Mama LususuYintaviyu 16th, October 2016 , 1276 Abasomye
Mama Lususu: Amannya gange nze Irene Nalubwama Nangobi. Nangobi linnya lya Lusoga eriteeza muwala w’omulangira. Mu Luganda Nangobi ye Naava. Nva Kamuli ku kyalo kye Nadiope ekyavangako ba Kyabazinga. Ndi mukyala mufumbo nga nina abaana 4 era nga ndi mukyala musuubuzi.
Ebbaluwa: Buzinensi ya kika ki gy’olimu?
Mama Lususu: Ntunda bizigo, Buzinensi yange yakuziggula baami wamu nabakyala.
Ebbaluwa: Osangibwa wa?
Mama Lususu: Tusangibwa ku William Street ku kizimbe kya Galilaaya Commercial Plaza, ku mwaliro ogw’omusanvu , edduuka No 517.Ninna ne ttabi eddala e Seeta emabega w’essundiro lya mafuta erya Total.
Ebbaluwa: Buzinensi eno wagitandika ddi?
Mama Lususu: Nagitandika nakamalirizza okusoma mu mwaka gwe 2002. Natambulanga nju ku nju ng’antunda ebizigo mu bitundu omuli Bukoto, Munyonyo wamu ne Seguku wamu ne mu bifo ebirala ebye nzigotta. Ebbanga lye namala nga ntambul, nammanya abantu kye baagala ne kye batayagala . Wano we natandikira okukola abantu abalala kye bali tebakola ne ntandika okunazanga abakyala emibiri gyabwe n’oluvanyuma ne mbasiiga amafuta wamu ne bizigo. Nabanazisanga ebibala n’oluvanyuma ne mbasaaba amafuta era kinno kyabakolanga bulungi.
Ebbaluwa: Ebizigo wali obigyangawa?
Mama Lususu: Nnalinga mbijja ku musajja omu Lebanon eyabeera mu Kampala. Namutundiranga ng’ampaako omutemwa ogw’obukozi.
Ebbaluwa: Ddi lwe watandika edduuka eriryo?
Mama Lususu: Nasooka ne nzigulawo edduuka mu ppaaka ya Tax enkadde mu mwaka gwe 2008 wabula KCC nengobayo. Oluvanyuma nagenda nenegatta ku saluuni ya Mukyala Kawuma Beauty Salon. Mukyala Kawuma yali mukozi wa nviiri ate nga nze ntunda bizigo era buli eyanjagalanga yajjanga awo. Abantu bwe bafuuka abangi ne ngenda naye ku kizimbe kya Galiraaya ne tugenda mu maaso nga tukyakola babiri. Nange mu kiseera`ekyo natandika akadduuka kange akatono nga katunda bizigo byokka. Mba ndi mu kadduuka ako ne zireeta omukazi eyali ayitibwa Jjajja Governor ne mukolako, wabula bwe namala okumukolako naasanyuka nnyo n’oluvanyuma nandeetera Beatrice Yiga eyali yatunga gawuni ya Nnabagereka. Bano bombi bambuuza kye nali njagala okunyambako ku bizinensi yange, nange ne mbagamba nti nali njagala kugigaziya . Bombi bampa ensimbi nnyingi era ne bandeetera na bantu okuva ebweru we gwanga abayongera okumpagira mu bye nsimbi ne nfuukira ddala munene.
Ebbaluwa: Njawulo ki Mama Lususu gy’ayina nabantu abalalal abatunda ebizigo?
Mama Lususu: Nze abantu mbanaaza emibiri gyabwe n’oluvanyuma ne mbasiiga amafuta oba ebizigo era nga nkozesa nnyo ebibala omuli Ovakedo, Cukamba, amappapaali okusobola okunnyirizza ensusu zaabwe. Ensonga lwaki nsooka kunaaza mibiri gyabwe, mba njagala ebizigo bikole bulungi. Nnaaza abasajja wamu nabakazi nga ba nnansi bwe bakola. Era nkola ku bantu abagenda okufumbirwa ne batuuka ku mbaga ng’emibiri gyabwe girabika bulungi.
Ebbaluwa: Owuliddwa nnyo mu bulango ng’owagira abayimbi, ekyo wakitandika otya?
Mama Lususu: Nateranga okugenda mu bayimbi nga nnoonya akatale ke bizigo byange era na bayimbi bangi abajja ewange nga baagala okulongoosa` ensusu zaabwe kubanga emirimu gyabwe gibeetagisa okubeera nga balabika bulungi, nolwekyo okuwagira ebivvulu byabwe nakiraba nga nagwo muwatwa gwe nyiiza okuyitamu okwongera okutunda erinnya lya Mama Lususu. Ng’ojjeeko ekyo nange ndi muyimbi era nga nakakwata ennyimba ttaano. Mu zzo mulimu Kkola nnyo, Muzadde, Lubeerera, nga lunno lwa mbaga, Mukisa wamu ne Akadde. Era nteekateeka okuzitongozza ekiseera kyonna. Wabula okuyimba kwange ssi kwakunoonya nsimbi wabula okuyamba abantu wamu n’okubabuulirira.
Ebbaluwa: Bantu ki bosinga okuguza ?
Mama Lususu: Nsinga kuguza bakazi. Abasajja abajja gye ndi baba bateekateeka mbaga zaabwe.
Ebbaluwa: Lwaki abakazi baagala okweyerusa bafuuke beeru ?
Mama Lususu: Balowooza nti baba balabika bulungi. Bwoyambala obeera alabika bulungi buli lwoberanga omweru era obeera ossikirizza buli omu. Waliwo ne njogera egamba nti "nfunda n’omubi omweru’.
Ebbaluwa: Bizibu ki ebiri mu kweyerusa?
Mama Lususu: Omubiri ogukyusiddwa gwetaaga ebintu bingi, gwetaaga okufibwaako ennyo wamu ne nsimbi ez’okugulabirira. Kale enfuna yo bwekendeera, abantu bayinza okwekanga ng’ozeeyo mu buddugavu. Wetaaga emirembe mingi, eddembe wamu ne birala bingi. Omuntu eyeyerusizza yetaaga empewo empeweevu mu makaage,mu mmotoka ye, mu wafeesi ye wamu nabuli wamu.Bw’abeera mu mbeera enzibu gamba ng’okubeera mu bbugumu eringi afuna obuzibu. Wabula nze nkola kyonna kye nsobola okulaba nga bakasitoma bange babeera ne nsusu ennungi era nga tebayina magondogondo, ng’omubiri gwonna gufanagana.
Ebbaluwa: zzo ensusu ezifuukuka ng’oli ayina obulwadde bwa mukenenya ozikolako?
Mama Lususu: Yee, Abalwadde ba mukenenya be bamu ku bantu betusinga okukolako, mbakolako newabeera nga teri muntu ayinza kubateberezza nti bali babaddeko ne binnamusuna byonna.
Ebbaluwa: Enkovu nazo ozijjako?
Mama Lususu: Enkovu ezijja ng’omuntu yesaze ezo sisobola kuzanganga naye nkola ku nkovu ezireetebwa binnamakkula. Ezo zzo zivirawo ddala kubanga eddagala lyazo ndiyina.
Ebbaluwa: Ebisale byo biri bitya?
Mama Lususu: Ebisale byange bisoboka. Ekisooka nzikirizza`abantu okusasula mu bitundutundu ne ndyoka mukolako naye nasiima ng’amaze n’okulaba enkyukakyuka.
Ebbaluwa: Biki ebivaako omuntu okubeera n’olususu olulungi?
Mama Lususu: Embeera y’obudde naddala nga mpeweevu kye kimu kiu biyamba olususu okubeera olulungi. Waliwo ne nsusu eziyinza okugummira obudde obwe bbugumu. Omuntu okubeera n’olususu olulungi yetaaga okubeera ng’alya bulungi ng’afuna ebiriisa by’omubiri byonna ssaako n’okwewala okulya ebintu ebisiike kubanga amasavu tegaba malungi eri omubiri. Omuntu abeera yetaaga n’okulya ebibala ssaako ne mmere ezimba omubiri nga muwogo, akalo kubanga biyamba omubiri okubeera omugumu wamu n’okunywa ennyo amazzi.
Ebbaluwa: Kusoomozebwa ki kwoyitamu ng’okola bizinensi eno?
Mama Lususu: Ekisooka, okumatizza omuntu okudda ku langi ye ssi kyangu. N’okumatiza abantu nti ebizigo ebimu bibaamu ebirungo eby’obulabe ebiyinza n’okubalwaza ne kkokkolo nakyo ssi kyangu wabula ngezaako nga bwe nsobola okulaba ng’abantu tebakyusa langi zaabwe. Ffe wano mmoto yaffe egamba nti "Abaddugavu bagwaanye okusigala nga baddugavu, nabeeru nabo basigale ku bweru bwabwe”
Ekirala abantu abasinga tebayina bumanyirivu bwonna ku bizigo bye beesiga naddala bano ababulijjo be tusinga okutundamu ebizigo byaffe. Ebiseera ebisinga obasanga ng’ebizigo ebyandibadde eby’okwesiiga ku mubiri ate nga nga babyesiize ne mu nviiri.
Ninna ne kizibu eky’ebizigo ebye biccupuli ebitundibwa ku katale era ng’eno ye nsonga lwaaki sikozesa bizigo ebyo ebiba bivudde mu mawanga ga Africa okujjako ebya Petroleum Jelly byokka. Abantu abamu babeera n’obugya nga bayinza okuguzza ebizigo ebitali birungi ate abalala baagala nnyo ensimbi eza mangu.
Tuyina ne kizibu ekye birogologo ebitawona. Eddagala lye nsusu erisinga obungi likola ku buzibu obutonotono naye singa tuyina edwaaliro lye nsusu ekyo kyandibadde kirungi ne liba nga lisobola okujjanjaba abantu endwadde ze nsusu ne ziwonera ddala.
Abantu abamu balowooza nti obulwadde bwe nsusu obumu tebusobola kuwona nabizigo wabula buyina kuwonera mu malwaliro mwokka.
Ebbaluwa: Magezi ki goyinza okuwa abantu abaagala okutandika bizinensi.
Mama Lususu: Kkola bizinensi gy’owulira ng’osobola okola ate nga ogitegeera bulungi.
Ekirala togezangako okugoba ensimbi. Ne bw’oba ng’oyina ekikepe kye bizigo kyotunda omutwalo 15,000 naye ng’oli, akuwa omutwalo 13,000 kimuwe kubanga ze wetaaga ze nsimbi.
Era oteekeddwa okwagala bakasitoma bo. Togezangako okuweerezza bakasitoma bo nga wenna wekabye ate bonna gezaako okulaba ng’obayisa kyenkanyi. Togezangako okuyomba ne kkasitooma wo ne bw’aba akunyizizza.
Ebbaluwa: Omulimu gw’okulongoosa ensusu za` bantu ogufunyeemu obugagga?
Mama Lususu: Ssiri omu ku bagagga mu nsi naye ninna enyumba bbiri ng’emu eri ku bwagagafu bwa ffuuti 200 ne ffuuti 187. Era ninna emizigo egiwerako ate nga nkyazimba emirala.
Ebbaluwa:Kiki kyolowooza okukolera bizinensi yo mu myaka 5 okuva kati?
Mama Lususu: Ninna ekirooto eky’okukola ekkolero lye bizigo mu Uganda era ssinga nfuna omussiggansimbi ayagala okunnegatako okutuukirizza kinno ndi mwetegefu okuklagana naye kubanga bizinensi ye bizigo ngitegeera bulungi, mmanyi ekyetagisa ate nga ne kkampuni yange mpandiise mu matteeka bulungi.
ibo_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn