විඤානය යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ සචේතන බවයි.මම ලිපිය බෞද්ධ සංකල්ප සමාලෝචනය කරනවා ඇත. බුද්ධ ධර්මයේ මුල් ඉගැන්වීම් ‚ පාලි සාහිත්‍යය සහ වෙනත් දහම් පාසල් තුළින් යොමු කරන්නා වූ ශාස්ත්‍රිය ඉගැන්වීම් මීට ඇතුළත් වේ. පාලි සාහිත්‍යයපාලි සාහිත්‍යයේ විඥානය යනුවෙන් සමානාර්ථ පදයක් බොහෝ විට යොදා ගන්නේ බෙලහීන ශාරීරික ද්‍රව්‍යයක අරුත කියා පාන්නටය. පාලි වගන්ති රැසකම විශේෂයෙන්ම සූත්‍ර පිටකයේ විඥානය යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත්තේ ඉහත සඳහන් පරිදි සචේතනයයි. ඒ වාගේම ඒය අවස්ථා තුනකදී මෙලෙස සඳහන් කොට ඇත. ප්‍රත්‍යර්ථ පදයක් ලෙස යොදා ගෙන ඇත්තේ අවබෝධයේ පදනම් විස්තර කිරීම සඳහාය. “සියලු” යන්ගේ අර්ථය හුවා දක්වන්නටද යොදා ගැනේ. “සබ්බ”ගැහැටයන්ගේ (දුක) මුල් හේතුව කියාපාන්න ‚ අල්ලා ගැනීමේ(උපාදාන) එකුවන් (ඛන්ධ) 5න් එකක් ලෙස යොදා ගෙන ඇත.ඒවාගේම පාධීන උත්පත්තිය (පටිච්චසමුප්පාදය) කරුණු 12න් එකක් ලෙසත් යොදාගෙන ඇත.අභිධර්මයෙහි සටහන් කර ඇති පාලි ග්‍රන්ථ වල විඥානය තවත් කොටස් 89කට වෙන්කොට ඇත. අවබෝධයේ පදනම් ප්‍රත්‍යර්ථදබුද්ධ ධර්මයේ අවබෝධ පදනම් හය විස්තර කර ඇත්තේ ඇස‚ කණ‚ නාසය‚ දිව‚ ශරීරය සහ මනස යනුවෙන්ය. ඒවාගේම විඥාන වර්ග හය