Acholi ki kitgi. Pingo mon Acholi gulunye i nyim lwak i Apaa, dok adwogine bedo ngo?
Pa Okelo P Patuda
Lagam peny man ki bot kaka mukene bedo yot. Me leyo wi jo ma gubino ka temo mayo ngomgi tek tek. Mogo kono ni me juko tim pa gamente pi alany ma en tye ka keto i komgi. Magi ducu pe tye tam ma gonyo kit tim man atir ma abitito anyim kore ki kore wek wun litino wuniang, dok obed ki ngec iye kacel, ma ngat mo pe opok kinwu iye, kit ma ngat mo peya ogamo ni.
KIT WAN ACOLI
Mukwongo, wan calo kaka ducu me wi lobo ni, labongo aopokapoka del kom calo Otara, okwara, gibworo nyo ocwak, waye ni lacwec acel aye mucwayowa, ki ngec ma myero wanen kwede me deyo wi lobo ni ki renge komwa ma patpat, ki remo acel i te del kom.
Pokewa ki jo mukene tye cake ki i kit me kabedowa, pien kabedo en aye lalok kit dano ma patpat, dano ma kwo i aroo lyeto ceng kama pii pe iye tame pat, dok kwone tek ma loyo ngat ma kwo kama kot ki pi pol iye, pien kenyo kama wit cam mapol twi dok cek iye me gwoko kwo, ma bene weko tam pa jo meno bedo mayot i neno me kwo.
Ento bene, wan Acoli ma calo dano ducu, lacwec ocweyowa ki kit me teko, lworo, kica, gem, woro, ajut ki kit mapol mukene ma pe romo wace kany ducu.
Pieno lacwe oketo cik botwa me gwokke ki bal, wek onya berbedo i kinwa ki mwolo, me gengo peko me kukokuko. Cik me 1. Pe ikwany kwo pa ngat mo, ki tam ni wan macalo dano wape ki twero me dwoko kwo pa ngat ma wakwanyo kwo ne cen. Pi man ka ngat mukwanyo kwo pa lawote nongo otimo bal madit, ma pwode nyute i yo mapol i kom ngati eno i ngom kany, ma lapwodone en Cen/Vengience spirit, ki i kwo me labed naka lak mac malyet. 2. Pe ikwany kwok pa ngat mo ka pe en ma opoko boti, kwalo kwo obedo kit marac, dok pwode ki culo wang bal, ki leyo wi lakwo me kelo tek bedo i kin dano. 3. Bed ki woro i kom lunyodoni, wadi ki luremi ducu, pien yomcwinygi i komi en aye mugica kwo ni. 4. Lub cik ma nonge maber i Tekwaro Acholi. 5. Pe itim cilo me abor ka wang kaka Acoli, bed kun iwor kumi ki pa minodi nyo cwari ki ma imito ni otime boti. 6. Gwok loboni ki tweroni ni ducu i tekoni ducu labongo je cen ki ngec. 7. Kony lapeko ma okelo pekone boti i yo ducu kit ma itwero, dok ikonye kwede keni, pien tanga tye i kica pa lugoro.
- Pe ibed caden goba i kom lawoti, meno nongo itye ka bwolo lacwec i mung, tim ma romo keli pwod me lam marac i kwo ni, me poto ipeko cawa ducu. 9. Pe ibed lagoba, pien lacwec goyo tanga i kom jo ma kitgi tye atir, dok pwodo lugoba i kare ma gidonyo i nino me agiki kwogi. 10. Pe ibed ki cwiny me nyeko i kom ngatmo pien tye ka winyo maber i kwo ne, nyeko obedo gium tipu macol, ma weko dire ni i dero me kwo lobo woto mot, bed dano ma laleng cwiny wek lacwec oum komi ki tanga ma lyet.
Cik magi ducu pe tye mo ma wangwaro ki i kom dini pa lurok mukene, ento obedo ma kwari ki kwari obedo ka diyo i cwinywa dok kobbe ki ka lokekom/generation, ma oweko wan Acoli timwa rwate ki mwolo i kin jo kaka mukene, ma ka gineno kitwa, ci nongo gimito bedo calo wan, pi lok atir. Ma kit eno bene, onyayo meroko mapol i komwa ki bot jo ma pe giromo bedo calo wan ki i mitigi.
LOKE PA ACOLI KI TEKWARO MONY
Nicake i kom kwaro ki kwaro, kwo pa Acoli ducu pe obedo mayot, alokaloka mapol time ki mony ma lurok cako oto i komwa pi nitigi ma kenikeni, mayo jami ma watye kwede, ki kwanyo but ngom, ento ki gum maber, me jengewa i kom lacwec, en omedo ki julowa naka wa i kare ni.
Ma i kin kare macon, co ki mon Acoli ducu obedo i dog lweny ka ogede, mon mogo cito ki co i dog lweny mukene dong gwoko gang ki diro me lweny ki merok calo co, Ma nieni oweko lweny ki merok obedo ka wot botwa matir wagwoko lobo Acholi malac . Pe tye i Tekwaro Acoli mo ma nonge ni giloyowa i lweny.
LAMO LA PII
Ka Acolika dong obako doge kwe bot merok pe me cako lweny i kin-gi, ento tim aranyi me yoko dog mede ameda, ci lodito gibedo piny, ka neno kit ma myero gidwok kwede yoko kwot pa merok matye, ka ki kenyo ma dong gimoko me cito i mony, lodito kato i nyim abila/holy alter kama gibako iye dog bot lacwec me timigi kica pi mony ma gicito ka lweny iye, pi arokaroka pa merok, ma gilego bene pi tipu pa lumonypa merok ma gubito i mony eno bene, pien mony gito iye kun co kun co. Ma nieni ni dong kelowa me niang
PINGO MON APAA GULUNYE I NYIM MEROK
I kit me Acoli, cako mony bedo patpat, ma co nyo mon aye cako, kit ma atito wi ati ma lubbe ki “lamo lapii”, meno bedo i yub ma nongo gitye ka tere me cito ka lweny ki merok kama dong gugony iye calo ka gudonyo i but lobo Acoli kamo.
Ento mon bene romo cako mony, en kit ma otime bot mon Apaa ni, meno bedo kace lok ki merok ongane woko, dok i kin lok tye too mubedo ka time iye, weko ki cwer cwiny eno, mon cako ki bolo kidule i nyim merok, ki timo kir i nyimgi me walle ki nyuto munerogi botgi ki toncwiny madit, me nyutigi ni giye dong too me kwero alany ma gitye ka timo komgi.
Mon bolle ma gigok ki nying litino, ma giwacigi ni kare dong oromo me rwatte ki penwu i lweny ki merok ma mito lokowu opii me kwanyo ngomwu, kit ma wuwuwinyo mego mo obedo ka dange ni litine, litine, ni, meno aye acaki me kelo kero me lweny i kom merok ki teko ducu labongo lworo, me dok cen iigi, ka ribe ki pen-gi i ngom.
Kit lunye eno, yub nyo bedo piny pe iye, tipu ne poto apota i kom mon matye i dog kacoke me cako cira, dok nyuto ki merok ni lok mukene me ameda bote dong pe, jami ne dong tum ki lweny keken, ka omede.
Ki cwer cwiny pa litino me neno pwode pa megigi i ngom lunero, tugi twako gero me mony cut i kom awobe, ma ki ka kenyo alokaloka me tekcwiny i kom awobe tugi nen i wanggi kamaleng woko ki kero me cito ka neko merok cut.
Ma meno dong otyeko lok me lara ngom i Apaa, ma kace M7 mito mede kwede ci dong ocito ka cako mony, labongo lapii maber, pien pe ki twero i ngom Apaa/Acholi kit ma:
- Ladit wonkom me Ajumani owaco kamaleng ni Apaa tye kilomita 7 nicake ki i wang lobo Ajumani i Amuru.
- Wang lobo Ajumani tye kit macon ma Britic opoko ki niye pa Acoli me bedo kacel, i kare ca onongo wang co ma poko kin Acoli ki kunyango Okir tye nam Okir. Wang lobo eno Britic opoko imwaka 1952 me bedo ibut lobo Acoli ki nying ni kunyango Madi, ma kombedi en aye Ajumani.
- Cik me ngom Acoli pe tye itwero pa gamente me Uganda, ento pa lwak Acoli, pien tye i te cik me ngomkwaro ma pe pidde i kot pa gamente.
- Kidi lapok wangco kabedo pe bedo me poko wang co lobo, ma nyute ni ada lok pa M7 pi poko kin wang lobo Acholi ki Ajumani pe, ento me mayo ka ngom Apaa me miyo ne ki larok ma mito tic kwede me nongo lonyo i ngom labongo Acoli iye.
- Acoli ducu tye ki dwon acel me jolo lujeng limgi me dongo lobo Acoli, ento kit ma time i lobo ducu, lujenglim myero gukati kamaleng ki tamgi me lok ki wegi ngom, ki adwogi winye i kin, ento pe me bino ki rabbe ki bot bot gamente ma pe tye ki twero i ngom, ma lakodi tim eno aye lakel peko madit i Acoli kombedi.
Kicira ma otime i Apaa dong obiloko Acoli dwogo kit macon, me dwogo teko cwiny, lweny ki merok labongo lworo kit teko jami lweny ma en tye kwede, ma ocake laworo i Pader, ma awobe gucito ka rwinyo ludwala ma gubino ni gia ki bot M7 me kwanyo poto Acolpi i Pader, awobe ca ocito me mayo muduku ki bot abili ki me rwinyo adwala ma guloyo cwi cwi, dok gucike ki nago leb tong ni gitye atera ka kuro ngat mo keken ma bibino ka temo tuko ki ngom eno doki, Meno pud labol teko cwiny ma mego ocako eno.
Dong me giko lok, amito niangowu litino ma pe ngeyo kitkwaro maber ni, litino anyira ma wudongo kwedgi, gidongo tegi, dok mon, mego ki dayo gitye ki mung me te kaka ma gipwonyo me akoba i kin-gi ma ka kare me tic me mung eno oromo, ci gitugi ketone i tic labongo tam giryo, meno pi konyo kaka Acoli i peko ma a ki bot merok.
Ka onongo ineno ni lunye malik pa mego ca obedo tim ayuba, ci lok tami woko, meno tipu ma opoto i kom mego egini, me nyuto ki merok ni kare dong oromo me cako lweny kwedgi, pien lok ki tim alanygi dong okato akanya. Meno aye dwon ma Rwot Achana aye myero okati ka titone matir botwu, ento nen calo tye ki peko me niang kit me Tekwaro Acholi tye kwede bene kit ma en bene okati ki ngalo lunye pa mon eno labongo niang tyene.
luo_Latn lua_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn pap_Latn luo_Latn luo_Latn scn_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn mri_Latn luo_Latn fij_Latn luo_Latn als_Latn luo_Latn mri_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn