Siriimu yavaawa?Okunonyereeza 15th, October 2016 , 529 Abasomye
Siriimu yeyoleka atya ku mubiri?
Siriimu alya omubiri gwonna era atta bubi abantu ababeera bamuyina. Omuntu ayinza okukogga yenna nasiggaza magumba mereere. Wabula abantu abayina akawuka akaleeta obulwadde bwa siriimu basobolera ddala bulungi okuwangaala ebbanga egwanvu singa babera bakozeseza bulungi eddagala eriba libaweereddwa n'okukoga bayinza n'obutakoga bantu kutuuka kubayisaamu mimwa.
Kiki ekivaako obulwadde bwa siriimu?
Siriimu aleetebwa akawuka ak'omutawaana ennyo akannafuya obutoffaali bw'omubiri gw'omuntu obuyitibwa obwerinzi oba obukuuma omubiri gw'omuntu. Oluvanyuma omubiri bwe gunafuwa nga tegukyasobola kwerinda, gutandika okuyingirirwa buli kirwadde ne kivaamu, ye nnannyini gwo okukkirira ekkalanamo etagenda badda.
Siriimu akwata ng'ayitira mu kikolwa eky'okwegadanga oba okuwanyisiganya omusaayi okuva ku muntu amuyina n'omuntu atamuyina.
Siriimu yavaawa?
Bannasayansi abazungu nnabuli kati bbo bakyakalambira nga bagamba nti siriimu yava ku lukalu lwa Africa nga yaleetebwa nkima ezamusiiga abantu. Bano bagamba nti enkima ziyina endwadde yaazo eyefananyirizaako ddala ne siriimu era nti abantu n'okusingira ddala abasangibwa mu bugwanjuba wamu ne mu massekati ga Africa bwe baatandika okulya ennyama ye nkima be babafuuka bakalusomba ne bakwatibwa ekirwadde kya siriimu n'oluvanyuma ne batandika okugenda nga bakimetta bannaabwe olwo ne kifuuka nnamulanda ng'amabeere ge mbwa. Wabula abantu abamu kinno bakiwakanya nti siriimu yava mu nkima. Abamu bagamba nti siriimu yava mu kuguzesebwa kwe ddagala erye njawulo eryavaako obusobe nga likozesebwa ku bantu. Ekimu ku bibinja bya bannanonyerezza kigamba nti waaliwo omulimu ogw'okunonyerezza ku ddagala eryali ery'okugema ekirwadde kya kawumpuli ogwavaako obuzibu okukkakana nga guvuddeko nawookera we kirwadde kya Siriimu. Ate abalala bagamba, nti okunonyerezza okwavaamu embeteza kwali kugenderedwamu kujjanjaba kirwadde kya hepatayisisi (soma Hepatitis) nemulyoka muvaamu ekirwadde kya AIDS oba siriimu. Abamu bagamba nti bannasayansi baali bagezaako okukola eddagala ery'okuwonyezza ddala obulwadde bwa Polio ebintu ne bisoba.
Kituufu siriimu yakolebwa kutta baddugavu?
Abamu ku bannasayansi bagamba nti siriimu yakolebwa bannaabwe ab'omu gwanga lya America ne kigendererwa eky'okwejjako abaddugavu abawangaalira ku lukalu lwa Africa. Era ye Polofeesa Jakob Segal owe gwanga lye Bugirimaani agamba, nti akawuka akaleeta nnawokeera amanyiddwa nga siriimu kaakolebwa mu ddongoserezo lya bamerica erimanyiddwa nga American military Laboratory erisangibwa e Fort Detrik wakati w'omwaka gwe 1977 n'omwaka gwe 1978. Wabula kinno bannasayansi banne abalala bakiwakanya, era bagamba nti kisasanyizibwa bannakigwanyizi abayina bye benonyezezza.
Omuntu eyasookera ddala okufa ekirwadde kya siriimu yali David Carr nga wa mu ssaza lye Bungerezza erya Manchester nga yassa omukka gwe ogusembayo ng'ennaku z'omwezi 31/08/1959. Wabula abamu bagamba nti ekirwadde kya siriimu ssi kye kya kyamutta newankubadde ng'abasinga bagamba nti obubonero bwa siriimu bwonna bwamweyolekako nga tanaba kukkirira kalanamo etagenda badda.
Mu mwaka gwe gumu ogwo era siriimu yavumbulwa mu gwanga lye Congo ng'eno omusajja eyali amannyiddwa nga Ardouin Antonio okuva mu gwanga lye Norway naye bwe yazuulibwa ng'amuyina (Siriimu) mu mwaka gwe 1959 era nafa ng'ennaku z'omwezi 28/06/1959.
Mu mwaka gwe 1960, omukazi enzaalwa ye Congo yazuulibwa ng'ayina obulwadde bwa siriimu.
Mu mwaka gwe 1969 omusajja omumerica kaddugala Robert Rayford naye yasangibwa ne kirwadde kya Aids mannya ekya siriimu.
Mu mwaka gwe 1969 Arvid Noe eyali ayagala ennyo omuzannyo gw'okutambulira ku mazzi okuva mu gwanga lye Norway naye yazuulibwa n'obubonero obwoleka nga bwe yali amaze okusabaana ekirwadde kya siriimu lumala bantu. Era omusajja oyo ng'ali wamu ne mukazi we ssaako muwala waabwe eyali awezezza emyaka 9 bafa mu mwaka gwe 1976. Kigambibwa nti omusajja oyo yakyalako mu lukalu lwa Africa era ng'eno kigambibwa nti ayinza okuba nga kye yawakankula ekirwadde ekyo ekyamulesa ebiwooma.
Mu mwaka gwe 1973, abaana bannayuganda abamakumi 50 basangibwa nakawuka akaleeta obulwadde obwo era nga ogwo gwe mulundi ogwasooka, siriimu okusooka okulabwako mu Uganda.
Wabula newankubadde ng'abantu abo bonna bajja bafa obulwadde bwa siriimu era ng'ensi yonna ebamanya, siriimu yasooka okulangirirwa nti w'ali era wabulabe ekitongole kya Center for Disease Control and Prevention ekiyina amakanda mu gwanga lya America ng'ennaku z'omwezi 5/08/1981. Abantu abasinga abasooka okufa siliimu baali basiyazi era ng'eno ye nsonga lwaki ekirwadde ekyo kyatuumibwa erinnya lya Aids, nga liva mu kugatta ennukuta eza AIDS Acquired Immune Deficiency Syndrome.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn