Bya Ahmed Mukiiibi
Olwaleero ng’ekibiina ky’omukago gwa Afrika (AU) ekyasooka okuyitibwa OAU kiweza emyaka 51 bukya kitongozebwa, kyakusaalirwa nti AMAWANGA ga Afrika 16 galimu entalo, n’obutali butebenkevu.
Mu mawanga gano, abantu bafa kyeyonoonero olwa bbomu ezibwatuka buli lunaku, emizinga egiboggola n’emmundu etokota ne bukya ne buziba!
Ekibiina kino kyatongozebwa nga May 25, 1963 mu kibuga Addis Ababa ekya Ethiopia.
Entalo ziri mu mawanga mukaaga; South Sudan, Somalia, Sudan, Central African Republic (CAR), DR Cong ne Mali ng’eno gavumenti zirwanagana n’ebibinja by’abayeekera ne bakyewaggula.
Amawanga amalala kkumi; Libya, Nigeria, Misiri, Algeria, Cote d'Ivoire, Chad, Mauritania, Eritrea, Ethiopia, Kenya, gayuuga olw’obutali butebenkenvu obuliyo naddala olw’ebikolwa by’obutujju n’obusambattuko abantu mwe bafiira emisana n’ekiro.
Entalo n’obutali butebenkevu mu mawanga ago, bw’obitunuulira olukwakwayo oyinza okukiyita; okulwanira obuyinza, okulwanirira demokulase, okulwanyisa effugabbi oba okulwanirira eddembe ly’obuntu oba obutujju bwa bannalukalala okusinziira ku nsi omuli olutalo oba obusambattuko.
Naye bwe weekenneenya ennyo, nsi emu kw’emu, ojja kukizuula nti ensi zikirimaanyi ziri mabega w’entalo n’obusambattuko buno nga zirina ebigendererwa ebiwanvu eby’okutabangula, okuzing’amya, okunyagulula n’okutemaatemamu Afrika okufaananako ng’amawanga amafuzi g’amatwale bwe gaakola mu myaka egya 1980.
Okumanya entalo n’obusambattuko mu Afrika buliko aseesaamu, amawanga nga Misiri, Nigeria ne Libya agabadde ku sipiidi ey’ekizungirizi mu nkulaakulana kati gali mu kudda mabega ku misinde gya yiriyiri.
Gavumenti zaago ezaali zigula ebintu eby’enkulaakulana nga ebyuma, tekinologiya, saayansi n’okuzimba amakolero kati ensimbi ezisinga bazigulamu byakulwanyisa okwang’anga entalo n’obusambatuko
CHINA NE AMERIKA BAAGALA KWEZZA AFRIKA
Lipoota y’ekibiina ekiyitibwa ‘Saferworld’ ey’omwaka 2013 egamba nti China ne Amerika ziri mu kugujubanira Afrika okufaananako ng’amawanga amafuzi g’amatwale; Bungereza, Bufaransa, Girimani bwe geegabanya Afrika mu myaka gya 1800. Mu lipoota eno, kiragibwa bulungi nti ebyokulwanyisa ebikozesebwa mu mawanga ga Afrika, Amerika ne China ze ziyamba enjuyi ezirwana okubifuna nga mu nsi ezimu, China eyamba gavumenti ate Amerika n’eyamba Abayeekera.
Ekyokulabirako wano bye bigambo ebyayogeddwa Minisita wa South Sudan ow’ebyamawulire, Michael Makuei Lueth eyalumirizza Amerika nti ewagira bakyewaggula ba Dr. Riek Machar okuwamba gavumenti olwo yeddize amafuta ga South Sudan Salva Kiir ge yagabira amakampuni ga China. Lueth yagambye nti olutalo oluyinda mu South Sudan luli wakati wa Amerika ne China wadde nga tezirwana butereevu naye Amerika efiirawo okulaba nti efuna obuyinza ku mafuta ga South Sudan.
Abatujju ba Boko Haram e Niigeria nga bawaga.
Okumanya China ky’eriko ekimanyi, mu kiseera kino esinga Amerika mu kuyiwaayiwa ssente mu Afrika naddala mu buyambi, okusiga ensimbi n’ebyensuubulagana nga mu 2009, yayisizza Amerika bwe (China) yatadde ddiika obuwumbi 90 mu Afrika so nga Amerika yatadde doola obuwumbi 86 mu Afrika.
Eby’ensuubulagana wakati wa China ne Afrika byeyongedde okuva ku doola obuwumbi 166 mu 2011 okutuuka mu doola obuwumbi 2,000 mu 2013 so nga ebyensuubulagana wakati wa Amerika ne Afrika byabadde bya doola obuwumbi 95 n’obukadde 500.
Amawanga gombi, China ne Amerika zeegwanyisa Amafuta ga Afrika (mu Angola, Nigeria, Libya n’ewalala) gattako n’ebyobugagga eby’omu ttaka nga zaabu, amayinja ag’omuwendo n’embaawo .
Ng’oggyeeko ebyobugagga, amawanga gano era gaagala okwekwata akatale ka Afrika ak’ebyamaguzi n’ebyokulwanyisa era bo kibakolera nga Afrika si ntebenkevu. Mu kiseera kino amawanga gombi galina amagye mu mawanga ga Afrika ag’enjawulo nga Amerika y’esinza abajaasi mu Afrika okisinga China.
Amerika erina abajaasi abasoba mu 2,000 mu mawanga ga Afrika 38 nga bava ku kitebe Amerika ekikola ku Afrika ekiyitibwa US African Command (AFRICOM) ekiri e Stuttgart mu Germany. Abajaasi ba Amerika abali mu Afrika basuubirwa okutuuka mu 5,000 mu myaka esatu egijja.
China nayo erina abajaasi abakunukkiriza mu 1000 abali mu Afrika nga yabayisa mu kibiina ky’amawanga amagatte ng’abakuuma ddembe era abasimga obungi bali mu DR Congo, South Sudan ne Sudan gye beefuula abali mu kukuuma emirembe songa bali ku ddiiru ez’enjawulo.
Ng’oggyeeko China ne Amerika, amawanga agaali amafuzi g’amatwale naddala Bufaransa ne Bungereza gazzeemu okudda mu Afrika nga gagenderera okuvuganya Amerika ne China okugabana ku byobugagga n’okufuna akatale k’ebyamaguzi byabwe.
run_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn sot_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn