ХӀуӀа́ьржа ра́са (кхин а экваторан раса, малхбузаэкваторан раса) — уггаре яккхийчех цхьана могӀарехь кавказан, монголоидан, австралоидан расанашца адамийн раса.

XIX—XX бӀешерашкахь адамийн расийн дукхаха йолчу классификацешкахь хӀуӀаьржнарш цхьаьнатохара австралоидашца хӀуӀаьржа-австралоидан (экваторан) расане (масала, Г. Ф. Дебецан, Я. Я. Рогинскийн, М. Г. Левинан, кхечу а антропологийн классификацешкахь). Таханлерачу талламаш гайтина оцу шина расан йукъара генетикан башхаллаш, оцу шиннан кхечу расашца ериг а, ткъа цхьадолу тера хӀуманаш (чкъоьран, бӀаьргийн, месийн таьӀна бос, хьийзина месаш, кхин дӀа а) кхетадо терачу дахаран хьолашка воларца.

Дуьненан литературехь «хӀуӀаьржа» термин лело таро ю негрийн раса билгалйоккхуш, негрилли (пигмейш) а, койсаноидаш боцурш.

Америкин антрополога К. С. Куна хӀуӀаьржа расан термин лелайора  «конгоидаш».

Билгалонаш

ХӀуӀаьржа раса къаьста тӀаьхьайогӀучу антропологин башхаллашца:

Ӏаьржа чкъор (кхечу расашца юьстича, царна юкъахь австралоидан а, меланезийн а ю, чӀогӀа пигментаци хилла);
хьийзина Ӏаьржа месаш;
Ӏаьржа бӀаьргаш;
кхоалгӀа месийн чкъор гӀийла кхиар, дегӀан тӀехьдерг муххале а;
долихокранан лекханартолан туьтан кеп дика къаьсташ йолу тӀуьскан областца, хӀуӀаьржачеран туьта жима ю кавказоидчерал а, монголоидчерал а;
юьхь лоху ю, мочхалаш шуьйра дац;
юккъера лекха хьаж, гӀийла кхиина ;
прогнатизм, мочхалаш хьалха таьӀна, лахара мочхалан чӀениг аратаьӀна йац;
даккхий бӀаьргаш;
шуьйра чӀапа гӀийла гуш мара;
стаммий балдаш, лакхара балда аратаьӀна (прохейлин);
яккхийра цергаш;
долихоморфан (озийна) дегӀ;
дуткъа куьг а, ког а.

Шайн ареалан тайп-тайпанчу дакъошкахь хӀуӀаьржанарш къастало локхаллийца, чкъоьран бесца, балдийн стоммаллийца, меран шораллийца, кхечу сипташца (хийца ца лург массеран а хьийзина месаш ю), морфологица массарел чӀогӀа къаьсташ бу негрилли (чӀога лоха дегӀ) а, койсаноидаш (чкъор кӀаййо ду, юьх чӀапа, эпикантусца ю) а.

Баржар
ХӀуӀаьржа расан векалш баьржина коьрта мохк — Саьхьаран къилбехьара Тропикан Африка. Кхин а хӀуӀаьржанаш дукха бу Латинан Америкехь, Вест-Индехь, АЦШ — оцу мехкийн а, регионийн а хӀуӀаьржа бахархой Африкера балийна лайшан тӀаьхьенаш ю. хӀуӀаьржа расан векалш кхечарел алсама бу Гвианехь, Ямайкехь, Гаити Республикехь, Вест-Индин цхьацца кхин гӀайренийн пачхьалкхашкахь.

Кегийра расаш
ХӀуӀаьржа расан юкъатуху Ӏаьржа, юккъераафрикин, къилбаафрикин кегийра расанаш. Наггахь шен коьрта векалш бушменаш а, готтентоташ а болу къилбаафрикин расане хьоьжу адамийн уггаре яккхийчу расане санна. Кхин а ламастан классификацешкахь (масала, В. В. Бунакан классификацехь) хӀуӀаьржачарна юкъатуху йоккха хӀуӀаьржа расин малхбалеэкваторан (океанин) га долу меланезийн раса, дуьхьала хӀоттийна йолу малхбузаэкваторан (африкин) га Ӏаьржачу, юккъераафрикинчу, къилбаафрикинчу расашна.

Негрийн раса

Негрийн раса — йоккхачу хӀуӀаьржа расехь, дукхаллин барамца а, дӀалоцу ареалца а коьрта ю. Негрийн жима расан векалш абсолютан дукха бу Саьхьаран къилбехьарчу Африкин махкахь. Оцу расан амалийн васташ: чӀогӀа Ӏаьржа чкъор; Ӏаьржа бӀаьргаш; Ӏаьржа хьийзина месаш; чӀогӀа шуьйра мара, чӀапа мерадукъ; чӀогӀа стаммий балдаш; долихокефали; юьхь лоха ю.

Негрийн расин юкъахь къаьста масех антропологин тайпа:
суданан (негрийн-гвинейн) тайпа, максимум билгалъяьлла хӀуӀаьржачеран коьрта билгалонаш ю;
юккъераафрикин (малхбуза-бантоидан, палеонегроидан) тайпа, суданчуьнца юьстича дегӀана лоха бу, йоккха маж а, мекхаш а довлу, кӀеззиг сирла чкъор ду;

малхбален-бантоидан тайпа, суданчуьнца юьстича юьхь юткъа ю, маара а буткъа бу, кӀеззиг ара а таьӀна, балдаш иштта стаммий дац;
къилбаафрикин тайпа, суданчуьнга хьаьжчи амалехь ду сирла чкъор, алссама лоха а бу;
нилотийн (малхбаленафрикин) тайпа, дуьненахь уггаре лекха бу, тӀех еха дегӀан меженаш, чӀогӀа Ӏаьржа чкъор, наггахь чим басахь, мара а, балдаш а кӀеззиг дуткъа ду, ткъа иштта готта юьхь.

ХӀора а антропологин тайпа, суданийн доцург, иэделла кхечу луларчу тайпанан я расан хӀуӀаьржачу тобанашца: юккъераафрикин тайпа — иэделла негриллийн (юккъераафрикин) расин векалшца, къилбаафрикин тайпа — иэделла койсаноидашца, нилотийн тайпа — иэделла Эфиопийн расан векалшца.

Юккъераафрикин раса

Юккъераафрикин (пигмейн, негриллийн) жима раса яьржина Юккъера Африкин экваторан догӀанийн хьаннашкахь пигмейшна (негриллишна) юкъахь. Оцу расан аматаш: дегӀан чӀогӀа лоха; мелла а сирла чкъоьран бос; жима юьхь, арадевлла бӀаьргаш; маж, мекхаш, дегӀан тӀиера месаш чӀогӀа йовлу; чӀогӀа шуьйра а, боца а маара, меран дукъ чӀапа, дукъ тӀедаьлла а долуш; дуткъа балдаш.

Юккъераафрикин расан юкъахь билгалдолу ши тайпа: малхбузан (бакола, бабинга, бака къаьмнаш Республика Конгохь, ткъа иштта ака къам Йуккъерчу Африкин Республикехь) а, малхбален (къаьмнаш мбути Демократин Республика Конгон (ДРК) малхбалехь, тва ДРК, Руандехь, Бурундехь, Угандехь). Церан гергарлонех а, кхолладаларех а талламхойн цхьа ойла йац. Цхьаболчу антропологаш лору, малхбузан а, малхбаленм а пигмейн краниологин башхаллаш чӀогӀа ю, луларчу негрийн тобанел а. Малхбузан пигмейн тобанийн яккхийро яххьаш, дегӀана лекхо хуьлу малхбалерчу тобанел.

Юккъерачу Африкехь юккъераафрикин а, негрийн а расашна йукъара аматаш йолуш шортта популяцеш ю.

Къилбаафрикин раса

Къилбаафрикин (капоидан, койсаноидан, бушменийн) раса — йоккхачу негрийн расан вариант ю, яьржина Къилба Африкин екъачу областашкахь. Оцу расан амале аматаш: дегӀан лоха; дикка чӀапа юьхь; жима лахара мочхала, иза бахьнехь юьхь кхосаберг санна хуьлу; мара дикка буткъа чӀапа дукъ долуш; кхиина эпикантус; гӀеххьа сирла можо-боьра чкъор; йоца хьийзина месаш; зударийн стеатопиги; чӀогӀа гӀийла маж а, мекхаш а довлу. Койсаноидийн цхьа дакъа, уггаре хьалха, эпикантус хиларна, монголийн сипташ тера догӀуш ду.

Ширачу заманахь къилбаафрикин расан векалш лоцура кхин а шуьйра мехкаш, амма дӀатеттира къилбехьа, екъачу регионашка негрийн расера банту къаьмнаш дӀасакхалхар бахьнехь. Банту меттанара тобанаш дӀасакхелхачу заманахь тарло, койсаноидаш шина тайпана кхоллабелла хилар — бушменийн а, готтентотийн. ТӀаьхьара тайпа билгалдолу лекха, доккха дегӀаца. Тардолийта, готтентотийн тайпа бушменийчух къастар хилла готтентоташ негрийн расан векалшца иэр бахьнехь, цул сов, тера ду, готтентоташа банту къаьмнашкара схьаэцна даьхний лелор, иза бахьнехь ширачу лахьош болчеран дахаран васт а, дааран тайпа а хийцаделла, цуо а Ӏаткъам бина куьцан.

Ийна а, шина тобана йукъара тобанаш а
Африкин тайп-тайпанчу кӀошташкахь, ткъа дикка хьалхарчу хенахь, царна арахьа а, метисаци яр бахьнехь кхоллаелла кхечу расийн аматаш йолу хӀуӀаьржачеран популяцеш. Иштта, масала, кавкасионашца иэелла тобанаш хаало негроидийн ареалан дозанехь сахаран бухара зона. Кавкасионашна а, негроидашна а йукъара меттигехь лаьтта Малхбуза Суданан тобанаш — церан векалш фульбе а, кхин долу къаьмнаш а. Иштта шира схьадалар долу Эфиопийн раса яьржина Африкин МаӀанехь — меран кепаца а, юьхьан куцаца а эфиопаш ца къаьста къилба кавкасионех, ткъа чкъоьран бесца уьш тера бу негроидех. Суданера тӀаьхьа евлла ийна тобанаш хилла Къилбаседа Африка Ӏаьрбаша яккхар а, Ӏаьрбийн мотт буьйцу кавкасионийн къилба тобанаш Африкин кӀоргене кхачар а бахьнехь. Негроидийн а, къилба монголоидийн а ийна сипташ ду Мадагаскаран бахархойн (тайп-тайпана расийн сипташ оцу я кхечу малагасийхойн чӀогӀа хийцалуш ду). Ийна кавкасионийн-негроидийн сипташ хаало Намибин (готтентотийн-европахойн метисаш — рехоботан бастардаш) а, КЪАР а бахархойн декъан. Тайп-тайпана тӀегӀанера негроидийн сипташ хаало цхьайолчу Америкин популяцийн — негроидашца ийна тобанийн векалех олу мулаташ а, самбо а. Бахархойн доккхаха долу дакъа мулаташ бу Бразилехь, Венесуэлехь, Кубехь, кхечу мехкашкахь а, мулаташна юкъадоьду иштта къилба АЦШ къилбаамерикахой .

Схьабовлар
Цхьацца «негроидийн» сипташца (масала, прогнатизмаца) йолу уггаре шира туьта Назлет Хатер 2, Къилба Мисрахь карийна, цуьнан 40—35 эзар шо зама ю.

Цуьнца цхьаьна, ширачу заманера билггала хӀуӀаьржачеран ю ала мегардолу карийнарш, хуьлуьйту генарчу  заманера (хан 18—12 эзар шо), уьш карайо дукхах дерг Къилбаседа Африкехь. Оцу муьрера хӀуӀаьржа расан аматаш билгалъяхало цхьа могӀа даьӀахкаш евза Экваторан Африкехь, амма церан классификаци ян халаду даьӀахкийн дакъош бен ца карадар бахьнехь. ХӀуӀаьржа расан хӀинцалера вариант, тера ду, голоценал хьалха ца кхоллаялар (11 эзар шо гергга хьалха).

Къилбаафрикин расица гергарло гучудоккху бакъ долу карораш, иштта, хила герга ду, голоценера. Иштта тайпа кхолладаларан Ӏаткъам бина хила тарло, 25 а, 16 а эзар шераш хьалха шен максимуман къасторан хьолаш, оцу хенахь Африкин къилбан доккхаха долу дакъа якъолаш хӀиттина дахаран пайден дацара, цара къастийра къилбаседаафрикин популяцеш къилбачарех. Бушменийн а, готтентотийн а генетикан къастар алсама хилар бахьана ду генийн дрейфан жигара  процессаш, уьш хуьлура койсаноидийн кӀезиг хиларна, ткъа ехачу заманахь шеш Ӏийна болу австралийн аборигенийн кӀезига ю генетикан бошхаллаш. Хетало, Бушменаш а, готтентоташ а къастийна латтор дахделира йоккхачу хенан заманна (75—60 эзар шо).

Юккъераафрикин раса схьаяларх масех гипотеза ю. Царех цхьаьнца, пигмейш генара орамаш болуш бу (кхоллабелла 40 эзар шо хьалха), иштта оцу гипотезаца пигмейн дикка хьалхара декъадалар хилла малхбуза а, малхбален а тобанашка (18 эзар шо хьалха), цу тӀе пигмейш къилбаседехьара баьхкинчу хӀуӀаьржачаьрца иэр къобал ца до. Иштта пигмейш шира схьадалар долуш хилар къобалдечу кхечу гипотезица, лору, малхбуза а, малхбален а тобанашка бекъабалар гуттара тӀаьхьа хилар — 5 - 3 эзар шо хьалха. Кхин а цхьаьна гипотезица, хила тардолуьйту, пигмейш 4—5 эзар шо хьалха латта лелор тӀиера юха а шозлагӀа лахьор тӀедевлла популяцеш хилар, цу тӀе малхбуза тобанаш кхоллаелла оццу хенахь малхбален тобанаш малхбузехьа кхелхаш, цул тӀаьхьа метисаш хуьлуш хӀуӀаьржа расийн тобанашца. Цхьаболчу талламхоша кховдайо пигмейн малхбуза а, малхбален а тобанаш къаьстина бух болуш хиларан верси, цуо таро ло, царна хетарехь, цхьаъ а ца къастош, хӀуӀаьржачеран ши раса къасто.

Ша-кепара хьажар ло хӀуӀаьржа расан схьаяларе генетикан талламаша. Иштта, хиина, африкин популяцеш дуьхьала лаьтта ерриг йисина адаман тобанашна цхьанне схьаэцна. Цу тӀе хӀуӀаьржачеран цхьаалла йац, уьш ю мелла а хьалхо къаьстина адаман асанаш. Ишттачу цхьаьна асан тӀаьхьенаш хилла африкин йоцу адамаллин тобанаш — кавкасионаш, австралоидаш, монголоидаш. Кхин африкин асанаш, масала, койсаноидаш а, пигмейш а, дуьхьала лаьттина ца Ӏа массо а хӀуӀаьржачеран асанашна, уьш дуьхьала лаьтта кхечу континенташ тӀиера ерриг йисина цхьаьнатоьхна адамаллин тобанашна.

Хьажа иштта
ХӀуӀаьржнаш
Россера хӀуӀаьржанаш а, мулаташ а
Асселаран стаг
ХӀуӀаьржа раса