Ekiwandiiko#1 » Ntenvu 30th, 2017, 6:56 pm
EKIKA KY'OLUGAVE
AKABBIRO : MALEERE( Amaleere bwe butiko obweru obumera ku bikonge by'emiti oba ku miti we batemye ettabi)
Jjaja w'ekika ky'olugave ayitibwa Mukiibi. Mu Buganda aboolugave bayitibwa bannansangwawo, kuba kabaka Kintu yabasangaamu. Ebyafayo eby'edda ebyogerwa ku Mukiibi bitulaga nti Kintu okujja mu Buganda yasanga
temuli mufuzi w'amaanyi eyafugaanga bataka banne bonna nga kabaka. Kirabika nti buli Mutaka eyasinzanga ku banne amaanyi ye yabafugaanga mu kisera ekyo we yabeereranga n'amaanyi.
Kintu nga tannajja mu Buganda Mukiibi yaberanga ku Wassozi mu Busiro. Okwo kwe yazaalira abaana be Kiwanda ne Natiigo ne Kyabasinga n'abalala. Mukiibi bwe yali ng'ali ku Wassozi, Bemba ye yali afuga bataka banne
bonna. Lwali lumu Mukiibi n'agaana okukolera Bemba emirimu gyeyali amutumye. Bemba yalaba Mukiibi amujeemedde kwe kumutabala n'amugoba ku Wassozi n'atta n'omwana we Kyabasinga n'abaana abalala. Mukiibi bwe yadduka n'agenda e Ddundu mu Busiro. E Ddundu Mukiibi gye yasinzira n'asabala eryato ly Nankinga n'agenda e Ssese,
n'agoba kukizinga Malanga.
OLUFUMO OLUTEGEEZA OLUTALO LWA NFUDU NE BEMBA
Mukiibi bwe yatuuka ku Malanga n'asenza basajja be babbiri: Nfudu ne Kigave. Mukiibi bwe yali ng'ali kukizinga ekyo malanga yattanga nnyo enfudu. Bwe yamalanga okuzitta ng'aziggyako ebiwaawo n'abiwa musajja
we oyo gwe yatuuma Nfudu. Omusajja oyo ebiwaawo yabizanyiisanga ng'abyebika ku mutwe. Okwo mukama we kwe yasinziira okumutuuma erinya erya Nfudu.
Mukiibi bwe yali ng'ali e Ssese ne bamubuulira nti Kintu amwetaga bagende balwanyise Bemba. Mukiibi
olwawulira ebyo n'asaabala enyanja okudda ku lukalu. Mukiibi basajja be bimbi yagenda nabbo ku lukalu.Mukiibi Kintu yamusanga Mangira mu Kyaggwe.
Kintu ne Mukiibi tebaalwa nebateesa amagezi ag'okulwanyisa Bemba. Mukiibi eri Kintu yayanjulayo basajja be Nfudu ne Kigave nti be bajja okulwana ne Bemba. Kintu ne Mukiibi n'abunta abalala bwe baava e Mangira ne
bagenda basiisira ku Bukesa (okuli ennyumba y'omulabirizi wa C.M.S.e Namirembe).Ku bukesa Nfudu ne Kigave kwe baasinzira okugenda okulwana ne Bemba.
Nfudu ne Kigave ewa Bemba baagendayo ng'abagenyi. Bamalayo enakku ntono Nfudu n'agamba Bemba bti: "omuntu
ow'ekitiibwa nga ggwe tasaana kusula na mutwe gwe, ffe egyafe bwe tuba tugenda okwebaka nga tugitemako,tugizako nkya. Kirungi oyite ko gye tusula olabe bwe tusula nga tetulina mitwe". Awo Bemba bwe yayita eri
abagenyi teyasobola kulaba mitwe gyabwe, yasanga bagibiseeko ebiwaawo by'enfudu, bo kwe baayita okugitemako.Olunaku olwaddirira Bemba kwe kusaba abagenyi be bamutemeko outwe naye asule nga wa kitiibwa nga bo.
Nfudu ne Kigave bwe baamala okutema omutwe gwa Bemba ne bagenda babulira Mukiibi ne Kintu nti "olutalo tuluwangudde, ne Bemba tumusse". Kintu ne Mukiibi bwe bamala okutta Bemba, Kintu nalya obwakabaka. Mukiibiyalaba mukama we amaze okwetereera ku bwakabaka naye kwe kusaba amukkirize okulonda mu Buganda ekifo kyona
ky'agala okubeeramu. Ekifo Mukiibi kye yasaba okubeeramu ye Kapeeka ekiriraanye Buloba mu Busiro. E kapeeka mukiibi gye yasinziira okusaba Kintu amukkirize okusimbira abaana be emituba. Kintu yalaba Mukiibi amaze
okusimbira abaana be emituba n'amugamba nti "oli mwesigwa wange nnyo kuba twasala ffembi amagezi agatta Bemba. Buli w'oyagalanga wonna mu nsi yange w'obeeranga era n'abaana bo bonna mbakkiriza okuzimbanga wonna
webagala, tewabanga kabaka akuba ku mukono" Mpozzi obwesigwa obwo Mukiibi bwe yakolera kabaka Kintu bwe bwafunisa Aboolugave emirimu emingi egy'obwesigwa era egy'ekitiibwa egy'ensikiranoo ku kabaka.
Mukiibi bwe yali nng'ali ku Kapeeka yayagalanga nnyo okuyigga. lwali lumu n'agenda ng'ayigga n'attuka mu Mawokota.
Bwe yatuuka mu kifo kaakano ekiyitibwa Ssekiwunga ekiriraanye Kayende n'akyagala nnyo n'agamba abaana be nti "Ndigwa wano, e Kapeeka bazzanga yo luwanga". Era bwe gwali, Mukiibi yafiira Katende ne bamugyamu oluwanga
ne balutwala e kapeeka.Naye Mukiibi yagenda okuffa ng'erinnya erya Ndigwa abantu bamaze okulimukazaako olw'okwogeranga bulijjo nti
Ndigwa wano. oluvanyuma erinnya Ndigwa abantu balikyusa mu njogera yaabwe ne lifuuka NDUGWA. Einnya eryo lye lyafuukira ddala ery'omukulu w'ekika ky'olugave ow'akasolya.
Omukulu w'ekika ky'olugave kaakano abeera Ssekiwunga e Katende mu Mawokota naye naye obutaka bwe obwasooka bw'ekapeeka mu Busiro.
Mukiibi bwe yali ng'ali e Katende n'aleeza engoma ye eyavuganga nti "wano we ndigwa ku kaatende".
Ba-Ndugwa abaddirira mpozzi okwo kwe baggya okubbunyisa engoma eyo mu Boolugave bonna naye nga bamaze okugikyusa okuvuganga nti "lwa Ndugwa lwa Katende".
Amaleere nga bwe gaafuuka akabbiro k'Aboolugave.
Mbu olubereberye Enfudu ke kaali akabbiro k'Aboolugave. Naye olwatuuka ne wabaawo omuvule ku Ssekiwunga ne guwogokako ettabi ne lisigala okwo nga lilengejja. Waayitawo ebbanga ttono, awo ettabi we lyawogoka ne wamera
obuttiko obwo obwayitibwa amaleere. omwana wa mukiibi ayitiibwa "Ssemogerere Mulangwa" bwe yabulaba n'agenda agamba kitaawe nti "taata, laba Sula-awalungi ali ku mutti wagulu". Mukiibi bwe yabulaba n'alagira muttabani
we aleete enkandago babulinye. Mukiibi yennyini ye yalinnya. Naye yali tanatuka wala mukyala we n'amugamba nti "Mukama wange, oluku olwo olulengejja telukugwire" ko Mukiibi nti "bwe lunaba lugwa nnaalwewoma". Olwayogera
ebyo ne yeyongera okulinya. Naye aba atuuse waggulu ng'akununkiriza okuggya obutiko oluku luli ne lumogoka ne lumukuba n'agenda nalwo butoola wansi ne lumukuba ennume y'ekigwo nnene! Abaaliwo enduulu ne bassa ku
mumwa okulaba omukulu ng'afa! Ekiseera kyayita kitono n'adda engulu. Bwe yamala okuwonera ddalan'agamba nti "Gye buliva ne gye bulidda tewabanga ow'enda yaange alya amaleere". Bwe yamala ebyo n'agamaba nti ne ku ngoma
yange bakubangamu ekisoko ekigamba nti "sseruku lulengejja, simanyi lulingwira".
Okuva olwo n'okutuusa kati Aboolugave balina emibala ebiri
1. "lwa Ndugwa lwa Katende".
2. "sseruku lulengejja simanyi lingwira".
Ab'amasiga abatuuka ku Ndugwa
1. Kiwanda Natiigo e Magala Singo
2. Kasoma Nakatanza e Migadde Kyadonddo
3. Ssetuba e Ddundu Busiro
4. Kagolo Ssebugulu e Kanyike Mawokota
5. Namugwanga e Bubwa Kyaggwa
6. Ssebiso Myamba e Ndugu Kyaggwa
7. Kyabasinga Nnyombi e Nanvule Busiro
8. Ssenkusu e Wassozi Busiro
9. Kakulukuku e Nnono Busujju
10.Ssebwana e Gganda Busiro
11.Kigenyi e Lwaje Buvuma
12.Joje e Nsonga Kyaggwe
13.Kaweekwa e Ggangu Kyaddondo
14.Ssekiwala e Kkangavve Bulemeezi
Kasana e Ssekiwungu ye w'omutuba omukulu oguuvaamu abalya obwandugwa. Emituba emikkulu egyetuukira ku Ndugwa
giri ebbiri.
ogwa kasana n'ogwa Nalungu e Ssumba, Busiro.
EKITIIBWA KY'ABAANA BA NDUGWA NE BAZUKKULU BAABWE N'EMIRIMU GYABWE GYE
BAAKOLERA BAKABAKA AB'EDDA NE GYE BAKYAKOLA NE KAKAANO
Kiwanda Natiigo e magala, Abaganda gwe bayita omukulu eyasoka okwanukula. Awo olwatuuka omulangira Kimera n'ava e Bunyoro n'ajja okulyaObuganda. Natiigo yasangibwa akyadde mu banne mu
kifo ekiyitiibwa magala. Kimera n'abantu be yali nabo bwe batuuka ku magala ne bayita emmanju w'ennyumba Natiigo mwe yali akyadde. Natiigo bwe yabawuulira n'abuuza ng'akaladde nti "Abampitira mu biryo muli balanga?" Mu kiseera
ekyo abaana b'abataka bakulu baayitibwanga balanga. Ate e Bunyoro abaana ba kabaka abalenizi baaayitibwanga babiito. Kimera ebigambo Natiigo bye yayogera yabiwulira naye teyabitegeera makulu ate era teyasobola kwanukula mu Luganda
kuba yali talumanyi, Kyeyava abuuza abaana b'Abataka abaamugoberera e Bunyoro nti "kunu ekigambo bulanga kye kitinisa muno?" Kimera bweyamala okutegeezebwa nti mu Buganda ekigambo mulanga ky'akitibwa ennyo kwe kugamba Natiigo
nti Tuli balanga. Natiigo naye bwe yamala okumanya nti abayita emmanju balanga teyayongera kubagoba oba okubajunga.okuva olwo abaana b'abataka tebaddayo kuyitibwa balanga, ne bazzukulu ba Kimera tebaayongera kuyitibwa babiito wabula
befuunyira erinnya oluvanyuma ne lifuuka balangira. Abaana b'abataka ekigambo balangira oluusi bakiyitibwa mu kwabya nnyimbe ne mu nkuNggaana endala. Kimera bwe yamala okulya obwakabaka n'ayagala okwebaza Natiigo olw'okumutuuma erinnya
ery'obulanga eryamutuusa obulungi ku bwakaba, kyeyava amuwa ekyalo ekyo Magala okuba obutaka bwe. Era yamuwa n'eNggoma "Ennyeenya" okumuvugiranga. Bakabaka ab'oluvannyumako be baawa Natiigo omulimu ogw'okukuumanga omukyala wa Kabaka
ayitibwa Nanzigu.Kasoma ow'eMigadde ye yawangula omunyoro Nakatanza eyali ku lusozi Ngabo mu Bulemeezi. Kasoma bwe yamala okuwangula
Omunyoro oyo ne yeetuma n'erinnya lye n'aweebwa n'ekifo we yagooba Omunyoro ne buffuka butaka bwe, ne batuumawo n'erinnya Butanza. Edda Kasoma Nakatanza yeyagendanga mu bajjajja ba Kabaka abazaala nnyina okugyayo ejjembe lya
kabaka eryayitibwanga "Nantaba". Kasoma Nakatanza ejjembe eryo yalisiingiranga omukyala ow'okulikuuma buli budde nga taavawo. Ku mukyala oyo Abaganda kwe baggya enjogea egamba nti "Tova waka ng'akuma Nantaba". Ate Kasoma Nakatanza mu lubiri lwa kabaka ayitibwa Kabejja.
Kasoma Nakatanza ne Kibaale be bakeera okuggula kabaka ng'abadde ayabizza olumbe lwa kitawe oba omwana Omulangira oba omumbejja. Kasujju Lubinga, ne Kawula ne Mpinga be twamala okulaba mu baami abakolera kabaka emirimu gy'ensikirano
baana ba Kasoma Nakatanza. Omutuza ne Masiko omulimi wa kabaka kw'amalira emikolo gy'e Buddo egy'okukula kwe lukuumibwa
Nalungu matabani wa Ndugwa. Edda akasozi ako tekaatuukangako mubaka wa kabaka. N'abaavanga ku Bwandugwa kwe baabeeranga.Ssebwana mutabani wa Ndugwa yakumako ku bwakabaka bw'e Buganda nga Ccwa 1 amaze okubula ku Bwakabaka. Ssebwana
Omulangira Kimera gwe yasanga ng'akuuma Obwakabaka. Ssebwana bwe yadduka nga Kimera amugobye ku Bwakabaka, yagenda Ssese ku lusozi Malanga. Eyo gye yeetendera nti "Eggere lyange lye lyamponya Kimera". Na kaakati Ggere e Malanga Mutaka mukulu mu Ssese.
Kakulukuku e Magonga ye yali Katikkiro wa kabaka Kintu.
AMANNYA
Amannya g'Aboolugave gaawukanako katono mu masiga gonna, naye agatuumwa mu mutuba gwa kasana n'ogwa Nalingu gegatera
okubuna mu masiga gonna.
AMANNYA G'OMUTUBA GWA KASANA N'OGWA NALUNGU
ABALENZI
Mukiibi
Mulangwa
Ssemogerere
Katende(Lusozi)
Katamba
Ssemakula(Lusozi)
Tebuseke
Ssekyegobolo
Sserunjogi
Kinenennyumba
Luttamaguzi
Mutyaba
Joga
Ssekiwunga
ABAWALA
Namakula
Nabatanzi
Nakitende
Nabukalu
Nalweyiso
Nankinga
Navvubya
AGA KIWANDA NATIIGO
Abalenzi
Kiwanda
Luyinda
Magala
kaaya
Lubira
Nkuubi
Abawala
Najjuma
Nabanjala
AGA KASOMA NAKATANZA
Abalenzi
Kasoma
Migadde(Jjinja)
Kalali
Lubinga
Ssenkooto
Matumbwe
Ssajjakkambwe
Ssebitosi
Kaswa
Ssebika
Kinyira
Nnyindo
Nkuusa
Bulime
Wakalubo
Mbira Nandere
Ssenyimba
Ssemmindi
Byangwe
Lugonvu
Abawala
Namigadde
Naluyima
Nantaba
Nnaamala
Nakirize
Navvuga
Mpeera
Ntotooganyi
Nabaggya
Mirembe
Zaggwa
AGA SSEBISO MYAMBA
Abalenzi
Mugomba
Abawaa
Nakijoba
ABOOLUGAVE BAAZALA BAKABAKA BABIRI
1. Kiyimba
2. Tebandeke
Kangaawo kibirango, Ssekabaka Mwanga 2 gwe yagaba mu lutabaalo olwalumba kabaka Kabarega, yali Waalugave.
Kibirango baamuttira mu bagabe naye enjole ye yaleetebwa n'eziikibwa e Buzinde okutuukiriza ekiraamo kya
Matumpaggwa, Kangaawo wa Ssekabaka Mawanda.
Ebigambo byo wandiise: 1567
eng_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn ssw_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn luo_Latn lug_Latn luo_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn luo_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn tgl_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lua_Latn bem_Latn kin_Latn lug_Latn cjk_Latn lug_Latn jav_Latn tsn_Latn luo_Latn lug_Latn swh_Latn lug_Latn hun_Latn ssw_Latn lug_Latn nya_Latn war_Latn kmb_Latn tgl_Latn luo_Latn zul_Latn tso_Latn sag_Latn lug_Latn swh_Latn cjk_Latn bug_Latn tgl_Latn run_Latn lug_Latn lug_Latn wol_Latn zul_Latn lug_Latn lug_Latn fij_Latn lug_Latn bam_Latn kon_Latn lug_Latn cjk_Latn lug_Latn ita_Latn bem_Latn lug_Latn kik_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn tum_Latn deu_Latn lug_Latn taq_Latn tsn_Latn war_Latn lug_Latn lug_Latn lua_Latn kea_Latn lug_Latn lug_Latn run_Latn lug_Latn kon_Latn bug_Latn lug_Latn lug_Latn sag_Latn lug_Latn sna_Latn lug_Latn yor_Latn lug_Latn lug_Latn lin_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn