2020 | అక్షరం
శ్రీశ్రీ మీద వున్న విపరీతమయిన ఇష్టం వల్ల ఆరుద్ర అంటే ఎందుకో అంతగా ఇష్టం వుండేది కాదు నాకు! అట్లా అని అయిష్టమూ లేదు.
మరీ లేత వయసులో- అంటే టీనేజీ అని నా ఉద్దేశం- శ్రీశ్రీని ప్రత్యక్షంగా కలిసి వున్న అనుభవం దానికి కారణమయి వుంటుంది! అయితే, ఆంధ్రజ్యోతి లో చేరిన కొత్తలో మంచి వచనం రాయడం ఎలాగా అని తెగ మథనపడే రోజుల్లో శ్రీశ్రీ వచనం, మరీ ముఖ్యంగా శ్రీశ్రీ వ్యాసాలు, నాకు పెద్ద ఆకర్షణ. అలా శ్రీశ్రీని వొక కవిగా కంటే గొప్ప వచన రచయితగా సొంతంగా డిస్కవర్ చేస్తున్న కాలం అది. 'నువ్వు నీలాగే రాయ్" అని నండూరి అనే వారు. అయినా, ఏదో తాపత్రయం!
అలాంటి 1986 కాలంలో ఒక తెల్లారుజామున బెజవాడ బందర్ రోడ్డులో వేంకటేశ్వర స్వామి వీధిలో వున్నమా వొంటరి గది – ఈ ఇరుకు గదిలో నేనూ, రుద్రాభట్ల కిషన్ చాలా ఏళ్ళు ఒకే మంచం ఒకే కంచంగా బతికాం. ఆ గది తలుపు తట్టారెవరో! తలుపు తీస్తే ఎదురుగా వొక అపరిచిత వ్యక్తి.
ఆ తరవాత ఆయన కన్ను మూసినప్పుడు ఎడిటర్ యంవీయార్ శాస్త్రి ఆంధ్రభూమిలో ఆయన్ని గురించి ప్రత్యేక సంపాదకీయం రాయించారు. అది ఆరుద్రగారికి నేనిచ్చిన చివరి అక్షర నివాళి.
జీవితం మీద ఆయనకి ఫిర్యాదులు లేవు
అని అబ్బా బాల్యమిత్రులు, ఆనక బంధువులూ అయిన హనీఫ్ పెద నాన్న గారు ఎప్పుడూ అబ్బాని కోప్పడుతూ వుండే వారు. రచయితగా ఆయన ప్రయాణం అర్ధాంతరంగా ఆగిపోయిందని ఆయన మిత్రులు చాలా మంది ఇప్పటికీ అంటూ వుంటారు. ఆయన రచనలు ఇప్పుడు పెద్దగా అందుబాటులో లేకపోవడం మా దురదృష్టం. ఆయన 1960 నించి 1975 వరకూ విశాలాంధ్ర, యువజన, ప్రగతి, జనశక్తి, ఆంధ్రజ్యోతి పత్రికల్లో
విస్తృతంగా సమీక్షలూ, కవిత్వం, కథలూ రాశారు, అనువాదాలు చేశారు. అభ్యుదయ రచయితల సంఘం ప్రచురించిన ప్రతి ప్రత్యేక సంకలనంలోనూ ఆయన కవిత్వం కనిపిస్తూనే వుండేది. కానీ, ఇదంతా నాకు రచయితగా వూహ తెలియని వయసు ముందే ఎక్కువగా జరిగాయి. బడి పంతులు బదిలీల బతుకులో వొక వూరంటూ స్థిరం లేకపోవడంతో చాలా రచనలు పోయాయి, ఇంట్లో అగ్ని ప్రమాదం జరిగి చాలా రచనలు దగ్ధం అయ్యాయని పెద నాన్న గారు అంటూండే వారు. ఇప్పుడు మిగిలిన కొన్ని కవితలయినా పెద నాన్నగారు తన ఇంట్లో భద్రపరచిన నోట్ పుస్తకాల నించి తీసినవి కొన్ని, కవితలు. నేను అక్కడా, ఇక్కడా తీసి దాచిపెట్టినవీ ఇంకొన్ని, ఇప్పుడు ఖాదర్ బాబాయ్ కొత్తగా సేకరిస్తున్నవి కొన్ని.
సైదా, ఇలా కాదు మన మిలన్!
ఇంకో సందర్భం యేదైనా వుంటుందేమో సైదాచారి గురించి మాట్లాడడానికి అనుకున్నాను. నెలకిందట అతను పుట్టాడు. పుట్టిన రోజు వెళ్ళిపోయింది కేవలం నాలుగు పదాలతో! పెళ్ళిరోజుకి రెండు పదాలు. ఏదైనా నెగ్గుకొస్తే వొకే వొక్క పదం. కాని, మరణాన్ని నెగ్గుకురాలేని నిస్సహాయతకి అనంతమైన శాంతిని కోరుకునే మూడు పదాలు. మూడున్నర దశాబ్దాల స్నేహానికి తెగతెంపులు చేసుకొని వెళ్ళిపోయిన వాడికి ఏం చెప్పాలి?! కొన్ని మాటల్నీ, లేతయవ్వనాల కొన్ని కలల్నీ, జీవితాన్ని బేఖాతర్ చేసి గొప్ప గర్వంతో వెలిగిపోయిన నిన్నటి కాలాల్ని యెన్ని పదాల్లో పెట్టి చెప్పాలి?! తెలియదు. తెలియడం లేదు. తోచడం లేదు. దూరంగా వున్న వాడికి అసలింకేమీ తోచదు. అనంతు అంటున్నాడు: "నిజంగా నిన్న సాయంత్రం నించీ మృత్యు భయం పట్టుకుంది రా!" అని!
కాని, ఆ మృత్యువు గురించి తప్ప ఇంకా దేన్ని గురించో మాట్లాడాలని అనిపిస్తోంది సైదాచారిని తలచుకుంటే!
ఇంకా నా డిగ్రీ చదువు పూర్తి కాలేదు. పుస్తకాలూ కవిత్వమే బతుకుగా గడుస్తున్న రోజుల్లో ఇంకాస్త ఎక్కువ చదవాలన్న తపనతో కాళ్ళకి బలపం కట్టుకొని హైదరాబాద్ పరిగెత్తే వాణ్ని. అప్పటికింకా యాకూబ్ హైదరాబాద్ చేరుకోలేదు కాబట్టి హైదరాబాద్ లో నాకొక ఠికానా లేదు. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ హాస్టల్లోనో, ఆ కేంపస్ లోనే వున్న అమెరికన్ లైబ్రరీ సెంటర్లోనో వుండే వాణ్ణి. అప్పుడు నాలుగు దిక్కుల నించి నలుగురు – గుడిపాటి, రాం దాస్, బాణాల శ్రీనివాస్, సైదాచారి- వచ్చే వాళ్ళు. ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ చెట్ల కింద వెల్లకిలా పడుకొని ఆకాశంలోకీ, అంత కంటే ఎక్కువ దూరం దూసుకుపోయే తొలి యవ్వనాల కలల్లోకీ చూస్తూ వుండే వాళ్ళం. ఇవాళ ఆ యవ్వన అహంకారమే గుర్తొస్తుంది. ఈ మధ్య హైదరాబాద్ లో "ఇంటి వైపు" సభకి బహుదూరం నించి వచ్చాడు సైదా. అదే మా ఇద్దరి చివరి రోజు అని ఇప్పుడు ఊహించుకుంటే దిగాలుగా వుంది.
అప్పుడు సైదాచారి కళ్ళు ఎలా వుండేవో గుర్తుందా మీలో ఎవరికైనా?! అతని బక్కపల్చటి, బంగారు మేని ఛాయ సూర్యుడి కిరణాలకి మెరుస్తూ వుండగా, అంతకంటే పదిరెట్లు ఎక్కువ మెరుపు ఆ కళ్ళల్లో!
అనుమానమే లేదు, మాకెవ్వరికీ అప్పుడు "రేపు" అనేదొకటి వుందన్న వూహ లేనే లేదు. ఇవాళ దొరికిన క్షణాల్ని కవిత్వంలాంటి వూహలతో ఎల్లా నింపాలన్నదే వెతుకులాట. ఆ వెతుకులాటలో పుస్తకాలూ, పెయింటింగులూ, సంగీతం, ఉస్మానియా చుట్టూ సంచారాలూ, సెకండ్ షో సినిమాలూ, ఇంకా తెల్లారక ముందే చాయ్ కోసం, ఉస్మానియా బిస్కట్ల కోసం పరిగెత్తడాలూ..అంతకంటే ఎక్కువగా రాత్రి కన్న కలలు కంటి అద్దాలలో ఇంకా మిగిలివున్నాయేమో అని వెతుక్కోడాలూ!
జీవితం అట్లాగే మొదలవుతుంది. సైదాచారికి బాగా తెలుసు. నాకు తెలిసీ అతను ప్రకృతికి ఇంకా దగ్గిర! ప్రకృతికి, పంట పొలాలకూ దగ్గరైన వాడికి జీవితం ఇంకా బాగా తెలుస్తుంది. వాడి కళ్ళల్లో తడి ఆరదు. నాకు తెలిసీ అతను స్త్రీకి ఇంకా దగ్గిర! స్త్రీకి దగ్గిరైన వాడికి జీవన మోహం ఇంకా బాగా తెలుస్తుంది. వాడి కళ్ళల్లో వెన్నెల మాయ కాదు. అట్లా వున్నప్పుడే కవిత్వమూ సంగీతమూ రెండూ పోటీ పడి వాణ్ని ప్రేమిస్తాయి. ఇవాళ మృత్యువు గురించి మాట్లాడే కంటే నేను సైదాకి ప్రాణమైన కవిత్వం వింటాను, అతని వయొలిన్ వింటాను.
మరీ ఎక్కువగా దేన్నయినా ప్రేమించినప్పుడు దాన్ని అందుకోడానికి కొంత ఆలశ్యమే అవుతుంది. మా అందరి కంటే ఆలశ్యంగా కవిత్వం రాయడం మొదలెట్టాడు సైదా. నిస్సందేహంగా చెప్పగలను, కవిత్వం గురించి నాకంటే అతనికి ఎక్కువ ఊహలే వుండేవి. అతని మాటల గాఢత్వాన్ని కొన్నేళ్ళ తరబడి వింటూ వస్తున్నాను కాబట్టి. అతని తొలి యవ్వనంలో కవిత్వమే అతని ప్రేయసి కాబట్టి నా కంటే ఎక్కువే అతను ప్రాణం పెట్టాడు తన వాక్యాల్లో! ప్రాణం పెట్టలేక నేను కొన్ని వాక్యాలు అట్లా వదిలేసినప్పుడు తనే విలవిల్లాడాడు నేను రాయలేని వాక్యాల్లో! సందేహమేమీ లేదు, నేను సైదాచారిలా రాయడానికి మళ్ళీ అతనిలానే పుట్టాలి. ఆ సున్నితత్వంతో, ఆ తాత్వికతతో, ఆ సంచార తపనతో పుట్టాలి. కనీసం అతనిలోని నిదానంతో పుట్టాలి. వయొలిన్ యెంత నిదానంగా పాడుతుందో అంత నిదానం.
సైదాచారి మొదటి కవిత్వ సంపుటి "ఆమె నా బొమ్మ" పద్దెనిమిదేళ్ళ కిందట వచ్చింది. అప్పటికే అది చాలా ఆలశ్యం. అంత నిదానం అన్న మాట సైదా! ఆ కవిత్వ సందర్భం నాకు బాగా గుర్తుంది, ఎందుకంటే అప్పటికే చాలా కాలం ఎదురు చూపుల్లోనే గడిచిపోయింది కాబట్టి.
అంత సుదీర్ఘ కాలంలోనూ సైదాచారి రాసిన కవిత్వం కొంతే. ఇవాళ ఆ రెండు పుస్తకాలూ దగ్గిర పెట్టుకుని చదువుతూ, నేను అనేక కాలాల మధ్య సంచారం చేస్తున్నా. 2010 లో నేనూ వంశీ కృష్ణా కలిసి "అనేక" సంకలనం ఎడిట్ చేస్తున్నప్పుడు సైదాచారి తో ఎక్కువ సేపు మాట్లాడే అవకాశాలు దొరికాయి. అప్పటికి ఏడాది కిందట అతని రెండో కవిత్వ సంపుటి "నీలం మాయ" వెలువడింది, అంటే దాదాపు తొమ్మిదేళ్ళ తరవాత రెండో పుస్తకం. 2010 లో రెండు పుస్తకాలూ దగ్గిర పెట్టుకొని, వొకే వొక్క కవిత అనుకుంటే సైదాచారిని ఏ కవితలో పూర్తిగా చూడగలనా అన్న ఆలోచనలో పడ్డాం. నాకు ఎందుకో "ఆమె నా బొమ్మ" కవిత్వం మీద కొంత సెంటిమెంట్ వుండేది అప్పట్లో.
ఎటూ తేల్చుకోలేక సైదాచారికి ఫోన్ చేస్తే, "నా కంటే నీకే బాగా తెలుసు, అఫ్సర్! నేను కవిత్వం అనేదొకటి రాయక ముందు నించీ నువ్వు చూశావ్ నన్ను. నీకే వదిలేస్తున్నా!" అన్నాడు. అది యెంత భారమైన బాధ్యత నా మీద పెట్టాడో ఇప్పుడు తలచుకుంటే భయమేస్తుంది. వొకటికి మూడు సార్లు సైదాకవిత్వం చదువుతూ ఆలోచిస్తూ మధనపడుతూ వుండిపోయాను. నాకు నచ్చిన కవిత్వాన్ని నాకు తెలీకుండానే పైకి చదవడం మొదలెట్టడం నా అలవాటు. అట్లా కనీసం అతని పది కవితలు పైకే నాకు నేను వినిపించుకున్నాను. చివరికి వొక కవిత దగ్గిర సైదాచారి దొరికాడని అనిపించింది. అది "ఒక సంచార తల్లి కోరిక." ఆ కవిత నించే సైదాచారి గురించి మాట్లాడాలి. ఆ కవితతోనే సైదాచారితో సంభాషణ వొక చివరకొస్తుంది. నిజానికి మళ్ళీ మొదటికొస్తుంది. ఇప్పుడు అతని కవిత్వం తప్ప అతన్ని గురించి మాట్లాడాల్సింది ఇంకేమన్నా ఉందా?
జీవితాన్ని చూస్తున్నాను, తల్లీ
అనుభవం కోసం బతుకుతున్నాను.
తల్లివైనా నువ్వు స్త్రీవి
నీ స్థావర,
నా జంగమాత్మక ప్రపంచాలు వేరు.
రజని అంటే పాట మాత్రమే కాదు!
చాలా సందర్భాల్లో రజని స్వరం వింటున్నప్పుడో, ఆయన సాహిత్యం నాలో నేను చదువుకుంటూ వున్నప్పుడో భావకవిత్వ ప్రభావాల నీడలు మెల్లిగా చెదిరిపోయి, రజని మాత్రమే నిలువెత్తు రూపంలో ప్రత్యక్షమవుతూ వుంటారు. ఇంతకుముందు రవీంద్రుడి వాక్యాల్లో చెప్పినట్టు- వొక అందమైన చెట్టు ఆశ్చర్యపు మెరుపులతో నిలబడి ధ్యాన నిమగ్న అయినట్టు!
"అబ్బురంపు శిశువు" రజనీకాంత రావు గారు వెళ్ళిపోయారు.
ఆయన వెనక కొన్ని లలిత గీతాల తొలకరి వాన పడుతూ వుండగా. ఆ వాన చినుకుల మధ్యలోంచి పొన్న పూవూ ఛాయ పొగడ పూలా ఛాయ శ్రీసూర్యనారాయణుడు మేలుకుంటూ వుండగా! అట్లాంటి పొగడ పూలా ఛాయ భానుడి వెలుగులోనే నేను ఆయన్ని చూస్తూ వుండే వాణ్ని కొంత కాలం కిందట! అదీ బెజవాడ వెలుగులో! రజనీకాంత రావు గారి గురించి మాట్లడడం అంటే కనీసం అయిదు పదుల బెజవాడ చరిత్ర గానమే. ఈ యాభయ్యేళ్ళలో బెజవాడ యెంత మారిపోయిందో, యెన్ని రంగుల ఛాయలు అలదుకుందో అవన్నీ గుర్తుకు తెచ్చుకోడమే.
అయితే, రజని సమక్షంలో ఆ చరిత్ర వొక దశాబ్దం దగ్గిర గడ్డకట్టుకుపోతుంది. అది 1970. ఆ కాలాన్ని గురించి నాకంటే ఇంద్రగంటి శ్రీకాంత శర్మ గారూ, పన్నాల సుబ్రహ్మణ్య భట్టు వంటి వారూ, ఇప్పుడు లేరు గాని, వుండి వుంటే నండూరి, పురాణం లాంటి వారూ బాగా చెప్పగలరు.
నేను ఆయన్ని 1984 ప్రాంతంలో మొదటి సారి చూసి వుంటాను. బెజవాడ లబ్బీపేట, బందర్రోడ్డు అప్పుడు కాస్త సందడిగా వుండేది. నేను వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం వీధిలో వుంటే, పురాణం సుబ్రహ్మణ్య శర్మ గారు మసీదు సందులో వుండేవారు. మా వెంకటేశ్వర స్వామి వీధిలోనే ఆంధ్రజ్యోతి ఆఫీసు వెనక రజనీకాంత రావుగారుండే వారు. ఇప్పుడెలా వుందో తెలీదు కాని, అప్పట్లో ఆ వీధి ప్రశాంతంగా వుండేది. నా చిన్ని ఇరుకు గదిలో నేనూ రుద్రభట్ల కిషన్ కాపురం వుండేవాళ్ళం. కిషన్ ని ఆ రోజుల్లో రజని గారు "కిషనారా బేగం" అని ఆట పట్టించేవారు. మేమిద్దరమూ రజని గారబ్బాయి వెంకోబుకి సన్నిహిత మిత్రులం. పొద్దున్నే లేచి, బందర్రోడ్డులో రామకృష్ణ హోటల్ కి కాఫీ కోసం వెళ్ళేటప్పుడు మాకు రజని గారి కంఠం వినిపించినట్టే అనిపించేది. ఎందుకంటే, ఆ రోజుల్లో ఆయన స్వరం వినకుండా రోజు గడిచేది కాదు! అదే రోజుల్లో ఆయన సీజర్ (కుక్క పేరు)కి సంగీతం నేర్పిస్తున్నారు. అప్పుడప్పుడూ అదొక వీనుల విందు, కన్నుల పండగ.
నాకు సాహిత్య చరిత్ర అంటే ఇష్టం కాబట్టి, రజనిగారి ప్రాణం తోడేసే వాణ్ణి- ఆ రోజుల కబుర్ల కోసం! ఆయన ఎక్కువ మాట్లాడడం గుర్తు లేదు కాని, ప్రతి దానికీ పాట అందుకోవడం బాగా గుర్తుంది. ఆ కాలంలో నాకు ఆసక్తి వున్న విషయాల్లో లలిత సంగీతం పుట్టుకా, బెంగాలీ సాహిత్యం. అయితే, ఆశ్చర్యంగా రజని ఆ సమయంలో హైదరాబాద్ చరిత్ర గురించి ముఖ్యంగా కులీ కుతుబ్ షా కాలం గురించి ఎక్కువ మాట్లాడేవారు. బహుశా, అది ఆయన ఆ రూపకం మీద పనిచేస్తున్న కాలమో, పని ముగించిన కాలమో,ఆ రూపక ప్రదర్శన విశేషంగా జరుగుతున్న కాలమో! అనేక విషయాల శాఖా చంక్రమణం జరిగినా, మా ఇద్దరికీ బెంగాలీ సాహిత్యం ప్రధానమైన ఆసక్తి. రవీంద్రుడి "గీతాంజలి" భిన్న తెలుగు అనువాదాల్ని దగ్గిరగా చదువుతున్న కాలం. గీతాంజలి తెలుగు సేత విషయంలో నేను బెల్లంకొండ రామదాసు పక్షం. చాలా మంది చలం పక్షం. ఆ సమయంలో రజని అన్న మాట నన్ను చాలా కాలం కుదిపేసింది. "గీతాంజలి కొంచెం overrated. మీరు Fireflies చదవండి. మీకు కవిత్వం అంటే ప్రేమ కాబట్టి కవిత్వంలో ఉండాల్సిన క్లుప్తతా, సూక్ష్మ సౌందర్యమూ, సున్నితత్వమూ వాటిల్లో కనిపిస్తాయి."
ఆ మాట విన్నాక కొద్దికాలం పాటు Fireflies లో లీనమైపోయాను. ఇప్పటికీ Fireflies చదువుతున్నప్పుడు రజని మాట గుర్తొస్తుంది.
నా ఆలోచనలు మెరుపుల్లా
ఆశ్చర్యాల రెక్కల మీద సవారీ చేస్తాయి
ఓ చిన్ని నవ్వు పొదువుకొని-
తన నీడని తానే తనివితీరా చూసుకొని
మురిసిపోతుంది చెట్టు
-తను అందుకోలేని తన నీడని!
ఇలాంటి వాక్యాలు చదువుతున్నప్పుడు అది ఆ కవి ఏ కాలంలో రాసి వుంటాడో అన్న ఆలోచన వచ్చి, ప్రతి అంచనా తప్పయిపోయి, కవి ఊహాశక్తికి ఆశ్చర్యమేస్తుంది చాలా సార్లు.
నిజానికి రజని పాటలన్నీ అట్లాంటి ఆశ్చర్యాలే. ఆయన "అబ్బురంపు శిశువు" మాత్రమే కాదు, అబ్బురమైన కవి కూడా. వొక వూహ చేయడంలో కవికీ, గేయ రచయితకీ చాలా తేడా వుంటుంది. గేయ రచయితకి కవికున్నంత స్వేచ్ఛ లేదు. లయ అందమైన కట్టడి. కాని, రజని పాటలన్నీ జాగ్రత్తగా గమనిస్తే, ఆయన గేయ రచయితగా కంటే కవిగా ఎక్కువ సంచరించాడని అర్థమవుతుంది. ముఖ్యంగా ఆ పాటల ఎత్తుగడలు గమనించండి. సాంద్రమైన భావన వెంటపడి వేధించే వొక కవి మాత్రమే అందుకోగలిగిన ఎత్తుగడ అది. ప్రతి పాటలోనూ ఆ ఎత్తుకు తీసుకువెళ్లి, శ్రోతని అందంగా కట్టిపడేసే భావ లయ అది. రజని పాటల భాషలోనే చెప్పాలంటే, ఆ భావాలయ సమన్వితమైన అనుభవం ఇదిగో ఇలా వుంటుంది:
స్వప్నజగతిలో ఛాయావీణా
సమదశ్రుతులెవో సాగునవే!
అంతరాళమున వింతరంగులెవో
అలసాలసములై అలమునవే!
రెప్పపాటులో కోటికోటి శశి
రేఖలాశలకు యేగునవే!
కల్పనాకృతులు కథలు కథలుగా
కదలి మెదలి చెలరేగునవే!
జన్మజన్మ గతస్నేహమాధురులు
ఝరులు ఝరులుగా మూగునవే!
తెలుగు సాహిత్యంలో భావకవిత్వం తీసుకువచ్చిన కొత్త లక్షణాలూ అవలక్షణాలూ చాలా వున్నాయి. భావకవిత్వ వారసత్వంగా చెప్పుకోదగిన వొక గొప్ప లక్షణం: భావ ధార కొనసాగినంత మేరా శబ్దలయా, సౌందర్యం కొనసాగడం! నిజానికి ఇది ఆంగ్ల సాహిత్యంలో షెల్లీ, కీట్సులు సాధించినదే. ఈ ఇద్దరికీ భిన్నంగా వర్డ్స్ వర్తు సాధించిన విజయం ఇంకోటి వుంది- అది అనుదిన జీవితానికి దగ్గిరగా భావ శబ్ద లయల్ని అనుకరించడం. వర్డ్స్ వర్తు చేసిన ఈ పని వల్ల కాల్పనిక కవిత్వ వ్యాకరణం మారింది. కచ్చితంగా అలాంటి పనే రవీంద్రుడు Fireflies లో చేశాడు. తెలుగులో కృష్ణశాస్త్రి గారి వంటి భావకవులకి భిన్నంగా రజని కనిపించడానికి కూడా ఇదే కారణం అని నా అభిప్రాయం. జీవన సౌందర్యం ఎక్కడో వేరే ఊహాలోకంలో లేదని, ఇక్కడే మన చుట్టూ వుందని అటు వర్డ్స్ వర్తూ, మధ్యలో రవీంద్ర కవీ, ఇటు మనకి దగ్గిరగా రజని నిరూపించారని నేను అనుకుంటూ వుంటాను. ఉదాహరణకి రజని పదిహేనేళ్ళ వయసులో రాసిన ఈ కవిత చదవండి:
జీవుడా! ఏల కనుగొన వీవు నన్ను
ఏను నీ ప్రక్కనే యుండగానే యిట్లు
మతములంబడి నా జాడ వెతకనేల?
హిందువుల గుళ్ళు కావు నా మందిరములు
తురకల మసీదులందు నే దొరకబోను
కాశికాపురి నా గృహాంగణము కాదు
కాదు మక్కాపురంబు నాకాపురంబు
ముడుపులకు మ్రొక్కులకు మోము జూప
యోగశక్తిచే తపము చే లొంగబోను
నిజముగా నన్నుచూడ యత్నింతు వేని
చెంతనే యున్న నను నీవు చేరగలవు.
1935లో రాసిన ఈ ఖండిక వెనక బలమైన సామాజిక రాజకీయ కారణాలు వుండడం మాట అటుంచి, దేవుడి కన్నా అతి ఉన్నతమైన స్థానంలో మనిషిని నిలబెట్టిన కవి రుషి పరంపరని రజని ఇక్కడ అక్కున చేర్చుకుంటున్నారు. కర్మకాండల కింద మాయమైపోయిన మాధవ రూపాన్ని నిర్గుణ కాంతిని చేరుకునే ప్రయత్నం గురించే ఆయనా మాట్లాడారు. "చెంతనే" వుండడం అన్నది ఆయన భిన్న సంస్కృతుల సాహిత్య సాంప్రదాయాల దీపంలో నేర్చుకున్న పాఠమే. అట్లాగే, కవిత్వ శిల్ప పరంగా చదువరిని కాకుండా శ్రోతని అందలమెక్కించడం కూడా ఆ పరంపరే.
ఆధునికత వెలుగులో తెలుగు కవిత్వానికి రజని అందించిన సుగుణం ఇది. అందుకే, చాలా సందర్భాల్లో రజని స్వరం వింటున్నప్పుడో, ఆయన సాహిత్యం నాలో నేను చదువుకుంటూ వున్నప్పుడో భావకవిత్వ ప్రభావాల నీడలు మెల్లిగా చెదిరిపోయి, రజని మాత్రమే నిలువెత్తు రూపంలో ప్రత్యక్షమవుతూ వుంటారు. ఇంతకుముందు రవీంద్రుడి వాక్యాల్లో చెప్పినట్టు- వొక అందమైన చెట్టు ఆశ్చర్యపు మెరుపులతో నిలబడి ధ్యాన నిమగ్న అయినట్టు!
1984 ఆ ప్రాంతాల్లో మా బందర్రోడ్డు ఆంధ్రజ్యోతి వెనక మూడు సందులూ చాలా సందడిగా వుండేవి. మసీసు సందులో పురాణం గారింట్లో "సాక్షి" క్లబ్ సమావేశాలు. మా వెంకటేశ్వర స్వామి సందులో నిరంతరం రచయితలూ కవుల రాకపోకలూ. ఇక ఆంధ్రజ్యోతి అప్పట్లో సాహిత్య కేంద్రమే! వీటన్నీటి మధ్యా ఇవేమీ పట్టకుండా తన పాటల తపస్సులో తానూ నిండా మునిగి వుండేవారు రజని. తనదైన ప్రశాంత మందిరమేదో నిర్మించుకొని అందులో లీనమై పోయిన యోగి. పాటతో మాత్రమే జతకట్టి, ఇంకే తొందరలూ పెట్టుకోకుండా "స్వప్న జగతిలో ఛాయా వీణా/ సమద శృతులేవో" సాగుతూ వుండగా- రజని వెళ్ళిపోయారు! కాని, ఎందుకో పాట ఇంకా పూర్తికాలేదనిపిస్తోంది. ఆయన ఇంకా పాడుతూనే ఉన్నారనీ అనిపిస్తోంది.
పొద్దున్నే తలుచుకోవాల్సిన మనిషి!
"సంపూర్ణ అనే సంస్కృతం పదం వాడను కాని, పూర్తి జీవితం ఎలా వుంటుందో నాకు ఇంకా తెలియదు, తెలుస్తుందన్న నమ్మకమూ లేదు. కాని, "యాది" చదివాక ఆ పూర్తి జీవితంలోని కనీసం ఒక కోణం నాకు తెలిసింది. జీవితం ఒక పదిలమయిన యాది ఎలా అవుతుందో తెలిసింది. నలుగురు మనుషుల మధ్య జీవితం పండగ అవుతుందని తెలిసింది. "యాది" నేను ఎప్పుడూ తలుచుకునే పుస్తకం"
ఈ మాటలు నావి కావు.
తెలుగు సాహిత్యానికి – ఆ మాటకొస్తే సాహిత్యానికే – పూర్తిగా కొత్త వాడయిన బ్రైస్ రాబిన్సన్ అనే వొక అమెరికన్ విద్యార్థి సదాశివ గారి "యాది" లో కొన్ని భాగాలు చదివి రాసిన వ్యాఖ్య.
టెక్సస్ యూనివర్సిటీలో రెండేళ్ళ పాటు తెలుగు నేర్చుకున్న బ్రైస్ "ఇప్పటి దాకా మా చేత మంచి తెలుగు కథలు చదివించారు. ఇప్పుడు కొన్ని జీవిత కథలు – ఆత్మకథలు- చదివించండి" అని అడిగినప్పుడు సదాశివ "యాది", తిరుమల రామచంద్ర "హంపీ నుంచి హరప్పా దాకా", శ్రీపాద "అనుభవాలూ-జ్ఞాపకాలూను" నించి కొన్ని భాగాలు చదివించాను. ఈ విధంగా వాటిని చదివిన వాళ్లలో అయిదుగురు అమెరికన్ విద్యార్ధులు, పదమూడు మంది అమెరికన్-భారతీయ విద్యార్థులలో బ్రైస్ వొకడు. అందరికీ బాగా నచ్చిన పుస్తకం "యాది". రమ్య అనే మరో అమెరికన్ తెలుగమ్మాయి ఇప్పటికీ ఫోన్ చేస్తే, "యాది గుర్తొస్తుంది. అప్పుడప్పుడూ చదువుతున్నాను. సదాశివ గారి కొత్త పుస్తకాలు వుంటే చెప్పండి" అంటుంది.
కొత్త పాఠకులు ఎలా తయారవుతారన్నది ఎప్పటికీ పెద్ద ప్రశ్నే. మరీ ముఖ్యంగా, వ్యాపార విలువలు చుట్టుముట్టిన కాలంలో నిజమయిన సాహిత్యానికి స్థానం వుందా , కొత్త తరంలో పాఠకులు తయారవుతున్నారా అన్నవీ ప్రశ్నలే! ఈ మధ్య చాలా మంది సాహిత్య మిత్రులు "సాహిత్య సభలకి వచ్చే వాళ్ళలో అందరూ నలభై దాటిన వాళ్ళే. అసలు పాఠకులు అంటూ కొత్త తరంలో వుండడం లేదు. ఈ సంగతులు మాట్లాడే వాళ్ళు ఎక్కువ నలభై ప్లస్ వాళ్ళే" అనడం విన్నాను. పాతిక-ముప్ఫై అయిదు ఏళ్ళ వాళ్ళలో పాఠకులు తక్కువ అనీ విన్నాను.
అలాంటి సమస్య అమెరికాలో కూడా లేకపోలేదు కాని, భాషలకి అమెరికన్ విశ్వ విద్యాలయాల్లో వున్న ప్రాధాన్యం వల్ల, రాయడం అనే ప్రక్రియ మీద పెరుగుతున్న శ్రద్ధ వల్ల కొత్త తరంలో పాఠకులు తగ్గే ప్రమాదం లేదు. " యాది చదివాక రాయడం/ చదవడం అంటే నాకు ఇంకాస్త ప్రేమ పుట్టింది. తెలుగులో రాయడం ఇంకా బాగా నేర్చుకోవాలి." అన్నాడు ఆస్టిన్ సీర్స్ అనే విద్యార్థి వొక సారి క్లాసులో.
ఆస్టిన్, బ్రైస్ లకి తెలుగు 'తల్లి భాష' కాదు,కాని రమ్య కరీం నగర్ లో పుట్టి, టెక్సస్ లో పెరిగిన అమ్మాయి. తెలుగులో "దోస్తు" "జర" "పరేషాన్" లాంటి కొన్ని మాటలు తప్ప అన్నీ మరచిపోయింది. "నేను జరంత తెలంగాణ తెలుగు చెప్త. అందరు నవ్వుతరు" అనేది.తెలుగు మాట్లాడానికి జంకేది. సదాశివ గారి "తెలంగాణా వాళ్లకి తెలుగు రాదా?" అన్న వ్యాసం చదివాక రమ్యలో తన భాష పట్ల మమకారం పెరిగింది. "ఎవరేమనుకున్నా గిట్లనే చెప్త" అని, హాయిగా మాట్లాడ్డం మొదలు పెట్టింది. "ఏ పుస్తకం చదివాక అయినా భాష మీద ప్రేమ పుట్టాలి." అనే వాడు ఆస్టిన్. ఈ ప్రేమ ఎంత దూరం వెళ్ళిందంటే, వాళ్ళు టెక్సస్ లో చదువుకున్నంత కాలం నేను చెప్పిన ప్రతి సాహిత్యం కోర్సులోనూ చేరారు. "సాహిత్యం ఇప్పుడు మా జీవితాల్లో వొక భాగం." అంటాడు ఆస్టిన్ ఇప్పటికీ. అలాంటి ప్రేమని మన ఆలోచనల్లోకి వొంపడం కన్నా సాహిత్యం చెయ్యాల్సిన గొప్ప పని ఇంకోటి ఏముంది?
సదాశివ గారి గురించి కొత్త తరం అంటున్న ఈ మాటలు వింటున్నప్పుడు నాకు నా బడి జీవితం గుర్తు వచ్చింది. నేను బడిలో ఏ నాడూ తెలుగు మీడియం చదవ లేదు. మొదట తప్పని సరయి ఉర్దూ, తరవాత కాన్వెంటు ఇంగ్లీషు రాపిడి…ఇంగ్లీషు కవిత్వం మీది వ్యామోహం…షెల్లీ, కీట్సులని బట్టీ కొట్టి వాటిని ఎడపెడా అనుకరించిన ఇంటర్ బతుకూ…ఈ స్థితిలో మా ఇంటికి వొక పుస్తకం చేరింది. దాని పేరు "ఫారసీ కవుల ప్రసక్తి." ఆ పుస్తకం లోపలి పేజీలో వొక కనికట్టు లాంటి అక్షరం. నీలి సిరాలో ఎప్పటికీ మరచిపోలేని అంధమయిన దస్తూరి. అది సదాశివ గారి సంతకం.
బ్రైస్, ఆస్టిన్, రమ్య లాంటి వాళ్లకి వచ్చే సరికి సదాశివ గారి కొన్ని పుస్తకాలు అయినా అందుబాటులోకి వచ్చాయి. పుస్తకాల అందుబాటు విషయానికి వస్తే, ఈ తరం చాలా అదృష్టం చేసుకుందని చెప్పి తీరాలి. అప్పుడు మా ఇంట్లో సదాశివ గారి "ఫారసీ కవుల ప్రసక్తి " తో పాటు, ఆయన అనువాదం చేసిన "ఉర్దూ సాహిత్య చరిత్ర " మాత్రమే వుండేది. అవి రెండూ నాకు కనీసం వొక రెండేళ్ళ పాటు మెదడుకి మంచి మేత పెట్టాయి. కాని, "ఫారసీ కవుల ప్రసక్తి" మాత్రం ఇప్పటికీ నెలకి వొక సారి అయినా చదువుతూ వుంటాను. దాదాపు పాతికేళ్ళ పైబడి నా పాఠక హృదయంలో పీట వేసుకున్న ఈ పుస్తకాల గురించి నేను అనాలనుకున్న మాటలు ఈ పరదేశీయులు అంటూ వుంటే – ఒక పఠనానుభవాన్ని చక్కగా మాటల్లోకి వొదిగించిన వాళ్ళ వ్యక్తీ కరణ శక్తికి ముచ్చటేసింది. కొత్త తరం వాళ్ళు పుస్తకాల గురించి ఏం మాట్లాడుకుంటారా అని ఆసక్తిగా వెతుక్కుంటాను నేను. కొన్ని మాటలు విపరీతమయిన వాడుక వల్ల మన దగ్గిర అరిగిపోతాయి. కాని, కొత్త వాళ్ళు మాట్లాడుతున్నప్పుడు మనకి కొత్త పదాలు దొరుకుతాయి. కొత్త పదాలు అంటే కొత్త భావనలు కూడా.
"రక్తస్పర్శ" కవిత్వంలో కొత్త ప్రతీకల్నీ, పదచిత్రాల్నీ తలుచుకున్నప్పుడల్లా- సీతారాం అనే వాడు – " నీ కవిత్వంలో ఉర్దూ, ఫారసీలు నీకు తెలీకుండానే వచ్చేశాయేమో?!"అని! ఆ కవిత్వం ఆ కాలంలో ఎందుకు అంత కొత్తగా అనిపించిందో ఇప్పటికీ పూర్తిగా తెలీదు. కాని, సీతారాం చాలా పాసింగ్ గా అన్న ఆ మాట ఆ కవిత్వంలోకి ఒక రహస్య ద్వారం కావచ్చు. పాఠకుడిగా మన లోపల స్థిరపడి వున్న కొంత మంది కవుల నించి తప్పించుకోవడం అంత తేలిక కాదు. సదాశివ గారు కవి కాదు, కాని, అనేక మంది ఉర్దూ, ఫారసీ కవులని మన మనసుల్లోకి తీసుకువచ్చిన వచన వాహిక. ఆయన అందించిన తీగ పుచ్చుకొని, ఆ ఉర్దూ, ఫారసీ డొంకల్ని కదిలిస్తూ మనలో కొందరి కొంత ప్రయాణం సాగింది. ఇక్బాల్ చంద్ కవిత్వంలో కూడా ఈ తీగల సున్నితమయిన పరిమళం, తీయని గాయాల నెత్తుటి గీతలూ వుంటాయి. అలా సాగి సాగి. సదాశివ గారి పుణ్యమా అని- ఇప్పుడు హఫీజ్ దగ్గిర దిగాలుగా కూలబడి పోయాను నా మటుకు నేను. ఎప్పుడో పదమూడో శతాబ్దం నాటి ఈ పురాకవి ఇప్పుడీ క్షణాన నన్ను ఎంత క్షోభ పెడ్తున్నాడో మాటల్లో చెప్పలేను.
"ఆసవ పాత్ర యట్టడుగు నందొక చుక్కయె నిల్చెనేని తె
మ్మా సఖి! దుమ్ము చల్లెద నిహమ్ము పరమ్మును రెంటి పైన
అన్న వాడిని, ఆ పలుకులోని వాడినీ తెలియచెప్పిన సదాశివ గారికి 'ఖదంబోసి' చెప్పకుండా వుండడం సాధ్యమా?
సదాశివ గారి కృషి కేవలం భాషకి సంబంధించింది మాత్రమే అనుకుంటే పొరపాటు. ఆయనకి ఉర్దూ ఫారసీకాల మీద వున్న ప్రేమని కొంచెం సేపు పక్కన బెట్టి, వొక దీర్ఘ కాలిక ప్రసవ వేదనలా ఆయన అరవయేళ్ళుగా చేస్తున్న ఈ పని మొదలయ్యింది 1950 ల ప్రాంతంలో- ఇప్పుడు ఈ మాట కొంత మందికి కోపం తెప్పించవచ్చు కానీ, తెలుగు భాష ప్రాతిపదికగా ఏర్పడిన ఆంధ్ర రాష్ట్రం వల్ల తెలుగు బాగా నష్టపోయింది. అందుకే, సదాశివ గారు ఎక్కడో రాసినట్టు గుర్తు – "నవంబరు వొకటి తెలుగుకి బ్లాక్ డే" అని! అది ఎంత నిజమో ఈపాటికి మనకి అనుభవం అయ్యి వుండాలి. రాజకీయంగా కంటే, సాంస్కృతికంగా ఇది పెద్ద కుదుపు. తెలుగుకీ ఉర్దూకీ వున్న బంధం ఇక్కడిన్ నించి తెగిపోయింది. ఇప్పుడు ఉర్దూ రాని/చదవలేని ముస్లిం తరం రావడానికీ, ఉర్దూ అనేది పరభాష కావడానికీ విష బీజం పడిన కాలం అది. రాజకీయాలు ఎక్కించిన ఈ విషాన్ని తొలగించి, మన వొంట్లో మన అసలు రక్తం ఎక్కించడానికి చాలా నిశ్శబ్దంగా కలం పట్టి పోరాడుతున్న యోధుడు సదాశివ గారు.
ఈ రక్తం అన్ని జాతుల ప్రజలది. అన్ని భాషల కలయిక. దేశ దేశాల నించి వచ్చిన వాళ్ళు ఉర్దూని వొక ఆసరగా చేసుకుని అల్లుకున్న మల్లె తీగ. అలాంటి ఉర్దూ తరవాత తరవాత ముస్లిం ల భాషగా మాత్రమే మిగిలే దుస్థితి ఎలా ఏర్పడిందో సుతిమెత్తగా గుర్తు చేస్తూ వస్తున్న బుద్ధిజీవి సదాశివ. 1948 తరవాత నించి 1950 మధ్య కాలంలో తెలుగు-ఉర్దూ భాషల మధ్య అప్పటి దాకా కట్టిన మంచితనపు వంతెనలన్నీ కుప్పకూలిపోయాయి. ఈ సాంస్కృతిక విషాదాన్ని రికార్డు చేసే ఆధారాల కోసం నేను గత కొంత కాలంగా వెతుకుతున్నాను. అలా దొరికిన వాళ్ళలో – కవిరాజ మూర్తి, నెల్లూరి కేశవ స్వామితో పాటు సదాశివ గారు వొకరు. ఈ వైపు ఇంకా నా పని కొన సాగుతూనే వుంది. అయితే,మిగతా వారి కృషికీ, సదాశివ గారి కృషికీ వొక తేడా వుంది. మిగిలిన వారు సృజనాతంక రంగాలలో పనిచేసిన వారు. భాషా సాంస్కృతిక చరిత్రకి, ఆనుభవిక కోణాన్ని జత చేసి, తన చుట్టూరా చూసిన/అనుభవించిన కాలాన్ని చరిత్ర చేస్తున్న అరుదయిన వ్యక్తి సదాశివ.
ఇంటి ముందో వెనకో ఏదో వొక పువ్వు పూసే చెట్టు వుంటే, ఎంత బాగుంటుందో! సదాశివ గారు మన మధ్య వుండడం అంత పరిమళభరితమయిన అనుభూతి.
నా అదృష్టం బాగుండి, ఇప్పటి దాకా – చింతకాని నించి ఆస్టిన్ దాకా- ఏదో వొక చెట్టు మా ఇంటి ముందో వెనకో వుంది. పొద్దున్నే లేచి, చాయ్ చప్పరిస్తూ ఆ చెట్టు కింద నిలబడి అవి రాల్చే పూల స్పర్శలో పొద్దు చురుకెక్కుతుంది. ఈ పరదేశపు చెట్టు చుట్టూ పరిమళం వేప పూత పరిమళం లాగా వుంటుంది. అది నిజంగానే ఆ వేప పూత పరిమళమో, లేక నేను చేసుకున్న పరిమళానువాదమో/ఇచ్చానువాదమో తెలీదు. కాని, ఈ చెట్టు నా చెట్టే, ఈ పరిమళం ఆ వేప చెట్టుదే అనుకునేంత బలంగా నా పొద్దులో కలసిపోయింది. సదాశివ గారి ఉర్దూ, ఫారసీ లోకం కూడా అలానే మన లోకం అయిపోయింది ఇప్పుడు. ఆ రెండు భాషలకి మనం గత కొంత కాలంగా ఆపాదిస్తూ వచ్చిన పరాయీ భావనని చెదరగొట్టే ప్రభావం ఆయనది.
ఈ పొద్దు పరిమళ విహీనం కాక ముందే, వొక్క సారి ఆయన్ని పలకరించి వద్దామా?! ఆయన మన కోసం వెతికి పట్టుకొచ్చిన పూల వాసనల యాది కొంత అయినా దాచుకుందామా?
ఆ మైదానంలోకి వెళ్లిపోండి. వెనక్కి తిరిగి చూడకండి….
'ఆ మైదానంలోకి వెళ్లిపోండి. వెనక్కి తిరిగి చూడకండి. తిన్నగా వెళ్లండి సూర్యుడి కిరణంలాగా'
గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా ఇదే వాక్యాన్ని పదేపదే వేరేవేరే సందర్భాల్లో చెబ్తూవచ్చిన తీవ్ర స్వరం హీరాలాల్ మోరియాది. నాకు సాహిత్య ఊహలు తెలుస్తూ, అర్థమవుతూ వచ్చిన పదేళ్ళ ప్రాయంనుంచీ ఇప్పటివరకూ మోరియాని అనేక సందర్భాల్లో చూశాను, విన్నాను. మేం అప్పుడు పల్లెనుంచి పట్నానికి వచ్చిన రోజులు. ఒక రోజు సాయంత్రం ఇంటికి తెల్లఖద్దరు బట్టల్లో మంచి మల్లెపువ్వులా ఆయన నడిచివచ్చారు. ఆ సాయంత్రం ఆయనా, నాన్నగారు (కౌముది) ప్రపంచ సాహిత్యాన్నంతా ఆగమేఘాల మీద సందర్శించారు. ఉర్దూ, హిందీ, ఇంగ్లీషు… భాషల అడ్డుగోడల్లేని సాహిత్య సంభాషణ. ఆ రోజు రాత్రి ఆయన వెళ్ళిపోతూ 'అఫ్సర్ బేటా' అని నావైపు తిరిగి పైన చెప్పిన ఒకే ఒక్క పంక్తి చెప్పారు. అదేమాట ఆయన రెండేళ్ళ క్రితం నేను మాడిసన్ నుంచి వచ్చినపుడు (2004) మరోసారి మళ్ళీ చెప్పారు. అది ఆయన్నించి నేను విన్న మొదటి, చివరి మాట కూడా!
మోరియాని తలచుకొంటే నా బాల్యం గుర్తొస్తుంది. మోరియాని తలచుకుంటే యాభైయేళ్ల తెలంగాణ సాహిత్య ప్రయాణం గుర్తొస్తుంది. మోరియాని తలచుకుంటే ఒక మహోద్యమ వారసత్వాన్ని గర్వంగా భుజానికెత్తుకున్న వ్యక్తి కనిపిస్తాడు. ఆయన రాజకీయాల్లో ఎన్నాళ్ళున్నారో నాకు గుర్తులేదు. ఆ మాటకొస్తే ఆయన ఎప్పుడూ ఆ రాజకీయోద్యమాన్ని గురించి మాట్లాడ్డం నేను విన్లేదు. ఎప్పుడు కలిసినా ఆయన చుట్టూ సాహిత్య సంభాషణల జడివాన. రచయిత ఎప్పుడూ రచయితగానే ఉండాలని ఆయన అనేవారు. ఖమ్మంలో చరిత్రాత్మకమైన విజ్ఞాన నికేతనం గ్రంథాలయం వీధిలో మేడమీది ఆయన గది అంటే నాకు విపరీతమైన ఆకర్షణ. అది గదికాదు. ఒక పెద్ద గ్రంథాలయమే. హిందీ, ఉర్దూ, తెలుగు, ఇంగ్లీషు పత్రికలూ, పుస్తకాల గుట్టలమధ్య ఒక కుర్చీలో తపస్సులో కూర్చున్నట్టు నిరంతరం ఆయన ఏదో రాస్తూ… ఆలోచిస్తూ… ఆయన రాతల్నీ, ఆలోచనల్నీ తెంపుతూ అప్పుడప్పుడూ నేను ఆయన గదిలోకి వెళ్ళేవాణ్ని. నేను వెళ్లిన మరుక్షణం నాకోసం నాకు అత్యంత ఇష్టమైన 'రసమలై' స్వీట్ వచ్చేది. అంతకంటే ఇష్టమైన మోరియా మాటల తీయదనం.. మాట మోరియా తొలి ఆయుధం. ఆయన వాక్ ప్రవాహం ముందు నిలబడడం కష్టం. ఆ ప్రవాహలక్షణమే ఆయన సాహిత్యంలోనూ! కథ, కవిత్వం, చరిత్ర, నవల, విమర్శ, అనువాదం… ఇలా ప్రతీ ప్రక్రియ లోనూ మోరియా పనిచేశారు.
'రచయిత కావడం అంటే ఒక పెద్ద బాధ్యత. ఇవాళ పది పేజీలు రాయనిది నేను రొట్టె ముట్టను' అనేవారాయన. రోజూ పొద్దున్నే లేచి కలం పట్టుకుని ఆయనలా రాస్తూ కూర్చునే దృశ్యం నాకు చాలా గొప్ప గొప్ప స్ఫూర్తినిచ్చేది. మోరియా అనేక భాషల సంగమం. ఆయన మాతృభాష మరాఠీ, ఆయన రాసిన భాష ఉర్దూ, ఆయనకు పేరొచ్చిన భాష తెలుగు. ఇది భారతీయ సాహిత్య ప్రపంచంలోనే చాలా అరుదైన సన్నివేశం. ఇంతకీ మీ భాష ఏది?' అని నేను ప్రతిసారీ గుచ్చిగుచ్చి అడిగేవాణ్ని. 'సాహిత్యం నా భాష. సాహిత్యం దానికదే భాష. నేను ఏ భాషలో రాసినా ఇక్కడ ఉన్న వాళ్లకోసం రాస్తున్నానన్న సంగతిని నేను మరిచిపోను. నాకు సాంస్కృతికంగా జన్మనిచ్చింది తెలంగాణ. ఈ మట్టిలో పుట్టిన గింజలు తిన్నాను. దీని ఉప్పు తిన్నాను. నేను రాసింది కూడా ఈ నేల కోసమే' అన్నారాయన ఓసారి.
'మీరు కాంగ్రెస్ నాయకుల మధ్య తిరిగారు. కానీ మీ మాటలు కమ్యూనిస్టులకంటే పదునుగా ఉంటాయి' అని ఓసారి అంటే… 'కాంగ్రెస్‌లో ఉండడం నా జీవితంలో చాలా యాదృచ్ఛికంగా జరిగింది. నేను ఎప్పుడూ గరీబుల పక్షం. నా రచనల్లో ఎట్లా కనిపిస్తానో నా జీవితంలోనూ అదే చేశాను. నా మాటకీ, నా రాతకీ, నా చేతకీ ఎప్పుడూ తెగని బంధం' అన్నారాయన. తెలంగాణ రచయితల సంఘం చాలా క్రియాశీలంగా పనిచేసిన 1950 లలో మోరియా రచనలన్నిట్నీ పరిశీలిస్తే ఆయనపైన సామాజిక ప్రభావాలు ఎంత బలంగా ఉండేవో తెలుస్తుంది. అన్నింటికీ మించి, తన చుట్టూ ఒక గొప్ప సాహిత్య వాతావరణాన్ని సృష్టించుకోవడం మోరియాలో విశేషం. విశ్వనాథ, శ్రీశ్రీ, కృష్ణశాస్త్రి, రాయప్రోలు, దాశరథి, ఉటుకూరు రంగారావు, కవిరాజమూర్తి, కౌముది, కొలిపాక, గోపాలరావు, మంజు నుంచి ఈ తరం రచయితలదాకా అందరికీ ఆయన ఆత్మీయుడు. వాదాలు ఏవైనా, వివాదాలు ఎన్ని ఉన్నా ఆ మేడమీది ఇంటికి వెళ్లే అందరి మధ్యా పూసలో దారంలా ఆయన తీవ్రస్వరం! ఆయన నిష్క్రమణ తెలంగాణ సాహిత్య చరిత్రకి పెద్ద వెలితి.
'1942, 1946,1949, 1950… ఇవి నా జీవితంలో మరిచిపోలేని సంవత్సరాలు. 1942లో (అంటే అప్పటికి మూర్తిగారికి పదహారేళ్ళు) మూర్తిగారితో నా పెళ్ళయింది. పెళ్ళయిన మూ డేళ్ళు మాత్రమే మా జీవితంలో సంతోషంగా సాగిన రోజులు. 1946లో ఖమ్మంలో పెద్ద ఎత్తున ఆంధ్రమహాసభ జరిగింది. సుందరయ్యగారు వచ్చారు. చుట్టుపక్కల ఊళ్ళనుంచి వేలకొద్దీ జనం బండ్లు కట్టుకుని వచ్చారు. గొప్ప సభ జరిగింది. కాని మూర్తిగారి జీవితం ప్రమాదంలో పడింది. ఆయన్ని కమ్యూనిస్టు అన్న కసితో ఒక హత్యకేసులో ఇరికించారు. ఇల్లూవాకిలీ ఊరూ వదిలి పొట్టచేతపట్టుకుని హైదరాబాద్ చేరాం. హైదరాబాద్‌లో ఎట్లాబతికామో మాకే తెలీదు. ఈ పూట రొట్టి దొరుకుతుందా,దొరకదా అని ప్రతిపూటా నరకం. కాని మూర్తిగారికి సాహిత్యమే పెద్ద జీవితం. ఆయన ఉర్దూ సాహిత్య జిజ్ఞాస ఎందరినో స్నేహితుల్ని సంపాదించిపెట్టింది.
(Andhrajyothy Oct 10,2007)
…… ప్రేమతో …………….. సరిహద్దుల ఆవలి నించి
తన మార్గం సుహానా సఫర్ !
మళ్ళీ ఇల్లు మారుతున్నాం. ఇట్లా ఇల్లు మారినప్పుడల్లా పాత కాయితాల్లోంచి కొన్ని అద్భుతాలు మెరుస్తాయి, నిన్నటి జ్నాపకాల తళతళతో- అట్లా అబ్బూరి ఛాయాదేవి గారు కల్పనకి రాసిన వొక వుత్తరం కనిపించింది. ఛాయాదేవి గారి కుదురైన చేరాత చూస్తూ కాసేపు ముచ్చటపడి, పుస్తకాలు సర్దుకోవడం అయిపోయాక ఇవాళ సాయంత్రం తీరిగ్గా ప్రశాంతంగా చూద్దామని టేబుల్ మీద పెట్టుకున్నాను. సాయంత్రం కొంతమంది తెలుగు మిత్రులతో మా వూళ్ళోని షూకిల్ నదీతీరానికి నడక ప్లస్ డిన్నర్ కార్యక్రమం ముగించుకొని, తిరిగి వస్తున్నప్పుడు కొండవీటి సత్యవతి గారి ఫేస్ బుక్ మెసేజ్—ఛాయాదేవి గారు ఇక లేరని! ఇవాళ పొద్దున్న లేవగానే చూసిన/ తారసపడిన కుదురైన అక్షరాల సమూహం వొక్కసారిగా చెరిగిపోయినట్టుగా అనిపించింది. యింటికి వచ్చాక ఛాయాదేవి గారి వుత్తరం చదువుతూ వుంటే, ఆ అక్షరాల వెనక ఆమె అందమైన ఆహ్లాదమైన వ్యక్తిత్వం కనిపిస్తూ వుంది.
ఛాయాదేవిగారితో ముఖాముఖీ పరిచయం ముప్పయ్యేళ్లు పైనే- పరోక్ష పరిచయం యింకో అయిదేళ్లు వెనక్కి- అంటే, దరిదాపూ ఆమె పేరు నా ఆలోచనల్లోకి అడుగుపెట్టి ముప్ఫై అయిదేళ్లు.
డిగ్రీ చదివే రోజుల్లో కవిత్వం చదవడం అనే జ్వరం బాగా వేడెక్కినప్పుడు ఆశ్చర్యంగా చేతికందిన అందమైన పుస్తకాల్లో "కవిత" వొకటి. కవిత్వ పుస్తకాలు- ఆ మాటకొస్తే యే పుస్తకమైనా అయితే, 1/8 డెమ్మీ లేదూ, ¼ డెమ్మీ, లేదూ క్రౌన్ సైజులో మాత్రమే కనిపించే లెటర్ ప్రెస్ యుగం అది. ఆ మూడింటికీ భిన్నమైన సైజులో "కవిత". అది మొదటి ఆశ్చర్యమైతే, రెండోది: అసలు కేవలం కవిత్వానికి మాత్రమే పరిమితమైన వొక ప్రత్యేక సంచికని చూడడం గొప్ప ఆనందం. దాన్ని 'unsize' అనేవాళ్లం. అన్నింటికంటే పెద్ద ఆశ్చర్యం: మహిళా ఎడిటర్ నిర్వహణ! అంటే, అబ్బూరి ఛాయాదేవి గారి సంపాదకత్వం.
ఏడాదికి మూడు సార్లు రావాల్సిన "కవిత" రెండు సంచికల దగ్గిరే ఆగిపోయిందని తరవాత విన్నాను. నా దగ్గిర వొకటి యెలానూ వుంది కాబట్టి, రెండోది కూడా దొరకపుచ్చుకోవాలని ఆ సమయంలో చాలా ప్రయత్నం చేశాను. నాకు తెలిసిన లైబ్రరీలన్నీ గాలించాను, ఖమ్మం నుంచి బెజవాడ టాగోర్ లైబ్రరీ దాకా- ఇక నాకు అందుబాటులో వున్న వ్యక్తిగత లైబ్రరీలు -వేగుంట మోహన ప్రసాద్, హీరాలాల్ మోరియా, నండూరి రామమోహన రావు గారు, టీయల్ కాంతారావు గారు మొదలుకొని హైదరాబాద్ దాకా-
అప్పటికి నాకు ఛాయాదేవి గారు తెలీదు. పూర్తిగా కొత్త వ్యక్తులతో స్నేహహస్తం చాచే కలుపుగోలుతనం లేదు. కానీ, జీవితం అనేది దానికదే విచిత్రమైంది కాబట్టి- ఆరుద్రగారు హైదరాబాద్ వస్తూ, "నువ్వొస్తే మనం కొంతమందిని కలుద్దాం" అని ఆయనే నండూరిగారికి చెప్పి నాకు మూడు రోజుల సెలవు ఇప్పించారు. అవి నేను బెజవాడ ఆంధ్రజ్యోతిలో పనిచేస్తున్న రోజులు. కేంద్ర సాహిత్య అకాడెమీ కోసం ఆరుద్ర గారు 1975 తరవాతి కవిత్వాన్ని సంకలనం చేసే బాధ్యత తీసుకున్నారు. దానికి నన్ను సహాయకుడిగా పెట్టుకున్నారు. ఆరుద్ర గారు ఇటు బెజవాడ, అటు హైదరాబాద్ వచ్చినప్పుడల్లా ఆయనే నండూరి గారికి చెప్పి, " అఫ్సర్ ని నేను కిడ్నాప్ చేస్తున్నా" అని తన వెంట తీసుకువెళ్తున్న రోజులవి. అట్లా హైదరాబాద్ లో మొట్టమొదటిసారి ఛాయాదేవి గారిని కలిశాను.
కలవగానే ఆమె అన్న మొదటి వాక్యం: "అఫ్సర్ కదా..ఆ పేరు నాకిష్టం. మా కాపురం మొదలు పెట్టిన మొదటి ఇంటి పేరు అఫ్సర్ మంజిల్!" అన్నారు చాలా సంతోష పడిపోయి- అది చిన్న సంతోషమే కావచ్చు కానీ, ఆ సంతోషం ఆమెని చాలా గతంలోకి లాక్కు వెళ్లింది. అప్పటి హైదరాబాద్, హిమాయత్ నగర్...అవన్నీ ఆమె నెమరేసుకుంటూ, మధ్యలో "కవిత" గురించి చెప్పడం మొదలు పెట్టారు. నాకు కావలసిన అసలైన సమాచారం దొరకడం మొదలు పెట్టింది.
"కవిత" మొదలైంది 1954లో- ఆధునికత అనే భావనకి వొక ఆకారమేదో యేర్పడుతున్న కాలం అది. ముఖ్యంగా హైదరాబాద్ కేంద్రంగా సాహిత్య వాతావరణంలో కొత్త మార్పు వస్తోంది. తెలుగు భాషకి సొంత అస్తిత్వం కావాలనే కాంక్షతో పాటు కాస్మోపోలిటన్ సంస్కృతి వల్ల హైదరాబాద్ hybrid సాహిత్య ప్రయోగాలకు అది తొలి దశ. వొక వైపు "కవిత" సంచికల మీద వివాదం మొదలయింది. ఆ కవిత్వంలోని ఆధునికత, ప్రయోగ ధోరణి మీద ప్రధాన స్రవంతి పత్రికలన్నీ కరవాలాలు దూస్తున్నాయి. ఆ ప్రయోగంలో దేశీయత లేదన్నది ప్రధానమైన విమర్శ. దానికి దీటుగా "తెలుగు స్వతంత్ర"లో శ్రీశ్రీ సమాధాన అస్త్రం. యిట్లాంటి ప్రయోగాలు వచ్చి తీరాల్సిందేనని మొండి సమాధానం. అట్లాంటి వాతావరణంలో కవిత్వంలో మాత్రమే వుండకుండా, వచనం వైపు మళ్లారు ఛాయాదేవి. ఆ తరవాత అదే "తన మార్గం"గా ఆమె ప్రకటించుకోలేదు గాని, అంతకంటే యెక్కువ ఏకాగ్రతతో రచనావ్యాసంగం కొనసాగించారు.
తెలుగు సాహిత్యంలో స్త్రీవాదం వొక్కసారిగా పెల్లుబికిన వుద్యమం కాదు. అనేక దశల్ని దాటుకుంటూ 1985 తరవాత స్థిరపడిన అస్తిత్వ వుద్యమం అది. భారతీయ సాంస్కృతిక రాజకీయ చరిత్రలో the long 50s గా భావించే యాభైల గురించి మనకింకా సరైన పరిశోధన గాని, చరిత్ర నిర్మాణం గాని జరగలేదు. ఆ పరిశోధన సాధ్యపడి, ఆ దశకానికి సంబంధించిన సాహిత్య ఆకరాలు దొరికితే తప్ప తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర పునర్ నిర్మాణం సాధ్యపడదు. ఆ దశకంలో ఛాయాదేవి గారి వంటి రచయిత్రులు చేసిన కృషి కూడా వెలుగులోకి రాదు.
అయితే, ఛాయాదేవి గారు ఆ దశలో రాసిన కథల్లోనే నగరజీవితం ఎక్కువగా కనిపించడానికీ, హైదరాబాదీ సాంస్కృతిక వెలుగునీడల్లో వరద రాజేశ్వర రావుగారూ ఆమె కలిసి నడిచిన అడుగుల ప్రభావం చాలా వుందని మాత్రమే యిప్పటికి నేను చెప్పగలను. ఇక్కడ కూడా నాకు బాగా ఆకట్టుకున్న విషయమేమిటంటే- రాజేశ్వరరావు గారి దారికి భిన్నంగా ఛాయాదేవి గారు తనదైన మార్గాన్ని discover చేసుకోవడం. తన దారి మీద తనదైన గొప్ప నమ్మకంతో ముందుకు కొనసాగడం---ఆ విధంగా ఆమె రెండు రకాల hegemony ని subtle గా ప్రశ్నిస్తూ ముందడుగు వేశారని నాకు అనిపిస్తుంది.
ఆరుద్రగారి వల్ల ముందే పరిచయమైనా, నేను యింకో రెండు మూడడుగులు ముందుకేసి, ఆమె స్నేహ హస్తాన్ని అందుకున్నది మాత్రం 1992 తరవాతనే!
అదే సంవత్సరం నా కవిత సంపుటి "ఇవాళ"కి ఫ్రీవర్స్ ఫ్రంట్ అవార్డు దక్కింది. అప్పట్లో మా తరానికి ఆ అవార్డు ఫ్రంట్ రాంక్ సత్కారమే! హైదరాబాద్ సిటీ సెంట్రల్ లైబ్రరీలో అవార్డు ప్రదానం జరిగింది. ఆ సభకి సిరి చుక్కల్లాగా మొదట వచ్చిన వారిలో ఛాయాదేవి గారు వొకరు. " అఫ్సర్ కి మంజిల్ దొరికింది!" అన్నారామె మనస్ఫూర్తిగా అభినందిస్తూ. ఆ మర్నాడు వాళ్ళ యింటికి బ్రేక్ ఫాస్ట్ కి పిలవడం వల్ల మరిన్ని కబుర్లు చెప్పుకునే అవకాశం దొరికింది. అదే సమయంలో నా రీడింగ్ జర్నీలో మరో అద్భుతం జరుగుతూ వుంది. అది అబ్బూరి రామకృష్ణా రావు గారి "ఊహాగానం మరి కొన్ని కృతులు" అనే మరో అందమైన పుస్తకం- ఎర్రట్ట పుస్తకం మీద బంగారు రంగు అక్షరాల ఎమ్బోజింగ్ తో వచ్చింది ఆ పుస్తకం. చేతిలో పట్టుకుంటే దానికదే అలంకారంగా వుండేది.
యీ రెండో కలయికలో కబుర్లన్నీ యెక్కువగా అటే మళ్లాయి. అయితే, అవి మనకున్న మరో నగరం విశాఖ పట్నం చుట్టూ తిరిగిన విషయాలు. అభ్యుదయ వుద్యమం, అందులో అబ్బూరి వారి పాత్రా...యిట్లా అనేక గత జ్నాపకాల సంచారం.
నాకు గుర్తున్నంత మేరకు ఛాయాదేవి గారి దృష్టి, ఆమె అనుభవాల బలమంతా హైదరాబాద్ జీవితం నించి వచ్చిందే. ఆ రోజు చెప్పిన విషయాల్లో నాకు ఆమె విశాఖ – హైదరాబాద్ లు యే రకంగా భిన్నమైన ప్రభావాలో యెక్కువగా చెప్తూ వచ్చారు. బహుశా, ఆ భిన్నత్వం అర్థమైంది కాబట్టే ఆమె అయిదు నక్షత్రాల ఆసుపత్రుల కొర్పోరేట్ మార్కెట్ గురించి కథ రాయగలిగారు. నాకు తెలిసీ, ఆ రకమైన కార్పొరేట్ జీవన విధానం సాహిత్యంలోకి తీసుకువచ్చిన తొలి రచన ఆమెదే కావచ్చు. అయితే, ఈ కథ కంటే ముందే ఛాయాదేవి గారు రాస్తూ వచ్చిన కథల్లో హైదరాబాదీ మధ్యతరగతి మహిళ చాలా బలమైన subjectivity తో కనిపించడం మొదలెట్టింది. ఆ కోణాన్ని ప్రోటో-ఫెమినిస్టు దృక్పథం నించి గమనిస్తే, ఆమె సృష్టించిన స్త్రీపాత్రలన్నీ స్వయం వ్యక్తిత్వంతో అందంగా ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తాయి.
ఛాయాదేవి గారిని 1992 తరవాత యెన్ని సార్లు కలిశానో నాకు గుర్తు లేదు. కానీ, మరో మరచిపోలేని సందర్భం నేను మాడిసన్ విస్కాన్సిన్ వచ్చే ముందు చేకూరి రామారావు గారితో కలిసి, వాళ్లింటికి వెళ్ళాం.
ఆ సమయంలో మాడిసన్ వెళ్లాలా వద్దా అన్న డైలమాలో విపరీతంగా నలిగిపోతున్నప్పుడు "లేదు, వెళ్ళాల్సిందే!" అని ఖరాఖండిగా చెప్పి, యెందుకు వెళ్లాలో సాక్ష్యాధారాలు చూపించే ప్రయత్నంలో చేరాగారు నన్ను వాళ్లింటికి లాక్కు వెళ్లారు. వరద రాజేశ్వర రావు గారు కొన్నాళ్లు మాడిసన్ లో పాఠాలు చెప్పారు, చేరాగారు మాడిసన్ వెళ్లడానికి అటూ యిటూగా- మాడిసన్ జీవితంలోని మాధుర్యం గురించి కథలు కథలుగా వాళ్ళిద్దరూ ఆ రోజు చెప్పుకుంటూ వెళ్ళడం యిప్పటికీ గుర్తుంది. మాడిసన్ రావడానికి ముందు నన్నూ కల్పనని భోజనాలకు పిలిచిన సందర్భాలు కూడా కొన్ని వున్నాయి. కల్పన నవల తన్హాయీ వెలువడినప్పుడు ఆ నవలకి మనస్ఫూర్తిగా స్వాగతమిస్తూ విపులమైన సమీక్ష రాశారు ఛాయాదేవి గారు. నిజానికి ఆ సమీక్ష ఆమె రాశారని తెలీదు. ఆ సమీక్ష అచ్చయ్యాక యెవరో చెప్తే, తెప్పించుకొని, చదివి, మేమే మళ్ళీ ఫోన్ చేశాం, ఆస్టిన్ లో వుండగా-
ఆమెని దగ్గిరగా చూసిన వాళ్ళకి రెండు విషయాలు అర్థమవుతాయి. వొకటి: ఆమెలోని నిలకడ, రెండు: జీవితం యెట్లాంటి చేదు అనుభవాలిచ్చినా, తను మాత్రం స్నేహామో ప్రేమో తిరిగివ్వడం.
ఆమె వ్యక్తిగత, సాహిత్య జీవితాల్లో గొప్ప నిగ్రహమూ, విశ్వాసంతో నిండిన నిలకడ వుంది. ఆమె మొదటి కథ నించి తాజా రచన దాకా ఆమెలోని ఆ కుదురైన బతుకు ఇరుసు చెక్కుచెదరలేదు.
ఛాయాదేవి గారు యెక్కడున్నా తనున్న చోటుని ఆహ్లాదంగా అందంగా నిరాడంబరమైన aesthetic beauty తో నింపుకుంటారు. అవి పుస్తకాలా, చిత్రాలా, తనదే అయిన స్వచ్చమైన presence ...వీటిల్లో దేనిది ఆ అందమూ చెప్పడం కష్టమే! బహుశా, వాటన్నీటి కంటే యెక్కువగా ఆ చల్లనైన చిరునవ్వు కావచ్చు. స్నేహితుల పట్ల తనకున్న నిండైన ప్రేమభావమంతా వ్యక్తమయ్యే తన కదలిక కావచ్చు.
కాలంతో పాటు మారే శక్తి అంత తేలికేమీ కాదు. పైగా, కొన్ని తరాల చరిత్రని చూస్తూ చూస్తూ కాలంతో పాటు వచ్చే ప్రతి కదలికని తన మార్గంలో కలుపుకుంటూ వెళ్ళడం యింకా కష్టం. ఛాయాదేవి గారి జీవితం నేర్పే పెద్ద పాఠం అదే అనుకుంటాను.
(జూన్ 28, 2019)
బెజవాడ సాహిత్య చరిత్ర అంటూ యెవరైనా రాయగలిగితే, ఇంద్రగంటి శ్రీకాంత శర్మగారికి అందులో కనీసం వొక అధ్యాయం తప్పకుండా కేటాయించాల్సిందే. శ్రీకాంత శర్మగారు బెజవాడ ఎప్పుడు వచ్చారు, ఎందుకు వచ్చారు అన్న తారీఖులూ దస్తావేజులు పక్కన పెడితే, ఆంధ్రజ్యోతి వారపత్రికలో మొదలైన ఆయన వుద్యోగ పర్వం కేవలం ఆయన వ్యక్తిగతం కాదు. అదంతా సాహిత్య చరిత్రే! ఆయనే అన్నట్టు: "నేను విజయవాడలో పాతికేళ్ళ పాటు గడిపిన జీవితం—ఒక సాహిత్యోత్సవం. మూడు తరాల విభిన్న రచయితలతో గడిపిన సందర్భాలు ఎన్నటికీ మరుపురానివి." (2014). శర్మగారితో నా చిట్టచివరి సంభాషణ ఈ ఏడాది జనవరి 20. దాదాపు నాలుగు గంటలపాటు ఆయన సమక్షంలో వున్నాను, నవ్వుతూ తుళ్లుతూ- గతంతో పోల్చినప్పుడు ఆయనంత ఆరోగ్యంగా యేమీ లేరు అప్పుడు. కానీ, యింకో స్నేహితుణ్ణి చూశానన్న ఆ ఉత్సవపు మెరుపు తగ్గలేదు కొంత కూడా! "మిమ్మల్ని చూసి ఆ వుత్సాహం! బెజవాడని తలచుకొని పండగ!" అన్నారు జానకీబాల గారు, కిరణ్మయి, మోహన కృష్ణ, ఉమ, బలరామ్ ఆ రోజు.
గతంలోకి వెళ్తే, శర్మగారికి కనీసం యెనిమిదేళ్ళ తరవాత నేను ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రికలో చేరాను. ఆయన ఆకాశవాణికి మారారన్న మాటే కానీ, దాదాపూ ప్రతి రోజూ శర్మగారి పేరు నేను వింటూ వుండే వాణ్ని. పురాణం- శ్రీకాంత శర్మ- శ్రీరమణ అదీ అప్పటి "జ్యోతి"త్రయం! అప్పటి ఎడిటర్ నండూరి రామమోహన రావు గారి నోటి వెంట ఆ మూడు పేర్లూ రాని రోజంటూ వుండేది కాదు. ఏదో వొక సందర్భంలో –ఆ మాటకొస్తే మేం దినపత్రిక వాళ్ళమే అయినా- నండూరిగారితో యెప్పుడూ రాజకీయ విషయాలు ప్రస్తావనకి వచ్చేవే కాదు. ఆయన ప్రాణాలన్నీ సాహిత్యంలోనో, న్యూ వేవ్ సినిమాల్లోనో, సంగీతంలోనో వుండేవి. శర్మగారు కూడా అంతే!
ఆంధ్రజ్యోతిలో నేను రాసిన మొట్టమొదటి వ్యాసం "నిరాశా వైణికుడు ఆంటన్ చెహోవ్". ఆ వ్యాసం మీద నండూరిగారికి చాలా అభ్యంతరాలుండేవి. చెహోవ్ నిరాశావాది కాదని ఆయన గట్టిగా నమ్మేవారు. అట్లా అని అతను ఆశావాది కూడా కాదని నేనూ గట్టిగానే వాదించే వాణ్ని. (నిరాశావాదం. ఆశావాదం --ఆ రెండూ యేమిటనేది ఇప్పటికీ తెలీదు!) కానీ, ఆ వ్యాసం బెజవాడ సాహిత్య దిగ్గజాల మధ్య ఎంట్రీకి నాకు వీసా ఇచ్చింది. ముఖ్యంగా, శ్రీకాంత శర్మగారికి చెహోవ్ అంటే వున్న విపరీతమైన ప్రేమ వల్ల మా ఇద్దరి మధ్యా అదే తొలి ముచ్చట అయింది. ఆ వ్యాసం తరవాత ఉషశ్రీగారు ఏకంగా ఆఫీసుకే (సొంత ఫోన్లు లేవు కదా!) ఫోన్ చేసి, "నాయనా, నువ్వు ఇవాళ సాయంత్రం దర్శనమిచ్చి వెళ్ళు" అన్నారు.
ఆ రోజు సాయంత్రం మొట్టమొదటిసారి శ్రీకాంత శర్మగారిని కలిశాను. అప్పుడు నా వయసు పందొమ్మిది అని గుర్తుకు తెచ్చుకుంటే మా ఇద్దరి బంధం ముప్పయి అయిదేళ్ళ పైనే! అంతకుముందు శర్మ గారంటే నాకు "మహాసంకల్పం" కవిత్వ సంపుటి(1975) , "అనుభూతి గీతాలు" (1976) మాత్రమే! "మహాసంకల్పం" చాలా విధాలుగా ససేమిరా విడిపోని companion. మేం రేడియోలో మొదటి సారి కలిశాక, ఆ రెండూ వెనక్కి వెళ్లిపోయాయ్. అప్పటి నుంచీ బెజవాడ ఎవరైనా వస్తే, శర్మగారు నాకు కబురు పంపడం ఆనవాయితీ అయింది. అప్పటికి నేను పెద్ద మాటకారిని కాకపోయినా, నా మౌనం కష్టంగానే వున్నప్పటికీ శర్మగారు కానీ, మా అతిధులు కానీ యేనాడూ కష్టపడలేదు. చాలా ఇష్టంగానే నా కొద్దిపాటి మాటల్ని, మోతాదు మించిన మౌనాన్ని భరిస్తూ వచ్చారు. ఉషశ్రీగారికి మాత్రం నా మౌనం నచ్చలేదు. "శర్మా, వీడికి కాసిని మాటలు నేర్పించరా!" అని నన్ను శర్మ గారికీ అప్పజెప్పేశారు. నన్ను మాటకారిగా మార్చే వుద్యమం అంత సఫలం కాలేదు కానీ, స్నేహం మాత్రం ముందుకు సాగిపోయింది. శర్మగారికి నాకూ వయసులో చాలా అంతరం వుంది. కానీ, వయసుతో నిమిత్తం లేని ప్రేమ ఆయనది. మనిషినీ, వయసునీ ఎగాదిగా చూసి సంభాషణ మార్చే తత్వం కానే కాదు ఆయనది. బహుశా, నేను చూసిన పెద్దవాళ్లల్లో అట్లాంటి విశాలమైన మనసున్న వాళ్ళు కొద్దిమందే. అదే మిమ్మల్ని చివరిదాకా నడిపించిన శక్తి అని నా నమ్మకం.
శ్రీకాంత శర్మ గారు అనేక ప్రపంచాల నివాసి. ఆయన్ని కేవలం లలిత గీతాల్లోకో, వచనకవిత్వంలోకో, ఆయనకెంతో ఇష్టమైన రేడియో రూపకాల్లోకో కుదిస్తే, ఆయనెవరో మనకి సరిగ్గా తెలియనట్టే. ఆ మాటకొస్తే, ఆయన వచన కవిత్వంలోకి ఆలశ్యంగా అడుగుపెట్టారు. అదీ మొదట్లో ఆయనకి lyric మీద మొగ్గు. అచ్చంగా వచనకవిత్వంలోకి ఆయన అడుగుని పదిలం చేసింది "అనుభూతి గీతాలు." అంటే రచనా వ్యాసంగం మొదలైన పదిహేనేళ్ల తరవాత చేరుకున్న మజిలీ అది. అప్పటిదాకా ఆయన కవిత్వంలో కూడా లిరిక్ లయ కనిపిస్తూనే వుండేది. ఆ లయని దాటి వచనకవిత్వానికి కావలసిన వచనపు నడక సాధించడానికి ఆయన చాలా conflict కి లోనైన ఛాయలు కూడా "అనుభూతి గీతాలు"లో కనిపిస్తాయి. కవిత్వంలో దృశ్యాన్ని freeze చేసి, దాని వర్ణనలోంచి భావనలోకి ప్రయాణించిన ధోరణి ఆయనది. అందుకే, ఆయన వూహించిన/ చూపించిన కవిత్వ దృశ్యాలు చాలా బలంగా వుంటాయి. ఆ దృశ్యం ప్రకృతిది కావచ్చు, మనిషికి సంబంధించిందే కావచ్చు. ఈ రెండు ఉదాహరణల్లో ఆయన ఎక్కువగా కనిపించకపోవచ్చు గాని, ఆయన భావాన్ని ఎట్లా "చిత్రం"గా వూహిస్తారో తెలుస్తుంది.
పడవను మేలుకొలుపుతుంది- ("అనుభూతి గీతాలు" 1976)
కొండరాళ్ళ మీద నుంచి
వర్షాధారలు జారిపోయినట్టు
ఎన్నేళ్లు గడిచాయో కదా! (చివరి కవిత "ఏరు దాటిన కెరటం" , 2018)
ఆయన అనేక వచన రచనలూ, సాహిత్య కాలమ్ ల మధ్యా నా మటుకు నేను వుక్కిరిబిక్కిరి అవుతున్నప్పుడు -- "ఇంతకీ మిమ్మల్ని యెట్లా చూడాలి?" అంటే ఆయన "స్నేహితుడిగా!" అనేసి గట్టిగా నవ్వేసిన సందర్భాలు చాలా వున్నాయి కానీ, పట్టువదలని నాలోపలి విక్రమార్కుడు ఆయన్ని వదల్లేదు. "అదే ప్రశ్న ఇప్పుడు మిమ్మల్ని అడిగితే మీరేం చెప్తారు?" అంటూ ఆయన వొకసారి తానే సమాధానమిస్తూ వెళ్లారు. "జీవితం కొన్నిటిని నిర్దేశిస్తుంది. ఆదేశిస్తుంది. అవే నేను అనుసరించాను. యెక్కడా యెప్పుడూ వొక ప్రక్రియలోనే బందీగా వుండలేకపోయాను. బహుశా, అది నేను జీవితాంతం నేర్చుకున్న స్వేచ్ఛా భావన వల్ల అనుకుంటా!"
కవిత్వం మీది ఆయన మమకారం అందరికీ తెలిసిందే అయినా, వచన ప్రక్రియల్లో మాత్రమే శర్మగారి నిలువెత్తు వ్యక్తిత్వం తెలుస్తుందని నేను మొదటి నుంచీ అనుకుంటున్నా. తొలినాళ్ళల్లో – అంటే 1962 ప్రాంతాల్లో- రాసిన కథలు మొదలుకొని, "ఇంద్రగంటి ఇంటి పేరు" అనే ఆత్మకథ దాకా శర్మగారి వచనం ఆయన కవిత్వానికి సరిదీటుగా నిలబడుతుంది. ఇస్మాయిల్ గారు ఆంధ్రజ్యోతిలో 1980 ల ప్రాంతాల్లో కవిత్వం స్వేచ్ఛ అనే వ్యాసం పెద్ద వివాదం అయినప్పుడు శర్మగారితో పాటు కొందరు అనుభూతి వాద ఛాయల్లోకి బలంగా నెట్టివేయబడ్డారు కానీ, శర్మగారి బహుముఖ అన్వేషణ ఆ అనుభూతివాద ఛత్రం కింద అంతగా యిమడలేదని అప్పుడూ ఇప్పుడూ నా నమ్మకం. ఆ చర్చలో భాగంగా ఆంధ్రజ్యోతిలో నేను రాసిన వ్యాఖ్య ఆయన ఎప్పటికీ మరచిపోలేదు కూడా. "తెలుగు కవిత్వంలో నిజంగా కవిత్వం అనేది రాస్తున్న వాళ్ళని చేతి వేళ్ళ మీద లెక్కపెట్టవచ్చు." అన్న వాక్యం ఆయన మొన్న జనవరి 20 న మా చిట్టచివరి సంభాషణలో కూడా గుర్తుకు తెచ్చుకొని, పగలబడి నవ్వారు. ఆ విషయం పక్కన బెడితే, "మీరు గమనించారో లేదో గాని...కవిత్వం కంటే మన ఆత్మలు వచనంలో స్ఫుటంగా పలుకుతాయి." అని ఆ రోజు ఆయన అన్న వాక్యం నాకు ఆయన మొత్తం సాహిత్య యాత్రకి సూచికలా అనిపిస్తుంది. అదే మాట ఈ మధ్య తల్లావజ్ఝల పతంజలి గారికిచ్చిన వొక ఇంటెర్వ్యూలో ఆయన చాలా నిక్కచ్చిగా చెప్పారు.
ఆయన అంటారు:
నేను ఇంగ్లీష్ లో ఆస్కార్ వైల్డ్, గోర్కీ, కాఫ్కా, చెహోవ్, ఓ హెన్రీ, మపాసా వంటి రచయితల కథలు చదివి కవిత్వం వైపు మళ్లిన వాడిని. నా ఊదేశ్యంలో రచయిత అయినవాడికి అన్ని ప్రక్రియలు కరతలామలకంగా ఉండాలి. ఏ పరికరం అవసరమో గుర్తెరిగి ఆ వృత్తంతో అనుసంధించ గలగాలి. 'కలిపి కొట్టరా కావేటి రంగా ' అన్న సామెతగా సర్వం కవిత్వం పేరిట ఊరదొక్క కూడదు. నేను చేసిన వృత్తుల కారణంగా వివిధ ప్రక్రియలలో రచనలు చేయవలసిన అవసరం నా కేర్పడింది. నాకా ప్రక్రియలు లొంగడానికి కారకులు – గాయకులు, నర్తకులు, నాటక ప్రయోక్తలు – యక్ష గాన కళాకారులు – నేనెరిగిన మూడు తరాల రచయితలూను. సాహిత్యంలో ప్రక్రియా వైవిధ్యం నాకు చాలా ఇష్టమైన అంశం. ("సారంగ" వెబ్ పత్రిక, 2017)
వచనంలో శర్మగారు దాదాపు ప్రతి ప్రక్రియల్లోకీ ప్రవేశించారు. వీటన్నిటిలోనూ ఆయన అనుభూతి కవిత్వం పేరుతో చేసిన రచనలకు భిన్నమైన ప్రయాణమే కనిపిస్తుంది. నిజానికి ఈ ముప్పయేళ్ల పైబడిన మా సంభాషణల్లో కవిత్వం ప్రస్తావన చాలా తక్కువ. అటు పాశ్చాత్య సాహిత్యమైనా, ఇటు భారతీయ సాహిత్యమైనా ఆయన ముఖ్యంగా మాట్లాడుతూ వచ్చింది వచన రచయితల గురించే! ఆయన తనకెంతో ప్రధానమైన వచన శైలీ నిర్మాతలు చలం, శ్రీపాద ని తలచుకోని సందర్భం వొక్కటీ లేదు. "వాళ్ళిద్దరూ లేకుండా ఆధునిక తెలుగు వచనాన్ని నేను కనీసం వూహించగా లేను. ఇప్పటికీ తెలుగు సాహిత్యానికొక శైలీ సిలబస్ కావాలంటే వాళ్లతోనే నేను మొదలెడ్తాను" అన్నారాయన వొక సందర్భంలో-
అనేక రకాల వచన ప్రక్రియల మధ్య కవిత్వం ఆయన దారిలో చిన్న pause లాగా కనిపిస్తుంది. అయిదేళ్ళ కిందట ఆయన కుటుంబ సభ్యులు- నాకు తెలిసీ ముఖ్యంగా "అనల్ప" బలరామ్ ప్రమేయం వల్ల- అచ్చయిన ఇంద్రగంటి శ్రీకాంత శర్మ గారి సాహిత్యం రెండు బృహద్ సంపుటాలు పైపైన చూసినా ఈ విషయం గట్టిగానే తెలుస్తుంది. ఈ సంపుటం రెండో భాగంలో ఆయనే అంటున్నారు: "గుడిపాటి వెంకట చలం, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, శ్రీపాద, శ్రీశ్రీ, బుచ్చిబాబు, దేవరకొండ బాలగంగాధర తిలక్, రాచకొండ విశ్వనాథ శాస్త్రి, అజంతా—నన్ను మిక్కిలిగా ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసిన నా ముందుతరం రచయితలు." (2014) ఈ రచయితలందరి గురించీ యేదో వొక సందర్భంలో మేం మాట్లాడుకుంటూనే వున్నాం. వ్యక్తిగతంగా జరిగే సంభాషణల్లో బోనస్ యేమిటంటే, ఆయన ఎప్పుడూ ఎక్కడా రాయని విషయాలు కొన్ని బయట పెడుతూ వుండడం! కృష్ణశాస్త్రి గారు గొంతు పోయాక రాసిన కొన్ని స్లిప్స్ చూపించినప్పుడు నాకు కళ్ల నీళ్ళు ఆగలేదు. వాటిలో కొన్ని ఆయనా, నండూరి చాలా జాగ్రత్తగా దాచిపెట్టారు. ఆ అందమైన దస్తూరీ యిప్పటికీ కళ్ల ముందు rainbow. చలం గారిని మొదటిసారి కలుసుకోవడం, ప్రేమా పెళ్లీ విషయాల్లో ఆయన guidance. తిలక్ పేకాట, రావిశాస్త్రి గారి మూడో పెగ్గు తరవాతి మాటలూ...అజంతాగారితో బెజవాడ వీధుల నిశాచరత్వం.
బెజవాడ మసీదు వీధిలో పురాణం గారి మేడ మీద "సాక్షి క్లబ్" సమావేశాలు మరో మలుపు. నెలకో అతిథితో సంబాషణ రెండు భాగాలుగా జరిగేది. మొదటి భాగం బహిరంగం, రెండోది ఆంతరంగికం. మొదటి భాగం అయ్యాక కేవలం కొద్దిమంది సన్నిహితులతో రెండో భాగం సకల అతిథి మర్యాదలతో జరిగేది. ఇందులో కొన్ని మర్యాదలు నాకు అలవాటు లేకపోయినా, క్లబ్బులో నా యాక్టివిజం వల్ల నాకు ఎంట్రీ దక్కేది. నిజానికి ఈ రెండో భాగమే అసలు సిసలు సెషన్. బయటిలోకంలో చాలా మర్యాదస్తులుగా కనిపించే వాళ్ళు ఇక్కడ అసలు రూపాల్లో కనిపించి ఆశ్చర్యం కలిగింకే వాళ్ళు. శ్రీకాంతశర్మ గారు మాత్రం రెండు సెషన్స్ లో కూడా వొక్క రకంగానే వుండేవారు. అది నాకు ఆశ్చర్యంగా వుండేది. అదేమిటని అడిగితే "వాళ్ళు పాపం బాధా సర్పదష్టులు. అంత బాధ మనకేలా?" అనేవారు.
శర్మగారి తత్వం వున్నంతలో స్నేహంలోని తీయదనాన్ని అందుకోవడం! అది చేదుగా మారే సన్నివేశాలు ఆయనకి ముందే తెలిసేవి. అందునా, అప్పుడప్పుడే బెజవాడ సాహిత్య లోకపు ఆలోచనలు చేదెక్కుతున్న కాలం కూడా అది. పురాణంగారికి విరసంతో బాగానే బెడిసికొట్టిన కాలం. కొంతమంది సాక్షి క్లబ్ సమావేశాలకు ముఖం చాటేసిన కాలం కూడా! కానీ, శ్రీకాంత శర్మగారికి అట్లాంటి పరిస్థితి లేదు. కేవీ రమణారెడ్డి లాంటి వారు కూడా బెజవాడ వచ్చినప్పుడల్లా తప్పకుండా శర్మగారిని కలిసే వారు. శర్మగారు ఆయన్ని అప్పుడప్పుడూ గేలిచేసినా, కేవలం స్నేహమే వాళ్ళిద్దరి మధ్యా గెలిచేది.
మేం హైదరాబాద్ మారాక జీవితంలో చాలా మార్పు వచ్చింది. కానీ, శర్మగారి స్నేహంలో మార్పు రాలేదు. ఆంధ్రప్రభ వారపత్రిక ఎడిటర్ గా ఆయన పనిచేస్తున్నప్పుడు దాదాపు ప్రతి వారం మేం ఎక్కడో వొక చోట కలుస్తూనే వుండే వాళ్ళం. అన్నిటికీ మించీ అది మాకు – అంటే నాకూ, కల్పనకి-ఆర్థికంగా అత్యంత గడ్డు కాలం. ఆ సమయంలో ఆయన మా చేత చేయించిన అనువాదాలూ, రాయించిన రచనలూ ఆర్థికంగా పెద్ద తోడ్పాటు. అనిందూ పుట్టినప్పుడు ఆస్పత్రిలో మిమ్మల్ని పలకరించిన అతికొద్ది మంది స్నేహితుల్లో శర్మగారూ, జానకీబాల గారు ముఖ్యులు. అంతే కాదు, బాబుకి మేం పెట్టిన మొదటి పేరు అనింద్య. అయితే, "అది modern గా లేదు" అంటూ "అనిందు" అని మార్చిన వాళ్ళు శర్మగారూ, మోహన ప్రసాద్ గారు. "అనిందు అంటే రవి అంతే! "ఇందు" కానివాడు అని కదా అర్థం!" అని వ్యాఖ్యానం చేశారు శర్మగారు.
శ్రీకాంత శర్మగారిది నిస్సందేహంగా సఫలమైన ప్రయాణం. చాలా కొద్దిమంది వుంటారు అంత తృప్తిగా జీవించిన వాళ్ళు.
" ఆ వూరు మీకు బాగా నచ్చుతుంది, కవిత్వం మాటెలా వున్నా?!" అన్నాడు మిత్రుడు స్టీవ్ పెడ్రో -మాడిసన్ లో కారు స్టార్టు చేశాక. స్టీవ్ పెడ్రో మంచి కవిత్వం రాస్తాడు. అంతకంటే ముఖ్యంగా అతని ఆలోచనలు చాలా బలంగా వుంటాయి.ఎంత మెత్తగా మాట్లాడతాడో అంత బలమయిన వాక్యాలు సంధిస్తాడు. మాడిసన్ కి నలభై అయిదు నిమిషాల దూరంలో వున్న ఎరీనా అనే వూళ్ళో డానియల్ స్మిత్ అనే కవి ఇంట్లో, వాళ్ళ విశాలమయిన పంట పొలాల మధ్య జరుగుతున్న విస్కాన్సిన్ కవిత్వ పండగ మా గమ్యం. 2002లో నేను మాడిసన్ వచ్చాక వరసగా నాకు రెండు సార్లు విస్కాన్సిన్ కవిత్వ పండగల్లో పాల్గొనమని ఆహ్వానం వచ్చింది. కాని, వేరే అకడమిక్ సదస్సులకు వెళ్ళాల్సి రావడంతో ఆ రెండు సార్లు నేను వెళ్ళలేకపోయాను. ఈ సారి వచ్చి తీరాలి అని పట్టుబట్టడమే కాకుండా, దగ్గిరుండి తీసుకు రమ్మని మరో మాడిసన్ కవి స్టీవ్ కు పురమాయించారు డానియల్ స్మిత్.
మొక్కజొన్న తోటల మధ్య, ముసురుకుంటున్న చీకట్ల మధ్య, అక్కడక్కడా విసిరేసినట్టున్న ఇండ్ల మధ్య ఎరీన ఒక ఆకుపచ్చ లోయలో వున్నట్టుగా వుంది. స్టీవ్ అమెరికా వ్యవసాయం, చదువుల కబుర్లు చెబుతున్నాడు దారి పొడవునా. మధ్యలో వుండీ వుండీ తన మిల్వాకీ బాల్యాన్ని గురించి చెబుతున్నాడు. ఆ కబుర్ల మధ్య ఎరీన ఇట్టే వచ్చేసింది. మేము డానియల్ స్మిత్ ఇంటికి చేరేసరికి కవిత్వ పండగ అప్పటికే మొదలయ్యింది. డెబ్బయేళ్ళ జె.డి. వైట్ కవిత్వం చదువుతున్నారు. ఆయన కవిత్వం హైకూల మాదిరిగా వుంటుంది. కానీ, చాలా లోతయిన భావాలు.
జేడీ అని అందరూ ఆప్యాయంగా పిలుస్తారు ఆయన్ని. "అమ్మమ్మ అంటుంది కదా?!" అనే శీర్షికతో ఆయన వొక తరం వెనక సంగతుల్ని, వర్తమానానికి మెలేసి చెప్పిన కవితలు కొంత వ్యంగ్యం, కొంత నేటివ్ ఇండియన్ విషాదమూ కలిసి వుంటాయి. ఆయన కవిత్వంలో మామూలు మనుషుల్లో వుండే కవితాత్మని వెతికి పట్టుకోవాలన్న తపన కనిపిస్తుంది.
ఆయన చదవడం అవ్వగానే స్టీవ్ తో వచ్చిన నన్ను గుర్తు పట్టి, డానియల్, ఆయన భార్య చెరిల్ మా దగ్గిరకి వచ్చి "ముందు భోంచెయ్యండి. ఈ కవిత్వంతో అర్ధ రాత్రి దాటిపోతుంది" అంటూ మమ్మల్ని వాళ్ళ ఇంటికి తీసుకు వెళ్లారు. భోం చేసుకుని, వచ్చేసరికి మేగన్ జాన్సన్ అనే కొత్త తరం కవయిత్రి కవిత్వం చదువుతోంది. జేడీ కవిత్వం రెండు తరాల కిందటి అమెరికన్ కవిత్వానికి ప్రతినిధి అయితే, మేగన్ కవిత్వం ఈ తరానికి ప్రతినిధి అనుకోవచ్చు. పాప్యులర్ కల్చర్ కి సంబంధించిన ప్రతీకలూ, పదచిత్రాలు వాడుతూ, వాటి విరోధాభాసని చెప్పడంలో మేగన్ దిట్ట. కవిత్వ వాక్యాలతో, మీడియాలోని ప్రకటనల వాక్యాలతో ఆడుకోవడం ఆమెకి సరదా.
దాదాపు ముప్పయి మంది వివిధ వయస్కుల అమెరికా కవులు ఈ పండగ (జూలై 9,10)లో కవిత్వం చదివారు. ఒక విధంగా అమెరికాలోని మూడు తరాల కవుల్ని ఇక్కడ కలుసుకునీ, రెండు రోజుల పాటు వాళ్ళతో దగ్గిరగా గడిపి, ఒకరి మీద ఒకరు చలోక్తులు విసురుకునే దాకా వెళ్ళడానికి అవకాశం ఇచ్చిన పండగ ఇది. ఈ ముప్పయి మంది లో కనీసం సగం మందికి నేను వివిధ కవిత్వ సమ్మేళనాల ద్వారా కొంచెం తెలుసు. నేను రెండు తెలుగు అనువాద కవితలూ, రెండు ఇంగ్లీషు కవితలూ వినిపించాను. ఇంకా రెండు కవితలయినా చదవాలని పట్టుబట్టారు కాని, నేను ఆ నాలుగు కవితలే తెచ్చాను. మరునాడు నాతో కొద్దిసేపు సంభాషణ కార్యక్రమం పెట్టారు. తెలుగు భాష నించి తెలుగులో వస్తున్న దళిత, ముస్లిం, ప్రాంతీయ కవిత్వాల దాకా క్లుప్తంగా చెప్పాను. ఆ తరవాత కొన్ని ప్రశ్నలూ, సమాధానాలు! చూస్తూండగానే మధ్యాన్నం అయిపోయింది.
పొలాల మధ్య కలకలం!
సాధారణంగా అమెరికాలో కవిత్వ పండగలయినా, కవిత్వ పఠనాలయినా ఏ పుస్తకాల షాపుల్లోనో, యూనివర్సిటీలలోనో, లైబ్రరీలలోనో, పెద్ద పెద్ద హోటళ్ళలోనో పెట్టడం ఆనవాయితీ. అమెరికా వచ్చిన తరవాత ప్రతీ ఏటా ఎక్కడో ఒక చోట ఇతర అమెరికన్ కవులతో పాటు కవిత్వం చదవడానికి రమ్మని నాకు ఆహ్వానాలు అందూతూనే వున్నాయి. మాడిసన్ లో వుండగా - బార్డర్స్ పుస్తకాల షాపులో ఒక సారి,విస్కాన్సిన్ యూనివర్సిటీలో మూడు సార్లు, మాడిసన్ లైబ్రరీలో వొక సారి, అతి ప్రాచీనమయిన కఫే మాంట్ మాత్రే అనే హోటల్లో రెండు సార్లు కవిత్వం చదివాను. మాడిసన్ లో కాపిటల్ భవనం బయట ఆరు బయలులో జరిగిన "యుద్ధ వ్యతిరేక కవి సమ్మేళనం" మరచిపోలేని అనుభూతి.
కాని,ఈ సారి విస్కాన్సిన్ పంట పొలాల మధ్య జరిగిన ఈ కవిత్వ పండగ కేవలం కవిత్వానికి సంబంధించిన విషయమే కాదు. "ప్రధాన స్రవంతి సంస్కృతి " పేరిట అమెరికాలో పెచ్చు మీరుతున్న నగర కేంద్రిత ధోరణుల మీద ఒక నిరసన ప్రకటన. పెద్ద హోటళ్ళలోనో, యూనివర్సిటీ హాళ్ళలోనో, పెద్ద పెద్ద పుస్తకాల షాపులలోనో కాకుండా రైతు జీవితానికి కేంద్రమైన ఒక "బారన్" లో, పంట పొలాల మధ్య ఈ కవిత్వ పండగ చేశారు. రైతుల సంప్రదాయ పనిముట్లు, గడ్డి మోపులు, పాతకాలపు ట్రాక్టరు నేపధ్యంగా వున్న వేదిక మీద కవులు కవిత్వం చదివారు. చాలా మంది కవితలకి అమెరికా పల్లె బతుకు వొక అంతస్సూత్రంగా వినిపించింది. పాప్యులర్ కల్చర్ మీద ఆగ్రహం, మూలన పడి పోతున్న అనుబంధాల మీద ప్రేమా, అల్ప సంఖ్యాకుల్ని అణచివేస్తున్న రాజకీయ వ్యవస్థ మీద నిరసనా చాలా కవితల్లో కనిపించాయి. ఆశ్చర్యంగా ఈ పండగలో చదివే కవిత్వం ఇలాగే వుండాలి అని నిర్వాహకులు ఎవరికీ చెప్పలేదు. ఒక అప్రకటిత భావస్వామ్యం అందరి కవుల్లోనూ కనిపించడం విశేషమే!
"నిజానికి ఇది ఆశ్చర్యమేమీ కాదు. చాలా మంది ఈ తరం కవులు ఏదో ఒక రూపంలో ఇలాంటి బాధనే వ్యక్తం చేస్తున్నారు. పోస్టు మోడ్రనిజం పేరిట నిజ జీవితాన్ని మరుగు పరిచే భ్రమల్ని ఈ కవులు బద్దలు కొడుతున్నారు. అసలు జీవితంలోకి వెళ్ళి, నిజ ప్రతీకల్ని, పద చిత్రాల్ని వెతుక్కుంటున్నారు." అని ఈ పండగ నిర్వాహకులు మైకేల్ థియూన్, ఆస్టిన్ స్మిత్ అంటారు. "పట్టణాలూ, నగరాల కవులు కవిత్వ వాక్యాల్ని అమ్మేశారు. వాళ్ళే దారుణంగా అమ్ముడు పోయారు. వాళ్ళ కవిత్వాలు ప్లాస్టిక్ సరుకులు మాత్రమే." అంటారు వాళ్ళు. అట్లా అని ఇక్కడ చదివిన వాళ్ళెవరూ కేవలం "నినాద" కవిత్వం చదవలేదు. (ఆ మాటకొస్తే, నినాద కవిత్వం అనేది వొకటి వుందని నేను అనుకోవడం లేదు. వుందల్లా కవిత్వం/అకవిత్వం మాత్రమే). ఒక వ్యక్తిగా కవికీ, అతని చుట్టూ వున్న లోకానికి ఎలాంటి బంధం వుండాలో, అలాంటి బంధం తెగిపోతున్నందుకు పడే ఆక్రోశం నినాదం అయితే, దాన్ని కవిత్వంగా ఒప్పుకోడానికి నాకు ఎలాంటి అభ్యంతరం లేదు. ఈ పండగలో చదివిన ముప్పయి మంది కవులూ ముప్పయి భిన్న వ్యక్తిగత కోణాల నించి తమ చుట్టూ వున్న లోకాన్ని వ్యాఖ్యానించారు. ఇందులో కొంత మంది కవులు స్వయంగా రైతులు. కొంత మంది యూనివర్సిటీలలో పాఠాలు చెప్పే వాళ్ళు. కొంత మంది వ్యవసాయ ఫారంలలో పనిచేసే వాళ్ళు. కొంత మంది యువకులు, కొంత మంది నడి వయస్కులు, కొంత మంది ముసలి తనం ముసురుకొస్తున్న వాళ్ళు. కాని, వీళ్ళ గుండెలు చాలా తడిగా వున్నాయి, గొంతుల్లో నిప్పుల సెగలున్నాయి. వీళ్ళ గొంతులు వింటున్నప్పుడు వీళ్ళు కవిత్వం వూరికినే రాయడం లేదని వెంటనే తెలిసిపోతుంది.
విస్కాన్సిన్ 'పోతన ' డానియల్
రాగానే పిలిచి అన్నం పెట్టాడని కాదు కానీ, వీళ్ళందరిలోకీ నాకు బాగా నచ్చిన కవి డానియల్ స్మిత్. చాలా నెమ్మదస్తుడు. ఎక్కువ మాట్లాడడు. కాని, మాట్లాడినప్పుడు మన సింగమనేని నారాయణతో మాట్లాడినట్టే వుంటుంది.తేడా వొక్కటే...నారాయణ గారి మాటలు అప్పుడప్పుడూ కొంచెం వామపక్షమై బరువెక్కుతాయి. కాని, డానియల్ మాట్లాడుతుంటే, ఇప్పుడే పొలం పని ముగించుకొచ్చి, కాసేపు దగ్గిర వాళ్ళ కబుర్లతో సేదతీర్చుకుందాం అన్నట్టుగా వుంటుంది. డానియల్ మంచి చదువరి. ఈ వారమే వేడి వేడిగా మార్కెట్ లోకి వచ్చిన సాహిత్య పుస్తకమయినా, పత్రికయినా అతని ఇల్లు చేరాల్సిందే. కాని, చదివాను కదా అని అన్నీ ఏకరువు పెట్టే మాటకారి కాదు అతను. బతుకంతా పొలం పనిలోనే అయిపోయింది డానియల్ కి. ఎప్పుడొ కానీ వొక చిన్న కవిత రాసుకునే వ్యవధి లేదు. రాసిన కొద్ది కవితలు కూడా వాళ్ళ నాన్న గురించీ, తన పొలం పని గురించీ, తన సంసారం గురించీ! అదే డానియల్ సొంత సంతకం అయ్యింది. "ఫాదర్ లాండ్" అనే పేరుతో ఈ పండగలో వొక రోజు రాత్రి ఆయన కవిత్వం చదివినప్పుడు అది వొక రైతు ఆత్మ చరిత్రలోంచి చింపుకొచ్చిన పేజీలా అనిపించింది. అది ఏ దేశం రైతు కథ అయినా కావచ్చు కదా అనుకున్నాం. ఒక రోజు సాయంత్రం ఆయన తన యాభయేళ్ళ రైతు జీవితం చిన్న చిన్న మాటల్లో చెబుతూంటే ముచ్చటేసింది. అసలు ఏ సాహిత్య నేపధ్యమూ లేని వొక రైతు బిడ్డ కవిత్వంలోకి వచ్చిన ఆ కథ ఈ కాలానికి అమెరికాలో మాత్రం వొక విశేషంగానే అనిపిస్తుంది.
"భాష దొరకాలి, వొక్క సారి భాష దొరికాక కవిత్వం దారి తేలిక అవుతుంది. నేను ఇంకా కొంత గతంలోనే బతుకుతున్నాను కాబట్టి నా భాషలో ఇంకా చాలా గతమే వుంది. ఆ గతం ఇప్పుడు చాలా అవసరం అనిపిస్తోంది. ఇప్పుడు అమెరికాలో ఆఘ మేఘాల మీద రాస్తున్న వాళ్ళు కొద్ది సేపు ఆ గతంలోకి వెళ్ళి రాక తప్పదు అనిపిస్తోంది. కొద్ది సేపు ఆగి ఆలోచించుకొని ముందుకు అడుగు వెయ్యాల్సిన స్థితి ఇప్పుడు కవిత్వంలోనే కాదు, అన్నిటా వుంది" అన్నారాయన. మా ఈ సంభాషణ జరుగుతున్న సమయంలోనే డానియల్ భార్య చెరిల్ మా కోసం మంచి కాఫీ తీసుకు వచ్చారు. "నిన్న మీరు కవిత్వం చదివిన తీరు బాగుంది. ఇంకా మీ దేశంలో కవులకి మౌఖిక బంధం వుందనుకుంటా. ఆ మౌఖికతలోని బలం మీ గొంతులో వినిపించింది." అంటూ మళ్ళీ మరో సారి అంతకు ముందు రాత్రి నేను చదివిన నాలుగు కవితలని మళ్ళీ చదివించుకున్నారు. "మౌఖికత" మీద ఈ కవుల మధ్య చాలా చర్చ జరగడం విన్నాను. అందరిలోకీ పెద్ద కవి జేడీ కూడా తన మాటల్లో "మౌఖిక " లక్షణాలే కవిత్వాన్ని బతికిస్తాయని అంటూ తన తరం నించి ఈ తరానికి వచ్చే సరికి మౌఖికత అరుదయిన దినుసు ఎలా అయ్యిందో చెప్పారు. చెరిల్ ఒక బడిలో టీచర్ గా పనిచేస్తారు. కవిత్వం రాయరు కాని బాగా చదువుతారు. 1930 ల అమెరికన్ కవయిత్రి లోరీన్ నైడెక్కర్ గురించి నేను కొంత పని చేస్తున్నానని తెలిసి ఆ ముగ్గురు పెద్ద వాళ్ళూ చాలా సంతోషించారు. "ఆమె వొక విస్మృత కవయిత్రి. మీరు ఏ కొంచెం ఆమె గురించి రాసినా అది అమెరికన్ కవిత్వానికి గొప్ప సేవ" అని డానియల్ అన్నారు. "ఈ జీవిత కాలంలో పూర్తి చేస్తానో లేదో చెప్పలేను గాని, అది ఇప్పుడు వొక ఆలోచన మాత్రమే" అని నేను అనగానే, " అయితే, మీరు ఆ పని పూర్తి చేసేంత దాకా మీ ఆయుష్షు పెరగాలి" అన్నారు జేడీ.
కవిత్వం అంతా వొక ఎత్తు, కవిత్వం చదివాక రాత్రి కొండ కొమ్మున చలి నెగడు చుట్టూ చేరి అంత మందిమీ రాత్రి మూడు గంటల దాకా కబుర్లూ, కథలూ చెప్పుకోవడం ఇంకో గొప్ప అనుభూతి. వ్యక్తిగత జీవితాలూ, స్థానిక సంగతులూ, సాహిత్యం కబుర్లూ అన్నీ జమిలిగా అక్కడ కలిసిపోయాయి. అసలు నిజంగా పండగ హడావుడీ అంతా అక్కడే! కావలసినంత తిండీ, అనేక రకాల మద్యం, కావలసినన్ని కబుర్లూ!
వెనక్కి తిరిగి వస్తున్నప్పుడు ఎరీనా వైపు చూస్తే, కొంచెం దిగులుగా అనిపించింది.
"ఎరీనా మళ్ళీ మిమ్మల్ని పిలుస్తుంది. ఒక్క సారి ఇక్కడి గింజ నోట్లో పడ్డాక మీరూ/ మేమూ దాన్ని మరచిపోలేం" అన్నారు డానియల్ ఇతర ఎరీనా వాసులు మాకు వీడుకోలిస్తూ.
2020 | aksharam
srishree meeda vunna vipareetamayina ishtam valla aarudra ante enduko antagaa ishtam vundedi kaadu naaku! atla ani ayishtamoo ledu.
mari letha vayasulo- ante tenagy ani naa uddesam- srisrini pratyakshamgaa kalisi vunna anubhavam daaniki kaaranamayi vuntundi! ayithe, aandhrajyoti loo cherina kottalo manchi vachanam rayadam elaga ani tega mathanapade rojullo srishree vachanam, mari mukhyamgaa srishree vyaasaalu, naaku pedda aakarshana. alaa srisrini voka kaviga kante goppa vachana rachayitagaa sontamgaa discower chestunna kaalam adhi. 'nuvvu neelaage raay" ani nanduri ane vaaru. aina, edho taapatrayam!
alanti 1986 kaalamlo oka tellaarujaamuna bejawada bandar roddulo venkateshwara swami veedhilo vunnama vontari gadi – ee iruku gadilo nenuu, rudrabhatla kishan chala ellu oke mancham oke kanchamgaa batikam. aa gadi talupu tattarevaro! talupu teeste edurugaa voka aparichita vyakti.
aa taravaata aayana kannu moosinappudu editer yamveeyar saastri aandhrabhoomilo aayanni gurinchi pratyeka sampaadakeeyam raayinchaaru. adhi aarudragaariki nenicchina chivari akshara nivaali.
jeevitam meeda aayanaki firyaadulu levu
ani abba baalyamitrulu, aanaka bandhuvuluu ayina haneef peda naanna gaaru eppuduu abbani koppadutuu vunde vaaru. rachayitagaa aayana prayaanam ardhaantaramgaa aagipoyindani aayana mitrulu chala mandi ippatikee antuu vuntaaru. aayana rachanalu ippudu peddagaa andubaatulo lekapovadam maa duradrushtam. aayana 1960 ninchi 1975 varakuu visalandhra, yuvajana, pragati, janasakti, aandhrajyoti patrikallo
vistrutamgaa sameekshaluu, kavitvam, kathaluu raasaaru, anuvaadaalu chesaru. abhyudaya rachayitala sangham prachurinchina prati pratyeka sankalanamloonuu aayana kavitvam kanipistune vundedi. cony, idantaa naaku rachayitagaa vuha teliyani vayasu munde ekkuvagaa jarigai. badi pantulu badileela batukulo voka voorantuu sthiram lekapovadamto chala rachanalu poyayi, intlo agni pramaadam jarigi chala rachanalu dagdham ayyayani peda naanna gaaru antoonde vaaru. ippudu migilina konni kavitalayina peda naannagaaru tana intlo bhadraparachina not pustakaala ninchi teesinavi konni, kavitalu. nenu akkada, ikkada teesi dachipettinavi inkonni, ippudu khadar babay kottagaa sekaristunnavi konni.
saida, ilaa kaadu mana milan!
inko sandarbham yedaina vuntundemo saidachari gurinchi matladadaniki anukunnaanu. nelakindata atanu puttaadu. puttina roju vellipoyindi kevalam naalugu padaalatoe! pellirojuki rendu padaalu. edaina neggukoste voke vokka padam. kaani, maranaanni neggukuraaleni nissahaayataki anantamaina saantini korukune moodu padaalu. moodunnara dasaabdaala snehaaniki tegatempulu chesukoni vellipoyina vaadiki yem cheppali?! konni maatalnee, letayavvanaala konni kalalnee, jeevitaanni bekhatar chesi goppa garvamtho veligipoyina ninnati kaalaalni yenni padaallo petti cheppali?! teliyadu. teliyadam ledu. thochadam ledu. dooramgaa vunna vaadiki asalinkemi thochadu. anantu antunnadu: "nijamgaa ninna saayantram ninchee mrutyu bhayam pattukundi raa!" ani!
kaani, aa mrutyuvu gurinchi tappa inka denni gurincho matladalani anipistondi saidaachaarini talachukunte!
inka naa digri chaduvu puurti kaaledu. pustakaaluu kavitvame batukugaa gadustunna rojullo inkaasta ekkuva chadavalanna tapanatho kaallaki balapam kattukoni hyderabad parigette vaanni. appatikinka yakub hyderabad cherukoledu kabatti hyderabad loo nakoka tikaanaa ledu. usmania university hastallono, aa kempas lone vunna american librari centerlono vunde vaanni. appudu naalugu dikkula ninchi naluguru – gudipati, raam das, baanaala srinivas, saidachari- vache vaallu. usmania university chetla kinda vellakila padukoni aakaasamlokii, anta kante ekkuva dooram doosukupoye toli yavvanaala kalalloki chustuu vunde vaallam. ivaala aa yavvana ahankarame gurtostundi. ee madhya hyderabad loo "inti vaipu" sabhaki bahuduram ninchi vachaadu saida. adhe maa iddari chivari roju ani ippudu oohinchukunte digaalugaa vundi.
appudu saidachari kallu ela vundevo gurtunda meelo evarikainaa?! athani bakkapalchati, bangaaru maeni chaaya suryudi kiranaalaki merustuu vundagaa, antakante padiretlu ekkuva merupu aa kallallo!
anumaname ledu, makevvariki appudu "repu" anedokati vundanna vuha lene ledu. ivaala dorikina kshanaalni kavitvamlanti vuhalatho ella nimpalannade vetukulaata. aa vetukulaatalo pustakaaluu, payintinguluu, sangeetam, usmania chuttu sanchaaraaluu, second sho cinimaaluu, inka tellaraka munde chaay kosam, usmania biskatla kosam parigettadaaluu..antakante ekkuvagaa raatri kanna kalalu kanti addaalalo inka migilivunnayemo ani vetukkodaaluu!
jeevitam atlage modalavutundi. saidaachaariki baga telusu. naaku telisi atanu prakrutiki inka daggira! prakrutiki, panta polaalakuu daggaraina vaadiki jeevitam inka baga telustundi. vaadi kallallo tadi aaradu. naaku telisi atanu streeki inka daggira! streeki daggiraina vaadiki jeevana moham inka baga telustundi. vaadi kallallo vennela maaya kaadu. atla vunnappude kavitvamuu sangeetamuu rendoo poty padi vaanni premistaayi. ivaala mrutyuvu gurinchi matlade kante nenu saidaaki praanamaina kavitvam vintaanu, athani vayolin vintaanu.
mari ekkuvagaa dennayina preminchinappudu daanni andukodaaniki kontha aalasyame avutundi. maa andari kante aalasyamgaa kavitvam rayadam modalettaadu saida. nissandehamgaa cheppagalanu, kavitvam gurinchi nakante ataniki ekkuva oohale vundevi. athani maatala gaadatvaanni konnella tarabadi vintuu vastunnaanu kabatti. athani toli yavvanamlo kavitvame athani preyasi kabatti naa kante ekkuve atanu praanam pettaadu tana vaakyaallo! praanam pettaleka nenu konni vaakyaalu atla vadilesinappudu tane vilavillaadaadu nenu rayaleni vaakyaallo! sandehamemi ledu, nenu saidacharila raayadaaniki mallee atanilaane puttali. aa sunnitatvamto, aa taatvikatatoe, aa sanchaara tapanatho puttali. kaneesam atanilooni nidaanamtoe puttali. vayolin yentha nidaanamgaa paadutundo anta nidaanam.
saidachari modati kavitva samputi "aame naa bomma" paddenimidella kindata vachindi. appatike adhi chala aalasyam. anta nidaanam anna maata saida! aa kavitva sandarbham naaku baga gurtundi, endukante appatike chala kaalam eduru choopullone gadichipoyindi kabatti.
anta sudeergha kaalamloonuu saidachari raasina kavitvam konte. ivaala aa rendu pustakaaluu daggira pettukuni chaduvutuu, nenu aneka kaalaala madhya sanchaaram chestunna. 2010 loo nenuu vamshee krishna kalisi "aneka" sankalanam edit chestunnappudu saidachari thoo ekkuva sepu matlade avakaasaalu dorikai. appatiki edaadi kindata athani rendo kavitva samputi "neelam maaya" veluvadindi, ante daadaapu tommidella taravaata rendo pustakam. 2010 loo rendu pustakaaluu daggira pettukoni, voke vokka kavita anukunte saidaachaarini e kavitalo puurtigaa chudagalana anna aalochanalo paddam. naaku enduko "aame naa bomma" kavitvam meeda kontha centiment vundedi appatlo.
etuu telchukoleka saidaachaariki fon cheste, "naa kante neeke baga telusu, afser! nenu kavitvam anedokati rayaka mundu ninchee nuvvu chushav nannu. neeke vadilestunna!" annadu. adhi yentha bhaaramaina baadhyata naa meeda pettado ippudu talachukunte bhayamestundi. vokatiki moodu saarlu saidaakavitvam chaduvutuu aalochistuu madhanapaduthu vundipoyaanu. naaku nachina kavitvaanni naaku teleekundaane paiki chadavadam modalettadam naa alavaatu. atla kaneesam athani padi kavitalu paike naaku nenu vinipinchukunnaanu. chivariki voka kavita daggira saidachari dorikaadani anipinchindi. adhi "oka sanchaara talli korika." aa kavita ninche saidachari gurinchi matladali. aa kavitathone saidaachaaritho sambhaashana voka chivarakostundi. nijaaniki mallee modatikostundi. ippudu athani kavitvam tappa atanni gurinchi matladalsindi inkemanna undaa?
jeevitaanni chustunnanu, talli
anubhavam kosam batukutunnaanu.
tallivainaa nuvvu streevi
nee sthaavara,
naa jangamaatmaka prapanchaalu vaeru.
rajani ante paata matrame kaadu!
chala sandarbhaallo rajani swaram vintunnappudo, aayana saahityam naalo nenu chaduvukuntu vunnappudo bhavakavitva prabhaavaala needalu melliga chediripoyi, rajani matrame niluvettu roopamlo pratyakshamavutuu vuntaaru. intakumundu raveendrudi vaakyaallo cheppinattu- voka andamaina chettu aascharyapu merupulatho nilabadi dhyana nimagna ayinattu!
"abburampu sisuvu" rajaneekaanta raavu gaaru vellipoyaaru.
aayana venaka konni lalita geetaala tolakari vaana paduthoo vundagaa. aa vaana chinukula madhyalonchi ponna puuvoo chaaya pogada poolaa chaaya srisuryanarayanadu melukuntu vundagaa! atlanti pogada poolaa chaaya bhanudi velugulone nenu aayanni chustuu vunde vaanni kontha kaalam kindata! adhee bejawada velugulo! rajaneekaanta raavu gaari gurinchi matladadam ante kaneesam ayidu padula bejawada charitra ganame. ee yaabhayyellalo bejawada yentha maaripoyindo, yenni rangula chaayalu aladukundo avannee gurtuku techukodame.
ayithe, rajani samakshamlo aa charitra voka dasabdam daggira gaddakattukupotundi. adhi 1970. aa kaalaanni gurinchi nakante indraganti srikanta sharma gaaruu, pannaala subrahmanya bhattu vanti vaaruu, ippudu leru gaani, vundi vunte nanduri, puraanam lanti vaaruu baga cheppagalaru.
nenu aayanni 1984 praantamlo modati saari chusi vuntaanu. bejawada labbipeta, bandarroddu appudu kaasta sandadigaa vundedi. nenu venkateshwara swami aalayam veedhilo vunte, puraanam subrahmanya sharma gaaru maseedu sandulo vundevaaru. maa venkateshwara swami veedhilone aandhrajyoti aafiisu venaka rajaneekaanta ravugarunde vaaru. ippudela vundo teleedu kaani, appatlo aa veedhi prasaantamgaa vundedi. naa chinni iruku gadilo nenuu rudrabhatla kishan kapuram vundevallam. kishan ni aa rojullo rajani gaaru "kishanara begam" ani aata pattinchevaaru. memiddaramuu rajani garabbai venkobuki sannihita mitrulam. poddunne lechi, bandarroddulo ramakrishna hotal ki coffy kosam velletappudu maaku rajani gaari kantham vinipinchinatte anipinchedi. endukante, aa rojullo aayana swaram vinakunda roju gadichedi kaadu! adhe rojullo aayana seaser (kukka paeru)ki sangeetam neerpistunnaaru. appudappuduu adoka veenula vindu, kannula pandaga.
naaku saahitya charitra ante ishtam kabatti, rajanigaari praanam thodese vaanni- aa rojula kaburla kosam! aayana ekkuva matladadam gurtu ledu kaani, prati daanikee paata andukovadam baga gurtundi. aa kaalamlo naaku aasakti vunna vishayaallo lalita sangeetam puttuka, bengali saahityam. ayithe, aascharyamgaa rajani aa samayamlo hyderabad charitra gurinchi mukhyamgaa kuli kutub shaa kaalam gurinchi ekkuva matladevaru. bahusa, adhi aayana aa roopakam meeda panichestunna kaalamo, pani muginchina kaalamo,aa roopaka pradarsana visaeshamgaa jarugutunna kaalamo! aneka vishayaala saakhaa chankramanam jarigina, maa iddarikee bengali saahityam pradhaanamaina aasakti. raveendrudi "geetanjali" bhinna telugu anuvaadaalni daggiragaa chaduvutunna kaalam. geetanjali telugu setha vishayamlo nenu bellankonda ramadasu paksham. chala mandi chalam paksham. aa samayamlo rajani anna maata nannu chala kaalam kudipesindi. "geetanjali konchem overrated. meeru Fireflies chadavandi. meeku kavitvam ante prema kabatti kavitvamlo undaalsina kluptataa, suukshma soundaryamuu, sunnitatvamuu vaatillo kanipistaayi."
aa maata vinnaka koddikaalam paatu Fireflies loo leenamaipoyaanu. ippatikee Fireflies chaduvutunnappudu rajani maata gurtostundi.
naa aalochanalu merupulla
aascharyaala rekkala meeda sawari chestayi
oo chinni navvu poduvukoni-
tana needani taane tanivitiira chusukoni
murisipotundi chettu
-tanu andukoleni tana needani!
ilanti vaakyaalu chaduvutunnappudu adhi aa kavi e kaalamlo rasi vuntado anna aalochana vachi, prati anchana tappayipoyi, kavi oohaashaktiki aascharyamestundi chala saarlu.
nijaaniki rajani paatalannee atlanti aascharyaale. aayana "abburampu sisuvu" matrame kaadu, abburamaina kavi kuudaa. voka vuha cheyadamlo kaviki, geya rachayitaki chala teda vuntundi. geya rachayitaki kavikunnanta swechha ledu. laya andamaina kattadi. kaani, rajani paatalannee jaagrattagaa gamaniste, aayana geya rachayitagaa kante kaviga ekkuva sancharinchaadani ardhamavutundi. mukhyamgaa aa paatala ettugadalu gamaninchandi. saandramaina bhavana ventapadi vedhinche voka kavi matrame andukogaligina ettugada adhi. prati paataloonuu aa ettuku teesukuvelli, shrotani andamgaa kattipadese bhaava laya adhi. rajani paatala bhashalone cheppalante, aa bhavalaya samanvitamaina anubhavam idigo ilaa vuntundi:
swapnajagatilo chayavina
samadashruthulevo saagunave!
antaraalamuna vintarangulevo
alasalasamulai alamunave!
reppapaatulo kotikoti sashi
rekhalaasalaku yegunave!
kalpanaakrutulu kathalu kathalugaa
kadali medali chelaregunave!
janmajanma gtasnehamadhurulu
jharulu jharulugaa moogunave!
telugu saahityamlo bhaavakavitvam teesukuvacchina kotta lakshanaaluu avalakshanhaaluu chala vunnayi. bhavakavitva vaarasatvamgaa cheppukodagina voka goppa lakshanam: bhaava dhara konasaaginanta mera sabdalaya, soundaryam konasagadam! nijaaniki idhi aangla saahityamlo shelli, keetsulu saadhinchinade. ee iddarikee bhinnamgaa words vartu saadhinchina vijayam inkoti vundi- adhi anudina jeevitaaniki daggiragaa bhaava sabda layalni anukarinchadam. words vartu chesina ee pani valla kaalpanika kavitva vyaakaranam maarindi. kachitamgaa alanti pane raveendrudu Fireflies loo cheshaadu. telugulo krishnasastri gaari vanti bhaavakavulaki bhinnamgaa rajani kanipinchadaaniki kuudaa ide kaaranam ani naa abhiprayam. jeevana soundaryam ekkado vere oohaalokamlo ledani, ikkade mana chuttu vundani atu words vartuu, madhyalo ravindra kavi, itu manaki daggiragaa rajani niruupinchaarani nenu anukuntu vuntaanu. udaaharanaki rajani padihenella vayasulo raasina ee kavita chadavandi:
jeevuda! ela kanugona veevu nannu
enu nee prakkane yundagaane yitlu
matamulambadi naa jaada vetakanela?
hinduvula gullu kaavu naa mandiramulu
turakala maseedulandu nee dorakabonu
kasikapuri naa gruhanganamu kaadu
kaadu makkapurambu nakapurambu
mudupulaku mrokkulaku momu juupa
yogasaktiche tapamu chee longabonu
nijamugaa nannuchuda yatnintu vaeni
chentane yunna nanu neevu cheragalavu.
1935loo raasina ee khandika venaka balamaina saamaajika rajakeeya kaaranaalu vundadam maata atunchi, devudi kanna athi unnatamaina sthaanamlo manishini nilabettina kavi rushi paramparani rajani ikkada akkuna cherchukuntunnaru. karmakandala kinda maayamaipoyina madhava roopaanni nirguna kaantini cherukune prayatnam gurinche aayanaa matladaru. "chentane" vundadam annadi aayana bhinna samskrutula saahitya saampradaayaala deepamlo nerchukunna paathame. atlage, kavitva shilpa paramgaa chaduvarini kakunda shrotani andalamekkinchadam kuudaa aa parampare.
aadhunikata velugulo telugu kavitvaaniki rajani andinchina sugunam idhi. anduke, chala sandarbhaallo rajani swaram vintunnappudo, aayana saahityam naalo nenu chaduvukuntu vunnappudo bhavakavitva prabhaavaala needalu melliga chediripoyi, rajani matrame niluvettu roopamlo pratyakshamavutuu vuntaaru. intakumundu raveendrudi vaakyaallo cheppinattu- voka andamaina chettu aascharyapu merupulatho nilabadi dhyana nimagna ayinattu!
1984 aa praantaallo maa bandarroddu aandhrajyoti venaka moodu sanduluu chala sandadigaa vundevi. maseesu sandulo puraanam gaarintlo "saakshi" club samavesalu. maa venkateshwara swami sandulo nirantaram rachayitaluu kavula raakapokaluu. ika aandhrajyoti appatlo saahitya kendrame! veetanneeti madhya ivemi pattakunda tana paatala tapassulo taanuu ninda munigi vundevaaru rajani. tanadaina prasaanta mandiramedo nirminchukoni andulo leenamai poyina yogi. paatatho matrame jatakatti, inke tondaraluu pettukokunda "swapna jagatilo chaya veenaa/ samada srutulevo" saagutuu vundagaa- rajani vellipoyaaru! kaani, enduko paata inka poortikaaledanipistoo. aayana inka paadutuunee unnaaranee anipistondi.
poddunne taluchukovaalsina manishi!
"sampuurna ane samskrutam padam vaadanu kaani, puurti jeevitam ela vuntundo naaku inka teliyadu, telustundanna nammakamuu ledu. kaani, "yaadi" chadivaka aa puurti jeevitamlooni kaneesam oka konam naaku telisindi. jeevitam oka padilamayina yaadi ela avutundo telisindi. naluguru manushula madhya jeevitam pandaga avutundani telisindi. "yaadi" nenu eppuduu taluchukune pustakam"
ee maatalu naavi kaavu.
telugu saahityaaniki – aa matakoste saahityaanike – puurtigaa kotta vaadayina brises rabinson ane voka american vidyaarthi sadasiva gaari "yaadi" loo konni bhaagaalu chadivi raasina vyaakhya.
texus universitylo rendella paatu telugu nerchukunna brises "ippati daka maa chetha manchi telugu kathalu chadivinchaaru. ippudu konni jeevita kathalu – aatmakathalu- chadivinchandi" ani adiginappudu sadasiva "yaadi", tirumala ramachandra "hampi nunchi harappa daka", sripada "anubhavaaluu-ghnaapakaaluunu" ninchi konni bhaagaalu chadivinchaanu. ee vidhamgaa vaatini chadivina vaallalo ayiduguru american vidyaardhulu, padamudu mandi american-bhaarateeya vidyaarthulalo brises vokadu. andarikee baga nachina pustakam "yaadi". ramya ane maro american telugammaayi ippatikee fon cheste, "yaadi gurtostundi. appudappuduu chaduvutunnanu. sadasiva gaari kotta pustakaalu vunte cheppandi" antundi.
kotta paatakulu ela tayaaravutaarannadi eppatiki pedda prasne. mari mukhyamgaa, vyapara viluvalu chuttumuttina kaalamlo nijamayina saahityaaniki sthaanam vunda , kotta taramlo paatakulu tayaravutunnara annavi prasnale! ee madhya chala mandi saahitya mitrulu "saahitya sabhalaki vache vaallalo andaruu nalabhai daatina vaalle. asalu paatakulu antuu kotta taramlo vundadam ledu. ee sangatulu matlade vaallu ekkuva nalabhai plus vaalle" anadam vinnaanu. paatika-mupfai ayidu ella vaallalo paatakulu takkuva any vinnaanu.
alanti samasya americalo kuudaa lekapoledu kaani, bhashalaki american vishwa vidyaalayaallo vunna praadhaanyam valla, rayadam ane prakriya meeda perugutunna shraddha valla kotta taramlo paatakulu tagge pramaadam ledu. " yaadi chadivaka rayadam/ chadavadam ante naaku inkaasta prema puttindi. telugulo rayadam inka baga nerchukovali." annadu austin seers ane vidyaarthi voka saari classulo.
austin, brises laki telugu 'talli bhasha' kaadu,kaani ramya kareem nagar loo putti, texus loo perigina ammai. telugulo "dostu" "jara" "pareshan" lanti konni maatalu tappa annee marachipoyindi. "nenu jaranta telamgaana telugu chepta. andaru navvutaru" anedi.telugu matladaniki jankedi. sadasiva gaari "telamgaanaa vaallaki telugu rada?" anna vyaasam chadivaka ramyalo tana bhasha patla mamakaram perigindi. "evaremanukunna gitlane chepta" ani, haayigaa matladdam modalu pettindi. "e pustakam chadivaka aina bhasha meeda prema puttali." ane vaadu austin. ee prema entha dooram vellindante, vaallu texus loo chaduvukunnanta kaalam nenu cheppina prati saahityam korsulonu cheraaru. "saahityam ippudu maa jeevitaallo voka bhagam." antaadu austin ippatikee. alanti premani mana aalochanalloki vompadam kanna saahityam cheyyalsina goppa pani inkoti emundi?
sadasiva gaari gurinchi kotta taram antunna ee maatalu vintunnappudu naaku naa badi jeevitam gurtu vachindi. nenu badilo e naaduu telugu meedium chadava ledu. modata tappani sarayi urduu, taravaata kaanventu ingleeshu rapidinglishiishu kavitvam meedi vyaamohamshelli, keetsulani butty kotti vaatini edapeda anukarinchina inter batukuni sthitilo maa intiki voka pustakam cherindi. daani paeru "forusy kavula prasakti." aa pustakam lopali paejeelo voka kanikattu lanti aksharam. neeli siraalo eppatiki marachipoleni andhamayina dasturi. adhi sadasiva gaari santakam.
brises, austin, ramya lanti vaallaki vache sariki sadasiva gaari konni pustakaalu aina andubaatuloki vachayi. pustakaala andubaatu vishayaaniki vaste, ee taram chala adrushtam chesukundani cheppi tiiraali. appudu maa intlo sadasiva gaari "forusy kavula prasakti " thoo paatu, aayana anuvaadam chesina "urduu saahitya charitra " matrame vundedi. avi rendoo naaku kaneesam voka rendella paatu medaduki manchi metha pettai. kaani, "forusy kavula prasakti" maatram ippatikee nelaki voka saari aina chaduvutuu vuntaanu. daadaapu paatikella paibadi naa paathaka hrudayamlo peeta vesukunna ee pustakaala gurinchi nenu anaalanukunna maatalu ee paradesheeyulu antuu vunte – oka pathanaanubhavaanni chakkaga maatalloki vodiginchina vaalla vyaktee karana saktiki muchatesindi. kotta taram vaallu pustakaala gurinchi yem matladukuntara ani aasaktigaa vetukkuntaanu nenu. konni maatalu vipareetamayina vaaduka valla mana daggira arigipotayi. kaani, kotta vaallu matladutunnappudu manaki kotta padaalu dorukutaayi. kotta padaalu ante kotta bhaavanalu kuudaa.
"raktasparsa" kavitvamlo kotta prateekalnee, padachitraalnii taluchukunnappudalla- siitaram ane vaadu – " nee kavitvamlo urduu, faaraseelu neeku teleekundaane vachesayemo?!"ani! aa kavitvam aa kaalamlo enduku anta kottagaa anipinchindo ippatikee puurtigaa teleedu. kaani, siitaram chala passing gaa anna aa maata aa kavitvamloki oka rahasya dwaram kaavachhu. paatakudigaa mana lopala sthirapadi vunna kontha mandi kavula ninchi tappinchukovadam anta telika kaadu. sadasiva gaaru kavi kaadu, kaani, aneka mandi urduu, forusy kavulani mana manasulloki teesukuvacchina vachana vaahika. aayana andinchina teega puchukoni, aa urduu, forusy donkalni kadilistuu manalo kondari kontha prayaanam saagindi. ikbal chand kavitvamlo kuudaa ee teegala sunnitamayina parimalam, teeyani gayala nettuti geetaluu vuntaayi. alaa saagi saagi. sadasiva gaari punyama ani- ippudu hafise daggira digaalugaa koolabadi poyanu naa matuku nenu. eppudo padamudo sataabdam naati ee purakavi ippudi kshanaana nannu entha kshobha pedtunnado maatallo cheppalenu.
"aasava paatra yattadugu nandoka chukkaye nilcheneni theama
mma sakhi! dummu challeda nihammu parammunu renti paina
anna vaadini, aa palukulooni vaadinii teliyacheppina sadasiva gaariki 'khadambosi' cheppakunda vundadam sadhyama?
sadasiva gaari krushi kevalam bhashaki sambandhinchindi matrame anukunte porapaatu. aayanaki urduu faaraseekaala meeda vunna premani konchem sepu pakkana betti, voka deergha kaalika prasava vedanalaa aayana aravayellugaa chestunna ee pani modalayyindi 1950 la praantamlo- ippudu ee maata kontha mandiki kopam teppinchavacchu cony, telugu bhasha praatipadikagaa erpadina aandhra rashtram valla telugu baga nashtapoyindi. anduke, sadasiva gaaru ekkado rasinattu gurtu – "navambaru vokati teluguki black dee" ani! adhi entha nijamo eepaatiki manaki anubhavam ayyi vundaali. raajakeeyamgaa kante, saamskrutikamgaa idhi pedda kudupu. telugukee urduki vunna bandham ikkadin ninchi tegipoyindi. ippudu urduu raani/chadavaleni muslim taram ravadaniki, urduu anedi parabhasha kaavadaanikii visha beejam padina kaalam adhi. rajakeeyaalu ekkinchina ee vishaanni tolaginchi, mana vontlo mana asalu raktam ekkinchadaaniki chala nissabdamgaa kalam patti poraadutunna yodhudu sadasiva gaaru.
ee raktam anni jaatula prajaladi. anni bhashala kalayika. desha deshaala ninchi vachina vaallu urduuni voka aasaragaa chesukuni allukunna malle teega. alanti urduu taravaata taravaata muslim la bhashaga matrame migile dusthiti ela erpadindo sutimettagaa gurtu chestu vastunna buddhijeevi sadasiva. 1948 taravaata ninchi 1950 madhya kaalamlo telugu-urduu bhashala madhya appati daka kattina manchitanapu vantenalannee kuppakuulipooyaayi. ee saamskrutika vishaadaanni rikaardu chese aadhaaraala kosam nenu gatha kontha kaalamgaa vetukutunnaanu. alaa dorikina vaallalo – kaviraja muurti, nelluri keshava swaamitho paatu sadasiva gaaru vokaru. ee vaipu inka naa pani kona saagutuunee vundi. ayithe,migata vaari krushikee, sadasiva gaari krushikee voka teda vundi. migilina vaaru srujanaatanka rangaalalo panichesina vaaru. bhasha saamskrutika charitraki, aanubhavika konanni jatha chesi, tana chuttura chusina/anubhavinchina kaalaanni charitra chestunna arudayina vyakti sadasiva.
inti mundo venako edho voka puvvu poose chettu vunte, entha baguntundo! sadasiva gaaru mana madhya vundadam anta parimalabharitamayina anubhooti.
naa adrushtam bagundi, ippati daka – chintakaani ninchi austin daka- edho voka chettu maa inti mundo venako vundi. poddunne lechi, chaay chapparistuu aa chettu kinda nilabadi avi ralche poola sparsalo poddu churukekkutundi. ee paradesapu chettu chuttu parimalam vepa pootha parimalam laga vuntundi. adhi nijamgaane aa vepa pootha parimalamo, leka nenu chesukunna parimalaanuvaadamo/ichanuvadamo teleedu. kaani, ee chettu naa chette, ee parimalam aa vepa chettude anukunenta balangaa naa poddulo kalasipoyindi. sadasiva gaari urduu, forusy lokam kuudaa alaane mana lokam ayipoyindi ippudu. aa rendu bhashalaki manam gatha kontha kaalamgaa aapaadistuu vachina paraayee bhavanani chedaragotte prabhaavam aayanadi.
ee poddu parimala viheenam kaaka munde, vokka saari aayanni palakarinchi vaddama?! aayana mana kosam vetiki pattukochina poola vaasanala yaadi kontha aina dachukundama?
aa maidaanamloki vellipondi. venakki tirigi chudakandi.
'aa maidaanamloki vellipondi. venakki tirigi chudakandi. tinnagaa vellandi suryudi kiranamlaagaa'
gatha konni dasaabdaalugaa ide vaakyaanni padepade verevere sandarbhaallo chebtuuvachchina teevra swaram heralal moriyadi. naaku saahitya oohalu telustuu, ardhamavutuu vachina padella praayamnunchii ippativarakuu moriani aneka sandarbhaallo chushanu, vinnaanu. mem appudu pallenunchi patnaaniki vachina rojulu. oka roju saayantram intiki tellakhaddaru battallo manchi mallepuvvula aayana nadichivachchaaru. aa saayantram aayanaa, naannagaaru (kaumudi) prapancha saahityaannantaa aagameghaala meeda sandarsinchaaru. urduu, hindi, ingleeshu bhashala addugodalleni saahitya sambhaashana. aa roju raatri aayana vellipotuu 'afser beta' ani naavaipu tirigi paina cheppina oke okka pankti cheppaaru. ademata aayana rendella kritam nenu madison nunchi vachinapudu (2004) marosari mallee cheppaaru. adhi aayanninchi nenu vinna modati, chivari maata kuudaa!
moriani talachukonte naa balyam gurtostundi. moriani talachukunte yabhaiyella telamgaana saahitya prayaanam gurtostundi. moriani talachukunte oka mahodyama vaarasatvaanni garvamgaa bhujaanikettukunna vyakti kanipistaadu. aayana rajakeeyaallo ennaallunnaaro naaku gurtuledu. aa matakoste aayana eppuduu aa raajakeeyodyamaanni gurinchi matladdam nenu vinledu. eppudu kalisina aayana chuttu saahitya sambhaashanala jadivaana. rachayita eppuduu rachayitagaane undaalani aayana anevaaru. khammamlo charitraatmakamaina vignaana niketanam grandhaalayam veedhilo medameedi aayana gadi ante naaku vipareetamaina aakarshana. adhi gadikaadu. oka pedda grandhaalayame. hindi, urduu, telugu, ingleeshu patrikaluu, pustakaala guttalamadhya oka kurcheelo tapassulo koorchunnattu nirantaram aayana edho rastu alochistu aayana raatalnee, aalochanalni temputuu appudappuduu nenu aayana gadiloki vellevaanni. nenu vellina marukshanam nakosam naaku atyanta ishtamaina 'rasamalai' sweet vachedi. antakante ishtamaina moria maatala teeyadanam.. maata moria toli aayudham. aayana wack pravaham mundu nilabadadam kashtam. aa pravahalakshaname aayana saahityamloonuu! katha, kavitvam, charitra, navala, vimarsa, anuvaadam ilaa pratee prakriya lonoo moria panichesaaru.
'rachayita kaavadam ante oka pedda baadhyata. ivaala padi paejeelu rayanidi nenu rotte muttanu' anevaaraayana. roojoo poddunne lechi kalam pattukuni aayanalaa raastuu koorchune drushyam naaku chala goppa goppa sphuurtinichedi. moria aneka bhashala sangamam. aayana matrubhasha maraatii, aayana raasina bhasha urduu, aayanaku perochina bhasha telugu. idhi bhaarateeya saahitya prapanchamlone chala arudaina sannivesam. intakee mee bhasha edhi?' ani nenu pratisaarii guchiguchi adigevaanni. 'saahityam naa bhasha. saahityam daanikade bhasha. nenu e bhashalo rasina ikkada unna vallakosam raastunnaananna sangatini nenu marichiponu. naaku saamskrutikamgaa janmanichindi telamgaana. ee mattilo puttina ginjalu tinnaanu. deeni uppu tinnaanu. nenu rasindi kuudaa ee neela kosame' annarayana osaari.
'meeru congress naayakula madhya tirigaaru. cony mee maatalu kamyoonistulakante padunugaa untaayi' ani osaari anti 'congresselo undadam naa jeevitamlo chala yaadruchchikamgaa jarigindi. nenu eppuduu gareebula paksham. naa rachanallo etla kanipistaano naa jeevitamloonuu adhe cheshaanu. naa mataki, naa raatakii, naa chetakee eppuduu tegani bandham' annarayana. telamgaana rachayitala sangham chala kriyaaseelamgaa panichesina 1950 lalo moria rachanalannitni pariseeliste aayanapaina saamaajika prabhaavaalu entha balangaa undevo telustundi. annintikii minchi, tana chuttu oka goppa saahitya vaataavaranaanni srushtinchukovadam morialo visesham. vishwanaatha, srishree, krishnasastri, rayaprolu, daasarathi, utukuru rangaarao, kavirajamurthy, kaumudi, kolipaka, gopalarao, manju nunchi ee taram rachayitaladaakaa andarikee aayana aatmeeyudu. vaadaalu evaina, vivaadaalu enni unna aa medameedi intiki velle andari madhya poosalo daramla aayana teevraswaram! aayana nishkramana telamgaana saahitya charitraki pedda veliti.
'1942, 1946,1949, 1950u ivi naa jeevitamlo marichipoleni samvatsaraalu. 1942loo (ante appatiki moorthigaariki padahaarellu) muurtigaaritoe naa pellayindi. pellayina moo dellu matrame maa jeevitamlo santoshamgaa saagina rojulu. 1946loo khammamlo pedda ettuna aandhramahaasabha jarigindi. sundarayyagaaru vachaaru. chuttupakkala oollanunchi velakoddi janam bandlu kattukuni vachaaru. goppa sabha jarigindi. kaani muurtigaari jeevitam pramaadamlo padindi. aayanni kamyuunistu anna kasitho oka hatyakesulo irikinchaaru. illuvakili ooroo vadili pottachetapattukuni hyderabad cheram. hyderabadelo etlabatikamo make teleedu. ee poota rotti dorukutunda,dorakada ani pratipuutaa narakam. kaani moorthigaariki saahityame pedda jeevitam. aayana urduu saahitya jignaasa endarino snehitulni sampaadinchipettindi.
(Andhrajyothy Oct 10,2007)
yu prematho mae.. sarihaddula aavali ninchi
tana maargam suhana safur !
mallee illu marutunnam. itla illu marinappudalla paata kaayitaalloonchi konni adbhutaalu merustaayi, ninnati jnaapakaala talatalatoe- atla abburi chayadevi gaaru kalpanaki raasina voka vuttaram kanipinchindi. chayadevi gaari kuduraina cheraata chustuu kasepu muchatapadi, pustakaalu sardukovadam aipoyaka ivaala saayantram teeriggaa prasaantamgaa chuddamani table meeda pettukunnaanu. saayantram kontamandi telugu mitrulatho maa voollooni shookil nadiiteeraaniki nadaka plus dinner kaaryakramam muginchukoni, tirigi vastunnappudu kondaveeti satyavati gaari fays buk mesejaeyaayaadaevi gaaru ika lerani! ivaala poddunna levagaane chusina/ taarasapadina kuduraina aksharaala samuuham vokkasaarigaa cherigipoyinattugaa anipinchindi. yintiki vachaka chayadevi gaari vuttaram chaduvutuu vunte, aa aksharaala venaka aame andamaina aahlaadamaina vyaktitvam kanipistuu vundi.
chaayaadevigaarito mukhamukhi parichayam muppayyellu paine- paroksha parichayam yinko ayidellu venakki- ante, daridaapuu aame paeru naa aalochanalloki adugupetti mupfai ayidellu.
digri chadive rojullo kavitvam chadavadam ane jwaram baga vedekkinappudu aascharyamgaa chetikandina andamaina pustakaallo "kavita" vokati. kavitva pustakaalu- aa matakoste yee pustakamainaa ayithe, 1/8 demmi ledhoo, u demmi, ledhoo croun saijulo matrame kanipinche leter press yugam adhi. aa moodintikee bhinnamaina saijulo "kavita". adhi modati aascharyamaite, rendodi: asalu kevalam kavitvaaniki matrame parimitamaina voka pratyeka sanchikani chudadam goppa aanandam. daanni 'unsize' anevallam. annintikante pedda aascharyam: mahila editer nirvahana! ante, abburi chayadevi gaari sampaadakatvam.
edaadiki moodu saarlu ravalsina "kavita" rendu sanchikala daggire aagipoyindani taravaata vinnaanu. naa daggira vokati yelanu vundi kabatti, rendodi kuudaa dorakapuchukovalani aa samayamlo chala prayatnam cheshaanu. naaku telisina librarylanni gaalinchaanu, khammam nunchi bejawada tagor librari daka- ika naaku andubaatulo vunna vyaktigata librarilu -vegunta mohana prasad, heralal moria, nanduri ramamohana raavu gaaru, teayal kantarao gaaru modalukoni hyderabad daka-
appatiki naaku chayadevi gaaru teleedu. puurtigaa kotta vyaktulatho snehahastam chaache kalupugolutanam ledu. cony, jeevitam anedi daanikade vichitramaindi kabatti- aarudragaaru hyderabad vastuu, "nuvvoste manam kontamandini kaluddam" ani aayane nanduurigaariki cheppi naaku moodu rojula selavu ippinchaaru. avi nenu bejawada aandhrajyotilo panichestunna rojulu. kendra saahitya academy kosam aarudra gaaru 1975 taravaati kavitvaanni sankalanam chese baadhyata teesukunnaru. daaniki nannu sahayakudiga pettukunnaru. aarudra gaaru itu bejawada, atu hyderabad vachinappudalla aayane nanduri gaariki cheppi, " afser ni nenu kidnap chestunna" ani tana venta teesukuveltunna rojulavi. atla hyderabad loo mottamodatisaari chayadevi gaarini kalisaanu.
kalavagaane aame anna modati vaakyam: "afser kada..aa paeru naakishtam. maa kapuram modalu pettina modati inti paeru afser manjil!" annaru chala santosha padipoyi- adhi chinna santoshame kaavachhu cony, aa santosham aameni chala gatamloki laakku vellindi. appati hyderabad, himayat nagar...avannee aame nemareskuntu, madhyalo "kavita" gurinchi cheppadam modalu pettaaru. naaku kaavalasina asalaina samacharam dorakadam modalu pettindi.
"kavita" modalaindi 1954loo- aadhunikata ane bhavanaki voka aakaaramedo yerpadutunna kaalam adhi. mukhyamgaa hyderabad kendramgaa saahitya vaataavaranamlo kotta maarpu vastondi. telugu bhashaki sonta astitvam kavalane kaankshato paatu casmopoliton samskruti valla hyderabad hybrid saahitya prayogaalaku adhi toli dasha. voka vaipu "kavita" sanchikala meeda vivaadam modalayindi. aa kavitvamloni aadhunikata, prayoga dhorani meeda pradhaana sravanti patrikalannee karavalalu doostunnaayi. aa prayogamlo desheeyata ledannadi pradhaanamaina vimarsa. daaniki deetugaa "telugu swatantra"loo srishree samaadhaana astram. yitlanti prayogaalu vachi teeraalsindenani mondi samadhanam. atlanti vaataavaranamlo kavitvamlo matrame vundakunda, vachanam vaipu mallaaru chayadevi. aa taravaata adhe "tana maargam"gaa aame prakatinchukoledu gaani, antakante yekkuva ekagratatho rachanaavyaasamgam konasaaginchaaru.
telugu saahityamlo streevaadam vokkasaarigaa pellubikina vudyamam kaadu. aneka dasalni daatukuntuu 1985 taravaata sthirapadina astitva vudyamam adhi. bhaarateeya saamskrutika rajakeeya charitralo the long 50s gaa bhavinche yabhaila gurinchi manakinka saraina parisodhana gaani, charitra nirmaanam gaani jaragaledu. aa parisodhana saadhyapadi, aa dasakaaniki sambandhinchina saahitya aakaraalu dorikithe tappa telugu saahitya charitra punar nirmaanam saadhyapadadu. aa dasakamlo chayadevi gaari vanti rachayitrulu chesina krushi kuudaa veluguloki raadu.
ayithe, chayadevi gaaru aa dasalo raasina kathallone nagarajeevitam ekkuvagaa kanipinchadaanikii, hyderabadi saamskrutika veluguneedallo varada rajeshwara raavugaaruu aame kalisi nadichina adugula prabhaavam chala vundani matrame yippatiki nenu cheppagalanu. ikkada kuudaa naaku baga aakattukunna vishayamemitante- rajeshwararao gaari daariki bhinnamgaa chayadevi gaaru tanadaina maargaanni discover chesukovadam. tana daari meeda tanadaina goppa nammakamtho munduku konasagadam---aa vidhamgaa aame rendu rakala hegemony ni subtle gaa prasnistuu mundadugu vaesaarani naaku anipistundi.
aarudragaari valla munde parichayamainaa, nenu yinko rendu moodadugulu mundukesi, aame sneha hastanni andukunnadi maatram 1992 taravaatane!
adhe samvatsaram naa kavita samputi "ivaala"ki freevers frunt avaardu dakkindi. appatlo maa taraaniki aa avaardu frunt rank satkarame! hyderabad city central librarilo avaardu pradaanam jarigindi. aa sabhaki siri chukkallaga modata vachina vaarilo chayadevi gaaru vokaru. " afser ki manjil dorikindi!" annarame manasphoorthigaa abhinandistuu. aa marnadu vaalla yintiki breake fast ki pilavadam valla marinni kaburlu cheppukune avakaasam dorikindi. adhe samayamlo naa reading jarneelo maro adbhutam jarugutuu vundi. adhi abburi ramakrishna raavu gaari "oohaagaanam mari konni krutulu" ane maro andamaina pustakam- erratta pustakam meeda bangaaru rangu aksharaala emboging thoo vachindi aa pustakam. chetilo pattukunte daanikade alankaaramgaa vundedi.
yee rendo kalayikalo kaburlanni yekkuvagaa ate mallaayi. ayithe, avi manakunna maro nagaram visakha patnam chuttu tirigina vishayaalu. abhyudaya vudyamam, andulo abburi vaari patra...yitla aneka gatha jnaapakaala sanchaaram.
naaku gurtunnanta meraku chayadevi gaari drushti, aame anubhavaala balamanta hyderabad jeevitam ninchi vachinde. aa roju cheppina vishayaallo naaku aame visakha – hyderabad lu yee rakamgaa bhinnamaina prabhaavaalo yekkuvagaa cheptuu vachaaru. bahusa, aa bhinnatvam ardhamaindi kabatte aame ayidu nakshatraala aasupatrula corporate market gurinchi katha raayagaligaaru. naaku telisi, aa rakamaina carporate jeevana vidhaanam saahityamloki teesukuvacchina toli rachana aamede kaavachhu. ayithe, ee katha kante munde chayadevi gaaru raastuu vachina kathallo hyderabadi madhyataragati mahila chala balamaina subjectivity thoo kanipinchadam modalettindi. aa konanni proto-feministu drukpatham ninchi gamaniste, aame srushtinchina stripaatralannii swayam vyaktitvamto andamgaa prakaasistuu kanipistaayi.
chayadevi gaarini 1992 taravaata yenni saarlu kalisano naaku gurtu ledu. cony, maro marachipoleni sandarbham nenu madison visconsin vache mundu chekuri ramarao gaaritho kalisi, vaallintiki vellaam.
aa samayamlo madison vellala vadda anna dailamaalo vipareetamgaa naligipotunnappudu "ledu, vellalsinde!" ani kharakhandiga cheppi, yenduku vellaalo saakshyaadhaaraalu choopinche prayatnamlo cheraagaaru nannu vaallintiki laakku vellaaru. varada rajeshwara raavu gaaru konnaallu madison loo paataalu cheppaaru, cheraagaaru madison velladaaniki atuu yituugaa- madison jeevitamlooni maadhuryam gurinchi kathalu kathalugaa vaalliddaruu aa roju cheppukuntu velladam yippatiki gurtundi. madison raavadaaniki mundu nannoo kalpanani bhojanalaku pilichina sandarbhaalu kuudaa konni vunnayi. kalpana navala tanhayi veluvadinappudu aa navalaki manasphoorthigaa swaagatamistuu vipulamaina sameeksha raasaaru chayadevi gaaru. nijaaniki aa sameeksha aame raasaarani teleedu. aa sameeksha achayyaka yevaro chepte, teppinchukoni, chadivi, meme mallee fon chesham, austin loo vundagaa-
aameni daggiragaa chusina vaallaki rendu vishayaalu ardhamavutaayi. vokati: aameloni nilakada, rendu: jeevitam yetlanti chedu anubhavaalichinaa, tanu maatram snehamo premo tirigivvadam.
aame vyaktigata, saahitya jeevitaallo goppa nigrahamuu, vishwaasamtho nindina nilakada vundi. aame modati katha ninchi taja rachana daka aameloni aa kuduraina batuku irusu chekkuchedaraledu.
chayadevi gaaru yekkadunna tanunna chotuni aahlaadamgaa andamgaa niraadambaramaina aesthetic beauty thoo nimpukuntaaru. avi pustakala, chitrala, tanade ayina swachchamaina presence ...veetillo denidi aa andamuu cheppadam kashtame! bahusa, vatanneeti kante yekkuvagaa aa challanaina chirunavvu kaavachhu. snehitula patla tanakunna nindaina premabhaavamantaa vyaktamayye tana kadalika kaavachhu.
kaalamtho paatu mare sakti anta telikemi kaadu. paiga, konni taraala charitrani chustuu chustuu kaalamtho paatu vache prati kadalikani tana maargamlo kalupukuntu velladam yinka kashtam. chayadevi gaari jeevitam nerpe pedda paatham adhe anukuntaanu.
(joon 28, 2019)
bejawada saahitya charitra antuu yevaraina raayagaligithe, indraganti srikanta sarmagaariki andulo kaneesam voka adhyayam tappakunda ketayinchalsinde. srikanta sarmagaaru bejawada eppudu vachaaru, enduku vachaaru anna taareekhuluu dastavejulu pakkana pedithe, aandhrajyoti vaarapatrikalo modalaina aayana vudyoga parvam kevalam aayana vyaktigatam kaadu. adanta saahitya charitre! aayane annattu: "nenu vijayavaadalo paatikella paatu gadipina jeevitamooka saahityotsavam. moodu taraala vibhinna rachayitalatho gadipina sandarbhaalu ennatikee marupuraanivi." (2014). sarmagaarito naa chittachivari sambhaashana ee edaadi janavari 20. daadaapu naalugu gantalapaatu aayana samakshamlo vunnaanu, navvutuu tullutuu- gatamto polchinappudu aayananta aarogyamgaa yemee leru appudu. cony, yinko snehitunni chusananna aa utsavapu merupu taggaledu kontha kuudaa! "mimmalni chusi aa vutsaaham! bejavadani talachukoni pandaga!" annaru janakibala gaaru, kiranmayi, mohana krishna, uma, balaram aa roju.
gatamloki velte, sarmagaariki kaneesam yenimidella taravaata nenu aandhrajyoti dinapatrikalo cheraanu. aayana aakaasavaaniki mararanna mate cony, daadaapuu prati roojoo sarmagari paeru nenu vintuu vunde vaanni. puraanam- srikanta sharma- sriramana adhee appati "jyoti"trayam! appati editer nanduri ramamohana raavu gaari noti venta aa moodu paerluu raani rojantu vundedi kaadu. edho voka sandarbhamlo –aa matakoste mem dinapatrika vallame aina- nanduurigaaritoe yeppuduu rajakeeya vishayaalu prastaavanaki vacheve kaadu. aayana praanaalannii saahityamloono, nyoo vev cinemallono, sangeetamloono vundevi. sarmagaaru kuudaa anthe!
aandhrajyotilo nenu raasina mottamodati vyaasam "nirasa vainikudu anton chehov". aa vyaasam meeda nanduurigaariki chala abhyantaraalundevi. chehov niraasaavaadi kaadani aayana gattigaa nammevaaru. atla ani atanu aasaavaadi kuudaa kaadani nenuu gattigaane vaadinche vaanni. (niraasaavaadam. aasaavaadam --aa rendoo yemitanedi ippatikee teleedu!) cony, aa vyaasam bejawada saahitya diggajaala madhya entreeki naaku veesa ichindi. mukhyamgaa, srikanta sarmagaariki chehov ante vunna vipareetamaina prema valla maa iddari madhya adhe toli muchhata ayindi. aa vyaasam taravaata ushashreegaaru ekamgaa aafisuke (sonta fonlu levu kada!) fon chesi, "nayana, nuvvu ivaala saayantram darsanamichi vellu" annaru.
aa roju saayantram mottamodatisaari srikanta sarmagaarini kalisaanu. appudu naa vayasu pandommidi ani gurtuku tecchukunte maa iddari bandham muppai ayidella paine! antakumundu sharma garante naaku "mahasankalpam" kavitva samputi(1975) , "anubhooti geetaalu" (1976) matrame! "mahasankalpam" chala vidhaalugaa sasemira vidiponi companion. mem radiolo modati saari kalisaka, aa rendoo venakki vellipoyay. appati nunchi bejawada evaraina vaste, sarmagaaru naaku kaburu pampadam aanavaayitii ayindi. appatiki nenu pedda maatakaarini kakapoyina, naa mounam kashtamgaane vunnappatikii sarmagaaru cony, maa atidhulu cony yenadu kashtapadaledu. chala ishtamgaane naa koddipati maatalni, motaadu minchina mounaanni bharistuu vachaaru. ushashreegaariki maatram naa mounam nachaledu. "sharma, veediki kaasini maatalu nerpinchara!" ani nannu sharma gaariki appajeppesaaru. nannu matakariga marche vudyamam anta safalam kaaledu cony, sneham maatram munduku saagipoyindi. sarmagaariki naakuu vayasulo chala antaram vundi. cony, vayasutho nimittam laeni prema aayanadi. manishinee, vayasunee egaadigaa chusi sambhaashana marche tatvam kaane kaadu aayanadi. bahusa, nenu chusina peddavaallallo atlanti visaalamaina manasunna vaallu koddimande. adhe mimmalni chivaridaka nadipinchina sakti ani naa nammakam.
srikanta sharma gaaru aneka prapanchaala nivasi. aayanni kevalam lalita geetalloko, vachanakavitvamloko, aayanakentho ishtamaina radio roopakaalloko kudiste, aayanevaro manaki sarigga teliyanatte. aa matakoste, aayana vachana kavitvamloki aalasyamgaa adugupettaaru. adhee modatlo aayanaki lyric meeda moggu. achangaa vachanakavitvamloki aayana aduguni padilam chesindi "anubhooti geetaalu." ante rachana vyaasangam modalaina padihenella taravaata cherukunna majili adhi. appatidaka aayana kavitvamlo kuudaa liric laya kanipistune vundedi. aa layani daati vachanakavitvaaniki kaavalasina vachanapu nadaka saadhinchadaaniki aayana chala conflict ki lonaina chaayalu kuudaa "anubhooti geetaalu"loo kanipistaayi. kavitvamlo drushyaanni freeze chesi, daani varnanalonchi bhavanaloki prayaaninchina dhorani aayanadi. anduke, aayana vuuhinchina/ chuupinchina kavitva drushyaalu chala balangaa vuntaayi. aa drushyam prakrutidi kaavachhu, manishiki sambandhinchinde kaavachhu. ee rendu udaaharanallo aayana ekkuvagaa kanipinchakapovachhu gaani, aayana bhaavaanni etla "chitram"gaa vuhistaro telustundi.
padavanu melukoluputundi- ("anubhooti geetaalu" 1976)
kondaralla meeda nunchi
varshaadhaaralu jaaripoyinattu
ennellu gadichayo kada! (chivari kavita "eru daatina keratam" , 2018)
aayana aneka vachana rachanaluu, saahitya kalam la madhya naa matuku nenu vukkiribikkiri avutunnappudu -- "intakee mimmalni yetla chudali?" ante aayana "snehitudigaa!" anesi gattigaa navvesina sandarbhaalu chala vunnayi cony, pattuvadalani nalopali vikramaarkudu aayanni vadalledu. "adhe prasna ippudu mimmalni adigithe meerem cheptaaru?" antuu aayana vokasari taane samaadhaanamistuu vellaaru. "jeevitam konnitini nirdesistundi. aadesistundi. ave nenu anusarinchaanu. yekkada yeppuduu voka prakriyalone bandeegaa vundalekapoyanu. bahusa, adhi nenu jeevitaantam nerchukunna swechha bhavana valla anukunta!"
kavitvam meedi aayana mamakaram andarikee telisinde aina, vachana prakriyallo matrame sarmagari niluvettu vyaktitvam telustundani nenu modati nunchi anukuntunna. tolinaallallo – ante 1962 praantaallo- raasina kathalu modalukoni, "indraganti inti paeru" ane aatmakatha daka sarmagari vachanam aayana kavitvaaniki sarideetugaa nilabadutundi. ismail gaaru aandhrajyotilo 1980 la praantaallo kavitvam swechha ane vyaasam pedda vivaadam ayinappudu sarmagaarito paatu kondaru anubhooti vaada chaayalloki balangaa nettiveyabaddaaru cony, sarmagari bahumukha anveshana aa anubhootivaada chhatram kinda antagaa yimadaledani appuduu ippuduu naa nammakam. aa charchalo bhagamga aandhrajyotilo nenu raasina vyaakhya aayana eppatiki marachipoledu kuudaa. "telugu kavitvamlo nijamgaa kavitvam anedi raastunna vaallani cheti vaella meeda lekkapettavacchu." anna vaakyam aayana monna janavari 20 na maa chittachivari sambhaashanalo kuudaa gurtuku tecchukoni, pagalabadi navvaaru. aa vishayam pakkana bedithe, "meeru gamanincharo ledho gaani...kavitvam kante mana aatmalu vachanamlo sphutamgaa palukutaayi." ani aa roju aayana anna vaakyam naaku aayana mottam saahitya yaatraki suchikala anipistundi. adhe maata ee madhya tallavajjala patanjali gaarikicchina voka interviewlo aayana chala nikkacchigaa cheppaaru.
aayana antaaru:
nenu ingleesh loo ascar wiled, gorki, cafca, chehov, oo henri, mapasa vanti rachayitala kathalu chadivi kavitvam vaipu mallina vaadini. naa oodesyamlo rachayita ayinavaadiki anni prakriyalu karatalaamalakamgaa undaali. e parikaram avasaramo gurterigi aa vruttamtoe anusandhincha galagaali. 'kalipi kottara kaveti rangaa ' anna saametagaa sarvam kavitvam paerita ooradokka koodadu. nenu chesina vruttula kaaranamgaa vividha prakriyalalo rachanalu cheyavalasina avasaram naa kerpadindi. naka prakriyalu longadaaniki kaarakulu – gaayakulu, nartakulu, naataka prayoktalu – yaksha gaana kalaakaarulu – nenerigina moodu taraala rachayitaluunu. saahityamlo prakria vaividhyam naaku chala ishtamaina amsam. ("saaranga" veb patrika, 2017)
vachanamlo sarmagaaru daadaapu prati prakriyalloki pravesinchaaru. veetannitiloonuu aayana anubhooti kavitvam paerutho chesina rachanalaku bhinnamaina prayaanamae kanipistundi. nijaaniki ee muppayella paibadina maa sambhaashanallo kavitvam prastaavana chala takkuva. atu paaschaatya saahityamainaa, itu bhaarateeya saahityamainaa aayana mukhyamgaa maatlaadutuu vachindi vachana rachayitala gurinche! aayana tanakentho pradhaanamaina vachana saili nirmaatalu chalam, sripada ni talachukoni sandarbham vokkati ledu. "vaalliddaruu lekunda aadhunika telugu vachanaanni nenu kaneesam vuuhimchagaa lenu. ippatikee telugu saahityaanikoka saili silabas kavalante vaallathone nenu modaledtaanu" annarayana voka sandarbhamlo-
aneka rakala vachana prakriyala madhya kavitvam aayana daarilo chinna pause laga kanipistundi. ayidella kindata aayana kutumba sabhyulu- naaku telisi mukhyamgaa "analpa" balaram prameyam valla- achchayina indraganti srikanta sharma gaari saahityam rendu bruhad samputaalu paipaina chusina ee vishayam gattigaane telustundi. ee samputam rendo bhaagamlo aayane antunnaru: "gudipati venkata chalam, devulapalli krishnasastri, sripada, srishree, buchibabu, devarakonda balagangadhara tilak, rachakonda vishwanaatha saastri, ajantamnannu mikkiligaa ukkiri bikkiri chesina naa mundutaram rachayitalu." (2014) ee rachayitalandari gurinchi yedo voka sandarbhamlo mem matladukuntune vunnam. vyaktigatamgaa jarige sambhaashanallo bonus yemitante, aayana eppuduu ekkada rayani vishayaalu konni bayata pedutuu vundadam! krishnasastri gaaru gontu poyaka raasina konni slips choopinchinappudu naaku kalla neellu aagaledu. vaatilo konni aayanaa, nanduri chala jaagrattagaa daachipettaaru. aa andamaina dasturi yippatiki kalla mundu rainbow. chalam gaarini modatisaari kalusukovadam, prema pellii vishayaallo aayana guidance. tilak pekata, ravisastri gaari moodo peggu taravaati maataluu...ajantaagaarito bejawada veedhula nisaacharatvam.
bejawada maseedu veedhilo puraanam gaari meda meeda "saakshi club" samavesalu maro malupu. nelako atithitho sambashana rendu bhagaluga jarigedi. modati bhagam bahirangam, rendodi aantarangikam. modati bhagam ayyaka kevalam koddimandi sannihitulatoe rendo bhagam sakala athithi maryaadalato jarigedi. indulo konni maryaadalu naaku alavaatu lekapoyina, clubbulo naa activism valla naaku entry dakkedi. nijaaniki ee rendo bhagame asalu sisalu seshan. bayatilokamlo chala maryaadastulugaa kanipinche vaallu ikkada asalu roopaallo kanipinchi aascharyam kaliginke vaallu. srikantasarma gaaru maatram rendu seshans loo kuudaa vokka rakamgaane vundevaaru. adhi naaku aascharyamgaa vundedi. ademitani adigithe "vaallu paapam badha sarpadashtulu. anta baadha manakela?" anevaaru.
sarmagari tatvam vunnantalo snehamloni teeyadanaanni andukovadam! adhi chedugaa mare sannivesaalu aayanaki munde telisevi. anduna, appudappude bejawada saahitya lokapu aalochanalu chedekkutunna kaalam kuudaa adhi. puraanamgaariki virasamtho bagane bedisikottina kaalam. kontamandi saakshi club samavesalaku mukham chaatesina kaalam kuudaa! cony, srikanta sarmagaariki atlanti paristhiti ledu. kevi ramanareddy lanti vaaru kuudaa bejawada vachinappudalla tappakunda sarmagaarini kalise vaaru. sarmagaaru aayanni appudappuduu gelichesina, kevalam snehame valliddari madhya gelichedi.
mem hyderabad maraka jeevitamlo chala maarpu vachindi. cony, sarmagari snehamlo maarpu raledu. aandhraprabha vaarapatrika editer gaa aayana panichestunnappudu daadaapu prati vaaram mem ekkado voka chota kalustune vunde vaallam. annitikee minchi adhi maaku – ante naakuu, kalpanaki-aardhikamgaa atyanta gaddu kaalam. aa samayamlo aayana maa chetha cheyinchina anuvaadaaluu, raayinchina rachanaluu aardhikamgaa pedda thodpaatu. aninduu puttinappudu aaspatrilo mimmalni palakarinchina atikoddi mandi snehitullo sarmagaaruu, janakibala gaaru mukhyulu. anthe kaadu, babuki mem pettina modati paeru anindya. ayithe, "adhi modern gaa ledu" antuu "anindu" ani maarchina vaallu sarmagaaruu, mohana prasad gaaru. "anindu ante ravi anthe! "indu" kaanivaadu ani kada artham!" ani vyaakhyaanam chesaru sarmagaaru.
srikanta sarmagaaridi nissandehamgaa safalamaina prayaanam. chala koddimandi vuntaaru anta truptigaa jeevinchina vaallu.
" aa vuuru meeku baga nachutundi, kavitvam matela vunna?!" annadu mitrudu steeve pedro -madison loo kaaru startu chesaka. steeve pedro manchi kavitvam raastaadu. antakante mukhyamgaa athani aalochanalu chala balangaa vuntaayi.entha mettagaa matladatado anta balamayina vaakyaalu sandhistaadu. madison ki nalabhai ayidu nimishaala dooramlo vunna erina ane voollo danial smith ane kavi intlo, vaalla visaalamayina panta polaala madhya jarugutunna visconsin kavitva pandaga maa gamyam. 2002loo nenu madison vachaka varasagaa naaku rendu saarlu visconsin kavitva pandagallo palgonamani aahvaanam vachindi. kaani, vere akadamik sadassulaku vellalsi raavadamtho aa rendu saarlu nenu vellalekapoyanu. ee saari vachi tiiraali ani pattubattadame kakunda, daggirundi teesuku rammani maro madison kavi steeve ku puramaayinchaaru danial smith.
mokkajonna thotala madhya, musurukuntunna cheekatla madhya, akkadakkada visiresinattunna indla madhya eriina oka aakupaccha loyalo vunnattugaa vundi. steeve america vyavasaayam, chaduvula kaburlu chebutunnadu daari podavuna. madhyalo vundi vundi tana milwaki balyanni gurinchi chebutunnadu. aa kaburla madhya eriina itte vachesindi. memu danial smith intiki cheresariki kavitva pandaga appatike modalayyindi. debbayella je.di. white kavitvam chaduvutunnaru. aayana kavitvam haikuula maadirigaa vuntundi. cony, chala lotayina bhaavaalu.
jady ani andaruu aapyaayamgaa pilustaaru aayanni. "ammamma antundi kada?!" ane sheershikatho aayana voka taram venaka sangatulni, vartamaanaaniki melesi cheppina kavitalu kontha vyangyam, kontha nativ indian vishaadamuu kalisi vuntaayi. aayana kavitvamlo maamuulu manushullo vunde kavitaatmani vetiki pattukovalanna tapana kanipistundi.
aayana chadavadam avvagaane steeve thoo vachina nannu gurtu patti, danial, aayana bharya cheril maa daggiraki vachi "mundu bhoncheyyandi. ee kavitvamtho ardha raatri daatipotundi" antuu mammalni vaalla intiki teesuku vellaaru. bhom chesukuni, vachesariki megan janson ane kotta taram kavayitri kavitvam chaduvutondi. jady kavitvam rendu taraala kindati american kavitvaaniki pratinidhi ayithe, megan kavitvam ee taraaniki pratinidhi anukovachhu. papuler kalchar ki sambandhinchina prateekaluu, padachitraalu vaadutuu, vaati virodhaabhaasani cheppadamlo megan ditta. kavitva vaakyaalato, medialoni prakatanala vaakyaalato aadukovadam aameki sarada.
daadaapu muppai mandi vividha vayaskula america kavulu ee pandaga (juulai 9,10)loo kavitvam chadivaaru. oka vidhamgaa americaloni moodu taraala kavulni ikkada kalusukuni, rendu rojula paatu vaallatho daggiragaa gadipi, okari meeda okaru chaloktulu visurukune daka velladaaniki avakaasam ichina pandaga idhi. ee muppai mandi loo kaneesam sagam mandiki nenu vividha kavitva sammelanala dwara konchem telusu. nenu rendu telugu anuvaada kavitaluu, rendu ingleeshu kavitaluu vinipinchaanu. inka rendu kavitalayina chadavalani pattubattaaru kaani, nenu aa naalugu kavitale tecchaanu. marunadu naatho koddisepu sambhaashana kaaryakramam pettaaru. telugu bhasha ninchi telugulo vastunna dalita, muslim, praantiiya kavitvaala daka kluptamgaa cheppaanu. aa taravaata konni prasnaluu, samaadhaanaalu! chustundagane madhyaannam ayipoyindi.
polaala madhya kalakalam!
saadhaaranamgaa americalo kavitva pandagalayina, kavitva pathanaalayinaa e pustakaala shapullono, universitylalono, librarilalono, pedda pedda hotallalono pettadam aanavaayitii. america vachina taravaata pratee eta ekkado oka chota itara american kavulatho paatu kavitvam chadavadaaniki rammani naaku aahvaanaalu andutune vunnayi. madison loo vundagaa - barders pustakaala shapulo oka saari,visconsin universitylo moodu saarlu, madison librarilo voka saari, athi praacheenamayina kafe mant matre ane hotallo rendu saarlu kavitvam chadivaanu. madison loo capital bhavanam bayata aaru bayalulo jarigina "yuddha vyatireka kavi sammelanam" marachipoleni anubhooti.
kaani,ee saari visconsin panta polaala madhya jarigina ee kavitva pandaga kevalam kavitvaaniki sambandhinchina vishayame kaadu. "pradhaana sravanti samskruti " paerita americalo pecchu meerutunna nagara kendrita dhoranula meeda oka nirasana prakatana. pedda hotallalono, university hallalono, pedda pedda pustakaala shapulalono kakunda raitu jeevitaaniki kendramaina oka "baran" loo, panta polaala madhya ee kavitva pandaga chesaru. raitula sampradaaya panimutlu, gaddi mopulu, paatakaalapu tractoru nepadhyamgaa vunna vedika meeda kavulu kavitvam chadivaaru. chala mandi kavitalaki america palle batuku voka antassuutramgaa vinipinchindi. papuler kalchar meeda aagraham, moolana padi potunna anubandhaala meeda prema, alpa sankhyaakulni anachivestunna rajakeeya vyavastha meeda nirasana chala kavitallo kanipinchaayi. aascharyamgaa ee pandagalo chadive kavitvam ilaage vundaali ani nirvaahakulu evariki cheppaledu. oka aprakatita bhavaswamyam andari kavulloonuu kanipinchadam visheshame!
"nijaaniki idhi aascharyamemi kaadu. chala mandi ee taram kavulu edho oka roopamlo ilanti badhane vyaktam chestunnaru. postu modranism paerita nija jeevitaanni marugu pariche bhramalni ee kavulu baddalu kodutunnaru. asalu jeevitamloki velli, nija prateekalni, pada chitraalni vetukkuntunnaaru." ani ee pandaga nirvaahakulu maikel theun, austin smith antaaru. "pattanaaluu, nagaraala kavulu kavitva vaakyaalni ammesaru. vaalle daarunamgaa ammudu poyaru. vaalla kavitvaalu plastic sarukulu matrame." antaaru vaallu. atla ani ikkada chadivina vaallevaruu kevalam "ninaada" kavitvam chadavaledu. (aa matakoste, ninaada kavitvam anedi vokati vundani nenu anukovadam ledu. vundalla kavitvam/akavitvam matrame). oka vyaktigaa kaviki, athani chuttu vunna lokaniki elanti bandham vundaalo, alanti bandham tegipotunnanduku pade aakrosam ninaadam ayithe, daanni kavitvamgaa oppukodaniki naaku elanti abhyantaram ledu. ee pandagalo chadivina muppai mandi kavuluu muppai bhinna vyaktigata konaala ninchi tama chuttu vunna lokanni vyaakhyaaninchaaru. indulo kontha mandi kavulu swayamgaa raitulu. kontha mandi universitylalo paataalu cheppe vaallu. kontha mandi vyavasaaya faaramlalo panichese vaallu. kontha mandi yuvakulu, kontha mandi nadi vayaskulu, kontha mandi musali tanam musurukostunna vaallu. kaani, veella gundelu chala tadigaa vunnayi, gontullo nippula segalunnaayi. veella gontulu vintunnappudu veellu kavitvam voorikine rayadam ledani ventane telisipotundi.
visconsin 'potana ' danial
ragane pilichi annam pettadani kaadu cony, veellandariloki naaku baga nachina kavi danial smith. chala nemmadastudu. ekkuva matladadu. kaani, matladinappudu mana singamaneni narayanatho matladinatte vuntundi.teda vokkate...narayana gaari maatalu appudappuduu konchem vaamapakshamai baruvekkutaayi. kaani, danial matladutunte, ippude polam pani muginchukochi, kasepu daggira vaalla kaburlatho sedatiirchukundam annattugaa vuntundi. danial manchi chaduvari. ee varame vedi vaedigaa market loki vachina saahitya pustakamayina, patrikayina athani illu cheralsinde. kaani, chadivaanu kada ani annee ekaruvu pette matakari kaadu atanu. batukanta polam panilone ayipoyindi danial ki. eppudo cony voka chinna kavita rasukune vyavadhi ledu. raasina koddi kavitalu kuudaa vaalla naanna gurinchi, tana polam pani gurinchi, tana samsaaram gurinchi! adhe danial sonta santakam ayyindi. "fadar land" ane paerutho ee pandagalo voka roju raatri aayana kavitvam chadivinappudu adhi voka raitu aatma charitralonchi chimpukochina pageelaa anipinchindi. adhi e desham raitu katha aina kaavachhu kada anukunnam. oka roju saayantram aayana tana yaabhayella raitu jeevitam chinna chinna maatallo chebutunte muchatesindi. asalu e saahitya nepadhyamuu laeni voka raitu bidda kavitvamloki vachina aa katha ee kaalaaniki americalo maatram voka visaeshamgaanae anipistundi.
"bhasha dorakaali, vokka saari bhasha dorikaka kavitvam daari telika avutundi. nenu inka kontha gtamlone batukutunnaanu kabatti naa bhashalo inka chala gatame vundi. aa gatam ippudu chala avasaram anipistondi. ippudu americalo aagha meghala meeda raastunna vaallu koddi sepu aa gatamloki velli raaka tappadu anipistondi. koddi sepu aagi aalochinchukoni munduku adugu veyyalsina sthiti ippudu kavitvamlone kaadu, annita vundi" annarayana. maa ee sambhaashana jarugutunna samayamlone danial bharya cheril maa kosam manchi coffy teesuku vachaaru. "ninna meeru kavitvam chadivina teeru bagundi. inka mee desamlo kavulaki moukhika bandham vundanukunta. aa moukhikataloni balam mee gontulo vinipinchindi." antuu mallee maro saari antaku mundu raatri nenu chadivina naalugu kavitalani mallee chadivinchukunnaru. "moukhikata" meeda ee kavula madhya chala charcha jaragadam vinnaanu. andariloki pedda kavi jady kuudaa tana maatallo "moukhika " lakshanaale kavitvaanni batikistaayani antuu tana taram ninchi ee taraaniki vache sariki moukhikata arudayina dinusu ela ayyindo cheppaaru. cheril oka badilo teacher gaa panichestaaru. kavitvam rayaru kaani baga chaduvutaaru. 1930 la american kavayitri loreen naidekkar gurinchi nenu kontha pani chestunnanani telisi aa mugguru pedda vaalluu chala santoshinchaaru. "aame voka vismruta kavayitri. meeru e konchem aame gurinchi rasina adhi american kavitvaaniki goppa seva" ani danial annaru. "ee jeevita kaalamlo puurti chestano ledho cheppalenu gaani, adhi ippudu voka aalochana matrame" ani nenu anagaane, " ayithe, meeru aa pani puurti chesenta daka mee aayushshu peragali" annaru jady.
kavitvam antaa voka ettu, kavitvam chadivaka raatri konda kommuna chali negadu chuttu cheri anta mandimee raatri moodu gantala daka kaburluu, kathaluu cheppukovadam inko goppa anubhooti. vyaktigata jeevitaaluu, sthaanika sangatuluu, saahityam kaburluu annee jamiligaa akkada kalisipoyayi. asalu nijamgaa pandaga hadavudi antaa akkade! kaavalasinanta tindii, aneka rakala madyam, kaavalasinanni kaburluu!
venakki tirigi vastunnappudu erina vaipu chuste, konchem digulugaa anipinchindi.
"erina mallee mimmalni pilustundi. okka saari ikkadi ginja notlo paddaka meeroo/ memu daanni marachipolem" annaru danial itara erina vaasulu maaku veedukolistuu.