Kampala
Idi Amin
Bya EDWARD SSERINNYA
NG’eggwanga lisemberedde okuweza emyaka 50 egy’obwetwaze, ebyafaayo biraga nti lyakafugibwa abakulembeze mwenda era buli omu alina ekimujjukirwako n’okusoomozebwa kw’asanze mu kisanja kye.
SIR EDWARD MUTEES II
Yafuuka Pulezidenti wakati wa October 9, 1962 - 1966 ng’okuggya kwe mu buyinza kyaddirira ekibiina kye ekya ‘Kabaka Yekka’ okutta omukago ne UPC. Mu kulonda ababaka b’olukiiko lwa ‘General Assembly’ KY ne UPC baawangula ekibiina kya DP ekyali kikulemberwa, Ben Kiwanuka olwo Obote n’afuuka Katikkiro nga Muteesa ye Pulezidenti.
Omutaka Kavuma Kaggwa ow’e Kyaggwe agamba nti ebimu ku bijjukirwa ku mulembe gwa Muteesa kwe kuba nti gwe gwokka mu Uganda ogwalimu enfuga eya Federo nga n’abayizi abatuuka mu yuniovasite basomera bwerere wadde nga yasanga kisange oluvannyuma lw’enkola eno okutandikibwawo abafuzi b’amatwale mu 1948.
Agattako nti ku mulembe gwe gumu ssente za Uganda zaali nzito nnyo kuba olupapula olwali lusinga obunene nga lwa nnusu 100/-. Doola ng’egula 7/- zokka.
Okuva ku mulembe guno okutuuka ku gwa Idi Amin we yawambira obuyinza, ebibala omuli emmwaanyi ne ppamba nga bye bisinga okuvaamu ssente ate amatooke nga gasinga kuva mu masaza, Bugerere, Buddu ne Kyaggwe era abaalina ensuku baagatundanga ne bagaggawala.
Amasomero amanene mu budde obwo omwali, Namilyango, Kings College Buddo, Gayaza High n’amalala ng’abayizi basasula 350/- omwaka.
OKUSOMOOZEBWA
Okusomoozebwa kwa Muteesa kwaliwo luvannyuma lwa kutegeka kalulu ka kikungo mu 1964 ng’alubirira okuddiza Abanyoro amasaza gaabwe ery’e Buyaga ne Bugangayizi.
Kino Obote yakikola mu bugenderevu kuba Abaganda abaali mu masaza gano baagaanibwa okwetaba mu kalulu kano akaali kasalawo oba gasigala e Buganda oba gaddayo e Bunyoro.Kino kyanyiiza Muteesa kuba yali takkiriziganya nakyo n’akimanya nti Obote yali agenderera kumulyamu lukwe.
MILTON OBOTE
Yafuuka Pulezidenti nga April 15, 1966 ng’akozesa eyali omuduumizi w’amagye, Idi Amin Dada bwe yalumba Olubiri ekyavaako Ssekabaka Muteesa eyali pulezidenti mu budde obwo okuwang’angukira e Bungereza. Obote ekyo bwe yakimala kwe kukyusa Ssemateeka wa 1962 eyamuggonomolako obuyinza obujjuvu.
Omwaka ogwaddako yawera obufuzi obw’ensikirano mu Uganda. Kaggwa agamba nti ku mulembe gwa Obote abantu baalina emirimu era abayizi abamalirizza emisomo nga bagifuna mu bitongole bya gavumenti ng’obuyigirize bwabwe bwe bubeeyimirira.
Gavumenti ye bangi baagikyawa lwa kuggyawo bafuzi ba nsikirano, okutta abamuwakanya, okuggyawo enkola eya Federo n’okukyusa Ssemateeka wa 1962.
GEN. IDI AMIN
Ono obuyinza yabuwamba na mmundu nga January 25, 1971 n’abunyakula ku Obote bwe yali agenze okwetaba mu lukung’aana lw’amawanga agali mu luse olumu ne Bungereza e Singapore.
Amin ajjukirwa olw’okugoba Abayindi mu 1972, bizinensi zaabwe n’azigemulira bannansi ng’agamba nti abagwira baali bakola emirimu egitali gyabwe. Amin baali bamutya nnyo era nga tewali mukungu we ayinza kwetaantala kulya nguzi oba kubulankanya nsimbi za gavumenti.
Abantu baafuna nnyo ssente ku mulembe gwe nga bayita mu kukusa amagendo era bangi baatwalanga emmwaanyi ne bazitunda ebweru wa Uganda.
OKUSOOMOZEBWA
Ebyamuzaalira akabasa kwe kutandika okutta abantu abamuwakanyanga mu ngeri eyeekyeyonoonero abamu ne bawang’anguka nga bamutidde.
Ekirala yatandika okulumba eyali omukulembeze wa Tanzania mu budde obwo, Julius Nyerere n’akuba omugga Kagera omwava olutalo olwegattibwako Bannayuganda abaali mu buwang’anguse ne bamuggyako mu 1979.
YUSUF KIRONDE LULE
Nga Idi Amin aggyiddwaako, mu April nga 13, 1979 Yusuf Kironde Lule yalondebwa abaalwanyi abaava e Tanzania okukulembera Uganda wabula ne bamwefuulira mu bbanga ery’emyezi ebiri gye yamala mu buyinza ne bamuggyako nga June 20, 1979. Olwo baalonda Lukongwa Binaisa eyafuga okutuusa nga May 12, 1980.
Mu mwaka gwe gumu watondebwawo akakiiko k’amagye akaali kakulirwa, Paul Muwanga. Mu december, 1980 waaliwo okulonda kwa bonna nga kwesigamiziddwa ku bibiina byobufuzi olwo ab’ekibiina kya DP kwe kusimbawo, Dr. Paul Kawanga Ssemwogerere eyavuganya ne Milton Obote owa UPC ssaako Yoweri Museveni eyavuganyiza mu kya UPM.
DP akalulu yakawungula kuba yafuna ababaka 75 ku 108 wabula obuyinza obulangirira eyalina okulangirira obuwanguzi buno era ssentebe w’akakiiko akakutegeka,Vincent Ssekkono bwamuggyibwako omugenzi, Paul Muwanga n’alangirira nga bwe yeddiza obuyinza bwonna.
Muwanga yalabula okukaliga omuntu yenna aneetantala okulamngirira ebivudde mu kulonda ku kibonerezo kya kusibwa emyaka etaano oba okuwa omutango gwa 500,000/-.
Nga wayise ennaku ssatu, Muwanga yalangirira ebyali bivudde mu kulonda n’agamba nti UPC yali emazeemu ekigwo ekyaddirira okukola entegeka ey’okukomyawo munywanyiwe Obote okuva mu buwang’anguse n’amuwang’amya ku Bwapulezidenti.
Muwanga ye yali amumyuka ng’era y’akulira ebyokwerinda. Mu february 1981, olutalo olw’ekiyeekera lwabalukawo nga lutandikira e Luweero. Kino kyavaako amagye okwekutulamu agaali gawagira Tito Okello Lutwa ne gawamba obuyinza. Kyokka mu 1986 abalwanyi abaali bakulemerwa, Yoweri Museveni ne bavunika gavumenti ya Lutwa.
YOWERI MUSEVENI
Omulembe gwa Museveni gwatandika mu January, 1986 era gukyusizza ebintu bingi omuli okukulaakulanya eggwanga n’okuzimba ebibuga n’amasomero, okukola enguudo, okunyweza ebyokwerinda, okubangawo enkola eya Bonnabasome mu pulayimale ne siniya, okwongera okubunyisa amasannyalaze mu byalo n’ebirala.
Kyokka afunye okusoomozebwa mu bintu ebiwerako omuli abamu ku bakungu mu gavumenti ye okulya enguzi, ebbula ly’emirimu mu ggwanga,, ensimbi za gavumenti okubbibwa, obwavu n’ebirala.
swh_Latn ilo_Latn lug_Latn lug_Latn cym_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn zho_Hans lug_Latn lug_Latn lug_Latn ilo_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn jav_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn swh_Latn lug_Latn lug_Latn