NTANTU ETO I NANI ?
1. Ntantu
eto wantete beto Bakongo i Nzenza yoyo yayiza vambesa nsi'eto ya Kongo dia
Ntotela, ye muntu wowo usalanga buabu kidivo nsi'eto yalembua vutuka yonzama ye
tulua ku nsia luyalu lumosi.
2. Ntantu
eto wantete beto Bakongo i wonso-wonso muntu ubelanga Bakongo, ubelanga
Kikongo, ye belanga Lusansu luavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu beto.
3. Ntantu
eto wantete beto Bakongo i wonso-wonso muntu ulembua zolanga vo beto Bakongo
tuatoma mu kinsuni ye mu kimpeve.
"
Sikidikisa dio kua Bana ba Kongo, vo i mono Nzambi'a Mpungu yavanga bantu ye
kubavambesa mu makanda ye zindinga.
I mono yavana kua dionso kanda dia bantu Simbi kia Kanda diau, ndinga, lusansu, Bakulu, ye nsi yakinsuni ye yakimpeve.
I mono Nzambi'a Mpungu yavana Nsi yantoko kua Bana ba Kongo ye tuma kua Simbi kia Ntemo ame mu kubanata mu nsi yoyo ye vana yo nkumbu vo Kongo. Kadi mono Nzambi'a Mpungu i Ne Kongo Kalunga Walungila mu babo ye biabio.
I mono yatuma kua Simbi kia Kongo mu tuma kua Bakulu ba Kongo mu tunga Mbanza Kongo dia Ntotela yifuete kala mbanza kimfumu kia Kongo.
Mboki
bamindele bayiza, bayoka Mbanza Kongo, ye vambesa Bana ba Kongo mu nzaku za
buzengi zivambesanga ye siamisanga kinkole mu Kanda dia Nsilulu.
Ngieti
dio dila ndefi nkumbu tatu, vo mono Nzambi'a Mpungu ngina katula nzaku za
buzengi mu Nsi ya Nsilulu, ye vutuka yonzeka Kanda dia Kongo ku nsia maveve
mamosi, ku nsia luyalu lumosi. Mu ntangu yoyo, ngina kulumuna ngangu zina nata
Bana ba Kongo mu tunga Mbanza Kongo yampa yina kala yantoko beni, ya nkembo ye
nzitusu.
Kadi Mbanza Kongo yampa yina kala yimosi mu mbanza zantete mu nkoto mu nza yamvimba.
Ntemo wa Mazulu una tentinia mu Kinlongo kia Kongo mu ntim'a Mbanza kongo dia Ntotela.
Bakongo bena ku sude, ku node, ye va kati bana kuenda ye kuiza ku Mbanza Kongo ye nkunga mia nkembo ye nzitusu mu bikoba biau. Kadi nsilulu zi yasila Bana ba Kongo mu nsiankulu zilungane.
Makanda ye zindinga bana tuka mu ntini ziya za Nza bana kuiza tombenge Ntemo wa kieleka ku Mbanza Kongo, ye kuiza tala ye kembela Mbanza Kongo yampa.
Nzila nsambodia zina natanga minkimbi mia Nza yamvimba ku band'a mongo wa Kongo dia Ntotela.
Ntemo wa Kinzambi kia Kongo una tentinia ku Mbanza Kongo, ye kienzola Katiopa(Afelika) ye Nza yamvimba, buvovele Mpeve ya Tata Nzambi'a Mpungu !..."
Mu
diambu dia sikamesa Bana ba Kongo, kubayonzeka mu muita umosi, ye kubatula ku
nsia Ntemo wa Kinzambi kia Kongo kina savukisa ndungusulu a nsilulu zena yeto,
Ne Muanda Nsemi wavanga Bundu dia Kongo dieti sala buabu mu telamesa Kanda dia
Kongo ye vuandesa dio va kiandu kia nzitusu kia nsilulu zena yeto beto Bakongo.
1. KANDA DIA KONGO
Tata
Nzambi'a Mpungu wavanga makanda mapila mu mpila ma bantu ye vana kua
kanda-kanda dia bantu Simbi kia Kanda diandi, nding'andi, lusansu luandi,
Bakulu bandi, nsi'andi, Bisimbi bia Nsi'andi, ye muningu andi wa Muela Kanda.
Yave
Israel i Simbi kia Kanda dia Israel, kansi Ne Muanda Kongo i Simbi kia Kanda
dia Kongo.
I salu
kia kanda-kanda dia bantu mu tanina lusansu luavana Tata Nzambi'a Mpungu kua
Bakulu bandi.
Bana
ba Israel i nkangu'a bantu batuka mu bana ba Yakobi ye banketo bandi baya.
Bana ba Kongo i nkangu'a bantu batuka mu Tata Nimi ye nketo andi Mama Ngunu.
Ku Israel
bana ba babakala bazengua masutu. Ku Kongo dia Ntotela, tekela ngiz'a bamindele
mu nsi eto, bana ba babakala bazengua masutu mpe.
Inga, Tata Nimi wakuela Mama Ngunu, babuta bana batatu i Nsaku, Mpanzu, ye Nzinga. I mu nkun'a bana baba batatu ba Tata Nimi muatuka Kanda dia Kongo diafunana ye kuiza tunga Kongo dia Ntotela.
Ku
Israel, ndiona lembolo kala mu mvila zatuka mu Bana ba Yakobiwena nzenza mu
Kanda dia Israel.
Kadi Bana ba Israel bena ye mvila bonso Bakongo.
Ku Kongo, ndiona lemoblo kala mu mvila za bana ba Tata Nimi kena Nkongo ko. Yandi i mungizila, isavo nzenza mu ntoto mia Kongo dia bakulu beto.
Inga, yandi i nzenza mu ntoto mia Bakongo miena ku Kongo Angola, Kongo Kinsasa, Kongo Brazza, ye Kongo Gabon.
Kanda
dia Kongo i kintuadi kia Bakongo batuka batuka mu Nkulu Nsaku, mu Nkulu Mpanzu,
ye mu Nkulu Nzinga.
Bana
ba Yakobi bu bafunana, Tata Nzambi'a Mpungu watuma kua Bana ba Israel mu tunga
nsi ye vana yo nkumbu vo Israel.
Bana ba Tata Nimi bu bafunana, Tata Nzambi'a Mpungu watuma kua Bakulu beto mu tunga nsu ye vana nkumbu vo Kongo.
Nsi
ya Israel yakabua mu bizunga bitatu biavewa nkumbu vo: Yudeya, Samalia,
Ngalili. Mama i makuku matatu malamba Israel.
Nsi ya Kongo dia bakulu beto yakabua mu bizunga bitatu bianene biavewa nkumbu vo: Kongo dia Mbamba, Kongo dia Lemba, ye Kongo dia Luangu. Mama i makuku matatu malamba Kongo.
Tekela
ngiz'a mindele mu nsi'eto, Bakongo babo bakala mu nsi yimosi i nsi ya Kongo.
Bakongo bawonso bakala ku nsia luyalu lumosi, i luyalu lua Mbanza Kongo. Kadi i
ku Mbanza Kongo kuakundidingi Mani Kongo(Ntotela Kongo) ye mfumu zazo za luyalu
lua nsi'eto ya Kongo.
2. TUNGULULA MBANZA KONGO
1°)
Yelusalemi i Mbanza Nlongo ya Kinzambi kia Bayuda. I bumosi mpe , Mbanza Kongo
i Mbanza Nlongo ya Kinzambi kia Kongo, ya Bundu dia Kongo.
2°)
Yelusalemi diatungua va Mongo wa Sioni. I bumosi mpe, Mbanza Kongo yena va
mbat'a Mongo wa Kongo dia Ntotela, i Mongo wa Lemba.
3°) I bisi Mputu (Rome) babunga ye yoka
Yelusalemi. I bumosi mpe, i bisi Mputu(Portugal) bayiza bunga ye yoka Mbanza
Kongo.
4°) Yelusalemi diabungua ye tungululua
nkumbu zazingi. I bumosi mpe, Mbanza Kongo yabungua nkumbu zazingi ye vutuka
tungua mpe nkumbu zazingi.
5°) Yelusalemi i mbanz'a kimfumu kia nsi
ya Israel, kansi Mbanza Kongo i mbanz'a kimfumu kia nsi'eto ya Kongo.
6°) Bamindele bu bayoka mbanza
Yelusalemi, Mfumu Nzambi wavanina dio nsilulu vo ku ntuala, Yelusalemi dina
vutuka tungululua ye telemesa nsi ya Israel, nsi ya Bana ba Yakobi.
Mu 1706, kua Mama Vita Kimpa, Tata Nzambi'a Mpungu yandi vo:
Kongo
bu dina vutuka kituka Kongo, Mbanza Kongo yina vutuka tungululua mu ntoko beni
ye vuanda va kiandu kiandi kia nzitusu...
Bana ba Israel bamene tungulula
Yelusalemi diau ye vutula kimfumu kia kanda diau dia Israel ku Mbanza
Yelusalemi, bonso bu diakadila mu ntangu'a Bakulu bau.
Beto mpe Bana ba Kongo tubindamene
vutuka tungulula Mbanza Kongo, bonso bu diakadila mu ntangu'a Bakulu beto. Kadi
zozo i nsilulu zatusila Tata Nzambi'a Mpungu mu mvu wa 1706, wa 1910, wa 1914,
wa 1921, wa 1933, wa 1969.
Idina, Bakongo babo bena ku Kongo
Angola, ku Kongo-Kinsasa, ku Kongo Brazza, ye ku Kongo Gabon bafuete sikama
buabu ye banzila mu tungulula Mbanza Kongo dia Ntotela, bonso buenina nsilulu
za Tata Nzambi'a Mpungu mu beto Bakongo.
3.VUTUKILA KIKONGO KIETO
Nsi
ya Israel bu yabungua, Bana ba Israel bavambana ye muangana mu nza yamvimba mu
bayantika vova ndinga za makanda ma banzenza mu nsi zi bayenda. Bu basikama ye
baka nzengolo mu vutuka tungulula nsi ya Bakulu bau, Bana ba Israel baniafuna
ndinga zazo za banzenza ye vutukila ndinga Kihebeleo yavana Tata Nzambi'a
Mpungu kua Bakulu bau. Bana ba Israel bakatula nkumbu zazo za nzenza ye
vutukila nkumbu za kihebeleo kia Bakulu bau.
Bamindele bu bamana bunga luyalu lua Kongo dia Ntotela, Bana ba Kongo bavambesua bayantika vova nding'a Lukezo(=portugais), Kifalansa, ye Lingala.
Ntangu'a
nsilulu za Kanda dia Kongo mu finama yena. Idina , bika Bana ba Kongo baniafuna
nding'a Lukezo, Kifalansa, Lingala, ye vutukila Kikongo kiavana Tata Nzambi'a
Mpungu kua Bakulu beto. Kadi Tata Nzambi'a Mpungu wavana ndinga kua kanda-kanda
dia bantu, kidivo kanda diodio diasadilanga ndinga yoyo mu nsamu miamio mia
zingu kiau mu nsi'au.
Inga,
Tata Nzambi'a Mpungu wavana Kikongo kua Bakongo, Kilukezo kua mindele mia
Portugal, Kifalansa kua bisi France, Kihebeleo kua bisi Israel, Kisuensika kua
bisi Suede, Kiyapani kua bisi Yapani.
Ku Portugal ye ku France ka bavovanga Kikongo ko, kadi i ndinga za bau kibeni kaka bavovanga.
Ku Suede, ku Alemania, ku Yapani, ku Israel, ka bavovanga ndinga za banzenza ko. Kadi, mu nsi zazo zatemoka zena ye kimpuanza kiakieleka, kanda-kanda dia bantu disadilanga kaka ndinga yavana Tata Nzambi'a Mpungu kua Bakulu bau.
Tekela
ngiz'a mundele mu nsi'eto ya Kongo dia Ntotela, beto Bakongo mpe ka tuakele
vovanga ndinga za banzenza ko. Kadi Kikongo kaka Bakulu beto bakele vovanga mu
nsi'eto ya Kongo Diakati. Kifalansa ye Kilukezo biakota, nsi'eto ya Kongo
Diakati bu yakota ku nsia kinkole kia mindele mia Portugal, mia France, ye mia
Belgique wanata Bangala ye Lingala mu mavata ma Kongo.
Ntangu
yifuene kua beto Bana ba Kongo mu vutukila Kikongo kiavana Tata Nzambi'a Mpungu
kua Bakulu beto. Kadi ndinga zazo za banzenza zifuete katuka mu ntoto mia Kongo
dia bakulu beto. Nkumbu zazo za banzenza zifuete vingisua kua nkumbu za
Kikongo, bonso buenina luzolo lua Tata Nzambi'a Mpungu mu kanda dieto dia
Kongo.
Yimbidilanga minkunga mu Lingala i sanisina ndinga yoyo ya Banzenza, ye tomba mu nuanisa Kikongo mu ntoto mia Kongo dia bakulu beto. Idina, i salu kia beto babo mu sikamesa Bakongo babo, kidivo bayambula mu yimbidilanga minkunga mu Lingala. Kadi nsalulu ya mpila yoyo yina vutula Kikongo kia beto kibeni ku nima mu nsi'eto ya Kongo Diakati, mu Afelika, ye mu nza yamvimba.
I diambu dia nsoni ye buzengi kua beto Bakongo mu niafuna Kikongo kia beto kibeni ye sanisinanga Lingala ye ndinga zankaka za mingizila mianata Kinkole mu nsi'eto.
I bau basisa nsi zau ye kuiza mu nsi'eto ya Kongo Diakati; idina, i bau bafuete kuiza longoka nding'a Kikongo ki bayiza buana mu nsi yi bayiza.
I dimbu kia buzoba ye mpeve kia kinkole mu niafuna Kikongo kia beto kibeni ye kuenda vove Lingala ye ndinga zankaka za banzenza mu mavata ma beto Bakongo.
ibo_Latn scn_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn scn_Latn kon_Latn kon_Latn scn_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn lin_Latn run_Latn kon_Latn ltg_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn ltg_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn lua_Latn kon_Latn lua_Latn kon_Latn kmb_Latn lin_Latn lua_Latn kmb_Latn lua_Latn sna_Latn kmb_Latn ind_Latn kmb_Latn kmb_Latn lua_Latn lua_Latn bem_Latn kin_Latn quy_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn lua_Latn kmb_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn cjk_Latn kmb_Latn lug_Latn lua_Latn lua_Latn tso_Latn kon_Latn lug_Latn quy_Latn tpi_Latn kon_Latn tso_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn unk tso_Latn tso_Latn lin_Latn kon_Latn bam_Latn lin_Latn kon_Latn lin_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kmb_Latn lua_Latn kmb_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn swh_Latn bem_Latn run_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn lug_Latn run_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn swe_Latn kmb_Latn kmb_Latn kin_Latn bam_Latn kon_Latn tso_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn ewe_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn