Bya TOM GWEBAYANGA
MUSAJJAMUKULU ow’emyaka 51 mu disitulikiti y’e Kaliro afuuse sereebu, bw’asse ggoonya eyakula n’ewola ng’awoolera egwanga okumuliira mukyalawe nnamba bbiri eyali owoolubuto olw’emyezi 7, n’atuukiriza olugero olu¬gamba nti, “Bbanja lya mwenge liggwa na mwenge.”
Mubarak Zagenda, ow’e Kibuye mu ggombolola y’e Nawaikoke, ggoonya eno eya ffuuti 25 ng’ezitotwa kkiro 500 yag¬gittidde mu bitoogo by’oku mwalo gw’e Namangi, ku lubalama lw’ennyanja Kyoga, mmita nga 100 okuva we yaliira mukyala¬we, Dimintiriya Nabwire nga December 13, 2014.
Abatuuze kai bamuyita ‘Lumiramwoyo’ era buli w’ayita abaako abamuwerekera. Mukaziwe okugwa mu mannyo ga ggoonya, yali akyaddeko mu bakadde be e Namangi, kwe kugenda ne bakyala banne atyabire bazadde be enku eziyitibwa ‘ebigoogole’ ebikulira ku lubalama lw’ennyanja.
Ggoonya eno ebadde eridde ente n’obuyana obuwerako ku kyalo kino kyokka nga buli omu atya okugyesimbamu. Ye Zagenda yagisalidde ogw’okufa bwe yagirumbye mu bitoogo mwe yali yasima ekinnya era ebadde evaayo okwota ku kasana, okukwata ekyokulya era ng’abantu bagiraba ne bassaako kakola tondeka nnyuma.
Zagenda yagisooberedde n’agitunga effumu olwo ggoonya kwe kweyuna amazzi edduke kyokka effumu lyabaddeko omuguwa ne gusigala nga gugikkutte. Abasajja abalala abaabadde bazze ne Ziraba kyokka nga beesuddeko akabanga, ne basika omuguwa nga buli lw’esembera ku lukalu Ziraba agikuba ku nnyindo ne ku mumwa okukkakkana ng’agisse!
Baagisibye ku maato abiri ne bagireeta ku mwalo gw’e Kibuye, nnamungi w’omuntu gye yabadde akuhhanidde okweerolera ku ggoonya. Zagenda nga ye ‘difensi’ ku LC1 e Kibuye agamba: “Mbadde siyinza kuleka ggoonya eyalya mukazi wange kulya muntu mulala ate nga mmanyi amaka gaayo.”
EBYALIWO NGA GGOONYA EKWATA OMUKAZI OKUMULA
Nga December 13, 2014, Nabwire ya¬genda ne banne okutyaba enku mu mazzi g’ebitoogo. Aba asika ekiti n’awulira ekintu nga kimuutte okugulu nga kitandise okumuwalula.
Nabwire yakuba enduulu n’agamba banne nti waliwo ekintu ekimukutte kimuwalula kyokka bo banne badduka buddusi. Yeekwata ku kiti nga bw’alaajana nti, “Bannange, kyongedde okunnuma, ate kikutte n’awalala, mujje munnyambe,” nga bali beeyongerayo bweyongezi. Oluvannyuma yabagamba nti, ‘Bannange mweraba, kintutte..!” Tebaddamu kumulaba. Abamu ku bakyala be yali nabo bwe batyo bwe balojja ekyabatuukako nga munnaabwe agenda.
Ye Zagenda agamba nti, “Twalabagana ne Nabwire mu 2003 era okugenda mu bakadde yamala kunsiibula ne mmutikka n’ebyokutwala.
Enkeera w’olunaku ggoonya lwe yalya mukyala wange, twagezaako okunoonya nti, tomamya yaleseewo ebitundu bye ebimu ne bibula. Twayabya olumbe byonna ne mbirekera Allah, ne mbakana na gwa kulabirira baana mpozzi n’okusalawo nti, nteekwa okugiyigga ngitte.”
NNUMBA GGOONYA OKUGITTA
January ng’atandika abavubuka abaali batema ebitoogo okusereka amayumba baagwa ku kibangirizi ekiyooyoote, nga kumpi awo waliwo ekidiba ekigazi. Wano omutaka w’abadde ayotera akasana.
Baaliimisa okumala wiiki nnamba ne bazuula nti buli lunaku ejja okwota akasana ku ssaawa 2:00 ez’oku makya n’evaawo ku 5:00.
Bantegeeza ne nsitukiramu okukyalira enfo eno. Nazuula nti, ggoonya eno yali tetya bantu, kuba natambula ne mbuzaayo mmita ttaano okugituukako naye teyavaawo. Wano nabaza engeri gye nnina okugitamu nga nkozesa effumu. Nakunga bannange era lwe twagirumba zaagenda okuwera ssaawa nnya nga efudde.”
AWEESA EFFUMU
Nagenda ew’omuweesi, David Ivaibi ow’e Bukamba ne mmuwa 15,000/- n’aweesa effumu ery’eddobo, nga bwe nfumita likwata ennyama ne liraaliramu. Effumu lino lyakubwamu ekituli eky’okuyingizaamu omuguwa ne liteekebwamu n’omuyini.
Ku ffumu nayongerako akabazzi ak’okugitema omutwe singa entabukira. Nafunye abantu bataano ne mbasaba okumperekerako mu ddwaaniro singa bitabuka banziruukirira.
Ku ssaawa nga 3:00 ez’oku makya, tw’alinnya amaato ne twolekera “eddwaniro,” okutuukayo nga ggoonya yeebase, bannange baasigala emabega nga bakutte omuguwa gwe twasibye ku ffumu, nze ne nnumba.
Ggoonya olw’andabye n’eyimirira ku bigere ng’enswaswa emirundi ebiri bwe yamaze n’ekka wansi ne yeebaka nga n’amaaso ezibirizza, ng’eringa egamba nti, ‘weebale okwereeta.”
Nagisemberedde ne ntuuka mu mmita nga nnya, yalabye nsembera n’etandika okwesikawo eddukire mu kidiba wano we nagifumitidde mu mbiriizi era yatuuse mu mazzi nga ligikutte.
Bannange baasise omuguwa era obwedda buli lw’efulumya omutwe nga ngikuba akabazzi ku mutwe, okukkakkana ng’egonze. Twagisibye ku lyato ne tugiwalula okutuuka e Kibuye.
Poliisi y’e Kaliro yatuuse ku ssaawa 8:00 n’egitwala ku CPS, abagezigezi gye baagisibira ng’okugirabako osasula 2,000/- ate ekifaananyi kyange kye baayolezaawo nga bakitunda 1,000/-, wabula teri yampaako yadde 500/-
Ku ssaawa 2:00 ez’akawungeezi, aba Uganda Wildlife Authority bazze ne kabangali ne bagitikka.
OKUTTA GGOONYA KITANGE YE YANJIGIRIZA
Nga nkyali muto, kitange, omugenzi Muzeeyi Musana yali muyizzi wa ggoonya ng’eyamuyigiriza yali Munnakenya, Deera eyasuubulanga amaliba gaazo.
Okuyigga nagendanga nabo nga ndaba bye bakola era ezimu baazittiranga mu mazzi amawa¬nvu, okusingira ddala ekiro kuba bw’ogimulisaamu ttooci eba tekyalaba.
EYASIMATTUKA GGOONYA AYOGEDDE
Dauda Mpala 19, agamba: Twali tutema bitoogo mu kifo ky’ekimu, kyokka kye tutaamanya nti ggoonya w’esula. hhenda okuwulira ng’amannyo gankutte okugulu. Nawoggana ng’ensika entwala mu kidiba bannange ne banziruukirira. Bansika emikono nga nayo bw’esika okutuusa lwe baagisinza amaanyi. Olwanta n’egoba bali abaali abansika bwe yalemwa n’eddayo mu mazzi. Ku kitanda e Iganga nnamalayo wiiki ssatu era okugulu kwale¬mala.”
GGOONYA ZITUTAWAANYA
Malik Batambuze, amyuka ssentebe wa LC1, yategeezezza nti, mu kyondo ekyo mulimu ggoonya ezisoba mu 200 eziremaz¬za abantu, ziyigganya ente, ennyana n’embuzi nga kati zizze ku kugaaya bantu. “ Abatuuze amazzi g’ennyanja bagaagala kuba aga nayikonto ga lunnyo kale tbalina bawe bayinza kwewala nnyanja.
Ssentebe wa LC5 e Kaliro, Wycliffe Ibanda yanenyezza ekitongole Zagenda n’abaana omukyala be yamulekedde. Zagenda ng’alaga abatuuze effumu lye yakozesezza okutta ggoonya.
Abantu nga ekivunaanyizibwa ku bisolo ekya Uganda Wild Life Authority (UWA) olw’okwebuzaabuzanga nga babayise bakime ggoonya zino nga bagamba nti tebalina mafuta.
Okusinziira ku ssentebe wa LC5 e Mayuge, Omar Daktur Bongo, disitulikiti ye y’esinze okukosebwa kuba ggoonya zirya abantu ng’emberenge.
Alipoota ziraga nti mu 2014, ggoonya zaakwata abantu 15 ne ziryaako basatu abalala baasigaza bisago. Mu myaka omukaaga egiyise, zaalumba abantu 100 nga 50 ku zaabalya, okusinziira kw’akulira eby’okulwanyisa ebisolo
ebikambwe e Mayuge, Loe Jjaza. Ssentebe wa LC3 e Nawaikoke, Moses Kawumba yasabye gavumenti ejje eyigge ggoonya zino ng’ekiwundu tekinnaba kusamba ddagala.
GGOONYA ZIBEERA WA?
Zitera kulumba mu biseera bya nkuba nga zivudde mu mazzi amawanvu ne zisengukira mu bitoogo era ababa bagenze okukima amazzi, okuwuga n’okuvuba mu bwato obutono we zibakwatira, Zikambuwalannyo nga zaakalula.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn