Olugendo Iw'e Bunyoro n'okudda
-
03
Dec 2013
- Written by Super User
Ebyafaayo byerambika bulungi nga jjajjaffe yagenda ne Ssekabaka Kato Kintu mu mwaka gwa 1195 mu Abysinia (kati eyitibwa Ethiopia). Ekyabatwalayo kyali kufunayo mafumu. Mu biseera ebyo Abysinia ye nsi eyali esinga okuweesa amafumu. Ssekabaka Kintu bwe yali akomawo okuva mu Abysinia yakomawo n'abantu be yagenda nabo era yayitira ku bizinga by'e Ssese. Mu bantu be yajja nabo mwalimu omusajja gwe baayitanga Kyoto eyali n'abaana be abato Baagoba ku mwalo Mussa mu Busiro.
Bwe baatuuka awo ku mwalo baba bava mu lyato jjajjaffe gwe baayitanga Kyoto n'abagamba nti bateekwa okumala okutta omukago n'olukalu balyoke bafulume eryato. Wano Kyoto kwe kuva mu lyato n'akwata enkumbi n'atema ettaka n'aliyiwa mu nnyanja, wano ne balyoka bakkalira ku lukalu. Kyoto banne we baamutuumira erinnya erya Makumbi. Nagunogwaka Makumbi lye linnya ly'omukulu w'ekika ky'Embogo omuberyeberye era mu maso eyo mujja kulaba n'erinya lya Kayiira engeri nalyo yalifunamu.
Kato Kintu yasooka okukuba Olubiri Iwe e Magonga Malangi mu Busujju ng'ali nabasajja be yajja nabo, oluvannyuma Iw'okulwanyisa Bbemba eyali kabaka mu kiseera ekyo. Kato Kintu yajja ne mukazi we Nambi Nantuttululu wamu ne muganda we Winyi. Winyi oluvannyuma yeeyongera n'atuukira ddala e Bunyoro gye yasiisira. Ebyafaayo biraga nga naye yafuuka kabaka w'e Bunyoro.
Kato Kintu yazaala omwana we Ccwa Nabakka. Kintu yabulako amafiire, Ccwa Nabakka n'asika nga mu 1230. Omuzaana we ye yali Nakiwala ow'Engonge. Baazaala Omulangira Kalemeera. Omulangira Kalemeera yayagala nnyo kitaawe Ccwa Nabakka era teyamuvanga ku lusegere. Oluvannyuma Iw'okumanya nti jjajjaawe yabula, abantu baatya nga balowooza nti Kalemeera yanditta kitaawe ng'ayagala okumusikira alye obwakabaka. Kyebaava bamutemerera eggambo eddene ennyo. Okukkakkana ng'Omulangira Kalemeera bamusalidde omutango gw'enkumbi asobole okugira ng'ava mu lubiri. Mu kiseera ekyo enkumbi zino zaali ziweesebwa Bunyoro.
Basajja ba Kabaka bannyonnyola Omulangira Kalemeera nga jjajjawe bwe yali e Bunyoro era bwe yandigenzeeyo namala okumweyanjulira taaleme kumuwa nkumbi okuwona olufuubanja. Omulangira Kalemeera, mikwano gye omwali Makumbi, Katumba wamu n'abamu ku baami gyamuwerekerako. Okugenda e Bunyoro baayitira Kibulala era bwe baatuuka e Bunyoro beeyanjula. Winyi yamusanyukira nnyo wamu ne be yali nabo. Omulangira ne be yagenda nabo bakkalira era Makumbi n’atandika okuba Kawuka. Kawuka ye mulaalo eyalundanga ente za Kabaka Winyi. Ye Katumba eyali omuvubi natandika okuvuba.
Nga wayise ekiseera, Ccwa Nabaka yakisa omukono. Ssebwana ye yali Katikkiro mu kakyo ako. Amawulire ga Kabaka okukisa omukono gaasaasaana ne gatuuka n’e Bunyoro. Abganda abaali bagenze n’Omulangira Kalemeera baayagala okukomawo okuzza Omulangira lu butaka e Buganda. Omulangira wamu ne basajja be baakyaluka era Kabaka Winyi n’abasibirira entanda, baali basomose Kibulala Omulangira omusajja ne gumukwata, nalwala era n’afa. Yaziikibwa mu mutala Kibulala. Abaali n’Omulangira byabasobera nga tebalaba ngeri ya kunnyonnyola ab’e Buganda ekyali kituuseewo. Baasalawo okukyusa obuwufu okudda e Bunyoro babitebye eri Kabaka Winyi. Nga batuuse e Bunyoro Katumba ne Makumbi baddayo ku mirimu gyabwe gye baaliko mu lubiri. Wabula mu Lubiri mwalimu omuzaana Wannyana Omulangira Kalemera gwe yayagalanga.
Omuzaana ono bagenda okulaba ng’ali lubuto. Katumba ne Makumbi kyebaawa balagula Winyi nti Ssebo mu Lubiri lwo bwe mubangamu omuzaana ng’alina ettu ng’ate okimanyi nti toyitangayo, omwana bw’azaalibwanga asuulibwanga mu kibumbiro. Bwe kityo kyamala ne kitegeerekeka nga Wannyana alina olubuto era bwe yazaala omwana n’asuulibwa mu kibumbiro. Mu kiseera kino kye kimu mukyala wa Katumba yali alina omwana gwa yonsa. Omwana wa Wannyana eyasuulibwa mu kibumbiro bwe yaggyibwayo n’aweebwa muka Katumba n’amuyonsa wamu n’owuwe. Abenkima kyebava bayitibwa bajjajja ba Buganda. Makumbi yasobolanga okubatwalira amata. Nga wayise ebbanga lya myaka musanvu oba munana, Wannyana yayagala okulaba ku mwana we gwe baamugyako. Katumba yamugamba okuyimirira wabweru w’Olubiri ng’enjuba egolooba nga Makumbi akomyawo ente. Nti omuvubuka gw’anaalaba ng’ataayiza ente y’ajja okuba Omulangira Kimera.
Ab’e Buganda bwe baakimanya ng’e Bunyoro bwe waali wazaaliddwaayo Omulangira Kimera, Nakku eyali muka Ccwa Nabakka yakola olukwe olw’okuzza omulangira oyo ku butaka e Buganda. Kino kyasanyusa nnyo Katumba ne Makumbi ne bannabwe era ne bategeka olugendo olubaza e Buganda. Olugendo luno lwali lunene ddala era nga baalutambuza bigere ng’embeera bwe yali ebiseera ebyo. Mu baatindigga olugendo luno mwalimu abantu bangi nga ne Wannyana maama w’Omulangira, batabani wamu n’abaana ba Kyoto Makumbi (Kaddu, Walakira, Semitego, Wavvuuvumira ne muwale we Namagembe) tebalutumira mwana. Kaddu ye yakongojja omulangira ng’akooye, era eno n’eba ensibuko y’obukongozzi bw’abembogo era na guno gujwa Abembogo abasajja bayitibwa “Bakongozi” ate bo abakazi ne bayitibwa “Abaweeka”.
Abembogo basenga e Mugulu
-
03
Dec 2013
- Written by Super User
Makumbi ng'amaze okwokya obuyiira yatandika okunoonya ekyuma ky'embwa ye mu muyonga. Aba magamaga ekyuma ekyo kwe kukirinnyako. Yasanyuka nnyo ng'akirabye era kwe kugamba nti, "Omugulu gwange gumpadde ekyuma".
Mu kifo ekyo n'atuumawo Mugulu, n'okutuusa kati ekifo ekyo kiyitibwa Mugulu era bwe butaka bw'Abembogo. Omulimu gw'okuyiggira Obuganda nagwo ne gukakata ku Kayiira. N'okutuusa leero, Abembogo be bayiggira Obwakabaka, era ne Kabaka bw'aba agenda okukola omukolo gw'okuyiggira Obuganda, Owembogo y'akulembera so ng'era omukolo guno Kabaka agukolera ku lusozi Mugulu.
Kaddu mutabani wa Kayiira omukulu yasanyusa nnyo Kabaka Kimera. Obutaba nga bantu balala kabaka be yatumanga, Kaddu yayanguwanga nnyo buli kabaka lwe yabanga amutumye. Olumu kabaka yeewuunya nnyo obwangu bwa mukoddomi we Kaddu era n'amubuuza nti, "Odduka nga kayuba? Okuva olwo banne ba Kaddu ne bamukazaako erinnya Kayuba. Kino kwe kwasibuka erinnya Sekayiba.. Abembogo baaganja nnyo mu Lubiri Iwa Ssekabaka Kimera era ne baba ba byafaayo mu Buganda okutwalira awamu
Abembogo baweebwa ekyalo Ssenge
-
03
Dec 2013
- Written by Super User
Kyoto Makumbi Kayiira n'abaana be bwe bamala okutuusa Omulangira Kimera nakkalizibwa ku bwakabaka, ne badda e Ssenge ku kyalo Kabaka Kimera kye yabawa. Kyoto Makumbi Kayiira yarekera mutabani we omukuli Kaddu okuvunaanyizibwa okukiikanga ewa mukoddomi waabwe Kimera era bwe wabeerangaawo ekimwetaagisa amutumiranga. Wano Makumbi Kayiira yayagala okudda e Mugulu gye yali yeegombye okubeera olw'obusolo obungi bwe yalabayo ng'ayigga. E Ssenge yalekayo abaana be babiri Kaddu ne muto we Wawuuwuumira.
lug_Latn unk unk hne_Deva eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn luo_Latn unk unk hne_Deva eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn unk unk hne_Deva eng_Latn lug_Latn