Weche Mantie
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania.
Wanyalo Timo Ang’o Mondo Wasik gi Chuny mar Chiwruok?
ITE MAR 7 • WER: 29, 25
Kaka Wanyalo Siko Ka Wan gi Paro Mowinjore
ITE MAR 12 • WER: 14, 20
ITE MAR 20 • WER: 4, 24
ITE MAR 25 • WER: 55, 29
▪ Wanyalo Timo Ang’o Mondo Wasik gi Chuny mar Chiwruok?
Sani pod wan gi nyawo moro manyalo ketho chuny ma wan-go mar chiwruok. Sulani biro konyowa fwenyo ni en nyawo mane kendo nyisowa kaka wanyalo tiyo gi Muma mondo walo godo nyawono.
▪ Kaka Wanyalo Siko Ka Wan gi Paro Mowinjore
Bedo gi paro mowinjore nyalo konyowa wanan e lamo Jehova. Ang’o momiyo jomoko kedo gi paro maok kare? Sulani biro nyisowa kaka wanyalo tiyo gi Muma mondo okonywa bedo gi paro mowinjore kuomwa wawegi.
▪ Chiw Luor ne Jomoti
▪ Kaka Wanyalo Rito Jomoti
Sulagi biro konyowa ng’eyo ting’ ma Jakristo nigo kaachiel gi kanyakla e rito Jokristo wetegi kaachiel gi wedegi moseti. Bende wabiro nono yore moko mabeyo manyalo konyi chopo ting’ ma in-go mar rito jomoti.
3 Wanyalo Timo Ang’o Mondo Waywa Wedewa e Adiera
17 Lamo mar Joot—Be Unyalo Medone Ndhadhu?
NYIM GASET: Moko kuom Joneno mag Jehova modak e piny Australia wuotho e gwenge maboyo mondo giland wach maber ne joma odak kendo tiyo e gwenge mipidhoe jamni
23,192,500
66,967
YESU KRISTO nowacho ne jal moro niya: ‘Dhi ir jou, inyisgi gik ma Ruoth osetimoni, kendo kaka nong’wononi.’ Nowacho wechego ne ng’at moro ma ne dwaro bedo jalupne. Noyudo Yesu ni Gadara man milambo mar Nam Galili. Weche ma Yesu nowachogo nyiso ni nong’eyo kido moro ma dhano nigago ma en dwaro nyiso wedegi weche moko ma morogi.—Mari. 5:19.
Wajoneno kidono e kindewagi bende, mak mana ni ogendini mamoko to nyise e okang’ mamalo. Kuom mano, sama ng’ato ochako lamo Jehova Nyasaye madier, thothne ojadwaro nyiso wedene gik manyien mopuonjore. Kata kamano, onego onyisgi e yo mane? Onyalo timo ang’o mondo olendne wedene manie dinde mamoko kata maok nie din moro amora e yo mamulo chunygi? Muma nyisowa yo maber mar timo kamano.
E ndalo Yesu, Andrea ne en achiel kuom joma nokwongo fwenyo ni Yesu en Mesia. To ng’ano ma ne Andrea okwongo nyiso wachno? “Mokwongo jali nonwang’o Simon, omin mare, mi nowachone niya, ‘Wasenwang’o Mesia’ (tiende ni, Kristo).” Andrea notero Petro ir Yesu, to mano nomiyo Petro thuolo mar bedo achiel kuom jopuonjre Yesu.—Joh. 1:35-42.
Chiegni higini auchiel bang’e kane Petro ni Joppa, nogwele mondo odhi Kaisaria e od Kornelio, ofisa maduong’ mar jolweny. Petro noyudo ng’a gini e odno? “Kornelio, nonwang’o ritogi, kosechoko [wedene] gi osiepene mohero.” Omiyo Kornelio nomiyo wedene thuolo mar winjo weche ma Petro wacho mondo bang’e gitim yiero kaluwore gi gik ma giwinjo.—Tich 10:22-33.
Wanyalo puonjore ang’o kuom kaka Andrea gi Kornelio notimo ne wedegi?
Andrea gi Kornelio ne ok oweyo aweya wedegi kamano. Andrea owuon nokawo okang’ mar tero Petro ir Yesu, kendo Kornelio notimo chenro mondo wedene obi owinj gima Petro ne wacho. Kata kamano, Andrea kod Kornelio ok nochuno wedegigo kata tiyo gi yore moko maok nikare mondo giywagi gibed jolup Kristo. Be ipuonjori gimoro kuom wachno? Nyalo bedo maber ka wan bende waluwo ranyisigino. Wanyalo goyo mbaka e wi wach moro gi wedewa mondo omigi thuolo mar ng’eyo adiera mag Muma kendo ng’eyo Jokristo wetewa mamoko. Kata kamano, pod wanyiso luor ne paro ma gin-go kendo watemo ahinya mondo kik nenre ni wachunogi gi adiera. Mondo wang’e kaka wanyalo konyo wedewa, we wane ane ranyisi mar Jürgen gi Petra ma gin Jokristo mokendore, mawuok Jerman.
Petra nopuonjore Muma gi Joneno mag Jehova mi bang’e ne obatise. Chwore ma nyinge Jürgen ne en ofisa mar jolweny. Mokwongo, Jürgen ne ok mor kane jaode obedo Janeno mar Jehova. Kata kamano bang’ kinde, nofwenyo ni Joneno puonjo adiera mawuok e Muma. En bende nochiwore mondo oti ne Jehova, kendo sani en jaduong’-kanyakla. En puonj mane ma Jürgen miyowa kuom kaka wanyalo lendo ne wedewa ma yie margi opogore gi marwa?
Jürgen wacho niya: “Ok onego wachun wedewa gi wach moro kata thung’ogi gi weche mang’eny mag Muma. Mano nyalo miyo kik gibed gi gombo mar ng’eyo adiera. Kinde ka kinde, nyalo bedo maber mana ka wangekonegi wach Nyasaye matin tin. Nyalo bedo maber bende ka watudo wedewa gi owete koda nyimine ma gin mbesegi kendo mohero gik ma gihero. Timo kamano nyalo kelogi machiegni.”
Jaote Petro kaachiel gi wede Kornelio norwako mapiyo adiera mag Muma. Moko kuom joma ne olendnegi a kinde Jokristo mokwongo, to nokawo thuolo malach kapok gidonjo e adiera.
Wede Yesu mang’eny norwako adiera e kinde ma notiyo ne Nyasaye e piny. Kuom ranyisi, nenore ni jaote Jakobo gi Johana ne gin omine Yesu kendo min-gi ma Salome, ne en nyamin Mariam min Yesu. Nyalo bedo ni Salome ne en achiel kuom ‘mon ma ne tiyone Yesu gi joote gi mwandugi giwegi.’—Luka 8:1-3.
Kata kamano, moko kuom joodgi Yesu ne ok oketo yie kuome mapiyo. Kuom ranyisi, chieng’ moro bang’ higa achiel kosebatis Yesu, oganda nochokore e ot moro mondo giwinje. To “owetene ka nowinjo, nowuok mondo odhi okawe; nikech ji ne wacho ni ‘Neko omake.’” Bang’ ndalo, kane omine Yesu dwaro ng’eyo gimomiyo nowuotho mang’eny, ok nomiyogi dwoko achiel kachiel. Nikech ang’o? Nikech “ominene bende ne ok oyie kuome.”—Mari. 3:21; Joh. 7:5.
Ang’o mwanyalo puonjore kuom kaka Yesu notimo ne wedene? Iye ok nowang’ kane jomoko wacho ni neko omake. Kata bang’ ka nosenege ma ochier, Yesu nomedo jiwo wedene kane ofwenyore ne Jakobo owadgi. Ka nofwenyorene kamano, nokonyo Jakobo kaachiel gi owetene mamoko mondo obed gadier ni en ema en Mesia. Omiyo, wedene moko nochokore kaachiel gi joote koda joma moko e dala mar Jerusalem kane ool roho maler kuomgi. Bang’ ndalo, Jakobo kod Juda ma bende ne en owadgi Yesu noyudo migepe makende.—Tich 1:12-14; 2:1-4; 1 Kor. 15:7.
Mana kaka e ndalo Yesu, moko kuom wedewa dwarore omi kinde malach kapok girwako adiera. Kuom ranyisi, Roswitha ne en Ja Katholik kane chwore obatis kaka Janeno mar Jehova e higa 1978. Nikech Roswitha ne neno ni din mare ema ne ber, mano nomiyo okwedo yie mar chwore. Kata kamano, bang’ higini moko akwede mare nochako dok chien mochako neno ni Joneno ema puonjo adiera. Ne obatise e higa mar 2003. Ang’o momiyo noloko pache? Chwore nowene kore mondo owuon one kama adier nitie, kar bedo mager kode sama okwede. Roswitha miyowa paro mage mabeyo? Owacho niya: “Ng’ato nyalo loko chunye mana ka in iwuon ihori mos kendo itimo sinani.”
Monika ne obatis e higa 1974, kae to yawuote ariyo nobedo Joneno bang’ higini apar. Kata obedo ni chwore miluongo ni Hans ok nokwedogi, chworeno nobatis bang’e e higa 2006. Kaluwore gi ber ma joodno oseneno en paro mane ma gichiwonwa? Giwacho niya: “Kinde duto makri gi Jehova maok ikwedo yie mari kata matin.” En adier ni pod ne nyaka ginyis ni gihero Hans. Kendo chunygi ne ok otho nikech kinde duto ne gigeno ni chieng’ moro wuon-gi bende nobed Janeno.
Kinde moro Yesu nowacho ni adiera mag Muma chalo gi pi makelo ngima mochwere. (Joh. 4:13, 14) Wadwaro ni wedewa bende omodh pigno, ma en pi maliw mar adiera. Ok wadwar ni githung’ nikech wamiyogi pi mang’eny mokalo tong’. Kapo ni weche ma wanyisogi morogi kata thung’ogi, mano biro luwore gi kaka waleronegi adierago. Muma wacho ni “ng’ato makare oparo e chunye kaka doduok wach; to dho ng’at marach orumo weche maricho.” Ere kaka wanyalo tiyo gi puonjni?—Nge. 15:28; 16:23.
Dhako nyalo gombo lerone chwore yie ma en-go. Ka okwongo “oparo e chunye,” to obiro yiero weche motiyogo kar rikni gi weche maok oparo. Ok onego onyis ni en ng’at makare ahinya moloyo chwore. Weche mowacho bang’ paro matut biro bedo maduogo chuny kendo kelo kuwe. Gin kinde mage ma chwore nyalo goyo mbaka ka pache okuwe? Gin weche mage mamoroga chwore ahinya kata mohero somo? Dibed ni ohero weche sayans, siasa, koso tuke? Onyalo konyo chwore nade mondo oher weche manie Muma maok ojaro paro ma chwore nigo? Paro wechego motelo biro konye mondo owuo kendo otim gik moko e yo mariek.
Chopo e chuny wedewago ok en mana leronegi weche manie Muma matin tin. Gimaduong’ en siro puonj mag Mumago gi timbewa mabeyo.
Jürgen ma ne owuo kuome motelocha wacho niya: “Bed ng’at masiko luwo puonj manie Muma e ngimani mapile. Timbeni mabeyo ema biro ywayo watni katabed ni ok gibi nyisi achiel kachiel.” Hans, ma bang’e ne obatis chiegni higini 30 bang’ ka chiege osebedo Janeno wacho kama: “Timbe mabeyo ma Jakristo nigo konyo kama duong’ ahinya, nikech wede neno kaka adiera mwapuonjore tiyo e ngimawa.” Wedewa onego one ni yiewa miyo wabedo mopogore gi joma moko e yo maber to ok e yo marach.
Jaote Petro nochiwo puonj maber ne mon ma chwogi ok gin Joneno. Nowachonegi kama: “Winjuru chwou uwegi, mondo ka jo moko kuomgi ok oyie winjo Wach, to oresgi gi tim mag mondgi, ma ok wachnigi wach, ka girango ngimau maler kuluoro Nyasaye. Bidhruok maru kik obed maoko, kaka kado yie wich, kata rwako lewini mareprep; to moloyo bidhruok mondo obed maiye, mar chuny, kod rwakruok ma ok ti mar chuny modimbore, mokuwe, ma nengone duong’ nyim Nyasaye.”—1 Pet. 3:1-4.
Petro nondiko e wi kaka timbe mabeyo mag dhako nyalo ywayo chwore e adiera. Bang’ kane osebatis nyaminwa miluongo ni Christa e higa 1972, noketo paro manie Ndikono e chunya mondo en bende timbene mabeyo oywa chwore. Kata obedo ni chwore nosega puonjre gi Joneno, ne pok orwako adiera. Chwore osebedo kadhi e chokruoge mag Jokristo kendo en gi osiepe mang’eny ei kanyakla. Jo kanyakla bende owene thuolo mar timo yiero kende owuon. Christa temo konyo chwore nade?
“Ang’ado mar luwo yo ma Jehova dwaro mondo awuothie. To seche ma atimo kamano, aweyo mondo timbena mabeyo ema omul chuny jaoda ‘maok awachone wach.’ Ajatimo kaka chwora dwaro tek mana ni ok aketh chike Jehova. Ang’eyo bende ni en gi ratiro mare mar timo yiero kaka odwaro kendo aweyo weche duto e lwet Jehova.”
Ranyisi mar Christa nyiso kaka en gimaber bedo ng’ama tur. Oketo chenro majaber makonye luwo yore Nyasaye, moriwo dhi e chokruoge koda tiyo tij lendo. Onyiso bende ni ong’eyo ni onego oher chwore, kendo osiko omanyo thuolo mondo gibed kanyachiel. Bedo ng’ama tur kendo mawinjo wach en gima dwarore ahinya kuom jogo ma wedegi ok gin Joneno. Muma wacho ni ‘gik moko duto nigi ndalo mowinjorenigi.’ Mano oriwo thuolo ma wabedogo gi joodwa to ahinya wuon mondewa kata chwowa maok gin Joneno. Yudo thuolo mar bedo kanyachiel jiwo ji mondo owuo. En adier ni goyo mbaka kanyachiel nyalo konyo dichwo kata dhako owinj e chunye ni ohere kendo mano miyo ok obed gi nyiego.—Ekl. 3:1.
Holger ma wuon mare ne obatis higini 20 bang’ kosebatis joodgi duto, wacho kama: “En gimaduong’ mondo wanyis wedewa ni waherogi kendo onego walemnegi.” Christa bende wacho ni ‘chunye ok nool gi geno ni chieng’ moro chwore norwak adiera gi chunye duto mochak tiyo ne Jehova.’ Paro ma wan-go kuom wedewa maok gin Joneno kinde duto onego obed makare kendo onyis ni wan gi geno.
Gombo ma wan-go en mondo warit osiep manie kindwa gi wedewa, kendo miyo wedewa thuolo mar yudo adiera, kendo chopo e chunygi gi weche manie Muma. Kendo e yorewa duto, onego wabed joma ‘dwoko wach gi muolo kod luoro Nyasaye.’—1 Pet. 3:16.
“Ng’a ma dwaro luwa, mondo okwerre owuon.”—MATH. 16:24.
1. Ere kaka Yesu noketo ranyisi maber mar chiwruok?
KANE Yesu nie piny, noketonwa ranyisi maber ahinya mar chiwruok. Noketo tenge dwache mondo otim dwach Nyasaye. (Joh. 5:30) Kuom chung’ motegno nyaka e thone e yadh sand, nonyiso ni ne ochiwore chuth maonge giko.—Fili. 2:8.
2. Ere kaka wanyalo nyiso chuny mar chiwruok, to ang’o momiyo onego watim kamano?
2 Wan kaka jolup Yesu, dwarore ni wabed gi chuny mar chiwruok. Bedo gi chuny mar chiwruok tiende en ang’o? Kokete e yo mayot, tiende en ni ng’ato weyo timo gik mamore, mondo okony jomoko. Wanyalo wacho bende ni ok en jaguondo. (Som Mathayo 16:24.) Chuny mar chiwruok nyalo konyowa mondo waket dwaro mag jomoko ema obed motelo ne magwa. (Fili. 2:3, 4) Ka kuom adier, Yesu nopuonjo ni chuny mar chiwruok en kido madwarore ahinya e siro lamo marwa. E yo mane? Hera, ma e kido maduong’ mifwenyogo jopuonjre Yesu, ema chwalo Jokristo mondo obed gi chuny mar chiwruok. (Joh. 13:34, 35) Par ane gweth mogundho ma wayudo kuom bedo e riwruok mar owete manyiso chuny mar chiwruok e piny mangima!
3. En ang’o manyalo monowa bedo gi chuny mar chiwruok?
3 Kata kamano, sani pod wan gi nyawo moro manyalo ketho chuny ma wan-go mar chiwruok. Nyawono en bedo gi kido mar guondo matiendeni bedo ng’at madwaro mana mare owuon. Par ane kaka Adam gi Hawa nonyiso kidono. Hawa nonyiso kidono ka nodwaro bedo machal gi Nyasaye. Chwore bende nonyiso kidono kuom riwe lwedo. (Chak. 3:5, 6) Bang’ wuondo Adam gi Hawa mondo owe lamo Nyasaye madier, Jachien dhi nyime kelo ne ji tembe mondo gibed joguondo. Notemo tiyo gi riekono bende kuom Yesu. (Math. 4:1-9) E kindewagi bende, Satan osetiyo gi yorno e wuondogo ji mang’eny, kendo mano osemiyo gibedo joguondo e yore mang’eny. Mani e gima onego wapar ahinya nimar wan bende wanyalo bedo gi kidono nikech en kido monya ahinya e pinywani.—Efe. 2:2.
4. (a) Gie sani be wanyalo tieko kido mar guondo? Ler ane. (b) Gin penjo mage ma wabiro nono?
4 Kido mar guondo inyalo pim gi nyal momako chuma. Ka owe chuma kama otimo pi, to nyal biro make. Kapo ni omed weyo chumano oko kuom ndalo mang’eny, to chumano nyalo kethore chuth. Kamano bende, katabed ni ok wanyal golo nyawo ma ne onyuolwago mar bedo joguondo, nyaka wabed motang’ gi gik ma kidono nyalo ketho e ngimawa gie sani. (1 Kor. 9:26, 27) Wanyalo fwenyo nade ni wan gi kidono? To ere kaka wanyalo medo nyago kido mar chiwruok?
5. (a) Muma chalo gi rang’i e yo mane? (Ne picha manie chak sulani.) (b) Sama wanono kabe wan gi kido mag guondo, en ang’o manyaka watang’go?
5 Mana kaka wanyalo tiyo gi kiyo matiendeni rang’i e nono chal mar dendwa maoko, e kaka wanyalo tiyo gi Muma e nono chal mar chunywa mondo wane kuonde monego watimie lokruok. (Som Jakobo 1:22-25.) Kata kamano, rang’i nyalo konyowa mana kapo ni watiyo kode e yo maber. Kuom ranyisi, king’iyori mana awiye awiye, mano nyalo moni fwenyo gimoro matin e dendi manenore marach. Samoro kiketo rang’i e yo mobam, inyalo mana neno ng’at machielo maok in. E yo machalo kamano, mondo ng’ato oti gi Muma e neno kido machalo kaka guondo, onego osom Muma e yo matut ok awiye awiye, kata some mana mondo one godo nyawo mag jomoko.
6. Ere kaka wanyalo ‘siko’ e chik makare?
6 Kuom ranyisi, wanyalo somo Muma kata mana pile ka pile, to pod ok wanyal neno kaka chunywa nyago kido mar guondo. Mano nyalo timore e yo mane? Par ane wachni: E ranyisi mar rang’i ma Jakobo notiyogo, ok nyis ni ng’atno nong’iyore e rang’i awiye awiye. Jakobo nondiko ni ng’atno ‘nong’iyore.’ Notiyo gi wach ma e dho-Grik tiende en nonruok adimba, kata e yo mobidhore. To kare, en ang’o ma ng’atno ok notimo? Jakobo dhi nyime wacho niya: ‘Odhi, to gikanyono wiye wil gi kaka ochalo.’ Omiyo, ng’atno nowuok e rang’i kapok oloso gimoro marach ma noneno kuome. Mopogore gi mano, ng’at makare ok en mana ng’at “ma nono chik makare” kende, to en ng’at ‘masiko katimo kamano.’ Ok owe wiye owil gi chik makare mayudore e Wach Nyasaye, to osiko opare kendo luwo chikno kaka dwarore. Yesu bende nowacho gima chalo kamano ka nowacho niya: “Un kusiko e wachna, eka unubed jopuonjrena adier.”—Joh. 8:31.
7. Ere kaka wanyalo tiyo gi Muma mondo wathirgo kido mag guondo?
7 Kuom mano, mondo ng’ato othir kido mar guondo, nyaka okwong osom Wach Nyasaye adimba. Mano nyalo konye fwenyo kuonde monego otimie lokruok. Kata kamano, pod dwarore otim gimachielo. Onego otim nonro matut. Sama ng’ato osesomo wach moro e wi ng’ato e Muma, mowinjo tiende malong’o, onego openjre niya: ‘An dine atimo nade e chal ma kamano? Be adier, datimo gik moko e yo makare?’ To gimaduong’ie moloyo en ni bang’ paro matut e wi gima isomo, tem matek mondo iti gi puonjno. (Math. 7:24, 25) We wanon ane kaka weche mawuoyo e wi Ruoth Saulo koda jaote Petro nyalo konyowa wasik ka wan gi chuny mar chiwruok.
8. Saulo nochako lochne ka en gi chuny machalo nade, to mano nonenore nade?
8 Ranyisi mar Ruoth Saulo miyowa siem kuom kaka guondo nyalo monowa bedo gi chuny mar chiwruok. Kane Saulo chako locho e piny Israel, ne en gi chuny mobolore ahinya. (1 Sam. 9:21) Ok nokumo Jo-Israel ma ne wuoyo marach e wi lochne kata obedo ni ne en gi ratiro mar timo kamano. (1 Sam. 10:27) Ruoth Saulo ne oyie mondo roho mar Nyasaye otaye maber kane gikedo e lweny gi Jo-Ammon. Bang’ loyo lwenyno, nobolore momiyo Jehova duong’.—1 Sam. 11:6, 11-13.
9. Ere kaka Saulo noweyo kido mar guondo mondo odong e chunye?
9 Kata kamano, mana kaka nyal mako chuma, bang’e Saulo noweyo mondo guondo koda sunga odonj e chunye. Ka noloyo Jo-Amalek e lweny, noketo dwaro mage ema obed motelo moloyo winjo chik Jehova. To nikech wuoro, Saulo noyako moko kuom gik ma Nyasaye nochike ni onego okethi e lweny. Kae to, Saulo nochweyo siro ma ne ibiro parego. (1 Sam. 15:3, 9, 12) Kane janabi Samuel onyise ni Jehova ok mor gi kaka notimo, Saulo notemo rendore kotiyo gi bath chik ma Nyasaye nomiyeno kendo noketo ketho kuom jomoko. (1 Sam. 15:16-21) E wi mano, sunga nomiyo Saulo oketo pache kuom yudo duong’ e wang’ dhano moloyo moro Nyasaye. (1 Sam. 15:30) Wanyalo tiyo nade gi ranyisi mar Saulo kaka rang’i mondo okonywa siko ka wan gi chuny mar chiwruok?
10, 11. (a) Ranyisi mar Saulo puonjowa ang’o kodok korka siko gi chuny mar chiwruok? (b) Wanyalo timo ang’o mondo kik waluw ranyisi marach mar Saulo?
10 Mokwongo, ranyisi mar Saulono nyisowa ni ok onego wapar ni ka wan gi chuny mar chiwruok, to ni koro wabiro mana siko gi chunyno kata ang’o matimre. (1 Tim. 4:10) Ber mondo wang’e ni Saulo ka nochako locho, noluwo chike Nyasaye kuom kinde kendo Nyasaye ne mor kode. Kata kamano ok nogeng’o kido mar guondo kane kidono chako donjo e chunye. Gikone Jehova nodagi Saulo nikech tamruok luwo chik.
11 Mar ariyo, ok onego waket pachwa mana kuom gik ma watimoe maber, to bende onego wang’e kuonde monego watimie lokruok e kitwa. Timo kamano biro chalo gi tiyo gi rang’i e ng’iyo mana lepwa manyien ma warwako maok wadewo ng’iyo chilo manie wang’wa. Kata kapo ni ok wasungre kaka Saulo, pod onego watim matek mondo wagol kido moro amora manyalo miyo waluw kite marachno. Mopogore gi Saulo, kapo ni omiwa siem moro, kik warikni twoyo dhowa, kata temo wacho ni gima watimono ok rach ahinya, kata keto ketho kuom jomoko. Kar bedo kaka Saulo, en gima ber mondo warwak siem.—Som Zaburi 141:5.
12. Bedo gi chuny mar chiwruok nyalo konyowa nade kapo ni watimo richo moro mapek?
12 To nade kapo ni watimo richo moro mapek? Saulo ne dwaro ni nyinge kik kethre, kendo mano nomone loso winjruok mare gi Nyasaye. Mopogore gi mano,bedo gi chuny mar chiwruok konyowa loyo wichkuot ma wanyalo bedogo mondo wakwa kony madwarore. (Nge. 28:13; Jak. 5:14-16) Kuom ranyisi, owadwa moro nochako neno piche mag ponografi kapod en jahigini 12, kendo ne odhi nyime timo kamano aling’ ling’ kuom higini apar gi wiye. Owacho niya: “Ok ne yotna nyiso jaoda kaachiel gi jodong-kanyakla gima noyudo atimono. Bedo ni sani asenyisogi, awinjo e chunya ni asegolo osigo moro mapek mosebedo katuro goka kuom higini. Moko kuom osiepena nowinjo malit kane ogola kik abed jakony-tich e kanyakla. Ne chalo ka gima adwokogi chien. Kata kamano, ang’eyo ni Jehova mor koda gie sani moloyo kinde ma ne ajang’iyo piche mochidogo, to mano e gima duong’ie moloyo.”
13, 14. Ere kaka Petro nonyiso kido mar guondo?
13 Petro nonyiso chuny mar chiwruok e kinde ma Yesu ne tiege. (Luka 5:3-11) To pod ne nyaka oked matek mondo othir kido mag guondo. Kuom ranyisi, iye nowang’ matek kane Jakobo gi Johana okwayo Yesu mondo omigi kombe mag telo e Pinyruodh Nyasaye. Mita ka Petro ne paro ni achiel kuom kombego nonego obed mare nikech Yesu noyudo osenyise ni ne idhi miye migawo moro makende. (Math. 16:18, 19) Katabed ni ne gin gi paro mage, Yesu nochiwo siem ne Jakobo, Johana, Petro kaachiel gi joote mamoko mondo gitang’ gi chuny mar dwaro ‘chiko’ jowetegi.—Mari. 10:35-45.
14 Kata bang’ Yesu temo rieyo pach Petro, Petro nodhi nyime kedo mondo obed gi paro mowinjore. Kane Yesu onyiso jootene ni ne gidhi ringe kuom kinde, Petro nojaro jowadgi kopakore kaka en kende ema ne odhi chung’ motegno gi Yesu. (Math. 26:31-33) Ne ok onego ogenre owuon nikech kata mana e otienono, ne ok onyiso chuny mar chiwruok. Nenore ni nohero ngimane ahinya, omiyo nokwedo Yesu nyadidek.—Math. 26:69-75.
15. Ang’o momiyo ranyisi mar Petro en gima jiwo chunywa?
15 Kata obedo ni kinde ka kinde Petro ne kedo gi nyawo mage, pod noketo ranyisi majiwowa ahinya. Nikech kinda mare kaachiel gi teko mar roho maler, Petro noloyo kido marach mar guondo mobedo gi kido mar ritruok motegno kaachiel gi chiwruok manyiso hera. (Gal. 5:22, 23) Nikech mano, nonano e tembe mang’eny kendo mager moloyo tembe ma notame nanoe e kinde ma nosekalo. Nonyiso bolruok kane jaote Paulo omiye siem e lela. (Gal. 2:11-14) Kendo bang’ yudo siemno, Petro ok nomako sadha kata bedo gi paro ni Paulo noketho nyinge. Ne odhi nyime wuoyo maber e wi Paulo koluonge ni “owadwa mwahero.” (2 Pet. 3:15) Ranyisi mar Petro nyalo konyowa mondo wanyag chuny mar chiwruok.
16. Ere kaka wanyalo nyiso chuny mar chiwruok sama gik moko ok dhinwa maber?
16 Par ane kaka ijatimo sama gik moko ok dhini maber. Kane Petro gi joote mamoko ne nie jela kae to ochwadgi nikech tijgi mar lendo, Muma wacho ni ne gimor ‘nikech ne okwan-gi ni giromo nwang’o achaye nikech nying Yesu.’ (Tich 5:41) In bende onego ine sand kaka thuolo mar nyiso ni iluwo ndach Yesu kuom nyiso chuny mar chiwruok. (Som 1 Petro 2:20, 21.) Chuny machalo kamano nyalo konyo ahinya sama jodongo konyi gi paro mondo irie yoreni. Kar bedo gi ich wang’ gi jodongogo, tem iluw ranyisi mar Petro.—Ekl. 7:9.
17, 18. (a) Gin penjo mage mwanyalo penjore kaluwore gi chenro ma waketo mar tiyo ne Nyasaye? (b) Ang’o mwanyalo timo kapo ni wafwenyo ni ok wan gi chuny mar chiwruok?
17 Ranyisi mar Petro bende nyalo konyi timo dongruok mondo ichop e okenge midwaro e tije Nyasaye. Inyalo timo matek mondo ichop e okengego kinyiso chuny mar chiwruok. Kata kamano, tang’ mondo kik itim kamano nikech idwaro mondo one ni in ng’at maduong’ moloyo jomoko. Omiyo penjri niya: ‘Ang’o momiyo agombo tiyo ne Jehova e okang’ momedore? Dibed ni en nikech agombo mondo ji opaka kata agombo yudo duong’ kaka Jakobo gi Johana?’
18 Kapo ni ifwenyo ni ok in gi chuny mar chiwruok, chunyi kik nyosre ma ijwang’ chenro miseketo mar tiyo ne Jehova. Kwa mondo Jehova okonyi ibed gi paro koda chuny mowinjore; kae to iket pachi e miyo Jehova duong’ to ok miyori duong’ iwuon. (Zab. 86:11) Inyalo timo dongruok bende e yore mamoko ma ji ok ne ahinya. Kuom ranyisi, inyalo keto chenro mar medo nyago olemo mag roho miyudo ka tekni bedogo. Seche moko inyalo yudo ni timo ikruok ne chokruoge en gima yotni ahinya, kata kamano inyalo fwenyo ni konyo tije mag rito ler e Od Romo en gima tekni. Ka en kamano, ng’ad e chunyi mar luwo puonj mayudore e Jo Rumi 12:16.—Som.
19. Ang’o mwanyalo timo mondo kik chunywa nyosre kapo ni waneno gimoro maok ni kare bang’ nonore ka watiyo gi Muma?
19 Sama wanonore matut ka watiyo gi Wach Nyasaye, mi wafwenyo ni kido mar guondo chako bedo e chunywa, mano nyalo miyo chunywa onyosre. Kapo ni gima kamano otimoreni, par ranyisi maber mar jal ma Jakobo nowuoyo e wiyecha. Jakobo ok ne jiw ni ng’atno notimo lokruok mapiyo kuom gik ma noneno kuome e rang’i, kata jiwo ni norieyo gik moko duto maricho kuome; kar mano, Jakobo nowacho ni jalno ‘nosiko kanono chik makare.’ (Jak. 1:25) Jalno ne ononore e rang’i kendo notimo kinda mondo olos kuonde maricho. Omiyo, bed gi paro mowinjore kuomi iwuon kendo ing’e ni waduto wan dhano morem. (Som Eklesiastes 7:20.) Dhi nyime nono chik makare mayudore e Muma, kitimo kinda mondo isik ka in gi chuny mar chiwruok. Jehova oikore konyi mana kaka osekonyo owete mang’eny mabende orem kaka wan. Kata kamano, gitimo kinda ahinya mondo gimor Jehova, kendo ogwedhogi.
“Ka dhano oru higini mang’eny, ber obedi mamor higini mago duto.”—EKL. 11:8.
1. Gin gweth mage ma Jehova osemiyowa makelonwa mor?
JEHOVA dwaro ni wabed mamor kuom miyowa gweth mang’eny makelonwa mor. Gimaduong’ mokwongo en ni osemiyowa ngima. Nikech oseywayowa ma okelowa e lamo mare maler, wanyalo tiyo gi ngimawa e pake. (Zab. 144:15; Joh. 6:44) Osesingore bende ni oikore mar konyowa nano sama watiyone nikech oherowa. (Yer. 31:3; 2 Kor. 4:16) Wamor bedo e riwruok mar owete ma nigi hera, kama wanie gi kuwe makende kod winjruok, kendo wayudo chiemb chuny ma kinde duto paronwa kaka Jehova oherowa. E wi imago, wan gi geno majaber mar kinde mabiro.
2. Moko kuom jotich Nyasaye nyagore gi pek mane?
2 Kata obedo ni wan gi gweth mang’eny kamano, moko kuom jotich Nyasaye nyagore gi paro maok owinjore kuomgi giwegi. Ginyalo paro e chunygi ni Jehova ok dewgi, kata ni ok one tich ma gitiyone. Kuom jogo mosiko gi paro maok owinjore kuomgi giwegi, ‘ru higini mang’eny’ matiende ni dak aming’a ka gin-gi mor chalo mana lek. Pile ka pile ngimagi nyalo chalo ka odiechienge motimo mudho.—Ekl. 11:8.
3. Gin ang’o manyalo miyo jotich Jehova obed gi paro maok owinjore?
3 Owete gi nyimine nyalo bedo gi paro maok owinjore nikech gik moko ok dhinegi kaka ne gidwaro, kata nikech midekre, kata nikech gimedo bedo moti. (Zab. 71:9; Nge. 13:12; Ekl. 7:7) To e wi mano, Jokristo duto onego ong’e ni chunywa otimo wuond kendo ni onyalo kumowa kata obedo ni Nyasaye to mor kodwa. (Yer. 17:9; 1 Joh. 3:20) Jachien bende kinde duto ohero keyo miriambo e wi jotich Nyasaye. Kendo jogo manigi paro kaka mar Satan nyalo temo miyo wabed gi paro machalo gi mar Elifaz ma ne onge yie, ma nowacho ni wan joma nono e nyim Nyasaye. E kinde Ayub mano ne en miriambo, to pod en miriambo nyaka e kindewagi.—Ayub 4:18, 19.
4. En ang’o mwabiro nono e sulani?
4 Jehova wacho maler e Muma ni obiro bedo machiegni gi jogo ‘makadho e hoho mar tipo mar tho.’ (Zab. 23:4) Yo achiel ma Jehova bedogo machiegni kodwa en kokalo kuom Wachne. Muma nigi “teko mar muko ut lweny.” Mano tiende ni Muma nigi teko mar golo oko paro maok owinjore ma wan-go wawegi. (2 Kor. 10:4, 5) Omiyo we wanon ane kaka wanyalo tiyo gi Muma mondo okonywa nyago kendo siko gi paro mowinjore. Mano nyalo konyowa wawegi kendo nyisowa yore ma wanyalo jiwogo jomoko.
5. Ang’o manyaka watim mondo wabed gi paro mowinjore?
5 Jaote Paulo lero moko kuom gik manyalo konyowa bedo gi paro mowinjore. Nojiwo kanyakla mar Korintho kama: “Nonreuru uwegi pile mondo une kuwuotho e yie.” (2 Kor. 13:5) “Yie” en puonj duto ma Jokristo madier oyiego mayudore e Muma. Kapo ni watimo gik ma Muma puonjo, mano nyiso ni ‘wawuotho e yie.’ En adier ni nyaka waluw puonj duto mipuonjo Jokristo madier. Ok wanyal yiero ni wabiro luwo moko to moko to waweyo.—Jak. 2:10, 11.
6. Ang’o momiyo onego ‘wanonre wawegi kabe pod wamako yie’? (Ne picha manie chak sulani.)
6 Jakristo nyalo luor nonore owuon kabe pod omako yie, to ahinya wuon kapo ni ong’eyo ni nitie kama oremie. Kata kamano kaka Jehova nenowa, e gima duong’ie moloyo kaka wanenore wawegi kendo pache oyombo pachwa mabor. (Isa. 55:8, 9) Sama Jehova nonowa, ok otim kamano mana ni mondo okumwa, to onono kido mabeyo ma wan-go mondo okonywa. Sama itiyo gi Wach Nyasaye e ‘nono kabe iwuotho e yie,’ ibiro bedo gi paro mowinjore kuom kaka Nyasaye neni. Mano nyalo konyi mondo kik ibed gi paro moro amora ni in ng’at manono e nyim Nyasaye, kar mano ibiro ng’eyo ni adier in ng’at malong’o e wang’e. Ng’eyo mano nyalo chalo ka ng’at moyawo dirise mag ode mondo ler odonj e ode.
7. Ere kaka ranyisi manie Muma mag jotich Nyasaye ma ne nigi yie nyalo konyowa?
7 Yo maberie chuth mar nonore wawegi kabe wan e yie, en paro matut kuom ranyisi mag jotich Jehova mayudore e Muma. Pim ane chal ma intiere sani gi chal ma ne gintiere. Par ane kaka ne giwinjo e chunygi, kae to ipar ane gima dine itimo e chal margino. We wanon ane ranyisi moko adek manyiso kaka wanyalo tiyo gi Muma e nonruok kabe pod wan “e yie.” Mano biro konyowa bedo gi paro mowinjore.
8, 9. (a) Chi liel modhier ne nie chal mane? (b) Gin paro mage maok owinjore ma chi liel ne nyalo bedogo?
8 Yesu ka ne nie hekalu mane ni Jerusalem, noneno chi liel moro modhier. Ranyisi ma chi lielno noketo nyalo konyowa siko gi paro mowinjore kata obedo ni nyalowa nyalo bedo morem. (Som Luka 21:1-4.) Par ane chal ma chi lielno ne nitiere: Mokwongo ne onyagore gi lit mapek nikech chwore ne otho. To e wi mano bende jotend din mag Jo-Yahudi ne “[yako] ut mond liete” kar konyogi. (Luka 20:47) Ne odhier ahinya ma gima nonyalo chiwo e hekalu ne rom mana gi gima jatich nyalo yudo bang’ tiyo dakika manok.
9 Par ane kaka chi lielni ne nyalo bedo ni winjo e chunye sama odonjo e laru mar hekalu koting’o mana senti ariyo ma nengogi ni piny. Dibed ni noparore kaka chiwo mare ne tin ahinya kopimo gi chiwo ma dine ogolo kadine bed ni chwore ngima? Dibed ni wiye ne kuot koneno jomoko kagolo chiwo mabup, kendo wuoro kabe mareno Nyasaye ne dhi yiego adier? Katabed ni ne en gi paro mane, pod nochiwo duto ma ne en-go mondo oriw lwedo lamo madier.
10. Yesu nonyiso nade ni chiwo ma chi liel nogolo nomoro Nyasaye?
10 Yesu nowacho ni chi lielno kaachiel gi chiwo ma nogolono nomoro chuny Jehova. Nowacho ni ‘nobolo chiwo moloyo joma omewgo duto.’ Chiwo mareno ne idhi riw kanyachiel gi mag jomoko, to ema pod Yesu noneno maler kaka chi lielno nochiwore ne Jehova. Joma ne tiyo tij kwano pesa e hekalu, ka noyudo senti ariyogo e sandug pesa, ne ok ginyal ng’eyo kaka Jehova ogeno sentigo kaachiel gi ng’at ma nochiwogi. Gima duong’ ne en kaka Jehova ne neno gik moko to ok gima ji ne paro kata gima chi lielno ne paro kuome owuon. Be inyalo nonori iwuon kitiyo gi puonjni mondo ing’e kabe pod in e yie?
11. Sigand chi lielno puonjowa ang’o?
11 Chal ma intiere nyalo chiko kaka igolo chiwo ne Jehova. Joma moko ok nyal lando wach maber kaka digiher nikech hikgi oseniang’, kata nikech ginyagore gi tuwoche. Be onego gipar ni seche ma gitiyogo e lendo tin ahinya maok onego ondik e ripot? Samoro ka in rawera kata ok ijatuwori ahinya, pod inyalo paro ni seche milendogo tin ahinya kopim gi seche ma jotich Jehova lendogo higa ka higa. Kata kamano, sigand chi liel ma nodhier konyowa ng’eyo ni Jehova neno kendo ogeno ahinya gimoro amora ma jotichne otimone, to ahinya wuon sama gitiyone e bwo chal matek. Par ane gik misetimo ne Jehova kuom higa achiel mosekalo. Dibed ni ne ichiwori e yo makende mondo iyud seche ma nitiyogo ne Jehova? Ka en kamano, to bed gadier ni Jehova ne mor ahinya gi gima nitimono. Sama itimo duto minyalo e tij Jehova mana kaka chi liel modhiercha notimo, mano miyo ibedo gadier ni igurori motegno “e yie.”
12-14. (a) Elija ne nigi paro mane maok owinjore? (b) Ang’o ma ne nyalo miyo Elija obed gi parono?
12 Janabi Elija ne en jatich Jehova ma nigi yie motegno. Kata kamano, kinde moro chunye nonyosore ahinya mokwayo Jehova mondo onege kowacho niya: “Wach oroma; koro, yaye Jehova, kaw ngimana.” (1 Ruo. 19:4) Joma pok oyudo chandruok mapek kamano nyalo paro ni Elija ‘norikni gi weche’ e lamo mareno. (Ayub 6:3) Kata kamano, kamano e kaka nowinjo e chunye. Ng’e ni Jehova nokonyo Elija kar bedo gi ich wang’ kode.
13 Ang’o momiyo Elija nogombo mondo otho? Kane pok owacho wechego, noyudo osetimo hono moro monyiso ayanga ni Jehova e Nyasaye madier. Bang’ honono, jonabi 450 mag Baal nonegi. (1 Ruo. 18:37-40) Nyakabed ni Elija ne geno ni oganda Nyasaye koro ne dhi dok e lamo madier, to mano ok notimore. Jezebel chi Ruoth nooro ote ne Elija ni ochano mar nege. Nikech luoro, Elija noringo wuok Israel kochomo yo milambo kong’ado piny Juda kendo bang’e nochopo e thim.—1 Ruo. 19:2-4.
14 Ka en kende kendo ka parruok chande, Elija nochako paro ni tich ma noyudo otiyo kaka janabi ne tich manono. Nonyiso Jehova niya: “Ok along’o moloyo kwerena.” Nowinjo e chunye ni en ng’at manono mana kaka choke kwerene ma nosetho. Pache ne wuonde ni en ng’at manono e nyim Jehova kata e nyim dhano wadgi.
15. Nyasaye notimo ang’o mondo Elija ong’e ni pod en ng’at mogen?
15 Jehova to ne neno Elija e yo mopogore. Ne en ng’at ma Nyasaye ogeno ahinya, kendo Jehova nokawo okang’ mondo Elija obed gadier gi wachno. Nooro malaika mare mondo ojiwe. Jehova nomiye chiemo gi pi modho mondo omiye teko mar wuotho e thim kuom odiechienge 40 kochomo Got Horeb. E wi mano, Nyasaye norieyo paro maok kare ma Elija ne nigo ni onge Ja-Israel moro amora ma nochung’ motegno mak mana en. E wi mago, Nyasaye nomiye migepe moko manyien, kendo Elija noyiego. Jehova nokonyo Elija modok e migawo mare kaka janabi kakoro otegno moloyo.—1 Ruo. 19:5-8, 15-19.
16. Moko kuom yore ma Nyasaye nyalo tiyogo e jiwi gin mage?
16 Wach Elija nyalo konyi mondo inon kabe pod in e yie kendo ginyalo konyi mondo ibed gi paro mowinjore. Mokwongo, par ane kaka Jehova osebedo ka rito ngimani. Be dibed ni jaduong’-kanyakla, kata Jakristo moro motegno nokonyi kane iyudo chandruok moro? (Gal. 6:2) Be iseyudo wach moro majiwi kowuok e Muma, e bugewa mag Jokristo, kata mana e chokruogewa mag kanyakla? Kapo ni chieng’ moro iyudo kony e yore ma kamago, par matut ahinya kama konyno owuokie kendo igo erokamano ne Jehova e lamo.—Zab. 121:1, 2.
17. En ang’o ma Jehova morgo ahinya kuom jotichne?
17 Mar ariyo, ng’e ni paro maok owinjore nyalo wuondowa. Gima duong’ie moloyo en kaka Nyasaye nenowa. (Som Jo Rumi 14:4.) Jehova mor gi chiwruok ma watimo nikech nyinge koda kaka wachung’ kode motegno. Hera ma Jehova oherowago ok otenore mana kuom migepe kata gik mwanyalo timone. Mana kaka Elija, en adier ni in bende seche moko isetimo ne Jehova gik mang’eny moloyo kaka iparo. Nyalo bedo ni nitie joma oseyudo jip e kanyakla nikech in to ok ing’eyo, kata nitie ji mang’eny mosewinjo wach maber nikech kinda mari.
18. Migawo ma Jehova miyi nyiso ang’o?
18 Mogik, ne migawo moro amora miyudo kaka ranyisi ni Jehova ni kodi. (Yer. 20:11) Mana kaka Elija, seche moko chunyi nyalo nyosore nikech nyalo nenore ni tiji ok yud nyak kata nikech chenro miketo mar tiyo ne Jehova e okang’ malach nenore ni ok chopi. Kata kamano, pod in gi migawo majaber ma jatich Jehova moro amora nigo ma en lando wach maber kendo bedo ng’at ma iluongo gi nying Nyasaye. Omiyo makri motegno gi Jehova. Kitimo kamano, to mana kaka Yesu nowacho e ngero moro, in bende inyalo wachni niya: “Donji e mor mar ruodhi.”—Math. 25:23.
19. En chal mane ma jandik-zaburi mar 102 ne nitiere?
19 Jandik-zaburi mar 102 ne nigi chuny monyosore ahinya. Samoro ne en gi lit mang’eny e ringrene kata e chunye, kendo noonge teko mar nyagruok gi chandruoge ma noyudo. Wechene ma wasomo nyiso ni ne en gi lit mang’eny, kendo nowinjo ka gima oonge geno moro amora. (Zab. 102:3, 4, 6, 11) Noparo e chunye ni Jehova ne dwaro wite.—Zab. 102:10.
20. Ere kaka lamo nyalo konyo ng’at makedo gi paro maok owinjore?
20 Kata nobedo kamano, jandik-zaburini ne pod otiyo gi ngimane e pako Jehova. (Som Zaburi 102:19-21.) Mana kaka waneno e Zaburi sula mar 102, kata mana jogo malamo Jehova nyalo yudo lit e yo moro mi pachgi chak tangni. Mana “kaka winyo mar abang’ man kende e tat ot,” jandik-zaburi ne winjo e chunye ni chandruoge lilo ema olwore. (Zab. 102:7) Kapo ni in bende inyalo winjo kamano, nyis Jehova duto manie chunyi mana kaka jandik-zaburi notimo. Wuoyo gi Nyasaye e lamo sama in e chandruok nyalo konyi mondo iked gi paro maok owinjore. Jehova osingo ni obiro ‘dewo kwayo mar joma onge gimoro, mi ok nocha kwayo margi.’ (Zab. 102:17) Ket geno kuom singono.
21. Ere kaka ng’at manyagore gi paro maok kare nyalo medo bedo gi paro mowinjore?
21 Zaburi sula mar 102 nyiso bende kaka ng’ato nyalo medo bedo gi paro makare. Jandik-zaburi notimo kamano ka noyiero keto pache kuom osiep ma ne nitie e kinde gi Jehova. (Zab. 102:12, 27) Noyudo hoch kuom ng’eyo ni kinde duto Jehova oikore konyo joge sama gin e tembe. Kuom mano kapo ni seche moko chandruoge hinyo chunyi kendo gimoni tiyo ne Nyasaye e okang’ malach kaka diher, nyise wachno e lamo. Kwa Nyasaye mondo owinj kwayoni ok mana mondo ogoli e chandruogego, to mondo ‘ihul nying Jehova’ ne jomoko.—Zab. 102:20, 21.
22. Ng’ato ka ng’ato kuomwa nyalo moro Jehova e yo mane?
22 Adier, wanyalo tiyo gi Muma mondo wanon-go kapod wawuotho e yie kendo bedo gadier ni Jehova dewowa. En adier ni e piny mwadakie sani, ok wanyal rucho chuth paro maok owinjore e pachwa. Kata kamano, ng’ato ka ng’ato kuomwa pod nyalo moro Jehova, ma chieng’ oyud resruok kotimo sinani e tiyone.—Math. 24:13.
Wuoro moro modak Brazil wacho niya: “Seche moko ka watimo Lamo mar Joot, wajobedo mamor ma kapo ni ok ang’ade to wanyalo time nyaka chuny otieno.” Wuoro moro e piny Japan wacho ni sama gitimo Lamo mar Joot, wuode ma jahigini apar ohero gik mopuonjore maok odew ni gikawo seche adi. Nikech ang’o? Wuorono wacho niya: “Wechego mulo chuny wuoda kendo mano miyo obedo mamor miwuoro.”
En adier ni ok ni nyithindo duto morga gi lamo mar joot. Ang’o momiyo? Wuoro moro mawuok e piny Togo nowacho kama: “Lamo Jehova ok onego obed gima jogo ng’ato.” Kapo ni lamo mar joot ok kel mor, mano nyiso ni nitie lokruok moko manyaka tim e yo mitimego. Joot mathoth oseyudo ni lamo mar joot nyalo kelo “mor” mana kaka Sabato ne kelo ne Jo-Israel mor.—Isa. 58:13, 14.
Wuone ma Jokristo osefwenyo ni mondo lamo mar joot obed mamoro ji, nyaka time ka ji duto mor. Ralf ma nigi nyithindo ma nyiri adek kod wuowi achiel, wacho ni lamo margi mar joot chalga mana kaka goyo mbaka moriwo ji duto. En adier ni ok yot mondo ji duto omor gi gima utiyogo e timo puonjruok. Miyo moro wacho niya: “Seche moko ajabedo gi olo mang’eny kochopo sa timo lamo mar joot, to mano mona time e yo maber kaka daher.” Ere kaka inyalo loyo pek ma kamago?
Wuoro moro ma nigi nyithindo ariyo e piny Jerman wacho niya: “Dwarore wabed joma nyalo tiyo gi yore mopogore opogore.” Natalia, miyo ma nigi nyithindo ariyo wacho kama: “Gima duong’ makonyowa e lamo marwa mar joot en time e yore mopogore opogore.” Thoth joudi jopogo lamo margi mar joot e kidienje mopogore opogore. Cleiton, wuoro ma nigi nyithindo ariyo ma rowere e piny Brazil wacho niya: “Timo kamano miyo puonjruok bedo gi ndhadhu kendo mano miyo joot duto chiwo pachgi.” Kapo ni hik nyithindo opogore opogore, jonyuol nyalo pogo seche ma gitiyogo e puonjruok mondo gikony nyathi ka nyathi. Ginyalo ng’iyo chal mar nyithindgi kendo tiyo gi buge mopogore opogore e timo puonjruok ka gitiyo gi yore mopogore.
Joot moko osebedo ka timo nade mondo giti gi yore mopogore opogore e lamo mar joot? Jomoko chako lamo margi mar joot ka giwer ne Jehova. Juan modak Mexico wacho niya: “Timo kamano iko chunywa kod pachwa ne gima wadwaro puonjore.” Joode yieroga wende motudore gi weche ma gidwaro puonjore.
Joot moko to somoga Muma giduto kanyachiel ka gisome e yor drama. Wuoro moro mawuok Japan, wacho ni “ok nong’iyo somo e yo machalo kamano.” Kata kamano yawuote ariyo to ne mor sidang’ neno kaka jonyuolgi somo kodgi. Joot moko to timoga drama kaluwore gi sigana ma gisomo e Muma. Roger, wuoro manigi nyithindo ariyo e piny South Africa wacho ni nyithindo “thothne jofwenyo puonj e sigendni mag Muma ma wan jonyuol ok wane.”
Yo moro machielo ma joot moko tiyogo en loso kata chweyo gik moko machalo kaka yie mar Noa kata gero hekalu mar Suleman. Chweyo kata loso gik ma kamago nyalo moro joot duto. Kuom ranyisi, nyako moro ma jahigini abich mawuok Asia noriwore gi jonyuolne kaachiel gi dane e timo kamano. Ne gigoro map e bod maduong’ manyiso kuonde ma jaote Paulo nowuothoe e tije mar misonari. Joot moko to osegoro map e bod manyiso kaka Jo-Israel nowuotho ka giwuok Misri kaluwore gi bug Wuok. Donald ma jahigini 19 modak Togo wacho ni tiyo gi yore mopogore opogore kamano “osemedonwa ndhadhu e lamo mar joot to ahinya wuon osemedonwa mor e ngimawa kaka joot.” Be inyalo paro gimoro munyalo loso kata goro mondo omi lamo maru mar joot omed bedo gi ndhadhu?
Kata obedo ni gik mopogore opogore kamano miyo lamo mar joot bedo gi ndhadhu, pod nitie gik monego otim mondo ji duto obed mamor. Ji duto onego otim ikruok maber. Seche moko nyalo bedo matek mondo nyithindo opuonjre kuom thuolo malach, omiyo wuoro onego oyier maber weche mabiro moro nyithinde. Kae to otim ikruok maber. Wuoro moro wacho niya, “Seche ma atimo ikruok maber, ji duto bedo mamor gi puonjruok.” Wuoro moro man Jerman janyiso joode chon gik ma gibiro puonjore e jumbe moko mabiro. E piny Benin, wuoro moro ma nigi nyithindo matindo auchiel seche moko jong’iyoga vidio mag sosaiti e lamo margi mar joot. Ere kaka joodno timoga ikruok chon? Wuorono miyogiga penjo moko ma gibiro dwoko sama gitimo lamo mar joot. Timo ikruok chon ne lamo mar joot adier medo ndhadhu e lamono.
Sama joot ong’eyo chon gima gibiro puonjore, ginyalo goyo mbaka e wi wachno kata kapok lamo mar joot ochopo, kendo mano miyo gibedo gi siso. Kendo ka ng’ato ka ng’ato nigi migawo mare e lamono, obiro winjo e chunye ni lamo mar jootno en mare.
Ng’eny joot yudo ka teknegi timo lamo mar joot juma ka juma maok gibare. Nikech ang’o?
Jonyuol mang’eny tiyo gi seche mang’eny ka tich mondo giyud kaka ginyalo rito joodgi. Kuom ranyisi, wuoro moro modak Mexico wuokga e ot sa apar gariyo okinyi to oduogo sa ariyo otieno. Omiyo kinde ka kinde nyalo dwarore utim lokruok kuom sa ma utimoe Lamo mar Joot kapo ni nitie chenro moro machielo kaka limbe mar jarit-alwora kata chokruoge madongo.
Katabed ni ang’o matimore, dwarore watim kinda mondo lamo mar joot kik bare. Loïs ma jahigini apar gachiel e piny Togo wacho kaka joodgi jokawo wachni mapek. Owacho niya, “Katabed ni seche moko chunowa wachak lamo marwa mar joot ka sa olewo nikech gimoro ochochowa godiechieng’, kinde duto wajotimo lamono maok wabare.” Donge koro inyalo neno gimomiyo joot moko chanoga timo lamo margi chon e juma? Ka gimoro otimore mochochogi, pod ginyalo chano odiechieng’ machielo e jumano.
Ang’o momiyo iluonge ni lamo mar joot? Nikech en achiel kuom yore ma walamogo Jehova. We mondo juma ka juma joodi duto okel ne Jehova ‘pak moa e dhoggi e kar ruedhi mag misango.’ (Hos. 14:2) Mad kindego obed kinde mag mor ne ng’ato ka ng’ato kuom joodi, “niwira mor mar Jehova obedo tekou.”—Neh. 8:9, 10.
“Luor wang’ ng’a moti.”—LAWI 19:32.
1. Gie sani dhano nie chal mane malit?
NE OK en dwaro mar Jehova ni mondo dhano ochandre kendo obed moti. En nochano mondo dhano obed gi ngima makare chuth ka gidak e Paradis. Kata kamano, gie sani “chuech duto chur kaachiel, kendo neno rem.” (Rumi 8:22) Iparo ni Nyasaye winjo nade koneno kaka dhano chandore nikech richo ma ne onyuolgigo? E wi mano, en gima lit neno kaka thoth jo moti ijwang’o to ahinya wuon e kinde madwarore ni okonygie moloyo.—Zab. 39:5; 2 Tim. 3:3.
2. Ang’o momiyo Jokristo mor ahinya bedo gi joma hikgi ng’eny e kanyakla?
2 Jotich Jehova mor ahinya ni gin gi joma hikgi ng’eny ei kanyaklagi. Gikonyowa gi paro mariek ma gin-go, kendo wadwaro luwo ranyisi maber mar yie ma gin-go. Thoth joma otigi gin osiepewa koda wedewa mwahero ahinya. Katabed ni gin wedewa kata ooyo, waduto dwaher neno ni oritgi maber. (Gal. 6:10; 1 Pet. 1:22) Nono paro ma Nyasaye nigo kuom joma oti biro konyowa ahinya. Wabiro nono bende ting’ ma joot nigo kaachiel gi kanyakla kuom joma hikgi ng’eny.
3, 4. (a) En kwayo mane maduong’ ma jandik Zaburi sula mar 71 nonyiso Jehova? (b) Jomoti manie kanyakla nyalo kwayo Nyasaye mondo otimnegi ang’o?
3 Jandik-zaburi nosayo Nyasaye kama e Zaburi 71:9: “Kik iwita chieng’ kaseti; kik ijwang’a ka tekra opuch.” Zaburini nenore ni medo choro weche mayudore e Zaburi 70, manyiso ni nondike gi Daudi. Nenore maler ni Daudi ema nowacho weche ma wasomo e Zaburi 71:9. Nochako tiyo ne Nyasaye ka en rawera nyaka obedo ng’at moti, kendo Jehova notiyo kode e timo gik madongo. (1 Sam. 17:33-37, 50; 1 Ruo. 2:1-3, 10) Kata obedo ni Daudi nosetiyo ne Jehova aming’a, ma koro obedo moti, nokwayo Jehova mondo kik jwang’e.—Som Zaburi 71:17, 18.
4 Ji mang’eny e kindegi chalo gi Daudi. Kata bed ni hikgi oseniang’ kendo gin e kinde ma ‘ginenoe rach’ moko nikech bedo moti, pod gitimo kinda mar pako nying Nyasaye kaka ginyalo. (Ekl. 12:1-7) Ng’enygi ok nyal timo gik moko machon ne gitimo kaka chunygi dwaro, machalo kaka tij lendo. Kata kamano, gin bende pod ginyalo sayo Jehova mondo odhi nyime gwedhogi kendo ritogi. Jogo ma hikgi oniang’ mohero Jehova, nyalo bedo gadier ni Nyasaye biro dwoko kwayogi. Wang’eyo mano nikech Jehova notelone Daudi mondo ondik gik makare ma ne chando chunye.
5. Jehova neno nade joma oti matiyone?
5 Muma nyiso maler kaka Jehova ogeno ahinya joge moti matiyone kendo odwaro ni jotichne mamoko ochiw luor ne jogo. (Zab. 22:24-26; Nge. 16:31; 20:29) Tim Jo-Lawi 19:32 wacho niya: “Chungi ni ng’a ma wiye otimo lwar; kendo luor wang’ ng’a moti, niluor Nyasachi: An e Jehova.” Chiwo luor ne joma oti manie kanyakla ne en ting’ maduong’ ahinya e kinde ma ne indikoe wechego, kendo pod en ting’ maduong’ e kindegi bende. Kata kamano, rito joma oti en ting’ mar ng’ano sie?
6. Yesu noketo ranyisi mane maber mar rito janyuol?
6 Wach Nyasaye wachonwa kama: “Mi wuoru gi meru duong’.” (Wuok 20:12; Efe. 6:2) Yesu nojiwo chikno kane okwero Jo-Farisai kod jondiko ma ne tamore rito jonyuolgi. (Mari. 7:5, 10-13) Yesu owuon noketo ranyisi maber. Kuom ranyisi, kane ochiegni tho, Yesu noketo ting’ mar rito min-gi mabende nenore ni ne chi liel, e lwet japuonjrene miluongo ni Johana.—Joh. 19:26, 27.
7. (a) Jaote Paulo nochiwo puonj mane kuom wach rito jonyuol moseti? (b) Noyudo Paulo wuoyo e wi ang’o kane ondiko ne Timotheo?
7 Jaote Paulo notelne gi much Nyasaye mondo ondik kaka Jokristo onego okaw ting’ mar rito joodgi giwegi. (Som 1 Timotheo 5:4, 8, 16.) Par ane gimomiyo Paulo nondiko ne Timotheo wechegi. Noyudo Paulo wuoyo e wi jogo ma ne inyalo mi kony mar pesa e kanyakla koda jogo ma ne pod ok owinjore oyud konyno. Nonyiso ayanga ni ka nitie nyithindo, nyikwayo kaachiel gi wede mamoko to gin Jokristo, gin ema owinjore gikaw ting’ mar rito wedegi ma gin mond liete. Kuom mano, onge tiende keto ting’ mapek e wi kanyakla. Kindegi bende, yo achiel ma Jokristo nyisogo ni “giluoro Nyasaye” en kuom rito wedegi e yor ringruok.
8. Ang’o momiyo Muma ok wach achiel kachiel kuom kaka ng’ato onego orit jonyuolne moseti?
8 Kokete e yo machwok, nyithindo mosebedo madongo to gin Jokristo, ema nigi ting’ mar rito jonyuolgi e yor ringruok. Paulo ne wuoyo e wi wede ‘ma nie yie,’ kata kamano jonyuol mapod ok gin Jokristo ok onego ojwang’. Yore ma ji ritogo jonyuolgi opogore opogore. Chal mar ng’ato ka ng’ato bende opogore. Ji nigi midekre, kido koda dwaro mopogore opogore. Moko kuom joma oti nigi nyithindo mang’eny, moko to nigi mana nyathi achiel. Jomoti moko nyalo yudo kony mowuok kuom sirkal, ma jomoti moko to ok yudi. Kae to dwaro mag jogo mimiyo kony bende opogore. Kuom mano, ok dibed gima nyiso rieko kata hera, jaro kinda ma owetewa moko timo mondo giritgo jonyuolgi koda wedegi moseti. Jehova nyalo gwedho paro moro amora ma ng’ato ong’ado motenore gi Ndiko. Onyalo gwedho parogo mana kaka nosebedo kogwedho paro mag jotichne chakre kinde Musa.—Kwan 11:23.
9-11. (a) Gin pek mage ma owete gi nyimine moko nyalo romogo? (Ne picha manie chak sulani.) (b) Ang’o momiyo Jokristo matiyo ne Nyasaye kuom thuologi duto to nigi jonyuol dala ok onego orikni weyo migepegi? Chiw ane ranyisi.
9 Sama jonyuol gi nyithindo ok odak kanyachiel, nyalo bedo matek rito jonyuol moseti kaka dwarore. Gimoro nyalo timore ne janyuol apoya, kaka tuwo moro, onyalo lwar kata kier ma otur, kata chandruok moro machielo nyalo yude. Mano nyalo chuno nyithindo mondo odhi one jonyuolgi. Nyalo dwarore ni girit jonyuolgo kuom kinde matin kata kuom kinde malach.*
10 Owete gi nyimine matiyo ne Jehova kuom thuologi duto to gin mabor gi jonyuolgi, nyalo bedo gi tich matek e timo yiero. Jogo ma gin Jo-Bethel, jomisonari kata jorit malworo nenoga ni migawo ma gin-go en gweth maber ahinya mowuok kuom Jehova. Kata kamano, sama jonyuolgi obedo matuwo, paro ma ginyalo bedogo mokwongo en ni, ‘Wawe migawo marwa mondo wadog dala wadhi warit jonyuolwa.’ Kata kamano, ber paro matut kendo keto wachno e lamo kabe mano e gima biro konyo chal ma jonyuol nitiereno. Ng’ato ok onego orikni weyo migawo nikech samoro timo kamano ok ochuno. Dibed ni tuwo ma janyuol nigo en mana mar kinde matin, ma samoro kanyakla ma janyuol nitiere nyalo konyo?—Nge. 21:5.
11 We wane ane ranyisi mar owete moko ariyo monyuol e ich achiel mane tiyo ne Jehova ka gin mabor ahinya gi dala. Wuowi matin ne en jamisonari South America, to wuowi maduong’ ne tiyo e ofis ma Brooklyn, New York. Jonyuolgi ne oseti omiyo ne dwarore okonygi. Yawuowigo kaachiel gi mondegi ne odhi limo jonyuolgi mondo gine kaka ne ginyalo konyogi. Wuowi matin ma ne en jamisonari gi jaode South America nosechako paro kaka ne ginyalo weyo migawo margino mondo gidog dala girit jonyuolgi. Ka mano pok otimore, ne ogonegi simu gi jachan buch jodongo manie kanyakla ma jonyuolgi nitiere. Noyudo jodongogo osewuoyo e wi wachno kendo ng’ado paro ni owadwa gi jaodeno odhi adhiya nyime gi migawogino. Nikech jodongogo ne mor gi tij jomisonarigo, ne ging’ado mar timo duto ma ginyalo mondo giritnegi jonyuol. To mano kaka jonyuolgo gi nyithindgi ne mor ahinya gi chenrono!
12. En wach mane ma Jokristo onego oket e paro sama gitimo yiero mar rito jonyuolgi?
12 Kata bed ni Jokristo oyiero tiyo gi yo mane e rito jonyuolgi moseti, yo ma giyiero tiyogono ok onego omi nying Nyasaye okethre. Ok dwaher chalo gi jotend din e ndalo Yesu. (Math. 15:3-6) Dwaher ni yiero ma watimo okelne Jehova duong’ kaachiel gi kanyakla bende.—2 Kor. 6:3.
13, 14. Kaluwore gi Ndiko, ang’o momiyo wanyalo wacho ni kanyakla onego okony e rito Jokristo moseti?
13 Ji duto ok nyal chiwo kony ne Jokristo matiyone Nyasaye e thuologi duto kuom wach rito jonyuolgi kaka owach malo kanyo. Kata kamano kaluwore gi gima notimore e kinde Jokristo mokwongo, en gima nenore maler ni kanyakla nigi chuny mar konyo owete gi nyimine ma hikgi oniang’. Muma wacho ni e kanyakla ma ne ni Jerusalem ne “onge ng’ato kuomgi ma nochando gimoro.” Mano ok nyis ni giduto ne gimewo. Nenore ni moko kuomgi ne odhier, kata kamano ne ichoko chiwo kae to ‘ipogo ne ji duto kaka ng’ato ka ng’ato nochando.’ (Tich 4:34, 35) Bang’e, chandruok moro nodonjo e kanyaklano. Ne wachore ni moko kuom ‘mond liete nojwang’ e pok mapile’ mar chiemo. Omiyo joote noyiero chwo moko molony mondo one ni mond liete duto ipogo chiemo e yo machal. (Tich 6:1-5) En adier ni chiemo ma ne ipogo pile ka pile ne en mana mar kinde matin mondo ochop dwach jogo duto ma nobedo Jokristo chieng’ Pentekost e higa 33 E Ndalowa. Jogi ne odong’ Jerusalem kuom kinde kikonyogi gimed bedo gi winjruok motegno gi Nyasaye. Paro ma joote nong’ado mar pogo chiemo nonyiso ni kanyakla nyalo konyo e chopo dwach owete gi nyimine ma hikgi oniang’.
14 Mana kaka waseneno, kane Paulo ndiko ne Timotheo, nolero ni gin mond liete mage mowinjore kanyakla okony. (1 Tim. 5:3-16) Jakobo bende ka ne ndiko Muma kotelne gi roho, nowacho ni Jokristo nigi ting’ mar rito nyithi kiye, mond liete, koda jomamoko ma ne nyalo bedo gi chandruok. (Jak. 1:27; 2:15-17) Jaote Johana bende nowacho niya: “Ng’a man gi mwandu mag pinyni, kendo neno owadgi kochando gimoro, to chunye otho kode, hera mar Nyasaye osiko e iye nadi?” (1 Joh. 3:17) Omiyo ka Jakristo ka Jakristo nigi ting’ mar konyo jogo mochando, donge mano nyiso ni kanyakla bende nigi ting’ mar timo kamano?
15. Gin gik mage maber ka wang’eyo sama wadwaro chiwo kony ne Jokristo moti?
15 E pinje moko, sirkal chiwoga pesa moko mag ritaya, kendo timo chenro mag konyo joma oseti. (Rumi 13:6) E pinje moko to chenro machalo kamago ongega. Omiyo kony ma wede koda kanyakla nyalo chiwone owete gi nyimine moseti ok nyal bedo machal. Kapo ni nyithindo ma Jokristo odak mabor gi jonyuolgi, mano nyalo monogi timo gik mamoko madwarore. Nyalo bedo maber ka nyithindogo owuoyo ayanga gi jodongo matayo kanyakla ma jonyuolgi nitieno mondo ging’e chal madhi nyime e dalagi. Kuom ranyisi, jodong-kanyaklago nyalo konyo jonyuolgo mondo ong’e kaka ginyalo yudo kony ma sirkal kata riwruoge moko chiwo. Jodongogo bende nyalo fwenyo gik moko kaka barupe moko ma jonyuolgo pok osomo kata kapo ni nitie yedhe moko ma nomigi to pok gimwonyo. Sama jodong-kanyakla tudore gi nyithindo ma jonyuolgi oseti e yo ma kamano, mano nyalo konyo kama duong’ ahinya. Kapo ni nitie ng’ato machiegni manyalo bedo kaka wang’ nyithindo modak mabor gi jonyuolgi, mano nyalo geng’o parruok mang’eny ma joodno nyalo bedogo.
16. Jokristo moko osekawo okenge mage mondo gikony jomoti e kanyakla?
16 To nikech hera ma gin-go ne owetewa moseti, Jokristo moko e kanyakla osechiwore tiyo gi thuologi koda tekogi mondo gichiw kony e yo mowinjore. Gitimo ne owete gi nyiminego mana ka joodgi. Jomoko bende osebedo kawilore e rito owete gi nyimine makoro oseti. Jomoko e kanyakla moseyudo ni chal mar ngimagi ok migi thuolo mar tiyo ne Nyasaye e okang’ malach, oseikore konyo nyithindo ma jonyuolgi oseti mondo gidhi nyime gi migepegi kuonde ma gintiere. Donge chuny ma owetego nyiso en chuny maber? Mano ok onyiso ni kony ma owetego chiwo, koro ogolone nyithindogo ting’ mar rito jonyuolgi.
17, 18. Jomoti kaachiel gi joma konyogi onego obed gi chuny mane?
17 Jomoti kaachiel gi joma ritogi nyalo miyo ngima obednegi mayot ka gibedo gi paro mowinjore. Kapo ni in gi migawo moro amora mar rito jonyuol moti, tim duto minyalo mondo isik ka in gi paro mowinjore. Seche moko bedo moti nyalo miyo ng’ato obed gi chuny monyosore. Nikech mano, nyalo dwarore itim kinda makende mondo ichiw luor kendo ijiw owete gi nyimine ma hikgi oseniang’ kitiyo gi weche magerogi. Joma hikgi oniang’gi osetiyo ne Jehova kuom higini mang’eny, omiyo owinjore opwogi. Wi Jehova ok nyal wil gi kaka gisetiyone, omiyo Jokristo bende wigi ok onego owil kodgi.—Som Malaki 3:16; Jo Hibrania 6:10.
18 E wi mano, tije ma nenore ni tek, nyalo bedo mayot ka joma oti mikonyo kaachiel gi joma konyogi timo kamano ka gimor. (Ekl. 3:1, 4) Owete gi nyimine moseti onego otem ahinya kik gichun gik moko monego otimnegi. Onego ging’e ni biro bedo mayot ne owete gi nyimine mondo olimgi kapo ni gin bende gin joma ng’won. Kinde ka kinde joma limo joma oti jowachoga niya, “Ne adhi jiwo owadwa moro moti, to kendo an ema awuok kanyo kojiwa.”—Nge. 15:13; 17:22.
19. Ang’o manyalo konyo rowere kaachiel gi joma oti e kinde ma weche tek?
19 Wagombo ahinya neno kinde ma bedo moti, chandruok kaachiel gi richo ma ne onyuolwago rumo chuth. Ka kindego podi, jotich Nyasaye duto nyaka ket pachgi kuom geno mar dak nyakachieng’ e kinde mabiro. Wang’eyo ni keto geno kuom gik ma Nyasaye osingonwa, nyalo konyowa ahinya e kinde mag chandruok. Wamor bedo gi genono nikech “ok wanyosre. Kata ringrewa rumo to chunywa iloso manyien pile ka pile.” (2 Kor. 4:16-18; Hib. 6:18, 19) En ang’o kendo manyalo konyo jogo ma nigi ting’ mar rito joma oti? Wabiro nono paro moko makonyo e sula maluwo mae.
^ par. 9 Sula maluwo mae biro wuoyo e wi moko kuom yore ma jonyuol gi nyithindo nyalo tiyogo.
“Nyithinda, kik waher gi wach, kata gi lep; to gi tich, kendo gi adiera.”—1 JOH. 3:18.
1, 2. (a) Gin pek mage ma joot nyaloga bedogo, to gin penjo mage ma ginyalo penjore? (b) Jonyuol kaachiel gi nyithindo nyalo nyagore nade gi lokruok mabetie kuom jomoti?
NYALO bedo gimalit neno ni jonyuolni ma nyocha otegno kendo ne timo tijegi kendgi, koro ok nyal timo kamano kendo nikech giti. Jomoko osegayudo ripode ni Wuon-gi kata Min-gi opodho motur, kata ni pachgi osechako lal maseche moko ginyalo wuotho ma gilal, kata ni tuwo moro ogoyogi matek ahinya. To komachielo bende, nyalo bedo malit ne jomoti mondo oyie gi lokruok matimore e ngimagi manyiso ni koro ok ginyal timo gik mayande gitimo chon. (Ayub 14:1) Wanyalo timo ang’o mondo wakonygi? To inyalo ritgi e yo mane?
2 Buk moro mawuoyo e wi jomoti wacho kama: “Katabed ni ok yot wuoyo e wi chandruoge ma ng’ato yudo nikech bedo moti, ka joot owuoyo kanyachiel ma giwinjore kaka ginyalo rito jonyuolgi moti, nyalo bedo mayotnegi loyo pek moro amora manyalo betie.” Wuoyo kanyachiel kamano konyo nikech wang’eyo ni nitie chandruoge manyaka yud jogo moseti. Mano emomiyo ber timo ikruok moko chon ka un kaka joot. Weuru wanon ane kaka joot nyalo riwo lwedo chenro ma giketo mar nyagruok gi chandruoge manyalo betie.
3. Nyithindo nyalo timo ang’o kapo ni gifwenyo ni jonyuolgi moseti koro onego okony? (Ne picha manie chak sulani.)
3 Kinde jachopo ma koro jonyuol moti dwarore okony. (Som Eklesiastes 12:1-7.) Mano nyiso ni nyithindo makoro osebedo joma dongo onego obed piny gi jonyuol mondo gimany yore ma ginyalo tiyogo e rito jonyuolgi. Kinde duto ber romo kanyachiel kaka joot mondo uwuo kaka unyalo riwo lwedo chenro musetimo mar rito jonyuolu. Ng’ato ka ng’ato kuom joot to ahinya wuon jonyuol, onego obed thuolo chiwo pachgi ayanga. Be jonyuolgo nyalo dhi nyime dak kendgi e dala maok gimoro ohinyogi?* Wuouru e wi gima ng’ato ka ng’ato nyalo timo mondo orit jonyuolgo. (Nge. 24:6) Kuom ranyisi, jomoko nyalo dak gi jonyuolgi ka gikonyo e tije ma pile ka pile to moko to nyalo chiwo kony mar pesa. Kata obedo ni ng’ato ka ng’ato onego ong’e migawo ma en-go; pod ginyalo timo lokruok e migepe ma gikawogo.
4. Joot nyalo yudo kony kanye?
4 Sama ichako rito jonyuolni, tem ahinya ng’eyo mathoth kuom gima chandogi. Kapo ni mama kata baba nigi tuwo moro maonge thieth, onego ing’e gik manyalo timore e kinde mabiro. (Nge. 1:5) Inyalo temo manyo chenro ma sirkal oketo mar konyo jomoti kapo ni mano nitie. Many kony mayudore e alwora maru manyalo miyo tij rito jonyuolnigo obed mayot. Sama iparo chal mapekgi, inyalo bwok mibed gi parruok mang’eny e chunyi. Wuo gi osiepeni migeno kuom kaka iwinjo e chunyi. To moloyo duto, inyalo wuoyo gi Jehova e lamo kinyise kaka iwinjo. Onyalo miyi ibed gi chuny mokuwe sama inyagori gi chal mapekno.—Zab. 55:22; Nge. 24:10; Fili. 4:6, 7.
5. Ang’o momiyo en gimaber ng’eyo chon yore mopogore opogore mag konyo jonyuol moseti?
5 Nyalo bedo maber ka jonyuol moti kaachiel gi nyithindgi otemo ng’eyo kony mopogore opogore michiwo ne jomoti e alworagi. Kuom ranyisi, ginyalo temo ng’eyo kabe nyalore mondo janyuol moti odag gi nyathine, kata odag kama iritoe jomoti, kata tiyo gi yore mamoko mayudore. Mano biro nyiso ni giseneno “chandruok gi parrwok” gi kuma bor kendo giikorene. (Zab. 90:10) Thothne joot mang’eny ok timga ikruok ma kamago, to mano miyo girikni ng’ado paro sama chandruok moro oyudo janyuolgi moti. Jal moro molony e weche mag joot nowacho niya: “Manyo rieko mana sama chandruok moro oneno ok en gima ber ahinya.” Sama ji rikni ng’ado paro kamano, joot nyalo bedo gi ich wang’ mang’eny, to mano nyalo miyo gichwanyre e kindgi. To kotim chenro chon, tich nyalo bedo mayot.—Nge. 20:18.
6. Ang’o momiyo en gima konyo ka jonyuol gi nyithindgi owuoyo chon kuom kaka jonyuolgi biro dak kata kama gibiro dakie ka giseti?
6 Inyalo yudo ka tekni wuoyo gi jonyuol kuom lokruok madwarore gitim e dak margi kata kaka onego gilok kar dak. Kata kamano, ji mang’eny osefwenyo ni wacho wechego chon en gima konyoga ahinya bang’e. Nikech ang’o? Nikech giwuoyo e wi wechego chon, ka giduto gin gi paro koda chuny mokuwe. Giyudo ni riwo paro kanyachiel chon ka ginyisore ng’wono miyo tich bedo mayot sama gidwaro timo gimoro kaka ne giseng’ado e wi jonyuolgi. Ka jomoti dwaro dak kendgi, biro bedo maber mondo ginyis nyithindgi kony ma digiher mondo omigi kapo ni gimoro otimorenegi.
7, 8. Gin weche mage ma joot nyalo timo maber ka giwuoyoe, to nikech ang’o?
7 Jonyuol, e kinde mupimoe wechego, nyisuru nyithindu kaka duher mondo gitimnu, kar kwan mar pesa munyalo tiyogo, kod yore mamoko mopogore opogore mapod inyalo chiwnugo kony. Timo kamano biro konyogi ging’ad paro e yo mowinjore kapo ni mano dwarore. Nyithindi nyalo dwaro luwo kaka chunyi dwaro kendo timo duto ma ginyalo mondo omi idag kama ihero. (Efe. 6:2-4) Kuom ranyisi, be diher dhi dak gi nyathini moro koso inyalo bedo gi paro mopogore? Bed gi paro makare kendo ng’e ni nyithindi nyalo bedo gi paro mopogore gi mari. En gima kawo kinde mondo uduto jonyuol kaachiel gi nyithindo uchop e paro achiel.
8 Jonyuol gi nyithindo onego ong’e ni ginyalo geng’o chandruoge moko mana ka gibet piny ma gichano wechegi chon. (Nge. 15:22) Mano oriwo wuoyo e wi yore mag thieth ma jonyuol nyalo dwaro. Weche mochan e kad mar Mamlaka ya Kudumu ya Uwakilishi wa Kitiba (DPA) ma Joneno mag Jehova tiyogo, bende inyalo wuo kuomgi. Ng’ato ka ng’ato nigi ratiro mar ng’eyo kit thieth mopogre opogre, kendo en gi ratiro mar yie kata tamore thieth moro. Kadno nyiso kit thieth ma ng’ato nyalo yiego kata tamore. Yiero jal migeno manyalo wuoyo e loyi (kapo ni chik sirkal oyiego) ma nyinge nie kad mar DPA, nyalo konyo ahinya sama ihewori. Joma nyingegi ondiki e kadno, ber mondo obed gi kopi mondo okonygi e kinde ma mano biro dwarore. Jomoko kano kadno kanyachiel gi barua mar wil ma gindiko, kaachiel gi barupe mamoko kaka mag insuarans, kad mag bengi, koda mag ofise mamoko.
9, 10. Gin lokruok mage matimore e ngima joma oseti manyalo dwarore ni okonygi?
9 Kinde mang’eny, jonyuol gi nyithindo joweyo ne jomoti thuolo mar timo gik ma giwegi gidwaro kaluwore gi nyalogi. Jonyuol ma hikgi ng’enygo samoro pod nyalo tedo, lwoko, dhi e osiptal, kendo pod ginyalo tudore gi jomoko e yo makare. Mano nyalo miyo nyithindo kik donjre gi ngima jonyuolgi e yo mokalo tong’. Kata kamano kaka ndalo medo sudo, kapo ni janyuol koro ok nyal wuotho, seche moko ok onyal dhi nyiewo gimoro, kata pache koro osechako lal, nyalo dwarore ni nyithindo okonygi.
10 Seche moko, jomoti nyalo chako bedo gi parruok mang’eny. Wengegi nyalo chako chandogi, itgi nyalo bedo ni ok winj wach maber, pachgi bende nyalo chako lal nikech giseti. Moko kuom gik ma kamagi inyalo thiedhi maber e osiptal kapo ni ochak chon. Nyithindo nyalo konyo ahinya kuom wachni. Ginyalo chako timo chenro mar tero jonyuolgi e osiptal kata timo gik mamoko ma jonyuolgi ema ne timo chon. Mondo gichiw kony e okang’ momedore moloyo, nyithindo moko oseyiero mar wuoyo e lo jonyuolgi, ndikonegi barupe kochuno kata riembone jonyuolgi mtoka kapo ni mano dwarore.—Nge. 3:27.
11. Ang’o minyalo tim mondo obed mayot ne jonyuol gi nyithindo onyagre gi lokruok?
11 Kapo ni jonyuolni ni kod tuwoche maok nyal thiedhi, nyalo dwarore utim lokruok e yore ma ubiro ritego. Timo lokruok nyalo bedo mayot kapo ni chandruoge ma jonyuol nigo tindo. Kapo ni idak mabor gi jonyuolni, be nyalore mondo Janeno wadu kata ng’at moro modak machiegni, olim jonyuolni kinde ka kinde mondo onyisi kaka gidhi? Dibed ni dwarore okonygi korka wach tedo koda rito ler? Be nyalo dwarore otim lokruok moro matin e dala mondo obed mayot ne jonyuol wuotho, lwokruok koda gik mamoko makamago? Kata kamano, kaok bi bedonegi mayot dak kendgi, biro dwarore omany yo mochwere mar konyogi. Seche moko gimaduong’ manyalo konyo jonyuolgo en mana ndikonegi jatich. Kata bed ni gin e chal mane, tem manyo ni en kony mane manyalo yudore machiegni kodu.*—Som Ngeche 21:5.
12, 13. Ere kaka nyithindo modak mabor gi jonyuolgi nyalo nyiso jonyuolgi luor kendo ritogi?
12 Nyithindo ma johera, gombo ahinya mondo jonyuolgi obed gi ngima mayom. Nyithindo bedo gi paro kata chuny mokuwe ka ging’eyo ni jonyuolgi orit maber. Kata kamano, nikech nyithindo mang’eny tiyo oko, mano miyo ok gidag machiegni gi jonyuolgi. E chal ma kamago, nyithindo moko osebedo kalimo jonyuolgi e kinde rusa mondo gikonygi timo tije mamoko ma jonyuolgi sani ok nyal timo. Nyithindo nyiso ni gihero jonyuolgi kuom goyonegi simu pile kanyalore, ndikonegi barua kata oro e-mail.—Nge. 23:24, 25.
13 Kata kapo ni idak mabor gi jonyuolni, pod biro dwarore iyier yo maber mar ritogi. Kapo ni jonyuolni gin Joneno to gin mabor kodi, inyalo wuoyo gi jodong-kanyakla manie kanyakla ma gintiereno mondo okonyi gi paro maber mar ritogi. E wi mano, wiyi kik wil nyiso Jehova wachno e lamo. (Som Ngeche 11:14.) Kata kapo ni jonyuolni ok gin Joneno, pod dwarore ni ‘iluor wuoru gi meru.’ (Wuok 20:12; Nge. 23:22) En adier ni ji duto ok bi timo yiero e yo machal kuom wach rito jonyuolgi. Nyithindo moko nyalo yiero mondo gikaw jonyuolgi odhi odag kodgi e utegi, kata odag machiegni kodgi. Kata kamano, timo mano ok en gima yot kinde duto. Jonyuol moko ok ohero dak e ot achiel gi nyithindgi nikech ok gidwar miyo nyithindgigo ting’ mapek. Ng’eny jonyuol ohero dak kama ginie gi thuolo ma margi giwegi. Jonyuol moko nigi nyalo mar chulo jatich ma tiyonegi kata ritogi e dalagi.—Ekl. 7:12.
14. Gin pek mage manyalo yudo ng’at mowene ting’ mar rito jonyuol?
14 Kuom joudi mang’eny, thothne ting’ mar rito jonyuol iweyonega ng’ato achiel, to ahinya wuon wuodgi kata nyargi modak machiegni gi jonyuolgo. Kata kamano, wuodgino kata nyargino bende nigi ting’ mar rito joode owuon, omiyo dwarore oket tong’ mowinjore. Ng’ato ka ng’ato nigi tong’ mar gik monyalo timo e rito jonyuol. Kendo kapo ni chal mar ng’at marito jonyuol olokore, nyalo dwarore joodno otim chenro manyien. Dibed ni achiel kuomgi okawo ting’ mang’eny ahinya e rito jonyuolgo? Be nyithindo mamoko nyalo konyo jowadgi ka giwilore e rito jonyuol?
15. Ere kaka inyalo konyo jal marito jonyuol mondo kik ool?
15 Ka ting’ mar rito janyuol moti ng’eny ahinya, mano nyalo olo ng’at mariteno. (Ekl. 4:6) Nyithindo ohero jonyuolgi gadier kendo gidwaro timo duto ma ginyalo, kata kamano seche moko ting’ mar rito jonyuolgo nyalo ologi. Dwarore ni joma rito jonyuol pile ka pile okwa kony kapo ni mano dwarore. Ka ji wilore e rito jonyuol, mano nyalo miyo ng’at mosebedo karitogi oyudie yweyo moro matin eka odhi nyime gi rito jonyuolgo maok chunye ool.
16, 17. Gin pek mage ma nyithindo nyalo romogo sama girito jonyuolgi moseti, to ginyalo nyagore kodgi nade? (Ne sanduk mawacho ni “Rit Jonyuolni gi Chuny Mamor.”)
16 En gimalit neno kaka jonyuol mwahero chandore nikech bedo moti. Thoth joma rito jonyuol bedoga gi kuyo, parruok, ich wang’ kata mako sadha ne jomoko. Seche moko janyuol moseti nyaloga bolo weche maok beyo kata bedo ng’at maok go erokamano. Kapo ni mano jatimoreni, tem mondo kik ibed ng’ama iye wang’ piyo. Laktar moro mar obwongo wacho kama: “Sama gimoro ochwanyo chunyi, ber mondo iyie ni adier gino ochwanyi. Kik iwuondri ni iyi ok owang’ kata rikni keto ketho kuomi.” Wuo gi jaodi, kata achiel kuom joodu, kata achiel kuom osiepeni migeno kuom gima otimoreni. Wuoyo gi ng’ato nyalo konyi mondo ibed gi paro mowinjore.
17 Nyalo chopo kinde makoro uonge nyalo mar rito jonyuolu moseti kaka dwarore. Jomoko nyalo ng’ado mar tero jonyuol kuonde miritoe jomoti [nursing home]. Nyaminwa moro ma Jakristo ne jalimoga min-gi pile ka pile kama iritoe jomoti. Owacho kama e wi joodgi: “Ne ok wanyal rito mama kuom seche 24 pile ka pile kaka ne dwarore. Ng’ado paro mondo watere kama iritoe jomoti ok ne yot. Kata mana wan bende wachno ne litnwa ahinya. Kata kamano, mano ema ne en yo kende maberie moloyo mar konye nikech nodong’ mana gi dweche matin kende to otho, omiyo mama ne oyie dhi kuno.”
18. Joma rito jonyuolgi nyalo bedo gadiera mane?
18 Ting’ mar rito jonyuol sama gimedo bedo moti nyalo bedo matek kendo nyalo chando pachwa ahinya. Onge yo achiel kachiel ma ng’ato onego otigo sama orito jonyuolne. Kata kamano, timo chenro maber, winjruok e kind joot koda wede, to moloyo duto wuoyo gi Jehova e lamo, nyalo konyi mondo ichop ting’ ma in-go mar rito jonyuolni. Kitimo kamano, inyalo bedo mamor ng’eyo ni irito jonyuolni kaka dwarore. (Som 1 Jo Korintho 13:4-8.) Gimaduong’ie moloyo en ni ibiro bedo gi chuny mokuwe kuom ng’eyo ni Jehova gwedho jogo marito jonyuolgi kendo mamiyo jonyuolgi luor.—Fili. 4:7.
^ par. 3 Paro ma jonyuol moseti kaachiel gi nyithindgi nyalo ng’ado, biro luwore gi kit oganda ma gintiere. Kuonde moko, nyithindo nyalo omo jonyuolgi mondo gidaggo.
^ par. 11 Kapo ni jonyuolni odak dala, tem matek mondo imany ng’at minyalo geno obed gi ofungu, mondo odonj e ot kapo ni dwarore otim kamano.
Par ane wachni: Jaduong’ kanyakla ma en jakanyo mar Komiti Matudore gi Osiptande, osechano mar lendo gi owadwa moro ma rawera Jumapil okinyi. Kata kamano, apoya nono owadwa moro ma chiege oyudo aksident goyone jaduong’no simo konyise ni jaodeno oseringgo e osiptal. Okwayo jaduong’no mondo okonye yudo laktar mabiro yie thiedhe maok omede remo. Koro jaduong’no ketho chenro ma osetimo gi raweracha mondo odhi okonygi.
Par ane wach machieloni bende: Owadwa moro gi jaode nogwelo nyaminwa moro ma nigi nyithindo ariyo mondo obi olimgi chieng’ moro godhiambo. Sama nyaminwano nonyiso nyithindego wachno, ne gimor miwuoro. Giserito limbeno gi siso ahinya. Kata kamano, kodong’ ndalo achiel, owadwa gi jaodecha nyiso nyaminwano ni wach moro oyudogi apoya machunogi ni nyaka koro giwe wach limbeno. Bang’e nyaminwano nofwenyo gimomiyo limbeno nobare. Nofwenyo ni e odiechieng’ sie ma ne ogwelgieno, ema bende owadwa gi nyaminwano nogwel bende kamachielo ma giyie dhi.
Wan kaka Jokristo onego watim mana kaka wasewacho. Ok onego wabed joma wacho ni, ‘ee’ kae to bang’e wawacho ni ‘ooyo.’ (2 Kor. 1:18) Kata kamano, mana kaka ranyisi ariyo moket malo kae nyiso, chal mar ji opogore. Chopo seche moko manyalo nenore ni nyaka wang’ad chenro moro ma ne wasechano. Kinde moro gima kamano noyudo jaote Paulo.
E higa mar 55 E Ndalowa, kane Paulo nie dala mar Efeso e wuodhe mar adek kaka misonari, nochano ng’ado Nam mar Aegea mondo odhi Korintho eka bang’e odhi Makedonia. Ka nodok Jerusalem, nochano limo kanyakla mar Korintho kendo, mondo okaw chiwo maggi oter ne owete man Jerusalem. (1 Kor. 16:3) Mani nenore maler e 2 Jo Korintho 1:15, 16, mawacho niya: “Ka an gi genono, nadwaro biro iru mokwongo, mondo uyudi gueth diriyo; nadwaro limou e wuodha madhigo Makedonia, kendo duogo iru kaa Makedonia, mondo ukowa e yo kadhi Judea.”
Nenore ni Paulo noyudo osenyiso kanyakla mar Korintho e barua ni ne odhi limogi kendo. (1 Kor. 5:9) Kata kamano mapiyo bang’ ndiko baruano, jood Kloe nonyiso Paulo ni ne nitie pogruok gi kwedruok mapek e kanyaklano. (1 Kor. 1:10, 11) Paulo nong’ado mar weyo dhi Korintho kaka nochano e kindeno, kae to ondikonegi barua ma waluongo ni 1 Jo Korintho. Ei baruano, Paulo nochiwo siem kendo norieyogi e yo mamuol. Nonyisogi bende ni koro ne odhi kwongo dhi Makedonia eka bang’e olimgi.—1 Kor. 16:5, 6.*
Nenore ni kane owete ma Korintho oyudo barua mareno, moko kuom “joote madongo” e kanyaklano ne hango ni Paulo ok en ng’at migeno. Kokwedo pach joote ma ne paro ni gidongogo, Paulo nopenjogi niya: ‘To kane adwaro timo kamano, nabagni koso? Koso aloso yorena kaka dhand ringruok, mondo Ee gi Ooyo okikre e parona?’—2 Kor. 1:17; 11:5.
Wanyalo penjore ni, kaluwore gi wechego, be mano nyiso ni jaote Paulo ne en ng’at ma ‘bagni’ adier? Ok en kamano! Wach molok ni ‘bagni’ inyalo tigo kuom ng’at maok nyal gen kata ng’at maok tim kaka osingore. Penjo ma Paulo nopenjo ni “koso aloso yorena kaka dhand ringruok”? nonego okony Jokristo man Korintho ong’e ni kata obedo ni Paulo noloko chenrone, mano ok onyiso ni koro ne en ng’at maok nyal gen.
Paulo nodwoko joma ne jarego kowachonegi kama: “Chutho, kaka Nyasaye en adier, wachwa ok obedonu Ee gi Ooyo.” (2 Kor. 1:18) Ka kuom adier, Paulo noloko chenrone nikech nodewo owete gi nyimine man Korintho. E 2 Jo Korintho 1:23, Paulo wacho ni noloko chenrone ma ok odhi Korintho nikech ‘nokecho’ owete gi nyiminego. Mano en adier nikech nomiyo owete gi nyiminego thuolo mar timo lokruok kapok odhi limogi. Kane pod Paulo ni Makedonia, Tito nokelone wach ni barua ma nondiko ne Jo-Korintho nomulo chunygi ahinya ma gitimo lokruok, to mano nomiyo Paulo obedo mamor.—2 Kor. 6:11; 7:5-7.
Kane joote ma ne kawore ni ‘gidongo’ owacho ni Paulo ok en ng’at marito singo, nyaka bed ni ne gitemo wacho bende ni Paulo ok en ng’at minyalo gen e tij lendo. Kata kamano Paulo noparo ne Jo-Korinthogo ni noyalonegi wach Yesu Kristo. Nowachonegi kama: “Wuod Nyasaye, Yesu Kristo, ma an gi Silvano gi Timotheo ne wayalo e dieru, ne ok en Ee gi Ooyo: to Ee ni kuom en.” (2 Kor. 1:19) Be dibed ni Yesu ne en ng’at ma ok nyal gen e yo moro amora? Ooyo! E ngimane duto kane otiyo ne Nyasaye e pinyka, Yesu ne wacho adiera kinde duto. (Joh. 14:6; 18:37) Ka weche ma Yesu ne yalo ne gin adier chuth kendo migeno, to Paulo bende ne yalo mana wechego, mano nyiso ni Paulo bende ne en ng’at migeno.
Jehova en ‘Nyasach adiera.’ (Zab. 31:5) Mano en adier kaluwore gi weche ma Paulo nodhi nyime wacho niya: “E singruok duto mag Nyasaye, Ee ni kuom Kristo.” Nikech Yesu nomakore gi Nyasaye chuth kane en e pinyka, wabedo gadier ni singo duto mag Jehova gin migeno. Paulo medo wacho kama: “E momiyo kuom [Yesu] bende wawacho Amina ni Nyasaye nikech duong’ mare.” (2 Kor. 1:20) Wacho ni Yesu e “Amina” tiende en ang’o? Tiende en ni kokalo kuom Yesu, singo duto mag Nyasaye biro chopo kare.
Mana kaka Jehova gi Yesu jowacho adiera kinde duto, Paulo bende ne jatimo kaka owacho. (2 Kor. 1:19) Ne en ng’at migeno maok bagni e wach “kaka dhand ringruok.” (2 Kor. 1:17) Kar mano, ‘nowuotho kuom roho.’ (Gal. 5:16) E gik moko duto ma notimo, nonyiso ni nodewo ahinya owete gi nyimine. Ee mare kinde duto nosiko mana Ee!
Ndalowagi, yot mondo joma ok luw chike Muma, osingre ni gibiro timo gimoro to bang’e giketh singono kapo ni wach moro matin oriwore e nyimgi kata ka gimoro machielo maber oneno. E weche mag ohala kinde mang’eny “ee” ok sikga ka en “ee,” kata obedo ni winjruok ma ne otim ne ondik piny ma ji oketoe sei. Ji mathoth bende tinde ok ne kend kaka singruok ma ne otim e kind ji ariyo kendo monego osiki. Kar mano, kwan mar joma ketho kend medore e okang’ mamalo miwuoro, to mano nyiso ni ji neno kend kaka gima inyalo keth sa asaya ka ng’ato ohero.—2 Tim. 3:1, 2.
To nade in? Be Ee mari en Ee? En adier ni mana kaka osenyis e chak sulani, seche moko nyalo chuno ni iketh chenro moro, ok ni nikech in ng’at ma bagni, to nikech chal moro maok inyal geng’o oyudi. Kata kamano, kaka Jakristo, kapo ni isingori timo gimoro, onego itim duto minyalo mondo ichop singono. (Zab. 15:4; Math. 5:37) Kitimo kamano, to ibiro bedo ng’at migeno, ng’at ma timo kaka osewacho, kendo ng’at mawacho adier kinde duto. (Efe. 4:15, 25; Jak. 5:12) Sama ji osefwenyo ni in ng’at minyalo gen wechene, ginyalo chikoni itgi sama iteronegi wach Pinyruodh Nyasaye. Omiyo, weuru watimuru duto mwanyalo mondo Ee marwa osik mana Ee!
^ par. 7 Mana kaka nowacho, mapiyo bang’ ndiko barua mar 1 Jo Korintho, adier, Paulo nong’ado Troa kodhi Makedonia kama nondikoe barua mar 2 Jo Korintho. (2 Kor. 2:12; 7:5) Bang’ kanyo eka nolimo Korintho.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
luo_Latn zul_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn unk unk luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn unk