AMAKULU AGALI MU MANNYA AG'EBIKA
AMANNYA g'ebika agamu gagenda gafa so ng'okufa kwago kuba kwoleka kufa kwa zimu ku mpisa zaffe, obulombolombo n'ebyafaayo. Abawala bangi kati beeyita mannya ga bakitaabwe, agaabwe ne bagafiisa ne batamanya nti batta byafaayo na bulombolombo bwa Buganda obwekwese era obuterekeddwa mu mannya g'ebika. Kale laba nga gano:
BUWEMBO:
Erinnya lino liva mu kigambo ‘ekiwembo’ nga guno guba mukolo ogw’okutta omuntu Kabaka kwe yakuliranga. Edda, ng’eddiini tennajja, Kabaka bwe yabanga akola omukolo ogw’okukula, yagendanga ewa Kasujja, Omutaka w’Engeye mu muwafu gwe baayitanga Nnaabonganaani olwo Kabaka n’alyoka abuuza nti Nnaabonga n’ani?. Omuntu eyasookanga okuddamu nti nange nga bamukwata era oluvannyuma baamuttanga ng’okuttibwa kwe kwe kuyitibwa ekiwembo, nga bagamba nti Kabaka mukoka, mw’ayita agenda n’ekiwembo. Ekyalo kwe baamuttiranga nga nakyo kiyitibwa Kiwembo. Mu kiwembo kino mwe muva erinnya Buwembo ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu ow’akamwa akangu.
KAWEESA:
Bano Baamafumbe. Kaweesa eyasooka yali mutabani wa Walusimbi nga muweesi nnyo kye baava bamutuuma Kaweesa eritegeeza omuweesi.
MPANGA:
Okuggya Bakabaka empanga (olumu luyitibwa luwanga) kyava dda. Kigambibwa nti akalombolombo kano kaviira ddala ku Kabaka Kintu. Kigambibwa nti mu lubiri lwa Kintu e Magonga mwalimu omugugu ogutaakwatibwangako era Abataka nga bagamba nti nga tebamanyi kigulimu. Wabula Sir Apolo Kaggwa agamba nti oluvannyuma ennyo bwe baagusumulula ne basangamu empanga bbiri entereke, nga bateebereza nti olumu lwali lwa Kintu olulala lwa Chwa Nabakka, Bakabaka abagambibwa nti baabula bubuzi. Kyokka abamu bagamba nti olwokubiri lwandiba nga lwali lwa Nambi muka Kintu. Apolo Kaggwa agamba nti abataka baali balimba okugamba nti tebamanyi kiri mu mugugu era nga kiteeberezebwa nti osanga empanga baazitereka nga balowooza nti bwe baliba baddayo gye baava okujja mu Buganda nti baliddayo nazo. Mu mpanga zino mwe muva erinnya Mpanga.
NAKIBONEKA:
Erinnya lya bawala nga liva mu kigambo okuboneka ekitegeeza okulabika okw’ekintu ekyagalwa nayE nga tekitera kulabikalabika. Okuboneka kukozesebwa ku mwezi ne ku Kabaka. Oyinza okugamba nti Nakiboneka litegeeza omuntu nnantalabikalabika.
MUSIIGE:
Erinnya lya balenzi nga liva mu kigambo kusiiga. Edda abataka n’abakungu baawangayo abaana baabwe mu lubiri ewa Kabaka bakulire eyo nga bamuweereza. Kuno kwe kwayitibwanga okusiiga. Musiige wandigambye nti ye mwana gwe bawaddeyo mu lubiri okuweereza Kabaka.
MUGABI:
Lino linnya lya basajja ng’ensibuko yaalyo eviira ddala ku Kabaka Kimera.Omulangira Kalemeera bwe yazaala mu muka Kabaka Winyi ayitibwa Wannyana omwana, omwana oyo eyatuumibwa Kimera baamukweka mu kirombe kye baatuuma mugabi era wano we wava erinnya Mugabi ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu akweka ebyama.
LUKENGE NE NALUKENGE:
Amannya gano gategeeza eriggwa ekkomerere mu ttaka lye liyitibwa lukenge. Ensibuko yaago etandikira ku Ssekabaka Ndawula eyali Kabaka owa 22 ng’obaze okuva ku Kintu. Ono omulongo we yamutuuma Lukenge ng’agamba nti obuyinza bwa Kabaka bufaanana n’eriggwa ekkomerere mu ttaka , bw’oliyitako likufumita. Noolwekyo Lukenge ne Nalukenge gategeeza eriggwa ekkomerere mu ttaka.
KASAJJA:
Lino nalyo litandikira ku Ssekabaka Ndawula eyatuuma olubiri lwe erinnya Kasajjakaaliwano n’agamba nti litegeeza kitiibwa nti omusajja bw’amala okufa nga bamwogerako nti ‘Akasajja ako bwe kaabeeranga mu maka gaako wano nga kalina ekitiibwa n’amalala’ (Laba Empisa Za Baganda ekya Sir Apolo Kaggwa). Erinnya lino oluvannyuma lye baasalako ne lifuuka Kasajja.
MAWANDA:
Erinnya lino litandikira ku Ssekabaka Ndawula. Omu ku bakazi be, Nakidde Luyiga, bwe yafuna olubuto ne lumuyisa bubi ng’awandawanda buli kiseera era lumu Kabaka yamugoba ku mmere olw’okuwandawanda ng’agamba nti awanda mu mmere. Kabaka Ndawula yalagira eyali Ssekiboobo, Nkalubo, atte Luyiga ng’amulanga kuwanda malusu nga balya. Nkalubo yatya okumutta n’afunayo omukazi omulala ow’olubuto n’amutta n’akweka Luyiga. Bwe yazaala omulangira, Nkalubo n’amutwalira Kabaka era bwe yalaba omwana ng’amufaanana ate n’ajjukira nnyina bwe yawanda amalusu nga balya kwe kumutuuma Mawanda (Laba akatabo Ekitiibwa Kya Buganda) . Wano we wava erinnya Mawanda ly’oyinza okugamba nti litegeeza omuntu omuwanduzi w'amalusu oba omujama.
SSAAKA:
Lino linnya lya basajja nga liva mu kigambo okusaaka ekikozesebwa mu kukomaga. Bw’omala okuggya ekikuta ku mutuba n’okukikalakata olwo ozzaako okusaaka ng’okozesa ensaamu ensaaka. Okusaaka kwe kukubaAkuba ekikuta kino ne kigaziwagaziwa nga bwe kigonderera. Mu kusaaka mwe muva erinnya Ssaaka.
KASEKENDE:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu buseekende (akamu kaseekende). Obuseekende bwe buti obumera ku tteete obwo obuyitamu ne buwanvuwa, obubaako kyenvu. Edda abamu baabuzimbisanga enju. Mu buseekende buno mwe muva erinnya Kasekende.
NASSIWA:
Lino lya bawala nga liva mu kigambo kusiwa. Okusiwa kukozesebwa mu lulimi lwa kuyiisa mwenge ng’omuntu addira omuwemba omusiike gwe bamaze okusa n’aguyiwa ku mubisi olwo n’agutabula n’ebibatu gunoge nga tannagubikka gufuuke omwenge. Nassiwa wandigambye nti litegeeza okulunga omubisi n’omuwemba omuse.
MUGWANYA NE NAMUGWANYA:
Gano gatera kutuumibwa Bankima. Aboobutiko nabo bagatuuma. Ensibuko y’erinnya lino eri ku Ssekabaka Kimbugwe ng’ono yali mwana wa Ssuuna I. Kimbugwe bwe yalya obwakabaka n’akuba ekibuga kye ku lusozi lwe yayita Bugwanya era n’olubiri lwe n’alutuuma Bugwanya kye yagamba nti kitegeeza nti 'tutabaganye'. Mu Bugwanya mwe muva erinnya Mugwanya ly’oyinza okugamba nti litegeeza omutabaganya.
NANSUKUSA:
Lino linnya lya bawala nga liva mu kigambo ensukusa ekitegeeza ekitooke ekito ekitannaba kussa. Edda Abaganda nga baakatandika okulima n’okusimba ensuku oli yajjanga ewa munne alabe oba alinayo ku ttooke oli n’amuddamu nti 'nedda ensuku nsa, ebitooke bikyali bito'. Ensuku nsa mwe muva ekigambo ensukusa ekivaamu erinnya Nansukusa. Nansukusa oyinza okugamba nti litegeeza ekitooke ekitannassa.
MAGALA NE NAMAGALA:
Erinnya lino lirabika liva mu kigambo mugala ekitegeeza akayumba ke bazimba ku kiswa ekisaze basobole okukibikka enswa zireme kubuukira mu bire. Kyokka kirabika Aboolugave okutuuma Magala ne Namagala baakiggya ku butaka bw’owessiga Natiigo obuli e Magala mu Ssingo.
KIKOYO:
Linnya lya basajja nga liva mu bisassalala ebifubutuka mu kiswa eky’ennaka ebimerako obutiko obunakanaka ebiyitibwa ebikoyo. Ebintu ebyo abamu bye bayita enkanja z’obutiko mu Luganda olutuufu biyitibwa bikoyo, bwe biba eby’enswa ennaka era mwe muva erinnya Kikoyo.
KALYESUBULA:
Litera kutuumwa basajja abeddira Endiga nga liva mu kigambo kusubula ekikozesebwa mu lulimi lw’okukomaga. Omukomazi bw’aba aggya oba okuyubuluza ekikuta ku mutuba ky’agenda okukolamu olubugo okwo kwe bayita okusubula. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kalyesubula litegeeza okuyubuluza ekikuta ky’omutuba okuva ku muti ng’ogenda okukikomagamu olubugo.
SSEMUKUUTU:
Lino nalyo liva mu lulimi lwa kukomaga. Ekikuta ekiva ku mutuba kye bagenda okukomagamu olubugo kiyitibwa mukaaku kati oba olina okukikalakata ne kivaako ebigalagamba ebyo eby’okungulu. Akambe akeeyambisibwa mu kukalakata omukaaku kayitibwa kkuutu era mwe muva erinnya ssemukuutu ly’oyinza okugamba nti litegeeza akambe akeeyambisibwa mu kukalakata omukaaku nga bagenda okugukolamu olubugo.
KABUGO NE NAKABUGO:
Amannya gano gombi ga bantu abeddira Enkima, bajjajja ba Buganda, nga gava mu kyambalo ekikulu ekya Buganda, olubugo. Kabaka bw’akisa omukono, okufuna anaamuddira mu bigere, omulangira amusikira amala kubikka njole kabugo. Omulangira kasita abikka akabugo olwo nga Buganda efunye Kabaka. Mu kabugo kano mwe muva amannya Kabugo ne Nakabugo. Olubugo olutono ate nga lulungi oyinza okuluyita akabugo noolwekyo Kabugo ne Nakabugo gategeeza olubugo olutono ate nga lulungi.
GGOLOOBA:
Erinnya lino litera kusangibwa mu balangira nga liva mu kigambo okugolooba ekikozesebwa okutegeeza enjuba ng’ekkirira oba ng’eggweerayo, obudde nga busemberera okuziba. Abamu oluusi bakikozesa okutegeeza okugenda. Oyinza okugamba nti Ggolooba litegeeza enjuba ng’eggweerayo oba ng’ekkirira.
NKATA:
Erinnya lino liva mu kigambo nkata ekitegeeza olulagala oluzinge n’olufunya bulungi ofunemu ekintu kye weEtissa olwo kye weetisse kireme kukunyiga.
MAGANDAAZI:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo okugandaala ekitegeeza okugalamirako oba okuwummulako kyokka nga teweebase. Emmuli bwe ziggyiira mu luyiira bwe zigwa wansi nazo ziyitibwa Magandaazi. Oyinza okugamba nti Magandaazi litegeeza okuwummulako.
ABAAGAZI b'olulimi Oluganda kyetaaga okuvaayo amangu bakole okunoonyereza ku mannya g'ebika, ensibuko n'amakulu gaago kubanga amannya gano mangi nnyo era wano tuwugako mawuge so ng'ebigambo ebimu omuva amannya gano bigenze bibula n'ebimu amakulu gaabyo ne gafiira ddala. Abanoonyerezza abanajja bandigaziya ku mulimu gwe tutandiseeko wano sinakindi n'okuzuula ebyafaayo by'amannya bye tutoogeddeeko wano.
Agamu ku mannya n'amakulu gaago:
MUKWAYA NE NAMUKWAYA:
Amannya gano ga bantu abeddira Embogo nga gava mu kigambo okwaya ekyakozesebwanga mu lulimi lw'entabaalo. Abatabaazi baabanga ne kye bayita okwaya emmere. Abasajja be baayitanga abaayi baatambulanga era bwe baasanga emmere yonna gye beetaaga nga tebasaba wabula nga bagikwata bukwasi ne basiba ne batwalira abatabaazi. Kuno kwe baayitanga okwaya nti emmere baayaayanga njaaye. Oyinza okugamba nti Mukwaya ne Namukwaya gategeeza abantu abanoonyeza abatabaazi emmere mu lutalo.
KAYIMA NE NAKAYIMA
Amannya gano galina akakwate n’ekigambo muyima. Abayima be balaalo. Abaganda balowooza nti Abayima bantu balungi mu ndabika era bwe bagamba nti yakula kiyima baba boogera ku muntu alina emba ensoobolokufu n’akayindo akatono akawanvu. Amannya Kayima ne Nakayima mu kusooka galabika gaali googera ku baana abaakula ekiyima abalina ennyindo endaalo n’emba ensoobolokofu oba empanvu.
Amannya LUYIMA ne NALUYIMA nago ansibuko yaago y’emu eva mu kigambo Muyima ekikozesebwa okutegeeza omulaalo.
NAMUNYIGA:
Liva mu kigambo kanyiga ekitegeeza obusungu era kiriko n’olugero nti ‘Akanyiga akakwata embwa omuyizzi takamanya’.
MUYINDU:
Lino linnya lya bawala abeddira Emmamba nga liva mu mayinja agakozesebwa mu kuweesa agayitibwa omuyindu.
NAMISINGA:
Bano baba bawala abeddira Engabi nga nalyo liva mu lulimi lwa baweesi. Abaweesi bwe bafukuta amayinja agayitibwa omuyindu, bagasaanuusa ne bafunamu ebyuma ebiwanvuyirivu bye bayita emisinga nga mu gino mwe baweesa ebyuma ebitali bimu. Mu misinga mwe muva erinnya Namisinga.
SSENNYONJO NE NANNYONJO:
Amannya gano gava mu kigambo ennyonjo nga kino kirina amakulu ga mirundi ebiri. Amakulu agasooka waliwo ennyonjo ezaatikkirwanga Kabaka ku ngule ye nga bino byabanga buuma obwaweesebwanga ne bussibwa ku ngule ya Kabaka okwogera okugirabisa obulungi. Ku makulu gano kusobola okuba nga kwe kuva amannya Ssennyonjo ne Nannyonjo. Ennyonjo endala kiba kituuti okutuuzibwa abagole nakyo bakiyita nnyonjo.
KAYIZZI:
Erinnya lino liva mu kigambo muyizzi ekiyitibwa omuntu akola omulimu gw’okuyigga.
MITALA NE NAMITALA:
Amannya gano ga bantu abeddira Endiga. Gava mu kigambo mutala ekitundu omuntu kye yaakasengako nga tekuli mmere wadde abantu. Bwe biba ebitundu ebingi bye biyitibwa emitala. Bwe bagamba nti gundi yaakasenga ali ku mutala baba bategeeza nti ali ku kitundu kipya era tekuli mmere. Emitala kiyinza era okutegeeza nti olina ky’osomoka oba kibira oba mugga olwo ekitundu ky’ozzaaako oyinza okukyogerako nga emitala w’omugga.
NASSIWA:
Linnya lya bawala nga liva mu kusiwa nga luno lulimi olukozesebwa mu kuyiisa omwenge.
Okusiwa kwe kuddira omuwemba omusiike era nga gimaze n’okuseebwa n’oguyiwa mu mubisi olwo n’ogenda ng’ogumerengulira mu mubisi n’ebibatu byo. Kuno kwe bayita okusiwa omwenge era mwe muva Nassiwa.
NABWEGGAMO:
Nalyo linnya lya bakazi nga liva mu kigambo kweggama ekitera okukozesebwa ku nkuba ne ku bakazi abafumbo. Okweggama enkuba kwe kufuna ekifo enkuba w’etesobola kukukubira n’obeerako awo okutuusa lw’ekya ne weeyongerayo. Abakazi abafumbo bw’akugamba nti alina we yeggamyeko ayinza okuba nga yava mu bufumbo olw’ebizibu n’agira ng’afunako w’abeera ekyosi kimale okuyita alyoke addeyo mu ddya oba yeeyongereyo awalala. Omukazi bw’agamba nti mu bufumbo yeggamyeyo bweggami aba ategeeza nti tagenda kufumba, ajja kutuusa ekiseera aveeyo. Noolwekyo Nabweggamo kitegeeza ekifo ekisobola okukutaasa obuzibu okumala akaseera.
KIMERA NE NAKIMERA:
Amannya gano ensibuko yaago eviira ddala ku mulangira eyava e Bunyoro n’ajja okulya Obwakabaka ng’ono ye Ssekabaka Kimera. Abaganda baamwogerako nti yamera ku Baganda kubanga yava Bunyoro okujja okulya Obwakabaka so nga mu Buganda mwalimu abantu. Baamwogerangako nti Kimera eyamera ku Baganda erinnya Kimera ne litandikira awo. Abawala batuumibwa Nakimera.
AMANNYA g'Abaganda ag'ebika tegaamala gagwawo wabula galina ensibuko ng'agamu gava mu mirimu gye baakolanga amalala gava mu mizannyo n'amalala mu byafaayo bya Buganda oba mu mpisa n'obulombolombo. Laba gano wammanga:
MUGERWA:
Erinnya lino lya basajja abeddira Enkima nga liva mu kigambo okugerula ekitegeeza okukyusa ekintu. Edda waalingawo omusawo gwe baayitanga omugeruzi ng’ono agerula baana. Omukazi bwe yabanga n’olubuto olw’abalongo kyokka nga tayagala kuzaala balongo, omugeruzi yabagerulanga n’abakyusa, omu ne bamuzaala leero, omulala nga wayise ennaku ssatu oba wiiki oluusi n’omwezi nga omusawo bwe yalabanga. Olwo abaana baba tebakyali balongo. Mu kugerula kuno mwe muva erinnya Mugerwa eritegeeza okyusakyusa abaana abandibadde abalongo.
NAKIBOMBO:
Bano baba baana bawala abeddira Olugave. Erinnya liva mu muddo oguyitibwa ebbombo oba ekibombo. Abalenzi batuumibwa Kibombo.
KATWERE:
Lino liva mu kigambo ntwere nga guno guba mwenge ogwakasula olunaku olumu mu kinnya nga bagubisse, gwe guyitibwa entwere. Oyinza okugamba nti Katwere litegeeza omwenge ogwakasula olunaku olumu mu kinnya mwe bagubikkira.
KALYESUBULA:
Abasajja abeddira Endiga be batuumibwa erinnya lino. Liva mu kigambo kusubula ekikozesebwa mu mulimu gw’okukomaga. Okusubula kwe kuyubuluza ekikuta ky’omutuba okuva ku muti ng’ogenda kukikolamu olubugo.
KINSAMBWE:
Linnya lya basajja nga liva mu binsambwe ebyeyambisimbwanga mu kuzimba ennyumba nga bye bisiba emiti n’emmuli. Bimera mu bibira.
SSEMUWEMBA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu kigambo muwemba nga kino kimera balima kirime ne kivaako obusigo bwe bayita omuwemba nga guno bagukozesa mu kuyiisa omwenge.
SSEKISAMBU NE KISAMBU:
Amannya gano gava mu linnya eriweebwa ennimiro mw’omaze okukungula emmere n’ogireka awo nga tosizeemu kirala, ennimiro emale okuddamu obugimu. Kino kye bayita ekisambu era mwe muva amannya ago Kisambu ne Ssekisambu. Abawala babatuuma Nakisambu.
SSEGGOBE:
Lino liva mu ggobe nga bino bikoola bya mpindi bye bafumba ne bakaza n’oluvannyuma ne babisa okufunamu obuwunga bwe bayita eggobe era nga balulya nga nva bwe balussa mu binyeebwa oba okufukamu amazzi n’omunnyo n’olya.
MAKAAKU:
Bano baba basajja nga liva mu kigambo mukaaku ekitegeeza ekikuta ky’omutuba ekimaze okuggyibwa ku muti nga kirinze kukolwamu lubugo. Kino kye kiyitibwa omukaaku era mwe muva erinnya Makaaku ly’oyinza okugamba nti litegeeza ekikuta ky’omutuba ekiggyiddwa ku muti.
KIMOTE:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu linnya eriweebwa olubugo olumyufu lwe bafumbako mu ntamu nga tebannalwanika. Olubugo luno nalwo luyitibwa kimote.
LUKENGE NE NALUKENGE:
Gano gava mu bulwadde bwa kakenge, nga buno bwe bukukwata owulira ng’alina amafumu mu lubuto olw’omukka oguba guyitiridde mu lubuto.
NNUNDA:
Linnya eriva mu linnya eriweebwa ekinyonyi kye bayita nnunda oba kalooli oba mulengeranseenene nga gano gonna mannya ga kinyonyi kino.
SSEWANKAMBO:
Baba basajja. Erinnya lino liva mu linnya ly’ekinyonyi ekiyitibwa enkambo.
MUKUYE:
Liva mu kigambo enkuyo nga guno muti gwe babajja ne bagukozesa okuzannya omuzannyo gwe bayita okukuba enkuyo.
MUTEBI:
Erinnya lino liva mu kigambo ‘kutebuka’. M.B Nsimbi mu katabo Waggumbulizi agamba nti abantu ba Kabaka tebamusinga magezi. Kabaka okusinga abantu be amagezi kwe bayita okutebuka oba okuteba era mwe muva erinnya Mutebi eritegeeza omuntu asinga abalala amagezi.
KASIITA:
Erinnya lino liva mu kigambo kusiita nga guno gwabanga muzannyo mu Buganda. Baafunanga ensigo emmyuufu eriko eriiso eriddugavu gye bayita ssiiti ne bagiziika mu nfuufu ne bagenda nga bakola entuumu z’enfuuFu ng’olina okuteeba entuumu mw’eri.
LUGUJO:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo mugujo ekitegeeza ekisawo ky’effumu omuyingira omuti gwe bayita olunyago.
KIGOZI NE NAKIGOZI:
Gano amannya gava mu lugoye oluyitibwa engozi. Engozi lwe lugoye olusitula omwana olumusookako nga yaakagwa. Olugoye luno lukulu nnyo era terumala gajaajaamizibwa, kubanga omuntu omubi bw’alukwatako ayinza okukola omwanawo ekibi. Mu ngozi eno mwe muva Kigozi ne Nakigozi. Kyokka waliwo abamu abatuuma Nangozi mu kifo kya Nakigozi.
NAKAYIKI:
Lino liva mu lulimi lwa mweso. Abazannya omweso empiki 10 baziyita kayiki era we wava erinnya Nakayiki ly’oyinza okugamba nti litegeeza empiki 10.
SSONKO:
Lino liva mu kikalappwa ekibeeramu ekkovu ekiriyamba okwekuuma abalabe nakyo kye bayita essonko. Waliwo n’omuzannyo gwe bayita ssonko ng’abaguzannya bakongojja nga bwe bakasuka empeke oba akayinja.
SSENTUMBWE NE NANTUMBWE:
Ku mubiri kuliko ekitundu kye bayita entumbwe nga bw’ova wansi ku kigere n’oyambuka nga tonnatuuka ku maviivi, awo wakati we wali entumbwe. Abaganda balina gwe bayita omwana ow’omu ntumbwe ng’ono baabanga bamutambulidde nga bamunyaze mu lutalo. Mu kitundu ekyo ekiyitibwa entumbwe mwe muva amannya Ssentumbwe ne Nantumbwe.
MUGANGA:
Lino litegeeza omuntu asawula oba ajjanjaba oba awonya abalala. Okuganga kwe kujjanjaba oba okuwonya oba okuziyiza endwadde.
LUGGYA NE NALUGGYA:
Beddira Ndiga. Mu maaso g’ennyumba abantu we bayita nga bajja awaka lwe luyitibwa oluggya era mwe muva erinnya Luggya ne Naluggya.
SSENKUNGO:
Eno yali mbwa ya Ssekabaka Ssuuna 1 ensajja era bwe yafa ne bagiziika e Najjanankumbi kyokka Ssekabaka Muteesa 1 bwe yalya obwakabaka abantu ne beemulugunya nti Ssuuna 1 yakola ekivve n’aziika embwa mu Buganda wakati. Muteesa 1 yalagira n’eziikulwayo ne bagiziika e Kawanda.
KASAGGA NE NAKASAGGA:
Gano gava mu kigambo ‘kusagga’ ekikozesebwa mu lulimi lw’abayizzi. Abayizzi bwe bagenda ku ttale okuyigga nga bamaze okuziga ensolo, basiba ebitimba byabwe era ne beesengeka bulungi we banaagittira. Bwe bamala olwo abali mu kitundu ensolo gy’eri era gye baagala okugigoba batandika okusagga. Okusagga kwe kuwoggana okw’engeri zonna okugenderera okutiisa ensolo eve we yeekukumye edduke ng’eraga eri akasiriikiriro so nga y’eri ebitimba n’abaamafumu abagenda okugifumita. Mu kusaggula kuno oba okusagga mwe muva erinnya Kasagga ne Nakasagga era kuliko n’enjogera egamba nti ‘Bakusaggira okolola ak’obugoba k’oyagala?’’ nga lukozesebwa ku muntu gwe baba bayambako okufuna ekintu ate ye yennyini n’aleeta kiremya.
AMANNYA g'Abaganda ag'ebika tegaamala gagwawo wabula galina ensibuko ng'agamu gava mu mirimu gye baakolanga amalala gava mu mizannyo n'amalala mu byafaayo bya Buganda oba mu mpisa n'obulombolombo. Laba gano wammanga:
WAMPAMBA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu lulimi lw’ababazzi b’amaato. Bano balina ekigambo empamba kye bakozesa nga buno buba buti bwe bakozesa okusiba ebika ebibeera mu lyato okwongera okubinyweza. Ebika biba wansi mu lyato we baligattira ng’okunyweza ebiti bino bye bakozesa okuligatta ebiyitibwa ebika, bakozesaayo obuti obulala obubinyweza bwe bayita empamba ng mu buno mwe muva ernnya Wampamba.
BATENGA:
Lino linnya lya bawala nga liva mu mulimu gw’Abaganda ogw’okukomaga. Mu kukomaga waliwo omutendera gwe bayita okutenga nga kuno kwe kukuba olubugo okulubyabyataza n’okwongera okuggyamu amazzi agayitibwa obuleebo nga bakozesa ensaamu ey’amannyo amanene. Mu kutenga olubugo mwe muva erinnya Batenga ly’oyinza okugamba nti litegeeza okukuba ekikuta ky’omutuba ekigenda okukolebwamu olubugo okukibyabyataza n’ensaamu ey’amannyo amanene.
DDAMBA:
Kino kizinga mu nnyanja Nnalubaale gye baatwalanga abasibe ne babamenya emikono n’amagulu ne babaleka eyo ggoonya ne zeeriira.
KALINDA:
Lino erinnya lyava mu kalindaluzzi ng’ono yalinga mukuumi wa luzzi Kabaka mw’anywa amazzi. Oluvannyuma lyatandika okutuumwa mu kika nga lisaliddwaako ne lisigala Kalinda.
MUWAMBI:
Erinnya lino lya basajja nga lisibuka mu kutabaala. Abaganda edda bwe baatabaalanga ne bawangula era ne banyaga ebintu okuva ku bebalwanye nabo. Mu mbeera eno waabangawo kye bayita okukuba omuwambiro nga mu kino omugabe (eyaduumiranga olutabaalo) bwe yamalanga okulobola ebinyagiddwa ng’atoolamu ebyo by’ayagala okuva mu by’abasajjabe abalwanyi bye baanyaze, bwe yamalanga ate ng’asindika ababaka be nga baddamu nga balobola ebintu abatabaazi bye baasigazza nga baddamu nga baggyamu bye baagala nga babitwala ng’omutabaazi olwo asigazaawo ebibye . Okulobola kuno okwokubiri okukolebwa ababaka b’omugabe kwe kuyitibwa okukuba omuwambiro era Omuwambiro mwe muva erinnya Muwambi ly’oyinza okugamba nti litegeeza kulobola ebinyagiddwa mu lutabaalo.
SSEJJOBA NE NAJJOBA:
Gano gava mu nkola y’Abaganda ey’okwetonaatona emitwe gyabwe. Ejjoba byabanga byoya eby’enkusu n’ebyennyange bye baatikkiranga ku mitwe nga kino kye bayita ejjoba. Omuntu oluusi yatalanga ejjoba nga kino kitegeeza nti basala enviiri ebbali n’ebbali ne balekawo enviiri wakati ezitali nsale okwefaanaanyiriza ebyoya by’enkusu n’ennyange bye beetikkiranga ku mitwe ebiyitibwa ejjoba. Ssejjoba ne Najjoba oyinza okugamba nti gategeeza musono gwa nviiri ogw’okwetikkira ebyoya by’ennyange n’enkusu. Erinnya eddala erya Nakijoba nga lino lya bawala aboolugave nalyo ligwa mu ttuluba lye limu.
SSENFUKA NE NANFUKA:
Gano gava mu lulimi lw’abatabaazi n’abalwanyi nga baalinanga enjogera nti mukooneko enfuka oba nti enfuka ne zidding'ana nga bakozesa enfuka okutegeeza okusookereza omulabe wo oba omuntu bwe mulwana ng’oyagala okupima amaanyi ge. Mu lulimi olw'ekigwo Ekiganda, enfuka kiba kitundu kya kigwo.
SSEBIRUMBI:
Lino lya basajja nga liva mu linnya eriweebwa ebisagazi ebito nga biyitibwa ebirumbirumbi. Muno mwe muva erinnya Ssebirumbi. Ebirumbirumbi bino Kabaka by’alwanyisa nga ogumu ku mikolo egikolebwa ng’agenda okutikkirwa e Naggalabi. Abawala bayitibwa Nabirumbi ng’oyinza okugamba nti gategeeza ebisagazi ebito.
KIBIRIGE NE NAKIBIRIGE:
Gano amanny g’abantu abeddira Engeye. Gava mu muzannyo ogw’okubiriga nga mu muzannyo guno abaana batema emiggo emimpi enta nga bbiri oba ssatu gye baayitanga embirigo olwo ne babiriga nga buli omu afuba okukanyuga embirigo ye n'egenda wala, asinze okukasuka ewala y'aba awangudde olwo n'akuba embirigo za banne ne zigenda wala. Mu kibiriga mwe muva erinnya Kibirige ng’abawala abamu bayitibwa Nakibirige abalala Nambirige.
KIZIMULA:
Lino liva mu lulimi lw’ababazzi b’amaato Okuzimula kwe kutereeza eryato nga babajja n’okuyooyoota ekitundu ky’emabega olulimi lw’eryato we lunaagalamira. Oyinza okugamba nti Kizimula ye muntu atereeza n’okuyooyoota eryato nga balibajja naddala ekitundu eky’emabega kye bayita Balumba.
SSEMAWATA:
Lino lya basajja nga liva mu kigambo ky’ababazzi b’amaato ‘mawata’ ekitegeeza ekifo we batemye omuti ogugenda okubaggyibwamu eryato.
BULI Muganda alina erinnya lye baamutuuma ery'ekika naye bw'obuuza erinnya eryo kye litegeeza, batono abasobola okukubuulira amakulu agali mu mannya gaabwe. Katukulage amakulu g'amannya g'ebika agamu naawe ofeeyo okuzuula amakulu agali mu linnya lyo:
KABOGGOZA:
Lino linnya lya basajja abeddira Eng'onge. Kaboggoza eyasooka kigambibwa nti ye yaleeta okukomaga mu Buganda. Mu kusooka erinnya lye ye yali Lutaaya naye abantu bwe baamutunuulira ng’aboggoza ensaamu ku mukomago ng’akomaga kwe kumutuuma Kaboggozansaamu oluvannyuma lye baasalako ne lisigala Kaboggoza era ne lifuuka erinnya ery’ekika ky’Eng'onge. (Laba n'amakulu amalala wansi).
SSEKYONDA:
Bano baba basajja abeddira Engabi. Erinnya lino lyajja bwe liti: Bemba Musota bwe yatandika okulwana ne bataka banne, abamu badduka kyokka abalala ne beekweka bwekwesi. Mu beekweka mwe muli n’omutaka Mutaawe ow’Engabi. Gye yeekweka yazaalirayo abaana olwo n’atandika okwewaana nga yeeyita ‘ekyondo’ ekivaamu abaana era kwe kutandika okutuuma Ssekyonda nga liva mu kyondo. Erinnya lino lyafuukira ddala lya kika kino.
MWENNYANGO:
Lino linnya lya bawala nga liva mu muddo oguyitibwa omwennyango. Omuddo guno guba n’amagimbi era bw’ogukoonako gukwokya n’owulira obubalagaze kyokka guliko n’eddagala. Baagugerako n’olugero nti “Abalangira mwennyango, aligukwatako gulimwokya’.
SSEMBIRO NE NAMBIRO:
Bano baba beddira Mpeewo. Amannya gano okugatuuma bagaggya ku butaka bwabwe obusangibwa e Bubiro mu Kyaggwe. Mu Bubiro mwe muva amannya Ssembiro ne Nambiro.
SSEKANJAKKO NE NAKANJAKKO:
Bano baba beddira Nkima ng’okutuuma amannya gano bagagggya ku butaka bwabwe e Bunjakko mu Mawokota nga buno butaka bw’Abenkima ab’essiga lya Jjumba.
SSEKABEMBE NE NAKABEMBE:
Ng’oggyeeko Abendiga abatuuma amannya gano era gatuumwa n’Abenkima ng’okutuuma amannya gano bagaggya ku butaka bwabwe obuli e Kabembe nga buno butaka bw’Abenkima ab’essiga lya Mande oluusi ayitibwa Kibembe.
NABISERE:
Erinnya lino lya bawala nga liva mu bubbo obuyitibwa obusere nga buba bubbo butoneetone obulungi nga bwe bwaleeterwangamu emmwaanyi mu lubiri nga buno bulukibwa Baamutima.
WAGABA:
Bano baba basajja abeddira Obutiko. Erinnya lino okulituuma baliggya ku kifo we babajjira eng'oma ya Kabaka eyitibwa Kawulugumo wamu ne Nnamulondo. Aboobutiko be babajja Nnamulondo n’eng'oma Kawulugumo era we babibajjira bayitawo Wagaba , kwe baava okutuuma erinnya lino. Noolwekyo oyinza okugamba nti Wagaba litegeeza ekifo we babajjira Nnamulondo n’eng'oma Kawulugumo.
KIMBUGWE:
Erinnya lino lyabanga lya mulezi wa mulongo wa Kabaka . Kigambibwa nti omulongo kyabanga kirira ekyavanga ku Kabaka ng’azaaliddwa. Buli Kabaka aba n’omulongowe era akuumwa butiribiri ng’edda yakuumwanga Kimbugwe era Kimbugwe ng’abeera na lubiri lulamba anti mwabangamu ennyumba 50. Omulongo wa Kabaka yayalirwanga ekitanda kinene nnyo kwe baamuteekanga ng’alina n’abakyala abamukuuma era nga balinga abakuuma Kabaka yennyini. Kigambibwa nti Kabaka bwe yabuuzaanga nti ‘Kino kiki?’ ng’omukuumi addamu nti 'kino mbu ggwe’ muno mwe mwava erinnya Kimbugwe. Abawala bayitibwa Nakimbugwe.
KYANJO NE NAKYANJO: Ensibuko y’amannya gano eri mu lubiri lwa Kabaka. Mu lubiri lwa Kabaka mwabangamu ennyumba nnyingi. Bwe wayitanga mu luggya lwa Masengere ng’osanga enkuubo ezizimbiddwaamu ensiisira ezaaseresebwanga amaliba g’ente. Emu ku nsiisira zino ezaasangibwanga mu lubiri ensereke n’amaliba g’ente ng’eyitibwa kyanjo, bwe ziba ennyingi nga ziyitibwa byanjo. Ensiisira zino zaasulangamu abaami abaalinga bakulira ebitongole ebinene n’abakungu nga basula bakuuma Kabaka. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kyanjo ne Nakyanjo gategeeza ennyumba z’omu lubiri ensereke n’amaliba g’ente ezaasulangamu abaami n’abakungu nga bakuuma Kabaka. Eddiba ly'ente eritali liwale (ggwale) nalyo liyitibwa kyanjo.
NABIKAKALA: Lino linnya lya bakazi nga liva mu muti oguyitibwa Ekikakala ogweyambisibwanga mu kuzimba ennyumba.
MUTUMBA: Erinnya lino liva mu kigambo Mututumba nga kikozesebwa mu kuzimba ennyumba z’Abaganda nga bwe zaalinga. Edda ennyumba z’Abaganda zaabanga za ssubi era zaaserekebwanga mu mbu. Olubu olusooka olw’essubi baaluserekanga ebikolo (eno gye baatemye) bye bitunudde wansi ate olubu oluddako ng’ebikolo biba bitunudde waggulu, bwe batyo bwe baagendanga bawaanyisa okutuuka waggulu ku kasolya. Guno gwe mututumba era mwe muva erinnya Mutumba.
WAMALA: Erinnya lino lirina ensibuko y’emu n’ennyanja Wamala nga lyajja bwe liti:
Musisi ow’e Bukasa mu Ssese yalina abaana be babiri; Bumbujje ne Lubaale. Lwali lumu abaana bano ne balwana. Embwa ya Bumbujje yalaba mukama waayo bamukuba bubi kwe kukkira Lubaale n’emuluma okugulu ekyamuviiramu okulemala. Lubaale bwe yalemala abantu kwe kumutuuma Wannema ng’ono ye lubaalere asamirwa leero. Kitaabwe bwe yazuula nga Bumbujje ye yali awakudde olutalo olwavaako omwanawe Lubaale okulemala n’anyiiga era n’agoba Bumbujje e Ssese. Bumbujje e Ssese yavaayo n’amazzi mu nsumbi ge yatwala nti agakozese mu kwalula abaana be. Bwe yatuuka e Busundo mu Ssingo n’azimba awo. Kyokka amazzi ge yatwalira mu nsumbi ne gayiika ne gavaamu ennyanja. Ng’ali e Ssingo kitaabwe Musisi yamuweerezanga obubaka nti: ‘’Wamala okulemaza omwana wange olowooza awo e Ssingo w’oli siyinza kukulumbawo?’’ Kuno kwe kuva erinnya Wamala eryatuumibwa ennyanja era n’abantu. Oyinza okugamba nti Wamala litegeeza buzibu.
VVUBYA NE NAVVUBYA
Bano baba beddira Lugave. Kigambibwa nti amannya gano gaatandikira ku Ssekabaka Muteesa I nti lumu Mukaabya Muteesa I bwe yali asomoka akagga Nneerabiddeng'oma akaayawulanga Banda ku Kyambogo nti ebirenge by’embugo ze ne bikuba mu mazzi. Bwe yabiraba nga bitobye kwe kugamba nti ‘Nvubizza birenge’’ Abantu akagga ne bakatuuma Vvubyabirenge era lino lye baasalako ne batuuma abantu Vvubya ne Navvubya.
KAGUGUBE:
Lino litegeeza omuntu ow’emputtu atawulira bimugambibwa.
KKONDE:
Erinnya lino lisibuka mu kawuka ke bayita Mukulutafakkonde nga kigambibwa nti akawuka kano ne bw’okakuba ekikonde tekafa. Abaana batera okukazannyisa nga bakakuba ebikonde balabe oba kanaafa. Erinnya ly’akawuka kano lye baasalako ne batuuma Kkonde. Abawala bayitibwa Nakkonde.
KALEMA:
Erinnya lino liva mu linnya ly’omuti oguyitibwa Kalemanjovu. Guno teguba muti munene naye guba gugonda nnyo era enjovu tesobola kugumenya olw’obugonvu bwago. Guno gwe basalako ne batuuma Kalema eritegeeza omuntu omugonvu.
SSEMPAKA:
Lino lisibuka mu mpaka ezaaliwo wakati w’abalangira; Kikulwe ne Mawanda wamu n’omusajja Mawuuba bwe baali badduse muganda waabweKabaka Kagulu Tebucwereke ng’ayagala okubatta. Bwe baali bakomawo okuwamba Obuganda, ne batandika okuwakana ku wa we basaanye okuyita. Olusozi kwe baawakanira kwe kulutuuma Ssewampaka era lino lye livaamu erinnya Ssempaka. Kyokka abamu bagamba nti erinnya Ssempaka lyava ku mpaka za Wagaba Owoobutiko, ezaamuggya mu kika ky’Envuma.
KASASA:
Erinnya lino liva mu muti omusasa. Baguyita Omusasa kubanga gutera okuwogoka ne guvaako amatabi agakala amangu ne gafuuka enku ze baasasisanga emmere. Okusasa kitegeeza kwonoona, kale oyinza okugamba nti Kasasa abeera mwonoonyi wa bintu. Omuti Omusasa era guyitibwa Omuzzanvuma n’erinnya eddala guyitibwa Mwesigamwabakyala.
NALWOGA:
Erinnya lino liva mu kigambo ky’Olunyoro; okwoga ekitegeeza okunaaba. Mu kigambo ky’Olunyoro kino okwoga mwe muva ekigambo ekyogero ekitegeeza ekibya omwana omuto mw’anaabira. Oyinza okugambanti Nalwoga litegeeza omuntu omunaabi.
LWOGAMATA:
Lino nalyo liva mu kigambo Okwoga eky’Olunyoro ekitegeeza okunaaba. Noolwekyo oyinza okugamba nti Lwogamata litegeeza Munaabamata.
KAYOGA:
Lino nalyo liva mu kigambo okwoga ekitegeeza okunaaba.
MWERUKA:
Erinnya lino lya basajja nga liva mu kigambo kweruka ekikozesebwa ku kintu ekyeru oba ekyereere ekitaliiko kintu kyonna. Abawala bayitibwa Namweruka nga Mweruka ne Namweruka gategeeza omuntu omweru oba ataliiko bbala lyonna.
NAMAALWA:
Linnya eritegeeza omwenge.
NSANGI:
Bano baba bawala nga litegeeza ekifo abantu we basisinkanye.
SSERWADDA NE NALWADDA
Bano baba beddira Mpologoma. Ensibuko y’amannya gano eri ku butaka bw’Abempologoma. Akulira ekika ky’Empologoma ye Namuguzi ng’obutaka bwe buli Lwadda ekisangibwa mu Kyaddondo. Ku kyalo Lwadda, Abempologoma kwe bava okutuuma amannya Sserwadda ne Nalwadda.
SSEWANDIGI:
Erinnya lino lya basajja abeddira Enjovu. Lisibuka ku kyalo Buligi, ekisangibwa e Buligi mu Butambala ng’eno eriyo ekiggwa ky’Abenjovu ekya lubaale waabwe Nawandigi kwe baava ne batuuma amannya Ssewandigi ne Nawandigi erituumibwa abawala.
KABENGWA:
Lituumibwa basajja abeddira Empologoma. Obumu ku butaka bw’Abempologoma busangibwa ku kyalo Bubengwa e Bulemeezi. Obutaka buno kwe baggya okutuuma erinnya Kabengwa era erinnya lino lye liweebwa n’akulira obutaka buno.
NNAAMALA:
Bano abawala abeddira Enkula ng’ensibuko y’erinnya lino eri ku nte ya Kabaka Kimera eyitibwa Namala ekitegeeza nti Kimera bwe yalya Obwakabaka yamala. Abenkula be baalundanga ente eno kye baava batuuma bawala baabwe erinnya Nnaamala eritegeeza omuntu ali obulungi (ebitaala gwe bitadde)
SSEMBIRO:
Lituumibwa basajja abeddira Empologoma ng’erinnya lino baaliggya ku kyalo Kkulambiro gye balina obutaka. Kkulambiro kisangibwa Kyaddondo. Ssembiro y’akulira obutaka buno nga Wassiga. Wano we bava okutuuma Ssembiro, abawala ababatuuma Nambiro.
KASAMBA:
Bano baba beddira Mbogo. Ensibuko y’erinnya lino eri ku kyalo e Busamba mu Busiro eri obutaka bw’Abembogo abava mu ssiga lya Kasamba ng’ono y’atwala obutaka obwo.
NNYANZI:
Lituumibwa basajja abeddira Embogo. Ensibuko y’erinnya lino eri ku kyalo Nnyanzi mu Ssingo gye balina obutaka kye baava basalawo okutuuma batabani baabwe erinnya Nnyanzi. Abawala bayitibwa Nannyanzi.
KAAMAANYI:
Lituumibwa abasajja abeddira Embogo ng’erinnya baalyetuuma nga baliggya ku ngabo ya Kabaka eyitibwa Kaamaanyi, Abembogo gye bakwata. Noolwekyo Kaamaanyi oyinza okumuyita engabo ya Kabaka.
NANJOBE:
Abawala abeddira enjobe be batuumibwa erinnya lino nga baliggya ku Njobe gye beddira. Abalenzi babatuuma Ssenjobe.
KYAMBADDE:
Linnya lya basajja abeddira Ennyonyi nga baliggya ku kibira kyabwe ekikulu ekiyitibwa Kyambadde nga kisangibwa mu Kyaggwe. Abawala bayitibwa Nakyambadde. Noolwekyo oyinza okugamba nti Kyambadde litegeeza kibira. Ekibira kino bakyogerako ne mu mubala gwabwe nti 'Mu Kyambadde mulimu engo, bampe omuggo nneewerekeze'.
KIYEMBA:
Ensibuko y’erinnya lino eri ku nkejje. Enkejje zirimu ebika. Enkejje ennene okusinga zino ze tutera okulaba ze ziyitibwa Kiyemba. Noolwekyo Kiyemba litegeeza enkejje ennene. Abawala batuumibwa Nakiyemba.
BWANIKA:
Ensibuko y’erinnya lino eri ku kasozi Naggalabi, e Buddo, ng’eviira ddala ku Bemba Musota ne mugandawe Nambigirwa abaalwanyisa Kintu ne bamugoba ku bukulembeze. Bemba ne Nambigirwa baagenda ew’omulubaale eyabawa obuganda bw’enku obusibe obulungi n’abagamba nti babutwale babusse okumpi n’enju ya Kintu nti bw’anaabukwatako nga bufuuka emisota nga gimubojja ng’afa. Ekifo we baayanika obuganda bw’enku e Naggalabi ne leero wayitibwa Bwanika era we wava erinnya Bwanika eritegeeza obulwa.
KASIBANTE:
Erinnya lino liva ku muddo nagwo oguyitibwa Kasibante nga gulina emirandira emingi egiba gyetuumye awamu ne gikola akanywa ne ginywera mu ttaka nga kuno abantu kwe baava okulowooza nti osobola okugusibako ente.
KIBOWA:
Linnya eritegeeza okusiba. Lituumwa abasajja Abenvubu nga liva ku muddo oguyitibwa ekibowabowa nga gwezingirira ku miti ne guba nga ogugisibye. Kibowabowa kirabika kiva mu Lunyoro kubanga bano okusiba bakuyita kuboha.
BAKKA NE NABAKKA:
Bano beddira Ffumbe ng’amannya gava ku lusozi okuli obutaka bwabwe oluyitibwa Bakka, olusangibwa mu Busiro. Erinnya Bakka liviira ddala ku Lutalo wakati wa Ssekabaka Kagulu Tebucwereke ne baganda be Kikulwe ne Mawanda. Abalangira bano lumu baali badduka obukambwe bwa Kagulu ne basisinkana omusajja Mawuuba ow’Emmamba e Busunju ne bakola eggye okudda okulwanyisa Kagulu kyokka baba bajja okulwana ne batandika okukaayana ng’abamu bagamba bayite waggulu ku lusozi ate abalala nga bagamba baluyite bbali.Olusozi luno kwe baawakanira baalutuuma Ssewampaka era baaluyita waggulu olwo bwe baali bakkirira Kagulu ne basajja be kwe kubalaba era ne bagamba nti ‘balabe bakka’. Wano we wava erinnya bakka eryaweebwa olusozi era erituumibwa Abeffumbe.
NDAGIRE:
Lino linnya ly’abawala nga liva mu kika ky’omutuba gwe bayita endagire, mwe bakola embugo.
BBANDA:
Litera kutuumibwa basajja Ab’Enkima nga liva mu bigambo 'bbanda balogo' ebitegeeza omuntu atatya balogo.
KASOLO:
Erinnya lino lituumibwa basajja ab’Engeye nga liggwaayo nti Kasolo kamponye. Liviira ddala ku Ssekabaka Ssuuna II eyali omuyizzi kkungwa. Lumu yali ayigga mu bitundu by’e Lugoba, akasolo ne kamuddukako ko ye nti ‘akasolo kamponye’’. Abantu olwakiwulira ne bakituuma akagga mwe yakyogerera ne lifuuka linnya ly’abasajja ab’Engeye.
KASENGE:
Erinnya lino litandikira ku Lutalo lwa Bemba Musota ne Kintu. Bemba Musota yagenda ne mugandawe Nambigirwa ew’omulubaale abawe eddagala erigoba Kintu ku bukulu. Omulubaale yabatwala n’abalagulira mu kasenge ke ng’atya abantu okumulaba ng’ayogera n’abajeemu. Ekyalo kwe yabalagulira kye kyava kituumibwa Kasenge n’erinnya ne litandika okutuumwa mu bantu.
SSEMMENGO:
Erinnya lya basajja abeddira Envubu. Liva ku mmengo (olumu baluyita lubengo) za lubaale Kiwanuka Abenvubu gwe basamirira ezaabeeranga kati we bayita Mengo nga buno bwali butaka bwa Banvubu kyokka ne bavaako nga Kabaka Mwanga II amaze okuzimbako olubiri lwe, ne baggyako n’emmengo za Kiwanuka ne bagenda nazo. Ku mmengo zino kwe baava okutuuma erinnya Ssemmengo.
lug_Latn lug_Latn lin_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn kin_Latn lug_Latn fur_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn ayr_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn lus_Latn lug_Latn afr_Latn lug_Latn fur_Latn lug_Latn twi_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn tsn_Latn lug_Latn lin_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn fin_Latn lug_Latn war_Latn lug_Latn wol_Latn lug_Latn ibo_Latn lug_Latn tgl_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn dyu_Latn lug_Latn lug_Latn ind_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn epo_Latn lug_Latn fur_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn cjk_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn kab_Latn lug_Latn ilo_Latn lug_Latn dyu_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn tur_Latn lug_Latn zul_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn gaz_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn nya_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bam_Latn lug_Latn ceb_Latn lug_Latn lug_Latn lin_Latn lug_Latn eus_Latn lug_Latn umb_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lus_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn tgl_Latn lug_Latn fij_Latn lug_Latn lug_Latn bam_Latn lug_Latn azj_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn hau_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn nob_Latn lug_Latn ilo_Latn lug_Latn swh_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn tgl_Latn lug_Latn nya_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn swh_Latn lug_Latn ilo_Latn lug_Latn taq_Latn lug_Latn fij_Latn lug_Latn luo_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn gaz_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn hau_Latn lug_Latn tuk_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn plt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn hun_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn kin_Latn lug_Latn ace_Latn lug_Latn cjk_Latn lug_Latn bug_Latn lug_Latn ilo_Latn lug_Latn