Ng’ogyeko Empologoma emmanyiddwa ennyo nga kabaka w’e ttale – King of the Jungle, waliwo ensolo endala ezitwalibwa nazo okubeera zi kabaka b’ettale naddala ku semazinga wa Africa. Zino zonna wamu zaatumwa erinnya limu mu luzungu zi “Africa’s Big Five”.
Ensolo zino kuliko Empologoma, Enjovu, Enkula, Embogo saako Engo
Uganda nsi yamukisa kuba ensolo zino zonna ezirina.
Ensolo zino wano mu Buganda miziro gya bika.
Ensolo zino zonna zeezimu kwezo ezisinga okuyiggibwa , wabula ate kizibu nnyo okumala gaziyigga n’ozitta, era abantu abaaziyigganga nebazitta baawebwanga ebirabo.
Wabula ngogyeko okuba nti zonna sinyangu zakumala gayigga n’ozitta, buli nsolo erina ekijjifuula ey’enjawulo okuva ku ndala;
Empologoma; Mu butonde bwazo zigwa mu bika ebyekikula kya kappa, era y’esinga okuwulugguma.
Empologoma nga yawulugumye esobola okuwulirwa mu buwanvu bwa mayiro ezisiba mu 5 okuva weeri.
Empologoma ekwata ekifo kya kubiri mu nsolo ezisinga obunene ezigwa ku kika kya Kappa, eddirira Tiger.
Bwegutuuka okuyigga enkazi zezisinga okuyigga.
Enjovu; Eno y’ensolo ey’okulukalu esinga obunene.
Enjovu enkazi emala n’olubuto ebbanga alya myezi 22, n’eryoka ezaala, era yensolo esinga okubeera n’olubuto okumala ebbanga eddene.
Enjovu ebalirwa mu nsolo ezimu kwezo ezisinga okutegeera , ez’eddembe ate era nga zirabika bulungi – oboolyawo wano weewava n’akayimba aka; “Enjo….enjovu …enjovu, yakula bulungi n’egejja……..”.
Enkula; Zino zeziddirira Enjovu mu bunene ku nsolo z’okuttaka .
Ekyenyamiza ku nkula kye kitonde kwebyo ebyasinga okuyiggibwa, era nga wetwogerera wano mu Uganda teri Nkula n’emu eri mu ttale, okuggyako ezo ezikuumibwa e Nakasongola mu Zziwa Rhino Sanctuary mpozi n’ebbiri eziri mu Zoo e Ntebe.
Zino okusinga zikozesa nnyo amatu gaazo okusinga amaaso nga ziwuliriza gyezitambulira.
Embogo; Tusobola okugamba nti entunula yaayo ey’obukambwe yefananyiriza neneeyisa yaayo, anti tetya kwanganga Mpologoma enkwambwe, era ebiseera ebimu eno ettera n’okutta Empologoma nga yeyambisa amayembe gaayo.
Embogo yefaananyiriza ente era mu lungereza yakazibwako “Wild cattle of Africa”.
Mukugezaako okujjiyigga, Embogo esse abantu bangi era nga wano weewava engombo egiyisa, “Widow Maker” .
Era wano mu Buganda waliwo n’enjogera egamba nti Nnampulira zzibi nti balo embogo yamutta – nti bwatyo bwazitta.
Okunonyereza okuliwo kulaga nti Embogo y’emu ku nsolo ezisinga okutta abantu wano ku lukalu lwa Africa naddala abayizzi, nga buli mwaka abantu abattaka wansi wa 200 battibwa Embogo.
Engo; nsolo nayo egwa mu kika kya kappa.
Engo egambibwa okuba nti y’ensolo esinza amaanyi nga geeyolekera mu kikolwa eky’okulinyisa omuyiggo gwayo waggulu mu matabi g’omuti – anti teriira ku ttaka .
Engo era y’ekappa esinga okukuuma obulamu bwayo nga bwakyama nnyo, ate era nga okubutegeera kizibu .
Kino kyeyolekera butereevu mu mbeera zaayo oz’okunyumirwa obulamu obwanamunigina. ekiseera kyokka kyeyagala okubeerako n’ensolo endala (enkazi oba ensaja) kuba kwegatta nga kino bwekiggwa buli emu eddayo mu matwale gaayo.
Engo eri ku lukalala lw’ensolo ezisinga okulabika obulungi olw’amabala gaayo agetondeka obulungi.
Bikungaanyiziddwa: Diana Kibuuka
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn