Ssese
Empuku Bbanga abalambuzi gye beeyuna okufuna emikisa. Buli mwezi bagisamirira.
Bya EDWARD SSERINNYA
ABANTU abeekuluumula okugendako mu ggandaalo ly’ennaku enkulu e Kalangala baanzijjukiza ekyaliwo mu myaka gya 1906, ng’obungi bwabantu abagendayo kati ate baali badduka ekibambulira kya mmongoota nga beeyuna olukalu.
Okumanya mmongoota yatta abantu, ng’oli aba awo atudde n’ekikopo kya caayi n’atandika okubongoota n’anogoka n’agwa. Naye kati ebyo byafuuka lufumo, era bangi bagenda ku bizinga by’e Ssese kulya bulamu.
Okumanya ng’abantu baagadde Kalangala, bw’otayanguwa kutuuka ku mwalo e Nakiwogo oyinza okwekanga ng’obuliddwa ekifo w’otuula ku mmeeri! Abamanyi bizinensi kati e Kalangala bayoola ssente, era baateekayo dda ebifo ebisannyukirwamu n’ebisulwamu.
Lubina, Omutaka Maaso ow’essiga mu Kika ky’Enkima agamba nti, “Ng’oggyeeko ebifo ebingi ebiriyo ebisanyukirwamu, Kalangala kifo ekijjudde ebyobuwangwa ng’eno y’esangibwa n’ekibira Luggo, ekitemwamu omuggo ogukansibwamu Ddamula, Katikkiro wa Buganda gw’akwata okulamula!”
Kalangala kitundu ekikulira ku kasoobo, wadde abamu bawanuuza nti entabwe yava ku mmongoota eyatta Abasese ng’ebinyira ate abalala ne basengukira ku lukalu ne gye buli eno tbaddanga.
Olusese lwazaawa!
Omutaka Lubina agamba nti, Abasese obuzibu bwe balina bwa lulimi kuba lwazaawa ng’abaana abaliwo kati tebalumanyi. Ekizibu era kyava ku mmongoota eyasengula Abasese.
Mu kifo ky’okwogera Olusese, bangi boogera Luganda n’Olungereza. Kale kino nakyo kizzizza nnyo Ssese emabega, ate kati abantu ab’amawanga amalala bangi baasenga kuno kijja kuba kizibu nnyo Olusese okuluzza ku maapu.
Oluzzi lwa Nkulwe
Omutaka Lubina yazaalibwa mu 1917, e Ssagala mu Busiro mu ggombolola ya Ssaabawaali. “Bakadde bange bandeeta ku Ssese mu 1920, nga nnina emyaka esatu gyokka. Baali bakomawo ku kizinga oluvannyuma lwa mmongoota okubagoba ku Ssese mu 1906.
Oluzzi lwa Nkulwe luliko ebyewuunyo bingi, era nga lusangibwa ku kyalo Kibanga. Oluzzi luno lwa Mutaka Ssebaggala era luvaako amazzi agaalula abaana b’Ekika ky’Enkima.
Emizizo ku luzzi luno
1.Terukimwako mazzi mu ttuntu, era edda omukyala Namukasa eyalukimako mu ttuntu yagwa eddalu, naye oluvannyuma yatereera.
2.Omukyala tagenda kulikmako ng’alina akalimiro, asooka kunaabako n’alyoka agenda ku Nkulwe.
3.Luvaako amazzi agaalula abaana.
4.Terukimwako mukyala ng’ali mu nsonga.
5.Tofuuyirako luwa, ate era tolina kufukako.
Ekibira Luggo
Omutaka Lubina agamba nti, kino kye kibira omutemwa omuggo ogukansibwamu Ddamula eramula Obuganda. Ekibira kisangibwa ku mutala Buswa mu Disitulikiti y’e Kalangala.
Omuggo guno gukwasibwa omuntu yenna Kabaka gw’aba asiimye n’amulonda ku Bwakatikkiro nga mu kiseera kino Ying.. J.B Walusimbi y’agulina.
Mu kibira kino mulimu oluzzi naye terukkirizibwa kukimibwako mazzi, era kibira kyabuwangwa. era edda ekibira kino kyabanga kya kitiibwa nnyo, ng’abantu bakitya era nga tewali asobola kugenda n’akityabamu nku wadde okukitemamu empagi ezimba. Naye kati ndaba nga bakisimbyeko ebinazi ebbali wasigaddewo kawugiro!
Empuku Bbanga
Omusese Mpalanyi Mugalula agamba nti Bbanga mpuku eyazuulibwa eyo mu myaka gya 1920 era ng’eriko ebyewuunyo eby’enjawulo.
Muky. Divina Nantongo asaminira empuku Bbanga, y’omu ku baasooka okusamirira mu kifo kino. Bbanga mpuku mpanvu nnyo ng’eweza obuwanvu obusoba mu mita 60 okugenda munda wabula abasinga okugendayo okusamira n’okusaba emikisa bakoma awo kumpi.
Obuwanvu bwayo esussa ffuuti mukaaga, era n’omuwanvu asinga ayimiriramu n’awanika emikono n’atasobola kukwata ku kasolya kaayo.
Edda ng’abantu batya okuyingira mu Bbanga, nga bagendayo mu mankwetu. Naye kati bagenda kyere ne basamira era buli wiiki esembayo mu mwezi, abantu okuva e Bule n’e Bweya bagenda mu mpuku eno ne bakola emikolo n’okusaba emikisa.
Mpalanyi agamba, empuku eno egaba emikisa, enzaalo n’ebirala byonna by’oba osabye. Mulimu ekisenge w’ossa ebigali, wabula okugenda okusabayo emikisa nga totutteeyo kigali oba okootakoota mu ga lumonde!
Bw’oba oyingira mu mpuku eno osooka kuggyamu ngatto, munda baayaliriramu bulungi etteete, mulimu endeku bbiri nga zonna za mimwa esatu, akati akakuulira ddala ng’omusota, amafumu, ebibbo bisatu, nga mulimu n’emindi ey’emitwe esatu.
Ebizinga by’e Ssese
Ekizinga Ssese kimanyiddwa nnyo mu byafaayo bya Uganda, era kisangibwa mu bukiikakkono bw’ennyanya Nalubaale, nga kikolebwa ebizinga 84, kisangibwa mu Disitulikiti y’e Kalangala.
Ku bino ekizinga ekisingako obunene bakiyita Bukasa, ng’ekibuga kya Ssese ekikulu bakiyita Kalangala. Ebizinga ebirala kuliko Bubeke, Sserinnya, Buggala, Buyovu n’ebirala.
Emirimu gy’Abasese emikulu kuvuba, kusala mbaawo n’okulima. Okuva kkampuni ya Bidco lwe yatandikawo ekkolera lya butto Buggala bangi kubo kati balima binazi. Okulunda tebakujjumbira nnyo era nga kibalirirwa okuba nga ku kizinga kuliko ente 3,000 enkoko 250,000, embuzi 1,235 n’obubizzi 7,000.
Omutaka Lubina agamba nti edda Ssese yalinga nsiko , nga n’embalama z’ennyanja abantu kwe baliira obulamu kati nsiko. Ebinyumu ku kyalo nga bibeera wa muntu ku kitundu eyabanga ayiisizza omwenge.
Ssese wakufuulwa ekyobulambuzi
Mpalanyi agamba nti, olw’okuba ng’Abasese bangi badduka olwa mmongoota n’abamu nga tebaddangayo, Ssese kyakufuuka ekyobulambuzi abantu baleme kukoma ku kujja kucakalirayo nga bwe kiri kati, wabula basobole okutuukako ne mu bifo eby’enjawulo omuli ebyobuwangwa.
Era enteekateeka eno etandika omwaka ogujja, nga wakutekebwawo eryato eddene ate nga lisobola okuddukira essaawa bbiri zokka okuva e Nakiwogo okutuuka ku mwalo e Lutoboka.
Oluzzi Nkulwe olw’ebyafaayo.
Abalambuzi nga bava ku mmeeri ku mwalo Lutoboka.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn xho_Latn lug_Latn lug_Latn bem_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lij_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn