Bya EDWARD SSERINNYA NE HARUNA MUGERWA
EWAMMWE mukyakola omukolo gw’okulima ebiggya? Okimanyi nti muyinza okuba nga muteganira bbule, ng’abantu be mulima abasezi tebaabaganya na kumalamu wiiki!
Oyinza okubiyita eby’olubalaato, naye abantu baliira ddala bannaabwe ensangi zino! Omwaka guno gwokka, abantu 13 baabakwatidde mu disitulikiti y’e Rakai lwa kutemula mukazi owoolubuto ne bamulya!
E Kasese bakutteyo babiri lwa busezi obulya abantu, ate mu disitulikiti y’e Rukungiri ne Kyenjojo, obusezi obw’okulya abantu bwesiriisiza ddala!
Ku ntandikwa y’omwezi guno, Mukasa Nsiyaleeta 35 ne Nericko Ssentajja 30, bano baaluganda era batuuze ku kyalo Kibulala mu ggombolola y’e Mateete e Ssembabule beekubira enduulu ku kyalo nga baagala babayambe ku booluganda lwabwe abalemeddemu omuze gw’okulya abantu.
Nsiyaleeta ne Ssentajja baalumiriza Vincent Ssempungu 47, Fridah Gayamba 55, Tereeza Nakimwero 33, Josephine Ndagire 53, Kavvule Deo ng’ono akola gwa kutema mbizzi ne nnyaabwe Leonica Nakagigo 76 nti bakomye omuze gw’okulya abafu!
Mu lukiiko lw’ekyalo, bino abalumirizibwa baabiwakanya, kyokka Nsiyaleeta ne Ssentajja ne basimba nnakakongo nti waakiri okuggweera ku poliisi esalewo eky’enkomeredde naye nga tebagenda kussa mukka okutuusa nga bano bakomezza omuze gw’okulya abantu abatalina musango!
Nga okyali kw’ebyo, abatuuze ku kyalo Kaliro mu ggombolola y’e Kyalulangira e Rakai, baatutte Immelda Ssegirinnya ne muwala we Namagga nga nabugi si mufungize ng’entabwe eva ku batuuze kubeeralikirira nti bayinza okutandika okubalya nga bwe kigambibwa nti bwe baakola ku Peace Arinaitwe Kyomukama n’omwana we Kamuniini ow’emyezi omwenda!
Immelda ye muka Bosco Ssegirinnya (kati ali mu kkomera e Masaka ku musango gw’okutta Kyomukama ne muwala we Kamuniini), Ssegirinnya y’omu ku bantu abaakwatibwa ku kyalo Kyakirugu muluka gw'e Kalungi e Kibaale-Kooki mu disitulikiti y’e Rakai, ku bigambibwa nti balya Kyomukama n’omwana we Kamuniini era nga kino Gabudyeri bba wa Kyomukama ng’abalumiriza nti baabaaga alaba era ye yabasimattuka naye nga baali baagala kumulya newankubadde nga bano poliisi yabaggulako gwa butemu!
Vincent Ssempungu agambibwa okulya abafu. Wano yabadde agwiriddwa ekimbe abantu kye baabadde balowooza nti kitambo.
Omu ku batuuze ku kyalo Kaliro ataayagadde kumwatuukiriza mannya yang’ambye: Immelda bwe yayimbuddwa ku Lwokuna lwa wiiki ewedde okuva mu kkomera e Masaka, yatuukidde ku kyalo kino n’amabaluwa agalaga ng’omulamuzi bw’amuyimbudde era talina musango.
Kirabika yabadde yeeralikiridde abatuuze okumukolako obulabe, era kye yasoose okukola kwe kuyisa mu bantu amabaluwa gano abamu kye bagamba nti kyabadde kikolwa kya kwetangira sikulwa ng’abantu bamugajambula nga twewali amuwolereza.
Kyokka ku Ssande olukiiko lw’ekyalo lwatudde nga lukubirizibwa Omutaka Christopher Jjumba, era nga luno lwassizza kimu nga nkuyege okugoba Immelda ku kyalo, naye nga bw’omanyi eby’abantu, ku Mmande baabukeerezza nkokola okumufuumuula era gye byakidde nga bamuwaddemu ensabaggere ne poliisi y’e Kibaale kwe kubiyingiramu oluvannyuma yeegatiddwaako ey’e Rakai era nga kati ali ku poliisi e Rakai gy’akuumirwa.
Lwaki temuva ku kulya abantu?
Nsiyaleeta ne Ssentajja, abamu nno ku batuuze baali balowooza nti balimba, era nga bali ku poliisi e Mateete baakuba n’ebirayiro nga bw’olaba abantu bye bakuba mu kkooti nga bagenda okuwa obujulizi, era bano baalayira ne bakinoogaanya bulungi nti tewali waaluganda gwe balinako mpalana wabula kye baagala bakomye obusezi obubalemesezza n’okuwasa abakazi ne banywerera mu ddya.
Abatuuze e Rakai baakanya kuteeka poliisi ku nninga abasezi babalage gye batereka abantu n’okukweka enviiri n’amagumba, si ekyo kyokka nga baagala abasezi bano okutwalibwako ku zimu ku ntaana ezaali zaakazikibwamu abantu babalage obukodyo bwe bakozesa mu kuziikula abafu, kyokka bino byonna poliisi yabigaana, era yalaba bakalambidde n’okwagala okugikolako obulabe nayo n’ebaanukuza na ttiyaggaasi.
Era ddala bino byampuna, abaali bakyalimu okubusaabuusa omu ku be baali balumiriza nti balya abantu ekitambo ne kimukuba n’agwa eri n’alambaala ng’eno bw’ayagula ettaka n’okumyuka amaaso awo buli omu n’akakasa nti ddala awo aba ali mu mbeera yakulya ku nnyama ya muntu!
Ssentebe w’ekyalo Kibulala, agamba nti abantu abatuuze bano ensonga wadde baazisoosa wuwe, wabula yabawa amagezi ensonga z’obusezi okuzimalira mu nnyumba, naye ne bigaana nga kirabika abali nabo baali tebaagala kukomya muze guno.
Atwala poliisi y’e Mateete Gregory Nuwagaba agamba: Bano tebayinza kuwona kuvunaanibwa kubanga waliwo emisango egibavunaana, baasigala mu kaduulu ka poliisi nga baguddwaako emisango okuli ogw’okusaalimbira gye baziika abafu n’okulinnyirira eddembe ly’abafu egiri ku MTE/CRB/416/2014.
Joseph Kabuubi naye bamulumiriza okulya abafu.
Kasese, Bundibugyo n’e Kyenjojo balya abafu
Ssentebe wa ggombolola y’e Rugaaga, Mathias Tushabomwe gye buvuddeko yagambye: Mu ggombolola yange naddala ku kyalo Katooma, tukutte abasezi abawera kyokka ng’abamu babeera n’obukono bw’abaana kati olwo babuggya wa? Bano tebalya bantu bennyini era kino kye kimu ku byalo okusinga abasamize. Abantu abaliko abasinga baava Rakai ekirowoozebwa nti bandiba nga be balya abantu.
Ku kyalo Kyarusozi mu disitulikiti y’e Kyenjojo, Fr. Richard Potthast enzaalwa ya Amerika, bwe yatuuka mu kitundu kino ne bamunyumiza eby’okulya abantu yabiwakanya, era n’agamba ye ayagala omusezi oyo eyeepanka okulya abantu kale ajje amulye.
Ku kyalo kuliko omutuuze ayitibwa Kahonaho, ono ye yamulabula amwerinde sikulwa amulya!
Bino byali ng’eby’olusaago, naye nga wayise ennaku bbiri Omumerika baamunula mu lutobazi gye yali atambula nga tamanyi na gy’adda, era yaddusizibwawo mu ddwaaliro naye nga kyawanuuzibwa nti yali yeetwala wa Kahonaho. Bino byabaddewo mwana guno!
E Mityana, kivudde ku kulya abafu naye n’entaana bazisimula okuggyayo abafu. Omwana guno gwokka, abafu abasoba mu bataano baloopeddwa nti basimuddwa okuva mu ntaana zaabwe nga kirowoozebwa nti abasezi baabalya!
Mu May wa 2004, abatuuze basatu ab’oku kyalo Kinvuunikidde ekiri e Buye mu muluka gw’e Kikundu baakwatibwa lwakulya bafu.
James Kityo, Rogers Kitumba ne Harriet Nambogga be baakwatibwa naye Kityo oluvannyuma yakkiriza nti ye alya ennyama y’abafu, nti ewooma nga nkoko, naddala eyo ekaliriddwaako!
E Bugerere gye buvuddeko, entaana babadde bazisimula, naye si kulya bafu, wabula okubaggyako obuwanga n’amagumba okukolamu eddala ly’okuloga!
E Mukono n’e Busoga naddala mu disitulikiti y’e Mayuge tebalidde bafu baweneenya mbwa! Ate mu bukiikakkono bw’eggwanga, abayeekera ba Joseph Kony bamaze ebbanga ng’emmere bw’ebabula, gwe bagwikiriza gwe basala ne bafumba ne balya!
Kituufu abantu balya bannaabwe
Maama Fiina, akulira ekibiina ekigatta abasawo b’ekinnansi agamba: Kituufu waliyo ekitambo ekireetera abantu okulya bannaabwe naddala abafu. Omuntu gw’osanga ng’alya abalamu oyo emikolo gye yaba alina okukolebwako okutuukiriza ebyetaago by’ekitambo okulya abantu abafu aba teyagimalaako kati olwo ne kiba nga kimukozesa ebintu ebitaliimu nsa.
Naye abantu bangi abalya abafu, era edda e Bukunja ng’omuntu bw’afa tebeebaka kuba ng’omusezi asobola n’okujja n’abanyakulako omulambo.
“Nnina be mmannyidde ddala nti balya abafu, lwa butabatuukiriza,” bwe yagambye.
Ennyama y’omufu terina bulabe
Dr. Steven Mukasa owa Edwinton Medical Services e Nateete agamba nti, “Ennyama y’omuntu terina bulabe bwonna singa oli aba agiridde mu budde, katugambe omuntu n’afa leero ne batamulinza kumalawo bbanga ddene nga tebannamulya!
Kuba bw’amala ebbanga, ennyama ebaamu ekivundu ate singa olya ennyama evunze erwaza olubuto omuntu n’afuna ekiddukano eky’amaanyi.
Weeyinza okubeerera ey’obulabe ennyo singa omuntu afa obulwadde okugeza nga Ebola, Marburg, siriimu olwo ate ennyama efuuka ya bulabe kuba obulwadde buno agiridde busobola okumukwata. Naye era si mpisa yaffe kulya bafu, era tekisaanye.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn