Tuku yo Lusansu lwa Nsi a Kongo
Verlag
NSASA A FOTO YE MAPA ZINA OMU N´KANDA(Tala kuna Ngiku)......... 2 1 Lusunzuku .............................................................................................. 3 KAPU KIA I: ETUKU DIA NSI A KONGO...................................................... 5 1 Etuku dia Nsi ye Kintinu ki´e Kongo .................................................... 5 2 Ndandaneno a Ntinu mi´e Kongo ......................................................... 8 3 Mambu Makimfumu ye Mfundisilu ....................................................... 9 4 Ndinga yo Mfunu a Ndinga zeto oku Afilika ...................................... 12 5 N´tungilu a Mavata ye Mbanza muna Kongo ..................................... 15 KAPU KIA II: KADILU KIA N´KANGU......................................................... 16 1 Nsompaneno zasi Kongo .................................................................... 16 2Ngutukilu kwasi Kongo ........................................................................ 19 3 M´vila zawantu muna Kongo ............................................................... 20 4 LUSALU MUNA NSI ´E KONGO .......................................................... 22 5 NDILU MUNA KONGO.......................................................................... 24 6 MVWATILU YE NVINGESELO ............................................................. 25 KAPU KIA III: NDONGOKELO ZASI KONGO ............................................ 27 1 Ndongokelo asi Kongo muna tandu kiankulu ................................... 27 2 Lutangu ye Ntalu muna ndinga a Kikongo ........................................ 28 3Ntangilu a Ngonde ye Nsungi muna NSI´e Kongo ............................. 31 4 Litelatula ye Nsauziolo a Zaya kwa N´kangu ..................................... 32 KAPU KIA IV: M`FUNU A LUNZANKULU KWA N`KANGU....................... 38 1 N´sasa a Mambu Makinzankulu .......................................................... 38 2 N´sasa a Nganga muna Kongo ........................................................... 40 3 Gutuluka kwa Tusansu twa Afilika tuka Panafilikanizimu ya kuna Ndombelo za Yimpwanza ........................................................................ 42 KAPU KIA V: M´pova a Mfoko .................................................................... 44 Bibologalafia(Nto za Litelatula ye N´kanda) ............................................. 47 Ngiku (annexe) ............................................................................................ 48
1
NSASA A FOTO YE MAPA ZINA OMU N´KANDA(Tala kuna Ngiku)
Bandu dia 1°: Ntinu a Kongo wa bokelelwanga kwawaya batuka e Mputu Vo: „Don Alvaro Rex Kongo 1602“ e nkumbwandi tukadi: MpanguaNimi Lukeni lwa Mvemba.(Basil Davidson; 1967) Bandu dia 2°: Ntinu a Nkento Zinga Mbambi, Mwanaankazi a Ntinu´e . Kongo (Flaviano Peterline; 1977, L.23) Bandu dia 3°: Mvwatilu a Mfumu muna Kinkulu kuna Zunga ya Afilika. (Serpa Pinto; 1881, L.306) Bandu dia 4°: K´ento ya sompwa muna Kinkulu kuna Zunga ya Afilika (H.Capelo*R.Ivens; 1886, L.289) Bandu dia 5°: Mwana Ndumba muna Kinkulu kuna Zunga ya Afilika (H.Capelo *R.Ivens,1886,L.153) Bandu dia 6°: Mpila a Nzo zasi Kongo muna Lunzankulu. (Wiliam H.Bentley; 1887, L. 111) Bandu dia 7°: N´Sanga mia vwatwanga muna Malu kuna Nsi´e Kongo Muna tandu ekiakina. (Abraham Ndinga,198,L.117) Bandu dia 8°: N´sanga mia Sengwa muna Kongo.(A.Ndinga,L.116)
Bandu di´e 9°: Mapa ya Nsi ´e Kongo ( Duarte Lopes e F.Pigafetta, 1591 muna: I.do Amaral 1996, L.51) Bandu dia 10°: Mapa ya Nsi e Kongo ye Zunga yandi. ( I. Cuvelier, 1946 muna: Ilidio do Amarel; 1996, L.37)
2
1 Lusunzuku
Muna tanga owau o N´kanda ndonga siyadiyuvula vo; ekuma usonamene muna ndinga a Kikongo ? Dio u sonamene mpe muna Kikongo muna zaisa kwa Nza vo: Mawonsono tutanganga yo longoka muna zaka ndinga, malenda kwandi osonamena muna Kikongo. Bosi mpe kevena nsiku uvovele kovo o mambu kingandi kemasonamena mu Kikongo ko. Tuzayanga mpe vo muna lusansu lwa Kongo kevena diambu disundidi o tumbula o muntu ko; vo ke i samunwinwa e kinkulu kieno kwa muntu n´kaka ko. Esivi vo muna Sekulu ziya za vioka o mambu makinkulu ki´e Kongo a nzenza kaka ba sonekanga mo, bosi mpe mu ndinga zakinzenza kaka masonamenanga.
3
Disongele vo tuka kia tambulwilwa Diego Câo kwa Ntinu Nzinga Nkuvu muna mvula ya Efunda dimosi ye nkama ya yo lunana ye zole(1482) muna Mbanza a Kongo yakala i Nganda´e Kongo. Mawonso masoba o ngeye N´kongo vo mambu ma Nsi´aku olongoka ofwete teka longoka e ndinga za nzenza. E kiuvu kikwizanga muna ntu mia wana bena ye ntu yo matu eki: „Awei vo ayana kebalongoka e ndinga za nzenza ko bakituka kwau vo se malenge ma nokenwa va mbazi´e ?“ I diantete diodio, edi dia nzole wau kina vo o mambu masi Kongo mu ndinga za nzenza mesonamenanga. Kesivi ko vo a nzenza kwau basundidi o zaya o mambu ma Kongo. Zevo mukuma kia sia o ntemo muna se muna kwendia bwitinge, kusungula o kuna ntwala. Dio owau o N´kanda u sonamene omu ndinga a Kikongo,owu tubokele vo: “Etuku“ ,Etuku ekumakadi esalu ya „Histoire generale de l´afrique“ ya sadiswa kwa Unesco yasonga ye ziku kia wonsono tuka mu nki a mvula o Ntinu Nimi a Lukeni katuka kuna zunga kia Mayombe yo kwiza tunga o lumbu lwa Kinfumu ova Nganda´e Kongo(.Capital of Kongo), ya bokelelwanga vo: „MbanzaaNkongo“. Voi i lusansu tuzolele o tonda e salu kia vanga António Fonseca kina ye nkumbu a „Sobre Os Kikingos De Angola“ kadi mambu mayingi kiasia kuna ntemo. Kadi tuka kulutuku lwa nza kevena kwandi n´kangu kana umosiko, walembi lutila vana tandu kia vela e bundu yo konda e bulu muna sikidisa o mambu ma ndilu muna zingu kiau. Idina vo muna nsonekeno ya wau o N´kanda kevena tima dia songa okovo; n´kangu a Kongo i wau wasunda imiaka n´kangu muna tandu ya nkulu, kansi kevena gikwanga mpe kovo imiaka n´kangu i bena kwau ye kinkulu kisundi o gwete kwa Kinkulu ki´e Kongo. O Luzolo lunavo lwa teza o songa una wazingilwanga muna Kongo kina kia kala vo a Mputulukezo kebena lwaka ko. Vuvu kina kikilu vo, Lusadisu lwa mpwena kwa N´kangu muna ku songa ye Ziku kia wonsono, una wa zingilwanga muna Tandu ina yavioka. O Dr. Alexis Kagami watoma songa vo: << E Sivilizasio kedisongele kaka kovo kala kala ye Tekinolozi, kansi o fwete kala mpe ye; a) Sistema ya Ndinga, b) Zunga ovo Ntoto vana ikala e Sivilizasio e yoyo, c) Kolo kina ya zinga, d) Sisteme ya ekonomi(Gwisilu kia imvwama ya Nsi),
4
e) Luyalu,
1 f) Fu(Kadilu)“.
Vo tu tomene tala o momo mawonsono,kana kutu kemawonsoko kansi mayingi muna Kongo makala kwandi muna. Se disongele vo o Lusansu lwa Kongo,Lusansu Kwandi nese vo i „Civilisation Egyptienne“, „Civilisation Indienne“ etc.. Kansi tuziwula o meso kadi ndonga ina vo, ekolo be sekanga o tusansu twa kwau bena viengesa o twau. Kana kutu iyandi Histwale(Kinkulu) kena nese kini muna Talatala ko. Ediodio vo kwa yana bena ye vwina dia zaya,sibawana eki kia nwa. Kwa wana mpe bemona vo yau kwau basundi o zaya bosi be mona muna mu vidi yo muna mu fungidi. O Mambu maku ntwala kemalendakani ko, vo ketu yantikidi kuna Kinkulu ko. Kadi e Kinkulu i nsinga u tunganga e nzola muna N´kangu miawonsono ova Nza. Bosi ketuvilakananga e Longi dia Prof. Joseph Kizerbo ko wa vova vo:  >. Zevo giatika kevokola ko tusongele o Lusansu lwa Kongo muna Ndinga a Kikongo.
KAPU KIA I: ETUKU DIA NSI A KONGO
1 Etuku dia Nsi ye Kintinu ki´e Kongo
NimiALukeni watuka kuna zunga kia Mayombe, wasauka e Nzadi iwaiza tunga e Nganda`e Kongo vana Mbanza Kongo. Wau katunga vana Mbanza Kongo iwau kasangana e N´kangu mina mia wanuka kuna zunga yaina. O Pigafetta yo Lopes basoneka o N´kanda wantete wa Mambu ma Nsi ye Kintinu kia Kongo muna Mvula ya Efunda dimosi ye Nkama Tanu yo Luvwa ye Mosi(1591), oyau kovo: << O yandi Kongo mu Zunga(Province) Isabanu(6) kakala wa kayana, e Nkumbu zayandi zunga ezi: BAMBA, NSOYO,
1
Alexis Kagame; Sprache und Sein ; die Ontologie der Bantu Zentralafrikas; heildelberg 1985 L.46. 2 Joseph Kizerbo, Histoire de l´Afrique noire, Paris 1972 L.36 5
NSUNDI, MPANGU, MBATA, YE MPEMBA. Kuna Zunga ya wonsono Zunga kia Mbamba kiakala kia sunda o vonga ye kinmvwama. Ona wayalanga ekiakina e Zunga , mu Ngienda ya Mani Mbamba kabokelelwanga. Muna Tandu kiakina Mwana Nkazi ayandi beni o Ntinu a Kongo wa yadikwanga ko. Yandi wafwidi muna lumbu yaviokele,Mfumu zayingi za kalanga muna Lutumu lua Ntinu´e Kongo. O M´vovo wa Mani disongele vo Muntu una ye Kinfumu(Ngienda), diau e bokelelwanga vo Mani Mbamba. E Mbamba iyau yakalanga i Moyo a Nsi ye Kintinu kia Kongo, ba kubama kaka bakalanga muna kutakesa o masoladi, ana balunga muna tezo kia Mafunda Maku Maya 3 (40 000)>>. Nana vo e Ntalu a Masoladi keyavewa ye sikididi kia wonsono ko. Kansi ilenda o songa vo, muna Kongo N´kangu ayingi wakala mo mu Tandu kiakina. Muna mpila ya yadilwanga, dizayakene vo o Mfumu yandi wa tambulanga e Mpaku,e Mpaku mu Mana nese: Wiki , Malavu ma Nsamba, Twelezi, Meno ma Nzau, Nkanda mia Bulu, Nlenle mia Ngoto, bosi wizidi bonga e Nzimbu za Kongo(Makodia matukanga kuna Luanda). Tufwete sikidisa mpe vo o N`kanda Ngo ye Nkosi kwa Mfumu kaka wakalanga, ekumakadi Sinsu kia Kimfumu wamonekenanga. Muna Ngienda zina zi zayakene muna Luyalu lwa Ntinu´e Kongo tufwete tanga: Mfumu a Lumbu, Nzayi a Mambu(Nsambisi), Lombi a Mpaku, Mfumu a Nkengedi, bosi wizi bonga e Ntumwa za Nsangu. O Mfumu Kabunga, wabokelwanga vo Ne Nganga, yandi wakalanga i Mfumu a Ntoto.
3
J.KiZerbo,D.T Niane; Histoire générale de l´Afrique; IV Volume L´Afrique DU XII°AU XVI°Siècle,, Présence Africaine,Paris 1991 L.347 6
Muna yaka Zunga e Mfumu gitu ya Ntinu a Kongo bakalanga. Muna Zunga kia Nsundi ye Mpangu wana ayandi beni Ntinu, bakala ye Mbebe ya giala o N´kangu. Idiau disonganga vo ayana o wana yo wanaankazi kubama bateka bakubamanga muna vinga vana Kintinu vo oyandi Ntinu o nunuvidi ovo kasidi diaka moyo ko. E Mani za zunga iba yadikanga e Mfumu za Mbanza yo Mavata. Ayana bayalanga o Mavata babokelelwanga „A NKULUNTU“. Muna Kongo o Ne Kongo o Ntinu a Nsi a Kongo dia wonsono, ka monekanga ne NzambiaMpungu ko,kansi e Kintinu kiandi lekwa kia sambulwa kia monekenanga. O sambuka kwandi muna Nsiku wasi Kongo ivovangavo; kala yo Menga Makimfumu. Muna kala mau ofwete kutuka muna kanda,o gutuka muna Kanda disongele vo, Mpangi yo buzi bawutidi o Mwana, odioyo o Mwana wasambuka kena. Ekumakadi, ye Kanda dia Ngudi yedi diase diudimosi. Muntu ona o utukidi kaka muna mpila yayina una yo Luve lwa ta o Mambu ma Makanda mana kavuilu yo mana kavuilu ko. Kansi ke siakovo voutukidi kaka muna Kanda oyadidi kwaku mpe. Muna Tandu kiakina o fwete giowa e Ndembo, bosi mpe ofwete gioteswa. Muna Malongi mana kevewa o muntu ndioyo kafwete zaya o zitisa e Fulu ina ya sambulwa, nese vo Ziami ya Mbuta yo Mayanga ye yaka fulu diaka. Vo Muntu o yeteso fwanana kwandi yo Muntu o keteso muna Longi dia Nsiku mia Zingu ovo mia Nsi. E sinsu ya Kintinu ya kalanga: Ngoto yakudifukila, Ngoma, Nsanga mia Moko mia vangilwa muna Sengwa, ovo mu dinu dia Nzau, bosi ye Kunda kia Kintinu kia toma Vangwa. O yandi Ntinu wa toma zungwa kwa Ntumwa zandi kakalanga, a Mputulukezo ana batambulwa kwa Ntinu mi´e Kongo batoma ta kwau i Kimbangi muna ludi ye ziku kiawonsono. Kevena Mputulukezo ona watambulwa kwa Ntinu a Kongo muna sekulu ya Kumi ye Tanu(XV°) walembi vana i kibangi kia Zitu una batambulwilwanga muna Nsi e Kongo ko. Tu fwete sasila mpe vo e Mbanza muna Nsi a Kongo disongelevo , Vata dina dia diasanga o Mavata mayingi. I dina vo e Belo ina ikalanga muna Mbanza mpila moso kwandi vo Mavata mamvimba, se dimosi kaka vo muna Mbanza o Mfumu yandi o tumanga e belo ya wonsono. A Mputulukezo ana bavita lwaka muna Kongo,bagika vo; e Mbanza a Kongo ya zungwa kwa giaka ya Matadi ba wana yo. Bosi vakala mpe e fulu kia tekelannga e N´kangu o M´ana(Ezandu). Muna Mvingwa a Ntinu vo kasidi diaka moyo ko ayu okuvo:
7
“ Mfulu ya vuandanga o Wantu Kumi ye Zole(12) ya solanga ona o lenda vinga vana kinfumu. Voi i Mfumu a Mbata , wau vo oyandi beni kasolwanga ko vana Kintinu, yandi i MbutaaMfudisi muna Mfulu ina, o Kabunga MfumuaNtoto muna Mfulu ina kakondwanga ko. Kadi muna Wantu ana basolanga e Ntinu kevakalanga Gitu ya Ntinu ko. Edina disonganga vo e Nsolelo yayina mu Ludi ye Ziku kia wonsono ya vangamenanga. Kadi dimbu nese Nsolwa a Ntiu kedi lendi vangamena mu Kiese kia ntima kaka ko. Eyayina e Mfulu ovo Vwandu kia Mbuta za Wantu Kumi Ye Zole(12) iyau mpe yavimpanga tuka Nsolelo a Ntinu,bosi ye Ndiatisilu ovo Gwisilu kia N´kangu muna Nsi e Kongo awonsono. Vakala mpe diaka e Vwandu kina kia kutakananga vose Nsi mu Vita i kotele. Voi e Mambu ma Ndundilu a Nzimbu ye Nkayaneso andi,Ntinu kaka wakalanga yo Luve lwa zenga omamana o Mambu. O Mambu ma Nkitilu za N´kangu diaka,Ntinu wazenganga mo. Ekuma kadi yandi wasonganga una ufwete tekelwanga e Sengwa, M´vungu , Tuandu, Lunga yo Mungwa, bosi wizidi bonga diaka yo maka M´ana ma fwanga e Nzimbu Muna Kongo dia wonsono. Awana bavanganga e Sengwa ye Ngoto, Wantu batangilwanga kundambu a Menga Makimfumu. O vanga e Sengwa salu kia Luzitu yo Lulendo kia monekenanga muna Tandu e kiakina. E Lekwa ya Kimvwama muna Nsi e Kongo keya kalanga Tezo kimosi ko,muna Zunga ya wonsono. Tulenda o songa vo; kuna Luanda ikwa tukanga e Nzimbu, o Mungwa ku Nsoyo watukanga, e Lekwa ya M´vungu ku Zunga ya MbanzaaNgungu yatukanga, kuna Mbamba ikwa tukanga e Sengwa. Bosi muna N´kangu Lukayanu lwa kalanga mo, Zimfumu, Wantu ba kuka wizidi 4 bonga a mpasi Wantu, yana bakalanga vo mu Gwai bazingilanga. Dimosi mpe diaka diakalanga muna N´kangu asi Kongo dia bokelelwanga vo: “Kitomi“ oyandi Kitomi Lusompo luvangamene muna Kuma kia siamisa e Kimakangu kia Makanda Mole ovo ye N´kangu mia Zunga kina nwa zayanene kiawu muna Bantiku.
2 Ndandaneno a Ntinu mi´e Kongo
Muna Mambu matadi e Ndandaneno za Ntinu mi´e Kongo vena yo Mambu mana mazayakene Kwa yana balongoka e Histwale(Kinkulu), yau be vovanga vo: „O Muntu antete wa yala mun´e Kongo e Nkumbu andi NimiALukeni. Kansi tuka kwa yandi Ntinu e Kongo NimiALukeni,yakuna kwa Ntinu Zinga Nkuvu ona wa yalanga a kia lwaka a Mputulukezo muna Mvula ya Funda Dimosi ye Lunana ye Zole(1482)“. E Nkumbu kezina za sonama mu N´kanda ko, nanga aki singa lwaka e Tangwa a fimpa a Mbuta ana basal´a yo Mambu ma Nsi a Kongo kaka zi kio zi singa zayakana.
4
V.J.KiZerbo.D.T Niane(1991,347349)
8
Kansi tuka muna Ntinu Nzinga Nkuvu yavana kia fuka e Kintinu kia Kongo yau a wonsono a Ntinu mia Kongo bazayakene. Zevo e Ntinu mizayakene e Nkumbu ye Mvula bayala ezi omu Bandu diant´ ente 1: Bandu dia 1° :Ndandaneno(Dinasiti) ya Ntinu mi´e Kongo
Tangua Bayalanga (?1509) (15091540) 15401544) 15441546) 15461561 (1561) 15611567) (15671568) (15681587) (15871614) (1615)
Ndandaneno NzingaaNkuwu MpanguaaNzinga MvembaaNzinga(Mvemba ne Lumbu) NkangaaMvemba MpudiaNzinga NkumbiaMpudi MvembaaNzinga MvembaaNzinga MvembaaNzinga Mpangu Nimi –aLukani lua Mvemba MpanguaaNimi Lukeni lua Mvemba NimiaMpangu Lukeni lua Mvemba
Zevo i Nkumbu zizi ye Tandu yayala e Ntinu mi´e Kongo tuka muna Mvula ya 1482 wuna mia sonekenwa kwa E.G Ravenstein(1901) yo A.C.Gonsalves(1985):muna N`kanda, Ilídio Do Amaral; O reino do Congo, os Mbundu, o reino dos Ngola e a Presenca portuguesa, de Finais do Século XV a Meados do Século XVI, Lisboa 1996 L.169 (.Masaulua kua NdondaaYele,Frankfurt 2001)
3 Mambu Makimfumu ye Mfundisilu
O Tumbu vo tusanganene,konso Wantu kuna Lumbu lwau basolele o Mfumu ona okala tuma. Waukina vo se Mfumu za Tumbu zayingi zikala, bosi se ve vavwa ona okala giala e Vata. Muna Kongo e Fulu kina kizingilanga o N´kangu vo kevena Mfumu´e Vatata ko, ke dilendi bokelelwa e Vata ko. Didi kina vo muna Kongo Mambu ma tewanga mo, wau oyandi Mambu Mfumu za wantu kaka mekwa ta. Kadi vana konso Vata vena ye M´vila, o M´vila yandi i sina dia una wa tungilwanga o Lumbu, o Lumbu yandi i Lunzi disikinanga e Vata. Oyandi Mfumu´e Vata ke gialanga yandi mosi ko, muna Mavata mana malundidila e Kadilu ye Fu ya Kongo, muna ye Duki, ye Boka ona o bokanga o Nkoki, nana vo vena diaka ona o bokelelwanga vo; Mfumu a Ntoto ovo Nsand´e Vata.
9
O ndiona Mfumu a Ntoto ovo Nsand´e Vata kekwa natwa ko, mu Kanda dia wana bavita o binga e kiakina e Zunga kina e Vata ke solelwanga. Voi Duki yo Boka balenda kwau okala vo Wantu a Makanda mana me kalanga vana Vata, oyandi Duki Mfumu za Wantu ye Nzayi mia Mambu mi´e Vata mi kunsolanga. E Vwandu kina kisolanga o Maduki kia bokelelwanga vo:“MbandaBanda“. O Mfumu ´e Vata ona una ye Ngienda ya yingi indiona o Sand´e Vata ekuma kia ntete, yandi i kayanga e Mpatu zivatilwanga, eki kia nzole, yandi i lombanga e Mpaku za Ntonto. O ndioyo o Duki wabokelelwanga muna yaka Zunga ye Kongo vo „Soba“ Vata kaka ke gwisanga, muna Nzila ina e songwanga kwa Vwandu kia Mfumu za Ntoto ye Nzayi mia Mambu. Idina kia kadilanga vo, muna Mavata keva lendi tewa e Diambu ko vo e Mfumu ye Nganga ke balungidi ko. Vo diambu otesese; e kiuvu o diwa vo:“Mu Luve lwa nani otelesele o dio?“. E kiakina e MbandaBanda ikina kaka kia kalanga yo Luve lwa zenga o Mambu. Muna baka mpe e Kimfumu kia Vata o fwete teka giadiswa ovo gioteswa muna Kanda dieno ovo mu kanda dia wana be gialanga e Vata o utukidi. O Mavata vo masanganene se Mbanza kekwa bokelelwa, e Kimfumu kia Mbanza lenda kwandi o fwanana youna wakalanga e Kimfumu kia Mavata, e Nswaswani ina kaka vo: Muna Mbanza e Mfumu za Mbanza Ngienda bena zau kuna kwa yana be gialanga o Mavata. Diokininavo muna zenga o Mambu vana Mbanza Mpaka zayingi kikwa sieteka. Kansi ke disongele kovo keve kala Ngwizani ko. Muna Ngiadilu kuna Kadilu kiasi Kongo Nsiku bakalanga miau, e miamina e Nsiku vo Muntu osombokele mio“Nkanu“ ka volele. Vana Vata mo Muntu ovolele o Nkanu, o Mfumu´e Vata kafwete bokelesa. Oyandi yandi M´vodi a Nkanu ye Impovelea yandi. A Impovela batoma kalanga vo Ngudi za Nkazi, kansi lenda mpe okala Muntu una vo ke Gitu kwandi ko kansi ozeye o Mambu. Bosi wizidi bonga e Mbuta za Wantu ana bevwanda vana“Tenda Nkongolo“. O Mambu Tezo me kalanga, vena yo Mambu mana mena vo kuna Lumbu mabwididi ikuna mpe kwandi metelwa, bosi ma manisi mpe. Vena yo Mambu mana mena vo Vata kaka una yo Luve lwa tesamo, ivana ve vwandanga e Mbuta zawonsono za Vata, vene mpe yo Mambu mena vo Mbanza ovo Mavata mayingi kaka mafwete vwandila. E Nona kia Nkanu mia mpila e yoyo nese vo Nkanu mia Ntoto. O Mambu mana metelwanga muna Kanda ovo kuna Lumbu imau ma bokelelwanga vo: „Busi K´e Mambu“. Vo o Mfumu a kanda ovo Lumbu obokelese e Ndonga andi, bosi se ke kwendia yuvulanga mosi mosi. Konso Muntu e vova awei kazayidi dio e Diambu. Vo yau awonsono bamene ovova. Wau kifimpuzioala oyandi diambu ,bosi tu kuna Nsuka o „Mbuta a Mfudisi“ e vana o Malongi.
10
Muna Malongi mana e vana imuna musonga ona oyelele, yona ulungidi. Ayana bakedi yo Mambu bafwete vova kwa Mbuta a Mfundisi vo: „bawizanane tuka muna Lumbu kiakina o Mambu mamana manisi“. Vose diambu dinavo kwa Wantu dibwidi ana bena vo kebena Kanda dimosi ovo kebezingilanga Lumbu lumosi ko imana me kwendanga kwa Soba ovo Duki di`e Vata. Oyandi Soba ibokelesa e MbandaBanda, batele dio, dilenda mpe okala vo kebalendi dioko zavu diele kuna Mbanza. Kuna Mbanza vo kedilendakene ko difidilu kuna kwa Ntotela oyandi Ntinu´e Kongo. E Fulu kina kia telwanga o Mambu kuna kwa ntotela kiabokelelwanga vo :“Mbazia Nkanu“. Kuna Mbanza a Kongo onti una kuna uzayakene muna nkumu a:“Eyala Nkuwu“ ivana a Ntinu mi´e Kongo batelanga o Mambu ma Nsi e Kongo.tuna ye vuvu vo a „Mbuta za Mfundi“. Ayana bazenganga o Mambu ma Nsi ya wana batanga o Mambu Makanda keba kalanga Ngieda zi mosi ko. O Mambu mena ye Mpila ina yakubikwa una mafwete diatisilwa, idina vo muna Ngiatiku a Mambu „Lukofi“ lwa bundwanga, muna vana o Luzitu kwa Mbazi –a Nkanu. Bosi se kiayalwanga e „Nkuwu“ oyandi Nkuwu i itambulwilwanga o Wantu a wonsono ana bezidi kuna Mambu, kuna Nsuka bakudiki vo beza kiambote benda a vutuki mpe kiambote.
E Nkuwu o Muntu ogialanga yandi Mbuta Mfundisi, wau kemanisa e Ndambu zawonsono batondele, ibosi bevutulanga vo: “Muna Nkuwu bakotele mo, bosi batambulwidi vo zitisa be zitisa yo“. O Mvovo u vovwanga iwau: “Kutunga Nkuwu iku vutukanga Nkuwu“. Vo balungisi e Nsiku miomio mia wonsono mitadidi e Ngiatikilu a Mambu ibositu se o Mbuta Mfundi ke bokelanga e Ndambu zina muna Mambu basonga o Mambu. Ayana bena vo Impovela kaka bena, bafwete giantikila muna Mvovo a siavo: “O Nwa wame, kansi voi Mambu kemame ko“. Vo e Ndambu zawonsono bamene o vova, o Mbuta Mfundi ye Nzai mia Mambu, balombele vo benda“Nwa o Maza“ wau bekwiza vo muna Mvovelo za Ndambu imoso katikati bena kiau Giuvu diaka begiuvula, iwau bekwenda diaka kuna „Maza“. Wau bekwiza o Mbuta Mfundisi ozengele o Mambu, e Ndambu ina imona vo yau bena bayela balombele vo benda kuna Maza, kuna Maza ikuna be fimpulwila vo eTumbu kina bazengelo ye Tezo kia Diambu kia fwanana kina. Vo bamwene vo e Tezo kia Tumbu kingi, balombele vo kiakululwa, kansi ke balendi fila e mpaka ko muna Mambu mana mazengelo kwa Mbuta mfundisi, kibokelelwanga vo: „Vutula e Mbele ku Mataku ma Ngulu“
11
Muna kulula e Tumbu mbote seo muntu ka kala ye Kimpovele ona otomene zaya o Mambu. Vo Kimpovela o mwene vo e Diambu kedi zengelo mu Ludi ko, kafwete telema bosi e tola o Nkunga ovangidi ne muntu okina. Bosi se songa muna Ngana vo avei kena mwenanga o Meso e Tombe. Muna Tumbu kina kizengelo o Mvodi a Nkanu ona ena vovelanga. Voi itumbu ina yazengwanga tulenda tanga ei:  >. E kozi muna Nkanu a Zumba kwa ndiona o vwidi o Kento kivewanga, kansi e Ndambu zau zizole zina muna Mambu bafwete vana o Malavu. Muna Nkanu mia bungulwa menga e miaka ku Mfinda mia yenda zengelwanga ke mia zengelwanga va Meso ma Ndonga awonsono ko, kansi kwa Mbuta ana kaka bazeye e Nsasa a Diambu. Vena diaka ye Nkanu mia kindoki mia dikilwanga e „Nkasa“ vo Muntu onwikinu e Nkasa kamwene Diambu ko,disongele vo kazeye Diambu ko. Vo Diambu a zeye kafwete konda.
Muna mawonsono matadidi e nsiku ye Tumbu muna Mfundisilu zasi Kongo dimosi tufwete songa vo kwa Kongo: “Vo lunga ku lungaladi ko“. 5 Kadi e Ndungidi vo kutomene keba yau ko ilenda kwandi mpe oku sudila o Mambu.
4 Ndinga yo Mfunu a Ndinga zeto oku Afilika
Ndonga bena Alongoki ye Nlongi begindulanga vo: O yeto N`kangu mia Afilika e kimpitu tu tomesa e Zingu yeto tufwete longoka yo vovanga e Ndinga za Nzenza. Kansi ezozo e Ngindu Kondwa kwandi kwa N´tona zitoma sakilanga, kadi vena ye Ndinga zi sivikwanga nese vo i kifalanse. Vo tungunwini Etuku diandi ye Ndinga zeto e Nswaswani nkatu kwandi. “E Nkanda mia ntete mia sonekwa muna Kifalanse muna sekulu ya VIII mia tona, miayingi mu Latin(Ndinga asi Loma ya nkulu) mia tuka bosi mia saulwa muna Kifalanse, vena ye N´kanda mina mizayakene nese vo :“Le cantilène de saint Eulalie, Chant d´eglise, et les serments de Straßbourg“
5
V.António Fonseca; Sobre os Kikongos de Angola,Lisboa 1979 L.37ff
12
Muna Mvu wa 842. Muna Tandu ekiakina e Ndinga ya vovwanga yabokelelwanga vo „ le Roman“. I yawu yabingwa kwa „Celtique“ yakuna oyandi Falanse kaiza, kadi o Falanse muna Etuku diandi dialekite(ki Ndinga Ndinga) ya vovwanga kwandi kaka 6 kuna IledeFrance ya kalanga“. Muna fwananesa ye Kikongo o N´kanda wantete wasonama muna Ndinga a Kikongo mu Mvula ya Efunda Dimosi ye Nkamasambanu yo Makumole ye Ya (1624) wasonakwa, kwa Nlongi mia saulanga e Ndinga kuna Lumbu lwa Ntinu´e Kongo, oyu wasonekawo Mpelo Fr. Jorge. Bosi wizidi bonga o N´kanda una wasonekwa kwa Fr.Hycinth Brusciotto de Vetralla 7 muna Mvula ya 1650, owaka diaka wizidi vaika muna Mvula ya 1659 kuna loma. Bosi nona kimosi tutalanga a Mputulukezo, ya Falansez ye Ngelezo wau baiza longa e Longi dia Yisu Klisto, wau kaka basekula o N´kanda Nzambi muna Ndinga za Afilika kio o Nkangu atoma giatika obakisa yo sasila o Malongi ma Klisto . I dina vo o Mambu mawonsono me longokwanga, e Lumbu kaka kina tulenda mo saula muna Ndinga zayeto beni oku Afilika, bosi kweto tumona vana va bwakila o Ngumbe o Malu. Nana vo vena diaka ya wana begindulanga vo: O ku Afilika e Ndinga kutu zingi, kwa wana e Mputwilu zau izazi; oyandi Afilika Kontinente kwandi nese i Azia ovo Elopa, o mu zozo e Kontinente mpe Ndinga zayingi zivovwanga mo. Ekuma kaka kuna Afilika kufwete kadila kaka e Ndinga mosi ? Bosi mpe nudi yuvulanga diaka e Kiuvu vo kuna Nsi nese China Ndinga zikwa zina ko? Ediaka Diambu diaka ditoma fundwanga idia sio samina vo: „ Muna Ndinga zeto kemuna kala Mvovo mina mi fwete sasila o Mambu ´mazi Ciencia ko“ Kwa wana diaka edi tuku bezaisa vo muna Ndinga zawonsono Wantu ana balongoka iba kotesanga mio emiau Nvovo miomio, zevo omu Kikongo mpe Wantu ana balongoka ya wana besinga longoka bekotesa mio. Zevo kiakala Matematika, Fizika,Kimika ye zaka Ciencia diaka ,Mbebe ya wana balongoka mo muna saula muna Ndinga zau. Tuna ye nona kia Wantu ana bayenda longokanga kuna Nsi a Ngimpitu muna Antikite wau basaula muna Ndinga zau, omaka mambu kutu kemezayakana diaka kovo kuna Nsi a Ngipitu ma tuka.Edina vo konso Alongoki muna Ndinga zau bafwete sanzula tuka muna Mpova yamuna vokabilele za Ndinga zau, nese owau kwandi o Mvangi a Teke e viengeselanga e Teke kiandi. Kanampe kutu i Ngindu za gika vo e Ndinga zilenda tiakalakesa ezi Nsi una za kailwa kwa Konfelencia ya Beleli, ayaya diaka ke lekwa ko.
6 7
Marcel le Tourneau; Abrége d´histoire de la litterature francaise, Berlin 1930 L.1ff Wiliam Holman Bentley; dictionary And Grammar of the Kongo Language, London 1887 L.xii.
13
Kadi talanga e Nsi nese Kanada bevovanga e Kingeleso ye Kifalanse, tala diaka e Nsi nese Belizika bevovanga e Kifalanse ye Falama, muna tanga kwandi kaka ezazi. Zevo kwa yeto mpe malendakana kevena kwandi Simba ko vo ke i Ngindu za yeto beni ko. Muna vana e Nona kia Nsekulwilu a Mambu ma Ciencia muna Kikongo, i Nona eki: „Angle droit(Falanse)=Kon`ko kia singama(Kikongo), Angle obtus(Falanse)=Kon´ko kiasanzuka(Kikongo), Angle aigu(Falanse)=Kon´ko kiambatakani(Kikongo). Zevo bika Afidiampaka badi mwena, bosi basamuna yawu beni, samuna mpe muna Ludi kia wonsono. Kadi omama o masona muna Nsiku una wa mvovo waludi,una kewutukululanga ko masonamene. Nese e sisa Longi dia sisa asi Ngipitu vo: “ O yeno a Soneki nu simbanga o Lusala, nuzayanga vo oyandi Lusala i Sinsu kia Ludi 8 ye Ziku, bosi iyandi mpe nu sadilanga muna soneka o Mambu maludi“. Muna Mfunu a Ndinga zeto dimosi tutesekele diaka v; Oyandi Nzingu kia Muntu kekwa tomena mu Nzo a Kinzenza ko, wau oyeto tu kwamanga kaka e Ndinga zangani fwanana kwandi yo Wantu bekwenda vavilanga o Mawete muna Nzo zangani, zevo Mpasi`e. Bosi muna Nzo a Kinzenza didi mukwa kala vo eyayina e Wola ovava osikalana o ngeye Muntu yo kwiza giuvulwa vo, wau to o ngeye tuka wa izila se nkia Lumbu ovutuka ? E sivi o Mambu ma Zingu. Bosi mpe o Nzayi a Mambu vo a tonda kaka o tela o Mambu muna Ndinga aki Nzenza muna Nsi andi,o tumbukidi kadi zavu e Nsi okayidi kwa Nzenza. Vo tutomene tala wau tusiaminanga e Ndinga za kweto ekalavo kutu oyawu bamonanga i Ngangu zitusundidi dio tulendelanga e Ndinga, wau oyau oma kutu bevutulanga vo, iwau ketulendanga o sikidisa e Ndinga zeto ko, dio tulongokela e Zau, o vava diaka e Sivi. E dina vo kelembi zaya ko o Nsandi e zolelanga o vatila vana Mienze. Dimosi tutenseka muna zika e Diambu dia Ndinga, i dia Gwai. Eludi vo oyeto a N´kangu mia Afilika mu Gwai twa siwa kwa N´kangu mia tuka kunsi za nkanka, bosi wantu ana bena vo muna Kiuntu kiau yo yeto twa swaswana twina, Eludi kansi vo tutadidi e Kinkulu kia Nza ya wonsono kevena kwandi N´kangu ona ulenda gika kovo oyandi kasiwa mu Gwai ko. Tuka kuna kwa N´kangu a Izalayele wakala muna Gwai kuna Nsi ya Ngipitu muna Tandu kina kia kia vioka kia Lungisa e Sekulu Makumata(Mvula 3000). Yakuna N´kangu mia Loma mia Geleku(Yileni), bosi e N´kangu mia Elopa mia giatikwa osiwa muna Gwai kwa kwa Loma. Zevo ke Moko ko, ovo Mambu ketulendanga ko ovo tulembakananga twa ikanga kovo, e Simba iwau twa siwa muna Gwai.
8
O mama o Mambu masonekwa muna ziami kia Sethi Wantete, kuna Nsi a Ngipitu
14
Dimosi tu kadi dina dia Ludi kikilu, o Gwai sukika ke sukikanga. E Kuma ke sukikilanga iwau ke kitulanga o N´kangu vo wawonsono sema gindulwila. Zevo o Gwai ke giatanga kaka yo tambula Kimvwama kia N´kangu ko, kansi e Lekwa e toma bololwenga Luvwezo luna e zolanga o tambulwisa kwa N´kangu una una muna Lutumu. Ekuma kadi oyeno a N´kangu kevena Ntalu ina nu fwete vana o Luvwezo ko, kadi konso N´kangu Lulendo kemona muna kala yandi beni olwaluna o Lulendo lwa Kiuntu vo lukatuka kaka, nwa tonda o Luvwezo. Vo ke nu kebele ko nu vwezukidi yakwa yele Mvu,kansi tu muna Kinkulu kia Nza kana, o N´kangu o vwezelo wau bekwiza temuka. Se e tandu i landa akakani kebe kala kwikila diaka ko e tezo kia Lusukamu kia lwakwa. Nese Ndonga kebe kwikilanga diaka kovo o Lusansu lwa Nsi´e Kongo Lusansu kwandi wau ozeye o Lusansu lwa Ngelezo. Muna mawonsono se omwene vo, Umbangu utanginiswanga kansi ke Fu ya Nsi za Nkaka kw´e. Kadi konso Lusansu luna ye Fu yandi, e ki tuvwidi o Mfunu Mediku(Nganga), Fiziku, Kimuku, Nkete(technicien) etc. Ana belenda o sasila kwa Nkangu´eto o Mfunu wa mau Mambu omu, kayanatukadi besiamina kwau o kwenda sivika mana mavangwa kwandi kala ko, ye Nsiki mia Tietie ko.
Muna Ndinga ke muna kaka Mvovo ko, kansi ye Kiuntu kia N´kangu a wonsono,o 9 giambula e Ndinga aku, mpila mosi kwandi yo giambula e Kiuntu kiaku.
5 N´tungilu a Mavata ye Mbanza muna Kongo
Enzo zesi Kongo mu mpila a Kon`ko Gya, ina ye ndambu zole za lambuka ye zaka zizole zankufi za tungilwanga. Muna yandi kati kwa Nzo mwa kayana muna masuku, suku Dimosi dia Nkento yo Yakala ye Dimosi dia Wana. A Ndumba vo balweke muna Ntela kwa Nkanka zau balekanga ona kena ye yakala ko, voi wana a Matoko kuna Kibanga bayenda lekanga vo balweke muna Ntela. E Kibanga Nzo a mpwena itungwanga kwa Matoko, kansi tu a Mbuta lusadisu bevananga. Muna Kibanga imuna mpe mwa vaninwanga o Malongi ma Zingu bosi mpe imwau mwa telwanga e Ingana ye Fika vose nu leka. Idina vo tulenda o samuna vo muna Kibanga imuna mwa tungilwanga e Ngindu yo Zayi wa Matoko, wau kina vo o Dia Nitu kaka ketunganga. E Ngindu za Mwana Muntu yo Zayi Longi ikwa kuntunga,kadi Muntu ona o zeye kaka o Bi ye Wete olenda sikidisa e Zingu kia kia Vata ovo kia N´kangu.
9
V.Cheick Anta Diop; Nations Negres et Cultures; Dakar 1979 L.405
15
E Giaka ya Zinzo mu Nianga yo Malunzi bosi ye Mbasa zikangwa ye Mpunga za vangilwanga. O Malunji mi Nti mina mia solwa nese vo Nti wa Mbota una wasingama i miayendi a solwanga, isiavo ke konso Nti ko wa fwana o tungilwa e Nzo. Vana ndambu a Nzo vakalanga e Kikiku wizidi bonga diaka e Saku kia yanikinwanga o Madia. Muna Nzo zawonsono mwa kalanga yo vana va tesekwanga e Inzu ye Nkalu za Maza oyandi Fulu kiokio kia bokelelwanga vo Kianga ovo Talabata. Muna Nzo zazi Mfumu Talabata ye Kunda ya mbote ya vangilwa mu tini ya Nti ovo Matombe ya kalanga mo, bosi kuna Lumbu lwa Mfumu tini ya Nti ya toma vangwa ya kalanga vana mwelo muna tabulwila e Nzenza basianga. Konso Mfumu kafwete kala ye kunda kia toma vangwa kina kia bokelelwanga vo „Kangalanga“ ezaka Mfumu ekiokio e Kunda kia fukwa muna N´kanda a Ngo muna songa e Sinsu kia Kifmumu ba kalanga kiau. Voi iyandi vata tulenda o samuna vo diazetumuka dia tungilwanga, vana Nkati iva kalanga e Nzo a Mfumu´e Vata. Kadi iyau mpe ya sundanga o gwete,ekolo kina vo muna Tandu ekiakina o Wantu Kento yayingi bakalanga yau akwa Kento yayingi e Nzo zau za kiatama ku Lumbu Lumosi za tungamenanga. Muna Lusansu lwa kongo o Lufwa zitiswa luzitiswanga, edina vo Fulu kia Mvimba kia kalanga kia vavulwa kia zikwanga o Fwa, ikiu kia bokelelwanga vo Ziami ekiokio e Fulu ke kia kalanga vala ko ye Vata. Vana Ntandu a ziami Matadi matesekwanga vo, kadi o Ntoto lala ke lalanga dio basilanga o Matadi. Dimosi diaka vo asi Kongo bazeye e Fuku e Titi yasangwanga vo bakombele ku fuku yayenda takulwanga, oyandi fuku vo sakidi kiokwa ka yokwanga. Muna mavata vo Muntu o laukidi mu lumbila kasiwanga muna bi zozokolo vana ndambu, ivana o wantu bayenda kuntadilanga.
Vo i Nganga ana baukanga e imbevo fulu mpe bakalanga yau ovo Nzo ina ya gukila e mbevo imuna mwa lundilwanga, o makaya ma nlongo ye fwalanganu ya wonsono ina o nganga e fwanga o mfunu. Muna bandu dia 6° tusongele e fwanifwani kia nzo zasi Kongo una twa songelwazo muna Nkanda wa Pastole William.
KAPU KIA II: KADILU KIA N´KANGU
1 Nsompaneno zasi Kongo
Vo o mwana a yakala o lweke muna ntela sompa, wele kwa mase mandi muna songa e diambu. O wau a mase bebakadio bosi befimpa dio, edi betala ntete vo oyandi mwana a yakala wafwana muna nsansa o nkento.
16
Ediambu dina dia kwenda kuna Lumbu lwa mwana ndumba dia bokelelwanga vo“Vaikila o Mwana“. Kansi kana se be vaikila vava bateka vavanga muna ndumba zina vana Vata ovo kuna zunga kiakina. Muna nsolelo a ndumba edi diatoma fimpwanga, kanda dia mwana a nkento kana yedi dia mwana yakala kevena N`Simba ko. Wau besola o mwana a nkento, bosi se be giuvula vo; oyandi mwana nkento; vo zolele. Vose o ozelele o Mase ma Mwana a yakala batwikidi o luzaisu kwa mase ma mwana yakala, muna zaisa e lumbu be kwiza. Kina bekwenda bafwete kala ye ngudi za nkazi, ye nkai bosi yo wantu a vata,bosi o malavu kemalendi kondwa ko. O se dia mwana nkento vo o tambwidi o mase ma mwana a yakala, edi diantete bavanganga vutula o matondo muna ngiza awu. Wau be tonda bosi bevutula mana bezidi bawidimo oyau bosi besala mokena yo mwana a Nkento. A besala bosi begiuvula o mwanau a nkento. Vo kazolele kwandi ko, bafwete vanga e ngolo muna songa vo; ekuma oyau bamwenene vo o ndiona o yakala yandi umfwanukini. O maka Mambu makalanga mpe vo o mwana a nkento ozolele yakala diandi kansi o mase mandi o yakala keba nzolele ko. Vo omo mawonsono mawisiasiene ibosi o Mase ma Mwana a Yakala bekwiza baka e Mputwilu. Dimosi diakalanga vana va vaninwanga e mputwilu, vo o mwana a nkento kazolele kwandi ko. O mase mandi o malavu mana bavewa keba vutulanga moko. Idiaudina dia yikilwanga vo:“Za sala Toko, Ndumba N´kuta andi“. Disonganga vo ongeye ozolanga o mwana a nkento katonda kalembi tonda kina oku nvana nsambu zandi. Vo mwana a nkento o tondele, bosi „ki kangwa o Mafula“ vana n ´kangwa a Mafula malavu me nuwanga vo me bokelelwanga vo: “Mwanga o Matoko“ disongele vo oyandi mwana a nkento kasidi diaka, wavevuka ko kansi mbebe kena yau kwa ndiona o mwana a yakala o vene o malavu. O mama mawonsono vo mamene , basidi e lumbu kina ki kwiza sompwa. Wau kitekwa gialwa e Nkuwu bosi o mase ma mwana a yakala be susula vo, iyau kwau ana baiza vaikila o mwana a nkento. Vana ntandu a mama mawonsono, bosi begiatika ovova e „Kinkulu kia Makanda“, kia nsopi yoi o sompwa. Ekuma kadi „Mvila“ fimpwa zitoma fimpwanga vo o longo lolo lusompwa ke lufwa mu konso Nsiku ko. Vakalanga mpe diaka ye zunga muna Kongo, ana balombanga o“Mayanga“, o Mayanga Maluvu me diwanga o Nsompi kwa Mase mama Kento.
17
Muna Nzimbu zilombwanga kwa ndambu tatu, mase ma mwana a nkento, ngudi za nkazi ye nkai za mwana be dianga zo. Ezi za nkai za ikwanga vo:“Muntu vunda“. Waukinavo nzimbu zalombwanga, vakalanga mpe kwandi vo o mase bezidi sompa kebezidi bakubama ko muna Nzimbu, balenda mpe kwau o lomba vo benda teka kubama bosi kwau bekwiza diaka. Kansi tu kana se bekwenda bi nzimbu bia kete besisanga be bokelelwanga vo „Beka“. O sediankento dia mwana a nkento muna zayisa e nkumbu tulekwa lekwa kelombanga, vo i veno bosi se bevwandiswanga fulu kimosi yo mwana a yakala. Wau bevwanda bayatikidi o vanwa o malongi ye nsambu kwa mbuta za wantu. Vo bamene vanga o wauna, se dia kaka yo nwa wau kwa ndonga awonsono ku giantikwa. Wau kimanisa o diwa se kina. Tuka muna lumbu kiakina, o mwana a nkento olenda kwandi okwendanga kuna nzo a yakala diandi, se dimosi tukadi vo kalendi ntete lekanga kuna ko. Mu ntangwa eyayina ke kala kwiza tala o yakala kebalendi sangana yo yakala ko,bosi mpe kuna lumbu oyandi nkento kalendi finamanga e mbuta za lumbu ko. Yavana kifwana e lumbu kina oyandi mwana a nkento ke kwiza filwa kwa kwandi ya ndumba yo sandiankento. O sediankento yandi wakubikanga e mfulu yantente ina i lekwanga muna lumbu kia ntete kwa wana basompele. O Kuma wau ku kia o sediankento wizidi giuvula kwa yakala vo batoma leka.
N´tutu basianga wazala yo maza, vo wizidi kwanuka wazala disongele vo o mwana a nkento mwenze ka wanukini. Oyandi mpe mwana a yakala kafwete zaisa mpe kwa mase mandi mankento una kawene o nkento. Vena diaka ye nsompaneno ya yatikilwanga muna kileke yavana kwandi, o mwana a nkento elwaka muna ntela una kala yona o kunsompa. Olwaka longo diaka luzayakene iluna lubokelelwanga vo: „Sompa o nzitu“ disongele vo yo mwana a nkento yo mwana a yakala luvila lunavo lu sianga e simba vo kebalendi sompana ko. Kansi tu vo yau bazolanene kwau se „Nkombo a soni“ be diwa vana ve telwa o mambu ma longo lwau. O antónio Fonseka wasoneka vo:“muna longo lwa zitu nsunda mia diwanga vo, oyandi 10 nsunda matu ma mbwa me diwanga, bosi ve gimbilwanga e nkunga“ Diambu dimosi diaka di kama vovelwanga, edia zaya vo nkia kuma asi Kongo balombelanga e nzimbu muna sompesa o mwana a nkento? Eludi vo tutomene tala yo minikina dimosi kaka tufwete saladiau vo ezazina e nzimbu sinsu kia luzitu kia vewanga kwa mwana a nkento yandi beni ye kanda diandi. Kadi o zitisa e kanda gudizitisa kwandi kwa muntu dimoyo yandi beni. Ekuma kadi mwana a muntu ona wasompwa kaka una yo luve lwa tala o mambu ma kala ma vata, ma kanda ovo konso mambu.
10
tala António Fonseca(1979,6)
18
Kadi kuna Kongo vo kwa sompa ko kana kutu Nkama awana o utidi toko kaka okala bokelelwa ovo omu kikongo kia mpa makangu, kansi keyakala ko. O wana ana begutuka kebavwidi kise ko wana a kanda. Muna mfwolaneno mpe vo o mwana yakala o mwene vo, o nkento kanzolele diaka ko kansi ka tele kwandi zumba ko, wau ke kwenda oyakala kevutulwila lekwa ko. Kansi tu o nkento wasompwa vo toko diandi a bakidi kafwete vutula e nzimbu zina kasompelwa. Vo zumba ka tele o ndiona o toko a tele yandi e zumba yandi o vutula zo e nzimbu. O mambu mamana me bokelelwanga vo: „Diwa e kosi“ ,kansi tu vo o ndiona wasompa kanzandi o tondele kwandi o vwanda yo nkento andi kana kutu mwana o utukidi vo ba yikangavo: “Nkombo ame iutidi ngulu, elau diame dia tuelela“. Vena diaka yo tongo tuna vo o nkento ke gutanga ko, edidiantete oyakala kafwete gukisa o nkento vo mawuta nkantu, o yakala olenda kwandi o gika o nkento o nzole. Vo o yakala ofwidi o nkento osidi kuna lumbu lwa nkanzandi, olenda o sompwa kwa mbunzi a yakala ovo mwana a nkanzi a nkanzandi. Vo nkento muntu a nkaka kwandi kazolele sompa, keve vutlwa mpe nzimbu ko ekuma kadi oyandi nkento: “Wa mana e Salu“.
Vo se yakala difwididi o nkento, olenda kwandi mpe osompela muna kanda dia ndiona o nkento andi antete. Vo o longo lwampa o nkento ovo yakala o sidi kafwete zingila yo mbuzi a kwandi. Edina tutumene mona vo o lusansu lwa Kongo lusansu luna lwa lwaka vana tezo kia sia o samuna vo; o mwana muntu kalendisa kala u kovo; vo zola wo kwaku kaka wele bonga ndumba ku kevena muntu oku dia o nkanu ko. O mambu ma konko ya nsompaneno vo tutadi muna sina dia diambu o mfunu andi wau umosi kwandi ye Nsiku mia nsompaneno mia sokekwa kwa lomanu muna kinkulu.
2Ngutukilu kwasi Kongo
Vo mwana o utukidi nkumbu a muntu ona, wa utuka kala muna familia (vumu) yayina. Vena ye nkumbu zina zikalanga ye nsa´sa isonganga e diambu diavanga muna nsungi o mwana ka utikidi. Vo mwana o utukidi vo ndambu a nitu keya lunga ko, ovo ntu wa mpwena mpwena,kebokelelwanga „Sivi“ ovo „Simbi“. Vo mwana ona o utukidi wadizinga muna kutu kia ngudi , ebokelelwanga, Nzinga. Ona o utukidi ye mbavu anwa yina ye nzila e bokelelwanga vo nzau. Vena ye zaka kumbu diaka zina ye nsa´sa nese vo; i „Nsikidi“,“Mpanama“, ye „Mavakala“; muna lembi tanga e nsa´sa za wonsono. O Mapasa muna tandu kiakina vo bawutilu nlongo bavangilwanga,kwa nganga. E miamina e longo mia bokelelwanga vo: „ Mantulu“, vo iyau wana omosi „Nsimba“ omosi „Nzuzi“ be bokelelwanga.
19
Muna yandi ngutukilu, vo omwana ovaikidi osongele e sinsu kia zingu, muna ndila ina ke dila. Wau ebakwa kwa ngudia ngutisi ozengelo o nkumba, ovuminu o mete iyikilu vo:“ E mwana wilanga o se yo ngudiaku yo wantu aku mbazi. A kento ana bekala vana ve gutukilwa, bosi be baka e nzungu ina ya mpa ke sadilu ko. Ba idisi o maza, omamana o maza ma tiya ime bubilwanga o mwalakazi. Eyayina e nzungu ya sadilwanga o mamana o mambu ya bokelelwa vo : “Tuma“, voi yandi bubwa yo ntwa mwana, yo yandi mwalakazi lumbu kie babubwanga. Ngonde za viokanga, o mwalakazi kalendi vaika kumbazi bosi kalendi sala salu ya ngolo ko. Eyayina e ntangwa ya bokelelwanga vo „Kialakazi“,a yana a nkento bekala kwiza kuntala ibekala kwiza ye nkuni ye yaka fwalanganu ikala vuwa o nfunu. Bosi o mwalakazi kalendi toma finamwanga kwa yakala ko yavana e nitu ivutukisa yo baka e ngolo. Vose mwenevo o mwalakazi kena ye kinvumina ko ovo bia kete kete bina vaikilanga ebi kinvumin, ma „Malulu“ ba vangilwanga. Makaya mana ma zayakene me solwanga mavelelo bosi me mana tutwanga. O maza mandi ime nwikwanga o mwalakazi, muna n´kumbu miayingi mia sadisanga kwandi. Zevo tumwene diaka vo muna ngutukilu o N´kongo wadizayilanga wovo; o gutuka diambu difwete tewa tuka muna kimuntu. E n´kumbu isonganga vo Muntu okulamene vo muna famila, bosi e ngukwa a nkento a mwalakazi itomene songa e kiwuntu. Muna Nzungu keya sadilwako (Ntuma), ilenda mpe kwandi ogikilwa vo ye Iziene mpe kwa N`kongo ke diambu dia longwa kwandi ko,kadi muna lusansu lwa Kongo o mambu ma „Luvelelo“ mazayakana kwandi konso una wazayakenenga o nfunu a vimpi wa „Mwana Muntu“.
3 M´vila zawantu muna Kongo
O lumbu yo Kanda yau i sina dia diambu, tuka muna nkadilu ye Ntelo a mambu ma mwisi kongo yandi awonsono. Muna swaswanesa o tumbu, konso lumbu vana ntwala a kumbu „Ki“ kivitiswanga vo. Voi yandi lumbu nkumbu a Mbuta lumbu i siwanga, ovo fulu kina oyandi lumbu. Dio twinina ye Nkumbu za Lumbu nese „Kinlongi“ ovo „Zulumongo“. Olu lwa ntente „Nlongi“ i Mbuta a Lumbu, olu lwa nzole va „Mongo“ lwina. Tuna diaka ye Kimbengi, Kimwanda, Kimpungi,wau vo e nkumbu za tumbu ulolo zina vo, onfunu uke muna tanga zawonsono. Muna kuma kia nsompaneno o Lumbu lwa se lulenda mpe diaka o kala yebi lumbu lumbu bia wana ana ba sompa kuna nkatia lumbu. O wana konso una e ngolo zau balenda osoka o lwau lumbu vo wilu vo badilendele ovo baveno o nswa.
20
Muna mambu matadidi e M´vila o lumbu ku „Kise“ kelandanga, nana vo tuna yo wana begutukanga „ Muna Kanda“ iyau bekalanga vo o lumbu ilwa se ilwa Kanda mpe kwandi. Kansi tu kevena lumbu luna yo „Luve“ lwa ta e diambu ko vana kevena e „Ngudia Nkazi“ ko. E nsa´sa yo nfunu a Kanda voyo zolele otoma zaya indulala kaka muna „Mpova“ ya vovwa vo: „O yakala Nuni i sianga o maki vana zalwa diangani“. Dio diakadilanga vo mwana a nkazi wa yendanga muna nkanu uvolele o ngudi a nkazi. Muna ntama o Muntu wafwana osimbiswa ovo kwenda mu gwai. Konso Muntu dimoyo ku ndambu zole e vuwanga, e „Kanda“ ye „Kise“.
O wana ana bena vo o ngudi zumba kata kebena ye Kise mu Kanda kaka bavwilu. Tuzolele osanga una wa singikilwa e M´vila zasi kongo, muna Nsi a kongo dia wonso no: „O Mwana Muntu, oyo ungutidi wa nkento ye bokelelanga vo: „Ngudiame“, o ngudi ibokelelanga oyu a wutidi vo:“Mwana“, o Mwana obokelanga o Nkazi a ngudi vo: „Ngwameankazi“ Oyandi Ngudiankazi i bokelanga o mwana a Nsanga vo: „Mwanaankazi“. O Mwana a Muntu i bokelanga o mwana a ngudiankazi vo:“Mwana –ankanda“, oyandi mwana ankanda sei bokelanga o Mwana Muntu vo:“ Se“, oyandi mpe o Mwana Muntu obokelanga ana bautidi Mase mandi vo:“ N´kaka“, o Mwana Muntu obokelanga ana awutukidi yau vo: „Mpangi“ ana bavitidi o gutuka „Mbuzi“ ana balende. O Mwana Muntu obokelanga e Nsanga za sandi vo : „ Esediankento“, o mwana a Mwana Muntu ibokelelwanga vo: „Ntekulu“. O Mwana Muntu obokelelanga o Nkazi a ngudiandi vo: „ Nkakaankazi“. Vena mpe ye zaka Mvila zina nese i „Nkakula“ ovo „Sediampala“, „Ngudi ampala“zevo ezazi tusongele i Ntuamambu muna M´vila zasi Kongo. Ezazi e M´vila sinsu kia mpwena kisonganga vo, ye yaka zunga ya nza nese vo i Elopa ketuna ye fu ya fwanana ko. Kansi e mfwananeso yai kei ikidi kovo, a yei e fu ya M´vila isudidi o gwete. Songa kaka isongele vo awei twazingila muna Luvuvamu mu kuma kia zitisa e „Nsiku“ mia M´vila zeto. Bosi nsinsu diaka kia lusansu muna kala ye „ Nsiku“ mi swaswanesanga mana bena mau o Luve lwa vanga yo mana masimwa ,zevo Nkangu wowo wa sukuka. Idiau mpe vo watemuka,wina yo Lulendo lwa kudi yala, zevo wakuka. O lunga kwandi o Mbuta Muntu Mulato, kuna kiwalanasa muna m´pova zandi wa mona vo: „Wa gyala, kumu gyalwa ko“
21
Tuna mpe diaka yo maka mambu mesonga vo o Nkangu a Kongo wadilukila kolo, ne i: „Mbakwantende“. Kwa wana balongoka o mambu ma Nsiku mia lomanu bazeye ekina kibokelelwanga muna Kifalanse vo:“Droit d´héritage“ ekiaki diaka Sinsu ki songanga vo, ye Nsiku mia lomana yemi mia Nsi yemi mia Nsie e Kongo vena yemina mikwendanga e betela. O Mbakwa a ntende muna sasila, Ntelo a Mambu ma „Vwa“ kuna kusisilu kwa Mwana Muntu ona kenadiaka o moyo ko. Muna Nsiku mia „Ntende“ mua mana sila nani una yo Luve lwa sala yo Vwa, vo muntu kena diaka moyo ko. Kansi se mwene vo muna Kongo o wanaankazi ibakalanga kuna ntwala kuna Mbakwa tende Zevo e ntende mu kanda yavutukanga. Muna Nsiku mia Mvila kana kutu i nkento osisilu kwa ngudiankazi olendanga kwandi kwenda kwa Mwanaankazi Kondwa kwa diwa o nkanu. Tu fwete bandakesa mpe vo asi Kongo Mpova bena yau isonganga vo : “ O Senkento, nkento kwandi“ Disonganga vo muna mona diasi Kongo Mwana Muntu una mpe yo Luve lwa sompa o 11 se diandi dia nkento.
4 LUSALU MUNA NSI ´E KONGO
E salu kina kiatoma salangwa kia V´ata muna nsengo bosi yo lowa, nkonda ye kingangula(Nvangwa a sengwa). E kinkita mpila zole kiakalanga kia zunga yina muna bata, yeki kia zunga ina muna mavala kia yikwanga vo: „Kwenda ku M´bala“. O wantu ana basalanga e kinkita „Minkiti“ bekwa bokelelwa voi lekwa ovo m´ana batoma tekanga oma: mbizi, nlele mia ngoto, mungwa ye n´sanga mia sengwa. E fulu kina kiatekelwanga „Ezandu“ kia bokelelwanga ovo mazandu, lumbu kia solwa muna lumingu kia tewanga. E fu kia mazandu maku vala vena ye fika kisonga e kinkulu kiandi muna Kongo, konso una wasokeka kwandi Fonseka vo : <E Kiula, e Kiula, e Kiula.... Twenda kweto ku Mbala, Twenda teka o Mungwa, Ki kwenda ku Mbala ko, E N´singu lunza ina luzanga, E Diambu ke N´singu kaka ko, Kansi tu e Miongo, E Diambu ke Miongo kaka ko e N´konko diaka,
11
Tala muna António Fonseka(1973,32).
22
E Diambu ke N´konko ko i Ngandu diaka, E Tata , E Nengwa...> Voi imuna „Mpatwa a Sengo“ mpila zole zitomene zayakana. Mpatu yina ikwa salwa kwa kento, wizidi bonga o masole mekwa salwa kwa K`ala. Muna vova eludi mu mpatu za kento mwa tukanga o madia mayingi madiwanga. Muna masole imwa kunwanga e lekwa nese madezo, bosi akala yau mpe bayendanga muna N´konda. Mun´e Kongo muzayakene diaka e fulu kikwa sadilwa kibokelelwanga vo „Ntabala“ ivana vekwa kuna e minse , nkove,lezo, manta, ye ti yasunga“. Vo o ntoto ke una vananga diaka mbongwa a mbote ko, ke usadilwa diaka ko ; „Gialula e mpatu“ kubokelelwanga. E nsungi za zayaka mun´e Kongo ezi:  > Muna ye ndowelo ya bokelewanga vo: „Giaya“ yeina yabokelelwanga vo:“leka e Vuwa“ O giaya aki nengwa batoma kio salanga akento bena muna ntela yo wana ndumba bavangama basalnga kio. E Ndowelo siavo tezo kia wokela zakala muna kinkulu elo yo wanda bosi yana basianga e diza bakalanga. Kansi e ndikidila a mbizi za maza ke ndonga awonsono ko bayangalelanga yo. Tuna diaka ye salu ya moko ya vangwanga kwaki nengwa yokwaki tata. Twina yo vangwa a Sengo, kai , matemo ye yaka lekwa diaka. Bosi yo mvangwa m´vungu, inzu ye m´bangu za bolelwanga muna yaka zunga vo: „Min`kole“. E salu kia n´sanga ye lunga kiadi zayakena kwandi kala kia kala, wau kiakala vo a Mputulukezo kebena kwiza ko. Se dimosi tukadi vo ana basalanga kio a „Ngangula“ nese Wantu a sambulwa ovo a „Menga ma Kimfumu“ bamonekenga. E n´konda ikiakina kaka e salu kia kala muna Kongo vo aki Tata kaka bavangango kio. „ O Nkento kekwa filwa mu N´konda ko“. Muna nkayaneno za bulu ye ntekelo oku ntwala wau kia kwiza e Nzimbu omu Kongo. Vena ye ndambu zina zavewanga kwa Mfumu za Wantu, nese vo; o N´kanda a Ngo. Muna ntama o „ Lombo“ yo „Ntima“ n´kongo a kele kaka ofwete zo vewa. Muna salu yazayakana vena diaka ye „Twelezi“ muna Twelezi eyi i bulu ya toma zayakana mun´e Kongo: Mameme, Nkombo, Ngulu, Nsunsu ye yaka diaka.
23
Idina diakadilanga vo muna kinkulu e „Kimvwama“ kia „Ba´mba“ muna ntalu a bulu kena yau mpe kia tezelwanga. Muna n´kembo bulu ya diwanga mo, konso n´kembo uzayakene vo nkia bulu kifwete vo diwa. Vena ana belendanga, yayana kebelendanga ko, omona vana va lombelo e ngulu oyau Nkombo bevana. Kansi tu se sivi vo vana va lombelo e ngulu o ngeye nsusu aku osonganga vo.
Kusungula muna nzengelo za mambu konso „N´kanu“ una ye tezo kia bulu kina wa futilwanga. Nana vo o „NgudiaNkazi“ n´Sasa ayingi kakalanga ,owana muna lusalu lwa se diau basadilanga. Kansi okwenda sadila muna lusalu lwa NgudiaNkazi wavangamanga kwandi, vena mpe yo wana ana basanswanga kwa NgudiaNkazi. Vena mpe e salu yina ya vata nese vo: „Sima“ ya maza ye „Nzila“ ye „Ziame“. Lumbu ya bokwanga muna „ N´koki“ o n´kangu wasalanga yo e kintwadi muna nkumbu e vata ovo Mavata. Zevo tuka muna nkayaneno a salu kwaki Nengwa yaki Tata, yakuna Nswanswaneseno a bulu muna konso N´kanu, wizidi bonga e salu ya Kintwadi tumwene vo Sukama kwandi kulemba mwesanga o Mawete ma kadilu kiasi Kongo.
5 NDILU MUNA KONGO
Tuka muna yatikilu asi Kongo o mwana kimvumina ke nwanga, yakuna kelwaka muna ntela ya mvula zole. Vo mwana otaukidi, m´adia ma tafunwa ovo mafum´fumunwa ke dikidilwanga. E ndilu zasi Kongo muna l´umbu zilenda kawa muna zizole; „Kudiyaula“ madia ma m´enem´ene ovo nsiuka. Bosi wizidi bonga o Nlekelo muna masika ovo muna fuku,kansi keva diwanga ndingindingiko. Muna madia mana matomene zayakana tuna ye; tuna yo madioko, mevangwanga e Bala ovo m´fwadi bosi yo luku. E bala mu madioko matekwa giondekwa muna maza ke vangilwanga, mana metuka muna maza me bokelelwaga vo:“Makeso“ vo mamene pasulwa bosi mesiwa vana s´aku ma yiminanga. Mana mayima i metutwanga bosi me siwa muna yungulu e m´fumf´u i ilambilwanga o luku. E mfumba isiwanga muna maza ma tiya yo matongo ovo n´dilu i una wakubikilwanga o madia ma masika. Muna m´enem´ene madioko mavulwa ye k´wa ya vulwa, ya toma diwanga. Kansi tuna mpe yo Makonde me vulwanga ma diwanga muna m´enem´ene ye nguba za kangwa. Muna madia mediwanga muna nsiuka tuna diaka ye n´safu yo mabak´ata.
24
Elumbu ina ikalwanga vo mu Kiana nu kwenda dila o madia ku Vata metukanga, vakalanga mpe ye yana yakalanga yakubama muna ndambilu za madia. Muna lumbu ina vo va Vata vananginu „Luku lwa mwini“ lwa diwanga. Tu mwene vo yo kudiyaula, muna m´enem´ene, yu Luku lwa mwini yo Nlekelo muna masika ilungisi e Ndia tatu muna lumbu. Muna ndambilu konso nkento wasompwa ovo una muna ntela makuku mayandi beni ekalanga mau. O nkento okondelo o makuku nsisu kia lembi kubama muna zingu. A kento ibalambanga, bosi o madia mayenda filwanga kuna kwa „M´fumu a lumbu“ ikuna kwa sangananga a kala yo matoko badilanga. A kento ya ndumba yo wana a kete ibadilanga muna kuku muna ntama vakimosi yau awonso kuna lumbu. Muna nkayilu za madia a mbuta bakalanga yo Mvitwantu, disongele vo; Luve bakalanga lwau muna vewa Ndambu za bulu ovo Konso matongo. Vo vamene o diwa vakalanga ei madia madia ya bokelelwanga vo:“N´kasulu´e te“. Lenda okalavo „Ekende“ ovo konso lekwa kaka kina ki giaulanga´e te. Voi imu nwinu o malavu matomene zayakana; „N´samba“, „Lungwila“ yo „Matombe“, kansi vena kwandi diaka yo maka malavu. Zevo tusongele e ndilu zasi Kongo, nanavo e fu ya konso N´kangu soba ikwendia sobinge wau kilutanga e mvula, e mbandu ye konso tandu.
6 MVWATILU YE NVINGESELO
Muna n´vovoa ludi e mwatilu Asi Kongo mu Kiuntu kia Muntu yaswaswanenanga, disongele vo. Va kalanga e mvwatilu a M´fumu ye mwatilu a Mpasi wantu, bosi wizidi bonga e nswaswani ina muna kadilu kia muntu olenda kala wasompwa ovo wa lembi sompwa. Muna ma Bandu mena umu N´kanda,tuka mu Bandu dia tatu dia gya yedi dia ntanu, mena songanga ezau nswaswani zozo.Fulu kia konso Muntu muna N`kangu bosi ye salu kina o Muntu e salanga. Tuna vana M´vu wa nana yavana M´vu e kumi ye zole, Temba kia vwatwanga omu luketo muna fuka e Kimuntu. Wau bekwiza vangaminge, o wana a makento ibavwatanga e Zele lekwa kia vangilwa muna Balakasa ya Nti. O wana makala vo bafukidi ova yanda, bosi diaka basianga e lekwa kia lutilanga ovo vembo kia vangilwa muna N´kanda a Bulu. Ova tungi vakalanga e fi fulu bia vanga nese N´kuntu kiabokelelwanga vo: „Zo“ imwa siwanga e Mbele a „M´pata“ ovo bi „Kayi“. Muna kiaki e Zo imwa lundilwanga mpe e „Fula“ o Fula m´fumfu ya toma fumfumunwa ya kwikilwanga o tiya yo matadi matoma solwa. Yakala ya kento m´ponda bavwatanga ya bokelelwanga muna M´pova António Fonseka vo: „Mbongo oyandi Mbongo N´lenle ovo Ngoto, zavangilwa muna M´punga. A kento muna m´ponda mo balundilanga e lekwa ya yaubeni ina yam´funu kikilu. Yina yakudi viengesela wizidi bonga e Lunga yau ye N´sanga diaka.
25
Muna Lunga mwa kalanga diaka o „Madienge“ tulekwa lekwa twa toma bwaka e ndambu ndombe e ndambu mbwaki. Voi e N´lunga ina zakananga emi: „N´lunga mia Tadi, N´lunga mia Sengwa, N´lunnga mia Nzau“ Muna nvangilu za N´lunga uzayakene vo a „Ngangula“ bavanganga mio.
Muna Lukete o n´sanga diaka mia vwatwanga mo milenda o sakumunwa miveni ebi Zu nese ingunga ngunga. A mfumu zawantu ibavwatanga e n´lele mina misundindi o gwete ye ntalu bosi batesekanga o n´kanda bulu nese vo Ngo ovo N´kosi. Ye miau n´sanga mia songanga e Kimfumu kiau, kana mpe muna kadilu kiau binswanswani bia kalanga vo.Bilekwa basianga vana koko bia bokelelwanga vo:“Mvwala“.
26
KAPU KIA III: NDONGOKELO ZASI KONGO
1 Ndongokelo asi Kongo muna tandu kiankulu
Muna nkolelo ye mvangameno a Mwana Muntu muna zingu kiasi Kongo, ye nitu yo Zayi kula ki kulanga. Idinavo e Ngindu yo Mabanza tungwa za tungwanga, ekumakadi bavovanga: „E nitu wau ekwenda a vangaminge e Ngindu yo Zai wa Mwana Muntu ufwete kolanga ovo koleswanga mpe“. Tuka muna ntela ya Mvu mosi o Mwana Muntu kwa ngudi katoma kalanga, muna ntangwa yayina igyatikwanga o longwa o mwana. Tuka muna ndinga ye ndilu kusungula e m´vovo miantete mi tumbulwilwanga kwa ngudi mivitanga o gwilwa. Yo una ufwete simbilwanga e lekwa ngudi ovitanga osimbisa o mwana otu lekwa twa kete kete. Muna ntela ya Nsabwadi yavana mvula Kumi o mwana ogiatikanga otanginisa mana emonanga. Binswaswani biakalanga muna wana a makento yo wana a makala, vo mwana a nkento kwa ngudi e longokela esalu ina isalanga a Kento, vata e Mpatu ovo Umbangu nese vanga e „Mbangu“ ye yaka lekwa diaka ya vangwanga. O Mwana yakala tuka ku Nlekwa Ntambu yakuna ki N´kongo a Nkele mawonsono longoka ma longokwanga. Muna salu yanzo owana Makento iba toma zayanga o kubika e Nzo, kansi akala bakombanga o Tumbu. Tulenda ovovavo:“ E salu nanavo keyakala yayingi ko; ya kawanwa kwandi yakalanga“. Muna baka enona kia Nkayaneso a Salu tulenda o tanga: „ O Mfukwa a Nzo; vana ve fukilwanga e Nzo vo e Salu kenu kayanese yoko: Keilendi sikila ko; ekuma kadi omosi e kanganga e Mpunga kuna Nludi kalendi kulumukanga diaka o va Ntoto ko muna kwiza baka e Nsoyo. Kana mpe iyandi Nsoyo kalendi kala kovo muna tekwa kangwa ifwete lombelwa kulu. Kadi oyandi Nsoyo dekununwa e toma dekununwanga muna fwanana. E Kayi ina ikala sadilwa ifwete kala diaka ya lengwa kala, bosi kevalendi kondwa o Madia ko“ „Iwau kia vangwanga vo , eki kizengwa e Nsoyo kia nkaka eki kizengwa o Malunzi ye Mbasa kia nkaka. Bosi keyeno awansono ko vana Vata nulendi ogikwa kovo nu zeye o Fuka e Nzo vena yo Wantu ana bazayakanga vo ondiona Nzo efukanga“.
Muna ndongokelo za wana makala va longokwanga diaka o vanga lekwa ya nfunu nese Kai ovo Nsengo Eyaka salu nese Vangwa e teke , tenda malavu yeyaka salu diaka mukileke yatukwanga o longokwa.
27
Kana kutu ana balongokanga oguka o Wantu muna Nlongo mia kisi Nsi, mukileke mia tukwanga o longokwa. Ekuma kadi omana kwizi azayinge e Nti mia wonsono ye Nkumbu zandi ye nsasa zandi muna ngukilu tangwa voke Mvu ko mia viokanga vo. Muna siamisa mpe e Ngindu yo Zayi kiakala mwana nkento kia kala mwana yakala Fika ya uwanga vo. Muna Nsasa za Fika yei Ingana imuna mwakalanga o malongi. Muna malongi imuna mwa longelwanga o „Mawete“ yo „Mambi“ kadi wau Mwana muntu e vangamanga kafwete zaya o zitisa e Nsiku mia Nsi. Muna Kongo Nsiku mia kalanga mo mia swaswanesanga mana tuna mau o „Luve“,disongele lenda ovanga kondwa kwa lomba o „Nswa“ bosi yo mana ma 12 „Nkanu“ vo vangidi dio Nkanu o diwa.O Fonseka kavovela diaka o Mambu mana me zengelwanga o wana makala, una kasusula muna matuku ma Nkumbu nese vo „Mavakala“. Kana kutu wei tuvovela mpasi zina muna songa muna „Mpenza moko“ nawonsono malongokwanga, kadi vakalanga mpe o „Mabonde“ yei „Impanga Nza“. Ikwa gikwa vo keyi longwango kansi tungululwa ikwa tungululwa. Kana kutu muna Nzengelo zawana makala Kunfinda zayenda kadilanga. Vena mpe diaka yomana mavova Fonseka vo: „ A Kento Kimenga badianga, kuna Zunga kia Kimbele ba bokelelanga vo“ Nzo a Nseka“ „. Zevo o Kula kwa Mwana mwisi Kongo kwa toma kayaneswa kwa konso Ntela yotu Salu twandi kwandi twakala. Endongokele kezi lendi toma vavukanga muna mana twadi zayilako, kadi zavu giovola zi giovola: Edi tumonanga muna Ndongokelo, yo Giuvula o Mavimpi se longwa , vita siavo o Nkongo kazeye Nsasa a Mavimpi ko. Esivi! Vo Mbebe una yau muna Salu; o Salu wauna akubikilwa kafwete vangamena kadi woka vangamena, kansi vo ikadilu wantu ye kiau.
2 Lutangu ye Ntalu muna ndinga a Kikongo
Muna Kikongo tuna ye Ntalu za mvimba nese: 1=Kosi 2=Kole 3=Tatu 4=Gya 5=Tanu 6=Sambanu 7=Nsambwadi 8=Nana 9=Vwa 10=Ekumi
12
Idem
28
20=Maku Mole 30=Maku Matatu 40=Maku Maya 50=Maku Matanu 60=Lusambanu 70=Lunsambwadi 80=Lunana 90=Luvwa 100= N´kama 1000=Efunda 10 000=Kiazi 100 000=Lundu 1000 000=Efoko. Idina vo twa baka e nona; Mu Mvula ya Funda ye N´kama Gya obongele o Lunana ye Zole(1482) kia tambulwa Diego Câo muna Nsi e Kongo kwa Ntinu´a Nsi´e Kongo Nzinga Nkuvu. Tuna mpe diaka ye Ntalu za Ndambu nese: ½=Ndambu 1/3=Mpeso a Ntatu ¼=Mpeso a Ngya 1/5=Mpeso a Ntanu 1/6=Mpeseo a Sambanu 1/7=Mpeso a Nsambwadi 1/8=Mpeso a Nana 1/9=Mpeso a Vwa 1/10=Mpeso a Ekumi Zevo e Mpeso zisonganga vo e Lekwa ke kina diaka kia mvimba ko. Tulenda o baka e nona kia Lenge, o Lenge vo vakati kati unkayidi Ndambu zole ekituka, vo mu Mpeso Tatu unkayidi e Mpeso zi tatu zikala. Una ovana e Mpeso mosi kwa Muntu vana Lekwa kikailu muna Mpeso tatu. O ndiona o Muntu Mpeso a Ntatu ke tambula. Muna N´kanda a „Masonekwa Malongo; UBS_EPF 1996“ mwa sonama mpe e Tezo muna ndinga a Kikongo. E Tezo ena ya sonama mo eyi: Tezo bialambuka Tezo bianzongela Tezo bia Lekwa bianlangu
29
Tezo biazitu. Tezo bialambuka ¼ meta=Mpanama ½ meta=Mfwoko Meta Tatu=Basila Meta 192=Sadia, etc.. . b) Tezo bianzongela Homeli= Lita 400 Kola=Lita 4000 Leteki=Lita 200 Mbingila= Lita 10 Mateleta= Lita 29 Efa=Lita 40 Humi=Lita 6 Kaba=Lita 2 Longi=1/2 ya Lita, etc... c) Tezo biazitu Talanta=Galame 58,939 Mane=Galame 960 Sekoli=Galame 16 Boka=Galame 8 Ngela=Galame 1 Eyayi e Tezo mu Masonama Malongoe yasonama tusidi evuvu vo vena mpe kwandi ye N´kanda mina mitalanga o Mambu ma Ntalu muna Kikongo. Kadi muna Disionalo dia Pasitolo William muna diaka o Lukaya lwa sasila e Mpila za Konko. Ne se vo: Konko kia Batakana = Konko kia Sanzuka = Konko kia Singama. = Wizidi bonga diaka e Zietumuka = Zevo tumwene vo lembi sadila kwandi muna Kikongo kulembi zayilwanga o Mambu mayingi mena muna ndinga zeto oku Afilika. Kansi kuna se twala aki singa zayakana kwandi o mfunu a longokela yo sadila muna ndinga zeto,ulolo wa Mambu bosi kwandi ukwendia zayakani.
30
3Ntangilu a Ngonde ye Nsungi muna NSI´e Kongo
Kalendali muna Nsi a Kongo Kuna Nsi a Congo kuna Zunga kia Kuilu(PontaNegala) Kua zayakananga e kiokio kibokeleluanga vo Kalandiye, e Kumbu ya zayakenua Vili. Oyandi Kalandiye e kua yau: Mayendi o kaya e Ngóndi kumi ye zole.
Tuvangidi e Ngódi muna dinga aki Mputulukezo ye dinga a KiKongo: Janeiro Fevereiro Marco Abril Maio Junho Julho Agosto Septembro Outubro Novembro Dezembro Mwanda nkasi( e Mvula nkatu) Mwanda n´nuni Ndoli´nkasi Ndoli´n´uni( Mvula za ngolo ye miandazi Mawalala Mbul´amasi ma volo Mbul´amasi ma mbu MabundjiMabunji(Mupepe a mbote) Kufula Kusafa Ntombo(Mvula za yingi) Mbangala
Nanavo muna zazi e Ngóndi muna vovanga e Sungi, tu fuete zayavo Kalendale yai, ina ya fuanana ye ina ebokeleluanga vo Ngóndi za Lunayali muna ndinga za nkaka. Bosi mpe diaka kuna Nsi ya Kongo, kuna Zunga kia Mbembe, ana be vatanga o masinde, o Mvula mu Nsungi beku kayanga. O yandi N´sungi e zozo ezi:
Masanza, Kintombo, Kunde ye Bangala. Zevo wau tu muene vo oku Nsi za Aflika e Ngiedelo za Ngóndi kuna Zulu, za zayakanga kuandi ,wau kia kala vo a Nzenza batuka muna Nsi za Elopa kebenaluaka ko. A Dogoon za Bandiagala kuna Nsi ya Mali, e Tetembua ina i diatanga yo Silius, betomene yo zaya. Nanavo kebena ye Sengua ya Salu kia Tadila 13 kuna Zulu Ko
13
Nto:Théophile Obenga; La Philosophie Africaine de la Période Pharaonique(2780330 avant notre ére) Paris 1990. Ya sasilua kua Daniel Veloso Alvaro,Frankfurt 2001. 31
Muna dicionalo dia soneka O M´pelo Flaviano Pettrlini, muna e lumbu ya lumingu, e lumbu ya Mazandu ye Tumingu twa Ngonde nese: a) Lumbu ya Lumingu; „Kyantete, Kyanzole,Kyantatu,Kyangya,Kyantanu,Kyansabalu,Kyalumingu“. b)Lumbu ya Mazandu; Kya Nsona, Kya N´kandu,Kya Konzo ye ki Kya Nkenge c)Tumingu twa Ngonde; Lumingu lwa Nsona, Lumingu lwa Nkandu,Lumingu lwa Konko,yo lumingu lwa 14 Nkenge“
4 Litelatula ye Nsauziolo a Zaya kwa N´kangu
E Litelatula muna Nsi e Kongo fwanana kwandi muna yaka Zunga ya Afilika. O Malongi mawonsono mu M´vovo me viokelanga yavana kia lwaka e Sinsu ya masona, kadi tuna ye N´kanda miayingi nese “Makaya ma Nsi“ Me vovelanga o Mambu ma ngukilu za Wantu muna Makaya. Kansi o M´vovo mfunu kena, kadi yandi ivanganga yandi mpe kwandi diaka o fwasanga. O M´vovo a ludi mawonsono mazeye e konso Tandu muna M´vovo ma saulwilwanga kwa Tandu kina kilanda, idina vena ya wana belonganga ovo longokanga o Mambu 15 ma N´kangu bevita yo bokelelanga vo“Litelatula olale“ Muna mpila za Nsauziola za Zaya kana muna Kongo O Fonseca e vwa dia mpila katanga, dikwa saulwila o zaya voi yandi vwa diodio edi: Ingana, Savu, Ingunga, Nkunga, Nsamu, Mambu, Kimpanga, Mvila, Kimona a Meso. Ingana O Ingana eyayina e mpila ina vo; ulolo ina kansi tu konso kingana kina ye N´sasa andi.
14 15
Nto:Flaviano Petterlini;Dicionário Kikongoportuguês,Portuguêskikongo, Padova 1977 L.30 António Fonseca(1979,85)
32
Disongele vo konso diambu dina diamonekanga muna N´kangu ovo omu Nsi dia vwananeswa muna Kingana. Dio kikwa kadila vo, vo Mambu me tewa vo ondiona o zeye e Ingana yayingi, itoma sundanga oviluziola dio yuna. Muna M´pova a Nkufi e Ingana ilenda kwandi ofwananeswa ye Nsiku mia Lomanu, mina mizenganga o Mambu mana mena yo mana mesinga kala. Savu O Savu e mpila itukanga muna mwesa o Ntima e Kiese, Vukulwilu yakuna Nkoleswa a Ngindu. Muna yaka Savu „Bi“ yo „Gwete“ itoma vovelenga, bosi yo Nzitiswa Nsiku. Nese omu Savu kia „Ngundu“:  > Muna yandi Savu vena ye Savu ya bokelelwanga vo“Ya Kinsakanena“, bosi wizidi bonga e Savu ya Mambu „Yasikididi“. Ingunga ovo Ngwala Oyandi Ingunga eyatiku dia fwanana muna konso Zunga kekwa kala kiau. E nona kina songanga yatikilu dimosi. Kana o Muntu se ta e Kingunga kafwete vova vo: “ Kingunga e ki“ aya be kwa kio bavutwidi vo: “Kiza“. O Mfunuwandi kolesa e Ngindu za Mwana Muntu, ekuma kadi ondiona o ta kio keyandi ko o vana e N´sasa andi. Ayana be telwa kio ibevutula, vo kebalendele ko, bosi besasilwa kwa ndiona o tele Kingunga kiandi. Kansi tu Nsiku wakalanga vo, kulendi ta e Kingunga kina ongeye beni kuzeye e N´sasa ko. Kingunga eki muna vana e nona: “Ntetembwa va tadi die Zongo“=Kiau ulunda kiau osia moyo.
Nkunga E Zingu kiawonsono ovo o Mambu mazingu malenda kwandi o senzekelwa muna N´kunga.
33
Konso Ntanngwa muna Zingu, tuka muna Kiese yo Mawete yamuna Nkenda yo Mambi.Mawonsono muna Nkunga ma siwanga, tuka muna Nkembaneno za matoko ye Ndumba yakuna Ntelo za Mambu Nkunga mikwa gimbilwa. Kuna Mawete kuna Zunga kieto kia Kongo kia Ndambu a KongodieYanda, muna Nsi a Zayile muna Mvu wa 1984 vakala o Mambu mana makala vo. O Kimpovi o telamene o tokele o Nkunga muna songa e Ngindu zandi muna diambu diadina diavovokanga vo. Zevo o Nkunga muna Kongo ke miakala mia kubikilwa kaka o diekumuna luketo,kansi mpila kwandi asongela Mabanza ovo Ngindu za Muntu. O Makinu ma kembela mana masala kuna Zunga yeto ya Makela ma Zombo, ime bokelelwanga vo: “Masikilu“ Muna Nganda a Nsi ya Zayile mwa toma kala e Mintayila mia Zombo Makinu bakala mau mayayila muna Nkumbu ya“Konio Nio“. Nsamu O Nsamu i mpila izayisilwanga e Nsangu kwa Wantu ana bena muna mavala, kuna Zunga kieto ki´e Kongo ki bokelelwanga vo:“Manianga ma Kasi“ kwa salwanga o Nti wazokwa e Wulu vana nkati muna Ndambuka andi, iwauna ubundwanga muna Kodi gyole uvananga o Mazu maswaswana. A Misioni kutu kuna Sambilu dia I.M.E(Kimpese) basia yo vana kotelo dia Sambula. Bosi muna Nsamu twa kala diaka ye Ngongi, oyandi Ngongi una yo Mazu mana mesonganga vo Nsangu zina ova Vata, ovo kuna Belo za Kiese ovo za kiadi. Mambu Muna Mambu imuna mwa sanga e Nsauziolo za zaya zawonsono, kadi va Mambu velendanga osonga ona ozeye yo ona kazeyeke. Muna Mambu se mwene vo Mbuta zawantu kaka za vovelanga mo, disongele vo muna Tandu kiakina wau vo e Ndongokelo za Mambu mu katikwa Vumu ovo Kanda za kalanga ongeye Mwana Muntu ozayanga nana o Mambu muna tezo kia vova vana „TendaaNkongolo“ lenda o kala vo ku Nvula Maku Maya se wina. Muna Mambu e Ngienda zazayakana ezi: NgangaaMvwala, NzayiaMambu, Kimpovi. Voi yandi Mambu vo tuzolele mo kwendia tetumuna una makubikilwa kana kutu N´kanda miole kemi fwanako, zevo songa kaka va songelo vo o Mambu mpila a Nsaulwilu a Zaya. Kimpanga O Kimpanga muna yaka Zunga yayikwa vo „Bonde ovo Mabonde“ muna M´vovo aludi muna Tandu ya Nkula.
34
A Mbuta Zawantu Yimpanga ovo Mabonde bakalanga mau, oyandi Kimpa ovo Bonde kekwalongwa ko, kansi tungululwa kekwa tungululwa. O Bonde Diambu dina vo vo mu matu kwandi kaka yo meso kwa fwana dio bakisa ko. Nese kuna Zunga kia Luwozi kuna diaka Simu dia Nzandi kwa toma gwakanenanga o 16 Wantu dimoyo bakitukanga e Ngandu, kadi magwa mama kema mona ko. Mvila E Mvila dimosi tufwete zaya vana kevakala e Komputadole ko ye Konsevatole e alikivu za Mambu mawonsono mu Ntu mia Wantu zakalanga. Kadi akakani kutu babokelelango zo vo: “ Kinkulu kie Kanda ovo Kinkulu kia Nsi“. Kwa wana balongoka o Mambu maki si Nsi yau bazeye e Ntungilu za Mavata ye Mbanza, yau mpe bazayanga e kadilu kia konso Kanda vana Vata. Ayoyo Wantu ana bena o Moyo mfunu wingi, bena kadi tuna ye nona kia ndiona o sunzulanga e Ntinu mi´e Kongo omu . Yandi wavova vo o NtinuaNkento Nzinga Mbambi mwanaaNkasi a Ntinu´e Kongo a kala. Zevo ediadina Elongi azayilawo dia Kinkulu, kusungula kutu wau se kina kwenda senzamingi kwandi vo, konso N´kangu osasila e kiandi Kinkulu. Kimona Meso Muna Kimona Meso o Mambu metewanga ma yana bafwa, ya ana bena yo Moyo. Muna Mavata e Ziame zitiswa i zitiswanga, kadi yau ina nese fulu ya sambulwa. Vena yo ulolo wa Mambu una utadidi e Kiwuntu kia Mwana Muntu, o mamana o Mambu kemefilwanga mpaka ko, kansi konso Muntu udi mwena kwandi ovo udi wila kwandi. Oyandi Kimona Meso muna kunsasila fwana kwandi yo vatila vana Mienz ovo vwandila va Mbatakani. Kansi tu muna Kongo o Fonseka ludi avova vo e Kimona Meso lenda o sunda mana mawonsono malenda o gindulwa kwa Muntu dimoyo. 5 Malongi muna Zingu kia mwisi Kongo Muna zinga kia mwisi Kongo kevena diambu disundindi o mfunu ko, vo kei malongi ko. O nkento vo utidi kafwete vewa o malongi, kwa kento ina ya utukala muna songwa una ukubikilwanga o mwa a n`kenka. Muna konso ntela o mwana a muntu vena yo malongi mandi mana ke vewanga. Kansi dia mbote muna swaswanesa o malongi, kadi vena yo malongi ma tadidi kaka kadilu kia wantu kuna belo ovo vana vata. Venampe yo malongi mana me bokelelwang vo „Makimuntu“ ovo „Kiwuntu“.
16
Zamenga;Un croco a Luwozi(Kinshasa)
35
Muna malongi Makimuntu imulongokwanga mana makala kala, bosi yomana mpe mesinga kala. Eludi vo muna konso nzo kwa kalanga ana bazayanga o Mambu tuka muna kadilu yau, yamuna nzingulu zau. Kansi e kinkulu ke kia zayiswanga konso muntu ko, nese una wina omaka malongi. Vakalanga ntela ya wana bomonekene vo bafwana o longwa e kinkulu, i una waikwanga vo:“yau besala mau“. Voi mambu mana ma lenda vana e mvwanga muna kadilu, mukinkete maziyisilwanga. Kinumana kadi oku kusalwa, muna m´pova o masakuba kema kadi mayingi ko,mekwa kunu vanga e mpasi. Disongele dia zayakana kwandi vo;o vo wantu keba zeye kuna batuka ko mpasi bekala zau muna nzingilu zau. Diambu diatoma vovelwanga diaka idia nsompaneno, kadi e nsompaneno ovo engutilu muna tandu yaviokele bimpimpita za songelenge. Vena yana bautuka kwa Mpangi yo Mbuzi, bekwa gikwa vo: “Gutuka mu Kanda“ Vena mpe diaka e ensompaneno ya ntekulu,wizidi bonga yo ose dia´akento. O momo mawonsono sasilwa ma sasilwanga vo; ekuma mavangamenanga kadi, kekia kalwanga kovo o n´kangu o mambu bevangila kebelendanga mo sasila ko. Muna longi dia kinkulu umua toma kwendia tetumunwanga mawonsono matadidi e mvila, tuka muna ngutuka ya nkaka zeno, ngudi zeno yo yeno beni, enona ya toma bongwanga vo: “Nese owo nwina ongeye yo kingandi“. Tulenda ovova vo, e nzayi mia mambu muna Kongo bazayanga wo kwau vo; o malongi lekwa kia kwa yele mvu. Kadi o mambu mana mazayakene kwa konso tandu mafwete sala siswa kwa tandu kina kilanda,kina kilanda diaka basisi diaka ze ya kwa yele mvu. Nese una wamona Mbuta Muntu Amadou Hampâte Bâ vo:  >. Bosi e fu kia malongi kia nkulu kikilu kuna Zunga yawonso ya Afilika O Prof.Theophile Obenga, wasasila ovo saula o malongi mavewa Kagemi me bokelelwanga vo:  > Oyandi kovo:
17
Amadou Hampâte Bâ; Amkonted l´enfant peul, Berlin 1997 L.212213.
36
> O mama o malongi mu Ndinga a „Kingipitu“ ibokelelwanga vo:“Hielogilife“ masonekenwa. O T.Obenga yandi wasekulamo muna Dinga Yakifalanse, bosi isiamo muna N´kandandi kinumana Alongi a tandu ilanda, kuna zunga kieto batoma bakisa e n´sasa yo mfunu a malongi. O Longi indiona otunganga e fu kia konso N´kangu, iyandi mpe oviengesanga e kadilu. Yo songa mpe vo owau o N´kangu wasanswa ovo nkia tezo eki bena muna Lusansu lwau. Malongi kaka melenda oswaswanesa yo fwananesa o Wantu ana bezingilanga e fulu ya mavala. Malongi olendanga ovana o zitu kwa Nsiku muna Nsi awei kutu ivongela oandi Nsi eyoyo. Malongi mesisanga e n´tende a ntemo muna Kiwuntu kia mwana Muntu. O gwa Elongi Kiwuntu ketunganga. Konso elongi longi kwandi kwa wana bazeyedio osasila yo vangila.
18
Theophile Obenga; Extraits des Maximes de Kagemi(Papyus Prisses, Bibliothéque national de Paris(1990,161) 37
KAPU KIA IV: M`FUNU A LUNZANKULU KWA N`KANGU
1 N´sasa a Mambu Makinzankulu
Esivi muna kwiza mona mana masoneka o Mediko bosi Filologo Francisco Cobe vo:  >. Vose tutomene tala e zingu ya N´kangu mia M´banze e Kongo yeki kia miaka N´kangu muna yaka Zunga ya Nza e nswaswani keyakala kwandi ya mpwena kikilu ko,kanampe kutu iku Zunga ya Elopa. Muna ntambula ya tambulwa Diego Câo muna Mvula ya 1482 yau awonsono basoneka basikidisa kwau vo; e ntanbulwa ka tabulwa. Mpila ina i tambulwilwanga o Ntinu kwa N´kangu mina mina yo Lusansu. Se mamole makwiza toma bolola e zingu kia N´kongo ovo Afilikano, Nsumbwa a „Mbundu“ mia yenda kuna zi Amelika, bosi wizidi bonga o „Lufuka“ lua Kintinu ki´e Kongo. Ndonga kebezayanga wo kovo, vo Ntinu eno o katwilu e Ngyenda. Oyeno a N´kangu yeno awonsono nu kotele muna Gwai. Ekuma kadi o gyalwa yokudi yala kena mpila mosi ko,o Mbuta Muntu Mulato kuna Kiwalanasa olungidi kwandi muna vova vo: “Ya gyala kwame kemu gyalwa ko“. Dio twamwena vo kana kutu e ndombelo a Kimpwaza, ana bayalanga wau kia kala e Kintitinu ye Kimfumu ki´e Kongo ke kina ko, bavita zaya o nfunu andi. Mbuta Muntu mosi kuna Amelika wadi vana e Nkumu a Malikon X oyandi ko vo:  > Tu toma monanga muna Lusansu lwa Elope okizidantale vo, mawonsono e mianzi miandi muna Lusansu lwa Helene ye Latine mi vutukanga. Zevo olembi sia e Kinkulu muna Lusansu N´kangu esisanga muna kileke kia „Kwa yele Mvu“. Kana kutu tatadidi muna N´kanda miayingi mikikwanga vo mia Histwale oma tumonganga kaka vo: „Imigration Bantu“ ;voi kuna kikilu kwa tuka oyandi Bantu zozo omeso se tombe. O mu Milenalio Yantete wau kia utuka Yisu e yoyo e Mbwanganu „Imigration, muna Mvu wa 800 a.c itukwanga.
19
H.Loth(1981,29) in: Francisco N.Cobe; Escravos Africanos no Brazil no Século XVI, Gießen 1989 L.7. 20 Tala muna Bibilogalafia za Malikon X. 38
Akwei e Bantu zakala muna Milenali Tatu zavioka wau kia kala vo o Yisu kawutukidi ko? Tuka kiayantika osonekenwa e „Histoire general de L´afrique“ Nzila zole za solokele kala. Eyi yantente K´ala kina kia kota kuna Sahala muna Milenalio za Ntete wau kia kala vo Yisu kautukidi. Bosi wizi bonga e mpila ya tyakanesenwa e Mbanza ya Theben kwa Asiliano muna 21 Mvu wa 663 av.C. Zevo muna mambu ma Kinkulu kediambote ko muna sukilanga kaka, vana Nsauka ya sauka Nimi a Lukeni, mu kwiza sia e „Nganda´e Kongo“ ova Mbanza e Kongo, omo Yantiku dia Milenalio ya Ntete. Kansi tufwete kwenda kuna Etuku kikilu kana se ki kwiza sokwanga e kiaki e Kintinu kia Kongo. Kadi utomene zayakana kwandi vo; kuna Zunga kia Moloe oku Afilika o uwunu Sudao yo kuna Nsi a Ngipitu kwa kala owantu ana bena ye Mfwanani ye N´kangu emi semi bokelelwanga vo Bantu, o Prof. Cheick Anta Diop a vova kwandi vo:  > Oyandi Kinkulu wauvo yandi itunganga o N´kangu,diokininavo vo o N´kangu ke Mataya masangwa kovo konso tini ye fula diandi katuka. Kansi fwanana ye ngoto ya tungilwa mu Luvusu lumosi e Kinkulu ilwaluna o Luvusu lutunga e N´kangu,ikitulanga e ndonga vo se Mbongo mosi. Olwaluna o luvusu ulukutu kitula e mpe e Afilika ya wonso setu Mbongo mosi, kadi tubongo mosi mpe kueto tuakalanga tuka ntama. Alongoki awonsono za Histwale Tuka C. Anta Diop, J.Kizerbo wizidi bonga T.Obenga yakaka diaka, betoma wo samuna kwandi vo:  > Ndonga befilanga wo e mpaka yawana kutu akakani begikanga vo balongoka, iwau mpe ba vewa e Mputwila kwa J.Kizerbo Vo:  >.
21 22
Unesco,Histoie general de l´afrique, Volume II; Afrique Ancienne,paris 1987 L.88 Cheick Anta Diop; Antériorité des Civilisations Negres, Paris 1993 L.28 23 Joseph KiZerbo; História Da Africa NegraI, Traducaâo de Américo de Carvalho, Paris 1972 L.13 39
Zevo o ngeye Mwana Muntu kana se sanisina o Lusansu lwa kwaku olwaku oteka lozayila kulu. Zavu se kala ne ayana bekwandia zayilanga o mambu mama Vata mangani, bekwa gikwa vo nuyambula mana bekwendia vovinge kebazeyemo n´sasa ko.
2 N´sasa a Nganga muna Kongo
O Mbuta a Muntu Ndingambo muna „Glossaire des mots utilises de langue Kongo“ wasasila o M´vovo a Nganga muna Kifalanse, yandi kovo: Nganga disongele muna Kifalanse „Savant,Connaisseur“. Bosi kakudikila vo e Nganga mu m´vovo a ngangu katuka, nese e salu kia mfulwa sengwa wauvo kia ngangu diokia bokelelwanga vo; 24 „Ngangula“. Vo tutomene talulula tulenda kweto o bakisa vo e „Nganga“ ngyenda nese kwandi una ubokelelwanga e Dr. muna konso Longi. Disonganga vo muntu walongaka e diambu waluta e tezo kina kifokolwelwanga. Nese vo muna Kikongo tuna yo Wantu ana babokelelwanga e Ngyenda yaki Nganga: „Nganga a Mvwala“, „Nganga a Nkisi“, „Nganga a Mpandu“, „Nganga a Lufulu“, bosi ye „Nganga a Nzambi“. Eyayi e Nona itusongele kikilu vo o Nganga Ngyenda ina vo, keyikwa siwa kaka va salu kimosi ko. Nana vo e Nkumbu a Nganga yakituka kaka ya Nganga a Mpandu, ekuma kadi wau kia sombwa o luyalu e kimfumu ovo imfumu e nkumbu se mu ndinga zaki nzenza kaka zivovelwanga. Iwau kia mana tumbuka kwandi e ngyenda zina za wanuka muna ndinga zeto. Wau vo twa baka e Kimpwanza ke valendi kala e simba ko, dina dilemba gikilwa e ngyenda una tufwete zo zitisilanga ko. Tuna ye kiese muna songa e Salu nese una tufwete yo bokelelanga muna ndinga a Kikongo: Nkebi a Wana, Nkebi a Boba, Mfidimelo, Nkete a Teke,
24
Abraham NdingaMbo; Introduction à l´histoire des Migrations au Kongo,Heidelberg 1984 L.139 40
Nkete a Kunda, Nganga a Nguki, Nganga a Gwiswa kia Makompani, Inziyelo a Mvatilu, Inziyelo a Ntungilu a Zinzo, Mvangi a Matolo, Ntungi a Zinzo, Ntungi a Mvwatu, Ne Nlambi, Mfumu a Kuku, Nzeki a Lukalu, Nzeki a Kalu, Nzeki a Mota, Nzeki a Mvelo, Ngwedi a Luzu, Nsoneki a Histwale(Kinkulu), Nzayi a Matematika, Mbangu a Zinzo(Alikitekiku), Ngutisi, Mbangu a Ngukwa a Meno, Nlongi a Mpwena(Polofesele), Nfudia a Sengwa, Mfudi a Nsengo, Nzayi a Soziolozia, Nzayi a Biolozia, Nzayi a Politike, Nzayi a Sosial, Nkami a Malavu, Ngema a Nsamba, Mvangi a Mbolo, Tekiniku kia Makalu, Tekiniku kia Luzu, Tekiniku kia Maza, Ntwedi a Twelezi(Ntwelezi), Mvati a Masinde, N´kongo, Mfuki a Nludi, Nlongi, Mundongoki, Mwana Sikola, Ntudadi, Mbuta a Nsambisi a Luyalu, Kimpovi muna Mambu ma Luyalu, Nsaudi a Ndinga, Mbangu a Mambu mazi Nzila, Nkete a Nsuki,
41
Nkete a Foto, Nsoneki a N´kanda, Nvangi a Teyatulu, Munkiti, Nteki, etc.. Vo tutezele o bokela konso Salu muna nkumbu andi, tuna diaka yo „Nsadi“ isonga o Muntu yandi awonsono o salanga.
3 Gutuluka kwa Tusansu twa Afilika tuka Panafilikanizimu ya kuna Ndombelo za Yimpwanza
Kuna nsuka za Sekulu Kumi ye Nsambwadi(XVII°), yakuna yantikilu dia Mvula za Funda dimosi ye Nkama Vwa(1900). O mambu ma n´kangu mia Afilika mia wonsono tuka kwa yana bayenda kuna Amelika mayantikila o soba. Nkumbu tatu kezilendi osombokwa ko vava ve tangilwa e nkumbu a Panafilikanizimu, William, Du Bois wizidi bonga Marcus Garvey. Kadi yau ntatu i wantu antete bayantika ovovela o Lukuku lwa n´kangu mia ntuka a Afilika, ekuma kadi tuka muna nsungi kia yantika o sumbwa a Bundu ana bayenda kuna Amelika zau zizole tulenda ovova vo; e n´kangu miawonsono mia Afilika mu lusukamu ba diuka. Nana vo vakala ovo va sonekwa e Ntinu ye Mfumu zina keba kwikila kwau o ntekwa a Bundu ko ,yo gyalwa nese i Chaka Zulu. E ngolo za nkele sunda kwand za sunda,o Luzolo lwa N´kangu mia Afilika. E nsunda ya sunda e ngolo za nkele mia tiya, ekia kitula e Afilika muna tezo kia Mvula Nkama ya vo; se mpasi kikilu. E Ntinu mi vwidi vwa kwendia kunkulwa vana Kintinu e n´kangu mi vwidi vwa koteswa muna Gwayi. Iwau ayana o Ntatu tutuka tanga bayantika o soneka yo vila e mpaka muna mambu matadidi e „Kiwuntu“ kia n´kangu mia Afilika. Dimosi bavovanga vo: “ A Ndombe mpe wantu kwau, nese i wantu awonsono ana batunga muna yaka Zunga ya Nza“. Idina vo kevena kutu diambu difwete kutu tondesanga o Gwayi ko. O Garvey kikilu iwakala ye Ngindu za siavo: “E Ndombe zawonsono za vava Nza bafwete sangana, muna tanina yo nwanina e Kiwuntu kiau“. O Du Bois okovo:
42
“ Ezazi e mpasi zawonsono zimwene e n´kangu mia Ndombe, kuna se Ntwala ngolo zakuditanina zisinga twasa“. M´pova nese vo:“Iguality of right“ mia kituka nese vo diambu diyayidi. Oyandi „Iguality of right“ ina muna ndinga a Kingelezo muna Kikongo isongele vo; „Mfwanani a Luve“. Muna sasila; konso diambu dina yo Muntu o Nswa a vanga, vana n´kangu yeno awonsono nuna diau mpe o Luve. Ke sia kovo akakani bena yo Nswa a kwenda muna Kalasi akakani o Nswa mpavala, akakani bena yo Nswa a tuma ovo gyala akakani mpavala. Mawonsono basonekanga yo vova ima kwiza vana Etuku dia ulolo wa Kongeleso, nese ina ya yikwa vo: Kongeleso ya Nzole ya Panaafilikanizimu yakala kuna Londeles muna Lumbu kia 5 25 yakuna 6/11/ 1923. Kuna Amelika ya Nolete kwa vayika e Kinvuka nese; i „Nacional Association for the Advanced of Colord People“(NAACP). Muna salu ya soka Du Bois yo Garvey, yakituka se Sina dia yaka Yinvuka nese kina kia kwiza vayika oku Paris kia bokelelwanga vo; „Negritude“ Voi Nkumbu za Negelitude tuna yo Aime Césaire yo Leopold C.Senghor,tulenda ogika vo ibayantika otela o Mambu ma Lukuku muna Ngangu yo Zitu wawonsono. Kuna Kongelese ya Panafilikanizimu ya Ntanu muna Mvula ya 1945 kuna londeles,kwayiza vayika diaka Nkunbu zole zikwiza sula o Mambu kuna Ndombelo za Yimpwaza. Kwame Nkrumah yo Jomo Kenyetta, muna Mvula Funda dimosi ye Nkama Vwa yo Makumatanu, o Nkrumah wizidi songa e Ngidu zandi za Afilika muna N´kanda ka bokelela vo: “Federal State of Africa“. Muna Mvula ya 1957 muna Ngonde ya Malusu o Ghana wizidi baka e Kimpwanza. Oyandi Nkrumah yo Sekou Touré yau mpe diaka basoka e Ngindu zikwiza sokanga e OUA(Kinvuka kia Afilika ya Mvimba). Tuka aki Lumumba yaki Holden Alberto yau awonsono bakwenda kwa Nkrumah kuna Ghana muna toma kolesa e Ngindu za Ndombelo a Yimpwanza. Kuna Zunga kia KongoBelge uzayakene vo „ABAKO“ ya twadiswanga kwa Mbuta 26 Muntu Kasa Vubu e Kinvuka kia ntete kia boka o Nkoki a Kimpwaza kwa Belge Uzayakene vo o Abako bakala e Kintwadi ye Mbuta za Wantu ana bakala Etuku dia Ngindu zakwiza soka e Ngindu za U.P.A.
25
Vwananesa muna: Mario Pinto de Andrade; Origens do Nacionalismo Africano, Lisboa 1997 L.170177. 26 Vuananesa muna: Afrika Süd; Zeitschrift zum südliche Afrika Nr.6 200/01 L.12 ff 43
Wau kia bakama e kimpwaza kia Ghana muna Mvula ya 1957, zavu muna Kongo e Ngindu za Lukuku yo N`lombwa Kimpwanza zavu zayantikanga kwandi kala o deya muna Ntu ye nwa mia Wantu. Vana Vata dia Vamba o Mbuta Muntu NdondaaYele o Mfumu a Masoba ma Vamba ka bakwa muna Mvula ya 1959, ekuma kadi Foto a Mbuta Muntu Kasa Vubu kawanuka yau muna Nzo andi. Zevo e Ngindu za Yimpwanza siavo vala zatuka, kana e Yimpwanza ya gyatika kwandi otinungina, muna moko mawana bazaya o Mfunu a Lukuku lwa zi Nsi. Ke tulendi sia lembi sia e Nkunbu a mbuta Muntu Ne Kaka ko, kadi yau bakala e Ntu mya Mambu muna salu kia UPA(Ngwizani a N´kangu mia Ngola). Zevo kesikidisa e salu ya n´ kangu ko, votuyantikidi okwendia vavi e nsudidi muna kwenda sweki Eludi. Yo sonekena muna Ngyangalalu a Ntima mieto. Edi tumona kutu Vonza tukwendia sudi, kadi o Ludi yandi i Lunzi disikinanga e Kadilu kia konso n´kangu.
KAPU KIA V: M´pova a Mfoko
Muna nsonekeno a Lusansu lwa Nsi e Kongo yo mana mawonsono tusongele, kwanza tuzaisi vo nkia mpila ina yazingilwanga muna tandu yayina. I tini kina kiadi diatilwa muna nzila ya Lusansu, wavo kekia kete ko dia mfunu dina muna teka minikina ekiakina e tini. Ekinumana e mbandu zina zilanda bekwa giatikila vana kati ya kati. Kadi wau kina vo kevena Muntu ozeye mana mawonso mesinga kwiza ko omona tu kadi ma vioka mafwete zayakananga yo sasilwa. E npila ina itadilu e Nsi a kongo o mu salu kiaki ina ya kingwedi kina ki giatikilanga kuna lumbu lwa kudivwila. Kadi ina ya Nzayi mia mambu mana me giatikilanga muna Nsi za mavala bosi se kwiza oku yakubeni umbangu wa mpasi. Kana kutu iyandi sukama wayiza katula o lukwikilu muna yeto beni se yambula kakituka ne Nzenza wizidi, kana vo ozingidi ova vata vutuka kaka kesinga vutuka. O mambu meto Makinkulu tufwete mo tadilanga nese i Nkento Sina ona osisanga o tonde wele sadila vana ndimba. Kadi e ndimba i mitoma vananga e Mbongo ya mbote, zavu keludi diaka ko, vo tuvovele vo; mawonsono mana mavangamanga muna Nsi e Kongo kevena kutu diambu difilwa e Mpaka ko. Kana kutu ana bekudiyindulwilanga vo.Yau kwau basundidi ozaya, bena yo mambu mana bavangilanga o unu be monanga se ke mau ko. Zevo Asi Kongo N´kangu kwandi una ne N´koko kekwa tondelwa o Makumu mole ko, mana tukadi mambote me twasanga o „Mawete“ kwa yeto awonso emi simbininwanga yo taninwa, mana mena vo malutila e Ntangwa eme vilakanwanga, awuna ozeye e mvula yanokene o zuzi. Twa dika mpe e „Mbwele Mbwele“ kwa yana begindula nga vo; e diambu mpitumana dikala dia ludi divovwa kwa kweto. Kadi yau mpe betoma monanga vo:
44
“ E Kongo dia fuka kolo, oyeno omu unu se Kikongo diaka nwa kwama“. Kwa wana e Mputwilu zau Walter Marques(1950) watoma zo sasila, kadi oyandi ko: “ E Ndonga Asi Angola ana balenda e Ndinga a Mputulukezo muna Mvula ya Funda ye Nkama Vwa yo Makumatanu(1950) ntalu a Mafunda Nkama ye Makumatatu ye Tanu, wizidi bonga e Nkama Tatu ye Makumatanu ye tanu(135.355) ya kala, zevo vana vena o Nkangu wakala muna tezo nese kia Ma Efoko Tanu(ca.5000000),disongele vo e Pulusantazie ya 3,2% ya lwaka, ya Wantu ana 27 batoma zaya e Kimputulukezo“. Eyoyo e pulusantazie muna m´vovo aludi keyafwanako muna tunga e Nsi a mpwena nese i Angola. Bosi mpe muna lungisa e Nlongi mia Malongi makete, yemi mia Malongi ma Mpwena, mivavwa muna longa e Nsonekeno ye Ntangilu muna Nsi ya wonsono. O wantu balongokele muna ndingau diwete kwandi, kansi ke ndonga bevita wo tona, kadi muna ndingeno yana bazeye, yawana basundidi ozaya muna Nsi ´eno kwau bekala wizidi bonga diaka e Kademia za ndinga zayeno beni zikala. Vo ya wana bevovoa vo oku Angola tuna ye Umbundu, Kimbundu ye Kikongo zevo e ndinga zingi. Ketu kwenda kweto vala ko, Nsi nese Kintinu kia beligika, Kanada wizidi bonga diaka Swice kaka tuku betangila. Tu mweno vo e ndinga ke Simba kwandi ko muna viengesa ovo sadila e Nsi. Ke tu vilakeno wo mpe ko vo,muna Malongi ma tudala yo longoka nese Matematika,Biolozia,kimika yo maka diaka. Salu mevana muna sekula. Se dimosi tukadi vo; o wantu vo bamene tudala yo longoka Salu bevavanga,zevo se betela di kwenda vana ve kala e salu yo wantu ana be vava e salu. Ediandi e diambu dikama vovelwanga vo Nasio(Nation) kevena kwandi zayingiko za tungwa kaka kwa N´kangu wau umosi, zayingi mu N´kangu mia swaswana za tungwa, uzayakene vo a kwa Bayern ya Puluse(Preußen) keyau mosi ko. Kadi tu kedia simba kwandi e Ntunga a Nasio ya Ngelemani ko, zevo ezozo diaka e ngindu ke lekwa kwandi ko. E ndinga nese Yoluba(Nigeria), Wolof(Senegal),Lingala(R.D Kongo) ovo e Kikongo(Angola) ndinga, nese izaka zina tumonanga yo giangalela. Se dimosi tukadi ezaka akala nkama za kubika, disongele vo ezeto mpe akala nkama kaka zi fwete kubikwa. Muna sivika ezi zakweto oyeno anu kala mona vo: “Ekwe ndinga za kwet o gwete, a na bavwidi zo i bekala vutula vo; e ko o wantu otomena muna gwai“.
27
Walter Marques; Problemas do desenvolvimento económico de Angola, Trabalho executado no gabinete do Comandante Cheafe das forcas Armadas , Angola 1962 L.41
45
Kadi o tonda ovovanga kaka e ndinga a kwaku yo vilakana e yaku gwai kwandi nese una wa kwenda sola o Kafe kana kuvwidi ko. O ntemo kuna ntwala siwa songavo; “ E ludi kisundidi“.
46
Bibologalafia(Nto za Litelatula ye N´kanda)
Walter Marques; Problemas do desenvolvimento económico de Angola, trabalho executado no Gabinet do Comandante Chefe das forcas Armadas, Angola 1962. Mario Pinto de Andrade; Origens do Nacionalismo Africano, Lisboa 1997. Afrika Süd; Zeitschrift zum südliche AfrikaNr.: 6, Deutschland 200/02. Abraham NdingaMbo; Introduction a l´histoire des Migration au Kongo, Heidelberg 1984. Unesco; Histoire general de l´afrique; Volume II,Afrique Ancienne,Paris 1987. Cheick Anta Diop; Antériorité des Civilisations Nègres; Paris 1993. Joseph KiZerbo; Hiustoria da Africa NegraI,Traducâo de Américo de Carvalho, Paris 1972. H.Loth(1981) in:Francisco Narciso Cobe; Escravos Africanos no Brazil no Século XVI,Gießen 1989. Théophile Obenga; La Philosophie Africaine de la période pharaonique(2780330) avant notre ère Paris 1990. Amadou Hampâte Bâ; Amkonted l´enfant Peul, Berlin 1997. Flaviano Petterlini; Dicionário KikongoPortugués,PortuguésKikongo,Padova 1977. António Fonseca; Sobre os Kikongos de Angola, Lisboa 1979. Cheik Anta Diop; Nations Négres et Cultures,Dakar 1979. William Holman Rentley; Dicionary and grammar of the Kongo language,London 1887. Marcel le Tourneau; Abrége d´histoire de la literature francaise,Berlin 1930. E.G Ravenstein(1901),A.C.Goncalves(1985) in: Ilidio Do Amaral; O reino do Congo,os Mbundu,o reino dos Ngola e a Presenca portuguesa, de finais do Século XV° a meados do séculos XVI°,Lisboa 1996. J.KiZerbo,D.T.Niane; Histoire générale de l´afrique IV Volume,l´afrique du XII° au XVI° siècle; Présence Africaine,Paris 1991.
47
Alexis Kagame; Sprache und Sein,die Ontologie der Bantu Zentralafricas.Heidelberg 1985.
Ngiku (annexe)
O Ntimi a Mawulu yo Inziyelo
O Ntimi a Mawulu wau atimanga Mawulu mandi. O Inziyelo, voka vaikidi Oyandi okovo: 28 „O momo tu o Mawulu e kala vo „Bager“ ne gwompola kaka“. O Ntimi a Mawulu vo: „E Inziyelo ntondele, kansi se omwene vo omono kina ye Bager kw`e“ O Inzeyelo diaka kovo; „kadi ´e Bager i Sazu“ O Ntimi a Mawulu kovo; Wawutu kuna wo gwanga okovo: „Kina kwame ye Bager kwe ?“ O Ntimia Mawulu iwau ka kudika diaka vo; Vomu Bager kwandi kaka omau Mawulu mo mpe Kemetimakana ko. Eyoyo ke izayakene elumbu ilwaka ko O Mfunu se ukete.
28
Bager= Ntalatolo mia mpwena mpwena mitulumunanga o Mawula muna Nsi zina ye Induzitilia. 48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
Nsoneki NdondaaYele; muna nkumbu ya mbotamena Daniel Veloso Alvvaro. Yandi wa utuka muna mvula ya 1968, kuna Zunga kia Mbebe(Angola). Kuna Nsi a Gelemani, vana Mbanza ya Falakufuliti ka longokela e Longi dia Gwisa o Makompani.
58
Matondo Kwa Ngudia´ame a Nkazi N´kundungulu Gabriel Ersnsto Veloso, mvutwidi mpe o Matondo kwa Mbuta Muntu o Dr. Francisco kobe muna malongi ma Nsiku mia ndinga a Kikongo. Matondo mpe kwa nkazame Ntumba yo waname Wumba yo Ngalasa.
59
60
kon_Latn ltz_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn bam_Latn unk tum_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk smo_Latn scn_Latn kon_Latn mri_Latn kon_Latn kon_Latn unk deu_Latn kon_Latn unk fra_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk pol_Latn unk kon_Latn ssw_Latn lua_Latn glg_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk por_Latn unk kon_Latn unk ltz_Latn unk kon_Latn unk kmb_Latn unk kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn unk fra_Latn unk kon_Latn kon_Latn mri_Latn swh_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn unk kmb_Latn unk kon_Latn umb_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kmb_Latn unk kon_Latn unk fij_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn dyu_Latn kon_Latn unk kon_Latn umb_Latn unk mri_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk oci_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn fij_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn unk fra_Latn kmb_Latn tsn_Latn kon_Latn unk scn_Latn unk kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn unk glg_Latn unk kon_Latn unk fra_Latn unk kon_Latn unk fra_Latn mri_Latn kon_Latn kon_Latn unk glg_Latn kon_Latn unk fra_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn unk fra_Latn kmb_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk ltz_Latn kon_Latn mri_Latn kon_Latn unk kon_Latn unk por_Latn unk kon_Latn unk kon_Latn por_Latn unk deu_Latn ssw_Latn umb_Latn fij_Latn unk kon_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk kon_Latn unk kon_Latn unk unk