ఆహారము - ఆరోగ్యము , Food & Health (Telugu): ఉప్పు , Salt
ఉప్పు , Salt
image : courtesy with Visalandhra News paper
మన దేశంలో పట్టణ, గ్రామీణ ప్రాంతాల ప్రజల జీవనశైలి మారుతోంది. ప్యాకేజ్డ్‌, ప్రాసెస్‌ చేసిన, రెడిమేడ్‌గా దొరికే ఆహారాలను తీసుకోవడానికి అలవాటు పడుతున్నారు. ఇందులో సోడియం ఎక్కువ మోతాదులో ఉంటుంది. ప్రతీరోజు సగటున ఒక భారతీయుడు 30 గ్రాముల ఉప్పు వాడుతున్నాడు. ఇది జాతీయ పోషకాహార సంస్థ సిఫార్సు కన్నా చాలా ఎక్కువ. రోజుకు ఆరు గ్రాముల కన్నా ఎక్కువ ఉప్పు తీసుకూడదని సంస్థ సూచిస్తోంది. ఉప్పు ఎక్కువ తీసుకుంటే గుండె జబ్బులు, మూత్రపిండాల జబ్బులు, కడుపులో క్యాన్సర్‌, ఆస్టియోపోరొసిస్‌ కలుగుతాయి. సముద్రం నుంచి లభించే ఉప్పులో 40 శాతం సోడియం, 60 శాతం క్లోరైడ్‌ ఉంటాయి. మన శరీరంలో ఉప్పుమీద ఆధారపడని అవయవమంటూ ఏమీలేదంటే అతిశయోక్తి కాదు. మన శరీరంలో జరిగే రసాయనిక చర్యలు అన్నీ కూడా ఉప్పు మీదే ఆధారపడి ఉంటాయి. మనం తీసుకునే ఆహారంలో ఉప్పు ముఖ్యమైన పదార్థం. కండరాలు సంకోచించడంలో, నీటి నిల్వ ఉండటంలో కీలక పాత్ర వహిస్తుంది. అంతేకాక శరీరంలో జీర్ణవ్యవస్థకు అవసరమైన పోషకాలు ఉప్పులో ఉన్నాయి. శరీరంలో సోడియం తక్కువైతే డీహైడ్రేషన్‌ కలుగుతుంది. మరోవైపు సోడియం ఎక్కువ ఉండే ఉప్పు పదార్థాలు తీసుకుంటే అధిక రక్తపోటు ప్రమాదం పెరుగుతుంది. ఇక్కడో సందేహం కలుగుతుంది. మన శరీరానికి ఎంత ఉప్పు అవసరం? జాతీయ పోషకాహారం సంస్థ ప్రకారం ఒక వ్యక్తి రోజుకు ఆరు గ్రాములు మాత్రమే ఉప్పు తీసుకోవాలి. కానీ సగటున ఒక వ్యక్తి రోజులో 8 నుంచి 12 గ్రాముల ఉప్పు తీసుకుంటున్నాడు. ఉప్పు మన శరీరంలో నీటి సమతుల్యతను కాపాడుతుంది. శరీరంలోని ఆమ్ల క్షార నిష్పత్తిని క్రమబద్దీకరించే చర్యలో సోడియం ఒక ముఖ్య పాత్ర వహిస్తుంది. సోడియం శాతం పడిపోతే హార్మోనులు పంపే సంకేతాలు శరీరంలో సరిగా వ్యాప్తికావు. కండరాలు నీరసించి మనిషి తేలికగా అలసటకూ చికాకుకూ లోనవుతాడు.
* నిల్వ ఉన్న, బయట దొరికే ప్రాసెస్‌ ఫుడ్స్‌ పూర్తిగా మానాల్సి ఉంటుంది. ఎందుకంటే వీటిలో ఉప్పు ఎక్కువుంటుంది.
* ఆహారం తినే సమయంలో ఉప్పు డబ్బా పెట్టుకోకూడదు.
* ఉప్పుకు బుదులు రుచికలిగించేవి, సుగంధద్రవ్యాలు, నిమ్మరసం, వెనిగర్‌, మిరియాలపొడి, ఉల్లిపాయలు వాడాలి.
* డబ్బాల్లో నిల్వ ఉన్న పదార్థాలకు బదులుగా తాజా పళ్లు తీసుకోవాలి.
* ఉప్పుతో తయారు చేసిన స్నాక్స్‌, చిప్స్‌ను బాగా తగ్గించాలి.
* ఉప్పు కలుపుకోకుండా మజ్జిగ తీసుకోవాలి.
* పొటాషియం ఎక్కువుండే అరటిపళ్లను అధికంగా తీసుకోవాలి. ఇవి శరీరంలో సోడియం స్థాయిని సమతుల్యం చేస్తాయి.
* అధిక బరువు ఉన్నవారు తమ ఎత్తు, వయసుకు తగ్గ బరువుండాలి.
* ఆల్కహాలు, ధూమపానం మానాలి.
* ఆహార పదార్థాల మీద అదనంగా ఉప్పు చల్లుకోవడం మానాలి.
* కూల్‌డ్రింక్స్‌ మానాలి.
Salt History ,ఉప్పు చరిత్ర :
అబ్బో... చెప్పుకోవాలంటే ఉప్పు గొప్ప ఒప్పుకోక తప్పనిదే! ఒకప్పుడు అది డబ్బుతో సమానం. ఇది దేశాల ఆర్థిక స్థితిగతులనే మార్చింది. 'జీతం' అనే పదం పుట్టడానికి కారణమయ్యింది. కొన్ని దేశాల్లో సైనికులకు ఉప్పునే జీతంగా ఇచ్చేవారు మరి! పురాతన కాలంలో 'తెల్ల బంగారం' అని పిలుచుకునే వారు. ఇక మన దేశంలో ఉప్పు సత్యాగ్రహం ఎంత ప్రాధాన్యత సంతరించుకుందో గుర్తుంది కదా? బ్రిటిష్‌వారు ఉప్పుపై విధించిన పన్నుకి వ్యతిరేకంగానే గాంధీజీ దీన్ని చేపట్టారు. ఇంతకీ ఉప్పు వాడకం ఎప్పుడు మొదలైంది? రాతి యుగంలో ఆదిమానవులు పచ్చిమాంసం తినేవారు కాబట్టి ఉప్పు అవసరమే ఉండేది కాదు. పది వేల ఏళ్ల క్రితం వ్యవసాయం మొదలుపెట్టి వరి, గోధుమ లాంటి ఆహార ధాన్యాలు పండించడం మొదలుపెట్టగానే ఉప్పదనం కావల్సివచ్చింది. ఉప్పుని మొదట చైనాలో వాడినట్టు ఆధారాలు ఉన్నాయి. క్రీస్తు పూర్వం 6000లో చైనాలోని యుంచెంగ్‌ అనే ఉప్పునీటి సరస్సు నుంచి ఉప్పుని తయారు చేశారని చెబుతారు. ఆసియాలో క్రీస్తు పూర్వం 4,500 నుంచి వినియోగంలో ఉన్నట్టు అంచనా. ఈజిప్టువాసులు మమ్మీలను నిలవ ఉంచేందుకు వాడేవారు. 15వ శతాబ్దంలో పోలాండ్‌ ఉప్పు వల్లే అత్యంత ధనవంతమైన దేశంగా మారింది. ఉప్పు గనుల నుంచి ఇతర దేశాలకు సరఫరా చేసి బోలెడు డబ్బు దండుకునేది. తరువాత జర్మన్లు సముద్రపు ఉప్పుని తయారు చేయడంతో అందరికీ అందుబాటులోకి వచ్చింది. రోమన్‌ చక్రవర్తులైతే సైన్యానికి కొన్నాళ్ల పాటు ఉప్పునే నెల జీతంగా ఇచ్చారు. జీతానికి వాడే Salary పదం పుట్టుకకు కారణం ఉప్పే. Salarium అనే లాటిన్‌ పదం నుంచి ఇది వచ్చింది. ఆ పదానికి అర్థం Payment in Salt.
* ప్రపంచ వ్యాప్తంగా 210 మిలియన్‌ మెట్రిక్‌ టన్నుల ఉప్పు ఉత్పత్తి జరుగుతోంది. * ఉత్పత్తిలో మొదటి నాలుగు స్థానాల్లో ఉన్న దేశాలు అమెరికా, చైనా, జర్మనీ, ఇండియా. * మన దేశంలో ఏటా 14.5 మిలియన్‌ టన్నుల ఉప్పుని ఉత్పత్తి చేస్తున్నారు.
ఉప్పు తినాలా ? వద్దా? .... ఉప్పు తప్పనిసరిగా ఆహారములో తీసుకోవాలి . నార్మల్ గా ఏ వ్యాధులు లేనివారు రోజుకి 6(ఆరు) గ్రాములు అన్నివిధాలా మొత్తము గా తీసుకోవాలి . గుండెజబ్బులు , బి.పి. ఉన్నవారు ఇందులో సగము ... సుమారు 2.5 - 3.0 గ్రాములు వాడాలి.
ఉప్పులో సోడియం , క్లోరైడ్ అను రెండు పదార్ధాలు ఉంటాయి.
ఇది మనము కిచెన్‌ లో వాడే రకము. సముద్రపు నీటినుండి తయారుచేసి శ్ర్భ్రము చేస్తారు . కొన్ని రసాయనాలు కలిపి ఫ్రీ గా పొడుము గా ఉండేలా చేస్తారు .
కామన్‌ సాల్ట్ కు అయోడిన్‌ కలుపుతారు . ఉప్పును శుభ్రము చేసినపుడు అయోడిన్‌ పోతుంది . అయోడిన్‌ వల్ల థైరాయిడ్ వ్యాధులు వస్తాయి. అందువల్ల ఉప్పుకు అయోడిన్‌ కలిపి తయారుచేస్తారు .
సముద్రము నీటినుండి తయారుచేసే ఉప్పు స్పటికాలు . దీనిలో కొద్దిగా అయోడిన్‌ , పొటాషియం, మెగ్నీషియం ఉంటాయి. పూర్వము వంటలలో దీనినే వాడేవారు .
Halite , commonly known as rock salt, is the mineral form of sodium chloride (NaCl). Halite forms isometric crystals. గ్రే / పింక్ రంగులో ఉంటుంది . ఇది రిఫైన్‌ చేసింది కాదు . . కాబట్టి అన్ని మినరల్స్ యదాతదం గా ఉంటాయి . ఎసిడిటీని తగ్గిస్తుంది .
ఎప్సమ్‌ సాల్త్ : Magnesium sulfate
దీన్ని వంటకాలలో వాడరు . మందులషాపులలో దొరుకుతుంది . స్నానము చేసే నీటిలో కలిపి వాడితే శారీక నొప్పులు తగ్గుతాయి. కండరాలను సడలిస్తుంది . చర్మము పై మృతకణాలను తొలగిస్తుంది . containing magnesium, sulfur and oxygen, with the formula MgSO4. దీన్ని విరోచనకారిగా వాడుతారు (used as a saline laxative).
Salt and Herat failure ,ఉప్పు-హర్ట్ ఫెయిల్యూర్
అధిక రక్తపోటు వలన ధమనుల్లో ఆర్టీరియల్ ఒత్తిడి ఏర్పడి రక్తం సంచితమవుతుంది. దీని పరిణామంగా రక్తం వెనుకు పోటేసి గుండె పంపింగ్ సామర్ధ్యాన్ని దెబ్బతీస్తుంది. ఫలితంగా కొద్దిసేపు ఏదైనా పని చేస్తే శ్వాసవేగం పెరుగుతుంది.. పనితో సంబంధం లేకుండా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నపుడు కూడా ఆయాసం రావడం జరుగుతుంది. దీని ద్వారా హార్ట్ ఫెయిల్యూర్ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. ఉప్పు ఎంతవరకు అవసరం ? మన శరీరంలో సోడియం ఉత్పత్తికాదు, కాబట్టి దీనికి మనం తినే ఆహారం తాగే ద్రవ పధార్ధాలు, దుంపలు, ధాన్యాలు పప్పుదినుసులు, పండ్లు మాంసం, పాలు, మనం తినే నీటిలో కూడా సోడియం వుంటుంది. మనం వంటచేసేటపుడు కూరలతో ఉప్పు సరేసరి! వీటిని దృష్ఠిలో పెట్టుకుని ఆరోగ్య సంస్థ నిర్ధేశించిన ప్రమాణాల ప్రకారం రోజుకు 1 టీ స్పూన్ ఉప్పు మాత్రమే తీసుకోవాలి. రక్తపోటు, గుండెజబ్బులు, మూత్రపిండాల వ్యాధులున్న వారు ఉప్పు తక్కువ తినాలి. మోతాదుకు మించి ఉప్పును వాడటం మంచిదికాదు.
ఆహారంలో ఉప్పు మోతాదు తగ్గించాలనుకుంటున్నారా? అధ్యయనాలు, పరిశోధనల ప్రకారం ఒక ఆరోగ్యకరమైన మనిషి రోజుకు 1500 మిల్లీగ్రాముల సోడియం చొప్పున వినియోగించాలి. దురదృష్టవశాత్తూ, చాలా మంది 3000 మిల్లీగ్రాముల కన్నా ఎక్కువ సోడియం వాడుతూ వుండడం వల్ల గుండె పోటు, స్ట్రోక్ లాంటి ఇతర రకాల గుండె జబ్బులు వస్తున్నాయి. కేవలం ఒక టీస్పూన్ ఉప్పులో సుమారు 2000 మిల్లీ గ్రాముల సోడియం వుంటుంది, అలాగే ఒక ఫాస్ట్ ఫుడ్ రెస్టారెంట్ లో దొరికే ఏ ఒక్క వస్తువులోనైనా తేలిగ్గా అంతే మోతాదు వుంటుంది. దీర్ఘ కాలం ఎక్కువ సోడియం వాడడం రక్త పోటు, ఇతర బలహీన పరచే పరిస్థితులకు సంబంధించినది కావడం వల్ల సోడియం వాడకాన్ని నియంత్రణ లో ఉంచుకునే మార్గాలు వెతకడం ఆరోగ్యానికి మంచిది. సోడియం వాడకం మితిమీరి ఎక్కువైతే అది వెంటనే కొన్ని వైద్య లక్షణాలు చూపిస్తుంది - పగిలిన, రక్తమోడుతున్న పెదాలు, కడుపులో తిప్పడం లాంటివే కాక, కొన్ని తీవ్ర సందర్భాల్లో మరణాన్ని కూడా కలిగిస్తుంది. మీరు మీ ఆహారంలో ఉప్పు మోతాదు తగ్గించాలనుకున్నా లేక తొలగించాలనుకున్నా, మీ ప్రయత్నంలో ఉపయోగపడేందుకు ఇదిగో ఈ క్రింది సూత్రాలు పాటించండి. : 1. మీ ఆహారాన్ని సహజ స్థితిలో లేదా ఉడికించిన స్థితి లో రుచి చూడడానికి అలవాటు పడ౦డి. మీ ఆహారాన్ని ఎప్పుడూ ఉప్పు కలపక ముందు రుచి చూడ౦డి. మీరు అలవాటు చొప్పున ఉప్పు వేసుకునే వారైతే, ఉప్పు కన్నా ముందు ఫోర్క్ తీసుకుని - ఉప్పు లేని ఆహారం రుచిని ఆస్వాదించడం మళ్ళీ నేర్చుకోండి. మొదట్లో చప్పగా వున్నట్టు అనిపించినా, ఆ భావన త్వరలోనే పోయి ఉప్పు ఆహార పదార్ధాల అసలు రుచిని ఎలా మరుగు పరుస్తుందో తెలుసుకుంటారు. మార్పు రావడానికి కొద్ది సమయం ఓపిక పట్టండి - ఓ రెండు మూడు నెలలకు గానీ మీ ఇంద్రియాలు ఉప్పు కోసం వెంపర్లాడడం మానవు. 2. ఆహార పదార్ధాల పై లేబుళ్ళు చదవండి, వెబ్ సైట్ లు చూసి మీరు రోజూ తినే ఆహారంలో సోడియం పరిమాణం ఎంత ఉందొ తెలుసుకోండి. మీరు తినే ఆహారంలో సోడియం పరిమాణం ఎంత వుందో తెలుసుకు౦టు౦టే ఉప్పు వాడకం తగ్గించాలని మీరు త్వరగా సమాధానపడతారు. వెచ్చాలు కొనేటప్పుడు సోడియం పరిమాణం ఎంత వుందో తెలుసుకోవడానికి లేబుళ్ళు చదవడం అలవాటు చేసుకోండి. ఇంట్లో వండుకుని తినడం 1. ఇంట్లో వంట చేసేటప్పుడు కూడా ఉప్పు వాడకం తగ్గించండి. అత్యవసరమైతే తప్ప ఉప్పు వేయడం మానేయండి. వంటకాల్లో సూచించిన దాంట్లో సగం ఉప్పే వేయండి, ఇంకా అలా సగం చేసుకుంటూ వెళ్ళండి. కుదిరితే, వంట చివర గానీ లేదా తినబోయే ముందు కానీ ఉప్పు వేయండి. ఇలా చేస్తే, ఉప్పుకి వంటకం లో కలవడానికి ఎక్కువ సమయం ఉండదు కాబట్టి కొంచెమే సరిపోతుంది. 2. తాలింపు కోసం వాడే వాటిలో సోడియం ఎంతుందో చూడండి. పంది మాంసపు ముక్కలు, రొమనో వెన్న, కొన్ని ఎంపిక చేసిన తాలింపు సామాను లాంటి చాలా పదార్ధాలు ఎక్కువగా ఉప్పుతో కూడి వుంటాయి కనుక సాధ్యమైనంత వరకు వాటిని వదిలేయండి (కెచప్, ఆవ పెట్టిన ఊరగాయ బదులు బర్గర్ మీద పాలకూర, ఉల్లి, టమాటో వాడండి). ప్రత్యేకమైన తాలింపు పాకెట్ వుండే వాటికి - ఆ పాకెట్ లో తక్కువ పరిమాణం వాడండి లేదా పూర్తిగా తగ్గించండి. ఐతే, కొద్దిగానే అయినా ఈ రుచులు, తాలింపు ఉప్పు కలపడమే నేరుగా ఉప్పు కలపడం కన్నా మంచిది. 3. ఉప్పు బదులు ఉప్పు లేని తాలింపు వాడండి. ఉప్పు నుంచి దూరంగా ఉండడానికి అనేక ఇతర ప్రత్యామ్నాయాల శ్రేణి వుంది. వాటిలో మూలికలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, నిమ్మకాయ, వెల్లుల్లి, తాజా కూరగాయలు, మాంసం, కూరల ఉప్పు ఒరేగానో, నిమ్మ రసం, మిరియప్పొడి, మిరపగుండ, కారపు సాస్ లేదా సాల్సా కూడా కొద్దిగా రుచిని జోడిస్తాయి. 4. ప్రాసెస్ చేసిన ఆహారాలు మానివేయండి. తాజాగా తయారైనవి, మాంసం, మంచినీటి చేప లాంటివి ఉప్పు లేకుండా వుంటాయి లేదా కొద్ది పాటి సోడియం ను కలిగి వుంటాయి, కాగా సూప్ లు, శీతలీకరించిన ఆహారం, ప్రాసెస్ చేసినవి, రెస్టారెంట్ లో తయారయ్యేవి సాధారణంగా సోడియం అధికంగా కలిగి వుంటాయి. మీకు తాజా కూరగాయలు అందుబాటులో లేకపోతే సోడియం అధికంగా వుండే కూరగాయల కన్నా సోడియం లేని, లేదా తక్కువగా వుండే డబ్బాల్లో వున్న కూరగాయలు వాడడం మంచిది. అందుకే సోడియం పరిమాణం ఎంతుందో తెలుసుకోవడానికి లేబుళ్ళు చదవడం అలవాటు చేసుకోండి. 5. ఆహార పదార్ధాల మీద నుంచి సోడియం తొలగించండి. ఉప్పు కలిసిన వాటి కన్నా పైన ఉప్పు చల్లిన పదార్ధాలు ఎంచుకోండి. ఉదాహరణకు సాల్టైన్ లు కొనేటప్పుడు 'సాల్ట్ కలపని పైముక్కల' కొనుగోలు మానేయండి ఎందుకంటే వాటి పైన కాకుండా ఉప్పు లోపల కలిసిపోయి వుంటుంది - అందువల్ల దాన్ని తొలగించడం కుదరదు. "ఉప్పు పైన' వుండే ఉత్పత్తులు కొద్ది సోడియం పరిమాణానికి ఎక్కువ రుచిని అందిస్తాయి, కనుక ఆ కోణంలో చూసినా అవే మంచివి. 6. టేబుల్ దగ్గర కూర్చున్నపుడు మీ ఉప్పు వాడే అలవాట్లు మార్చుకోండి. సాల్ట్ షేకర్ ముట్టుకోకండి. తగ్గించేటప్పుడు కూడా మొత్తం ఒంపుకోకుండా ఒక్కసారి షేక్ చేయండి - ఇక నెమ్మదిగా ఈ అలవాటుకి దూరం జరగండి. మసాలా దినుసులతో జాగ్రత్త - సాస్ లు ఇతర టాపింగ్స్ లో ఎక్కువ పరిమాణం లో ఉప్పు ఉంటుంది. 7. ఆహారాల్లో వున్న సోడియంను తగ్గించండి. మీరు ఎక్కువ సోడియం వున్న సూప్ ల లాంటి పదార్ధాలు కొంటే దాన్ని పల్చగా తయారు చేయడం వల్ల సోడియం స్థాయి తగ్గుతుంది. ఉదాహరణకు, మీరు లేబుల్ మీద సూచించినట్టుగా సూప్ తయారు చేస్తే, దాంట్లో సోడియం పరిమాణం ఎక్కువగా వుంటుంది. దాని బదులు మీరు క్యాన్ చేసిన సూప్ ను తీసుకుని బంగాళా దుంపలు, ఆకుకూరలు, ఉల్లిపాయలు, కారెట్లు లాంటి తాజా కూరగాయలు కలపండి. అలా కాకుండా దాన్ని నేరుగా వడ్డి౦చడం వల్ల తినే ప్రతివారికీ ఎక్కువ పరిమాణంలో సోడియం అందుతుంది. 8. ఇంట్లో తినండి. వేరే వాళ్ళ ఇళ్ళలోనో, రెస్టారెంట్లలోనో తింటే ఇతరులు తయారు చేసిన పదార్ధాలలో సోడియం పరిమాణం నియంత్రించడం మనకు సాధ్యం కాకపోవచ్చు. ఇంట్లో తింటున్నాం అంటే మీ ఆహారంలో సోడియం పరిమాణం ఎంత వుందో మీకు ఖచ్చితంగా తెలుస్తుంది.
రోజూ నీళ్లు పోయడం వల్ల ఫ్లవర్‌ వాజు లోపల గారపడుతుంది. అలాంటప్పుడు ఉప్పు నీటిని వాజులో నింపి అరగంట నాననివ్వాలి. ఆ తరవాత బాగా గిలక్కొట్టి సబ్బు నీటితో కడిగేస్తే గార వదులుతుంది. గుమ్మాలకు వేలాడదీసే ప్లాస్టిక్‌ పూల దండలూ, ఫ్లవర్‌ వాజులపై దుమ్ము పేరుకుంటుంది కదా! దాన్ని వదిలించడానికీ ఉప్పు ఉపయోగపడుతుంది. అందుకు ఏం చేయాలంటే... పెద్ద ప్లాస్టిక్‌ కవరులో గుప్పెడు ఉప్పు వేసి అందులో ప్లాస్టిక్‌ పువ్వుల్ని ఉంచి ముడి వేసి, కవరును బాగా కదపాలి. ఉప్పు నల్లబడిందంటే దుమ్ము పోయినట్లే.
* గదులు వూడ్చే మెత్తని చీపురుని కొనగానే వాడేయకండి. బకెట్‌ వేడి నీళ్లలో కప్పు ఉప్పు వేసి దాన్లో చీపురు మునిగేలా ఉంచండి. పావు గంటయ్యాక దాన్ని బయటకు తీసి ఎండలో ఉంచండి. ఇలా చేస్తే చీపురు ఎక్కువకాలం మన్నుతుంది.
* భోజనాల బల్లపై నీటి మరకలు ఎక్కువగా పడుతుంటాయి. వాటిని వదిలించాలంటే ఉప్పే పరిష్కారం. అరకప్పు ఉప్పులో కొద్దిగా నీళ్లు పోసి పేస్టులా చేయాలి. దీన్ని నీటి మరకలున్న చోట పూతలా రాసి కాసేపయ్యాక కడిగితే మరకలు సులువుగా పోతాయి.
* ఈ కాలంలో కిటికీ అద్దాలపై మంచు పేరుకుని మసగ్గా కనిపిస్తుంది. దానికీ ఉప్పు నీరే పరిష్కారం. ఉప్పు నీటిలో మెత్తని వస్త్రాన్ని ముంచి కిటికీ అద్దాలను తుడవాలి. ఆ వెంటనే మరో మెత్తని పొడి వస్త్రంతో తుడిస్తే సరిపోతుంది. ఇంట్లో చీమలు బారులు తీరి ఇబ్బంది పెడుతోంటే ఆ ప్రదేశంలో ఉప్పు చల్లితే, తక్కువ సమయంలో వాటి బెడద వదులుతుంది.
* చెత్త డబ్బాల్లో పేరుకున్న మురికీ దుర్వాసనా వదలాలంటే డబ్బా అంతటా అరకప్పు ఉప్పు చల్లండి. కాసేపయ్యాక చల్లని నీరు పోస్తూ కడిగేస్తే, మురికితో పాటూ దుర్వాసన కూడా పోతుంది.
aahaaramu - aarogyamu , Food & Health (Telugu): uppu , Salt
uppu , Salt
image : courtesy with Visalandhra News paper
mana desamlo pattana, graameena praantaala prajala jeevanasaili maarutondi. packagead, prassesse chesina, redimadenga dorike aahaaraalanu teesukoovadaaniki alavaatu padutunnaru. indulo sodium ekkuva motaadulo untundi. pratiiroju sagatuna oka bhaarateeyudu 30 graamula uppu vaadutunnaadu. idhi jaateeya poshakahara samstha sifaarsu kanna chala ekkuva. rojuku aaru graamula kanna ekkuva uppu teesukudadani samstha suuchistoemdi. uppu ekkuva teesukunte gunde jabbulu, moothrapindaala jabbulu, kadupulo cancerse, astioporosisi kalugutaayi. samudram nunchi labhinche uppulo 40 saatam sodium, 60 saatam cloride untaayi. mana sareeramlo uppumeeda aadhaarapadani avayavamantu emiledante atisayokti kaadu. mana sareeramlo jarige rasaayanika charyalu annee kuudaa uppu meede aadhaarapadi untaayi. manam teesukune aahaaramlo uppu mukhyamaina padaartham. kandaraalu sankochinchadamlo, neeti nilva undatamlo keelaka paatra vahistundi. antekaka sareeramlo jeernavyavasthaku avasaramaina pooshakaalu uppulo unnaayi. sareeramlo sodium takkuvaite dehidrationsi kalugutundi. marovaipu sodium ekkuva unde uppu padaarthaalu teesukunte adhika raktapotu pramaadam perugutundi. ikkado sandeham kalugutundi. mana sariiraaniki entha uppu avasaram? jaateeya poshakaharam samstha prakaaram oka vyakti rojuku aaru graamulu matrame uppu teesukovali. cony sagatuna oka vyakti rojulo 8 nunchi 12 graamula uppu teesukuntunnadu. uppu mana sareeramlo neeti samatulyatanu kaapaadutundi. sareeramlooni aamla kshaara nishpattini kramabaddikarinche charyalo sodium oka mukhya paatra vahistundi. sodium saatam padipothe haarmonulu pampe sanketaalu sareeramlo sarigaa vyaaptikaavu. kandaraalu neerasinchi manishi telikagaa alasatakuu chikaakukuu lonavutaadu.
* nilva unna, bayata dorike prassesse fudbee puurtigaa manalsi untundi. endukante veetilo uppu ekkuvuntundi.
* aahaaram tine samayamlo uppu dabba pettukokudadu.
* uppuku budulu ruchikaliginchevi, sugandhadravyaalu, nimmarasam, venigare, miriyaalapodi, ullipaayalu vaadaali.
* dabballo nilva unna padaarthaalaku badulugaa taja pallu teesukovali.
* upputho tayaaru chesina snaxe, chippynu baga tagginchaali.
* uppu kalupukokunda majjiga teesukovali.
* potasium ekkuvunde aratipallanu adhikamgaa teesukovali. ivi sareeramlo sodium sthaayini samatulyam chestayi.
* adhika baruvu unnavaaru tama ettu, vayasuku tagga baruvundaali.
* alkahalu, dhumapanam maanaali.
* aahaara padaarthaala meeda adanamgaa uppu challukovadam maanaali.
* koolndrinksy maanaali.
Salt History ,uppu charitra :
abbo... cheppukovalante uppu goppa oppukoka tappanide! okappudu adhi dabbutho samanam. idhi deshaala aardhika sthitigatulane maarchindi. 'jeetam' ane padam puttadaaniki kaaranamayyindi. konni deshaallo sainikulaku uppune jeetamgaa ichevaaru mari! puraatana kaalamlo 'tella bangaram' ani piluchukune vaaru. ika mana desamlo uppu satyagraham entha praadhaanyata santarinchukundo gurtundi kada? britishevaaru uppupai vidhinchina pannuki vyatirekamgaane gandhiji deenni chepattaru. intakee uppu vaadakam eppudu modalaindi? raati yugamlo aadimaanavulu pachimamsam tinevaaru kabatti uppu avasarame undedi kaadu. padi vela ella kritam vyavasaayam modalupetti vari, godhuma lanti aahaara dhaanyaalu pandinchadam modalupettagaane uppadanam kaavalsivachchindi. uppuni modata chainaalo vaadinattu aadhaaraalu unnaayi. kreestu puurvam 6000loo chainaaloni yunchenga ane uppuneeti sarassu nunchi uppuni tayaaru chesarani chebutaaru. aasiyaalo kreestu puurvam 4,500 nunchi viniyogamlo unnattu anchana. eejiptuvaasulu mammeelanu nilava unchenduku vaadevaaru. 15va sataabdamlo polandi uppu valle atyanta dhanavantamaina desangaa maarindi. uppu ganula nunchi itara deshaalaku sarafara chesi boledu dabbu dandukunedi. taruvaata jarmanlu samudrapu uppuni tayaaru cheyadamtho andarikee andubaatuloki vachindi. romanni chakravarthulaite sainyaaniki konnalla paatu uppune nela jeetamgaa icharu. jeetaaniki vade Salary padam puttukaku kaaranam uppe. Salarium ane latine padam nunchi idhi vachindi. aa padaaniki artham Payment in Salt.
* prapancha vyaaptamgaa 210 milianni metricke tannula uppu utpatti jarugutondi. * utpattilo modati naalugu sthaanaallo unna deshaalu america, chaina, jarmani, india. * mana desamlo eta 14.5 milianni tannula uppuni utpatti chestunnaru.
uppu tinala ? vadda? .... uppu tappanisarigaa aahaaramulo teesukovali . narmal gaa e vyaadhulu lenivaaru rojuki 6(aaru) graamulu annividhala mottamu gaa teesukovali . gundejabbulu , bi.pi. unnavaaru indulo sagamu ... sumaru 2.5 - 3.0 graamulu vaadaali.
uppulo sodium , cloride anu rendu padaardhaalu untaayi.
idhi manamu kichen loo vade rakamu. samudrapu neetinundi tayaaruchesi shrbhramu chestaaru . konni rasaayanaalu kalipi free gaa podumu gaa undela chestaaru .
kamanni salt ku ayodeni kaluputaaru . uppunu subhramu chesinapudu ayodeni potundi . ayodeni valla thyroid vyaadhulu vastaayi. anduvalla uppuku ayodeni kalipi tayaaruchestaaru .
samudramu neetinundi tayaruchese uppu spatikaalu . deenilo koddigaa ayodeni , potasium, megnicium untaayi. puurvamu vantalalo deenine vaadevaaru .
Halite , commonly known as rock salt, is the mineral form of sodium chloride (NaCl). Halite forms isometric crystals. gray / pink rangulo untundi . idhi refine chesindi kaadu . . kabatti anni minarals yadaatadam gaa untaayi . esidityni taggistundi .
epsam salth : Magnesium sulfate
deenni vantakaalalo vaadaru . mandulashaapulalo dorukutundi . snaanamu chese neetilo kalipi vaadithe saareeka noppulu taggutaayi. kandaraalanu sadalistundi . charmamu pai mrutakanaalanu tolagistundi . containing magnesium, sulfur and oxygen, with the formula MgSO4. deenni virochanakaarigaa vaadutaaru (used as a saline laxative).
Salt and Herat failure ,uppu-hurt failure
adhika raktapotu valana dhamanullo arterial ottidi erpadi raktam sanchitamavutundi. deeni parinaamamgaa raktam venuku potesi gunde pamping saamardhyaanni debbateestundi. phalitamgaa koddisepu edaina pani cheste swaasavegam perugutundi.. panitho sambandham lekunda vishraanti teesukuntunnapudu kuudaa aayasam ravadam jarugutundi. deeni dwara hart failure lakshanaalu kanipistaayi. uppu entavaraku avasaram ? mana sareeramlo sodium utpattikaadu, kabatti deeniki manam tine aahaaram taage drava padhaardhaalu, dumpalu, dhaanyaalu pappudinusulu, pandlu maamsam, paalu, manam tine neetilo kuudaa sodium vuntundi. manam vantachesetapudu kuuralathoo uppu saresari! veetini drushtilo pettukuni aarogya samstha nirdhesinchina pramaanaala prakaaram rojuku 1 t spoon uppu matrame teesukovali. raktapotu, gundejabbulu, moothrapindaala vyaadhulunna vaaru uppu takkuva tinaali. motaaduku minchi uppunu vaadatam manchidikaadu.
aahaaramlo uppu motaadu tagginchaalanukuntunna? adhyayanaalu, parisodhanala prakaaram oka aarogyakaramaina manishi rojuku 1500 milligramula sodium choppuna viniyoginchaali. duradrushtavasaattuu, chala mandi 3000 milligramula kanna ekkuva sodium vaadutuu vundadam valla gunde potu, stroc lanti itara rakala gunde jabbulu vastunnaayi. kevalam oka teaspoon uppulo sumaru 2000 milli graamula sodium vuntundi, alaage oka fast fud restarent loo dorike e okka vastuvuloonainaa teliggaa anthe motaadu vuntundi. deergha kaalam ekkuva sodium vaadadam rakta potu, itara balaheena parache paristhitulaku sambandhinchinadi kaavadam valla sodium vaadakaanni niyantrana loo unchukune maargaalu vetakadam aarogyaaniki manchidi. sodium vaadakam mitimeeri ekkuvaithe adhi ventane konni vaidya lakshanaalu choopistundi - pagilina, raktamodutunna pedaalu, kadupulo tippadam lantive kaaka, konni teevra sandarbhaallo maranaanni kuudaa kaligistundi. meeru mee aahaaramlo uppu motaadu tagginchaalanukunnaa leka tolaginchaalanukunnaa, mee prayatnamlo upayogapadenduku idigo ee krindi suutraalu paatinchandi. : 1. mee aahaaraanni sahaja sthitilo leda udikinchina sthiti loo ruchi chudadaniki alavaatu padeni. mee aahaaraanni eppuduu uppu kalapaka mundu ruchi chudaedi. meeru alavaatu choppuna uppu vesukune vaaraithe, uppu kanna mundu fork teesukuni - uppu laeni aahaaram ruchini aasvaadinchadam mallee nerchukondi. modatlo chappaga vunnattu anipinchinaa, aa bhavana twaralone poyi uppu aahaara padaardhaala asalu ruchini ela marugu parustundo telusukuntaaru. maarpu raavadaaniki koddi samayam opika pattandi - oo rendu moodu nelalaku gaanee mee indriyaalu uppu kosam vemparladadam maanavu. 2. aahaara padaardhaala pai lebullu chadavandi, veb sait lu chusi meeru roojoo tine aahaaramlo sodium parimaanam entha undo telusukondi. meeru tine aahaaramlo sodium parimaanam entha vundo telusukuntu uppu vaadakam tagginchaalani meeru twaragaa samaadhaanapadataaru. vecchaalu konetappudu sodium parimaanam entha vundo telusukovadaaniki lebullu chadavadam alavaatu chesukondi. intlo vandukuni tinadam 1. intlo vanta chesetappudu kuudaa uppu vaadakam tagginchandi. atyavasaramaite tappa uppu veyadam maneyandi. vantakaallo suuchinchina daantlo sagam uppe veyandi, inka alaa sagam chesukuntu vellandi. kudirithe, vanta chivara gaanee leda tinaboye mundu cony uppu veyandi. ilaa cheste, uppuki vantakam loo kalavadaaniki ekkuva samayam undadu kabatti koncheme saripotundi. 2. taalimpu kosam vade vaatilo sodium entundo chudandi. pandi maamsapu mukkalu, romano venna, konni empika chesina taalimpu saamaanu lanti chala padaardhaalu ekkuvagaa upputho kuudi vuntaayi kanuka saadhyamainanta varaku vaatini vadileyandi (kechap, aava pettina ooragaaya badulu bargar meeda palakura, ulli, tamato vaadandi). pratyekamaina taalimpu packet vunde vaatiki - aa packet loo takkuva parimaanam vaadandi leda puurtigaa tagginchandi. aithe, koddigaane aina ee ruchulu, taalimpu uppu kalapadame nerugaa uppu kalapadam kanna manchidi. 3. uppu badulu uppu laeni taalimpu vaadandi. uppu nunchi dooramgaa undadaaniki aneka itara pratyaamnaayaala shreni vundi. vaatilo moolikalu, sugandha dravyaalu, nimmakaya, vellulli, taja kuuragaayalu, maamsam, kuurala uppu oregano, nimma rasam, miriyappodi, mirapagunda, kaarapu sas leda salsa kuudaa koddigaa ruchini jodistaayi. 4. prosses chesina aahaaraalu maniveyandi. taajaagaa tayaarainavi, maamsam, manchineeti chepa lantivi uppu lekunda vuntaayi leda koddi paati sodium nu kaligi vuntaayi, kaga sup lu, sheetaleekarinchina aahaaram, prosses chesinavi, restarent loo tayaarayyevi saadhaaranamgaa sodium adhikamgaa kaligi vuntaayi. meeku taja kuuragaayalu andubaatulo lekapothe sodium adhikamgaa vunde kuuragaayala kanna sodium laeni, leda takkuvagaa vunde dabballo vunna kuuragaayalu vaadadam manchidi. anduke sodium parimaanam entundo telusukovadaaniki lebullu chadavadam alavaatu chesukondi. 5. aahaara padaardhaala meeda nunchi sodium tolaginchandi. uppu kalisina vaati kanna paina uppu challina padaardhaalu enchukondi. udaaharanaku saltine lu konetappudu 'salt kalapani paimukkala' konugolu maneyandi endukante vaati paina kakunda uppu lopala kalisipoyi vuntundi - anduvalla daanni tolaginchadam kudaradu. "uppu paina' vunde utpattulu koddi sodium parimaanaaniki ekkuva ruchini andistaayi, kanuka aa konamlo chusina ave manchivi. 6. table daggara koorchunnapudu mee uppu vade alavaatlu marchukondi. salt shaker muttukokandi. tagginchetappudu kuudaa mottam ompukokunda okkasari shek cheyandi - ika nemmadigaa ee alavaatuki dooram jaragandi. masala dinusulato jaagratta - sas lu itara toppings loo ekkuva parimaanam loo uppu untundi. 7. aahaaraallo vunna sodiyamnu tagginchandi. meeru ekkuva sodium vunna sup la lanti padaardhaalu konte daanni palchagaa tayaaru cheyadam valla sodium sthaayi taggutundi. udaaharanaku, meeru lebul meeda suuchimchinattugaa sup tayaaru cheste, daantlo sodium parimaanam ekkuvagaa vuntundi. daani badulu meeru can chesina sup nu teesukuni bangala dumpalu, aakukuuralu, ullipaayalu, kaaretlu lanti taja kuuragaayalu kalapandi. alaa kakunda daanni nerugaa vaddinadam valla tine prativaarikii ekkuva parimaanamlo sodium andutundi. 8. intlo tinandi. vere vaalla illaloono, restarentlalono tinte itarulu tayaaru chesina padaardhaalalo sodium parimaanam niyantrinchadam manaku saadhyam kakapovachhu. intlo tintunnam ante mee aahaaramlo sodium parimaanam entha vundo meeku khachitamgaa telustundi.
roojoo neellu poyadam valla flavare vaaju lopala gaarapadutundi. alantappudu uppu neetini vaajulo nimpi araganta naananivvaali. aa taravaata baga gilakkotti sabbu neetitho kadigeste gaara vadulutundi. gummalaku veladadise plasticke poola dandaluu, flavare vaajulapai dummu perukuntundi kada! daanni vadilinchadaanikii uppu upayogapadutundi. anduku yem cheyalante... pedda plasticke kavarulo guppedu uppu vesi andulo plasticke puvvulni unchi mudi vesi, kavarunu baga kadapali. uppu nallabadindante dummu poinatle.
* gadulu voodche mettani cheepuruni konagaane vaadeyakandi. bakete vedi neellalo kappu uppu vesi daanlo cheepuru munigela unchandi. paavu gantayyaaka daanni bayataku teesi endalo unchandi. ilaa cheste cheepuru ekkuvakaalam mannutundi.
* bhojanala ballapai neeti marakalu ekkuvagaa padutuntaayi. vaatini vadilinchaalante uppe parishkaaram. arakappu uppulo koddigaa neellu posi pestula cheyali. deenni neeti marakalunna chota pootalaa rasi kasepayyaka kadigithe marakalu suluvugaa potayi.
* ee kaalamlo kitiki addaalapai manchu paerukuni masagga kanipistundi. daanikee uppu neere parishkaaram. uppu neetilo mettani vastraanni munchi kitiki addaalanu tudavaali. aa ventane maro mettani podi vastramtho tudiste saripotundi. intlo cheemalu baarulu teeri ibbandi peduthonte aa pradesamlo uppu challithe, takkuva samayamlo vaati bedada vadulutundi.
* chetta dabballo perukunna muriki durwasana vadalalante dabba antataa arakappu uppu challandi. kasepayyaka challani neeru postu kadigeste, murikitho paatuu durvasana kuudaa potundi.