EBIKA ebirala gye birowooleza pulojekiti z’okwekulaakulanya, bo bannaffe bazzukulu ba Kalibbala bikyabasobedde kuba tebalina we batandikira oluvannyuma lw’ettaka lyabwe erya mayiro ebbiri okutundibwa ne liggwaawo.
KIZITO MUSOKE yatuuseeko ku kiggwa ku mutala Bbala e Busujju ku kasozi Nsiisi, George Kalibbala akuuma ekiggwa n’amuttottolera enkulaakulana bw’ezinnamye mu kika:
OMUNTU bw’atuuka wano ku kasozi Nsiisi ku kiggwa ky’ekika talema kututendereza olwa payini asimbiddwaako, naye nga payini oyo waffe?
Nedda.
Tuli mu maziga ettaka lyonna lyatundibwa dda nga ne payini ono w’omu ku bagagga abaaguzibwa ettaka.
Emiti gya payini giyitira ddala ku kiggwa era abaali bannannyini byalo ebibiri okuli Bbali ne Nsiisi nga byonna bya Nseenene twasigaza kawugiro akatakyaweza wadde yiika.
SIMANYI KYATUTUUKAKO
Naweebwa obuvunaanyizibwa bw’okusamirira lubaale w’ekika ku myaka 10 gyokka.
Kyokka mu kiseera kino tewakyali muntu afa ku kiggwa. Kyazika ate nga nange sirina busobozi busobola kukikuumira ku mutindo.
Essubi lyakala dda eryali ku kyoto ggombolola. Mu kiseera Kabaka we yajjira wano mu 2009 kyali kirabika bulungi era nga kyonna kiriko ekisaakaate ky’emmuli.
Kabaka mu kifo kino yasimbawo emmwaanyi era n’atukubiriza okubeera abakozi, tulime era twagazise n’abalala okukulaakulanya ekika.
Kyokka ettaka lyonna baalitunda nga tebatalizza na mmwaanyi Kabaka ze yasimba.
Mu kiseera kino wonna baasimbawo ekibira kya payini era omuti gw’emmwaanyi Kabaka gwe yasimba nnannyini kibira yamala gagutaliza.
Bwe tugamba nti tubeereko pulojekiti gye tukolera ku butaka tekikyasoboka, anti tetulina we tugiteeka. Waliwo omugagga eyagula n’asimba ekibira kya payini kumpi ekyalo kiramba.
Ekimu ku bisinga okunneewunyisa mu kika kyaffe kwe kubeera nga wadde kirimu abanene, kyokka siwulirangako wadde olukiiko olutudde ku butaka nti lwa kumanyagana oba okusala amagezi g’okwekulaakulanya.
Abaaliko Bakatikkiro ba Buganda Sir Apollo Kaggwa ne Kawalya Kaggwa eyaleeta amasannyalaze mu ggwanga baali beddira Nseenene era nsuubira bano bandibadde kyakulabirako eri ffe abaliwo naye ate okudda mu kutunda ettaka lyaffe kyennyamiza.
NJAGALA KUNUNULA TTAKA
Mponye Wamala Kalibbala, Katikkiro w’ekika agamba: Eyali omukulu w’ekika azaala omutaka Kalibbala aliko ye yavaako obuzibu.
Oluvannyuma lw’entalo ezaaliwo nga bakaayanira obukulu bw’ekika ne Mugalula e Kisozi yasalawo ettaka ly’ekika okuligabira abaana be b’azaala.
Bano baasalawo okutunda ettaka ly’ekika lyonna nga baliguza abantu era nga mu kiseera kino kumpi ettaka lyonna lyaggwaawo.
Ntandise kaweefube w’okulaba nga tununula ettaka lyonna tebannakyusa byapa.
Ekizibu ky’obutabeera na ttaka, kiremesezza n’ekika okubeerako ne pulojekiti z’okwekulaakulanya ze tukolerako.
Naye mu ssiga lya Masembe e Maya mu Busiro tulinayo ettaka era twagala kutandika kuzimbayo ekizimbe onna nga tuligula ku baaligula.
Ekirungi abasinga babadde Wadde abanene mu kika bangi, kyokka tebajjumbira mirimu gya kika.
Kino kyaviira ddala ku nkaayana ezaaliwo mu be ky’etterekero ly’ekika, okulimirako, okulundirako n’okussaako essomero. kika nga Kalibbala e Nsiisi ne Mugalulu e Kisozi bakaayanira obukulu bw’ekika.
EBYAFAAYO BY’EKIKA
Adam Kimala mu kitabo kye “Abaganda Ab’edda” agamba nti abeddira Enseenene balaalo nga balunzi ba nte.
Akabbiro NABANGOGONA.
Kigambibwa nti Abenseenene okujja e Buganda, baava eyo e Busongola mu nsi y’e Tooro.
Mu kujja bajja n’ente zaabwe ze bajja balunda, era ekyo kye kibayisa abalaalo oba abalunzi.
Katikkiro w’ekika, Mponye Wamala Kalibbala yategeezezza nti Kabaka Kintu agenda okutuuka e Magonga mu Busujju nga Kalibbala mutaka waakwo era kye yakola n’amusegulira n’agenda asenga ku kyalo ekiriraanyeewo ekiyitibwa Bbala. Kabaka bwe yabuuza nti kasajja kange kali ludda wa?
Baamuddamu nti kali bbali eri. Wano oluvannyuma kwe kumutuumira ddala erinnya lya Kalibbala. Kyokka oluvannyuma Kalibbala amaka yagazza e Nsiisi.
Wano ekyatuumisaawo Nsiisi lwakuba waaliwo obusiisi bungi Kintu bwe yali agenda okuzimba ennyumba ye e Magonga, yatumya Kalibbala era ku mutwe gwe kwe baalasiza akasolya k’ennyumba ng’ayimiridde.
Kintu kye yava agamba Kalibbala nti ggwe mpagi ggwe luwaga era n’omuziro gw’ekika we gutandikira.
Okusooka Abenseenene, Kintu yali abeesize era be baafuganga Essaza ly’e Busujju, kyokka oluvannyuma Aboolugave ne balitwala.
Obukulu bw’ekika baabuggya ku Mugalula ne babuwa Kalibbala e Nsiisi.
Kyokka nga luno lwali lutalo lwennyini kuba baawoza okumala emyaka. Ssekabaka Daudi Chwa ye yasooka okusala omusango nnamba 119/B/1/ October wa 1920.
Ssaabasajja yateeka omukono ku nsala y’omusango nga December 1, 1920 n’akakasa Kalibbala ku bukulu bw’ekika.
Kyokka era Mugalulu teyamatira okutuusa kkooti ya Kisekwa lwe yaddamu okukakasa Kalibbala ku bukulu bw’ekika era ne Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi II n’akikakasa mu 2005.
OMUBALA GWABWE
Omubala gubajjukiza Nakimera ne Kabaka Ssuuna era guvuga nti, “Ggwe Mpagi, ggwe Luwaga! Nakimera muka Ssuuna, Bw’assa, bw’anegula. Ekirimala Abasajja nnyago. Buju Nkokoto Bwagwa zimulya”
AMASIGA
- Sendawula e Nsozi Mawundwe mu Busujju
- Kajubi e Bujubi mu Busujju.
- Masembe e Maya mu Busiro.
- Kalanzi e Lugo mu Butambala.
- Mpagi e Ziwungwe Mawokota
- Malinzi e Mukoni mu Buddu.
- Mugalula e Kisozi mu Gomba.
EMIRIMU GY’ABENSEENENE MU LUBIRI
1 Bayizzi: Be bakwata empeewo ennamu Kabaka gy’ayigga ng’atandika okuyigga. Bayigga ne Kabaka Empeewo eyo kwe baggya amayembe ge bawa Abengo ne bagassa mu Nguugu nga bagiruka n’okugiwunda.
2 Balunzi ba nte
NAMALA
3. Basumika n’ekyanzi. Baleeta ekyanzi, omulangira n’alasaako n’olunwe nga bamaze okumugamba nti, “Gano ge mata ga Namala, ente ya jjajjaawo Kimera”.
4 Be basiba Omulangira olukwanzi nga bamusumika nti, “Ggwe Kimera”.
ABANENE MU KIKA
Sipiika wa Buganda, Nelson Kawalya Emmanuel Sendaula, omumyuka wa Katikkiro wa Buganda asooka.
Gerald Sendaula, eyaliko minisita w’ebyensimbi.
Beti Namisango Kamya, minisita wa Kampala
Jamil Sewanyana, akulira ekisaawe ky’e Namboole
Allan Sewanyana (Makindye West)
Ruth Kalibbala, munnakatemba.
Kawooya Mwebe, David Katumwa, munnabyamizannyo.
Herman Sewanyana owa Afrigo Band, Omuyimbi Joanita Kawalya ,Munnakatemba Leilah Kalanzi, Munnakatemba Ruth Wanyana ,Omuyimbi Grace Nakimera, Jackson Sewanyana amanyiddwa nga Uncle Money.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn bem_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn tuk_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn eng_Latn ceb_Latn bem_Latn tso_Latn