هوا
بټنوک|کيڼ|300px
د ځمکې اتموسفیر (Atmosphere of Earth) چې په عمومي توګه د هوا په نوم پېژندل کېږي، د ځمکې د جاذبې قوې په وسیله ساتل کېدونکې د ګازونو هغه طبقه یا قشر دی چې د دغې سیارې شاوخوا یې پوښلې او د سیارې اتموسفیر جوړوي. د ځمکې اتموسفیر د داسې فشار په رامنځته کولو سره چې د ځمکې پر سطحه د مایع اوبو د شتون، د ماوراء بنفش (ultraviolet) لمریزو وړانګو د جذبولو، د تودوخې د بندښت (ګلخانه یي اغېزو) له لارې د سطحې د ګرمولو او د ورځې او شپې ترمنځ د سختې تودوخې د کمولو شونتیا رامنځته کوي او پر ځمکه د ژوند کولو زمینه برابروي.

د مولي کسر له مخې (یعنې د مالیکولونو د شمېر پربنسټ) وچه هوا ۷۸.۰۸٪ نایتروجن، ۲۰.۹۵٪ اکسیجن، ۰.۹۳٪ ارګون، ۰.۰۴٪ کاربن ډای اکسایډ او لږ مقدار نور ګازونه لري. هوا  د اوبو د بړاسونو یو متفاوت مقدار لري، چې په منځني ډول د سمندر پر سطحه شاوخوا ۱٪، او په ټوله فضا کې ۰.۴٪ برخه جوړوي. د هوا جوړښت، تودوخه او د اتموسفیر فشار د لوړوالي او ارتفاع له مخې توپیر لري. په اتموسفیر کې، د ځمکنیو نباتاتو د فوتوسنتیز او د ځمکنیو حیواناتو په تنفس کې کارېدونکې وړ(مناسبه) هوا یوازې د ځمکې په تروپوسفیر کې موندل کېږي.

د ځمکې لومړنی اتموسفیر په لمریز نیبولا (solar nebula) کې ګازونه لري، چې تر ډېره په کې هایدروجن دی. اتموسفیر د وخت په تېرېدو سره پام‌وړ بدلون کړی او د ډېرو عواملو لکه اورغورځوونکی(اتشفشان)، ژوند او هوا نه اغېزمن شوی دی. په وروستیو وختونو کې، انساني فعالیتونو هم د اتموسفیر په بدلونونو کې ونډه لرلې، لکه نړیواله تودوخه، د اوزون ګاز کمښت او د اسید یا تیزابو رسوب.

اتموسفیر شاوخوا5.15×1018  کیلوګرامه کتله ( حجم) لري، چې درې پر څلورمه برخه یې د سطحې پر مخ تر ۱۱ کیلومتره (۶.۸ میله، ۳۶۰۰۰ فوټه) پورې واقع ده. اتموسفیر د لوړوالي په ډېرېدو سره نازکېږي او د اتموسفیر او باندنۍ فضا (outer space) ترمنځ کومه مشخصه پوله نشته. د کرمان کرښه (Kármán line) د ۱۰۰ کیلومتره (۶۲ میله) یا د ځمکې د منځ قطر په ۱.۵۷٪ کې، تر ډېره د اتومسفیر او بهرنۍ فضا ترمنځ د پولې په توګه یادېږي. د اتموسفیر اغېزې په شاوخوا ۱۲۰ کیلومتره (۷۵ میله) ارتفاع کې د فضایي بېړۍ د اتموسفیري بیاننوتلو (atmospheric reentry) پرمهال د پام وړ وي. په اتموسفیر کې ګڼ قشرونه د تودوخې او ترکیب په څېر ځانګړنو له مخې توپیرېدای شي.Lide, David R. Handbook of Chemistry and Physics. Boca Raton, FL: CRC, 1996: 14–17

د ځمکې د اتموسفیر او د هغه د پروسې څېړنه د اتموسفیر پوهنې یا ایرولوژي (aerology) په نوم یادېږي او ډېرې فرعي څانګې لري، لکه: اقلیم پوهنه او اتموسفیري فزیک. د دې برخې په لومړیو مخکښانو کې لیون ټیسیرینک ډي بورټ (Léon Teisserenc de Bort) او ریچارډ اسمان (Richard Assmann) شامل دي. د تاریخي فضا څېړنه د پخوانۍ ياقلیم پېژندنې یا پلیوکلایمېټولوژي (paleoclimatology) په نوم یادېږي.

 جوړښت(ترکیب) 
د ځمکې د اتموسفیر درې مهمې برخې نایتروجن، اکسیجن او ارګون ګازونه دي. د اوبو بړاس بیا د حجم یا کتلې له مخې د اتموسفیر شاوخوا ۰.۲۵٪ جوړوي. د اوبو د بړاس یا بخار (د شنو خونو یا شینکوړک ګاز) غلظت د اتموسفیر په ترټولو سړو برخو کې په مولي کسر کې له ۱۰ پي پي ام (ppm) څخه تر شاوخوا ۵٪ مولي کسر تودوخې پورې په ګرمه او لندبله(مرطوبه) هوا کې متفاوت دی او د نورو اتموسفیر ګازونو غلظت بیا په عمومي توګه د وچې هوا له نظره (د اوبو له بخار پرته) ویل شوی دی. پاتې ګازونه ازیاتره د کم پیدا (trace gases) ګازونو په نوم یادېږي، چې په کې نور ګلخانه‌یي یا شینکوړک ګازونه، په عمده توګه کاربن ډای اکسایډ، میتان، نایټروس اکسایډ او اوزون دي. پر ارګون سربېره، چې مخکې یې یادونه وشوه، نور نجیبه ګازونه، نیون، هیلیم، کریپټون او زینون هم په کې شته دي. په فلټر شوې هوا کې د ګڼو نورو کیمیاوي مرکباتو یو څه مقدار هم موندل کېږي. ډېری طبیعي توکي ممکن له سیمه ییزاو موسمي پلوه په لږ مقدار کې د ایروسول یا ځوړند ذراتو (aerosols) په توګه د غیر فلټر شوې هوا په نمونه کې وموندل شي، چې د معدني او عضوي ترکیبونو ګردونه، د ګل ګرد (pollen) او تخمونه، سمندري سپرې او آتش فشاني ایرې (volcanic ash) په کې شاملېږي. بېلابېل صنعتي ککړوونکي هم ښایي د ګازو یا ایروسول ځوړندو ذراتو (aerosols) په توګه وموندل شي، لکه: کلورین (عنصري یا په مرکب ډول)، د فلورین مرکبات او د عنصري سیمابو بخار. د سلفر مرکبات، لکه: هایدروجن سلفایډ او سلفر ډای اکسایډ (SO2) هم ښایي د طبیعي سرچینو یا صنعتي هوا له ککړتیا نه ترلاسه شي.Wallace, John M. and Peter V. Hobbs. Atmospheric Science: An Introductory Survey . Elsevier. Second Edition, 2006. . Chapter 1

د وچې هوا منځنی مالیکولي وزن، چې د کثافت د محاسبه کولو لپاره کارېدای شي یا د مولي کسر او کتله‌ییز کسر ترمنځ د تبدیل لپاره کارېدای شي، شاوخوا ۲۸.۹۴۶ یا ۲۸.۹۶ ګرامه پرمول (g/mol) دی. کله چې هوا مرطوبه وي، دا وزن بیا کمېږي.Detlev Möller: Luft: Chemie, Physik, Biologie, Reinhaltung, Recht. Walter de Gruyter, 2003, , S. 173. (View in Google Books).

د ګازونو نسبي غلظت، تر ۱۰۰۰۰ متره (۳۳۰۰۰ فوټه) پورې ثابت پاتې کېږي.

 طبقه بندي 
په ټولیزه توګه، د هوا فشاراو کثافت په اتموسفیر کې له لوړوالي سره کمېږي. که څه هم، تودوخه بیا د ارتفاع له لوړوالي سره خورا پېچلې ځانګړنې لري او ښایي یو څه ثابته پاتې شي او یا ان په ځینو سیمو کې د ارتفاع له لوړوالي سره زیاته شي (لاندې د تودوخې برخه وګورئ). دا چې د تودوخې لوړوالي د ځانګړنو ټولیزه نمونه او ماډل، یا هم د تېرېدو کچه، ثابته او د غږیزو بالونونو پرمټ د اندازه کولو وړ ده، نو ځکه د تودوخې چلند د اتموسفیر د قشرونو ترمنځ د توپیر کولو لپاره یو ګټور متري معیار (metric) په لاس ورکوي. په دې توګه، د ځمکې اتموسفیر په پنځو اصلي طبقو وېشل کېدای شي (چې د اتموسفیر د طبقه بندۍ Stratification په نوم یادېږي): تراپوسفیر، سټراټوسفیر، میسوسفیر،ترموسفیر او ایګزوسفیر. د دغو پنځو پوړونو ( قشرونو) لوړوالی په لاندې ډول دی:

 ایګزوسفیر: له ۷۰۰ څخه تر ۱۰۰۰۰ کیلومتره (له ۴۴۰ څخه تر ۶۲۰۰ میله).
 ترموسفير: له ۸۰ څخه تر ۷۰۰ کیلومتره (له ۵۰ څخه تر ۴۴۰ میله).
 میسوسفیر: له ۵۰ څخه تر ۸۰ کیلومتره (له ۳۱ څخه تر ۵۰ میله).
 سټراټوسفیر: له ۱۲ څخه تر ۵۰ کیلومتره (له ۷ څخه تر ۳۱ میله).
 ټراپوسفیر: له ۰ تر ۱۲ کیلومتره (له ۰ تر ۷ میله).

 فزیکي ځانګړنې 

 د تودوخې درجه 
د تودوخې د درجې له مخې پر قشرونو د اتموسفیر وېش، تر ډېره پورته بحث شوی دی. د تودوخې درجه د سمندر له سطحې نه له لوړوالي سره ورو ورو کمېږي، مګر په دغه بهیر کې بدلونونه له ۱۱ کیلومترو نه پورته پیلېږي، چېرې چې تودوخه د پاتې تراپوسفیر له لارې په لوی عمودي واټن کې ثابته پاتې کېږي. په سټراټوسفیر کې بیا له شاوخوا ۲۰ کیلومترو نه پورته د لوړوالي او په اوزون طبقه کې د تودوخې له امله چې په دې سیمه کې د ډای اکسيجن او اوزون ګاز له خوا د لمر ماوراء بنفش وړانګو د نیولو له امله رامنځته کېږي، د تودوخې درجه ورو ورو زیاتېږي. بیا هم د تودوخې د زیاتوالي بله سیمه، په خورا لوړه ارتفاع کې شته ده، چې هغه په ترموسفیر کې له ۹۰ کیلومترو نه پورته وي.

 د غږ چټکتیا 
دا چې د ثابت ترکیب په یوه مثالي یا ایډیال ګاز کې د غږ سرعت یا تېزوالی یوازې په تودوخه پورې اړه لري، نه په فشار یا کثافت پورې، نو ځکه په اتموسفیر کې د غږ چټکتیا له لوړوالي ( ارتفاع) سره د تودوخې د پېچلو ځانګړتیاوو بڼه غوره کوي (ښي اړخ ته انځور وګورئ)، او په کثافت یا فشار کې د لوړوالي بدلونونه نه منعکسوي.

 سرچینې 
وېشنيزه:لمريز غونډال
وېشنيزه:لمريز نظام
وېشنيزه:ستوري
وېشنيزه:ستورپوهنه
وېشنيزه:ستورپېژندنه
وېشنيزه:تشیالپوهنه
وېشنيزه:فضاء
وېشنيزه:تشیال


what is the average molecular weight of dry air
Answer: 28.946