Ekiwandiiko#1 » Ssebaaseka 14th, 2018, 1:07 pm
Abo abajja nga abasaaga ,bajja Buganda bagyetegekedde bulungi.Nga bayita mu kusomesa ,baafuba nnyo okulaba nga bakyusa endowooza ,entegeera, ensiza n'ebyobufuzi Buganda bye yalina.Buli Muganda kye yali amanyi era akkiririzaamu ,kyafuulibwa kya Sitaaani.Enneeyisa y'Abaganda ne bagifuula nti si ya mulembe era si ya bateggevu .olulimi olugandane balusikiza olungereza,abangereza baayagala buli kimu kikolebwe nga bwe kikolebwa e bungereza.kyoka baasomesa abantu ,nga balina bye beesigaliza
Abangereza baafuba nnyo okulaba nga Bugandatefuna bayigirize bangi mu kiseera ekitono ,bo basigale nga be bafuga ensi eno,era nga be bayigirize abasobola okukola emirimu .Okusoma kwe baaleeta muno si kwe kuli e Bungereza.Ewaabwe omwana bw'ayingira mu ssomero.asoma emyaka kkumi n'alyoka abuuzibwa ekibuuzo ekimwongerayo .abamu beeyongerayo mu senior okutuuka mu university.Abalala bonna babamalawo okubagabana okusinziira ku kuyita ekibuuzo ekyo.Babayingiza mu bitongole bya gavumenti eby'enjawulo n'amatendekero amalala.Ate buli mwana w'angeze eriyo okusoma mu ekyo ky'abeera akola okutuuka naye lw'afuna Ddiguli.
Wano baategeka okusoma tugende kasoobo.Baayagala basigale nga be balina abakugu abakola muno ,basasule emisaala nga bazzaayo ssente zaabwe,awamu n'okwefuga ensi eno.kye baava bateekawo enkola nti omwana bw'atuuka mu p6 gy'emyaka 6 n'afuna primary leaving certficate..Bw'abuuzibwa n'atayita ,takkirizibwa kuddamu.addayo mu kyalo kasita ayize okusoma n'okuwandiika .Abaana bangi baawalirizibwanga okukyusa amaanya gaabwe baddemu okusoma
Abatono abayise,baagendanga mu junior secondary school nga ya myaka ebiri.Mu junior two waaberangawo ekibuuzo okufuna junior leaving certificate .wano we baggyanja abavvuunuzi ,ba interpreter.Abalala baabatwalanga mu junior three nga eyo ya bya mikono n'okubala ebitabo.
Abaayitanga obulungi baagendanga mu senior secondary school okumala emyaka ena.wano abataayitanga okugenda mu higher ey'emyaka ebiri ,baabatwalanga mu matendekero,colleges ez'enjawulo.Abaayitanga nga bayingira University.Abataayitanga nga bagenda nabo mu matendekero gali ge tulabye.Kyokka bwe wayitanga s4 ,Gavumenti yakuwanga byonna ebyeetaagisa mu masomero n'amatendekero.Banaffe abaddawo wadde nabo awo we baayita ,ekyo baakiggyawo abazadde basasulirenga abaana baabwe okumalirako ddala University .enkola eyo ,baba bakendeeza ku be bataagala kweyongerayo mu kusoma.kyoka bafuna emirimu kubanga be basinga obuyigirize
Abasomi n'abakozi baabwe ,Abazungu baabafukuutiriranga ,nga eno bwe babawa obulabo bakyuse endowooza zaabwe ,beeyise nga abayigirize,era buli kimu bakikole ng'abangereza ,bave ku ndowooza z'ekiddugavu mu nfuga ne mu nzikiriza,okwo bwe baateekangako omusaala n'obulabolabo bwe tulabye,wamma ggwe nga abantu nga batandika kweyisiza ddala kizungu!Eby'Ekiganda nga babitta.N'oluganda nga balutta, kubanga terulina gye lukutwala
Bw'osoma ebimu ku biwandiiko ebiri mu mikono gy'Abangereza ,omanyira ddala nga abakungu bangi baagwa mu katego k'Abangereza kano ,nga beerabidde nti okalya dda kadda dda .amazima tegazibirwa kkubo,ne bwe buba ddi gavaayo
Abakungu ba Kabaka baayagala dda okukolagaana n'Abangereza okusinga kabaka waabwe ,Okuviira ddala mu 1948 nga 19 Apuli omwaka ogwo, nga king george y'alamula bungereza ,abantu abo baayagala okuggyawo kabaka , n'olubiri lufuulibwe ekitebe kya gavumenti eya wakati.Obwakabaka buggweemu amaanyi buli Mutaka omukulu w'Akasolya yali afunye mailo 8 agabire ab'amasiga obutaka bwabwe ,nabo bagabireko emituba n'ennyiriri
Mu kwagala okunafuya Abataka , baabaggyako mailo ssatu,ne basigaza 5.Ate ezo nazo baziwandiisa mu mannya ga muntu ne lifuuka ttaka lya muntu eririna ekyapa ,so si butaka bwa kika.Etteka lye bassaawo nga terimanyi ntebe ya Butaka ,wabula oyo omuntu aba agituddemu.ekyo kye kyavaako abantu,abaana ngan'abajjwa nga mwebali ,okugabana obutaka bw'e kika .eryo etteeka n'okutuusa kati abaganda bakyaliwakanya.Abangereza bwe baakimanya nti ettaka mu buganda lya kabaka ,lya bataka era lya bantu ,ate obwakabaka ye gavumenti ebatwala ,baalina okulwanyisa gavumenti eyo ,enafuwe ,basobole okufuga uganda nga bwe baagala
Nga 4 juuni 1948 ,abakungu ba kabaka nga bakolera abangereza baateesa okugenda e mawogola nga 12 july 1948 bakole enteekateeka okukomya Obutaka ,busaanewo mu mwaka 1951.Baayagala okuggyawo kabaka n'abalangira ,nga tebaagala Mutesa 2 azaale omulangira Abataka gwe banaatuuza ku Nnamulondo .Ebyo byonna katonda wa Buganda yayamba buyambi .Omutaka kabazzi miti ne Matiya mulumba ne babir innyamu eggere .Abaganda nga bayita mu ABATAKA BBU ,baaweereza Matiya Mulumba e bungereza okulwanirira Obwakabaka.
Olubiri baayagala balujjulule balutwale e Baamunaanika oba Mubende y'eba ebeera ekitebe ky'obwakabaka .olubiri baayagala gavana mw'aba adda .gavumenti enkuumi yezze obwakabaka.Okujjulula olubiri ,Mutesa 2 yakigana ,n'agamba nti waakiri afa n'avaawo ne batatwala Lubiri lwa bajjajjaabe.Eky'okuggyawo Olubiri nakatikikyaliwo ,nga bwe twalabye edda ,nga baagala kuzimbamu kisaawe kya nnyonyi na kuzimbamu makolero,maduuka na wooteeri ,mbu kubanga ettaka eryo ddene nnyo okubeera mu kibuga wakati ,waakiri Buganda bagiweemu ssente nkimu kubanga biri mu lubiri.okwo kuba kulya mu Ssekabaka Mutesa 2 lukwe.
Wano tuleme kunenya bakungu abo bokka ,wabula ffenna abasinga obungi ,bwe kituuka ku kukolagana ne gavumenti eya wakati abangi tulina ensobi gye tukola .Tulowooza nti Abazungu be bokka abategeera okusinga ffe. era kye tuva tuleka entegeka y'obukulembeze eyaffe ,eteganyula muntu omu ,etatuuma buyinza na bugagga bwa nsi ku muntu omu.ne tuwakula eyaabwe ey'ebibiina by'obufuzi,etalimu bafuzi ba Nnono ne kabaka .bangi baagala okubeera ba Pulezidenti ,wabula okumuggyako byonna ebibye n'obuyinza ne babiwa Pulezidenti.kubanga abangereza baagaana kabaka okumwekanya Pulezidenti.wabula okumuggyako byonna ebibye n'obuyinza ne babiwa Pulezidenti.Baagenda okwetegereza nga kabaka abantu gwe basinga okwagala n'okuwa ekitiibwa.Ensaalwa bwe yabakwata ,nga kabaka abalemye okukendeeza amannyi , ne batandika okukozesa abantu abaliraanye kabaka .Nakati babawa buli kimu okuva ku bintu ,ssente ,bukuumi n'okubalowoozesa nti n'obuyinza obusinga obwa kabaka babubawadde.Okukakkana abantu abakola ewa kabaka nga batandika kulya mu lulime ne mu lizise,nga baagala kufuna buganzi ewa pulezidenti aba aliko, asobola okubawa ebintu ebyo .Ba Matiya mulumba ne kabazzi miti bagenze baggwaamu mu Buganda
Abazungu bwe baamala okumanya ng'Abaganda abakulembeze bakwataganye nabo ,ne bakakasa era ne balowowooza nti Obwakabaka buwede okuggyawo ,nga basookera ku kuggyawo kabaka .Bali tebamanyi ng'eBIKA gwe musingi gw'Obwakabaka.Abaddawo balabye byonna bigaanyi ,kwe kutandika okukutulatula mu bika,mu Masaza n'okukozesa emmundu obwakabaka n'Olulimi Oluganda babiggyewo .Ekyo nakyo kikyagaanyi.
Naye nno olw'okubanga Abaganda abamu basomye era bakugu mu ntegeera y'Abangereza ,nga beeyisa kingereza ,nga n'e Nnono Y'Abaganda tebakyagitwala ng'ekikulu ,baagala kukkiriza ntegeka za gavumenti mbu tufune emirembe.naye abantu basaana bakimanye nti ebyo eby'okuva ku Buwangwa n'e Nnono zaffe ,bye bikyagaanyi Buganda n'e uganda yonna okutereera.
Okugenda mu maaso ng'Abazungu bamenya obulombolo bwa Buganda, n'okulaba nga abantu tebayisibwa bulungi mu nsi yaabwe,kyawaliriza abantu okuviira ddala eyo mu 1948 nga beegugunga olw'okwagala okubeera n'obwannannyini mu nsi yaabwe n'obwakabaka bwabwe mu Nnono Zaabwe
Eky'okusaalirwa ennyo abakulembeze abadda mu bifo by"abangereza nabo beeyisa ng'abo be baasikira.Okusoma nabo bakudibaze abazadde balemwe okufuna abaana abasomye ne bamalako .Luli nga bakadde baffe baweerera abaana okukoma mu s4 .Abaayitanga nga abo gavumenti b'eweerera .Buli kamu nga ekabawa okuva ku ntambula ebaleeta ku ssomero, n'okubazza awaka.Baabawanga n'essente ez'okweyambisa nga bali ku ssomero.Abakulembeze abaliwo kati ekyo nabo mwe baayita ,osanga tebaalituuse eyo gye bali.Kyoka ate be bamu abaakiggyawo ,ne baleka abazadde baweerere abaana baabwe okumalako University n'amatendekero aga waggulu.ekyo abazadde tebakisobola ,so nga gavumenti abo bonna abayita s4ebasobola ,kubanga baba si bangi okwekana abali wansi be beesibako okuyamba ate nga essente ze babawa tezimala byetaago .Mu nkola eyo basaasaanya ssente nkumu ezaaliyambye abo abali waggulu ,n'okuzimba amasomero ga gavumenti.Abazadde babalekere abaana abali wansi abo babasobola ,kasita gavumenti ebaggyako abo abayise okugenda waggulu okusukka s4 nga bwe gwali nga edda
Ekisera kituuse Buganda okuzzaawo PLI - Public Luwalo Inspector eyambe amasomero ago agaggalwa mu Buganda.PLI yeyakolonga nga Ministry of works-MOW eya Gavumenti eya wakati PLI yazimba amagombolola n'amasaza amakumi abiri aga buganda ,nga ekozesa obusimbi obutono obwakuŋŋaanyizibwanga mu Luwalo
Ebigambo byo wandiise: 1264
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn