Bya Ahmed Kateregga
NGA Uganda enoonya abantu abaazaalibwa nga October 9 1962 beetabe mu kukumba ku ntikko y’ebijaguzo by’ameefuga aga 50 e Kololo nga October 9 omwaka guno, ne Buganda yandibadde yanoonya dda abazaalibwa nga May 24 1966 beetabe mu kukungubaga okw’okujjukira nga bwe giweze emyaka 46 bukya magye ga Obote galumba Olubiri lw’e Mmengo ne gasanayaawo Obwakabaka.
Omukolo gw’okukungubaga ogwasooka gwaliwo nga May 24 1996 nga Pulezidenti Yoweri Museveni yaakalayizibwa nga May 12 oluvannyuma lw’okuwangula okulonda kwa Pulezidenti okwasookera ddala nga May 9. Omukolo gwali mu Lubiri e Mmengo era gwetabwako n’eyali akutte ekyokusatu mu kalulu Muhammad Kibirige Mayanja.
Kabaka ye yali nannyini mukolo n’alombojja ebikolobero kawenkene Obote gye yakola Buganda n’Abaganda mu nsasagge ya 1966. Mu kwanukula, Pulezidenti yasuubiza nti amagye gaali gagenda kugumbulukuka mu Lubiri gadde e Bombo, Omungereza gye yagaleka.
Mu December wa 1997 amagye gaava mu Lubiri ne gadda e Bombo era Kabaka n’akwasa Kabaka ekyapa ky’Olubiri ku mukolo ogwali ku Wankaaki ogwaliko n’eyali Minis-ita avunaanyiizbwa ku nsonga z’obwapulezidenti Mw. Med Ssozi Kaggwa.
Bingi byayogerwa ku kiki ekisaanidde okukolera mu Lubiri. Abataka n’abazzukulu nga bagamba nti luddemu ogwalwo ng’Olubiri olukulu olw’Obwakabaka bwa Buganda era Twekobe eddemu okubeera amaka amatongole aga Kabaka ali ku Namulondo.
Pulaani ez’enjawulo ez’okulaakulanya Ol ubiri
Kyokka ate ng’abalala bagamba nti Olubiri olwamala okuyiibwamu omusaayi terukyasobola kuddamu kubeera lukulu mu Buganda.
Nti Twekobe yali ddala ttambiro lya basajja ba Obote ne Amin, ne Kabaka yennyini tanyumirwa kugisulamu oba okwegazaanyiza mu Lubiri olwo. Kyokka bangi nga bagamba nti Olubiri lusobola okukansirwa ne luddamu okukola emirimu gyalwo.
Awo eyali Minista w’abavubuka Charles Peter Mayiga kwe kujja n’ekibiina kya Ssuubi lya Buganda omwali ne mikwano gya Buganda, abaakolanga ebijjulo mu Lubiri Kabaka n’agabula Obuganda ensimbi ezaavangamu ne ziddaabiriza Twekobe. Kaweefube w’okuzimba Twekobe yawomerwamu ddala omutwe ogwali gukulemberwa munnamakolero James Mulwana era ne Pulezidenti Yoweri Museveni n’awaayo akawera ku nsonga eno.
Awo embaga ya Kabaka ey’ekyasa we yatuukira mu 1999 n’ekolerwa mu Lubiri, era ne luba ng’olwali lukanziddwa n’okwambulula ebibamba, ebikolobero n’ettemu ly’ensasagge ya 1966 n’effugabbi lya Obote ne Amin.
Kyokka Kabaka yali azimbye Olubiri olulala e Kireka, olw’okusasulwa ennyumba ya Namasole we Idi Amin gye yali amuwadde e Nakasero, kyokka n’eyingizibwa mu maka g’Obwapulezidenti. Eyali Minisita avunaanyizibwa ku nsonga z’Obwapulezidenti, Kintu Musoke yakola nnyo mu Gavumenti okuzimba ennyumba eno.
Kabaka yennyini yali yakuba dda Olubiri lwe e Banda, awaali ewa jjajjaawe C.S. S.Kisosonkole, eyali Katikkiro wa Buganda era kitaawe wa Namasole we. Okutuusa kaakati, luno lwe Lubiri Kabaka mw’akolera emirimu gye, bw’aba tali mu lw’e Bamunaanika lwe yasikira ku kitaawe Sir Edward Muteesa ll.
Buganda bwe yafuna ekirowoozo ky’okuzimba yunivasite, abantu abamu baaleeta ekirowoozo ebeere mu Lubiri. Kyokka kino ne kigaanibwa wadde amasomero, Obote ge yaggyamu ng’alufudde enkambi gazzibwamu. Abalala ne bagamba nti mubeeremu ekisaawe ky’ennyonyi ekinaakolanga ku ng’endo ez’omunda mu ggwanga.
Mu baaleeta ekirowoozo kino mwe mwali musajja wa Kabaka ow’e Mawogola, Sam Kutesa. Kino nakyo baakisambajja. Awo nnaggagga Habib Kagimu kwe kujja n’ekirowoozo lufuuke ekibuga ekyomulembe ekiri ku mutindo gw’ensi yonna nga bw’olaba Dubai mu Bwakabaka bwa United Arab Emirates, oba ekizinga kya Hong Kong mu China.
Omukulembeze wa Libya Col. Muammar El Qadaffi yakiika mu Bulange n’asisinkana Katikkiro J.B. Walusimbi ne Nnaabagereka Sylivia Nagginda n’asaba Libya ne Buganda zikole endagaano ey’okuddabbrizia Olubiri lubeere ekibuga ekyomulembe n’okuddaabiriza n’okugaziya Bulange okugiggya Amin we yagireka mu 1979, kyokka na kino ne kisambajjibwa!
GAVUMENTI YA BUGANDA
Eky’omukisa wadde eby’Olubiri ne Bulange bikyagaanye, kyokka Kabaka afubye okulaba ng’ekizimbe Muganzirwazza kimalirizibwa e Katwe ne kibeera ekikikubagizo.
Singa Mmengo yakkiriza okuzzaawo gavumenti ya Buganda nga bwe kyakkaanyizibwako eyali Katikkiro Joseph Mulwanyammuli ne gavumenti eya wakati, Bulange ye yali ey’okubeera embuga enkulu eya gavumenti eyo nga bwe gwali okuva mu 1955 okutuusa mu 1966, n’olwekyo yandidaabiriziddwa n’okumalirizibwa.
Naye abatunuulizi bagamba nti Buganda okulemwa okuddaabiriza Olubiri bukya Obwakabaka buddaawo mu 1993 naddala nga lumaze okugumbulukamu amagye mu 1997, ne muba nga mukyalimu ebitooke n’ebikata bya lumonde, wakati mu kibuga ekidduka ku misinde egya yiriyiri, kabonero akalaga nti tulinga ekitaba ekitakuluta.
Ekirala ekyebuuzibwa nti okusinziira ku byogerwa abamu ku bakungu n’abawujja obunyama mu gavumenti eya wakati n’e Mmengo, enjuuyi zombi zirina kye zaayiga mu nsasagge ya 1966, oba twetegekera kugiddamu nga Abazungu bwe baddamu Ssematalo owookubiri mu 1939 oluvannyuma lwa Ssemalato wa 1914?
run_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn