రస గంగాధరుడు జగన్నాధ పండితుడు | సరసభారతి ఉయ్యూరు
← భారత భూభారం మోసే "సహస్ర ఫణ్ " —కవిత
సరసభారతి ఉయ్యూరు – 2012 నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు 'ఐదు వంద' నాలు →
జగన్నాధ పండిత రాయలు అనగానే ఆయన రాసిన అలంకార శాస్త్ర గ్రంధం "రస గంగా ధరం "జ్ఞాపకం వస్తుంది .అది కూడా కావ్యాలు ,అలంకార శాస్త్రం చదివే వారికే ఆయన పరిచయం పరిమితం అయి పోయింది .ఆయన లోని ప్రతిభా విశేషాలను తెలియ జేసే ప్రయత్నం చేస్తున్నాను .ఆయన గురించి తెలుసు కోవాలని ఒకరిద్దరు మెయిల్ ద్వారా కోరటంఆనందం గా కూడా వుంది .మన తెలుగు బిడ్డ ధిల్లీ గడ్డ పై సాహిత్య సామ్రాట్టు గా వెలిగిన వాడు జగన్నాధుడు .తెలుగు వారందరికీ గర్వ కారణ మైన వాడు .
జగన్నాధ పండితుడు తూర్పు గోదావరి జిల్లా అమలాపురం దగ్గర కొత్త పేట తాలుకా" ముంగండ" గ్రామం లో
జన్మించాడు .ఇంటి పేరు ఉపద్రష్ట .చిన్న తనం లో విద్యా భ్యాసం ముంగండ లోనే పండితుల వద్ద నేర్చాడు .అంతటి విద్వాంసులను తయారు చేసిన సామర్ధ్యం వున్న పండితులు ఆనాడు అక్కడ వున్నారు .ఉన్చ వ్రుత్తి చేసి జీవించే వాడట .మర్రి చెట్టు కింద జీవించే వాడట .ఆకులు కోసి విస్తళ్ళు కుట్టు కొనే వాడట .ఒక సారి కాపలా దారు అక్కడ కూర్చోరాదనీ,ఆకులు కోయ రాదనీ ,ఆ స్థలం అంతా ఒక జాగీర్దారుడి దనీ ,దాన్ని ఆయనకు ధిల్లీ చక్ర వర్తి ఇచ్చాడనీ చెప్పాడు.కరణం దగ్గరికి వెళ్లి అడిగాడు జగన్నాధుడు ".కావాలంటే ధిల్లీ వీళ్ళు చక్ర వర్తి తో చెప్పుకో" అని పరిహాసం గా మాట్లాడాడట .అంతే యవ్వనం లో నే ధిల్లీ చేరాడు .
ధిల్లీ లో ఒకరింట ఆశ్రయం దొరికింది .అక్కడ ఇద్దరు పర్షియన్ సైనికులు పోట్లాడు కొంటున్నారు .అది చూసి భరించలేక గ్రామస్తులు చక్రవర్తి కి విన్న వించారు .వారిద్దరూ ఎవరేమి మాట్లాడారో ఎవరూ జ్ఞాపకం ఉంచు కొని చెప్ప లేక పోయారట .ఇదంతా ప్రత్యక్షం గా విన్న జగన్నాధుడు సాక్షి గా ఆస్థానానికి వెళ్లి 'తాను ఎకసంతా గ్రాహి "కనుక జరిగిన దంతా అక్షరం పొల్లు పోకుండా చేపాడట .చక్రం వర్తి మెచ్చి ,ఆస్థాన కవి గా చేశాడట .చక్ర వర్తి కి చదరంగం బాగా వచ్చు .మన పండితుడు కూడా అందులో మహా పండితుడే ,చక్రవర్తి తో రోజూ జోడీ గా చదరంగం ఆడే వాడు .దానితో అంతః పురం వారితో పరిచయాలు బాగా కలిగాయి .చక్ర వర్తి ఆయనకు అంతపుర స్త్రీలలో ఒకరినిచ్చి వివాహం చేశాడట .ఆమె మొదటి భార్య కామేశ్వరి .అయితే ఈయన మనసు గెలిచిన ఒక ముస్లిం అమ్మాయి "లవంగి 'ని 'కూడా పెళ్లి చేసు కొన్నాడు ఈమె మీద కవిత్వం రాశాడు .మొదటి బార్య కామేశ్వరి మీద కూడా స్మృతి కావ్యం రాశాడంటారు …
ధిల్లీ పాదుష భార్య నూర్జహాన్ రాణి సోదరుడు ఆసిఫ్ ఖాన్ ద్వారా మొఘల్ రాజా కుటుంబం తో ఇతనికి పరిచయం కలిగింది .అందుకే అతని పేర "ఆసిఫ్ విలాసం "రాశాడు .ఇది స్మృతి కావ్యం .జహంగీర్ చక్రవర్తి పండిత రాయల కవిత్వం కంటే సంగీతా ప్రావీణ్యానికి మెచ్చి "పండిత రాయలు "అని బిరుదును ఇచ్చాడు .వెండి తో తులాభారం తూయించి వచ్చిన 4500 రూపాయలను పండితునికి కానుక గా ఇచ్చాడు .
జగన్నాధుడు మేవార్ మహా రాణా జగత్ సింగ్ ఆస్థానం లో కూడా కొంత కాలమ్ ఆస్థాన విద్వాంసుడు గా .వున్నాడు .ఒక సారి మొఘల్ ఆస్థానం– రాజపుత్రులు నిజ మైన క్షత్రియులు కారనీ ,సంస్కృత భాష ఆరబిక్ భాష కంటే తర్వాతి దని ,నిర్ణయిస్తే ,మేవాడు రాజా ప్రతినిధి గా జగన్నాధుని రాజు ధిల్లీ పంపాడట .అక్కడ తన అసమాన ప్రజ్ఞా విశేషాలతో రాజపుత్రులు సుక్షత్రియులేననీ ,సంస్కృత భాషే ఆరబిక్ కంటే ప్రాచీన మైన దని సోపత్తి కం గా వాదించి గెలిచాడట .అందరు మెచ్చారు .చక్ర వర్తి పండితుడిని మళ్ళీ తన ఆస్థాన పండితుని గా ఉండమని కోరాడట .సరే నని ఉన్నాడట .జ్కగన్నాధుదు కామార్పుర రాజు ప్రాణ నారాయణ ఆస్థానం లో కూడా కొంత కాలమ్ ఉన్నాడట .ఆయనపై "ప్రాణ నారాయణం "అనే కావ్యాన్ని స్మ్రుతి కావ్యం గా చెప్పాడు .
జగన్నాధ పండిత రాయలకు అద్వైత సిద్ధాంతి అప్పయ్య దీక్షితులకు వైరం ఉండేదని ఒక ప్రచారం వుంది .అయితె అప్పయ్య దీక్షితులు 1650 కాలమ్ వాడనీ ,జగన్నాధుడు 17 -18 శతాబ్దం వాడని అందుకే వైరం ఉండ టానికి అవకాశాలు లేవని విమర్శకులు ,చారిత్రిక పరిశోధకులు తేల్చారు .అలాగే "చిత్ర మీమాంస ఖండనం "అనే గ్రంధం అప్పయ్య దీక్షితులదా ,పండితునిదా అనే మీమాంస వచ్చినపుడు అది జగన్నాధ కృతమే నని నిశ్చ యించారు .
అసలు జగన్నాధ పండిత రాయలకు పేరు ప్రఖాతులు తెచ్చినది అలంకార శాస్త్రమైన "రస గంగాధరం ".ఆనంద వర్ధనుని "ధ్వన్యా లోకం "కు సరైన రచన ఇది .రస గంగాధరం చాలా ప్రామాణిక గ్రంధం ."రమ నీయార్ధక ప్రతి పాదకం కావ్యం" అని పండిత రాయలు కావ్య లక్షణాన్ని తెలియ జేశాడు .ఇదే అందరికీ శిరో భూషణం అయింది .షాజహాన్ ఆస్థానం లోను వున్నాడు .సంప్రదాయ సంస్కృత కవుల్లో చివరి తరం వాడు పండిత రాయలు .దక్షిణ దేశం కంటే ఉత్తరాదిన బాగా ప్రాముఖ్యం పొందిన మహా పండితుడు ,కవి మన జగనాధుడు .అక్కడి వారు ఆయన శిష్యులై తమ కావ్యాలలో ఆయనకు పెద్ద పీట వేశారు .చాలా మంది ఉత్త రాది శిష్య ప్రశిష్యులను సంపాదించుకొన్న వాడు మన రాయ కవి .
షాజ హాన కుమారుడు "దారా" కూడా జగన్నాధుని శిష్యుడై ,విద్య నేర్చి ,పండితుడై ,ఉపనిషత్తులను ,దర్శనాలను వారి భాష లోకి అనువదించి ,గురువుకు తగ్గ శిష్యుడని పించుకొన్నాడు ."అష్ట భాషా కవిత్వ క్షముడు "అనీ ",పద వాక్య ప్రమాణ "అనీ,"కళా వంత్"అనీ బహు బిరుదులూ పొందిన సంగీత,సాహిత్య, శాస్త్ర, కవిత్వ , మీమాంస ,అలంకారాడుల్లో శిరోమణి .రాజస్థాన్ లోని జయ పుర ఆస్థానం లో కూడా "విద్యాది కారి "గా ప్రతిభకు తగిన పదివిని అలంకరించాడు .వ్యాకరణానికి పతంజలి భాష్యం ,వేదాంతానికి శంకర భాష్యం ఎలాగో సాహిత్యం లో రసగంగాధారం పండిత రాజ్య భాష్యం అంటారు విజ్ఞులు .
పండిత రాయల ఇతర రచనల గురించి చెప్పా లంటే చాలానే వున్నాయి .అందులో ముఖ్య మైనది "గంగా లహరి ".దీనికి ఒక కధ వుంది .మన పండితుడు సంప్రదాయ విచ్చిన్నుడు .ముస్లిం స్త్రీ లవంగిని వివాహ మాడి ,చివరి రోజులో కాశీ చేరాడు .అక్కడ గంగా స్నానాన్ని చేయాలని ఘాట్ లోకి వెళ్తే సంప్రదాయ బ్రాహ్మలు కుల ద్రోహం చేశాడని స్నానం చేయ టానికి అడ్డు చెప్పారు .అప్పుడు జగన్నాధ పండితుడు ఘాటు , పై మెట్టు మీద దీక్ష గా కూర్చుని గంగా నది మీద అద్భుత శైలిలో నభూతో గా శతకం ఏక దీక్ష గా చెప్పాడట .అంతే గంగమ్మ పొంగి పోయి ఆ కవిత్వానికి ఉబ్బు కుంటు ఆయన కూర్చున్న మెట్టు దాకా వచ్చిందట .అక్కడ వున్న పండాలు ,సంప్రదాయజ్నులు చెంపలేసు కోని కాళ్ళ మీద పడ్డారట .అంతటి శక్తి సంపన్నుడు .ఆయన మనసు స్వచ్చం అని గంగమ్మకు తెలిసిందే ./ఇక్కడ చెప్పిన కావ్యమే "గంగా లహరి "
యమునా నది మీద "అమృత లహరి "రాశాడు పండితుడు .కారుణ్య లహరి ,ని విష్ణు మూర్తి పరం గాను ,లక్ష్మీ లహరి ని మహా లక్ష్మీదేవి పరం గాను చెప్పాడు .జగదాభారణ .ప్రానాభరణ ఆయన ఉన్న ఆస్థాన రాజుల పేర రాశాడు .ఇవి కాక అనేక వేల ముక్తకాలు రాశాడు .ఇవన్నీ కలిసి "భామినీ విలాసం "పేరు తో వున్నాయి .వీటిలో రాజాస్థానాల్లో వున్న ఆశ్రిత పక్ష పాతాన్ని ,అవినీతినీ చీద రించుకొన్నాడు .అంటే అవన్నీ చాటువులు గా చలా మణీ అయాయి .జగన్నాధుని శైలి అననుకరణీయం .ఆయన ప్రతిభా శేముషీ నిక్షిప్తం ఆయన రచనలు .
పండిత రాయల చివరి రోజులు కష్టాల లహరి గా సాగాయి .జహంగీర్ ఆస్థానాన్ని వదిలి పెట్టేశాడు .రాణా జగత్ సింగ్ దగ్గరా ,కామార్ప రాజు దగ్గరా కొంత కాలమ్ వున్నాడు .ఇంత మందికి ప్రేరణ కల్గించిన మహా పండితుడు ,కవీ ఆలన్కారికుడు ,తర్క వ్యాకరణ పారీణుడు,రాజాస్థాన కవి ,విద్యా పరీక్షకుడు మన జగన్నాధ పండిత రాయలు .మన తెలుగు వాడు అవటం మనకు గర్వ కారణం .అయితే ఆంద్ర దేశం ఆయన్ను మర్చి పోయింది .ఒక సారి మళ్ళీ ఈ తరం వారికి గుర్తు చేయ టానికి చేసిన ప్రయత్నమే ఇది .జగన్నాధ పండితునిపై మహీధర నళినీ మోహన్ "భారతి "మాస పత్రికలో అనేక వ్యాసాలు రాసి ,పండితుని యశో వైభవాన్ని అన్ని కోణాల్లో ను ఆవిష్కరించారు .
మీ –గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –31 -12 -11 .
అందరికి నూతన సంవత్సర శుభా కాంక్షలు
2 Responses to రస గంగాధరుడు జగన్నాధ పండితుడు
దుర్గా ప్రసాద్ గారూ! జగన్నాథ పండిత రాయలు గురించి అడిగిన వెంటనే టపా రాసినందుకు కృతజ్ఞతలు. ఆయన చరమదశ గురించి ఇంకా వివరాలేమైనా తెలుసా? ఆయనది సహజ మరణం కాదనే వాదన ఒకటుంది. 'వాక్యం రసాత్మకం కావ్యం' అనే భావనను మించి, మరింత నిర్దిష్టంగా ' రసాత్మకమైన వాక్యమే కాదు, శబ్దమూ కావ్యమే' అంటూ 'రమణీయార్ధక ప్రతి పాదక శబ్ద: కావ్యం' అని చాటిన ఘనత పండితరాయలిది!
rasa gangaadharudu jagannadha panditudu | sarasabhaarati uyyuru
u bhaarata bhubharam mose "sahasra fhan " yekavita
sarasabhaarati uyyuru – 2012 noothana samvatsara subhaakaankshalu 'aidu vanda' naalu u
jagannadha pandita rayalu anagaane aayana raasina alankara saastra grandham "rasa gangaa dharam "ghnaapakam vastundi .adhi kuudaa kaavyaalu ,alankara saastram chadive vaarike aayana parichayam parimitam ayi poyindi .aayana loni pratibha visaeshaalanu teliya jese prayatnam chestunnanu .aayana gurinchi telusu kovalani okariddaru mail dwara koratamnandam gaa kuudaa vundi .mana telugu bidda dhilli gadda pai saahitya saamraattu gaa veligina vaadu jagannadhudu .telugu vaarandarikee garva kaarana maina vaadu .
jagannadha panditudu thoorpu godavari jilla amalapuram daggara kotta peta taluka" munganda" graamam loo
janminchaadu .inti paeru upadrashta .chinna tanam loo vidya bhyasam munganda lone panditula vadda nerchaadu .antati vidvaamsulanu tayaaru chesina saamardhyam vunna panditulu aanaadu akkada vunnaru .uncha vrutti chesi jeevinche vaadata .marri chettu kinda jeevinche vaadata .aakulu kosi vistallu kuttu kone vaadata .oka saari kapala daaru akkada kuurchoraadanii,aakulu koya raadanee ,aa sthalam antaa oka jagirdarudi danee ,daanni aayanaku dhilli chakra varti ichadani cheppaadu.karanam daggariki velli adigaadu jagannadhudu ".kavalante dhilli veellu chakra varti thoo cheppuko" ani parihasam gaa matladadata .anthe yavvanam loo nee dhilli cheraadu .
dhilli loo okarinta aashrayam dorikindi .akkada iddaru parshiyan sainikulu potladu kontunnaru .adhi chusi bharinchaleka graamastulu chakravarti ki vinna vinchaaru .vaariddaruu evaremi matladaro evaruu ghnaapakam unchu koni cheppa leka poyarata .idantaa pratyaksham gaa vinna jagannadhudu saakshi gaa aasthaanaaniki velli 'taanu ekasanta grahi "kanuka jarigina dantaa aksharam pollu pokunda chepadata .chakram varti mecchi ,aasthaana kavi gaa chesadata .chakra varti ki chadarangam baga vachhu .mana panditudu kuudaa andulo mahaa panditude ,chakravarti thoo roojoo jody gaa chadarangam audae vaadu .daanitho antah puram vaaritho parichayaalu baga kaligayi .chakra varti aayanaku antapura streelalo okarinicchi vivaham chesadata .aame modati bharya kameshwari .ayithe eeyana manasu gelichina oka muslim ammai "lavangi 'ni 'kuudaa pelli chesu konnadu eeme meeda kavitvam raasaadu .modati barya kameshwari meeda kuudaa smruti kaavyam raasaadantaaru u
dhilli paadusha bharya noorjahan raani sodarudu asif khan dwara moghal raja kutumbam thoo itaniki parichayam kaligindi .anduke athani paera "asif vilasam "raasaadu .idhi smruti kaavyam .jahangir chakravarti pandita rayala kavitvam kante sangeetaa praaveenyaaniki mecchi "pandita rayalu "ani birudunu ichadu .vendi thoo tulaabhaaram thooyinchi vachina 4500 roopaayalanu pandituniki kaanuka gaa ichadu .
jagannadhudu mevar mahaa raanaa jagat sing aasthaanam loo kuudaa kontha kalam aasthaana vidvaamsudu gaa .vunnadu .oka saari moghal aasthaanam– raajaputrulu nija maina kshatriyulu carani ,samskruta bhasha arabic bhasha kante tarvaati dani ,nirnayiste ,mevaadu raja pratinidhi gaa jagannaadhuni raju dhilli pampadata .akkada tana asamana pragnaa visheshaalato raajaputrulu sukshatriyulenani ,samskruta bhashe arabic kante praacheena maina dani sopatti kam gaa vaadinchi gelichaadata .andaru mecchaaru .chakra varti panditudini mallee tana aasthaana pandituni gaa undamani koradata .sare nani unnadata .jkagannaadhudu kamarpura raju praana narayana aasthaanam loo kuudaa kontha kalam unnadata .aayanapai "praana narayanam "ane kaavyaanni smruti kaavyam gaa cheppaadu .
jagannadha pandita rayalaku advaita siddhaanti appayya deekshitulaku vairam undedani oka prachaaram vundi .ayite appayya deekshitulu 1650 kalam vaadanii ,jagannadhudu 17 -18 sataabdam vaadani anduke vairam unda taniki avakaasaalu levani vimarsakulu ,chaaritrika parisodhakulu telchaaru .alaage "chitra meemansa khandanam "ane grandham appayya deekshituladaa ,panditunidaa ane meemansa vachinapudu adhi jagannadha krutame nani nischa yinchaaru .
asalu jagannadha pandita rayalaku paeru prakhaatulu tecchinadi alankara saastramaina "rasa gangaadharam ".aananda vardhanuni "dhwanya lokam "ku saraina rachana idhi .rasa gangaadharam chala praamaanika grandham ."rama neeyaardhaka prati paadakam kaavyam" ani pandita rayalu kaavya lakshanaanni teliya jeshaadu .ide andarikee shiro bhushanam ayindi .shajahan aasthaanam lonu vunnadu .sampradaaya samskruta kavullo chivari taram vaadu pandita rayalu .dakshina desham kante uttaraadina baga praamukhyam pondina mahaa panditudu ,kavi mana jaganadhudu .akkadi vaaru aayana shishyulai tama kaavyaalalo aayanaku pedda peeta vaesaaru .chala mandi utta raadi shishya prasishyulanu sampaadinchukonna vaadu mana raaya kavi .
shaja haana kumarudu "dara" kuudaa jagannaadhuni shishyudai ,vidya nerchi ,panditudai ,upanishattulanu ,darsanaalanu vaari bhasha loki anuvadinchi ,guruvuku tagga shishyudani pinchukonnaadu ."ashta bhasha kavitva kshamudu "any ",pada vaakya pramaana "any,"kalaa vanth"any bahu biruduluu pondina sangeeta,saahitya, saastra, kavitva , meemansa ,alankaaraadullo siromani .rajasthan loni jaya pura aasthaanam loo kuudaa "vidyaadi kaari "gaa pratibhaku tagina padivini alankarinchaadu .vyaakaranaaniki patanjali bhashyam ,vedaantaaniki sankara bhashyam elago saahityam loo rasagamgaadhaaram pandita rajya bhashyam antaaru vignulu .
pandita rayala itara rachanala gurinchi cheppa lante chalane vunnayi .andulo mukhya mainadi "gangaa lahari ".deeniki oka kadha vundi .mana panditudu sampradaaya vichinnudu .muslim stree lavangini vivaha maadi ,chivari rojulo kaashi cheraadu .akkada gangaa snaanaanni cheyalani ghat loki velte sampradaaya brahmalu kula droham chesadani snaanam cheya taniki addu cheppaaru .appudu jagannadha panditudu ghaatu , pai mettu meeda deeksha gaa kuurchuni gangaa nadi meeda adbhuta saililo nabhootho gaa satakam eka deeksha gaa cheppadata .anthe gangamma pongi poyi aa kavitvaaniki ubbu kuntu aayana kuurchunna mettu daka vachindata .akkada vunna pandaalu ,sampradaayajnulu chempalesu koni kaalla meeda paddarata .antati sakti sampannudu .aayana manasu swachcham ani gangammaku telisinde ./ikkada cheppina kavyame "gangaa lahari "
yamuna nadi meeda "amruta lahari "raasaadu panditudu .kaarunya lahari ,ni vishnu muurti param gaanu ,lakshmi lahari ni mahaa lakshmeedevi param gaanu cheppaadu .jagadaabhaarana .praanaabharana aayana unna aasthaana rajula paera raasaadu .ivi kaaka aneka vela muktakaalu raasaadu .ivannee kalisi "bhamini vilasam "paeru thoo vunnayi .veetilo rajasthanallo vunna aashrita paksha paataanni ,avineetinii cheeda rinchukonnadu .ante avannee chaatuvulu gaa chalaa manee ayayi .jagannaadhuni saili ananukaraneeyam .aayana pratibha shemushi nikshiptam aayana rachanalu .
pandita rayala chivari rojulu kashtala lahari gaa saagaayi .jahangir aasthaanaanni vadili pettesaadu .raanaa jagat sing daggara ,kamarpa raju daggara kontha kalam vunnadu .inta mandiki prerana kalginchina mahaa panditudu ,kavi aalankaarikudu ,tarka vyaakarana paareenudu,rajasthana kavi ,vidya pareekshakudu mana jagannadha pandita rayalu .mana telugu vaadu avatam manaku garva kaaranam .ayithe aandra desham aayannu marchi poyindi .oka saari mallee ee taram vaariki gurtu cheya taniki chesina prayatname idhi .jagannadha panditunipai maheedhara nalinee mohan "bhaarati "masa patrikalo aneka vyaasaalu rasi ,pandituni yasho vaibhavaanni anni konaallo nu aavishkarinchaaru .
mee –gabbita durga prasad –31 -12 -11 .
andariki noothana samvatsara shubha kaankshalu
2 Responses to rasa gangaadharudu jagannadha panditudu
durga prasad gaaruu! jagannatha pandita rayalu gurinchi adigina ventane tapa raasinanduku krutagnatalu. aayana charamadasa gurinchi inka vivaraalemainaa telusa? aayanadi sahaja maranam kaadane vaadana okatundi. 'vaakyam rasatmakam kaavyam' ane bhavananu minchi, marinta nirdishtamgaa ' rasaatmakamaina vaakyame kaadu, sabdamuu kavyame' antuu 'ramaneeyaardhaka prati paadaka sabda: kaavyam' ani chaatina ghanata panditaraayalidi!