Bya MARGARET ZIRIBAGGWA NE SHAMIRA NABIDDO
OMWANA eyazaalibwa ng’alina ebintu by’ekyama bibiri, eky’omusajja n’eky’omukazi nga kati aweza emyaka 16 obulamu bw'ayiseemu bukwasa ennaku omuli n’okubulwa w'asula ng’abantu bamwesamba.
Joel Ategeka alina ebitundu by'omusajja waggulu ate n'abeera n'eby'omukazi wansi era obulamu bwe abunyumya bwati;
“Nazaalibwa Masindi omukyala Elizabeth Twinomujuni kyokka saakula naye yantwala ewa jjaajja (maama wa nnyina) nga sinnaweza myaka ebiri era nakula jjajja nga gwe mpita maama.
Jjajja buli ku makya nzijukira ng'anneekebejja n’okukwata ku busajja bwange era ng’ambuuza oba bukakanyala (okusituka), nga mmuddamu nti nedda.
Saafangayo ku kye yali ambuuza wabula bwe natandika okutegeera olumu namubuuza lwaki bannange abalenzi bafuka nga bayimiridde kyokka nze bwe ngezaako okuyimirira ng’omusulo gukulukuta ku bisambi byange.
Yang’amba nti bwe mbeera nfuka nnina okusitama abo abayimirira tebalina mpisa. Nagenda mu maaso n’okusitama nga bwe yang’amba. Olwo nali ntandise okusoma wabula nga bannange bwe babeera bafuka bayimirira.
Olumu waliwo omulenzi gwe nalaba ng’omusulo guyita mu busajja bwe ne nneewuunya era bwe naddayo eka ne mbuuza jjajja lwaki omusulo gwange teguyita mu busajja.
Ekyaliwo siyinza kukyerabira yantunuulira mu maaso enkaliriza n’akaaba. Nange nakaaba era okuva kw'olwo ne ntandika okutya okubuuza jjajja ebibuuzo nga saagala kumukaabya kubanga nalowooza nti bye mmubuuza bye bimuyungula amaziga.
Nga nsoma mu P.4 nali naaba ne nkwata omusulo gye guva ne nneekanga kyokka saakibuulirako muntu yenna. Waliwo abantu abaakyalanga awaka nga jjaajja alina by'ayogera nabo kyokka nga bwe mbeera nsembera nga basirika.
Ategeka alina amabeere n'obusajja n'obukazi.
Nga wayiseewo omwaka nga gumu abantu bali abaakyalira jjajja baakomawo ne bang’amba nti basawo baali baagala kunkebera era bwe baamala ne bang’amba nti bajja kuntwala e Kampala nga mmaze P.7.
NNONGOOSEBWA OGUSOOKA;
Bwe namaliriza P.7 ekibiina kya 'Six Feet' bajja ewa jjajja kyokka yali amaze okufa. Baagenda ewa maama ne bamusaba okussaako omukono basobole okunnongoosa n’agaana.
Kino kyannyiiza era bwe nkugamba nti simwagala tolowooza nti ndi, mubi naye tanjagala.
Bandeeta e Kampala ne bantuusiza mu ddwaaliro e Mengo ne bannongoosa.
Nga wayiseewo ebbanga banziramu okunnongoosa e Nsambya ne nvaayo kyokka bwe nabuuza abasawo ekyaliwo ne bang’amba nti nkyali mwana muto okunyinnyonnyola.
Okuva bwe nnali mmanyi okusoma natunula ku kipande ne ndaba nga bawandiiseeko nti nnina ebitundu by’ekyama bibiri eky’omusajja n’eky’omukazi. Tekyampisa bulungi naye ng’eky’okukola sikirina.
Najjukira engeri maama gye yali tanjagala ne mmanya nti embeera yange ye yamugaana okunjagala. Nakaaba kyokka nga simanyi kyakukola ate nga ne jjajja eyali anjagala amaze okufa.
Bwe bansiibula bandagira okuddaayo e Masindi kyokka saagendayo okuva bwe nali mmanyi nti tewali anjagala ne nsalawo okubeera mu Kampala.
OBULAMU BW’OMU KAMPALA:
Nasooka kubeera mu Kampala wakati nga ntambula n’abaana b’oku nguudo era nga bampa ebyokulya. Kyokka wano nasulawo olunaku lumu kubanga tekyali kyangu ne ntambula nga simanyi gye ndaga era nasibira Masanafu ne ntandika okubeera eyo.
Abantu bantuma ne nkola emirimu ne bampaayo ku ssente nga waliwo n’abantuma nabo ne bansasula. Waliwo omukyala asinga okunnyamba era obudde bwe buziba waliwo ekkanisa mwe nsula naye bannyiniyo tebakimanyi era saagala bakimanye.
Obulamu bwange buzibu ddala era nsaba abazirakisa bannyambe okunsuza n’okunzizaayo okusoma.
DOKITA EYAMULONGOOSA AYOGEDDE;
Dr. Rosemary Nassanga eyamulongoosa agamba nti, Ategeka yazaalibwa ng’alina ebitundu bibiri eky’omusajja n’omukazi nga kino kiva ku busimu (hormones) ze okubeera nga yafuna za mirundi ebiri ez’omusajja n’omukazi.
Ekintu kino kibeera mu baana abamu era nga ffe abasawo tubalongosa nga bangi batereera ne babeera bulungi. Kye tulina okukola kwe kukebera Ategeka nga bwe twatandikako ne tulaba obusimo obusinga okubeera obw’amaanyi, bwe bubeera nga bwa musajja tumuleka nga musajja bwe bubeera nga bwa mukazi tumuleka nga mukazi.
Kino tetukipapira kubanga tulina okwekenneenya ne tulaba enkula y’omwana ono era ng’okumulongosa twatandika ku ntegeka yaffe ey’okulaba nga Ategeka abeera mu bulamu obweyagaza.
Njagala akomewo mu ddwaaliro e Mulago tumukebere kubanga okulongoosa kubeera kwa bwereere ate n'emmere tugimuwa ebbanga ly'amala mu ddwaaliro.
Alina ebitundu bibiri eby'omusajja n'omukazi.
DR. CHARLES KIGGUNDU AYOGEDDE KWE KIVA
OMWANA okuzaalibwa ng’alina ebitundu by’ekyama bibiri eky’omusajja n’omukazi kiva ku butaffaali bwe yafuna okuba nga tebumala kumufuula kitonde kikazi oba kisajja.
Kino abaana abamu bakifuna kyokka abazadde balwawo okukimanya okutuusa ng’omwana akuze n’abeera nga tayise mu mitendera gy’omuntu omulamu obulungi gy’alina okuyitamu. Ebimu ku muzadde by'ayinza okula-birako omwana we nti alina obuzibu bye bino;
1 Bw'abeera omuwala ayinza obutagenda mu nsonga era abasawo bagenda okumukebera ng’endabika ya muwala kyokka tagenda mu nsonga oba talina nnabaana.
2 Abakazi abamu bamera ebirevu.
3 Abakazi bafuna amaloboozi nga bw'ayogera omuyita musajja.
4 Omwana omulenzi ng’obusajja bwe tebusituka oba nga bumpi nnyo.
5 Ate abamu obutaffaali bwabwe butabuka era ku bano tebawangaala. Kyokka abazaalibwa nga balina ebitundu ebibiri babalinda ne bakula ne bazuula ekitundu ekikula okusinga ekirala ne bakireka olwo ekikula empola ne bakiggyako.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn