Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri 17th omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu.
Leero njagadde twogere ku nnono z’erinnya Kibuuka.
Erinnya lino lyatandikira ku Musajja Kyobe mutabani wa Wannema abaabeeranga e Ssese mu Bizinga.
Erinnya Kibuuka,Kyobe yaliggya ku ngeri gyeyajjamu ku lukalu ng’ava e Ssese,banne bwebaali baamusaba asaabale nabo mu lyato n’agaana era n’abasaba basaabale bagende.
Kalyesubula ne banne bagenda okugoba ku lukalu nga Kyobe mutaka wajjo nebeebuuza nti’’ Ono abuuse bubuusi?’’ weyaggya erinnya Kibuuka.
Kibuuka yasimba ekitooke nga y’akagoba ku lukalu e Nsamu ku mwalo Mulindi.
Kino olwassa abanyolo nebagenda bayunjeeko ettooke,Kibuuka olwabalaba n’atanula okulwana nabo okutuusa lwebaamutta.
Ku kitooke kino Abaganda baggyako olugero nti ‘’ Oli kalunsambulira nga Kitooke kya Kibuuka’’.
Kibuuka ono era y’amanyiddwanga Kibuuka Omumbaale eyalwanirako Nakibinge Omulwanyammuli mu lutalo n’Abanyolo.
Abasomesa mu masomero g’ekkanisa ya Uganda abakakkalabiza mu masomero agali wansi w’obulabirizi bwe Luweero obutwala district essatu okuli Nakaseke,Nakasongola ne Luweero olwa leero beevumbye akafubo n’Omulabirizi abatwala ow’Obulabirizi buno Kitaffe mu Katonda Eridaadi Nsubuga bamuumuunyemuumunye mu bizibu byebasanga mu mulimu guno awamu n’okwejjukanya gyebayise ebbanga ery’omwaka omulamba lyebamaze bukyanga baawukana.
Ssentebe w’abasomesa abakakkalabiza mu masomero gano Omulangira Jemba Kalema Enock ategeezezza nti basaanidde okusisinkanaga mukama waabwe Omusumba abasuma bonna olwo nabo basobole okubangulanga emiti emito n’emikisa awamu n’obuyinza bweyabakwasa.
Omulabirizi w’Obulabirizi bwa West Buganda Kitaffe mu katonda The Right Rev Henry Katumba Tamale asinzidde mu lutikko Namirembe mu kusabira omwoyo gw’omugenzi eyaliko Ssenkaggale wa DP John Ssebaana Kizito n’akubiriza abantu okujjukiranga okukolerera eggulu n’okumanya nti enkomerero ya byonna omuntu waakusisnkana Katondawe.
Bo bannabyabufuzi ba wano ab’amannya bangi nga bakulembeddwamu Ssenkaggale wa DP Norbert Mao beetabye mu kusabira omwoyo gw’omugenzi nga Kkanisa ekubyeko n’ebooga ng’oluuyi lw’Obwakabaka bwa Buganda lukulembeddwamu Kamalabyonna Oweekitiibwa Charles Peter Mayiga ng’olwa Gov’t lukulembeddwamu Nnampala wa Gov’t Ruth Nankabirwa.
Olwa leero lwa Kazooba,Bbalaza ennaku z’omwezi ziri 3rd omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu gwetwakatandika.
Ng’ennono z’akawaayiro kaffe kano ak’amakulu n’ennono y’erinnyalyo bweziri,buli ntandikwa ya mwezi twogera ku nnono y’erinnya ly’omwezi ogwo.
Omwezi guno gumanyiddwa nga Kasambula engeri okuva edda gyegwayakangamu omusana era Abaganda mwebaasambuliranga oba mwebaategekeranga aw’omusimba mu masimba agaddiriranga mu mwezi gw’omunaana.
Olw’omulimu guno ogwakolerwanga mu mwezi guno ogw’okusambula Omuganda yasalawo gutuumwe Kasambula.
Omusomi waffe jjukira nti Omuganda yatuumanga amannya okusinziira ku mirimu gyeyakolanga n’ekiseera mweyagikoleranga.
Eddwaliro lya Mild May Uganda obwanga bw’okujjanjaba abalwadde b’ekirwadde kya Kityatabaala kati babuzzizza mu kuddaabiriza bali ku ddagala basobole okulitambulirako obulungi ate nalyo libagase nga kino kiddiridde ebibadde bitandise okuwulirwa nti abalwadde bangi balemererwa eddagala abasing olw’eby’endya ebitatuukana nalyo.
Akulira eddwaliro lino Barbara Mukasa ategeezezza nti kati endya y’abalwadde abali ku ddagala ye nsonga nga batandise okutalaaga ebitundu by’eggwanga awali ebbula ly’emmere badduukirire abalwadde n’emmere esaana.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri amakumi 26th omwezi guno ogwa Ssebaaseka ogw’omukaaga.
Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono leero tutunuulidde ennono y’erinnya lw’Olusozi Lubaga.
Olusozi luno kwe kwalinga Olubiri lw’Obwakabaka bwa Buganda olukulu nga lwabeerako emyaka egiwera.
Kabaka eyasembayo okubeera mu Luiri luno olwali ku lusozi Lubaga ye Kabaka Ndawula Nsobya ow’ekkumi n’omwenda eyafuga Obuganda wakati wa 1724-1734 weyakisiza Omukono.
Olwaba olwo ng’Olubiri luno lwakwata omuliro oluvannyuma lw’okukubwa eggulu era neruggwaawo lwonna.
Abawanuuzi baawanuuza ebiyinza okuba nga bye byaviirako Olubiri luno okukubwa eggulu era okukkakkana nga Kabaka alagidde basajjabe okuzzaawo Olubirirwe ku ntikko y’olusizi lwali luliraanye luno olw’e Mengo.
Oluvannyuma olusozi Lubaga lwaweebwa abasomi baluzimbeko ekiggwa kya Katonda nga bano baakulemberwamu Omufaransa Father Pierre Lourdel Monpel ne Brother Amans.
Bano be baakulemberamu abakkiririza mu nzikiriza y’Abaruumi/Romans abaakazibwako Abakatoliki nebatandika okubaga n’okusamba ettaka eryazimba ekerezia eyasooka okwo ssaako okusala e Ssubi eryagisereka.
Olw’Ekerezia okuzimbwa ku lusozi abaaluwalampanga nga baagala okulaba ekigenda mu maaso bwe baatuukangayo nga balaba nnene atenga omulimu ogutannakolebwa munene be baagamba nti ‘’Ooh gano gakyali mabaga’’.
Olw’ebigambo bino okuddinganwa ennyo abeeru baalowoozesebwa nti ob’olyawo lyerinnya ly’ekifo kino nabo nebatandika kugeegeenya ekyo okukkakkana nga kikaziddwako Lubaga.
Mufti wa Uganda Sheikh Shabban Ramathan Mubajje abaddu ba Allah Subu-annah Wa-ta-Allah abasibiridde entanda y’okwagalana,okusonyiwagana awamu n’okwewalira ddala ekiyiwamusaayi ekyegiriisiriza mu mawanga g’abawarabu.Ono asinzidde ku kitebe ekikulu eky’obusiraamu mu ggwanga n’akuutira abayisiraamu okusigala ne Nniiya gyebabadde nayo mu mwezi omutukuvu gwebamazeeko basigale nga bayamba abateesobola engeri okugaba,okusiiba n’okusonyiwa Allah gyeyabijjuzaamu empeera ezibooga obuboozi.
Ye district Khadi wa Mubende ne Mityana Sheik Abdul Noor Twebaze asoomozza gavumenti okuvaayo eyingire mu nsonga ezikyalemesezza essiga eddamuzi okukola obulungi emirimu nadda mu kiseera kino ng’obumenyi bw’amateeka bweyongera.Ono agambye nti abantu bangi baayoolebwa nebaggalirwa ku byekuusa ku kufa kw’eyali omwogezi wa poliisi Andrew Felix Kaweesi wabula nga bannaUganda bakyalemeddwa okukakasibwa nti oba ddala omuyeye gw’abantu bonna abaakwatibwa ddala beenyigira mu kutta omunene wa poliisi ono.
Bya Kizindo Lule
Olwa leero lwa Kiwanuka Olw’okuna,ennaku z’omwezi ziri 22nd omwezi guno ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga.
Tuzze twogera ennono z’amannya g’ebitundu eby’enjawulo wano mu ggwanga naye tubadde tetwogeranga ku nnono y’erinnya Mengo Embuga y’Obwakabaka bwa Buganda.
Mengo lwerusozi okutudde Olubiri lwa Ssaabasajja Kabaka wa Buganda ng’olusozi luno lutudde ku migemo gy’enjazi ez’amanyi era ng’enjazi zino abantu baazitambuliranga engendo okujja okuseererako emmere yaabwe.
Ejjinja omuntu kwasirira liyitibwa Lubengo,ku lusozi luno kwaliko amayinja gano mangi abantu ge beeyambisanga okusa emmere yaabwe ey’empeke n’endala bwebatyo nebalwogerangako nti tugenda eri ku lusozi lw’Emmengo.
Ejjinja lino erimu liyitibwa Olubengo ate ennyingi ne ziyitibwa e Mmengo,olusozi luno okubeerako enjazi zino ennyingi kwe kwaluviira okuyitibwa Mengo.
Abasenze abaava mu bizinga bye Ssese bamale basenge mu bitundu bye Mmengo be baatandiikiriza okuseerera emmere yaabwe ku mayinja gano.
Mmengo yazimbwako Olubiri olwasookera ddala mu mwaka gwa 1885 nga lwazimbwa Sekabaka Mwanga II Kabaka wa Buganda ow’amakumi 31st.
Akakiiko k’ababaka akaakwasibwa ogw’okutaganjula ekivaabiransimbi eky’obuwumbi Omukaaga bagusalidde akulira ekitongole ekiwoozi ky’emisolo mu ggwanga ekya URA Dorris Akol olw’okuyisa olugaayu mu mateeka g’ekitongole kyakulira.
Alipoota y’akakiiko kano akakulirwa omubaka Abdul Katuntu eraze nti Dorris Akol yateeka omukono ku biwandiiko ebiggya ensimbi mu nsawo y’ekitongole nga tamaze kwebuuza ku lukiiko lukifuga.
Embeera y’eyaliko Ssenkaggale wa DP John Sebaana Kizito yeeraliikirizza ab’enjuuye ne bannakibiina mu ddwaliro e Nakasero gyajjanjabirwa.Ssebaana Kizito yaddusibwa mu ddwaliro eryo oluvannyuma lw’okufuna ekisannyalalo ku lwa Kazooba essabbiiti eno.
Kenneth Paul Kakande ategeezezza nga bwebakola kyonna ekisoboka okulaba nga bataasa obulamu bw’omu ku bamanyiddwanga Enkuluze z’ekibiina.Ssebaana yaliko Ssenkaggale w’ekibiina kino ebisanja bibiri n’abeerako ne Mayor w’ekibuga Kampala,yaliko minister n’akulira neku bukiiko bw’eby’emizannyo mu Gov’t ya Beene.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn