ГӀо́палла — ахархошна шайн лаьттан декъа тӀиера Ӏедалан пурба доцуш дӀабаха ца магош долу закон (аьлчи а ахархой латтан тӀетасар; бевддарш нуьцкъала йухаберзабо), феодалан административан а, суьдан а Ӏедал когаметтачун дӀалуш, латта дита а, иэца а ахархойн бакъонаш дӀайохуш, наггахь латта доцу ахархой дӀатаса а мега закон.

Малхбузан Европера гӀопаллин бакъо
Ахархой бозуш хиларан йисттера кепаш тулгӀенаца чекхйовлу Европин малхбуза йисттера, малхбале кхаччалц. ГӀопаллин бакъо яр нисло йукъараллин-политикин йукъаметтигаш кхиаран цхьа билгалчу муьрехь. Европин тайп-тайпана регионаш кхиар тайп-тайпана хенашкахь хиларна (дозуш хилла климатах, адаман барамех, йохк-иэцаран некъаш аьттонца хиларх, арахьарчу кхерамех), гӀопаллин бакъо цхьаьна европин пачхьалкхашкахь — юккъера бӀешерийн историн атрибут йу, ткъа кхечанхьа иза лаьттира керлачу замане кхаччалц.

Дукхах йолчу яккхийчу европин пачхьалкхашкахь гӀопалла гучуйолу IX-X бӀешерашкахь (Ингалс, Франци, малхбуза Германи), кхечеран гучуйолу гуттар тӀаьхьа, XVI-XVII бӀешерашкахь (къилбаседа-малхбален Германи, Дани,  Австрин малхбален регионаш). Ерриг гӀопалла дӀайолу дукхах дерг юккъера бӀешерашкахь (малхбузан Германи, Ингалс, Франци), ткъа дикка лаьтта XIX бӀешо кхаччалц (Германи, Польша, Австро-Мажаройчоь, Росси). Цхьайолчу пачхьалкхашкахь ахархой мукъабахаран процесс цхьаьна йоьду дуьззина (Ингалс), йа дакъошкахь латташ цатоарца (къилбаседа-малхбален Германи, Дани), ткъа иза хуьлу возуш хидларан цхьа кеп кхечунца хийцар; кхечу пачхьалкхашкахь мукъабахар латташ цатоарца муххале а дац, цигахь тӀекхета, кхуьу жима ахархойн бахам (Франци, Германин малхбузан дакъа а).

Ингалс
Ингалссаксонийн муьрехь йолаелла феодализацин процессо, тӀаьхь-тӀаьхьа хьалха паргӀата хилла ахархой-йукъараллашъерг (керлаш), шайн долахь йукъара латтанаш а, долара дакъош а (фолклендаш а, боклендаш а) долуш болу, гӀопаллин нах бира, уьш долахь болчара () царна шайна луъу ясакх тухура.

Процесс меллаша йоьдура, амма VII—VIII бӀешерашкахь хаалуш дара паргӀата нах мел кӀезиг бу. Оцунна аьтту бора тӀекхеташ долу кегийрачу ахархойн декхарш, церан дийзира гӀо лаха ондачу нахера. Х а, XI бӀешерашкахь доккхаха долу керлийн дакъа дозуш хилира. Ден патронат хила декхарехь хилира; да вуьззина эла хилира куьйга кӀеларчу бахархойн. Цуьнан ахархошна тӀехь йолу суьдан бакъонаш шоръелира; цунна тӀедиллина дара полицейскин декхар а.

«Керл» дош сих-сиха хийца долийра вилланца (гӀопаллерниг). «Къиза суьдан жайна» хӀоттош ахархошна йукъахь цхьа могӀа тӀегӀанаш йара. Уггаре лахара тӀегӀанахь лаьттара манорийн вилланаш (); вериг аьлча санна возаш ву лордах, билгала йац ял, цхьаерш йоцург, паччахьаллин йукъара суьдаш ларъеш йац — иштта хьал дара оцу классан. Ведда гӀопаллерниг цхьа шой цхьа бутт балале йухаверзо йиш йара. ГӀопаллерниш декхарехь бара сеньоран дерриг шарахь болхбан, кӀиран йукъахь 2—5 дийнахь, белхан хена аренашка балха бахка доьзалшца йа церан меттана лаьцна белхалошца.

Тожан латташ тӀехь болу дукхаха болу ахархоша, кхин а леладора латта вилланан бакъонехь (), маьхаза вецара, кхин ял а лора. Амма сурсатан-ахчан йукъаметтигаш кхиаро аьтту бира вилланаш гӀопаллех мукъабаха.

ГӀопаллин бакъо йохош ладаме Ӏаткъам бира Уот Тайлеран гӀаттамо. XIV бӀешарахь ерриг аьлча санна Ингалсехь мукъабехира ахархой доларчу гӀопаллера, хийцира иза латтанчунца. Маьхаза вацар хийцира ахчанца болхбаре, йолан барам хӀоттийра, ткъа вилланан латтор аратеттира копигольда, цуо хаъал дукха гарантеш лора ахархошна.

Гуобар

ГӀопаллернаш мукъабахарца цхьаьна кхуьура ингалсийн ахархошкара шайн дакъош схьадахаран процесс. XV бӀешеран хьалхарчу декъехь дуьйна латталелоран тӀиера байдан бахам тӀевалар чӀогӀа пайден хилира, капиталаш уьстагӀий лело, оханийн чоьтех байданаш шоръяре хьажо долийра. Дукха латташ долчара кӀезиг латта долу ахархой аратетта болийра. Бехкамаш хӀиттабо йа йуьртан бахархойн йукъара латташ лелоран бакъонаш дӀайоху, уьш дукха латташ долчеран карадоьду. XVI бӀешарахь шуьйра даьржира байданашна гуобар, цунна чӀогӀа гӀолецира суьдаш а, пачхьалкхан администрацеш а. Иштта, 1488 шеран законашкхолларан акташкахь го, хьалха 200 ахархо ваьхначохь, висина 2—4 жаӀу.

Ахархойн латтан йукъаметтигаш хийцаран процесс чекхъелира XVI бӀешарахь: ахархойн лаьттаца йолу уьйр хадийра. Хьалха ахархоша леладора феодалийн бакъон тӀехь латтош долу шайн латта; хӀинца уьш дукхахберш лаьхкира шайн дакъош тӀиера, йукъарчу латтанийн бакъонаш дӀаевлира. Царех доккхаха долу декъана йуьртабахаман алапах болх бен белхалой хила бийзира. Цуьнца цхьаьна кхуьура маьрша ахархойн бахам чӀагӀбаларан процесс, иза капиталистийн гуран чуюллуш йара, оцу гӀуллакхо кхоьллира дикка чкъор хьалдолу ахархойн-арендаторийн (йоменийн).

Испани
Испанехь гӀопаллин бакъо яржар чолхе дара. Астурехь, Леонехь, Кастилехь сервитаж цкъа а йукъара ца хилла: X бӀешарахь дуьйна дукхаха болчу Леонан а, Кастилин а латтанаш бахархойн паргӀата латталерхойн классан долахь дара — уьш сервех къаьсташ билламе дакъанаш лелош бара шайн долара бакъонаш а йолуш<ref>Рафаэль Альтамира-и-Кревеа. История Испании. Класс сервов, или рабов</ref>. Амма оцу чкъоьран (хуньорес, йа соларьегос) юрисдикцин статус къаьсташ йу шен билгало ца хиларца, оцо хьашто йора кастилийн паччахьашна церан бакъонаш чӀагӀъян, уьш сеньорийн Ӏаткъамах ларбархьама: иштта, Альфонсо X-гӀачо XIII бӀешарахь шен омрехь кхайкхийра соларьегон бакъо йу мичча хенахь а шен дакъа дита, шена дита бакъо йлцуш делахь а; Альфонсо XI Нийсачо цул тӀаьхьарчу бӀешарахь ца магадора долахь латта долчарна латта лелочаьргара а, церан доьзалшкара а, нагахь хӀоттийна бараман рицкъ цуо феодалан луш делахь.

Арагонехь а, Каталонехь а гӀопаллин бакъо хаъал хала йара, французийчуьнца юста мегар долуш, цунна Ӏаткъам беш франкаш бара. XV бӀешарахь Каталонехь онда халкъан гӀаттаман жамӀ хилира паччахьо Фердинанда Гвадалупан 1486 шеран сентенцин куьг яздар, цуо хадийна дӀаехираерриг Испанехь феодале ахархой бозуш хиларан. Преимущественно этими последними очагами крепостничества были изолированные поселения, нередкие для восточной части страны, чье местоположение затрудняло включение их в правовую систему Республики Соединенных провинций и консервировало в них сеньориальную власть Александров К. Второе крепостное право а терминаш лелайо Сталинан урхалла долчу Российн колхозан системин (дуьххьара, схьагарехь, иза дина аьтту коммунистийн коьртех цхьаъ волчу Бухарина 1928 шарахь), цуо дуьйцург XX бӀешеран 30-гӀа шерашкахь йукъадаьккхина ахархой маьрша дӀасалела цабитар дара, ткъа иштта сурсаташ латтор тӀедиллар (ша тайпана «ясакх») дара колхозашна, болхбар дара пачхьалкхан латта тӀехь (ша кепара «элан вацар») совхозашкахь.

Мехкашкахула гӀопаллех бозуш хилар дӀадаккхаран официалан терхьаш
ГӀопаллин бакъо официалан сацор, даиман а ца хуьлу иза боккхъала а дӀаяккхар, цул сов ахархойн дахаран хьолаш тодар муххале а
: 1746
: 1749
: 19.12.1771 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 1832)
: 1.11.1781, 11.6 и 12.7.1782 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 1848)
: 23.7.1785 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 1848)
Маркграфалла Баден: 23.7.1783
: 20.6.1788 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 1.1.1800)
: 3.11.1789
: 4.5.1798
( Данин йукъахь): 19.12.1804
( Швецин йукъахь): 4.7.1806
: 22.7.1807
: 9.10.1807 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 1811—1823)
Паччахьалла Вестфали: 1807
: 31.8.1808
Герцогалла Нассау: 1.9.1812
: 18.11.1817
Сийлахь герцогалла Гессен: 1820
Сийлахь герцогалла Мекленбург-Шверин: 1820
: 1831
Гессен-Кассель: 1831
: 17.3.1832
: 1835
: 7.9.1848
: 18.3.1848 (1-ра тӀегӀа, 2-гӀа тӀегӀа — 2.3.1853)
: 25.4.1848
: 1858 ( Хункар-мехкан йукъахь — де-юре, де-факто — 1879)
: 19.2.1861
Эстляндийн губерни: 23.5.1816
Курляндийн губерни: 25.8.1817
Лифляндийн губерни: 26.3.1819
Тифлисан губерни: 13.10.1864
Кутаисин губерни: 13.10.1865
Мегрели: 1.12.1866
Бессарабийн губерни: 14.6.1868
Абхази, Азербайджан, Эрмалойчоь: 1870
Сванети: 1871
ГӀалмакхойн аре: 1892
: 1862
: 1918
: 1923
: 1956

Хьажа кхин а
Салтычиха
Къабалан лолла
Лолла
Латтан ден ахархой
Пачхьалкхан ахархой
Латтах бихкина ахархой
ГӀалан арахьарнаш
ГӀалан нах (гӀопаллехь берш)
Хьалхарчу буьйсан бакъо
Прописка
Министериалаш
ГӀопалла