Emboozi
Nnamukadde e Busoga ng'alaga engeri envunza gye zimulumye mu ngalo.
Bya EDWARD SSERINNYA
TEWEEWUUNYA mulirwana wo gwe walabye eggulo kukeera nga bakugamba afudde! Kino kisoboka kuba abantu bangi batambula n’endwadde zaabwe kyokka nga tebamanyi.
Abalala bali mu mbeera ya katubulinde bweyongere olwo balyoke batwale omuntu mu ddwaaliro! Waliwo bangi abejjanjaba nga tebafuddeeyo kiki kye bajjanjaba.
Okunoonyereza okwakoleddwa mu Masaza ga Buganda 13 kulaga nti abantu balwadde bayi n’endwadde ezimu z’osuubira nti zaggwa mu bantu zikyaliyo! Enziku, omusujja gw’ensiri, envunza, ensimbu n’endwadde z’amaaso bibuutikidde abantu mu Buganda.
Minisita w’ebyobulamu e Mengo, Dr. Nelson Kawalya agamba nti, minisitule y’ebyobulamu mu Buganda ng’eri wamu n’abasawo abakugu yatalaaga Amasaza ga Buganda 13 wakati wa January 2011 ne December 2011. Ku gano kuliko Kyadondo, Busiro, Bulemeezi, Buwekuula, Busujju, Singo, Buddu, Kooki, Ssese, Buvuma, Buluuli, Kyaggwe ne Bugerere ne bajjanjaba abantu endwadde ez’enjawulo.
Enzijjanjaba
Ssentebe w’akakiiko k’ebyobulamu e Mmengo, Jimmy Ssali Kamuli agamba nti, baasooka kufuna ddagala okuva mu bitongole eby’enjawulo okwo kw'ossa amatundiro g’eddagala agatali gamu.
Okugaba eddagala nga tekunnatandika, waabangawo okusomesa abantu ku byobulamu naddala ebyo ebisookerwako mu maka gaabwe, okukebera omusaayi ku bulwadde obwa buli kika n’oluvannyuma okugaba eddagala. Bye baazuula byewuunyisa.
Omusujja gw’ensiri
Dr. Kawalya agamba nti, kyazuulwa nga abantu bonna mu Masaza mwe bajjanjaba balina omusujja gw’ensiri era n’abamu nga gwabakoneramu. Abantu 5,239 okwetooloola amasaza 13 baazuulwa nga balina omusujja! Kyokka bangi tebaakeberwa.
Kino kiva ku kwejjanjaba kyokka nga tebakebeddwa na musaayi, okugabana doozi awaka n’abalala obwavu bubali bubi tebasobola kwetuusaako bujjanjabi bumala.
Agamba nti yadde Gavumenti efubye okugabira abantu obutimba bw’ensiri, naye ebitundu ebimu kyazuulwa nga babukolamu kadaali w'abagole, ku bizinga babuvubisa ebyennyanja, abamu baabufuula ntimbe za mu mayumba, ate abalala naddala mu bibuga omuli ebitundu eby’enzigotta babubugiriza ku binaabiro!
Ekirala ekyazuulibwa nti abantu mu Buganda bagayaavu, tebakyesaawako nsiko ebeetoolodde, okugogola emyala, n'okuyonja awaka. Obuveera n’ebikebe biregamamu amazzi, ne kivaako ensiri okwaluliramu ne zongera okuluma abantu.
Amasaza n’endwadde
Busiro ne Kyaddondo: Endwadde z’ekikaba eno zeerisa nkuuli. Enziku, kabotoongo, siriimu n’endala abaayo bibazinya ngera. Ebiwuka mu lubuto mu bantu abakulu n’abaana abato nabyo bya bamalawo dda.Okwo kwogatta ebifuba, ekiddukano ne lubyamira mu baana abato.
Ekivuddeko obulwadde buno mu masaza ago y'enneeyisa y’abantu ey’okuganzaganza, bangi batya okugenda mu malwaliro okwekebeza okumanya ebibaluma ate ne basigala nga bagenda mu maaso n’okuganza. Abantu tebalina kaabuyonjo ate bali mu mugotteko.
Buvuma ne Ssese: Eno abantu tebalina kaabuyonjo, balina endwadde eziva ku bujama okugeza ebiwuka mu lubuto n’ekiddukano. Abantu 80 ku 100 tebalina kaabuyonjo era beeyamba ku mbalama za nnyanja nga bawoza Nnyanja tenoga.
Endwadde z’amaaso nazo zibatawaanya kuno kwossa endwadde z’ensusu okugeza ebiguuna, ensalirika, oluwumu n’endwadde endala.
Buluuli ne Bulemeezi: Mu Buluuli abasingayo balaalo, batawaanyizibwa nnyo omusujja oguva ku nnyama era kyazuulwa nga balya nnyo ennyama etayidde. E Bulemeezi abaayo ebifuba byabazingako nga n’akawuka ka siriimu keeriisa nkuuli.
Bugerere: Bano nabo bali bubi nnyo, abantu baayo si bato si bakulu bagwa ensimbu! Envunza Bannabugerere bakwatira Busoga ensawo, ate balina ebiwuka mu lubuto nga n’abalina kaanuyonjo zikutte mumbinabina.
Nnamukadde e Busoga ng'alaga engeri envunza gye zimulumye mu ngalo.
Kooki, Buddu, Singo, Busujju ne Kyaggwe: Ebyobuyonjo ebisookerwako mu maka nga okuba ne kaabuyonjo n’obutandaalo baabivaako dda! Okulumizibwa mu bitundu eby’ekyama naddala mu bakadde nga n’abasajja abamu balina empanama. Embeera y’emu n’e Buwekula.
Dr. Kawalya agamba nti, abantu mu masaza gonna gye bajjanjabye kizuuliddwa nga balya bubi nnyo, abamu abalina ente awaka amata tebasobola kuganywa bagatunda okufunayo ku ssente, ab’ebibala nabo batunda bitunde.
Eky’okukola
- Gavumenti ya Buganda etandiseewo kaweefube w’okukunga abantu mu Masaza okuzimba amalwaliro era nga kino kiitandikiddwaako e Bugerere ne Gomba nga mu myaka etaano kisuulibwa okuba nga buli Ssaza lifunye eddwaaliro.
- Okwongera okusomesa abantu okutandikira ddala mu masomero ku kabi k’endwadde ez’enjawulo naddala siriimu.
- Okwongerawo enkolagana wakati wa gavumenti ya Buganda n’eya wakati ne wateekebwangawo okugema okw’ekikungo nakyo kijja kuyambako.
- Okwongera okusomesa abantu obukulu obuli mu kuzaala abaana bebasobola nga kino maama Nabagereka wakwongera okukitwala mumaaso.
Mw. Kawuma Masembe, akulira ebyokunoonyereza ku byobulamu mu Buganda agamba nti, obuzibu bwe balina kwekufuna eddagala eribamala okujjanjaba abantu mu Masaza gonna.
Entambula esobozesa abantu okutuuka mu Masaza nayo ekyali nzibu wadde nga ekitongole ky’ebyobulamu kyabawaayo mmotoka naye era tebamala.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn