Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 7:24 pm
EKIKA KY'OMUTIMA (OBA ABAYANJA)
Akabbiro: Mawuggwe
Aboomutima wamu n'Abente balabika nga be bataka ab'edda ennyo mu Buddu.
Kizibu okukakasa ebifo Aboomutima bye baavaamu okugenda okutuula mu Buddu. Naye okusinzira ku linnya lyabwe lye basinga okweyita ery'Abayanja, tuyinza okugamba nti abasinga
obungi mu Bayanja bantu ba nnyanja. Bwe guba gutyo tebayinza kuba nga baava mu mazzi meere okugenda mu Buddu wabula baava mu bizinga. Ate ebizinga bye twandirowoozezzaako
amangu by'e Ssese. N'amannya Mayanja ne Nnamayanja Aboomutima ge batuuma ennyo abaana baabwe galinga agagendarera okutegeeza nti Aboomutima bantu ba nnyanja.
Bajjajja b'Aboomutima bonna ekkubo lye baakwata okuyingira mu Buddu terifaanana kuba limu. Waliwo abamu abagamba nti okugenda mu Buddu baava Bunyoro ku lusozi Lusiba oluli
awo okumpi n'olusozi Mubende. Ate abamu bagamba nti baakutuka ku lulyo lwabalangira. Abayanja ab'enda ya Nakirembeka be bayita abalangira. Aboomutima bonna olw'obutava mu jjajjaabwe
omu mpozzi ye nsonga kyebaavanga bafumbiriganwa mu biseera ebiyise. Naye mu biseera bino bagenze beegatta era tebakyafumbiriganwa.
Ettabi ly'Aboomutima eryasiganga okumanyika edda ly'eryo eriyitibwa ery'Abayanja ab'e Bbaale, Buyaga mu Buddu (waliwo Abayanja ab'e Bbaale Nabugabo). Mu ttabii eryo mwe muva
n'omukulu w'Ekika ky'Omutima kyonna ow'akasolya akikulembera kaakano. Jjajja w'Abayanja ab'e Bbaale, Buyaga, ye "NAMUGERA". Mukyala wa Namugera yayitibwanga NAKUYA.
Ekifo Namugera kye yatuukiramu mu Buddu ye Bbaale e Buyaga. Awo e Bbaale waliwo ejjinja Namugera lye yasooka okusulamu. Ekifo ekyo Bbaale kiri kumpi nnyo n'ennyanja Nalubaale, mu
Ggombolola ya Kajeerero. Ku Bbaale Namugera kwe yazaalira abaana be bano
Sseremba
Mayiga
Bbaale
Omulimu gwa Namugera ogwamulisanga gwali gwa kuvuba. Eryato lye mwe yavubiranga lyayitibwanga Nkeraayi. Eryato eryo Namugera yalikwasa mutabani we Sseremba okulirabiriranga.
Bbaale yali muganzi nnyo ku kitaawe. Era Namugera bwe yabanga alina gy'agenda okukyala nga Bbaale y'akwata eddiba kitaawe lye yatuulangako. Mu budde obwo abantu b'omu kitundu ekyo
eddiba erituulwako baaliyitanga Nkeeto. Ne Bbaale abantu kyabaavanga bamuyitanga "Kakeeto" olw'okukwata enkeeto ya kitaawe. Okuva olwo erinnya erya Kakeeto teryamuviirako ddala.
Namugera bwe yafa mutabani we Kakeeto ye yamusikira. Okuva ku Bbaale n'okutuuka kaakano omukulu w'Ekika ky'Omutima ow'akasolya ayitibwa KAKEETO. Erinnya Bbaale eryali ery'Omuntu,
oluvannyuma lye lyafuuka ery'ekifo Namugera kye yatuukiramu. Era na buli kati Bbaale bwe butaka bwa Kakeeto obukulu, n'omwalo oguli mu butaka obwo guyitibwa Bbaale.
BANO BE B'AMASIGA ABATUUKA KU KAKEETO
1. Lujaganya e Kyabbogo mu Buddu
2. Kassegu e Kyamuyimbwa mu Buddu
3. Byuma e Nakiyaga mu Buddu
4. Lunnamunnyu e Namwanzi mu Buddu
5. Kanywanyi e Kasozi mu Buddu
6. Lugaaju e Bulonge mu Buddu
7. Namuna e Nkuke mu Buddu
8. Luswata e Kafuluma mu Buddu
9. Wanaana e Bbaale(Nabugabo) mu Buddu
10 Omukundi e Mabowa mu Buddu
11 Lukaaga e Butale mu Buddu
12 Ddungu e Minyinya mu Buddu
13 Ndawula e Ssanje mu Buddu
Mu ssiga ly'Omukundi mwalimu abantu abamu abaavaamu ku mulembe gwa Ssekabaka Chwa II ne bayingizibwa mukika ky'Abalangira b'Enggoma y'e Buganda mu mutuba gwa Kaweesa e Jjinja. Abantu
abaava mu kika ky'Omutima ne bayingira mu Kika Ekirangira ebigambo by'olugendo lwabwe olwabatuusa mu Buddu babyogera bwe bati:
Olwatuuka ne wabaawo abalangira abaana ba Kabaka Kiggala ne bajeemera kitaabwe nga baagala okulya Obwakabaka bwe ng'akyali mulamu. Kabaka bwe yawulira amagezi abaana be aboge baali
bamusalira teyalwa n'abagoba.
Abalangira bwe badduka ne basabala ennyanja ne bagoba ku kizinga Nsazi. Ku Nsazi kwe baafunira ekyato ekya Namukundi ne bakisaabala ne bagoba e Bujjaju mu Buddu. Bwe baava e
Bujjaju ne bagenda e Kasaka. E Kasaka gye basinziira ne bagenda e Masaka okweyanjula eri Ppookino. Ppookino bwe yabalaba n'abawa ekifo kyalugo e Masaka bazimbemu.
Naye bo bwe baalaba ng'okubeera okumpi ne Masaka bannaba beeyolese nnyo abantu bonna abayinza okutuusa ebigambo ku Kabaka gye baava, tebaalwa ne basaba Ppookino abakkirize okuddayo
e Kasaka gye baba babeera. Ppookino naye yabakkiriza mangu ne baddayo gye baali basinga okwagala okubeera.
ku balangira abo abantu b'e Buddu kwe baggya enjogera egamba nti:
"Emputte baaziwa okulya Masaka ne zirya Kasaka".
Abalangira abo bwe baddayo e Kasaka ne bayingira mu Kika ky'Omutima ol'okwekweka era ne beeyitanga Abakundi olw'okujjukiranga eryato lyabwe eryabatwala mu Buddu.
EMIRIMU GY'ABOOMUTIMA EMIKULU KU KABAKA
Kakeeto ye yavubiranga Nassolo ebyennyanja ng'Abaganda bamaze okuwangula Buddu. Era Kakeeto ye yavubiranga Ppookino ebyennyanja.
Amannya g'Aboomutima mu Masiga gonna si ge gamu. Gano ge nasobola okwawula.
AG'OMU MASIGA N'EMITUBA EGISIBUKIRA DDALA E BBAALE
BUYAGA
Abalenzi
Namugera
Sseremba
Mayiga
Bbaale
Bwanika
Mayanja
Kirangwa
Mutambuze
Abawala
Nakuya
Namayanja
Namata
Nandago
Nassaka
AGA LUGAAJU E BULONGE
Abalenzi
Lugaaju
Lugemwa
Lwamiti
Mujuzi(mugga)
Abawala
Namujuzi
AGA LUSWATA E KAFULUMA
Lwaswata
Kafuluma
Lwamunda
Mujwala oba Majwala
AGA LUKAAGA E BUTALE
Lusiba(lusozi mu Buweekula)
Lutuulu
Waliggo
Nalusiba
Nabasaggi
AGA WANAANA E BBAALE NABUGABO
Nsambya
Jjubya
kigo
Na??endo
Matwale
Kaliisa
OMUBALA
"Kifa ennyanja, omuvubi y'abika."
Ebigambo byo wandiise: 750
eng_Latn lug_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn wol_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn run_Latn sna_Latn lug_Latn wol_Latn tum_Latn nya_Latn kin_Latn lua_Latn lug_Latn cjk_Latn nya_Latn sna_Latn plt_Latn bug_Latn smo_Latn lug_Latn wol_Latn bem_Latn hau_Latn lug_Latn lug_Latn swh_Latn sag_Latn kon_Latn lug_Latn lua_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn som_Latn wol_Latn pag_Latn tsn_Latn kam_Latn lug_Latn run_Latn slk_Latn lug_Latn pag_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn