Bya DICKSON KULUMBA
KAMUSWAGA Apollo Ssansa Kabumbuli II ayagala endagaano eyakolebwa wakati wa Buganda ne Kooki okuddamu okutunulwamu balabe ensonga ezo ezeetaagibwa okutereezaamu.
Omwogezi wa Kamuswaga, Stanley Ndawula yategeezezza nti tebalina bukakafu nti Kamuswagga yagenda ne yeebuuza ku bantu be nga tanakkiriza kuteeka mukono ku ndagaano okuwaayo Obwakamuswaga bwe okudda wansi wa Buganda.
Endagaano eyogerwako eyagatta Kooki ku Buganda yassibwako omukono nga November 18, 1896 wakati wa Kabaka Mwanga ne Kamuswaga ng’ono yakkiriza okweggyako ebitiibwa byonna nadda ku ddaala ly’owessaza owa Buganda.
“Okuva leero nze Kamuswaga, abadde Kabaka we Kooki eyeetwala, nkakasa, era nkyatula, ku lwange, olw’abaami bange, n’abantu bange okuva kaakano Kooki ejja kuba ekitundu ky’Obwakabaka bwa Buganda era nga eri wansi w’obufuzi bwa Kabaka Mwanga- Kabaka wa Buganda. Nkikakasa ng’okuva leero, omufuzi omukulu owa Koki, ye Kabaka Mwanga, Kabaka wa Uganda era oluvannyuma lwe abasika be abalidda ku Nnamulondo ya Buganda be balifuga Kooki,” ekitundu mu ndagaano eno eri mu Luganda bwe kigamba.
Mu kitabo Empisa za Baganda, Sir Apollo Kaggwa awandiika ku ntandikwa y’ebyafaayo by’essaza nga Omukama wa Bunyoro, Sansa Gabigogo bwe yazaala abaana be basatu; Luhanga I, Sansa II ne Bwawe. Luhanga I bwe yamala okusikira kitaawe Sansa Gabigogo n’akyawa nnyo baganda be naye Bwawe bwe yalaba ng’abakyaye ye n’agenda e Nkole n’abeera eyo.
Bwawe yasikirwa mutabani we Kitayimbwa era bwe yali agenda okufa n’agamba nti “ Baganda bange abansikiranga tebajjanga e Bunyoro, Obwakabaka bwaffe babugatte ku bw’e Buganda.”
Majwiga muganda wa Kitayimbwa, bwe yasikira mukulu we ono n’atumira Kabaka Jjunju nti “ Leero sikyayagala kufugibwa Kabaka w’e Bunyoro. Kirungi osindike basajja bo tulwane ne basajja b’Omukama w’e Bunyoro abali mu Buddu tubagobemu Obwakabaka bwaffe bugattibwe”
Mu mbeera eno Kamuswaga Ndawula II ye yassa okuteesa kwa bakitaabwe mu nkola bwe yateeka omukono ku bwasseruganda buno mu nkola kyokka n’aweebwa enkizo okubeera ow’essaza ow’enjawulo ng’ajja kubeera wansikirano- ekitegeeza talondebwa Kabaka.
Ensonga endala Ndawula gy’agamba nti yeetaaga okutunulwamu kwe kubeera nti abantu bakyayita Kamuswaga omwami wa Kabaka so ng’ate ono azaalibwa buzaalibwa era Kabaka tasobola kumuggyawo. Wabula Omwogezi w’Obwakabaka bwa Buganda, Dennis Walusimbi agamba nti okusinziira ku ndagano, Kamuswaga mwami wa Ssaza lya Kabaka omujjuvu.
Mu kwogera ku nsonga eno, Katikkiro Peter Mayiga yagambye nti byonna ebyemulugunyizibwa Kooki abiwulira mu mawulire kyokka bwe wabeerawo bye basaba, babimutuuseeko, bitunulwemu.
kubanga Kooki evudde wala n’Obwakabaka bwa Buganda.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn