Евро́пин барт (Е́вробарт, ЕБ) — европин 27 пачхьалкхан экономикин а, политикин а цхьаьнакхетар.

Европин барт бира 1992 шарахь Маастрихтехь (леладаьлла 1993 шеран 1 ноябрехь) Европин экономикин йукъараллин бух тӀехь, хьажийна бара регионан интеграцега.

ЕБ — дуьненайукъара кхоллам, шена чохь дуьненайукъара кхолламан (пачхьалкхашна йукъара) а, пачхьалкхан (пачхьалкхан тӀехулара) а хьесапаш ду,
амма юридически иза йац ший а.

Бертан массо а мехкашкахь лела стандарт йина законийн системин гӀоьнца, кхоьллира йукъара базар, цунах адамаш, сурсаташ, капитал, хьашташ кхочушдар маьрша леларан гарант хилира, царна йукъахь ду Шенгенан зонера (цунна чуйогӀу мехкаш-декъашхой а, кхин Европин пачхьалкхаш а) паспортан терго дӀаяккхар.

Дуьненан бакъонан субъект йолу, Европин бертан юьззина бакъонаш ю дуьненайукъара йукъаметтигашкахь дакъалаца а, дуьненайукъара берташ дан а. Кхоьллина йукъара арахьара политика а, кхерамзаллин политика а, цуьнца бертахь арахьара а, дуьхьалонан а политика лело еза. Дерриг дуьненахь кхоьллина ЕБ гуттаренна а йолу дипломатин миссеш, болхбеш ю вакилаташ Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламехь, ДМКх, Йоккха ворхӀ пачхьалкхехь, Йоккха ткъа пачхьалкхехь.

Европин бертан институташна йукъайогӀу Европин кхеташо, Европин комисси (правительство), Европин бертан кхеташо (официалан цӀе — Кхеташо, хьахайо Министрийн кхеташо санна а), Европин бертан суд, Европин чоьтан палата, Европин центран банк, Европин парламент. Европин парламент хоржу ЕБ гражданаша хӀора пхеа шарахь.

Кхеташоно тӀеоьцу  сферера закононашкхолларан акташ (директиваш, законаш, сацамаш), кхин а кхуллу махлелоран областера йукъара политика, йуьртан бахамера, чӀерийлецарера. регион кхиаран политика

Европин бертан мехкашкахь веха 450 миллион вахархочун, дерриг чоьхьара сурсатан (ДЧС) дуьненачух долу ЕБ дакъа хуьлу 2018 шарахь 23 % (21,6 трлн доллар) гергга эцаран хьуьнараллин паритетца, 19 % (16,1 трлн доллар) гергга — номиналан маьӀница.

Пачхьалкхаш-декъашхой

Европин бертан йукъайогӀуш ю 27 пачхьалкх: Австри а, Бельги а, Болгари а, Мажаройчоь а, Германи а, Желтойчоь а, Дани а, Ирланди а, Испани а, Итали а, Кипр а, Латви а, Литва а, Люксембург а, Малта а, Нидерландаш а, Польша а, Португали а, Румыни а, Словаки а, Словени а, Финлянди а, Франци а, Хорвати а, Чехи а, Швеци а, Эстони а.

Экономика

Инфраструктура

ЕБ болхбо европин йукъара инфраструктура кхиаран, масала, Трансъевропин машанаш (). Иштта  гуранчура проекташна йукъайогӀу Евротоннель, LGV Est, Мон-Сенисан туннель, Эресунан тӀай, Бреннер тоннель, Мессинан хидоькъен тӀехулара тӀай. 2001 шарахь мах хадорца 2010 шарахь машано къовла безара: 75 200 км некъаш, 76 000 км цӀерпоштнекъ, 330 аэропорт, 270 хӀордан порт, 210 континентан чоьхьара порт.

Кхуьуш йолу Евробартан дукхачу регионашкахь транспортан маша шорбеш йолу транспортан политико совбоккху Ӏаламан бешболу ницкъ. 2004 шеран шорйаран пхоьалгӀа тулгӀенехь коьрта транспортан Ӏалашо хилира транспорт экологи агӀора цӀена яр (хӀаваъ бехдар, гӀовгӀа), некъаш машенех бастар (ца латтийтархьама). Шорбаро тӀетуьйхира болчу баланашна кхин а массарна дакъа кхачаран бала (). Масала, 2006 шарахь Европин инвестицийн банко делира 650 миллион евро Польшин некъан система кхио, дерриг а 1990 шарахь дуьйна Польшина делла 12 млрд евро кредит, царех 40 % гергга хьажийна транспортан инфраструктура кхиоре.

ЕБ кхин инфраструктуран проект — навигацин «Галилео» система. Спутникан навигацин система хиларе терра, «Галилео» кхуллуш ю Европин барто Европин космосан агенталлица цхьаьна. Спутникан тоба кхоллар чекхдаккха лерина 2019 шарахь. Проект хьажийна ю, цхьаьна агӀора Цхьаьнатоьхна Штаташ доладечу  ца базархьама, вукха агӀора америкин ширъеллачу системал меттиг дика дӀалаца а, сигнал тоян а. Ша ечу хенахь «Галилео» проекто зийна дуккха а финансийн, техникийн, политикийн халонаш.

Йуьртабахам

Йукъара йуьртабахаман политика — Европин экономикин йукъараллин программех уггар шираниг йу, цуьнан хала меттиг а йу. Политико йуьртабахаман сурсат совдаккхаран, дааран сурсаташ цхьанаэшшара латтадаран, йуьртабахамехь къахьоьгучу бахархойн дахар хьакъ долуш туокхе даран, йохк-эцара цхьанаэшшара йаран, ткъа иштта сурсаташна хьекъале мехаш латтадаран Ӏалашо хӀоттайо. Дукха хан йоццуш уьш леладора субсидеш луш, мехашна йукъагӀерташ. 70-гӀа а, 80-гӀа а шерашкахь йуьртабахаман политикин хьашташна латтадора Европин йукъараллин бюджетан кхааннах ши дакъа, 2007—2013 шерашна оцу статьян харжан дакъа охьадаьлла 34 % кхаччалц.

Политикин хӀоттам

Лахахь язйина ю ЕБ коьрта меженаш я институташ. Хаа деза, пачхьалкхийн ламастехь долу законкхолларан а, кхочушдаран а, суьдан а Ӏедал декъадалар ЕБ амалехь дац. ЕБ суд майрра суьдан меже лара мегар ду, амма законкхолларан функцеш ю цхьанне ЕБ Кхеташонан а, Европин комиссин а, Европарламентан а, ткъа кхочушдаран — Комиссин а, Кхеташон а.

Европера кхеташо

Европера кхеташонан лакхара политикин меже, лаьтта пачхьалкхийн-декъашхойн пачхьалкхийн коьртех а, правительствех а, церан гӀовсех — арахьарчу гӀуллакхийн министрех. Европера кхеташонан декъашхо ву Европера кхеташонан председатель а, Еврокомиссин председатель а. Европера кхеташо кхолларан бух французийн президентан Шарль де Голлан коьрте еина ойла ю ЕБ пачхьалкхийн кортош формалан боцу гуламаш бар, уьш лерина бара къаьмнийн пачхьалкхийн роль интеграцин кхолларан гуранчохь охьаяккхарна дуьхьало ярна. И гуламаш хилира 1961 шарахь дуьйна, ткъа 1974 шарахь Парижерчу гуламехь и практика формалан йира оцу хенахь Францин президентан даржехь волчу Жискар д`Эстен Валерин дехарца.

Кхеташоно билгалйоккху ЕБ киаран коьрта стратегин агӀо. Политикин интеграцин инарлин аса яккхар — Европера кхеташонан коьрта некъ бу. Министрийн кхеташонца цхьаьна могӀарехь, Европера кхеташонан йелла европин интеграцин коьрта барташ хийца йиш йолу политикин функци. Цуьнан гуламаш дӀахьо шарахь шозза а, цул сов а — я Брюсселехь, я председатель йолчу пачхьалкхехь Европин бартан Кхеташонан оцу хенахь коьртехь йолчу пачхьалкхан-декъашхочун председателан куьйгаллица. Гулам лаьтта шина дийнахь. Кхеташоно тӀеэцнарг дан дезаш ду иза къобал йинчу пачхьалкхаш.

Европера кхеташонан гуранчохь дӀахьо иштта олуш долу «ламастан» куьйгалла, цигахь уггар лакхарчу тӀегӀанера политикаш хиларо ло тӀеэцначу бартан доккха маьӀна до. Лиссабонан барт хиллачул тӀаьхьа, аьлчи а 2009 шеран декабрехь дуьйна, Европера кхеташо официалан йукъайахна ЕБ институтийн структуран. Бартан чулацамашца кхоьллина керла дарж Европера кхеташонан председатель, цуо дакъа лоцу массо а ЕБ декъашхочун пачхьалкхийн а, правительствийн а коьртийн гуламашкахь.

Европера кхеташо къаьсташ хила еза ЕБ Кхеташонах а, Европин кхеташонах а.

Ӏилма

Евробертан Ӏилманан дика къаьста инновацин агӀо ю. Евробертан куьйгакӀела болхбеш бу масштабан талламан маша Future and Emerging Technologie, цуо координаци йо искусственни интеллектан, виртуалан бакъдолчун, робототехникин, нейрофизиологин, кхин лакхатехнологин областийн Ӏилманчийн къинхьегамехь.

ТӀеман структураш

Хьажа кхин а
Европин барт