Kampala
TUKULINA: Omulamuzi owa kkooti ento e Ntungamo, Gaston Kamugisha yakwatibwa lwa kulya nguzi. Wano ng
Bya ALICE NAMUTEBI
OMUYIMBI Ronald Mayinja aba yaakamala okufulumya oluyimba lwe ‘Africa’, olwoleka enguzi mu Uganda nga bw’esensedde buli kitongole, Kaliisoliiso wa Gavumenti naye n’afulumya lipoota ye mu 2008 ng’alaga nti ekitongole ekiramuzi kikwata kyakubiri mu kulya enguzi!
Kyokka guno si gwe mulundi ogusoose Kaliisoliiso wa Gavumenti okwasanguza enguzi mu kitongole ekiramuzi. Lipoota ze mu mwaka gwa 1998, 2003, 2008 zibadde ziggumiza ensonga eno. Weebuuze nti nga tugenda okujaguza emyaka 50 bukya twefuga, ensobi yakolebwa wa evuddeko enguzi okusensera eggwanga lyaffe n’etuuka ne mu balamuzi?
Eyali Kaliisoliiso wa Gavumenti. Mw. Raphael Bakku bwe yaali alambulula lipoota ya 2011 ku buli bw’enguzi, yategeeza nti ekitongole ekiramuzi kikwata ekifo kyakubiri mu kulya enguzi! Nti obuli bw'enguzi mu kitongole kino bwali bweyongeredde ddala okuva ku bitundu 34 okutuuka 59 ku buli 100 ekintu ekyali kyeraliikiriza.
Kino kivuddeko Bannayuganda bangi okwebuuza oba ddala obwenkanya bukyaliyo mu ggwanga lyaffe era oba eno si y’emu ku nsonga lwaki abantu kati amateeka bagatwalira mu ngalo. Ekitongole ekiramuzi kye kimu kw’ebyo ebyandibadde bisinga okwesiimisa olw'enkola n'obuvunaanyizibwa bwakyo, naye enguzi mu balamuzi n’abakozi ba kkooti abalala y’ekyonoonye.
ABALAMUZI BALYA BATYA ENGUZI?
Akulira ekibiina ekirwanyisa obuli bw'enguzi ekya Anti Corruption Coalition Uganda, Muky. Cissy Kabaga agamba nti enguzi mu kitongole ekiramuzi nzimbu nnyo okugitegeera kubanga abalamuzi abasinga okugyenyigiramu beeyambisa bakalaani ba kkooti.
Bw'oggulawo omusango mu kkooti, bakalaani basooka kuggyako ssente ne bakutegeeza nga bwe bagenda okuwa
fayiro yo omulamuzi ow'ekisa anaakuyamba. Olwokuba naawe oba oyagala okuyambibwa ssente oziwaayo ne bazigabana n'omulamuzi.
Bamanyi n'okugaana okuyingiza omusango mu kitabo ky'omulamuzi kw’alabira emisango gy’agenda okuwulira,
obutatimba musango gwo oba okukweka fayiro okutuusa lw’obawa ssente. Gwe okanya kwewuuba ku kkooti olabe ddi omusango gwo lwe gunaayitibwa nga bo bakussa kasiiso okutuusa lw’obawa ssente.
Muky. Kagaba agamba nti si kyangu kulaba ng'omulamuzi bamuwa enguzi kubanga batera kukikola mu nkukutu oba oluusi mu bufo obwekusifu naye omulamuzi asobola okukozesa etteeka okukuggyako omusango oba okukusiba nga bamuwadde enguzi ne bw’aba ng'amazima agategedde nti tolina musango.
Mu kkooti ezimu okwogerako
n'omulamuzi osooka kutuukirira kalaani we n'obaako ssente z’omuwaayo n'oluvannyuma n’akutwala ew'omulamuzi. Ate bw'otuuka ew'omulamuzi naye n'obaako ky'omulekera Mu mateeka bw’oba, osaba okweyimirirwa omulamuzi ayinza okulagira osasule ssente ezitali zamubuliwo oba ez'omubuliwo okusinziira ku musango ogukuvunaanibwa.
Ssente zino ozisasula mu bbanka, wabula bwe gutuuka ku nguzi, omulamuzi osooka kumukwatirayo ky’omukwatira n’akukkiriza okweyimirirwa. Muky. Kagaba anokolayo kkooti y’ebyobusuubuzi[ ng’emu kw’ezo enguzi mw’esinga okwegiriisa. Agamba nti mu kkooti eno baalifuula tteeka nti n'okuwandiika fayiro yo osooka kusasula sso nga kimenya mateeka.
Waliwo enguzi nga yo ekwatagana n’abakulembeze. Omukulembeze ayinza okuwa endowooza ye ku nsonga naye
olw'okuba aba atiibwa abantu, abalamuzi abamu batera okuwa ensala yaabwe nga basinziira kw’ebyo omukulembeze kyeyayogedde naye nga mu mateeka tekiba kituufu.
LWAKI ABALAMUZI BALYA ENGUZI?
Amyuka omwogeezi w'ekitongole ekiramuzi, Muky. Harriet Nalukwago agamba nti engeri kkooti gy’ebeeramu
abantu abangi ate ng’abasinga balina ofiisi, omuntu bw’ajja ng'ayagala obuyambi ayinza okutuukira mu ofiisi enkyamu n’awaayo ssente ng’alowooza nti aziwadde mulamuzi. “Bw’atayambibwa ayinza okulowooza nti abalamuzi balidde enguzi sso nga ssi bwe kiri,” bw’agamba.
Muky. Nalukwago yagambye nti Bannayuganda bangi baakikwata bubi nti bw'otowa muntu nguzi tasobola kukuyamba. “Singa omuntu tawa mulamuzi nguzi, n'omulamuzi talina ngeri gy’asobola kugisabamu,” bwe yagambye. Ensimbi ezisasulwa abakozi b'ekitongole ekiramuzi nazo ntono nnyo bw’ogeraageranya n'obuvunaanyizibwa bwe balina.
Muky. Nalukwago agamba nti osanga kino nakyo kivaako abakozi ba kkooti okutendewererwa ne balya enguzi. “Abalamuzi abamu oluusi bakolera ku bugubi olwa bannabyabufuzi okubayingirira era ne babakozesa ensobi,” Muky. Nalukwago bw’agamba.
EKIBA KIKOLEBWA:
Muky. Nalukwago yagam- bye nti ekitongole ekiramuzi kyateekawo akakiiko akanoonyereza ku balamuzi, nga singa omuntu avaayo n'okwemulugunya kwonna ku mulamuzi akakiiko kano ke kanoonyereza ku musango
oguba guvunaanibwa omulamuzi.
Bw’ogenda mu buli kkooti waliwo ebipande mu nnimi eze’njawulo ebikugira abantu
okugaba enguzi eri abakozi ba kkooti “Ekitongole ekiramuzi tekigenda kuttira ku liiso, omulamuzi oba omukozi wa kkooti singa akwatibwa mu buli bw'enguzi,” bwe yagambye.
swh_Latn lug_Latn tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn