Bya SANDRAH NAMIRIMU
OKUVA mu December w’omwaka oguwedde, mu bitundu bya Uganda eby’enjawulo omusana gubadde gwaka.
Naye abafuba okuyita mu musana mu ngeri ey’okufukirira omusana gunaagenda okuggwaayo nga basekera mu kikonde olw’ebbula ly’ebintu erigenda okubaawo ku ntandikwa ya March.
Ng’oggyeeko omuntu afukirira kati, omulimi atali mu birime bya sizoni naawe waliwo ebintu by’osobola okukola okuyita mu musana nga tegukukosezza nnyo.
Okusinziira ku kitongole ekikola ku mbeera y’obudde ekya Uganda National Meteorological Authority, enkuba esuubirwa okutandika mu makkati ga February, ekitegeeza nti omusana gukyayaka omwezi omulala mulamba mu maaso.
Naye waliwo engeri gy’oyinza okuyita mu musana guno omwezi ogusigadde ne gutakuleka na binuubule bya maanyi.
Meddie Matovu alima ennyaanya ne kaamulali owa Amaica Mixed Farm yagambye nti; Ku muntu eyategeka amazzi gwe njogerako, naye ng’okubyemu ttooci gayinza obutakumazaako nga bwe walowooza kuba gaggwaawo ate omulimu gukyali munene.
Bw’oba tewabikka nnoonya ebisubi mangu otandikirewo okubikka, kino kigenda kuba kikuyamba kuba amazzi g’okufukirira gaba galwamu mu nnimiro
olw’omusana okuba nga gukuba ku bisubi mu kifo ky’ettaka.
Atasobola kubikka nnimiro yonna, waakiri genda ng’obikka ku bikolo ate atalina bisubi, ssima obunnya mu nnimiro okube amazzi nga gatuula mu nnimiro mu kifo ky’okufukirira nga gayitamu buyisi.
Enkola endala ng’amazzi gakendedde, oyinza okuyimiriza mu pampu kuba enuuna amazzi mangi. Bw’oba olina ebintu ng’emmwaanyi oyinza okusalawo okudda ku bucupa n’oteeka akacupa ku buli kikolo ate ne bwe zitaba mmwaanyi era kakola okukekkereza ku mazzi.
Ate ennimiro bw’eba si ya lusozi osobola okukyusa n’ova ku pampu ey’amafuta n’odda ku y’ebigere ey’okusotta oba ey’emikono, zino zitwala amazzi matono ate okekkereza ne ssente kuba teweetaaga mafuta kuzikozesa.
Wabula bw’oba waakukozesa bucupa nga butonnya, waggulu olina okukubayo akatuli akajja okusala amazzi gabe nga gatonnya butonnyi, ssinga tokikola gaba gatiiriika ate awo gaggwaamu mangu.
Eri alina amazzi nga gawera, okugeza abali ku myala egikulukuta oba ensulo, osobola okukozesa ‘Rain Gun’ ne ziba nga zisaasaanya amazzi mu nnimiro yonna. Kyokka atalina ga nsulo oba agakulukuta eno enkola totawaana, kuba etwala amazzi mangi.
Waliyo n’enfukirira y’okukozesa layini za payipu mu nnimiro nayo ekola bulungi, kyokka yeetaaga amazzi mangi g’osooka okuwanika mu ttanka n’oluvannyuma ne geekomyawo gokka mu nnimiro.
Patrick Baligeya nga mulimi e Buwaya ekisangibwa e Mayuge yagambye nti; Omulimi alina amazzi ayinza obutakosebwa nnyo, wabula atalina mazzi oba agalina naye nga talina busobozi bufukirira oyo y’asinga okukosebwa omusana. N’ono waliwo by’asobola okukola okuyita mu musana nga tegumukosezza kinene.
OKUBIKKA
Omuntu alina olusuku, kino kiseera kituufu okuba ng’olubikka anti kijja kuluyambako okukuuma amazzi mu ttaka. Ate era mu kiseera kino tolusalira, kuba ssinga olusalira amazzi ge lufiirwa tegaddawo. Wabula waliwo ebintu ebirala by’osobola okukolako amangu n’obaako ky’otaakiriza n’enkuba w’eneekusangira.
N’ebirime ebirala ng’ennyaanya, emmwaanyi n’ebirala osobola nabyo okubibikka.
Wadde ng’ebisubi bitera okutawaanya abalimi okubifuna, naye mu kiseera kino nga bali mu kukungula kasooli tandikira kw’ebyo ebya kasooli gwe wasimba oba baliraanwa bo kuba abamu babyokya nga tebabirinaako mugaso.
Tema ensalosalo mu nnimiro yonna, wadde omusana gwaka naye olumu enkuba eyinza okutonnyayo ekire, noolwekyo kijja kukuyamba amazzi amatono ago gonna okusigala mu nnimiro.
Bw’okozesa ebigimusa naddala obusa oba nnakavundira osobola okubitabula mu mazzi n’olyoka obiteeka mu ttaka n’obibikka. Wabula birina okuba nga temuli bbugumu kwokya mirandira, ssinga okikola kisobola okukuuma ebirime nga birina obulamu mu musana guno ng’enkuba bw’ejja.
Emiti emisaamusaamu egiri mu nnimiro (bwe gibaamu) togeza kugitema, olw’okuba January abaamu obwavu abamu mumanyi okutema emiti ne mugitunda, tokikola kuba gye gikwatiridde ennimiro naddala abalina emmwaanyi oba ensuku nga gikola ebisiikirize, omusana bwe gwaka bibaako kye bikuyamba ne bizitaasa.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn