అగ్రహారము బ్రాహ్మణులు నివసించే వీధి లేదా గ్రామం. అగ్రహారం అన్న పేరున్న గ్రామంలో పూర్వం వంశపారంపర్యంగా బ్రాహ్మణులే వ్యవసాయభూములకు అధిపతులుగా ఉండడం గమనించవచ్చు. అగ్రహారాన్ని సంపన్నులు లేదా పరిపాలకులు బ్రాహ్మణులకు దానమిచ్చేవారు. అగ్రహారాన్ని రాజులు దానం చేసేప్పుడు ఆయా భూములపై పూర్తిగా పన్ను లేకుండా కానీ, కొంత పన్ను మినహాయింపుతో కానీ ఇవ్వడం కద్దు.
జోడి అగ్రహారము, లేదా బిల్మకా అగ్రగారము లేదా, కట్టుబడి అగ్రహారము రాబడిని బట్టి హెచ్చుతగ్గులతో ఉండే అద్దెకు ఇచ్చిన గ్రామం.
మధ్యయుగమునందు విద్యావైదుష్యములను వ్యాపింపజేసిన సంస్థలలో రాజాస్థానములకు బిమ్మట పేర్కొనవలసినవి అగ్రహారములు. పర్వకాలములందును, దిగ్విజయ పట్టబంధాది మహాసమయములందును రాజులనేకులు వేదవేదాంగపారగులను, పురాణేతిహాసాజ్ఞులను, కర్మనిరతులను అగు విప్రులకీ అగ్రహారములను దానమొసంగుచుండిరి. వీని ఆదాయముతో జీవయాత్రను చేయుచు ఈ బ్రాహ్మణులు నిశ్చింతులై స్వాధ్యాయప్రవచనములతో కాలక్షేపము జరిపెడివారు. ఈ అగ్రహారము లేక భోగములు, బహుభోగములని రెండువిధములు. అందు మొదటి తరగతి వొక్కని హక్కు భుక్తములోనే యుండునవి.రెండవతరగతి అగ్రహారములలో అనేకపండితకుటుంబీకులకు వృత్తులేర్పరుపబడియుండెడివి.
అగ్రహారములకు మంగలమనియు, చతుర్వేది మంగలమినియు పేరుండెడిది. వీరచోడుడు చతుర్వేది మంగలమున ఒకచోట గల శాసనమునుండి, ఇచ్చట వ్యాకరణ, మీమాంస, వేదాంత, ఋగ్యజుస్సామ,రూపావతార, పురాణ, జ్యోతిష్య, వైద్య విద్యలను బోధించు ఆచార్యులొక్కక్కరికి ఒక్కొక్క వృత్తి కల్పింపబడెడిదని తెలియజేయడమైనది. ఈ అగ్రహారములకు ఎ విధమైన బాధ కలుగకుండగ చేసి రాజులు వానికి సర్వస్వతంత్రములను కల్పించెడివారు. వీనిపై ఏవిధమైన పన్నులను విధింపబడకుండినవి. ఇందలి భూమిపై వచ్చు ధాన్యమంతయూ అగ్రహారీకులదే. రాజకీయోద్యోగులకు ఇందు ప్రవేశము లేకుండెడిది. అందలి పండితులను అన్యాపేక్షలేక సర్వకార్యములను నిర్వహించుకొనుచుండిరి. ఇటులన్నివిధములను నేటి విశ్వవిద్యాలయములను మించిన స్వాతంత్ర్యము కలిగి ఈ అగ్రహారములు అనన్య దృష్టితో వైదిక విద్యను వ్యాపింపజేయుచుండిరి.
తెలుగు వారి గ్రామనామాల్లో చాలానే అగ్రహారాలు కనిపిస్తాయి. అందులో అధికభాగం గ్రామనామంలో ఉత్తరపదం(చివరి పదం)గా ఉండగా, కొన్ని పూర్వపదం(మొదటి పదం)గానూ ఉన్నాయి.
అగ్రహారం అనే పదం చాలా గ్రామనామాలకు ఉత్తరపదంగా ఉంటుంది. బ్రాహ్మణులకు వైదిక విద్యలు వ్యాప్తిచేసేందుకు, వారి విద్యాప్రదర్శనకు మెచ్చుకోలుగా రాజులు, జమీందారులు, సంపన్నులు దానమిచ్చిన భూభాగాన్ని అగ్రహారం అంటారు. అలాంటి గ్రామాలను అగ్రహారమని పిలుస్తారు. అగ్రహారం అనే పదం అనుబంధంగా ఉండే గ్రామాలు ఈ కింది విధంగా ఉన్నాయి:[1]
పురుష నామసూచి: అగ్రహారం అన్న పదానికి ముందున్న పూర్వపదం పురుషనామ సూచిగా ఉండే గ్రామనామాలు ఉన్నాయి. ఆ సందర్భంలో ఎవరి పేరున ఐతే అగ్రహరం నామం ఏర్పడిందో వారికే ఆ అగ్రహారం దానంగా లభించిందని ప్రతీతులు ఉండడం కద్దు.
కుటుంబ నామసూచి: అగ్రహారం అన్న పదానికి ముందున్న పూర్వపదం కుటుంబ నామ సూచిగా ఉండే గ్రామనామాలు ఉన్నాయి. గ్రామనామం ఏర్పడిన కుటుంబీకులు అగ్రహారాన్ని అనుభవించేందుకు దానం లభించినవారయ్యే అవకాశాలు ఎక్కువ.
గ్రామనామ సూచి: కొన్ని గ్రామనామాల్లో అగ్రహారం అనే పదానికి పూర్వపదంగా గ్రామనామాలు ఉన్నాయి. ఊరిపేరులో పూర్వపదంగా ఉన్న గ్రామనామం పక్కన కొత్తగా అగ్రహారం ఏర్పడడమూ, ఆ గ్రామం దగ్గరి/యొక్క అగ్రహరం అన్నట్టుగా సూచించేందుకు ఇలాంటి పేర్లు ఏర్పడుతూంటాయి. ఉదాహరణకు బొమ్మవరం అగ్రహారం అనే గ్రామనామంలోని బొమ్మవరం అనే పదం పూర్వపదంగా ఉంది. బొమ్మవరం గ్రామానికి చేరి ఉన్న ప్రదేశాన్ని జమీందారు/రాజు ఒక పండితునికి దానం చెయ్యగా అక్కడ ఏర్పడిన అగ్రహారానికి బొమ్మవరం అగ్రహారం అనే పేరు వచ్చిందని చెప్తారు.
agraharamu braahmanulu nivasinche veedhi leda graamam. agraharam anna paerunna graamamlo puurvam vamsapaaramparyamgaa brahmanule vyavasaayabhoomulaku adhipatulugaa undadam gamaninchavachhu. agrahaaraanni sampannulu leda paripaalakulu braahmanulaku daanamichevaaru. agrahaaraanni rajulu daanam cheseppudu aayaa bhoomulapai puurtigaa pannu lekunda cony, kontha pannu minahaayimputho cony ivvadam kaddu.
jodi agraharamu, leda bilmaka agragaaramu leda, kattubadi agraharamu rabadini batti hecchutaggulato unde addeku ichina graamam.
madhyayugamunandu vidyaavaidushyamulanu vyaapimpajesina samsthalalo rajasthanamulaku bimmata perkonavalasinavi agrahaaramulu. parvakaalamulandunu, digvijaya pattabandhaadi mahaasamayamulandunu rajulanekulu vedavedaangapaaragulanu, puraanetihaasaagnulanu, karmaniratulanu agu viprulakee agrahaaramulanu daanamosanguchundiri. veeni aadaayamuto jeevayaatranu cheyuchu ee braahmanulu nischintulai swaadhyaapravachanamulatha kalakshepamu jaripedivaaru. ee agraharamu leka bhogamulu, bahubhogamulani renduvidhamulu. andu modati taragati vokkani hakku bhuktamulone yundunavi.rendavataragati agrahaaramulalo anekapanditakutumbikulaku vruttulerparupadabiyu.
agrahaaramulaku mangalamaniyu, chaturvedi mangalaminiyu perundedidi. veerachodudu chaturvedi mangalamuna okachota gala saasanamunundi, ichata vyaakarana, meemansa, vedaanta, rugyajussama,roopaavataara, puraana, jyotishya, vaidya vidyalanu bodhinchu aachaaryulokkakkariki okkokka vrutti kalpimpabadedidani teliyajeyadamainadi. ee agrahaaramulaku e vidhamaina baadha kalugakundaga chesi rajulu vaaniki sarvasvatantramulanu kalpinchedivaaru. veenipai evidhamaina pannulanu vidhimpabadakundinavi. indali bhoomipai vachhu dhaanyamantayuu agrahaareekulade. raajakeeyodyogulaku indu pravesamu lekundedidi. andali panditulanu anyapekshaleka sarvakaaryamulanu nirvahinchukonuchundi. itulannividhamulanu neti vishwavidyaalayamulanu minchina swaatantryamu kaligi ee agrahaaramulu ananya drushtitho vaidika vidyanu vyaapimpajeyuchundari.
telugu vaari gramanamallo chalane agraharalu kanipistaayi. andulo adhikabhaagam gramanamamlo uttarapadam(chivari padam)gaa undagaa, konni puurvapadam(modati padam)gaanuu unnaayi.
agraharam ane padam chala graamanaamaalaku uttarapadamgaa untundi. braahmanulaku vaidika vidyalu vyaaptichesenduku, vaari vidyaapradarsanaku mechukolugaa rajulu, jameendaarulu, sampannulu daanamicchina bhuubhaagaanni agraharam antaaru. alanti graamaalanu agraharamani pilustaaru. agraharam ane padam anubandhamgaa unde graamaalu ee kindi vidhamgaa unnaayi:[1]
purusha naamasuchi: agraharam anna padaaniki mundunna puurvapadam purushanaama suuchigaa unde gramanamalu unnaayi. aa sandarbhamlo evari paeruna aithe agraharam naamam erpadindo vaarike aa agraharam daanamgaa labhinchindani prateetulu undadam kaddu.
kutumba naamasuchi: agraharam anna padaaniki mundunna puurvapadam kutumba naama suuchigaa unde gramanamalu unnaayi. gramanamam erpadina kutumbeekulu agrahaaraanni anubhavinchenduku daanam labhinchinavaarayye avakaasaalu ekkuva.
gramanama suuchi: konni gramanamallo agraharam ane padaaniki puurvapadamgaa gramanamalu unnaayi. ooriperulo puurvapadamgaa unna gramanamam pakkana kottagaa agraharam erpadadamuu, aa graamam daggari/yokka agraharam annattugaa soochinchenduku ilanti paerlu erpadutuuntaayi. udaaharanaku bommavaram agraharam ane gramanamamloni bommavaram ane padam puurvapadamgaa undi. bommavaram graamaaniki cheri unna pradesaanni jameendaaru/raju oka pandituniki daanam cheyyagaa akkada erpadina agrahaaraaniki bommavaram agraharam ane paeru vachindani cheptaaru.