Bya EDWARD SSERINNYA
OBULIMI n’obulunzi buyinza okukufuula omugagga ffugge singa oba ofubye okugoberera enkola eyomulembe.
Wano Dr. Emma Naluyima asangibwa e Bwerenga- Kawuku ku luguudo lw’e Ntebe w’amenyerawo abalala bw’akwasaganya okulunda ebyennyanja, embizzi ate ng’eno bwe biriikiriza olusuku.
Wiiki ewedde bwe nabadde nkyaddeko ku ffaamu ya Dr. Naluyima, nasanze abantu bangi nga bavudde mu bitundu eby’enjawulo ng’ali mu kubasomesa ku nnunda y’ebyennyanja, endabirira y’embizzi, olusuku n’ebirala.
EBYENNYANJA
Dr. Naluyima agamba nti, alunda emmale era nga ye obutafaananako n’abasima ebidiba mu ntobazzi alundira mu bibaawo by’amakooko by’agatta n’ateekamu ekiveera kya mirimita 0.9 olwo n’ateekamu ebyennyanja n’atandika kubisuuliramu mmere nga bwe bigejja.
Agamba nti, ekimulundisa emmale kwe kuba zo zaagala nnyo okubeera wansi mu mazzi, okusinga engege ezaagala omukka ogw’obulamu nga zo tosobola kuzirundira mu kidiba ekitatambuza mazzi oba olina okuteekamu pampu efuulafuula amazzi ne gaba nga gafuna omukka ogw’obulamu buli kiseera ekitali ku mmale.
Ekidiba omugenda ebyennyanja 1000, kirina okuba nga kya mita 4 mu bugazi n’obukiika ate okukka wansi nga kya mita emu.
Muno obwennyanja nga buto oteekamu liita z’amazzi 4,000 bwe bigenda bikula ogalinnyisa ne gatuuka ku liita 6,000. Naye tolina kuteekamu mazzi ga taapu kuba galimu eddagala erikosa ebyennyanja.
Wabula nga tonnateekamu byennyanja, kyandibadde kirungi okusooka okuyita abakugu mu kulunda ebyennyanja ne bakebera amazzi okulaba oba nga gasaanidde okulundiramu ebyennyanja olwo n’olyoka otandika okulunda ng’omanyi eky’okukola ekituufu.
Amazzi bwe gaba amabi ebyennyanja bijja kufa. Ku myezi mukaaga ebyennyanja biba bisobola okuba nga biwezezza kkiro emu, olwo n’oba ng’osobola okutunda wakati wa 8,000/- ne 10,000/- ate olwo kiba kiridde kkiro ng’emu n’ekitundu ey’emmere ezo ziba nga 3,500/-.
Dr. Naluyima alunda ne mbizzi. Agamba nti, alunda embizzi ekika kya Comborug pic 337 ne pic 410. Olulyo luno lw’e South Afrika. Embizzi eno eba njeru nga mpanvu, ekula mangu era ku myezi mukaaga eba ekuwa kkiro 50 ez’ennyama emaze okubaagibwa.
Era kikulu nnyo omulunzi okufaayo ku lulyo lw’olunda kuba lukola kinene ku kukula kw’embizzi nga ngimu.
Agamba ekikulu ku kulunda embizzi kuziriisa bulungi, oyinza okugula emmere entabule. Kyokka ye kati eby’okugula emmere yabivaako ng’aziriisa muddo ogwa ‘Hydroponic Fodder’ nga guno agukuliza mu nnaku mukaaga zokka.
Agamba nti, okukuuma obuyonjo mu kiyumba n’okuteekamu amazzi kimu ku biteekeddwa okubeera ku ffaamu y’embizzi kubanga obujama buvaamu endwadde. Singa n’embizzi ozikolako omukwano n’oziyigiriza zisobola okukuuma obuyonjo zokka mu kiyumba kuba zimanya we zirina okufuka n’okufuluma.
Dr. Naluyimba ekyumba ky’embizzi akikuuma nga kiyonjo obutakwatibwa ndwadde.
Okuzitereemu amazzi
Singa oziteeramu ennyanto kiyamba obutayonoona mazzi kubanga embizzi kasita ewulira ennyonta ng’ejja enywako g’esobola ng’egenda. Sso okuziteera mu mabaafu bwe zikoowa amalala zigoonoona.
Okussaamu sisitiimu y’embizzi okunywera ku nywanto weetaaga tanka gy’owanika waggulu olwo n’oteekako empiira ezijja ne ziyingira mu biyumba. Munda embizzi gye zibeera gy’oteeka ennyanto olujja ekoonako amazzi nga gajja ng’enywa. Era okukola sisitiimu eno okuggwa ng’olina ebiyumba nga mukaaga kikumalako emitwalo nga 70.
‘Olusuku nduliikiriza n’amazzi agava mu byennyanja n’obusa bw’embizzi’
Dr. Naluyima ayongerako nti, olusuku lwe oluli ku kwoota yiika yaluteekawo nga kyakulabirako, era kye luva lunyirira kuba yeeyambisa ebigimusa ebiva mu mazzi g’ebyennyanja n’embizzi.
Agamba nti, ebweru w’ekiyumba ky’embizzi yazimbawo ekinnya nga kino mukung’aaniramu omusulo gwazo gw’ayoolamu oluvannyuma n’aguyiwa mu binnya bye yasima mu buli wakati w’ebitooke bina olwo ate ne gukolanga ekigimusa, era kuno kw’agatta obusa bwazo nabwo okubukozesanga ekigimusa.
Buli luvannyuma lwa nnaku bbiri akyusa amazzi mu byennyanja, gano agavuddemu tagayiwa wabula nago agatwala mu lusuku ne gakolanga ekigimusa kuba gabeeramu enkonge ne n’obusa bw’ebyennyanja bino nabyo bigimusa ettaka.
Dr. Naluyima ng’alaga w’assa ebigimusa.
Enkuuma y’olusuku
Ng’oggyeeko okugimusa, olusuku alulabirira nga mwana. Buli lunaku waliwo aba ayitamu ng’alongoosa kinnya ku kinnya okuggyako omuddo n’ebisubi nsinga biba bizzeeko. Toyinza kusangako kisanja ate ng’agamba nti kati amaze okuteekamu empiira essaawa yonna atandika okuzikozesa mu kufukirira.
Olina okulaba nga endu ozittira bulungi kuba kino bwe kikulema olwo ne bw’ogimusa oba omala biseera kuba ebitooke biba bingi ebirwanira ekigimusa ky’oba otadde mu ttaka.
Mu kusimba sima ekinnya kigazi kya ffuuti ssatu ku ssatu ate okikuume ng’ekitooke ng’okikuumira muli kino kiyamba okuliisa buli mwana gwa kitooke ku kigimusa kye wasooka mu kinnya.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn