Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 4:21 pm
EKIKA KY'ABABIITO B'E KKOOKI
Akabbiro: Mazzi Ga Kisasi
Awo olwatuuka Isansa Gabigogo, Kabaka w'e Bunyoro, n'addira abaana be abalongo Bwowe Isiŋŋoma ne Kitayimbwa Kato n'abawa buli omu okufuga ekitundu ky'ensi mu Bwakabaka bwe. Bwowe yamuwa ku ludda lw'e Buddu. Kitayimbwa n'amuwa ku ludda lw'e Cope. Naye abalangira abo baali tebannagenda mu nsi zaabwe kitaabwe n'afa, muganda waabwe Duhaga I n'amusikira.Duhaga bwe yamala okulya Obwakabaka bw'e Bunyoro n'agamba baganda be nti.
"Nze sibakkiriza kusala ku Bwakabaka bwange"
Bwowe yalaba muganda we amugaanye okugenda mu nsi kitaabwe gye yamuwa n'akwata ekkubo erigenda mu Ankole. Duhaga bwe yawulira nga muganda we ayagala okugenda mu nsi ez'ewala kwe kumutumira ng'amukkiriza okugenda mu nsi kitaabwe gye yaleka amuwadde.
Kitayimbwa bwe yalaba nga ye muganda we amugaanidde ddala okugenda mu nsi y'e Cope n'ateesa okugenda ne mukulu we Bwowe. Bwowe ne Kitayimbwa tebaalwa ne basitula ne bagenda mu nsi y'e Buddu ne balwana n'abantu be baasabganu, Bwowe n'awangula era n'atandiika okufuga nga Kabaka abantu abaali mu kitundu kye yawangula. Waayita ekiseera kitono Bwowe n'alumba abantu abaali mu Buddu wakati, n'alwana nabo nnyo n'abagoba. Omutala gw'e Bunyoro Bwowe gwe yavaako okugenda e Buddu guyitibwa Kkooki. N'ensi gye yawangula ng'atuuse mu Buddu kyeyava agituuma Kkooki okujjukiranga ekifo kye yavaamu e Bunyoro. Oluzzi lwe yanywangamu amazzi nalwo kuyitibwa Lukooki.
Ekiseera kyayitawo kitono Bwowe n'atuma muganda we Kitayimbwa agende ategeeze Duhaga nga bw'awangudde ensi, era yamuwa n'ebirabo bingi n'amafumu mangi ge yali anyaze ku Bannabuddu abitwalire mukulu waabwe Kabak Dahaga. Basajja ba uhaga bwe baalaba amafumu Bwowe g'aweerezza ne bagamba nti:
"Bwowe agidde awangule ensi ezo ajja kukulwanyisa akugobe ku Bwakabaka bwo"
Duhaga olwawulira ebyo n'akwata Kitayimbwa n'amussa mu nvuba. Naye abaami abaali bakuuma Kitayimbwa baasala mangu amagezi ne batumira Bwowe okumutegeeza Kitayimbwa bw'ali mu nvuba era mu kiseera kye kimu ne babombya ne Kitayimbwa mu ngeri e**enderere. Bwowe olwawulira nga muganda we ali mu nvuba n'asitula okugenda eri Kabaka Duhaga. Bwowe okutuuka e Bunyoro yasanga Kitayimbwa amaze okubomba. Naye ye teyamanya, kyeyava agenda buterevu eri Kabaka DUhaga. Olwali okulaba ku Duhaga Bwowe n'atandika okuyomba.Ne Duhaga teyalwa n'alagira Bwowe akwatibwe attibwe. Era nga Kabaka bwe yalagira basajja be bwe baakola. Bwowe baamukwata mangu ne bamutta. Bwowe okuttibwa yaleka alaaamye ebigambo bibiri:
1. Yalaamira muganda we Kitayimbwa okulya e**ma y'e Kkooki.
2. Yalaama nti Ow'enda ya Kitayimbwa bw'asa*anga ow'enda ya Duhaga ng'amutta. Nti era Kitayimbwa taddanga e Bunyoro naye adde ewa muganda waffe Kabaka w'e Buganda.
Bunyoro naye adde ewa muganda waffe Kabaka w'e Buganda.
Awo Bwowe bwe yamala okuttibwa, Kitayimbwa I n'alya Obwakabaka bw'e Kkooki. Kitayimbwa teyazaala mwana. Bwe yafa omwana wa Bwowe omukulu Mujwiga n'alya Obwakabaka. Ssekabaka Jjunju okuwangula Buddu nga Mujwiga y'afuga Kkooki. Era Mujwiga teyalwanyisa Jjunju kuba yali amanyi ng'Obwakabaka bwe buyingira wa Kabaka w'e Buganda. Mujwiga naye teyazaala mwana. Bwe yafa muganda we Mugenyi n'asika. Mugenyi bwe yafa muganda we Ndawula. Lwabulanga n'asika. Ndawula Lwabulanga bwe yafa omwana we Kitayimbwa II Kayiba n'asika. Kitayimbwa Kayiba bwe yafa omwana we Isansa Lwampanja n'asika. Isansa Lwampanja bwe yafa omwana we Lubambula n'asika. Lubambula bwe yafa muganda we Ndawula Kamuswaga n'asika. Ndawula Kamuswaga bwe yafa omwana we Isansa Kabumbuli n'asika.
Abakama abaafuga mu Kkooki baliraana bwe bati:
1. Bwowe Isingoma
2. Kitayimbwa Kato
3. Mujwiga
4. Mugenyi
5. Ndawula Lwabulanga
6. Kitayimbwa Kayiba
7. Isansa Lwampanja
8. Lubambula
9. Edward Kezekia Ndawula Kamuswaga
Bano baafuga ng'abalangira
1. Sefasi George Isansa Kabumbuli Kamuswaga
2. Yoweri Kayiba Kamuswaga
Ku Kezekia Ndawula Kamuswaga, Kkooki kwe lyafuukira essaza ne liyingira mu Bwakabaka bw'e Buganda mu mwezi gwa Museenene 1896 (11/1896) nga Mwanga II ye Kabaka w'e Buganda, naye likyaliibwa mu nsikirano y'abalangira ab'enda y'Ababiito b'e Kkooki. Era n'obulombolombo bw'Obwakabaka bw'e Kkooki Omulangira Kamuswaga akyabutuukiriza.
Omukulu w'e kika ky'Ababiito b'e Kkooki bonna ayitibwa Ssaababiito. Alina Amasiga musanvu g'afuga mu kika kye:
1. Bwowe
2. Mugenyi
3. Ndawula
4. Kitayimbwa Kayiba
5. Isansa Lwampanja
6. Kitayimbwa Lubambula
7. Ndawula Kamuswaga
Gano wammanga ge mannya agatuumwa mu kika ky'Ababiito be Kkooki.
Abalenzi
Ndawula
Mugenyi
Lwanga
Bwowe
Kitayimbwa
Ssansa Winyi
Gabigogo
Kayiba
Lubambula
Muyondo
Kyebambe
Abawala
Nalwanga
Ndaganoo
Kyangwa
Namugenyi
Nandawula
Era batuuma n'amannya amalala gonna agatuumwa Ababiito b'e Bunyoro. Naye bo baagaza dda mu Luganda.
ENNGOMA Y'ABABIITO B'E KKOOKI BONNA EYITIBWA
"Butentwe".
Mu kika kino mwe mwazaalibwa omuzira simeyi Lwakirenzi Kakungulu. Kitaawe yayitibwanga Matambagala. Semiyi L. Kakungulu oba si y'asinga obwatiikirivu mu bazira ba Buganda, katumuyite omu ku bo. Yatuuka ku kitiibwa eky'okuba pulesidenti wa Busiga omubereberye. Ng'ali e Mbaale abantu be baamuyitanga "BEENE".
Ebigambo byo wandiise: 790
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn kin_Latn min_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn luo_Latn bem_Latn lua_Latn sun_Latn lug_Latn bem_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn kin_Latn lug_Latn wol_Latn luo_Latn bem_Latn lua_Latn sun_Latn lug_Latn lug_Latn wol_Latn lug_Latn xho_Latn kin_Latn sna_Latn bem_Latn ibo_Latn xho_Latn lua_Latn tum_Latn kmb_Latn lug_Latn xho_Latn taq_Latn kin_Latn lua_Latn sun_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn