افغانیستان (پشتوجا: افغانستان) یادا رسمی آدی ایله افغانیستان ایسلام امیرلیگی اورتا آسیا‌نؽن گونئینده(جنۇبۇن‌دا) دنیزه چیخیشی اولمایان بیر دؤولت دیر. بۇ اؤلکه گونئی(جنۇب) و دوْغۇدان(شرق‌دن) پاکیستان، باتی‌دان(غرب‌دن) ایران، قوزئی‌دن(شیمال‌دان) تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان و قوزئی-دوْغودان(شیمال-شرق‌دن) ایسه چین ایله قوْنشۇدۇر. بۇ اؤلکه‌نین باشکند و اَن بؤیوک شهری کابول شهریدیر. اؤلکه، بئین‌الخالق سوویه‌ده افغانیستان ایسلام جومهوریتی اوْلاراق تانؽنؽر. ۲۰۲۱ طالیبان هوجومو نتیجه‌سینده طالیبان اؤلکه‌نی ایداره ائتمکده‌دیر.

باتؽ(غرب) و دوْغو(شرق) آراسیٛنداکیٛ یول‌لاریٛن کسیشمه نؤقطه‌سینده یئرلَشن افغانیستان، ائتنیک قۇرۇپ و مدنیتلر ایله دوْلودور. تیجارتین مرکز نؤقطه‌لریندن بیری اوْلان افغانیستان، بۇ استراتئژی مؤوقعی سببی ایله تاریخ بویۇنجا فارسلار، یونان‌لار، عربلر، تورکلر، موغول‌لار، اینگیلیس‌لر و روسلار کیمی مۆختلیف خالق‌لاریٛن ایستیلاسیٛنا اۇغرامیٛشدیٛر.

تاریخی

اهالی‌سی
باشکند(پایتخت) کابول اؤلکه‌نین ان بؤیۆک شهریدیر، دیگر اهمیت‌لی شهرلر غرب‌ده هئرات، جنۇب‌دا قندهار و شیمال‌دا مزار شریف‌دیر. یئرلی ومیللی سویداینتئقراسیانیٛن زیفا اولدۇغۇ افغانیٛستان‌دا جوْغرافی مانئلردنالا و ایجتیماعی حیات‌دا دا بیر سیٛرا اهمیت‌لی مۆشکۆل‌لر قالماق‌دادیٛر. احالی‌نین ساوادلیٛ‌لیٛق درجه‌سی تخمیناً ۳۶٪ -دؽر، ادام باشیٛنا دۆشناۆمۇمداخیلی گلیر باخیٛمیٛن‌دان دا دۆنیانیٛن ان یوخسۇل اؤلکه‌لری آراسیٛندادیٛر. افغانیٛستان ایسلام جۆمهۆریتی‌نین مرکزی ستاتیستیکا تشکیلاتؽ‌نؽن معلۇمات‌لارؽنا اساساً ۲۰۱۱ – جی ایلین اولین اؤلکه اهالی‌سی‌نین ساییٛنیٛن ۲۴. ۴۸۵. ۶ مین نفراولدۇغۇ احتیمال ائدیلیر. <رئف>یسلامیج رئپۇبلیجاوف افغانیستان جئنترال ستاتیستیجساورگانیزاتیون - '

قومیت ترکیبی
افغانیٛستان چوخ قومیتلی اؤلکه‌دیر. بۇنۇن‌لا برابر هئچ بیر قؤومیت قۇرۇپۇ اکثریتی و یا چوخلۇغۇ (یاریٛدان چوخ) تشکیل ائتمیر، اؤلکه‌ده یالنیٛز قارشیٛ‌لیٛق‌لیٛ نیسبت‌ده اۆستۆنلۆیه صاحیب بئش بؤیۆک قؤومیت قۇرۇپ واردیٛر (پوشتونلار، تاجیکلر، اؤزبکلر، هزارلر و تورکمن تورکجه‌سیلر) و اونلاریٛن هربیرینین سایؽ ۱ میلیوندان آرتیٛق‌دیٛر. اساساً افغانیٛستان‌دا تۆرک دیل‌لی و فارس دیل‌لی خالق‌لار یاشایؽر.

دین
افغانیستان اراضی‌سینده، ایسلام ۸۰۰ میلادی ایل‌لرین سونۇن‌دا باشلامیٛش‌دیٛر. حال-حاضؽردا اؤلکه اهالی‌سی‌نین اکثریتی مۆسلمان‌لاردیٛر. افغانیستان‌دا مۆسلمان اهالی‌نین ۸۰–۹۰٪-نؽ تشکیل ائدن سۆننۆلۆیۆن حنفی مذهبی داها چوخ یایؽل‌میٛش‌دیٛر. سۆننۆلر اساساً افغان‌لاریٛن بؤیۆک بیر حیصّه‌سی‌دیرلر، تاجیک‌لر، اؤزبک‌لر، تۆرکمن‌لر، بلۇچ‌لار

افقانیستان‌دا بیر سیٛرا سۆننۆ جریانلارؽ فعالیت گؤستریر - قدیری، نقشبندی، قلندری. اهالی‌نین چوخ آز حیصّه‌سی (۰٬۵٪) احمدیه طریقتینه منسۇب‌دۇر. اؤلکه‌ده اهمیت‌لی سایدا شیعه‌لر وار. بۇنلار خزر-بربرلر، ائلجه‌ده تئیمۇرلار، قیٛزیٛل‌باش‌لار و افغان-دزادزلار، سیاسته نیسبتناً قارؽش‌مؽش افغان-فارس قۇرۇپۇ و فارس‌لاردیٛر. شیعه‌لره هم ده کابۇل، هرات، غزنه اراضی‌سینده ده راست گلمک اولار. بدخشان خالقیٛ وتاجیک‌لری بیر حیصه‌سی ایسماعیلیه طریقتینه عیبادت ائدیرلر (ایسماعیلی‌لر اؤلکه اهالی‌سی‌نین تقریباً ۳٪-نی تشکیل ائدیرلر). بۇندان باشقا، افغانیٛستان‌دا هیندۇ-ایستلر (۲۰مین نفر)، ائلجه‌ده سیخ‌لر، زرتۆشتۆلر) یاشایؽر.

ایقتصادی گؤستریجیلر
ایقتصادیاتا عۆمۇمی باخیٛش: افغانیٛستان دنیزه ساحیلی اومایان اؤلکه‌دیر، ایقتصادیاتیٛ اکینچی‌لیگه وحئیوان‌دارلیٛغا (قویۇن و کئچی یئتیش‌دیرمه‌یه) اساس‌لانیٛر.
ایش قۆووَسی: ۱۵-میلیون (۲۰۰۴-جی ایل معلۇمات‌لاریٛ)
سئکتورلارا گؤره ایش قۆووسی:اکینچی‌لیک ۸۰٪، صنایع ۱۰٪، خیدمت ۱۰٪ (۲۰۰۴ ملۇماتلاریٛ)
صنایع: کیچیک میقیاس‌دا پالتار، صابۇن، موبل، ایاق قابیٛ، گۆبره، سیمان، آلایشی خالچالار، طبیعی گاز، یاغ، کؤمۆر، میس سئخلری.
ائلئکتریک استهصالیٛ: ۹۰۵ میلیون kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
ائلئکتریک استهصالیٛ: ۱٬۰۴۲ میلیارد kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
ائلئکتریک ایخراجاتیٛ: ۰ kWh (۲۰۰۱/تخمینی)
ائلئکتریک ایدخالاتیٛ: ۲۰۰ میلیون kWh (۲۰۰۳)
اکینچیلیک وحئیواندارلیٛق محصوللاریٛ: خاشخاش، بۇغدا، مئیوه لر، فیٛندیٛق، یۇن، دری
ایخراجات مبلغی: ۴۷۱ میلیون دوللار (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
ایخراجات محصوللاریٛ: خاشخاش، مئیوه و فیٛندیٛق، آلایشی خالچالار، یۇن، پامبیٛق، دری، قیمتلی داش و لعل-جواهیراتلار.
ایخراجات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، آلمان، هیندوستان، بؤیۆک بریتانیا، بلژیک، لۆکسئمبۇرق، چک رئسپۇبلیکاسیٛ
ایدخالات مبلغی: $۳٬۸۷ میلیارد (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
ایدخالات محصوللاریٛ: خاریجی اینوئستیسیا، یئینتی و نئفت محصوللاریٛ، ایستئحلاک ماللاریٛ
ایدخالات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، یاپونیا، سینگاپۇر، هیندوستان، جنۇبی کورئیا، آلمان
خاریجی بورج مبلغی: ۸ میلیارد دوللار (۲۰۰۴-جۆایل ملۇماتلاریٛ)
پۇل واحیدی:افغانی (ƏHVƏ)
پۇل واحیدی کودۇ: ƏHVƏ
مالی ایلی: ۲۱ مارس – ۲۰ مارس

نقلیات یوللاریٛ
دمیر یوللاریٛ: km ۲۴٬۶
اوتوموبیل یوللاریٛ: ۲۱۰۰۰ km

گؤرونتولر
افغانیستان