Улаанбадрах сум
Улаанбадрах () — Монгол улсын Дорноговь аймгийн харъяат сум.

 Сум байгуулагдсан түүх 
Монгол туургатны олон зууны туршид идээшин дасаж, түүх, соёлоо бүтээж, он цагийг элээж ирсэн говь нутгийн нэгээнхэн хэсэг нь Улаанбадрах сум билээ.

1924 оноос орон нутаг засаг захиргааг шинэчлэн байгуулах тухай Засгийн газрын шийдвэрийн дагуу Мэргэн вангийн хошууны ардын төлөөлөгчдийн хурлаар 4 сум, 12 баг, 59 аравт, 6107 хүн амтай Хутаг уулын хошууг зохион байгуулжээ. Тэр үед Улаанбадрах сумын айл өрхүүд нь Өлзийт баг нэртэйгээр Хутаг уулын хошууны Цээл суманд харьяалагдаж байжээ.Улмаар нэг жилийн дараа шинээр сум байгуулах санаачилга гарган хөдөлмөрчдийн хурлыг 1925 онд хийж, Цээл сумаас тасран Улаанбадрах сум нь Өлзийбадрах нэртэйгээр үүсгэн байгуулагдсан түүхтэй.

1931 онд Засгийн газар хошуудыг татан буулгах, сумдыг нэгтгэх, шилжүүлэх, нэрийг гэж нэрээ өөрчлөн 1931 оны 5 дугаар сард Гурван зараад төвлөрөн 30-аад жил суурьшсан билээ.

Тус суманд 1941 онд Өргөнцэцэрлэг сумаас 50-иад өрх, Эрдэнэ сумаас 30 өрх, 1950-иад оны дунд үед Өргөнцэцэрлэг сумаас 60-иад өрх, Сайхандулаан сумаас 32 өрх шилжин ирснээр 1958 онд 6 баг, 432 өрх, 1400 хүн ам, 46,5 мянган малтай эдийн засгийн хувьд аймагтаа дунд зэргийн болсон байв.

Хөдөлмөрчид хувийн аж ахуйтныг хоршооллох нам, засгийн бодлогыг дэмжиж 1957 оны 3, 8 дугаар саруудад “Оргил”, “Ялалт” нэгдлүүд байгуулагджээ.

Нэгдэл бүр сум болж зохион байгуулагдах болсноор 1959 онд Улаанбадрах сумын харъяалалд “Ялалт” нэгдэл үлдэж, “Оргил” нэгдлийг түшиглэн Аргалант сум байгуулагдсан байна.

Улаанбадрах сум Бяруугийн Харцав, дараа нь хоньчид төвлөрч, Аргалант сум Аргалантад түр төвлөрч  байгаад хөдөлмөрчдийн хүсэлтээр 1960 оны 4 дүгээр сард хоёр сум нэгдэл нийлэн Улаанбадрах сум “Оргил” нэгдэл болж  Рашаантын Нүдэнд төвлөрсөн.

 Улаанбадрах сумын амжилтын цуваа 
 1942 он Хөдөлмөрийн хүндэт үнэмлэхээр
 1968 он аймагтаа 1-р байр

1969 он улсад  3-р байр

1969 он аймагт 2-р байр

1974 он аймагт 2-р байр

1975 он аймагт 1-р байр

1975 он Нэгдлийн холбооны дээд зөвлөлийн болзолт уралдаанд 2-р байр

1975 он Улсын хэмжээний социалист уралдаанд шалгарч шилжин явах туг, диплом, мөнгөн шагналаар

1975 он Хагас түмэн тэмээтэй болж диплом, мөнгөн буйлаар

1976 он Аймагт 1-р байр

1977 он мөн аймагт 1-р байр

1978 он аймагт 3-р байр

1979 он улсад 3-р байр

1984 он аймагт 1-р байр

1989 онд улсад 3-р байрыг тус тус эзэлж байжээ.

Өнөөгийн Улаанбадрах сум нь Сангийн далай, Баянбогд, Аргалант, Нүдэн гэсэн  засаг захиргааны 4 баг,  472 өрх 1524 хүн амтай.

 Байршил, нутаг дэвсгэрийн бүтэц, бүрэлдэхүүн 
Улаанбадрах сум нь 1137092 га нутаг дэвсгэртэй,  нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр аймагт хоёрдугаарт ордог. Баруун, баруун хойд хэсгээрээ Хөвсгөл, Мандах, Сайхандулаан, зүүн, зүүн хойд, зүүн өмнөд хэсгээрээ Эрдэнэ, Өргөн, Сайншанд, урд талаараа БНХАУ-тай 60 км-ээр хиллэдэг өргөн уудам нутаг дэвсгэртэй.

Цагийн бүсийн хувьд Улаанбаатар НЗНЦ+8

 Газрын гадарга 
Улаанбадрах сумын нутаг дэвсгэр нь аймгийн нийт нутаг дэвсгэрийн 4.6 хувийг эзэлдэг, хяр хадархаг болон элсэрхэг, элсэн манхан голлосон хөрстэй. Байгалийн тогтоц нуур цөөрөм, урсгал гол горхи байхгүй, урсгал булаг шанд, даацууд олон бий.

Байгалийн баялаг, ашигт малтмалын хувьд нефьт, чулуун нүүрс, гөлтгөнө, жонш, төмрийн хүдэр, шохойн чулуу, уран, зэс,  давс, хужир, жуган зэрэг эрдэс бодис баялагтай.

Түүхэн дурсгалт хөшөө, хадны бичээс, булш хиргисүүр, сүм хийдийн туурь, плантелогийн олдвор болон байгалийн үзэсгэлэнт бүхий түүх соёлын өв уламжлалыг хадгалсан олон арван газруудтай.

 Ан амьтан, өвс ургамал 
Сумын нутагт үнэг, чоно, хярс, шилүүс, аргал, дорго, мануул, туулай, цагаан зээр, хар сүүлт зээр, хулан гэх мэт зэрлэг ан амьтан нутагшсан. Жигүүртэн шувуудаас элээ, ногтруу, шар шувуу элбэг, хун, галуу, нугас, тогоруу шувуунууд урин дулааны улиралд нүүдэллэн ирдэг.

Ургамлын бүлгэмдлийн хувьд сийрэг, тачирдуу боловч олон төрлийн бутлаг, буурцагт, үет ургамал болон шүүслэг агь гашуун, божмог, таана, хөмүүл, бударгана, хялгана, шар мод, багалуур зэрэг шим тэжээлт ургамал бүхий бэлчээртэй. Түүнчлэн ард иргэдийн олон жилийн туршид амьдрал ахуйдаа хүнс тэжээл, эмчилгээний зориулалтаар ашиглаж ирсэн цулхир, шарилж, бажуун, тэмээн хөх, алтан гагнуур, зээргэнэ зэрэг ургамлууд элбэг ургадаг.

 Байгалийн нөөц, баялаг 
Байгалийн баялаг, ашигт малтмалын хувьд нефьт, чулуун нүүрс, гөлтгөнө, жонш, төмрийн хүдэр, шохойн чулуу, уран, зэс,  давс, хужир, жуган зэрэг эрдэс бодис баялагтай.

 Засаг даргын тамгын газар 
Сумын Засаг даргын Тамгын газар нь улс төрийн -6, төрийн захиргааны -11, төрийн тусгай -2, төрийн үйлчилгээний -10, нийт 29 албан хаагчидтайгаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурал, Засгийн Газар, аймаг, сумын Засаг даргын мөрийн хөтөлбөр, эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэлд тусгагдсан зорилтуудыг Монгол Улсын үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомж, тогтоол, шийдвэрүүдэд нийцүүлэн хэрэгжүүлэх, иргэдэд төрийн үйлчилгээг хөнгөн шуурхай, ил тод, нээлттэй, чирэгдэлгүй хүргэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байна.

Засаг даргын Тамгын газрын албан хаагчдыг боловсролын түвшингээр нь авч үзвэл: Дээд боловсролтой-20 буюу 69%,  бүрэн дунд -1 буюу 3.4%, бүрэн бус дунд -8 буюу 27.6% байна.

Тус байгууллагад төрийн удирдлагаар мэргэшсэн -3, Нийгмийн удирдлагаар мэргэшсэн -1 албан хаагч ажиллаж байна.

Нийт ажиллагсдын 23 буюу 79.3% нь орон нутгийн боловсон хүчин, 15 буюу 51.7% -ийг 18-35 насны залуучууд, 14 буюу 48.3%-ийг бусад насныхан эзэлж байна.

Манай хамт олны дунд Алтан гадас одонт-1, Төрийн албаны Тэргүүний ажилтан -1, Санхүү банкны Тэргүүний ажилтан -3, Худалдааны Тэргүүний ажилтан -3, Статистикийн Тэргүүний ажилтан -1, Нийтийн аж ахуйн Тэргүүний ажилтан -1 зэрэг салбар салбарын Тэргүүний ажилчид ажиллаж байна

 Боловсрол 
 Хүүхдийн цэцэрлэг 
Улаанбадрах сумын Хүүхдийн цэцэрлэг нь 1964 онд Нүдэн хэмээх газарт эсгий гэрт “Оргил” нэгдлийн харьяа  1 бүлэг, 15 хүүхэд, 1 багш, тогооч, үйлчлэгч гэсэн 3 орон тоотойгоор байгуулагдан өнөөг хүртэл үйл ажиллагаагаа тасралтгүй явуулсаар  2008 оны 10 сард Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар 75 хүүхдийн хүчин чадалтай шинэ барилга хүлээн авч одоогоор дунд бүлгийн 2-3 хүртэлх насны 28 хүүхэд, ахлах бүлгийн 4 хүртэлх насны 27 хүүхэд, бэлтгэл бүлгийн 5 хүртэлх насны 19 хүүхэд,  нийт 3 бүлгийн нийт 74 хүүхэд, эрхлэгч, бүлгийн багш-3, туслах багш-3, тогооч, туслах тогооч, нярав галч гэсэн 13 ажилтантай үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Мэргэжлийн багш бэлтгэх ажлын хүрээнд мэргэжлийн багшаар 100% хангагдсан.

 Ерөнхий боловсролын сургууль 
Тус сургууль нь анх 1940 оны 4-р сард “Сайн дурын сургууль” нэртэйгээр “Овоон шавагтай” гэдэг газар 1 багш, 24 сурагч, 1 ажилчин, 4 гэртэйгээр байгуулагдсан бөгөөд анхны багш нь Жамбарайн Цэвээндорж гэдэг хүн байлаа.
1941 онд Улсын бага сургууль болон өргөжиж эрхлэгчээр нь Гомбосүрэн, багшаар нь Гунгаа ажиллаж байсан байна.

1942 онд сурагчдын тоо нэмэгдэн 4 ангитай болон мөн аж ахуйн талаар ч бэхжин хичээлийн 2 тасалгаатай модон байшинтай болж 1943 онд 4 тасалгаатай коридор бүхий туйпуун байшинтай болсон байна. 1945 онд дахин 1 байшин ижилсүүлэн барьж түүндээ багш нарын контор, пионерийн танхим зэргийг байрлуулах болсон байна.

Тус сургуулиас эрдмийн гараагаа анх эхэлсэн олон арван сурагчдын дотроос  Монгол улсын Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич, доктор, профессор Г.Лувсанцэрэн, техникийн ухааны доктор Ж.Батсуурь, дэд эрдэмтэн Ц.Басанжав, МУ-ын гавьяат жүжигчин Д.Банди, Л.Нарантуяа, гавьяат нэвтрүүлэгч Н.Гунгаа, улсын начин, спортын мастер Я.Одсүрэн, спортын мастер Ч.Чулуунбанди, улсын аварга малчин Зоригтбаатар, Т.Мөнхбаяр, Ж.Баатарсуурь зэрэг олон арван алдартнууд төрөн гарсан.Тус сургуулийн багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн ажлын үр дүн байнгын өндөр түвшинд байж аймгийн анхны соёлч нөхөрлөлийн анги, монголын пионер сурагчдын спартакиадын анхны цомыг тус тус гардан авч байсан.

Анхны пионерийн бүлгэм 1942 онд байгуулагдаж анхны пионерийн зөвлөлийн дарга нь Л.Гончиг байлаа.

1979 онд 50 ортой дотуур байр 2, 1984 онд 160 хүүхдийн суудалтай хичээлийн байр тус тус ашиглалтад орж байсан. 1978-1979 оны хичээлийн жилд 8-н жилийн сургууль болж өргөжсөн.

Манай сургууль 2013-2014 оны хичээлийн жилд 177 суралцагч, 17 багш 7 ажилчинтайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байна. 1-9 дүгээр ангийн 9 бүлэгтэй. Мэргэжлийн зэрэгтэй 8 багш ажиллаж байна. Сургуулийн захирлаар 2001 оноос өнөөг хүртэл Ц.Наташа, сургалтын менежерээр Ц.Нарантунгалаг 2003 оноос өнөөг хүртэл, нийгмийн ажилтнаар Д.Батсайхан 2003 оноос өнөөг хүртэл тус тус ажиллаж байна.

Сургуулийн амжилт:

-          2004 онд хүүхдийн оролцооны байгууллагын ажлаар “Ерөнхий сайдын хүрэл өргөмжлөл”

-          2005 онд Аймгийн хүүхдийн байгууллагын “Алтан цом”

-          2006 онд “Аймгийн эрүүл мэндийг дэмжигч сургууль”

-          2007 онд “Аймгийн тэргүүний сургууль” батламж

-          2009 онд Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, академич Г.Лувсанцэрэнгийн нэрэмжит сургууль болсон.

-          2010 онд МУ-ын Шилдэг менежменттэй ТОП сургуулиар шалгарсан.

-          2003 оноос 2011 онд 8 жил дараалан 9 жилийн сургуулиудаас аймагтаа 1-р байранд шалгарсан.

-          2012, 2013 онд аймагт суурь, бүрэн дунд сургуулиудын түвшинд 1-р байранд шалгарсан

Хичээлийн төрлийн дуу хөгжмийн, гадаад хэлний, бага ангийн, монгол хэл, уранзохиолын, АББ-ын гэгээрэл төв, биеийн тамирын олимп, компьютерийн, түүхийн, математикийн, технологийн гэсэн 10 кабинеттай. Хичээлийн төрлийн 12 дугуйлан хичээллэж байна. Үүнд: Математик, дуу, хөгжим, монгол бичиг, физик, түүх, хими, мэдээлэл зүй, IQ, шатар, даам, гадаад хэлний дугуйлангууд, сагс, волейболын секцүүд тус тус хичээллэдэг.

Манай сургуульд төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одонтой 2 багш, БТА 5, СТА 1, МЗХ-ны тэргүүний залуу алтан медаль болон хөдөлмөрийн алдар медальт багш 5,  аймаг, сумын тэргүүний ажилтан багш 6 ажиллаж байна.

 Эрүүл мэндийн үйлчилгээ 
Анх 1938 онд сумын хүн эмнэлгийн салбарыг сувилагч Насан, Дамдиндорж нар эсгий гэр нэртэйгээр байгуулсан түүхтэй. 1942 онд сумын эмнэлгийн салбар 3 ортой хүний бага эмчийн салбар болон өргөжиж, анхны бага эмчээр Хөвсгөл сумын иргэн Ч.Гунгаа ажиллаж байв. Тус салбар байгуулагдсанаар  хүн амд үзүүлэх эмнэлгийн тусламжид ахиц гарчээ. Үүнд: сувилагч Хуудуу, Рэгзэн нарын хувь нэмэр багагүй. Энэ үед хүний бага эмчээр Ч.Цэдэвсүрэн, Л.Жамц, Ш.Цэдэн-Иш, Цэен-Ойдов нар томилогдон ирж ажиллаж хүн амыг халдварт  өвчнөөс эрүүлжүүлэх ажилд бодит алхам хийгджээ.

1969 онд сумын бага эмчийн салбар нь 10 ортой  төрөх ,  халдварт, хүүхэд, дотор  гэсэн  тасагтай хүний их эмчийн салбар болон өргөжиж, анхны их эмчээр Даланжаргалан сумын харьяат Банди ажиллав. Анхны их эмчийн салбарт бага эмчээр Н.Очирсүх, Ж.Баатар, Т.Хэнмэдэхэв сувилагчаар Ишгэнсүрэн, Цагаанхүү, Цэен, Ц.Тогоо, Пүрэвжав, аж ахуйгаар Дамдинжав, асрагчаар Долгор, Давааням, Чойнодмаа, угаагчаар Дэчин нар ажиллаж байв. Их эмчийн салбар болон өргөжиж анхны түргэн тусламжийн машинтай болов. Анхны түргэн тусламжийн машины жолоочоор Доной ажиллаж байв. Их эмчийн салбар байгуулагдсанаар түргэн тусламжийг хүн ардад богино хугацаанд үзүүлэх нөхцөл бололцоогоор хангагдаж хүн амын өвчлөл ялангуяа халдварт өвчин буурч 0-3 насны хүүхэд жирэмсэн эхчүүдийг хяналтандаа бүрэн авчээ.

Сумын их эмчийн салбар 1992 оноос сумын эрүүл мэндийн төв  2000 оноос сумын Хүн эмнэлэг болон өргөжиж 2012 оноос Эрүүл мэндийн төв нэртэйгээр  сумын  хүн амд нийгмийн эрүүл мэндийн болон эмнэлгийн анхан шатны   тусламж үйлчилгээг үзүүлж байна.  1993 онд зориулалтын эмнэлгийн шинэ барилга ашиглалтад орсноос хойш амбулатори, хэвтэн эмчлүүлэх хэсэг, угаалга, ариутгал, гал тогоо, захиргаа , аж ахуйн хэсэг гэсэн ажлын таван хэсэгт  14 хүний бүтэц орон тоотойгоор үйл ажиллагаа явуулж байна.

Үүнд: Их эмч -1, Багийн эмч -3, Сувилагч -2, Тогооч  -1, Асрагч -2, Нярав -1, Нягтлан -1, Жолооч -1, Галч-3  ажиллаж сумын 1524 хүн амд  нийгмийн эрүүл мэндийн болон эмнэлгийн тусламж үйлчилгээг үзүүлж байна.  Санхүүгийн хувьд төсвөөс эрүүл мэндийн даатгалаас санхүүждэг байсан бол  2006 оноос хойш 100 хувь улсын төсвөөс санхүүждэг болсон.

Хөдөөгийн хүн амд  эрүүл мэндийн анхан шатны шатлалын  тусламжийг үзүүлэхдээ хараа хамгаалах, НҮЭМ-ийн дархлаажуулалтын, лабораторийн, чийрэгжүүлэлтийн зэрэг шинэ үйлчилгээтэй кабинетуудыг шинээр байгуулан ажиллаж зарим нэгэн нарийн мэргэжлийн  тусламж үйлчилгээг цаг алдалгүй хүргэж үйлчилж байна .

Сүүлийн 3 жилд дархлаажуулалтын хамралтыг 100 хувьд хүргэж  халдварт  өвчин бүртгэгдээгүй эх нярай, 0-5 насны хүүхдийн эндэгдэлгүй,  гэрийн төрөлт гаргаагүй амжилттай ажиллаж байна.

 Соёлын төв 
Тус сумын Соёлын төв нь сумын Намын –Үүрийн мэдэлд 1930-аад оны эцсээр байгуулагдсан улаан гэр соёлын байгууллагын суурийг тавьж Өмнөговь аймгийн Т.Жанчив ажиллан хөгжлийнхөө явцад 1947 онд Улаанбулан болж эрхлэгч З.Ваанчиг нь тухайн нөхцөл дэх материаллаг баазад түшиглэн сайн дурын уран сайханчдын эгнээг бүрдүүлэн концерт, жүжг тоглож, номоор иргэд малчдад үйлчилж байсан. Тус суманд 1957 онд үүссэн кино цэг нь эхэн үед тэмээн хөсгөөр айл өрхөд, сүүлийн жилүүдэд трактороор бригадын өдөрлөг багийн нийтийн хурлын үед малчид, хөдөлмөрчдөд үйлчилдэг болсон. Киног хөдөөгийн хөдөлмөрчдөд ялангуяа өрх суурьт тэмээн хөсгөөр хүргэж үйлчлэхэд кино механикч Ц.Дагва санаачилгатай ажиллаж байсан. Сумын Соёл урлагийн 3 хоног аймгийн төв Сайншандад 1965-1981 онд зохиогдож хөдөлмөрчдөөс өндөр үнэлэлт авч байсан. Клуб нь 1991 оны 05 сарын 17-ны өдрөөс эхлэн Соёлын төв болон нэр нь өөрчлөгдсөн. Улаанбадрахчуудаас Дорноговь аймгийн Саранхөхөө театрын дуучин МУГЖ Л.Нарантуяа, Улсын Тэргүүний уран сайханч Б.Бат-Орших, Х.Хатанхуяг, Д.Батсайхан зэрэг авьяастнууд тодрон гарч байсан. Сумын Клубын эрхлэгчээр Од, Цэдэв, Батсүх, Ц.Зоригт, Сумьяа, Д.Батсайхан, Дугарсүрэн, Ч.Цэцэгмаа нар, Номын санчаар Г.Рина, Д.Цэцэгээ Өнөрцэцэг, Г.Хоролмаа, Д.Адьяа нар Үйлчлэгчээр: Ц.Уранчимэг, О.Оюунчимэг, О.Өнөрбаяр О.Уранчимэг нар идэвх зүтгэл, үр бүтээлтэй ажиллаж байсан. Өнөө үед Соёлын төв нь соёл урлагийн олон төрлийн ажил зохион байгуулж иргэд хөдөлмөрчдийн талархал хүлээн ажиллаж байна.Соёлын төв нь 2007-2012 онуудад үйл ажиллагаагаараа аймагтаа 2-р байрт шалгарсан амжилттай  ажиллаж байна.

 Сумын хөгжлийн зарим үзүүлэлт 
Сумын нийгэм, эдийн хөгжлийн зарим үзүүлэлтүүдийг  авч үзвэл дараах  байдалтай байна. 

Үүнд: а. Ерөнхий мэдээлэл
ҮзүүлэлтүүдХэмжих  нэгжТоо  хэмжээБайршлын үзүүлэлтүүдАймгийн төвөөс алслагдсан зайкм135Улсын нийслэлээскм600Хүн ам төвлөрсөн том зах зээлкм135Ханган нийлүүлэх төвкм135Хилийн гарцкм135Бүсийн төвкм135Газар нутагНийт нутаг дэвсгэрга1137092ХАА-н эдэлбэр газар1060027Тариалангийн талбайга3Үүнээс: Тариалдаг талбайга2.014Ойн нөөц49669Усны эдэлбэр газар1588.5Тусгай хамгаалалттай газарга23547.6Зам, шугам сүлжээний газар2183.1Хот, суурины эдэлбэр газар48.26Уул уурхайн газар27.94Байгалийн ямар бүсэд хамаардагГовьЦаг агаарЖилийн дундаж температур5Зуны дулааны температур19.8Өвлийн хүйтний температур -7.7Жилийн дундаж хур тунадас107.9Аж ахуйн нэгж байгууллагын тооКомпани хоршоош8Төсөвт байгууллагаш7Төрийн бус байгууллагаш4Хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчш16Байгалийн баялаг, ашигт малтмалАлт +Газрын ховор элемент +Нүүрс +Газрын тос +Шавар +Элс +Хайрга +
Хүн амын хандлагын судалгаа:
20082009201020112012Сумын нийт хүн ам14941543154215421524Эдийн засгийн идэвхтэй хүн ам943970988952969Ажил эрхэлдэг хүн ам буюу ажиллагчид687732723789759Ажиллагчид, үйлдвэрлэлийн салбараар687732723789759Мал аж ахуй513531510574538Уул уурхайн үйлдвэр7131612Цахилгаан дулаан11111Холбоо, тээвэр6226Худалдаа үйлчилгээ1512101836Төрийн байгууллага7377767972Боловсрол4041434947Эрүүл мэнд2120212120Бусад1841473126Хөдөлмөрийн насны хүн ам943970988952969Ажилгүйчүүдийн тоо509414066146Үүнээс: эмэгтэй4728402863Ажилгүйдлийн түвшин5.39.714.26.915.1Сумын өрхийн тоо439466473473472Өрхийн амьжиргааны түвшний ангилал439466473473472Ядуу11533854Нэн ядуу341010142Малтай өрхийн тоо3463383473463501000-с дээш малтай246612501-999 малтай2939314438201-500 малтай136137142141145101-200 малтай28480757683100 хүртэл малтай9578937972
Мал аж ахуйн салбарын хөгжлийн үзүүлэлтүүдийн хандлага:
Үзүүлэлтүүд20082009201020112012Малын нийт тоо80341911605697896670100904Тэмээ31423271347437193871Адуу59686533705877808425Үхэр30633505344436843799Хонь2593830346304513358634608Ямаа4223047505425514790150201Малын тоо хонинд шилжүүлснээр49977.656823.459565.763153.267899.9Хээлтэгч малын тоо3166636276375813857341663Тэмээ10891218128014111451Адуу16181795200022552494Үхэр11851367135914701517Хонь1100012600136391399915040Ямаа1677419296193031943821161Малын зүй бус хорогдол1483695207326Тэмээ11242010Адуу46277Үхэр1631218Хонь137798544Ямаа83276783247Бойжуулсан төлийн тоо2501228742209992846828242Ботго537491578582652Унага1611322119615011448Тугал945106486510741078Хурга87761079884011124210726Ишиг135931506799591406914338Цэвэр эрлийз малын тоо830820183210452139220796Хонь301962164518601229Ямаа800719221194001953219567Тэжээвэр амьтдын тоо00324243Гахай2243Шувуу103840Малын хашааны тоо248256287307Тэжээл бэлтгэл, тн/тэжээл нэгжээр205164.686.7565.55112.5Үүнээс хадлан өвс180149.864.1535.392.3Нэг хонин толгойд ногдох тэжээл, кг/тэжээл4.12.91.461.041.66
Газар тариалангийн салбарын хөгжлийн үзүүлэлтүүдийн хандлага:
Үзүүлэлтүүд20082009201020112012Тариалсан талбай га0.120.0610.04372.0141.023Төмс0.10.0550.0250.6060.52Хүнсний ногоо0.020.0060.01871.4080.503ХадланХураасан ургац, тн0.10.460.7883.31.83Төмс0.070.10.1730.6Хүнсний ногоо0.030.360.6180.31.23Га-ийн ургац тн0.87.5181.61.8Төмс0.71.86.84.91.2Хүнсний ногоо1.560330.22.4
Сумын эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтийн өсөлт:
Үзүүлэлтүүд20082009201020112012Мал аж ахуйн214112021836684423124Боловсруулах үйлдвэрийн1143.557954297.58354.313988.4Нийт бүтээгдэхүүний бүтэцТөмс /тн/0.070.10.1730.6Хүнсний ногоо /тн/0.030.360.6180.31.23Хадлан180149.864.1535.392.3Мах /тн/630.2495.42026.2Ямааны ноолуур /тн/12.711.412.9Богийн арьс /ш/164501352018250Бодын шир /ш/176716872100Талх /ш/13801880189564207210Бусад /ш/1931363453842704189
Орон нутгийн төсөв, сая төгрөг:
Үзүүлэлтүүд20082009201020112012Орон нутгийн төсвийн орлого77637108367.982698.223578.726340.3Хүн амын орлогын албан татвар8061.22550.24325.410853.1Бууны албан татвар304308314324Ус ашигласны төлбөр1035.6871.414652158.8Хүү торгууль111105150Бусад орлого98967.178857.617369.312854.4Орон нутгийн төсвийн зарлага111680105343126513.9180027.6241175.9Цалин7467485522.7107457.5168514.3НДШ, ЭМД8354.39530.911951.918210.1Гэрэл, цахилгаан550499.5535.4729.8Тээвэр шатахуун5395.96534.811270.911951Шуудан холбоо609.4459.1755.71567.2Албан томилолт1719.63156.94352.55266.2Бусад зарлага14039.82081043703.734937.3Төсвийн санхүүжилт105343126513.9180027.6241175.9

 Улаанбадрахын цаг уурын харуул 
Улаанбадрах харуул нь Сайншанд хотоос урд зүгт 138 км зайд 109031/ уртраг, 44042/ өргөрөгт, далайн түвшнээс дээш 986 метр өндөрт байрладаг. Тус харуулд бусад харуулын жишгээр анх талбай модон хашаатай байснаа 1970 аад оны дунд үеэс төмөр торон хашаатай болж хөнгөн самбарт флюгер, тунадас хэмжүүр, агаар, хөрсний температур хэмжигч термометрүүдийг байрлуулан шинжилгээний ажлыг хоногт 3 удаа хийж, мэдээг төвд хугацаанд нь дамжуулж иржээ.

Тус харуулын ажиглагчаар Тогоомаам, Бормаам, Энхжаргал, О.Одончимэг, Ч.Оюунцэцэг нар ажиллаж байсан бөгөөд 1970 аад оны дунд үеэс Замын-Үүд станцад ажиглагч мэргэшил эзэмшээд ажиллаж байсан П.Чилхаасүрэн 2009 оныг хүртэл он удаан жил, тогтвор суурьшилтай ажиллаж байлаа.

Улаанбадрах сумын бэлчээрийн ургамлын ашиглалтыг төлөөлөх ургамлуудаар 4-10 дугаар сард суурин ба явуулын судалгааны аргаар хийж, хөдөө аж ахуйн цаг уурын тойм мэдээг арав хоног бүр тогтмол бичиж сумын удирдлагуудаар хүргэж, сар, улирлын цаг агаарын урьдчилсан мэдээ, төлөв, тойм мэдээгээр шуурхай үйлчилж байдаг.Харуулын ажиглагч П.Чилхаасүрэнгийн удаан жил үр бүтээлтэй ажилласныг үнэлж Хөдөлмөрийн Хүндэт медаль, Ардын Хувьсгалын 70,80 жилийн ойн медалиудаар шагнуулсан байна.

 Аялал жуулчлал 
Тус суманд аймаг сумын тусгай хамгаалалттай байгалийн үзэсгэлэнт Баянбогд, Аргалант, Тахиат, Харангад уулнууд, Хар заг, Гурван бяруугийн хөндий, Майхан цавын улааны жугана, Өвөр цайдмын шүү болон түүхэн дурсгалт хадны бичээс, цэргийн шивээ зэрэг олон газрууд байдаг. Энэхүү байгалийн үзэсгэлэнт болон түүхэн дурсгалт газар нутгуудыг түшиглэн аялал жуулчлалын салбарыг хөгжүүлэх бүрэн боломжтой.

Тус сумын нутаг Бор нуруу хэмээх газарт 30 га газарт дэлхийд ховорт тооцогдох Үзсэнээр гэтэлгэгч Хас цагаан сүм суварга 2011 оноос эхлэн баригдаж байна. Энэхүү сүм суварга баригдаж ашиглалтад орсноор Хүслийн уул, Хамрын хийдийн маршрутад орж аялал жуулчлал цогц утгаараа хөгжих боломж бүрдэнэ.
+Саяхны арван жилийн зарим тоон өөрчлөлтДорноговь аймгийн статистикийн хэлтэс. Дорноговь аймгийн нийгэм, эдийн засгийн байдал - 2011 он. Сайншанд 2012 он.Дорноговь аймгийн статистикийн хэлтэс. Сумдын нийгэм, эдийн засгийн үзүүлэлтүүдийн зэрэгцүүлэлт. 2000-2010 оноор Үзүүлэлт  2000  2002  2004  2006  2008  2010 Суурин хүн амын тоо  1,731  1,709  1,613  1,550   1,494  1,542 Малын тоо толгой 84,990  55,846  72,569  57,655  80,341  86,678

Өнөөгийн Улаанбадрах сум нь Сангийн далай, Баянбогд, Аргалант, Нүдэн гэсэн  засаг захиргааны 4 баг,  472 өрх, 1482 хүн амтай. 
+  Малын нийт тоо  2009 он  2010 он  2011 он  2012 он  2013 он Нийт тоо  91160  86978   96670  100904  113537 Тэмээ  3271  3474  3719  3871  3940 Адуу  6533  7058  7780  8425  9355 Үхэр  3505  3444  3684  3799  4356 Хонь  30346  30451  33586  34608  39020 Ямаа  47505  42551  47901  50201  56866

 Цахим холбоос 
dornogovi.gov.mn

Эх сурвалж

Ангилал:Дорноговь аймгийн сум
Ангилал:Монголын сум


what will be developed after the construction and operation of khamryn monastery
Answer: tourism