Ebika bye mpeke ezijamu olubutto n’omugaso gwaazo.
Enkola zo’kujamu olubutto tezibuzibwanga ne nkola zokuziyiza okufuna olubutto. (Enkola zekizaala gumba). Enkola zekizaala gumba zikola mukulemesa majji kukolebwa oba mukuyimiliza ejji nenkwaso okusisinkana. Enkola zekizaala gumba teziyinza kukozesabwa kujamu oba kutataaganya olubutto olukutte. Osobola okukyalaku www.findmymethod.org okuyiga ebisingawo kunkolaza kizaala gumba.
Osobola okudamu okufuna olubutto mangu nyo munaku nga 8 oluvanyuma lwo obujanjabi bwo kujamu olubutto. Bwe wegatta munsonga zomukwano olina okukozesa enkola za kizaala gumba okwewala olubutto lwo totegekedde.
Mubakyala abamu ebitole biba bya maanyi, nga’bilumanyo okusinga ebyabulijjo ngabali munsonga era no’bunji bwomusaayi buba bunji okusinga ogwensonga za’bakyala. Oyinza okufulumya ebitole byomusaayi ngabyenkana nga eniimu musaawa ezisooka oluvanyuma lwo okumila misoprostol. Mubakyala abalala ebitore bibabyakigero no’musaayi gwegwabulijo.
Olina okwewala okukozesa akaweke akajamu olubutto ewaka wo nga olubutto luwezeza sabiiti ezisuka mu 13; bwobanga omubiligwo gwantondo eri mifepristone oba misoprostol; bwoba olina obuzibu kubulamu bwo nga obuzibu bwo omusaayi okukwata; oba okakasa oba omanyi nti olubutto luli wabweru wa nabaana.
Waliwo ebika bibiri (2) ebyo buweke obujamu olubutto era bulikika kilina enkola jekikolamu eyenjawulo. Mifepristone alemesa homoniz ezetagisa mukukula kwolubutto, ate ebirungo ebikozesabwa mu misoprostol likola nga bilegeza no’kugulawo kwo’mumwa gwa nabaana nekivilako nabaana okwenyiga nesobola okunsidika olubutto ne’lufuluma.
Nedda, okozesa omuwendo gwempeke gwegumu oguweebwa buli omu. Emisomo gilanga nti obuwanguzi bwobujanabi tebukendeera mu bakyala abanene oba abazitto. Tewetaaga kumila kipimo kyanjawuro oba empeke nyinji.
Obuweke bwo’bwangu obwekizaala gumba ntuufu era nkola nkakafu mukuziyiza olubutto oluvanyuma lwokwegatta munsongo zomukwano. Zikola mungeri yokuziyiza okufulumya eggi oba nga ziyimiriza eggi nenkwaso okusisinkana. Empeke zobwangu ezekizaala gumba tezijaamu lubutto yadde okuteteganya olubutto okukutte era zanjawuro Ku obujanjabi bwo kujamu olubutto ( omuli mifepristone ne misoprostol). Enzijanjaba zombi zamugaso mubakyala mubulamu obwokuzaala munsiyonna.
Nedda, obuweke obujamu olubutto tebuletera bulemu buzaale mu embutto zo mubiseera ebyomumaaso.
Olina okunoonya omujanjabi bwotofurumya musaayi oba bwofurumya omusaayi omutono ngabigobererwa obulumi obususe (naddala mukibegabega ekyadyo), kanokasobola okuba akabonero akolubutto olulimu nseke. Yadde kino sikyabulijo, kisobola okutiisa eri obulamu. Osobola nokwebuuza Ku banaffe Ku www.safe2choose.org okwogerako n’omukugu mu byokujamu olubutto bwoba nga okwatidwako.
Misoprostol e’letera nabaana okwenyiga era olubutto ne’lufuluma
Tewetaaga kukyuusa kipimo oba muwendo gwa empeke bwokizuula nti olilubutto lwabalongo. Enkola yeemu ekozesebwa kumbutto zabalongo.
Waliwo engeri bibiri (2) ezimanyikibwa ezokujjamu olubutto:
1) Obujanjabi bwo kujamu olubutto: okukozesa akaweke okujamu olubutto. Ebiseera ebimuu okujamu olubutto okutali kwakulongosebwa nakyokyekigambo ekikozesebwa.
2) Okujamu olubutto nga olongosebwa omulongoosa omukuggu ajjamu olubutto munabaana okuyitta mumumwa gwa nabaana. These procedures include manual vacuum aspiration (MVA) and dilatation and evacuation (D&E).
Nedda, okujamu olubutto ngokozesa empeke tekijja kuzibuwazza okufuna lubutto mubiseera byomumaaso.
Ffunna obujanjabi bwovaamu omusaayi ogunyikiza nga paadiz 2 bulisaawa bibiri (2) bwoba olowooza nti olubutto luvuddemu. Okunyikiza kitegeezanti paadi yonna ejula omusaayi e maaso ne mabega, emabali ne mabali ne munda ne munda
Mifepristone alemesa/aziyiza hormones Ezetagisa mu kukula Kw’olubutto
Nedda, buli lubutto lwanjawulo. Bwoba wali okozeseza Ku empeke ezijamu olubutto tewetaaga kipimo kisingako bwoba okozesa kulubutto olulala lwotayagala.
Mila obuweke 3-4(200mg) buli luvanyuma lwa 6-8 kikuyamba kukukendeeza ku bulumi. Jukila nti osobola nokumila ibuprofen ngatonaba kukozesa misoprostol.
Yee, osobola okukozesa misoprostol bulungi nyo ewaka. Bw’omila akaweke ka misoprostol gezaako okukakasa nti olimukiffo (nga ewaka) wolina edembe nga osobola okugalamilako wansi okumala esaawa entonotono oluvanyuma lw’okumila akaweke era nga olinawo omuntu ayinza okulabilila nga akuwa ku kyayi ayokya oba ekintu kyonna ekyokulya kiyinza okubeera ekyomugaso.
Bwoba watekebwamu kkoyiro mu nnabaana (e.g. the coil or the progesterone IUD)wetaaga okusooka kakujibwemu nga tonajibwamu lubutto.
Oluvanyuma nga misoprostol amulunguse yenna, osobola okulya nga bwoyagala. Emere enkalu ( nga ebimeketebwa) esobola okuyambako Ku kusindukilirwa emeemee, atenga ebikoola ebyakilagala oba enva endiirwa, amajji ne nyama emywuufu bisobola okuyambako okuzaawo ebiliisa byona by’ofilidwa mukuvaamu olubutto.
Tolya yadde okunywa ekintu kyonna okumila edakiika amakumi asatu 30) okuleka misoprostol okumulunguka. Oluvanyuma lwedakiika asatu (30) ngaziyise oyinza okunywa amazzi nomula empulungusse zonna ezempeke era okutwalila awamu nywa amazzi manji nga bw’osobola.
Bwoba nga oyoonsa omwaana, empeke za misoprostol ziyinza okuletera omwaana okudukana. Okwewala kino yoonsa omwaana, mila misoprostol olindeko esaawa nga (4) ngatona ddamu kuyonsa natte.
Oluvanyuma nga misoprostol amazze okumulunguka osobola okunywa ngabwoyagala (ngojeeko omwenge).
Yee, osobola okunywa amazzi okuyambako okumila akaweke ka mifepristone.
Bwoba nga owagaala na’kawuka ka mukenenya fuba bu fubi nyo nti teweyongera kulwaala, omira empeke za ARV ate nga obilamu bwo bulunji
Omwenge gulina okwewalibwa mukaseera kubujanjabi okwewala okulemesa enkola yobujanjabi. Omwenge gusobola okwongeza okujja kwomusaayi olumu era nokukendeeza enkola yedagala eddalla lyoba omizze okukendeeza obulumi oba infection. Ewamu, kikubilizibwa okwewala okunywa omwenge mpaka nga okakasiza nti olubuto luvudemu ela nga we wulira bulunji
Waliwo engeri bbiri (2) ezokukozesamu misoprostol okujiteeka wansi w’olulimi oba munda mu’bukyala. Engeri jojikozesamu eraganti olina okukozesa misoprostol wansi wolulimi wokka kubanga kyakyamakyo nyo(akaweke kamulunguka mangu) era tekalekawo kilaga kyonna mu mubili gwo era obulabe bwokuleetera endwadde butono.
Bwoba nga olina obukeneevu bwo’musaayi(nga olina omuwendo gw’ecuuma nga kitono mu musaayi gwo), nnoonya omujjaanjabi akuli okumpi nga tekisukka ddakiika 30 okumutuukako ayinza okuyamba bw’oba nga wetaaze obuyambi. Bwoba nga omusaayi gwo mutono nnyo ddala, sooka webuuze ku ddokita nga tonnaba kukozesa buweke bujjamu mbuto.
Abakyala abasinga bajakuvaamu olubutto musaawa nga 4-5 erabajakuwulila bulunji musaawa ezitawera abbili munya (24). Ngabulijjo okusigala nga olabba kumusaayi omutonotono mpaka lwonodamu nsoonga zekikyala mubanga nga lya wiiki 3-4.
By’ombi okugatta mifepristone ne misoprostol no’kukozesa misoprostol yekka nkola zikola burungi. Wabula bweziba wezili nge’ra osobola ozifunna, okugatta mifepristone ne misoprostol kwe kusalawo okusinga.
Nedda, okukozesa obuweke obujamu olubuto nga olubutto lukyali lutto kituufu nebwoba nga obadde wakazaara nga walongosebwa.
Kyabulijo okuwulila nga omulwadde, okuwulila empewo, oba nokufuna amusujja mukiseerakino. Abakazi abasinga bamanya nga olubutto luvuddemu kubanga omusaayi ogufuluma gukendeera era nebawulila burunji.
Abakyala 98 Ku 100 bafunna okuvaamu olubutto okujudde bwebagatta mifepristone ne misoprostol. Abakyala 95 Ku 100 baffuna okujamu olubutto okujjudde bwebakozesa misoprostol yekka.
Tewalinkwatagana yonna yazulidwa wakati wa mifepristone nobulemu bwokuzaala. Wabula misoprostol ayongera mukko Ku bulemu bwobuzaare. Bwomila misoprostol nosigala nga oli lubutto osobola okuvaamu olubutto mungeri yobutonde. Bwotovaamu lubutto nolwetikka mpaka ekiseera bwekigwako obulemu bwobuzaare bujja kweyongeramu ko ekitundu kimu kukikumi 1% (omwaana omu kubuli kikumi).
Abakyala abamu bajja kwetagisa okulongosebwa bwebaba bakyali lubutto oluvanyuma lwokumila akaweke. Jukira! Obujanjabi bwo lubutto oluganye nga olujjamu kulibuliwamu munsi yonna. Olina eddembe okufuna empereza enno newooba nga okujamu olubutto tekukilizibwa oba nga tekuli mumateeka munsiyo.
Mifepristone ne misoprostol bikozesebwa awamu kubanga zewanilila. Edagala elikozesebwa mu misoprostol likola nga lilegeza no’kugulawo kwa nabaana no’kuletera nabaana okwenyiga ekiretera olubutto okufuluma.
Nedda, sikituufu okukozesa obuweke obujamu olubutto bwobanga omanyi obulabe bw’olubutto olulimunseke. Kubanga wasalibwa enseke, tukimanyinti enseke zilina enkovu era yensonga lwaki olubutto olwo olwasembayo lwalimu nseke. Empeke kyekifo amajji gwo mukyala mwegajimusibwa enkwaso yo musajja. Olubutto lutandika okukula nelutanbula nelugenda ngaluyita munseke mpaka munabaana. Olusekelwo bwelubaako enkovu olubutto olutto lusobola okwatibwa muluseke,ngo’lubutto lukula kiyinza okuviilako oluseke okwabika. Oluseke bwelwabika kikuvilaako okuyiwa omusaayi munjji nyo mundda, ekyentiisa eri obulamu. Tolina ku’kozesa buweke bujjamu lubutto kululwo mpaka nga omujanjabi akakasizanti olubutto lulimu nabaana era so si munseke zo.
Bwokozesa misoprostol wansi wo’lulimi lwo, tewalinoomu ayinza okumanya ntiwakozeseza akaweke akajamu olubutto, bw’omila bulikimu oluvanyuma lwedakiika 30. Singa omuntu akubuuza,osobola okumugamba nti wavudemu olubutto mungeri yo’butonde. Bwokozesa misoprostol nga omuteeka mubukyala munda, akabubi ka kaweke tekajja kumulunguka okumala olunaku oba bibiri. Bwoba wetaaga omujanjabi obwamangu mu saawa 48 olwokubanga wakozeseza misoprostol mubukyala omujanjabi ajakulaba mangu akabubi akeeru aka kaweke mubukyala bwo. Yeeno ensonga lwaki ekozesa ya misoprostol erinakuba wansi wolulimi simunda mubukyala.
Ekisooka, olina okukimanya nti abakazi abasinga tebamanya kumbeera eno okujako nga bakeberedwa. Embutto zo’munseke teziba nammu so nemunsi ezitakiliza kujamu mbutto okujamu embutto ezekikakino kikilizibwa.
References:
- Clinical practice handbook for safe abortion. Geneva: World Health Organization; 2014 https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/97415/9789241548717_eng.pdf?sequence=1
- FIGO's updated recommendations for misoprostol used alone in gynecology and obstetrics. FIGO; 2017 https://obgyn.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/ijgo.12181
- Medical management of abortion. Geneva: World Health Organization; 2018. License: CC BY-NC-SA 3.0 IGOhttps://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/278968/9789241550406-eng.pdf?ua=1
- Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. Best practice in comprehensive abortion care. RCOG. 2015. London, Royal College of Obstetricians & Gynaecologists. Best Practice Paper No. 2. https://www.rcog.org.uk/globalassets/documents/guidelines/best-practicepapers/best-practice-paper-2.pdf
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lvs_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn eng_Latn