Nkunga 9 mpi Kisambu
cl kapu 20 § 1-7 (Min. 30)
Lutangu ya Biblia: Bazuzi 11-14 (Min. 8)
No. 1: Bazuzi 13:15-25 (Min. 3 to na nsi ya minuta 3)
No. 2: Ana (No. 2)—Ntu-Diambu: Kutelamina Kieleka Kele Mfunu Ve—it-1-F lut 125 (Min. 5)
No. 3: Keti Biblia Kele Sikisiki na Mambu ya Siansi?—igw lut. 7 §1-3 (Min. 5)
Min. 15: “Sambu na Nki Beto Fwete Vanda ‘Kikesa Sambu na Bisalu ya Mbote’?” Disolo ti Bawi. Beno tubila mpi bangindu yina kele na Nzozulu ya Nkengi ya Yuni 1, 2002, lutiti 31, baparagrafe 17-19.
Min. 15: “Beto Yedisa Mayele na Beto na Kisalu ya Kusamuna—Ta Kimbangi na Nzila ya Batelefone Yina Ke Vandaka na Bakielo ya Banzo ya Nene to ya Balupangu.” Disolo ti Bawi. Beno tubila mpi ba eksiperiansi ya bo me pesa. Lomba bansamuni na kuta ba-eksperiansi ya ke monisa mutindu bawi ya nkaka ndimaka nsangu ntangu bansamuni vandaka kuta kimbangi na nzila ya batelefone yango. Sadisa nsonga mosi ya nkufi ya ke monisa mutindu ya kusadila bangindu ya bo me pesa. Kana beno ke sadilaka ve batelefone yai na teritware na beno, sadila mukanda Comment raisonner na kitini ya ke tuba nde: “Kana muntu kutuba nde ‘beto samba ntete na ntwala nde beno longa mono.’” Sadisa bansonga zole ya ke monisa mutindu ya kusadila bamvutu ya bo me pesa kuna.
Nkunga 33 mpi Kisambu
Keti nge ke vandaka kikesa sambu na bisalu ya mbote? Sambu beto kele bansamuni ya Kimfumu, beto kele na bikuma ya mbote ya kuvanda kikesa. Sambu na nki? Bika beto tadila mambu ya kele na Tito 2:11-14:
Verse 11: “Ntima ya mbote ya nene ya Nzambi” kele nki mpi nki mutindu beto ke bakilaka yo mambote?—Bar. 3:23, 24.
Verse 12: Inki mutindu ntima ya mbote ya nene ya Nzambi ke longaka beto?
Verse 13 mpi 14: Tuka ya bo me kumisaka beto bunkete, nki kivuvu beto ke vandaka na yo? Inki kele kikuma ya nene ya bo me kumisaka beto bunkete na nsi-ntoto yai ya mbi?
Inki mutindu baverse yai ke pusa nge na kuvanda kikesa sambu na bisalu ya mbote?
Mfunu na Yo: Kusadila batelefone yina ke vandaka na bakielo ya banzo ya nene to ya balupangu sambu na kuta kimbangi lenda pesa boma. Inki mutindu beto lenda bika ve nde boma kulembisa bikesa na beto sambu na bisalu ya mbote? Kuvila ve nde kuta kimbangi na nzila ya batelefone yai lenda vanda mwaye mosi mpamba ya kuzabisa bantu ya nkaka nsangu ya mbote. (Bar. 10:14) Ba-eksperiansi ya bampangi ya nkaka me monisaka nde beto lenda ta kimbangi mbote-mbote na nzila ya batelefone yai. (Tala Annuaire 2011, balut. 65-66, mpi Annuaire 2000, lut. 54, par. 3.) Bika beto tadila bangindu yai ya ke landa.
Beno sala bansonga ntangu beno ke sala lusambu ya dibuta mpi bantu ya ke sala bansonga yango kutalana ve na meso.
Nkunga 80 mpi Kisambu
cl kapu 20 § 8-15 (Min. 30)
Lutangu ya Biblia: Bazuzi 15-18 (Min. 8)
No. 1: Bazuzi 16:13-24 (Min. 3 to na nsi ya minuta 3)
No. 2: Inki Nsangu Kele na Biblia?—igw lut. 8 §1-4 (Min. 5)
No. 3: Apolo—Ntu-Diambu: Muntu ya Kudikulumusa, ya Kikesa mpi Mutubi ya Mbote—it-1-F lut. 138 (Min. 5)
Min. 15: Kudibongisa Sambu na Kulonga Nsangu ya Mbote ti Kikesa Yonso. Disolo ti Bawi. Sambu na nki kusamba Yehowa kele kitambi ya ntete ya kudibongisa sambu na kusala kisalu ya kusamuna? (Nk. 143:10; Bis. 4:31) Katula kisambu, nki ya nkaka kele mfunu? (Ezra 7:10) Na nima ya kudibongisa na kimpeve, nki bitambi ya nkaka beto fwete sala sambu na kuyidika mikanda mpi sakosi na beto ya kisalu ya kusamuna? Inki kele mambote ya kudibongisa mbote? (Tala Nzozulu ya Nkengi, Yuli 15, 2008, lut. 18, par. 9.) Inki mutindu nge ke kudibongisaka sambu na kisalu ya kusamuna? Lomba nsamuni mosi na kusala nsonga ya ke monisa mutindu ya kudibongisa sambu na kisalu ya kusamuna. Na nsonga yango, nsamuni ke vutukila mambu ya kele na batrakiti, na bazulunalu mpi na tumikanda ya yandi ta sadila. Na nima, yandi ke bongisa sakosi na yandi ya kisalu ya bilanga mpi ke zikisa kana apareyi na yandi ke sala mbote. Monisa bantu yonso pwelele nde beto fwete kudibongisa mbote ntangu beto ke kwenda na kisalu ya kusamuna.—2 Tim. 3:17.
Min. 15: “Keti Nge Ta Landa Mbandu ya Kikesa ya Yehowa mpi ya Yezu na Nsungi ya Lusungiminu?” Disolo na bangiufula mpi bamvutu. Beno pesa konso muntu emvitasio mosi ya Lusungiminu mpi beno tadila mambu ya kele na kati. Sadila mbandu ya bangogo ya kukotila na masolo ya kele na lutiti ya 4 sambu na kusadisa nsonga mosi ya nkufi.
Nkunga 30 mpi Kisambu
1. Na nsungi ya Lusungiminu, Bambangi ya Yehowa ke salaka kikesa sambu na kusala nki?
1 Yehowa ke lungisaka balukanu na yandi na kikesa yonso. Sambu na balusakumunu ya nkaka ya Kimfumu ya Nzambi, Yezaya 9:6 ke tuba nde: ‘Mfumu Nzambi, na luzolo [kikesa] na yandi, me zenga na kusala mambu yai yonso.’ Mutindu mosi, na nsungi ya kisalu ya Yezu awa na ntoto, Mwana ya Nzambi salaka bikesa ya nene sambu na lusambu ya kieleka. (Yoa. 2:13-17; 4:34) Konso mvula na nsungi ya Lusungiminu, bansamuni mingi na ntoto ya mvimba ke salaka mingi na kisalu ya kusamuna sambu na kulanda mbandu ya kikesa ya Yehowa mpi ya Yezu. Keti nge mpi ta sala yo?
2. Yantika Marsi 7, kikesa na beto ta pusa beto na kusala nki?
2 Kampanye Sambu na Lusungiminu: Na mvula yai, kampanye sambu na Lusungiminu ta yantika na Sabala, Marsi 7. Kudibongisa ntangu yai sambu na kusamuna ti kikesa. Mabundu ta vanda na kiese ntangu bo ta samuna ti kikesa yonso sambu na kusala teritware na bo ya mvimba. Sadila ba-emvitasio ya Lusungiminu to jw.org sambu na kubingisa balongoki ya Biblia, banduku ya kisalu, bampangi ya kinsuni, banduku ya nzo-nkanda mpi bantu ya nkaka.
3. Inki mutindu beto lenda sala mingi na kisalu ya kusamuna na ngonda ya Marsi mpi ya Aprili?
3 Kisalu ya Kimupasudi-Nzila Nsadisi: Kuvanda kikesa ta pusa beto na kusala mingi na kisalu ya kusamuna. Ntembe kele ve nde bantu mingi ta sala kisalu ya kimupasudi-nzila nsadisi na ngonda ya Marsi mpi ya Aprili sambu bo ta pona na kupesa bangunga 30 ya bo ke lombaka. Na lusambu na nge ya dibuta to na kulonguka na nge mosi, tadila na kisambu mutindu nge lenda sala kisalu yai. (Bing. 15:22) Kana nge sala kampanye yai ti kikesa, nge lenda pusa mpi bankaka na kusamuna ti kikesa. Kana nge me sala bansoba sambu na kusala mingi na kisalu ya kusamuna, nge ta landa mbandu ya kikesa ya Yezu.—Mar. 6:31-34.
4. Inki mambote beto ta baka kana beto landa mbandu ya kikesa ya Yehowa mpi ya Yezu?
4 Kana beto landa mbandu ya kikesa ya Yehowa mpi ya Yezu na nsungi ya Lusungiminu, yo ta natila beto balusakumunu mingi. Beto ta ta kimbangi na bantu mingi na teritware; beto ta baka kiese ya ke katukaka na kusadila Yehowa mpi na kupesa bantu ya nkaka. (Bis. 20:35) Diambu ya kuluta mfunu kele nde beto ta sepedisa Nzambi mpi Mwana na yandi.
Nkunga 21 mpi Kisambu
cl kapu 20 § 16-21, lup. ya lut. 207 (Min. 30)
Lutangu ya Biblia: Bazuzi 19-21 (Min. 8)
Mvutukilu ya Nzo-Nkanda ya Kisalu ya Teokrasi (Min. 20)
Min. 10: Bampusa ya dibundu.
Min. 10: Vanda Kikesa Bonso Yezu Sambu na Lusambu ya Kieleka. Disolo ya me katuka na Nzozulu ya Nkengi ya Mayi 15, 2013, lutiti 8, paragrafe 2, mpi na Nzozulu ya Nkengi ya Desembri 1, 2010, balutiti 17-19, baparagrafe 12-16. Monisa pwelele nde kisalu ya kusamuna kele ‘kisalu ya mbote’ yina Bakristu me bakaka dibaku ya kusala. (Tito 2:14) Monisa mutindu kuzaba kieleka ke pusaka beto na kusamuna nsangu ya mbote na kikesa yonso mpi na kulonguka Biblia ti bantu. Sikisa dibundu sambu na bikesa ya bo me sala sambu na kusala bisalu ya mbote.
Min. 10: “Samuna Kieleka ya Me Tala Yezu ti Kikesa.” Disolo ti Bawi. Lomba nsamuni mosi na kusala nsonga ya “Mbandu 1” ya kele na Nzozulu ya Nkengi ya Mayi 15, 2014, na lutiti 8, na paragrafe 8 mpi mbandu ya lutiti 9 na paragrafe 13.
Nkunga 5 mpi Kisambu
Kikesa na beto ke kumaka mingi ntangu beto ke zabaka mutindu ya kulonga bantu ya nkaka kieleka ya me tala Yezu. Yezu kele ditadi ya kikonko ya fondasio kisika lukwikilu ya kieleka me tungamaka. (Baef. 2:20) Sambu na yandi, beto ke vandaka ti kivuvu ya luzingu. (Bis. 4:12) Yo yina, yo kele mfunu nde bantu yonso kuzaba mukumba ya Yezu na lukanu ya Nzambi. Bo me longaka bantu mingi malongi ya kele ve na Biblia. Diambu ya mawa kele nde bantu ya mutindu yai lenda baka ve balusakumunu yina Nzambi me silaka bantu ya ke monisaka lukwikilu na Yezu. Kana beto ke samuna kieleka ti kikesa, yo ta pusa beto na kusadisa bantu ya ntima ya mbote na kubaka nzayilu ya siki-siki ya me tala Yezu, bangwisana na yandi ti Nzambi mpi mukumba na yandi na lukanu ya Nzambi. Keti nge ta samuna ti kikesa kieleka ya me tala Yezu na nsungi yai ya Lusungiminu?
Beno ta sadila bangiufula yai ya ke landa na Nzo-Nkanda ya Kisalu ya Teokrasi na mposo yina ke banda na Februari 23, 2015.
Inki mutindu bambanza ya kutinina na Izraele swaswanaka ti batempelo ya mimpani yina bangondi vandaka kutinina? (Yoz. 20:2, 3) [Yan. 5, w10-F 11/1 lut. 15 bapar. 4-6]
Sambu na nki Yozue tubaka bangogo yina kele na Yozue 23:14 ti kivuvu yonso, mpi sambu na nki beto lenda tula ntima ya mvimba na balusilu ya Yehowa? [Yan. 12, w07 11/1 lut. 26 par. 19]
Sambu na nki bo ponaka Yuda bonso dikanda ya ntete na kubaka ntoto yina Yehowa pesaka bo? (Baz. 1:2, 4) [Yan. 19, w05 3/1 lut. 8 par. 5]
Sambu na nki Baraki zolaka kaka nde profete Debora kukwenda ti yandi na bitumba? (Baz. 4:8) [Yan. 19, w05 3/1 lut. 9 par. 4]
Zina yina Gedeoni pesaka na mesa-kimenga yina yandi tungaka monisaka inki, mpi disolo yai ke longa beto inki? (Baz. 6:23, 24) [Yan. 26, w14 2/15 balut. 22-23 par. 9]
Inki dilongi beto ke baka na mvutu yina Gedeoni pesaka bantu ya Efrayimi yina swanisaka yandi? (Baz. 8:1-3) [Feb. 2, w05 7/15 lut. 16 par. 4]
Ntangu Yefte salaka lusilu, keti yandi vandaka ti dibanza ya kupesa kimenga ya muntu? (Baz. 11:30, 31) [Feb. 9, w05 3/1 lut. 10 par. 1]
Na kutadila Bazuzi 11:35-37, inki sadisaka mwana ya Yefte ya nkento na kulungisa lusilu ya tata na yandi? [Feb. 9, w11 12/1 balut. 22-23 bapar. 15-16]
Ntangu ata ntotila mosi ve vandaka na Izraele mpi ‘konso muntu vandaka kusala mambu yina yandi me zola,’ keti mambu vandaka kutambula na ndonga ve? Tendula. (Baz. 17:6) [Feb. 16, w05 3/1 lut. 11 par. 8]
Disolo ya bantu ya Izraele yina dikanda ya Benyamini bedisaka mbala zole na bitumba ke longa beto nki na yina me tala kukwamina na bisambu? (Baz. 20:14-25) [Feb. 23, w11 9/15 lut. 32 bapar. 1-4]
Nkunga 5 mpi Kisambu
cl kapu 21 § 1-8 (Min. 30)
Lutangu ya Biblia: Ruti 1-4 (Min. 8)
No. 1: Ruti 3:14–4:6 (Min. 3 to na nsi ya minuta 3)
No. 2: Akilasi—Ntu-Diambu: Samuna ti Kikesa mpi Vanda ti Kikalulu ya Kuyamba Banzenza—it-1-F balut. 144-145 (Min. 5)
No. 3: Kudikulumusa mpi Ngolo ya Ntotila Kristu—igw lut. 8 § 5–lut. 9 § 4 (Min. 5)
Min. 10: Kabula Bazulunalu na Marsi. Disolo ti Bawi. Ntete, sadila bambandu zole ya bangogo ya kukotila na masolo ya kele na lutiti yai sambu na kusadisa bansonga zole ya ke monisa mutindu beno lenda kabula bazulunalu. Siamisa bantu yonso na kuzaba mbote-mbote mambu ya kele na bazulunalu yango.
Min. 10: “Beto Pesana Kikesa Sambu na Bisalu ya Mbote.” Disolo ti Bawi. Monisa mutindu beno sadilaka ntu-diambu ya ngonda na Balukutakanu ya Kisalu na Februari.
Min. 10: Inki Mutindu Beto Sadilaka Yo? Disolo ti Bawi. Lomba bansamuni na kutubila mambote yina bo bakaka ntangu bo sadilaka matonsi yina kele na disolo “Beto Yedisa Mayele na Beto na Kisalu ya Kusamuna—Ta Kimbangi na Nzila ya Batelefone Yina Ke Vandaka na Bakielo ya Banzo ya Nene to ya Balupangu.” Kana beno sadilaka yo, lomba bansamuni na kutuba mutindu bo taka kimbangi na nzila ya batelefone yango.
Nkunga ya mpa, “Zina na Nge Kele Yehowa” mpi Kisambu
Ngibusa: Beno widikila ntete miziki ya nkunga ya mpa mpi na nima dibundu kuyimba nkunga yango.
Mukanda ya Baebreo 10:24 ke siamisa beto na ‘kutulana dikebi sambu beto pesana kikesa ya kumonisa zola mpi ya kusala bisalu ya mbote.’ Beto lenda pesa bampangi na beto kikesa na mbandu na beto mpi na bangogo yina beto ke sadila sambu na kumonisa lukwikilu na beto. Zabisa bantu ya nkaka na dibundu ba-eksperiansi na nge ya mbote. Monisa bo mutindu nge ke monaka kiese na kisalu ya Yehowa. Kansi, kufwanisa bo ve ti nge to ti bantu ya nkaka. (Bag. 6:4) Sadila makuki na nge sambu na kupesa bantu ya nkaka kikesa ya kumonisa “zola mpi ya kusala bisalu ya mbote.” Kupesa bo ve ngindu nde bo ke salaka mingi ve kansi siamisa bo na kusala bisalu ya mbote. (Tala mukanda Nzo-Nkanda ya Kisalu, lut. 158, par. 4.) Kana beto ke pesana ntete kikesa ya kumonisa zola, mpidina beto ta sala bisalu ya mbote na nima, mu mbandu, kusadisa bantu ya nkaka na kinsuni to kusamuna ti bo.—2 Bak. 1:24.
▪ Diskure ya sipesiali ya bantu yonso sambu na nsungi ya Lusungiminu ya mvu 2015 kele ti ntu-diambu “Lusilu ya Kuvanda ti Dibuta Mosi ya Kiese mpi ya Kukuka.”
“Beto ke kabula ba-emvitasio sambu na diambu mosi ya kuluta mfunu. Na Aprili 3, bamilio ya bantu na nsi-ntoto ta vukana sambu na kusungimina lufwa ya Yezu Kristu mpi ta landa diskure mosi ya ta monisa mutindu lufwa ya Yezu ke natilaka beto mambote. Emvitasio yai ke monisa ntangu mpi kisika yina lukutakanu yango ta salama na teritware na beto.”
“Lusungiminu ya lufwa ya Yezu Kristu ta salama na Aprili 3. Bantu ta vukana na dati yai sambu na kusungimina lufwa yango, kansi bantu ya nkaka ke zabaka ve nde lufwa ya Yezu vandaka mfunu. Inki kele dibanza na nge? Keti nge ke zaba nde lufwa mpi lufutumuku ya Yezu ke natilaka beto mambote? [Bika muntu yango kupesa mvutu.] Tala mambu yina Ndinga ya Nzambi ke tuba sambu na diambu yai. [Tanga 1 Bakorinto 15:22, 26.] Zulunalu yai ke tubila mambote yina kimenga ya nkudulu ya Yezu ta natila beto. Mambote yango kele nde na bilumbu ke kwisa, ata muntu mosi ve awa na ntoto ta fwa diaka.”
“Beto ke tala bantu mwa ntangu fioti sambu na kusonga bo zulunalu yai. [Songa yandi lutiti ya zulu.] Konso muntu kele ti dibanza na yandi na ngiufula yai ya ntete: ‘Keti Nzambi kele?’ Sambu na nge, banani lenda vanda ti dibanza ya mbote sambu bilumbu ke kwisa, bayina ke kwikilaka na Nzambi to bayina ke kwikilaka ve na Nzambi? [Bika muntu yango kupesa mvutu.] Lusilu yai ya Nzambi ke pesaka bantu mingi kivuvu. [Tanga Nkunga 37:10, 11.] Zulunalu yai ke tendula bikuma iya ya beto fwete sala bansosa sambu na kuzaba kana Nzambi kele to ve.”
1 2 3 4
^ ***sn ngunga 9 Kembila Yehowa, Nzambi na Beto!***
Nkunga 9
Kembila Yehowa, Nzambi na Beto!
(Nkunga 145:12)
1. Kembila! Yehowa Nzambi!
Longa zina nandi’a nene!
Kebisa! Bantu yonso nde,
Kilumbu nandi ke ntama ve.
Nzambi metuba nde yayi ntangu
Ya Mwana nandi fwe yala.
Beno kwe zabisa bantu yonso,
Balusakumunu’a Tata!
(Refrain)
2. Kembila! Zina’a Yehowa!
Mpi kumisa’andi ti nkunga!
Zabisa, Lukumu nandi,
Na kikesa ya mingi mpenza.
Ata Nzambi na beto ke nene,
Ya ke kudikulumusaa.
Yandi kesongaa zola ti mawa
Kana be samba ya tawa.
(REFRAIN)
Kembila! Yehowa Nzambi!
Longa nkembo nandi na ntoto!
(Tala mpi Nk. 89:28; 105:1; Yer. 33:11.)
^ ***cl balut. 199-201 Ata ‘Nzambi Ke Mayele Mpenza,’ Yandi Ke Kudikulumusaka***
1-3. Sambu na nki beto lenda ndima nde Yehowa ke kudikulumusaka?
TATA mosi ke zola kulonga mwana na yandi ya fioti dilongi mosi ya mfunu. Yandi ke na mpusa ya kusimba ntima ya mwana. Inki metode yandi fwete sadila? Keti yandi fwete telama na ntwala ya mwana mpi kunganina yandi sambu na kupesa yandi boma? To yandi ta nieka mpi kukuma nda mosi ti mwana sambu na kusolula ti yandi na pima, mpi na mawete yonso? Ya kieleka, tata ya mayele mpi ya kudikulumusa ta pona metode ya mbote.
2 Yehowa kele Tata ya nki mutindu—ya lulendo, to ya kudikulumusa, ya makambu-ngolo to ya mawete? Yehowa ke zabaka mambu yonso mpi yandi kele munkwa ya mayele yonso. Ziku nge me monaka nde, nzayilu mpi mayele ke sadisaka ve muntu na kudikulumusa. Mutindu Biblia ke tuba, “nzayilu ke kumisaka lulendo.” (1 Bakorinto 3:19; 8:1) Kansi, Yehowa yina ‘kele Mayele Mpenza,’ ke Kudikulumusaka mpi. (Yobi 9:4, NW) Yo ke tendula ve nde yandi kele muntu ya mpamba to ya kukonda lukumu, kansi yo ke monisa nde yandi ke vandaka ve lulendo. Sambu na nki?
3 Yehowa kele santu. Yo yina,Yandi ke vandaka ve ti kikalulu ya lulendo, yina ke bebisaka muntu. (Marko 7:20-22) Diaka, tala mambu yina profete Yeremia tubaka sambu na Yehowa: “Ya kieleka moyo na nge [Yehowa] ta yibuka mpi ta fumbama na zulu na mono.”* (Mawa 3:20, NW) Yindula! Yehowa, Mfumu ya Kuluta Nene ya luyalanganu sepelaka na ‘kufumbama’ to kunieka tii na nda ya Yeremia, muntu ya kukonda kukuka, sambu na kutudila yandi dikebi. (Nkunga 113:7) Ee, Yehowa ke kudikulumusaka. Kansi, kudikulumusa ya Nzambi ke tendula nki? Inki mutindu yo ke kwendaka nzila mosi ti mayele? Mpi sambu na nki yo kele mfunu sambu na beto?
Mutindu Yehowa Ke Monisaka Kudikulumusa
4, 5. (a) Kudikulumusa kele nki, yo ke monanaka nki mutindu, mpi sambu na nki beto fwete tadila yo ve bonso kulemba to kuvanda nsoni-nsoni? (b) Inki mutindu Yehowa kudikulumusaka na ntwala ya Davidi, mpi nki mambote beto ke baka na kudikulumusa ya Yehowa?
4 Kudikulumusa kele kikalulu ya kukonda lulendo. Kudikulumusa ke vandaka na ntima, kansi yo ke monanaka na bikalulu bonso yai: Mawete, ntima-nda mpi makambu ngolo ve. (Bagalatia 5:22, 23) Kana muntu kele na bikalulu yai ya ke sepedisa Nzambi, yo ke tendula ve nde yandi me lembaka to kele nsoni-nsoni; sambu bikalulu ya mutindu yai ke wakanaka ve na makasi ya lunungu ya Yehowa to ngolo na yandi ya kufwa. Kansi, na nsadisa ya kudikulumusa mpi ya mawete na yandi, Yehowa ke monisaka ngolo na yandi ya nene, mpi ke kudiyalaka mbote-mbote. (Yezaya 42:14) Inki mutindu kudikulumusa ke kwendaka nzila mosi ti mayele? Mukanda mosi ya ke tendulaka Biblia ke tuba nde: “Kudikulumusa kele . . . kikalulu ya kusosa ntete mambote ya bankaka, mpi yo kele na kisina ya mayele yonso.” Yo yina, sambu na kuvanda na mayele ya kieleka yo ke lomba kudikulumusa. Inki mambote beto ke bakaka na kudikulumusa ya Yehowa?
5 Ntotila Davidi yimbilaka Yehowa nde: “Nge ke pesa mono kitaninu na nge ya luguluku, diboko na nge ya kitata ke sadisa mono, mpi kudikulumusa na nge ke kumisa mono muntu ya nene.” (Nkunga 18:35, NW) Ya kieleka, Yehowa kudikulumusaka sambu na kutudila muntu yai ya kukonda kukuka dikebi, kutanina mpi kusadisa yandi konso kilumbu. Davidi vandaka ti kivuvu nde yandi ta guluka—mpi ta kuma ntotila ya nene—kaka sambu Yehowa ndimaka na kudikulumusa. Nani na kati na beto zolaka kuvanda na kivuvu ya kuguluka kana Yehowa ndimaka ve kudikulumusa mpi kusadila beto mambu bonso Tata ya mawete mpi ya zola?
6, 7. (a) Sambu na nki Biblia ke tubaka ve nde Yehowa kele ti kikalulu ya kukonda kulutisa ndilu? (b) Inki kuwakana kele na kati ya mawete ti mayele, mpi nani ke pesaka mbandu ya kuluta mbote na diambu yai?
6 Yo ke mfunu na kuswaswanisa kudikulumusa ti kikalulu ya kukonda kulutisa ndilu. Kukonda kulutisa ndilu kele kikalulu mosi ya kitoko yina bantu ya kwikama fwete vanda na yo. Bonso kudikulumusa, yo ke kwendaka nzila mosi ti Mayele. Bingana 11:2 ke tuba nde: “Mayele kele ti bantu yina ke lutisaka ve ndilu, NW.” Kansi Biblia ke tubaka ve ata fioti nde Yehowa kele ti kikalulu ya kukonda kulutisa ndilu. Sambu na nki? Na Masonuku, kukonda kulutisa ndilu ke tendula nde, kuzaba mbote bandilu na nge. Kansi Nkwa-Ngolo yonso ke vandaka ve ti bandilu, katula kaka yina yandi mosi ke kuditudilaka sambu na bansiku na yandi ya lunungu. (Marko 10:27; Tito 1:2) Diaka, ata muntu mosi ve kele na zulu na yandi sambu yandi kele ya Kuluta Kuzanguka. Yo yina, kikalulu ya kukonda kulutisa ndilu ke tadila ve Yehowa.
7 Kansi, Yehowa ke kudikulumusaka mpi ke vandaka mawete. Yandi ke longaka bansadi na yandi nde mawete kele mfunu sambu na kubaka mayele ya kieleka. Yo yina Biblia ke tubilaka “mawete yina ke katukaka na mayele.”* (Yakobo 3:13) Bika beto tadila mbandu ya Yehowa na diambu yai.
^ par. 3 Balongi ya bansiku (Sopherim) sobaka bangogo ya verse yai sambu na kumonisa nde Yeremia muntu fumbamaka kansi Yehowa ve. Bo yindulaka nde yo me fwana ve na kutuba nde, Nzambi salaka diambu yai ya kudikulumusa. Yo yina, bambalula mingi ke basisaka ve ngindu ya mfunu ya verse yai ya kitoko. Kansi, mbalula mosi (The New English Bible) ke balula mbote mambu yina Yeremia zabisaka Nzambi: “Kuvila ve, O Kuvila ve, nieka pene-pene na mono.”
^ par. 7 Bambalula ya nkaka ke tubaka nde “kudikulumusa ke katukaka na mayele,” mpi “mawete kele kidimbu ya mayele.”
^ ***sn ngunga 54 Beto Fwete Vanda na Lukwikilu***
Nkunga 54
Beto Fwete Vanda na Lukwikilu
1. Nzambi tubilaa bantu na nzila
Ya ba profete ya ntama.
Na nzila’a Mwana yandi ketuba:
‘Beno balula ntima.’
(Refrain)
2. Beto kelanda ntuma ya Mesia
Ya kulonga nsangu’a mbote
Na bisika yonso, na masonga.
Beto fwe bumba yo ve.
(Refrain)
3. Lukwikilu na beto ke ngolo;
Be tavutuka ve nima.
Ata bambeni nyokula beto,
Be taguluka kaka.
(REFRAIN)
Lukwikilu’a kyeleka ke
Mfunu sa na luguluku.
Sambu yo tanina beto,
Beto fwe songa yo na bisalu.
(Tala mpi Roma 10:10; Ef. 3:12; Baeb. 11:6; 1 Yoa. 5:4.)
^ ***w02 1/6 balut. 31-32 Beto Mekumaka Bunkete Sambu Na Kusala Bisalu Ya Mbote***
17. Sambu na nki Yehowa mekumisaka bantu na yandi bunkete?
17 Yo kele dibaku mosi ya kitoko mpi lutaninu na kuzaba nde, na lusadisu ya Yehowa, beto lenda vanda bunkete na ntwala na yandi. (2 Korinto 6:14-18) Ya kyeleka, beto mpi kebakisaka nde Yehowa mekumisaka bantu na yandi bunkete sambu na lukanu mosi ya mfunu. Polo kusongaka Tito nde Kristu Yezu “kudipesaka bonso makabu sambu na beto, na mpila nde beto kukatuka na mambu yonso ya mbi, beto kukuma bantu na yandi mosi mpenza, bantu ya ntima ya mpembe yina ke zolaka kusala mambu ya mbote.” (Tito 2:14) Sambu beto kele bantu ya Nzambi mekumisaka bunkete, na nki bisalu beto fwete vanda kikesa?
18. Inki mutindu beto lenda monisa nde beto kele kikesa na kusala bisalu ya mbote?
18 Ntetentete, beto fwete sala ngolo na kulonga bantu yonso nsangu ya mbote ya Kimfumu ya Nzambi. (Matayo 24:14) Na ntangu beto kesala mutindu yina, beto kepesa bantu na bisika yonso kivuvu ya kuzinga mvula na mvula na ntoto yina tavanda dyaka ve na mvindu ata ya nki mutindu. (2 Piere 3:13) Kumonisa bambuma ya mpeve ya Nzambi na luzingu na beto ya konso kilumbu kele na kati ya bisalu na beto ya mbote, yina kepesaka lukumu na Tata na beto ya zulu. (Galatia 5:22, 23; 1 Piere 2:12) Beto kevila mpi ve bantu yina kele ve na kyeleka ya lenda kutana ti bisumbula ya lugangu to ya bantu ya mubulu. Beto kelandaka ndongisila yai ya Polo: “Yo yina, ntangu yonso ya beto ke mona mpila, beto sala bantu yonso mbote, nkutu bampangi na beto bakristo.” (Galatia 6:10) Bisalu yonso ya mutindu yai, ya bantu kesalaka na ntima ya bunkete mpi na mabanza ya kukonda mvindu, kepesaka Nzambi kyese mingi.—1 Timoteo 1:5.
19. Inki balusakumunu kevingila beto kana beto kelanda na kuvanda bunkete, na nitu, na bikalulu, mpi na kimpeve?
19 Beto bansadi ya Muntu ya Kuluta Zulu, beto kezitisaka bangogo yai ya Polo: “Bampangi na mono, Nzambi ke wilaka beto mawa; yo yina mono ke lomba beno na kudipesa beno mosi na Nzambi bonso makabu ya menga, makabu ya kufwa ve kansi ya moyo, sambu na kusadila yandi ti kupesa yandi kiese. Yina kele bisambu ya kieleka ya beno fweti sambaka yandi.” (Roma 12:1) Bika beto landa na kutanina dibaku ya kuvanda bantu yina Yehowa mekumisaka bunkete mpi kusala ngolo na kuvanda ntangu yonso bunkete na nitu, na bikalulu, mpi na kimpeve. Kusala mutindu yina tanatila beto ve kaka luzitu ti kyese bubu yai kansi mpi dibaku ya kumona mutindu “mambu ya ntama,” disongidila, ngidika ya bima yai ya mbi, taluta ntangu Nzambi ‘tasala bima yonso ya mpa.’—Kusonga 21:4, 5.
^ ***sn ngunga 33 Kutina Bo Ve!***
Nkunga 33
Kutina Bo Ve!
1. Beno bansadi na mono,
Beno longa Kimfumu.
Beno tina mbeni ve.
Beno zabisa bantu,
Nde Yezu yina keyala
Melosaka Dyabulu,
Mpi kubika fyoti mpenza
Ya tagulusa bantu.
(Refrain)
2. Ata bambeni na beno
Ke mingi to ke ngolo,
Ata bo seka beno
Mpi bo kevweza beno,
Beno bansadi na mono,
Be tina bo ve boma.
Sambu mono tatanina
Bantu yonso’a kwikama.
(Refrain)
3. Mono kele kitininu
Beno tina boma ve.
Ata bo kufwa beno
Mu tavila beno ve.
Kutina ve bantu yina
Lenda fwa kaka nitu,
Kansi yina le kuka ve
Kufwa moyo na betu!
(REFRAIN)
Nge fwe tina ve bambeni,
Ata bo kebangisa,
Sambu mono tatanina
Bansadi ya kwikama.
(Tala mpi Kul. 32:10; Neh. 4:14; Nk. 59:2; 83:3, 4.)
^ ***sn ngunga 80 Kikalulu ya Bumbote***
Nkunga 80
Kikalulu ya Bumbote
(Nkunga 119:66)
1. Kuzaba bumbote’a Nzambi
Kele kyese kibeni.
Tata na beto ke mbote
Na banzila na yandi.
Ya kemonisilaa beto
Mawa ya nene mpenza;
Beto fwete kusambila
Yandi na kyese mpenza.
2. Yandi mesalaka beto
Na kifwani na yandi
Sa be vanda ti bumbote
Mpi be fulula yandi.
Bika beto kuyedisa
Mpi bumbote na yandi.
Sa be buta mbuma’a mpeve
Beto fwe samba Nzambi.
3. Beto fwete kusadila
Bantu yonso bumbote—
Kansi ya kuluta mingi
Na bampangi’a kimpeve.
Yo yina beto fwe longa
Na bantu yonso Ndinga.
Bika bumbote na beto
Kuvanda ya kukuka.
(Tala mpi Nk. 103:10; Mar. 10:18; Gal. 5:22; Ef. 5:9.)
^ ***cl balut. 202-205 Ata ‘Nzambi Ke Mayele Mpenza,’ Yandi Ke Kudikulumusaka***
8-10. (a) Sambu na nki yo ke yitukisa na kuzaba nde Yehowa ke vandaka na mpusa ya kupesa mikumba mpi kuwidikila? (b) Inki mutindu Nkwa-Ngolo Yonso ke monisaka kudikulumusa na bawanzio na yandi?
8 Kudikulumusa ya Yehowa ke monanaka na mpusa na yandi ya kupesa bigangwa ya nkaka mikumba mpi ya kuwidikila bo. Kuzaba mpenza nde yandi ke widikilaka bantu ke yitukisa; Yehowa ke vandaka ve na mfunu ya lusadisu to ya bandongisila. (Yezaya 40:13, 14; Baroma 11:34, 35) Ata mpidina, Biblia ke monisaka nde, na mambu yai, Yehowa ke kudikulumusaka mbala na mbala.
9 Beto tadila diambu mosi ya mfunu mingi yina salamaka na luzingu ya Abrahami. Yandi yambaka banzenza tatu, bawanzio. Yandi bingaka mosi na kati na bo “Yehowa,” sambu wanzio yango vandaka kumonisa Yehowa mpi kusala mambu bonso Yehowa. Ntangu wanzio yango vandaka kutuba mpi kusala mambu, yo vandaka bonso nde Yehowa ke tuba mpi ke sala mambu. Na nzila ya wanzio yango, Yehowa songaka Abrahami nde, Yandi waka ‘bo me funda bantu ya Sodome ti Gomore mingi.’ Yehowa tubaka nde: “Mono fweti kwenda kutala kana mambu yai kele ya kieleka to ve.” (Kuyantika 18:3, 20, 21) Ya kieleka, bangogo ya Yehowa na verse yai ke tendula ve nde Nkwa-Ngolo Yonso zolaka ‘kukwenda’ kuna yandi mosi. Kansi, yandi tindaka diaka bawanzio sambu na kukwenda kuna. (Kuyantika 19:1) Sambu na nki? Keti Yehowa yina ke monaka mambu yonso lendaka ve ‘kuzaba’ mambu ya kieleka yina vandaka kusalama na babwala yina? Yandi zabaka yo. Kansi, na kudikulumusa yonso, Yehowa pesaka bawanzio yai mukumba ya kukwenda kuzikisa diambu yango mpi kutala Loti ti dibuta na yandi na Sodome.
10 Diaka, Yehowa ke widikilaka. Yandi songaka bawanzio na kupesa bangindu ya kuswaswana sambu na kufwa Akabi ntotila ya mbi. Yehowa vandaka mpenza ve na mfunu ya bangindu yai. Ata mpidina, yandi ndimaka ngindu ya wanzio mosi mpi tindaka yandi na kulanda mpi kulungisa yo. (1 Bantotila 22:19-22) Keti diambu yai ke monisa ve kudikulumusa?
11, 12. Inki mutindu Abrahami bakisaka kudikulumusa ya Yehowa?
11 Nkutu, Yehowa ke zolaka kuwidikila bantu ya kukonda kukuka yina ke zolaka kuzabisa yandi mambu na bo. Mu mbandu, ntangu Yehowa zabisaka Abrahami nde yandi ke zola kufwa Sodome ti Gomore, muntu yai ya kwikama kudiyangisaka mingi mpi tubaka nde: “Ve, nge ta sala yo ve;” yandi yikaka mpi nde: “Nge Nzambi muntu ke sambisaka bantu yonso ya nsi-ntoto, nge ta sala mambu na nzila ya mbote.” Yandi yulaka kana Yehowa lendaka kugulusa bambanza yina kana yandi mona bantu ya lunungu 50. Yehowa ndimisaka yandi nde Yandi ta gulusa yo. Kansi Abrahami yulaka diaka Yehowa mpi kitisaka ntalu ya bantu ya lunungu na 45, mpi diaka na 40, tii na bantalu ya nkaka. Ata Yehowa ndimisaka yandi, Abrahami kwaminaka na kukitisa ntalu ya bantu tii na 10. Ziku, Abrahami bakisaka ve mbote-mbote nde Yehowa kele mpenza nzambi ya mawa. Ata mpidina, Yehowa monisaka ntima-nda mpi kudikulumusa mutindu yandi pesaka nduku mpi nsadi na yandi Abrahami nswa ya kuzabisa yandi mambu yina vandaka kuyangisa yandi.—Kuyantika 18:23-33.
12 Bantu ikwa ya mayele mpi ya me longukaka mingi lendaka kumonisa ntima-nda sambu na kuwidikila muntu mosi ya mayele mingi ve?* Nzambi ke vandaka ntima-nda ntangu yandi ke widikilaka bantu, mpi yandi ke monisaka kudikulumusa ya nene. Kaka na disolo yango, Abrahami bakisaka mpi nde Yehowa ke “waka makasi nswalu ve.” (Kubasika 34:6) Ziku, ntangu yandi bakisaka nde yandi lendaka ve kutula ntembe na mambu yina Muntu ya Kuluta Kuzanguka ke sala, Abrahami bondilaka Nzambi mbala zole nde: “Pardo, Mfumu, kuwa makasi ve.” (Kuyantika 18:30, 32) Ya kieleka, Yehowa waka ve makasi. Yandi ke vandaka kibeni ti “mawete yina ke katukaka na mayele.”
Yehowa Kele Ve Makambu Ngolo
13. Na Biblia, bangogo “makambu ngolo ve” ke tendulaka nki, mpi sambu na nki yo ke monisa mbote kikalulu ya Yehowa?
13 Kudikulumusa ya Yehowa ke monanaka diaka na kikalulu na yandi ya nkaka ya kitoko—kukonda kuvanda makambu ngolo. Yo ke mawa na kumona nde bantu ya kukonda kukuka ke vandaka ve ti kikalulu yai. Yehowa ke sukaka ve kaka na kuwidikila bigangwa na yandi ya mayele, kansi Yandi ke ndimaka mpi bangindu na bo kana yo ke fwa ve minsiku na yandi ya lunungu. Na Biblia, bangogo “makambu ngolo ve” ke tendulaka “kundima dibanza.” Kikalulu yai kele mpi kidimbu mosi ya mayele ya Nzambi. Yakobo 3:17, ke tuba nde: “Mayele yina ke katukaka na zulu ke vandaka . . . makambu ngolo ve.” Na nki mutindu Yehowa munkwa-mayele yonso kele makambu ngolo ve? Ntete-ntete, yandi ke ndimaka bansoba. Kuvila ve nde, Zina na yandi ke longaka beto nde Yehowa ke solaka na kukuma mambu yonso yina yo ke lomba nde yandi kuma sambu na kulungisa balukanu na yandi. (Kubasika 3:14) Keti zina yai ke monisa ve mpeve ya kundima bansoba mpi ya kuvanda ve makambu ngolo?
14, 15. Mbona-meso yina Ezekiele monaka pusu-pusu ya zulu ke longa beto nki na yina me tala kitini ya zulu ya organizasio ya Yehowa, mpi nki mutindu yo me swaswana ti ba organizasio ya bantu?
14 Mukapu mosi ya kitoko ya Biblia ke sadisaka beto na kubakisa kikalulu ya Yehowa ya kundima mpi ya kuyikana na bansoba. Profete Ezekiele monaka na mbona-meso kitini ya zulu ya organizasio ya Yehowa yina kele na bigangwa ya mpeve. Yandi monaka pusu-pusu ya nene, “kamio” ya Yehowa yina Yandi mosi kaka ke twadisaka. Mutindu na yo ya kutambula ke yitukisa mpenza. Makulu na yo ya nda yina vandaka na bandambu iya, mpi ya kufuluka na meso, lendaka kumona bisika yonso mpi kusoba nzila na mbala mosi, kukonda kutelama to kubaluka. Pusu-pusu yai ya nene vandaka ve kutambula malembe-malembe bonso bakamio ya nkaka ya kilo, yina bantu me salaka. Pusu-pusu yango vandaka kutambula ntinu mingi mutindu nsemo ke kwendaka, nkutu yo vandaka kubaluka mbala mosi na ndambu ya nkaka. (Ezekiel 1:1, 14-28) Ya kieleka, organizasio ya Yehowa ke yikanaka na mambu yonso sambu yandi mosi Mfumu ya Nene mpi nkwa-ngolo yonso ke twadisaka yo; yo ke yikanaka ti bansoba mpi ke ndimaka yo; yo ke ndimaka mpi mambu ya nkaka ya mpa yina kele mfunu.
15 Bantu ke mekaka kaka kufulula kikalulu yina ya kundima bansoba mpi kuyikana ti yo. Ata mpidina, mbala-mingi, bantu mpi ba organizasio na bo ke vandaka makambu ngolo kibeni; bo ke yikanaka ve ti bansoba, mpi ke ndimaka ve bangindu ya bantu ya nkaka. Beto baka mbandu: Nene ya train mosi ya ke nataka bima to ya maswa mosi ya nene ya ke nataka petrole mpi ngolo ya motere na yo lenda yitukisa. Inki ta salama kana kima mosi me basikila train yango na kintulumukina? Kana yo ke na kutambula, yo lenda kuka ve kubaluka na mbala mosi. Yo ke kukaka mpi ve kutelama na mbala mosi. Kana bo me kanga frein na yo, yo lenda tambula diaka kiteso ya bakilometre 2 sambu na kutelama! Mutindu mosi, kana bo me zenga tiya ya motere ya maswa ya nene yina ke tambula, yo ta sala bakilometre kiteso ya 8 sambu na kutelama. Ata bo sosa kuvutula yo kinima-nima, maswa ta landa na kutambula kiteso ya bakilometre 3 sambu na kutelama. Yo kele mpi mutindu mosi ti baorganizasio ya bantu; bo ke ndimaka ve bansoba mpi ke vandaka makambu ngolo. Mbala mingi, bantu ke ndimaka ve mpi ke yikanaka ve ti bansoba mpi mambu ya nkaka ya mpa yina kele mfunu sambu bo ke vandaka lulendo. Kikalulu yai ya mbi me bwisaka bakompani mpi ba guvernema mingi. (Bingana 16:18) Beto fwete vanda na kiese mingi mpenza na kuzaba nde Yehowa mpi organizasio na yandi me swaswana kibeni ti ba organizasio ya bantu!
^ par. 12 Yo ke benda mpenza dikebi na kumona Biblia ke tuba nde, ntima-nda ke wakanaka ve ti lulendo. (Longi 7:8) Ntima-nda ya Yehowa kele kidimbu ya nkaka ya ke monisaka kudikulumusa na yandi.—2 Piere 3:9.
^ ***sn ngunga 92 “Longa Nsangu”***
Nkunga 92
“Longa Nsangu”
1. Nzambi mepesaka ntuma;
Mpi be fwe zitisa ntuma yina.
Be fwe yilama na kutuba
Kikuma ya be ketulaa ntima.
(Refrain)
2. Bantangu’a mpasi tavanda;
Kimbeni le nata nsoni mpenza.
Ata bo buya nsangu yayi,
Beto ketula ntima na Nzambi.
(Refrain)
3. Bantangu’a mbote tavanda,
Mpi yo talomba nde be samuna.
Nzila’a moyo beto fwe longa
Mpi fwe santisa zina’a Yehowa.
(REFRAIN)
Longa Nsangu,
Sa bantu yonso kuwa!
Longa yo,
Sa nsuka mefinama.
Longa yo,
Sa bantu bakisa yo.
Longa yo,
Na nsi-ntoto!
(Tala mpi Mat. 10:7; 24:14; Bis 10:42; 1 Pie. 3:15.)
^ ***w08 1/7 balut. 17-18 Mutindu ya Kununga Bampasi ya Kisalu ya Nzo na nzo***
9 Yo vanda nge sadila konso metode yina, kudibongisa mbote tasadisa nge na kuvanda ya kuyilama mpi ti kyese na kisalu ya nzo na nzo. Mupasudi-nzila mosi kutubaka nde: “Mu kevandaka na kyese mingi kana mu mekudibongisa mbote. Yo kepusaka munu na kuzola kusadila mambu ya mu bongisaka.” Mupasudi-nzila yankaka kutubaka nde: “Kana mu mezaba mbote mambu ya kele na mikanda ya mu kekwenda kupesa, mu kevandaka na kyese ya kusadila yo.” Ata yo kele mbote na kuvutukila na ndinga ya nsi mambu ya beto tatuba, bantu mingi kemonaka nde yo kele mbote na kuvutukila yo na ndinga ya ngolo. Kusala mutindu yina kesadisaka bo na kupesa Yehowa bima na bo ya kuluta mbote.—Kol. 3:23; 2 Tim. 2:15.
^ ***sn ngunga 30 Yehowa Meyantika Kuyala***
Nkunga 30
Yehowa Meyantika Kuyala
1. Yayi lumbu’a lukumu. Nzambi keyala bantu.
Na Sioni ya metula Mfumu.
Bika nde ntangu yayi, Beto yimbila yandi.
Ya metula Kristu na kiti’a Kimfumu.
(Refrain)
2. Kristu ke na kuyala, Mpi nsuka mefinama.
Ngidika’a mbi ya Satana tafwa.
Yayi ntangu’a kulonga, Mpi ya be fwe sadisa
Bantu’a mawete na kundima Yehowa.
(Refrain)
3. Lukumu na ntotila. Beto fwe yangalala.
Yandi kekwisa na zina’a Tata.
Kota na tempelo mpi Bondila Mfumu Nzambi.
Ntama ve yandi tayala ntoto’a mvimba.
(REFRAIN)
Nki Kimfumu na nge tanata?
Lunungu ye mpi kyeleka.
Nki Kimfumu tanata dyaka?
Luzingu’a mvula na mvula.
Kumisa Yehowa sa ya
Ke zola mpi kwikama.
(Tala mpi 2 Sam. 7:22; Dan. 2:44; Kus. 7:15.)
^ ***sn ngunga 21 Kyese na Bantu ya Ntima ya Mawa!***
Nkunga 21
Kyese na Bantu ya Ntima ya Mawa!
1. Kyese na bantu ya mawa!
Sa bo mendimama na Yah.
Na bantu bo kezabisaa
Nde Nzambi kewaka mawa.
Yandi monisaka mawa
Na nzila ya Yezu Mesia.
Mpi kemonisaa mawa na
Bantu’a kudikulumusa.
2. Yehowa kelolulaka
Bantu ya ntima ya mawa.
Banda Kristu ke na zulu
Yandi kesambula bawu.
Bo kelonga nsangu’a mbote,
Mpi kezabisa bantu nde,
“Beno vanda na kyese sa
Kimfumu ke na kuyala.”
3. Bantu’a kudikulumusa
Tamona zola’a Yehowa.
Yandi tawila bo mawa,
Sa bo wilaa bantu mawa.
Beto yonso fwete kuna
Mpenza kikalulu yina.
Bika beto landa mbandu
Na Nge Nzambi mpi ya Kristu.
(Tala mpi Luka 6:36; Roma 12:8; Yak. 2:13.)
^ ***cl balut. 205-208 Ata ‘Nzambi Ke Mayele Mpenza,’ Yandi Ke Kudikulumusaka***
16. Inki mutindu Yehowa monisaka nde yandi kele ve makambu ngolo na mutindu yandi tadilaka dibanza ya Loti na ntwala ya kufwa Sodome ti Gomore?
16 Beto tadila diaka lufwa ya Sodome ti Gomore. Wanzio ya Yehowa pesaka Loti mpi dibuta na yandi bantuma ya pwelele: “Tina kuna na bangumba.” Kansi, Loti sepelaka ve na ntuma yai. Yandi bondilaka Yehowa nde: “Pardo mfumu, mpidina ve.” Sambu yandi yindulaka nde yandi ta fwa kana yandi tina na bangumba, Loti lombaka nswa nde yandi ti dibuta na yandi kukwenda na mbanza Soare yina vandaka pene-pene. Kuvila ve nde Yehowa vandaka ti ngindu ya kufwa mbanza yina. Diaka, Loti vandaka ve na kikuma ya kuwa boma, sambu Yehowa zolaka kutanina yandi ata na bangumba! Kansi Yehowa ndimaka dibanza ya Loti mpi yandi fwaka diaka ve Soare. Wanzio songaka Loti nde: “Mambu mpi ve, mono me ndima.” (Kuyantika 19:17-22) Keti disolo yai ke monisa ve nde Yehowa kele ve makambu ngolo?
17, 18. Inki mutindu mambu yina Yehowa sadilaka bantu ya Ninive ke monisa nde yandi kele ve makambu ngolo?
17 Yehowa ke lolulaka mpi bantu yina ke balulaka ntima na masonga; yandi ke salaka ntangu yonso mambu na mawa mpi na lunungu. Beto tadila mambu yina salamaka ntangu Nzambi tindaka profete Yonasi na Ninive, mbanza ya mbi mpi ya nku. Ntangu Yonasi vandaka kutambula na babala-bala ya Ninive, nsangu ya Nzambi yina yandi zabisaka bantu vandaka pwelele: Mbanza yai ya ngolo ta fwa na nima ya bilumbu 40. Kansi, mambu sobaka mpenza. Bantu ya Ninive balulaka ntima!—Yonasi, kapu 3.
18 Kuzaba mutindu Yehowa tadilaka mambu yina sobaka mpi mutindu Yonasi tadilaka yo, fwete longa beto. Na dibaku yai, Yehowa ndimaka mpi yikanaka na bansoba, yandi kumaka Muntu ya Ke Lolulaka masumu na kisika ya kuvanda ‘muntu ya ke nwanaka bitumba.’* (Kubasika 15:3) Kansi, Yonasi ndimaka ve bansoba mpi wilaka bo ve mawa. Na kisika ya kufulula Yehowa mpi kuvanda ve makambu ngolo, yandi salaka mambu bonso train to maswa yina beto tubilaka na zulu. Sambu yandi longaka nde bo ta fwa, yandi zolaka kaka nde bo fwa! Na ntima-nda yonso, Yehowa longaka profete yai ya ntima zulu-zulu dilongi mosi yina yandi lenda vila ve: kuvanda ve makambu ngolo mpi kuvanda na ntima ya mawa.—Yonasi, kapu 4.
19. (a) Inki ke ndimisa beto nde Yehowa kele ve makambu ngolo na mambu yina yandi ke lombaka beto? (b) Inki mutindu Bingana 19:17 ke monisa nde Yehowa kele Mfumu ya ‘mbote, ya makambu ngolo ve,’ mpi ya ke kudikulumusaka mingi?
19 Na kusukisa, Yehowa ke vandaka ve makambu ngolo na mambu yina yandi ke lombaka beto. Ntotila Davidi tubaka nde: “Yandi zaba na nki yandi salaka beto, yandi zaba mbote nde beto kele kaka putulu.” (Nkunga 103:14) Yehowa ke bakisaka bandilu mpi kukonda kukuka na beto mbote-mbote kuluta beto mosi. Yandi ke lombaka beto ve na kusala mambu yina beto lenda kuka ve kusala. Biblia ke swaswanisaka bamfumu ya ‘mbote mpi ya makambu ngolo ve,’ ti bamfumu ya “mbi.” (1 Piere 2:18) Yehowa kele Mfumu ya nki mutindu? Tala mambu ya Bingana 19:17 ke tuba: “Kana nge kabila bansukami, yo kele bonso nde nge ke defa Mfumu Nzambi kima, sambu Mfumu Nzambi ta vutudila nge yo.” Yo ke pwelele nde kaka mfumu ya mbote mpi ya makambu ngolo ve lenda mona mambu yonso ya mbote yina bo ke sadila bansukami. Katula diambu yai, verse yai ke monisa nde Ngangi ya luyalanganu ke kudimonaka nde yandi kele na mfuka ya bantu yina ke monisaka kikalulu ya mawa! Yai kele kudikulumusa ya mingi mpenza.
20. Inki ke ndimisa beto nde Yehowa ke waka bisambu na beto mpi ke pesaka mvutu?
20 Yehowa kele mawete mpi makambu ngolo ve na mutindu yandi ke tadilaka bansadi na yandi bubu yai. Ntangu beto ke sambaka na lukwikilu yonso, yandi ke widikilaka beto. Ata yandi ke tindaka diaka ve bawanzio na kuzabisa beto mambu, beto fwete yindula ve nde Nzambi ke pesaka ve mvutu na bisambu na beto. Kuvila ve nde ntangu ntumwa Polo lombaka bampangi-Bakristu na ‘kulanda na kusamba’ sambu yandi basika na boloko, yandi yikaka nde: “Sambu mono vutuka nswalu kuna na beno.” (Baebreo 13:18, 19) Yo yina, bisambu na beto lenda pusa Yehowa na kusala mambu yina yandi zolaka ve kusala kana beto lombaka yo ve.—Yakobo 5:16.
21. Beto fwete yindula ve nki na yina me tala kudikulumusa ya Yehowa, mpi nki bikalulu na yandi fwete sepedisa beto?
21 Ya kieleka, Bikalulu yai ya ke monisaka kudikulumusa ya Yehowa—mawete, luzolo ya kuwidikila, ntima-nda, makambu ngolo ve—ke tendula ve nde Yehowa ke fwaka minsiku na yandi ya lunungu. Bamfumu ya mabundu ya Kikristu lenda kudimona nde bo kele ve makambu ngolo ntangu bo ke fwa minsiku ya Yehowa sambu na kutuba mambu yina makutu ya bantu ya mabundu na bo ke zola kuwa. (2 Timoteo 4:3) Kansi, Kikalulu ya bantu yina ke fwaka minsiku sambu na mambote na bo mosi, ke wakana ve ti kikalulu ya Nzambi ya kuvanda ve makambu ngolo. Yehowa kele santu; yandi lenda bebisa ve minsiku na yandi ya lunungu. (Levi 11:44) Bika beto zola kikalulu ya Yehowa ya kuvanda ve makambu ngolo, kidimbu ya ke monisa kudikulumusa na yandi. Keti yo ke pesa nge ve kiese mingi na kuzaba nde Muntu ya kuluta mayele ya luyalanganu ke kudikulumusaka mingi? Yo kele kiese mpenza na kukwenda penepene na Nzambi yai ya nene, ya mawete, ya ntima-nda, mpi ya ke vandaka ve makambu ngolo!
^ par. 18 Nkunga 86:5, ketuba nde: Yehowa kele ‘muntu ya mbote, yandi ke wilaka bantu mpi mawa.’ Ntangu bo balulaka bangogo ‘ke wilaka bantu mpi mawa’ na Kigreki, bo sadilaka ngogo épiéïkês ya ke tendula ‘kuvanda ve makambu ngolo.’
^ ***cl lut. 207 Ata ‘Nzambi Ke Mayele Mpenza,’ Yandi Ke Kudikulumusaka***
Bangiufula Sambu na Kuyindulula
Kubasika 32:9-14 Inki mutindu Yehowa monisaka kudikulumusa ntangu yandi pesaka mvutu na kisambu yina Moize salaka sambu na bantu ya Izraele?
Bazuzi 6:36-40 Inki mutindu Yehowa monisaka nde yandi kele ntima-nda mpi makambu ngolo ve ntangu yandi salaka mambu yina Gedeoni lombaka?
Nkunga 113:1-9 Inki mutindu Yehowa ke monisaka kudikulumusa na mambu yina yandi ke sadilaka bantu?
Luka 1:46-55 Sambu na Maria, nki mutindu Yehowa ke tadilaka bantu ya kudikulumusa mpi ya mpamba? Nkadilu yina ya Yehowa lenda pusa beto na kusala nki?
^ ***sn ngunga 75 Bikuma ya Kyese na Beto***
Nkunga 75
Bikuma ya Kyese na Beto
1. Bikuma ya kyese na beto,
Kelanda kaka kumata.
Bima’a mfunu’a makanda yonso
Ti beto kekwi vukana.
Kyese na beto mesimbama
Ngolo na Ndinga’a Yehowa.
Konso lumbu beto kebakaa,
Malongi ya yo kepesaa.
Bikuma ya kyese na beto
Kepela ngolo na ntima.
Ata mpasi kubwila beto,
Beto takangaka ntima.
(Refrain)
2. Beto ketalaka ti kyese
Mazulu, ntoto, mpi masa.
Kana beto tala lugangu,
Beto kekumisaka Yah.
Bubu beto ke na kulonga
Kimfumu na nge Yehowa.
Nsangu ya lubutuku na yo
Ti kyese beto kemwanga.
Kyese’a kimakulu kekwisa,
Bonso ntongo ketanaka.
Ntoto ti zulu’a mpa tanata
Kyese ya mvula na mvula.
(REFRAIN)
Nzambi ke kyese na beto,
Bisalu nandi ke nene.
Mabanza nandi kele mudindu,
Yandi ke ngolo mpi mbote!
(Tala mpi Kul. 16:15; Yez. 12:6; Yoa. 15:11.)
^ ***w13 15/5 lut. 8 Keti Nge Kele “Kikesa Sambu na Bisalu ya Mbote”?***
2 Beto Bambangi ya Yehowa, kele ti lukumu yina ya nene. Na lutwadisu ya Nzambi mpi ya Kristu, beto ke bondila bantu na ‘kuwakana diaka ti Nzambi.’ (2 Bak. 5:20) Yehowa ke sadila beto sambu na kubenda bantu na kukwisa na yandi. Yo kele mutindu yina beto me sadisaka bamilio ya bantu na bansi kuluta 235 na kukuma na bangwisana ya mbote ti Nzambi mpi kuvanda ti kivuvu ya kubaka luzingu ya mvula na mvula. (Tito 2:11) Ti kikesa yonso, beto ke bingisa ‘konso muntu yina ke zola, na kubaka masa ya luzingu ya ofele.’ (Kus. 22:17) Sambu beto ke bakaka na mbalu kisalu yango mpi ke lungisaka yo na luzolo yonso, beto me fwana mpenza na kubingama bantu “yina kele kikesa sambu na bisalu ya mbote.” (Tito 2:14) Bika beto tadila ntangu yai mutindu kikesa na beto sambu na bisalu ya mbote ke sadisaka beto na kubenda bantu na kukwisa na Yehowa. Mutindu mosi yina beto ke salaka yo kele na nzila ya kisalu na beto ya kusamuna.
^ ***w10 1/12 balut. 17-19 Vanda Kikesa Sambu na Lusambu ya Kyeleka***
12, 13. Bantwadisi ya mabundu ya Kikristu mesalaka inki bubu yai na yina metala (a) zina ya Nzambi? (b) Kimfumu ya Nzambi?
12 Bikalulu ti bisalu ya bantu ya bubu yai ya ketubaka nde bo kesambilaka Nzambi kele mutindu mosi ti ya bantu ya bilumbu ya Yezu, nkutu yo kele mbi kuluta. Mu mbandu, yibuka nde dyambu ya ntete yina Yezu kulongaka balongoki na yandi na kulomba na kisambu vandaka kutadila zina ya Nzambi: “Zina na nge ya santu kuvanda ya lukumu.” (Mat. 6:9) Keti beto kemonaka bantwadisi ya mabundu, mingimingi bamfumu ya mabundu ya Kikristu, kelonga bantu na kuzaba zina ya Nzambi mpi na kusantisa yo, to kukumisa, zina yango? Kansi, bo memonisaka Nzambi na mutindu mosi ya mbi na malongi ya luvunu bonso Butatu, kukonda kufwa ya moyo, bilungi ya tiya, mpi na kumonisaka yandi bonso muntu mosi ya beto lenda zaba ve, ya beto lenda bakisa ve, muntu mosi ya nku, mpi nkutu ya kesepelaka na kumonisa bantu mpasi. Bo mepesaka mpi zina ya Nzambi nsoni na mambu na bo ya nsoni mpi na luvunu na bo. (Tanga Roma 2:21-24.) Dyaka, bo mesalaka yonso mpenza sambu na kubumba zina ya Nzambi, mpi nkutu bo mekatulaka yo na bambalula na bo ya Biblia. Na mutindu yina, bo mekangaka bantu nzila ya kupusana penepene na Nzambi mpi ya kuyedisa bangwisana ya ngolo ti yandi.—Yak. 4:7, 8.
13 Yezu kulongaka mpi balongoki na yandi na kusamba sambu na Kimfumu ya Nzambi: “Kimfumu na nge kwisa, luzolo na nge kusalama awa na ntoto bonso na zulu.” (Mat. 6:10) Ata bantwadisi ya mabundu ya Kikristu kevutukilaka mbala na mbala kisambu yai, bo mesyamisaka bantu na kupesa maboko na mambu ya politiki mpi na bimvuka yankaka ya bantu mesalaka. Dyaka, bo kemonaka mpamba bantu yina kesalaka ngolo sambu na kusamuna mpi kuta kimbangi ya Kimfumu yai. Yo yina, bantu mingi yina ketubaka nde bo kele Bakristu ketubilaka dyaka ve Kimfumu ya Nzambi mpi bo kekwikilaka na yo ve.
14. Inki mutindu bamfumu ya mabundu ya Kikristu meyambulaka Ndinga ya Nzambi?
14 Na kisambu mosi ya yandi salaka na Nzambi, Yezu kutubaka pwelele nde: “Mambu yina ya nge ke tubaka kele mambu ya kieleka.” (Yoa. 17:17) Mpi na ntwala ya kutombuka na zulu, Yezu kumonisaka nde yandi zolaka kutula “mpika ya kwikama mpi ya mayele” sambu na kupesa bantu na yandi madya ya kimpeve. (Mat. 24:45, NW) Ata bamfumu ya mabundu ya Kikristu ketubaka nde bo kelongaka bantu Ndinga ya Nzambi, keti bo memonisaka nde bo kele ya kwikama na kisalu yina Mfumu mepesaka bo? Ve. Bo ketubaka nde mambu yina kele na Biblia kele mwanda-mwanda to masolo ya luvunu. Na kisika ya kudisa mameme na bo madya ya kimpeve sambu na kupesa bo ndembikilu mpi kutemuna bo, bamfumu ya mabundu melongaka bantu na bo bafilozofi ya bantu yina bo kezolaka kuwa. Dyaka, bo meyambulaka minsiku ya bikalulu ya mbote ya Nzambi mpi bo kelongaka minsiku na bo mosi ya bikalulu ya mbote.—2 Tim. 4:3, 4.
15. Inki mutindu beno kekudiwaka sambu na mambu yonso yina bamfumu ya mabundu mesalaka na zina ya Nzambi?
15 Sambu na mambu yonso yina mesalamaka, mbala yankaka na zina ya Nzambi, bantu mingi ya masonga melembaka nitu to mevidisaka mpenza lukwikilu na bo na Nzambi ti na Biblia. Bo mebwaka na mutambu ya Satana mpi ya ngidika na yandi ya bima ya mbi. Ntangu nge kemonaka mpi kewaka mambu ya mutindu yai ya kesalamaka konso kilumbu, nki mutindu nge kekudiwaka? Sambu nge kele nsadi ya Yehowa, ntangu nge kemonaka nsoni yina bo kepesaka na zina ya Nzambi mpi mutindu bo kevwenzaka yo, keti yo kepusaka nge ve na kusala yonso yina nge lenda sala sambu na kusungika mambu? Ntangu nge kemonaka bo kekusa mpi keyiba bantu ya masonga mpi ya ntima-masonga, keti yo kepusaka nge ve na kupesa ndembikilu na bantu yai ya kenyokwama? Ntangu Yezu kumonaka bantu ya bilumbu na yandi “me lemba, kikesa ve, bonso mameme me konda ngungudi ya kutala bo,” yandi sukaka ve kaka na kuwila bo mawa. Yandi “yantikaka kulonga bo mambu mingi.” (Mat. 9:36; Mar. 6:34) Beto kele ti bikuma ya mbote ya kuvanda kikesa sambu na lusambu ya kyeleka, mutindu Yezu kuvandaka.
16, 17. (a) Inki fwete pusa beto na kudipesa na kisalu ya kusamuna? (b) Inki beto tatadila na disolo yina kelanda?
16 Ntangu beto kevandaka kikesa na kisalu na beto ya kusamuna, bangogo ya ntumwa Polo yina kele na 1 Timoteo 2:3, 4 kebakaka ntendula yankaka. (Tanga.) Beto kesalaka ngolo na kisalu ya kusamuna kaka ve sambu beto mezaba nde beto kezinga na bilumbu ya nsuka, kansi mpi sambu beto kebakisaka nde yo kele luzolo ya Nzambi. Yandi kezola nde bantu kukuma ti nzayilu ya kyeleka, ebuna bo mpi lenda longuka na kusambila ti kusadila Nzambi mpi kubaka balusakumunu. Beto kewaka mpusa ya kudipesa na kisalu ya kusamuna ntetentete sambu beto kezolaka kupesa lukumu na zina ya Nzambi mpi kusadisa bantu na kuzaba luzolo na yandi, kansi ve sambu ntangu kekwenda nswalu. Beto kele kikesa sambu na lusambu ya kyeleka.—1 Tim. 4:16.
^ ***w14 15/5 lut. 8 Inki Mutindu Beto Lenda “Pesa Mvutu na Konso Muntu”?***
8, 9. (a) Inki mutindu beto lenda yindula ti muntu yina ke kwikilaka nde Yezu kele kiteso mosi ti Nzambi? (b) Katula bangindu yina beto me tubila, inki bangindu ya nkaka nge lenda sadila sambu na kuyindula ti muwi?
8 Mbandu 1: Na kisalu ya kusamuna, beto me kutana ti muntu yina ke kwikilaka nde Yezu kele kiteso mosi ti Nzambi. Inki baverse beto lenda tanga sambu na kuyindula ti yandi na diambu yina? Beto lenda lomba yandi na kutanga Yoane 6:38, kisika Yezu ke tuba nde: “Mono katukaka na zulu mpi kwisaka kukulumuka sambu na kusala luzolo na mono ve, kansi luzolo ya muntu yina tindaka mono.” Na nima ya kutanga verse yina, beto lenda yula yandi nde: “Kana Yezu kele Nzambi, nani tindaka yandi awa na ntoto? Keti muntu yina tindaka Yezu lutaka yandi ve na kiyeka? Na kutuba masonga, muntu yina ke tindaka ke lutaka muntu yina yandi me tinda.”
^ ***w14 15/5 lut. 9 Inki Mutindu Beto Lenda “Pesa Mvutu na Konso Muntu”?***
13. Inki mutindu beto lenda monisa nde Nzambi me luta Yezu?
13 Mbala mingi yo ke vandaka mbote na kusadila bambandu ya pete. Mu mbandu, ntangu beto ke tendula nde Nzambi me luta Yezu, ziku beto lenda pesa mbandu yai: Nzambi ti Yezu ke sadilaka bangwisana yina ke vandaka na kati ya bantu ya dibuta sambu na kutubila bangwisana na bo. Nzambi tubaka nde Yezu kele Mwana na yandi mpi Yezu tubaka nde Nzambi kele Tata na yandi. (Luka 3:21, 22; Yoa. 14:28) Na nima, beto lenda yula yandi nde: “Inki bangwisana nge lenda sadila sambu na kumonisa nde bantu zole kele kiteso mosi?” Yandi lenda tubila bampangi ya dibuta mosi to nkutu mapasa. Kana yandi tuba mpidina, beto lenda monisa yandi nde mbandu yina me fwanana kibeni. Na nima, beto lenda yula yandi nde: “Kana mono ti nge ke bakisa mbandu yai, keti nge ke yindula ve nde Yezu yina kele Longi ya Nene lendaka mpi kusadila mbandu yai na bangogo na yandi? Kansi, Yezu bingaka Nzambi Tata na yandi. Na bangogo yina, Yezu monisaka nde Nzambi kele mbuta na yandi mpi kele ti kiyeka mingi kuluta yandi.”
^ ***sn ngunga 5 Kristu Kele Mbandu na Beto***
Nkunga 5
Kristu Kele Mbandu na Beto
(Roma 5:8)
1. Nzambi monisilaa
Bantu yonso zola
Mpi ya pesaa Mwana nandi’a zola!
Kristu kumaa dimpa,
Sambu beto kudya,
Mpi beto baka luzingu’a ngemba.
2. Kristu kulongaka
Beto na kusamba:
Sambu zina’a Yah kusantisama,
Sambu Kimfumu na
Yandi mpi kukwisa,
Ye luzolo nandi kusalama.
3. Kristu kulongaka
Kyeleka’a Yehowa
Na bantu’a vandaa bonso mameme.
Bika beto kuna
Bankeni’a kyeleka.
Ebuna beto tabaka kyese.
(Tala mpi Mat. 6:9-11; Yoa. 3:16; 6:31-51; Ef. 5:2.)
^ ***w07 1/11 lut. 26 Ndinga ya Yehowa Kelunganaka Kaka***
19 Ya kyeleka, na mambu yonso ya beto memonaka mpenza na luzingu na beto, beto lenda tuba nde: “Mfumu Nzambi, Nzambi na beno, me sala mambu yonso ya yandi tubaka; ata kima mosi bikalaka ve, yandi me lungisa mambu yonso mpenza.” (Yozue 23:14) Yehowa kegulusaka, ketaninaka, mpi kesadisaka bansadi na yandi. Keti nge lenda tanga lusilu na yandi mosi yina melunganaka ve na ntangu yina yandi metulaka? Nge tamona ata mosi ve. Beto tavanda mayele kana beto ketula ntima na Ndinga ya Nzambi.
^ ***w05 1/3 lut. 8 Bangindu ya Mfunu ya Mukanda ya Bazuzi***
1:2, 4—Sambu na nki bo ponaka Yuda na kuvanda dikanda ya ntete na kubaka ntoto ya bo zengilaka yo? Na kutuba ya mbote, dibaku yai zolaka kukwenda na dikanda ya Rubeni, mwana ya ntete ya Yakobi. Kansi, na mbikudulu na yandi na ntwala ya lufwa na yandi, Yakobi kutubaka nde Rubeni zolaka kuvanda dyaka mfunu mingi ve na kati ya bampangi na yandi sambu yandi vidisaka kiyeka na yandi ya kuvanda mwana ya ntete. Simeoni ti Levi yina kusalaka mambu ya nku, bo panzaka bo na ntoto yonso ya Izraele. (Kuyantika 49:3-5, 7) Yo yina, muntu yina kulandaka kuvandaka Yuda, mwana ya iya ya Yakobi. Simeoni, yina kukwendaka ti Yuda kubakaka bitini ya fyoti ya ntoto yina kupanzana-panzanaka na kati ya teritware ya mvimba mpi ya nene ya Yuda.*—Yozue 19:9.
^ par. 10 Balevi kubakaka ve dikabu na Ntoto ya Lusilu, katula kaka bambanza 48 yina kuvandaka na bisika ya kuswaswana na Izraele ya mvimba.
^ ***w05 1/3 lut. 9 Bangindu ya Mfunu ya Mukanda ya Bazuzi***
4:8—Sambu na nki Baraki kuzolaka kaka nde profete ya nkento Debora kukwenda ti yandi na bitumba? Ziku, Baraki vandaka kudiwa nde yandi mefwana ve na kukwenda kunwanisa basoda ya Sisera yandi mosi. Yo yina, kukwenda ti profete ya nkento zolaka kupesa yandi ti bantu na yandi kikesa ya kundima nde Nzambi vandaka kutwadisa bo mpi yo zolaka kupesa bo kivuvu. Yo yina, mutindu Baraki vandaka kuzola kaka nde Debora kukwenda ti yandi kuvandaka ve kidimbu ya kukonda ngolo, kansi yo vandaka kidimbu ya lukwikilu ya ngolo.
^ ***w14 15/2 balut. 21-23 Yehowa—Nduku na beto ya Ntima***
9 Diambu yina salamaka na nima kumisaka lukwikilu ya Gedeoni ngolo mpi pusaka yandi na kukwenda pene-pene na Yehowa. Gedeoni lambaka madia mpi pesaka wanzio. Ntangu madia zikaka na mutindu ya kimangu sambu yo tutanaka ti nti ya wanzio, Gedeoni bakisaka nde wanzio yina vandaka kibeni mumonisi ya Yehowa. Sambu yandi waka boma, Gedeoni tubaka nde: ‘Mawa na mono, Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene, sambu mono me mona wanzio ya Yehowa na meso!’ (Baz. 6:17-22) Keti mutindu Gedeoni kutanaka ti wanzio tulaka nkabwana na kati na yandi ti Nzambi na yandi? Ata fioti ve. Gedeoni kwisaka kuzaba Yehowa mbote kibeni mpi kudiwaka na ngemba ti Nzambi. Beto me zaba yo na zina yina yandi pesaka mesa-kimenga yina yandi tungaka na kisika yina—‘Yehowa-shalomi.’ Zina ke tendula na Kiebreo “Yehowa Kele Ngemba.” (Tanga Bazuzi 6:23, 24.) Kana beto ke yindulula na mambu yina Yehowa ke salaka konso kilumbu sambu na beto, beto ta bakisa nde yandi kele nduku ya kieleka. Kusamba Nzambi mbala na mbala ke yedisaka ngemba na beto ya mabanza mpi ke kumisaka ngolo kinduku na beto ti yandi.
^ ***w05 1/3 lut. 10 Bangindu ya Mfunu ya Mukanda ya Bazuzi***
11:30, 31—Ntangu Yefte kusalaka lusilu na yandi, keti yandi vandaka kuyindula kupesa kimenga ya muntu? Ngindu ya mutindu yina zolaka kukwisila ve Yefte sambu Nsiku vandaka kutuba nde: “Beno yoka bana na beno ve na zulu ya bamesa-kimenga sambu na kupesa makabu.” (Kulonga 18:10) Kansi, Yefte kuyindulaka na kupesa muntu kansi mbisi ve. Ziku bantu ya Izraele vandaka kubumba ve na banzo bambisi ya mefwana na kupesa kimenga. Dyaka, kupesa kimenga ya mbisi zolaka kuvanda ve dikabu ya nene. Yefte kuzabaka mbote nde muntu yina zolaka kubasika na nzo na yandi sambu na kwisa kuyamba yandi zolaka kuvanda mwana na yandi ya nkento. Yandi zolaka kupesa muntu yango “bonso makabu ya kuyoka” na mpila nde muntu yango zolaka kudipesa ya mvimba na kisalu ya Yehowa na tempelo.
^ ***w11 1/12 balut. 22-23 Mpeve ya Nzambi Kutwadisaka Bantu ya Kwikama ya Ntangu ya Ntama***
15, 16. Sambu na nki mwana ya Yefte kuvandaka ti nkadilu ya mbote, mpi nki mutindu mbandu yai kesyamisa bibuti?
15 Beto tadila mbandu yankaka. Ntangu bantu ya Izraele zolaka kunwana ti bantu ya Amoni, mpeve ya Yehowa “simbaka Yefte.” Sambu Yefte vandaka ti mpusa ya kununga sambu na kupesa Yehowa lukumu, yandi salaka lusilu mosi ya mpasi. Yandi silaka nde, kana Nzambi kugulusa yandi na maboko ya bantu ya Amoni, muntu ya ntete yina tabasika na kyelo na yandi ntangu yandi tavutuka, yandi tapesa muntu yango dikabu na Yehowa. Na nima ya kununga bantu ya Amoni, Yefte vutukaka mpi mwana na yandi ya nkento kwisaka ntinu sambu na kuyamba yandi. (Baz. 11:29-31, 34) Keti dyambu yai kuyitukisaka Yefte? Ve, sambu yandi vandaka kaka ti mwana mosi. Yandi lungisaka lusilu na yandi ntangu yandi pesaka mwana na yandi ya nkento sambu na kusadila Yehowa na kisika ya santu, na Silo. Sambu mwana ya Yefte kuvandaka nsambidi ya kwikama ya Yehowa, yandi zabaka nde tata na yandi zolaka kulungisa lusilu na yandi. (Tanga Bazuzi 11:36.) Mpeve ya Yehowa kupesaka bo zole ngolo yina bo vandaka na yo mfunu.
16 Inki mutindu mwana ya Yefte kuyedisaka mpeve yai ya kuditambika? Ntembe kele ve nde, kikesa mpi kudipesa ya tata na yandi na Nzambi kukumisaka lukwikilu na yandi ngolo. Bibuti, bana na beno kemonaka mambu yina beno kesalaka. Balukanu na beno kemonisaka nde beno kekwikilaka na mambu yina beno ketubaka. Bana na beno kewidikilaka bisambu na beno ya masonga, ketulaka dikebi na kulonga na beno, mpi kemonaka bikesa yina beno kesalaka sambu na kusadila Yehowa na ntima ya mvimba. Mambu yai yonso tasadisa bana na beno na kuyedisa mpusa ya ngolo ya kudipesa na kisalu ya Yehowa. Mpi dyambu yai tapesa beno kyese ya mingi.
^ ***w05 1/3 lut. 11 Bangindu ya Mfunu ya Mukanda ya Bazuzi***
17:6; 21:25—Kana ‘konso muntu vandaka kusala kaka mutindu yandi mosi mezola,’ keti yo vandaka kunata mavwanga? Mpenza ve. Sambu Yehowa kusalaka bangidika mingi sambu na kutwadisa bantu na yandi. Yandi pesaka bo Nsiku mpi banganga-Nzambi sambu na kulonga bo banzila na yandi. Na nsadisa ya Urimi ti Tumimi, nganga-Nzambi ya nene vandaka kusosa lutwadisu ya Nzambi na mambu ya mfunu. (Kubasika 28:30) Konso mbanza kuvandaka mpi ti bambuta ya mayele yina vandaka kupesa bandongisila ya mbote. Ntangu muntu ya Izraele vandaka kulanda bangidika yai, yandi vandaka na lutwadisu ya mbote sambu na kansansa na yandi. Yandi “vandaka kusala kaka mutindu yandi me zola” mpi mambu vandaka kuluta mbote. Kansi, kana muntu vandaka kuzitisa ve Nsiku mpi vandaka kubaka badesizio na yandi mosi na mambu ya metala bikalulu ya mbote mpi lusambu, yandi vandaka kusala mambu ya mbi.
^ ***sn ngunga 5 Kristu Kele Mbandu na Beto***
Nkunga 5
Kristu Kele Mbandu na Beto
(Roma 5:8)
1. Nzambi monisilaa
Bantu yonso zola
Mpi ya pesaa Mwana nandi’a zola!
Kristu kumaa dimpa,
Sambu beto kudya,
Mpi beto baka luzingu’a ngemba.
2. Kristu kulongaka
Beto na kusamba:
Sambu zina’a Yah kusantisama,
Sambu Kimfumu na
Yandi mpi kukwisa,
Ye luzolo nandi kusalama.
3. Kristu kulongaka
Kyeleka’a Yehowa
Na bantu’a vandaa bonso mameme.
Bika beto kuna
Bankeni’a kyeleka.
Ebuna beto tabaka kyese.
(Tala mpi Mat. 6:9-11; Yoa. 3:16; 6:31-51; Ef. 5:2.)
^ ***cl balut. 209-213 Yezu Monisaka “Mayele ya Me Katuka na Nzambi”***
1-3. Inki mutindu bantu yina zingaka ti Yezu tadilaka malongi na yandi, mpi nki bo zabaka ve na yina me tala Yezu?
BANTU yina vandaka na sinagoga yitukaka mingi. Toko yina me telama na ntwala na bo mpi ke longa bo, kele Yezu. Bo me zaba yandi mbote—yandi yelaka na mbanza na bo, mpi yandi vandaka sharpantie na bo banda bamvula mingi. Ziku Yezu vandaka na kati ya bantu yina tungaka banzo ya bantu mingi na kati na bo, to mbala ya nkaka bo vandaka kusadila bisadilu ya bilanga yina Yezu salaka na maboko na yandi mosi.* Kansi, nki mutindu bo ta tadila malongi ya sharpantie yai ya ntama?
2 Bantu yina vandaka kuwa yandi yitukaka mingi, mpi yulaka nde: “Na wapi muntu yai me baka mayele yai?” Kansi bo tubaka mpi nde: “Yandi kele sharpantie, mwana ya Maria.” (Matayo 13:54-58; Marko 6:1-3) Na kutuba ya nkaka, bo yindulaka nde: ‘Sharpantie yai kele kaka muntu bonso beto.’ Ata malongi ya Yezu vandaka ya mayele mingi, bantu yina zingaka ti Yezu kisika mosi vwezaka yo. Bo zabaka ve nde mayele yina yandi vandaka kulongila katukaka ve na yandi mosi.
3 Yezu bakaka mayele yai na wapi? Yandi tubaka nde: “Mambu ya mono ke longa kele ve ya mono, kansi yo kele ya muntu yina tindaka mono.” (Yoane 7:16) Ntumwa Polo tendulaka nde, Yezu “me kumaka sambu na beto mayele ya me katuka na Nzambi.” (1 Bakorinto 1:30) Mayele ya Yehowa ke monanaka na Yezu, Mwana na yandi. Yo yina Yezu vandaka ti kikuma ya kutuba nde: “Mono ti Tata beto kele mosi.” (Yoane 10:30) Bika beto tadila mitindu tatu yina Yezu monisaka “mayele ya me katuka na Nzambi.”
Mambu Yina Yandi Longaka
4. (a) Inki vandaka ntu-diambu ya nsangu ya Yezu, mpi sambu na nki yo vandaka mfunu mingi? (b) Sambu na nki bandongisila ya Yezu vandaka kusadisa bawi na yandi na luzingu mpi kunatila bo mambote mingi?
4 Beto tadila ntete mambu yina Yezu longaka. Ntu-diambu ya nsangu na yandi vandaka, “nsangu ya mbote ya Kimfumu ya Nzambi.” (Luka 4:43) Yo vandaka mfunu mingi sambu Kimfumu ya Nzambi ta vanda ti mukumba ya kunwanina luyalu ya Yehowa mpi ya kunatila bantu balusakumunu ya kimakulu. Na malongi na yandi, Yezu pesaka bantu bandongisila ya mayele sambu na luzingu ya konso kilumbu. Yandi monisaka nde yandi kele “Konseye ya Mayele” yina Biblia tubilaka. (Yezaya 9:5) Yo yina, beto lenda yituka ve mutindu bandongisila na yandi vandaka ya mbote. Yandi zabaka mbote-mbote Ndinga mpi luzolo ya Nzambi; yandi zabaka bantu mbote mpi zolaka bo mingi mpenza. Diaka, bandongisila na yandi vandaka kusadisa bawi na yandi na luzingu mpi kunatila bo mambote mingi. Yezu vandaka kutuba “bangogo ya luzingu ya mvula na mvula.” Ee, kana bantu landa bandongisila na yandi, bo ta guluka.—Yoane 6:68.
5. Inki mambu Yezu tubilaka na Disolo na Zulu ya Ngumba?
5 Disolo na Zulu ya Ngumba kele mbandu ya kuluta mbote ya ke monisa nde mayele ya Yezu me luta mayele yonso ya nkaka. Ziku yandi salaka disolo yai, ya kele na Matayo 5:3–7:27, na minuta 20 mpamba. Kansi bandongisila na yandi yai ke manaka ngala ve—yo kele mfunu bubu yai kaka bonso na ntangu yina yandi pesaka yo. Yezu tubilaka mambu mingi, mu mbandu, mutindu ya kutomisa bangwisana ti bantu ya nkaka (5:23-26, 38-42; 7:1-5, 12), mutindu ya kuvanda ti bikalulu ya bunkete (5:27-32), mpi mutindu ya kuvanda ti luzingu mosi ya mbote (6:19-24; 7:24-27). Kansi Yezu sukaka ve kaka na kuzabisa bawi na yandi luzingu ya mayele; yandi tendudilaka bo, yindululaka na bo, mpi pesaka bo banzikisa ya ke monisa yo.
6-8. (a) Inki bikuma ya mbote Yezu pesaka beto ya kubika kudiyangisa? (b) Inki ke monisa nde ndongisila ya Yezu kele ti mayele ya me katuka na zulu?
6 Mu mbandu, beto tadila ndongisila ya mayele yina Yezu pesaka na Matayo kapu 6, na yina me tala kudiyangisa sambu na bima ya kinsuni. Yezu ke longisila beto nde: “Beno bika kudiyangisa sambu na mioyo na beno nde beno ta dia inki to beno ta nwa inki to sambu na banitu na beno nde beno ta lwata inki.” (Verse 25) Madia ti bilele kele mfunu mingi, mpi yo kele mbi ve kana bantu ke kudibanza-banza sambu na kuzwa yo. Kansi Yezu ke zabisa beto nde, “beno bika kudiyangisa” sambu na bima ya mutindu yina.* Sambu na nki?
7 Wa bikuma ya Yezu ke pesa; yo ke ndimisa mpenza. Sambu Yehowa me pesaka beto luzingu mpi nitu, keti yandi lenda pesa beto ve madia sambu na kutanina luzingu, mpi bilele sambu na kulwatisa nitu? (Verse 25) Kana Nzambi ke pesa bandeke madia mpi ke lwatisa bintuntu kitoko mpenza, keti yandi ta kudibanza ve mpenza sambu na bantu yina ke sambilaka yandi? (Baverse 26, 28-30) Ya kieleka, kudiyangisa mingi kele mfunu ve. Yo lenda yika ve nda ya luzingu na beto ata fioti.* (Verse 27) Inki mutindu beto lenda bika kudiyangisa? Yezu ke longisila beto nde: Landa na kutula Kimfumu ya Nzambi na kisika ya ntete na luzingu. Bantu yina kesalaka mutindu yai lenda tula ntima nde, Tata na bo ya zulu “ta yika” bo bima yina bo kele na yo mfunu. (Verse 33) Na nsuka, Yezu pesaka dibanza mosi ya mfunu mingi—konso kilumbu kele ti makambu na yo. Sambu na nki kuyika basusi ya mbasi na zulu ya basusi ya bubu yai? (Verse 34) Diaka, sambu na nki kudiyangisa mpamba-mpamba sambu na mambu yina, mbala ya nkaka ta salama kwa yo ve? Kusadila ndongisila yai ya mayele lenda sadisa beto na kukutana ve ti bampasi mingi na nsi-ntoto yai ya basusi.
8 Yo ke pwelele nde ndongisila ya Yezu kele mfunu mingi bubu yai kaka bonso na ntangu yina yandi pesaka yo, bamvula 2000 me luta. Keti yo ke monisa ve mayele ya me katuka na zulu? Ata bandongisila ya mbote yina bantu ke pesaka, yo ke manaka ngala, mpi bo ke sobaka yo to ke yingisaka yo nswalu. Kansi malongi ya Yezu ke vandaka kaka na mbalu, ata na nima ya bamvula mingi. Yo fwete yitukisa beto ve sambu Konseye ya Mayele vandaka kutuba “mambu ya Nzambi.”—Yoane 3:34.
^ par. 1 Na ntangu ya ntama, basharpantie vandaka mpi kutunga banzo, kusala bakiti ti bima ya nkaka ya nzo, mpi bisadilu ya bilanga. Justin le Martyr, muntu mosi ya mvu-nkama ya zole ya ntangu na beto, sonikaka nde: “Ntangu Yezu vandaka na ntoto, yandi vandaka kusala kisalu ya kisharpantie; yandi vandaka mpi kusala bima ya kubundudila ntoto ti bavangu.”
^ par. 6 Ngogo ya Kigreki ya bo me balula nde “kudiyangisa” ke tendula “kudiengana na mabanza.” Mutindu bo sadilaka yo na Matayo 6:25, yo ke monisa kuwa boma ya ngolo yina ke katula dikebi to ke kumisa mabanza kisaka-saka, mpi ke katula kiese na luzingu.
^ par. 7 Bantu ya siansi me monisaka nde kudiyangisa mpi basusi ya mingi lenda bedisa muntu maladi ya ntima mpi bamaladi mingi ya nkaka, yina lenda kumisa luzingu nkufi.
^ ***sn ngunga 121 Beto Pesana Kikesa***
Nkunga 121
Beto Pesana Kikesa
1. Beto kepesana kikesa
Ya kusala na kwikama.
Bisalu ya mbote kenataa
Mpenza bumosi mpi ngemba.
Zola’a bantu’a Nzambi kepesaa
Ngolo ya kukanga ntima.
Dibundu kele kitininu,
Mpi kisika’a kubumbana.
2. Yo kevandaa mbote na kuwa
Bangogo ya mbote mpenza!
Beto kewaa bangogo yina
Na bampangi ya kwikama.
Yo ke mbote kusala ti bo
Yo ke bwisaa mpenza ntima!
Beto kepesanaa kikesa
Mpi beto kesadisanaa.
3. Ti meso’a lukwikilu beto
Kemona lumbu’a Yehowa,
Balukutakanu ke mfunu
Sa be tambula na nzila.
Beto kezola kusala ti
Bantu’a Yah mvula na mvula.
Beto fwe pesana kikesa
Ya kutanina kwikama.
(Tala mpi Luka 22:32; Bis. 14:21, 22; Gal. 6:2; 1 Tes. 5:14.)
^ ***be lut. 158 par. 4 Monisa Pwelele Mfunu ya Malongi***
Keti lukanu ya disolo na nge kele ya kupusa bawi na kusala kisalu ya kusamuna mpi kulonga bantu yankaka nsangu ya mbote? Sadisa bawi na kuvanda kikesa mpi na kumonisa ntonda na bo sambu na kisalu yango. Kansi, na ntangu nge kesala yo, kuvila ve nde bantu yonso kesalaka ve kiteso mosi, konso muntu kesalaka na kiteso ya ngolo na yandi, mpi Biblia kezabaka dyambu yai. (Mat. 13:23) Kutuba ve mambu yina tapesa bampangi na nge ngindu nde bo kesalaka ve mingi. Baebreo 10:24 kelongisila beto ‘na kupesa bampangi kikesa ya kuzola bampangi ya nkaka ti kusadila bo mambu ya mbote.’ Kana beto kepesana kikesa ya kuzola bampangi yankaka, bisalu ya kekatuka na ntima ya mbote talanda. Na kisika ya kuzola nde bantu yonso kusala mutindu mosi, kuvila ve nde Yehowa kezolaka nde beto monisa “bulemfu na nzila ya lukwikilu.” (Roma 16:26, NW) Ti mambu yai na mabanza, beto tasosa kukumisa ngolo lukwikilu na beto mosi ti ya bampangi.
kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn bam_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn unk kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn luo_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn quy_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn cjk_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn cjk_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn knc_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn kon_Latn