Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 2:38 pm
Ebyafaayo bya Kaganda ne Kimera bitandikira ku mutaka Walusimbi. Ono ye yali Katikkiro wa Ssekabaka Ccwa I Nabakka (1230-1275) . Ssekabaka Ccwa I Nabakka yazaala omwana omu, Omulangira Kalemeera Muzzaŋŋanda. Katikkiro Walusimbi yeeyagaliza okutuula ku kiwu ky’obwakabaka. Yalaba nga kino kyali kikyayinza okusoboka singa Omulangira Kalemeera aba avuddewo. Kye yava asala amagezi aganaakyayisa Omulangira Kalemeera eri kitaawe. Kye yakola kwe kuwaayiriza Omulangira nti; yali ayingidde mu nsiisira ya kitaawe (ng’ayagadde omuzaana wa Kabaka). Kabaka yalagira Mulegeya Owenkima agende atte Omulangira era aleete omutwe gwe ku lusaniya agumulage. Mulegeya olw’okulumirwa Obwakabaka, yasalawo n’atta omwana we n’aleeta omutwe n’alaga Kabaka nti Omulangira yali amusse. Kabaka bwe yamanya nti Omulangira attiddwa n’asanyuka.
Olwali olwo, nga Kabaka ategeka kabaga ng’ayita abantu okubagabula. Mu kujja ku kabaga, Mulegeya yajja n’Omulangira Kalemeera. Katikkiro Walusimbi bwe yalaba Omulangira, kye yava agenda eri Kabaka n’amutegeeza ng’Omulangira Kalemeera bwe yali omulamu. Awo Kabaka n’asunguwala, n’atumya Mulegeya abitebye. Mulegeya kye yava asalawo okudduka n’Omulangira bave mu Lubiri. Baasooka kugenda Bulemeezi, Omulangira Kalemeera n’akuba Olubiri e Bbowa. Bwe baava awo ne boolekera e Bunyoro ewa Kabaka Wunyi, muganda wa Ssekabaka Ccwa I Nabakka. Omulangira Kalemeera bwe yatuuka mu Lubiri e Kibulala, yakubirwa Olubiri olulwe era n’aweebwa omuzaana Wannyana amukuume.
Omulangira Kalemeera agamba nti eky’okugamba nti yayingira mu nsiisira za Kabaka Wunyi si kituufu ng’abantu bwe babiwandiika. Omuzaana yamuweebwa buweebwa, kubanga Kabaka Wunyi we yafunira omuzaana Wannyana yali akaddiye; era yali yakamuzaalamu omwana omu, Nsamba. Ekiseera bwe kyayitawo omuzaana Wannyana n’afuna ettu ly’Omulangira Kalemeera.
Lumu Kabaka Wunyi bwe yali nga yeebase n’afuna ekirooto ekitaali kirambulukufu; nga kikwata ku kikolwa eky’okuggya abalongo mu lubiri bazazikibwe mu kirombe ky’ebbumba gye
baba babuukira. Kino kyamwewuunyisa kubanga mu baana be yali yakazaala mwali temunnabaamu balongo, era teyategeera lwaki yali aloose ng’alina okubaggya mu Lubiri mu bwangu. Kyeyava ayita abafumu bajje bamunnyonnyole ekirooto kino. Abafumu baamutegeeza ng’omuzaana Wannyana bwe yalina ettu ly’abalongo. Baamugamba nti omuzaana bw’alibazaala ne babeerawo be baliviirako okukyusa ennono n’obulombolombo bw’e Bunyoro. Baamuwa amagezi nti omukazi oyo bwabazaalanga basuulibwanga mangu mu kibira; eyo gye baba babuukira.
Mu kiseera kye kimu Mulegeya yali amaze okumanya ettu, Wannyana lye yeetisse, nga bwe liri ery’Omulangira Kalemeera. Kyeyava agenda eri Kabaka Wunyi n’amutegeeza nga bwe yali afunye obubaka obwongereza ku kulambika okw’abafumu, wabula nga bbwo bulagira ddala engeri Wannyana gye yali agenda okuzazika abalongo bano mu kirombe gye basima ebbumba, mu ngeri y’okubeggyako babuukire eyo. Olw’okuba nga Nnamagembe muka Mulegeya yali mubumbi era nga mu kirombe tabulayo, Mulegeya yamanya bulungi nti eno y’engeri yokka gye baali bajja okusobola okuggya abalongo bano mu kirombe nga tebannabuuka.
Wannyana abalongo yabazaalira mu mpuku y’e Maligita. Mulegeya kye yava aleeta ekirowoozo nti mu kifo ky’okuzazika abalongo mu kirombe, Kato abeere omwana w’ekibi bamutte; olwo bagambe Kabaka Wunyi nti Wannyana azadde omwana omu. Wabula omuzaana Namagembe, muka Mulegeya, yagaana eky’okutta Kato kubanga yamukwasa ekisaasaazi. Kyeyava asaba omwana oyo n’amutwala ewuwe mu maka ga Mulegeya n’atandika okumuyonsa era n’okumulabiririra eyo. Yamuwa erinnya erya Magembe. Wano n’erinnya lya Kibi we lyatandikira kubanga ye yali asongeddwamu era ng’ateekeddwako ekibi eky’okuttibwa; abeere ng’Eggi ezzize.
Ebyo bwe byaggwa, Wannyana ng’akwata mwana omu (Wasswa) nga addayo mu Lubiri, nga bategeeza Kabaka ng’omuzaana bw’azadde omwana omu. Awo kwe kumuwa erinnya erya Kimera eriva mu b’Enseenene. Wabula abaana bano bombi baayonsebwa Namagembe muka Mulegeya. Bino yye kennyini Namagembe ye yabitunyumiza bwe twakyalako mu Mbuga ya Katumba e Wambaale, Bbira, ne tuwayaamu naye ng’avvuunuse. Yasooka kutubuuza nti: ’’ wadde mumanyi nti nze nayonsa Magembe Kaganda, mulowooza Kimera yayonka g’ani (amabeere)? Oluvannyuma yatutegeeza nti yye ye yayonsa abalongo bano sso si Wannyana.
Abaana bano bwe baasumukamu baatandika okuzannyanga bombi wamu ne Nsamba mukulu waabwe omubbeere. Ono ye yabasambiranga endege ne zinyeenya. Nga bwaba abazannyikiriza agamba nnyina nti: ‘’maama laba nsamba’’ olwo erinnya erya Nsamba we liva. Amaka ga Mulegeya tegaali wala nnyo n’Olubiri. Abaana bano baazannyiranga wamu emizannyo gyonna egizannyibwa abaana abalenzi, era baagendanga bonna okuyigga. Bwe baasuumukamu, nnyaabwe Wannyana yababuulira nga bwe baali ab’oluganda abalongo wabula n’abakuutira obutabangako muntu n’omu gwe bakibuulirako.
Lumu Omulangira Kalemeera bwe yali ng’ali ku kizigo nga bayigga, empologoma n’emukutulako ekitundu; n’ekireka ku lwazi ekirala n’ekirya. Abataka abaali bateekateeka okumukomyawo baamuggyako oluwanga, ekitundu eky’omubiri gwe ekyasigalawo ne bakiziika mu kifo ekiyitibwa Sserinnya mu Ssingo. Kirowoozebwa nti abo abaali bamuleeta baamuggyako oluwanga olw’okuba ng’olugendo lwe baali balina okutambula lwali luwanvu ddala. Abataka kyebaava basalawo waakiri bajje n’oluwanga, ggwo omubiri gwe ne bagugalamiza eyo. Oluwanga lwe luli mu Masiro ge e Bulemeera mu Busiro. Empisa y’okuggyako Bakabaka oluwanga yatandikira ku Mulangira Kalemeera ono.
Wadde abantu balowooza nti Katumba ye yatandikawo Obwamugema, bwe yawonya Abalangira okufiira mu Kibumbiro, kino Kalemeera Mutikkizankumbi nnannyini baana Kato Kaganda ne Wasswa Kimera akiwakanya. Ne Mulegeya eyazaala Katumba akiwakanya. Kalemeera agamba nti Mulegeya ye yatandikawo Obwamugema, bwe yasalawo n’ataasa (n’agema) Omulangira Kalemeera, yye n’atta omwana owuwe.
Wano twagala mwekkaanye ebyafaayo bye mubadde musomako mu bitabo, ebikwata ku katumba n’Obwamugema engeri gye bwaggyamu, mulabe engeri gye bitali bituufu. Katumba yazaalibwa Mulegeya nga ali Bunyoro. Kyenkana emyaka gya Katumba gyali gye gimu n’egya Kimera ne Kaganda. Kyetuva tulaba nga Namagembe yasobola okuyonsa abalongo bano kubanga naye yali azadde Katumba. Ensonga eyayonsesa Namagembe abalongo Kimera ne Kaganda kwe kuba nga baali tebasobola kwawulwa. Baalina kuyonka ku limu (ebbeere). Wannyana yali tasobla kubayonsa kubanga yali tayinza kutwala Kaganda mu Lubiri. Kye baalina okukola kwe kutwalanga Kimera ewa Namagembe n’ayonsa bombi Kato Kaganda ne Wasswa Kimera. Bino twabiggya ku Namagembe kennyini. Abalangira n’Abambejja, n’Abeebika abaali e Wambaale Bbira ku lunaku olwo lwe twagendayo munaatujulira ku kino.
Nga tuzzeeyo ku bya Ssekabaka Ccwa I Nabakka, ekiseera kyatuuka nga Kabaka Ccwa I Nabakka abuze; nga n’Obuganda tebukyalina Kabaka. Walusimbi, eyali Katikkiro we, n’atuula ku kiwu ky’Obwakabaka n’alamula. Olwo kye yali yayagaliza edda embazzi, kibuyaga yali asudde. Wabula ekiseera kyatuuka enfuga ye abantu ne batagisiima; bwe batyo ne baagala aveeko. Awo Ssebwana Ggere Owolugave n’afuga Obuganda, n’akwata Walusimbi n’amusibira mu Kyereero, e Bakka mu Busiro.
Okuva ku Ssekabaka Ccwa I Nabakka, Kyereero kyali kifo kya Balangira era nga kikozesebwa ng’ekkomera. Walusimbi obusibe yabulwamu okumala ebbanga Ssebwana lye yamala ku Kiwu. Ekiseera kyatuuka abantu ne bakoowa Ssebwana olw’effugabbi lye. Omusajja ayitibwa Nabugwamu ye yaleeta amawulire e Buganda nti Omulangira Kalemeera eyagenda e Bunyoro yazaalayo omwana are yakula. Abataka ebigambo by’omwana ali e Bunyoro olwabagwa mu matu, nga batandika kukola nteekateeka za kuddukira Mulangira ajje asikire Entebe za Bajjajjaabe.
Ekibinja ekyasindikibwa okunona Omulangira Kimera, mu kusimbula okuva e Kibulala okujja e Buganda kyalimu Abembogo, Abenkima, Abemmemba, n’Abembwa; saako n’abantu abalala. Kibi Magembe bwe yajja enkeera mu Lubiri yasanga nnyina Wannyana, nnyina Namagembe ne muganda we Kimera tebalabikako. Kyeyava abuuza abaaliwo wwa bali gye baali balaze. Bwe baamubuulira nti baali bagenze Buganda naye kwe ku bagoberera.
Kibi Magembe yagoba ekisinde mwe baayita era yabasanga awo okumpi n’ewa Mikka, kati awali omugga Mayanja. Mu biseera ebyo omugga guno tegwaliwo. Ng’abatuuseeko, yabuuza nnyina Wannyana nti: ‘’mugenda naye nze nsigadde ntya? Ono afuuka atya Kabaka nze ne ssibeera ate nga tuli balongo? Entebe tunaagituulako babiri?’’ Nyina yamugamba nti ekyo kyali tekisoboka. ‘’Wabula gumiikiriza tutwale Wasswa (Kimera) atuule mu Ntebe, oluvannyuma nja kukusalira amagezi naawe aganaakutuusa okubaako w’ofuga’’.
Obusinde Kibi Magembe bwe yagoba bwe bwamutuusa ku ndagaano gye yakola ne nnyina. Wannyana yagamba nti eno baali bakoze endagaano ne mutabani we etalimenyebwa. Yasaba Magembe kino akisigaze nga kyama. Muno mwe muva erinnya erya Businde bwa Ndagaano erituumibwa mu Lulyo lwa Kaganda. Wano Wannyana we yamutegeereza nti mu lubiri e Kibulala mulimu eŋŋoma Namirembe erina amaanyi n’obuyinza. Ku ŋŋoma eno kwe kuggyibwa olukoba olussibwa ku ŋŋoma eba eweereddwa Omulangira okufuga ekitundu ky’aba aweereddwa.
Awo abaali bajja ne Kimera bwe baalaba omulenzi atava Wannyana ku lusegere kye baava bamubuuza nti ‘’ate ono atambula naffe y’ani?’’ Yye kwe kubaddamu nti kano Kaganda k’oli. Nga bw’omanyi, omwana takula eri nnyina ne kitaawe. Wannyana kyeyava abaddamu mu ngeri ya lugayirizo olw’okubanga abalenzi bano baali bavubuka, ate nga yye nnyaabwe ng’akyabalaba ng’obwana obuto. Kyeyava akayita ‘’Kaganda k’oli’’. Awo erinnya erya Kaganda we lyatandikira. Olwo n’abeera Kato Kibi Magembe Kaganda.
Kimera n’abo bonna be yajja nabo baatuukira Kabulengwa (mpaawokabula), okuliraana e Nansana mu Busiro. Wano baalwawo ko nga bakyakola emikolo; okugeza omukolo gw’ensumbi n’ogwa Nakku mu Kitooke. Okukunnyonnyolako ku mukolo gw’ensumbi, ffe Abalangira tulina kye tuyita akasera. Bino by’ebigezo omuntu by’ayisibwamu nga tannakakasibwa ku ekyo ky’aluubirira. Akasera kasinga kukolebwa ku abo ababa bagenda okukongojja Bakabaka mu bw’embuyaga, n’Abalangira ababa bagenda okulya Obwakaka. Omuntu bw’ayita ebigezo bino (akasera) ng’olwo akakasibwa mu kifo.
Nakku Oweffumbe, eyali omuzaana wa Ssekabaka Ccwa I Nabakka, ye yakola omukolo gw’ensumbi ku Kimera ne Kaganda. Abalangira bano banywa amazzi agakoleddwako emigerengejjo nga giva ku kaba k’Omulangira Kalemeera.
Bwe baava awo ne bagenda okukola omukolo gwa Nnakku mu Kitooke. Yye omuzaana Wannyana baamuteeka ku lusaka. Ekyo kyali bwekityo kuba Kimera yalina okukola omukolo okuggyawo ebbanja lya Mulegeya; ate nga yali tayinza kugukola nga nnyina waali. Wano twagala abasomi bakitegeere nti emikolo gyonna egyogerwako egyakolebwa Kimera nga gimuteekateeka okufuuka Kabaka gyakolebwa ne ku mulongo we Kaganda.
Mu kumalawo ebbanja lya Mulegeya ery’okuttamu omwana we, awonye Omulangira Kalemeera, Omutaka Walusimbi Oweffumbe kye yava awaayo muwala we Nnanteza eyali embeerera, oluvannyuma eyatuumwa erinnya Nnakku. Ono ye yalina okukolwako omukolo ogw’okusasula ebbanja. Olwo Kimera ne muganda we Kaganda, wakati mu bulongo, ne bakola naye omukolo ogwo. Kuno kwe kwava omukolo gwa Nnakku mu kitooke.
Ensasula entuufu yandibadde ya Walusimbi kuwaayo mwana we attibwe nga akalombolombo akokusasula ebbanja lye yaleetawo mu Buganda ery’okuttibwa kw’omwana wa Mulegeya. Wabula kino ssi bwe kyakolwa. Na buli kati si bwe kikolebwa. Omulangira agenda okulya obwakabaka afuna omuwala Nnakku embeerera ne yegatta naye. Ebyo ebikozeseddwa mu mbeera eyo bifugikibwa mu kitooke ekisimbiddwa. Kuno bassaako n’ekkobe ne balirandiza ku kitooke kino nga bwe balaamiriza nti ebbanja liwedde, kati Nnakku oli maama, twagala oyaze emmere eriise Obuganda.
Okuva ku Kimera ne Kaganda n’okutuusa kati, omuzaana Nnakku omutuufu alina okuweebwayo Omutaka Kisitu Ntege Walusimbi ku buli Kabaka n’amukolako emikolo. Bino bwe byaggwa Abalangira ne batabaako kabi konna kabatuukako kwe kukakasa nti batuufu. Awo we baava ne bagenda e Gganda Kimera n’alya obwakabaka. Oluvannyuma lw’okutuula ku Ntebe, Kimera yakuba Olubiri e Kanzize mu Busiro n’afugira eyo.
Olw’obukulu bwa Nnakku mu Lulyo Olulangira ne mu Buganda, ffe Abalangira abava mu Ssekabaka Kibi Kaganda twalina okwegatta ku b’Effumbe okusobola okufuna Nakku omutuufu mu nnono. Ono okusobola okumufuna twalina okufuna Walusimbi omutuufu, asobola okukola emikolo emituufu egy’okuvaamu Nnakku. Omutaka Walusimbi omutuufu y’alina n’okukola emikolo egy’omu Kyereero, egikolebwa wakati wa Walusimbi n’Omulangira ali mu kifundikwa kya Ssekabaka Tembo. Wano waliwo emikolo egy’ennono egyaffe Abalangira egirina okukolebwa wakati w’Abalangira n’Abeffumbe, okusobola okutereeza n’okukkaliza Ssekabaka Ttembo.
Omulangira Gyavira Musoke
Ebigambo byo wandiise: 1856
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn