් හදුන්වා ඇති දීඝවාපිය පුදබිම ක්‍රි.පූ. 3 වැනි සියවස දක්වා දිවෙන ඉතිහාසයකට උරුමකම් කියන පුරාවිද්‍යාත්මක වටිනාකමෙන් යුතු බෞද්ධ සිද්ධස්ථානයක් වේ. පාලි සහ සංස්කෘත වදන් වදනින් දීඝ යනු ‘දිග’ සහ වාපි යනු ‘ජලාශ’ය යන්න වේ. ඉතිහාසය[සංස්කරණය]දීඝවාපිය සම්බන්ධ ඉතිහාසමය තොරතුරු 5 වැනි සියවසේ ලියන ලද පුරාණ වංශ කථාවක් වු මහාවංශයේද ඊට කළින් ලියන ලද ථුපවංශයේද, පරම්පරා ගත කථා සහ අනෙකුත් ඓතිහාසික විස්තරයන්හී දැකගත හැකිවේ. මහාවංශයට අනූව දීඝවාපිය වෙත බුදුන් වහන්සේ වැඩි බවත් උන්වහන්සේ භාවනානුයෝගීව වැඩ සිටි ස්ථානයේ පසුකාලීනව චෛත්‍යක් ඉදිවූ බවත් සදහන් වේ.[2] මීට අමතරව දීපවංශය සහ තවත් වැදගත් පාලි ලේඛණයක් වු සමන්ත පාසාදිකාවේද දීඝවාපිය ගැන සදහන් කෙරුනු අවස්ථා පවතී. මෙම වංශ කථා වල සදහන් වන්නේ එම ප්‍රදේශයේ මුල් පදිංචි කරුවන් ‘යක්ෂ’ නමින් හැදින්වුණු බවයි.දුටුගැමුණුගේ පියා වු කාවන්තිස්සගේ රාජ්‍ය සමයේදී මෙම ප්‍රදේශය රුහුණු රාජධානියේ කොටසක්ව තිබුණු බවට ‍ඓතිහාසික ශිලා ලේඛණ ගත කරුණු තිබේ. ක්‍රි.පු. 3 වැනි සියවසේදී මෙම ප්‍රදේහය දිගාමඩුල්ල දිස්ත්‍රික්කය හෝ දිගාමඩුල්ල ලෙස හැදින්විණි. දුටුගැමුණුගේ සහෝදරයා වු තිස්ස ඔහුග