KINGANA KYA NKONGO A NZAU
Ngwâl'ezi! Zîza!
kingana kya nkongo a nzau.
Vakala mu vata dimosi, tâta Ndyôyo, wakala nkongo wakatula-katula. Mpakasa, nsîzi, nkayi, mwânga-mwânga. Kumeki n’kutu ko mu kisonga, wâna ngudi ândi kafwete guta wan'kaka. Va luta lumbu yanda, m'vengele wizi kota. Kânsi kuna mfînda, malênge, mankondo ye yâzi ya ngazi, savo, dilu. Bulu kya nsisi kya mpila yoyo, nani kwâni lênda kyo kula evo...Taanga mu la kwa n'samu.
Savu kya Mvîndu a Mwân'a n'swa
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala mu vata dya tâta kingândi, tâta nki kabakânga ye mâma ni lênda. Mu lumbu yîna, nsatu isakidi. Vo ka nsaki ko, ndûnda. Vo ka ndûnda ko, madêzo. Ye madêzo nkutu mayantikidi manisa. Tâta dyodyo ye ngudi yoyo bakala ye mwân'âwu. N'kênto têle kwa n'kaz'ândi: "E s'ândi a bâna, o! lumbu yawônso nsaki ye nsaki. Nge mpe dingalêle kwâku.Ku mavya, nsaki se ivwa kwa nkayi. Madyôko meti toma sakanenwa kwa nsîzi, ngeye lêka ye lêka. Mwâna se kavwa bwâk'e nsuki, kadi e dya kwa mbote nkatu. Nikuzuk'e! Vwandalala fwa kwa taya!. Lumbu kya lânda, mu n'syûka na mya, tânzi va kôko, tâta kumbalele kuna mfînda. Nti a ngyikila n'tâmbu uzengolo, n'singa misôsolo, kulu itomene vangululwa. maza matyamwînu vâna. Mu n'syûka mya lânda, nkayi wizi kisonga vo yândi kwâni weti kwiza bula bâle muna vya.
Muna nkôkela, tâta sidi sîsa bya wônso bifwanukîni mu gyikil'e n'tâmbu. Ta kwa nzaki, n'tâmbu itintamene.
Tâta wele lêka kwâni. Muna menemene, n'tâmbu
wakubuka; nkayi wakwêtama. Nkayi ikokwêlo, koko dya nkayi! kipôyi kivangamene, te ye kuna vata, vana mwêlo a nzo i yila! Nkayi tanunu n'kânda, malônga, kadi mu ntângu yîna, vata dya wo bafwete dya, yantikila kwa mfumu a vata. Kônso nzo ye fipidi fyândi.Malônga mazyêtele, nzo muna nzo. Mâma ni Lênda, ka nânga n'kutu ku mavya ko. Nsakula madyôko yâ kasidi zatuna. Kinsevelela mu n'nwa, ngyambila kuna maza, zitomene. Mvyôzi kaka ye n'kûnga mu n'nwa. Nzûngu ye malônga matomene sukulwa. Ngyanza mpe wâna itomene gyuma. Mwîni a mbângala!
I tu! tu ! tu!... sûpu dya n'kululwa n'tima, kadi kolo kabayel'êti ku mavya ko, mfundi a n'syûka wâna ivîdîngi; yandwâkila mpe isîdîngi kuna sânza, mûntu kun'didila nsatu nkatu. Bu kavwândila nzûngu, se we nsûnga. Ka za "kîbe mazi " ko. Kânsi keti dizudi, keti kupidi ye yîma yan'kaka ya nsûnga. Nzûngu vana tiya kya bokota. N'suni utomene vya. Luku mpe lo lwa mpêmbe, wâna lweti futumuka ye kwenda mwângi e nsângu. A nkazi ngyumbula mpe ka alêle ko; kwiza bônga byô bazolele mu kwenda kubika wîki mu vîngila ngyizulu a bâna...
Ntângu ifwêne, mbila itêlo kwa mwâna, lônga edi ye mfûndi a tiya ye fi ndûngu fya nkaba. Mwâna bukadya, kadya, kadya, ku nsuka kalêndele dyâka telama ko. Vumu kidibalêle ne kya mwâna nuni. Mafuta mele bongwa muna n'tûtu, i vînza vumu kya mwâna kadi lêka n'kutu kalêndele ko dyâka ko. Nkya ntângu yoyo, nânga wôla ya nâna ya mpîmpa. Ku nima tulu twa mwâna twîzidi. Se tadi: mu katikati kwa mpîmpa, mwâna sikamêse ngudi ândi kenda kum'fila ku mbazi kadi vumu kibulunguti. Ngudi sikamese yakala dyândi. Ye mabibi ma mwîni, se kakilêndele ko. Zâyisi nkaz'ândi ka nata mwâna ku mbazi. Tala kaka, nsûngi a tombe! Nkento yândi vo, mbote ka kônkama kwândi vana kônko kya nzo. Se vo ka dyâmbu ko. Mwâna wêle vana kônko, sondamene, byô kazola vayikisa bivayikidi. Bele lêka kwâu. Ka kolo kya nda ko. Se dyâka vumu kinikukini. Wâu yândi vo ngyênda ku mbazi? Finzo mpe kwa nda. Yândi vo: wâu kina vo mvîndu ina vovo ya mwâna, mono mpe i vovo kaka i tûla yâme. Sondamene; i vumu kasukwîdi.
Mu n'syûka, ngudi bukazola katula doti dya mwâna, kenda gwâna kukwa di yilalêle vana kasîsa fi mvîndu fya mwâna. Pamukini, vutukidi manima, nsatu n'kutu katîna. I toko dyândi katêle mbila:
- tata na bâna e !
- Ka nki kwândi uta vwadingisa tulu twa ântu alêle kwâu?
N'kênto yândi vo: - sivi ngitwa mona: wîza!
- E nki?
- Mpîmpa mwâna bukamene kisadisa, fi mvîndu fya fyôti. Wâu se tadi, se kukwa!
Kuna mfulu, muna suku kakala yândi vo:
- o o mama na bâna, ku zê wo ko vo mvîndu a mwâna n'swa, mu mpîmpa funa ifunânga e ?
Lôngi: Yêno aki mâma ye yêno aki tâta, kalulûndîngi mvîndu ko. Ebôsi fu bya mbi tutêzânga byo katula malembemalembe, kimâna ka bi funi ko o!
Lusâla kya mbote.
Abbé Zéphyrin NSIMBA
Votre e-mail : mpalazephyrin@gmail.com
Ngwâl'êzi! Zîza! Vakala mu vata dimosi neengwa Nsusu, ntângu bu yafwâna, kasîdi dyâka n'swêswe ko. Yantikidi kêkela. Matoko vo ntângu mpe yifwêne kwa bêto. Lôngo lusalamene. Ka kolo kya nda ko, na nsusu kwiza vâtila se mu nzo kaka. Yândi tâta Lumîngu wam'vwa bakîsi vo, ndôndo kasîdi dyâka wasikila ko. Bila kya mbote kitomene tûngwa. Lumbu keti i kwa kaka yalânda, na nsusu, n'kûnga utokele, a makoko wa mpe batâmbwîdi. Na nsusu se kakuma ngudi: dyâki dya ntete edi!. Bu kina vo dya kwâni kwa mbote, kadi kakôndolôngo kya ndya ko! kimfi kya toma fuluka kaka. Lumbu nâna, mâki nâna. Bu katala mave mândi, yikidi dyâka dimosi. Vwa difwêne. Yantikidi lalamana mâki mândi. Keti lumîngu kaka bu lwa vyôka, na nsusu, kîna lumbu, nsatu im'bakidi. Ye ntulu mpe se mpasi. Nga kafwete baka fi mupepe fya ku mbazi. Yândi ôna wele pepomoka. Ka va luta ntângu ya nda ko, mbuta mûntu na mboma yândi ôku vo, ngyênda zyêtila fyôti ku vata dya tâta Lumîngu. I muna mpaka mwa kala lalamana na nsusu mâki mândi, i dyu. Yândi kamini mâki, kânsi fitiya fîna fya sîsa na nsusu, yândi mpe m'funu kavwîdi fyo. I vana bila kele fyononoka; vwidi kizînga vana mâki mangani. Se yândi mfumu! Nêngwa Nsusu yândi vo bîka ngyênda vutuki ku nsîsidîngi mâki. Kênda gwâna, mboma yilalelênge vana bila, mêso kaka kalengomonânga. Na Nsusu nki n'kutu ka fwete sala, kima kya mina kaka!!! I timuka katimukini te e e ye kuna kwa nkazi ne Mbwa. Yândi vo: e ngwa nkazi, mono se ifwîlwa. U tusîdi, Mboma vana mâki kundalelênge. Na Mbwa vo: dya dike, se ngyênda kaka se ya n'tatika, kolo n'kutu kin'tatikidi ko se ya bôkela mpângi zâme. Kyô tuyântika kum'wûkila, se kênda kwâni. Nsusu yândi vo: nkatu, ka ngeye ko. Kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Wele kwa nkazi ne Ngo. Sôngele n'samu. Ebôsi yuvwîidi kwa yândi kesa keti bwe kena sîla. Na Ngo yândi vo kîma ityâzuna, yândi Mboma ntângu kwa kena nwâna kwa mono. Nsusu vo: tâta mwâna yakala, sâla kadi, kyô lugyântika nwâna, mâki mâme se mapasuka. Tufyawukidi mu luzolo lwa mbote kânsi sâla. Kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Na nsusu ye mansanga muna mêso, kimbye ye Nzâmba. Nzâmba yâni vo: e busi, ka nki kwâni? Nsusu kya zîngula n'samu. Na Nzâmba yândi vo: dya dike, fimboma izînga mu n'dyângu ye ilôza kuna, nkya mpasi uta dyo mwêna e? Na Nsusu yândi vo : e tâta, wênda kya mbote. - E kuma? Na Nsusu vo: kyô luyântika panga, wâna nki kisâla vana bila, kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Bu kazyêta, wêle kwa mfumu ândi. Mfumu bu kamona kaka na Nsusu ye ngyiza kakala kwîzilânga, n'swâlu muna nzo. I n'kele ka nângwini. Na nsusu yândi vo: dodokolo dyâku, wâna n'kutu mbote yândi Mboma kênda vwândila kwâni mâki, kadi kyô kun'sika, Mboma kafwete kaka punga, wâna mâki mamo, se yabakila mo m'fwîlu. Na Nsusu kinkenda kisakidi. Ka mwêne dyâka u kasîla ko. Wâ kina vo va fwîlânga mûntu ka va kôndwânga nduna lênda kun'sadisa ko, na Nsongonya ye makesa mândi, i vayi! E kânsi? Nsusu um'vwezele. Aki na Ngo, na Nzâmba, na Nkosi ye mûntu n'kutu, kaalêndele ko, nge kwâni filusongonya, ana n'kutu luna mafûnda keti kwa, nki lulênda sala e? Na Nsongonya vo: ngeye tala kaka. Nsusu yândi vo : um um !!! Untel'êti keti bwe wena dyâtisila n'samu. Na Nsongonya vo: se twênda yelomoka, kazâya n'kutu ko vo bântu beta ko kwîza. Kyô tulwâka, n'nwa kaka ivâna kwa makesa mâme. Se twayântika kun'tatika, tuka kuna n'kila te momo nitu yawônso, se wam'mona bwe kena kwêndela mu malêmbe mamo ye sîsa mâki mâku. Nsusu yândi vo: e lama! I bûna mpe bwalutila n'samu. Mboma wêle, mâki masîdi. Na Nsusu wêle vutukila bila kyândi.
Va n'toto tuvwênde, n'sosi mya mâmbu ka akôndolo ko. Kânsi, vo natînu n'samu, zâya kesa ye vênga. Nga vo nkatu, se wavita ku nsi a n'ti, evo fwasikisa byan'kaka bina bilutidi n'kutu m'funu, mu ntângu zan'kaka. Lusâla mu ngemba!
Abbé Zéphyrin NSIMBA
Savu: Ve va fwiidiidi e nsi?
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala lumbu kimosi, muna nkôkela, se têle kwa n’kênto ândi vo: tala, kota muna mpaka…Taanga»»»
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala lumbu kimosi, kuna vata dya matutu, mbila iwâkane. Dilu kiwâkane dyâka. Kadi ka lumbu ya nda ko, kuna nzo ya tâta Koko, ngudi sîdi sisa âna ansyôna. Wûnu, kuna nzo ya tâta Ngola, nkya nkômbo? i yâ yoyo! Ka lumbu ya nda ko, mbila, ntala, manyôngo.
Ngônge ibudidi, mfumu a vata bôkelese n’kângu ândi awônso. Alêke, mbuta, ndûmba, matoko, bôba ye nunu akutakêne. Mfumu bakidi m’vovo: -Yêno awônso luzêye nkya mpasi tuta mona.
Mu nzo ya Tâta Lulwênga mu vwîdi nguba, tini ya minsambu, sungula ntini za mbizi, zatoma yumiswa, kulêndi sa lutila va mbela ko ovo kusosele nzila mu kota ko. Kânsi se tadi, mwisi kiyêto kwândi, kadi yândi mpe mâlu maya...Taanga mamalaanda.
Va kala se ye mwâna. Se katânga kwâni ko. Kânsi mwâna watoma tânga. Lumbu kimosi, mpaka zi bwîdi va kati kwa se ye mwâna mu zâya keti nani sûndidi ngângu. Mwâna yândi oku vo: nge tâta kwakota kwâku kalasi ko. Mono ntênge kwa yîngi. Ku lêndi sa kunduta mu ngângu ko. Awîzane yau wôle vo aswâmana. Se têle kwa mwâna vo, se viti kwâku mu swâma. Ka lumbu ya nda ko,mwâna swême. Dyûkidi mu titi kya nguba. Nguba idôdelo kwa nsusu. Nsusu ibakamene kwa mfwênge. Mfwênge bakilu kwa mbwa. Ka ntama nda ko, mbwa fitameno kwa mboma.
Se wa têmbênge nkaku zândi. Mboma keti maza kazola nwa i muna nkaku a s'ândi e ! Wo!
Se wele kokola nkaku nkaku ândi. Mwêne mo mboma. Yâ kavôndele. Bâsidi yo. Mwene mbwa. Ka zîka yo ko, ya kabâsidi. Mbuta mfwênge vayikidi. Yâni kabêse, nsusu yândi vo mono mpe endu. Bu kasâsa e nsusu, vana kimfi nguba, una katêta kaka e nguba, Mwâna endu. (tusîla ntete vovo e!)
Abbé Zéphyrin NSIMBA
E-mail : mpalazephyrin@gmail.com
Wûnu, tulânda ndâmbu a n’zôle ya Savu kya « Toko dya nsômpa ».
Mbuta dodokêle n’lêke ândi. Fukamene kimâna kam'vutula kwa sâla bibuti byândi ye mpângi zan'kaka.Yândi n’lêke vo: mbe mono lusakanenânga, ka lukunzolânga n’kutu ko, wunu se m'funu ngina! A a ngôngo âme!
Kânsi ku nima mwêne vo mbut'ândi tomene tânda. Mansanga n’kutu ka mavayikânga dyâka ko, kadi dila kwa saka. N’lêke fwîdîdi mbut'ândi kyâdi. Um'vêne mankondo, dîdi. I yândi kabakidi. Muna ngângu zândi, um'vayikîsi. Badyête, badyête...
Kwa sâla matebo, kûma kukyêle. Bele sosa mfumu a vata. Ka mûntu ko. Bayuvwîdi bakênto bândi. Yêno ludingalele kaka vovo, yakala dyêno a ndwêyi? Yâu vo / - mpîmpa kavayikidîngi ku mbazi, ti ye wu tusîdi, kinu ka vutuka ko. Nânga ku kokola n’tâmbu kêle!
Ban'sosele, ka ... ko. Bêle kwa kala yândi mbizi. Ka lekwa ko. Bêle vana n’kôndo, i nsûnga za mpâmba kaka. Batêzele lânda, bêle n'kutu têe ye kuna fula vata? Bamwêne vo ka m'funu dyâka ko, i ntumbu vutuka.
Nkênge ye n’lêke ândi bakumini kuna vata. Yâu kya mona kwâu besi vata, kânsi ka mûntu ko uta kubamona. Mwâna ndûmba wônga um’bakidi. Nki a m'funu kwândi kezi vutukila vo yâu kêzîdi ka beti kum'mona ko. Kânsi n’lêke, muna ngângu zândi, i yâu ka mwangumwîni maza, yâu awo: e Nkênge, e yâya, e e e! An’kaka kya dila kadi Nkênge kumini bônso ntûmbu; kitoko kya wônso kimêne, kivwîdi suluka. Nkênge, mêso se mu nsi kaka? Nani dyâka ka lênda tal'e?
Se bôkêle mwân'ândi? Bêle y'ândi tê ye kuna nzo.
Kwa sâla matebo, mfumu wizi vutuki. Ban'yuvwîsi. - Kansi tâta kwe kwândi tûkîdi, kadi tala mâmbu masidi bwa kuku. Yândi vo: mawônso luta vova, mpâmba, ka mono ko. Kizê dyâmbu dimosi ko. I mbakisa babakisa vo, bezi sakananwa koko kati dya vata dyâu.
Yândi wateka kwîza baka Nkênge, yândi vo mbote yavutuka koko yatûka. Kânsi kazâya ko vo nkutu a zowa nkûmbu mosi kaka batûlânga yo kôko. Tê ye kuna vata dya Nkênge.Wêle gyuvula keti Nkênge kaban'zê ko. Ka mûntu ko walênda kum'vâna mvutu za sikila. Wêle kiyodi, tê ye kuna vata dyâu.
I dîna vo wîdi kaka na lû, nge vo kyâzi! Nkatu!
Mu nsôlolo a n’kênto evo yakala, teka sâmbila. Lômba kwa Mfumu kakusônga nani kakusôlela. Ku kadi ye n’tim'a tiya tiya ko. Byawônso bilezimânga ka wôlo ko!
Abbé Zéphyrin NSIMBA.
Bampângi, unu savu kya Toko dya nsômpa tuna kyâu.
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala n’kênto mosi watoma wûmbwa kwa Mfumu. Ntângu bu yafwâna kafwete kwêlwa, matoko kwîza ye kwîza. An'kaka kwa se dya mwâna, ye ankazi akotele mu n'samu. Kânsi kwîza kwa ndûmba yoyo, matoko mawonso vwa mo vweza. Lumbu ilutidi.
Wêle ku zându, wele ko solola toko dimosi, fwete kaka mpe kun'ketokela vo um’mwêne. N’tim'a ndûmba ena pwa! Yândi vo e ntângu ifwêne, mono mbakidi toko. Toko mpe kuna kakala, bu kamona ndûmba, n'tima ufwîdi. I kwa ndûmba kêle vo:"E mwâna ndûmba, wakwêlwa wun'e?" Yândi vo :"nkatu kwândi".
Ta kwa nzaki, nête n'samu kwa s'ândi. "E tâta mono mbwêne toko dinzolele; yândi mpe ukunkwêla". Se sivikidi. “Yâni toko dyâku kwêyi ken'e”? Yândi vo: “Kuna zându tukutâne yândi”. Lumîngu lwalânda i nata kan'nata kwa s'ândi.
O o nsusu mosi kaka ikôkolânga vana vat'e! Alêke abeki salu! I kyo, kyo kitawâkana kuna kânda dya yâu akôkolânga. Sûpu ditomene lâmbwa, dya nkululwa n'tima. Ndu lembi zolânga matoko ma esi nsi kwêlele! Adîdi anwîni.
Ku nima yândi toko vo: "Mono vânda mana. Lulômba bina luzolele, n’kênto âme
ituta kwênda yâni”. Nkazi ye se alômbele bina bolômba. Mu ntângu a lôndoka, n’lêke yâni vo : "Nge yâya, mono ingita kwênda yêno"; mbuta yândi vo: ”kinya,nge mûntu mvîndu una, bôsi wiza kumbwês'e nsoni”!
Bu balwâka va vata dya ntete, mbuta mosi vayikidi:"E tâta, wâu se luta, mpu âme sidi devânga sîsa". Mpu isîdi. Balutidi, va vata dya n'zôle, kinkutu kisîdi, landakana, m’bati usîdi, e e! Nsampatu zikôlolo. Bu bakwênda, bakwênda, kûlu, kôko, n’nwa... “Kânsi e yakala dyâme, nga nkya mâmbu kwâni? Bima byawônso bina mu nitu mu sâla kaka bina"! – “Ku moni wônga ko; twênda kaka”. Nitu yawônso mu sâla yina; n’kênto yândi oku vo:"E n’kaz'âme nki ukwenda sîla wowo?" -"K'uyuvula dyâka ko. Twênda kaka". Ku nsuka bele wâna mbânza yayalumuka bêni. I makuluzu kaka kwenda moni mavwa sumama. "Kânsi e n'kaz'âme kadi kwe utakutunat'e? kadi ku zyâmi se tuna? - S'ena pii! Vana kati kwa Zûmbu va kala n'kôndo mosi. Mwâ kayatidi mbata.
Nkôndo upasukidi va kati. Bakidi n’lêke, yândi kadyûkisi mûna, e bôsi yan'kaka mbata na tye! N’kôndo ukangamene. Bele gwâna mwêlo wan’nene, wayalangana, toko kya konkotela. Nsabi zizi kitwâsi. Mwêlo uzibukidi. Bu bakota, se vata dya matebo. Mwâna n’kênto ukisubîdi. Nsuki za n'tu zitelamene, mâlu mazelokele. I yândi babwîdidi, ban’nete kuna kônko. Muna
mpîmpa, n’kînzi wa ngolo, kadi abakidi mbizi. Kânsi bukina vo ma kamona mêle mêngi, muna nzila, vwidi vwa kolomoka. Idîna ban’lundidi fyôti kimâna kavutudila.
Ngoma iditidi. Mfumu etwa vîngila;
N’lêke wîzidi kwa mbuta. Kadi wakala ye ngângu zâni. "E yâya, mwêne matebo makukwêlele. Bu lutêlwa mâmbu, yêno vo me zoba kwâni, nkya ngângu zina yâni”?
Sumikini n’ti va n’toto. Manikini mo ngûnga. Yândi vo:”Lutala kaka, se ikwênda kuna vata din'e ye se yakala kaka kwâku. Yêno lutala kaka ngûnga”.
I n’kûnga ka bôngele: (yani ndûmba, nkûmbu âni Nkênge): “E Nkênge kitukidi se nkômbo. E n’ti a malolo Wakitukidi se mbizi". Vata dya m'vîmba mêso muna ngûnga. Ka bazayi dyâka vo kûma kukyêle evo kuyididi. N’lêke wêle ti i kuna vata. Nete mankondo. Natini mo mpângi âni. Yândi vo:"Mwêne ma wayizi sosi...
Vayikidi. I vana mwêlo. Lômbele nsabi. Kotele, bamwêne vo mfumu âwu wîzidi.
Muna mpîmpa yîna basôngele ma mo kwa mfumu. Yândi vo: "Ka vena dyâmbu ko". Kiti kya mfumu kyele bongwa. Kizi tûlwa. Ntozi ayandwîdi vata. N’kûnga mitokele. Ku nima kônso ye kangala dyâni:ngingo! Mûntu ye vana nzo andi.
Yândi n’lêke wakituka se mfumu, bu kalwâka vana mwêlo ândi, tubidi kangala, kotele mu tutu kya nkalu. Ye kônso vana ikwenda talamana awônso na byu ku tulu. Vata dya wônso dimene lêka. Muna mpîmpa mfumu vayikidi tee vana vakala mpângi ândi. Yândi vo:"Mwêne matoko lukwenda zodîngi! I momo mpe usâla. (Se twalânda savu kyêto mbazi).
Abbé Zéphyrin NSIMBA.
Waau tukotele mu ndaambu yan'zoole ya savu kya Mwaana wafila mpaka ye s’aandi.
Ngwâl'êzi! Zîza!
Ka va luta lumbu ya nda ko, se têle kwa mwân'ândi vo "Twênda kwêto mu nkônda". Ka bakilwâkila kwa nda ko, n’kele uwâkane, vana fulu mpakasa lambalêle. Mwâna kyêse kim'bakidi; tûka keti lumbu kwa, nsaki ye nsaki kaka. Tâta vôndele. Kânsi wêyi balênda yo natina kuna vat'e? Se, kwa mwâna vo: nda têla bântu bêza, twa nata mbizi kuna vata. Ye kyêse kya kyo, m'vyôzi muna n’nwa, mwâna muna nzila vata. Se tadi bu kalwâka kuna vata, s'ândi mu dilwa kena. Bôkêle bântu, twênda tâta mpakasa kavôndele. Ântu asivikidi dyo. Kânsi ngeye kwe tûkîdi e? S'âku tûka mazôno kafwîdi, nge vo: twênda nata mpakasa! Nge ndoki una !
Mwâna yembalêle, wele vutuka kwa kala se. Vana ntându a mpakasa, s'ândi wavwânda. Se, vo: E bântu wele lânda a bêyi?
Yândi vo: E tâta, nge utwa dilwa kuna vata, kadi tûka mazôno wafwîdi.
Se, vo: Wênda n'swâlu wenda lânda wântu. Mwâna kubukidi. Kenda gwâna s'ândi mu bûndwa kena. Bâwu vo: Yani nge, ndoki a mpila yoyo, kwe kaka ukwêndâng'e? S'âku wafwa, ngeye mâmbu ma mpakasa kaka lakamene, kadi wâna mu mpakasa wayele kum'vâna e ?
Mwâna mansanga mabetomokene, kyâdi kim'bakidi; wele vutuka kwa kala se. S'ândi vana ntandu a mpakasa wavwânda. Un’têlele vo: n'swâlu nda vutuka wîza twa nata mbizi kuna vata. Yembele yembele, we kiyodi te kuna vata. Se i luzîku lwa tâta. Mwâna tomene taanda kibêni, wele vutuka kwa sâla se. Se mwênene mwân'ândi kyâdi, kinkenda kim’bakidi. Un’têlele vo wenda vutuki. Bu kalwâka, kana nîngu wampâmba nkatu; ântu muna yisalu yâu. Ngônge yivovele. Ântu atôtane. Mpakasa itombokele. Ta kingana bângula kingana: matu kana kudidi ka malêndi sa luta n'tu ko. Kana we tângila evo longoka, tâta tufwete kun'zitisa. Dyâu dimosi ye Tâta Nzâmbi. Kana we twêndela keti ku ngônda, Nzâmbi i yândi tuuku dya byabyo. Tukikulula ye tun'lemvokela.
Abbé Zéphyrin NSIMBA
(mpalazephyrin@gmail.com)
2.1 N'tima muuntu ke nkutu ko, ngaatu nkwa yo tuula kooko.
2.2 Mbwa mvwiidi, kileendi yo tolokela kuulu ko.
2.3 Mbizi kayangulwaanga va mooko ko.
2.4. Dya kwa mfiku kyaandi yandula.
2.5. Kweela waaku, bunzadi ka loongo ko.
2.6. Nsusu aame kayibukutwa visi ko, nga ya ngiy'e?
ALUFWABE YA KIKOONGO
Mu ndiinga Kikoongo muna bisono makumoole ye tatu (23). Bisono byobyo eebi :
A B C D E F G H I K L M N O P R S T U Vv W Y Z
Ntaangilu a bisono bya alufwabe ya Kikoongo:
A a:
B bé:
C tsé:
D dé:
E é:
F fé:
G ghé:
H ha:
I i:
K ké:
L lé:
M mé:
N né:
O o:
P pé:
R ré:/lé:
S sé:
T té:
U u:
V vé:
v vè:
W wé:
Y yé:
Z zè:
1.1. Vana kati kwa bisono kuumi ye zoole, venina makaanda moole: dyantete i kaanda dya zivokaadi, dyan’zoole i kaanda dya makoonsoni.
1.2. Mavokaadi menina mataanu: a, e, i, o, u. Koonso kwa vokaadi ituumbulwaanga mu mpovilu. Ovo vokaadi dibundakeeso ye vokaadi dyan’kaka, ntaangilu aandi isobaanga. Tala keti nki a mpova zivaangama ovo vokaadi zibundakeso zole-zole:
1.2.1. a, e, i, o, u
1.2.2. e, a, i, o, u
1.2.3. i, a, e, o, u
1.2.4. o, a, e, i, u
1.2.5. u, a, e, i, o
1.2.1.1. aa ea ia oa ua
1.2.1.2. ae ee ie oe ue
1.2.1.3. ai ei ii oi ui
1.2.1.4. ao eo io oo uo
1.2.1.5. au eu iu ou uu
1.2.2. Kaanda dya Makoonsoni
1.2.2.1. Makoonsoni menina kuumi ye naana: B, C, D, F, G, H, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z.
BABA, CEMA, DILA, FILA, GOLA, HELA, KEBA, LAMA, MANA, NITU, PEPA, LARI, SEVA, TALA, VOVA, WA, YIBA, ZOLA.
2. KIVIINGA-NKUUMBU (Pronoms personnels)
3. MPOVA (Verbes)
Mpova evo mpovelo zina za mpila mu mpila mu soonga nkadilu evo nsadilu ya m’vwe-dyaambu. Koonso ntaangu, mpova zoole zitoma sadilwaanga i zaazi vo: Kala ye Vwa.
3.1. Mpova ya Kala 3.2. Mpova ya Vwa
Mbaandu:
Ikala mu nzo, ukala ngaangula, bakala bakilisito
Mvwiidi se ye ngudi, vwiidi mazaaya, bavwiidi n’toto.
LUSAALA KYAMBOTE.
Bampaangi ban'zolwa,
Yeenge ye zola. Kapu kya KINKULU KYA NSI i fulu tuleenda longela e ndiinga eeto ya Kikoongo, ndiinga ya m'funu beeni yatusiisila Bakulu beeto. Ndiinga i kiima kya m'funu mu luziingu lwa koonso muuntu. Kadi koondwa kwa ndiinga, Kimuuntu kyeeto, Kinkulu kyeeto ye Bisalu byeeto kabileendi zaayakana ko.
Bampaangi, tuloombele kya koonso muuntu zolele longa, longuka, tomisa evo mpe toombola ndiinga Kikoongo, ndiinga ya mpweena va kati kwa ndiinga zavaanga Taata Nzaambi, katusonikina va lukaya lwaalu. Kaansi engwe, waau kina vo e Kinkulu tuzolele vovila i Kinkulu kya nsi eeto a Koongo, mawoonsono mpe matuna sonika mu kapu kyaaki mafwete vovulwa ye sonikinwa kaka muna ndiinga eeto, i sya vo: KIKOONGO.
Koonso mpaangi unina ye ngiindu mu tomisa bimoko bya KINKULU KYA NSI, katusonga byo. Mu ngiindu zeeto, kapu kyokyo kileenda kala ye tukaya boonso etu: 1. Taanga ye sonika; 2. Bingana; 3. Ngwaala ezi; 4. Bisavu ye n'keenda; 5. Byuuvu ye mvutu ye b.b.
Kwa beno bawoonso, yeenge, zola ye ngwiizani muna Bukoongo.
kon_Latn ibo_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn cjk_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kmb_Latn pap_Latn kmb_Latn kam_Latn kon_Latn ron_Latn umb_Latn tso_Latn wol_Latn kmb_Latn oci_Latn zho_Hant kon_Latn tso_Latn oci_Latn tso_Latn cjk_Latn umb_Latn cjk_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn tso_Latn kon_Latn oci_Latn zho_Hant kon_Latn kmb_Latn kmb_Latn tso_Latn kmb_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn tso_Latn bem_Latn oci_Latn kon_Latn cjk_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn bem_Latn kon_Latn ewe_Latn tso_Latn tso_Latn kon_Latn kon_Latn oci_Latn lug_Latn cjk_Latn kon_Latn kmb_Latn kam_Latn kon_Latn kmb_Latn oci_Latn zho_Hant kon_Latn fuv_Latn uzn_Latn kmb_Latn fuv_Latn wol_Latn kon_Latn kon_Latn pol_Latn tso_Latn ilo_Latn bam_Latn vec_Latn gle_Latn fon_Latn bam_Latn deu_Latn spa_Latn tpi_Latn bam_Latn kea_Latn lmo_Latn yor_Latn smo_Latn yor_Latn yor_Latn isl_Latn cat_Latn bos_Latn lmo_Latn slk_Latn bug_Latn bam_Latn slk_Latn tso_Latn kon_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn lij_Latn smo_Latn smo_Latn smo_Latn plt_Latn fra_Latn kon_Latn kab_Latn kon_Latn fra_Latn deu_Latn kon_Latn lin_Latn fuv_Latn kon_Latn kbp_Latn kmb_Latn ssw_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn