Bya ALI WASSSWA
ABAKAZI abakadde obasanga bafukamidde, amabeere geewuuba nga bwe banaaba otuzzi otwokya ng’olweje!
Abaana obasanga mu nnappi, abasajja nga beefunze endoobe nabo banaaba muli.
Obwo nno buba budde bwa misana, naye ekiro ng’obudde buweddeko ensonyi, abasajja n’abakazi beeyambula ne basigala bute, ne beeyiwa mu ‘kidiba’ ky’amazzi agookya ne banaaba okwegobako ebisiraani n’endwadde.
Banaaba e Kitagata okuwona endwadde.
Omusomi wange nkwanirizza e Kitagata, awali amazzi ageesera ng’olweje, agagambibwa okuba n’amaanyi agawonya endwadde zonna.
Abalina embalabe ezitawona, endwadde z’ensusu ng’oluwumu, olusolo; endwadde ennene ng’enjovu oba kookolo munda ne kungulu mu biseera nga bino eno gy’obasanga.
Kitagata kigambo kya Lunyankole ekitegeeza ‘amazzi agabuguma’. Wabula olw’amazzi gano okuwonya endwadde ennyingi n’ekifo baakikazaako lya Kitagata.
Eddwaliro ly'e Kitagata nga bwerifaanana wabweru.
Kisangibwa Sheema South, mu disitulikiti y’e Bushenyi, kiromita nga 350 okuva e Kampala.
Geresom Kabasekye, akiulira ekifo kino era akirambuza abantu agamba nti mu wiiki bafuna abalwadde abali wakati wa 800 ne 1000 abagenda okunaaba mu Kitagata okuwona endwadde.
“Ono alinga ddwaaliro ly’e Mulago egenda abantu abalemereddwa okuwonera awalala,” bw’agamba.
Emifaliso mu ddwaliro ly'e Kitagata egyavunda.
Era bw’otuukayo waliyo ebifo bibiri ebimanyiddwa. Waliwo ekiyitibwa Mulago ekyogerwako nti kye kisinga okuwonya n’ekirala ekiyitibwa Ekitagata kyomugabe, ekitegeeza nti ekyo kya Mugabe wa Ankore.
Ebyafaayo biraga nti amazzi gano ageesera gaazuulibwa omuyizzi eyalaba nga gavaamu omukka nga mu 1904. Okuva olwo abantu bava e Bule n’e Bweya okugendayo okuwona endwadde.
Kabasekye agamba nti abantu bava e Sembabule, mu Nkore yonna, n’abalala bava Kampala okugendayo.
Okumanya ekifo kijjumbiddwa naddala mu kiseera nga kino, essowaani y’emmere eyabanga ku 500/- kati eri ku 1000/-, ofunayo n’eya 5,000/-.
Obutanda okutambulizibwa abalwadde (stretchers) obwagwamu edda.
AMAANYI AGAWONYA
E Kitagata, abalwadde banaaba ku makya n’akawungeezi. Oyinza okunaaba oba okunywa amazzi, katugambe bw’oba olina kookolo oba alusa.
Kitagata:
Kabasekye agamba nti ku makya okkirizibwa okunaaba oba okunywa amazzi ago essaawa nnya zokka, kuba bwe zisukkawo olwo amazzi gaba gookya nnyo nga tokyayinza kuganywa.
Akawungeezi onaaba essaawa musanvu mulamba, kuba mu kiseera ekyo gaba gawozeewozeemu.
Kyewuunyisa nti Kabasekye ne banne balowooza nti Kitagata tekuli bulombolombo, wabula balina amateeka ge bassaako.
Omusawo ng’alaga ebitanda abalwadde kwe basula. Eddwaliro abantu balidduseemu.
1. Tolina kulwanirayo wadde okuwogganirayo.
2. Tonywerayo sigala oba yadde okunaaba ng’okozesa ssabbuuni.
3. Abaana obannyika bali mu nnappi, si kubanaalizaamu ne bbi waabwe.
Kabasekye agamba nti amateeka gassibwawo kukuuma buyonjo naye gaawukana gatya n’obulombolombo obuli mu bifo by’obuwangwa ebimu e Buganda, Busoga oba yadde e Bunyoro?
Francis Busire ow’e Ntung’amo agamba nti yamala ne kookolo emyaka 42 naye bwe yanywa n’okunaaba ku mazzi g’e Kitagata yatereeramu wadde teyawonera ddala.
Ono tali yekka mu bantu abakkiriza nti amazzi g’e Kitagata gawonya endwadde.
Penlope Kyosiimire, 24 agamba nti ye buli lw’afuna endwadde z’ensusu agenda Kitagata ate ziwonerawo.
Kyokka abasawo bagamba nti amazzi g’e Kitagata gabuguma, gayinza okubaamu ebirungo n’eminnyo egy’enjawulo naye tegawonya ndwadde.
Gye buvuddeko, Mw. Moses Kakaaya yakulembera ekibiina kya Save for Health Uganda okunoonyereza ku mazzi g’e Kitagata n’azuula nti tegawonya ndwadde.
“Abasawo b’ekinnansi abali mu kitundu be baabunyisa olugambo nti amazzi gano gawonya endwadde naye si kituufu,” bw’agamba.
Firiigi ezitereka eddagala mu ddwaaliro ly’e Kitagata nvundu.
BADDUSE MU DDWAALIRO
E Kitagata eriyo eddwaaliro, eryazimbibwa Obote mu 1969. Limu ku malwaliro agaazimbibwa mu Bugwanjuba bw’eggwanga omuli n’ery’e Kambuga, Itojo ne Kabale okuyamba abantu b’omu bitundu by’e Kasese, Rukungiri ne Bushenyi abatasobola kutuuka mu ddwaaliro ly’e Mbarara.
Ebyembi nti abalwadde baliddukamu ne beeyuna e Kitagata okunywa n’okunaaba ku mazzi agawonya!
Sr. Rose Kataryebwa, omusawo mu ddwaaliro ly’e Kitagata yategeeza gye buvuddeko nti amazzi ago galimu eddagala lingi era gawionya!
Hana Kyoshaba, nnansi mu ddwaaliro lino agamba nti amazzi ga Kitagata kituufu gawonya kuba naye yali aganyweddeko! Era olw’ensonga eyo n’eddwaaliro liragajjaliddwa.
Omwaka guno akakiiko ka Palamenti ak’ebyobulamu akakulirwa Dr Sam Lyomoki kaalambula eddwaaliro lino ababaka kata bagwewo ekigwo, anti buli kimu kyali kisasise.
Kino ky’ekitundu awali amazzi agasinga okwokya. Gafumba n’eggi.
Eddwaaliro lyennyini ddwadde, lyetaaga kuwa ku mazzi g’e Kitagata! Anti ebizibe byonna byakwata dda enkonge, kaabuyonjo zaabomoka n’amazzi ge bakozesa mu woodi mwe balongooseza abalwadde bakanonera mu bidomola!
Akulira eddwaaliro lino Dr Aine Byabashija akola lwakubeera mu kitundu gye bamuzaala naye naye kimuluma okuba ng’eddwaaliro liragajjaliddwa kuba abantu baliddukamu ne bagenda okunywa amazzi obuzzi.
Dr Byabashija yannambuzza eddwaaliro ng’emifaliso gyakaddiwa ne givunda, woodi eyandibadde n’abasawo 10 balinawo omu; bababanja ssente obukadde 25 ez’amasannyalaze nga n’ennyumba z’abasawo ziri mu mbeera mbi.
Nnavudde e Kitagata nga nneewuunya amazzi agayinza n’okulemesa abantu okugenda mu ddwaaliro ne lituuka n’okulagajjalirwa Gavumenti ennamba!
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn smo_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn