Hầu như năm nào , cụm từ " thủ khoa con nông dân " hay " thủ khoa chân đất " cũng được nhắc đến sau kỳ thi THPT quốc gia . Điều này cứ tưởng khác lẽ thường vì ở những đô thị lớn mới là môi trường giúp học sinh phát triển năng lực . Sự nghèo khó tạo nên động lực Trong một cuộc trao đổi với báo chí về hiện tượng " thủ khoa con nhà nghèo " , TS Đoàn Hương ( Trường ĐH KHXH & NV - ĐH Quốc gia Hà Nội ) nhận định : nhiều học sinh nhà nghèo hiểu được giá trị của sức lao động , của đồng tiền , mồ hôi nước mắt cha mẹ . Vì thế , có thể với một đề thi văn , những học sinh có đường đời không êm ả , con nhà nghèo thì viết sâu sắc hơn . PGS.TS tâm lý Phạm Mạnh Hà ( Trường ĐH Giáo dục - ĐH Quốc gia Hà Nội ) thì nhìn nhận : khát khao học tập chính là khát khao đổi đời với nhiều học sinh nhà nghèo . Những đứa trẻ con nhà giàu có nhiều khao khát khác nhau nhưng con nhà nghèo chỉ có một con đường là học tập để vượt lên sự nghèo khó . Hoàn cảnh tạo cho những học sinh nhà nghèo động lực , ý chí quyết tâm mà những học sinh trong hoàn cảnh khá giả không có được . " Điều này cũng cho thấy khả năng vượt khó và tự học là yếu tố rất quan trọng để có kết quả học tập tốt , chứ không phải ở trong môi trường tốt ( như trường chuyên , lớp chọn ) thì mới đỗ đạt " - TS Hà nhận xét . Thầy giáo Vũ Khắc Ngọc , người nổi tiếng luyện thi online và thường xuyên có sự tương tác với hàng chục ngàn học sinh ở cả thành phố và các vùng nông thôn , cho rằng có một thực tế là nhiều học sinh thành phố , học sinh trường chuyên không đặt nặng vấn đề đạt điểm thật cao hay là thủ khoa . Đã có nhiều học sinh vào trường chuyên để tạo " bàn đạp " đi du học , theo đuổi một lĩnh vực nào đó mình đam mê từ rất sớm .
Kỳ thi 2019 , các thủ khoa đến từ Thanh Hoá , Phú Thọ , Nghệ An , Hà Tĩnh ; điểm 10 cũng xuất hiện rải rác ở nhiều tỉnh . Hà Nội có một thí sinh thủ khoa khối D01 nhưng cũng là học sinh trường THPT công lập bình thường ở ngoại thành .