Къуръа́н ( [Аль-Къуръа́ну-ль-Кари́м] «Сийлахь Къуръан») — иза АллахӀан Ӏаламат хаза жайна ду ислам динехь. И доссийна Мухьаммад пайхамарна тӀе Джибрил маликехула, нахана кхето а, уьш гӀорасизбан а шен Ӏаламаташца. Бусалбанаш тешаш бу иза куьг тохарх а, харцхьадаккхарх а лардина ду адамийн дегнаш чохь а, могӀанашкахь а аьлла. Иза схьадеана ду рогӀаллица (таватурца). И дешарца Далла Ӏибадат до. Стигалан жайнех тӀаьххьарниг а ду иза, ИбрахӀиман тептарш а, Таврат а, Забур а, Инжил а дӀадаьлла чул тӀаьхьа. «Къуръан» бохучу дешан маьӀна Ӏаьрбийн маттахь «хозуьйтуш дешар» а, «хьехам» а бохург ду.

Къуръан — иза Ӏаьрбийн шира жайна ду. И лоруш ду меттан Ӏилманан лаккхара мах хадош, цо шена чохь гулдо дела хаза къамел а, риторика а. Къуръанан лар а, сий а ду Ӏаьрбийн мотт а, цуьнан литература а, цуьнан морфологин а, синтаксисан а Ӏилманаш цхьаьнатохарехь а, уьш кхиорехь а. Иштта Ӏаьрбийн меттан бакъонийн коьрта Ӏалашонаш хӀиттайарехь а, йахкарехь а, цхьаьнатохарехь а. Ӏаьрбийн мотт цхьаьнатохаран дикалла Къуръан доссадаре йухадоьрзуш ду, хӀунда аьлча, цул хьалха цхьаьнатоьхна хилла бац и, ша хьалдолуш мотт боллушехь а.

Къуръанан суратийн могӀа

Чулацам

Къуръанан структура

Къуръанан чохь 114 сурат ду тайп-тайпана дохала долуш (3 тӀиера 286 аятан тӀекхаччалц, 15 тӀиера 6144 деше кхаччалц). Дерриг сураташ аяташна декъна ду. Тайп-тайпанчу дагардаршца Къуръан чохь 6204 - 6236 аят а, 320 эзар сов элп а ду. Къуръан кхин а декъна ду ворхӀ цхьатеррачу декъе (манзилшна) цхьана кӀирнах деша атта хилийта. Къуръан 30 декъе (джуз) декъаро, аьтту бо Къуръан деша цхьаьна баттахь.

Бусалбачеран ламастаца, сураташ доькъу Маккарнаш — Мухьаммада (АллахӀера салам-маршалла хуьлда цунна) хиджра (Мадината кхалхар) дан ле йа цига воьдуш новкъахь диссина долу, — Мадинатарнаш — Мадинатехь йа хиджра динчул тӀехьа цхьанхьа новкъахь диссинарш а.

Къуръанан чулацам хийцалур болуш бац, хӀунда аьлчи Лекхачу АллахӀа лардан тӀелаьцна Барт хӀотту де даллалц(Коран, 15:9):

Къуръанан дерриг сураташ, иссалгӀаниг доцург, долало дешнашца: «Къинхетаме а, Совкъинхетаме а волчу АллахӀ цӀарца доладо». Къуръанан хьалхарчу суратехь и дешнаш хьалхара аят долуш далийна.

Сураташ, цхьадерш доцурш, Къуръан чохь хронологица хӀиттийна дац, ткъа церан бараме хьаьжжина ду: хьалха лаьтта деха сураташ, тӀаккха тӀехь-тӀехьа аятан барам лахлучу кепара хӀиттийна.

Къуръанан сураташ

114 — Сурат Ан-нас (Адамаш).

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца
1. Ахьа ала: «Со ларло адамийн Кхиорхочуьнца ,
2. адамийн Паччахьца ,
3. адамийн Делаца ,
4. (вониг) хьоьхучун, генадолучун вонах
5. ша адамийн кийранашка вониг хьоьхуш долчу
6. жинех а, адамех а» .
12 — Сурат (аят 4) Йусуф (Юсуп)

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца
Юсупа элира шен дега: «ХӀай сан да! Суна гӀенах цхьайтта седа гира, малх а бутта гира суна, сайн суждане даьхкина».
113 — Сурат Аль-фалакъ (Садаржар).

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Ахь ала: «Со ларло садаржочу Делаца
Цо кхоьллинчуьнан вонах ,
боданан вонах а иза чӀагӀбелча ,
шеддашчу Ӏаеттачеран вонах а ,
хьагӀлелочун вонах а, цо хьагӀлелийча» .

106 — Сурат Къурайш (Къурайшиташ)

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца
Къурайшин цхьана тайпана дуьхьа,
Ӏай а, аьхка а церан цхьана леларх,
Охьа товӀар бу-кх уьш оцу цӀийнан (КаӀбатан) делан,
Уьш меца болчу хенахь кхиина, халонех кӀелхьара баьхначунна.
112 — Сурат Аль-ихлас (ДогцӀаналла)

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

Ахь ала: «И АллахӀ цхьаъ ву,
АллахI — хьаштверг ву,
Цо ца вина, Иза а ца вина,
Ца хилла Цуьнга тера цхьа а»

111- Сурат Аль-масад (Диттан хьаса)

Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахӀан цӀарца

ХӀаллак хили Абу ЛахӀабан ши куьг, иза а хили хӀаллак
Хьалха ца ваьккхи и шен бахамо а, ша гулдинчо а
Алу йолчу цӀерга гӀур ву иза а,
цуьнан зуда а, дечиг кхоьхьуш йолу
Шен кочахь диттан хьаса а болуш

Къуръанан истори

Къуръан доьссина дуьнен тӀе АллахӀера дуьззина Лейлатуль-Къадр буса, амма Джабраил малико пайхӀамарна  делла иза дакъошкахь 23 шарахь(Коран, 17:106).
Дин даржош, Мухьаммада  дукха хьехамаш бина. Цуьнца цхьаьна ша АллахӀа цӀарах дуьцург Къуръанан тӀиера бен ца дуьцура. Мухьаммадан  еша а, йаздан хууш ца хилла, аяташ дӀайаздойтуш хилла. Амма цхьа дакъа дӀайаздар бахьнехь ца дисина, ткъа дагахь Ӏамийна дисина. Дерриг а 114 сурат, 30 джуз хилира. Къуръан хронологица хӀоттийна дац. ТӀаккха а цхьацца агӀонаш йу хенаца сураташ къасто. Масала сураташ декъна ду Макканаш а, Мадинатанаш а..

ПайхӀамар  дийна волуш йаздина Къуръан оьшуш дацара — муьлхха а ца кхеташ дерг ша Мухьаммада  хьоьхура. Иза кхелхинчул тӀаьхьа, сиха даьржачу исламан ийшира пайхӀамаран  бетехула схьадеана долу йозанан закон. Иза бахьнехь Абу Бакра а, Ӏумара а (АллахӀ реза хуьлда царна) тӀедиллира пайхӀамаран  уллохь леллачу Зайд ибн Сабитан (АллахӀ реза хуьлда цунна) вовшахтоха долаш долу йаздинадолу пайхӀамаран  дешнаш. Дикка сиха чекхбаьккхира Зайда (АллахӀ реза хуьлда цунна) шен болх, йуьхьанцара Къуръанан вариант гайтира. Оццу хенахь изза болхбеш бара кхин нах. Иштта АллахӀан къамелан кхин диъ жайна хилира. Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) тӀедиллира пхий а редакци цхьаьнатохар, и болх чекхбаьлча хьалхалера пхи жайна дӀадаьккхира. ЧӀогӀа хазахеташ доьшуш хилла Къуръан халифа Ӏусмана (АллахӀ реза хуьлда цунна), иза вуьйчу хенахь Къуръан доьшуш хилла боху. Ду боху шира куьйга йаздина Къуръан, дийцарехь, тӀехь халифан цӀий долуш.

Мухьаммад  кхелхинчул тӀехьа, хьалхарчу иттаннаш шерашкахь къийсамаш буьйлабелира бусалба нахана йукъахь. Уьш бекъабала буьйлабелира тобанашка — суннаш, хьариджийш, шиӀийш. Царна йукъахь йаздинчу Къуръанан цхьацца долчун реза боцурш а бара. Суннийш шеко йоцуш къобал йира Зайдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) текст. Хьариджий реза ца хилира шен вежарша Мисаре лолле воьхкинчу Юсупах (ӀалайхӀи салам) лаьцначу 12 суратан. Хьариджийшна гарехь, сурато эвхьаза дуьйцу Мисран хьаькаман зудчо Юсуп (ӀалайхӀи салам) Ӏехо гӀортар. ШиӀийшна хетара, Ӏусманан (АллахӀ реза хуьлда цунна) омрица Къуръан чуьра Ӏелех лаьцна меттигаш дӀайаьхна. ТӀаккха а массара а лелийра Зейдан (АллахӀ реза хуьлда цунна) верси.

Цуьнан цӀаро ма-баххара, Къуръан хезаш деша дезаш дара. Хан-хене мел йолу Къуръан дешарах дийнна говзалла хилира. Иштта хӀоранна а дагахь хаа дезаш дара Къуръанан дакъа. Хьалха а хилла, хӀинца а бу дерриг Къуръан дагахь хуурш – хьафизаш. Къуръан доккха беркат ду адаман, ладаме меттиг йу цуьнан адаман дахарехь, дика дешаран гӀирс а бу иза. Къуръан Ӏарбийн маттахь доссарна, иза Ӏамадарца баьржа Ӏаьрбийн мотт. Исламах йолу литература, муьлххачу маттахь иза елахь а, Къуръанан тӀе хьажоргех йуьззина йу.
Къуръан