Григориа́нан рузма — Маьлхан гуонаха Дуьне хьийзаран циклан хан лору система; шеран дохалла ду 365,2425 де-буьйса; 400 шеран йукъахь ду 97 високосан шо.

Дуьххьара григорийн рузма йукъайаьккхина руман папас Григорием XIII-гӀачо католикан пачхьалкхашкахь  1582 шарахь хьалхалера юлианан хийцина: йеаран тӀаьхьа догӀу де  хилира пӀераска . Григорийн рузма лелайо дукхаха йолчу дуьненан пачхьалкхаш. Литературехь кхин а лелайо Керла хатӀ цӀе а.

Григорийн рузман структура

Григорийн рузман шо 365,2425 де-буьйса хиларца тӀеэцна ю. Високосан доцучу шеран дохалла — 365 де-буьйса ду, високосан — 366.

Кхузара логӀу високосан шо декъар:

400 бӀе шеран декъало шо, — високосан;
дисина 100 шеран декъало шераш, — високосан дац;
дисина 4 декъало шераш, — високосан.

Иштта, 1600 а, 2000 а шераш дара високосан, ткъа 1700, 1800, 1900 шераш високосан дацара. Иштта високосан хир дац 2100 шо.

Цхьан денна-бусана григорийн рузма галъер ю 10 эзар шарахь (юлианан — 128 гергга шарахь). 3 эзар шо терахье валош, дукха хьолахь хаалуш болчу мехе кхочу, хан мел ели тропикийн шарахь де-буьйсанан барам хийцаялар нагахь ца ларахь, цул сов, шеран заманийн йохалла хийцаяларан а.

Григорийн шо хуьлу високосан а, високосан доцуш а; шо доладала тарло кӀиран муьлххачу дийнахь. Иза ша-дерг цхьаьна лаьрчи хуьлу 2 × 7 = 14 кепара шеран рузма.

Беттанаш
Григорийн рузманехь 12 бутт бу, 28 - 31 де беха:

Беттан денойн барам дагахь латто бакъо

Беттан денош дагахь латтош чӀогӀа атта бакъо ю — «даьӀахкийн бакъо».

Буйнаш бина тӀехула агӀо гуш ши куьг хьалха дагӀийтича, тӀаккха «даьӀахкашца» (пӀелгийн сетта меттигашца) хаало муьлха бутт «беха» бу (31 де) я «боца» бу (30 де, февраль боцург). Иза хаархьама беттанаш дагар дан деза даьӀахкашца а, церан яккъашца а. Январан йогӀу хьалхара даьӀахк (беха бутт — 31 де), февралан — хьалхарчу а, шолгӀачу а даьӀахкийн йукъ (боца бутт), мартан — даьӀахк, иштта дӀа а. тӀаьхьара уллера беха ши бутт — июль а, август а — нисло нисса шина буйн луларчу дӀаьӀахкаш тӀе (шина буйн йукъ ца лору).

Ю кхин а мнемонин бакъо «Ап-юн-сен-но». Оцу дешадакъош гойту 30 де долу беттанийн цӀераш; февраль, шере хьаьжжина, 28 я 29 де хуьлу; бисина 7 баттахь 31 де хуьлу. Мнемонин бакъо лело атта ю, куьйган даьӀахкаш ягар ян а ца оьшу.

Кхин а беттан денош дагахь латтош ингалсан ишколан кица а ду: Thirty days have September, April, June and November. Аналог немцойн маттахь а ю: Dreißig Tage hat September, April, Juni und November.

Юлианан а, григорийн а рузманашна йукъара башхалла

Григорийн рузма йукъайоккхучу хенахь цунна а, юлианан а рузманашна йукъахь 10 де башхалла яра. Амма иза тӀекхета тайп-тайпана високосан денойн барам бахьнехь. Григорийн рузманехь, юлианачух къаьсташ, бӀешеран тӀаьххьара шо, нагахь иза 400 декъалуш дацахь 400, иза високосан ца лору, цундела оцу рузманийн башхалла таханлерачу денна 13 де ю.

Юлианан а, григорийн а рузманийн терахьийн башхалла муьрашца:

Юлианан терхьаш  кхаччалц дехьадаккха таро ю григорийн рузман терхьашка, амма и дар тӀеэцна дац. Дукха хьолахь терхьаш керла рузма йукъайаккхалц даладо юлианан рузманца, ткъа тӀаьхьа — григорийчуьнца. Григорийн рузма хьалххе тӀе ца эцна мехкашкахь  тӀаьхьарчу муьрехь а, йукъайаккхале болчу муьрехь а дукха хьолахь гойту ши терахь — шира юлианан рузманца а (хилам хиллачу хенан), ткъа къовларш чохь, керла григорийн рузманца. Масала: «Пушкин Александр Сергеевич [, Москох, — , Петарбух], оьрсийн йаздархо, керла оьрсийн литература кхоьллинарг».

Истори

Григорийн рузман дехьабовла таронаш
Григорин рузмано ло тропикан шеран нийса гергавар. Керла рузма тӀеэца бахьна хилира гуттаренна а галдалар юлианан рузманца долу де-буьйса нисдаларан хан, цуьнца билгалдоккхура Пасхан де, пасхан бутт бузар астрономичуьнца барах дагадовлар. Григорий XIII-гӀачул хьалха проект кхочушъян гӀиртира папанаш Павел III-гӀа а, Пий IV-гӀа а, амма церан аьтту ца хилира и чекхдаккха. Хийцамашна кечам бира Григорий XIII-гӀачун омарца астрономаша Христофор Клавийс а, Лилий Алоизийс а. Церан белхан жамӀаш дӀайаздира папин буллехь, цунна куьг йаздира  понтифика Мондрагоне виллин тӀаьхь, цӀе тиллира хьлхарчу могӀанера дешнашца Inter gravissimas («Ладамечарна йукъахь»).

Григорийн рузмане дехьаваларо лахара хийцамаш бира:
керлачу рузмано тӀеэцаран моментехь дӀатоттура 10 денна долу терахь, цуо нисдира гулделла гӀалаташ;
керла рузманехь лела йолаелира керла, алсама нийса йолу високосан шеран бакъо — високосан шеран йукъахь ду 366 де:
шеран лоьмар йекъало 400 (1600, 2000, 2400);
дисина шераш — шеран лоьмар йекъало 4, амма декъа ца ло 100 (… 1892, 1896, 1904, 1908 …);
модификаци йина керсталлин Пасхан чот яран бакъонашна.

Юлианан а, григорийн а рузманийн терхьашна йукъара башхалла галйолу кхаа денна хӀора 400 шо массаза долу.

Мехкаш григорийн рузмане дехьабовларан терхьаш
Пачхьалкхаш юлианан рузманера григорийн рузмане дехьевлира тайп-тайпанчу хенахь:

Дехьабовларан истори


1582 шарахь григорийн рузмане дехьабевлла Испани, Итали, Португали, Речь Посполити (Литван Сийлахь олалла а, Польша а), Франци, ЛугӀен мехкаш.

1583 шо чекхдолуш царна тӀекхийтира Голланди, Бельги, Брабант, Фландри, Льеж, Аугсбург, Трир, Бавари, Зальцбург, Регенсбург, Австрин дакъа Тироль.
Хиламаш боцуш а ца дисира. Масала, Бельгехь а, Голландехь 1583 шеран 1 январь тӀекхечира 1582 шеран 21 декабрь чекхдоллушехь, берриг бахархой бисира оцу шарахь Рождество дазданза.

1583 шарахь Григорий XIII-гӀачо хьажийра Константинополан патриархе Иеремия II-гӀачуьнга керлачу рузмане дехьадовлу аьлла вакийлат. 1583 шарахь Константинополера килсан гуламехь тӀе ца ийцира иза Пасха даздаран бакъонийн канонашца йогӀуш йац аьлла.

1584 шарахь Австрис григорийн рузмане дехьадовлар чекхдаьккхира, дехьабовла буьйлабелира Швейцарехь (Люцерн, Ури, Швиц, Цуг, Фрайбург, Золотурн кантонаш), Силезехь, Вестфалехь, Америкера Испанин колонешкахь.
XVI бӀешарахь григорийн рузмане дехьаделира Швейцарин католикийн дакъа, протестантийн кантонаш дехьаевлира 1753 шарахь, ткъа тӀаьххьарниг, Гризон, — 1811 шарахь.

Цхаццанхьа григорийн рузмане дехьабовлар юоккха кегарийца хилира. Масала, полякийн паччахьа Стефан Баторийс йукъайаьккхина Ригехь керла рузма 1584 шарахь, меттигера совдегархоша бунт гӀаттийра, хӀунда аьлча 10 денна дӀасататтаро йохка-иэцаран хенаца болу барт бохабо, тӀаккха шайна алсама зие хуьлу. Бунтахоша хӀаллак йира Риган килс, вийра масех муниципалан гӀуллакххо. «Рузман гӀуртца» ларабала аьтту белира 1589 шеран аьхка.

Григорийн рузмане дехьабевлла цхьацца мехкаш, тӀаьхьа юхабоьрзура юлианан рузмане, уьш кхечу мехкех дӀатохар бахьнехь.
Мехкаш цхьаьна хенахь григорийн рузмане дехьа ца бовлар бахьнехь, гӀалаташ хила тарло цхьацца хиламийн терхьашкахь: масала, наггахь олу, Инка Гарсиласо де ла Вега а, Мигель де Сервантес а, Уильям Шекспир а белла цхьаьна дийнахь — 1616 шеран . Амма Шекспир велла Инка Гарсиласол 10 де тӀаьхьа, хӀунда аьлча католикийн Испанехь керла рузма лелара папас йукъайаьккхинчу хенахь дийна, ткъа Йоккха Британи керла рузмане 1752 шарахь бен ца йаьлла, Сервантесал 11 де тӀаьхьа велла (иза велла 22 апрелехь, амма дӀавоьллина 23 апрелехь).

Паччахьан Георг II-гӀачун сацамца 1752 шеран 2 сентябрехь григорийн рузмане дехьайаьллачу Британин дийзира терахь хьалха татта 11 денна, хӀунда аьлча Европехь керла рузма йукъайаьлла бӀешо а даьлла, кхин цхьа де тӀекхийтира. ШолгӀа сентябран тӀаьххье деира 14 сентябрь.

Бахархой реза бацара шеш баккхий бинчу сацамна. Махкахь хааделира реза ца хилар, лозунг яра: «Юхадерзаде тхуна тхан цхьайтта де!», иза ду, масала, Хогарт Уильяма йинчу «Харжамаш» серера цхьаьна гравюран тӀаьхь. Ханан йохаллехь гӀаттамаш хуьлура, наггахь нах а бойуш, масала, Бристолехь.

Керла рузма йукъайаккхаро налогаш а, ясакх а гулъечеран ладаме финансийн тӀаьхьенаш йитира. 1753 шарахь — григорийн рузман дуьххьарлера дуьззинчу шарахь, банкахой налог ца луш дуьхьала бевлира, уьш хьоьжура хила деза 11 дийне шеш боьлла терахь — 25 март кхаччалц. Иза бахьнехь Йоккха Британин финансийн шо дола ца делира 6 апрелехь бен. И терахь дисина таханлера де кхаччалц, 250 шо хьалха хилла баккхийра хийцамийн символ санна.

Швецехь сацам бира 1700 - 1740 шерашкахь високосан денош дӀадаха. 1700 шарахь дӀадаьккхира хьалхара високосан шо. Цул тӀаьхьа болабелира тӀом дехьадаккхарх дерг дицдира. Иштта, мохк бехира шен доларчу шведийн рузманца. 1711 шарахь Карл XII-гӀачо лерира иза нийса ца хилар, сацам бира ширачу рузмане юхадерза, февралехь 2 де тӀетоха. Цундела Швецехь хилла 1712 шеран 30 февраль. 1753 шеран аьхка бен йукъа ца йаьккхина керла рузма. Цу тӀе  тӀаьхьа доладелира .

Ша-кепара дара григорийн рузмане дехьабовлар Аляскехь, иза цигахь цхьаьна хилира Терахь хийцадаларан асанца. Цундела ширачу рузманца  пӀераскан дийнал тӀаьхьа хилира кхин цхьа пӀераска   керлачу рузманца.

1872 шарахь сацам бира ламастан беттан-маьлхан рузманера григорийн рузмане яла  Японис, иштта «Мэйдзин пхеалгӀа шеран шийтталгӀа беттан шолгӀа ден» тӀаьхьара де хилира 1873 шеран 1 январь, иштта Японин рузма малхбузан пачхьалкхийн рузманца дӀанисйира (Росси йоцург). ТӀаккха а, официалан тептаршкахь григорийн рузманца цхьаьна лелайо нэнго система. Масала, 1868 шо йаздо Мэйдзин хьалхара шо, 1912 — Тайсё 1, 1926 — Сёва 1, 1989 — Хэйсэй 1, иштта дӀа. Дахарехь, шераш дагардар леладо Ӏийса пайхамар  варан тӀиера «малхбузан рузманца» (西暦, seireki), XX бӀешеран дохаллехь цунах коьртаниг хилира Японехь.

Корейс тӀеийцира григорийн рузма 1896 шеран 1 январехь, Ю Кил-чуна жигара дакъа лоцуш. ТӀеэцначу рузманца беттийн лоьмарш хӀиттийнехь а, амма 1895—1897 шерашкахь а лелийра шерийн шира лоьмарш Чосон некъийн урхаллин 1 шерца, цуьнца григорийн рузманан 1896 шо догӀура Чосонан 1392 шерца. 1897 а, 1910 а шерашкахь, юха 1948 - 1962 шерашкахь йолийра корейн рузман эран юьхьиг. 1910 а, 1945 а шерашна йукъахь, Корей японин урхаллехь йолуш, лелийра японин шераш дагардар. 1945 - 1961 шерашкахь Къилба Корейхь григорийн рузманца цхьаьна лелийра, вайн эрал 2333 шо хьалха, Кочосон пачхьалкх кхоллар тӀиера, шераш дагардар. Иштта, и шераш Дангица ларарца (단기) лоьмарш йолуш дара 4278 - 4294. Къилбаседа Корейхь 1997 шеран 8 июлехь дуьйна тӀеэцна «чучхе шераш дагардар», цуьнан юьхьиг ю 1912 шо — Ким Ир Сен вина шо.
Григорийн рузма