Ekiwandiiko#1 » Mukutulansanja 2nd, 2018, 4:42 pm
EKIKA KY'OBUTIKO
AKABBIRO: NAMULONDO
Namulondo nabwo butiko. Eyeddira Obutiko talya butiko bwa Kibaala n'obwa Namulondo.
Omukulu w'Ekika ky'Obutiko ow'akasolya ayitibwa GGUNJU. Obutaka bwa Ggunju obukulu buli Bukalango mu Busiro. Ggunju agamba nti Jjajja w'Aboobutiko ye Wagaba. Yazaala
abaana bangiko. Bwe yafa omwana we Ggunju Kasirye n'amusikira. Aboobutiko abamu tebakkiriza nti Wagaba yayawukana ku Banvuma. Abatakkiriza nti Aboobutiko baayawukana ku
Banvuma era tebakkiriza nti Wagaba yali muntu. Bo bagamba nti Jjajjaabwe omubereberye ye Ggunju Kasirye eyajja ne Kabaka Kintu. Kizibu okwawula eby'amazima mu bigambo
ebyo kuba ku buli ludda kuliko ensonga ezifaanana okuba entuufu. Erinnya Sssekaggya Abenvuma lye batuuma, n'olusozi Wagaba okubaako obutaka bw'Aboobutiko mu kifo
Ssewampaka, ate n'Aboobutiko okutuuma erinnya Kasirye, byagala okulaga nti abenvuma kye bagamba nti Wagaba yava Kawempe mu Benvuma kiyinza okuba ekituufu. Ate ere e
Nnono mu Busujju Aboobutiko tebalinaayo kibanja ng'Wbika ebirala.
Naye ate Aboobutiko n'Abataka abalala bakakasa nti Najjuka ow'e kireka muwala wa Ggunju Kasirye yali muka Kabaka Ccwa Nabakka. Ekyo kiwakanya ebigambo ebyogerwa nti
Wagaba mwana wa Mugambwa ow'e Kawempe, Kubanga Ccwa Nabakka mwana wa kintu so ssi muzzukulu. Ate twalaba nga kyaddondo yajja wamu ne Kintu. Wagaba bw'aba nga mwana wa
Mugambwa, mu kuzaala kwa Kyaddondo, Wagaba muzzukulu nakasatwe. Kirabika nti singa Wagaba yava Kawempe mu Benvuma yandigenze okuzaala Najjuka nga Ccwa Nabakka yafa dda.
Kiyinzika okuba ng'Abenvuma n'Aboobutiko baalina ensonga endala gye baasinzirako edda okwegatta. Ka tulekere Abataka abakulu mu Bika byombi okutunoonyeza ensonga entuufu
egambisa abantu nti Ebika ebyo byombi edda byali Ekika kimu.
BANO BE B'AMASIGA ABATUUKA KU GGUNJU
1.Kabanda e Nkoowe mu Busiro
2.Nalumoso e Wagaba mu Busiro
3.Katimbo e Ssewampaka(Wagaba) mu Busiro
4.Kajugujwe e Bukerere mu Kyaggwe
5.Bayegga e Luyege mu Busiro
EMIRIMU GY'ABOOBUTIKO KU KABAKA
1. Aboobutiko be baaleta entebe Namulondo okugifuula entebe y'Obwakabaka enkulu. Namulondo, muwala wa Ggunju ye yazala omwa Kabaka Nakibinge Omulangira Mulondo.
Kabaka Nakibinge okufa yaleka Mulondo akyali muto. Bakojjaabe kwe kumubajjira entebe eyo empanvu atuulengako abantu bamulabe. kabaka Mulondo bwe yakula n'alagira entebe
eyo efuuke ntebe y'Obwakabaka enkulu Omulangira kw'alinnyisibwa ng'alya Obuganda.
2. Amazina g'Aboobutiko agayitibwa "Amaggunju" (amazina ga Bannaggunju) nago gaatandika ku Kabaka Mulondo. Mulondo olw'okulya Obwakabaka ng'akyali muto nnyo, bakojjaabe
kwe kuyiiya amazina agatali ga bulijjo ge baazinanga mu maaso g'omwana waabwe okumusanyusa.
Ebyafaayo by'Ekika ky'Akasimba bigamba nti effumu eryaweesebwa Buyondo lye lyavumbuza enjole ya Kabaka Nakibinge eyalyebuze. Omusajja eyalonda effumu lya Kabaka yali
agenze nalyo okulaba amazina Amaggunju, abantu kwe kumukwata n'awozesebwa omusango gw'obutemu okutuusa lwe yejjeerere.
Ebikulu ebyavumbuza enjole ya Kabaka Nakibinge byali bibiri:
(a)Amazina amaggunju.
(b)Effumu lya Kabaka eryaweesebwa Buyondo.
Kabaka Mulondo bwe yakula ng'amaze okutegeezebwa byonna ebyamufaako mu buto n'ebyafa ku kitaawe, kwe kulagira nti "Amazina Amaggunju olw'okunkuza n'okuvumbuza amagumba ga
kitange ngawadde ekitibwa kinene. Bakojjange bagaziniranga buli Kabaka era n'Effumu lya kitange eryo "kawawa" teribulangamu".
Amazina Amaggunju gazinirwa ku ŋŋoma bbiiri ennene, emu eyitibwa "Kawuugulu" endala "Kasajja". Kawuugulu y'enkulu. Kuliko n'obugoma obutono bubiri obuyitibwa "Namutongo"
oba "Obujongo", ko n'engalabi etuzzibwa obutuuzzibwa.
Zino ze nnyimba Bannaggunju ze batera okuyimba nga bazina Amaggunju.
i) ZA GGUNJU (ENDEGE)
Abaana ba Nalumoso, Mulimu n'Enseeyeeyi. (Mbu abatamanyi kuzina ne bamala gayenjeera.)
Bwe twagenda ewa Lubuga, Twalyanga butagaba. (Wano baba basaba baweebwe eby'okulya bingi.)
Owange banaakubba! ogenze okulannama, Nga banaakubba! (Balabula bannabyalo abajja okubalaba nti "Mulannamirizza, munaagenda okudda eka ng'embuzi zamwe bazibbye.)
Mwe tuzze mwe mwaboffe, Twazze kweyogerera!
(Ago ge mazina agasookerwako, era ganyumisa nnyo endege nga gagoberera envuga ya kuwuugulu ne Kasajja)
ii) OKUBINA
Nkutte mu nsawo, Eya Ggunju n'eya Kasujja. (Eyo ye nvuga ya Kawuugulu ne Kasajja ku ngeri ey'amazina agayitibwa "OKUBINA". Mu kubina babuuka nnyo.)
Ensuku zaffe bbiri, Ezaatuwonya enkolo. Ka neesulike ondabbbe. ( Eyo y'envuga y'Obujongomu kubina ne ku ndege.)
iii) WAGGONGOLO
Waggongolo Omutanda! Ky'aberedde, azinze enkata, Nga tannalaba kya kwetikka! (Gano maweweevu, gasinga kuzinibwa nga bakooye olw'okwewummuzaako, era n'abakyala ge basobola
okuzina kuba tegalina njawulo n'ago agazinirwa ku "Baakisimba".)
Twagambye nti Amazina Amaggunju ga Baabutiko. Abaggunju bwe baba bazina Amaggunju omuntu atali Waabutiko takkirizibwa kugenda kuzina wamu nabo wabula abaana baabwe abajjwa
n'Abengeye. Abengeye bo bayinza okuzina wamu nabo. N'oluyimba lwe tulabye olw'okubina kyeruva lugamba nti "Nkutte mu nsawo eya Ggunju n'eya Kasujja". Amakulu g'ebigambo
ebyo ge gano: Kasujja ye yawa Aboobutiko omukazi eyazaala omuwala Nakayima. Nakayima bwe yakula Omulangira Wamapamba n'azaala naye Omulangira Kayima eyalya Obwakabaka nga
Kabaka Kiyimba afudde. Omuwala Owengeye n'Owoobutiko ze nsawo ebbiri ezoogerwako mu luyimba olwo.
3. Kimoomera e Mmanze mu Busiro mutabani wa Kabanda ye Mugoma wa Kabaka ow'okubiri omukulu akuba Mujaguzo Namanyonyi, n'engalabi ya Kabaka Kimera eyitibwa Ttimba.
4. Kajugujwe Mmunyi ye yaleega Entenga okumuvugiranga. Kabaka kwe yagiwulira ng'evuga n'agyagala nnyo n'agitwala n'agifuula enngoma y'Obwakabaka.
5. Kajugujwe e Bukeerere ye yali Kabona wa Lubaale Nende.
6. Luboyera ow'e Busaanyi mu Busiro ye Musenero akuuma Ekita Mwendanvuma, ekimu ku bintu ebikulu ebyolekebwa Kabaka ng'asika.
7. Kawungu mu Mawokota, ye mwami eyanonanga Lubaale Mukasa e Ssese ng'ajja okulagula Kabaka. Obwakawungu Aboobutiko baabulyanga mu mpola n'Abeffumbe, naye ku Michwa II ne
bukakatira ku Boobutiko bokka.
8. Mutagwanya y'omu ku Bataka abana abatwala entebe Namulondo ku Wankaaki nga Kabaka agenda okusikira Obuganda.
AMANNYA G'ABOOBUTIKO
Ab'omu Ssiga lya Kajugujwe e Bukeerere be balina amannya amaawufu ennyo ku Masiga amalala.
AGABUNA MU MASIGA GONNA
Abalenzi
Nnganda
Kawere
Kikomaga
Abawala
Nalugunju
Nabuuso
Kiryokya
AGATUUMWA MU SSIGA LYA KABANDA N'ERYA NALUMOSO N'ERYA KATIMBO N'ERYA BAYEGGA
Abalenzi
Luboyera
Kyagaba
Kasirye
Wagaba
Ssemugooma
Kyazze
Ssekiryango
Lukubaga
Ssemugonda
Sserwaniko
Lumala
Ssemagonge
Kabu
Ssebulindye
Kikwekwe
Ntamba
Katimbo
Balinnya
Ssemugwengu
Ddibya
Namutete
Ssekweyama
Naminya
Bbirikkadde
Abawala
Najjuka
Namulondo
Nnaabagereka
Kagabane
Nakyagaba
Nakyazze
Nannozi
Nabuguzi
AGATUUMWA AB'OMU SSIGA LYA KAJUGUJWE
Abalenzi
Maviiri
Musiitwa
Mubiru
Zzimula
Wattitti
Mubuuke
Kabuusu
Kagombe
Ndidde
Kisaalita
Mmunyi
Kamudda
Lunja
Luwuzambugo
Kisuule
Mulaggusi
Muwanga
Mulo
Mberenge
Abawala
Ndagu
Nnaabakaawa
Namberenge
Mbuuliro
Kyendigamba
Nagwovuma
Bakumba
Galyewala
Bulamutebweweebwa
Erinnya Mugwanya, teriyolekeddwa mu mannya ago ag'e Bukeerere kuba si lya Baabutiko, lya mu kika kya nkima. Omugenzi Atanislas mugwanya yalibbulwa bubbulwa ebukojjaabwe;
era ye bwe yafuuka omuntu omututumufu ku Michwa II n'anyiikira nnyo okulibunyisa mu Boobutiko, ye yennyini ng'asaba abazadde batuume abaana abawala nti: "Nnamugwanya",
so nga mu kika gye lisibuka teri "Nnamugwanya".
EMIBALA
1. "Weekirikite, Ggunju ajja."
2. "Gabolokota teggwa nte (guno ggwa dda)."
3. "Ggwe osoose obuliika, ow'omukagotalaama (guno gwa Kajugujwe n'ab'omu Ssiga lye, gwatandikibwa Kajugujwe Musiitwa)."
Mu kika kino mwe mwazaalibwa Stanoslas Mugwanya, O.B.E., G.C.S.S., O.S.S., Eyali Kajugujwe ate Omulamuzi w'e Buganda okuva 1900-1921. Yawandiika n'ekitabo ekiyitibwa
"Olugendo olulungi nga Zaabu".
Abaabotiko baakaazaala Bakabaka basatu:
1. Kayima
2. Mulondo
3. Kateregga.
Ebigambo byo wandiise: 1057
jpn_Jpan lug_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn kin_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn hrv_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lug_Latn kmb_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn ilo_Latn ban_Latn kik_Latn lug_Latn tgl_Latn bem_Latn kam_Latn lug_Latn lug_Latn nya_Latn ilo_Latn dyu_Latn ilo_Latn lug_Latn lij_Latn kin_Latn lug_Latn sag_Latn plt_Latn tgl_Latn kik_Latn kac_Latn lug_Latn run_Latn lua_Latn tpi_Latn lug_Latn swh_Latn cym_Latn bem_Latn ewe_Latn ind_Latn lug_Latn lug_Latn umb_Latn lua_Latn kin_Latn run_Latn ilo_Latn lug_Latn fuv_Latn war_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn tgl_Latn fuv_Latn lug_Latn tgl_Latn lug_Latn ltz_Latn pag_Latn lua_Latn min_Latn nya_Latn kmb_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn min_Latn tum_Latn lug_Latn fuv_Latn ilo_Latn tum_Latn lug_Latn lug_Latn sna_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn zul_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn dyu_Latn cjk_Latn slv_Latn lug_Latn