Emyaka 50 egy''ameefuga
Bya OLIVE LWANGA NE ALICE NAMUTEBI
MU myaka 50 gye tugenda okuweza bukya Uganda efuna obwetwaze okuva mu mikono gy’Abazungu, endwadde nnyingi zirumbye Bannayuganda wabula nga siriimu ye akyeriisa nkuuli era nga ne bakakensa okutuusa kati akyabatakuza emitwe okulaba nga bazuula eddagala erimuwonya kyokka likyabuze.
Siriimu mu Uganda yasooka kulabikako mu bavubi e Rakai mu mwaka gwa 1982 era olw’okuba yali ndwadde eyali terabwangako abantu baamutuuma amanya nga basinziira ku bubonero bww yeeyolekerangamu omuli mukenenya, siriimu, ekiwuka n’ebirala.
Dr. Daniel Bogere, akulira TASO mu ddwaaliro e Mulago agamba nti abantu akakadde kamu n’emitwalo 20 be balina akawuka ka sirimu wabula nga bangi ku bano bafumbo.
Bangi bafuna akawuka ka siriimu wabula ne balwawo okumanya nti babulina ate abamu basalawo kwekuumira waka ekibaleetera okufa kuba bagenda okutuusibwa mu ddwaaliro nga buyise.
Siriimu akwata atya era atambula atya?
Dr. Bogere agamba nti, sirimu ayita mu musaayi. Singa omusaayi gw’omuntu alina akawuka ka siriimu gwegatta n’ogwoyo atakalina naye akafuna.
Okwegatta mu mukwano n’omuntu alina akawuka ka sirimu nga temukozesezza kondomu osobola okukwatibwa.
Okugatta ebintu ebisala ng’empiso, amajirita nakyo kya bulabe.
Asinga kukwata baani?
Omusawo agamba nti siriimu yeeriisa nkuuli mu bafumbo n’abantu abali wakati w’emyaka 25 - 34 era abakazi be basinga okumufuna.
Barahika: Mpangadde lwa kweyabiza mukyala wange.
Dr. Bogere agamba nti, mu ntandikwa essira ly’okulwanyisa siriimu baasinga kulissa ku bavubuka, bavuzi ba bimmotoka ebinene n’abavubi ekintu ekyaleetera abafumbo okusigalira emabega era nga kirabika oluvannyuma lw’okusomesa ennyo abavubuka baatandika okukyusa mu nneeyisa yaabwe embi era siriimu n’akendeera.
Tugenda okukebera abafumbo abaali balekeddwa emabega ng’ate bakwatibwa nnyo siriimu kuba abasinga baali tebamanyi ngeri yaakumwewala ate nga tebettanira kondomu.
Siriimu asinga kwegiriisiza mu bibuga
Dr. Daniel Bogere annyonnyola nti, sirimu asinga kwegiriisiza mu kibuga n’ebitundu ebiriraanyewo olw’embeera y’amasanyu gye tutambuliramu ssaako ssente ezibayamba okufuna bye beetaaga omuli n’okugula ababasanyusa mu nsonga z’omukwano ng’ate tebeekuumye.
Mu bitundu by’obukiikaddyo (North), abantu baayo baataataaganyizibwa nnyo entalo n’ebyokwekuuma ne babivaako ekyavaako siriimu okukwata omuwendo gw’abantu omunene.
Mu bifo omuli ppaaka z’abavuzi b’ebidduka ebigenda eng’endo ne mu bavubi nayo siriimu yeegiriisizaayo nnyo.
Owa siriimu basobola okumukyusa omusaayi?
Omusawo agamba nti, engeri yokka gye baakazuula eyinza okuyamba ku wa sirimu okuwangaala kwe kumira empeke eziweweeza ku sirimu eza ARV’s.
Ng’oggyeko okuba omwesigwa eri muganzi wo, obuteenyigira mu nsonga z’okwegatta nga tonnatuuka n’okukozesa kondomu, omusawo agamba nti okukomolebwa kiyamba ebitundu 60 ku 100 mu kuziyiza omusajja okukwatibwa akawuka ka siriimu wabula nga kino kikola tokalina.
Weekuuma otya okuwangaala n’akawuka?
Omuntu alina akawuka ka siriimu osooka kukiriza nti oli mulwadde n’olaba abasawo ne bakutandisa ku ddagala. Limire mu budde bwalyo, weewaale okunywa omwenge, okufuuweeta sigala n’okukozesa ebiragalalagalakuba bikendeeza abaserikale b’omubiri gwo abakuyamba mu kulwanyisa siriimu n’endwadde endala.
Bw’oba ne muganzi wo nga talina kawuka oba nga mwembi mukalinmukozese kondomu mu kwegatta.
Okulya obulungi nakyo kikulu okukuumaomubiri n’ebiriisa byonna bye gwetaaga abaserikale abakuuma omubiri gwo basobole okufuna amaanyi.
‘Emyaka 15 nga nnina siriimu n’omukyala atalina’
John Bosco Barahika amaze emyaka 15 n’akawuka ka siriimu wabula nga mukyala we n’omwana tebakalina. Annyonnyola engeri gy’abeerawo n’atasiiga balala ate n’asigala nga ali bulungi.
“Mu 1997 natandika okulwalalwala nga buli ekinkwatako kingoya nnyo. Nnagenda mu TASO e Ntebbe ne bankebera n’okunzuula n’akawuka ka siriimu. Nnalaba ng’ensi enfundiridde nga sirina gwe nsobola kwogera naye kyokka omusawo yang’umya nti bwe mbadde n’akawuka nga siri ku ddagala ate bwe nnaalitandikako nzija kuba bulungi ddala.
Nnabuulirako mukyala wange mu kutya okungi nga ndowooza nti agenda kunoba kuba twali twakazaala omwana waffe asooka nga wa myaka esatu nga n’ekisinga okunnuma ye mwana waffe naye okuba omulwadde.
Enkeera nnatwala mukyala wange n’omwana kyokka bo bwe baabakebera nga tebalina kawuka. Twasigala ffenna kati emyaka 15 nga twekuumye.
Eddagala lya ARV’s lyali ku buseera mu budde obwo naye abasawo bannyamba okunfunira omuzungu eyalinsasuliranga
Mukyala wange yannyamba nnyo kuba yanzijukizanga okumira eddagala buli ssaawa ate nga n’ebyokulya n’okunywa abimpa mu ssaawa entuufu.
Nnakubwako kisipi naye ne ntereera. Obulwadde buno si bwangu era atabulina ayinza obutamanya kiki oyo abulina ky’ayitamu. TASO etuyambye nnyo era kati tugenda kujaguza emyaka 25 mu kibiina kino nga kituwa obuyambi obw’enjawulo n’okutubudaabuda.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn