Кавка́зан са́рдалалла — Российн империн административан-мехкан урхаллин башха меже. Коьртехь Императоро хӀоттийна Сардал хилла, цуо кхочушдора дуьззина гражданийн Ӏедал (законашкхоллар доцург), иза дерриг цуьнан куьйгакӀела а дара.

Кавказан сардалийн оцу хенахь яккхийра тӀеман даржаш дара регионехь. Сардалаллин юрисдикцера мехках олура Кавказан мохк, административан коьрта шахьар Тифлисехь яра (1844 шарахь дуьйна). Мохк бекъалора 5 губернен (Тифлисан, Эриванан, Бакохан, Елизаветполан, Кутаисин) а, могӀа областашна.

Истори

Хьалхара сардалалла

Император-аьзнин Екатерина II-гӀачун «Кавказан сардалалла шина областех – Кавказан а, Аштаркханен а – хӀотторах лаьцна» Омарца йира (1785 5 май — 1796 31 декабрь) Аштаркхнен а, Кавказан а губернех лаьтташ. Кавказан губернехь йира ялх уезд, царех шимма (ГӀизларан а, Мазалкан а) дӀалоцура хӀинца Невран а, Шелковскан а кӀоштийн латта. Кавказан сардалан ставка яра Екатериноградехь (хӀинца Екатериноградски гӀала), 1790 шеран 30 апрелехь дуьйна — Аштаркхнехь. Сардалаллин мехко дӀалоцура Ийдалан а, Донан а лахенашкара аренаш, Кубань а, Терк а тӀекхаччалц долу Къилбаседа Кавказа дакъа а, ткъа хӀинцалера Нохчийчоьнан махкахь, Ишорен а, Бороздиновскин а меридианашна йукъара Теркан къилбаседехьара мохк. Теркан аьрру бердаца яхъелла Кавказан губернин йукъайогӀу Мазалкан а, ГӀизларан а уездан гӀазакхийн гӀаланаш, чӀагӀонаш, хойн посташ: Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала, Казитерки, Долгой, Щедрински, Парабоч, Сарафанниково, Новогладковски, Старогладковски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски. 1790 шеран 30 августехь Кавказан губернии дӀаяьккхира, ткъа губернин коьрта меттигаш дӀаяьхьира Екатериноградера Аштаркхне. 1796 сардалалла дӀаяьккхира.

Инарла-губернаторш

Коьрта баьччаш Кавказехь
Карл Кнорринг: 1801—1802
Павел Цицианов: 1802—1806
Иван Гудович: 1806—1809
Александр Тормасов: 1809—1811
Филипп Паулуччи: 1811—1812
Николай Ртищев: 1812—1816
Алексей Ермолов: 1816—1827
Иван Паскевич: 1827—1831
Григорий Розен: 1831—1838
Евгений Головин: 1838—1842
Александр Нейдгардт: 1842—1844

ШолгӀа сардалалла

1844 шеран 27 декабрехь Российн империн йукъадаьхкина Кавказан мехкашкахь (царна йукъахь Гуьржийн губерни, Эрмалойн область, Каспийн область), юха а кхоьллира Кавказан сардалалла йукъ Тиблисехь а йолуш.

1844 шеран 27 декабрехь иза лаьттара цхьаьна губернех а, шина областех а:
Гуьржийн-Имеретин губерни (Тиблиси)
1847 шеран 28 февралехь цунах йина Тиблисин губерни
Эрмалойн область (Эривань)
1849 шеран 9 июнехь цунах йина Эриванан губерни
Каспийн область (Шемаха)
1846 Дербентан (Дербент) а, Шемахин а губернеш
1859 2 декабрехь Шемахин губернин цӀе хийцина Бакохан губерни (Бакох) аьлла
1860 30 майхь Дербентан губерни дӀаяьккхина, кхоьллина ДегӀастанан область (Дербент) а, Джаро-Белоканан (Закаталин) гуо
1866 17 августехь кхоьллина Сухуман дакъа (Сухум)
1867 кхоьллина Ӏаьржа хӀордан гуонан
1868 кхоьллина Елизаветполан губерни (Елизаветполь)
1878 кхоьллина Батумин область (Батум) а, Карсан область (Карс)

Сардалалла лаьттира 1883 шо тӀекхаччалц.

Сардалаш

Кавказан администраци
1881 22 ноябрехь Кавказан сардалалла фактаца дӀаяьккхира, кхоьллира Кавказан администраци коьртехь гражданийн декъан коьрта хьаькам а волуш, изза коьрта коьрта баьчча а, гӀазакхийн эскарийн атаман а волу.

Коьрта хьаькмалла лелориш

КхоалгӀа сардалалла
Кавказан сардалалла