Bya KIZITO MUSOKE
WUUNO Omuddugavu eyasooka okuzimba essundiro ly’amafuta mu Mityana ne Mubende ng’annyonyola engeri gye yatetenkanyangamu okukola ssente n’agaggawala.
Joseph Nkata Ssekitooleko, 84, omutuuze w’e Kiweesa e Mityana, annyonnyola bw’ati; “Nnazaalibwa mu 1930, nga bazadde bange be bagenzi Zephania Nkata ne Riza Nakayiza abaabeeranga ku kyalo Buzibazzi mu ggombolola y’e Banda e Busujju, nga baali balunzi ba nte.
Emisomo nagitandikira Kasaka P/S e Gomba, oluvannyuma ne nneegatta ku Mityana Junior. Neeyunga ku ttendekero ly’abapunta b’ettaka erya Survey Training Institute (kati awali Barracks y’e Katabi) ne nkuguka mu by’okupunta ettaka.
Mu ttendekero namalayo emyaka etaano era olw’okuyita obulungi Abazungu bansigaza okuyamba ku mirimu egikolebwa.
Mu 1956 ofiisi y’ebyettaka lya mayiro, yasalawo okussa ofiisi mu bitundu ebyenjawulo okwekendeezaako obuyinza n’okwanguyiza abantu emirimu gy’ekitongole, era ofiisi z’e Mubende, baasalawo okuziteeka e Mityana.
Naweerezebwa e Mityana ne tuggulawo ofiisi z’ettaka, nga nkolera wansi w’Abazungu.
Omulimu gwaffe gwali gwa kutereeza mayiro z’abantu nga tupima ettaka okuzuula buli muntu w’asaliza.
Nagukolera emyaka 10 okutuuka mu 1966 ate ne banzizaayo okukolera ku kitebe e Ntebe kuba Abazungu baali bazzeeyo, nga waliwo obwetaavu bw’abakugu.
Kyokka mbeera naakaddayo, e Mmengo ne balanga nga baagala abakozi abalina obumanyirivu okukola mu kitongole ky’ebyettaka era ne nsaba.
Essundiro ly’amafuta erya Gapco, Ssekitooleko lye yazimba mu kibuga Mityana.
Ekyansikiriza okusaba, Gavumenti ya wakati baali bansasula 600/- omwezi ate nga e Mmengo bagaba 850/-.
Ekitongole kino e Mmengo kyali kitandikiddwawo Okulabirira ettaka lya Crown Land, gavumenti y’Abangereza lye yali yaakaddiza Mmengo. Twagezesebwa ne mpitamu ne ntandika okukola.
Kyokka waayita ekiseera kitono Gavumenti ya Obote n’erumba Mmengo era ebyaddirira kuwera Bwakabaka. Gavumenti ya Obote bantwala n’ebiwandiiko byonna ne bampa buto omulimu e Ntebe.
Nakolerayo ekiseera kitono ne nsaba ndekulire, nga nkizudde nti abantu abakola emirimu gya bulijjo bafuna ssente okutusinga.
NTANDIKA ESSUNDIRO LY’AMAFUTA ERYASOOKA E MUBENDE
Mu 1956 nnagula ettaka lya yiika bbiri ku kyalo Kiweesa abamu we bayita e Wabigalo e Mityana.
Mu 1958 Abazungu aba kkampuni ya ESO baatuuka mu kitundu nga banoonya ekifo we basobola okuteeka essundiro ly’amafuta ery’omulembe.
Waliwo eyampa amagezi ne nkubisa ekyapa ku ttaka lyange fuuti 100 ku 100 ne nkibalaga kuba ke kaali akakwakkulizo akakulu.
Bano baampeerako 14,400/- ez’okuzimba essundiro era nga nnina okuzisasula mu myaka 10.
Nafuna abasingasinga abaazimba essundiro lino, nga bantwalako 10,000/-.
Bwe lyaggwa Abazungu bampanga amafuta nga ku buli galani, bandekerako 20/- ng’amagoba.
Essundiro lino naliteekamu mukyala wange Nalongo Beatrice Nanziri gwe nnali nawasa mu 1957.
Emyaka 10 bwe gyaggwaako ne nsasula ebbanja era essundiro ne lifuuka lyange ng’era bwe nannyukanga akawungeezi nga nzija ne tukola ne mukyala wange.
Nga nnaakafuna essundiro ly’amafuta lino, ate abakungu ba Gavumenti, bajja nga banoonya ekifo we bayinza okuteeka “service station,” y’amasannyalaze.
Nnawaayo ettaka lyange ne bagiteekako ne mbawa liizi ya myaka 49. Ekifo kino kati kye kigabirira amasannyalaze mu bitundu okuli Mityana, Kabulassoke, Hoima n’awalala.
Tugenda okufuna obwetwaze mu 1962 nnali nvuga mmotoka ekika kya Volks Wagon Beatle.
NEENYIGIRA MU BY’OBULIMI
Bwe nnalekulira omulimu gwa Gavumenti mu 1967, waliwo Omuyindi eyali akoze akuuma k’emmwaanyi mu Ttamu, era natandika okugula emmwaanyi nga nzimuwa.
Nnakola ssente nga buli mwezi nfuna amagoba ga 4,500/-. Nagula yiika 118 ku kyalo Serinnya e Busujju ne nsibako faamu gye natuuma Serinnya Mixed Farm.
Nagattako okulima era teruba kubeera lutalo olwaleeta gavumenti eno mu buyinza kundiira nte zange, singa na kati nkyazirina.
Mu 1969, bannange abaali bakola mu butale bwa nalubabwe bampa amagezi ngule loole enaatambuzanga abantu mu butale, kyokka bwe najja mu kibuga ate kwe kusanga tulakita ku Seventh
Street ezirima.
Abasajja bammatiza ngule tulakita ku 49,000/- kyokka nga bwe nsasulako 10,000/- bagimpa.
Tulakita baagimpa ne ntandika okugipangisa Abayindi nga bwe bagirimisa, okutuusa lwe bampa amagezi nti Gavumenti yali epangisatulakita ezirima e Namalere.
Eno nagitwalayo era yalimirayo sizoni bbiri, zokka, ssente ze baali bagibanjaako ne nzimalayo. Mu 1979 nnali nnina tulakita nnya.
Mu 1969 Abazungu bantwala e Nairobi ne nnyongera okukuguka mu by’amafuta, eno navaayo nguze n’ebyuma eby’omulembe.
Nasalawo okuzimba essundiro eddala mu 1969 mu kibuga Mityana era weeriri. Mu 1974 nazimba amaka ga kalina ku kyalo Kiweesa. Mu kugaggulawo, kalidinaali Emmanuel Nsubuga ye yali omugenyi omukulu.
Mu kiseera kino olw’okuba nkaddiye, essundiro lyange ekkadde nnalipangisa kkampuni ya Oil Libya.
Essundiro eddala, liri mu kibuga Mityana, nga liddukanyizibwa muwala wange omukulu, Jesca Sekitooleko.
Faamu kuliko mutabani wange agikozesa, kyokka nga nagaana okutunda ku ttaka lino, era ne tulakita emu ekyaliwo.
EBINNYAMBYE OKUGAGGAWALA
1 Ntambula n’omulembe era buli kintu ekipya ekijja, nsooka kunoonya ngeri gye nkifunamu.
2 Nagaana okukola omulimu ogumu, wadde nalina omulimu gwa gavumenti, era nasigala nkola ogw’amafuta, nga nze nasooka okukola edduuka ly’engoye ez’omulembe mu kibuga Mityana,
ku luguudo lwa Station Road.
3 Emirimu gyange sigirekera bakozi, nze buli kye nkola, nfuba okulaba nga neekwatiramu.
4 Obwesigwa mbutwala nga kikulu mu mirimu gyange era y’ensonga lwaki ne bbanka zibadde zimpola ssente.
5 Okunoonya amagezi kibadde kikulu nnyo era nze natambulanga mu nsi nga e Bungereza, Netherlands, Libya, Italy n’amawanga amalala.
6 Tulina okweggyamu obugayaavu kuba tewali nsonga lwaki omuntu weteeka ku kintu ekimu.
7 Tulina okukendeeza amasanyu, okugeza omwenge oguyitiridde, abakyala n’ebirala.
8 Tulina okweyigiriza okukola buli kintu mu budde. Kye tulina okumanya nti obudde z’essente.
9 Buli muntu olina okulaba ng’onoonya okumanya buli kiseera si nsonga oba wasoma oba tewasoma.
10 Omuntu kirungi okuwasa nga bukyali, kuba obuvunaanyizibwa buno, bukuyamba mu bintu bingi.
11 Buli muntu kirungi okubeera mu lubu lw’abantu abamanyiddwa nti balina ssente. Kirungi okubeera ne ssente mu bbanka, ate n’ozikozesa.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn