Bya OLIVE LWANGA
ENDYA embi ky’ekimu ku bivuddeko abantu bangi okulwala endwadde ezandyewalise mu Uganda.
Mu ndya mwe muli n’enkozesa y’omunnyo mu mmere nga gufumbiddwaako n’omubisi.
Omunnyo gwa bulabe eri obulamu bw’omuntu ssinga ogukozesa bubi.
Dr. Robinah Bihemaiso, omukugu mu by'emmere mu ddwaaliro e Mulago agamba nti abantu bangi balya omunnyo ogususse ku bungi bwe basaanidde okukozesa eky’obulabe.
Omunnyo ogwogerwako si gwe gw’oku mmeeza gwokka wabula n’ebyokulya ebissibwamu omunnyo ogususse.
Annyonnyola engeri omunnyo gye gufuuka ogw’obulabe ng’ogulidde.
1 Omunnyo omungi gulwaza puleesa, kiyite okulinnyisa entunnunsi. Kino kitera okuva ku mugejjo ng’ate tokola dduyiro.
2 Okusannyalala kubaawo ssinga ebitundu by'obwongo ebimu bisalibwako ne birema okufuna omusaayi.
3 Omunnyo omungi gulemesa ensigo okukenenula amazzi agayitirira mu mubiri. Kino kivaako ensigo okukola ennyo, ekizirwaza.
4 Gukosa emisuwa egitwala omusaayi ku bwongo ekivaako okwerabira kuba omukka ogw’obulamu guba tegukyatuuka bulungi ku bwongo.
5 Gulwaza endwadde z'omutima olw’omusaayi obutatuuka bulungi mu bitundu by'omutima ne gutakola bulungi.
6 Kookolo w'omu lubuto asobola okuva ku munnyo ssinga guliibwa mu bukyamu.
7 Omunnyo omungi guyinza okuvaako ekirungo ekigumya amagumba (calcium) okukendeera ekigaleetera okumenyeka era abakadde be basinga okubeera mu katyabaga.
8 Omunnyo naddala oguliibwa ku bumpwankumpwanki guvaako omuntu okulya n’okunywa ebiwoomerera ekisusse ekireeta omugejjo.
9 Omunnyo omungi olw’okukendeeza ekirungo kya Calcium gulwaza ensigo oba amayinja mu nsigo.
10 Amazzi okusigala mu mubiri. Ssinga omuntu alya omunnyo mungi guzaala amazzi mu mubiri ageekunnaana nga kino kivaako okugulumba olubuto n’endwadde endala.
11 Omunnyo omungi gwongeza ku mikisa gy'omuntu okulwala ssukaali nga gwongeza puleesa y’ensonga lwaki abalina ssukaali basobola okufunamu ssinga bakendeeza ku munnyo gwe balya.
12 Okuggwaamu amazzi n'okuzimba: Omuntu okulumwa ennyonta kaba kabonero akalaga nti alidde emmere erimu omunnyo omungi. Kino kibaawo kuba ekirungo kya sodium omungi bwe kibeera mu musaayi, kimalamu amazzi mu butoffaali ne mu binywa.
Obutoffaali obutaliimu mazzi bulaga nti n'obwongo bwetaaga amazzi ne busindika obubaka nga bweyambisa ennyonta.
13 Okubeera n'amazzi mu binywa kikulabisa ng’azimbye ate n'olubuto okugulumba era obuboreo buno businga kulabikira mu bitundu ebya wansi eby’omubiri. Okukendeeza ku munnyo kiyamba ku bigere n’obukokola obutazimba.
14 Omunnyo omungi gulwaza emimiro olwa asidi gwe guleeta n’ekikeeto.
15 Ekirungo kya ‘sodium’ ekisangibwa mu munnyo kivaako obutenkanankana mu mpulirizo z'omubiri. Ataataaganya enkola y'obusuwa obutono obutambuza amasannyalaze g'omubiri ne kyongeza obubonero bwa kammunguluze, obulumi mu binywa n'emisuwa, okukankana n’ebirala.
16 Osobola okufuna obuzibu bw’okwennyamira n'okuwulira ng'omubiri teguliimu maanyi.
17 Gusobola okuleeta obubwabwabwa mu kamwa ne ku lulimi.
ENKOZESA Y’OMUNNYO ENTUUFU
Kiba kirungi okwewala emmere enkolerere naddala ey’omu mikebe n’obumpwankimpwanki obussibwamu omunnyo omungi ate ng’emirundi mingi gubeera mubisi.
Okulya ebintu nga bikyali bipya oba nga byakanogebwa okusinga okulya ebya firiigi. Weewale okwongera omunnyo omubisi mu mmere oba enva nga tegunoze.
Okwettanira ebintu ebiva mu nkoko, ebyennyanja, n’ennyama. Bw’oba ofumba ebyokulya teekamu omunnyo ogw’ekigero ogufumbe guggye so si kubugumyako kyokka.
Enva ezimu naddala endiirwa tezeetaaga kuteekamu munnyo kuba zirimu ekirungo ekizimala ekikola ng’omunnyo ng’osobola okuziriirawo.
tso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn