Чингисха́н ( , собственное имя — Тэмуджин, Темучжин, Темучин; 1155 шо йа 1162 шо гергга — 1227 шеран 25 август) — Монголан империн бухбиллинарг а, хьалхара сийлахь-воккха хан а. Цо вовшахтуьхуьра дӀасакъестина йолу тукхамаш. Цо йолайира монголийн походаш Китае а, Йуккъерачу Азе а, Кавказе а, Малхбале Европе а.

Коьрта хиларашан хронологи

1155 шо — Тэмуджинан вар (иштта олу иза вина 1162 йа 1167 шарахь).
1184 шо (схьахетарехь) — Меркиташ Тэмуджинан зуда Бортэ хьалацар.
1184/85 шо (схьахетарехь) — Джамухин а, Тогрулин а гӀонца Бортэ хьайаккхар. Хьалхара кӀант вар — Джучи.
1185/86 шо (схьхетарехь) — ШозлугӀа кӀант вар — Чагатай.
1186 шеран октябрь — КхозлугӀа кӀант вар — Угэдэй.
1186 шо — Тэмуджинан хьалхара улус (иштта иза хилла тарло 1189/90 шарахь), Джамухас эшавар.
1190 шо (схьахетарехь) — 4-гӀа кӀант вар — Толуй.
1196 шо — Тэмуджинан а, Тогорил-ханан а, Цзинан а эскираш цхьана кхетта татараш лехкина.
1199 шо — Тэмуджинан а, Ван-ханан а, Джамухан а цхьанакхетта эскараш Буйрук-хан куьйгалхо волу найманан эскараш эшадар.
1200 шо — Темуджинан а, Ван-ханан а цхьанакхетта эскараш тайчиуташ эшабар.
1202 шо — Тэмуджинас татараш эшабар.
1203 шо — Кереиташца тӀом. Балджунан барт.
1203 шеран гуьйре — Кереиташ эшабар.
1204 шеран аьхке — Таян-ханс куьйгалхо деш болу найманан эскар эшадар.
1204 шеран гуьйре — меркиташ эшабар.
1205 шеран бӀаьсте — меркиташан а, найманашан а цхьанакхетта эскар эшадар.
1205 шо — Джамуха цуьна нукераш Тэмуджинан дӀавалар; Джамуха вер.
1206 шо — Курултайс Тэмуджинан «Чингисхан» аьлла цӀе тиллина.
1207 — 1210 шераш — Чингисхан Си Ся цӀе йолу тангутийн пачхаькхан тӀелатар.
1215 шо — Пекин хьайаккхар.
1219-1223 шераш — Чингисханас Йуккъера Ази хьайаккхар.
1223 шо — Субэдэй коьртехь волу эскарс Калкехь оьрсийн а, половцийн а цхьанакхетта эскар эшадар.
1226 шеран бӀаьсте — Си Ся цӀе йолу тангутийн пачхаькхан тӀелатар.
1227 шеран гуьйре — Си Ся коьрта гӀала а, пачхьалкха а хьайаккхар. Чингисханан валар.

Виццавар

1962 шарахь Чингисхан вина 800 шо кхачар даздеш Л. Махвал скульпторс Дадал сомонехь дӀахӀоттира стела цуьна сурт тӀехь долуш.
1991 шо дуьйна дӀа 500, 1000, 5000, 10000 и 20000 монголан тугрикаш тӀехь Чингисханан сурт хӀотто болабелира.
2000 шарахь Нью-Йоркан «Тайм» журналс Чингисхан кхайкхавира «эзаршеран стаг».
2002 шарахь Монголин Сийлахь-йоккха пачхьалкхан хуралс йукъайаьккхира Чингисханан орден — керла лакхара пачхьалкхан совгӀат. Монголин демократически партин лакхара партин совгӀат ду «Чингисан Орден» (Чингисийн одон).
2005 шарахь Улан-Баторехь йолу халкъашна йуккъера Буянт-Уха аэропортан цӀе хийцира Чингисханан цӀарах аэропорт аьлла.
2006 шарахь Монголин эдалан гӀалин хьалха Сухэ-Баторан цӀе йолу майданехь Чингисханан а, цуьна шин баьччан а — Мухали а, Боорчу а — хӀоттира памятник.
2008 шарахь хьалкъан йуккъера Улан-Батор аэропортан уллехь хӀоттира памятник.
2008 шарахь Цонжин-Болдог аймакехь чекхйаьккхира Чингисхан говрахь гойтуш памятник.
2011 шарахь Монголехь кхоьллира авиакомпани «Чингис Эйрвейс».
2012 шарахь Лондонехь хӀоттира Чингисхан говрахь гойтуш памятник. И йинарг вара российн скульптор Д. Б. Намдаков.
В 2012 шарахь Монголехь Чингисханан Вина терахь хӀоттира хьалхара де хьалхара Ӏаьнан беттан (2012 шарахь — 14 ноябрь). И де лоруш ду пачхьалкхан деза де а, мукъа де а.

Чингисхан XX—XXI бӀешерашан культурехь

Фильмаш
Мануэль Конде а, Сальвадор Лу «Чингисхан» / «Genghis Khan» (Филиппинаш, 1950 шо)
Марвин Миллер, «Золотая Орда» (АЦШ, 1951 шо)
Раймонд Бромли «You Are There» (телесериал, АЦШ, 1954 шо)
Джон Уэйн «Завоеватель» (АЦШ, 1956 шо)
Рольдано Лупи «I mongoli» (Италия, 1961 шо); «Maciste nell’inferno di Gengis Khan» (1964 шо)
Омар Шариф, «Чингисхан», 1965 шо
Том Рид «Permette? Rocco Papaleo» (Итали, 1971 шо)
Мондо «Shanks» (АЦШ, 1974 шо)
Пол Чун «Сказание о героях, стреляющих в орлов» (Гонконг, 1982 шо)
Гел Дели «Chengji sihan» (Монголи, 1986 шо)
Болот Бейшеналиев «Гибель Отрара» (СССР, Казахфильм, 1991 шо)
Ричард Тайсон «Чингисхан» (АЦШ, 1992 шо); «Чингис хан: история жизни» (2010 шо)
Батдоржийн Баасанджав «Равный небу Чингисхан» (1997 шо), «Чингисхан» (Китай, 2004 шо).
Тумен «Чингисхан» (Монголи, 2000 шо)
Богдан Ступка «Тайна Чингисхана» (Украина, 2002 год)
Оржил Макхаан «Чингисхан» (Монголи, 2005 шо)
Дуглас Ким «Чингис» (АЦШ, 2007 шо)
Такаси Соримати «Aoki Ôkami: chi hate umi tsukiru made» / «Чингиз-хан. На край земли и моря» (Япони-Монголи, 2007 шо)
Таданобу Асано «Монгол» (Казахстан-Россия, 2007 шо)
Эдуард Ондар «Тайна Чингис Хаана» (Росси-Монголи-АЦШ, 2009 шо)
Чингисхан