Bya RUTH NAZZIWA
AMANNYO kimu ku bitundu ebisinga okuba n’omugaso ku mubiri lwakuba bangi tugagayaalirira.
Ben Bekana Kabuye ow’e Kapeeka, agamba nti lwe yalumwa erinnyo lwe yamanya obukulu bwago era anyumya bwati:
“Saasooka kukitegeera nti nnina ebituli mu mannyo kuba gaasooka kunjijiira ng’obulumi mbuwulirira mu bibuno ate nga n’omutwe mpulira gwagala kwabika.
Buli lwe bwazibanga nga mmanya lubaze, kuba gattukanga kiro olwo ne nsula nga ntunula.
Naye nga buli lukya, lusinga ku lunnaalwo nzenna ne nzimba oluba ne mu maaso nga sisobola na kulya wadde okwogera.
Ennyama nga sikyagirya okuggyako okuwuutamu ssupu. Naye lwe gantabukira, nazuukuka ku ssaawa 11 ne nvuga emmotoka okutuuka e Mulago nga ndi bubi.
Buba busaasaana nga nange ntuuka, ebyembi nasangawo abansookawo naye ng’obulumi bwe mpulira, sisobola kulinda.
Mbeera nkyatudde mpaniridde oluba, munnange kwe kundagirira akalwaliro wabweru w’eddwaaliro era saasibamu.
Eno banfumitafumita mu bibuno nga tebansannyalazza ne bankubamu eddagala n’oluvannyuma ne bampandiikira eddagala ne bansindika e Wandegeya okuligula naye nga nfa obulumi.
Olw’obulumi bwe nalina, olwafuluma akalwaliro natambula mukungujjo okutuuka e Wandegeya, emmotoka nagijjukira nvaayo nti nagirese Mulago ate ne nzirayo okuginona.
Bwe natuuka nasooka kwebakamu ne ndyoka nzira awaka.
Eddagala olwaggwaawo, nafunawo ku njawulo ne ku kalwaliro saddayo. Amannyo gattukanga bwe gasirika okumala emyaka ebiri, nakozesa ku bisiriiza nga buteerere naye oluvannyuma nneeyambisa etteete okusenya ne gakkakkana era sigakuulangamu.
Nawunya akamwa lwa mannyo kulwala
John Ssali Katumba, 46, ow’e Ntinda naye alojja bubwe.
“Amannyo gannuma ng’oluusi ogenda n’owulira nga wookya ate nga bwemba njogera ne nsika empewo oluba lwonna ne mpulira nga lusannyaladde obulumi ne bweyongera.
Mu ddwaaliro olwalikebera, bangamba nti lirimu ekituli nga lyetaaga kuggyibwamu lireme kulwaza malala kuba ekituli kyali kituuse ku mirandira.
Nakozesa ebintu bingi nga buteerere ne nzimba oluba, akamwa ne katandika okuwunya ate nga buli lwe ndya, emmere n’eyingirayo obulumi ne buttuka.
Nga buli lwe mmala okulya, mbeera n’akati akanaagasokoola kyokka ng’ekituli kyeyongera kugaziwa n’okusima.
Naye okuva lwe nafuna eddagala ne gajjanjabwa, kati n’ennyama ngirya”, Katumba bw’amaliriza.
Mmanya ntya nti nnina ekituli mu mannyo?
Dr. Joseph Katsina, omusawo w’annyo mu ddwaaliro e Mengo annyonnyola ku mannyo:
Obulumi ke kabonero akasinga okweyoleka ng’amannyo galwadde era ky’ekisinga okuleeta abantu mu ddwaaliro. Ebyembi, w’omanyira nti galwadde, gabeera gaalwala dda.
Wabula ebimu kw’olabira ebituli mu mannyo ge mannyo:
- Okusannyalala n’okunyenyeera nad dala ng’olidde ebinnyogoga oba ebyokya.
- Okuvaamu omusaayi mu mannyo
- Akamwa okuwunya l Okulumwa omutwe
- Okuzimba oluba ku ludda okuli erinnyo eddwadde. Wabula obubonero buno oyinza n’okubufuna ng’olina obulwadde obulala naddala obw’amagumba, amannyo amacaafu, ebibuno n’endala.
Ebirwaza amannyoo
1 Obuyonjo bw’akamwa: Bw’olya n’otoyonja kamwa ko bulungi, kisikiriza obuwuka okugalumba.
2 Endya embi: Waliwo ebyokulya ebirwaza amannyo naddala ebikwatirako n’ebiwoomerera ebisikiriza obuwuka.
3 Endwadde z’ebibuno.
4 Okugasokoola naddala ng’okozesa ebintu ebisongovu ebiyinza okuvaako okukosa ebibuno obuwuka ne buyingiramu.
Nkuuma ntya amannyo obutalwala?
- Buli muntu yandikebezza amannyo ge buli luvannyuma lwa myezi mukaaga oba omwaka gumu kikusobozese okugajjanjabisa nga tegannakosebwa.
- Olina okusenya buli lw’omala okulya.
- Weewale okusokoola aman- nyo n’ebiti oba obuuma.
- Lya emmere ekuuma amannyo nga malamu.
Ensenya y’amannyo entuufu
Funa ekika ky’akasenya ke weekakasa okutukuza amannyo go.
Kiikamu akasenyako osenye ng’ozza wansi kikusobozese okusokoola emmere ebeera ewagamidde mu mpataanya zaago.
Ate bw’otuuka ku mannyo agagaaya, senya nga weetoolooza ng’akasenya okatuuziza ku mannyo.
Olw’okuba amannyo agagaaya galimu enjola, bw’otogasenya bulungi, emmere ewagamira mu binnya ebyo n’evundiramu. Jjukira, mu kamwa mulimu obuwuka obuyamba okukuuma embeera y’omu kamwa ennungamu.
Obuwuka buno buvunza emmere ebeera esigadde mu kamwa n’ekola asidi ayokya amannyo ekigavunza n’okuggyamu ebituli. Obuwuka busooka ne bulyako ekitundu ky’erinnyo eky’oku ngulu naye wano tolumizibwa.
Bwe bwongera okusima butuuka ku kitundu ky’erinnyo ekyokubiri w’otandikira okuwulira obulumi kuba kino kirimu obusuwa n’obusimu obuliikiriza erinnyo n’okutwala obubaka ku bwongo.
Ku mutendera guno, basobola okutta emirandira gy’erinnyo ne balirekamu nga tokyalumizibwa oba okuliggyamu okuziyiza okulwaza amalala.
Olw’obulumi obungi, abantu abasinga guno gwe mutendera kwe basinga okufunira obujjanjabi.
Wabula bw’oba tewejjanjabizza waliwo omutendera ogwokusatu obuwuka we butuukira ku mirandira gy’erinnyo nga buliwomoggodde. Wano obulumi busukka.
Mu mbeera eno, weewale okulya ebintu ebinafuya amannyo kuba byongera ku mikisa gyago egy’okulwala. Nyiikira okuyonja akamwa okugoba obuwuka.
Tosokoola mannyo na bintu ebisongovu. Mu mbeera eno, oyinza okukozesa akawuzi k’amannyo mu mpataanya zaago okusokoolamu emmere.
Emmere ezimba, egumya, okukuuma n’okuwangaaza amannyo
Dr. Muzafaru Ssennyondo, omusawo w’endiisa mu kitongole ky’ebyemmere mu yunivasite e Makerere agamba nti waliwo ebika by’emmere ebimu omuntu by’alina okwesibako kuba birimu ebiriisa, ebirungo n’eminnyo ebisaale mu kutangira n’okulwanyisa obuwuka obulya amannyo ne gatavunda:
1 Amata agataliiko lububi, yogati, ebikoola bya kiragala nga broccoli, ebyennyanja, ebinazi, ebijanjaalo ebikalu n’ebirala. Emmere eno erimu ebiriisa n’ebirungo ebiyamba okuzimba, okuddaabiriza n’okutangira amannyo okuvunda mu baana ne mu bantu abakulu.
2 Ebibala ebikalu ng’entende, amatugunda, enkooge, ebinazi. Oyinza okulya ku menvu, apo, emicungwa, ebijanjaalo, kawo n’ebirala. Emmere eno erimu ebirungo ebisalaasala emmere, ebizaala n’okukola amalusu ekiziyiza akamwa okukala. Ebirungo ebiri mu mmere eno byongera obukuumi mu kamwa ekitangira okuvunda kw’amannyo.
3 Amazzi n’ebibala ebirimu amazzi ng’ennaanansi, wootameroni, ebikajjo, emicungwa, apo, kaloti n’ebirala nabyo bikuuma amannyo nga mayonjo ne gatavunda kubanga birimu amazzi agayamba okwoza amannyo ekiyamba okukuuma akamwa nga kayonjo.
Emmere y’ensigo ng’omuceere gwa kitaka, kasooli, ehhaano, ebinywebwa, soya, entungo nga tebifuuyibwako bukuta birungi mu kuziyiza amannyo okuvunda n’okukuuma ebibuno nga biramu bulungi. Emmere eno erimu ekiriisa kya Vitamiini B n’ekiriisa ekikola omusaayi.
tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn