Ekiwandiiko#1 » Gatonnya 12th, 2018, 8:10 pm
AKABBIRO: KANEENE
(Akaneene kyannyanja, kwe baggya n'olugero olugamba nti "Oddiza akaneene emmale" kuba kamanyi okwevubira)
Jjajja w'Ekika ky'Eŋŋonge era omukulu waakyo ow'akasolya ye KISOLO SEBYOTO MUWANGA. Obutaka bwa kisolo obusinga obukulu buli Bweza mu Busujju.
Kisolo Sebyoto Muwanga mu Buganda yajjamu ne Kintu. Kintu bwe yamala okulya Obwakabaka n'alonda Kisolo okuba omusigire we. Awo Kintu bwe yamala okuzimba ku Nnono mu Busujju ne Kisolo n'azimba ku Bweza. Bwe baali eyo Kisolo n'asiigira Kintu mutabani we omubereberye
Lutaya okubeera Ssaabaddu we. Okuva olwo n'okutuusa leero Lutaaya e Bbongole ye Ssabaddu wa Kintu e Nnoono.
Kintu yamala ebbanga ttono ng'atuuse mu Buganda n'agenda awasa muwala wa Kawooya Bakazirwendo e Bumpenje mu Busiro. Omuwala oyo yayitibwanga Nambi Nantuttululu
ENSONGA EYABUZA KINTU NE KISOLO
Awo olwatuuka Kintu n'ava e Nnoono n'agenda okulambula ensi ye, Kisolo n'asigala nga ye musigire mu lubiri lwa Kabaka. Kintu bwe yakomawo yasanga Nambi Natuttululu ali lubuto. Kintu teyalwa n'abuuza Nambi nti: "Olubuto lw'olina lw'ani?" Nambi yaddamu mangu nti "Onoobuuza
omusiigire wo, nze tombuuza". Kintu bwe yawulira ennyanukula ya Nambi n'akakasiza ddala nti olubuto lwa Kisolo. Kisolo bwe yagenda eri mukama we enkeera, Kintu kwe kumubuuza ng'akaladde nti: "Lwaki tewannyanjulidde mangu nga nnaakatuuka nti Omukyala Nambi Nantuttululu ali
lubuto lwe saamuleka nalwo?"
Kisolo yaddamu mangu ng'agamba nti "Nalabye ng'okooye nnyo ne ndowooza nti nnaakutegeeza ng'omaze okuggwaamu obukoowu". Ebyo Kintu teyabiwulira, yakwata bukwasi muwunda n'afumita Kisolo ekigere. Kisolo bwe yamala okufumitibwa n'agamba Kintu nti "Onfumitidde bwerere era olinnoonya
nga tondaba, ate naawe tobeeranga ku nsi kuno". Kisolo bwe yadduka yagenda wa mutabani we ow'okubiri Ssenkungu mu Lumuli. Eyo yamalayo lumu n'agenda ewa muzukkulu we Kitumba e Ffunvu, mutabani wa SSenkungu. Kitumba olwalaba ku kiwundu kya jjajjaawe n'anoga eddagala eryakiwonya.
Kisolo yalaba ekiwundu kiwonye kwe kutuuma Kitumba erinnya erya Muganga. Na buli kati Muganga e Ffunvu mutaka mukulu mu kika KYE Eŋŋonge. Ewa Muganga e Ffunvu Kisolo yamalayo ebbanga ttono n'agenda ewa muzzukulu we Katwere e Buzungu, n'beerako eyo.
Abaami ba Kintu abaali e Nnoono bwe baawulira nti Kintu afumise Kisolo baakunngaana mangu. Bwe baamala okwekkaanya ensonga zonna ne banenya Kintu nti: "Wakola bubi okufumita Kisolo nga temumaze kutuwoleza ne tusala omusango gwammwe". Awo Kintu yalaba abaami be bamusalidde omusango
okumusinga n'asindika ababaka okuyita Kisolo adde ku busigire bwe. Kisolo ababaka baamusanga Buzungu. Bwe baamutegeeza nti Kintu amwetagaaga, yabaddamu nti "Mugende mutegeeze Kintu nti nja kujja mu nnaku ntono". Kintu yalaba ennaku Kisolo ze yalaga ziyise nga tatuuka n'asindika
ababaka abalala. Abo Kisolo baamusanga mu kkubo ng'agenda ewa muzzukulu we Muwanga mutabani wa Ssenkungu. Naye bwe baamala okumutegeeza nti "Kintu akwetaaga otuuke mangu gy'ali", Kisolo bwe yatunula emabega ku lusozi Kafumu ababaka gye baali bava n'alaba nga waliyo ebikoomi ebinyooka
omukka. Awo Kisolo kwe kulowooza mu mwoyo gwe "Kintu ampita kunzita!" Teyalwa n'agamba ababaka nti "Ka nkyameko wano mu nsiiko mmenyewo enseke ze nnaanywesa omwenge nga tugenda". Ababaka bwe baalinda ne balaba nga Kisolo tadda nabo kwe kuyingira ensiko.
Bwe bagoba ku kisinde Kisolo kye yakwata ne balaba nga kikomye ate nga ne mu maaso ensiko nkakavu. Okuva olwo Kisolo teyalabikako gwa kubiri. Awo Kisolo we yabulira kwe kuyitawo Nseke. Ababaka bwe baabuulira Kintu nti Kisolo yabula, ne Kintu kwe kubuulira mu Lubiri lwe e Nnoono. Naye
Kintu ne Kisolo baasisinkana mangu gye baagenda era okuva olwo balinga bayita bombi; omuntu bw'abeerako ekimukanga kyava agamba nti "Mpildde ekintu" omulala n'addamu nti "Gamba Kisolo".
Kisolo gwe baggyako n'engero zino:
1."Obusiigire bwasa Kisolo"
2."Ekkubo litemwa mukulu", nga tebannabagoba (Kuba Ssenkungu ery'omu Lumuli yalitemera kitaawe Kisolo nga Kintu amaze okumugoba mu busigire bwe e Nnoono.
Kisolo yazaala abaana abalenzi basatu, omuwala omu. Abalenzi abo abasatu be b'amasiga asatu agali mu kika ky'Eŋŋonge.
Abaana ba Kisolo be bano:
1.Lutaaya e Bbongole mu Busujju
2.Ssenkungu e Mulumuli mu Mawokota
3.Kwamagezi Nakiwala Nabacwa Ndibazza
4.Kinkumu Kitumba e Bweza mu Busujju
KInkumu ye yasikira Kisolo era kyeyava asigala ku Bweza. Ccwa Nabakka bwe yali ng'alya Obwakabaka muwala wa Kisolo Kwamagezi Nakiwala Nabacwa ye yali lubuga we era gwe yazaala naye omulangira Kalemeera omutikkizankumbi.
Emirimu gy'Abeŋŋonge emikulu ku Kabaka
1.Abenngonge omulimu gwabwe omukulu ku kabaka gwa bukomazi. Wamala mutabani wa Ssenkungu ye yavumbula amagezi ag'okusasambula ekikuta ky'omuti oguyitibwa omutuba, n'okukiggyamu embugo. Amagezi g'okukomaga embugo Wamala yagavumbula kumulembe gwa Kabaka Kimera. Okuva ku Kimera n'okutuusa
kati Abenngonge be bakomaga olubugo oluyitibwa LUYIIRA mugema lw'asumikira Kabaka ng'alya Obuganda. Kaboggoza y'alukomaga era y'alukwasa Mugema. Erinnya ly'olubugo olwo litegeeza nti Kabaka y'awa ebirungi abantu be bonna, era y'asitula abakopi n'abawa obwami, n'abakuza mu nsi ye.
Kaboggoza e Nsangwa mu Mawokota ye mukomazi wa Kabaka omukulu. Omulangira bw'aba asikira Obuganda Kaboggoza aleeta ensaamo ey'ekikomo n'agiraga Kabaka nga bw'agamba nti:
"Nze mukomazi wo omukulu akukomagira embugo z'ayambala. Eno ye nsaamo gye nkomaza."
2.Omutaka w'e bukasa Kaganda mu Sseese, mutabani wa Muganga e Ffunvu, ye yaliyibwa eri Wannema ng'eggozi, olw'omwana wa Wannema, Kyobe Kibuuka Abanyoro gwe battira mu Buganda ng'azze okuyamba Kabakka Nakibinge mu ntalo ze yali alwana n'Abanyoro abaali baagala okulya ensi ye yonna.
3.Bwe twali twogera ku linnya "ppookino" twalaba nga Kiganda e Birongo Owenngonge yayamba nnyo Kabaka Jjunju okuwangula Buddu.
Amannya g'Abeŋŋonge agasinga okubuna mu masiga gonna
Abalenzi
Lutaaya
Ssemwanga
Kivumbi
Sejjemba
Ssembatya
Kiganda
Ssonko
Kaboggoza
Senkungu
Kaleebu
Kitandwe
Mayito
Kalegga
Abawala
Nakiwala
Nabacwa
Nakirigya
Najjemba
Nambatya
Nakiganda
Lunkuse
Gwokyalya
AMANNYA AGATERA OKUTUUMWA EWA SSENKUNGU
Abalenzi
Muganga
Lusekera
Katama
Kinyira
Buyungo
Ndaazu
Luvuuma
katwere
Kimbowa
Ssekimbega
Kizunga
Wamala
Lule
Abawala
Namuganga
AMANNYA AGATERA OKUTUUMWA EWA LUTAAYA
Abalenzi
Bbongole
Sembuuze
AGATERA OKUTUUMWA EWA KITUMBA
Abalenzi
Kasaanyi
Kyenenya
Ssenkuba
Namungi
Kakanga
Biyiggisa
Mulungwa
Kaligijjo
Namulengo
Katiginya
Kayiringo
Luyinda
Ssekirevu
Lutembe Namaala
Abawala
Ndibazza
Kwamagezi
Bakuyiira
EMIBALA
1."Bkyanjankete."
2."Lwajjali"(Olubereberye gwavuganga nti "Mwegali". Baagambanga mazzi agaabanga mu ndeku ya Kintu Abeŋŋonge gye baakwatanga.)
Abeŋŋonge baakazaala Bakabaka basatu;
1.Kiggala
2.Jjemba
3.Mwanga II
Ebigambo byo wandiise: 944
zsm_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn bem_Latn tgl_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn wol_Latn tum_Latn tso_Latn tum_Latn lug_Latn run_Latn bem_Latn bam_Latn deu_Latn gaz_Latn swh_Latn ayr_Latn nno_Latn lug_Latn tgl_Latn zul_Latn ilo_Latn tum_Latn lug_Latn ilo_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn lua_Latn mri_Latn kik_Latn sag_Latn kik_Latn kik_Latn cjk_Latn umb_Latn kin_Latn kon_Latn lug_Latn ltg_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn umb_Latn ssw_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn jav_Latn cjk_Latn lug_Latn bem_Latn tgl_Latn bem_Latn bjn_Latn sag_Latn cjk_Latn lug_Latn ibo_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lua_Latn zul_Latn kon_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn tum_Latn nya_Latn lug_Latn