Esigalyakagolo
ESIGA LYA KAGOLO MU KIKA KY’ENTE
ENYANJULA Mbaniriza nnyo abasomi bange. Mwebale okwagala Obuganda. Mu Buganda tumanyidde ddala ng’ekikka kintu kikulu. Era ekika kintu kigazi nnyo. Ng’omusiingi okuzimbirwa Obuganda, mu kika namwo mubaamu obuganda obutono. Bugatira ku ntiko nga ke kasolya. Olwono ow’akasolya y’abeera omutakka omukulu mu kikka ekyo. Yafuuka omukiise ow’ensoonga mu Iukiiko ewa Ssaabasajja. Era ebika byonna bisisinkanira waggulu ku Ssaabasajja Kabaka. Ebikka bikola omulimu gwa tendo nnyo mu kukuŋŋaanya wamu n’okumannyagana. Nga guno gwe musiingi ogw’obumu bw’abantu mu Buganda . Buli kika n’obulombolombo bwakyo, okugeza abantu ab’ekika ekimu tebakirizibwakufumbiriganwa.
Mu kitabo kino, tujja kutunuulira engeri nnya ebika gye byajjamu mu Buganda . Tuja kwesigama nnyo ekika ky’ente. Era tujja kulaba ku byafaayo byaba jjajjaffe Kintu ne Kimera olwo naffe kijja kutuyamba okumannya ensibuko yaffe mu Buganda .
Abawandiisi bangi bawandiika nebagamba nti ffena tuli bazukulu ba Kintu. Balowooza nti era yeyatandika Obuganda. Abantu bano siyiinza kubawakanya. Mu ngeri endala. abawandiisi abanoonyereza ku mawanga g’Africa, buli omu avvuddeyo n’okunoonyereza kwa njawulo. Ekintu kino kibaddewo Iwa nsoonga nti mu biseera ebyayita, Africa teyalina nkuuma nungi ya byafaayo. Twala eky’okulabirako ekya Isreal n’amawanga agaliranyewo nga Misiri. ‘mu biseera byaba Nabbi ne Yezu Kuristu, bawandiisanga bufumu. Baasobola okukuuma ebyafaayo by’ensi zaabwe kkati gy’emyaka ng’enkumi taano egiyise. .wano mu Africa entereka y’ebyafaayo teyali nuŋŋamu n’akatono. Kaakano tweddabulula bweddabuluzi. Olw’obugunjufu obutono, tewaali byakuwandiisa. Abakulu bebaanyumizanga abato. Eyanyumizibwanga, yabikomyangaawo. Oluusi yesuulirangayo gwa Nagamba. Eyasobola okubyongeraya, olw’ekinyumo, yakyusanga ebyo ebyamunyumizibwa n’ayongeramu ebibye. OIw’ebinyumizibwa nga tebiteekeddwa mu buwandiike. kyaleetera okuziŋŋamizibwa kwe'nkuuma y'ebyafaayo. Engeri ebinyumizibwa gyebiri byangu byakunyomoola, bangi bazitwala nti ezo nfumo. N’olwekyo, nebabyesonyiyira ddala nti tebibakwatako.
Kyanaku nti ebyafaayo ebitonotono bye twaali tulina mu buwandiike, byayononebwa olw’okudobonkanyizibwa kw’eby’obufuzi n’eby’enfuna okutakoma buli kiseera nabuli mwaka mu mawanga g'Africa, Omwami Micheal B Nsimbi mu kitabo kye “amannya amaganda n'enono zaago” atunyumiza n’agamba nti “ebyafaayo singa abantu tebabiwandiika naye nebabisirikira, bafanana ng'omuntu atiimba bendera y'ensiiye emanju w'enyumba gyetayiinza kulabikira". Okunoonyereza ebyafaayo mu mawanga g'Africa, tegunabeera mulimu mwangu kubanga abantu ababimanyi basigadde balubatu. Wabula ng’obwetaavu bukyaali bwa maanyi okulaba nga tubizuula. Singa twagala bazukulu baffe okwagala Obuganda, tuteekwa okuwandiika ebyafaayo byonna byetuba tufunye oba byetugwaako. Kirungi okuwandiika kubanga abantu bangi bakiririza mu biwandikiddwa okusiinga ebintu ebibanyumizibwa. Ebiwandiiko biwangaala nnyo ate nga tebikyukakyuka. Naye ebinyumizibwa biggwawo kubanga abantu berabira ate era nebaffa.
OKWEBAZA….(FORWADING) ()kuva ensi lweyatandika. ebyafaayo bizze biterekebwa butiribiri, nga byogera ku ntandikwa y’ensi eno. Bw'osoma ekitabo “encyclopedia bosanic l997” ekulaga nti ensi yatandikibwawo wakati w’obuwumbi busatu n’obutaano eng’emyaka egiyise. Eky’okulabirako ekyangu, ye Baibuli ne Kolani. Buli muntu ateekwa okuba nekyakiririzaamu ku bibiri ebyo. Ebitabo ebyo byawandiikibwa dda kakati emyaka nkumi bbiri egiyise. Ekyewunyisa teri yali avvuddeyo kubiwakannya. Ebitabo cbyo byantanula nange kwe kusalawo okuwandiika.
Omulimu gwokuwandiika ekitabo kino, mukadde nnyo emabega nga nange sinazaalibwa. Bajjajjaffe abakulu mu siga lyaffe erya Kagolo. Byekwaso Kakulu ne Genatio Kakulu. Baakola omulimu ogw'etendo nga banoonyereza ebyafaayo ebikwatagana n’esiga lyaffe erya Kagolo. Omulimu guno gwatekebwa mu mpapula nga 16th 05 1982, omwami Nasani Bulojje Bakubanja owe Kajjwa-Kyanamukaaka, Buddu. Yasobola kukuuna ebiwandiiko bino. era nekinyamba nti bwe namutuukako, yasobola okubimpa. Mubiwandiiko byeyampa, mwalimu n’ebyawandiikibwa abakulu ababiri benjogeddeko waggulu. Nebaza omwami Alozious Kwabufu olw’okunyamba mu ŋŋeendo zange zenatambula bwe nali nga noonya bwiino eyakola mu kitabo kino.
Nyongera okwebaza kattikiro w'ekika ky’ente omwami Zadok Muwulya olw’olukusa olwampeebwa okunoonya bwiino nga mujja mu kitabo kye ekiyitibwa "eyafaayo by'ekika ky'ente". Kno kwosa omukulu w’esiga eyansengekera emituba, enyiriri, empya n’enju mu siga lyaffe. Nebaza gavumenti ya saabasajja kabaka wa Buganda eyatuteerawo omukutu gw’eby’empulizigannya oguyitibwa www.buganda.com nga nagweyambisa mu kumanya n'okufuna ensibuko y’ebika mu Buganda .
Okusingira daala, katwebaze kamala byonna mukama katonda eyankuuma, n’anuŋamya n’ampisa mu makubo omwali mujjudde enkuba eyalimu obuseerezi. Akasana perekettya wamu n’enzikiza. OIwo n’alyoka akusobozesa gwe omusomi wange okufuna bwiino ono newewaayo omusome ate use nekoyo amwetaaga.
OBUBAKA BW'OMUKULU W'ESIGA
Baganda bange, banyinaze, abaana n'abazukulu bange mwennamu siga, mbaniriza nnyo. Nga tutandika omulimu gw'okuwandiika ekitabo kino, twalowooza nti gujja kuba muyabayaba. . naye kaakano nkikakasiza nti omulimu gwageenda bukwaku.Ng'emisaanvu oba emiziziko, twafuna obuzibu muby'entambula. Simubya nsiimbi, wabula ol'embeera y'obudde eyakyukakyukanga. Naye wakati mubuvumu, twabivvunuka. Nga bwe twatwala obudde nga tunoonyereza, kyatuyaamba okumanya n'okufuna ebyafaayo ebiyakontana. Mu ngeri eno, netukakasa nti byetwafuna esiga lye byali byetaaga. Oluvanyuma lw'okukuŋŋaanya omulimu guno awamu mu buwandiike nga tweyambisa ebuuma bikalimagezi, kyaali kyamugaso nnyo okugusasaanya. Nga bw'ossoma ekitabo kino, jukiranga okukituusa ku muzukulu omulala. Okuyita mu kuwandiika ekitabo kino, twakirabamu omulamwa era nga kyamugaso okusiinga okutegekaanga enkuŋŋaana zokka. Mu nkuŋŋaana, tuba nabiingi eby'okwogerako wamu n'okutesaako. Kale ngagwe afunye ekitabo kino, nkusaba okukikuuma kigende mu maaso pakka ku bazukulubo. Mu nkola eno, lwetujja okusobola okukuuma ebyafaayo.……………………………….. George Kakulu
AKALOWOOZO K’OMUKUŊŊAANYA
Ng’ensi bwejja ekyuka, nakiraba nga kitugwanidde okuwandiika ebitukwatako ng’ab’esiga lya Kagolo. Wakati nga ntalaaga olw’omulimu guno, nafuna endowooza bbiri okuva mu Bantu. Ng’emu egaamba nti bikumalira budde n’endala ng’eŋŋumya, wabula saaterebuka.
Nkizudde ng’abantu bangi ebintu by’okuwandiika babyebalamye. Ekintu kino nakirabamu obuzibu. Okugeza mu biseera bino, tokyayiinza kutuuza baana n’obabuulira ebyafaayo. Abasiinga bali mu masomero ga bisulo. Abalala bali ku gwakupakasa nsiimbi. Obudde obutono bwe baba bafunyewo, babukozesa mukunyumya birala. Ng’okumanya ani yaffa naani yazaala. Kyokka siinga ebintu by’oba obanyumiza obibawa mu buwandiike, kibabeerera kyangu okubisoma.
Ng’obugunjufu bwe bweyongedde, ebintu ebitawandiikiddwa abantu tebakyabikiririzaamu, yadde nga nebwebiba bituufu. Kale omusomi wange, faangayo okuwandiika era n’okwagala ekikaakyo. Mu nkola eyo, mwetunatambuliza Obuganda, netubutwala ku ddaala eriggya.
Ssaabasajja Kabaka awangaale.
Rocks Peter Basaaya II
ENSIBUKO..Y’EBIKA..MU.. BUGANDA…………… Okujja kw'ebika wano mu Buganda buli muwandiisi akumanyi mu ngeri ndala. Naye bangi ku bawandiisi bagamba nti ebika byajja mu ngeri zanjawulo wano mu Buganda . Okusookera ddala ensi Buganda yayitibwanga Muwawa. Abantu abaagiberangamu nga bayitibwa 'Balasangeye’..Yatandikibwawo.Ssekabaka.Tonda..Kwaddako.bassekab-aka amakumi asatu mu musaanvu nga mwe mwali Ssebuko , Buganda , Bemba Sseguku, Buwumpya Bukokooma. Ggulu, Maganda n'abalala. Obufuzi bwabwe bwali bwesigamiziddwa ku bika. Ebiseera ebyo waaliwo ebika bitaano nga byebino, emamba, enjaza. engeye, enyange kuno kwosa n’olugave. Obufuzi buno bwakomekerezebwa nokutibwa kwa Bemba e Buddo. Olwo Kintu n’atandika enfuga empya.
Nate waliwo endowooza egamba nti ebika bibiri byajja byokka nga biva mu bitundu eby'enjawulo. Nga y’ente n’omutima. Okugeza Katongole Yajja n’ente okuva e Bunyoro. Bulondwa yava e Mangira n’ayitira ku mugga Maynja wuuyo mu Bunyoro n’ente ya lubombwe, olwo n’aggukira e Magiri-Kyanamukaaka Buddu. Mugenyi yajja ng'alwana ntalo okuva mu Abysinia wuuyo mawogola azimbyeyo "bigo bya Mugenyi". N’atolontokera ddala ppakka mu Rwanda . Nayo n'aziimbayo ebigo. Oluvanyuma yakomawo e Buganda n'aguundira mu Buddu. Nenyonyi bwetyo yajjanga mubusoolesoole ppakka lweyaguundira mu Buganda .
Kintu ateberezebwa ukuba nga yalya Obuganda wakati wa 1314-1344. Yali musaale mukugaziya Buganda muby'enfuna, eby’obufuzi n'eby'buwangwa. Agambibwa okuba nga yali muganda wa Lukidi Mpuuga nga nyabwe ye Nyatoolo. Ebifa ku kitaawe tebimanyiddwa. Kyokka ateberezebwa okuba nga yali mutembeeyi eyo mu ludda Iwa Madi munsi eyayitibwanga Abbysinia nga kati ye Ethiopia . Mu kutuuka mu Buganba, yayitira mu nsizi ze Masaaba mu Bugisu. Mu Buganda , yatuukira Mangira mu Kyaggwe. Yajja n’ebika kumi nabisatu omuli engo, envuma, empindi. embogo. enjovu. ekkobe, envubu, empeewo, entalaganya wamu n’embwa..Kigambibwa ngali e Mangira, Kakooto Mbaziira yamusiigira mutabaniwe Kabengwa. Kintu nawa Kabengwa obuvunanyizibwa obw’okulunda enteze. Ente zaali nnyiingi. Kabengwa nazikwasa musajjawe Kisindewante. Wabula n’asigaza ente ya Kintu enjeru Kanyomu n’omwana gwayo ogwa Lubombwe. Lumu bwe yakama amata ga Kintu, abantu ab’omutima omubi nebagayiwamu omunyo. Naatya era n’alagira mutabaniwe Bulondwomu badduke. Enta enjeru n’omwana gwayo tebabireka. Olw’ente enjeru, baatya nti yaalibakwasa. Kwe kugisiba ku kikoligo. Webaagisiba nebayitawo ‘Ntenjeru’ n’okutuusa kati. Awo nebasomoka omugga Mayanja, nebesogga Bunyoro. Kaswiga ngali e Bunyoro, yatta ne Katongole omukago. Ne bwe baali bajja mu Buganda , bajja bonna. Oluvanyuma Kintu yatta Bemba m magezi ag’ekitalo e Buddo era nalya obuganda. Yatekawo enfuga empya nga yamirembe pakka na kakano, obuganda buli ku musingigwe. Waliwo endowooza eyogera ku bika ebyajja ne Ssekabaka Kimera okuva e Bunyolo. Kimera kabaka wa Buganda wakusatu. Agambibwa okuba nga yafuga Buganda wakati wa I374-1404. ebyafaayo by’obuwanguzibwe biviira ddala ku Ssekabaka Cwa Nabakka. Bwe lwali olwo, nga Cwa aweereza mutabaniwe ewa Winyi okufuna olufubanja. Bweyatuukayo, ng’asowagana ne Wanyana muka Winyi. Teyalwa, ng’addukayo wabula n’affiira mu kubo ng’akomawo era n’azikibwa e Sirinnya mu Busiro. Ekiseeta kyatuuka nga Buganda terina kabaka. Cwa Nabakka yaleka tazadde mwana mulala mulenzi. Awo Walusimbi ne Ssebwana nebakuuma Namulondo. Kyokka abantu nebatabaagala. Kwe kuwulira nti Kalemeera yaleka azadde omwana e Bunyoro. Tebaalwa nga bamutumya. Mu kutuuka e Buganda , Kimera yatuuka n'ebika asatu mu munaana. Era nga byebino ebimu kubyo, efumbe omutima akayozi, ekinyomo, entalaganya, enkerebwe, empologoma, ensenene, ekkobe, ab'obutiko, n'ebirala. Okumanya ebisinga ku bino oma ekitabo "bassekabaka ba Buganda ". Okuva Kimera lweyagataganya Obuganda ppakka nakati tebukutukanga. Okujjako Iwe bwali bujiddwawo Milton Obote mu 1966. Bwazibwawo Y.K Museveni mu 1993. Omulangira Ronald Mutebi n’atuula ku ntebbe era n'afuuka Kabaka mu 1993.
Wabula kigambibwa nti ebika ebyo byonna, buli kimu kyajja kyeyungayunga. Ky’ov’olaba nti ente ezeddilwa nyingi naye nga zirina omufuzi omu. Kino kyatuukikako wakati mu kutta emikago. okukola endagaann wamu n’okuggataganyizibwa ba Kabaka.
KATONGOLE AJJA E BUGANDA
Ebyafaayo by’ekika ky’ente bingi nnyo era nga buli omu abimanyi bubwe. Okusookera ddala ente ezedirwa nnyingi nga zirimu emitendera gya njawulo. Gino gye mitendera okusinziira ku kitabo “ebyafaayo by’ekika ky’ente”. Waliwo ente ey’obusito ng’eno ewakka nga tewanayita naku mwenda ng’emaze okuzaala. Tetukirizibwa kunywa mata gaayo ffe ab’ente. Ente endala y’empuula oba eyakatosi nga ebeera n’eddiba nga liringa ebbumba. Waliwo ente enkuggu nga eno eba terina mukira. Waliwo ente ebeera n’olugongogongo nga lwa kawemba. Eno eyitibwa ente eya kayinda. Waliwo ente eya lubombwe nga yefananyiriza entulege. Kuno saaako ente eyekiganja, ngebeera n’ekinuulo ng’ekyaala ekimu kyeru ate ng’ekirala kiddugavvu. Kuno saako ente eya kaasa ngayo ebeera n’ebbala eryeru mu mutwe gwaayo. Abantu abamu bagamba nti ekika ky’ente kyajja ne kintu, ate abalala nebagamba nti kyaava Bunyoro. Ko n’abandi nebagamba nti kinansaangwa. Waliwo endowooza egamba nti Kintu ng’ajja mu Buganda , mu lugendo lwe ng’ali ne mugandawe Lukidi. Bwe batuuka e Mangira mu Kyaggwe, baayawukana era nebagabana abantu. Lukidi yalondamu ababe nga mwabo mwe mwali ne Kaswiga. Kiswiga yasenga ku kasozi Kyankere. Yazaalirawo abaana bangi nga mwe mwaali ne Lwekana eyamusikira. Nate Lwekana bwe yaffa, Wangi n’asika. Wangi n’azaala Katongole, Kagolo, Lwera ne Kalibbala. Abaana bano bonna baawesezanga ku mugga Lusamule nga ekiseera kino guli mu Ssingo. Katongole yeyasikira kitaawe Wangi.
Katongole ng’afuuka muganzi nnyo eri omukama Kyebamba. Ebbanga bwe lyayitawo, Katongole n’asiigira omukama Kyebamba muwalawe ayitibwa Nakayijja. Enakku waayita meka?, omuwala nga yetisse ettu lya Mugema. Kino kyasanyusa Kyebamba olwa Nakayijja okufuna olubuto. Ekiseera eky’okuzaala bwe kyatuuka, Nakayijja n’azaala bulungi. Ebyembi omwana gweyazaala yali namagoye. Okuva edda n’edda nga Namagoye tayagalibwa mu nsi. Abamu baamuyitanga musambwa. Era ebiseera ebisinga yattibwanga oba n’akwekebwa okuva mu b’eŋŋandaze. Oluusi bweyaffanga, ng’ab’eŋŋandaze bokka nga bebamuziikako ate mu kyaama. Eky’okuzaala Namagoye, kyatiisa Kyebamba. Era kwe kuyita abalaguzibe bamuwe ku magezi. Bamugamba nti okuba omulamu, ateekwa okutuga omwana. Katongole, Nakayijja wamu n’ab’eŋŋanda ze bonna battibwe. Awo Katongole n’akoona ku baanabe, bakazibe wamu n’ab’eŋŋandaze badduke baviire ekibabu olwo lwe banaawonnya obulamu bwabwe. Katongole n’ab’eŋŋandaze nga badduka, batambulanga kiro eyo mu matta nsejjere baleme okulabibwa. Kale ŋŋaali bwezakaabanga, nga batandika okutambula. Kyokka emambya bwe yabanga tenasala, nga bekweka. Bino bye bifo ebikulu byebaasulamu. Bwe baava e Bunyoro, baasula Kagabo era abamu webamwawukanirako nebasigala awo. Bwe baava e Kagabo nebagenda baggwa e Lusiba nga wano Nakaddu weyasigala. Ebiro ebyaddako babimala Kawula, okuva awo baasula kisozi mu Gomba. Wano abaana ba Katongole abamu webaamuviirako nebagenda basenga e Buganga ekyomu Mawokota. Katongole n’abaasigala ku mugendo nebajja baggwa e Kankobe. Okuva awo baagwa mu Buddu. Wano baamannya nti tekyaali muntu n’omu abawondera. Awo kwe kunoonya webanaakuba ensisira zabwe. Buddu baamuyitamu, okugenda okwejukagannya nga bali mu kibira Teero. Mu Teero mwaalimu omugga nga munene ate nga gulimu ensonzi. Omugga guno gwaakayanirwa enjuuyi bbiri; olwa Katongole n’olw’omutaka we Ssaango.
Bwe baalemagana, nebasalawo okukuba akalulu. Kwe kutegeka embaga y’omwenge okwaali n’abagoma. Buli luuyi lwasimbawo omuwala omu. Era buli luuyi lwasiimba amafumu ana. Nebagamba nti “anaazina n’amala yetuunga ku mafumu, anaaba awangulidde oluddalwe akagga”. Awo amazina negatandikwa okutyetyebulwa. Lukwanzi muwala wa Nembe eyali yesibye eddiba ly’ennyana mu kiwato kye ng’olubuto wamu n’ekifuba nga biri bweru. N’azina nnyo, neyetoloora amafumu emirundi enna. Awo ku mulundi ogwokutaano, ne yetuunga ku mafumu. Negamuyita mu kifuba n’avaamu omusaayi mungi, awo naffa. Ab’emizira n’eŋŋoma nebakuba okwo kwosa n’amakondeere nebafuuwa. Olwa Lukwanzi okutuwangulira omugga. Bwegutyo omugga negufuuka gwaba nte n’okutuusa kakano. Kyokka ye omuwala ow’e Ssaango yalemwa okugetungako, kuba yagatya.
Omuwala bwe yayitanga mu Teero nga wante, abavubi nga bamuwa ensonzi nyingi. Nebweyabeeranga omuto ng’ali ku mabegga ga nyinna, nyinna bazimuwanga okutuusa lweyagambanga nti “mulekere awo ezo zimala zenayiinza okwetikka”. Singa baazimumanga, nga nabo tebakwasa.
Nga bamaze okuvvunuka byonna, Katongole yalonda ente enkuggu okuba omuziro ggwaffe. Ne ŋŋaali okuba akabiro kaffe. Olwo omubala neguvvuga nti “kigere kyante mwejja mwelinya. Mbadde ngaleeta omusumba aganywedde”. N’omulala negugamba nti “ekyuma nkiridde, n’omukimba ngulidde. Bwembirya, bwembiwoza, binsanga mu sasa”
ENNONO MU SIGA
Okukulambulirako akatonotono, tuli bazukulu ba Namutale-kagalo muganda wa Katongole. Jjajjaffe Namutale-kagalo yava Bunyoro ne jjajjaffe Katongole. Olubereberye katongole nga yakava e Bunyoro, baali bassa kimu ne Kagolo-Namutale. Obuzibu bwajja bwebuti, nti nga tumaze okuva e Bunyoro, twaagwa ku mugga Kuziizi. Era netusiisira mu lusenyi lwagwo. Mu kisenyi kino twaazalirawo abawala babiri; omu nga ye Kuzizi nga tujukira omugga guno wetwasooka okusiisira. Ow’okubiri twamuwa erya Namaganda olwokuba nti twaali tumaze okuva e Bunyoro nga tuzze e Buganda . Mu kiseera kino twagwamu ekirwadde ekisonde. Kisonde linnya lya Lunyoro eritegeeza kabotongo. Kabotongo owabwe yali akubya omuntu omabwa nafanana ng’omugenge. Ekirwadde kino ebyembi kyakwata Bantu abaali mu lusiisira lwa Namutale. Katongole n’alondamu abantu mu lusiisira lwa Namutale abaali batanalwala kirwadde kino ekisonde. Era nga bekwatira mu lwa ngabi okwewonya ekirwadde ekisonde. Bwatyo jjajjaffe Katongole bweyayawukana ku jjajjaffe Kagolo-Namutale. Bwatyo jjajjaffe Katongole nadduka mugandawe Kagolo-Namutale olw’ekirwadde ekisonde. Mu kugenda, yagenda n’abaana wame n’abazukulu ba Namutale-kagalo era mu mikwesese gyonna Katongole gyeyayitamu, yaggukira Bijja. Bijja kati erinnya baalikyusa bayitawo Bikira nga kirirannye Kyotera mu Buddu. Era weyasiisirira ddala, n’okuziikwa n’aziikibwa awo. Mu lusenyi kumpi n’omugga Kuzizi, Katongole weyaleka Namutale-kagalo. Katongole bwe yali agenda, yaleka atuumye enju ya Namutale abasonde nga mw’otwalidde abaanabe abaasigala, wamu n’abazukulu . Olwo enda ya Namutale-kagalo n’eyitibwa ekika ‘ky’abasonde’. Kale Namutale n’azaawa obutaddamu kuwuliza Katongole mugandawe. Olwokuba nga yali ayabuliddwa Katongole, nga n’ekika ky’ente kimuvuddemu. Kwe kwefunira ekika ky’abasonde. Nga wayiseewo ebbanga eggereko, jjajjaffe Namutale n’abantube bonna, baawona ebisonde. Awo kwe kuva mu lusenyi lwomu Kuzizi nebatambula nga beyongerayo. Mu lugendo lwaffe, twagukila Lwange ekyomu Mawokota ew’omutaka ow’effumbe. Bweyatulaba, n’atwaniriza era n’atutwala mu makaage. Oluvanyama, Namutale yanyonyola omutaka w’effumbe engeri gyetwawonamu omukama Kyebamba ow’e Bunyoro. Yamunyonyola olugendo lwonna, n’engeri Katongole gyeyamujjako abaanabe n’amuleka ku mugga Kuziizi mu lusenyi oluvanyuma lw’okulwala ekirwadde ky’ebisonde. Namutale n’asaba omutaka w’effumbe batte omukago. Omutaka teyali mubi, nga batta mukago.
Mpozi omukago lwe luganda olugunjibwawo wakati w’abantu babiri beppo n’okusiingawo nga ba bika bya njawulo. Mu mukago mubaamu endagaano egamba nti “ebibyo bye byange, n’ebyange bye bibyo, abantubo baba bange, n’abange baba babo”. Kale gweegwo omukago mu bumpimpi. Omukago guno Namutale gweyatta n’omutaka w’Effumbe, gwaletera abamu ku baana n’abazukulu okusala eddiiro nebadda mu kika ky’effumbe. Wano nga tuli e Lwanga, twazaalirawo omwana omuwala ayitibwa Kalima muwala wa Bulojje, omwanawe omubereberye.
Bwe waayitawo ekiseera, bakazi ba Namutale, abaana wamu n’abazukulu b’abaanabe nebegugunga nga baagala Namutale-Kagolo agende anoonye abaana babwe abageenda ne Katongole. Namutale kwe kulagira abantube basibe ebintu byabwe bagende banoonye abantu babwe abaali bagenze ne Katongole. Awo kwe kusitula. Bwe baali mu lugendo, baagendanga babuuzabuuza oba waliwo eyali alabye ku Katongole. Abantu nga babagamba nti Katongole ali Ssese mu biziinga. Mu kiro ekyo nga bagenda, Namutale-Kagolo mweyafiira olw’obukulu mu myaka. Ebisigala bye nebiziikwa e Ssentema-Lwanga mu Mawokota. Bulojje ye yasikira kitaawe Nmutale-Kagolo era n’akulembera ekibinja ky’abantu nebalamaga olw’e Ssese. Wabula baba bagenda, mukazi wa Bulojje n’alumwa olubuto. Kwe kukutamako ku kasaka ,ebyaddirira kwali kuzaala. Omwaana gweyazaala kwe kumutuuma erinnya Nabisaka. Mu linnya lino mwe muvva n’erinnya Nasaka, abaganda be baalikyuusa bwe baali baagala okutereeza olulimi oluganda. Oluvanyuma beyongerayo n’olugendo lwabwe.
Bwe batuuka ku nyanja Lweru/Nalubaale oba giyite Victoria , nebalinnya obwato nebagolomola mu bizinga by’e Ssese. Bagukira wa Mukasa nebamweyanjulira, naye n’abaaaniriza. Era n’abawa omutala. Nga wayiseewo akabanga, Mukasa yawasa muwala wa Bulojje Kalima. Kalima ono yayongerwako erinnya lya ‘Kabulojje’ olwo naaba nga ye Kalima-Kabulojje. Twasiisira ewa mukodomi waffe Mukasa. Ebanga nga liyiseewo, Kalima-Kabulojje yalima nnyo era ng’okulima kwe kwatikirivvu mu Ssese. Mukasa n’asanyuka nnyo olwa mukaziwe okuba nga mulimi bwatyo era kwe kwogera nti “omukazi ono alimye omusiri ogulinga enyanja”. Enjogera eno yagendera ddala mu maaso nabuli kati naddala mu bitundu by’e Kiziba nga bagamba nti “ kalima kabulojje akalimira obusiri nkenyanja” Ebanga nga liyiseewo, netusiibula mukodomi waffe Mukasa era netwabulira obuko nga Katongole tetumulabyeeyo. Wano Bulojje yali ne mugandawe Basaaya n’abaana babwe wamu n’abalala. Awo kwe kujja e Kiziba, kubanga e Ssese gye baali batulagiridde, Katongole teyaliiyo.
Kiziba ggwanga lya ‘Bantu group’ nga bayitibwa Baziba n’olulimi lweboogera luyitibwa Luziba. Basangibwa mu maserengeta g’enyanja Nalubaale/Lweru. Bwe twali tujja twagukira ku kaalo akayitibwa Buwanga. Bulojje naye ebirwadde byaali byaamukosa nnyo olwo kwosa eŋŋeendo enyiingi zeyatambula, tezamulekera bulamu. Awo n’alwala nnyo era n’affa, Basaaya mugandawe n’amusikira. Mu mirembe egiyise, omuntu bweyafaanga nga mugandawe y’amusikira. Basaaya kyeyava asikira Bulojje. Basaaya tamanyiddwako byafaayo bingi, wabula amanyiddwa ng’ow’omutuba. Basaaya teyamala banga ggwanvu naye n’affa. Ddamulira omwaanawe n’amusikira. Ekyaletera Ddamulira okusikira Basaaya, kwekuba nga baganda ba Basaaya bonna baali bamaze okuffa.
Bwe lwali olwo nga wabaawo omulangira mu bwakabaka bw’ekiziba eyali agenzeeko mu bizinga bya Nalubaale. Bw’atuuka ku kiziinga Busungwe, ng’asisiinkanawo Semawule. Semawule n’amufumbira emmere. Omulangira bweyalyako, n’awomerwa. Bweyali ng’agenda, yamusuubiza nti bwendiwangula eno gyeŋŋeenze bwendiwangula ndikunona. Oluvanyuma omulangira ono yawangula era n’amunona. Yamuwa ekyaalo Bukwale omwo mweyavanga n’agenda amufumbira emere. Semawule yazaala Kayondo ne Wangi. Wangi n’azaala Damulira. Omulangira ono yatuuka naafa. Ne Ddamulira n’asenguka okuva e Bukwale n’adda e Buwanga.
Abantu nebategeeza omulangira kibi kalanda mutabani wa bulungu I kabaka w’ekiziba. Nti e Buwanga wazuseeyo abanyoro bamanyi okufumba okusinga abaffe e Kiziba. Kibi Kalanda n’abuuza nti “ bamanyi okufumba akatogo wamu n’emmere ey’eminwe ng’eyeno e Kiziba?” Kwekumugamba ng’abanyoro bwe bateeka eby’okulya okusiinga Abawaya b’e Kiziba bonna. Awo kwe kutuma ababaka okujja e Buwanga. Era nebatugamba nti “omulangira n’abagonza” ekitegeeza nti “abaagala”. Jjajjaffe Ddamulira kyeyava agenda ew’omulangira kibi Kalanda. Kale bweyatuuka mu maaso g’omulangira. Omulangira n’amubuuza ebibuzo naye nga Ddamulira tamanyi Luziba. Ddamulira n’amuddamu nti “mpozzi yogera n’omwana wange ono Kagolo”. Awo Kagalo n’anyumya n’omulangira kubanga yali amannyi Oluziba. Ekyamuyamba, kwe kuba nga yajja mu Buwanga nga muto, kyeyava aluyiga. omulangira kwe kubuuza Kagolo nti “omannyi okufumba emmere ay’akatogo?” Kagolo naddamu nti “kitwayitu tukyumba muno okukira n’abawaya bawe” Omulangira n’aseka namubuuza nate nti “n’osinga abaziba” Kagolo n’amuddamu nti siyinzi kukulimba”. Awo Kibi Katanda namubuuza nti “mwavaawa” Koye nti “twava Bunyoro”. Omulangira n’amubuuza nti “nsonga ki eyabajjayo?”. Awo Kagolo n’amunyonyola nga bwe byatambula nga bajjajjaffe bava e Bunyoro. Awo Kibi n’abagamba baddeyo e Buwanga, amangu ddala nga wayise ebiro binna, mujja kujja munfumbire. Enaku nnya tezaalwa nezituuka. Ddamulira n’abamu ku baanabe nga bajja ew’omulangira n’obutamu bwabwe, buli bwe bafumbirangamu obulo bwabwe mu ŋŋeendo zaabwe zonna tebabuleka mabega. Awo omulangira n’abaaniriza era n’abayingiza mu kisakaate kye. Abaziba abaali bamufumbira baagaana Ddamulira okufumbira mu butamu bwe, nga baagala afumbire mu bwabwe. Kyokka Ddamulira n’abaziyiza ng’alowooza bayiinza okumukola obubi. Era n’agamba Kagolo nti “mufumbe mu zaffe”. Awo ng’Abaziba bawakana nnyo. Era nga baagala n’okuteekawo olutalo. Kagolo ye olw’okuba nga yali amanyi olulimi lwabwe, kwekugenda n’aloopa omusango ew’omulangira. Omulangira n’ayita enjuuyi zombi era nebawoza. Okukakkana, ng’omusango gusinze Baziba. Kagolo nga yeyanza mulangira olw’okusala obulungi omusango. Awo nga baddayo mu fumbiro kufumba, era nga baletera omulangira emmere. Bweyalyako, ng’akungiriza obuwoomi bw’emmere ng’alangirira nga bwajjanga okulya emmere y’abanyoro. Awo kwe kugoba abaziba bonna abaali bamufumbira.
Abaziba nga bamaze okugobwa mu kisakaate, baakwatibwa obuggya eri Ddamulira. Kwe kugenda ewa kabaka bulungu I ne baloopa, nga bamugamba nti “omwanawo Kibi Kalanda ajja kukutta alye obwa kabaka bwo. Kubanga asomokka enyanja n’ebigere nga tewali lyaato”. Kituufu omulangira yateranga okusomoka enyanja n’ebigere n’atuuka gyeyayaggalanya. Kabaka BulunguI eby’abaziba yawuliramu eky’okumujjako obwa kabaka bwe era neyeraliikirira. Kwe kutumira Kibi Kalanda ababaka okumugamba ave mu nsiiye. Era ababaka ebigambo ebyabatumwa babituusa bulungi eri omulangira. Kwe kumugamba nti “ siba ebintu byo byonna ove mu nsi ya kitaawo, ogende gy’oyagala yonna. Kubanga akugobye”.
Bwatyo Kibi Kalanda ng’agamba bantube budduke, bagende gyebaligwa, gyebaliggwa. Ng’agamba ne Kagolo nti “namwe musibemu ebyamwe twabulire kiziba kubanga kitange angobye munsiiye”. Kale Ddmulira n’abantu be ewabwe e Buwanga tubaddayo kubasiibula. Bwe batyo bwebaava e kiziba ng’omulangira abakulembedde. Bweyagoba ku mwalo e Ddimo mu Buganda n’alaba olusozi nga kuliko ekibira. Bweyayingira mu kibira, n’alaba nga mulimu etaka ejimu nga duungi n’okusinga n’ely’ewabwe e kiziba, kitaawe gyeyamugoba. Awo kwe kugamba basajjabe nti “wano wensiimye era buno bwe butaka bwange wamu n’abazukulu bange. Kale n’okutuusa kati obutaka bw’esiga lya Kibi Kalanda ow’engabi enangira ye Kiziba. Abasajja b’omulangira bwe baali basiisira, nga Ddamulira atudde butuuzi, ng’eno Kagolo n’abaanabe bali ku mulimu gwabwe, ogw’okufumbira omulangira akatogo. Obutakulwisaayo nga simenye kawonvu na kagga, awo newayitawo emyaka ng’ebiri oba esatu egy’ekizungu. Newajja omuntu n’abanyumiza enaku gy’ayiseemu. Omusajja ono yali munaku ng’emese yomu Kereziya. Omusajja oyo n’anyumiza Kibi, Ddamulira ne Kagolo mutabeniwe ebigambo ebyasanyusa Ddamulira byebiibyo ebyabazaawula ye n’eŋŋandaze bonna. Ddamulira kwe kumubuuza ekyaalo gye yali abeera. mpozzi okukwongera okukubugumya ku bwongo, Buddu yonna yali Bunyoro nga n’abantu baamwo Banyoro. Naye Ssekabaka Jjunju eyafuga obuganda wakati wa 1754-1764, n’aliwangula ng’ayita e Kiganda. yateekamu omwamiwe Luzige ow’endiga abe pokino.
Omusajja n’amuddamu nti “mbeera mu Bagabo b’e Mulema abaweesi” Ko Ddamulira nti “erinnya ly’omuweesi yaani?”. Ko ye nti “ye Lwegaba alina ne bagandabe Lukyamuzi ne Nakana”. Ddamulira kwe kuva weyali attudde kuba yali amaze okuzaawuka. Ddamulira n’ategeerera ddala nti bebaabo bagandabe ne bajjajjabe. Ddamulira n’alekka Kagolo ne banne e Ddimo n’agenda n’oli omusajja. Bwebatuuka e Mulema, ewa lwegaba, ng’amusanyukira. Awo Lwegaba kwe kuyita Nakana e Birongo. Ddamulira kwe kubabuuza nti “jjajjafe Katongole ali Luuyiwa?”. Ko bo nti “yafiira Bijja” (Bijja ekiseera kino ye Bikira) obulwadde bwa kawumpuli. Oluvanyuma Ddamulira n’asiibula n’akomawo e Ddimo ewa Kibi Kalando mukamaawe. Nga wayise emyezi ebiri, n’asiibula Kibi Kalanda. kwekujja n’atuuka mu katala nga kaliko akabira n’azimba, era n’abeera awo wamu ne Kagolo n’abaanabe abalala. Ng’amaze okuziimba, yagenda e Buwanga gye yali alese bakazi babwe wamu n’abaana babwe n’abanonayo. Kyokka abakulu abaali bawasiza,baasigalayo. Ddamulira n’aberera ddala mu kaalo ako.
Abantu abajjanga okumulaba nga bagamba nti tugenda wa Ddamulira. okuva olwo akaalo nga kafuna erinnya ‘Ddamulira’ nga mukama waako n’okutuusa ku mulembe guno. Ddamulira bweyalaba nga waali wafunze nga takyalina waalima n’abaanabe, kwekusalawo okugenda anoonye awagazi nga wajjimu kuba akaalo Ddamulira kaali kakalu emmere nga tedda bulungi. Ddamulira kwe kulengera omutala Kyamiiru. Bweyagulambula, nga mulungi akukamala. Etaka nga jjimu ate nga dungi. Omutala guno gwali guliraanye enyanja Lweru oba Nalubaale. Kyamiiru aliranye obwalo Ddamulira, Nabitaka wamu ne Kiwumulo. Bwatyo Ddamulira kwe kutandika okulima omutala Kyamiiru. Lumonde bweyasaako wamu n’ebitooke nga bikuze, kwekuddayo e Ddamulira n’alagira abantube basibe ebyabwe. Awo nebajja e kyamiiru. Bwatyo Ddamulira n’abeerera ddala mu Kyamiiru era n’afuuka mutaka waakwo. N’azaawuka era n’agenda alabagane n’oluganda lwe. Yasooka kulaba Lwegaba ne Nakana e Bironge. Awo n’addako Kayabula e misonzi, n’alaba Wangi e Mulema, Kamuli e Kyatokoolo, n’alaba Lukyamuzi e Kabanda. kwekubategeeza nti tuzaawuse era tuzze mu kika kyaffe eky’ente. Kati tuzeeyo mu kika kyaffe eky’ente eteriiko mukira. Ddamulira bwatyo bweyamala okuzaawuka, n’adda mu kika kye, n’afuuka ow’ente. Nate n’addamu okuyitibwa omugabo oba omukooza nga bwe yayitibwanga e Bunyoro. Ddamulira n’abeera e Kyamiru okutuusa lweyaffa. Omulambo gwe nebaguzaayo e Buwanga mu Kiziba ku butaka bwe obwasooka. Omwaanawe kagolo n’amusikira. Bwatyo Kagolo naddukanya omutala Kyamiru. Awo kwe kutandika okunoonya omukazi. Teyalwa ng’agenda ewa Balukake e Buliro ayogereze omuwala Matwale. Bwatyo Kagolo n’awasa Matwale omuwala omusiita muwala wa Balukake. Balukake yali mugagga era nga mutaka mulyambidde. Teyalwa ng’abeera lubuto, kwekuzaala omwaana omulenzi n’amutuuma erinnya bugala. Ddamulra yazaala n’abaana abalala.
OBULOMBOLOMBO N’EMIZIZO
Obulombolombo bye bintu ebigobererwa okuva ku bajjajjaffe ppaka ku bazukulu. Ebintu bino ziyiinza okuba empisa oba emirimu. Bikuumibwa butiribiri obutasobezebwa nga nabuli abisobya aba akoze eky’omuzizo. Obumu ku bulombolombo mu siga lyaffe mwe muli;
Okuva edda nga tetulya nte nkuggu wadde okunywa amata gaayo. Omwezi bwegwabanga gwakagabo, nga tetulya kyaggulo. Siinga gonja oba etooke lyassanga nga telirina mpumumpu, mu siga lyaffe tetwabiryanga. N’ettu ly’emwanyi singa lyasibbwanga newabulako akaayi akayiseeko, eryo lyaliinga muziro.
Nate ku ludda lw’emizizo mu siga lyaffe mwe muli;
Abazukulu bonna mu siga lyaffe, tetukirizibwa kuwasaŋŋana. N’omuwala okufunira olubuto ku lujja kyamuzizo mu siga lyaffe.
Mu siga lyaffe tusobola okubbula amannya ag’engero naye ag’esiga n’ag’ekika tetugabbula.
Mu mikolo gy’okwabya enyiimbe, tetukirizibwa kwabizaawo lumbe kwolwo omuntu lw’afudde oba nga tanaziikwa. Emikolo gy’okumala abalongo, n’ebikwatagana ne lubaala nga mw’otwalidde okusamira, mu siga lyaffe bikolebwa bampya oba nyiriri abo abakwatibwako sosi mituba oba esiga lyonna.
EMITUBA MU SIGA
Jukira ku ntandikwa nga bwetulabye nti okunoonya ebyafaayo sikinaba kintu kyanga, kale nange okuzuula emituba egiri mu siga lya Kagolo tekyamberera kyangu olw’ensoonga nti abantu abamu benatuukangako, tebaasobola kumpa bye nali netaaga nga bikwata ku siga lyaffe lino erya Kagolo. Kale bw’osanga ng’amutuba mwova siguwandiseeko, tokitwala bubi, wabula tegeeza omukulu w’esiga tulongoseemu wetuba twawaba.
OMUTUBA GWA BUGALA
Bugala mutabani wa Damulira nga nyina ye Matwale.
Bugala ng’akuze, yazaala omukazi ayitibwa Kasangirwa. Yagenda ku muganga n’amuwa eddagala eryaleetera Kasangirwa okukoma ku Nakate omwana gweyazaala omu. Oluvanyuma bugala yagenda ku mandwa n’afuna eddagala era n’azaala abaana bangi. Waayitawo ebbanga ddene , Bugala naafa. Omulambo gwe neguziikibwa e Kyamiiru. Era yeyasooka okuziikibwa e Kyamiiru. Bwatyo Semwanga mutabaniwe n’amusikira. Ssemwanga teyayitimuka nnyo engeri gye yali omwavu ate nga yali mulenzi muto. Yaffa tazadde mwana kuba yali muwuulu. Ne nyina yali mukazi munyage. Oluvanyuma Victor Kitungulu yamusikira nga naye nyina yali munyage. Oluvanyuma twava e Kyamiiru mu 1907 olwa mongoota. Nange e Kyamiiru wetwatuukira nalabawo mu 2008 naye nga tewakyaali muntu yenna nga kati bibira by’olaba byokka.
OMUTUBA GWA BISAAYO
Bisaayo bwe yava e Kyamiru n’asenga e Nkoma nga kati kiri mu ggombolola Kyanamukaka. Bisaayo teyalwa ng’azaala abalongo. Bisaayo agambibwa okuba nga yawangaala nnyo. Oluvanyuma yaffa olw’agalwadde okwo saako n’eŋŋendo empanvu zebatambula tezamulekera bulamu. Mutabaniwe Basiga n’amusikira. Basiga yazaala Kipande, Zakalia Bakulumpagi, Kagumira, Ntate I, Lutaya wamu ne Nsibuka e Kijonjo. Basiga ye yafiira Gulama. Basiga yasikirwa muzukuluwe Vicitoro Mitiabala. Mitiabala yasikirwa mutabaniwe Yozefu.
OMUTUBA GWA KYEKUZA
Kyekuza yali mutabani wa Wangi. Kyekuza agambibwa okuba nga yazaala abaana bangi. Ye teyawangaala nnyo wabula naye yaffa mangu. Mutabaniwe ayitibwa Isiŋoma n’amusikira. Isiŋoma mu baana beyazaala mwe mwali ne Muyaza era ye yamusikira. Olwo ye Muyaza ng’amaze okufa, yasikirwa Lutwaala. Lutwaala ng’amaze okuffa, waayitawo ebanga egereko, ng’olumberwe terunaabizibwa. Wabula oluvanyuma lwayabizibwa era Ssengooba mutabaniwe n’amusikira. Sengooba yasikirwa Luka Kayiruki. Oluvanyuma, Luka Kayiruki yasikirwa muzukuluwe Kiyimba kuba weyaffiira nga batabanibe bonna bamaze okofa.
OMUTUBA GWA KADOMA
Bitono byenasobola okuwandiika ku mutuba guno. Wabula eno y’ensikirano yaagwo. Kadoma ng’amaze okuffa, yasikirwa Miyingo. Miyingo n’asikirwa Namunye. Oluvanyuma Namunye yasikirwa Ssempogo.
ENYIRIRI N’EMPYA MU SIGA
Eno y’entegeka eyakolebwa abagenzi Kakulu Gyagenda ne Genatio Gyagenda abaaliko abakulu b’esiga lya Kagolo. Yawandikibwa era neterekebwa muzukulu wabwe Bulojje Y ow’e Kajjwa. Ekubiddwa mu kyaapa nga tekyusidwakyusidwa Basaaya Rocks peter. Olukiiko luno omulamwa gwaalwo gwaali gwa kutereeza Nyiriri mu siga.
Nga bwetwaalaba engeri gye twajjamu mu Buganda , kankulambulire abantu abaava e Bunyokro. Bulojje ne Kiyimba nga Nkonjwe kitabwe yasigalayo e Bunyoro. Bo mu kujja bajja n’abaana babwe babiri; Kayondo ne Ssemawule. Mu kujja kwabwe batukira Lwanga mu Mawokota. Wano balwaawo . mu kiseera ekyo, kabaka n’atuma Bulojje e Ssese okunonayo effumu erikuuma Obuganda. Bweyatuukayo, n’azaayo omusango, era n’akomawo e Buganda . Kabaka kwe kumugoba nate addeyo e Ssese. Bweyatuuka, Mukasa n’amuwa ekyaalo Nkoma olwo ye n’akituuma Bulima. Ekiseera kino yali amaze okuwa Mukasa muwalawe Kalima. Mugandawe Kiyimba yasigala e Lwanga mu Mawokota webatuukira. Bulojje n’aberera ddala e Ssese. Mutabaniwe Ssemawule n’amulekawo, n’agenda ku kizinga Busungwe okuvuba. Ssemawule yazaala Kayondo wamu ne Wangi. Wangi olwo n’azaala Ddamulira. Ddamulira n’agenda asenga ku mutala Kyamiru. Ddamulira yazaala Kagolo, Kiwuka ne Bemba. Kagolo yazaala owaana omu Bugala.
AG’ABASAJJA
Teluma Sayira Nsibuka Mpendeke Googwa Tegaleka Bakubanja Bugala Mugulwa Bulojje Maswanku Basaaya Mujwega Bisaayo Nkumba Kakulu Ssemawule Kadoma Ssengomba Kiyimba Senkumba Kyekuza Basiga Kabiriizi Mundu Kabugujjo Lutemanzi Kikulwe Sulwe Lukunyu Ssekisambu Makenge lutaliruzza Kasooli Kirima Namunye Bakale Ssempogo
AG’ABAKAZZI Nabugala Namugulwa Nabulojje Namaswanku Nabasaaya Namujwega Nabisaayo Nankumba Nakakulu Namawule Kabulojje Nangomba Nakiyimba Nankumba Nakyekuza Nabasiga Nakabiriizi Namundu Nakabugujjo Nalutemanzi Nakikulwe Nalukunyu Nakisambu Namakenge Nalutaliruzza Nakasooli Karima Namunye Nabakale Nampogo Bakubanja Tegaleka Nagoogwa Nampendeke Nansibuka Nasayira
SUMMARY
Ekitabo kino kiwandiikiddwa Basaaya Rocks Peter, nga kikwatagana n’ensibuko y'esiga lya Kagolo mu kika ky’ente. Alaga engeri ebika gye byajjamu wano mu Buganda ; Akunyumiza engeri Katongole gyeyagobwa mu Bunyoro, n’okujja kwe mu Buganda . Bwatuuka ku siga lya Kagolo, akulambululira engeri Kagolo Namutale gyeyayawukanamu ne mugandawe Katongole. Engeri gyebagendamu e Kiziba wamu n’e Ssese. Oluvanyuma kagolo gyeyafunamu obutaka e Kyamiru. Omuwandiisi akunyonyola emituba ebyafaayo byagyo n’abagikulira. Anyonyola ensikirano y’esiga okuviira ddala ku Kagolo Namutale. Amaliriza n’amannya agatumibwa mu siga lyokka. Omuwandiisi yasomera mu Kalisizi P/S Lwengo-Masaka. Gyeyava n’asomera mu Shimoni Demonstration School . Emisomo egya waggulu yagisomera mu Kako’s High School, Bweyogerere-Wakiso. neku Our Lady Consolata sss, Kireka-Kampala. Muyivu nga yasomera mu tendekero lyeby’obusuubuzi e Nakawa nafuna diguli mu BaBA.
nso_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn nno_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bam_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn