Bya Dickson Kulumba
WALIWO omusono oguzze era nga gweyunirwa naddala abavubuka abalowooza nti balya ‘swaga’ ng’enjogera y’ennaku zino bw’eri nga gwe gw’okunywa emmindi enzungu eyitibwa ‘Shisha’.
Eno emu ku ngeri ezireeteddwa okusikira sigala kyokka nga nakyo kya bulabe bwe bumu era kisinga kuvujjirirwa makampuni agakola sigala.
Engeri endala mulimu sigala atayokebwa era tavaamu mukka ng’ono bagaaya mugaaye. Wabula kizuuliddwa abakugu ng’ebika by’ebirungo eby’obutwa ebiri mu sigala ono birwaza kookolo.
Shisha akolebwa bwe bookya taaba omukka oguvaamu ne baguyisa mu mazzi nga tebannamufuuweeta. Abavubuka bangi balowooza nti si waabulabe olw’okuba abeera asengejjeddwa.
Ekirala bamubuzaabuza n’obuwoowo obw’ebintu eby’enjawulo omuli apo, chocolate, ebinazi, cappuccino, wootameroni n’ebirala ebisikiriza abamunywa.
Obuzibu nti abamunywa bonna bakozesa emmindi emu kwe bassa emimwa ekiyinza okubalwaza
endwadde n’addala ezikwata okuva ku muntu omu okudda ku mulala.
Shisha alwaza kookolo w’emimwa n’akamwa, ow’amawuggwe, ow’omu lubuto, ow’akawago, ow’emimiro, akendeeza amaanyi g’ekisajja n’okufuula abakazi abagumba.
Ate abafuna omukisa okuzaala, abaana baabwe baba n’obuzito obwa wansi ennyo ate batawaanyizibwa nnyo endwadde z’ekiwanga n’amawuggwe.
Ate naawe atamunywa kyokka ng’oliraanye abamunywa teweeyibaala kuba ofuna obuzibu bwe bumu n’amunywedde era kookolo tomubuuka singa tomwewala.
Dr. Possy Mugyenyi, akulira ekitongole ekirwanyisa okunywa sigala ekya Centre for Tobacco Control in Africa abasangibwa e Kasangati agamba nti kaweefube gwe babakanye naye waakulaba nga bassa akazito ku makampuni ga taaba okukomya okulanga n’okukozesa obubaka obuyitiridde okusendasenda abantu okumufuweeta.
‘Sigala gwe nywedde okumala emyaka 30 anzibye amaaso’
Joseph Ssekandi, mutuuze w’e Nansana era agamba nti yanywa sigala okumala emyaka 30 wabula amaaso gaafa na kati ayambala gaalubindi. Attottola sigala by’amuyisizzaamu:
Nnatandiikiriza okufuuweeta taaba ku myaka kkumi. Ewaffe waaliwo abapakasi nga bafuuweeta emmindi ne taaba gwe bazinze mu bipapula.
Bano mu kusaaga bampanga ku taaba ne nfuuweeta. Yasooka n’ankoloza wabula ne mmanyiira, ate era twalina n’omulaalo nga naye amumpa ne nnywa.
Bwe nnatuuka ku ssomero nneegatta mangu ku bavubuka abafuuweeta sigala naye nga tukikola mu bubba. We nnamalirako S.4 nga siyinza kwebaka nga sifuweeseeko, era nnatandika okutambula naye.
Bwe nnagenda e Bulaaya kyasukka, nga sigala tabula ku byakulya.
Wabula lumu nnatandika okulumizibwa mu kifuba, muganzi wange n’emikwano bampa amagezi okuva ku sigala.
Ekiro nga nzuukuka okufuuweeta sigala, mu nkiiko ez’amaanyi nga nfulumafuluma, mu motoka ne mu kusaba. Enju yange ng’ewunya sigala. Bwe nnalwalanga ekifuba nga tekiwona.
Nnagezaako emirundi mingi okuleka sigala naye nga buteerere. Lumu mwannyinaze yantwala ku Mt. Sion Prayer Centre e Bukalango lwa bizibu mu bulamu bwange.
Mu myaka omunaana gye mmazeeyo mu kwegayirira nnakizuula nti nnaliko omwoyo omubi ogw’okufuuweeta sigala nga kyenkana okufuuweeta emmindi.
Era omusawo mu kunkebera yakizuula ng’amawuggwe gange gaasigaza akatuli katono we nzisiza olw’okukosebwa sigala.
‘Abantu emitwalo 60 bafa sigala gwe bawunyirizza buli mwaka’
Jennifer Kalule Musamba, omwogezi w’ekibiina ky’abalwanyisa okunywa sigala agamba nti, kkampuni enkozi za sigala zikozesa obukodyo ng’okuteeka ensimbi mu bintu eby’enjawulo okuwuddiisa ensi nti omulimu gwe zikola gwa ttendo ng’ate bakozesa kino ng’omukisa okuguyaaguya abakulembeze n’obutateeka mateeka gayinza kubagambako.
Ayongerako nti, obubaka obuweebwa kkampuni zino, bubuzaabuza era tebalina nkola yonna nnung’amu okulaba nga zikuuma obulamu bw’abantu.
Ekibiina ky’ensi yonna eky’ebyobulamu (World Health Organisation) kyateekesa omukono ensi ez’enajawulo omwali ne Uganda okuwera kkampuni okulanga sigala ng’omwaka gwa 2012 tegunnayita.
Amasomero kkubo ddene abavubuka mwe bayigira buli mpisa mbi. Era abakwatibwako balina okwetegereza kino.
Sigala atta abantu kumpi obukadde mukaaga buli mwaka nga ku bano 600,000 banuusa mukka okuva ku bamunywa era nga bangi ku bano baana na bakyala.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn