Bya RUTH NAZZIWA
Omuwendo gw’abantu abakwatibwa endwadde ezitasiigibwa gw’eyongedde ensangi zino.
Dr. Gerald Mutungi, okuva mu kitongole ky’ebyobulamu agamba nti mu mwaka gwa 2010, abantu abasoba mu 1,000,000 be bateeberezebwa okufa oluvannyuma lw’okukwatibwa endwadde zino. Mu kiseera kino, ku bantu 100 abafa, 43 babeera n’endwadde zino.
Okunywa ennyo omwenge, sigala, okukozesa ebiragalalagala, obutakola dduyiro n’endya embi, by’ebisinze okuvaako abantu okufuna endwadde zino.
Ezimu ku zo mulimu; kookolo, asima, endwadde z’omutima, puleesa, ssukaali, omugejjo n’endala.
Ayongerako nti, abantu 25 ku 100 be balina obulwadde bwa puleesa eya wagulu ate abasoba mu 2,000,000 be balina obulwadde bwa ssukaali.
Dr. William Lumu, akulira ekitongole ky’abalwadde ba ssukaali ekya Uganda Diabetes Association (UDA) agamba nti, okunoonyereza okwakolebwa mu disitulikiti y’e Kampala n’e Kamuli, kyazuulibwa ng’abaana 10 ku buli 100 balina obulwadde bw’omugejjo olw’endya embi n’obutakola dduyiro.
Ebiseera bye tuyingirira bya nnaku nkulu, era abantu abamu balowooza nti eggandaalo litegeeza kulya nga buli ekibasala mu maaso bakiryako ekivaako omubiri okuzimbulukuka.
Bwe kituuka ku baana babagulira obumpwakimpwaki bwonna okwagala okubumala mu maduuka nga balowooza babalaga mukwano sso babatta.
Weewala otya embeera eno?
Weewala otya embeera eno?
1 Weepimire: Dr. James Kimera omukugu mu by’emmere okuva mu yunivasite e Makerere agamba nti, omugejjo gujja n’obulabe bungi era abantu balina okugwewala.
Mu biseera by’ennaku omwaka we guggweerako wabaawo obubaga bungi era abantu balya ne bayita we bandikomye ekibaleetera okugejja naye omubiri ogujja amangu tegumala gagenda.
Mu mbeera eno, omuntu atayagala kwongera ku buzito bwa mubiri gwe alina okulya emmere ey’ekigero n’atawuukuuka.
2 Tolya bisiikesiike wadde ebisava: Nga tonnateeka kyakulya kyonna mu kamwa, sooka okyetegereze okakase nga ky’osaanidde okuyingiza mu lubuto n’omubiri gwo.
3 Weewale okubeera n’abakusindiikiriza okulya (ekinyumu): Kino kikuyamba obutamala galya buli ky’osanze okuva ku by’oba wasalawo.
4 Togenda njala ku bubaga: Enjala esikiriza okulya buli kikusala mu maaso.
Ebyokulya bino ebisinga bibaamu omunnyo, amasavu oba butto ne ssukaali bingi ate nga byabulabe mu mubiri.
5 Essowaani gitikke mmere mbisi okusinga enfumbe kuba y’erimu ebiriisa omubiri gwe byetaaga. Ovakedo, emboga, ennyaanya, obutungulu,
cukamba, ennyaanya, ffene, amapaapaali, wootameroni, emicungwa, enniimu, nnakati, ebbugga, doodo, entuntunu n’ebirala.
Bino biyamba okusala amasavu mu mubiri, okugogola emisuwa, okusengejja omusaayi, okuwagira abaserikale abakuuma omubiri ekikusobozesa okusigaza obuzito obusaanide.
Emmere gy’oba weewala
1 Emmere enkolerere omuli:
omubisi ogutava mu bibala oguteekebwa mu mikebe.
Gubeeramu ssukaali mungi n’ebirungo eby’obutwa eri omubiri.
2 Obuwunga obufuuweko akakuta n’ebikolebwa mu ng’aano n’ebirala omuli emigaati, amandaazi, keeki, amakolooni oba obumpwakimpwaki. Bino birimu amasavu, butto, omunnyo ne ssukaali bingi ebikosa omubiri.
3 Emmere y’amasavu:
Omuli ennyama, emmere ensiike, omuzigo, bbata, amata, sosegi n’ebirala bingi.
4 Omwenge: David Kalema, omukugu mu kujjanjaba n’okubudaabuda abantu abakosebwa ebiragalalagala okuva ku Hope and Beyond Rehabilitation Centre e Lubaga agamba nti omwenge gwa bulabe nnyo era nagwo olina okugwewala oba okunywa mu bipimo ebisaanidde kuba bw’oguyitiriza gwongera ku buzito bw’omubiriekissa obulamu bwo mu matigga.
5 Dduyiro: Hussein Kateregga omukugu mu kukozesa obujjanjabi bwa dduyiro agamba nti, buli muntu alina okukola dduyiro kikusobozese okuziyiza omugejjo.
Oyinza okudduka, okuzina, okuzannya omupiira, okubuuka omugwa, okuwuga n’ebirala.
tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn