Emyaka 50 egy’Ameefuga
Poliisi y’e Jinja ng’ekasuka omukazi ku kabangali mu ngeri eswaza.
Bya MOSES NSUBUGA NE FAHAMI WASSWA
CHARLES Luswata, omutuuze w'e Kakoola- Ndejje tagenda kwerabira lunaku abapoliisi lwe baamusaba 70,000/- okugula akakalu ka poliisi sso nga kabwereere!
“Bw’otowaayo ssente tofuna kakalu kaayo. Kino bwe nkigattako abantu abangi abafiiridde ku nguudo olwa poliisi okulya enguzi oba ttiyaggaasi gwe bakuba ne we kitasaanye ne nkizuula nti waliwo ekyasoba okuva ku poliisi gye twalina ku meefuga,” bw’agamba.
Luswata tali yekka era osanga naawe asoma bino wali olozezza ku bukambwe bwa poliisi ya Uganda mu mbeera ez’enjawulo. Rose Namusoke, omutuuze w’e Nakyenyi- Lwengo agamba nti poliisi ya leero terina ky’efaananya poliisi ya 1962.
“Poliisi ya luno yali ekoze ddi okunoonyereza n’ezza lipoota ematiza? Poliisi edda teyaliimu magye, nga tekulembeza ssente era nga bw’omuyita akuwe obukuumi oba okumuwa amawulire omutima gwo tegwekanga nga bwe kiri kati,” bw’agamba.
Wabula Namusoke asiima poliisi y’ebyettaka eyamutaasa olumu bwe baali bamugoba ku ttaka.
Hadijah Nandawula, omutuuze w’e Nansana ye poliisi yaffe tagyogerera kalungi. “Poliisi yaffe ekolagana n’ababbi, erekawo ababbi ate n’ekwata abatalina musango,” bw’agamba.
Agamba nti mutabani we Hamuza Kalule yattibwa mu 2006 bwe baamuwaayiriza nti yabbye sso nga si bwe kyali.
“Eyamutta yasigala yeewaana kyokka poliisi teyamukwata. Abapoliisi abaanoonyereza tebannyamba okuggyako okunsaba emitwalo 80 okumpa omulambo gwange,” bw’ajjukira.
Abantu ab’enjawulo balina ekifaananyi kyanjawulo ku poliisi ya Uganda. Abamu bagamba nti poliisi eyamba bagagga bokka, bakungu ba Gavumenti oba ab’ekibiina ekimu. Wabula osangayo n’abalala nga bagyogerako birungi.
Ku meefuga, poliis ya Uganda eyali tesussa baserikale 2400 yali ekulirwa Mungereza Michael Macoun. Ono oluvannyuma mu April wa 1964 yafuuka muwabuzi mukulu mu Gavumenti n’asikirwa Erunayo Oryema eyali omuduumizi wa Poliisi Omuddugavu eyasooka.
Ekirungi mu biseera ebyo nga Bannayuganda batono, tebasussa bukadde munaana; ng’abaserikale basasulwa bulungi ate nga Bannayuganda tebannayiga mize mingi emibi nga bwe kiri kati!
Abantu be bangi?
Wabula ensangi zino nga Bannayuganda basukka mu bukadde 33, ekifaananyi kya poliisi mu Uganda kikyuse nnyo.
Pascal Baylon Bitariho, eyayingira poliisi nga tetunneefuga era n’akulirako ettendekero lya poliisi e Kibuli agamba nti naye yeewuunya abaserikale ba poliisi okuba nga batulugunya abantu, nga tebalina mpisa.
“Edda nga toyinza kulaba wapoliisi aliira binyeebwa ku luguudo, ayambadde ekisaazisaazi nga bwe kiri kati.
Twasasulwanga bulungi nga tekyetaagisa kulya nguzi. Okugeza mu April wa 1969, kkampuni ya Madhivani baagibbako 450,000/- ne nnoonyereza ne nzizuula era ne nzibaddiza. Ennaku zino ebikolwa nga bino weebiri naye bitono kuba sanga omusaala gw’owapoliisi gukyali mutono,” bw’agamba.
abantu tebamanyi
Emilian Kayima, omwogezi wa poliisi ya Uganda agamba nti abantu tebamanyi mateeka gabakwatako y’ensonga lwaki bagaba enguzi nga tekyetaagisa.
Okugeza: Batono abamanyi nti bw’okwatibwa oba olina omusango oba tolina, tolina kusussa ssaawa 48 nga totwaliddwa mu kkooti.
Akakalu ka poliisi ka bwerere naye bameka abakimanyi? Ye okimanyi nti bw’ogaba enguzi kikusibya?
Okusaba amafuta
Ekirala ekikyayisiza poliisi ze ssente ze basaba ez'entambula okukukolera ku nsonga. “Poliisi y'erina okugula amafuta agagenda mu mmotoka zaayo. Bwe watabaawo mafuta naye nga waliwo obwetaavu abantu bayinza okuyamba ku poliisi olwokwagala okukola obwangu, ekikyamu kwe kusaba ssente enyingi ezisinga ku zeetaagisa,” bw’agamba.
ani abuza ekizibiti?
Ebizibiti ebitwalibwa ng’obujulizi ate ne bitaddizibwa bannyi byo bikyayisizza poliisi. Wabula Kayima agamba nti omuntu bw'akwatibwa, ebintu bye byonna birina okuwandiikibwa n’aweebwa akapapula k’alagayo bisobole okumuddira nga bamutadde.
“Bwe biba byapa biterekebwa okusinziira ku bukulu bwabyo; ebisolo biweebwa atwalibwa nga nnyini byo okunoonyereza nga bwe kugenda mu maaso.
Okuddizibwa ebizibiti olina kusooka kugenda mu kkooti n'ekakasa nti ddala bibyo,” Mw. Kayima bw’agamba.
Kayima agamba nti wadde buba bulagajjavu bwa poliisi okuta abantu nga tebakoze sitaatimenti, mulimu ebintu poliisi by'erina okuyambibwako abantu babulijjo okulwanyisa ebisoba, okugeeza abantu abavuga motoka nga tebalina pamiti.
Engeri poliisi gy’eryamu enguzi
Ssente ziteekebwa mu mpapula z'amawulire, embeera eno esinga mu poliisi y’ebiduuka. Okutunda ebintu ebirina okubeera eby'obwereere okugeza ebbaluwa ya poliisi. Okuggya ku bantu ssente z'okufuna akakalu ka poliisi. Okuggalira abantu abatalina misango.
Etteeka ku kutulugunya
Lino lyayisibwa nga 26/04/2012 naye litadde poliisi ku bunkenke.
Mw. Kayima agamba nti etteeka lino livunaana omuntu kinnoomu okusinziira ku bulumi bw’atuusizza ku mulala. Kwe kugamba nti owapoliisi bw’akutulugunya omuwaabira ng’omuntu naye n’asibwa, sso si kuwaabira kitongole nga bwe gubadde.
Owapoliisi bwe gumusinga asibwa emyaka 15 oba okuwa engasi ya 7,200,000/-.
Enkolagana ya poliisi n'abantu
Poliisi y’ebyalo bw’eteereddwaawo etandise okuyambako okulongoosa ekifaananyi kya poliisi mu bantu. Isma Kalule, akulira ebyokwerinda muluka gw’e Bukasa agamba emyaka ebiri egiyiseewo, obumenyi bw'amateeka bwali bw'amaanyi e
Muyenga , Bukasa, Kisugu, Namuwongo ekyavaako omuduumizi wa Poliisi mu ggwanga, Maj. Gen. Kale Kayihura okulagira poliisi y’omu kitundu okukolagana n’abatuuze okuyiga ebyokwerinda era kiyambyeko.
Bayigiriza enjiri y'okulwanyisa emize omuli okunywa enjaga, obubbi, okukwatta abakazi, obutafumbiza baana bato n’ebirala.
Mu nkola eno n'omudumizi wa poliisi eya amasekati ga Uganda Andrew Flex Kawesa mwayita nga asomesa abantu okusobola okwongera enkolagana yabwe n'abantu babuligyo.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn