Bya VIVIEN NAKITENDE
MU Buganda mulimu Bakabaka ba mirundi esatu. Waliwo Kabaka atuula ku Nnamulondo, ‘Kabaka’ w’emizimu n’emisambwa ayitibwa Kateebe wamu ne Kabaka atayogera.
Kabaka atayogera z’eng’oma Mujaguzo ezirina Olubiri e Kabowa mu Kyaddondo.
Ekiyitibwa Mujaguzo ziba ng’oma eziwerako ezeegatta okuvaamu obubaka obumu obw’omwanguka. Zikubibwa mu nnaku ne mu ssanyu.
Mu nnaku nga Kabaka alangirira olutabaalo nga Ssekabaka Chwa II bwe yakola mu 1897 ng’agaba olutabaalo lw’e Bukaleeba oba mu ssanyu nga waliwo Omulangira oba Omumbejja azaaliddwa.
Mujaguzo wadde nnyingi naye enkulu ziri bbiri, Kawulugumo ng'eno y’engoma ensajja ne Namanyonyi eyogerwako ng'engoma enkazi oba mukyala wa Mujaguzo Kawulugumo.
E Kabowa Kawulugumo ne Namanyonyi buli emu erina Olubiri lwayo. Kawulugumo ekuumibwa Omutaka Kawuula ow’Olugave ava mu ssiga lya Kasoma Nakatanza era be bagikuba ate Namanyonyi ekuumibwa Omutaka Kimoomera ow'Obutiko wabula era ekubibwa kika kya Lugave.
Ng'omwami n'omukyala bwe batambula bombiriri, ne Mujaguzo zino zitambulira wamu.
Kabaka Kintu bwe yali akola omukolo gw'okumala abalongo be yazaala mu Nambi Nantuttululu, yatuma Ssebuganda Namuguzi ow'Empologoma aleege eng’oma bbiri ezinaakubwa ku mukolo.
Mujaguzo eyitibwa Kanabba.
Zino zaavuga nnyo era buli eyali ku mukolo n'anyumirwa era omukolo olwaggwa Kabaka Kintu n’agamba nti, ‘Zino tezibadde ng’oma wabula mujaguzo’, era erinnya Mujaguzo we lyava.
Obukulu bwa mujaguzo
Mujaguzo yeeyubula Omulangira n’afuuka Kabaka. Mu Buganda, Omulangira akuba ku Mujaguzo aba ng’awambye Kabaka.
Zirina eggye erizikuuma erikulirwa Omutaka Mpinga ow’e Jjokoleraera zivaayo ku mikolo mikulu gyokka ng'Amatikkira n'amazaalibwa ga Ssaabasajja.
Omulangira yenna bw’amala okulondebwa okulya Nnamulondo, asooka kukuba ku Mujaguzo era omukolo guno bwe gutakolebwa oyo tabeera Kabaka.
Eng’oma zino buli bwezivaayo nezifulumako ebweru ku mikolo bw’ekomawo nayo egabula abantu baayo era ente zisalibwa abantu ne balya. Engoma zino edda zaakuumirwanga ku kyalo Ttamu mu Ssingo ew’Omutaka Muganda.
Okuzireega
Zino zireegebwa Omutaka Kireega okuva mu Kika ky'Empologoma ng’amyukibwa Omutaka Katula ow’Engeye.
Zireegebwa mu maliba ga nte eya lubombwe n'emmyuufu eteriimu bbala. Erya lubombwe lireega waggulu ate emmyuufu n’ereega wansi (awatuula) wabula eno erina kuba nte nnumme
Obulombolombo bwa Mujaguzo
Mu ntindi (ekisenge) kyayo tewayingirwa mukazi wadde omusajja atakuumye bwerende (omusajja okuyingirayo alina okumala ennaku 9 nga teyeegasse na mukyala yenna).
Kabaka naye okukola emikolo oba okukuba ku Mujaguzo alina okubeera mu bwerende bwa nnaku 9. Engoma zino zireegebwa era ne zivugira mu Lubiri wokka.
Kabaka ngoma ne Kabaka omuntu tebasula mu Lubiri lumu era Kabaka ng’oma olumala okuvuga ng'addayo mu Lubiri lwe.
Eng’oma endala eziri mu mujaguzo
Ng’oggyeko Kawulugumo ne Namanyonyi eng’oma endala ezikola Mujaguzo ziyitibwa za mibala era ze zino.
Mujaguzo eyitibwa Kawulugumo (Mu kifaananyi)
Eno yajja ne Ssekabaka Kimera eno ye yajja emuvugira ng'ava e Bunyoro okujja okulya Obuganda. Eno ereegebwa Banyoro okuva e Buyaga era ereegebwa ddiba lya Nswaswa, yakula nga nsuwa mu ndabika yaayo.
Eno ng’oma ya Balangira n'Abambejja abatakyalya Bwakabaka era bano bbo si Balangira ba Mujaguzo. Okuzikuba bazissa ku muti oguliko amatabi ne bwe ziba zirina gye ziraga zigenda n'omuti gwazo.
Eno ya byafaayo, yeekuba yokka mu bbanga eggere. Ereegebwa eddiba ly'ente ennume enjeru.
Eno yaleetebwa Ssaabasajja Ronald Muwenda Mutebi II okugatta Obuganda era eno okuvuga ng'Obuganda bwonna bwakutuula.
Eno evugira Omulangira ng'alondeddwa okulya Nnamulondo. Eno y’ekakasa nti ‘bamutadde’ alye Nnamulondo. Eng’oma za Mujaguzo endala waliwo Nakawombe, Lusonso, Ntenga n'endala nnyingi.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn