Ekiwandiiko#1 » Kafuumuulampawu 8th, 2016, 3:14 pm
Nnalinnya we yali Kabonesa
Omulongo we ye yali Kinembe ,yamuleka Mangira ,Bukoba kyaggwe.
Ennyumba ye yali Kiroolokyannyinamwiru.
Ejjembe lye lyali Ssebintu
Bakatikkiro be baali Muwanga ow'e kaliggwa ba ŋŋonge ne kakulukuku Owoolugave
Kabaka Kintu yawasa omukyala omu , eyayitibwanga Nambi Nantutululu Abazaana Tebamanyiddwa muwendo, era yazaala abaana okuli CCwa Nabakka kabaka kintu gwe yakazako erya nabakka ;ekitegeeza nti omwana w'omukyala omulungi ennyo (omulungi omuka) ,Ssebuganda eyamusumikira eyatandiika ekika kye Mpologoma, Mulanga, Winyi nabalala.Kitaawe wa Nambi yeyali Bakazirwendo ow'e Bunnnamwaya .Bakazirwendo kwe kumugamba nti yalina bawala be babiri kintu yerondereko omu.Nga batuuse wali yabasiima Nalondako Nambi nga obulungi bumukuba ku mpagi.yalina akamogo kamu ke k'amatu amagazi.Ab'oku kyalo olw'obugazi bw'amatu baali bamukazizzaako lya Nantuttululu (Matumpagaggwa).Kyoka nga okulabira ku bulungi bwe obugazi bw'amatu nga si kinene .olwo nnambi n'aba Nnabakyala
Abagamba nti Kintu si muganda yava eyo mu abisiiniya ne yeetuza ku namulondo ya Buganda si batuufu .kintu yadduka Bbemba okugenda eyo ,oluvannyuma n'akomawo n;eggye eryawangula Bbemba.aboogezi be bamu abagamba nti mubiru mugwira nti yava Bumogera mbu n'ajja ng'abunga ,bwatyo n'ayitibwa Gabunga .era ne mukino si batuufu Mubiru mulangira mwana wa kabaka kimaleemempaka (1070-1120 AD ) .Bbemba ye mukulu ,Kintu n'addako ne Mubiru nga ye muto.Bonna Balangira abaali abaamanyi .Mubiru yali wamanyi nga mulwanyi mulungi Mwogezi abantu bangi baamweyuniranga nnyo.Lumu bwe yalya e Mmamba n'emulwaza yayiwa ekirogologo ,yamuddukanya n;okusesema .Bwatyo n'agaana abaana n'abazzukulu okugirya.Abantu bonna abaabeeranga naye ,abaamutwalanga okubeera mukama waabe nabo baatandika okugiziza n'okugyeddira .Bwetyo e Mmamba kwe kwala ennyo omulundi gumu era y'ensonga lwaki y'emmamidde Obuganda
Mubiru nga tebanadduka na Kintu , yali yakazaala abaana bataano
1. kiwutta kyasooka
2. Wampona
3.Ssebawutu
4.Mugula
5.Katenda
Kiwutta yazaalibwa nga mwana mugimu nnyo nga wamaanyi nnyo.Yasanyusanga nnyo abaamulabanga.Abaana ba Mubiru bonna baali nga banene olw'ebyennyanja bye baalyanga.Okwawula omwana omukulu ku banne abantu kwe kugambanga Mubiru nti ' Tugamba ekyana kyo kiri ekyasooka".Kiwutta bwatyo bwe yafuna erinya lya kyasooka.Mubiru yasiiga omwana we omukulu Kiwuta kyasooka akulire abaakuumanga olusenyi olwetoolodde Nnagalabi okwabeeranga ejjembe ly'obwakabaka.Baalukuumanga waleme kubeerawo Mulangira atuuka kuNaggalabi asobole okulya Obwakabaka.Olusenyi luno lwalimu enkere nnyingi nnyo nga mpitirivu obungi era nga zireekaana nnyo.Olw'okukulira enkere ezo ,kwe kumutuuma Nnankere.Okuva ku kiwutta,Obwannankere bwafuuka bwami bukulu nnyo Mu Bwakabaka bwa buganda nga kitaawe Mubiru ye yamusiiga ewa kabaka abulye.Kino buli Nnankere abaddewo abadde akimanyi , ng'esonga ze azitwala wa gabuga ,okutuusa wano jjo lyabalamu Nnankere wayagalidde okwekutula ku kitaawe.Sir Appolo kagwa ne M nsimbi ng'ono Muzzukulu wa Nnankere bombi bakakasa nga Nnankere mwana wa gabuganga.
Bbemba yakijjanya nnyo Abalangira abo ababiri Kintu kato ne Mubiru be yali yeekengeera , nti bandimulyako Obwakabaka.Abantu bwe baakweka Abalangira abo Bbemba yeesala akajegere n'atandika okutta buli gwe yalowoozanga nti amanyi Abalangira abo gye beekweka.N'obutamanya gye beekwese nga nankyo kikussa nti,, "' Lwaki tomanyi??" Kintu kato ne Mubiru kwe kweggatta ne badduka mukulu waabwe Bbemba , ng'ayagala kumalawo bantu ku lwabwe.Omwana wa Mubiru omuto ,nga naye ayitibwa Mubiru ,yateesa nti bwe tutaduke ,bagenda kutufuma bufumi , awo n'afuuka Ssenfuma era gyali e kanyike.
Badduka n'abantu bangi nnyo ,nga bayitira e Buluuli .Eyo Lubanga gye yabalagulira nti bajja kuwangula ,singa balwana nga bava ku lusozi Masaba (mt elgon) Eyo e Buluuli,jjajjaabwe Naŋŋoma ng'abawa omukisa, gye yabakwasiza ku Jjembe Ssebintu ,n'Omuggo ebya Kintu Omutonde ng'abasiibula ,ebintu bibagendere bulungi.Eyo gye baddukira erinnya lya Mubiru lyabelema okwatula ne bamuyita Mabira.Mubiru yadduka n'abaana be bonna okuggyako Kiwutta Nnankere.Ye teyadduka yasigala ku mulimu gwe.Era ne Ssemanobe ne Kimbowa aba Mugula nabo tebadduka ,Yasigala ku mirimu gyabwe egy'oku Naggalabi.Nnankere bwatyo yasigala nga yakulira Abammamba abatadduka, ng'olwo bamuyita Mubiru Nnankere (anti nga mwana wa Mubiru).Nnankere olwokubera ne BBemba ebisera byonna ,yali amanyi bulungi nnyo ebifa ku Mukamaawe.Era ye yasala amagezi agatta BBemba.Yafuna eddagala erifuusa , n'afuukanga enfudu.Eyo y'enfudu gye bagamba eyatta Bbemba.Enfudu eyo yali muntu,Yali Nnankere ye yeekweka mu kiwaawo ky;enfudu ,so si nfudu nga bwe tugimanyi.Bwe yamala okutta Bbemba ,yakweka Enguugu n;agenda abuulira kintu nga Bbemba bw'afudde.Kintu bwe yajja ,Nnankere n'amuwa Enguugu ey'Obwakabaka.Okuva olwo ,Nnankere y'atikkira Enguugu Ku Mulangira alidde Obwakabaka okumukakasa ku Bwakabaka
Bombi Kintu ne Mubiru baakomawo nga bakulembedde eggye eryawangula Bbemba.Mu kukkaanya ,nga Mubiru omuto y'akulembedde abempingu , bwatyo n'alya Obwagabunga, olw'okukulira amaato agayitibwa empingu,agaabunganga ku nnyanja Nalubale,nga gawera emitwalo ebiri.Wano Mubiru we yaggya erinya lya Gabunga.Ate kintu omukulu n'alya Obwakabaka.Era bombi Kintu ne Gabunga tebaavanga mu kafubo nga bakola gavumenti ne Ssemateeka wa Buganda nga bali e Nnono n'e Kiwawu mu Busujju.Kintu bwe yatuka e Nnono yakola gavumenti,era Nnakere yamulekako ku Bwannankere.Bwe bava e Nnono, kabaka yagibira basajja be ebyalo.Mubiru Gabunga yafuna e Nkajja ate Mubiru Nnankere n'afuna e Nakatu.Kyetuva tubera ne ba Mubiru babiri ow'e Nkajja n'owe Nakatu.Oluvanyuma lw'okufa kwa Gabunga,Mubiru Nnankere yakaayanira Obwagabunga.Abooluganda baagaana omuntu omu okulya obukulu obw'emirundi ebiri; Obwagabunga , n'Obwannankere.Nnankere bwe yanyiiga .n'asenguka n'agenda e Bukerere,e nakatu n'alekayo muganda we ayitibwa Kirimungo, olw"amaliba g'engo ge yayambalanga
Kintu okulya Obuganda kimaze kumanyibwa nti yamala kuwaŋŋanguka n'agenda n'ebika bingi ddala ,n'ategeka eggye eryalwanyisa Bbemba.Kabaka ono yakuŋŋaanya ebika ebyakkiriziganya naye , ne bagenda mu buwaŋŋanguse, n;ategeka okulwanyisa mukulu we Bbemba.Yalya Obwakabaka ng'amaze kutta Mukulu we Bbemba.Okutuula ku Nnamulondo.kintu bwe yagenda n'ebika biri byonna ,ensi yonna yasigala muwawa, amakulu nti nkalu mu Luganda olukadde.Abaasigala wano we baggya erinya Muwawa.Ebika ebyasigala kyebiva biyitibwa Binnansangwa,kubanga kintu okudda ng'alwana yabisanga wo.kintu bwe yayingira wano yasanga walusimbi y'akumaakuma ebika biri omusanvu ebyasigala wano , nga mulimu n'essiga lya Nnankere,ebitadduka kugenda n'Omulangira Kintu.Ebyo by'ebika ebiyitibwa Binnansangwa- Ffumbe,Ngeye,lugave,Njovu,Ndiga,Njaza,Nnyange n'essiga lya Nnankere .kino kimalawo endowooza egamba nti ebika biri Omusanvu bye Biganda ebyali binannyini nsi,oluvannyuma bimale bizindibwe bitwalibeko ensi yaabyo.
Walusimbi olwamanya nga kintu atuuse, yagenda mangu gye yali n'amusisinkana.Kubanga yali amumanyi .Yamukwasa ebika biri Binnansangwa, bye yali afugabwe bityo ne byegatta ku kintu.Wano era walusimbi eyali omukulu afuga ebika we yaweera kintu Omukyala,kabaka aleme kufuga nsi nga Muwuulu ate nga beyali agenda okufuga nga bali bafumbo
Bwe kityo Omuzaana Nnakku baamuwa wa mukolo nga muwala muto wa myaka 7 akyali nteeka.Yaweebwayo mu kyama .
okuva
olwo Nnakku yafuuka ow'omukolo,aweebwayo mu kyama,ng'akyali nteeka,abeera wa muzizo ne bwakula tamukozesa era
tafumbirwa.ono ye Mubiikira wa Buganda eyasooka wano nga tetumanyi Ddiini.Asigala ng'Omubiikira
bw'amanyiddwa.Afiirira Buganda .Nnakku oyo abeera mu Lubiri mu nju eya Masengere.Buli kabaka Lw'abeera ku bwerende
,oba buli luboneka lwa mwezi eyo,eyo ewa Nnakku gy'alaga era gy'abeera okumala ennaku ssatu. kabaka takozesa
Nnakku,kubanga abeera atya nti singa amusobyako ,kisobola okumuviirako okuseerera mu lutabaalo.Anti Nnakku
y'akwasa kabaka effumung'agenda okutabaala.era Nnakkuoyo olumala okussaako kabaka , y'alaya enŋŋoma okutegeeza
obuganda bulekere awo okukungubaga ,Kubanga bufunye Kabaka omupya ne Nnakku omupya.Buli Nnakku agenda Gganda mu
mayiro yaabwe.
Bbemba yalina ejjembe nga baaliwanga mu musota ,nagwo ogwatuumibwa Bbemba nga nnyini lyo.kyetuva tubeera ne Bbemba
omuntu ne Bbemba omusota abamu gwe bagamba nti Bbemba atambulira mu "Ssonko".Okuwangula Bbemba ,omuntu ng'oteekwa
kumala kutta musota guno.kyokka nga ttewali asobola kugwaŋŋanga.Nfundu nga bwetulabye waggulu ,ye yasobola okusala
amagezi agaagutta.Kyeyava agamba kintu nti amukkirize agende agutte.Kintu yakkiriza Nfundu agende akole omulimu
ogwo.Nfudu bwe yatuuka awali Bbemba musota ,yagugamba nti "omuntu omukulu atambulirwako Obwakabaka, tasula na
mutwe okufaana nga nze nfudu.olwo bakutya nnyo kubanga oba osobobola okufuula embeera".Era yamusaba agende
yeerabireko n'agage nga Nfudu bw'atusula na mutwe.Nfudu nga yeebase ,omusota gwanoonya omutwe gwa nfudu ne
gugubulwa , era omusota gwamatira nti Nfudu yeewuunyisa nnyo,era ayogera mazima.Gwakkiriza nagwo bagutemeko omutwe
nga gwebase.Nfudu yawagala akaso ne kattula.Bbemba musota olwebaka nga Nfudu atemako mutwe gwa musota
ng'agutta,ejjembe ne lifuluka.Yadduka mangu okubuulira Kintu ng'omulimu bwe gwali guwedde okukola.
kintu yaduumira mangu eggye okulumba mugande we .oluvannyuma lw'okutta Bbemba omusota amafumu ga kabaka Bbemba
gonna agaakasukibwanga ewa kintu, nga gafuuka magonvu ng'ebisagazi ebito,ebiyitibwa ebirumbirumbi.Gaali tegalina
kye gakola ku basajja ba kintu>bwe lityo eggye lya Bbemba bwe lyaggwaawo.Abaasigalawo n'abantu baabwe baddukira
Zambia ,eyo nakati gye babayitira "Abantu ba Bbemba" bwe yawangula olutalo olwo nga kintu atuula ku Namulondo.Wano
we waava akalombolombo k'Omulangira agenda okulya obwakabaka okumala okulwana olutalo lw'Ebirumbirumbi
n'Abemmamba e Buddo.Ssemanobe olw'okwetaba ne Nnankere mu lukwe olwattira ddala kabaka Bbemba ,kyavaakulembera
olutalo lw'ebirumbirumbi.Ate Nnankere eyattira ddala omusota , n'atereka Enguugu ,era Kyava atikkira Omulangira
engule eyo.Olw'okukola emirimu emikulu ebiri,okutikkira kabaka enguugu,n'okuwaayo muwala we kabaka okukulirako nga
bamussa ebikonde,Nnankere gyamuwaga awo mu myaka 1953 ,yeekutule ku Gabuga,yeetukire butereevu ku kabaka.Nnankere
(kojja wa Ttembo) Yatandikira ku Kabaka Ttembo (1350AD) okuwaayo omwanwa we bamuggyeko emiziisa bakolemu amagatto
ga kabaka awone eddalu. Na kaakano kaafuuka kalombolombo ka kukuza kabaka.Nnankere okuwaayo omuwala ow'ensonga,
oyo y'abeera Nabigotto.Olumala omukolo ogwo ,Nnankere taddayo kulaba ku kabaka.
Kintu bwe yava e Buddo ,yagenda e Nnono mu Busujju.Eyo gye yakola gavumenti ye eyasooka wano Mu buganda.yalimu
abakulu b'ebika,Abakungu abadduka, n'abo abatadduka abayitibwa Bannansangwa.Eno ye gavumenti y'Omugendo eyasooka
wano Gavumenti eno yagatta Obuganda bwonna ne butambulira wamu okutuukira ddala wano jjo lyabalamu ng'omuzungu
azze okuggyawo obwakabaka okunyaga ettaka lyaffe,okutwawulamu n'okutunfuya. kintu ono ayitibwa kabaka wa Buganda
omuberyebere olw'ensonga nti ye yasooka okufuga obulungi ennyo Obuganda.Yaleeta emirembe mu buganda ,entalo ezaali
mu bika nga balwanira obwakabaka ne zikoma,Kino yakikolang'ayita mu kukola gavumenti ya Buganda eyasookera ddala
africa. Eyo ye gavumenti eyaleetawo enfuga eyomulembe
Ebigambo byo wandiise: 1655
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn fon_Latn bam_Latn sna_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn