తేటగీతిలూ చక్కగా వుపయోగించాడు.
వచ్చిన అక్షరాలు అదే క్రమంలో వెను వేంటనే రావడాన్ని యమకం అంటారు. అలాగే ఒకే పదాన్ని వేర్వేరు అర్థాలు స్ఫురించేలా పద్యంలో కానీ, గేయంలోకానీ వాడే విధానాన్నీ యమకమని అర్థం చెబుతారు. భరతుడు రచించిన నాట్య శాస్త్రంలో "శబ్దాభ్యాసతు యమకం పాదాతిషు వికల్పితం" అని అంటాడు. అంటే ఒక పదం పాదం మారితే అర్థం మారుతుందని సూక్షంగా దీని తాత్పర్యం.
ఈ యమకాల్లో చాలా రకాలున్నాయి. అవి – పాదాంత యమకం,కాంచియ యమకం, సముద్గ యమకం, విక్రాంత యమకం, చక్రవల యమకం, సంధష్ట యమకం, పాదాది యమకం, ఆమ్రేడిత యమకం, చతుర్వ్యవస్థ యమకం, మాలా యమకం. వర్గీకరణ కోసం వివిధ యమకాలూ చెప్పబడ్డాయి కానీ, వీటికన్నింటికీ మూల సూత్రం ఒకటే! ఒకే పదాన్ని ఒకే అర్థంతో వేర్వేరు సందర్భాల్లో వాడడాన్ని శుద్ధ యమకం అంటారు. దీనికి వ్యతిరేకంగా ఒకే పదాన్ని వేర్వేరు అర్థాల్లో వాడడాన్ని భిన్న యమకం అని వ్యవహిరిస్తారు. ఇవన్నీ పైన చెప్పినట్లుగా వర్గీకరణకే కానీ రెంటినీ యమకమే అనడం కద్దు.
పైన చెప్పినట్లుగా త్యాగరాజు కృతుల్లో అనుప్రాసలే కాదు వివిధ యమకాలూ కనిపిస్తాయి. కొన్ని కృతుల్లో అయితే అనుప్రాసలూ, యమకాలూ రెండూ ఉన్నాయి. పాట అనేది శబ్దానికి సంబంధిచినది కాబట్టి చెప్పే భావమయినా, కవిత్వమయినా ఈ శబ్దాలంకారాలు పాటించి రచిస్తే వినసొంపుగా ఉంటుంది. త్యాగరాజు ఈ చిన్న సూత్రాన్ని చాలా చక్కగా ఉపయోగించాడు. అసావేరి రాగంలో స్వరపరిచిన 'లేకనా నిన్ను జుట్టుకొన్నారు' అన్న కృతిలో సుఖము అన్న పదాన్ని ఒక్కో బంధాన్నసరించీ వాడడం కనిపిస్తుంది. ఈ కృతిలో శుద్ధ యమక ప్రయోగం వుంది.
ఇది కాకుండా ఒకే పదాన్ని వేరొక అర్థం వచ్చేలా చెప్పే భిన్న యమక ప్రయోగం చాలా కృతుల్లోనే వుంది. ఉదాహరణకి సౌరాష్ట్ర రాగంలో స్వరపరిచిన ఈ కృతి:
ఈ కృతిలో వాడిన పదాలే వాడం వల్ల శబ్ధ సౌందర్యం వచ్చింది. ఆ పదాలనే విడగొట్టడం వల్ల అర్థం సౌందర్యమూ వచ్చింది. పైన అనుప్రాసకి ఉదాహరణగా చెప్పుకున్న రాగ వర్ధిని రాగంలో 'మనసా మన సామర్థ్యమేమి?' కృతిని కూడా భిన్న యమక ప్రయోగంగా కూడా చెప్పుకోవచ్చు. మోహన రాగంలో స్వరపరిచిన 'భవనుత' కృతిని పాదాంత యమక ప్రయోగానికి ఉదాహరణ. పాదాంత యమకం అంటే ప్రతీ పాదం చివరా ఒకే పదం వస్తుంది. సందర్భాన్ని బట్టి వేరే అర్థం స్ఫురిస్తుంది.
పాదం చివరన కాకుండా పాదం మొదట్లో వస్తే పాదాది యమకం అంటారు. లాలిపాట శైలిలో రీతిగౌళ రాగంలో స్వరపరిచిన 'జో జో రామ ఆనంద' కృతిని ఈ పాదాది యమకానికి ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు. సాధారణంగా లాలి పాటల్లో ఈ పాదాది లేదా పాదంత యమకం కనిపిస్తుంది.
ఒకే పదాన్ని పదే పదే వాడుతూ వేర్వేరు పాదాలలో చెప్పడాన్ని సముద్గ యమకం అంటారు. వచ్చిన పాదాలే మరలా పునరావృత్తమవుతాయి. శంకరాభరణ రాగంలో స్వరపరిచిన 'బుద్ధి రాదు' కృతిలో కేవలం పల్లవీ, అనుపల్లవిల్లో మాత్రమే సముద్గ యమక ప్రయోగం కనిపిస్తుంది. చరణాల్లో ఇది లేదు.
హరికాంభోజి రాగంలో 'లాలి లాలియని' అన్న కృతిని సంధాష్ట యమకానికి ఉదాహరణగా చూపించవచ్చు. ఈ సంధాష్ట యమకంలో కూడా ఒకే పదం వెనువేంటనే వస్తుంది. ఇందులో తేడా ఏమిటంటే ప్రతీ పాదానికీ వేర్వేరు పదాలు రావచ్చు.
ముందు చెప్పిన యమకాలు కాకుండా, చక్రవల యమకం అనొకటుంది. ఇందులో ఒక పాదం చివరలో వచ్చిన పదమే రెండో పాదం మొదట వస్తుంది. హరికాంభోజి రాగంలో స్వరపరిచిన 'ఎన్నగ మనసుకు రాని' కృతి ఈ చక్రవల యమకానికి ఉదాహరణగా చెప్పుకోవచ్చు.
కాంచి యమకంలో ఒకే పదం వెంట వెంటనే వస్తుంది. కానీ మొదటి పదంలో ఒకటి కానీ రెండు కానీ అక్షరాలు రెండోసారి వచ్చిన పదంలో త్యజించబడతాయి. ఉదాహరణకి ఈ సంస్కృత శ్లోకం చూస్తే స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
చంద్రవతినాం లో చం విసర్జించబడి వేంటనే ద్రవతినాం అని వచ్చింది. సంభ్రమరే లో సం వదిలేసి భ్రమరే అని వస్తుంది. ఇదే పద్ధతి మిగతా పాదాల్లోనూ ఉంది. ఇటువంటి ప్రయోగాన్నే కాంచి యమకం అంటారు. పైన సంధాష్ట యమకానికి ఉదాహరణగా చెప్పుకున్న 'లాలి లాలియని' కృతిలో ఈ కాంచి యమకం వుంది. పల్లవిలో 'వనమాలి మాలిమి' ప్రయోగమూ, చరణాల్లో 'మహానుభావ భావమున', 'నిష్కామ కామ', 'మాయాదారి దారి', 'త్యాగరాజ రాజ' వంటి విరుపులు ఈ కాంచి యమకానికి ఉదాహరణలుగా చెప్పుకోవచ్చు. ఇవే కాకుండా ఆమ్రేడిత యమకం, చతుర్వ్యవస్థ యమకం, మాల యమకం వంటివి కూడా ఉన్నాయి. ఏదో ఒక కృతిలో, ఒక చరణంలో ఈ యమక ప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి. మిగతా యమకాలతో పోలిస్తే వీటి ఉపయోగం త్యాగరాజు కృతుల్లో అంత ఎక్కువగా కనిపించలేదు.
విభిన్న శబ్దాలంకారాలే కాకుండా విభక్తి ప్రత్యయాలు కూడా త్యాగరాజు వాడిన ముద్రల్లో కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకి:
త్యాగరాజో విరాజతే – (ప్రథమా విభక్తి)
త్యాగరాజం భజరే – (ద్వితీయా విభక్తి)
త్యాగరాజం భజేహం – (ద్వితీయా విభక్తి)
త్యాగరాజేణ సమ్రక్షితోహం – (తృతీయా విభక్తి)
త్యాగరాజాయ నమస్తే – (చతుర్థీ విభక్తి)
త్యాగరాజాదన్యం – (పంచమీ విభక్తి)
శ్రీ త్యాగరాజస్య భక్తో – (షష్టీ విభక్తి)
పైన చెప్పిన సంస్కృత విభక్తులే కాకుండా తెలుగు విభక్తీ ప్రత్యయాలు కూడా త్యాగరాజు కృతుల్లో వున్నాయి. ముఖ్యంగా షష్ట్యంతాలనుపయోగించి కొన్ని కృతులు కూడా స్వరపరిచాడు. విభక్తీ ప్రత్యయాల్లో షష్టీ విభక్తికి చాలా ప్రాముఖ్యతుంది. షష్టీ విభక్తి ప్రత్యయాన్ని వాడే పద్ధతిని షష్ట్యంతాలంటారు. తెలుగులో యొక్క, కి(న్), కు(న్), లో(న్), లోపల(న్) లను షష్ఠీ విభక్తి ప్రత్యయాలని వ్యవహరిస్తారు. ఈ షష్ట్యంతాలను కావ్యాల్లో విరివిగా వాడారు. కావ్యం మొదలు పెట్టేటప్పుడు ప్రార్థనా పద్యాలకీ, కృతికర్త పరిచయానికీ, కృతిభర్త వివరాలకీ, కవి ప్రశస్తికీ కావ్యాలు రాసిన ప్రతీ కవీ ఈ షష్ట్యంతాలు ఉపయోగించారు. షష్ఠీవిభక్తి ప్రత్యయాలలో ఎక్కువగా కి,కు ల ప్రయోగంతో చాలా పద్యాలు అల్లారు. ఈ షష్ట్యంతాలతోనే కావ్యారంభం ఉంటుంది. ఈ పద్ధతిలోనే త్యాగరాజూ కొన్ని కృతులు రచించాడు. ఉదాహరణకి నౌకా చరిత్రంలో రాసిన అతి ప్రసిద్ధమైన 'గంధము పుయ్యరుగా' కృతి ఈ కోవకు చెందినదే!
అలాగే చాలా సంగీత కచేరీల్లో చివరగా పాడే మంగళం కూడా ఈషష్ట్యంత ప్రయోగ రీతిలోనే ఉంటుంది. చాలా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ త్యాగరాజ కృతి మంగళం -నీ నామ రూపములకు నిత్య జయా మంగళం -దీనికి పెద్ద ఉదాహరణ.
పరిశీలనగా చూస్తే శబ్దాలంకారాలు లేకుండా త్యాగరాజు కృతుల్లేవు. అనుప్రాసలయితే చెప్పనవసరం లేదు. దాదాపు అన్ని కృతుల్లోనూ అవి కనిపిస్తాయి. త్యాగరాజు ఆశువుగా కృతులు కట్టి పాడాడని అంటారు. ఇది ఎంతవరకూ నిజమో నిర్ధారణగా చెప్పలేం కానీ ఈ కృతుల్లన్నింటిలో శబ్దాలంకారాలు తరచూ కనిపిస్తూనే ఉంటాయి. ఆశువుగా శబ్దాలంకారాలు వాడాలంటే భాషా పరిజ్ఞానం చాలా కావాలి. పాట స్వరపరిచేటప్పుడు రాగ, తాళాలమీదే ఏ సంగీతకారునికయినా ధ్యాసుండడం సహజం. కానీ భాష మీద పట్టు చూపిస్తూ వివిధ వ్యాకరణ అంశాలనీ వాటిలో చొప్పించడం అంత సులభంకాదు. అందుకే మనకి ఎంతో మంది వాగ్గేయకారులున్నా వారి సంగీతానికే ప్రాధాన్యత ఇస్తారు కానీ, భాషాజ్ఞానానికీ, శబ్ద సౌందర్యానికీ కాదు. త్యాగరాజు కృతులు చూస్తూంటే అలా అనిపించదు. ఎంతో సరళంగా పదిమందికీ అర్థమయ్యేలా, సంగీతాన్ని మామూలు మనుషులకి చేరువగా తీసుకెళ్ళాడు. అదీ ఆయన కర్ణాటక సంగీతానికి చేసిన ఎనలేని సేవా, మహోపకారమూనూ! అదే ఈ నాటికీ చాలామంది సంగీత కారులకి భిక్ష పెడుతోంది.
tyagaraju krutulalo sabdaalankaaraalu – thetageeti thetageethi
sangeetaaniki raagam, taalam pradhaanamainavi. sabda prerepitamaina raagam dwara paata teeru teliste, daanikamarchina taalam dwara daanikoka layastundi. appuda paata nadakakoka thoogu, vooguu amarutaayi. sangeetamlo sa ri ga ma pa da ni swaraala gurinchi andarikee telusu. ee swaraalani ragannanusarinchi oka kramapaddhatilo alladamvalla aa paata vinasompugaa vuntundi. kevalam swaraalatho oka raagamlo paadithe sangeetagnaanamunna vaallu aanandinchagalaremo cony, maamuulu prajalaki adenta manchi ragamaina oka pattana ekkadu. anduvalla andarikee shruthapraayamgaa undadaaniki aa sarigamala sthaanamlo padaaluu, pada samuuhaaluu vachayi. vaatitho paatu bhavam vachindi. andulo kavitvam roopudiddukundi. sangeetam sabda pradhaanamainadi kabatti aa kavitvamlo vade padaalu saralamgaanuu, sunnitamgaanuu unde avasaramochindi. anduvalla e vaggeyakarudaina bhasha meeda chala pattunte cony sabdalankara prayogaalu cheyaleru. ee sabdalankarala valla padyaanikayinaa, patakayina kotta maadhuryam vastundi. karnaataka sangeetamlo ee sabdalankarala vaadakam anaadigaa vundi. purandara daasu nundi annamayya, raamadaasuu, kshetrayya, tyagarajula varakuu pratee vaggeya kaaruduu veetini virivigaa vaadinavaare!
telugu vaaggeyakaarulandariloka tyagaraju krutullo ee sabdalankarala prayogam ekkuvagaa kanipistundi. annamayya keertanallo kuudaa unna, simhabhaagam keertanalaki swaraalu teleevu. anduvalla avi aayaa raagaallo ela pondikagaa shruthapeyamgaa amarayo manakinka anubhavamloki raledu. tyagaraju krutulu bahula praachuryamlo unnaayi. prastutamunna krutullo annintikii swaraalunnaayi. vaati varasalunnaayi. anduvalla ee sabdaalankaaraalani sulabhamgaa gurtinchadame kakunda vini anubhavinchagalam kuudaa. anduke tyagaraju krutullo vividha sabdaalankaaraaluu ela e vidhamgaa vadabaddayee, tadwara paatallo entha sogasochindii vantivi vivaramgaa teliyajeyadaanike ee chinni prayatnam.
oka aksharam gaani leka aksharaala samudayam gaanee, leda oka padam gaanee marala marala oka paadamlo vaste daanni anupraasamantaaru. idhi naalugu vidhaalu. 1. vrutyaanu praasamu, 2. chekaanu praasamu, 3. laataanu praasamu, 4. aadi leka antyaanu praasamu. tyagaraju krutullo anupraasala prayogam virivigaa kanipistundi. ee anupraasalu vaadutuu krutulaki oka rakamaina sabda soundaryame kakunda artha soundaryam kuudaa vachela tyagaraju shraddha vahinchaadu.kuntala varaali raagamlo 'sara sara samaraika shura' krutilo ee anupraasalu ekkuvagaa kanipistaayi.
ee krutilo sara anna padam (sabdam) pade pade vachindi. alaage ra, la, ma aksharaala samudaayamtho kuudina pada prayogam kanipistundi. vaadina pratiisaarii veroka hallutho vaadi vere artham vachela akshara punarukti prayogam valla sabda paramgaa laya kudiri chevulakimpugaa vuntundi. ee krutilo kanipinche anuprasa vidhaanaanni vrutyaanupraasamu antaaru. ante okati gaanee, antakante ekkuvagaa cony hallulu anekasaarlu vaste, adhi vrutyaanu praasamu ani nirvachistaaru.
tyagaraju swaraparichina daadaapu pratee krutiloonuu ee anupraasalu kanipistaayi. pariseelanagaa chuste e krutilo nayina konni aksharaalu pade pade punaraavrutamavutaayi. oka padaanni vaadina taruvaata andulo vunna konni aksharaalu kaligina veroka padaanni vaadadam valla paataki layabaddhamaina sabda shoundaryam chekurindi. ee reetine anni tyagaraju krutuluu rachimpabaddaayi. udaaharanaki pantuvaraali raagamlo 'appa raama bhakti' kruti pallavilo 'pupu, raa, ma' aksharaalunna padaalunnaayi. anupallavilo 'pupu, ta, na' akshara pada prayogam kanipistundi.
ardhabhedam vunna padaalu oka daani taruvaata okati prayoginchabadithe daanni chekanuprasalankaram antaaru. raaga vardhini raagamlo 'manasa mana saamarthyamemi oo' anna kruti pallavilo chekanuprasalankaram kanipistundi. manasa anna padamlo 'saa' ni vidagotti venta ventane 'manasa mana saamarthyamemi?' ani vaadadamlo sabda soundaryam kottachinatlu kanipistundi. alaage, ardhabhedam leka taatparya bhedam vachela padaalni ventaventane prayoginchadaanni laataanu praasaalankaaram antaaru. varaali raagamlo 'kana kana ruchira' krutilo laataanu praasaalankaaram kanipistundi.
indulo oka anna padaanni pallavi, anupallavilo ververu padaalatoe kalapadam valla taatparyam maarindi. ive kakunda chala krutullo anuprasa prayogaalunnaayi. ee anupraasala valla saahityaaniki ardhaparamgaanuu, sangeetaaniki sabda paramgaanuu kotta andaalostaayi. pantuvaraali raagamlo swara parichina 'sundaratara deham' krutilo antya prasa, dviteeyaakshara prasa rendoo unnaayi.
ee krutilo pallavi, anupallavillo mam, kam lathonuu, charanaaluu moodintlo nam, lam, ram vanti akshara prayogaallo antya prasa kanipistundi. idokkate kaadu, chala krutullo ee aadi, antya anupraasalunnaayi. ee rendoo unna lekapoyina, dviteeyaakshara prasa maatram daadaapu anni krutulloonuu undi. tyaagaraajuki samskruta, telugu bhaashallo praaveenyamundi. prahlaada vijayam, nauka charitram vanti geyanatikallo kanda padyaaluu, seesa padyaaluu, thetageetiluu chakkaga vupayoginchaadu.
vachina aksharaalu adhe kramamlo venu ventane raavadaanni yamakam antaaru. alaage oke padaanni ververu arthaalu sphurinchela padyamlo cony, geyamlokani vade vidhaanaannii yamakamani artham chebutaaru. bharatudu rachinchina naatya saastramlo "sabdaabhyaasatu yamakam paadaatishu vikalpitam" ani antaadu. ante oka padam paadam maarithe artham maarutundani suukshamgaa deeni taatparyam.
ee yamakaallo chala rakalunnayi. avi – paadaanta yamakam,kanchiya yamakam, samudga yamakam, vikraanta yamakam, chakravala yamakam, sandhashta yamakam, paadaadi yamakam, aamredita yamakam, chaturvyavastha yamakam, mala yamakam. vargeekarana kosam vividha yamakaaluu cheppabaddaayi cony, veetikannintiki muula suutram okate! oke padaanni oke ardhamtho ververu sandarbhaallo vaadadaanni suddha yamakam antaaru. deeniki vyatirekamgaa oke padaanni ververu arthaallo vaadadaanni bhinna yamakam ani vyavahiristaaru. ivannee paina cheppinatlugaa vargeekaranake cony rentinee yamakame anadam kaddu.
paina cheppinatlugaa tyagaraju krutullo anuprasale kaadu vividha yamakaaluu kanipistaayi. konni krutullo ayithe anupraasaluu, yamakaaluu rendoo unnaayi. paata anedi sabdaaniki sambandhichinadi kabatti cheppe bhavamayina, kavitvamayina ee sabdaalankaaraalu paatinchi rachiste vinasompugaa untundi. tyagaraju ee chinna suutraanni chala chakkaga upayoginchaadu. asaveri raagamlo swaraparichina 'lekana ninnu juttukonnaru' anna krutilo sukhamu anna padaanni okko bandhaannasarinchii vaadadam kanipistundi. ee krutilo suddha yamaka prayogam vundi.
idhi kakunda oke padaanni veroka artham vachela cheppe bhinna yamaka prayogam chala krutullone vundi. udaaharanaki sourashtra raagamlo swaraparichina ee kruti:
ee krutilo vaadina padale vaadam valla sabdha soundaryam vachindi. aa padaalane vidagottadam valla artham soundaryamuu vachindi. paina anuprasaki udaaharanagaa cheppukunna raaga vardhini raagamlo 'manasa mana saamarthyamemi?' krutini kuudaa bhinna yamaka prayogamgaa kuudaa cheppukovachhu. mohana raagamlo swaraparichina 'bhavanuta' krutini paadaanta yamaka prayogaaniki udaaharana. paadaanta yamakam ante pratee paadam chivara oke padam vastundi. sandarbhaanni batti vere artham sphuristundi.
paadam chivarana kakunda paadam modatlo vaste paadaadi yamakam antaaru. lalipata saililo reetigoula raagamlo swaraparichina 'joo joo raama aananda' krutini ee paadaadi yamakaniki udaaharanagaa cheppavachhu. saadhaaranamgaa laali paatallo ee paadaadi leda paadanta yamakam kanipistundi.
oke padaanni pade pade vaadutuu ververu paadaalalo cheppadaanni samudga yamakam antaaru. vachina paadaale marala punaraavruttamavutaayi. sankaraabharana raagamlo swaraparichina 'buddhi raadu' krutilo kevalam pallavi, anupallavillo matrame samudga yamaka prayogam kanipistundi. charanaallo idhi ledu.
harikambhoji raagamlo 'laali laliani' anna krutini sandhashta yamakaniki udaaharanagaa choopinchavachhu. ee sandhashta yamakamlo kuudaa oke padam venuventane vastundi. indulo teda emitante pratee paadaanikii ververu padaalu raavacchu.
mundu cheppina yamakalu kakunda, chakravala yamakam anokatundi. indulo oka paadam chivaralo vachina padame rendo paadam modata vastundi. harikambhoji raagamlo swaraparichina 'ennaga manasuku raani' kruti ee chakravala yamakaniki udaaharanagaa cheppukovachhu.
kanchi yamakamlo oke padam venta ventane vastundi. cony modati padamlo okati cony rendu cony aksharaalu rendosari vachina padamlo tyajinchabadataayi. udaaharanaki ee samskruta shlokam chuste spashtamgaa telustundi.
chandravatinam loo cham visarjinchabadi ventane dravatinam ani vachindi. sambhramare loo sam vadilesi bhramare ani vastundi. ide paddhati migata paadaalloonuu undi. ituvanti prayogaanne kanchi yamakam antaaru. paina sandhashta yamakaniki udaaharanagaa cheppukunna 'laali laliani' krutilo ee kanchi yamakam vundi. pallavilo 'vanamali malimi' prayogamuu, charanaallo 'mahanubhava bhavamuna', 'nishkaama kaama', 'mayadari daari', 'tyagaraja raja' vanti virupulu ee kanchi yamakaniki udaaharanalugaa cheppukovachhu. ive kakunda aamredita yamakam, chaturvyavastha yamakam, maala yamakam vantivi kuudaa unnaayi. edho oka krutilo, oka charanamlo ee yamaka prayogaalu kanipistaayi. migata yamakaalato poliste veeti upayogam tyagaraju krutullo anta ekkuvagaa kanipinchaledu.
vibhinna sabdalankarale kakunda vibhakti pratyayaalu kuudaa tyagaraju vaadina mudrallo kanipistaayi. udaaharanaki:
tyagarajo virajathe – (pradhamaa vibhakti)
tyagarajam bhajare – (dwitiia vibhakti)
tyagarajam bhajeham – (dwitiia vibhakti)
tyagarajena samrakshitoham – (trutiiyaa vibhakti)
tyagarajaya namaste – (chaturthi vibhakti)
tyaagaraajaadanyam – (panchamee vibhakti)
shree tyaagaraajasya bhakto – (shashti vibhakti)
paina cheppina samskruta vibhaktule kakunda telugu vibhaktii pratyayaalu kuudaa tyagaraju krutullo vunnayi. mukhyamgaa shashtyantaalanupayogincha konni krutulu kuudaa swaraparichaadu. vibhaktii pratyayaallo shashti vibhaktiki chala praamukhyatundi. shashti vibhakti pratyayaanni vade paddhatini shashtyantaalantaaru. telugulo yokka, ki(nu), ku(nu), loo(nu), lopala(nu) lanu shashtee vibhakti pratyayaalani vyavaharistaaru. ee shashtyantaalanu kaavyaallo virivigaa vaadaaru. kaavyam modalu pettetappudu praarthanaa padyaalakii, krutikarta parichayaanikii, krutibharta vivaraalakii, kavi prasastikee kaavyaalu raasina pratee kavi ee shashtyantaalu upayoginchaaru. shashteevibhakti pratyayaalalo ekkuvagaa ki,ku la prayogamtho chala padyaalu allaru. ee shashtyantaalatone kaavyaarambham untundi. ee paddhatilone tyaagaraajuu konni krutulu rachinchaadu. udaaharanaki nauka charitramlo raasina athi prasiddhamaina 'gandhamu puyyarugaa' kruti ee kovaku chendinade!
alaage chala sangeeta kacherillo chivaragaa pade mangalam kuudaa eeshashtyanta prayoga reetiloonae untundi. chala prasiddhi chendina ee tyagaraja kruti mangalam -nee naama roopamulaku nitya jayaa mangalam -deeniki pedda udaaharana.
pariseelanagaa chuste sabdaalankaaraalu lekunda tyagaraju krutullevu. anupraasalayithe cheppanavasaram ledu. daadaapu anni krutulloonuu avi kanipistaayi. tyagaraju aasuvugaa krutulu katti paadaadani antaaru. idhi entavarakuu nijamo nirdhaaranagaa cheppalem cony ee krutullannintilo sabdaalankaaraalu tarachuu kanipistune untaayi. aasuvugaa sabdaalankaaraalu vadalante bhasha parignaanam chala kavali. paata swaraparichetappudu raaga, taalaalameede e sangeetakaarunikayinaa dhyasundadam sahajam. cony bhasha meeda pattu chuupistuu vividha vyaakarana amsaalanii vaatilo choppinchadam anta sulabhankaadu. anduke manaki entho mandi vaggeyakarulunna vaari sangeetaanike praadhaanyata istaaru cony, bhaashaagnaanaanikii, sabda soundaryaanikii kaadu. tyagaraju krutulu chustunte alaa anipinchadu. entho saralamgaa padimandikee arthamayyela, sangeetaanni maamuulu manushulaki cheruvagaa teesukellaadu. adhee aayana karnaataka sangeetaaniki chesina enaleni seva, mahopakaaramuunuu! adhe ee naatikii chaalaamandi sangeeta kaarulaki bhiksha pedutondi.