Bya Tom Gwebayanga
MU bbanga ery’omwaka mulamba 2014, oguweddeko leero, ebintu bingi ebibadde mu Busoga ebitasobola kubuusibwa maaso. Ebintu bino bigwa mu biti bya njawulo era wammanga bye bimu ku bye tunokoddeyo:
OBWAKYABAZINGA
Okuva 2008, Abasoga babadde n’ekizibu ku nsonga z’Obwakyabazinga. Mu mwaka guno, ensonga eno lw’egonjoddwa oluvannyuma lw’Abalangira 10 ku 11 mu Busoga abalonda okutuula nga August 23, ne balonda Omulangira William Gabula Nadiope IV, nga Kyabazinga.
Wadde Kyabazinga ali Bungereza asoma Diguli eyookubiri, Busoga etambula kuba yaleka alonze akakiiko akatambuza emirimu, akakulirwa Dr. Joseph Muvawala akakyakozeeko omulimu ogw’ettendo.
Abanene basatu bafudde
Newankubadde Busoga yafuna essanyu ly’okufuna Kyabazinga, yafiirwayo n’Abalangira babiri; Badru Ntembe Waguma (Bugembe) Yekosofati Kawanguzi Kisiki (Busiki) n’eyali ssentebe w’Ebika, Japhet Bagoole Isabirye.
Mu ngeri y’emu mu kusika omuguwa okubaddewo okufuna Kyabazinga, mulimu n’abantu ng’amannya gaabwe gawulikise nnyo nga kizibu okubabuusa amaaso ng’oyogera ku bibadde mu Busoga. Mu bano, kuliko David Kaunhe Wakholi (Bukholi), eyali Isabalangira wa Busoga. Ono ekimujjukirwako kwe kuba nti ye yali akulira eby’okulondesa Kyabazinga. Musajja nkerettanyi kuba kiri ku likodi nti yavaayo emirundi esatu miramba ng’abalaga Omulangira alidde Obwakyabazinga kyokka nga tewayita kadde ate ne yeekyusa.
Yasooka kulaga Mulangira Edward Colombus Wambuzi (Bulamogi), nga October 30, 2008 ku kitebe e Bugembe, ne wabaawo ebitakkaanyizibwako. Waliwo abaategeeza nti omuwendo gw’Abalangira abalonda gwali teguweze. Abalangira baddamu ne balonda buto William Gabula Nadiope (Bugabula) n’asinza obuwagizi era bwatyo n’amulangirira nga May 5, 2009. Bino nabyo byatankanibwa Wambuzi olwo Gavumenti kwe kubiyingiramu bombi n’ebasazaamu.
Wabula abalangira bwe baatula nga August 23, 2014 ne balonda Gabula, nga kigambibwa nti ne Kauhne yaliwo, yamala n’ava awo ate n’ategeeza Busoga nti yali awubisiddwa ku ky’okulangirira Gabula. Bwe yava eno yagenda Kaliro ne yeetaba ku mukolo gwa Wambuzi kwe yamukwasiriza effumu, engabo n’engoma nti bye byali bimukakasa ku kulamula Obusoga.
Kino wabula tekyasanyusa abamu ku banne era bbo ab’ekika ne bategeeza nga bwe baali bamuggyeko n’obukulu bwa Wakholi wa Bukholi.
N’obwa-ssaabalangira banne basalawo ne babuwa Juma Luba Munuulo (Bunyha)
BYOBULAMU
Mu by’ebyobulamu, Busoga era ebadde n’ekizibu ky’envunza kyokka nga kaweefube akoleddwa gavumenti n’ebitongole okumalawo embeera eno.
Amalwaliro gabaddemu n’obuzibu bw’ebbula ly’eddagala nga n’empeereza mbi. Mu ggombolola y’e Bugulumbya, ssentebe waayo, Bogere Alimwingiza yatabukirako nnansi gwe yasanga tali ku mulimu essaawa ttaano ez’emisana ng’ali waka yeesiikira biberenge.
Yamukunguzza okutuuka ku ddwaaliro ayambe abalwadde abaali mu kwenyoola ku lubalaza.
EBYENFUNA
Gavumenti ng’eyitira mu Busoga Rural Development Agency (BRDA) ekulirwa amyuka RDC w’e Busia, Mariam Babirye Doka, yawa abakyala b’e Busoga akawumbi kalamba nga bazeewola ne zibeetolooleramu, okwongera ku nfuna y’amaka n’okulwanyisa obwavu.
Abayizi mu masomero mangi e Busoga batuula wansi.
Ababaka abamu nabo b’asakira abalonzi ensigo za kasooli n’ebijanjaalo eby’embala mu kaweefube w’okukeendeza ku bwavu n’enjala.
EBYENJIGIRIZA
Bikyali bubi era okubiwagira, Sipiika Kadaga yatonzeewo Kadaga Education Trust, ekisaka ebigezo okuva mu disitulikiti ezikola obulungi nga Kampala, Wakiso, Mpigi n’endala okuyamba abayizi okuyita ebigezo.
Embeera abaana mwe basomera ekyali mbi nnyo mu bitundu ebisinga ng’abamu basomera wansi wa bisikirize bya miti n’abandi okutuula wansi ddala nga basoma!
Ekizibu ekirala naddala mu masomero ga pulayimale ky’abaana abafuna embuto nga n’abamu baba mu bibiina bya wansi nga P4.
Lipoota y’ebitongole by’ebyenjigiriza bye zaafulumizza z’alaze nti abayizi ba P7 bangi b’akola PLE nga bali mbuto nga n’abamu baali babuusa ba bbebi.
E Kamuli, essomero lya pulaimale limu lyokka (amannya gasirikidwa) ly’alimu abayizi b’embuto 37. Embeera ng’eyo yawaliriza heedimasita w’essomero eddala erya Kiige, Joab Kyalo okutuuka okulwanagana n’abatuuze abaafunyisanga abaana embuto.
EBYOBULAMBUZI
Gavumenti yatongozza olusozi Kagulu olusangibwa mu disitulikiti y’e Buyende okubeera ekyobulambuzi, okwongera ku nsibuko y’omugga Kiira, ebiyiriro by’e Bujagali n’ebifo ebirala ebisikiriza abalambuzi.
Okulambula kuno okwatongozebwa Pulezidenti Museveni kwa kubeerangawo nga May 12 buli mwaka, era abasindana okululinnya beewangulira ebirabo.
EBYEDDIINI
Obutafaanana nga bwe gwali ku Mulabirizi Cyprian Bamwoze gwe baasindikiriza, Omulabirizi wa Busoga, Dr. Bishop Michael Kyomya yalangiridde nga bw’annyuse obuweereza era nga kati atalaaga Busoga asiibula ndiga ze.
Wannyukidde nga dayosisi agisazeemu ebitundu bisatu; Busoga Diocese (ku lutikko e Bugembe), Eastern Busoga (Bugiri) ne Central Busoga Diocese (Iganga).
Ate mu kkanisa y’Abadiventi, paasita Mbuda ow’e Busia yeewaggula n’atandikawo ekidiini ekiyitibwa “The Eleventh Hour Sabbatarian Adventist Church”.
Obumu ku bulolombo bw’aba “Mbuda,” bwewuunyisa kuba omukolo gw’okusembera ku mmeeza ya Mukama bagaaya mberenge n’okunywa amazzi ng’omu nsuwa ng’omusaayi gwa Yesu!
EDDEMBE LY’ABAANA
Ekitongole kya PLAN-Uganda ne Poliisi bikoze kinene okulondoola abatuntuza abaana omuli obutabatwala kusoma obutabalabirira mu masomero ssaako n’ababatunuza mu mbuga za sitaani.
Emisango egy’ekuusa ku kusobya ku baana abatanneetuuka mingi era nga DPC wa disitulikiti y’e Iganga, Mathew Ottu yategeezezza nti emisango gino mu disitulikiti eno yokka gibadde 360!
ENTAMBULA
Okuggyako enguudo za koolaasi, okutwaliza wamu enguudo zibadde mbi olw’enkuba efudembye naye ezisinze obubi z’ezo UNRA z’evunaanyizibwako.
Mu September, badereeva ba takisi abavuga ez’e Kamuli- Bukungu e Buyende beekalakaasa ne bakwata ebitiiyo, enkumbi ne wiirubbalo ne batandika okulweddaabiririza nti lubakutulidde mmotoka zaabwe.
Ebyembi, baali baakakolako kiromita ntono Poliisi n’ebakwata n’ebaggalira ng’ebalanga okwetumiinkiriza ku mulimu gwa gavumenti.
EBYOBUFUZI
Mu byobufuzi, Busoga efunyeemu. Ngoggyeeko okuba ne Sipiika wa Palamenti, Rebecca Kadaga n’omukazi emekete mu byobufuzi, ssentebe wa LC5 e Kamuli, Salaamu Musumba, Busoga yafunyeeyo omukazi omulala omunene, Justine Kasule Lumumba, eyakoonodde obwassaabawandiisi bw’ekibiina kya NRM, ekifo ekyalimu eyali Katikkiro wa Uganda, Amama Mbabazi.
lug_Latn lug_Latn lin_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn