Kkampuni ya Vision Group efulumya Bukedde, ekwataganye ne bbanka ya dfcu, ekitebe kya Budaaki mu Uganda ne kkampuni y’ennyonyi eya KLM okunoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda. Abanaavuganya mu mpaka zino mujja kutuweereza amannya gaabwe tubatuukirire tubawandiikeko buli Mmande okutuuka mu September. Anaanywa mu banne akendo waakufuna obukadde150 tumutwale n’okulambula abalimi n’abalunzi abaatikirivu mu Budaaki. Omuwanguzi waakulangirirwa mu October 2014. Leero Jedward sserinnya akuleetedde ffaamu ya Del esangibwa e Buyiki mu disitulikiti y’e Mukono etendeka abantu mu nnima n’okulunda ebyomulembe batere beegobeko obwavu.
EKIMU ku biremesa abalimi n’abalunzi okufuna ensimbi bwe butamanya nnima n’ennunda eyomulembe. Kino kye kimu ku bituli Del farm by’eyamba abantu okulongoosaamu.
Ennima eyomulembe tekoma ku nnimiro kwokka, wabula omulimi okuba n’amagezi ku ngeri gy’ayinza okufunamu ensigo ennungi bwe biba birime oba olulyo olw’omulembe singa biba ebisolo. Singa bino omala okubifuna n’ogattako okuba n’amagezi ku ndabirira n’okukebera n’ettaka olwo enkumbi mazima tejja kukulimba.
Mw. Jasper Mayeku akulira okunoonyereza ku tekinologiya n’okugatta omutindo ku birime ku faamu ya Del Farm esangibwa ku kyalo Buyiki mu ggombolola y’e Nnama mu disitulikiti y’e Mukono agamba nti, ku ffaamu yaabwe bawa amagezi ku nnima y’emiti ennungi ne ku bika ebikula amangu, ennima y’olusuku, okulunda embizzi ne tekinologiya ow’omulembe, okulunda enkoko, ente n’ebirala.
Tebakoma ku magezi gokka, wabula balina n’omukugu ayamba abalimi okukebere ettaka olwo n’osimba ekirime ng’olina obukakafu nti kijja kukula bulungi.
Mayeku agamba nti, ku ffaamu yaabwe balina nnasale ey’emiti egy’enjawulo okuli omusizi, kalitunsi, endokwa z’emmwaanyi n’ebirala era nga bakola okunoonyereza okumala ku miti gino ne bagirabirala bulungi.
Ebirala bye bakola, balunda embizzi, ente ez’amata, enkoko, enva endiirwa, ebibala okuli amapeera, emiyembe, Apo gattako n’olusuku.
Okulunda embizzi
Eric Kafuruma nga ono y’akola ku gw’okusomesa ku bisolo ku ffaamu eno agamba nti, mu kusooka baali basasaanya ssente nnyingi mu kuzimba ebiyumba by’embizzi ebya seminti, wabula kati kye bakubiriza abantu kwe kukozesa eddagala lya ‘Indigenous Micro-Organisms (IMO)’ kuba likuyamba okukekkereza ensimbi z’osaasaanya mu kuziriisa n’okuyonja ekiyumba.
Kafuruka ayongerako nti, enkozesa y’eddagala lya IMO nnyangu eri buli muntu ate tewunyisa kiyumba kuba eddagala lino libaamu obuwuka obuyamba okumalamu obucaafu bw’embizzi, ekirala tolina kubeera ng’oyera mu kiyumba buli kiseera oba okuggyamu obubi kuba obubi bw’embizzi bw’oteekamu obukuta obuva mu mbaawo n’otabikamu eddagala lya IMO ate olwo efuuka mmere ya embizzi.
Wansi mu kiyumba ng’okozesa IMO teweetaaga kuteekamu seminti wansi wadde enkokoto, wabula okussaamu empumbu evudde ku mbaawo olwo n’oleka embizzi nga zifukula ate bino ebiba bifukuddwa, ogera kiseera n’oyongeramu empumbu ne IMO nga osirika era osobola okutwala emyaka 10 ku 20 nga okola ekyo kyokka! Okuggyako bw’oba oyagadde oyinza okutoolako ku biri mu kiyumba n’obikozesa ng’ebigimusa ate n’obiteeka butereevu ku kirime kubanga temubaamu bbugumu lyonna.
Ekirungi ekirala ku tekinologiya ono, akendeeza ku masavu g’embizzi n’ayongera ku bungi bw’ennyama, kino kiba kitegeeza nti omulunzi aba afunamu kubanga embizzi ezitowa nnyo ate n’abalya ennyama eno tebaagala nnyo bigodo. Ku Del Farm balina obubizzi bwe batunda okuva ku myezi esatu mu ndyo ez’enjawulo okuli Landrace, large white ne camborough.
Kalittunsi
Guno muti gwa kalittunsi nga guva South Afrika, enjawulo gye gulina ku miti gino egya bulijjo gwo gukula mangu, era wakati w’emyaka 4-5, omuti guno oba ogutunda emitwalo 15 ku 16.
Ekidiba omukung’aanira amazzi ne bawa ebisolo bye balunda n’okufukirira ebirime.
Mu yiika singa oba okoze ffuuti 10 ku 10 oba osimbamu emiti 450, naye eno ensimba egenze ediba kuba tofunamu nnyo, ng’ekikulu osobola okusimba emiti nga 700 ku 800, nga gino bwe gituuka ku myaka esatu oba osobola okutemamu enkondo entono ezigula nga 3,000/- n’ozitunda n’olekamu ennene ezisobola okugejja okukuwa embaawo nga zikuze.
Okusimba kalitunsi
Olina kusooka ku nnasale beedi, wabula okugyeyiira weetaaga okuba ng’olina obukugu. Mu beedi emiti gino gimalamu emyezi ebiri ku esatu olwo oba osobola okugitwala mu nnimiro. Okusimba emiti kikulu okugifuna mu beedi gye weekakasa kubanga girimu ebicupuli, oli ayinza okukuguza gino egya bulijjo ng’akulowoozesezza nti gye gimu egikula amangu.
Tatera kuboola ttaka, wabula gisimbe mu biseera by’enkuba nga kati kimuyambe okukwata amangu, bw’omala okumusimba singa oba tosobodde kulimiramu awo osobola okwazikawo abantu ne balimiramu nga bwe bakuyamba okumukoola okumala omwaka gumu era wano aba amaze okufuuka ekibira.
Ekirala ekirungi ekiri ku kalittunsi ono akula nga nduli, amatabi gonna agagenda gamuggyako gagwa mu bumpimpi yeesalira yekka. Oluvannyuma lw’emyaka etaano gwe osobola eky’okukola okutunda oba okugira nga omuleka ayingere okukula kuba mu kiseera kino aba asobola n’okukolanga emiti okutambulira waya z’amasannyalaze.
Mu miti emirala kuliko emisizi, agamba nti gino miti mirungi wabula kyetaaga omuntu okuba omugumiinkiriza kubanga gitwala ekiseera kiwanvu okukula era kisaana na kugisimba nga gwe tobala kugirya wabula okukuuma obutonde bw’ensi n’okusimbira abazzukulu okufunako embaawo ne bazitunda. Mayeku nagyo bagimeza era endokwa bagitunda 500/- buli gumu.
Ng’oggyeeko embizzi, balina ne ttanka omuterekwa amazzi g’enkuba era eno eri ku bugazi bwa mita 10 ku 10 n’obuwanvu ffuuti 10, nga muno bateekamu kiveera era etereka amazzi liita emitwalo 30, kuno gattako olusuku olusoba mu yiika, ekibira kya payini yiika emu, enkoko 2,000, ente ez’amata munaana n’ebirala.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn hau_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn cjk_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn