Wer 18 kod Lamo
w14 3/15 ite mar 12 par. 1–ite mar 14 par. 11 (Dak. 30)
Somo mar Muma: 1 Samuel 19-22 (Dak. 8)
Na. 1: 1 Samuel 21:10–22:4 (Dak. 3 kata matin ne mano)
Na. 2: Barnaba—Wiye: Bed Jahera Kendo Jachiwo e Tij Nyasaye (Dak. 5)
Na. 3: Ang’o Momiyo Dhano Chandore?—igw ite mar 15 ¶1-4 (Dak. 5)
Dak. 10: Wuothuru ka Joma Riek Kuom “Tiyo Maber gi Kinde ma Un-go.” Twak ma lero wach mijiwo e gochoni.—Efe. 5:15, 16; ne Ohinga mar Jarito ma Mei 15, 2012, ite mar 19 kod 20 par. 11-14.
Dak. 20: “Ti Maber gi Kinde ma In-go Sama Ilendo.” Wuoyo.
Wer 44 kod Lamo
Joneno mag Jehova notiyo gi seche 1,945,487,604 e higa mar 2014 mar tijwa, kendo mano nyiso maler ni wang’ado mar siko ka wadich e tij Jehova. (Zab. 110:3; 1 Kor. 15:58) Nikech “ndalo modong’ nok,” be wanyalo tiyo gi kinde ma wan-go e lendo ne ji mang’eny kaka nyalore?—1 Kor. 7:29.
Mondo wati maber gi kinde ma wan-go, dwarore ni wabed joma oikore timo lokruok. Kuom ranyisi, kapo ni itiyoga gi yor lendo moro to ikawo sa achiel kata mokalo kapok iwuoyo gi ng’ato, be inyalo timo lokruok mondo iti gi yo machielo ma nyalo miyo iwuo gi ji mang’eny? En adier ni alwora mwalendoe opogore opogore. Kata kamano, paro ma luwogi nyalo konyi tiyo maber gi kinde ma in-go mondo kik ‘igo yamo.’—1 Kor. 9:26.
Lendo mar Ot ka Ot: Kuom higni mang’eny, jolendo osebedo ka chako tij lendo gi ot ka ot mondi, kapok gichako lendo e yore mamoko. Kata kamano, nikech weg udi mang’eny dhiga e tich godiechieng’, donge wanyalo temo lendo ot ka ot e seche mag odhiambo sama ji mang’eny oseduogo e udi? E seche mag odiechieng’, wanyalo yudo nyak ka walendo e nderni kata kuonde ohala.
Lendo Kuonde ma Ji Mang’eny Yudoree: Onego uket mesa kod troli kuonde ma ji mang’eny yudoree e alwora mar kanyaklau. (Som Tijwa mar Pinyruoth ma Julai 2013 ite mar 5.) Kapo ni kwan mar ji odok chien e kama uketoega mesa kata troli, Komiti Matayo Tije Kanyakla nyalo ng’ado mondo jolendo odhi kamachielo ma ji mang’eny yudoree e alworau.
Dok Limbe kod Tayo Puonjruok mag Muma: Be inyalo chano mondo idog limbe kata tayo puonjruok mag Muma e kinde ma yore mamoko mag lendo ok nyal tiyonwa maber? Kuom ranyisi, kapo ni ji mang’eny yudore e udi chieng’ Ngeso gokinyi, donge wanyalo lendo ot ka ot mondi, kae to eka wadhi e puonjruok mag Muma e seche mag odhiambo?
Kata obedo wanyalo kwano seche ma watiyogo e lendo sa moro amora ma walendo, wabedo mamor moloyo ka wayudo nyak e tijwa mar lendo. Kapo ni iyudo ni nitie sa moro sie ma ka itiyo gi yor lendo moro to ok kel nyak, tem ane tiyo gi yo machielo. Kwa Jehova e lamo mondo okonyi tiyo maber gi kinde ma in-go sama ilendo, nimar en e “Ruodh keyo.”—Mat. 9:38.
Wer 3 kod Lamo
w14 3/15 ite mar 15 par. 12–ite mar 16 par. 22 kod Penjo mag Nwoyo Puonj (Dak. 30)
Somo mar Muma: 1 Samuel 23-25 (Dak. 8)
Na. 1: 1 Samuel 23:13-23 (Dak. 3 kata matin ne mano)
Na. 2: Muma Singo ni Ngima Nobed ma Chalo Nade Kinde Mabiro?—igw ite mar 16 ¶1-3 (Dak. 5)
Na. 3: Baruk—Wiye: Ti ne Jehova ma Ok Imany Duong’ (Dak. 5)
Dak. 15: “Kaka Wanyalo Lendo ka Watiyo gi Mesa Kata Troli.” Wuoyo. Timuru ranyisi ma luwoni: Jolendo ariyo ochung’ but troli kata mesa. Achiel kuom Jolendogo bwonjo gi ng’at moro ma kalo kanyo. Jalendo machielo bwonjo gi ng’at machielo ma kalo kanyo, kae to sama ng’atno sudo machiegni, openje penjo moro kendo ochako kode mbaka komor. Ere kaka wanyalo luwo gima ae jolendogo otimo kata sama ok walend gi mesa kata troli?
Dak. 15: Chokruogewa Osebedo ka Konyowa e Lamo Jehova. Wuoyo ma itiyoe gi Mnara wa Mlinzi ma Novemba 1, 2006, ite mag 30-31, paragraf 14-17. Jiw ji duto mondo okaw wach biro e chokruoge kaka gima duong’ ahinya e ngimagi. Ti gi Jo-Hibrania 10:24, 25 mondo inyis ber mag biro e chokruoge.
Wer 28 kod Lamo
Lendo mitiyoe gi mesa kata troli osekonyo ahinya e ywayo joma chunygi ni kare e adiera. (Joh. 6:44) Kuom mano, osebed kijiwo jodongo mondo ochan kaka jolendo e kanyaklagi nyalo tiyo gi yorno e lendo kuonde ma ji ng’enyie e alworagi. To nikech troli kata mesa mwatiyogo ok gin miguro kamoro achiel, ok ochuno ni nyaka wakwa rusa kuom jotich sirkal. Ng’a gini mowinjore lendo ka gitiyo gi yorno? Gin jolendo ma tiyo gi rieko, ma dimbore, kendo molony e wuoyo gi ji. Weche ma luwogi nyalo konyowa yudo nyak sama walendo kwatiyo gi yorno.
Wer 1 kod Lamo
w14 3/15 ite mar 20 par. 1–ite mar 22 par. 12 (Dak. 30)
Somo mar Muma: 1 Samuel 26-31 (Dak. 8)
Nwoyo Puonj mag Skul (Dak. 20)
Dak. 15: Weche mag kanyaklau. Unyalo wuoyo kuom chal mar Od Romo maru. Sain-bod mar Od Romo onego obed maler kendo onego ondikie seche ma utimoe chokruoge duto. Pwo jo kanyaklau kuom kinda ma gisetimo mondo Od Romo kaachiel gi alworane obed maler. Ti gi weche ma yudore e 1 Petro 1:16 kod bug Tengenezo Linalofanya Mapenzi ya Yehova, ite mag 121 nyaka 123 paragraf mokwongo.
Dak. 15: “Ti Maber gi Wach Nyasaye Sama In e Tij Lendo.” Wuoyo. Bang’e, timuru ranyisi ma nigi kidienje ariyo. E kidieny mokwongo, jalendo chiwo brosua mar Wach Maber kotiyo gi weche manie 2 Timotheo 3:16, 17 ma ok osomo ne wuon ot ndikono e Muma. E kidieny mar ariyo, jalendono timo ranyisino, kata kamano koro osomo ne wuon ot ndikono e Muma. Kwa jowinjo mondo owach kaka kidieny mar ariyono nyalo kelo nyak moloyo.
Wer 50 kod Lamo
Penjo maluwogi ibiro non e Skul mar Tij Nyasaye e juma machakore April 27, 2015. Oket tarik mibiro wuoye moro ka moro kuom penjogi mondo okonyi e timo nonro seche mitimo ikruok ne skul juma ka juma.
Ruth ne ohero Naomi e okang’ maromo nade, to wanyalo nyiso herano e yore mage? (Ruth 1:16, 17) [Mach 2, w12-SW 7/1 ite mar 26 par. 5]
Ang’o momiyo Ruth nong’ere kaka “nyako makare”? (Ruth 3:11) [Mach 2, w12-SW 10/1 ite mar 23 par. 1]
Ere kaka ranyisi mar Hanna nyalo konyowa sama wayudo chandruoge? (1 Sam. 1:16-18) [Mach 9, w07-SW 3/15 ite mar 16 par. 4-5]
Kane Samuel pod en wuoyi ma ‘dongo e nyim Jehova,’ en ang’o ma nokonye mondo kik oluw ranyisi marach mag yawuot Eli? (1 Sam. 2:21) [Mach 9, w10-SW 10/1 ite mar 16 par. 3-4]
Wanyalo yudo ber mage kuom timo kaka Saulo notimo ka ne “yawuot Belial” otamore rwake kaka ruoth? (1 Sam. 10:22, 27) [Mach 23, w05-SW 3/15 ite mar 23 par. 1]
Ang’o momiyo ok onego wapar ni chiwo misango oloyo winjo dwond Jehova kaka Saulo ne paro? (1 Sam. 15:22, 23) [Mach 30, w07-SW 6/15 ite mar 26 par. 3-4]
Ang’o momiyo ng’eyo ni Jehova ‘ng’iyo chunywa’ en gima jiwowa? (1 Sam. 16:7) [Apr. 6, w10 7/1 ite mar 17 par. 7]
Kaluwore gi Ngeche 1:4, en ang’o ma wan-go ma Jehova dwaro ni mondo watigo sama waromo gi pek moro? (1 Sam. 21:12, 13) [Apr. 13, w05-SW 3/15 ite mar 24 par. 4]
Ang’o momiyo wanyalo wacho ni Abigail ne ok ong’anjo ne chwore ka ne otero ne Daudi gi joge gik moko? (1 Sam. 25:10, 11, 18, 19) [Apr. 20, w09-SW 7/1 ite mar 20 par. 3]
Abigail ne okwayo ng’wono kuom gima ne ok otimo. En ang’o mwanyalo puonjore kuome? (1 Sam. 25:24) [Apr. 20, w02-SW 11/1 ite mar 5 par. 1, 4]
Sama ng’ato omiyowa thuolo mar nyise wach maber, watiyo maber gi thuolono kuom somone ndiko achiel kachiel e Muma. Ne ojiw wachno e chokruok makende mar alwora ma higa mokalo. Jarit-alwora nogolo twak ma wiye wacho ni “Ti Maber gi Wach Nyasaye Sama In e Tij Lendo.” Be inyalo paro weche madongo ma ne owuoyoe?
Ang’o momiyo Wach Jehova nigi teko mang’eny moloyo wechewa wawegi?—2 Tim. 3:16, 17.
Ere kaka Wach Jehova mulo chunywa, pachwa, gik ma wahero, kod timbewa?—Som Ohinga mar Jarito ma Jun 15, 2012, ite mar 27, par. 7.
Sama wadwaro somo ne ng’ato ndiko e tij lendo, ere kaka wanyalo tiyo gi Wach Nyasaye e yo ma biro konye miyo Wachno luor?—Som bug Skul mar Tij Nyasaye, ite mar 148, par. 3-4 kod Tijwa mar Pinyruoth ma Mach 2013 ite mar 6, par. 8.
Ang’o momiyo dwarore ni waler tiend ndiko ma wasomo kendo nyiso kaka ndikono tiyo, to ere kaka wanyalo timo mano?—Tich 17:2, 3; som bug Skul mar Tij Nyasaye, ite mar 154, par. 4 nyaka ite mar 156, par. 5.
Wer 38 kod Lamo
w14 3/15 ite mar 22 par. 13–ite mar 24 par. 19 kod Penjo mag Nwoyo Puonj (Dak. 30)
Somo mar Muma: 2 Samuel 1-3 (Dak. 8)
Na. 1: 2 Samuel 2:24-32 (Dak. 3 kata matin ne mano)
Na. 2: Bathsheba—Wiye: Jehova Ng’wono ne Joketho Moloko Chunygi (Dak. 5)
Na. 3: Weche ma Muma Osingo ma Biro Chopo Machiegnini—igw ite mar 16 ¶4–ite mar 17 ¶1 (Dak. 5)
Dak. 10: Weche mag kanyaklau. Unyalo timo ranyisi ma nyiso kaka wanyalo chiwo gasede.
Dak. 5: Buge Milendogo e Dweche mag Mei kod Jun. Wuoyo. Nonuru kaka ochan i buge milendogo e dwechego. Timuru ranyisi achiel.
Dak. 15: Lendo Kuonde ma Ok Hiny Lendoe En Yo Maber mar Tiyo gi Kinde ma Wan-go! Wuoyo ma itayo gi jaduong’-kanyakla, to ka nyalre obed jaduong’ ma osegadhi lendo kuonde ma ok hiny lendoe. Tug vidio mar Kuhubiri Katika Eneo la Mbali—Australia. (Dhi e jw.org e dho Swahili, kae to idi kama wacho ni KUTUHUSU, bang’e idi kama wacho ni UTENDAJI.) Wuouru kuom kaka dhi lendo kuonde ma ok hiny lendoe nokonyo joot ma iwuoyo kuomgi e vidiono. Wuo kipenjo jalendo moro amora e kanyaklau ma oselendo kuonde ma ok hiny lendoe. Dhi lendo kuondego ne okelo ber mage e odgi, tijgi mar lendo, kod winjruokgi gi Nyasaye? Notimo chenro mage mondo odhi kuondego? Kapo nitie ng’at ma diher lendo kuonde ma ok hiny lendoe, jodong-kanyakla nyalo chiwo kony ma dwarore. Jiw ni lendo kuonde ma ok hiny lendoe en yo maber mar tiyo gi kinde ma wan-go. Kuonde ma vidiono ok yudree, penj jalendo ma oseriwo chenro ma kanyakla oketo mar lendo kuonde ma ok hiny lendoe.
Wer manyien “Puonjgi Gichung’ Motegno” kod Lamo
Wach miparonwa: Tuguru ne kanyakla thum matayo wendni mondo gikwong giwinje dichiel, kae to bang’ mano uwer wer manyienni.
Buge milendogo e dwe mar April: Gasede mag Ohinga mar Jarito kod Amkeni! Mei kod Jun: Ang’o ma Muma Puonjo Kuom Adier? kata trakt ma luwogi: Ang’o Madwarore Mondo Joot Odag gi Mor kod Kuwe?, Be Chandruok Chieng’ Norum?, Be Jomotho Chieng’ Nobed Mangima Kendo?, kod En Ng’ano Sie Machiko Pinyni? Julai kod Agost: Brosua mar Wach Maber Mowuok Kuom Nyasaye! kata brosua moro amora kuom maluwogi: Bende Iseyudo Yoo Madhi e Ngima Mochwere?, Inyalo Bedo Osiep Nyasaye!, Winj Nyasaye, kata Winj Nyasaye Mondo Idak Nyakachieng’.
“Komiyi teko mar tieko chandruok achiel e pinyni, mane minyalo tieko? [Rit dwoko.] Muma nyiso ni machiegnini, Nyasaye biro golo chandruok miwachono kod mamoko duto. [Yier ndiko achiel minyalo somone, kaka Daniel 2:44; Ngeche 2:21, 22; Mathayo 7:21-23; kata 2 Petro 3:7.] Gasedni nyiso kinde ma Nyasaye biro tiekoe chandruok e piny kod kaka obiro timo mano.”
“Be iparo ni nitie kinde ma wabiro dak e udi mabeyo kendo dak ma onge dhier? [Rit dwoko.] Ne ane singo ma Nyasaye osemiyowa kuom wachno. [Som Isaiah 65:21, 22.] Gasedni nyiso kaka Nyasaye biro chopo singo mage kod gima wanyalo timo mondo wabi yud ber e kinde ma obiro chopoe singoge.”
1 2 3 4 5 6 7 8
^ ***sn wer 18 Hera mar Nyasaye***
Wer 18
Hera mar Nyasaye
(Isaiah 55:
1. Nyasaye! En hera.
Herane miyowa mor.
Ne ooronwa Wuode,
Mondo ’chiwnwa mich rawar,
Wabedi jo makare,
Ngima mochwere wayud.
(Koras)
2. Nyasaye! En hera.
Tijene nyiso mano.
‘Medo nyisowa hera,
Keto Kristo bedo ruoth,
Mondo ’chopi singruokne,
Pinyruodh Nyasaye onyuol.
(Koras)
3. Nyasaye! En hera.
Nyis hera kaka mare.
Ji duto mamuol konygi,
Ka gimanyo Nyasaye.
Lend kiluoro Nyasaye,
Ji duto owinji hoch.
(KORAS)
Un duto man gi riyo
Bi umodhi pi ngima.
Bi umodhi pi nono;
Hera mang’won adier.
(Ne bende Zab. 33:5; 57:10; Efe. 1:7.)
^ ***w14 3/15 ite mag 12-15 Kaka Wanyalo Siko Ka Wan gi Paro Mowinjore***
Ere kaka ranyisi mar chi liel ma nodhier, Elija, koda jandik Zaburi sula mar 102 nyalo konyowa bedo gi paro mowinjore?
JEHOVA dwaro ni wabed mamor kuom miyowa gweth mang’eny makelonwa mor. Gimaduong’ mokwongo en ni osemiyowa ngima. Nikech oseywayowa ma okelowa e lamo mare maler, wanyalo tiyo gi ngimawa e pake. (Zab. 144:15; Joh. 6:44) Osesingore bende ni oikore mar konyowa nano sama watiyone nikech oherowa. (Yer. 31:3; 2 Kor. 4:16) Wamor bedo e riwruok mar owete ma nigi hera, kama wanie gi kuwe makende kod winjruok, kendo wayudo chiemb chuny ma kinde duto paronwa kaka Jehova oherowa. E wi imago, wan gi geno majaber mar kinde mabiro.
2 Kata obedo ni wan gi gweth mang’eny kamano, moko kuom jotich Nyasaye nyagore gi paro maok owinjore kuomgi giwegi. Ginyalo paro e chunygi ni Jehova ok dewgi, kata ni ok one tich ma gitiyone. Kuom jogo mosiko gi paro maok owinjore kuomgi giwegi, ‘ru higini mang’eny’ matiende ni dak aming’a ka gin-gi mor chalo mana lek. Pile ka pile ngimagi nyalo chalo ka odiechienge motimo mudho.—Ekl. 11:8.
3 Owete gi nyimine nyalo bedo gi paro maok owinjore nikech gik moko ok dhinegi kaka ne gidwaro, kata nikech midekre, kata nikech gimedo bedo moti. (Zab. 71:9; Nge. 13:12; Ekl. 7:7) To e wi mano, Jokristo duto onego ong’e ni chunywa otimo wuond kendo ni onyalo kumowa kata obedo ni Nyasaye to mor kodwa. (Yer. 17:9; 1 Joh. 3:20) Jachien bende kinde duto ohero keyo miriambo e wi jotich Nyasaye. Kendo jogo manigi paro kaka mar Satan nyalo temo miyo wabed gi paro machalo gi mar Elifaz ma ne onge yie, ma nowacho ni wan joma nono e nyim Nyasaye. E kinde Ayub mano ne en miriambo, to pod en miriambo nyaka e kindewagi.—Ayub 4:18, 19.
4 Jehova wacho maler e Muma ni obiro bedo machiegni gi jogo ‘makadho e hoho mar tipo mar tho.’ (Zab. 23:4) Yo achiel ma Jehova bedogo machiegni kodwa en kokalo kuom Wachne. Muma nigi “teko mar muko ut lweny.” Mano tiende ni Muma nigi teko mar golo oko paro maok owinjore ma wan-go wawegi. (2 Kor. 10:4, 5) Omiyo we wanon ane kaka wanyalo tiyo gi Muma mondo okonywa nyago kendo siko gi paro mowinjore. Mano nyalo konyowa wawegi kendo nyisowa yore ma wanyalo jiwogo jomoko.
MUMA NYALO KONYI BEDO GI PARO MOWINJORE
5 Jaote Paulo lero moko kuom gik manyalo konyowa bedo gi paro mowinjore. Nojiwo kanyakla mar Korintho kama: “Nonreuru uwegi pile mondo une kuwuotho e yie.” (2 Kor. 13:5) “Yie” en puonj duto ma Jokristo madier oyiego mayudore e Muma. Kapo ni watimo gik ma Muma puonjo, mano nyiso ni ‘wawuotho e yie.’ En adier ni nyaka waluw puonj duto mipuonjo Jokristo madier. Ok wanyal yiero ni wabiro luwo moko to moko to waweyo.—Jak. 2:10, 11.
6 Jakristo nyalo luor nonore owuon kabe pod omako yie, to ahinya wuon kapo ni ong’eyo ni nitie kama oremie. Kata kamano kaka Jehova nenowa, e gima duong’ie moloyo kaka wanenore wawegi kendo pache oyombo pachwa mabor. (Isa. 55:8, 9) Sama Jehova nonowa, ok otim kamano mana ni mondo okumwa, to onono kido mabeyo ma wan-go mondo okonywa. Sama itiyo gi Wach Nyasaye e ‘nono kabe iwuotho e yie,’ ibiro bedo gi paro mowinjore kuom kaka Nyasaye neni. Mano nyalo konyi mondo kik ibed gi paro moro amora ni in ng’at manono e nyim Nyasaye, kar mano ibiro ng’eyo ni adier in ng’at malong’o e wang’e. Ng’eyo mano nyalo chalo ka ng’at moyawo dirise mag ode mondo ler odonj e ode.
7 Yo maberie chuth mar nonore wawegi kabe wan e yie, en paro matut kuom ranyisi mag jotich Jehova mayudore e Muma. Pim ane chal ma intiere sani gi chal ma ne gintiere. Par ane kaka ne giwinjo e chunygi, kae to ipar ane gima dine itimo e chal margino. We wanon ane ranyisi moko adek manyiso kaka wanyalo tiyo gi Muma e nonruok kabe pod wan “e yie.” Mano biro konyowa bedo gi paro mowinjore.
CHI LIEL MA NE ODHIER
8 Yesu ka ne nie hekalu mane ni Jerusalem, noneno chi liel moro modhier. Ranyisi ma chi lielno noketo nyalo konyowa siko gi paro mowinjore kata obedo ni nyalowa nyalo bedo morem. (Som Luka 21:1-4.) Par ane chal ma chi lielno ne nitiere: Mokwongo ne onyagore gi lit mapek nikech chwore ne otho. To e wi mano bende jotend din mag Jo-Yahudi ne “[yako] ut mond liete” kar konyogi. (Luka 20:47) Ne odhier ahinya ma gima nonyalo chiwo e hekalu ne rom mana gi gima jatich nyalo yudo bang’ tiyo dakika manok.
9 Par ane kaka chi lielni ne nyalo bedo ni winjo e chunye sama odonjo e laru mar hekalu koting’o mana senti ariyo ma nengogi ni piny. Dibed ni noparore kaka chiwo mare ne tin ahinya kopimo gi chiwo ma dine ogolo kadine bed ni chwore ngima? Dibed ni wiye ne kuot koneno jomoko kagolo chiwo mabup, kendo wuoro kabe mareno Nyasaye ne dhi yiego adier? Katabed ni ne en gi paro mane, pod nochiwo duto ma ne en-go mondo oriw lwedo lamo madier.
10 Yesu nowacho ni chi lielno kaachiel gi chiwo ma nogolono nomoro chuny Jehova. Nowacho ni ‘nobolo chiwo moloyo joma omewgo duto.’ Chiwo mareno ne idhi riw kanyachiel gi mag jomoko, to ema pod Yesu noneno maler kaka chi lielno nochiwore ne Jehova. Joma ne tiyo tij kwano pesa e hekalu, ka noyudo senti ariyogo e sandug pesa, ne ok ginyal ng’eyo kaka Jehova ogeno sentigo kaachiel gi ng’at ma nochiwogi. Gima duong’ ne en kaka Jehova ne neno gik moko to ok gima ji ne paro kata gima chi lielno ne paro kuome owuon. Be inyalo nonori iwuon kitiyo gi puonjni mondo ing’e kabe pod in e yie?
11 Chal ma intiere nyalo chiko kaka igolo chiwo ne Jehova. Joma moko ok nyal lando wach maber kaka digiher nikech hikgi oseniang’, kata nikech ginyagore gi tuwoche. Be onego gipar ni seche ma gitiyogo e lendo tin ahinya maok onego ondik e ripot? Samoro ka in rawera kata ok ijatuwori ahinya, pod inyalo paro ni seche milendogo tin ahinya kopim gi seche ma jotich Jehova lendogo higa ka higa. Kata kamano, sigand chi liel ma nodhier konyowa ng’eyo ni Jehova neno kendo ogeno ahinya gimoro amora ma jotichne otimone, to ahinya wuon sama gitiyone e bwo chal matek. Par ane gik misetimo ne Jehova kuom higa achiel mosekalo. Dibed ni ne ichiwori e yo makende mondo iyud seche ma nitiyogo ne Jehova? Ka en kamano, to bed gadier ni Jehova ne mor ahinya gi gima nitimono. Sama itimo duto minyalo e tij Jehova mana kaka chi liel modhiercha notimo, mano miyo ibedo gadier ni igurori motegno “e yie.”
^ ***igw ite 15 Penjo mar 9: Ang’o momiyo dhano chandore?***
PENJO MAR 9
Ang’o momiyo dhano chandore?
“Loyo piem mar ringo ok en mar jogo maketo ng’wech, lueny bende ok en mar jogo ma dendgi tek, kata chiemo ok en mar jo mariek, mwandu bende ok en mar jo ma weche donjonigi, gosruok ok en mar jo molony gi tich; to giduto gin gi ndalogi, kendo weche oyudogi giduto.”
Eklesiastes 9:11 [Ite mar 15]
“Richo nodonjo e piny kokalo kuom ng’ato achiel, kendo tho nobiro kokalo kuom richo, tho nolandore kuom ji duto nikech giduto ne gisetimo richo—.”
Jo Rumi 5:12 [Ite mar 15]
“Mano e momiyo Wuod Nyasaye ne ofwenyore mondo oketh tije mag Jachien.”
1 Johana 3:8 [Ite mar 15]
“Piny duto ni e bwo teko mar Ng’at Marach.”
1 Johana 5:19 [Ite mar 15]
^ ***sn wer 48 Wuoth gi Jehova Pile***
Wer 48
Wuoth gi Jehova Pile
(Mika 6:8)
1. Wawuothuru gi Jehova,
Ka wabolre gadiera pile.
Mano kakonyiso ng’wono
Ne jogo maluwo yorene!
Jehova omiyo nyalre
Ni mondo wamak lwete.
Kamano wachiworene;
Ee wachungi kor Jehova.
2. Kindegi mag ng’ado bura,
Ka giko pinyni medo sudo,
Waromo gi jo akwede
Manyalo miyowa bet maluor.
Jehova ritowa pile;
Wadwaro makre kode
Watine e kinde duto.
Wabedo bute nyaka chieng’.
3. Nyasaye osekonyowa
Gi rohone koda Wechene,
Be kuom kanyakla Jokristo,
Wan gadier owinjo lamowa.
Ka wawuotho gi Jehova,
Okonyowa timo ber,
Kendo waluwo ng’wonone
Wawuoth ka wamuol e wang’e.
(Ne bende Chak. 5:24; 6:9; 1 Ruo. 2:3, 4.)
^ ***w12 5/15 ite mag 19-20 Gen Jehova Nyasach ‘Ndalo Ka Ndalo, Kendo Tieng’ Ka Tieng’’***
11 Ng’eyo ni Pinyruoth osechako locho kendo ni wadak e ‘ndalo giko’ onego omulwa nade? (Dan. 12:4) Ji mathoth neno kaka piny medo bedo marach to podi ok gifweny ni gik matimorego chopo weche ma Muma nokoro e wi ndalo mag giko. Nyalo bedo ni giparo ni chieng’ moro chenro mar pinyni biro kethore chuth, kata ginyalo geno ni po nono kinda mar dhano nyalo kelo ‘kuwe kendo miyo weche obed kare.’ (1 Thes. 5:3) To nade wan? Ka adier wang’eyo ni wadak e ndalo makoro giko mar piny Satan okayo, donge onego watem tiyo gi kinde modong’ e tiyo ne Nyasach ‘ndalo ka ndalo, kendo tieng’ ka tieng’’ ka wakonyo jomoko ng’eye? (2 Tim. 3:1) Onego wang’ad paro e yo mariek kuom kaka watiyo gi thuolo kata sechewa.—Som Jo Efeso 5:15-17.
12 Weyo ‘ketho kinde ma wan-go’ ok en gima yot e piny mopong’ gi gik mang’eny magalo ji. Yesu nosiemo niya: ‘Kaka ndalo mag Noa nobet, e kaka biro mar Wuod dhano nobedi.’ Ndalo mag Noa ne chalo nade? Ne oyudo osekor ni piny ma kindeno ne dhi chopo e gikone. E kindeno, pi ataro mokwako piny ngima ne dhi yimo dhano maricho. Kaka “jayal wach makare,” Noa nochung’ motegno e lando ote mar Nyasaye ne jo tieng’ne. (Math. 24:37; 2 Pet. 2:5) Kata kamano, ne “gichiemo kendo gimetho, ne gikendo bende ne ikendogi, . . . to ne ok odonjonigi nyaka ataro nobiro, kendo yuoyogi giduto.” Kuom mano, Yesu nosiemo jolupne kama: “Ikreuru; nikech sa ma ok upar e ma Wuod dhano biroe.” (Math. 24:38, 39, 44) Nyaka watem bedo kaka Noa, to ok kaka joma nodak e ndalone. En ang’o mabiro konyowa bedo moikore?
13 Kata obedo ni Wuod dhano nobi e sa maok wapar, onego wang’e ni Jehova e Jal mong’eyo rito ndalo moloyo. Gik matimore e piny koda chenro mag dhano ok ema chik ndalo ma Jehova oseketo mar timo gik moko. Jehova owuon ema chiko kinde koda kaka otimo gik moko mondo ochop dwarone. (Som Daniel 2:21.) Kuom adier, Ngeche 21:1 wachonwa kama: “Luet Jehova otimo chuny ruoth kaka otimo ohulini; ochike kuonde duto modwaro.”
14 Jehova nyalo chiko gik moko mondo mi ochop dwarone kendo timo kamano e ndalo sie moketo. Thoth lokruok madongo matimore e piny osebedo kachopo weche ma ne okor, to moloyo, tij lando wach maber mar Pinyruodh Nyasaye e piny mangima. Par ane kuom wach lwar mar loch mar Soviet Union, kaachiel gi gik lojno nokelo. Thoth ji ne ok nyal ng’eyo ni lokruok mag siasa madongo kaka mago, ne nyalo timore mapiyo ahinya. Kata kamano, lokruokgo osemiyo sani wach maber ilando e pinje mang’eny ma chon tijwa ne ogoye marfuk. Kuom mano, watemuru kar nyalowa mondo kik waketh kinde, to wamany thuolo mowinjore mar chung’ motegno kwatiyo ne Nyasach ‘ndalo ka ndalo, kendo tieng’ ka tieng’.’
^ ***sn wer 44 Tiyo Tij Keyo gi Mor***
Wer 44
Tiyo Tij Keyo gi Mor
(Mathayo 13:1-23)
1. Wadak e kinde mar tij keyo,
En thuolo maber gadiera.
Malaike Nyasaye keyo,
Wan be wan gi migawowa.
Kristo Yesu keto ranyisi
Otelo kotayo tichne.
En thuolo majaber momiyowa
Mar keyo kode ka wamor.
2. Hera kuom Nyasaye gi wadwa
Miyo wakeyo mapiyo.
Watim keyo, lendo, mapiyo,
Nikech giko chiegni chopo.
Wamor matamore gi nono;
Tiyo ka’chiel gi Nyasaye.
Kuom mano wanan e tich mar Pinyruoth
Ka wang’eyo ni nogwedhwa.
(Ne bende Math. 24:13; 1 Kor. 3:9; 2 Tim. 4:2.)
^ ***km 7/13 ite mag 4-5 Yore Momedore mag Lendo e Lela***
2 Lendo Mitimo e Yo Makende Kuonde ma Ji Ng’enyie e Taon: Mana kaka ne oler e Kitabu cha Mwaka—2013, e ite mag 16 kod 17, jolendo ne ochako temo tiyo gi yor lendo moro e dala mar New York chakre Novemba 2011. Owete ne dhi e nderni ma ji ng’enyie e taon kae to gichano buge e dhok mogwaro e mesni kata e gik midhiro (trolleys) kendo ne giketo kalatese madongo manyiso nying buge ma gichiwo. Odiechieng’ kodiechieng’ ji alufe ne kadho kuondego, moriwo nyaka joma odak e ute maok oyiene Joneno donjoe, kaachiel gi joma ok yot yudo e utegi. Ji mang’eny nohero bugewago. E dwe moro ma nyocha okalo, owetego nochiwo gasede 3,797 kod buge 7,986. Ji mang’eny ma nokadho kuondego ne okwayo mondo opuonjruok kodgi Muma kendo moko kuomgi nowacho kaka inyalo tudruok kodgi. To nikech gima duong’ ma nomiyo ochak ti gi yor lendoni en chako puonjruok Muma gi ji, owete nokowo nonro mag jogo mapiyo ne kanyakla mowinjore mondo omanygi.
3 Nikech yorni kelo nyak nyowuoyo, sani koro idwa time e okang’ momedore e piny ngima e taonde ma ji ng’enyie. Ofis ka ofis ema biro yiero taonde minyalo tiye gi yorni e pinjegi. Taondego onego obed gi stend madongo mag mtokni, kembe gi ohelni madongo, kata lendni mang’eny. Mano biro miyo joma wuotho ka dhi e dijegi obed mang’eny e nderni mag taondno. Ofis ema biro tudore gi kanyakla ma biro tiyo gi yorni kendo miyogi weche momedore. Kinde mang’eny, jopainia mapile kod makende ema ibiro tigo, kata obedo ni nitie kuonde moko ma inyalo tiye gi jopainia makonyo.
4 Kaka Itime: Jopainia ma lendo e yo makendeni ritoga mondo ji ema obi kama gichanoe bugeno. Sama ng’ato ochopo irgi, ginyise ni okaw buk moro amora modwaro. Kae to ginyalo dwoko penjo moro amora ma ng’atno nyalo bedogo ka gitiyo gi Ndiko. Ka ng’atno okawo buk, jopainiago ok bi nyise wach chiwo. To ka ng’atno openjogi kama wayudoe pesa mar siro tijwa, jopainiago biro lerone ni ka doher chiwo gimoro, to onyalo oro e ofis kotiyo gi adres mowinjore kuom moket e buk mokawono. To bende, jopainiago nyalo penjo ng’atno niya: “Be diher mondo ng’ato olimi kama idakie?” kata “Be ing’eyo bende ni wan gi chenro mar puonjruok gi ji Muma?”
5 Yorni osekelo nyak mang’eny ndi. Owadwa gi nyaminwa moro mokendore nondiko kama: “Sama wachung’ kama wachanoe bugewa kendo neno ji mang’eny ka kalo, waneno ayanga kaka pod tich ng’eny mar chopo ne ji gi wach maber e piny ngima. Sama waneno ji mang’eny kamano kendo paro kaka Jehova dewo ng’ato ka ng’ato, wayudo mijing’o mar dhi nyime keto tij lendo obed mokwongo e ngimawa. Sama waneno joma rawo kama wachanoe buge, watemo paro kaka nyaka bed ni Jehova nono chunygi mondo oyudie joma owinjore. Wanyalo wacho gadier ni sani koro watiyo machiegni moloyo gi malaike ma bende tiyo tijni.”
6 Lendo e Yo Makende ma Kanyakla Ema Chano e Alworagi: Mopogore gi lendo mitimo e yo makende kuonde ma ji ng’enyie e taon, nitie yo machielo ma buche mang’eny mag jodong-kanyakla ema biro chano e alworagi. E yo machieloni, jolendo chano buge e mesa kata e trolley kuonde ma ji mang’eny kaloe, ka gitimo kamano mana e alwora mar kanyaklagi. Mano opogore gi yor lendo ma nokwong ler nikech e mokwongono, ofis yiero jopainia kowuok e kanyakla mopogore opogore mondo gilend e taon moro ma ofis ema oyiero.—Ne sanduk mawacho ni “Tudruok Maber Dwarore.”
^ ***sn wer 3 “Nyasaye En Hera”***
Wer 3
“Nyasaye En Hera”
(1 Johana 4:
1. Nyasaye dwaro waduto,
‘Wawuothi e herane.’
Ka wanyiso hera mare,
Wabiro bedo mang’uon.
Mano e ngima Jokristo,
Ngimano ma wadwaro.
Herano kaka mar Kristo,
En hera maok norum.
2. Hero Nyasaye gadiera,
Miyowa waherore.
Ka wakier to okonyowa,
Tekone miyo wachung’.
Hera ok bedi gi nyiego,
Hera mor ndalo duto.
Wadhi nyime nyiso hera,
Wang’e hera madiera.
3. Kik iwe mirima loyi,
Kik iwe sadha loyi.
We Nyasaye e motayi,
Chikene mondo ‘puonji.
Kit ngimawa biro nyiso,
Ni wahero Nyasaye.
Kendo wahero ji duto,
Ni herawa en mang’uon.
(Ne bende Mari. 12:30, 31; 1 Kor. 12:31–13:8; 1 Joh. 3:23.)
^ ***w14 3/15 ite mag 15-16 Kaka Wanyalo Siko Ka Wan gi Paro Mowinjore***
“KAW NGIMANA”
12 Janabi Elija ne en jatich Jehova ma nigi yie motegno. Kata kamano, kinde moro chunye nonyosore ahinya mokwayo Jehova mondo onege kowacho niya: “Wach oroma; koro, yaye Jehova, kaw ngimana.” (1 Ruo. 19:4) Joma pok oyudo chandruok mapek kamano nyalo paro ni Elija ‘norikni gi weche’ e lamo mareno. (Ayub 6:3) Kata kamano, kamano e kaka nowinjo e chunye. Ng’e ni Jehova nokonyo Elija kar bedo gi ich wang’ kode.
13 Ang’o momiyo Elija nogombo mondo otho? Kane pok owacho wechego, noyudo osetimo hono moro monyiso ayanga ni Jehova e Nyasaye madier. Bang’ honono, jonabi 450 mag Baal nonegi. (1 Ruo. 18:37-40) Nyakabed ni Elija ne geno ni oganda Nyasaye koro ne dhi dok e lamo madier, to mano ok notimore. Jezebel chi Ruoth nooro ote ne Elija ni ochano mar nege. Nikech luoro, Elija noringo wuok Israel kochomo yo milambo kong’ado piny Juda kendo bang’e nochopo e thim.—1 Ruo. 19:2-4.
14 Ka en kende kendo ka parruok chande, Elija nochako paro ni tich ma noyudo otiyo kaka janabi ne tich manono. Nonyiso Jehova niya: “Ok along’o moloyo kwerena.” Nowinjo e chunye ni en ng’at manono mana kaka choke kwerene ma nosetho. Pache ne wuonde ni en ng’at manono e nyim Jehova kata e nyim dhano wadgi.
15 Jehova to ne neno Elija e yo mopogore. Ne en ng’at ma Nyasaye ogeno ahinya, kendo Jehova nokawo okang’ mondo Elija obed gadier gi wachno. Nooro malaika mare mondo ojiwe. Jehova nomiye chiemo gi pi modho mondo omiye teko mar wuotho e thim kuom odiechienge 40 kochomo Got Horeb. E wi mano, Nyasaye norieyo paro maok kare ma Elija ne nigo ni onge Ja-Israel moro amora ma nochung’ motegno mak mana en. E wi mago, Nyasaye nomiye migepe moko manyien, kendo Elija noyiego. Jehova nokonyo Elija modok e migawo mare kaka janabi kakoro otegno moloyo.—1 Ruo. 19:5-8, 15-19.
16 Wach Elija nyalo konyi mondo inon kabe pod in e yie kendo ginyalo konyi mondo ibed gi paro mowinjore. Mokwongo, par ane kaka Jehova osebedo ka rito ngimani. Be dibed ni jaduong’-kanyakla, kata Jakristo moro motegno nokonyi kane iyudo chandruok moro? (Gal. 6:2) Be iseyudo wach moro majiwi kowuok e Muma, e bugewa mag Jokristo, kata mana e chokruogewa mag kanyakla? Kapo ni chieng’ moro iyudo kony e yore ma kamago, par matut ahinya kama konyno owuokie kendo igo erokamano ne Jehova e lamo.—Zab. 121:1, 2.
17 Mar ariyo, ng’e ni paro maok owinjore nyalo wuondowa. Gima duong’ie moloyo en kaka Nyasaye nenowa. (Som Jo Rumi 14:4.) Jehova mor gi chiwruok ma watimo nikech nyinge koda kaka wachung’ kode motegno. Hera ma Jehova oherowago ok otenore mana kuom migepe kata gik mwanyalo timone. Mana kaka Elija, en adier ni in bende seche moko isetimo ne Jehova gik mang’eny moloyo kaka iparo. Nyalo bedo ni nitie joma oseyudo jip e kanyakla nikech in to ok ing’eyo, kata nitie ji mang’eny mosewinjo wach maber nikech kinda mari.
18 Mogik, ne migawo moro amora miyudo kaka ranyisi ni Jehova ni kodi. (Yer. 20:11) Mana kaka Elija, seche moko chunyi nyalo nyosore nikech nyalo nenore ni tiji ok yud nyak kata nikech chenro miketo mar tiyo ne Jehova e okang’ malach nenore ni ok chopi. Kata kamano, pod in gi migawo majaber ma jatich Jehova moro amora nigo ma en lando wach maber kendo bedo ng’at ma iluongo gi nying Nyasaye. Omiyo makri motegno gi Jehova. Kitimo kamano, to mana kaka Yesu nowacho e ngero moro, in bende inyalo wachni niya: “Donji e mor mar ruodhi.”—Math. 25:23.
LAMO MAR JANDIK-ZABURI
19 Jandik-zaburi mar 102 ne nigi chuny monyosore ahinya. Samoro ne en gi lit mang’eny e ringrene kata e chunye, kendo noonge teko mar nyagruok gi chandruoge ma noyudo. Wechene ma wasomo nyiso ni ne en gi lit mang’eny, kendo nowinjo ka gima oonge geno moro amora. (Zab. 102:3, 4, 6, 11) Noparo e chunye ni Jehova ne dwaro wite.—Zab. 102:10.
20 Kata nobedo kamano, jandik-zaburini ne pod otiyo gi ngimane e pako Jehova. (Som Zaburi 102:19-21.) Mana kaka waneno e Zaburi sula mar 102, kata mana jogo malamo Jehova nyalo yudo lit e yo moro mi pachgi chak tangni. Mana “kaka winyo mar abang’ man kende e tat ot,” jandik-zaburi ne winjo e chunye ni chandruoge lilo ema olwore. (Zab. 102:7) Kapo ni in bende inyalo winjo kamano, nyis Jehova duto manie chunyi mana kaka jandik-zaburi notimo. Wuoyo gi Nyasaye e lamo sama in e chandruok nyalo konyi mondo iked gi paro maok owinjore. Jehova osingo ni obiro ‘dewo kwayo mar joma onge gimoro, mi ok nocha kwayo margi.’ (Zab. 102:17) Ket geno kuom singono.
21 Zaburi sula mar 102 nyiso bende kaka ng’ato nyalo medo bedo gi paro makare. Jandik-zaburi notimo kamano ka noyiero keto pache kuom osiep ma ne nitie e kinde gi Jehova. (Zab. 102:12, 27) Noyudo hoch kuom ng’eyo ni kinde duto Jehova oikore konyo joge sama gin e tembe. Kuom mano kapo ni seche moko chandruoge hinyo chunyi kendo gimoni tiyo ne Nyasaye e okang’ malach kaka diher, nyise wachno e lamo. Kwa Nyasaye mondo owinj kwayoni ok mana mondo ogoli e chandruogego, to mondo ‘ihul nying Jehova’ ne jomoko.—Zab. 102:20, 21.
22 Adier, wanyalo tiyo gi Muma mondo wanon-go kapod wawuotho e yie kendo bedo gadier ni Jehova dewowa. En adier ni e piny mwadakie sani, ok wanyal rucho chuth paro maok owinjore e pachwa. Kata kamano, ng’ato ka ng’ato kuomwa pod nyalo moro Jehova, ma chieng’ oyud resruok kotimo sinani e tiyone.—Math. 24:13.
^ ***igw ite 16 Penjo mar 10: Muma singo ni ngima nobed ma chalo nade kinde mabiro?***
PENJO MAR 10
Muma singo ni ngima nobed ma chalo nade kinde mabiro?
“Jo matir ginicham piny, mi ginidagie nyaka chieng’.”
Zaburi 37:29 [Ite mar 16]
“Mi piny osiko nyaka chieng’.”
Eklesiastes 1:4 [Ite mar 16]
“Osegolo tho nyaka chieng’, kendo Ruoth Nyasaye noyue piwang’ kuom wenge duto.”
Isaiah 25:8 [Ite mar 16]
“Eka wang’ mwofini noyepi, kendo it jo ma itgi odinore noyaure. Eka ng’ato ma rang’ol nochikre ka ngau, mi duond jamomo nower: ni mar sokini moburre e thim, aore nobedi e piny motuwo.”
Isaiah 35:5, 6 [Ite mar 16]
“Obiro yweyo pi wang’ duto oa e wengegi, mi tho ok nobedie kendo, kata kuyo, kata nduru, kata rem ok nobedie kendo. Gik machon osekadho.”
Fweny 21:4 [Ite mar 17]
^ ***sn wer 17 Dhiuru Nyime Un Joneno!***
Wer 17
Dhiuru Nyime Un Joneno!
(Luka 16:16)
1. Jotich Nyasaye e ndalo mag giko,
Gilando Injili gi kinda kuonde te.
Satan kata jargi manade,
Teko margi giyudo kuom Nyasaye.
(Koras)
2. Jotich Jehova ok many ngima mayot,
Jo piny, jolochne bende ok gimi omor.
Gigeng’o chilo mege pinyni,
Wadhi nyime ritore ne Nyasaye.
(Koras)
3. Geno mar Pinyruoth Nyasa’e osekwedi,
Ji jaro Jehova, gichayo ler mare.
Waduto wapuodhi Nyasaye,
Kendo lando nyinge e pinje duto.
(KORAS)
Wadhiuru nyime tiyo ne Nyasaye,
Watine gi mor koda chuny moyangore!
Landuru mabor paradisono chiegni
Kendo gweth mage te biro chopo.
(Ne bende Fili. 1:7; 2 Tim. 2:3, 4; Jak. 1:
^ ***sn wer 28 Wer Manyien***
Wer 28
Wer Manyien
(Zaburi 98)
1. Wer ne Nyasaye, pake gi wer manyien gi chir.
Land tije madongo ma osetimonwa.
Pak bade, tekre, en Nyasaye maloyo lweny.
Otimo makare e buchene duto.
(Koras)
2. Kog matek, gi mor ne Nyasaye ma en Jaloch!
Pak nyinge iwerne, miye duong’ ka imor.
Oganda maduong’, gweli iwer ne Ruoth kodgi.
Thum, tunge, turmbeta, opak nyinge matek.
(Koras)
3. Nembe madongo pako Nyasaye miye duong’.
Pakuru Nyasaye ka’chiel gi chwech mag piny.
Piny obed mamor, aoche be ’pam lwetegi.
Gode koda hohni duto opak Jachwech.
(KORAS)
Wer! wer ne
Jehova wer manyien!
Wer! wer ne
Jehova en Ruodhwa.
(Ne bende Zab. 96:1; 149:1; Isa. 42:10.)
^ ***sn wer 1 Kido mag Jehova***
Wer 1
Kido mag Jehova
(Fweny 4:11)
1. Jehova Nyasaye nyaka chieng’,
Ichiwo ler koda ngima duto.
Chwechni duto nyiso teko maduong’,
Gimedo pako tekoni.
2. Lochni osir gi tim makare,
Ipuonjowa mako chike duto.
Kwasomo wach mane indikonwa,
Riekoni nenore maler.
3. Kiti maduong’ en hera mari,
Onge ng’ama nyalo chuli chutho.
Kuom mich maduong’ koda nyingi maler,
Wamor landi ndalo duto.
(Ne bende Zab. 36:9; 145:
^ ***w14 3/15 ite mag 20-22 Chiw Luor ne Jomoti***
Kanyakla nyalo chiwo luor e yo mane ne Jokristo moseti?
NE OK en dwaro mar Jehova ni mondo dhano ochandre kendo obed moti. En nochano mondo dhano obed gi ngima makare chuth ka gidak e Paradis. Kata kamano, gie sani “chuech duto chur kaachiel, kendo neno rem.” (Rumi 8:22) Iparo ni Nyasaye winjo nade koneno kaka dhano chandore nikech richo ma ne onyuolgigo? E wi mano, en gima lit neno kaka thoth jo moti ijwang’o to ahinya wuon e kinde madwarore ni okonygie moloyo.—Zab. 39:5; 2 Tim. 3:3.
2 Jotich Jehova mor ahinya ni gin gi joma hikgi ng’eny ei kanyaklagi. Gikonyowa gi paro mariek ma gin-go, kendo wadwaro luwo ranyisi maber mar yie ma gin-go. Thoth joma otigi gin osiepewa koda wedewa mwahero ahinya. Katabed ni gin wedewa kata ooyo, waduto dwaher neno ni oritgi maber. (Gal. 6:10; 1 Pet. 1:22) Nono paro ma Nyasaye nigo kuom joma oti biro konyowa ahinya. Wabiro nono bende ting’ ma joot nigo kaachiel gi kanyakla kuom joma hikgi ng’eny.
“KIK IWITA CHIENG’ KASETI”
3 Jandik-zaburi nosayo Nyasaye kama e Zaburi 71:9: “Kik iwita chieng’ kaseti; kik ijwang’a ka tekra opuch.” Zaburini nenore ni medo choro weche mayudore e Zaburi 70, manyiso ni nondike gi Daudi. Nenore maler ni Daudi ema nowacho weche ma wasomo e Zaburi 71:9. Nochako tiyo ne Nyasaye ka en rawera nyaka obedo ng’at moti, kendo Jehova notiyo kode e timo gik madongo. (1 Sam. 17:33-37, 50; 1 Ruo. 2:1-3, 10) Kata obedo ni Daudi nosetiyo ne Jehova aming’a, ma koro obedo moti, nokwayo Jehova mondo kik jwang’e.—Som Zaburi 71:17, 18.
4 Ji mang’eny e kindegi chalo gi Daudi. Kata bed ni hikgi oseniang’ kendo gin e kinde ma ‘ginenoe rach’ moko nikech bedo moti, pod gitimo kinda mar pako nying Nyasaye kaka ginyalo. (Ekl. 12:1-7) Ng’enygi ok nyal timo gik moko machon ne gitimo kaka chunygi dwaro, machalo kaka tij lendo. Kata kamano, gin bende pod ginyalo sayo Jehova mondo odhi nyime gwedhogi kendo ritogi. Jogo ma hikgi oniang’ mohero Jehova, nyalo bedo gadier ni Nyasaye biro dwoko kwayogi. Wang’eyo mano nikech Jehova notelone Daudi mondo ondik gik makare ma ne chando chunye.
5 Muma nyiso maler kaka Jehova ogeno ahinya joge moti matiyone kendo odwaro ni jotichne mamoko ochiw luor ne jogo. (Zab. 22:24-26; Nge. 16:31; 20:29) Tim Jo-Lawi 19:32 wacho niya: “Chungi ni ng’a ma wiye otimo lwar; kendo luor wang’ ng’a moti, niluor Nyasachi: An e Jehova.” Chiwo luor ne joma oti manie kanyakla ne en ting’ maduong’ ahinya e kinde ma ne indikoe wechego, kendo pod en ting’ maduong’ e kindegi bende. Kata kamano, rito joma oti en ting’ mar ng’ano sie?
TING’ MA JOOT NIGO
6 Wach Nyasaye wachonwa kama: “Mi wuoru gi meru duong’.” (Wuok 20:12; Efe. 6:2) Yesu nojiwo chikno kane okwero Jo-Farisai kod jondiko ma ne tamore rito jonyuolgi. (Mari. 7:5, 10-13) Yesu owuon noketo ranyisi maber. Kuom ranyisi, kane ochiegni tho, Yesu noketo ting’ mar rito min-gi mabende nenore ni ne chi liel, e lwet japuonjrene miluongo ni Johana.—Joh. 19:26, 27.
7 Jaote Paulo notelne gi much Nyasaye mondo ondik kaka Jokristo onego okaw ting’ mar rito joodgi giwegi. (Som 1 Timotheo 5:4, 8, 16.) Par ane gimomiyo Paulo nondiko ne Timotheo wechegi. Noyudo Paulo wuoyo e wi jogo ma ne inyalo mi kony mar pesa e kanyakla koda jogo ma ne pod ok owinjore oyud konyno. Nonyiso ayanga ni ka nitie nyithindo, nyikwayo kaachiel gi wede mamoko to gin Jokristo, gin ema owinjore gikaw ting’ mar rito wedegi ma gin mond liete. Kuom mano, onge tiende keto ting’ mapek e wi kanyakla. Kindegi bende, yo achiel ma Jokristo nyisogo ni “giluoro Nyasaye” en kuom rito wedegi e yor ringruok.
8 Kokete e yo machwok, nyithindo mosebedo madongo to gin Jokristo, ema nigi ting’ mar rito jonyuolgi e yor ringruok. Paulo ne wuoyo e wi wede ‘ma nie yie,’ kata kamano jonyuol mapod ok gin Jokristo ok onego ojwang’. Yore ma ji ritogo jonyuolgi opogore opogore. Chal mar ng’ato ka ng’ato bende opogore. Ji nigi midekre, kido koda dwaro mopogore opogore. Moko kuom joma oti nigi nyithindo mang’eny, moko to nigi mana nyathi achiel. Jomoti moko nyalo yudo kony mowuok kuom sirkal, ma jomoti moko to ok yudi. Kae to dwaro mag jogo mimiyo kony bende opogore. Kuom mano, ok dibed gima nyiso rieko kata hera, jaro kinda ma owetewa moko timo mondo giritgo jonyuolgi koda wedegi moseti. Jehova nyalo gwedho paro moro amora ma ng’ato ong’ado motenore gi Ndiko. Onyalo gwedho parogo mana kaka nosebedo kogwedho paro mag jotichne chakre kinde Musa.—Kwan 11:23.
9 Sama jonyuol gi nyithindo ok odak kanyachiel, nyalo bedo matek rito jonyuol moseti kaka dwarore. Gimoro nyalo timore ne janyuol apoya, kaka tuwo moro, onyalo lwar kata kier ma otur, kata chandruok moro machielo nyalo yude. Mano nyalo chuno nyithindo mondo odhi one jonyuolgi. Nyalo dwarore ni girit jonyuolgo kuom kinde matin kata kuom kinde malach.
10 Owete gi nyimine matiyo ne Jehova kuom thuologi duto to gin mabor gi jonyuolgi, nyalo bedo gi tich matek e timo yiero. Jogo ma gin Jo-Bethel, jomisonari kata jorit malworo nenoga ni migawo ma gin-go en gweth maber ahinya mowuok kuom Jehova. Kata kamano, sama jonyuolgi obedo matuwo, paro ma ginyalo bedogo mokwongo en ni, ‘Wawe migawo marwa mondo wadog dala wadhi warit jonyuolwa.’ Kata kamano, ber paro matut kendo keto wachno e lamo kabe mano e gima biro konyo chal ma jonyuol nitiereno. Ng’ato ok onego orikni weyo migawo nikech samoro timo kamano ok ochuno. Dibed ni tuwo ma janyuol nigo en mana mar kinde matin, ma samoro kanyakla ma janyuol nitiere nyalo konyo?—Nge. 21:5.
11 We wane ane ranyisi mar owete moko ariyo monyuol e ich achiel mane tiyo ne Jehova ka gin mabor ahinya gi dala. Wuowi matin ne en jamisonari South America, to wuowi maduong’ ne tiyo e ofis ma Brooklyn, New York. Jonyuolgi ne oseti omiyo ne dwarore okonygi. Yawuowigo kaachiel gi mondegi ne odhi limo jonyuolgi mondo gine kaka ne ginyalo konyogi. Wuowi matin ma ne en jamisonari gi jaode South America nosechako paro kaka ne ginyalo weyo migawo margino mondo gidog dala girit jonyuolgi. Ka mano pok otimore, ne ogonegi simu gi jachan buch jodongo manie kanyakla ma jonyuolgi nitiere. Noyudo jodongogo osewuoyo e wi wachno kendo ng’ado paro ni owadwa gi jaodeno odhi adhiya nyime gi migawogino. Nikech jodongogo ne mor gi tij jomisonarigo, ne ging’ado mar timo duto ma ginyalo mondo giritnegi jonyuol. To mano kaka jonyuolgo gi nyithindgi ne mor ahinya gi chenrono!
12 Kata bed ni Jokristo oyiero tiyo gi yo mane e rito jonyuolgi moseti, yo ma giyiero tiyogono ok onego omi nying Nyasaye okethre. Ok dwaher chalo gi jotend din e ndalo Yesu. (Math. 15:3-6) Dwaher ni yiero ma watimo okelne Jehova duong’ kaachiel gi kanyakla bende.—2 Kor. 6:3.
^ ***sn wer 10 “An Ka; Ora”***
Wer 10
“An Ka; Ora”
(Isaiah 6:8)
1. Ndalogi ji chayo nyinge,
Nying’no maler mar Nyasaye,
Nikech gombo mag ji richo,
Gikok ni, ‘Nyasaye onge!’
En ng’a mabiro yie ote?
Mar dhi pwodho nying’ Nyasaye?
‘A Ruoth An ka; ora adhi,
Adhi apak nyingi maler.
(Koras)
2. Giwacho Nyasaye deko;
Ok gimiye luor modwaro,
Gilamo gik mopa maket,
Gilamo koda Kaisari.
En ng’a mabiro chiwo siem?
Ni lweny Har-Magedon chiegni?
‘A Ruoth An ka; ora adhi,
Achiw siemno maok aluor.
(Koras)
3. Ndalogi jo mamuol to ywak,
Richo mag pinyni medore.
Gimanyo gi chunygi duto
Adier mawuok kuom Nyasaye.
En ng’a mabiro hoyogi?
En ng’a mabiro puonjogi?
‘A Ruoth An ka; ora adhi,
Apuonjgi gi horuok duto.
(KORAS)
En gweth maduong’ mar pako nyingi.
An ka; ora mond’ adhi.’
(Ne bende Zab. 10:4; Eze. 9:4.)
^ ***sn wer 50 Yor Hera mar Nyasaye***
Wer 50
Yor Hera mar Nyasaye
(1 Johana 4:19)
1. Jehova Nyasa’e e mosemiyowa
Waduto,
Waduto,
Hera ka ranyis, ma otayowago,
Kik wapodhi,
Kik wapodhi.
Bi ’luw Nyasaye, iyud mor gi kuwe be;
Yore makare, mag timbe mabeyo;
Yo mar yudo kuwe, riwo jo Nyasaye.
Yo mar hera,
En yor Nyasaye.
2. Wuoth e yor Nyasa’e, hera mar owete
Bet madier,
Madiera,
Mi waikore konyo jowetewa
E yore te,
E yore te;
Mi wawe ne ji both matindo duto,
Konyowa bedo gi hera madiera,
Konyowa luwo ranyisi mar Wuonwa,
Nyiso hera,
Hero owete.
3. Hero Nyasaye miyowa watine
Ndalo te,
Ndalo te.
Wamor luwo chikne gi chunywa duto,
Wero pakne,
Wero pakne.
We mondo waland nyinge ne ji duto;
Gimedi ng’eyo adiera maber chuth.
Mad wamed hero tiyone ahinya,
Mano hera,
Ee, hera madier.
(Ne bende Rumi 12:10; Efe. 4:3; 2 Pet. 1:7.)
^ ***w10 7/1 ite 17 Sud Machiegni gi Nyasaye***
E pinyni ma nenruok ma oko ema ikawo kaka gima duong’, wanyalo yudo hoch kuom ng’eyo ni Jehova Nyasaye ok nyal wuondi gi kit nenruok ma oko. Borni ok e gima duong’ e wang’ Jehova, kata kaka jomoko neno ni ijachia. Gima duong’ e wang’ Jehova en kaka chunyi chalo. Be ng’eyo wachni jiwi e nyago kido mabiro miyo ibed ng’at maber e wang’ Nyasaye?
^ ***w12 6/15 ite 27 “Roho Maler ne Telonigi”***
7 Rieko matut mar Nyasaye nenore ayanga kuom tiyo gi dhano mondo ondik Muma. Weche ok nyis mana gima dwarore kende, to bende ginyiso chal manie chuny jandiko. To nade ka dine Jehova otiyo gi malaike e ndiko Muma? Be ne ginyalo ndiko gik ma dhano winjo e chunygi e piny mwadakieni, kaka luoro, kuyo, koda wich kuot? Kuom yie mondo dhano morem oyier weche makonye e nyiso paro ma Nyasaye nochiwo kokalo kuom roho maler, mano miyo wach Nyasaye mulo chunywa ahinya.
^ ***be ite 148 par. 3-4 Iko Pach Jowinjo Ne Ndiko e Yo Maber***
Nyis ni Wecheni Wuok e Muma. Kapo ni isemiyo jowinjo siso mar winjo wich midwaro wuoyoe kendo isewacho yore moko ma ji nenogo wachno, inyalo iko pachgi ne ndiko mana kuom wacho ni: “Ne ane gima Wach Nyasaye wacho e wi wachni.” Mano nyiso gimomiyo weche midwaro somo inyalo kaw kaka adier.
Jehova notiyo gi chwo kaka Johana, Luka, Paulo, kod Petro e ndiko buge moko mag Muma. Kata kamano, ne gin mana jondiko; Jehova e Wuon wach. To ahinya, sama iwuoyo gi joma ok puonjre Muma, iko pachgi ne ndiko kiwacho ni: “Wach Nyasaye wacho kama” mulogi moloyo wacho mana ni: “Petro nondiko” kata ni “Paulo nowacho.” Ber ng’eyo ni kinde moko Jehova nonyiso Jeremia mondo ochak lando ote ma nomiye gi wechegi: “Winjuru wach Jehova.” (Yer. 7:2; 17:20; 19:3; 22:2) Kapok watieko wuoyo, onego watem nyiso ni gima nie Muma en wach Nyasaye, bed ni ne watiyo kata ok watiyo gi nying Jehova sama ne waiko pach ji ne ndiko.
^ ***km 3/13 ite 6 Kaka Wanyalo Tiyo gi Brosua Manyien mar Wach Maber Mowuok Kuom Nyasaye!***
8 Kinde mang’eny, ndiko mowach ni “som” ema oting’o dwoko ma achiel kachiel mag penjo manie bwo sulago. Sama udwa somo ndiko moro, tem kik iwach ne wuon ot ni, “Jaote Paulo nondiko kama” kata ni, “Nee gima Jeremia nokoro.” Weche kaka mago nyalo miyo wuon ot opar ni wasomo mana weche mag dhano. Emomiyo diber ka wawacho ni, “Wach Nyasaye wacho kama” kata, “Nee gima Muma nokoro.”
^ ***be ite 154 par. 4 Tiyo gi Ndiko Kare***
Nyis Maler Kaka Ndiko Tiyo. Sama ipuonjo jomoko, ne ni gineno maler tudruok mantie e kind wich miwuoyoe kod Ndiko mitiyogo. Ka iiko pach ji ne ndiko moro kuom tiyo gi penjo, jowinjo onego one kaka ndikono dwoko penjono. Kapo ni itiyo gi ndikono mondo isir wach moro, ne ni japuonjre neno maler kaka ndikono siro puonjno.
^ ***sn wer 38 Ket Ting’ Mari Kuom Jehova***
Wer 38
Ket Ting’ Mari Kuom Jehova
(Zaburi 55)
1. Yie iwinja Ruoth Jehova,
Yie mondo abi iri.
Kwayona winj, kendo dwoka
Konya kik abed maluor.
(Koras)
2. Ka da an gi bwom ka ‘kuru,
Dahu mabor gi richo,
Gi jogo madwaro hinya,
Da apond a kuom sigu.
(Koras)
3. Abiro luongo Jehova,
Ritne abiro manyo.
Ochiwo kwe kind akwede;
Jo mamuol ojiwo te.
(KORAS)
Ket ting’ mari kuom Jehova;
En owuon em’obiro pidhi.
Ok noyie iyiengni chutho
Enochungi motegno.
(Bende ne Zab. 22:5; 31:1-24.)
^ ***w14 3/15 ite mag 22-24 Chiw Luor ne Jomoti***
TING’ MA KANYAKLA NIGO
13 Ji duto ok nyal chiwo kony ne Jokristo matiyone Nyasaye e thuologi duto kuom wach rito jonyuolgi kaka owach malo kanyo. Kata kamano kaluwore gi gima notimore e kinde Jokristo mokwongo, en gima nenore maler ni kanyakla nigi chuny mar konyo owete gi nyimine ma hikgi oniang’. Muma wacho ni e kanyakla ma ne ni Jerusalem ne “onge ng’ato kuomgi ma nochando gimoro.” Mano ok nyis ni giduto ne gimewo. Nenore ni moko kuomgi ne odhier, kata kamano ne ichoko chiwo kae to ‘ipogo ne ji duto kaka ng’ato ka ng’ato nochando.’ (Tich 4:34, 35) Bang’e, chandruok moro nodonjo e kanyaklano. Ne wachore ni moko kuom ‘mond liete nojwang’ e pok mapile’ mar chiemo. Omiyo joote noyiero chwo moko molony mondo one ni mond liete duto ipogo chiemo e yo machal. (Tich 6:1-5) En adier ni chiemo ma ne ipogo pile ka pile ne en mana mar kinde matin mondo ochop dwach jogo duto ma nobedo Jokristo chieng’ Pentekost e higa 33 E Ndalowa. Jogi ne odong’ Jerusalem kuom kinde kikonyogi gimed bedo gi winjruok motegno gi Nyasaye. Paro ma joote nong’ado mar pogo chiemo nonyiso ni kanyakla nyalo konyo e chopo dwach owete gi nyimine ma hikgi oniang’.
14 Mana kaka waseneno, kane Paulo ndiko ne Timotheo, nolero ni gin mond liete mage mowinjore kanyakla okony. (1 Tim. 5:3-16) Jakobo bende ka ne ndiko Muma kotelne gi roho, nowacho ni Jokristo nigi ting’ mar rito nyithi kiye, mond liete, koda jomamoko ma ne nyalo bedo gi chandruok. (Jak. 1:27; 2:15-17) Jaote Johana bende nowacho niya: “Ng’a man gi mwandu mag pinyni, kendo neno owadgi kochando gimoro, to chunye otho kode, hera mar Nyasaye osiko e iye nadi?” (1 Joh. 3:17) Omiyo ka Jakristo ka Jakristo nigi ting’ mar konyo jogo mochando, donge mano nyiso ni kanyakla bende nigi ting’ mar timo kamano?
15 E pinje moko, sirkal chiwoga pesa moko mag ritaya, kendo timo chenro mag konyo joma oseti. (Rumi 13:6) E pinje moko to chenro machalo kamago ongega. Omiyo kony ma wede koda kanyakla nyalo chiwone owete gi nyimine moseti ok nyal bedo machal. Kapo ni nyithindo ma Jokristo odak mabor gi jonyuolgi, mano nyalo monogi timo gik mamoko madwarore. Nyalo bedo maber ka nyithindogo owuoyo ayanga gi jodongo matayo kanyakla ma jonyuolgi nitieno mondo ging’e chal madhi nyime e dalagi. Kuom ranyisi, jodong-kanyaklago nyalo konyo jonyuolgo mondo ong’e kaka ginyalo yudo kony ma sirkal kata riwruoge moko chiwo. Jodongogo bende nyalo fwenyo gik moko kaka barupe moko ma jonyuolgo pok osomo kata kapo ni nitie yedhe moko ma nomigi to pok gimwonyo. Sama jodong-kanyakla tudore gi nyithindo ma jonyuolgi oseti e yo ma kamano, mano nyalo konyo kama duong’ ahinya. Kapo ni nitie ng’ato machiegni manyalo bedo kaka wang’ nyithindo modak mabor gi jonyuolgi, mano nyalo geng’o parruok mang’eny ma joodno nyalo bedogo.
16 To nikech hera ma gin-go ne owetewa moseti, Jokristo moko e kanyakla osechiwore tiyo gi thuologi koda tekogi mondo gichiw kony e yo mowinjore. Gitimo ne owete gi nyiminego mana ka joodgi. Jomoko bende osebedo kawilore e rito owete gi nyimine makoro oseti. Jomoko e kanyakla moseyudo ni chal mar ngimagi ok migi thuolo mar tiyo ne Nyasaye e okang’ malach, oseikore konyo nyithindo ma jonyuolgi oseti mondo gidhi nyime gi migepegi kuonde ma gintiere. Donge chuny ma owetego nyiso en chuny maber? Mano ok onyiso ni kony ma owetego chiwo, koro ogolone nyithindogo ting’ mar rito jonyuolgi.
MIGI LUOR KITIYO GI WECHE MAJIWOGI
17 Jomoti kaachiel gi joma ritogi nyalo miyo ngima obednegi mayot ka gibedo gi paro mowinjore. Kapo ni in gi migawo moro amora mar rito jonyuol moti, tim duto minyalo mondo isik ka in gi paro mowinjore. Seche moko bedo moti nyalo miyo ng’ato obed gi chuny monyosore. Nikech mano, nyalo dwarore itim kinda makende mondo ichiw luor kendo ijiw owete gi nyimine ma hikgi oseniang’ kitiyo gi weche magerogi. Joma hikgi oniang’gi osetiyo ne Jehova kuom higini mang’eny, omiyo owinjore opwogi. Wi Jehova ok nyal wil gi kaka gisetiyone, omiyo Jokristo bende wigi ok onego owil kodgi.—Som Malaki 3:16; Jo Hibrania 6:10.
18 E wi mano, tije ma nenore ni tek, nyalo bedo mayot ka joma oti mikonyo kaachiel gi joma konyogi timo kamano ka gimor. (Ekl. 3:1, 4) Owete gi nyimine moseti onego otem ahinya kik gichun gik moko monego otimnegi. Onego ging’e ni biro bedo mayot ne owete gi nyimine mondo olimgi kapo ni gin bende gin joma ng’won. Kinde ka kinde joma limo joma oti jowachoga niya, “Ne adhi jiwo owadwa moro moti, to kendo an ema awuok kanyo kojiwa.”—Nge. 15:13; 17:22.
19 Wagombo ahinya neno kinde ma bedo moti, chandruok kaachiel gi richo ma ne onyuolwago rumo chuth. Ka kindego podi, jotich Nyasaye duto nyaka ket pachgi kuom geno mar dak nyakachieng’ e kinde mabiro. Wang’eyo ni keto geno kuom gik ma Nyasaye osingonwa, nyalo konyowa ahinya e kinde mag chandruok. Wamor bedo gi genono nikech “ok wanyosre. Kata ringrewa rumo to chunywa iloso manyien pile ka pile.” (2 Kor. 4:16-18; Hib. 6:18, 19) En ang’o kendo manyalo konyo jogo ma nigi ting’ mar rito joma oti? Wabiro nono paro moko makonyo e sula maluwo mae.
^ ***igw ite 16 Penjo mar 10: Muma singo ni ngima nobed ma chalo nade kinde mabiro?***
PENJO MAR 10
Muma singo ni ngima nobed ma chalo nade kinde mabiro?
“Jo matir ginicham piny, mi ginidagie nyaka chieng’.”
Zaburi 37:29 [Ite mar 16]
“Mi piny osiko nyaka chieng’.”
Eklesiastes 1:4 [Ite mar 16]
“Osegolo tho nyaka chieng’, kendo Ruoth Nyasaye noyue piwang’ kuom wenge duto.”
Isaiah 25:8 [Ite mar 16]
“Eka wang’ mwofini noyepi, kendo it jo ma itgi odinore noyaure. Eka ng’ato ma rang’ol nochikre ka ngau, mi duond jamomo nower: ni mar sokini moburre e thim, aore nobedi e piny motuwo.”
Isaiah 35:5, 6 [Ite mar 16]
“Obiro yweyo pi wang’ duto oa e wengegi, mi tho ok nobedie kendo, kata kuyo, kata nduru, kata rem ok nobedie kendo. Gik machon osekadho.”
Fweny 21:4 [Ite mar 17]
^ ***sn wer 43 Rituru, Beduru Motegno***
Wer 43
Rituru, Beduru Motegno
(1 Jo Korintho 16:13)
1. Rituru, ubed motegno,
Ng’ad e chunyu mar nano.
Dhiuru ka chwo ma jochir,
Wan gadier gi loyo lweny.
Waluwo chik mar Kristo Yesu,
Wachung’ motegno e bwo lochne.
(Koras)
2. Rituru, beduru motang’,
Kuwinjo wach kinde te.
Ikru luwo chik mar Kristo
M’omiyo jatich mogen.
Winjuru puonjgo mag jodongo,
Marito kweth, jiwo adiera.
(Koras)
3. Rituru, dong’ k’uriwore
Kukedo ne wach maber.
Kata ka wasigu kedo,
walendo nyaka giko.
Land e piny duto gi duol maduong’.
Ne! odiechieng Jehova chopo!
(KORAS)
Rituru, beduru motegno!
Dhi nyime nyaka giko!
(Ne bende Math. 24:13; Hib. 13:7, 17; 1 Pet. 5:8.)
luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn unk luo_Latn deu_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn tum_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn kam_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn lus_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn cjk_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn kin_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn plt_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn lus_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn kin_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn deu_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn kea_Latn luo_Latn luo_Latn luo_Latn