Kikôngo-kituba
Kikôngo to Kituba Kôngo to Munukutuba kele ndînga mosi ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo. Bawu ke bingila yawu Kituba to Munukutuba na Kôngo-Baraza, Kikôngo ya leta, Kikôngo to Kileta na Kôngo-Kinsasa. Bandînga yayi kele ndînga mosi!
Na Repubilika ya Kôngo Demokratiki, Kikôngo kele mpe zina nkufi ya Kikôngo ya letá, kasi Kikôngo kele ndînga mosi ve. Yawu kele nkumbu ya kimvuka ya bandînga ya Bakôngo.
Yinsi[soba | edit source]
Kituba Kôngo kele ndînga ya yinsi na Kôngo-Baraza, kuna bawu ke bokila yawu Kituba to Munukutuba. Yawu kele ndînga ya yinsi mpe na Kôngo-Kinsasa, kuna bawu ke bingila yawu Kikôngo ya leta.
Bambânza ya Kituba Kôngo yina kele na bantu ya kuluta 100 000:
Bandînga ya ndâmbu[soba | edit source]
Kituba Kôngo kele na mitîndu tatu ya kutuba.
- Bantu ya bânda ya nzâdi Kôngo ke tubaka kituba ya sude (Mboma ná Matadi).
- Bantu ya Kongo-Baraza ke tubaka kituba ya node (Ndindi, Lekumu, Kuilu, Niari, Buenza ná Barazavili).
- Bantu na yinsi na kati-kati ya nzadi Kwango mpe nzadi Kasayi ke tubaka kituba ya esete.
- Kituba Kôngo kele mutîndu ya kusangisa ya kutuba.
Bisono pe minoko[soba | edit source]
Munoko ya mbômbo na ntwala ya minoko ya kikangu mpe kipakulu:
Vokali[soba | edit source]
Kituba Kôngo kele na bavokali 5.
Bavokali ya nkufi mpe yinda[soba | edit source]
Ton[soba | edit source]
Kikôngo kele na ba-ton zôle: ton ya yinsi mpe ton ya zulu.
- [kùzólà] = kuzola; [yíngò] = yingo
- [ndèkè] = ndèke; [kùpòlà] = kupòla
- [yàngó] = yangó; [kìbèndé] = kibendé
- [múngàngà] = múnganga; [bíbìlà] = bíbila
Konsone[soba | edit source]
Kituba ya Kôngo ya Kati kele na konsone [h]: "dihêmbo" (digêmbo)
Konsone [r] kele na mâmbu ya nzênza: Kristo, vwatire.
Malongi ya ndînga[soba | edit source]
Mitîndu ya kisongi-dyambu[soba | edit source]
(1) Mpila ya kutuba na Kôngo-Baraza (2) Mpila ya kutuba na ndâmbu ya Kwango-Kwilu (3) Mpila ya kutuba na Bandundu
Mâmbu[soba | edit source]
Bisina ya mâmbu (to bampova) ya Kituba Kôngo kele kikôngo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansa ná kimputulukesi.
Mâmbu ya kikôngo[soba | edit source]
Mâmbu mîngi kwizaka na kikôngo (kintandu mpe bankaka).
Mâmbu ya dingala[soba | edit source]
- munoko (monɔkɔ = yinwa)
- mutîndu (motindo = mpila)
- nini (nini = yinki)
- wapi (wapi = yinki sika)
Mâmbu ya kifwalansa[soba | edit source]
- falangi (franc)
- kamyo (camion)
- kaye (cahier)
- leta (l'état)
- sose (sauce)
- tono (tonneau)
- watu (ouate)
Mâmbu ya kimputulukesi[soba | edit source]
- ntînta (tinta)
- kilapi (lápis)
- misa (missa)
- Mputu (Portugal)
- sikoti (chicotte)
- wanzio (anjo)
- wôlo (arroz)
Mâmbu ya kiswahili[soba | edit source]
- langi (rangi)
- madidi (baridi)
- sanduku (sanduku)
- kîti (kiti)
- simba (simba = nkosi)
Mâmbu ya kingelezi[soba | edit source]
- boyi (boy)
- dibuku (book = nkânda)
- katekisimu (chatechism)
- mapi (map)
Bisina ya mabuku[soba | edit source]
- Dictionnaire Kituba (Munukutuba) - Français. Brazzaville, SIL-Congo, 2007.
- Hochegger, Hermann: Grammaire du kikongo ya leta. Bandundu, CEEBA, 1981.
- Mfoutou, Jean-Alexis: Grammaire et lexique munukutuba. Paris, L'Harmattan, 2009.
- Mufwene, Salikoko: Kitúba na Thomason, Sarah: Contact Languages, a wider perspective. Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 1997.
- Swartenbroeckx, Pierre: Dictionnaire kikongo et kituba - français. Bandundu, CEEBA, 1973.
- Tekilazaya-Kiwolu, Abelbert: Cours de kikongo ya leta. CEEBA, 1997.
kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn yor_Latn hat_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn lin_Latn lin_Latn kon_Latn oci_Latn ita_Latn nya_Latn slv_Latn ltg_Latn ssw_Latn swh_Latn kon_Latn scn_Latn slk_Latn scn_Latn lua_Latn smo_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn mri_Latn swh_Latn swh_Latn lit_Latn sna_Latn kon_Latn fuv_Latn kik_Latn tso_Latn nus_Latn kon_Latn kon_Latn lin_Latn ltz_Latn eng_Latn fra_Latn kon_Latn