Emyaka 50 egy''ameefuga
Kakungulu yettanira nnyo okusimba emivule okufuna ebibira ebiggumidde nga kino.
Bya Margaret Ziribaggawa
SEMEI Kakungulu yazaalibwa mu 1869 era yamanyika ng’omulwanyi era eyatambuza enkola y’enfuga y’Obwakaba bwa Buganda mu bitundu by’ebuvanjuba bwa Uganda.
Kakungulu ye mutandisi w’eddiini y’Ekiyudaaya esomebwa Abayudaaya era nga bakomola abagoberezi baabwe.
Abafuzi b’amatwala baamulonda okugatta Busoga nga ye ssentebe w’amasaza gaabwe gonna era mu bufunze ye Kyabazinga waabwe eyasooka wadde teyakolerwa mukolo gwa kumutikkira naye ye yabutandikawo.
EBITUNDU BYE YAWAMBA:
Kakungulu yali mulwanyi wa Buganda era yalina abasajja enkwatangabo bangi ate engeri gye yali Omukrisitaayo, Abangereza baamuwa obuwagizi bwonna bwe yali yeetaaga mu kiseera ekyo. Amaanyi ge yalina gaamusobozesa okuwamba Busoga n’ayongerako Bukedi n’oluvannyuma Bugisu.
Bwe yamala okuwamba ebitundu bino yalowooza nti agenda kufuulibwa kabaka w’ebuvanjuba oba omukulembeze waabyo ow’enkomeredde kyokka Abangereza baasalawo okwefugira ebitundu bino Kakungulu ne bamuwa musaala ng’abakozi abalala abaali wansi w’abafuzi b’amatwale.
Ku musaala gwe yafunanga, baamwongerako mayiro 20 e Mbale ekitundu ekyali kitalima kambugu na Buganda.
Newankubadde akaseera kano tekaali kangu kyokka Kakungulu yasobola okufuga abantu b’omu kitundu kino ng’akolagana n’Abaganda abatono be yagenda nabo kyokka ng’Abangerez baali bamuwa obuyambi, okusobola okuddukanya ekitundu kino.
Ku ntandikwa ya 1900, Kakungulu yafuna obutategeeregana n’Abangereza era mu 1913 yasalawo okwegatta ku ddiini ya Malaki ng’eno erimu Oluyudaaya, n’enzikiriza ya Kristu era abantu abaasing okumwegattako baali Baganda.
Ng’amaze okwegatta ku ddiini eno yasoma bayibuli n’akatagga okuva bwe yali amanyi okusoma Oluswayiri era agamba nti bingi bye yazuula ebyali bitalambikiddwa bulungi omuli olunaku lwa Sabbato, oluteekeddwa okukuzibwa ku Lwomukaaga ssi ku Ssande.
Obutakwatagana bwe n’Abangereza bweyongera n’asalawo okuggya amaka ge e Mbale n’agatwala okumpi n’olusozi Masaba mu kifo ekiyitibwa Gang’ama nga wano we yatandikira ekibiina ekyayitibwa EKibiina kya Bayudaya Abeesiga Katonda.
Mu 1922, Kakungulu yafulumya akatabo ka miko 90, nga kalambika bulungi engeri Abayudaya gye balina okusabamu ng’ensaba yaabwe bagyesigamiza ku ndagaano enkadde newankubadde nga baalina ebintu bye basimbulizaako mu ndagaabo empya.
KAKUNGULU ASIMBA EMIVULE:
Kakungulu tayinza kwerabirwa kubanga yalengera wala n’atandika okusimba emivule e Mbale n’okukubiriza abantu abalala okugisimba olw’okukuuma obutonde bw’ensi n’okufuna embaawo ennungi. Emivule gye yasimba ensigo yaziggya mu bugwanjuba bwa Afrika ng’abaayo bagiyita ‘iroko’.
Ensigo z’e Mivule nzibu okukung’aanya ate bw’ozifuna gubeera mukisa okumera obulungi ate nga gitwala ekiseera kiwanvu okukula.
Yagisimba nga tafuddeeyo ku bbanga lye gigenda kutwala okukula ye yasinga kulowooza ku migaso gyayo. N’okutuusa kati buli muntu amwogerako olw’emiti gye yasimba.
EMIGASO GY’OMUVULE:
Emiti gyonna giyamba okukuuma obutonde bw’ensi nga n’emivule gikola ekintu ky’ekimu.
Amasanda agava mu mivule gakozesebwa mu kujjanja amabwa agakwata ensola nga ente.
Embaawo z’emivule mpitirivu obulungi era olubaawo lw’omuvule lwa bbeeyi.
OBULOMBOLOMBO OBWASSIBWA KU MUVULE:
Okulaba ng’emiti gino gikuumibwa, nga tewali akkirizibwa kugutema nga tafunye lukusa kuva ku disitulikiti.
Abaganda baatuuka n’okuwanuuza nti, omuvule tegufumba nga beewala abantu okuzuula nti, gulina eryanda eddungi erijjiisa amangu emmere.
lug_Latn lug_Latn tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn umb_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn