KKAMPUNI ya Vision Group efulumya ne Bukedde, ekwataganye ne bbanka ya dfcu, ekitebe kya Budaaki mu Uganda, kkampuni y’ennyonyi eya KLM ne Koudjis Nutrition BV, okunoonya omulimi n’omulunzi asinga mu Uganda omwaka gwa 2018 wansi w’omulamwa ogugamba nti ‘Obulimi obukolanga bizinensi?’ Abanaavuganya mu mpaka zino mujja kutuweereza amannya gammwe tubatuukirire tubawandiikeko buli Mmande. AMON MUKASA kuleetedde Hajji Umar Dumba omulimi w’emmwaanyi e Nakifuma.
EKY’ENJAWULO
OKULIMA emmwaanyi nga tosobola kugattako mutindo, okuzifunamu kijja kubeera kizibu. Kisaanye okunoga emmwaanyi n’ozaanika ne zikala bulungi n’ozitwala ku kyuma ne bazisunsula n’olyoka otunda kase.
Hajji Umaru Dumba omulimi w’emmwannyi mu kabuga k’e Nakifuma-Naggalama mu waadi ya Makukuba mu Mukono emitendera gy’emmwaanyi z’alima, ku yiika 20 azituusa ku mutendera gw’okuzisunsula era alina ekyuma ekintu ekitatera kusangika mu balimi ba mmwaanyi.
OKUTANDIKA
Nasooka okusuubula emmwaanyi, mu 1995 ne ngattako okuzirima era omulimu guno ne kitaffe gwe yali akola. Taata bwe yafa, nasalawo okutwala.
Nga nkola omulimu guno, nzize nga nfuna emisomi ku nnima ey’omulembe naddala ku ggombolola e Nabbaale ne mu byalo byaffe.
Emisomo gino mwe nategeerera emmwaanyi za kolono era ne ntandika okuzirima kubanga zo zirina enkizo ku zino ezitali za kolono mu kubala.
OKUSIMBA EMMWAANYI
Nsimba emmwaanyi za kolono ‘cut’ nga zino zimezebwa okuva ku butabi.
Ng’omaze okusimba, emmwaanyi ng’omaze okuzisimbamu olina okuziwembera kubanga ziba zitya omusana nga bw’otakikola zisobola okukala. Bw’oba olina obusobozi obufukirira oyinza okufukirira ate bw’oba tosobodde oyinza okukozesa obucupa oba okuteeka amazzi mu kaveera n’ofukirira n’osobola okukwasa emmwaanyi obulungi naddala mu biseera eby’omusana.
Mu kulabirira olina okukuuma ennimiro nga temuli muddo n’obutabi obuwawaagula ku mmwaanyi okusobola okutangira obulwadde.
Buli lw’olaba ng’omuti gulinga oguwotoka ogwo gwanguyire ogutememu n’okusigula ekikolo okusobola okuziyiza akawuka okugenda ku bikolo ebirala.
OKUKUNGULA
Oluvannyuma lw’emyaka ebiri n’ekitundu emmwaanyi ebeera etandise okutaba. Bw’oba onoga nogyolamu ezengedde zokka, towulula ng’onoga emmwaanyi kubanga bw’oziwulula teziddamu kubala awo w’oba owuludde ate azinojjola zibala akatabi konna sizoni eddako.
Ng’omaze okunoga, zaanike mu kifo ekitayingiramu mazzi ate si ku ttaka. Oyinza okuzaanika ku ttundubaali oba mu luggya olwa seminti.
Tolina kuzituuma kubanga buli lwe zikukula zivaako okukola emiwuula emiddugavu (black bean) kino kikufiiriza ssente ate okukula obulungi tebakusala mazzi. Twala eky’okulabirako ky’omuntu eyakwata obulungi emmwaanyi n’atwala kkiro 100 eza kibooko ku kyuma, n’afunamu kase 60.
Ekitegeeza ssinga otunda kase ku 5,500/- obeera ofuna 330,000/- ate atunze ku 2000/- kkiro ya kibooko n’afuna emitwalo 20, ne bw’oba oggyeeko 20,000/- egy’entambula n’ekyuma era osigala omusinga emitwalo 11, ssinga oba watwala ensawo 100 ku kyuma olwo oba ofisizza mmeka?
Jjukira wano n’obukuta buba bwange era mbuzza mu nnimiro enkizo y’okubufuna eyatunda kibooko aba tagirina. Abalimi abamu bakaluubirirwa okutwala emmwaanyi ku kyuma nga ssekinnoomu, wabula ssinga beegatta kyanguwa kuba emmwaanyi zibaawo nga nnyingi ezigenda ku kyuma.
OSOBOLA OKUSIMBA EMMWAANYI N’EBITOOKE
Abamu balowooza nti tosobola kulima mmwaanyi n’ozigatta mu bitooke ng’okola bizinensi, eno endowooza nkyamu kubanga kisoboka wabula olina okumanya engeri ennungi gye bakikolamu.
Mu mbeera eyaabulijjo ng’osimba ekitooke oleka amabanga ga ffuuti 10 ku 10 okuva ku kikolo ekimu okutuuka ku kirala. Naye wano ogenda kuleka amabanga ga ffuuti 15 ku 15. Oyinza okusookamu ebitooke oba emmwaanyi. Katugeze osoose kusimba bitooke, buli makkati g’ebitooke bina, simbawo ekikolo ky’emmwaanyi.
Mu kusimba, osima ekinnya kya ffuuti bbiri n’ekitundu okukka wansi n’oteekamu nakavundira olwo n’okireka okumala wiiki ssatu okusobola okuwola, naye wakati lambawo n’omuggo kubanga awo w’ogenda okusimba endokwa y’emmwaanyi. Kino kikulu kubanga wakati ffuuti 15 we ziwerera.
OKUSOOMOOZEBWA
Obulwadde bwa coffee twig borer bwe bakazaako erya ‘katabi’ buno bukuba obutuli mu butabi bw’emmwaanyi ne buzirya ne zikala obutabi.
Tugezaako okufuuyira n’;okwokya naye era tebugenda.
Wabula abakungu mu UCDA bagamba nti,okulwanyisa akawuka kano obulungi ne baliraanwa bo balina okufuuyira ennimiro zaabwe.
EKITUNDU KIGANYUDDWA
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn