Bya KIZITO MUSOKE
Wadde nga bagamba nti ekifaananyi kyassa ensekere naye ddala okufaanana luba luganda? Buli gw’ofaanana oba omulinako oluganda? Tunuulira omuvubuka wuuno eyafaanana Pulezidenti wa Amerika Barack Obama entunula, era ng’abamu batuuse n’okugamba nti bandibeera nga balinako akakwate. Kyokka naye bw’alabye nga kimususseeko asazeewo okwetuumira ddala erinnya lya Obama.
“Nze John Kiboneka kyokka nga mu kiseera kino nsinga kweyita Josh Obama era ge nkozesa ne bwe mbeera nkola emirimu gyange. Ndi muyizi mu Muteesa 1, Royal University, nga banzaala Mpala ku luguudo lw’e Ntebe.
Okusooka okuwulira erinnya lya Obama, Pulezidenti wa Amerika lwe yali anoonya akalulu akaamutuusa mu ntebe. Kyokka mu kiseera ekyo nali sikigenderera nti tufaanagana.
Lumu mukwano gwange bwe twali twasoma, yankubira essimu n’ambuuza oba nga nalina akakwate ku Pulezidenti Obama. Bwe namwetegereza ne nkiraba nga ddala twafaanagana, wewaawo saakitwala nga kikulu.
Awo natandika okuwulira abantu abatono nga bang’amba nti nfaanana Obama, kyokka okuva Obama, bwe yawangula akalulu ka Amerika natandika okusisinkana abantu buli lunaku nga bambuuza oba nga nalina akakwate ku Obama.
Abamu baatuuka n’okung’amba nti lwaki sigenda ne noonya muganda wange Obama eyambulirako mu America. Olwokuba nga nange kennyini nali mmatira Obama ne byakola, nasalawo okukyusa amannya gange ne neetuumira ddala Obama.
Okuva lwe namanya nti nfaanana omunene, obulamu bwange ne ngeri gye neeyisaamu byakyuka nnyo anti kati sikyasobola kumala gagenda mu buli kifo, naddala bye ndaba nga tebiweesa kitiibwa. Kino nkikola kuba saagala kuswaza linnya lya munene.
Okufaanana Obama kyewuunyisa, kuba nze ndi musajja Muganda eyeddira Emmamba Kakoboza, nga sirina kakwate ku Obama.
Nneesunga olunaku lwe ndi musisinkanako, ampe ne ku magezi ku ngeri gye nnyinza okututumuka nange nfuuke w’amaanyi mu ggwanga ne nsi yonna.
Ab’ebyobuwangwa n’abassaayansi kye bagamba
Abakugu mu buwangwa n’abasawo b’Ekizungu bawadde endowooza yaabwe ku ky’omwana okufaanana kitaawe ne ngeri gye kikakasaamu nti y’amuzaala. Ye abaffe bano abantu be tusanga nga bafaanagana , nga tebeerinaako kakwate, bandiba nga balina akakwate.
Keefa Sentoogo: Omwana bwe yazaalibwanga abooluganda lwe naddala ab’omusajja kazaala mwana okuli ba ssenga ne bajjaja, baamutunuuliranga enkaliriza okukakasa oba nga ddala wa mu nju.
Omwana baamwekenenyanga ebitundu by’omubiri gwe okuli; ebigere, omutwe, amaaso n’ebigere. Abaana bangi abe kika ebimu balina engeri gye baakulamu.
Abaganda balina omukolo gwe baakolanga ogw’okwalula okukakasa nti omwan wa mu nju. Nga tebannaalula baana, bamaama baakuumanga butiribiri akalira si kulwa kabula.
Kigambibwa nti omuzadde omukyala bwe yakkirizanga nti omwana wa waka ng’ate si wa waka, ng’omwana asobola n’okufiira mu mikolo. Kino kyatiisanga nnyo abakazi, era bangi wano webaayogereranga amazima, nti bannange omwana si wa mu nju.
Baateekanga amazzi mu kibbo, era buli mwana ne bamuteeka mu maaso g’ekibbo omuli amazzi, omuzigo Omuganda n’eddagala eddala. Olwo buli mwana yalinga akutte akalira ke mu ngalo. Akalira k’omwana baakateekanga mu kibbo, bwe kabbulukukanga ng’olwo bamanya nti omwana wa mu nju.
Kyokka akalira bwe katabbulukukanga, olwo nga kiraga nti omwana si wa mu nju, era omukolo baagukolanga ekiro kyonna.
Mu Buganda era bakkirizanga nti emirundi mingi omwana, yabangako ekintu kyafaananya kitaawe oba ab’ekika kye. Kale omwana ataabangako ky’afaananya kitaawe nga kibanguyira okumubuusabuusa. Kyokka ne Sentoogo akkiriza nti okufaanana kwokka tekumala kulaga nti omwana wa mu nju, kuba n’abaganda bakiranako olugero olugamba nti ekifaananyi kyassa ensekere.
Abaana bayinza okwawukana mu nkola y’ebintu.
Mariam Kyabangi: Omwana bwe yazaalibwanga nga bamuwa erinnya ly’okukifugi, era lye yakozesanga okutuusa nga bamaze okumwalula ne bamuwa erinnya ly’ekika nga bamaze okukakasa nti mwana wa mu nju eyo.
Abantu abakulu ku ludda lw’omusajja baalinanga obubonero obw’enkukulana bwe baakeberanga okukakasa nti omwana azaaliddwa wa ku kika ekyo. Mu bubonero buno mwalingamu akazigo mu mannyo, obunnya ku matama, ebigere, amaaso n’obubonero obulala.
Abasawo b’Ekizungu kye boogera
Dr. Musa Nkalubo owa Your Clinic, ku Mwanga II Road, agamba: Mu by’ekisawo okufaanana tekimala kukakasa nti ddala omusajja ye kitaawe w’omwana. Enkola enkakafu emanyiddwa era etaliimu kubuusabuusa ye y’okukebera endaga butonde.
Omwana okufaanana kitaawe ate omulala n’atamufaanana, kiva ku ndaga butonde ezigenda ne ziyitirira mu mwana omu ate endala ne zibeera ntono mu mulala. Mu butonde omukazi aba n’obuyinza ku butonde bw’omwana ebitundu 80 ku buli 100, olwo omusajja n’asigaza 20 ku buli 100. Omwana ayinza okulabika nga tafaananye kitaawe mu maaso, kyokka ng’amufaananye mu bwongo.
Abasajja ne bwe bayagala omukazi omu mu kiseera ky’ekimu, tewali mukisa gwa musajja wa luvannyuma kubeera nga ye nnannyini mwana. Nnabaana bw’emala okukwata, ate teddamu kuggulawo.”
Ate ye akolanga akulira ekifo kya Gavument Analytical Labaratory e Wandegeya, Stanley Ahimbisibwe agamba: Omwana okufaanana omusajja tekimala okukakasa nti ddala y’amuzaala, era okufuna obukakafu balina okukozesa enkola ya ngdaga butonde (DNA), kuba ekifaananyi si luganda.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn