Теза-Кхаьлла () — Нохчийн республикера Веданан кӀоштара эвла. Теза-Кхаьллин йуьртан меттиган административан йукъ.

Село Теза-Кхаьлла йекъало пхеа куьпан:
Борзе, Кхашка-ара, Йукъарчу гӀоьна, Ноже, Жани-Ведана.

Географи
Эла лаьтта Гумс эркан аьтту бердаца, кӀоштан йукъ йолчу Веданан 22 км къилбаседа-малхбалехьа (некъан тӀехула).

Гергара нах беха меттигаш: Къилбаседехьа — Лаккха-Курчалa эвла, къилбаседа-малхбалехьа —  ЦӀоьнтара, малхбалехьа — БелгӀата эвла, къилба-малхбалехьа — ДаьргӀа эвла, къилбехьа — ДегӀаста, къилба-малхбузехьа — Хорача эвла, малхбузехьа Дишни-Ведана эвла, къилбаседа-малхбузехьа — Эрсана эвла..

Истори
Эвла йиллина Нашхара баьхкинчу кхаа вешех (Эжа, Теза, Ӏалбиг) цхьамма, йуккъерачу вашас Тезас..

1944 - 1958 шерашкара муьрехь, нохчашна а, гӀалгӀашна а депортаци йинчул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхинчул тӀаьхьа, эвлан цӀе тиллира Мокок аьлла, ДАССР Веданан кӀоштан йукъайоьдуш йара иза .

1958 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийначул тӀаьхьа, эвлана схьайелира хьалхалера цӀе — Теза-Кхаьлла.

Бахархой

Тезакхаллойн а, цӀонтаройн а некъий беха цигахь: Товсолтан некъе, Чалин некъе, Ӏавдалан некъе, СугӀин некъе, СултӀанан некъе, Жанин некъе, ЦӀордойн некъе, Аьккхийн некъе, ЧӀебарлойн некъе, Имханан некъе.

Микротопоними

Нах беха меттигаш
Басе - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
Борзе - эвлан йукъара меттиг.
Жанин Ведана – Жани-некъен хьалхара стаг Жани охьахиина йуьртан йукъара меттиг.
Къоьшка - галдаьккхина кхашка, Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг. Къоьшка-ара йа Кхашка-ара.
Ноже - эвлан йукъара меттиг.
Эвла – шира дийцаршкахь шен шина вешех къаьстина Теза охьахиина эвлан йукъара меттиг, ЦӀонтарошна йукъадогӀу тайпа тезакхаьллой Тезех схьадаьлла.
Йукъарчу гӀоьна - эвлан йукъара меттиг.

Лаьмнаш, даккъаш, ламанан кортош
Айма яьлла корта – эвлан къилбехьара меттиг.
Борз йолучу коьрта – эвлан йистера меттиг.
Боккхачу коьрта – тезакхаьллойн тайпанан латташна йукъабогӀу лам.
ГӀонакхин хьех – эвлан къилбехьара лам. Лам тӀехь хьена буц а, цанаш а йу, шовданаш а ду.
Дампайн корта – эвлан йукъара меттиг. Дампай – хьалха охьахевшинчеран цӀе.
Ирзе тӀе – эвлан йистера лам.
Мирзайн дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Мирза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
Митара-дукъ - эвлан къилбехьара дукъ. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
Мунчакхан желе – лам, лаьтта Теза-Кхаьллин а, БелгӀатин а дозанера лам. Мунчакх – стеган долара цӀе.
Нуьйран дукъ - эвлан къилбехьара дукъ.
Оьздамаран дукъ – Оьздамар ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара дукъ.
Петар-дукъ – къилба эвлан йистера меттиг.
СаьӀдин хьех – къилбан агӀора тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам.
Таьшта мохк – эвлан йистера лам.
Тезакхаьллойн лам - лаьмнийн цанаш, хьаннаш йолу, шовданаш долу тезакхаьллойн лам.
Текхна лам (Къакъарайн ирзу,  Саьрмако цӀога тоьхна меттиг) - Теза-Кхаьллин махкара лам.
Туьйре тӀе – Хорачанца дозанера лам.
Хоммурдан хьех – тезакхаьллойн тайпанан латтанаш тӀера лам. Хоммурд – долара цӀе.
Чурт даьлла дукъ – Жани-Веданан кӀоштахь. Эвлан йуккъехь.
Ши лам хедача – хьена буц а, цанаш а, хьаннаш а, йолу, дежийлаш а долу тезакхаьллойн махкара лам.

Эвлан йисташ
Асхура – ЦӀонтарна а, Теза-Кхаьллин а, Курчалин а эвланашна йукъара меттиг. Кхуззахь бу Кхеташ Корта. Хаамчаша чӀагӀдо, Асхора – долара цӀе йу бохуш, амма цхьан а бух ца балабо.
Аьккха баьхна ара – эвлан йистера меттиг. Хьалха аьккхий баьхна.
Аьрсамирза ваьхначу – эвлан къилбехьара меттиг.
Байсолтанан хьер лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.  Байсолта – долара цӀе.
Бераман кӀажа – эвлан йистера меттиг.
Бозин ара – базанан ара - эвлан йукъара меттиг.
БӀев якъийнчу – эвлан къилбехьара меттиг.
ВаьлтӀас якъайна arlo - эвлан къилбехьара меттиг. Ваьлта – долара цӀе.
Даудан меттиг – эвлан йистера меттиг.
Декнийн акъара – эвлан йистера меттиг.
ЖагӀлерге - Теза-Кхаьллин эвлан йистера меттиг.
Жахов Ӏинчу - эвлан къилбехьара меттиг.
ЖелайтӀа – эвлан йуккъехь.
Ижунан коче - эвлан къилбехьара меттиг. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
Йейн буха - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Петар дукъан кӀоштахь.
Йуьртан кӀело – эвлан йуккъехь.
Кхийре – эвлан къилбехьара меттиг.
Кхераман чоь - эвлан къилбехьара меттиг.
КӀир боккху харш – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг.
Мадин хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Мада – долара цӀе.
Махьайн ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Махьай – ирзу даьккхинчун долара цӀе.
Мехкадаьтта долучу – эвлан йистера меттиг.
Муса-Юьспхьажин жоьла лаьттина меттиг - эвлан къилбехьара меттиг.
Надин варш – эвлан къилбехьара меттиг. Нада – долара цӀе.
Ноже хьалха - Теза-Кхаьлла эвлан йукъара меттиг.
Нуров ваьхначу - эвлан къилбехьара меттиг.
Очилдакхан ара - эвлан къилбехьара меттиг. Очилдакх – долара цӀе.
Оьрнаш долчу тӀе - эвлан къилбехьара меттиг.
Руьйте чу – эвлан къилбехьара меттиг.
Стовнийн акъара - эвлан къилба-малхбузехьара Гезгин лам болчура меттиг.
Тайгаш тӀе – эвлан къилбехьара меттиг.
Такхаман тӀехьа - эвлан къилбехьара меттиг.
Тенгиш басса – эвлан къилбехьара меттиг.
Тутин чарх лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Тута – долара цӀе.
Угаран ирзу – эвлан йукъахь. Угар – долара цӀе.
Хорочойн дозанера ор – къилба эвлан йистера меттиг.
Хорочойн дозанера чхор – къилба эвлан йистера меттиг.
Хулханан arӀo – дежийлаш а долу, хьаннаш а йолу тезакхаьллойн мохк.
Хьамдлон жела - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Хьамдло – долара цӀе.
ХьаргӀа берде - эвлан къилбехьара меттиг.
Хьасайнан хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг. Хьасайн – долара цӀе.
ХьаьргӀа бассо – эвлан къилба-малхбалехьара меттиг.
Хьевхьа тӀехьа – эвлан йистера меттиг.
Хьехан басса – эвлан йистера меттиг.
Хьонку болчу - эвлан къилбехьара Гезгин лам болчура меттиг.
Хьун хьаькхна чоь – эвлан къилбехьара меттиг. ЦӀе йоьзна, XӀX бӀешеран йуккъехь инарла А. П. Ермоловс долийна, йерриг Нохчийчохь, цкъан а ца хьаькхначу кепара хьаькхна хӀаллакйина хьаннашца. Кхузахь а хьаькхнера хьаннаш Воронцов коьртехь волу таӀзаран экспедици йолуш 1845 шарахь. Ночий къайла ца бовлийтархьама.
Чурта тӀе – эвлан къилбехьара чурт долу меттиг.
Шелчу хие – эвлан йистера меттиг.
ӀабдулгӀанайн хьера лаьттинчу – эвлан йистера меттиг.
Ӏавдалан акъара – Ӏавдалан-некъийн хьалхара стаг, Ӏавдал, охьахиина меттиг.
Ӏам болчу акъара – эвлан йистера меттиг.
Ӏеламханан хьера лаьттинчу – эвлан къилба йистера меттиг.
Ӏодас якъайна aгӀo – эвлан къилбехьара меттиг.  Ӏода – долара цӀе.
Ӏоже хьалха - эвлан йукъара меттиг.

Ирзош
Байсолтин ирзу – эвлан йистера меттиг.
Байханан ирзу – эвлан йистера меттиг. Байхан – долара цӀе.
Висайн ирзу - эвлан къилбехьара меттиг. Виса – нохчийн долара цӀе.
ГӀезин ирзу – эвлан йистера меттиг.  ГӀези – долара цӀе.
ГӀойсуман ирзу – Таьшта-мехкан кӀоштара, эвлан къилбехьара меттиг ГӀойсум – долара цӀе.
Зайнабан ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Зайнаб – зударийн долара цӀе.
Кедин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Кеди – долара цӀе.
Коьллаш ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Пашайн ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Пезилатан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг. Пезилат – зударийн долара цӀе.
Салаватин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг. Салават – долара цӀе.
ТӀуьшан ирзу – эвлан йистера меттиг. ТӀуьша – долара цӀе.
Хасин ирзу – эвлан йистера меттиг.
Хьамдлон ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Хьамзатхьажин ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Хьозин ирзечу - эвлан къилбехьара меттиг. Хьоза – долара цӀе. Таьшта-мехкан кӀоштахь.
Цицин ирзу - эвлан къилбехьара меттиг.
Элахин ирзe - Элаха – долара цӀе.
Ӏаьржиган ирзу – эвлан йистера меттиг. Ӏаьржиг – долара цӀе.
Ӏелахьаьжин ирзу – эвлан къилбехьара меттиг.
Ӏелимханан ирзу - Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Ӏусайн ирзу – эвлан йистера меттиг.

Эркаш, уьшалаш
Абакин хьера лаьттинчу – Гуьмс эркан хоршера меттиг.
Борзан Гумс чу – гу тӀера схьадогӀу Гуьмс (эрк), эвлан къилбехьара меттиг.
Гечо доцу Ӏин – эвлан къилбехьара меттиг.
Гуьмсан гӀаланаш – къилба-малхбузехьара Гуьмс эркан хоршера меттиг. Кхузахь дуккха а бӀевнех тера тархаш а, бӀогӀамаш а ду мохо а, хиш а Ӏаткъам бина хилла.
Гуьмсан тогӀи - эвлан къилба-малхбузера меттиг.
ГӀален хи – хьост.
ГӀойчин ишал – ГӀойча ваьхна, Теза-Кхаьлла эвлан къилбехьара меттиг.
Декъа ахк - эвлан къилбехьара меттиг.
Дишнийн Гуьмс – оцу эрканаца тезакхаьллойн доза ду Веданца
Дишнийн Гуьмс бухдолучу – Дишни-Веданан къилбан дозанера меттиг.
ДогӀа доьху меттиг – Гуьмс эркан харш чуьра меттиг.
Жиннийн Ӏин - эвлан къилбехьара меттиг.
Ковст яьлла ишал - эвлан къилбехьара меттиг. Ковст меттигерачу меттан декъехь - корсам.
Маядан хи - эвлан къилбехьара хьост долу меттиг.
Педанан гаде – хара чухӀоттийна хьост долу меттиг.
Ши Гуьмс цхьаьнакхетачохь – къилба-малхбузехьара ши эрк цхьаьнакхетачара меттиг.
Эдилмирзайн хи - эвлан къилбехьара меттиг.

Кешнаш
Даккхайн кешнаш – эвлан йукъахь.
Йукъарчу гӀоьнан кешнаш – эвлан йукъахь.
ЦӀенчу мехка - ЦӀонтарна Теза-Кхаьллин а йукъара кешнаш долу меттиг.
Чалайн кешнаш – эвлан йукъахь.
Шира кешнаш – эвлан йукъахь.

Некъаш
Готтачу новкъа – эвлан къилбехьара меттиг.
Паччахьан некъ – Хорача йолчохь.
Тезa-Кхаьлла