Ekiwandiiko#1 » Gatonnya 12th, 2018, 8:17 pm
AKABBIRO: KATINVUMA
Kye bayita "Envuma" kantu kalinga embira oba akatiiti. Mbu kabeera mu nnyanja. Abenvuma tebambaza baana baabwe bubira obwo obuyitibwa envuma.
Akatinvuma ko kabowabowa. Kabeera ku nsiko. Abenvuma tebakassa mu byogero bya baana baabwe okukayenga n'eddagala eddala.
Ebigambo by'okujja kw'Abenvuma mu Buganda byogerwa bwe biti: Jjajja w'Abenvuma ye KYADDONDO. Kyaddondo yajja ne Kintu. Kintu bwe yamala okuzimba ku Magonga mu Busujju, Kyaddondo n'azimba ku mutala Busaaku mu Busujju.
Ku Busaaku Kyaddondo yamalako ebbanga ttono ne bateesa ne Kintu, Kyaddondo n'agenda ku lusozi lwe tuyita Lubaga kaakano, n'azimba okwo. Bwe yava ku Lubaga n'adda ku Mbuya. Bwe yava ku Mbuya n'adda ku Kawempe. Bwe yamala okuzimba,
abantu abaagendanga gyy'ali ne batandika okwogeranga nti "Tugenda wa Kyaddondo". Awo erinnya Kyaddondo we lyasinzira ne libuna olusozi lwonna Kyaddondo kwe yali. Erabwe lyagenda ligaziwa, ne libuna essaza lyonna kaakano eriyitibwa
Kyaddondo. Ku Kawempe Kyaddondo kwe yazaalira omwana we ayitibwa Kagoma. Kyaddondo yafiira ku kawempe era kwe yaziikibwa. Omwana we Kagoma ye yamusikira. Kagoma bwe yamala okusikira kitaawe n'agenda abeera ku mutala kaakano oguyitibwa
Maganjo. Ku Maganjo Kagoma kwe yazaalira omwana we ayitibwa Lwomwa. Oyo Lwomwa bwe yakula n'agenda azimba ku mutala oguyitibwa Jjinja. Lwomwa bwe yali ng'ali ku Jjinja n'azaala omwana we Mugambwa. Lwomwa bwe yafa omwana we Mugambwa
n'amusikira. Mugambwa bwe yamala okusikira kitaawe n'agenda azimba ku butaka bwa jjajjaawe Kyaddondo ku Kawempe. Mugambwa bwe yali ng'ali ku Kawempe, n'azaala abaana be bano:
1.Walugumba ow'e Ssebbajjo Tomi mu Kyaddondo
2.Wagaba ow'e Naggyo mu Kyaddondo
3.Kasirye ow'e Naggyo mu Kyaddondo
Walugumba bwe yakula n'azaala abaana be bano:
1.Jjita ow'e Nansangwa, Kyaddondo.
2.Ssere Ssekaggya Sseruwagi Nambatuusa ow'e Bbumbu, Kyaddondo
3.Lule Kasiriivu ow'e Nangabo, Kyaddondo
Mugambwa bwe yafa omwana we ow'okubiri, Wagaba, n'amusikira. Ennaku zaayitawo ntono nga Wagaba amaze okusikira kitaawe, obutiko ne bumera ku mallalo ga Mugambwa. Ssere, omwana wa mugambwa bwe yalaba obutiko obumeze ku malaalo ga jjajjaawe,
n'asanyuka era n'genda ayita baganda be, ne baggya obutiko obwo ne babutwala eka. Wagaba bwe yalaba obutiko obuvude ku malaalo ga kitaawe, n'agamba baganda be ne batabani be nti "tetuyinza kulya butiko obumeze mu kitaffe".
Baganda ba Wagaba ne batabani be bamuddamu kimu nti "Tewali kitugaana kulya nte kitaffe gy'atugabudde".
Wagaba yalaba baganda be bagaanye okuwulira ebigambo bye ate ng'obutiko buleese empalana wakati we ne baganda be, ye kwe kusiba ebibye n'ava e Kawempe n'agenda mu Busiro nga bamaze n'okulwana ne baganda be. Wano kirabika ng'obukulu bw'obujjajja
obw'ennono Wagaba yagenda nabwo, Kubanga ye yasikira Mugambwa, eyasikira Lwomwa, eyasikira Kagoma, eyasikira Kyaddondo, kuba ate tulaba ng'e Kawempe tewaavayo muntu yagenda kusikira Wagaba wazira Baggunju ab'e Bukalango be balina obusika bwa Kyaddondo.
Olusozi Wagaba lwe yazimbako ng'atuuse mu Busiro, abantu nalwo kwe kulutuuma "Wagaba". Ku lusozi Wagaba kuliko ekitundu ekiyitibwa Ssewampaka. Erinnya eryo liringa eryagenderera okutegeeza empaka Wagaba ze yalina ne baganda be ezaamutwala mu Busiro.
Mu Busiro Wagaba gye yazaalira Ekika ky'Obutiko. Sseree, oluvannyuma banne baamutuuma erinnya Ssekaggya olw'okkuggya obutiko obwamera ku malaalo ga jjajjaabwe Mugambwa, ne bamuyeeyerezanga nti Ssekaggya butiko. Okuva ku Ssere, erinnyya Ssekaggya lyayingira mu
kika kyeEnvuma ne likalira ddala. Ssere ye yaleeta n'erinnya lya Sseruwagi mu kika ky'Envuma. Mu biro bya Ssere Abaganda baalwana nnyo n'Abanyoro abaali mu Buganda. Ssere yali muzira nnyo mu kulwana ne mu kuzibira banne. Abantu kyebaava bagamba nti
"Oyo ye Sseruwagi, olwawangiza Abakyaddondwa".
Era baamuyita Nambatuusa eyatuusa abakyaddondwa, kuba yali muzira mu ntalo, n'atuusa Abenvuma bangi ku Kabaka. Oluvannyuma, erinnya Sseruwagi lyafuukira ddala ery'Ekika ky'Envuma.
Lule naye yali muzira nnyo mu ntalo z'Abanyoro ze twogedeko. Yatta abantu bangi nnyo. banne kyebaava boogeranga nti: "Lule yatta kasiriivu".
Ku Lule erinnya Kasiriivu kwe lyava okufuuka ery'ekika ky'Envuma
Erinnya Kyaddondo lyo terifuukanga. Omukulu w'Ekika ky'Envuma ow'akasolya y'ayitibwa Kyaddondo. Obutaka bwe obukulu buli Kawempe mu ssaza Kyaddondo. We yaziikibwaa wayitibwa Kyaddondo era amalaalo ge galabika.
Ab'Amasiga abatuuka ku Kyaddondo:
1.Walugumba Ssebbajjo e Tomi mu Kyaddondo
2.Kasirye e Naggyo mu Kyaddondo
3.Jjita e Nansangwa mu Kyaddondo
4.Ssekaggya e Bbumbu mu Kyaddondo
5.Kasirivu e Nangabo mu Kyaddondo
6.Gugu Ssekasiko e Bubembe mu Ssese
7.Ssendege e Bukasa mu Ssese
8.Mufuumula e Nyimu mu Kyaggwe
Gugu ne Ssendege baana ba Kasiriivu ow'e Nangabo, naye obukulu bw'emirimu gye baakolanga, bwabakkirizisa okuba Ab'Amasiga abatuuka ku Kyaddondo.
EMIRIMU GY'ABENVUMA KU KABAKA
1.Abenvuma basumba ba Kabaka. Edda Ssebalijja e Buwambo ye yalundaanga ente ya Kabaka eyayitibwanga "Nakawombe". Ate Kalususi ow'omu Buso, ye yalundanga ente y'Omulongo wa Kabaka. Ente Kaluusi gye yalundanga yayitibwanga "Kalongo".
2.Abenvuma be Bassaabagabo mu ssenero lya Kabaka.
3.Gugu ne Muganda we Ssemagumba, be baali bakabona ba Mukasa abakulu mu Ssese. Bombi baabeeranga ku Bubembe.
4.Ssendege ow'e Bukasa, ye yali kabona wa Wannema.
5.Lusundo ow'e Busundo mu Ssingo, ye yali kabona wa Wamala.
6.Muzimba ow'e Bulyake mu Bulemeezi, ye yali kabona w'omugga Lumansi.
7.Nakasaawuuula ow'omu Ngobe e Sseguku, ye yali kabona w'omugga Mayanja Kato.
8.Mmondo omutaka w'e Buswa e Ssese, mutabani wa Gugu, y'akuuma ekibbira "luggo" omutemwa "Ddamula". Banoba mutabani wa Gugu omulala, y'akuuma ekibbira Buwe eky'e Kkoome era ekitemwamu "Ddamula". Ddamula atemwa mu muti gwa "Nzira".
9.Munyagwa e Kirindi, ye yawungulanga abantu abaavanga e Busoga okujja e Buganda, n'abaavanga e Buganda okugenda e Busoga, nga bayita mu mwalo Bukweya ku mugga Kiyira. Eryato lye ekkulu mwe yawunguliranga abantu, lyayitibwanga "Nakakweya".
Omulimu ogwo Munyagwa yagutandika ku Mikaabya.
110.Kyoto e Buyinja mu Kyaggwe, y'aweesa ekifumu "Kayiikuuzi" Namusu ky'asimisa ebinnya bya Kabaka.
Abenvuma baayatiikirira nnyo ku mulembe gwa Kabaka Nakibinge (1440-1490). Ssekaggya eyali Katikkiro wa Kabaka Nakibinge, ne Jjita Mankumba eyali Kaggo we, ne Kasiriivu eyali Ssekiboobo, bonna baali banvuma. Ssekaggya ne Jjita Mankumba, be baatwala Kabaka Nakibinge e Ssese ng'agenda okusaba
Wannema omuzira Kibuuka. Kagali mutabani wa Ssekaggya, ye yadda ku Bwakatikkiro nga kitaawe Ssekaggya amaze okubuvaako olw'obukadde, nga ne Kabaka Nakibinge amaze okufa.
Amannya Abenvuma ge batuuma mu Masiga gonna ge gamu. Kyokka waliwo amatonotono agasibuka mu masiga g'e Ssese n'ery'e Kyaggwe.
Abalenzi
Mugambwa
Walugumba
Kasirye
Jjita (Kasozi)
Ssendege
Ssekaggya
Kasiriivu (kabbira ku Nangabo)
Sseruwagi
Kagali
Kagoma
Lugoloobi
Ssekimette
Ssemaluulu (Luzzi e Nabutitti)
Kabembula
Kabinuli
Ssenjovu (mugga ku Jjita)
Ssebalijja
Kavuma
Mankumba
Bukulu
Munyagwa
Kiwana
Kibumbwa
Seddyabanne
Ssemusu
Kabenge (kasozi ku Nabutitti)
Ssendagire
Kasi
Lwetutte
Kaggo oba Ssekaggo
Abawala
Nalunga (Kagga)
Nakasi
Najjita
Nankanja
Nnabasirye
Mbigidde
Nakkomo
Mbekeka
Nambwayo
Nannozi
Nanvuma
Nangabane
Nabubi (Kagga ku Jjita)
Nantaba
Nabirimu
Namiyonga
OMUBBALA
"Mpadduka (okulwana) aliddayo mu Kyaddondo".
Omukyala Nalunga muka Kabaka Jjuuko yali Wanvuma.
Kabaka yamuwasa Nabutitti ew'Omutaka Nakbalira. Kitaawe ye Ssemaluulu. Nalunga baayagalana nnyo ne Jjuuko. Yogoya n'amayuuni okumusanyusa, ne bamuggyako enkogera zino zombi:
1."Nkole mpoomye, Nalunga yagoya amayuuni"
2."Ontuuse, Nalunga yatuuka Jjuuko".
Nalunga amayuuni yagagoyera ku kasozi Bukasa, naye oluvannyuma akasozi nako baakatuuma Nkolempoomye. Akasozi ako kali Nabutitti.
Mu kika kino mwe mwazaalibwa Canon Apolo Wasswa Kiveebulaya ow'omu kibira e Mbooga mu Congo. Kitaawe ye Samuel Kisawuzi. Kisawuzi yaziikibwa ku kasozi Kabenge ku Nabutitti. Ate Filipo Sseruwagi Namukadde, omu ku Baganda abasatu, Muteesa I be yasooka okutuma ewa Queen Victoria mu 1879,naye yali Wanvuma, era naye yaziikibwa ku Nabutitti.
Ebigambo byo wandiise: 1179
zsm_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn kon_Latn lug_Latn ssw_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn wol_Latn dyu_Latn tum_Latn lim_Latn lug_Latn ssw_Latn pol_Latn tgl_Latn kin_Latn tgl_Latn lij_Latn lug_Latn zul_Latn bam_Latn lug_Latn zsm_Latn zul_Latn bem_Latn lug_Latn tum_Latn swh_Latn bem_Latn gaz_Latn hau_Latn tum_Latn kin_Latn tum_Latn lij_Latn lug_Latn lug_Latn som_Latn ilo_Latn fuv_Latn plt_Latn lug_Latn lug_Latn mlt_Latn tum_Latn kin_Latn fuv_Latn sna_Latn ssw_Latn som_Latn kea_Latn lug_Latn cjk_Latn som_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn