Ekiwandiiko#1 » Gatonnya 6th, 2018, 5:03 pm
Akabbiro: ŋŋali
Ekika ky'Ente kirimu emitindo mingi, naye egisinga okumanyika giri nga mukaaga.
(1) ABEDDIRA ENTE ETERIIKO MUKIRA. Abo be bayitibwa Abagabo ab'e Mulema. Eno ye nsonga ebayisa Abagabo: Edda omwezi bwegwekanganga ne gwaka ng'enjuba, Abaganda gwe bayita ogw'eggabogabo Abente ab'e Mulema tebaalyanga kyakiro. Ekyo kye kyabayisa Abagabo.
Abagabo ab'e Mulema tebalya nnyama ya nte oba ensolo yonna ezaalibwa nga teriiko mukira. Ne gonja oba ettooke erissa nga teririiko mpummumpu tebalirya.
Era n'ettu erisibwa ne likunguyizibwa ne litabaakoo kaayi kasoolobye Abagabo edda tebaaliryanga.
Omukulu w'Ekika ky'Ente ow'akasolya ava mu Bagabo, ayitibwa KATONGOLE. Katongole agamba nti yava Bunyoro, era agamba nti e Bunyoro yavaayo mu ngeri eno:
Awo olwatuuka Katongole n'asiigira Kabaka w'e Bunyoro omuwala. Omuwala teyalwa n'aba olubuto. Olubuto bwe lwatuuka okuzaala omukyala n'azaala omwana namagoye. Kabaka bwe yalaba omwana n'atya nnyo. Abalaguzi kwe kumuwaamagezi nti "Okuba omulamu kirungi otte omwana ne nnyina ne
mukoddomi wo Katongole". Katongole bwe yawulira amagezi abalaguzi ge bawadde Kabaka naye kwe kugamba abaana be boona nti "Musibe ebyaffe tudduke mangu tugende mu nsi gye tuliwonyeza obulamu bwaffe".
Bino bye bifo ebikulu Katongole n'abaana be bye baasulamu nga badduka okuva e Bunyoro: Kawuula, Kiyima mu Ssingo, Kisozi mu Ggomba. Awo e Kisozi abaana ba Katongole abamu we baamwawukanirako ne bagenda e Buganga mu Mawokota. Katongole n'abaana be be yasigala nabo bwe baava e Kisozi
ne bagenda mu Buddu. Mu Buddu Katongole yatuukira mu Kibira Teero ekiri okumpi ne Ssango okuliraana ennyanja y'e Lweru, Nalubaale. Katongole ekyamuyingiza mu kibira Teero kwe kutya nti Kabaka sikulwa ng'asindika abantu okumunoonya bamutte. Naye yalaba ebbanga liyiseewo nga tewali
bantu bamulondoola kwe kuva mu kibira Teero n'agenda azimba kumpi n'omugga Kabiga era n'abaana be ne basaasaanira mu bifo ebiri okumpi n'ougga ogwo.
Katongole bwe yava mu Kabiga n'agenda e Bijja (kaakati we wayitibwa Biikira). Awo ku Bijja batabani ba Katongole bano: Nakaana ne Lukyamuzi ne Lwegaba we baasiziira ne bagenda mu kyalo Mulema. Bwe baakituukamu ne balaba nga kiri kumpi n'emiti egivaamu amanda ate nga n'amazzi gali kumpi,
kuba Katongole n'abaana be baali baweesi. Abalenzi bwe baddayo e Bijja ne bagamba nti "Kirungi tukutwake e Mulema gye tuba tubeera nga tuweesa". Naye Katongole yali takyayagala kusengukasenguka, kyeyava agaana okuva e Bijja. Batabani be baalaba Kitaabwe agaanidde e Bijja bo ne bagenda
bokka ne bazimba ku Mulema.
E Mulema baamalayo ebbanga ttono kitaabwe n'alwala kawumouli n'amuttira ku Bijja. Nakaana kitaabwe gwe yalaamira okunusikira. Nakaana bwe yamala okusikira kitaabwe n'addayo ku Mulema. Okuva olwo n'okutuusa kati obutaka bwa Katongole tebuvanga ku Mulema.
(2)ABEDDIRA ENTE YA LUBOMBWE
(3)WALIWO ABEDDIRA ENTE YA KAASA. Ye nte eba n'ebbala eryeru mu mutwe.
(4)WALIWO ABOBUSITO. Abo be batanywa mata agava mu nte ewaka nga tewannayita nnaku mwenda okuva lwe yazaala.
(5)ABEDDIRA ENTE YA KAYINDA. Ente eya Kayinda y'eyo erina olugongogongo oluddygavu okuva ku mutwe okutuuka ku mukira.
(6) ABEDDIRA ENTE ERINA EKINUULO EKIDDUGALA EKIGANJA EKIMU ATE EKIRALA NGA KYERU.
Abeddira ente z'emitindo egyo gyonna kaakano bakulirwa Katongole, omukulu w'Ekika ky'Ente kyonna, naye buli mutindo gulina amasiga gaagwo agatuuka ku Katongole, era buli mutindo gukuuma obulombolombo bwagwo. Katongole agamba nti e Bunyoro yavaayo ku mulembe gwa Kabaka Winyi I.
GANO GE MASIIGA AMAKULU AGALI MU KIKA KY'ENTE AGATUUKA KU KATONGOLE
1. Lukyamuzi e Mulema mu Buddu
2. Lwegaba e Mulema mu Buddu
3. Kajojo e Kikukumbi mu Buddu
4. Ddungu e Kazinga mu Buddu
5. Kagayo e Bukwale mu Buddu
6. Mbiriire e Kasago mu Buddu
7. Lwera e Nabugabo mu Buddu
8. Lwera e Kyamabaale mu Buddu
9. Kalibata e Kagaba mu Ssingo
10 Namuyira e Bugabo mu Buddu
11 Nakaddu e Lusiba Ssingo
12 Namutale e Nsiisi mu Ssingo
13 Nakaddu e Nabikasa mu Buddu
14 Bugala e Kyamiiru mu Buddu
15 Lubowa e Mugombe mu Buddu
16 Kiwaanyizi e Mulengeka mu Buddu
17 Mugenyi e Ndoddo mu Ggomba
18 Muganji e Mubende mu Buweekula
19 Ssebyayi e Kitama mu Buweekula
20 Njuki e Kasago mu Buddu
21 Luwondera e Kiyumba mu Buddu
22 Kituzi e Nankwale mu Ssingo
Omulimu gw'Abente omukulu ku Kabaka gwa buweesi. Era n'e Bunyoro baali baweesi ba Kabaka. MU mannya ge batuuma tujja kusangamu mangi agategeeza omulimu gwabwe ogw'obuweesi. Abente be baweesa enkumbi etema mu mbuga nga Kabaka ayabya olumbe lwa Kitaawe, era Abente be baaweesezanga baka Kabaka enkumbi.
Mu mannya agatuumibwa mu kika ky'Ente mulimu aggatabuna mu masiga gonna, naye ago saasobola kugalaga mu Masiga gaago. Amannya agasinga okumanyika nga ga Kika kya Nte Galagiddwa wamu gonna:
Abalenzi
Kakooza
Kaweesi
Miwanda
Muwulya
Mugenyi
Ssemand
Wangi (lyali lya lubaale waabwe)
Ssempijja
Nakaana
Lukyamuzi
Lwasampijja
Lwegaba
Ddungu
Kigulenkumbi
Nakaddu
Kayaabula
Bwebale
Lwebuga
Ssennyondo
Kaweewo
Abawala
Nabakooza
Nakaweesi
Namiwanda
Namuwulya
Namugenyi
Namanda
Nawangi
Nampijja
Namaganda
Nkyanzi
Nabuuma
Nakayima (lyali linnya lya mmwandwa ya Ndawula eyabanga ku Mubende)
Nabbona
Nante
Natoolo
OMUBALA
"Ekyuma nkiridde n'omukimba ngulidde". (Omukimba gwe musaala)
Abente be bazaala Sssaabasajja Kabaka Mutesa II
Abente n'Abayanja bataka ba dda nnyo mu Buddu, era oboolyawo ng'edda ennyo baali ba kika kimu boona
Ebigambo byo wandiise: 801
zsm_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn lug_Latn luo_Latn sag_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn hrv_Latn wol_Latn kon_Latn lug_Latn lug_Latn afr_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn ayr_Latn kea_Latn lug_Latn xho_Latn ceb_Latn bem_Latn fij_Latn ssw_Latn lug_Latn wol_Latn lug_Latn ilo_Latn wol_Latn swh_Latn lug_Latn lua_Latn sag_Latn bug_Latn plt_Latn tgl_Latn lug_Latn ceb_Latn lug_Latn nso_Latn pap_Latn war_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn