Nakasigirwa
Nakasigirwa kitegeeza akagambo oba akayingo akayimirirawo ku lw’erinnya mu mboozi/sentensi. Nakasigirwa zirina ebika ebiwerako era nga mwe muli bino wammanga.
Ebika bya nakasigirwa[kyusa | edit source]
Nakasigirwa ez'obuntu[kyusa | edit source]
Zino ze nakasigirwa ezikozesebwa mu kifo ky’amannya ag’abantu. Mu zino mulimu nakasigirwa za bika bibiri: i) Ezeemala ii) eziteemala
Ka tuzirabire mu mweso guno wammanga. Omweso ogusooka gulaga nakasigirwa ez'obuntu ezeemala.
Omweso oguddako gulaga nakasigirwa ez'obuntu eziteemala.
Nakasigirwa ezeemala: zino zisobola okuyimirirawo ku bwazo ne ziwa amakulu agategeerekeka. Nakasigirwa eziteemala: zino zimala kuyungibwako kigambo kirala ne ziryoka ziwa amakulu. Era nga bw'olabye mu mweso ogwokubiri waggulu, nakasigirwa eziteemala, ziwandiikibwa nga ziragirwa nti buwango obuyungibwa ku ntandikwa y'ekigambo (prefixes).
Ebyokulabirako: Eziteemala
- ndya mmere
- osoma kitabo
- agenda kujja
Ezeemala
- Nze eyabbiddwa
- Ggwe watutte omwana mu ddwaliro.
- Omwana teyayise mmwe?
Nakasigirwa endazi[kyusa | edit source]
Zino ze nakasigirwa eziraga ebbanga eririwo wakati w’omuntu ayogera, ekyo ky'ayogerako wamu n’oyo gw’akigamba. Nakasigirwa zino ziragibwa n’obuyingo busatu:
Ekifo awali ekyogerwako Akayingo
- kumpi n’ayogera kyokka wala n’oyo awuliriza -no (bano)
- wala n’ayogera kyokka kumpi n’awuliriza -o (abo)
- kiri wala w’abantu bano bombi(ayogera n’awuliriza) -li (bali)
Nakasigirwa ezibuuza[kyusa | edit source]
Zino zo zibeera zibuuza era nga sentensi mwe zibeera zikomekkerezebwa n’akabonero akabuuza (?); ne mu zino mulimu ezo ezeemala n’eziteemala.
Ezeemala:
- ddi?
- Ki?
- wa?
Zino ziyitibwa zityo olw’ensonga nti zisobola okuyimirirawo ku bwazo ne ziwa amakulu agategeerekeka nga tezigattiddwa ku bigambo birala. Okugeza:
-Abadde akola ki? -Olikomawo ddi? -Wa gy’ogenda okubiggya?
Eziteemala: Zino ziyitibwa zityo olw’ensonga nti ziba zirina kusooka kugattibwako kigambo oba kayingo kalala okusobola okuwa amakulu agategeerekeka. Okugeza:
- Omwana okubye waaki?
- Abaana abayise wano baani?
- Enkoko y’akabiika amagi ameka?
- Amazzi g’okimye galiwa?
- Nnakawere ali atya?
Nakasigirwa ez’obwannannyini[kyusa | edit source]
Zino ziraga obwannannyini omuntu bw’aba nabwo ku kintu oba omuntu. Zeeyolekera mu muntu asooka, owookubiri n’owookusatu, mu bumu ne mu bungi.
Nakasigirwa Entabaluganda[kyusa | edit source]
Zino ziteekawo oluganda wakati w’erinnya ekkozi oba erikolebwako mu mboozi. Zino zikyukakyuka n’ennyingo y’olubu erinnya mwe liba liri. Eby’okulabirako:
i)Enkozi (‘a’, ‘o’ , ‘e’)
- Ekikopo ekyatise kinsaze.
- Omwana alya musanyufu.
- Omuddo ogukaze mubi
ii)Ezikolebwako Zino kuliko: ( bye, ke, kye, ze, lye, be, ge)
- Ekitabo kye babbye kipya.
- Omusaayi gwe baasanze mu kinaabiro muyitirivu.
- Ente ze baleeta zaayonoonye ebirime.
- Ettooke lye mulidde tto.
Nakasiba[kyusa | edit source]
Zino nazo zireetawo oluganda wakatiw’erinnya n’ebigambo ebirala ebikozeseddwa mu mboozi. Nakasiba zimalawo okubuusabuusa mu mboozi. Mu zino mulimu: ( bye, ke, kye, ze, lye, be, ge,…….)
Eby’okulabirako
- Emiyembe gye balya.
- Matooke ge batema.
- Lusuku lwe balima.
- Akataayi ke kasaze.
Nakasigirwa eziggumiza[kyusa | edit source]
Zino zongera amaanyi ku mukozi/akolebwako gwe ziba ziddiridde mu mboozi. Nazo zokyukakyuka okusinxiira ku lubu lw’erinnya eriba liri mu mboozi.
Eby’okulabirako
- Nalule ye gwe banoonya.
- Akambe ko ke basasiza.
- Embwa yo ye ndalu.
- Ebinsambwe byo bye balukisa.
Nakasigirwa ez’essira[kyusa | edit source]
Zino ziraga era n’okussa essira ku linnya eriba mu mboozi. Ziragibwa n’obuyingo bubiri –nna, ne –kka. Buno bwe bugattibwa ku nnakasigirwa okusobola okuwa amakulu.
Eby’okulabirako;
- Ayise yekka yajja okusuumusibwa.
- Abalwadde bonna baanirizibwa.
- Abasajja bonna balimba.
- Ebijanjaalo byonna byakooleddwa.
References[kyusa | edit source]
- Ashton, Ethel O. (1954) Luganda grammar.London, New York, Longmans, Green.
- Kyagaba, Dan. (2003). Grammar w'Oluganda omusengejje.
- Walusimbi, Livingstone. Oluganda lwa Yunivaasite. Makerere University.
war_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn twi_Latn lug_Latn lug_Latn bam_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bam_Latn lug_Latn kea_Latn swh_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn scn_Latn ceb_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn hne_Deva lug_Latn lug_Latn lug_Latn nso_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn hau_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn eng_Latn eng_Latn lug_Latn lug_Latn