Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 5:16 pm
EKIKA KY'EMPEEWO
Akabbiro: Kayozi
Kibaale agamba nti jjajja w'Ekika ky'Empeewo ye Sseryazi Ssebbaale. Mbu erinnya Sseryazi Ssebbaaale lye lyakyusibwa ne lifuuka KIBAALE. Kaakano Kibaale ye mukulu w'ekika ky'Empeewo ow'akasolya. Obutaka bwa Kibaale obukulu buli Kkungu mu Kyaddondo. Embuga ya Kibaale edda yabanga mu kifo ekiyitibwa Bbula, ku Kkungu. Sseryazi Ssebbaale afaanana okuba ng'olubereberye yayitibwanga KKUNGU. Abasika ba Kkungubalinga be baatuumibwa amannya ago Sseryazi Ssebbaale ne Kibaale. Ebigambo ebifumibwa ku kutandiika kw'obutaka bw'Abeempeewo obw'e Kkungu Kibaale abinyumya bw'ati.
Olwatuuka Kkungu n'ava gye yabeeranga, n'ayagala okugenda eri Kabaka w'e Bunyoro amusabe amukkirize okugoba Kabaka eyali afuga Obuganda, ye abweriire. Kkungu bwe yatuuka awo okumpi ne migadde n'asula awummuleko. Ekifo Kkungu mwe yatuukira kiyitibwa Buyoozi. E Buyoozi Kkungu yali agenderedde kumalawo ennaku bbiri zokka agende e Bunyoro. Naye abantu beyasanga mu kitundu ekyo bwe baamulaba ne batwala mangu ebigambo eri Kabaka ne bamugamba nti:
"Wano e Buyoozi wazzewo omusajja, naye si musajja kijjooloto, bw'otomwetange mangu ajja kukulyako obwakabaka bwo"
Kabaka bwe yawulira ebyo naye n'atuma mangu ababaka, ne batwalira Kkungu eby'obugaga bingi: abakazi, abaddu, abazaana, ente, embuzi, embugo,n'ebintu ebirala bingi nnyo. Kkungu bwe yeetoolooza amaso ekifo we yali ayimiridde, emmeeme ye n'ekuba ejjebe okulaba akafukunya k'ebintu by'alimu, olugendo lw'e Bunyoro n'alutta, ne yeebeerera awo mu bwaliri bwe. Waayita ebbanga ttono Kasoma Owoolugave naye n'ayagala okutuukiriza olugero Olugamba nti:
"Ekinene kisingirwa, enseenene zigenda na vvu".
Kyeyava addira muwala we eyayitibwanga Nampyangule n'amuwa Kkungu abeere mukyala we. Kkungu ne mukyala we Nampyangule e Buyoozi tabaavirawo ddala. Bwe baamala okufa ne bafuuka amayinja agayimiridde awo e Buyoozi. N'entamu zaabwe zaafuuka amayinja, era bali nazo awo. Ku Kkungu Abaganda kwe baggya enjogera egamba nti:
"Nnaasula bbiri, Kkungu Buyoozi".
Kuba Kkungu eyali agenderedde okumala ennaku ebbiri ku Buyoozi, yatuulira ddala bukonge, nagunogujwa tavangako. Olugendo olw'okujja kw'Abeempeewo mu Buganda, Omutaka KIGGYE ow'e Bubiro ye yalunyumya bw'ati: Agamba nti Abeempeewo ababereberye mu Buganda, bajja basatu: Kkungu, Kaddu Kibirango ne Kiggye. Ab'oluganda abo basatu okujja mu Buganda baava Masaaba ne batuukira e Bwanika mu Bubiro. Omwalo gwe baagobamu e Bubiro gwe guyitibwa Kibirango.
Mu Buganda baatuukamu nga Ssekabaka Mutebi y'ali ku Namulondo.
Okuva edda, Abeempeewo, ewa Kabaka Mutebi e Kkongojje gye balanya, okutegeeza nti oyo ye Kabaka eyabawa obutaka mu Buganda. Mbu ejjinja Kizira eriri mu nnyanja y'e Kasirye, lye lyali eryato ly'Abeempeewo eryabatambuzanga ku nnyanja.
Kkungu bwe yava e Bubiro kwe kujja e Buyoozi n'okufuna obwami obwa Kibaale ku Kabaka. Kiggye agamba nti ye yasigala nga ye jjajja w'Ekika ky'Abempeewo kuba ye yasigala mu kifo we baatuukira nga bava e Masaaba. Naye erinnya "Kibaale" abasika ba Kkungu balinga baalituumwa luvannyuma, nga ligenderera okutegeeza nti:
"Omuntu w'omu Mayinja".
Kuba mu biro eby'edda Olunyoro lwayogerwanga mu bitundu bya Buganda bingi. Ate nga mu lulimi Olunyoro amayinja yayitibwa "Mabaale"
BANO BE BAKULU AB'AMASIGA ABATUUKA KU KIBAALE KAAKANO
1.Ssenjala e Bugambe(Kkungu) mu Kyaddondo
2.Mayungwe e Kiryammuli(Kkungu) mu Kyaddondo
3.Kiggye e Bubiro(Kkungu) mu Kyaggwe
4.Kiryowa e Kiryowa(Kkungu) mu Kyaddondo
5.Ffumbe e Lukanga(Bubiro) mu Kyaggwe
6.Mugwe e Ssambu(Bubiro) mu Kyaggwe
7.Kalinda e Lugoba(Bubiro) mu Kyaggwe
8.Kaddu e Derema(Bubiro) mu Kyaggwe
9.Kinonko e Nvugala(Bubiro) mu Kyaggwe
10.Kaganda e Nvugala(Bubiro) mu Kyaggwe
11.Kalogo e Ggolomolo mu Kyaggwe
12.Mukuula e Ssanga(Kigoogwa) mu kyaddondo
13.Lubowa e Kiwangaazi(Kkungu) mu Kyaddondo
14.Ssemannya e Nkoma(Kkungu) mu Kyaddondo
15.Mugambe e Zzinga(Kkungu) mu Busiro
16.Ggombe e Kiwangaazi(Kkungu) mu Kyaddondo
17.Ssemayizzi e Lubumba(Bubiro) mu Kyaggwe
18.Ssekyobe e Luleka(Bubiro) mu Kyaggwe
19.Kiyimba e Kasanga(Bubiro) mu Kyaggwe
20.Kitera e Butera mu Kyaddondo
21.Kacucu e Kyakacucu mu Ssingo
22.Kalyankolo e Bulyankolo(Kkungu) mu Kyaddondo
23.Kayobyo e Bukita(Kkungu) mu Kyaddondo
EMIRIMU GY'ABEEMPEEWO KU KABAKA
Omulimu gw'Abempeewo ogusinga obukulu ku Kabaka gwe gw'Obwakibaale. Omulimu ogwo twamala dda okugunnyonyola nga twogera ku mannya ga Kabaka ne ku mannya g'Abataka abakolera Kabaka emirimu emikulu egy'ensikirano.
AMANNYA AGATERA OKUTUUMWA MU MASIGA G'OMU KYADDONDO NE MU BUSIRO NE SSINGO
Abalenzi
Lubuulwa
Naduli
Ssenkubuge
Kisekwa
Ssekamwa
Kyasi
Kitta-engo
Kkulubya
Sseryazi
Mayungwe
Kiryowa
Kagiri
Bugembe
Lukooya
Katotto
Ssejjuko
Abawala
Nakaagiri
Nakibungo
Namugambe
Nnampiima
Nnakkungu
Katana
Ggiibwa
Nakamwa
Nabikolo
Buliiro
Nakyoto
Nakibirango
Nakaddu
Nakiryowa
AMANNYA AGATERA OKUTUUMWA MU MASIGA G'OMU KYAGGWE
Mpiima
Kaddu
Kalinda
Kibirango(musambwa, gwabanga mu ttimba)
Kabanga
Masaaba
Mukona
Ttuntu
Makoosi
Mayala
Nampuuma
Mu Ssiga lya Ssenjala mwe basinga okutuuma abalenzi amannya gano: Ssenjala ne Mugambe
Omubala
"Mpiima ne Nnampiima bagenda e Kkungu, ejjinja lino terinyeenya."
Ebigambo byo wandiise: 717
eng_Latn lug_Latn pag_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn bem_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn ilo_Latn lug_Latn lin_Latn lin_Latn lug_Latn zul_Latn bem_Latn xho_Latn nya_Latn luo_Latn min_Latn luo_Latn lua_Latn tgl_Latn lug_Latn lug_Latn war_Latn sag_Latn lug_Latn est_Latn run_Latn cjk_Latn lug_Latn lin_Latn lin_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn ceb_Latn ilo_Latn lug_Latn est_Latn wol_Latn bem_Latn tum_Latn bem_Latn wol_Latn tso_Latn run_Latn fuv_Latn bam_Latn pag_Latn lug_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn