Bibila, n’kanda Nzambi, uvovele vo : « Katulendi wena ko, mu gogu ma tu ta mona ye ma tu ta wa ». I mu diambu diodio tubakidi ngindu mu sonika n’kanda wowo wana ye nkumbu vo : Longi di muana mu nzila zandu ».
Bambuta ba bengi tukesi ye bau mu kiziunga kieto ki Lukaya, ye ki Kongo Central diadio, bawidi kuenda kuau ku meso ma Mfumu Nzambi. Ngemba ku mioyo miau. Bambuta bobo, katu zolele tanga nkumbu zau ko, kansi beno lutaku ntanga, lutomene kubazaya mbote mbote ; kadi bau bakesi mi n’tuadisi mu ma bundu meto koko nsi Congo, bonso mu di bundu di Katolika, mu di bundu di Misioni, mu di bundu di Kintuadi ye mu n’kaka mpe, bonso bobo. Bau bakese ye mazaya ma fuana beni kansi bafwa ye mau. Bafiuma kaka basonika ; kansi masonama mau mena make, ye mpe mau kamalueki ko kubatuenia zi wanu. Diodio dina dia kiadi beni.
Nzolele bambula mbundu vo, mu mvula 1960, ye kuna mvula 1970, i kala mu kalasi ku nduelo evo primaire kuna mavula ma Sona-Bata. Muna nsungi yina, mutuka n’kanda wukala ye zina diodio tu ta gogila mu n’kanda gogo wunu kiki. N’kanda wuna « Longi di muana mu nzila zandu » usonama ku lufilimani mosi, Mbuta Saniel NTUNGISA. Mau makagogila muna ntangu evo nsungi yina, kamafuenene ko ye ma tutagogila mu ntangu yii.
Tulendele baka kinona evo exemple kimosi kaka : muna ntangu yina, lami evo téléphone portable / cellulaire, kadi kala ko kuku Congo ; buna luvunu lukala luke. Mu ntangu yiyi, tukumini ye ba lami, luvunu luedi luingi. Tala : muntu gaga Kisantu kena, kansi katazayisa nde ku Kinsasa ngina bubu ta ku mbokila. Kiadi kibeni, a nde luvunu nkadi mpemba !
Bonso nzayisingi kuna luyantiku, ma tu ta mona ye ma tu ta wa mele mengi. I mu dina, nzolele yi gana mu mu fi n’kanda fio ngindimina evo réflexion mu di evo mu dina tu ta mona ye tu ta wa. Nzeye kibeni vo ngeye ta ku ntanga mo lokolo kiokio tomene ku nduta kibeni mu mazaya mo ita gogila munu.kansi ngeye kenge nu’aku, tala kaka ta tala. Bambuta bau vo : « Kubotalala, kufua ku N’kongo ». ba mpangi, mbefo wuna ka ta fua, ngeye vo wonso mbasi ? Busundi mbote mu yana wonso lelo, mbefo kabeluka.
MUMA TADILA KINZUNGIDILA[1] KIETO
Tu ta mona vo nsungi zeto zi ta soba kibeni, ye n’koko mieto mita yumina evo mitakuma minduelo. Buna vo luedi mu nseki, mpuku zo tumuene nde ilutidi kuna evo ivutukisi kuna, kazi monika diaka ko. Kani tubidi dioko, kulendi mona ko nde badidi dio.
Buna diaka madia mo tu didi ntama bonso minsala mi kesi muna n’koko « muanda » ku n’lambu Kinsaku Muanda, kamisala diaka ko.
Tu ta toma kidia biufu keti bwe diaka buna ? Keti bwe diaka buna ? Ngeyi mosi tubidi tadi mu masa, buna ngeye kibeni ta yituka n’sinsa ? Go katu sobele ko mavanga meto, satu kala kibeni ye mpasi ku ntuala tu kuenda.
Nki mavanga evo nsalulu zi tufuete soba ?
Bonso :
- Kuzenga n’ti
Mavoka ye nkuku zeto zi ta suka mu na gata meto. N’ti mitazengoka mu sala makala ye yoka bidiki.
Ngeye vo bakidi luve ku l’Etat mu zenga n’ti, zola mpe ukuna n’ti n’kaka gana zengele n’ti aku.
- Yoka m’futa evo bifuta
Mu ma gata kuyoka m’futa evo bifuta, kikalulu kiokio kikumini kuani buna buna. Bantu bata yoka bifuta luayoka nkadi konda ku n’sua ku Mfumu zima gata. Kiadi !
Muku tanina biwonsa muna ma gata meto, bulutidi mboti mu baka n’sua kua Mfumu zi mu gata sundila ku yoka bifuta. Mu bobo sa tutanina mavoka ye zi nkuku zeto, ye mpe zi nzo zeto (maison en pailles).
- Mbakulu zi mbisi zi masa
Mu baka mbisi mu masa, tusadilanga mpila zi zingi, bonso yaba, loba, ngika ndobo mu masa evo n’tambu, ngika bi viya evo n’sua ye mpe ta bualu evo mbaka.
- Ngiaba
Ngiaba itoma salamanga ku ba mama ; ye bubu ba tata ye matoko ba ta yaba kuau mpe.
Didi mbi n’koko evo muidila ba ta yaba mio konda ku vunda. Bantu vo bamuene nsatu a dia mbisi bedi kuau be yaba. Kansi ntama n’koko ba yabidi moi kaka mu kisiwu mu ku gana ntangu ku ndumbu ye mataka mayela.
- Lobo evo pakula
Mpila yoyo yi kubakila mbisi mu masa i salamanga buingi ku ba tata ye matoko. Ba mama ye zi ndumba ba lendele kuau pakula evo loba vo dibayangidikidi.
- Ngika ndobo
Batulanga ndobo ye pambu diani mu masa, ye kunima kilumbu kimosi, bakokulanga ndobo zozo mu baka ngola.
- Ngika biviya evo n’sua
Bonso tuyikanga makondi mu nseki mu baka nsisi, tulendele mpe yika viya evo n’sua mu masa ye baka ngola, minsala, nioka ye mazundu evo nsoti.
- Ntelu bualu evo mbaka
Mbaka i n’ti uyidika Tata Nzambi. Bantu babakanga tukaya tuani ye mabundu mani mamena kibeni ma nkaba ye tuta bio. Wonso diodio di natuanga kuna masa ye batutanga dio muna masa. Kunima ntangu nduelo kaka, mbisi zina muna masa zi kalanga attaqués muna mesu ye bakumanga presque aveugles ye mbombo zau zi yamanga. I mu diambu diodio mbisi zi yangama nga ntandu masa ye bantu batotanga zo.
Mu momo matadila mbakulu zi mbisi zi masa, disundi mbote mu loba evo pakula. Yoyo yina mpila yi mbote. Kadi vo bakidi mbisi yoyo, kayina i yela ko, lendele yo vutula mu masa vo ngeye wuna kibeni usiama[2].
Mpila zi tutengi zi nkaka, zi wondanga ndumbu ye mataka, bonso bualu ye ngiaba. Muna n’sua evo viya vo mubakamene nioka, kafwete wonda makanda ma mbisi zizi bakamene kintuadi ye yani. Babengi batina mu dia mbisi zozo kadi zi tesamene ku nioka.
Mu momo ma tadila kaka kinzungidila kieto, tueti mona diaka mambu ema :
Bonso gaga Mbansa Kisantu ye mu ma gata meto mama nene mona Lemfu, Kimpemba, Ngidinga mu vuisameni mazandu ma ma nene ; kulendi sala ko 3 mètres vo ku muene papier plastique ko ; kulendi sala 4 mètres vo kutedi sakuba di bouteille plastique ko. Bio bima tuka biyantikidi kani bisala mvula zi zingi ko ; kansi tala bi bita tebila mo ma bala-bala ye zi nzila zeto.
Buna ku nima mvula makuma tatu bwe sa bikadila ? Nzeye nde sa tue diati bio gakifulu kifueni nde tudiata ntoto. Sa biyidika couche imosi ka ya mboti ko mu zulu a ntoto. Bwe sa tuta ku bana beto ye batekolo ye ntekololo zeto ? Nki kinzungidila sa tubasisila ? Kinzungidila kimbote, kimpwena mpwena evo ki mbi ?
Go katubakidi mizidi mi mbote ko sa tubasisila kibeni kinzungidila ki mbi ye kibola.
Vo tuvutukidi ku nima sa tumona vo mu mbela mvula 1960 ye kuna mvu 1970, mu ma zandu meto, ba mama ye ba tata beto basadidingi tukaya toto tusala Tata Nzambi mu zingila mungu, mikati, wangila, madeso evo kangila ngai. Tukaya tuna kani getedi to konso konso kifulu, zaya kaka vo kunima bilumbu, vila kaka sa tuvila.
Mpila mosi ye papela zi sadidingi ba mputu lukeso (portugais) ye ba belges mu magazini mau.
Ma papela momo masalamene mu ma produits naturels bonso cellulose, ye lignine. I diodio ku nima fi ntangu-ntangu ma papela momo ma fueti vila ye fuatakana ye makotele mu ntoto bonso fumier.
Kansi ma papela ma plastique mau makalanga kaka zingu, ye mamonikanga ntangu zazo. Mu diodio, mau mafuasanga kinzungidila kieto.
Tala kinona kiokio i ta baka. Kadi beto tuna min’sosi evo ba chercheurs, tumonanga mambu mamengi ye tufimpa nga mo mpe. Dituzolele tu ta e di : Nkombo evo mbwa, bo bituisi bi dianga ntangu zi nkaka ma papela momo ma plastique. Ma papela momo vo makotele mu circuit digestif yi bituisi biobio ; kunima vo bituisi biobio bisadidi mvindu evo batukisi mvindu, sa u mona madia mankaka badidi makumini mvindu, kansi papela zozo zi plastique zi fueti tuka kaka buna ba didila zo. Luta mona vo kiwonsa kibeni kina !
Buna didi kiadi diaka, nkuni evo makala, bukina vo bi kumini mpasi, gogo Kisantu, tu ta mona ba mama babengi mu kutedika bi kuanga biau, bakumini kue lokuta ma papela, ma papier ma plastique, n’langi mi plastique ya ba ta yoka bio bima ga kifulu ki nkuni evo makala. Diodio mpi kadina diambu di mbote ko. Kabasukidi gana ko, ba mama bobo, bata kanga n’sua evo bia bi kuanga kibeni ye ma papela mena ma plastique kibeni. Kio kifu kakina ki mbote ko.
Tu to ma ta mona bantu n’tima mi talakuka ba buingi bonso ma tension, bimbefo bisakidi bi mpila mu mpila. Betu mosi tu ta tuba tadi muna masa, buna beto mosi kibeni tu ta yituka n’sinsa. Bonso ba ta bambuta : « Nkelele mu zulu, ngeye nguba ta kuna ? »
Kieleka ba ta kuna kuau nsalulu zi mbi buna betu bantu mu ku tala mu tuna, kani yu kofula nkatu !
Bi kuanga bina bi ta sumbuka, buna mpe bita diwa.
Buna mu mô mâkulu tu sonekene, nki longi tulendele gana ?
Longi diadi nene tulendele gana ku ba mpangi edi : balutidi mbote mu vutukila bi fu bieto bina bi ntama :
- Tusadila tukaya (feuille naturelle) evo ma papela ma ma fuanga ku nima ntangu mu kangila evo mu tekila bima mu magazini ye ma zandu meto (emballages biodégradables).
Emballage wowo umpila yoyo usala manga mu papier à base ya cellulose ye liguine.
Bonso kinona, papela zi basadilanga kuna lufu lu Sacherie de Kisantu ye kuna Imprimerie Sodac di Kisantu.
- Yuna zolele vo kasisila kinzungidila ki mbote ku bana beto, batekolo, ntekololo zetu, katoma yindimina ye kafimpa keti bwe kalendi sa mu kusa nde kageti papela, n’tutu evo kima kisalemene mu plastique ko. Tu fueti kiyimina mu sadila bio betu kibeni.
- Ma ma kompani mo ma ta sala bima bio mbote batoma fimpa bweye bafueti sa mu kusa vo mvindu yoyo bima bio i ta tula mu ku sa nde isuka evo i katuka.
Ba lendele diaka tula ba n’sosi evo ba chercheurs mu kisaku muku sosa ye sengumuna mpila yi fuene mu kusa vo ma papela momo mavilanga bonso buvilanga ma papela ma basadilanga ma cartons bonso ma papela momo babokilanga nde kraft ye clupak
[1] Kinzungidila = Environnement
[2] Usiama : être responsable
kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn tum_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn als_Latn kon_Latn sag_Latn kon_Latn lua_Latn fon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn srd_Latn kon_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn fra_Latn fra_Latn