HISTORIA DA REPUBLICA DE CABINDA
Portugal e a chamada civilização colonial
14 Julho 1887 – 25 Abril 1974
Cabinda nao e' portugal
Portugal só esteve 87 anos em Cabinda
Nos Cabindas limpamos o cu com o regime comunista do MPLA e com a republica portuguesa, durante 87 anos os filhos da puta dos governantes portugueses foderam bem Cabinda, para a puta que pario a republica portuguesa. Viva Cabinda Livre y Independente.
O regime colonial nem sempre entendeu o que é um diálogo entre as culturas. Se a unidade da língua é um valor cultural da nação, a variedade de línguas locais constitui outro valor que é preciso respeitar, o que esteve bem longe de acontecer. Na verdade, o regime colonial não prestou às línguas nativas a consideração cultural que mereciam. Os únicos portugueses que as aprendiam eram os missionários e de quando em vez os comerciantes, embora com fins lucrativos, naturalmente. Sob o pretexto e aprenderem a falar o português, as crianças nas escolas chegavam a ser proibidas de falar a sua língua materna o Ibinda, e não faltavam castigos por transgredirem esta proibição. Até na liturgia o uso da língua autóctone era vista com maus olhos pela autoridade colonial.
Para a mentalidade colonialista a palavra Civilizar é significa desrespeitar os costumes e leis d'outras raças, impondo-lhes, de chofre ou pouco a pouco, as dos dominadores é, o pretexto de certos Estados para interferirem, chamados a isso ou mão, na vida
d'outros, ou arranca-los com falsas promessas ao domínio d'outros para passarem ao seu é rapinar, em nome d'um ideal, grandes terrenos e milhares de súbditos; é alargar os mercados consumidores do que produzem em excesso; é procurar novos produtos e origens de novo comercio e novas é colocar os excessos de população que de miséria não podem viver já nas suas pátrias e podem causar perturbações sociais; é, em resumo, tratar do bem de quem civiliza a pretexto de tratar do que vai civilizar.
Finge-se ignorar que muitos povos da África vivem felizes a seu modo e, para civiliza-los, tira-se-lhes essa felicidade, impondo-se-lhes o que o colonizador quer, e pretendendo enganar os outros colonizadores com a palavra civilização; ainda com este motivo, as nações que a si chamam cultas, se degladiam tia pressa de civilizar, extorquindo umas ás outras quanto é possível, a pretexto de que as menores e mais pobres não podem tão depressa como as outras, levar à felicidade os indígena.
E' com a mesma musica que as nações maiores furtam a felicidade aos africanos, tornando-os autômatos nas suas mãos, explorando-os, espoliando-os dos terrenos e dos produtos e riquezas d'estes, ao passo que ás nações menores reduzem o domínio, tiram a posse de grandes extensões, coagem a seguir os mesmos caminhos d'espoliação forcada dos Africanos. A luta pela existência denomina-se civilização em nome d'esta, campeia o descaramento ele querer fazer passar por filantropia a rapinagem.
Portugal, tolerante por índole para com todos, colonizando por assimilação, incutindo brandamente os costumes e leis civilizados, fazendo pouco, porque e pequeno e pobre, porque outros ficaram com o que d'ele foi, vê-se com as colônias reduzidas, em nome da civilização, e tem de fazer grande esforço para, na pegada dos fortes, impondo a tal felicidade aos africanos, antes que outros brancos, mais apressados e menos escrupulosos, lhe furtem o resto, a pretexto de lento proceder. Assim, me parece, se explica a sua ocupação, por edifícios e tropas, do distrito do Congo, resto do que Descobriu chamou seu, segundo o direito antigo de quando descobriu, postergado em assembléia onde. o obrigaram a ir os que lá se reuniram rasgando a túnica do senhor para aproveitar-se dos farrapos dela.
Porque o caminho dos civilizadores é este: mandam estudiosos ver estudar, percorrer a região ambicionada, à sombra e com a proteção do ocupante, captando-lhe a simpatia, como amigos se essa região é feraz, rica, tentadora, vão padres seus ajudar o ocupante na civilização intrigando este com os súbditos, espiando, denunciando os seus atos e os seus pontos fracos; conhecidos os caminhos, as forças indígenas disponíveis facilmente se arranja pretexto para a extorsão ao outro civilizado, ou nem lia o trabalho de procurar motivo para escorraçar os Africanos, para os subjugar, tornar súbditos, trabalhadores, contribuintes, pagantes, enfim, fazer-lhes a mercê da civilização. Alas o que é sumamente ridículo, e o modo de civilizar apregoado pelos civilizadores: dizem eles, que é indispensável criar necessidades aos pretos e satisfazer-lh'asi, (esquece-se d'acrescentar: pagando-as eles por bom preço). Pois se os pretos vivem a seu modo julgando-se felizes, n'aquela doce ignorância dos povos primitivos cujos horizontes limitados lhes dão desejos poucos e fáceis de satisfazer; que necessidade tèem de mais ambições, de trabalhar todos os dias, toda a vida, em busca da felicidade parcial que poucos usufruem, ou num sonho da total que ninguém consegue? E se as nações cultas bem sabem que e isto o que dentro de si acontece, como ousa uma ou outra se dizer propugnadora da felicidade dos africanos civilizando os pelo trabalho? Cruel escarneo pela tranqüilidade alheia, sujo emboste para os que conhecem as manhas e d'elas usam! E' nas pontas das baionetas, na fusilaria, nas metralhadoras que vai o gérmen da civilização, é matando assim milhares de homens que se inocula essa esplendida coisa, a civilização forçada e rápida dos que restam; é alcoolizando e syphilisando estes que se consegue faze-los felizes torna-los parias sem eira nem beira, carregados de trabalho em vez do remanso da sua vida antiga, sujeitos todos aos ocupantes trabalho em vez de bastantes, os seus antigos nobres. Que se responderia a algum que perguntasse ao civilizador: vós, colonos, chegastes dum salto a esse estado a que chamais a bela civilização?
Tão mal como nós na idade média em que vos não conservastes, pior do que nós nos tempos anteriores foi em meses que passastes ao estado atual? Fomos nós pedir-vos compaixão pelo nosso, remédio para alguma necessidade? Que administrásseis as nossas terras, que nos colocásseis a todos tão baixos na vossa escala social como só alguns estavam na nossa?
Deixemo-nos de teorias, ponhamos de parte controvérsias e vamos ver o que no meu tempo se fazia em Cabinda para instruir e moralizar os nativos.
Escolas havia-as, uma para cada sexo, a vinte mil réis por mês cada professor, miséria quantia que lá não chegava para comer pouco e mal quanto mais para as outras necessidades da vida. . . Acumulando com outros empregos, e portanto mal servindo uns c outros, lá ia havendo, disposto a ensinar o pouco que sabia e sem conhecer método d'ensino apropriado à raça negra, algum pobre necessitado que era tido por professor. Ignorando o colonialista a língua dos Africanos, primeiro era forçoso que estes aprendessem português para poderem percebe-lo. A sujeição da escola e do horário repugna aos costumes Cabindas; d'estes nenhum freqüentava as aulas; os filhos dos serviçais contratados do governo iam por ir, levados para ali como para qualquer outro, serviço; ninguém de vontade aprendia, resultados nulos ou quase.
E SAVO KIA KABINDA
Makongo nuni, Maloango nkazi, Mangoyo ntomansi
Ba luvila zazo za Kabinda kua bakulu ba Nsanda Nzondo zituka. Muan’ankento wa ntinu, Mue Puenha, wa Mbanza Kongo wukala ta kizumba mu kinsuekamena. Mu kizumba kio me butuka bana tatu.
Di diambu dibokelo kinsuekamena mudiambu mvangameno zozo zasalama kondua kulutila ntete mu kikumbi. A nlongi za ntinu balomba vo yandi muan’ankento wa ntinu fueti kulua. Kana vo dikala di mpasi, kansi salakana kaka difueti salakana mu diambu mvula zikondua kuayingi mudiambu di kimpumbulu ki muan’ankento wa ntinu.
Mue Puenha wu sisa Sao Salvador ye ndambu di kanda diandi mpe wayenda ku kumu di nzadi, ku Sonho.
Katoma giambukanga kaka ko, wukala kutu vetua nga mbizi a nseke. Va luta mvula kumi ye tanu ye teza vanga bisalu bi yingi ye masivi (di ditaluka nzadi) wu luaka ku mbanza Ngoyo ku katoma giambilua kua Mbimbi Pukuta, wu wakala mvuama mpe wuzitisua.
Mu bana bo batatu, mosi ukala muana bakala, Tumba, zole bakala bana bakento, Lilo ye Silo.
Mue Puenha me kuelaka Mibimbi Pukuta.
Bau be butaka Mue Panzo mpe bosi muana nkaka me baka nkumbu ya Mue Pukuta. Ntinu ya Congo, zabaka vo muana yandi ya nkento Mue Puenha me kuelaka, me guilaka ba nlongi yandi, mpe me mona mbote ku vambula zintoto za Ngoyo, Kacongo mpe Loango. Yandi metuma Mue Puenha ku yala ku zintoto zozo. Mue Puenha me vana Kacongo ku muana nandi ankento Silo. Tumba mekuendaka ku Loango.
Mue Panzo, muana bakala wu Mue Puenha ye Mibimbi Pukuta, mekuma ntinu antete wu Ngoyo. Landa fi ntangua mpangi yandi wa bakala Mue Pukuta me landila yandi mpe me yala zi mvula tatu.
Bosi me kuiza Mue Buenci Maluemba, ntinu yatatu ya Kabinda me kuela Ieze, bau bebutaka muana mosi wa bakala mu nkumbu ya Nzingo. Landa lutokaneso, bau tatu metinaka ku Mbanza Kongo. Luta zimvula, bau mevutukaka ku Kabinda ye kimvuka kia kumi ye ya yazibantu ye banata bima bia ntalu ntinu ya Kongo (Manikongo) metuikisaka. Nzingo me kuizaka ye zimvula za zingi mpe yandi mekala nkotisi ya kifu kia tomesa zindumba zi kuenda ku longo.
Ntinu iya wukala Mani Llemba wu kanda di Mocata Calombo. Didi soberano di Kabinda mesoluaka mpe me tuluaka va kiti ki kimfumu kua nkangu a Kabinda, mekueluaka ku Nsengo N’Dulu wu dikanda di T’Chingo ye muanayandi yankento wu Ma-Mbuko Ncuabi musi Mayombe.
Ntinu itanu wa Kabinda ukala Moe Gimbi N’Padi Sili muana N’Padi Sili wu dikanda di muana wa ntinu Sambo, ntinu yoyo mesoluaka ku kimvuka ki Kabinda ye mevuandisua bonso ntinu.
Ntinu isambanu ukala Pucuta Poabo, muana wa Muni-Fumo N’Poabo wukala muana ntinu wa Cabinda mu kingudi yi wusongua mu kifulu kia kimfumu kua Mangovo Maitica,yandi mesoluaka ku kinvuka ki nkangu wu Cabinda ye yandi mebotekuaka nkumbu ya N’Poabo-Sunda N’cala.
Ntinu nsambuadi wu Kabinda wukala Mani Bashi N’Kongo, muana wa Numi-Fumo N’Kongo wu zikanda di Mancata ye Jack, yandi mesoluaka mpe metuluaka va kiti ki kimfumu.
Ntinu wunana wukala Mue Bastchi Nhongo mesoluaka kua kimvuka ki Kabinda kansi lufua menata yandi gaba mbanisulu ya luvuandusu nandi va kiti ki kimfumu. Nituandi me zikuaka mu luzitu ku Stombe.
Ntinu ivua wu Kabinda wukala Mue N’Pongonga wa dikanda di zi Puna di Simulambuco, yandi mesoluaka kua kimvuka ki Kabinda kansi me veta kimfumu mu ntangu luvuandisu nandi va kiti ki kimfumu.
Ntinu ikumi wukala Mue Gimbi wanzole, wa dikanda di zi Puna, yandi mesoluaka kua kimvuka ki Kabinda kansi yandi mebotekeluaka kintinu ve mpe meyalaka ve.
Ndu me landila yandi ikele Regente Mangovo Mamboma Muelele. Yandi mekala Regente yansuka ya Kabinda te 1885. Bantika ntangu yayi zi mputulukezo bekuizaka ye malavu mawu mangolo (lunguila luawu) vana lutaninu kua Kabinda.
TEXT IN EUROPEAN
Nki ludi mu zi nguizani zavangama vakati kua zi mputulukezo ye zi Kabinda
Se diambu dia nkankalakani dia vova vo zi Kabinda ba lomba kua zi mputulukezo mu vanga tratados za lutaninu luau. Dia luvunu vo zi Kabinda bakala kikundi kia ngolo ovo bazola kua yingi zi mputulukezo bakua vuandila ku Kabinda mu makanda ovo nsi zankaka za kala vanganga contacto za maza ye kikomelesa. Lukuikilu lolo vo zi Kabinda bazola kuayingi zi mputulukezo mu makanda ma nkaka ka luna mu nzila, lua tekema luina.
Conde Earl Mayo wa zi ngelezo mu nkanda yandi “De Rebus Africanis” ka vaikisa muna mvula ya 1883 ye masono ma nzietolo yandi ku mbela Kabinda wav ova muna kapu kia nsambuadi vo Ku Kabinda kuna ye nkangu wa tezo kia 10.000, wazezokua, wazola kuayingi nkangu wa ngelezo. Bau batunganga zi buatu za nene mu nata bima bia teka kunsi za ntama neti Bengele, ntangu za nkaka bau mosi ntangu za nkaka mu (frete) kua zi (comerciantes) za zayakana.
E (comercio) ku Kabinda yina ya meno ma nzau, kidimbu (borracha) mpe (cera) kansi bau mpe ba vua mazi ye zi komelesa zazi ngelezo ku Cabinda zakala zi (companhias) Hatton & Cookson.
E savo kiokio kua ndu wakala ku Kabinda ntete zi mputulukezo zi luaka ku Tchiowa ki kala kia luyangalalu, mona vo nkangu a Kabinda wakala ye kikundi kia yingi ye zi mputulukezo ye zi holandeze luta kutu e zi mputulukezo muna mvu wa 1883.
Mumu nkanda wuwu, muna kapu kia kumi ye ya yandi conde Earl de Mayo vo tezokia kumi ye ndambu za (milhas) tuka yanda dia Kinsembo ye luwawanu lua nkoko Lodge, wawu yakuna londe lua ntoto Angola mu luyalu lua zi mputulukezo.
Zi mputulukezo baluaka ku Cabinda ye malavu mawu mangolo (lunguila) muna moko ye tambika lutaninu kua zi Kabinda.Tuka nduakilu yawu, zi mputulukezo kabatadilanga Cabinda bonso ntaninu yawu ko ye zitu (obrigacao) kia tanina ye toma lunda kimvuama (nluta) kia Cabinda ye nkangu a Cabinda kansi ludi bonso kima kia kinsakaneno kia zi mputulukezo.
Ka zi Cabinda ko zalomba nguizani za Chifuma, Chicamba ye Simulambuco kansi ludi kikilu zavanua ye lunguila kamu tunga ko kansi mu fuasakesa. Za sonekua ye songua kua mputulukezo mu bebesa.
Komelesa dia mputulukezo dia vuandanga ku Kakongo mu nkumbu ya Jose Emilio dos Santos e Silva muna 1885 wa vayikisa muna lukufi nkanda wa Bantu bakala vana basadila nguizani zozo ye fi nkanda fiofio fia bokelua “Esboco Historico do Congo e Loango nos tempos modernos.” Mu nkanda wowo muna kapu kia kumi ye ya yandi vo mu ngonde ya nana ya 1883, ntinu ankento wa Portugal, watumua kua oficial Britto Capello mu vanga mbanza Kakongo ye Massabi. Va kaluaka, Britto Capello wakala yo mvovi wa zi mputulukezo Joao Jose Rodrigues Leitao. Kondua kua luzizilu, wawu kawa e mvutu za mfumu wa bakamua kua yenge mu mona vo salu kiandi kayantika kia suka mu mbote. Wa bokela bavuidi ntoto mu kubatela nsamu wa mbote. Kansi yenge diandi diakala mvutu kua nte mia miaya mia zimfumu zantoto. Ka bayiza ko. Diodio bayantika mbokelo mu vana moko kua Britto Capello ye Leitao.
Diamoneka vo ba fueti luaka kua mameme momo mia miolo ye kua songa perigo. Ka lumbu kimosi ko bayoya kuba longa lukuikilu muna mvuluzi. Basadila moyens zawonso muna kuba tambudisa nsangu zozo mpe yawu batambula zo. Mu diodio enkangu wa zieta, wa kiveta bonso nkua nzala mu nfitete za yaluanga kua Britto Capello yo Leitao. Muna nsuka bakutakana bawu babonso mpe bakisonga.
Muna kapu kia kumi ye tatu ye sambanu kia nkanda wowo, bavovele mpila zi mputulukezo ba nietekesela nguizani ya Chicamba. Mu diambu diodio, ntumua luyalu wayenda ku mavata ma Massabi ye Chicamba kuna mbela nkoko Luembe. Diakala dia mpasi (mpimpita) mu tambuisa nsamu wowo kua ba bavuende mu mavata. Mu zi lukutakanu za vangama ku Chicamba, nguizani a Chicamba ya telamesua. Wowo yamana tendolua kua babonso, bamamika yo koko muna lumbu kia makumole ye sambanu kia ngonde ya kumi ye zole wa mvu 1884.
Muna kapu kia makumaya ye ya kia nkanda wowo bau vo ngindu tua kala zawu vo asi vata batu tambula mu ntima vevoka mpe moko mayalumuka ye kimpa kia songa kua nsi zawonsono vo bau babo batu bokela kimbana tuenda kuba yala,vika savo va ntoto vena ye muntu wukivananga muki ngamba muna luzolo lua yandi mosi, vidisa dipanda (luvuvamu) diandi. Bantika tutu kia ndombe kia Afrika yo mbua nkanda mika mia mbuaki batu nata mu kubika ngiadilu a Zaire, mpila mosi ba manisila bobo bavuidi yo wawu.
Zi mputulukezo basala mavanga mayingi mu tunta nkangu awonso wa zumbu dia Dinge, Massabi ye Mayombe mu kuiza sa dimbu mu nguizani yoyo ya Chicamba.
Kansi, mudiambu dia kiyala yawu mosi, nkangu ka wazola kala mu kiwayi kia zi nzenza ko.Vana bantu batelamelanga ngindu zozo,va kala King Jack, King Franque, Luemba Franque ye ntinu wa Dinge Mue Nyema, wakondua sa lembo andi mu nguizani za Chicamba mu lumbu kia makumole ye sambanu ma ngonde ya kumi ye zole ma mvu 1884.
Zi mputulukezo bu bamona mpitalakani ba tombola tata Tiaba da Costa, musi Massabi wakala nkundi a zi mputulukezo ba mvuika mpete ya ki Capitao ye bakumvana minkele ye Bantu batuka ku Angola mu nuanisa ntinu a Dinge, Mue Nyema.
Tala e mpila zi mputulukezo bavangila muna tunta zi Cabinda kimbana basa dimbu kiawu mu nguizani zozo ye lomba lutaninu lua ntinu wa Portugal, zi mbangi za mavanga momo makintumina ma zimputulukezo kua besi Cabinda bakala ye razao ya kivovela. Deunnet Ngelezo, Hankeu ya Holanda, Pichot Lufalansa, ye nganga nzambi a Katolika Carrie.
Mvula makumanana vana mvula makumavua zi mputulukezo bavuanda ku Cabinda e ngangu za kalasi ku zi Kabinda zakala mpavala. Kondua kua nsua ku zicabinda mutanga kalasi zanda za nat bayingi ku zikalasi za zi Congo zozo zole, mu diambu zicabinda zakala ye luvuvamu ye luzingu lua mbote momo nsi zozo.
Mvula zozo zazo zi mputulukezo bavuanda mpamba ku Kabinda, makanda bonso di dia Amandos, Eduardo Fernandes, Pedro Benje, Duque de Ciazi ye makanda mankaka ba zonzesa zi mputulukezo mudiambu dia direito diawu dia tanga ye zozo zankaka za sonama mu mavangameno ma Simulambuco. Nganga nzambi Henrique Gross, wa nsi ya Alsace, wa vuanda mvula nsambuadi ku Landana,nsambuadi ku Lukula-Zenze mpe nsambuadi ku Tchiowa waki mona mu lutumu lua vova vo wabakanga (orders) za tukanga kua luyalu lua Portugal mu kinsuekamena vo kalendi sa mantisa valele ya zi kalasi ko ku Cabinda. Bana babo ba Cabinda bazonzanga mu diambu diodio babaka mpasi za zingi. Bingi bakota boloko ye bakufikua luzingu muna luvuezo mu moko luyalu lua zimputulukezo.
Muntu antete wa tina ku nsi a nzenza lubangameso lua luyalu lua Portugal ye wakala nuaninanga kimpuanza kia Cabinda zayakene mu nkumbu ya Inacio Soka, wa yenda ki fulungunza ku Ponta Negra, ku duani kia Landana kasadilanga.
Diambu dia nata mputulukezo muna zitakesa ntoto a Kabinda ye leta dia Angola mu 1956, mvula ya kimpuanza kia Ghana, diakala mpasi vo basueka nsita zakala ye nkangu a Kabinda, wuna ye lusanso luandi, mavanga mandi ye nkadilu andi muna kiluyalu ye ma Congo mo mazole. Muna ntangu ya mfumu a zi nganga za nzambi Faustino Moreira dos Santos wa kala ku diocese a Kabinda tuka mvula funda dmosi ye nkama vua ye kumi ye nsambuadi ya kuna mvula funda dimosi ye nkama vua ye makumaya, diamoneka vo nkangu wa toma zaba nluta miandi mia kala mu nguizani ya Simulambuco. Dina vo vuku-vuku kia kimpuanza kun tama kitukidi. Kaki yantikidi wunu ko.
Luyalu lua mputulukezo bu bamona wowo, bayantika zenga kalasi kua bana ye konso mpila lutomboko lu zi Kabinda mu nkati kua ntoto awu. Vo temone meso si wamona vo tuka kiasilua dimbu mu mavangameno ma Simulambuco muna mvula 1885 (funda dimosi ye nkama nana ye maku manana ye tanu), kaka mu mvula 1967, mvula maku manana ye zole zaluta bosi batunga liceu ya ntete mu nsi Kabinda.
Mu ntangu zimputulukezo bavana bavana kimpuanza ku zi Ngola, mfumu zi mputulukezo bakala mbele ya meno mole ye bakala mbi mu ntangu a lubangameso. Zi mputulukezo bayasika nua miawu ye tela zi Ngola vo Kabinda ntoto wa Angola kansi ku zi Kabinda yawu vo Kabinda ka vuilu kua Angola ko mu diambu nguizani za Simulambuco za lumbu kia ntete kia ngonde azole kia mvula 1885 kitele vo Kabinda ntaninu a zi mputulukezo kansi ka lumbu kimosi ko ka kala lubangamu (colonia) lua zi mputulukezo. Kansi kiadi ye nkenda mu mona vo zi mputulukezo ka ba zaya tunga kiwayi ko ovo katula mu kiwayi ko. Mpe ku Kabinda ka ba zaba tanina ko. Ye tuzeye mvayikulu ya General wa zi mputulukezo mu nkumbu ya Temudo Barata, ntuiki sivili mpe militele wa nsuka ku Kabinda wu vayika ku Kabinda ye wa zubua ku aeroporto kua zi militele za MPLA.
Dimonekene vo zi mpututlukezo bazolanga sakumuna ba bakunzubanga.
Kabinda ye zi cabinda bakala zingilanga muki yaya ye luzitu kua luyalu lua mputulukezo mvula zo zazo mputulukezo bavuanda ku Kabinda (maku manana), vuna tanina Kabinda. Luyalu lua mputulukezo ka luzaba zitisa mvovo awu ko ovo nata zitu batambula, kia tanina Kabinda. Ngele nguizani zo zivangama ye ngelezo, nsi ya zi ngelezo yivika kala ye lukubiku lua mbote luta lu lau zi mputulukezo. Dia nkenda vo mputulukezo kazaba nata zitu kiandi ko kayiza songa ye vana mu 1885.
Dina vo nkangu a Kabinda fuete toma zaya vo mu lukengo vo Kabinda kayina ndambu ya mvovi mia ndinga mpututlukezo ko.
Lusansu lua zi mputulukezo lua kondua mfunu. Ka luna ye fulu ko ye kalu zolelo ko kua Kabindas. Kabinda ikele Ibinda, ka lusofona ko. Mianzi mi Kabinda mia Afrika kansi ke mia mputu ko. Zinga lusansu lueto, zinga bifu bieto.
TEXT IN EUROPEAN
NANI WUNA KABINDA
Konso muntu wa kanda dia Basundi, Baluango (Baiombi), Balingi, Bavili, Bakongo, Bakoki, Bauio bau bena Kabinda muna kisina mpe mu luvila.
Tangu zankaka, landulula diambu, konso muntu wa butuka ku Kabinda mu mase ma nsi ovo makanda manzenza kansi ba songa kikesa ye luzolo mu nsi ye nkangu a Kabinda, bobo bantu balendi moneka mpe tambulua kua nkangu a Kabinda bonso Cabinda.
Mu ntangu zizi zampasi kua nkangu a Kabinda kunsi ya kiwayi kianzenza ya angola, konso Kabinda fueti sadisa mpangi andi mu diambu beto tuvangidi bundu dimosi mpe tuna nkangu a Kabinda.
NKI KIMA O MFUMU KAVANGIDI KALA MU DIAMBU DIA NSI
Konso kimfumu ku Nzambi Mpungu
Mfumu Nzita wuna nuana tuka mvula 1974, lumbu kia 30 kia ngonde ya sambanu, lumbu kia zibulua zumbu dia FLEC kuna vata dia Tchiowa, lumbu lua Kabinda. Mfumu Nzita wanuana kuandi kaka lumbu ke lumbu mubaka dipanda, luvuvamu ye luyalulua nkangu a Kabinda, bonso wuna mbanzilu zandi.
Mu mvu wa 1974,tuka Fubo yakuna nkoko wa Zenze zumbu diodio dia kala mu moko ma basoda ba FLEC bakala zizilanga ye monisa kimbangi kiawu mu mavata mawonso.
Tuka mvita ya bantika mu lumbu kia nana kia ngonde ya kumi ye mosi ya mvu 1974 ye mbatikulu ya mvu 1993, FLEC wa lunga mpe zavuna ntoto mu moko ma mbeni. Kati-kati ye ndambu a Kabinda ya kala mu moko ma FLEC. Idianu tumona luvuezo lua kimuntu, maboloko makondua diambu, mvitumunu, mpimpa za mazu ma nkele mu ntoto wa kala MPLA.
Ku Kabinda, kimfumu kia ntete kina mu Mfumu Nzita Henriques Tiago, yandi wuna mfumu a ntete, ntu, wa ba Kabinda. Ba Kabinda bawonso bazeye mpe bantambula bonso mfumu a ntete, mpe yandi mosi kaka,ntu wa ba Kabinda.
TEXT IN EUROPEAN
WEYI BA KABINDA BABONSO BALENDI SADISA MU LUVULUZU LUA KABINDA
Cabinda ina nsi ya nene ye lusansu luandi bonso nkangu wa luta mvula 6.000.Konso Kabinda wuna ye zitu dia nuanina nsi andi. Nkangu wu Kabinda fueti kinuanina mu kiyala, kitanina mudiambu ka zitisua.Fueti nuana mudiambu diodio dina mu nzila:dipanda dia mvu ye mvu dia nsi a Kabinda.
Mu diambu dia lubangamu lu bangola ku Kabinda, kati-kati ya nkangu wu Kabinda wa taya ku nsi za nzenza bonso ma Congo mama mole, ba nkaka ku nsi za Europa,za America ye ndambu za nkaka za nza yayi.Mu mavata 234 makala ku Kabinda mu mvula ya 1974 ntete Angola keza kutu bangamesa, 152 mavata mayalukua, 25 mayalukua ndambu mpe 57 kaka mena ma vuandua.Mu mvu wa 1979, luta 60.000 refugiados cabinda batina ku Zaire.
Bangola banata bacubano ku Kabinda ku bakangilanga, bafuasakesanga ye salanga ma bazolele kondua kua sambisua.Bankaka bawula zi nzo zeto, bayoka zi nzo zeto za Nzambi ye masanza meto, bamuangisa mu nkele makulusu mu zi altares za nzo za Nzambi za Kabinda.
Nkindu ovo mvita mukatuka mu lubangameso lua Angola ina zitu kia konso Kabinda.
Konso Kabinda fueti tota, baka mpe muanga nsangu zasikila mu fulu kina mbeni. Kabinda fuete temona meso ye toma tala ye lunda mu dienga bia bionso kemona ovo kewa mufulu, kimvuka ovo nzietolo za ba soda ba mbeni. Nsangu za zonso mfunu zina mpe zi fueti tubua kua makesa ma FLEC. Nsangu zazo zitadidi kimuifi mu ki mvuama ki Kabinda. Tu fueti zaba kua di bantu bena, kueyi bena, nki beta sala, weyi basadilanga, mfumu'awu, nki bima basadilanga, weyi bavangilanga.
Konso Kabinda fueti bakisa vo zi kompani za nzenza ku Kabinda zi vuendi ko mudiambu di nguizani bavanga yo MPLA. Bawu bole, ngindu zimosi, nluta mia yawu mosi.Zi zayiza vovanga kua Mfumu Nzita kalumbu kimosi ko bamonisa ngindu za tanina ovo za tomesa nkangu a Kabinda. Vo bezidi vova yo Mfumu Nzita bawu vo katusimbi ma kompani mawu ko mu mvita yiyi. Kansi diambu dia giba kimvuama kia Kabinda,ye nkangu andi uta muesua mpasi (zubua,leka ye bakento ba Kabinda muna kingolo, vonda nkangu a Kabinda) kadi batadidi ko.
Kabinda fueti kala ngangu ye mona vo ka kompani dimosi ko dina ku Kabinda mu sadisa ba Kabinda, kansi mu giba kimvuama kia Kabinda kaka mudiambu dia nluta, ye batomene zaba luzingu lua Kabinda.Kansi bana sadisa kaka mbeni'eto. Nkangu Kabinda mu nsi ya mpasi, bawu bata giba kimvuama ki Kabinda ye vana kio kua MPLA. Kabinda nzila zole zina yawu, ovo nuana mu baka kimpuanza ovo zinga moko ye zingila mu kiwayi ki Angola.
Kabinda si divuluzua ku bana babaka kikesa kia nuana mu diambu dia kimpuanza ki Kabinda kuna nkati Kabinda. Kansi ke ku bana bavuandanga mu meza ma zi cafe za mputu ko. Kimpuanza ki Kabinda ku Kabinda ki vangamena kua ba Kabinda. Ba Kabinda babonso ba fueti kala basikila ye luzizilu lua katula Kabinda mu kiwayi ki Angola ye kitula dio luvuvamu.
Mambu manene malendi vangama mu luzolo lu nkangu'a Kabinda. Mpe luzolo luame vo Kabinda yabaka dipanda, yakatuka mu moko ma Angola, yi kiyala. Ka diambu dia mpasi ko. Di lenda kuandi vangama vo kawunu ko kana mbazi. Nkangu Kabinda wukuikilanga mu Nzambi, buna mpe wukuikilanga mu kimpuanza ki Kabinda. Ludi kikilu.
Konso Kabinda wukivana mu kimvuka kita nuana mudiambu dia kimpuanza ki Kabinda si wuvanua 50.000 dolares ye nzo ye ntoto mudiambu kanda diandi dizingila. Vo ufuidi, mbongo zozo zi vanua kua kanda diandi ovo muntu kasonga mu nkanda wa nkotelo mu kimvuka.
TEXT IN EUROPEAN
INDEX
cabinda@gmx.com
glg_Latn glg_Latn por_Latn lim_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn por_Latn mri_Latn bug_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn tso_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn lua_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn eng_Latn sag_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn sag_Latn kon_Latn kon_Latn kin_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kmb_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn sag_Latn kon_Latn umb_Latn kon_Latn eng_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn eng_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn sag_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn eng_Latn zho_Hans por_Latn