<diacritize> Asa ila Kiko ni Ile Yoruba Bi a ba wo oju opolopo awon omo Yoruba ni Orile-ede Naijiria, a ri wipe orisirisi ila lo maa n wa loju awon eniyan. Opolopo eniyan ni ko si mo idi re ti a fi maa n ko ila. Ki wa ni idi re ti a fi n ko ila? Idi re ti a fi n ko ila pin si ona meji. Nigba atijo, ogun ati ote po ni orile ede Naijiria. Ni akoko yii ni omo n sonu lairo tele. Awon alagbara nko awon omo eniti ko ni agbara bi ti won ta. Bi won ti n ko omo, beeni won nko aya. Beeni opo gende youth n sonu, ti a nfi won se awari. Bi a ti n ko won la n tawon leru fun awon orile ede miran. Bi awon ti a ta leru wonyi, yala lati idile kan naa tabi ilu kan naa ba pade, nwon ko ni mo ara won rara. Sugbon awon agbalagba ronu pe o ye ki kini kan bi ami wa, eyi ti won yoo fi maa mo ara won. Ti won o si le so lesekannaa ilu ti eniyan kan ti wa ni kete ti a ba ri. Ogbon ila kiko yii ki i se ti gbogbo orile ede yii ni lati ibere bikose ohun ti awon eniyan orile ede yi jogun lati Iwo Oorun nibi ti asa naa ti koko bere. Alaye keji fun ila kiko ni pe boya awon eniyan Iwo Oorun nibi ti asa yi ti bere ro pe yoo bukun ewa ara won nipa sise bee. Bi a ba woju elomiran ninu awon Okunrin tabi awon obinrin ti o ko ila, a o ri pe ila naa dara pupo loju opolopo won. Dajudaju, asa lati bu si ewa ara ni iru awon bee ka ila kiko si. Bi a ba wo finnifinni, a o ri pe ila yi yato si ara won lati agbegbe si agbegbe tabi ilu si ilu nibomiran . Awon Oyo ni ko orisirisi Abaja, Pele ati Ture. Won tun n ko Abaja meta-meta , tabi Gombo, Keke ati Gombo papo. Awon Ekiti a bu meta-meta ti o gbooro, tabi eyo kan soso ti o gbooro, tabi meta oro lori meta ibu ti o gbooro. Awon Egba ni nko meta-meta ti ko gun ti ko si gbooro. Awon Ijebu a maa ko meta-meta tabi meta loke, meta ni isale re. Awon Owu naa n bu Abaja, won si n bu Keke pelu. Pupo ninu awon Ife kii kola, sugbon awon miran nko meta-meta nigba miran. Awon Ijesa nko mefa. Ondo nko meta-meta. Awon Iyagba nko meta-meta ti o fee papo leba enu won. Opolopo ile la ti pa asa yii re, sugbon opolopo idile wa ti ko fe fi asa yii sile rara. Apeere awon ila ti a n ko ree <yor>Àṣà ilà Kíkọ ní Ilè Yorùbá Bí a bá wo ojú ọpọlọpọ àwọn ọmọ Yorùbá ní Orílè-èdè Nàìjíríà, á ri wípé oríṣiríṣi ilà lọ máa ń wà lójú àwọn ènìyàn. Ọpọlọpọ ènìyàn ni kò sì mọ ìdí rè tí a fi máa ń ko ilà. Kí wá ni ìdí rè tí a fi ń ko ilà? Ìdí rè tí a fi ń ko ilà pín sí ọnà méjì. Nígbà àtijó, ogun àti ọtẹ pò ní orílè èdè Nàìjíríà. Ní àkókò yìí ni ọmọ ń sọnù lairo tẹlẹ. Àwọn alágbára ńkọ àwọn ọmọ ẹnití kò ní agbára bí ti wọn tà. Bí wón ti ń kó ọmọ, bẹẹni wón ńkọ aya. Bẹẹni ọpọ géndé youth ń sọnù, tí à nfi wón ṣe àwárí. Bí a ti ń kọ wón là ń tawon lérú fún àwọn orílẹ èdè míràn. Bí àwọn tí a tà lérú wọnyí, yálà láti ìdílé kan náà tàbí ìlú kan náà bá pàdé, nwon kò ní mọ ara wọn rárá. Ṣùgbọn àwọn àgbàlagbà ronú pé ó ye kí kíni kan bí àmì wà, èyí tí wọn yóò fi máa mọ ara wọn. Tí won ò sì lè sọ léṣèkannaa ìlú tí ènìyàn kan ti wá ní kété tí a bá rí. Ọgbọn ìlà kíkọ yìí kì í ṣe ti gbogbo orílè èdè yìí ni láti ìbẹrẹ bikose ohun tí àwọn ènìyàn orílẹ èdè yí jogún láti Iwọ Oòrùn níbi tí àṣà náà tí kọkọ bẹrẹ. Àlàyé kejì fún ilà kíkọ ni pé bóyá àwọn ènìyàn Iwọ Oòrùn níbi tí àṣà yí ti bẹrẹ rò pé yóò bùkún ẹwà ara wọn nípa ṣíṣe bẹẹ. Bí a bá wojú ẹlòmíràn nínú àwọn Ọkùnrin tàbí àwọn obìnrin tí ó kó ilà, a ó ri pé ilà náà dára púpọ lójú ọpọlọpọ wọn. Dájúdájú, àṣà láti bù sí ẹwà ara ni irú àwọn bẹẹ ka ilà kíkọ sí. Bí a bá wo fínnífínní, a ó ri pé ilà yí yàtọ sí ara wọn láti agbègbè sí agbègbè tàbí ìlú sí ìlú níbomíràn . Àwọn Ọyọ ní kọ oríṣiríṣi Àbàjà, Pẹlẹ àti Túré. Wọn tún ń kọ Àbàjà mẹta-mẹta , tàbí Gọmbó, Kẹkẹ àti Gọmbó papò. Àwọn Èkìtì á bù mẹta-mẹta tí ó gbọọrọ, tàbí ẹyọ kan ṣoṣo tí ó gbọọrọ, tàbí mẹta ọrọ lórí mẹta ìbú tí ó gbọọrọ. Àwọn Ẹgbá ni nkọ mẹta-mẹta tí kò gùn tí kò sì gbọọrọ. Àwọn Ìjẹbú a máa kọ mẹta-mẹta tàbí mẹta lókè, mẹta ní ìsàlè rè. Àwọn Òwu náà ń bu Àbàjà, wón sì ń bu Kẹkẹ pẹlú. Púpọ nínú àwọn Ifẹ kìí kọlà, ṣùgbọn àwọn míràn nkọ mẹta-mẹta nígbà míràn. Àwọn Ìjẹsà ńkọ mẹfà. Òndó ńkọ mẹta-mẹta. Àwọn Iyagba ńkọ mẹta-mẹta tí ó fẹẹ papọ leba ẹnu wọn. Ọpọlọpọ ilé la ti pa asa yìí rẹ, ṣùgbọn ọpọlọpọ ìdílé wà tí kò fẹ fi àṣà yìí sílè rárá. Àpẹẹrẹ àwọn ilà tí a ń kọ rèé 