Kampala
Mulerwa ng'akebera owoolubutoEkif; Catherine Lutwama
Bya Catherine Lutwama ne Hafswa Nankanja
EDDA ng’okusanga omukyala alongooseddwa mu omwana ku kyalo nga kya kyewuunyo. Era ono oluzaala nga bajjajja be banoonya eddagala erinaamuyamba okuzaala obulungi omulundi ogunaddako.
Wabula ennaku zino abakyala abalongoosebwa bangi. N’abakyala abamu be beesabira ekiso ate oluusi n’abasawo balaba nga bwe balongoosa bwe bafuna ssente eziwera.
Ekitongole ekivunaanyizibwa ku byobulamu mu nsi yonna ekya World Health Organization kiraga omuwendo gw’abakyala abalina okulongoosebwa mu buli ggwanga nga tegulina kusukka 20 ku buli 100 buli mwaka.
Mu ddwaaliro ekkulu e mulago, Sr. Tibifumura agamba nti olunaku abakyala abali wakati wa 80 ne 100 be bazaala nga ku bano wakati wa 15 ku 20 be balongoosebwa.
Dr. Musa Sekikubo akola ku bakyala e Mulago agamba nti abakyala 23 ku buli 100 be balongoosa e mulago omwaka.
Dr Peter Sekweyama ow’omu ddwaaliro ly’e Nsambya agamba nti abakyala 24 ku buli 100 be balongoosebwa buli mwaka. Ate mu ddwaaliro ly’e Kawolo abakyala 22 ku 100 be balongoosebwa.
Lwaki abakyala beesabira ebiso?
Sr. Goreth Tibifumura akulira waadi y’abazadde eya 5C mu ddwaaliro e Mulago alaze lwaki abakyala beesabira okulongoosebwa.
1. Batya obulumi bw’ebisa by’omwana.
2. Tebaagala kugaziya bukyala.
3.Batya okusindika nga balowooza kukooya.
4. Abalala baguyita musono oguliko.
5. Kweragirako nti balina ssente.
Obuzibu bw’oyinza okufuna nga bakulongoosezza
Dr. Sekweyama agamba nti omuntu si kirungi kwesabira kiso naddala ng’olina obusobozi bw’okusindika omwana kuba oyinza okufuna ebizibu nga;
1. Obeera n’emikisa mingi okusannyalaza ebitundu by’omubiri ebimu. Singa bakukuba akayiso mu mugongo eddagala ne lituuka ku nnabaana, ekibumba, n’omutima n’ebitundu ebirala biyinza okusirika.
2. Eddagala bwe lisirisa ebitundu byo, omuzadde ayinza okufa.
3.Ekiwundu kiyinza okutana ne kigaana okuwona nga balina kuddamu okukulongoosa.
4.Oyinza obutaddamu kuzaala nga nnabaana ataataaganyiziddwa. Olumu agaana okudda mu kifo kye ekivaako obutazaala.
5.Okuvaamu omusaayi omungi.
6.Okubulwa amabeere nga waakazaala kuba tokkirizibwa kuliirawo nga baakakulongoosa.
7. Alongooseddwa alwa mu ddwaaliro ne kivaako okusaasaanya ssente ennyingi.
8. Oluvannyuma omuzadde ayinza okutandika okuvaamu embuto kuba nnabaana aba anafuye.
9.Ofuna endwadde naddala ng’omukyala talabiridde lukindo ne luyingiramu obuwuka.
10. Kyangu okukulekamu bye bakozesa nga balongoosa bwe baba bapapa.
Obulabe eri omwana.
1. Omwana akoowa oluusi n’afa.
2. Asobola okufuna ekiwundu mu butanwa nga balongoosa.
Ani asaanidde okulongoosebwa?
Dr. Musa Sekikubo ow’e Mulago agamba nti:
1. Singa omukyala aba n’amagumba amafunda omwana aba tasobola kuyitamu.
2. Omukazi omumpi.
3. Oyo yenna abasawo gwe balabye nga tajja kusobola kusindika. Okugeza ng’omwana yeekiise mu lubuto oba ng’asoosezza magulu oba oyo eyeezinzeemu ekirira.
4. Abawala abato abali wansi w’emyaka 18.
5. Omuntu afunye olukindo kyokka n’addamu okufuna olubuto ng’omwana tannaweza myaka ebiri.
6. Omwana omunene ng’asukka kkiro nya n’ekitundu.
7. Omuntu alimu obulwadde bwa puleesa. Ng’eri wansi oba waggulu.
8. Omuntu abuliddwa ebisa.
9. Omwana ng’ajjiddeko nnabaana.
10.Omuzadde okwabika ensundwe ng’omumwa gwa nnabaana tegunnaba kweggula. Kino kirabikira nnyo mu bakyala abettanira eddagala ery’ekinnansi okwanguya ku bisa ebisindika omwana.
11. Abakyala abajja nga bakooye nga basoose ku bulwaliro bw’oku byalo.
Okwewala okusalibwa.
1. Nga waakamanya nti oli lubuto genda mu ddwaaliro eddene onywe eddagala. Buli lwe bakukebera bamanya embeera gy’olimu n’omwana wo era bwe wabaawo obuzibu bwonna babufunira eddagala.
2. Weewale okuzaalira mu bulwaliro obutono obw’oku kyalo.
3. weewale emirimu oba ebintu ebiyinza okuvaako omwana okuva mu kifo ekituufu. okugeza, okukutama ennyo, n’okutambulira ku bodaboda kubanga oyinza okugwa n’ofuna obuzibu.
4. Kola dduyiro omusaamusaamu okusinziira ku basawo. Kiyamba omwana okukka obulungi n’otokozesa ddagala lya kinnansi.
5. Lya emmere ey’ekigero ate mu budde.
6. Okwewala okufuna olubuto nga tonnaweza myaka 18.
Ali olubuto lya nnyo enva ndiirwa, nywa amazzi, okulya ebyennyanja, eryenvu ebibala, nga ovakedo, emiyembe, n’ebirala.
Emmere erimu puloteyini nga amata, ebijanjaalo n’ebirala. N’eyo ereeta amaanyi osobole okusindika omwana.
swh_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn