Зударий исламехь — бусалбанийн йукъараллехь зударийн хьал таллар, ткъа кхин зударийн социалан институташца йолу юкъаметтигаш лелон низамийн а, бакъонийн а система. Зударийн хьал исламехь — ламаст хилла емалийн меттиг ю бусалбанийн йукъараллин социалан хӀоттаман.

ШариӀато (исламан бакъо) гойту ладаме башхаллаш божарийн а, зударийн бакъонашкахь а, декхарашкахь а. Башхаллаш го зуда ялорехь, йитарехь, юрисдикцин статусехь, духарехь, дешарехь.

Историн бос

Исламо зудчун хьолан бен Ӏаткъаман мах хадабале хьалха хьажа веза исламал хьалхарчу Ӏаьрбийчохь хилла зударийн статусе. Исламал хьалхарчу Ӏаьрбийчохь зударийн хьал гӀоле хиларе сатийса мегар долуш хилла. Хаамаш бу дайш-наноша шайн къоьлла бахьнехь керла дуьнен тӀе девлла зудабераш дойуш хиларх.

Исламо хийцина Ӏаьрбийн йукъараллин структура, хийцина гендеран ролаш. Профессор Монтгомери Уильяман талламашца, исламо тодина зударийн хьал, бакъонаш йелла царна. Цхьаболчу талламхоша кхин тӀе чӀагӀдо, зударийн, исламаца, алсама бакъонаш хилла, XX бӀешо кхачале малхбуза мехкашкахь хиллачулла а. Масала, французийн бакъонаша зударийн бакъонашна тоьхна доза дӀа ца даьккхина 1965 шарахь бен. Ной Фильдмана, Гарвардан университетан бакъонийн профессоро билгала доккху:

Оксфордан дошамо гойту йукъара зударийн хьал ислам юкъадаьллачул тӀаьхьа тодалар, цуо билгалдоккху зударийн буьззина мах хилар.

Исламаца зуда ялор «барт» бар санна ду, зудчун лаамца хилар декхарийлахь ду. Зударшна бакъо кхаьчна дайх бисина бахамна, хьалха, ислам даржале, ирс кхочура гергарчу божаршна. Аннемари Шиммела боху, «исламал хьалхарчу муьре хьаьжчи, исламан законашца зударийн хьал хийцадалар, йоккха прогресс хилла; зудчун бакъо хилла законаца шен бахаман урхалла дан».

Уильям Монтгомерис боху, Мухьаммад пайхамар  шен заманан историн контекстехь зударийн бакъонаш тойина, хаъал тодина церан хьал коьрта бакъонийе гарантеш елла.

Джон Эспозитос билгалдоккху, «Мухьаммад пайхамар  зударшна бакъонаш а, доьзалан дахарехь, марехь, дешарехь, экономикин уьйранехь аьттонаш а белла. Бакъонаша йукъараллехь зударийн статус айина».

Исламан зудчун дахаран тайп-тайпана агӀонех долу Сийлахь тексташ

Гендеран ролаш
Къуръано боху «Боьрша нах Ӏуй бу зударийн, цундела АллахӀа цхьаъ айина вукхалла а, цара шайн бахамера харжъяр бахьнехь».

Бусалбанийн ламастаца, зуда ерриг куьйгакӀела ю майрачун. Зудчун коьрта роль юьгу доьзале, тӀаьхье яре, берашна Ӏуналла даре, ткъа божарийн роль ю доьзална финансийн аьтто барехь. Нагахь зудчун лаам хилахь, цуьнан таро ю деша, болх бан, иштта кхин дӀа а, амма варисан пурбанца.

Хьиджаб а, маршо а
Зударий исламехь