Kampala
omukyala nga ayonsa omwana.
Bya RUTH NAZZIWA
OKUYONSA omwana kikulu eri omuzadde n’omwana kuba amabeere lye ddagala erisinga obukulu omwana ly’asooka okufuna okuziyiza endwadde ezandimulumbye. Wabula kyennyamiza nti abazadde abasinga naddala abakyala abakola tebakyajjumbira kuyonsa ekivuddeko abaana bangi okulumbibwa endwadde ez’enjawulo omuli n’ez’olukonvuba.
Okuva nga August 1 okutuuka nga August 7, 2012 nnaku za kubunyisa kaweefube w’okusaasaanya enjiri w’ebirungi ebiri mu kuyonsa abaana mu nsi yonna, nga ne wano mu Uganda twatandise. Dr. Florence Nalubowa, omusawo w’abaana nga mukugu mu kujjanjabisa emmere mu Breast feeding Clinic e Mulago agamba nti mu mwaka afuna abakyala abayonsa abasoba mu 15,000 wabula nga bangi ku bo tebamanyi ngeri ya kuyonsa baana na ddi lwe balina okuyonsa wamu n’endiisa. Anyonyola nti, akizude nti abamu bakaluubirizibwa okuyonsa olw’obutamanya bwe bateeka baana ku bbeere naddala abazadde abato n’abaana ne bakaluubirizibwa okuyonka ekivaako bombi omwana ne nnyina okwetamwa ne babivaako ekikosa obulamu bw’omwana. Engeri gy’oteeka omwana ku bbeere y’emuyamba okuyonka obulungi kuba bwatatereera akalubirizibwa okusika ennywanto n’okumira ekimulemesa okukkuta.
Okuteeka omwana ku bbeere
Omusawo agamba nti, omwana omuwere mugalamize ku mukono gwo ogwa kkono ng’ogenda okumuyonsa. Bw’omaliriza kakasa nti oteeka olubuto lwe ku ludda olwa kkono ku lulwo era ng’asobola okukutunuulira mu maaso n’okukwatamu ng’azannya n’okukunyumiza.
Bw’omala okumutereeza obulungi, muteeke ennywanto mu kamwa ng’engalo yo ensajja ekutte ku bbeere waggulu n’endala nga ziri wansi mu kikula ky’ennukuta ‘C’ Weewale okukwata ebbeere nga makansi oba ng’afuuwa sigala kuba engalo zinyigiriza emikutu egitambuza amabeere naddala ogwa waggulu ne wansi w’ebbeere ne gatafuluma bulungi Omwana bw’aba ayonka bulungi, mulinde yeggye yekka ku bbeere ate omuzze ku ddala. Kino kimuyamba okukkuta obulungi era bw’aba avuddeko muteeke ku kibegabega aveemu empewo aleme kubooga.
Bw’owulira obulumi ng’oyonsa, sooka osikemu ebbeere mpolampola oluvannyuma olizzeemu. Agamba nti, amabeereokubula oba okukendeera kiva ku ngeri gy’oyonsaamu. Gy’okoma okuyonsa obulungi era ennyo n’obungi bw’amabeere agakolebwa okweyongera. Amabeere gakolebwa bwongo, waakiri yonsa omwana wakati w’emirundi munaana ne 12, naddala ekiro kuba mu budde buno obwongo buba buteefu ate ng’omwana akuli kumpi ekimuyamba okuyonka obulungi.
Omuzadde akola, kamula amabeere ogatereke mu fi rigi oba mu kifo ekirimu ebbugumu erisaanidde nga mu kabada. Olina okulaba nti ebintu oba eccupa mw’otereka amata biyonjo. Buli lw’oba ogenda okuwa omwana amata, sooka onaabe mu ngalo olyoke okwate ku bintu bye, okwewala endwadde eziva ku bujama. Teeka obukopo bwe oba eccupa mu mazzi agabuguma oba agookya okutta obuwuka. Oluvannyuma teekamu amata okumala akaseera gafunemu ekisuususu omuwe.
Okukamula amabeere
Teeka ekibatu waggulu w’ebbeere n’ekirala wansi waalyo okamulire mu kakopo akayonjo. Oba nyiga waggulu w’ennywanto okutuusa lw’olaba nga gamala omuwe. Omwana omuwere oyinza okumugabirira ng’okozesa ekigiiko ate okuva ku myezi
EMIGASO EGIRI MU KUYONSA
Okuyonsa kuyamba yamba omwana okumanya akasu ka nnyina n’okutondawo omukwano wakati waabwe. amata agasooka (aga kyenvu) galimu ebiriisa byonna ebiyamba okuzimba obwerinzi bw’omubiri gw’omwana ekiziyiza endwadde eziyinza okumulumba naddala ez’amawuggwe naddala ekifuba, ssennyiga, asima, okuddukana n’endala. Amata agasooka gayamba okwoza mu lubuto naddala obubi obuddugavu omwana bw’asooka okufuluma. Okuyonsa kuyamba ebitundu by’omukazi eby’omunda okutereera mu bifo byabyo ekimuyamba okuwona amangu.
Omukyala bw’aba ayonsezza tavaamu musaayi mungi kuba okuyonsa kuyamba okufulumya obucaafu bwonna obuba mu lubuto amangu ng’omukazi amaze okuzaala. Kiyamba n’omwana okuyiga okuyonka amangu. Okuyonsa kuyamba omwana okufuna ebiriisa byonna n’amazzi omubiri gw’omwana bye gwetaaga. Kuziyiza obugimu bw’omubiri okudda amangu, omukyala obutafuna mangu lubuto lulala lw’ateetegekedde. Kikendeeza n’emikisa gy’omukyala okufuna kookolo naddala ow’amabeere, amagi n’ow’omumwa gwa nnabaana ebiri n’okusingawo muweere ku kikopo okusinziira ku bipimo omusawo by’akulagidde.
swh_Latn lug_Latn tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn