Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 5:05 pm
Olugendo lw'Abemmamba abasinga obungi lutandikira ku Ndiira.
Olwatuuka Ndiira n'ava e masaaba mu Bugisu n'agenda e Kirinya okumpi ne Jinja mu Busoga. E Kirinya Ndiira we yafiira. Bwe yamala okufa omwana we Mubiru n'amusikira, Mubiru
bwe yamala okusikira kitaawe n'ava e Kirinya wamu n'abaana be n'agenda e Bumogera okumpi ne Kisumu, ne babeera eyo ku busenze. Bwe baali nga bali e Bumogera Mubiru n'abaana
be baakolanga omulimu gwa kuvuba na kuweesa mbazzi.
Olwali olwo omulenzi omu gwe baasanga ku buseenze n'agenda yeeyazika embazzi ku mutabani wa Mubiru, agende atemese amalindi ag'okusiba ku Magala ge yavumbisanga. Bwe yali
atema amalindi embazzi n'emusumattuka n'egwa mu nnyanja. Omulenzi teyalwa n'agenda abuulira mutabani wa Mubiru embazzi nga bw'emuguddeko mu nnyanja. Mutabani wa Mubiru
olwawurila n'ajuula era n'alagira omulenzi oli agende anoonye mangu embazzi ye agimuwe.
Omulenzi eyeeyazika embazzi ne baganda be baakanda kwegayirira mutabani wa Mubiru akkirize bamuliyire embazzi andala nga ye agaanye bugaanwa. Yabaddangamu kimu nti:
"Nze embazzi yange yennyini gye nayazika gye njagala okunziriza".
Omulenzi ne baganda be baalaba mutabani wa Mubiru agaanidde ddala okukkiriza okumuliyira embazzi endala, kwe kufuba ennyo okunoonya embazzi ye mu nnyanja okutuusa lwe
baagiggyayo. Bwe baagituusa awali mutabani wa Mubiru n'asanyuka nnyo era n'agibaggyako n'agitwala.
Nga bwe bagamba nti: "Kyerabirwa mugambi", ekiseera kyayitawo kitono mutabani wa Mubiru oyo yennyini n'agenda yeeyazika eryato ku mukwano gw'omulenzi oli gwe yayazika embazzi.
N'oli teyassamu kantu n'alimuwa. Olwalimuwa n'asaabala ennyanja n'agenda avuba. Bwe yava nu nnyanja n'aligolomoa, n'alaba omuti omulungi n'alisa omwo, n'agenda ategeeza
nnannyini lyato nga bw'alikomezzaawo. Nnannyini lyato bwe yawulira nti mutabani wa Mubiru agobye ku ttale, teyalwa n'agenda alaba munne gwe yeesiga n'amusaba agende mangu mu mwalo
assike amayinja mu lyato alinnyike mu nnyanja. Gwe baatuma yaddamu nti: "Obuuliridde nfuuzi kwennyamira". Akataayi tekaasala naluggya ng'eryato yamaze dda okulinnyika.
Kuba Bannansangwa b'e Bumogero bonna baanakuwalira nnyo mutabani wa Mubiru olw'obutaba na busaasizi eri omuenzi gwe yayazika embazzi era baali bamaze ebbanga ddene nga
banoonya we banaamukwasiza. Anti okalya dda kadda dda, ejjobyo liddira mu mutwe.
Mutabani wa Mubiru bwe yategeeza munne nti eryato alikomezzaawo oli kwe kumuddamu nti "ka tugende fenna olindage". Bwe bessa mu mwalo mutabani wa Mubiru yagenda okutunula we yaleka eryato
nga bbanga jjerere. Eyayazika eryato yaseka mu kikonde. Enjuki teyeetoloola na kitooke ng'omusango yaguwaabye dda mu baami. Abaami bonna bagenda okumala okugukubira nga mutabani wa Mubiru
ekigwo kye gumukubye n'enkoona enywedde. Olufuubanja lwe baamusalira okuliwa lwali lwa kuliwa abawala kkumi, ente kkumi, embuzi kkumi n'ebikomo kkumi. Ku bawala ekkumi abaasalibwa,
abawaabi baali baagala basooke kutwala Ndagire, mwannyina Mubiru. Mubiru yalaba eby'okuliwa biyitiridde obungi kwe kuteesa ne batabani be bonna n'abantu be abalala, badduke okuva e Bumogera
bagende mu nsi endala. E Bumogera baavaaayo kiro mu maato gaabwe. Batabani ba Mubiru abaakoowanga okuvuga amaato baasigalanga ku bizinga. Ku Kizinga Buvuma kwe kwasigala Kisanje, mu kafo
akayitibwa Maggyo. Okuva e Buvuma Mubiru yawummula Busagazi mu Kyaggwe. Bwe yaava e Busagazi yagoba mu mwalo Namusoba mu Buzaama. Awo Mubiru we yaleka mutabani we omu eyayitibwanga Muwuna,
okukuuma amaato ge n'okulinda banne abaali bakyasigadde emabega. Omwana oyo kyeyava ayitibwa Mulinda oluvannyuma, era ye yasigalira ddala awo e Busagazi.
Mubiru bwe yava e Busagazi n'agenda eri Kabaka Kintu. Yamusanga Mangira mu Kyaggwe n'amusenga era n'amusaba amuwe ekifo mu nsi ye. Kintu kwe kumuwa Kalyango Owengo agende naye, amusimbire
omutuba mu kifo ky'anaaba asiimye. Okuva e Mangira Mubiru ne Kalyango bagenda wamu ne batuuka e Busagazi, ne basaabala amaato ne bagenda nga beetooloola olubalama lwa Kyaggwe ne Busiro.
Ne mu ssese baatuukayo, omwana wa Mubiru ayitibwa Luvule Ssemafumu kwe kusigalayo ku kizinga Sserinya. Bwe baamala okwekoona e Ssese ne bagoba e kigungu (e ntebe) we baawummulako.
Bwe baava e Kigungu ne bagoba e Buvvi mu mwalo Mubiru gwe yatuuma Namubiru. Mubiru bwe yalaba nga Buvvi kiri kumpi nnyo n'ennyanja abalabe be be yaleka e Bumogera we bayinza okumugwirako
amangu, kwe kusaba Kalyango beeyongereko munda ku lukalu. Awo Mubiru bwe yatuuka ku mutala Kiwumu n'alaba ejjinja ery'olwazi n'atuula nga bw'agamba nti Kaakati nkajjadde. Okuva olwo n'okutuuka
kaakati olwazi olwo Mubiru kwe yatuula luyitibwa Nkajja.
Okuva ku lwazi Nkajja, Mubiru yeeyongerako katono mu maaso ku mutala Kiwumu n'alaba ekifo n'azimba awo nga Kalyango amaze okumusimbirawo omutuba. Ekifo Mubiru kye yazimbamu kye kiyitibwa
Bubiru nagunogujwa. Mubiru yalina omwana we omukulu ate nga muganzi nnyo mu maaso ge. Omwana oyo naye yali amutuumye Mubiru. Mubiru omuto ekifo kye yasooka okuzimbamu kyayitibwanga Nakatu.
Okwawula Mubiru omukulu n'omuto abantu kyebavanga baboogerakoo nti "Mubiru ow'e Nkajja", "Mubiru ow'e Nakatu". Era abantu bwe baba balaamiriza mu kwebaza na buli kati bagamba nti:
"Weebale nnyo,
Ow'e Nkajja,
Ow'e Nakatu,
Ow'entamu enjaliire,
Omubi okulya,
Omulungi emirimu,
Ndikumma okulya,
Ne nkulyowa omwoyo".
Mubiru ow'e Nakatu kitaawe yali amwambazizza n'eddiba ly'engo. Oluusi kyebaavanga bamuyita Mubiru Kirimungo.
Mubiru bwe yamala okutereera ku Kiwu kwe kutegeeza Kabaka Kintu nga bw'amanyi ennyo okubajja amaato n'okugavuga ku nnyanja, Kabaka naye teyalwa n'amuwa omulimu gw'okumubajjiranga amaato n'okugavuganga
okugatuusa yonna Kabaka gy'anaabanga amutumye. Bwe yamala okumuwa omulimu gw'okufuga empingu y'amaato ge yonna, kwe kumuwa n'omutaka Muyanja Owennnyonyi amauyambengako mu kubajja amaato.
Amaato ga Mubiru bwe gaamala okubuna ennyanja Nalubaale abantu kwe kwogeranga nti Amaato gabunga. Awo we waava ekigambo gabunga okufuuka erinnya lya Mubiru ery'obwami n'obutaka.
Naye abantu abamu bagamba nti erinnya GABUNGU lyava ku baana ba Mubiru n'abantu be be yajja nabo mu Buganda abaagendanga babunga n'embazzi zaabwe mu byalo okusaka emmere.
Mbu Bannansangwa bwe baabalabanga nga bagamba nti:
"Agamogera gabunga n'embazzi, ganaatumalira ebyalo".
Okuva ku Gabunga Mubiru okutuuka ku Gabunga Simeon Galiwango aliko kaakano, Bagabunga baakalya asatu mu bataano (35). Gabunga Mubiru bwe yafa baamuggya oluwanga. Mutabani we Ssematimba ye yamusikira. Ssematimba
bwe yamala okusikira kitaawe n'agenda akuba embuga ku mutala Jjungo. Okuva ku Gabunga Ssematimba embuga ya Bagabunga yabanga ku Jjungo. Gabunga Alexander Ndiwalana ye yagijjulula ku Michwa II n'agizza ku
mutala Ssagala okumpi ne Jjungo. Ku Jjungo Abemmamba baagobako Bangeye abaali abataka baakwo ab'edda be baasangako.
Mubiru Kirimungo ekifo kye yazimbamu kyatuumibwa "Busami", kubanga Kirimungo ye yali omuwanika w'essami lye baalyangako bombi ne Muganda we Ssematimba. Ssematimba yatumyanga bulijjo essami ewa Kirimungo.
Abantu kwe kuyitawo "Busami" na buli kati.
AB'AMASIGA ABATUUKA KU GABUNGA
Wampona e Busami Busiro
Nankere e Bukerekere Busiro
Luvule e Sserinya Ssese
Kiyaga e Ssanda Busiro
Miiro e Masaazi, Luubu Mawokota
Katenda e Zziba Kyaggwe
Mugula e Ntebe Busiro
Kisanje e Magyo Buvuma
Ssenfuma e Kanyike Mawokota
Sebawutu e Nsamu Mawokota
Miiro e Zzinga Busiro
Wakkooli e Namutamba Busiro
Mulinde e Mulajje Kyaggwe
BANO BE B'EMITUBA ABAANA BA BAAGABUNGA ABEETUUKIRA KU GABUNGA
Mulondo e Ssagala Busiro
Lunninze e Kiwumu Busiro
Kawolobe e Luwangala Busiro
Ssamba e Kisindye Busiro
Muzingu e Buzingu Busiro
Wagaana e Kasanje Busiro
Luyege e Buyege Busiro
Mukonde e Bukonde(Bussi) Busiro
Mukuye e Lubya Busiro
Mmese e Ssakabusolo Busiro
Magera e Bussi Busiro
Ssewaya e Buggala Ssese
Galiwango e Bumbala Busiro
Wassaanyi Kigungu(Ntebe) Busiro
Ssemwezi e Kikondo Busiro
Mulinda e Busagazi Kyaggwe
Okuva ku Kabaka Kintu Abemmamba baaganja nnyo ku Bakabaka, ne baweebwa n'obwami bungi. Omulangira Kalemeera bwe yagendaa e Bunyoro okutunda ebintu by'okuliwa omusango, Mbajja Ddumba ne Nnaabugwamu Kakebe be
bamu ku Bemmamba abaawerekera Omulangira oyo e Bunyoro ate ne badda n'Omulangira Kimera. Obuganzi bwa Mbajja ku Kimera bwe bwamwosesa ensimbi n'Omulangira ku kyoto ku kasozi Bwotansimbi, nga bava e Bunyoro.
Ku kyoto baaliko basatu: Omulangira Kimera ne Mugema ne Mbajja. Kakebe yalaba Omulangira ne Mugema ne Mbajja boota ensimbi kwe kuzizikiza nga bw'abagamba nti: "Lwaki mwonoona ensimbi". Olw'okuzikiza ensimbi
Omulangira ze yali ayota Kakebe kyebaava bamutuuma Nnaabugwamu. Ku Kakebe Abaganda kwe baggya ebigambo bye bagamba omuntu eyeegatta mu bigambo ebitali bibye. Bamugamba nti:
"Oli w'e Ssabwe (Nnaabugwamu)
Okuva ku Kimera gwafuuka mukolo mukulu, Omulangira asikira Obuganda okwota omuliro ng'ali ne Mugema ne Mbajja. omuntu bw'aba agoba munne ku muliro, gwe bagoba kyava abuuza nti:
"Ku kyoto kw'ongoba, kuliko Mbajje ne Mugema?"
Abemmamba baawulikika nnyo ku mulembe gwa kabaka Nakibinge Omulwanyamuli (1440-1490). omukyala Naababinge eyazaala Kabaka Nakibinge omwa Mulondo yali muwala wa Kirimungo e Busami.
Kibuuka bwe yamala okuttibwa Kirimungo n'agenda e Ssese okubika ewa Waannema nti omwana we afudde. Naye mu maaso ga Wannema teyatuuka, ng'atyayo. yatuma abantu abalala ne batuusa ebigambo ku Wannema.
Wannema bwe yabuuza Kirimungo gy'ali nga ne b'abuuza te bakyalaba bigere bimututte.
Ebanga bwe lyayitawo nga Wannema amaze okuliyirwa eggozi, bwe yalaba Kirimungo n'amugamba nti Wampona (okutta). Okuva olwo Kirimungo n'ayitibwanga Wampona, n'okutuusa kati.
Abaana ba Sebawutu e Nsamu ne bazzukulu be, omuzira Kyobe Kibuuka baamukolera ebintu bingi ng'atuuse ku lukalu lw'e Buganda kuba yagoba wa Sebawutu. Awo we yava n'agenda e Mbale. Okubeebaza n'okubajjukiranga
Kibuuka yabatuuma amannya mangi ge bayitibwa n'okutuusa kati.
Kibuuka bwe yava e Bubebbere yagoba wa Sebawutu mu mwalo oguyitibwa Mulindi. Omwalo ogwo guli ku mugga Bakaye. Mu mwalo Mulindi Kibuuka yasimbamu ekitooke abaganda kye baggyako enjogera egamba nti:
"Oli kalunsambulira ng'ekitooke kya Kibuuka".Dr kimala bwe yatuuka mu kifo ekyo mu mwaka 1947 yasanga ekitooke kya Kibuuka Kalunsambulira kyekijje kife. Naye yalaba ku butundu obukalu obwali ku
mugogo gwakyo.Awo okumpi n'omwalo Mulindi Kibuuka we yasanga muzzukulu wa Sebawutu eyayitibwanga "Kyajjakuzimba" ne mutabani wa Kyajjakuzimba eyayitibwanga Ssekabembe. Kyajjakuzimba ye yasomba ebintu bya Kibuuka
okubiggya mu mwalo okubituusa mu kifo ekiyitibwa Kirimirire Kibuuka we yasooka okukuba olubiri lwe. Kyajjakuzimba bwe yamala okusomba ebintu bya Kibuuka, Kibuuka n'amugamba nti "Ggwe Kasomba".
Okuva olwo erinnya Kasomba lyafuukira ddala lya bwami mu Ssiga lya Sebawutu, n'ekyalo Kibuuka mwe yayita ng'ebibye babyetisse okutuuka mu kifo Kirimirire kwe kukituuma Busomba.
Kibuuka bwe yasaba Sekabembe amazzi ag'okunywa, Ssekabembe amazzi yagaleetera mu lwendo olwalimu ennyenje. Kibuuka kwe kugamba Ssekabembe nti "Ggwe Nnyenje". Oyo naye erinnya Nnyenje lyamufuukira lya Butaka
n'okutuusa kati. Mutabani wa Sebawutu eyayitibwanga "Mawale" bwe yalaba amaliba ga Kibuuka nga gakakangadde n'agakunya. Bwe yagamala, kibuuka okumwebaza n'amugambbanti "Ggwe Nkunyi".
Kibuuka bwe yeyongera mu maaso n'asanga mutabani wa Sebawutu omulala eyayitibwanga "Kabwama". Kabwama bwe yalaba Kibuuka n'amutya nnyo n'amudduka. Oyo Kibuuka kwe kumutuuma Lubende.
Lwali lumu nga Kibuuka akyali ewa Sebawutu n'asanga mutabani wa Sebawutu eyayitibwanga "Malumba". Malumba yali akutte mu ngalo omulongo we naye nga ku mulongo kuliko ennumba nnyingi nnyo. Kibuuka kwe kumugamba nti
"oli Kijjo". Oyo naye erinnya Kijjo teryamuvirako ddala na guno gwaka.
Ate olulala Kibuuka yali atambulatabula n'asanga Omunyoro. Omunyoro oyo yali muweesi ng'ayitibwa Wali-akamwa. Omunyoro bwe yalaba Kibuuka n'adduka. Awo okumpi waaliwo muzzukulu wa sebawutu eyayitibwanga Jooga.
Jooga Kibuuka gwe yalagira okunoonya Wali-akamwa. Bwe yamulaba n'amuleeta kibuuka n'amutta. Kibuuka kwe kugamba Jooga nti "Gwe Kizuula".
Kibuuka bwe yeeyongera mu maaso n'asanga mutabani wa Kizuula eyayitibwanga Mpasa. Mpasa yalina amabwa mangi ku magulu, Kibuuka kwe kumutuuma Nnamabwa. Omwaana wa Nkuunyi eyayitibwanga Kikoyo ye yali omubumbi
w'emmindi za Kibuuka. Oyo Kibuuka yamutuuma Ssekibumba. Nkunyi, Lubende ne Kijjo gye Mituba esatu egituuka ku Sebawutu ow'Essiga. Kasomba, Nnyenje, Kizuula, Nnamabwa ne Ssekibumba nabo Bataka bakulu ku Nsamu.
Mawuba e Busunju ye yayimiriza abalangira Kikulwe ne Mawanda n'abalala, wamu ne mwannyinaabwe Nassolo Ndege, abaali bagenda e Bunyoro nga badduka kabaka Kagulu (1710-1720), ng'amazze okwesala akajegere.
Abalangira bombi ne Nassolo Ndege, Mawuba yabakweka mu maka ge okutuusa lwe baakula n'atta nabo omukago n'abakulembera okutuusa lwe baagoba Kagulu ku Bwakabaka ne buweebwa Kikulwe (1720-1740). Mawuba Obwakabaka yabukuumako
akaseera ng'Obuganda tebunnaterera. olw'okubanga Mawuba yakuuma ku Bwakabaka Abemmamba ab'omu Ssiga lye Oluusi kyebava beeyita abalangira era abantu baabaggyako enjogera egamaba nti: "toli Wammamba oli Mulangira".
Ku Mawuba era kwe baggya enjogera egamba nti: "Olizza ebigenda, Mawuba bye yazza e Busunju". Ebigambo ebyo babigamba omuntu eyessa ku bintu ebimuyitiridde obunene, kuba Mawuba Abalangira be yazza ku Nngoma baali bantu ba kitiibwa nnyo.
Ebigambo byo wandiise: 1971
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn ayr_Latn lug_Latn ast_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn tsn_Latn lug_Latn zul_Latn som_Latn lug_Latn lug_Latn zul_Latn tum_Latn sot_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn luo_Latn tsn_Latn kon_Latn kon_Latn lug_Latn tsn_Latn ita_Latn lug_Latn sot_Latn ita_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn