Ekiwandiiko#1 » Mugulansigo 9th, 2018, 1:27 pm
EKIKA KY'ENDIGA
AKABBIRO: MPOLOGOMA
Abendiga jjajjaabwe ye SEKKOBA. Sekkoba yava Bumogera n'agenda e Ssese, n'asenga Wannema, Wannema n'amuwa ekyalo Busanga ku kkoome. Ku Kkoome Sekkoba kwe yazaalira omwana
we Bbosa. Bbosa bwe yakula, naye n'asenga Wannema, era n'aba Ssaabaddu wa Wannema. Bbosa bwe yamala okufuna obwa Ssaabaddu, mukama we n'amuweereza ku lukalu eri Kabaka.
ng'ayagala amutuusizenga ku Kabaka ebigambo bye byonna by'anaabanga ayagadde okumutumira. Bbosa bwe yatuuka ku lukalu Kabaka n'amuwa ekyalo Mutungo, n'azimba omwo.
Ku Mutungo Bbosa kwe yazaalira omwana we Kalyesubula. Kalyesubula oyo, oluvannyuma ye yafuuka omukulu w'Ekika ky'Endiga kyonna, n'afuna n'erinnya erya LWOMWA. Na kaakati
omukulu w'Ekika ky'Endiga ow'akasolya ayitibwa Lwomwa. Obutaka bwa Lwomwa obukulu buli Mbaale mu mawokota.
Erinnya lya Lwomwa lyajja bwe liti:
Awo olwatuuka Kalyesubula n'agoberera e Ssese omwana wa Wannema, Kyobe Kibuuka, okujja okuyamba Kabaka Nakibinge mu ntalo ze yali alwana n'Abanyoro. Abanyoro bwe baamala
okutta Kibuuka, Wannema n'asaba Kabaka atte Kalyesubula eyaggya omwana we e Ssese. Kabaka bwe yalaba nga tewali musango Kalyesubula gwe yazza ogumusaanyiza okuttibwa, kwe
kulagira bamusse mu Nvuba olw'okusanyusa Wannema. Kalyesubula bwe yali ng'ali mu nvuba n'aba ng'asanyukira nnyo bannne bonna abaagendangayo okumulaba. Olw'okusanyukira
banne bw'atyo, envuba ye kyabaava bagiyita Mwendanseko. Kabaka yalaba ekiseera kiyiseewo n'aggya musajjja we Kalyesuubula mu nvuba. Kalyesuubula olwava mu nvuba n'amwa omutwe
gwe enviri ezaali zimusaakaatiddeko, era n'agamba nti: "Lw'owona obusibe, lw'omwa".
Awo we waava erinnya "Lwomwa" okufuukira ddala erinnya ly'omukulu w'Ekika ky'Endiga ow'akasolya.
Bagamba nti envuba ya Kalyesuubula yameramu omuti. Ate omuti ogwo gwe gwamererako emirala n'egivaamu akasaka ke bayita "Mwendanseko" akali e Mbaale.
Amannya g'Abataka b'e Mbaale "Kituuma" ne "Nakatandagira" nago gaava ku Kyobe Kibuuka. Bagamba nti Abanyoro bwe baalasa Kibuuka akasaale teyafirawo mbulaga, naye yagenda apaapaala
n'agwa ku muti okumpi n'olubiri lwe. Awo omuntu Owendiga eyali ayita okumpi n'omuti ogwo bwe yatunula waggulu n'alaba omuntu mu matabi gaagwo, n'agamba nti: "Kibuuka wuuno".
Omuntu oyo kwe kuyitibwa Kituuma olw'okutuuma erinnya omuntu gwe yalaba mu muti waggulu. Bwe baamala okulaba Kibuuka waggulu mu muti, omuntu omulala n'alinnya omuti okuggyayo
Kibuuka. Bwe yamutuukako yamala gasindika Kibuuka wansi era olwagwa wansi n'atondoka. Oyo kwe kumutuuma "Nakatandagira" (atalera mwana wa mugumba).
Edda omutaka oyo Nakatandagira teyakwatanga ku baana bato, nga babamutiisa nti ayinza okubatta nga bwe yatta Kibuuka.
Omulimu gw'Abendiga omukulu, edda gwabanga gwa kukuuma kiggwa kya Kibuuka. Lwomwa ye yali kabona omukulu mu kiggwa ekyo, era Abendiga be baakubanga enngoma za Kabaka zino:
1. Tadde
2. Nantakiika
3. Entenga
BANO BE BAKULU AB'AMASIGA ABATUUKA KU LWOMWA
1.Ndalu e Mpanga Mawokota
2.Nakabaale e Mmembe Mawokota
3.Buvi e Bunnamweri Mawokota
4.Sserunkuma e Mpami Mawokota
5.Luwanga e Mpami Mawokota
6.Ssekoba e Busanga(Kkoome) Kyaggwe
7.Wakikunga e Mutungo Kyaddondo
8.Nnamusota e Maziba Mawokota
9.Mpungu e Bweya Butambala
10.Nakiyenje e Bugiri Busiro
11.Kibeevu(Bukunja) e Ssi Kyaggwe
12.Ssemiti e Buyanga Mawokota
13.Kiguli e Seneene Mawokota
14.Lutalo e Buyijja Mawokota
15.Ssekakoni e Bussi Busiro
16.Kaggwe e Bukaggwe Mawokota
17.Ssentumbwe e Nakabiso Mawokota
Bukanju mutabani wa Ndalu e Mpanga yali mu bazira abaagenda ne Ssekabaka Mawanda okulwanyisa Abanyoro ba Namuyonjo abaali mu Kyaggwe okuliraana n'ennyanja Nalubaale.
Kabaka Mawanda bwe yamala okuwangula Abanyoro, n'asimbira abaziraa be emituba mu bifo bye yabawa. Bukunja omutuba ogugwe Kabaka yagumusimbira ku lusozi Ssi.
Bukunja bwe yafa n'aziikibwa ku Kasozi Bukaya. Bukunja olw'okuziikibwa ku kasozi ako Bukaya, abantu kyebaava bakyusa erinnya lyako ne bakayita Bukunja era na buli kati lye kayitibwa.
Oluvannyuma erinnya lya Bukunja lyagenda ligaziwa mpole ne likwata ekitundu ky'essaza Kyaggwe kyonna ekifugibwa eggombolola ya Ssaabagabo era n'obutundu obulala obwa
ggombolola eziriraanye ggombolola ya Ssaabagabo.
AMANNYA AGABUNA MU MASIGA GONNA
Abalenzi
Bbosa
Sserunkuuma
Lumu
Kiyingi
Kaweesa (muwafu)
Luggya
Kalyesubula (muvule)
Sekkooba
Kabuuza
Abawala
Nabbosa
Nalunkuuma
Nalumu
Nakiyingi
Nakaweesa
Naluggya
Nakatudde
Nakagulire
Nalugwa
AMANNYA GA NDALU E MPANGA
Ssekubunga
Ssekannyo
AMANNYA GA NAKABAALE E MMEMBE
Ssekabembe
Nakabaale
Lwasi
Kkulumba
Ssekakoni
Sekizimu
Nabbunga
Lutwama
AGA SERUNKUUMA E MPAMI
Abalenzi
Kanyolo
Namunene
Abawala
Nakanyolo
AGA NNAMUSOTA E MAZIBA
Abalenzi
Kaddu
Kasolo
Abawala
Nakasolo
AGA MPUNGU E BWEYA
Abalenzi
Mpungu
Kafumbe
Ssewagudde
Ssekasanvu
Katete
Luyirika
Kaweri
Kyaka
Luzige
Ssekawu
Walunngama
Ntamuusi
Sserubiri
Kiwuuwa
Kinobe
Ndegeya
Nkwangu
Kiwuli
Nvunyi
Abawala
Ntabadde
Muliisa
Kuzaala
Kyayomberera
Nakakinzi
Nakiboneka
Nakyoya (muvule e Bweya)
Lubimbi
Bukombe
AGA KIBEEVU BUKUNJA E SSI
Abalenzi
Sebbuzi
Sserutea
Katudde
Kanyenye
Ggoma
Mugano
Mpindimuti
Ssemukulungwa
Mulagwe
Nammambi
Mugga
Kiramba
Ssemunja
Katulikira
Muyalu
Ssenkandwa
Ssendege
Kaddu
Bbalangasa
Luteete
Luwenda
Ssebwato
Kinnyogoga
Abawala
Namaziina
Nambi(Muti)
Nakinyigoga(Muwafu)
AGA KIGULI E SSENEENE
Kiguli
Nakiguli
AGA LUTALO E bUYIJJA
Abalenzi
Kasenge
Ssekiti
Mpande
Mikisa
Ssebamulidde
Kisuule
Ggubya
Kyalema
Abawala
Namuyondo
Nnakasenge
Amannya g'abakulu b'amasiga agatatuumwa bonna ge gano:
Luwanga
Nnamusota
Ndalu
Buvi
Nnakiyenje
Kibeevu
Bukunja
Ssemiti
Wakikunga
OMUBALA "Mpa alimuliisa Ndiga"
Waliwo enjogera a'Abaganda egamba nti "Odda Mbaale, mu Baganda banno".
Enjogera eyo yasinziira ku ggwanga eryaliwo wakati w'Abataka b'e Mbaale n'Abanyoro. Abanyoro bwe baamala okutta Kibuuka ne bakyayirwa ddala ku Mbaale. Mu biro eby'edda
nga ku Mbaale tekubeera Banyoro. Kwabangako Baganda beereere.
Kyebaavanga bagamba nti:
"Ggwe atayagala kutuula na Banyoro, dda e Mbaale eri Abaganda abasengejje".
Abendiga baliko olugero olutegeeza nti baliraanye nnyo n'Abeffumbe ab'e Lwanga ewa Magunda. Olugero olwo lugamba nti:
"Nawakkoonyi lw'atayombye, lw'atenda Nalumu okuyomba".
Nawakkoonyi ye muwala Oweffumbe, Nalumu ye w'Endiga. Nalumu yafumbirwa omusajja we Waffumbe, Nawakkoonyi n'afumbirwa Owendiga. Naye bombi baali ba muliraano nnyo.
Buli omu kyeyavanga awulira amangu ebiri ewa munne, ebibi n'ebirungi. Naye nga bwe bagamba nti:
"Omwogezi tatenda bibye, atenda bya banne" ne Nalumu bw'atyo alaasa bya Nawakkoonyi.
Erinnya ly'Abeffumbe "Ssaabwe" n'ery'Abendiga "Kafumbe" nago gategeeza era omuliraano gw'obutaka bw'Ebika ebyo byombi.
Abendiga balinga be baavuma Abeffumbe mu kusaaga, Abeffumbe nabo ne bavuma Abendiga era mu kusaaga; buli ludda kyerwava lutwalira ddala erinnya lye baaluvuma okuba ery'Ekika so nga
lyogera ku muziro gwa bannaabwe.
Edda Abendiga baalowoozebwanga nti bonna baba baddugavu tibitibi. Omukazi bwe yazaalanga omwana omweru nga bamutta olw'okulowooza nti si waabwe. Naye Kiwuuwa bwe yazaalibwa
n'aba mweru nnyo. Bwe kyategeerekeka nga nnyina yali mwegendereza, kitaawe kwe kumukkiriza nti mwana we. Ku Kiwuuwa kwe kwaava enjogera egamba nti "nali sirabanga ku mutambala mweru,
wabula nalaba Kiwuuwa". Edda Abendiga be baali abataka b'omu Butamabala era kyebaavanga bayitibwa "Abatambala".
Abendiga be baazaala Bassekabaka banno:
Kimbugwe e Bugwanya
Mwanga I e Kavumba
Namugala e Muyomba
Kyabaggu e Kyebando
Katikkiro Henry Nnyonyintono eyakulembera abasomi b'Eddini ya Kristu nga bagenda mu Ankole, yali Wandiga, ne Luzige eyali Omugabe wa Kabaka Jjunju mu lutalo olwawangula Buddu yali wa Ndiga.
Ebigambo byo wandiise: 973
eng_Latn lug_Latn mlt_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn fuv_Latn spa_Latn lug_Latn bem_Latn slv_Latn fij_Latn fij_Latn tum_Latn lug_Latn mri_Latn fij_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn tum_Latn mri_Latn lug_Latn ita_Latn lug_Latn fij_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn umb_Latn lug_Latn lug_Latn tsn_Latn kik_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn dyu_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn kik_Latn fij_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn tgl_Latn tum_Latn run_Latn lug_Latn zsm_Latn min_Latn lug_Latn eus_Latn ilo_Latn luo_Latn cjk_Latn jav_Latn zul_Latn tgl_Latn cjk_Latn sag_Latn lug_Latn luo_Latn tso_Latn lug_Latn tso_Latn sag_Latn lug_Latn wol_Latn cjk_Latn lug_Latn cjk_Latn sag_Latn lug_Latn lua_Latn cjk_Latn lug_Latn lug_Latn mri_Latn bam_Latn ban_Latn kam_Latn kon_Latn knc_Latn xho_Latn tso_Latn lug_Latn lug_Latn ssw_Latn swh_Latn swh_Latn ibo_Latn lua_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn war_Latn kin_Latn lug_Latn kmb_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn ron_Latn wol_Latn ewe_Latn mos_Latn bam_Latn lua_Latn xho_Latn lug_Latn kac_Latn lug_Latn sna_Latn nya_Latn tum_Latn cjk_Latn hat_Latn lim_Latn wol_Latn pag_Latn smo_Latn kam_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn wol_Latn tso_Latn lus_Latn sag_Latn zul_Latn ceb_Latn lug_Latn lug_Latn bug_Latn yor_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn plt_Latn lug_Latn tum_Latn pag_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn als_Latn lit_Latn lug_Latn lug_Latn nya_Latn mri_Latn kon_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn swh_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn fuv_Latn smo_Latn pap_Latn pap_Latn lug_Latn lug_Latn