Ekiwandiiko#1 » Kasambula 6th, 2018, 1:15 pm
Kabaka Kimalempaka Bukulu bwe yalaba ng'akaddiye nnyo Obwakabaka n'abuwa muto we Ntege Nalusiri Buganda alamule mu kifo kye. Buganda naye teyagaana n'alamula ensi Muwawa nga ne mukulu we Bukulu akyaliwo.
Kabaka Kimalempaka Bukulu bwe yafa abataka baayita Kabaka Buganda okugenda e Ttumbaali abikke akabugo ku mukulu we ng'akalombolombo ak'okusikira Obwakabaka. Ntege Buganda yagaana ng'agamba nti "Ndi Kabaka, mukulu wange Obwakabaka yabumpa akyali mulamu, era nze nnamula, n'olwekyo tewali nsonga endeeta nga Kabaka ate okubika akabugo". Abataka baawuliriza ne balaba nga Buganda mutuufu.
Abataka kwe kuyita Nankere Kiwuttakyasooka I agende abikke akabugo ku kitaawe olw'okutuukiriza akalombolombo ako akaali katalekeka. Bw'atyo Nankere Kiwuttakyasooka n'abikka akabugo ku kitaawe Bukulu. Olwo n'asikira omusaayi ate kitaawe omuto Ntege Nalusiri Buganda n'asikira Obwakabakaobw'ensi Muwawa.
Olw'okulongoosa obulungi omukolo abataka baasaba Nankere Kiwuttakyasooka okukakasa Ntege Nalusiri Buganda ku Bwakabaka ng'amusumikira ng'amutala n'ejjoba (nga Nankere lye yalina). Yaddira engugu (engule) gye baali bamutikidde olw'okubbikka akabugo ku kitaawe Bukulu n'agitikkira Buganda okumukakasa ku Bwakabaka. Nankere yasooka kuggyetikira n'agyeggyako n'agitikkira Buganda. Nankere ye yaleeta ebiwu ebikadde n'ebintu ebimu ebyali ebya kitaawe Bukulu bye yakozesanga.
Kabaka Ntege Buganda yakolerwa ebiwu ebirala ebiggya.
Wano we waava akalombolombo aka Nankere okukakasa n'okulangirira alidde Obuganda okuba Kabaka. Era Nankere y'omu ku bataka abatafukaamirira Kabaka.
Ekimu kubisolo KAbaka Ntege Buganda Nalusiri by'ataayagala lye ffumbe olw'enkula yaalyo n'okuwunya akafumbe. Sinakindi nga bwe yaliryako lyamukola bubi. Okuva olwo n'ataliryanga era n'alayira nti: "Abaana bange boona n'abazzukulu tewabanga alya Effumbe" mu ngeri y'emu n'ekikere kyamutama olw'enkula n'enkaaba yaakyo. Ako ke kaba akabbiro.
Kabaka Ntege Buganda olubiri lwe yaluzimba Kazo kumpi ne Jjinjja Kalori mu Kyaddondo, sso si Ttumbaali mu Busiro kubanga mukulu we Kimalempaka Bukulu yali akyalulimu nga tannafa. Mukulu we Bukulu ng'amaze okufa Kabaka Buganda olulwe yaluggya e Kazo n'alukuba e LUNNYO (Entebbe-LUNNYO) mu Busiro.
Mukulu we Kimalempaka Bukulu naye yali mufuzi mulungi nga tafubutukira nsonga, yasookanga kusirika n'azekkaanya. Ekyo Bukulu kye kyamutuumya KIMALEMPAKA (kusirika). Muganda we Ntege Buganda yamutendekera ddala bulungi mu kwekkaanya ensonga ne mu kulunngamya abantu mu mirembe okutuusiza ddala lwe yamuteera Obwakabaka ye ng'alaba akaddiye.
Kabaka Ntege Nalusiri Buganda y'omu ku bakabaka ab'oluse lwa Tonda abaasingira ddala okufuza amagezi, obwenkanya n'emirembe. Abantu baamwagala nnyo era n'aba mututumufu olw'enfuga ye ennungi. Kabaka Buganda ye jjajja w'Abamafumbe. Mutabani we Ntege Walusimbi yasenga ku lusozi KISIRIKIKADDE (Baka) mu Busiro gye yamusimbira omutuba, era ye mukulu w'Akasolya k'Effumbe.
Amasiga g'Abamafumbe gali asatu:
1. Bakka mu Busiro ewa Walusimbi era ke Kasolya.
2. Lwanga mu Mawokota ewa Magunda.
3. Bulamba mu Bulemeezi ewa Ssempala. Eryandibadde eryokuna lye lya Nakku e Gganda mu kitooke. Kyokka mu mpisa z'ekiganda omukazi taba mukulu wa ssiga. Naye nagunogujwa Nakku muntu mukulu nnyo, ye omulimi omukulu owe Buganda. Ng'olumbe lwa Kabaka lumaze okwabizibwa Nakku y'atema enkumbi mu luggya nga bw'alangirira nti "Olumbe lwa Ssekabaka luwedde okwabya, muddeyo eka mulime.
Mu mpisa, omumbejja kibwa oba omulangira Ssembwa, Kimbwa oba omulangira Ssembwa ow'omu ssiga lya Magunda y'alina obukumu (obwannannyini, obuyinza) obw'okukuumanga amasiro ga Jjajaabwe Ssekabaka Ntege Nalusiri Buganda e Lunnyo.
Ensi eno okuyitbwanga "BUGANDA" n"eva ku lya "MUWAWA" ne bannansi okuyitibwanga "ABAGANDA" ne baava ku kuyitibwa "ABALASANGEYE" byava ku Kabaka Buganda. byajja bwe biti:
Kabaka Bemba ow'asatu mw'omukaaga mu luse olwo olwa Kabaka Tonda yali Kabaka mubi nnyo. Yakaabya abantu akayiyirigombe ne baagala okumuggya ku bwakabaka bamusikize omulangira omulala. Ekyo bwe yakitegeera n'atandika okutta abalangira be yali alowooza okumusikira, kyokka yabattanga mu mankwettu. Olwo kwe kumuyitanga "OMUSOTA". Abalangira abasinga obungi baddukira Ssese nga bwe bagamba nti tudduke si kulwa ng'omusota gutubojja (Kabaka Bemba atutta ekimomozo).
Mu kiseera ekyo ne Kintu mwe yatuukira mu nsi Muwawa, n'atabaala Bemba. Abalasangeye bangi bamwegattakomu lutalo ssinziggu olwo. Kabaka Bemba baamuwangula n'okumutta ne bumutta nga bamuttira e Nnagalabi (Buddo) mu lubiri lwe.
Mu sanyu eringi, mu ntujjo ey'ekitalo ne mu mizira emiyitirivu KAto Kintu Abalasangeye baamufuula Kabaka waabwe. Abantu baatoowolokoka nga bwe bagamba nti "KATI EMIREMBE GIZZEEWO NGA KU KABAKA BUGANDA".
Omuntu bwe yabuuzanga munne nti "MIREMBE, oli ng'addamu nti "EGYA BUGANDA". Okuva olwo MUWAWA n"eyitibwanga BUGANDA (ensi ey'eddembe). Ate ABALASANGEYE ne bayitibwanga Abaganda (abantu ab'emirembe).
Ebigambo byo wandiise: 722
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn