Ebyafaayo bya KampalaEbyafaayo 16th, October 2016 , 709 Abasomye
Ebyafaayo bya Kampala bingi era okubinnyumya oba ng’annyumya olutabaalo. Kampala yatandikira mu biseera by’obukulembeze bwa ba ssekabaka abawerako omwali, Ssekabaka Ssuuna eyakulembera Buganda wakati wa 1584-1614, Ssekabaka Sekamaanya eyafuga wakati wa 1614-1634, Ssekabaka Kimbugwe eyafuga Obuganda wakati wa 1634-1644, Ssekabaka Kateregga eyafuga wakati wa 1644-1674, Ssekabaka Mutebi I eyakulembera Obuganda wakati wa 1674-1680, Ssekabaka Mutebi I eyafuga wakati wa 1674-1680 wamu ne Ssekabaka Jjuuko eyafuga wakati wa 1680-1690. Mu biseera ebyo, Kampala yafuulibwa ekitebe ky’obwakabaka bwa Buganda ekikulu.
Naye nga bbo, abazungu bali tebanaba kujja mu Uganda kubanga batandika okulwabwako, mu mwaka gwe 1890 newankubadde nga mu kiseera ekyo, Kampala yali tanatandika kuyitibwa linnya eryo. Erinnya Kampala lyatandika oluvanyuma lwa bazungu okujja mu Uganda. Olw’okuba ekifo ekyo kyalimu obusozi bungi kyatandika okuyitibwa akasozi ke Empala. Ebiseera bwe byagenda byekulungula, erinnya eryo abantu batandika okulisakako ne lifuuka Kampala.
Kampala era yali amanyiddwa olw’obusozi obwamulimu nga mu kusooka bwayogerwangako, nti buli musanvu omwali ake Kasubi, Mengo, Namirembe, Rubaga, Nsambya, Old Kampala, wamu na ke Kibuli. Wabula oluvanyuma bwayongerwako akasozi ke Makindye, Konge, Tank Hill wamu na ke Kololo.
Mu mwaka gwe 1893, Abazungu basengula ekibuga kye kifo kye bali beeyitira Uganda ne bakizza Entebe.
Mu mwaka gwe1906, abazungu balangirira nti Kampala agenda kufuulibwa ekibuga era mu mwaka gwe 1949, baasengula wafeesi zaabwe ezali Entebe ne bazizza mu Kampala. Mu mwaka gwe 1962 nga Uganda efuna obwetwaze, Kampala yafuuka ekibuga kye gwanga ekikulu.
Mu kiseera ekyo, yalimu ebyalo bisatu okwali Nakasero, Old Kampala wamu ne Wandegeya. Wabula mu mwaka gwe 1968, ebitundu ebirala nga Makerere, Kololo, Mulago, Mbuya, Kawempe, Mengo, Kisaasi, Kiwatule, Muyenga, Gaba wamu ne Nakawa nabyo byagattibwa ku Kampala.
Ebizimbe by’omu Kampala
Abantu batera okugamba, nti Kampala si bizimbe wabula abantu abamuberamu. Wabula ebizimbe biyambye nnyo abantu okujjukira ebbanga Kampala lyamaze ng’agunjidwawo. Ebimu bikyali nga bwe byali, ebirala bikyusiddwa naye ng’ebizimbe biteekebwa mu bifo byennyini, ebikadde mwebibadde.
Ekizimbe ekyasooka okubeera ekye ttuttumu mu Kampala ye lutikko ye Namirembe ng’eno yazimbibwa mu mwaka gwe 1890 neddirirwa edwaaliro lye Mengo eryazimbibwa mu mwaka gwe 1897 n’oluvanyuma ne liddirirwa erye Mulago eryatandika okuzimbibwa mu mwaka gwe 1913.
Mu mwaka gwe 1922, University ye Makerere yatandika okuzimbibwa, neddirirwa ekifo kya gavumenti wekeberera endagabutonde, ekya Government Analytical Laboratory mu mwaka gwe 1925.
Oluvannyuma ekizimbe kya Uganda Bookshop kyatandika okuzimbwa mu mwaka gwe 1927 n’olubiri lwe Mengo abasinga lwebamanyi nga Twekobe neruzimbibwa mu mwaka gwe 1928.
Kyo ekizimbe kya Uganda Museum omuterekebwa ebyafaayo kyazimbibwa mu mwaka gwe 1954 ate ekizimbe kya Palimenti, ekya Bulange e Mengo wamu ne kizimbe kya National Theatre byonna ebyo byazimbibwa mu mwaka gwe 1956.
Abantu ababeera mu Kampala
Kampala mu kiseera kinno alimu abantu obukadde bubiri ne mitwalo nkaaga. Naye we yafuulibwa ekibuga mu mwaka gwe 1962 yalimu abantu emitwalo 13.
Abakulembeze ba Kampala.
Kampala yakafugibwa ba meeya 16 bukya wafeesi eyo egunjibwawo mu mwaka gwe 1950 era nga be bano wammanga.
1950-1955- Sir Amar Maini
1955-1956- K.H Dale
1956-1958- C.Lewis C.B.E
1958-1959- C.E Develin
1959-1961- S.W.Kulubya
1961-1962- Muky, B.Saben
1962-1963- P.J Patel
1963-1965- P.N. Kavuma
1965-1968- W.Y.Nega
1974-1978- Walusimbi Panga
1982-1986- Fred ssemaganda
1989-1997- Christopher Iga
1998-1999- Nasser Ntege Sebagala
1999-2006- John Ssebaana Kizito
2006-2011- Nasser Ntege Sebagala
2011 –Okutuusa kati- Erias Lukwago
Ba meeya babiri bebaafa nga bakyali mu yafeesi nga kwaliko K.H. Dale wamu ne AG.Mehta.
S.W.Kulubya ye muddugavu eyasooka okulya ekifo kya Meeya wa Kampala ate nga Walusimbi Mpanga yakyasinze okufugira ekiseera ekiwanvu nga meeya wa Kampala.
Al Hajji Nasser Ntege Sebagala yeyasooka okubeera meeya eyalondebwa abantu era nga yeyasooka okujjibwa mu yafeesi ng’ekisanja kye tekinaba kugwako. Ate Sebaana Kizito ye meeya eyasooka okuweebwa ekisanja eky’okubiri nga meeya wa Kampala.
lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn som_Latn fur_Latn vec_Latn fur_Latn szl_Latn jav_Latn zho_Hant fin_Latn pol_Latn umb_Latn tgl_Latn taq_Latn bjn_Latn lug_Latn bjn_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn lug_Latn