Дуьненайукъара йукъаметтигийн тео́ри — дисциплина, шен гуранчохь дуьненайукъара юкъаметтигашка теоретикийн хьажарца гуш йолу. И дисциплино лар а хьо, анализ а йо дуьненайукъара юкъаметтигийн йукъара законийн концепцийн кепара. Оле Холстис яздо дуьненайукъара юкъаметтигийн теорино болх барах иштта, бес-бесара бӀаьргаш долчу куьзганчохь санна дуьненан хазалла бес-бесара го, амма мадарра ца го. Масала, реалисто дуьненайукъара юкъаметтигашкара билгал белхаш тергал ца бо, ткъа конструктивисто иза чӀогӀа ладаме болх лору. Дуьненайукъара юкъаметтигийн уггар гӀараяьлла кхо теори — реализм, либерализм, марксизм.

Дуьненайукъара юкъаметтигийн тео́ри екъа йиш ю принципашца: «позитивистийн/рационалистийн» теореш, пачхьалкхан хьажамехь фокусаци йо анализ тӀехь, «пост-позитивистийн/рефлективистийн», шена юкъабалабо шорбина кхетам, пачхьалкхан хьажам боцуш, кхерамазаллин (дуьненайукъара политика лело оьздангаллин, экономикийн, социалан факторшна чот лелор). Билдаккха деза, бӀоста ойла йолу дуьненайукъара юкъаметтигийн теореш дукха хьолахь геополитикехь цхьаьна хуьлу. Масала, конструктивизм, институционализм, марксизм, кхин а. ТӀаккха а, тахана уггар яьржина ю реализман а, либерализман а дуьненайукъара юкъаметтигийн ишколаш. ТӀекхеташ бу социалан конструктивизман агӀончаш.

ДӀадолор

Дуьненайукъара юкъаметтигаш теоретикехь Ӏамор доладелла Хьалхара Дуьненан ТӀом чекхбаьлчи, Уэльсан Университетехь дӀайиллира дуьненайукъара юкъаметтигийн кафедра. Ӏаморан шолгӀа тулгӀе йолаелира XX бӀешеран 30-гӀа шераш чекхдовлуш. ГӀарабевлла талламхой бу Э.Х Карр The Twenty Years' Crisis, Ганс Моргентау Politics Among Nations. Дуьненайукъара юкъаметтигийн дуьххьара ишколаш шина тӀеман юккъерчу муьрехь болх тӀеберзира дуьненайукъара политикин ницкъийн баланс лелоран принцип, коллективан кхерамазалла принципе дехьаяккхаре. Оцу ойланчех олура «Идеалисташ». Оцу некъан уггар чӀогӀа критика лору Каррас юкъаялийна йолу «реалистийн» анализ.

Дуьненайукъара юкъаметтигийн теорешкара кхетамбаларан а, материалан а агӀонаш ю дуьненайукъара юкъаметтигийн теорешна классификацин доза тухург. Кхетамбаларан теореш — ю теоретикийн анализ ца ян луш йолу хӀума санна дуьне гуш ериг, иза долуш дерг ду, тӀеиэца дезаш а ду. Материалан теореш Ӏамайо теоретикийн анализ гӀирс санна, кхетам луш болу гуонахьара долушдолчух кхета.

Реализм

Реализм я политикин реализм ю хьалхе йолу дисциплина ша юкъаяьлчихьа а. ХӀокху теорин бух бу Фукидидан, Макиавеллин, Гоббс Томасан белхаш. Хьалхара реализман амалш билгальян мегар ду тӀемаш йукъара идеалистийн ойланийн реакци санна. ШолгӀа Дуьненан тӀом болабалар реалисташ тидара идеалистийн ойланаш кӀезиг хиларан ду бохуш. Ю
Реализма бу кхин дуккха а некъаш, амма бух тӀиера принципаш юьсу статизм, дийна йисар, йозуш ца хилар, ша тояр.

Статизм: — коьрта ловзархо дуьненайукъара аренехь ю къоман пачхьалкхаш. Вуьшта оцу теорех олу — пачхьалкхан центристийн. Теори къаьсташ ю дуьненайукъара юкъаметтигийн либералан теорех, коьрта роль дӀало пачхьалкхан боцучу ловзархошна, къоман тӀехуларчу политикин кхолламашна, дуьненайукъара кхолламашна.
Дийна йисар: Реалисташна хета, дуьненайукъара политикин системан урхалладо анархица, аьлча а дац центран Ӏедал. Цундела, дуьненайукъара политика — пачхьалкхашна юкъахь Ӏедал къийсар, къоман хьаштийн приоритетан тӀетевжина болу къовсам бу.
Йозуш ца хилар а, ша тояр а: Реалисташна хета, цхьанне а йолуш йолчу пачхьалкхана тӀетовжа мегар дац дийна йисаран къовсамехь. Цундела, ша тояран тӀех болх бан беза, хьалха, йозуш йоцу политика хилархьама, шолгӀа, аьттонца лардан къоман хьашташ.
Реализмо ло масех коьрта хьекъал: къоман пачхьалкхаш цхьалха ю, арахьара политика лелайо географин принцип тӀе а тевжина дуьненайукъара юкъаметтигийн анархин системера ловзархой а болуш. Дуьненайукъара анархин системан таро ю пачхьалкхийн юкъаметтиг дӀанисъян. Муьлхха а къоман пачхьалкх я хьалхе йолу ловзархо дуьненайукъара аренин. ТӀаккха, лакхара кхолламан пачхьалкхан кеп даиман а вовшешца къовсамехь ю. Пачхьалкх автономин рационалан ловзархо хилла тайп-тайпана кепара лела, тӀехьаяьлла лела шен хьашташна а, коьрта Ӏалашо йолуш — латто а, чӀагӀъян а шен кхерамазалла, цунах доьзна суверенитет а, дийна йисар а. Реализмо чӀагӀдо, шен хьашташ тӀехьаяьлла лелаш, пачхьалкхо гулйо ресурсаш, тӀаккха тӀехьалон пачхьалкхийн юкъаметтигийн амал билгалйолу гулйинчу ресурсийн барамца. Цуо билгалйоккху пачхьалкхийн ницкъийн тӀегӀа. Пачхьалкхан ницкъ, шен рогӀехь, билгалбоккху тӀеман, экономикин, политикин таронашца.

Цхьаболу реалисташ лору, пачхьалкхашка агресси тӀехьлон юьсуш ю, ткъа лаьттан экспансино доза хӀоттадо дуьхь-дуьхьал йолчу пачхьалкхашна. Кхин реалисташ (тӀелеташ болу/ларлуш болу реалисташ) лору, пачхьалкх даиман а тергоеш хуьлу шен кхерамазаллин а, ша латтаран а. Махкларбаран агӀора хьаьжча, кхерамазаллин дилемма кхоллало, кхерамазалла чӀагӀйича кхоллало жима гӀуо хьал, хӀунда аьлча мостагӀчо шен тӀеман ницкъ чӀагӀбийр бу, паритете кхачархьама а, цул тӀехьа хьалхе латто а.

Неореализм

Неореализм я структуран реализм — иза реализм кхиор ду, дуьххьара гайтина Кеннет Уолтца шен Дуьненайукъара политикин теореш. Неореализман масех некъ бу. Дукха хьолахь неореализмах «хӀинцалера реализм» олу. Уолтцан неореализмо чӀагӀдо, структуран эффект тергалъян еза тайп-тайпана пачхьалкхийн лелар дуьйцуш. Структура аьлча кхетам хуьлу a) дуьненайукъара юкъаметтигийн система болх байтаран коьрта принцип анархи ю, б) таронаш пачхьалкхашна дӀасаекъар. Уолтца шеконе хӀоттайо гӀиллакхан реалистийн тӀегӀойла пачхьалкхийн ницкъан деккъа тӀеман ницкъан агӀора, цуьнан меттана цуо дӀабоьллу пачхьалкхан ницкъан кхетам пачхьалкхан тайп-тайпанчу сферашкара (социалан, оьздангаллин, экономикин, политикин) тароне хьаьжжина йолу комбинаци санна'.

Либерализм

Либерализмал хьалха «идеализм» хилла. Идеализме, я утопианизме, критикица хьовсура реалисташ. Дуьненайукъара юкъаметтигашкахь идеализм (иштта олу «Вильсонианизм», ассоциации йо америкин президентаца Вильсон Вудроца) — иза пачхьалкхан арахьара политика муьтӀахь ю чоьхьара политикин хьашташна боху принцип хьоьхуш йолу политикин ишкол ю. Сурт довзалц дало мегар ду цхьа масал: идеалист даггах теша тарло, шайн пачхьалкхехь къоьллица болу къовсам бан беза дозанал арахьарчу къоьллица. Вильсонан идеализм хьалхе яра либерализман, иза шуьйра къобал йира ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлча.

Либерализмо чӀагӀдо, пачхьалкхан таронаш йац, ткъа пачхьалкхан гӀоле хетар ду пачхьалкхийн лелар билгалдоккхуш уггар хьалха. Пачхьалкхе цхьалха ловзархочунга санна хьоьжуш йолу реализмах къаьстина, либерализмо могийта плюрализм пачхьалкхан белхан. Цигара схьа, гӀоле хетар къестор ду пачхьалкха тӀиера пачхьалкха тӀе кхаччалц, оьздангалле, зависимо от культуры, экономикин системе я политикин режиме хьаьжжина. Либерализмо иштта лору, пачхьалкхийн юкъаметтиг чекхйолуш йац пачхьалкхан кхерамазаллин балан тӀехь, кхин а хуьлу юкъаметтигаш коммерцин фирмашкахула, кхолламашкахула, адамашкахула. Цуьнан тӀехьло, дуьненайукъара юкъаметтигийн анархин системан меттана, юкъабалабо кхетам ДЮ системан боккха чолхе хӀоттам. Масала, цхьана пачхьалкхан киноиндустрихула таро ю яржо цуьнан оьздангалла дуьненан тӀехь — иза ду дуьненайукъара юкъаметтигашкара оьздангаллин ницкъан гуш долу масала. Кхин цхьа хьекъале хӀума ду хӀокху теорера, массарна а пайда хир бу коопераци яхь а, вовшех дозуш а хилахь — иза машаран закъалт ду.

Неолиберализм

Неолиберализм, либералан институционализм я неолибералан институционализм — иза либерализм кхиор ду. ХӀокху теорис чӀагӀдо дуьненайукъара политикин институтийн таро ло пачхьалкхашна аьттонца дуьненайукъара юкъаметтигашна коопераци ян. Цуьнан коьрта ойла тида мегарду иштта: интенсификаци а, дуьнен тӀехь паргӀата базар яржар а, экстенсиван — дуьненайукъара масштабехь, интенсиван — йукъараллин дахаран массо сферашна. Иштта, неолиберализмо гойту принципиалан гергарло глобализацица, экономикин сферехь муххале а. Дуьненан экономикин юкъайоьдуш, паргӀата дуьненайукъара базар йолало дуьххьар дӀа Ӏаткъам бан дуьненайукъара юкъаметтигашна — айало транснкъаьмнийн корпорацийн роль. Оцу хьолашкахь пачхьалкхан хьал ладаме хуьлу, амма хьалхара роль ца хуьлу.

Пост-либерализм

Пост-либералан теорин цхьаьна версис гойту, таханлера глобализацин дуьненан гуранчохь пачхьалкхаш, факт хилла, коопераци ян езаш ю, шен кхерамазалла а, суверенан хьашташ а кхочушдархьама. Классикан либерализман башхаллаш суверенитет а, автономи а кхетамийн реинтерпретацехь ю. Автономи хуьлу дика бален концепци, дӀахиллайолу иштта гӀиллакхехь болчу кхетамах, масала, паргIато, шаялар, фактор, тӀаккха чолхе кеп оьцу цуо. Ладаме ду алар, автономи уьйр ю пачхьалкхан таронца дика урхалла дан. Цунах терра, суверенитет дӀахуьлуш ю бакъо кхетамах декхарш кхетаме. Глобализаци йинчу дуьненахь дуьненайукъара кхолламийн таро ю декъаяло суверенан пачхьалкхаш жоьпалле тайп-тайпана гӀуллакхаш бахьнехь. Оцу хьоло даладо суверенитета шен дуьххьарлера маьӀна дайаре. ТӀаккха а, ца оьшу хӀара теори нийсачех цхьаъ лара.
Пост-либералан теори интерпретаци ян цхьа агӀуо бен хила йиш йац — бан а бац, я хила йиш а йац дуьненайукъара кхоллам, глобалан цхьаьнаэшаралла а, кхерамазалла а латто, дӀабаккха анархин бала дуьненайукъара юкъаметтигийн системера, боху ойла. Амма и бала дӀабаккха гӀерташ бу, цундела дуккха а пачхьалкхаш шешша дӀало цхьайолу шайн бакъонаш юьззина автономи а, суверенитет а дуьхьа, вуьшта аьлча пачхьалкхаш дӀало цхьа дакъа шайн суверенитетах дуьненайукъара кхолламна, цара цуьнца хийцина оцу пачхьалкхийн хьашташ лардийр ду.
Пост-либерализман кхин цхьа верси ю, йукъараллин ницкъаш кхетаман дика гуш хилар билгалчу пачхьалкхан а, дуьззина дуьненайукъара юкъаметтигийн системан а. Политикин системан пачхьалкхан политикин дахаран кхечу сферашкара йукъараллин декъах кхеташ дацахь, кхетар вац билгалчу пачхьалкхийн ницкъ айабаларх, охьабожарх, гӀелбаларх. Цул сов, йукъараллин ницкъийн политикин а, экономикин а болу, пачхьалкхан меженаш а, институташ а гойту цхьа эмпирийн тешаллаш, вайн хенахь дуьненайукъара юкъаметтигийн билгал хийцамаш хилар.

Конструктивизм

Конструктивизм кхетайо неореалистийн а, неолибералийн а ойланаш шеконе йоху теори санна. Конструктивизман коьрта принцип — дуьненайукъара политика шеконехь йоцу ойланийн, коллективан мехаллийн, оьздангаллин, социалан идентификацин Ӏаткъамца кхоллаяларх. Конструктивизмо гойту, долушдерг кхоьллина социалан мехаллин бух тӀехь, цара ло керла маьӀна материалан дуьнена (социализман гергара идейш). ХӀара теори кхоллаелла дуьненайукъара юкъаметтигийн а, керла дуьненайукъара ницкъаш кхолларан теорин ролан Ӏилманан методан гонахьарчу къийсаман бух тӀехь.

Реалистийн а, либералийн а шийла тIом чекхбериг хилар дийцар гӀалат дара, цуо цӀеххьана айбира конструктивистийн авторитет. Конструктивизм луьй либерализман гӀиллакхийн статистийн некъан а, реализман дуьненайукъара юкъаметтигийн анализан а, тергон акцент йо, дуьненайукъара юкъаметтигаш — социалан конструкци хиларна. Дуьненайукъара юкъаметтигашкахь реализман гӀуллакх коьртаниг кхерамазаллиций, материалан ницкъаций долучу, ткъа либерализм экономика вовшенцаязаре а, пачхьалкхан чоьхьара политикин факторашка а хьоьжучу хенахь, конструктивизм дуьненайукъара юкъаметтигийн системехь алсама ойла тӀеягӀийтина идейн анализан ролан. «Идейш» конструктивисташ кхетадо Ӏалашо, кхерамаш тийсар, кхерам, тождествош, хьолах кхетаран кхин элементаш, цара дуьненайукъара юкъаметтигашкахь Ӏаткъам бо пачхьалкхан а, пачхьалкхан йоцучу а объекташна. Конструктивисташна, дукха хьолахь идейн фактораш беххачу муьрехь Ӏалашо а, жамӀ а долуш хета, иза ю гӀолен агӀо материалистийн теорел (реализм, либерализм). Масала, конструктивисташ билгалдоккху, АЦШ эскар совдаккхар гӀуочу агӀора кхетор ду Кубехь я Россехь (исторера гома пачхьалкхаш), ткъа Канадехь а, Йоккха Британехь а (исторера АЦШ гергара пачхьалкхаш) дикачу агӀор кхетор ду. Цундела, дуьненайукъара юкъаметтигашкахь цхьа хӀума гар къаьсташ хуьлу пачхьалкхаш йолчу хьолах доьзна. Цул сов, конструктивисташна ца хета дуьненайукъара юкъаметтигийн системехь анархи даиман йолу консистенци, гайта гӀерта и хӀоттам цхьанакепара ца хилар а, субъективан хилар а Вендт Александран дешнашца: «Анархи — иза ю, шех пачхьалкхаш йийриг». Конструктивисташна кхин а хета, социалан барамаш хан дӀа мел йоьду къоман кхерамазаллел дуккха а дика дуьненайукъара политика кхуллуш а, хуьцуш а санна (реалистийн коьрта концепци).

Марксизм

Марксистийн а, неомарксистийн а дуьненайукъара юкъаметтигийн теори ю куьзганахь гушдолу сурт ду реалистийн/либералийн пачхьалкхе хьежаран, дов латтош а, коопераци еш а хаддаза, амма оцу теореш дуьненайукъара юкъаметтигийн системехь дукха хан дӀало экономикин а, материалан а аспекташна. Марксистийн некъо гойту историн материализман йоккха роль, экономикин гӀуллакх адаман исторехь хьалхе йолуш хилар, цуьнца цхьаьна социалан классах марксизмехь Ӏаморан гӀирс бо. Марксистийн некъо гойту дуьненайукъара система интеграци йина, шен Ӏалашо алссама капитал гулдар йолуш, капиталистийн система санна.

Дуьненайукъара юкъаметтигийн теорехь марксистийн хазачех цхьа некъ бийцина Валлерстайн Иммануила — дуьне-системан анализ. Оцу анализо гойту, глобализацин гуран чохь капитализмо кхоьллина масех кхиъна индустриалан мохк, цара йацайо массо а йисина кхуьуш йолу пачхьалкхаш. ССРС а, коммунистийн система а йоьхначул тӀехьа, марксизм тахана денъяларан муьрехь ю.

Марксизман критика ю, иза чӀогӀа сацар материализман тӀехь.

Дуьненайукъара юкъаметтигийн кхин теореш

Дуьненайукъара юкъаметтигийн ингалсан ишкол

, кхин а либералан реализм, рационализм я британин институционализм санна евзаш йолу, дуьненайукъара тӀегӀанахь анархи йоллушехь (дуьненан тхьамда а, дуьненан правительство ца хилар) «пачхьалкхийн йукъаралла» хиларан ойлане тевжа. Тамашийна ду, теорин цӀере хьаьжна ца Ӏаш, оцу ишколан дукхах болу векалш британхой а, я ингалсхой а бац.

Функционализм
Функционализм кхиана европин интеграцин хьал тӀехь. Уггар уллора ю реализман ойланашна, амма къаьста цунах шен коьрта Ӏалашо пачхьалкхан шайн хьашташ ца хитторца, ткъа пачхьалкхийн тобанийн йукъара хьашташ хитторца. Пачхьалкхашна йукъара интеграцин процесс йолаелча иза сацо чӀогӀа хала ду.

Критикин теори
Критикан теори (инг. Critical Theory) — талламан некъ бу дуьненайукъара юкъаметтигийн теорин гуран чохь, кхоллабелла, ницкъ болуш хилла 1970-1980-гӀа шерийн чеккхенашкахь, ассоциаци йо, уггар хьалха, талламхойн иштта цӀарашца, масала Р. Кокс, Э. Линклейтер.
Дуьненайукъара йукъаметтигийн теори