Ойрад
Монгол угсаатан болон монгол үндэстний дунд баруун зүгт байдгаараа, хэл аялга, түүхэн үрээр бусдаасаа ялгарах бүлгийг Ойрад  гэдэг. Монгол үсгээр ,  ( ойирад).  

Ойрад монголчууд XIII зууны эхнээс Их Монгол Улсын бүрэлдэхүүнд багтаж, XIV зууны эцсээр бага хаадын үе эхлэхэд хааны захиргаатай мөчөөрхөж зайдуухан байх болжээ. Дөрвөн аймаг холбоолсныг түүхэнд Дөрвөн ойрад гэдэг. Дөрвөн ойрадаас улбаалсан Ойрадын төр улс XVII зуунд Зүүнгарын хаант улс, Хошуудын болон Халимагийн хант улсыг байгуулж XVIII зууны дунд хүртэл 400 гаруй жил тодорч яваад манж Чин улс, хаант Орос улсын харьяанд хуваагдснаас 300 гаруй жил болоход дахин улс байгуулсангүй. Өдгөө Монгол, Хятад, Орос гурван улсад тус бүр бараг тэнцүү тоотой, бүгд 700 мянга гаруй Ойрадын яс аймгийн хүн амьдарч байна.

Монгол улсын ойрадууд орон даяар, голцуу Улаанбаатар, Увс, Ховдод оршин сууж байна. Баяд, дөрвөд, захчин, мянгад, өөлд, торгууд, урианхай, хотон гээд хуучин хошуу, одооны ястныхаа нэрээр бүртгэгддэг. 2010 оны тооллогоор 236 мянган хүн байв. Хятад улсын Ойрадууд хуучин Зүүнгар, одооны Шиньжян орны Бортал, Баянгол, Ховогсайр нутаг, Хөхнуур муж болон Өвөр Монгол орны Алшаа, Хөлөнбуйр нутагт амьдарч, яс аймгаар бус ерөнхий «монгол үндэстэн» үгээр бүртгэгдэж байна. Тооцож багцаалснаар 250 мянга байна. Үүнд торгууд, хошууд, урианхай яс голлодог. Ойрадын уг нутгаас 6000 км алс Европ тив, Каспийн тэнгисийн эрэгт Оросын Ойрадууд буюу халимаг хэмээх шинэ нэртэй гурав дахь хэлтэс байна. Гурван улсын Ойрадоос ганц халимагууд нэгдүгээр зэргийн өөртөө засах нутагтай байна. Оросын хэмжээнд 183 мянга, түүнээс Халимаг оронд 163 мянган халимаг тус орныхоо хүн амын 58 хувийг эзлэн байна. «Халимаг» (᠋калмыки) гэж бүртгэгддэг бөгөөд уг нь торгууд, дөрвөд, хошууд, зүүнгар, хойд аймаг, шинэ бузава ястнаас бүрджээ. XIX зуунд Шиньжянгаас уул даваад Киргиз оронд суусан цөөн тооны хотон халимаг, XX зуунд гадаад руу цагаачилсан хүмүүс бас бий.

Ойрадын хэл аялга гурван хэсэгтээ жаахан зөрүүтэй болсон. Монголын хэл шинжлэлч Ш. Лувсанвандан 1959 онд урьдын олон судалгааг нэгтгэн дүгнэж монгол хэлний өрнөд аялгаар Шиньжянгийн Ойрад, Ижилийн Ойрад (халимаг) хэлцэж байна, монгол хэлний өрнөд-төвийн завсрын аялгаар Монгол улсын Ховд, Увс, Баян-Өлгийн Ойрад, Хятад улсын Хөхнуур, Алшаагийн Ойрад хэлцэж байна гэдгийг тодотгожээ. Ойрад худам монгол үсгээр бичиж байгаад XVI зуунаас бусад монголчуудын адил бурхны ном судлан самгарди, төвөд бичгээс монголчилж бичигт мэргэшсэнд 1646 онд Зая бандид Намхайжамц тэр үеийн монгол хэлнээ тааруулан бичих дүрэм уялдуулж, үсэг өргөтгөн хэл бичгийг ойртуулж тодруулсан нь тод үсэг байв. Халимаг, Монголын Ойрад XX зуунд латин, кириллтэй золгох хүртэл тод бичигтэй байсан бол Шиньжянгийн Ойрад худам үсгийн хажуугаар одоо ч тод үсгээр бичиж байна. Ойрадууд биелэх (бий), хөөмийлөх дуртай, «Жангар» баатрын тууль хайлдаг.

 Нэр 

«Ойрад (ойрад)» хэмээх нэрийн гарлын талаарх дөрвөн судлаачийн таамгийг энд онцлов.

 XIX зуунд Хаант Оросын орчуулагч, хар лам Н. Бичурины дэвшүүлсэн монгол кирилл үсгээр ойр, халимаг кирилл үсгээр өөр (хоёул «ойр, дөт, хол биш» хэмээх утгатай) гэж бичдэг үгнээс гаралтайБичурин Н. Я. (Иакинф). Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. 2-е издание, Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1991. (Текст печатается по изданию: Историческое обозрение ойратов или калмыков с XV столетия до настоящего времени. Сочинено Монахом Иакинфом. Санкт-Петербург. 1834. Типография Медицинского департамента Министерства внутренних дел. гэсэн нь хамгийн үнэмшилтэй таамаг юм. Монгол үсгээр  гэж бичдэгийг задалвал ойир-а (ойр) гэх үгний араас олон тооны -д нөхцөл ойира-д (ойр-д) гэж залгаад «ойр тойрны юмс» гэсэн утга бүхий ойирад (Ойрад) гэсэн үг ганц ч үсгийн зөрүүгүй үүсдэг.
 XIX зууны Оросын буриад эрдэмтэн Б. Дорж «ойрат» гэдэг нь ой (ой модны ой)- арад (ард) гэх хоёр үг нийлсэн байх гэсэн үүднээс «ойн иргэд, ойн ард» гэх утгыг дэвшүүлж, энэ нь ч МНТ-ны орчуулганд хэрэглэгдэн түүхэнд оржээ. Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах // Библiот. Восточн. Истор. Т. I, приложение V; перепечат. въ книгъ «Черная въра и другiя статьи Дорджи Банзарова», подъ ред. Г.Н. Потанина, СПБ. 1891, стр. 84.
 XX зууны эхэнд Финландын швед эрдэмтэн Г. Рамстедт «ойрат» «огуз» хоёрыг холбон дурдаж байв.
 Саяхан буюу 1993 онд Оросын халимаг эрдэмтэн Н.Убушаев фин-угор бүлгийн хэлний койра (нохой) гэх үгтэй холбогдуулан чоно, нохойг дээдлэх үзлээс гарсан уу гэх санал дэвшүүлсэн.Убушаев Н.Н. Происхождение этнонима ойрат // Теегин герл. Свет в степи. №3 (апрель-май), Элиста, 1994.

 Анхаарах нэр 
Ойрадыг (, ) олон улсад доорх утгаар төлөөлүүлж бичих нь байдаг.
 Баруун монгол (, ) – байршлаар нь
 Халимаг (, ) – Европт ойр хэсгээр нь
 Зүүнгар (, ) – түүхэн улсын нэрээр нь

Түүх
thumb|Дундад зууны үеийн Ойрадын газрын зураг. Балхаш нуур, Или, Эрчис, Обь мөрнийг зурсан байна

1207 онд Ойрадын ноён Хутуг Бэхи Чингис хааны хүү Зүчиэр удирдуулсан цэрэгт ялагдаж дагаар орсон бөгөөд хожим үнэнчээр зүтгэсэний тул Чингис хаан Хутуг Бэхийн хүү Иналчид өөрийн охин Чэйжинийг, түүний дүү Төрөлчид Зүчийнхээ охин Холуйханыг хатан болгон өгч худ худгуй болж, Ойрадуудыг Их Монгол улсын Боорчийн харьяанд 4 түмэн болгожээ. Энэ цагаас "Дөрвөн Ойрад" гэдэг нэр гарчээ. Үүний дараа Ойрадууд баруун зүг нүүж Енисей мөрний эх Дэлгэр мөрний саваар очиж нутаглаж байгаад XIII зууны II хагаст Завхан, Хүнүй гол, Алтайн уулын зүүн бэл хүрч нутагласан бөгөөд тэд Аригбух, Хайду нарын харъяатууд болжээ. XIV зууны сүүлч үеэс Ойрадууд Монголын хаадын мэдлээс гарч тусгаарлахын төлөө тэмцэх болсноор Элбэг хааны үед уугуул Монгол орон баруун, зүүн Монгол, Урианхайн 3 хязгаар болж хуваагдан хоорондоо тэмцэлдэх үе эхэлжээ. XV-XVI зууны үед Ойрадууд дахин баруун тийш нүүдэллэн Алтайн уул, Эрчис мөрний эх, Бархөл, Хами, Ордосын баруун хойгуур очиж суурьшсан юм. Тэд "Дөрвөн Ойрадын чуулган" гэдэг эрх барих дээд байгууллага байгуулж, даргаар нь Бүүвэй Мэрзэй, дараа нь Байбагас нар ажиллаж байжээ.

Хүн амын тоо, нутаг, овог аймаг
Өдгөө баттай Ойрадын яст хүн гэвэл 700 мянга байна. Үүнээс Хятадад 250 мянга, Монголд 240 мянга, Орост 190 мянга бий.
 Монгол улсад 
thumb|Монгол улсын хүн амын яс үндэс, угсаатны зүйн газрын зураг. 1979 он
Монгол улс 2010 онд хүн ардаа тоолоход суурин хүн амын 9.0 хувь, 236 мянга нь Ойрадын ястан байлаа.Хүн ам, орон сууцны 2010 оны улсын тооллого. Нэгдсэн дүн Үүнд торгууд, дөрвөд (дөрвөд дотор хотон), баяд, захчин, мянгад, хойд, хошууд, өөлд, урианхай байна. Унаган Увс, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл аймаг болон Улаанбаатар нийслэлд оршин сууж байна. Аж үйлдвэржилт, атрын аянаар Дархан, Эрдэнэт, Сэлэнгийг зорьсон нь цөөнгүй.
 Яс, аймаг  2000 он  2010 он  2010 онд голдуу хаана нутаглаж байв Дөрвөд  66,706  72,403   Увс (42.9%), УБ (31.3%), Ховд (7.1%) Баяд  50,824  56,573  Увс (45.4%), УБ (32.5%), Дархан-Уул (6.9%) Захчин  29,766  32,845  Ховд (60.3%), УБ (26.2%), Дархан-Уул (4.9%) Урианхай  25,183   26,654  Ховд (23.4%), УБ (23.0%), Баян-Өлгий (19.9%) Өөлд   14,634  15,520  УБ (38.9%), Ховд (32.1%), Архангай (16.4%) Торгууд   12,628  14,176   Ховд (44.1%), УБ (40.3%), Дархан-Уул (6.3%) Хотон  9,014  11,304  Увс (47.6%), Орхон (17.3%), Сэлэнгэ (14.4%) Мянгад  6,082  6,592  Ховд (57.0%), УБ (29.7%), Увс (2.7%) Нийлбэр  214,837  236,067  УБ, Увс, Ховд, Дархан-Уул, Орхон, Сэлэнгэ	
Мөн дархад, хотгойд, дарьганга ястныг бүрдүүлэхэд Ойрад оролцсон гэдэг.

 Хятад улсад 
thumb|Монгол, Хятад дахь Ойрад аялганы тойм төдий газрын зураг 
Хятад улсад монгол үндэстэн гэж бүртгэдэг болохоор тэр доторх Ойрадын тоог ялган мэдэх хэцүү. Нутгаар баримжаалсан судалгааг доор хүснэгтлэв.Хойт С.К. Последние данные по локализации и численности ойрат // Проблемы этногенеза и этнической культуры тюрко-монгольских народов. Вып. 2. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. стр. 136-157. Шиньжянд 150 мянга, Хөхнуурт 80 мянга, бусад газарт 20 мянга гээд бүгд 250 мянга байна. Шиньжянд торгууд, хошууд, урианхай, өөлд, Хөхнуурт хошууд (дээд монгол), Өвөр Монголын Алшаад хошууд, торгууд, Хөлөнбуйрт өөлд байдаг.

 Муж, орон  Аймаг, хот  Хүн ам  Яс, аймаг; олонхийн нутаг Шинжаан  Баянгол  49,000  торгууд, хошууд; Хэжин шяньд 30000 Бортал  26,000  ихэвчлэн торгууд; Рашаан шяньд 11000 Или  34,000  өөлд; Монголхүрээ шяньд 17000 Тарвагатай  32,300  торгууд; Ховогсайр шяньд 17000 Өрөмч  7,000  ихэвчлэн торгууд, хошууд, өөлд Хармай  2,000  торгууд Хамил  2,000  Бархөл шяньд суудаг Цонж  2,000  Жимсайр шяньд суудаг Хөхнуур    70,000  Хайши (Цайдам), Хэнаньд байна Ганьсү    Сүбэй шяньд байж магадгүй Өвөр Монгол  Алшаа   Алшаа хошууд, эзнээ торгууд Хөлөнбуйр   Эвэнх хошууны Имин голын эрэгт

 Орос улсад 
thumb|1971 онд зурсан нутгийн аялганы газрын зураг. Улбар шараар торгууд, элсэн шараар дөрвөдийг зуржээ
Орос улсад Каспийн тэнгис, Ижил мөрний эрэгт Халимаг орон (БНХалУ) байна. 2010 оны хүн амын тооллогоос үзвэл Халимагт 162,740 (хүн амын 58 хувь), Астрахань мужид 6,624, Москва хотод 3,996, нийт Орос даяар 183,372 халимаг буюу Ойрад хүн байна.

Халимаг гэж нэгтгэн бүртгэдэг болохоос өмнө хамгийн сүүлд 1861 онд овог аймгаар бүртгэжээ. Үүнд 45% нь торгууд, 34 хувь нь дөрвөд, 15 хувь нь бузава, 6 хувь нь хошууд байв. Одоо ч гэсэн тэр дүнг барин тооцвол 80 мянган торгууд, 60 мянган дөрвөд, 30 мянган бузава, 10 мянган хошуудаас бүрдэж байгаа юм.

Оросын алтай ястныг 1948 он хүртэл Ойрад гэгдэж явсны хувьд, туваг урианхай гэгдэж явсны хувьд хамаатуулах нь байдаг.

 Бусад оронд 
Киргиз улсад «халимаг» (калмыки) гэж бүртгэгддэг Ойрад байна. Ислам шашинтай болсны хувьд хотон халимаг гэнэ. 1999 онд 5,824 байснаа 2009 он болоход 4,188 хүн халимаг гэж мэдүүлжээ. Перепись населения Кыргызской Республики 2009 года. Численность постоянного населения по национальностям. Үүнээс 2,805 нь Ак-Суй район, 679 нь Харгол хотод оршин сууж байна. Гэхдээ өөрсдийгөө Киргизгэж бүртгүүлдэг болсныг оруулаад хотон халимагуудыг 10,000 гаруй байгаа гэж тооцдог. 

Ойрад гэдэг нь мэдэгдэж байгаагаас хэлвэл АНУ-д 2000, Чехэд 2000, Францад 800, Хасагт 1000, Украинд 700 орчим халимаг буюу Ойрад байна. Монгол улсын 100 мянга гаруй иргэн гадаадад ажиллаж амьдарч байгаа, тэднийг дээр тооцоонд оруулаагүйг бодон жинлэвэл 10,000 мянга орчим нь Ойрад байх боломжтой. Талаас илүү нь Өмнөд Солонгос, Америк хоёрт байгаа.

Зүүнгарын хаант улс 600,000 Ойрад хүн амтай байсан ч Манжийн Тэнгэрийн тэтгэсэн хааны 15-18-р он буюу 1755-1758 онд Монголын Зүүнгарын хаант улсыг эзлэн ойрадуудыг манжийн эсрэг дахин тэмцэхээс сэргийлж зүүнгарчуудын гуравны хоёрыг нь хядаж дуусгасан билээ.

 Газар нутаг 
Ойрадууд нь эрт цагт Байгал нуурын баруун эрэгт байгаад хожим нь урагш нүүжээ. Дөрвөн Ойрад нь Алтайн нурууны баруун зүүн тал, Тэнгэр уул, Балхаш нуур, Исикуль нуур, Тарвагтайн нуруу хойшоогоо Енисэй, Обь, Эрчис мөрний сав газрыг багтаасан өргөн уудам нутагт амьдарч байжээ.

 Соёл 
Монголын ард түмэн хэдийгээр үндэсний тусгаар тогтнолоо алдан Манж гүрний хараат байсан авч үндэсний соёлоо бүрэн бүтнээр нь хадгалан угсаатны хувьд нэгдлээ бат хамгаалж байсанд тухайн үеийн Монгол угсаатны үйл явцын онцлог оршино.Манжийн ноёрхлын үед [1754-1762 ] зохин байгуулагдсан Дөрвөд, Баядын 14 хошуу, Захчин, Торгууд, Хошууд, Мянгад, Алтайн Урианхайн "хошуу", "анги", "сумд", "дөчин", "арван"-ы байгуулалт нь тухайн үед жижиглэн сарнисан улс төрийн шинжтэй байсан боловч угсаа соёлын нийтлэг төлөвшихөд төдийлөн саад тотгор болж чаддагүй юм. Учир нь тэдгээр хошуудын нутаг дэвсгэр нь нутгийн тодорхой дээс заагтай, ястан бүр өөрсдийн хэл аялга, угсаа гарвал, түүхэн замналаа сайн мэддэг байсан нь нийт Ойрад түмний угсаа соёлын нийтлэг төлөвших, тус бүрийн өвөрмөц соёл хөгжих үйл явцад зохих үр дагавар бүхий хүчин зүйл болж байжээ.

 Зүүлт, тайлбар 

 Унших бичиг 

Монголын ойрадуудын түүхийн товч. khamagmongol.com/library/history/ochir_1993_m.pdf 
 Санчиров В. П. О Происхождении этнонима торгут и народа, носившего это название // Монголо-бурятские этнонимы: cб. ст. — Улан-Удэ: БНЦ СО РАН, 1996. C. 31—50. - in Russian
 Ovtchinnikova O., Druzina E., Galushkin S., Spitsyn V., Ovtchinnikov I. An Azian-specific 9-bp deletion in region V of mitochondrial DNA is found in Europe // Medizinische Genetic. 9 Tahrestagung der Gesellschaft für Humangenetik, 1997, p. 85.
 Galushkin S.K., Spitsyn V.A., Crawford M.H. Genetic Structure of Mongolic-speaking Kalmyks // Human Biology, December 2001, v.73, no. 6, pp. 823–834.
 Хойт С.К. Генетическая структура европейских ойратских групп по локусам ABO, RH, HP, TF, GC, ACP1, PGM1, ESD, GLO1, SOD-A // Проблемы этнической истории и культуры тюрко-монгольских народов. Сборник научных трудов. Вып. I. Элиста: КИГИ РАН, 2009. с. 146-183. - in Russian Хойт С.К. Антропологические характеристики калмыков по данным исследователей XVIII-XIX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 1. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. с. 220-243.]
 Хойт С.К. Кереиты в этногенезе народов Евразии: историография проблемы. Элиста: Изд-во КГУ, 2008. – 82 с. ISBN 978-5-91458-044-2 (Khoyt S.K. Kereits in enthnogenesis of peoples of Eurasia: historiography of the problem. Elista: Kalmyk State University Press, 2008. – 82 p. (in Russian))
 Хойт С.К. Калмыки в работах антропологов первой половины XX вв. // Вестник Прикаспия: археология, история, этнография. № 3, 2012. с. 215-245.]
 Boris Malyarchuk, Miroslava Derenko, Galina Denisova, Sanj Khoyt, Marcin Wozniak, Tomasz Grzybowski and Ilya Zakharov Y-chromosome diversity in the Kalmyks at the ethnical and tribal levels // Journal of Human Genetics (2013), 1–8.

 
Ангилал:Монгол угсаатан
Ангилал:Ази дахь угсаатан
Ангилал:Шинжаан дахь угсаатан
Ангилал:Хөхнуур дахь угсаатан
Ангилал:Монгол үндэстэн


what country has a map of its population
Answer: Mongolia