Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 5:46 pm
Abeddira engabi ey'e Buwanda eyitibwa ennangira, okujja mu Buganda baava Bunyoro. Naye ebigambo by'okuzaalibwa kwa jjajjaabwe tebyogerwa bumu. Rev.J. Roscoe mu kitabo kye ekiyitibwa "The Baganda, their Customs and Beliefs" ku lupapula olwa 163 agamba nti: 'Abengabi bagamba nti Wannyana muwala wa Mugalula e Kisozi, ye yazaala jjajjabwe NSAMBA omw'omusajja Lukenge.
Omw'omusajja oyo lukenge, Wannyana mwe yava okufumbirwaa Winyi Kabaka w'e Bunyoro, n'agenda n'omwana we oyo Nsamba.
Ate Sir Apolo Kaggwa, mu kitabo ekye ek'Ebika by'Abaganda ku lupapula olwa 20 n'olwa 21 annyonnyola nti Wannyana, muwala wa Buyonga Mugalula e Kisozi, bwe yali ng'akyali ku luggya lwa kitaawe e Kisozi n'alyoka atwalibwa Winyi Kabaka w'e Bunyoro. Sir Apolo yawandiika nti Abengabi bennyini bagamba nti Wannyana, Nsamba yamuzaala mwa Winyi.
N'omuwandiisi w'e kitabo kino ebigambo by'obuzaale bwa Nsamba Abengabi bonna tebaabimutegeeza bumu. Abamu baamugamba nti Wannyana Nsamba yamuzaala tannafumbirwa mwa Winyi. Abala ne bagamba nti kitaawe wa Nsamba ye Kabaka Winyi yennyini, nti era Abengabi eya Nsamba balangira ddala ab'omu lulyo lw'Abalangira b'e Bunyoro ate abalala ne bagamba nti Nsamba mwana wa mulangira Kalemera Omutikkizankumbi. Nsamba nga bw'atayingira wa Ssaabalangira kizibu okukakasa nti mwana wa mulangira Omutikkizankumbi.
Kitaawe wa Nsamba ka tumuleke tulabe Nsamba yennyini nga bwe yajja mu Buganda. Kikakafu nga Nsamba mubbeere wa Kabaka Kimera. Nsamba ne Kimera baakulira wamu mu maka ga Katumba Mulegeya, eyabumbanga entamu za Wannyana. Oluberyeberye Nsamba yayitibwanga "Lubega". Erinnya erya Lubega yalifuna llwa kitiibwa kye eky'okuddibwako omulangira Kimera; livuunulwa nti "Lubega lulungi olwaddibwako omulangira" Erya Nsamba lyajja lwa bikomo n'endege Lubega bye yayambalanga ng'akyali muto. Mbu bwe yawuliranga bivuga ng'agamba banne nti "Laba nsamba". Ku bigambo ebyo nnyina ne baana banne kwe basinziira okumukazaako erinnya erya "Nsamba".
Awo Kimera bwe yali ajja okulya Obuganda (1230) n'aleeta ne Nsamba omwana wa nnyina. Bwe baatuuka ku Buganda Nsamba n'akwasibwa Mugema okumukuuma.
Nsamba yasooka kubeera Lubowa okumpi n'e Nnazziba mu Kyaddondo. Mugema bwe yamuggya ku Lubowa n'amuweereza e Ntebe ne bamuwungula okumutuusa ewa Jjumba e Bunjakko kubanga ne Jjumba yali wamu ne Nsamba mu maka ga kitaawe Katumba Mulegeya, nga bakyali e Bunyoro.
Kabaka yalaba ekizinga Bunjakko Jjumba ne Nsamba tebagyako bulungi, kwe kulagira Jjumba atwale Nsamba ku lukalu gy'aba amulabiririranga. Jjumba bwe yaggya Nsamba ku Bunjakko n'amutwala e Buwanda mu Mawokota. Okuva olwo n'okutuusa kati obutaka bwa Nsamba tebuvanga ku Buwanda. Nsamba ayitibwa n'erinnya erya "LUKONGE".
LUBEGA NSAMBA LUKONGE y'akulira Ekika ky'Engabi kyonna.
Edda Nsamba yatalanga ejjoba era ng'akubirwa n'entamiivu.
Abawala Abengabi abaasiigibwanga ewa Kabaka baasiigirwanga mu kika kya Nkima era Jjumbe ye yaabatuusanga ku Kabaka. Naye Namasole Everini Kulabako ye okusiigibwa mu Lubiri yayita mu kika kya onge. Okutuuka eri Kabaka Mwanga yayita ku Namasole Bagalaayaze Owe ŋŋonge. Nsamba teyalabanga ku Kabaka.
Nsamba lw'afa lwe baabya olumbe ng'omusika amaze okubikka akabugo. Nsamba mu Buganda yajjamu ng'alina abaana be babiri: Wamala MUwonge ne Iga. Wamala bwe yatuuka ku Buganda kitaawe n'amuwonga, abantu ne bamwogerangako nti "Omuwonge". Awo erinnya Muwonge we lyava okufuuka ery'Abengabi. Muwonge Wamala bwe yava ewa kitaawe e Buwanda n'aweebwa ekyalo Jjalamba. Bwe yatuuka ku Jalamba n'aba wa kitiibwa nnyo, ne bamuggyako olugero olugamba nti "Entakyaluka wa Muwonge e Jjalamba", kuba yattanga nnyo abantu, naddala abagenyi abaasobezangako. Mutabani wa Nsamba ow'okubbiri Iga, bwe yava e Buwanda n'agenda ku mutala Ndiiraweeru. Yagenda n'omugamba ogwalimu ebita bye. Ekifo we yagussa kwe kuyitiibwanga Mugamba. Ekifo ekyo kiri mu Kikeera mu Mawokota. E Buwanda Nsamba yazaalirayo abaana bangi abaamuvako ne basaasaana era ne bafuuka Abaamasiga.
Abengabi bonna tebava mu Nsamba kuba waliwo Abengabi abamu Nsamba be yasanga ku Buganda. Mutaawe Sekyonda ow'e Nandwagudde mu Busujju y'omu ku bo. Ye yajja wamu ne Kintu (1200). Era yeyali Sebalijja we ng'alunda ente ye eyitibwa "Nsigonke". Ate mu kika ky'Engabi mulimu Abengabi bannansangwa b'omu Buddu n'ab'omu kitundu ky'e Mubendee n'abaava e Kiziba. Naye Abengabi bonna Nsamba y'abakulira.
GANO WAMMANGGA GE MASIGA AGALI MU KIKA KY'ENGABI AGATUUKA KU NSAMBA
1. Muwonge e Jjalamba mu Mawokota
2. Iga e Mugamba mu Mawokota
3. Muyomba e Kijjudde mu Mawokota
4. Mutaawe Sekyonda e Nandwagudde mu Busujju
5. Kitwe e Bweya mu Butambala
6. Lugwa e Kibulala mu Ssingo
7. Katomera e Bulugu mu Butambala
8. Sendikaddiwa e Saka mu Butambala
9. Ssemaganda e Mulole mu Ssese
10 Mpungu Kasumba e Bujaju mu Buddu
11 Mulindwa e Buyaga mu Buddu
12 Bukenya e Musula__oma mu Ggomba
13 Mutunzi e Bwamijja mu Buddu
14 Nakakakkulu e Kabuye mu mu Buddu
15 Kalanda e Ddumu mu Buddu
16 Kasaanya e Nkalwe mu Buddu
17 Lwogerera e Bukoyolo mu Buddu
18 Mulamago e Kyesimbya mu Buddu
19 Kasiita e Kabira mu Buddu
20 Busajja e Buzoba mu Buddu
21 Bikwaya e Nakigalala mu Busiro
22 Gaasbwa e Magando mu Buddu
23 Lubyayi e Butale mu Buddu
24 Kalwanyi e Lambu mu Buddu
25 Jawo e Moya mu Ssingo
26 Mateega e ___omannene mu Ggomba
27 Yaye Kyera e Bulera mu Mawogola
EMIRIMU GY'ABENGABI KU KABAKA
1. Muwonge ow'e Jjalamba yali musenero wa Kabaka. Obusenero bwava ku ye ne budda ku Benvuma. Bwe bwava ku Benvuma ne budda ku beekibe.
2. Abengabi aba Mutaawe e Nandwagudde be bayunzi ba Kabaka abayitibwa Abakyondwa.
3. Mutaawe ye yali omusumba wa Kabaka Kintu e Nnono.
Ente ya Kabaka gye yaweebwa okulunda yayitibwanga Nsigonke>>>>. Omulangira bw'aba asikira Obuganda Mutaawe aleeta ekyanzi ky'amata eky'ekikomo ekya lwera, n'akikwasa Mpinga Owoolugave. Awo Mpinga n'ayangula Mutaawe nti: "Ono ye musumba wo omukulu alunda ente ya jjajjaawo Kintu, eyitibwa 'Nsigonke'".
AMANNYA AGASINGA OKUMANYIKA AGATUUMWA MU KIKA KY'ENGABI
Abalenzi
Lubega
Iga (Kasaka)
Matovu
Bukenya
Muyomba
Kasozi
Ssebyala
Kagugube
Lubyayi
Muwonge
Muliika
Seeguya
Wamala
Katugga
Kaluuma
Mukumbya
Njuka
Kabito
Ssagal
Mateega
Mulindwa
Saka
Jengo
Lubadde
Kasana
Lubogo
Mpuga
Bbombokka
Ssemuganyi
Mirimu
Kasaanya
Kamoga
Katalo
Mbazzi
Ssejjulu
Ssemaganye (muwafu)
Abawala
Nalubega
Nayiga
Nansamba
Namatovu
Nabukenya oba Nabukekenyi
Namuyomba
Nabukeera
Lwensisi
Namaganda
Nabunje
Nakacwa
Nanjala
Ndibalekera
Nakanwagi
Namirimu
Nabiryo
Namuyiga
EMIBALA
1."Tadde Kakku"
2."Kalikuta" (Kalikutanda ne kakutwala mu Bengabi Abasambaganyi)
Abengabi be baazaala Ssekabaka Chwa II (1890).
Mu kika ky'Engabi mwe mwazaalibwa Kkunsa Omutamanyaŋŋanda, omumbowa wa Ssekabaka Ssuuna e Wamala.
Kkunsa yayatikkirira nnyo olw'obukambwe bwe n'obwangu bwe mu kutta abantu abaabanga basaliddwa emisango egy'okutiibwa. Abantu Kkunsa be yaweebwanga okutta abamu teyabatuusanga na mu matambiro. Yabatugumbuliranga mu makubo. Omuntu Kabaka gwe yaddirangamu n'amusonyiwa okutiibwa kyabanga kizibu okumusanga nga Kkunsa tannamumiza mukka musu oba okumukongovvulako amatu oba emimwa oba ennyindo.
Ow'omukisa eyasangibwanga ng'akyali mulamu, baganda be ne mikwano gye baamuwanga ebintu bingi alye okwekulisa Kkunsa. Ku bintu ebingi ebyaliibwanga omuntu awonye okutiibwa Kkunsa, Abaganda kwe baggya enjogera egamba nti:
"Gundi alya ng'eyasumattuka Kkunsa"
Ebigambo ebyo na buli kati byogerwa ku muntu atatera kukkuta mmere.
Ebigambo byo wandiise: 1075
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn kin_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn lug_Latn tum_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn knc_Latn taq_Latn swh_Latn sot_Latn tum_Latn tum_Latn tso_Latn tgl_Latn tum_Latn tum_Latn lug_Latn fij_Latn lug_Latn war_Latn lug_Latn kon_Latn umb_Latn fij_Latn gaz_Latn mos_Latn tum_Latn jav_Latn swh_Latn lug_Latn kmb_Latn tgl_Latn smo_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn nso_Latn nno_Latn scn_Latn bos_Latn lug_Latn lug_Latn knc_Latn lug_Latn kon_Latn plt_Latn lug_Latn tum_Latn bug_Latn fin_Latn tgl_Latn ilo_Latn ssw_Latn plt_Latn lug_Latn ayr_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn zul_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn zsm_Latn lug_Latn lug_Latn