వేదాంత పదకోశ దీపిక: ఇంద్రియములు - ఇంద్రియార్థములు
7. ఇంద్రియములు - ఇంద్రియార్థములు
చతుర్ముఖ బ్రహ్మ. అంతఃకరణ చతుష్ఠయమే నాలుగు ముఖములు. చిత్‌శక్తి ఈ నాలుగు
ముఖముల ద్వారా ప్రకటించబడును.
హృ+ద+యం= హారతి+దాతి+యాతి అనగా ఇస్తుంది, నడిపిస్తుంది, గ్రహిస్తుంది. ఇది ఆత్మ తత్త్వము. దీనికి అంతఃకరణ వృత్తులు చేరితే ఆత్మ తత్త్వము మరుగునపడి విషయములు, కర్మలు, అనుభవములు, ఫలితములు ప్రకటితమగును. అంతఃకరణ శుద్ధమైనప్పుడు హృదయమే ఆత్మ.
1. అమానిత్వము (అహం ప్రశంస లేకుండుట) 2. అదంభము 3. అహింస 4. ఓర్పు 5. అవక్రత 6. గురుసేవ 7. బాహ్యాభ్యంతర శుద్ధి 8. సన్మార్గమందు స్థిరమైన నిష్ఠ 9. మనోనిగ్రహము 10. విషయములయందు వైరాగ్యము 11. అహంకారము లేకుండుట 12. జన్మము, మృత్యువు, ముదిమి, రోగము మొదలగు వానియందు దుఃఖములను తన దోషములేనని చింతించుట. 13. పుత్రుడు, భార్య, గృహము మొదలగువానియందు ఆసక్తి లేకుండుట. 14. సదా ఇష్టాయిష్టము లేక, సమచిత్తుడై యుండుట 15. పరమేశ్వరుని యందు సర్వకాల సర్వావస్థలలో అనన్యభక్తి 16. నిర్మలమైన ఏకాంత స్థలమందు వాసము చేయుట 17. సంసార జన సంగమందుండుటకు ఇష్టము లేకుండుట 18. ఆధ్యాత్మ జ్ఞానమే నిత్యము అని నిశ్చయమై స్థిరమై యుండుట 19. మోక్షమే సర్వోత్కృష్టమని చింతించుట 20. అచలస్థితినందుట
ఈ లేని ప్రపంచము యెడల ఏర్పడిన మిథ్యాభావమును నిర్వేదము అందురు. జ్ఞానికి
జగన్మిథ్య అనెడి భావము కలిగినప్పుడు ప్రపంచము యెడల ఏ విధమైన స్పందన ఉండదు. దానినే నిర్వేదము అందురు.
2. సాధు పురుషుల సాంగత్యము 3. సకల వాసనల పరిత్యాగము 4. వైరాగ్యాభ్యాసము 5. ప్రాణస్పంద నిరోధము.
(1) సాధారణ సాధకుని మనస్సు 4 భాగములు చేసిన 2 భాగములు విషయములకు 1 భాగము ఆధ్యాత్మిక శాస్త్ర విచారమునకు 1 భాగము గురు శుశ్రూషకు ఉపయోగించవలెను. ఇట్టి వారిది మందమోక్షేచ్ఛ. (2) కొంత జ్ఞానము పొందిన మనస్సును 4 భాగములు చేసిన 1 భాగము విషయ భోగములకు 2. భోగములు శాస్త్ర విచారమునకు 1 భాగము గురుశుశ్రూషకు ఉపయోగించును. ఇట్టివారిది మధ్య మోక్షేచ్ఛ.
కోరికలను జయించవలెననే భావమే కోరిక. ధ్యానము, తపస్సు, యోగము మొదలగు సాధనలు చేయాలనేది కూడా కోరికే. ఉపాయమేమంటే చేసే పనికి ఇష్టాయిష్టములు మూలము కాకూడదు. అత్యవసర కర్మ జరుపబడుచున్నట్లు ఉండవలెను. ముందుగా తలచుకోకుండానే చేయబడవలెను. పని పూర్తయిన తరువాత ఆ పని చేసినట్లుగాని, ఫలితముగాని గుర్తుకు రాకూడదు. స్వబుద్ధి నిర్ణయము ఉండకూడదు. దేనినీ విమర్శ చేయరాదు. తన పేరు, ఊరు, వ్యక్తిత్వమును, గొప్పతనమును, అపరాధమును ఎప్పుడైనా, ఎక్కడైనా ప్రకటించవలెననే భావన ఉండకూడదు. అనామకునివలె ఉండవలెను. ఈ విధముగా ఉన్నవాడు అగస్త్యుని అన్న. అతని పేరు, చరిత్ర ఎవరికీ తెలియదు. అందువలన అతడిని అస్త్య భ్రాత అని పిలిచెదరు. లేనివాడుగా ఉండవలెను. బ్రతికియు చచ్చినవానివలె నిష్క్రియా భావముతో ఉండవలెను. కర్మలలో ఉత్సాహము గాని, నిరసన గాని చూపరాదు. అహము పనిచేయకూడదు. సంసారము, లోకము, మనోకల్పితమని, మనస్సే మాయయని, విచారణ ద్వారా తెలిసి తూష్ణీభూతముగా ఉండవలెను. ప్రారబ్ధమే కర్మను జరుపుచున్నది. నిజానికి ఎవరూ కర్మ చేయుటలేదు. నటనగా జీవించవలెను. వ్యవహారమందు అసంగముగా నుండవలెను. గతము గుర్తు రాకూడదు. భవిష్యత్తు గురించి చింత ఉండరాదు. ఊహలు, పగటికలలు ఉండరాదు. కలలో తోచినవేలాగో అలాగేనని తలచి, ప్రతిస్పందన మానవలెను. అవసరమైనవి ప్రారబ్ధానుసారము జరుగుచున్నప్పుడు కర్తృత్వ రహితముగా ఉండుటయే లేనెరుక. ఎరుక ఏరూపములోనూ బాధించనప్పుడది లేనెరుక. విడచుట, మానుట, ఉదాసీనముగా ఉండుట, స్పందించకుండుట, గుర్తుంచు కొనకుండుట వంటివే కాని, ఇక ఏ సాధన లేదు. దీనినే కోరికలను జయించు ఉపాయముగా అభ్యాసము చేయవలెను.
(1) ఐంద్రియము : ఇంద్రియములకు వశమై విచారణ చేయక, కాలమును వెళ్ళబుచ్చుట, దురభ్యాస, దుర్య్యసనముల నుండి వెనుకకు మరలలేక పోవుట. ఇట్టి వికారములతో కూడిన అహంకారమును ఐంద్రియము అందురు.
5. ఈశ్వర సంకల్పము: త్రిమూర్తుల సృష్టి, స్థితి లయములలో, లోకపాలన, నియతి పాలన సంబంధించిన విశుద్ధ సంకల్పము ఈశ్వర సంకల్ప మనబడును.
అక్లిష్ట వృత్తులు :
అభయ, అమానిత్యాది వృత్తులను అక్లిష్ట వృత్తులందరు. వీటిని దైవ వృత్తులని కూడా అందురు. ఈ దైవ వృత్తులు కూడా నశింపచేసుకొనవలెను. అప్పుడే ముక్తి.
చిత్తమనగా వాసనలతో కూడిన ప్రకృతిపరమైన చైతన్యమే. ఈ కూడిక విడిపోతే చిత్‌ స్వరూపము సాక్షాత్కరించును. వృత్తులున్నప్పుడది చిత్తము. వృత్తులు అణగియున్నప్పుడు అనగా గాఢ నిద్రలో అది ప్రకృతి. ఆ ప్రకృతి చైతన్యమును ఆధారము చేసుకొన్నప్పుడు అది పురుషుడు. నిజానికి ఆ పురుషుడినే చిత్తము అందురు.
చిత్‌పై ముద్రించబడిన అనేక వాసనలచేత, ఆ ముద్రలున్నచోట చిదంశలుగా కనబడేవన్నీ జీవుల వ్యష్టి చిత్తములు. ఈ చిత్తములలో ఆయా వాసనల కారణముగా పరిమితత్వము, అనేకత్వము, బేధములు తోచును. చిత్తము అనే ఆవరణ తొలగినంతనే శుద్ధమైన చిత్‌ ప్రత్యక్షమగును. ఒక్కొక్క చిదంశలో, చిత్తనాశనము కాగానే అక్కడి కల్పించబడిన జీవ భావము తొలగి చిత్‌ స్వరూపము సాక్షాత్కరించును. ఆ చిదంశ రూప జీవుడు వాసనలచేత ముద్రించబడిన చైతన్యానుభవమునకు బదులు నిర్వాసనా చైతన్యమును అఖండముగా, అవిభాజ్యముగా అనుభవించును. అనగా పరిమితత్త్వమును, అనేకత్వమును, భేదములను తొలగించుకొని స్వాత్మయగును.
1. అవిద్య :
అనిత్య వస్తువుమీద నిత్యత్వమును, దుఃఖ విషయమును సుఖ విషయముగా ఆపాదించుకొనుట అనెడి చిత్తవృత్తి.
2. అస్మిత :
దృక్‌, దర్శనము, దృశ్యములతో తాదాత్మ్యత చెందినట్టి నేను ఉన్నాను (అసత్య నేను) అనెడి చిత్త వృత్తి.
5. అభినివేశము :
ఎంతటి పండితుడైనను, అన్నింటినీ తనయందే ఆపాదించుకొని, ఆరోపించుకొను చిత్తవృత్తి.
1. ప్రమాణము :
ప్రత్యక్ష ప్రమాణమును నమ్మే వృత్తి, అనుమాన ప్రమాణమును నమ్మే వృత్తి, ఆగమ ప్రమాణమును నమ్మే వృత్తి.
చిత్త నాశము :
వ్యుత్థాన వాసనలు నశించి, నిరోధవాసనలు ప్రాదుర్భవించినప్పుడు ఆ నిరోధ క్షణముతో చిత్తము చేరియుండుటయే చిత్త నాశము. సత్త్వగుణాధిక్యత చేత అంతఃకరణము ఏకాగ్రతను పొంది, ఇతర చిత్త వృత్తులు పూర్తిగా నిరోధమైనప్పుడు అది చిత్త నాశము అనబడును.
1. వంధ్య సంగము :
మూఢులైనవారు రౌరవము, అవీచి, కాల సూత్రము మొదలగు నరక యాతనలను పొందుట.
2. వంద్యా సంగము :
తత్త్వజ్ఞులైనవారు ఆత్మానాత్మ వివేకము చేత వారిలో ఆత్మ నిశ్చయము కలుగగా, ఆత్మ రూపమగుట మరియు జనన మరణ రహితమగుట. సంగ రాహిత్యమే మోక్షము.
vedaanta padakosha deepika: indriyamulu - indriyaarthamulu
7. indriyamulu - indriyaarthamulu
chaturmukha brahma. antahkarana chatushtayame naalugu mukhamulu. chithashkati ee naalugu
mukhamula dwara prakatinchabadunu.
hu+da+yam= haarati+daati+yaati anagaa istundi, nadipistundi, grahistundi. idhi aatma tattvamu. deeniki antahkarana vruttulu cherithe aatma tattvamu marugunapadi vishayamulu, karmalu, anubhavamulu, phalitamulu prakatitamagunu. antahkarana suddhamainappudu hrudayame aatma.
1. amaanitvamu (aham prasamsa lekunduta) 2. adambhamu 3. ahimsa 4. orpu 5. avakrata 6. guruseva 7. baahyaabhyantara suddhi 8. sanmaargamandu sthiramaina nishta 9. manonigrahamu 10. vishayamulayandu vairagyamu 11. ahankaramu lekunduta 12. janmamu, mrutyuvu, mudimi, rogamu modalagu vaaniyandu dukkhamulanu tana doshamulenani chintinchuta. 13. putrudu, bharya, gruhamu modalaguvaaniyandu aasakti lekunduta. 14. sadaa ishtaayishtamu leka, samachittudai yunduta 15. parameshwaruni yandu sarvakaala sarvaavasthalalo ananyabhakti 16. nirmalamaina ekanta sthalamandu vasamu cheyuta 17. samsara jana sangamandundutaku ishtamu lekunduta 18. aadhyaatma ghnaaname nityamu ani nischayamai sthiramai yunduta 19. mokshame sarvotkrishtamani chintinchuta 20. achalasthitinanduta
ee laeni prapanchamu yedala erpadina midhyaabhaavamunu nirvedamu anduru. ghnaaniki
jaganmithya anedi bhavamu kaliginappudu prapanchamu yedala e vidhamaina spandana undadu. daanine nirvedamu anduru.
2. saadhu purushula saangatyamu 3. sakala vaasanala parityaagamu 4. vairagyabhyasamu 5. praanaspanda nirodhamu.
(1) saadhaarana saadhakuni manassu 4 bhaagamulu chesina 2 bhaagamulu vishayamulaku 1 bhagamu aadhyaatmika saastra vichaaramunaku 1 bhagamu guru sushrooshaku upayoginchavalenu. itti vaaridi mandamokshechha. (2) kontha ghnaanamu pondina manassunu 4 bhaagamulu chesina 1 bhagamu vishaya bhogamulaku 2. bhogamulu saastra vichaaramunaku 1 bhagamu gurusushrooshaku upayoginchunu. ittivaaridi madhya mokshechha.
korikalanu jayinchavalenane bhavame korika. dhyanamu, tapassu, yogamu modalagu saadhanalu cheyalanedi kuudaa korike. upayamemante chese paniki ishtaayishtamulu moolamu kaakuudadu. atyavasara karma jarupabaduchunnatlu undavalenu. mundugaa talachukokundane cheyabadavalenu. pani puurtayina taruvaata aa pani chesinatlugaani, phalitamugaani gurtuku rakudadu. swabuddhi nirnayamu undakudadu. deninee vimarsa cheyaraadu. tana paeru, ooru, vyaktitvamunu, goppatanamunu, aparaadhamunu eppudaina, ekkadaina prakatinchavalenane bhavana undakudadu. anamakunivale undavalenu. ee vidhamugaa unnavaadu agastyuni anna. athani paeru, charitra evariki teliyadu. anduvalana atadini astya bhraata ani pilichedaru. lenivaadugaa undavalenu. bratikiyu chachinavanivale nishkria bhaavamutho undavalenu. karmalalo utsaahamu gaani, nirasana gaani chuuparaadu. ahamu panicheyakudadu. samsaaramu, lokamu, manokalpitamani, manasse mayayani, vichaarana dwara telisi tooshneebhootamugaa undavalenu. praarabdhame karmanu jarupuchunnadi. nijaaniki evaruu karma cheyutaledu. natanagaa jeevinchavalenu. vyavahaaramandu asangamugaa nundavalenu. gatamu gurtu rakudadu. bhavishyattu gurinchi chinta undaraadu. oohalu, pagatikalalu undaraadu. kalalo thochinavelago alagenani talachi, pratispandana maanavalenu. avasaramainavi praarabdhaanusaaramu jaruguchunnappudu kartrutva rahitamugaa undutaye leneruka. eruka eroopamulonu baadhinchanappudadi leneruka. vidachuta, maanuta, udaaseenamugaa unduta, spandinchakunduta, gurtunchu konakunduta vantive kaani, ika e saadhana ledu. deenine korikalanu jayinchu upaayamugaa abhyaasamu cheyavalenu.
(1) aindriyamu : indriyamulaku vasamai vichaarana cheyaka, kaalamunu vellabucchuta, durabhyasa, duryasanamula nundi venukaku maralaleka povuta. itti vikaaramulatoe kuudina ahankaaramunu aindriyamu anduru.
5. eeshwara sankalpamu: trimurtula srushti, sthiti layamulalo, lokapalana, niyati paalana sambandhinchina visuddha sankalpamu eeshwara sankalpa manabadunu.
aklishta vruttulu :
abhaya, amaanityaadi vruttulanu aklishta vruttulandaru. veetini daiva vruttulani kuudaa anduru. ee daiva vruttulu kuudaa nasimpachesukonavalenu. appude mukti.
chittamanagaa vaasanalato kuudina prakrutiparamaina chaitanyame. ee kuudika vidipothe chithy swaroopamu saakshaatkarinchunu. vruttulunnappudadi chittamu. vruttulu anagiyunnappudu anagaa gaada nidralo adhi prakruti. aa prakruti chaitanyamunu aadhaaramu chesukonnappudu adhi purushudu. nijaaniki aa purushudine chittamu anduru.
chithmai mudrinchabadina aneka vaasanalacheta, aa mudralunnachota chidamsalugaa kanabadevanni jeevula vyashti chittamulu. ee chittamulalo aayaa vaasanala kaaranamugaa parimitatvamu, anekatvamu, bedhamulu thochunu. chittamu ane aavarana tolaginantane suddhamaina chithy pratyakshamagunu. okkokka chidamsalo, chittanasanamu kagane akkadi kalpinchabadina jeeva bhavamu tolagi chithy swaroopamu saakshaatkarinchunu. aa chidamsa roopa jeevudu vaasanalacheta mudrinchabadina chaitanyaanubhavamunaku badulu nirvasana chaitanyamunu akhandamugaa, avibhaajyamugaa anubhavinchunu. anagaa parimitattvamunu, anekatvamunu, bhedamulanu tolaginchukoni swaatmayagunu.
1. avidya :
anitya vastuvumeeda nityatvamunu, duhkha vishayamunu sukha vishayamugaa aapaadinchukonuta anedi chittavrutti.
2. asmita :
druk, darsanamu, drushyamulatho taadaatmyata chendinatti nenu unnaanu (asatya nenu) anedi chitta vrutti.
5. abhinivesamu :
enthati panditudainanu, annintinii tanayande aapaadinchukoni, aaropinchukonu chittavrutti.
1. pramaanamu :
pratyaksha pramaanamunu namme vrutti, anumana pramaanamunu namme vrutti, aagama pramaanamunu namme vrutti.
chitta naasamu :
vyutthaana vaasanalu nasinchi, nirodhavaasanalu praadurbhavinchinappu aa nirodha kshanamutho chittamu cheriyundutaye chitta naasamu. sattvagunaadhikyata chetha antahkaranamu ekagratanu pondi, itara chitta vruttulu puurtigaa nirodhamainappudu adhi chitta naasamu anabadunu.
1. vandhya sangamu :
moodulainavaaru rouravamu, aveechi, kaala suutramu modalagu naraka yaatanalanu ponduta.
2. vandya sangamu :
tattvagnulainavaaru aatmaanaatma vivekamu chetha vaarilo aatma nischayamu kalugagaa, aatma roopamaguta mariyu janana marana rahitamaguta. sanga rahityame mokshamu.