Bya KIZITO MUSOKE
BUSUJJU lye limu ku masaza ga Buganda agasingayo okuba amatono era nga likolebwa amagombolola ana, okuli Butayunja, Kakindu, Malangala, Maanyi ne Banda.
Wadde Endagaano ya 1900, eyakolebwa wakati wa gavumenti ya Bangereza enkuumi n’Obwakabaka eya “Buganda Agreement,” bwe baali bagabanya ettaka lya Buganda, buli mbuga ya ssaza yaweebwa yiika 49 na buli ggombolola n’eweebwa yiika 49, okufaananako n’e Kyaddondo, e Busujju nayo ettaka erisinga abantu ba ssekinoomu n’ebitongole ebyenjawulo baaligabana dda.
Wabula atwala essaza ly’e Busujju, Kasujju Yusuf Wamala Gaganga, era nga ye minisita omubeezi avunaanyizibwa ku byobuwangwa mu gavumenti y’e Mengo agamba nti mu kiseera kino, embuga y’essaza ettaka lye baddukanya ng’Obwakabaka teriweza wadde yiika emu, ku yiika 49 ezaabaweebwa.
Ettaka lino liriko abatuuze abasukka mu 600, kyokka nga bangi ku bano baagaana okuwa Busuulu eri Obwakabaka bwa Buganda, kyokka mu kiseera kino balina essuubi nti ebintu bijja kweyongera okutereera.
Mu kiseera abantu abaalisengako balimirako, okulundirako, okubaako amasomero, ekkomera ly’e Mwera, n’amasinzizo agenjawulo.
Kasujju (mu kifaananyi) agamba nti bangi ku bantu abali ku ttaka lino beesenzaako bokka era ng’ekitundu ku ttaka okutudde essamba y’amajaani eya Mwera Tea Estate liri ku ttaka lya ssaza.
Kasujju agamba nti babadde banyigirizibwa nnyo ng’abatwala essaza lino kubanga
babadde tebabakkiriza kukolera ku ttaka lino, era nga 2006, yasanga obuzibu bunene okuteekako olusuku.
Ku ttaka lino, era kuliko n’olusuku lwa Kasujju n’ekibira ky’emiti gya payini ekyasimbwa Ssaabasajja lwe yalambula essaza lino mu 2009.
Ye akulira eby’okusolooza envujjo ku ttaka lino, George William Luyonde agamba nti okuva edda ng’ettaka lino teritundwa, wabula ng’omuntu asobola okuliweebwa n’akolerako era nga kibeera kimukakatako okuwa ekkanzu.
Omutaka Valentino Sekyanjo ow’e Mwera Mukadde agamba nti ye yafuna liizi ku ttaka lino mu 1968, gavumenti ya Obote bwe yalifuula erya lipabuliiki, era nga liizi ye ya myaka 49.
Agamba nti kyandibadde kirungi abatuuze bonna abali ku ttaka lino ne beewandiisa, nga bwe kibadde ku ttaka lya Kabaka awalala, kibayambe okunyweza obwanannyini ku ttaka lino.
Sekyanjo era yawadde Mengo amagezi, okulaba ng’etandikira ku kya kwerula mpenda za ttaka lino, kuba engeri ebbanga gye libadde liyiseewo eddene, waliwo abantu bangi abaliriko kyokka nga tebamanyi nti kwe bali, ate nga wayinza n’okubaawo abalowooza nti lyafuuka lyabwe lya bwannannyini.
Amyuka Kasujju ayogedde ku ttaka ly’amagombolola
Omumyuka wa Kasujju, Leonard Ntambi Batte agamba nti mu kiseera kino, ettaka erisinga ery’amagombolola lyatwalibwa dda era nga bw’ogenda mu ggombolola ye Banda, ettaka lyonna baaligabako dda liizi, okuggyako akatundu akatono ennyo awali akatale.
E Maanyi ettaka liriko ofiisi z’eggombolola, poliisi, eddwaaliro, akatale n’akabuga k’e Maanyi.
E Butayunja, ebizimbe by’eggombolola birimu ofiisi za ggombolola eza gavumenti, nga kuliko n’abatuuze, era ng’embeera y’emu eri e Kakindu n’e Malangala.
Owekitiibwa Kasujju agamba nti mu kiseera kino balinda kyankomeredde ekinaava mu nteeseganya wakati wa gavumenti ne Mengo, kye banaaba bakkaanyizza, wabula nga kyatasuubirayo kwe kusengula abantu abaliriko.
Wabula e Butayunja Ggombolola eno ekulemberwa Ssabawaali, Henry Kaddu Muwanga agamba nti ettaka ly’eggombolola erisigaddewo mu kiseera kino tezikyawera yiika bbiri ate nga mu kitebe ky’eggombolola mwe muddukanyizibwa ofiisi z’eggombolola ya gavumenti ey’ebitundu.
Ssaabawaali yawadde Mengo, amagezi obutapapa kuwa bantu liizi kuba waliwo abeesenzaako obwesenza mu ngeri etali nambulukufu
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn