OKUNOONYEREZA kulaga nti enkola z’ekizaalaggumba nnyingi ezizze okuva mu mwaka gwa 1982.
Wadde ng’okusooka abakazi baamiranga empeke za ‘pill plan’ okutegeka ezzadde, ennaku zino waliwo enkola za kizaalaggumba nnyingi omuli; empiso ya (Injector Plan), Inplant, akaweta k’omu nnabaana, kondomu n’endala.
Dr. Micheal Buwembo okuva mu Pharma Medical Clinic e Namasuba, Dr. Jamir Kyeswa owa St. Agnes Heath Clinic Kasubi ne Dr. Julius Tumuhisimbise owa God’s Mercy Clinic e Namungoona bagamba nti wadde okunoonyereza kulaga nti abakyala 68 ku 100 beeyambisa enkola z’okugema okuzaala, naye bangi bazikozesa mu bukyamu kuba tebasooka kwebuuza ku basawo abakugu mu nsonga zino.
Bagamba nti embeera eno ereetedde abamu okufuna embuto, okulumwa omutwe, okukoggoka, okugejjulukuka n’ebirala.
Wabula bagamba nti bino omukazi asobola okubyewala ssinga asooka kwebuuza ku musawo nga tannatandika nkola yonna ey’ekizaalaggumba.
Bongerako nti kya bulabe abawala abatazaalangako okukozesa enkola z’ekizaalaggumba wadde ng’okunoonyereza kulaga nti abawala 18 ku 100 abali wakati w’emyaka 15 ne 19 bafuna nnyo embuto ze bateetegekedde.
Bagamba nti kirungi okukozesa enkola zino nga waakiri ozaddeyo abaana nga basatu oba bana. Ssinga okozesa enkola ekwatagana n’omusaayi gwo tosobola kugifunamu buzibu.
Wabula bw’eba tekwataganye na musaayi gwo kyangu okufuna obuzibu nga obutava mu nsonga, okumulwa omutwe, okubulwa obwagazi, okusinduukirirwa emmeeme, okufuna omugejjo oba okukenena, okuwanda ng’ow’olubuto, ebizimba mu nnabaana oba okuzibikira enseke, ekizibu ky’okufuuka nnabukalu, okubulwa amabeere singa omuntu abeera azivuddeko n’afuna omwana ssaako okulwawo okuzaala.
Wabula ku nsonga y’okulwawo okuzaala, waliwo okunoonyereza okulaga nti enkola ya kizaalaggumba si y’eremesa omukazi okuddamu okufuna amangu olubuto, wabula olw’okuba omukazi bw’amanya nti tajja kufuna lubuto, kyangu okwegatta n’abantu ab’enjawulo, kyangu okufuna endwadde z’ekikaba eziyinza okumulemesa okuddamu okufuna olubuto amangu, naddala ssinga tafaayo kwejjanjaba.
Wabula ssinga omukazi tabaako kizibu kyonna ky’afunye ng’ali ku nkola ya ‘famire pulaaningi’, bw’atuuka okwagala okuddamu okuzaala tafuna buzibu kubanga bangi ababadde ku nkola za famire, naye ekiseera bwe kituuka nga baagala okuzaala, bazivaako era ne bafuna embuto.
Wabula Irene Birungi ow’e Ganda mu Wakiso agamba nti yaakazaala abaana basatu wabula yakozesa ku famire okumala emyaka 5 nga yeekuba empiso, kyokka ekiseera bwe kyatuuka ng’ayagala kuzaala yalwawo okufuna olubuto era kyamutwalira ebbanga lya myaka musanvu okuzza ku mutabani we kyokka yali talina musajja mulala gwe yeegatta naye, okuggyako taata w’abaana be.
Aidah Atuhire ow’e Kireka B agamba nti alina abaana bana wabula yakozesa ku kaweta k’omu nnabaana okumala ebbanga, kyokka bwe yakaggyaamu ng’awulira ayagala okuzaalayo omwana omulala, yafuna mangu olubuto ‘Famire pulaaningi teremesa mukazi kuddamu kuzaala’ era n’azaala omwana nga mulamu.
EBIREMESA ABAKAZI OKUFUNA EMBUTO:
Waliwo ebintu eby’enjawulo ebiyinza okulemesa omukazi okufuna olubuto.
Dr. Buwembo agamba nti oluusi abakazi bafuna ebizimba mu nnabaana oba mu nseke ekiremesa omukazi okufuna olubuto, naddala ssinga omukazi tafaayo kwejjanjaba.
Oluusi n’endwadde z’ekikaba nazo oluusi ziremesa omukazi okufuna olubuto naddala ssinga zikwata mu bifo ebizaala.
Omukazi okulemwa okuzaala oluusi kiyinza okuva ku magi ge nga ganafuye oba nga tegakyakula bulungi okusobola okutonda omwana omulamu obulungi.
Nnabaana okunafuwa nayo oluusi ebeera nsonga nkulu nnyo eyinza okulemesa omukazi okufuna olubuto, kubanga omwana ayinza okulemwa okubaako we yeekwata okusobola okukula obulungi.
Ebiseera omukyala bye yeegattiramu nayo nsonga nkulu. Ssinga omukyala aba yeegatta mu nnaku enzibu z’okufuniramu olubuto era kiyinza okuba ekizibu okulufuna.
Ssinga omusajja abeera amulabako ekiseera kitono, kikendeeza emikisa gy’okufuna olubuto, kuba baba beegatta kitono.
Buwembo agamba nti bw’oba olemeddwa okufuna olubuto, kirungi olabe omukugu mu nsonga z’abakyala akuyambe.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn