Айткхаллой — нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайп, тайп даьржина малхбален а, къилбаседа а Нохчийчохь.

Тайп J2 гаплотобан йукъара ду.

Истори

Тайпанан тептаршкахь дийцарехь айткхаьллой, сесаной, ишхой Нашхара веана хӀинцалерачу Сесанан уллорчу ГӀудукх олучу меттиге охьахиинчу Садин тӀаьхьенах бу.

Шен «Топонимия Чечни» белхан чохь нохчийн гӀараваьллачу Ӏилманчо А.С. Сулеймановс яздо, Aйткхаьллоша шайн тайпана да лору Нашхара веина Айт-Кхаьлла йиллина Айта. Дийцарехь Айткаьллой, Энганой, Сесаной вежарех схьабевлла лору.

Тайпа даьлла лору Сайд-Ӏали Шамин кӀента-кӀента-кӀентан Шамханан тӀаьхьенах волчу Айтех.

Кхечу баккхийчара дийцарехь Айткхаьллойн ден цӀе Сейса Сада хилла. Сада ваьхна Нашхахь йолчу Моцкъарахь, XIII-XIV бӀешерашкахь малхбален Нохчийчу кхелхина, дуьххьара охьахиина ГӀудукъ олучу меттиге, тӀаьхьо меттигах ала долийна Сесана а, Айт-Кхаьлла а. И цӀе лелаш ю Айткхаьллойн а, Сесанойн а силсилашкахь. Сесана йиллина лору Сейса Садас, цуо весет дина шен тӀаьхье ворхӀ чкъор хийцадаллалц Моцкъарахь дӀабохкар.

Силсила: Сада – Саьркъа – Холча – Хьашта – Такхмисар (Такхмисар цӀе Сесаноша язйина Нашхо аьлла, цӀе хийцаелла хила тарло, дуьхьанца иза масала – Нашхо Такхмисар хилла хила тарло) – Гела – Ата – Айта (иза сесанойн, а айткхаьллойн а да ву, цо йиллина Айт-Кхаьлла йуьрт), – Байбаркъа – Хьашукъа - Яшуркъа – Хьесалби (цуьнан кӀентий хилла Ӏацми (Ӏарби), ГӀамбулат, Оьспа, Оьлакъ).

ГӀамбулатан тӀаьхьенаш дакъалаьцна Илсхан-Юрт юьллуш. Оьлакъа кхелхина Жима ГӀебарта (хӀинца Теркан, Малхабекан кӀошташка), церан тӀаьхьенаш хӀинца а еха ЧӀулга-Юртахь а, Лаха Неврехь а, амма тӀаьхьуо цхьайолу тӀаьхьенаш юхайирзина Сесанойша а, ГӀордалойша а йиллина лоручу МелчхитӀе. Оьспа кхелхина гӀумкийн ярташка. Ӏацмин ши кӀант хилла. Цхьанах, Тунжуханах, Айткхаьллой тайпанара Тунжхан гар (гаплотоба J2) даьлла. И гар тайпанехь уггар доккханиг ду, иштта доккха ду Теркан кӀоштахь деха Сесанойн гар, цара лелайо фамилеш КасаевгӀар, ЯндаровгӀар, ХамидовгӀар, ХуклаевгӀар, КукаевгӀар, АсхабовгӀар. Ӏацмин (Ӏарбин) шолгӀа кӀентан – Селимханан тӀаьхье еха Сесанахь.

Географи

Айткхаьллойн мохк Энакхаьлла, Гуьна, Ширдий-Мохк йукъахь, Гумс эркан тӀехь лаьтта, цунна йукъайогӀу: Айткхаллойн регӀа-тӀе, Ачаршка, Гунин кӀотар, ЖагӀларги, ЖагӀ-Ӏинан кӀотар (Айт-Кхаьлла), НикӀи-ХитӀа, ткъа уггар шира эвланаш – Ачарашка, Айткхаьлла я ЖагI-Iин-кIотар – ца йисина.

СихӀсиха хуьлу токхмаш бахьнехь уьш йитина, ткъа бахархой кхелхина кхечу ярташка а, акъари тӀе а. Тахана, Ачарашка, НикIин-хитIа, ЖагI-Лергие, РегIа-тIе йоцуш, айткаьллой беха Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а юрташкахь а, гӀаланашкахь а: Азамат-Юрт, Устрада-ГӀала, ТӀехьа-Марта, ВаларгтӀе, Гелдагана, Гуьмсе, Жалкх, ЧӀулга-Юрт, Боти-Юрт, Берза-Боьра, Курчалой-ГӀала, Мелчхе, Мескар-Эвла, Ойсхар, Йоккха АтагӀа, Хьалха-Марта, Хьиди-КӀотар, Чечан, Энакхаьлла, Ялхой-Мохк, кхин а.

Тайпана цӀе йукъахь йолу топонимаш

«Айткхаьлла» – Гумс эркан тогӀенца,  Энакхаьлла йуьртан къилбехьа. Кхузахь хилла тайпана да Айта дуьххьара охьахиина меттиг. Йуьрт йиллале оцу дӀакхоьссинчу меттигах ЖагӀ-Ӏин олуш хилла. Сих-сиха токхамаш хиларна йуьрт йитина, бахархоша керла йуьрт йиллира Ачаршка.

Айткхаьллойн кешнаш – Айт-Кхаьлла лаьттинчу меттиган къилбехьара шира кешнаш.

XIX бӀешарахь Ӏаьс хин бердашца Айткаьлла эвла хилла, цуьнан бахархой дӀакхалхийна Жимачу ГӀебарта.

Айткхаллойн йукъ - Курчалойн юртара куп.

Тайпан гаранаш

Айткхалойн гаранаш:
Акхшой гар
Гизи гар (гаплотоба J2)
Марзи гар
Тунжахан гар (гаплотоба J2)

Тайпан гӀарабевлла нах

Мадин Жаьммирза – Нохчийн къоман турпал.
Айткхаллой