කොඩි ගහ තරම්ම පෘතුගීසින් ගැන අපේ ඉතිහාසයේ අදත් සිහි කරන කරුණු දෙකක් ඇත. ඉන් එකක් නම් පරංගියා කෝට්ටේ ගියා වගේ යැයි යන කියමනයි. කොළඹ සිට කෝට්ටේ දක්වා ඉතා දිගු වක්‍රාකාර මාර්ගයක් ඔස්සේ දින කිහිපයක් ගමන් කිරීමත් පරංගියා මුළා කරන්නට තැත් කළ සිංහලයාට අන්තිමේදී සිදු වූයේ තමන්ම මුළා වීමය. පරංගියාගේ කොඩි ගහ අද ද දැකගත හැකි වුව ද පරංගියා කෝට්ටේ ගිය ඇළට මොකද වුණේ යැයි අද ද ප්‍රශ්නයකි. නුගේගොඩ පරණ කාසිවැව පාරේ ගමන් කර දෙල්කඳ හන්දියට ළඟා වනවිට මේ ඇළේ කොටසක් අපට දැකිය හැකිය. දෙල්කඳ හතරමං හන්දිය පසුකර රත්තනපිටිය දෙසට ගමන් කරන විට අලුතින් පිහිට වූ දෙල්කඳ පොළ හමුවේ පරංගියා කෝට්ටේ ගිය ඇළ දෙල්කඳ ටිකක් පසු කර යනතුරු අදත් දැකගත හැකිය. නමුත් ඉන් පසු මේ පරංගියා කෝට්ටේ ගිය ඇළ අතුරුදන් වන්නට පටන් ගත්තේ ගෝඨාභය රාජපක්‍ෂ ආරක්‍ෂක ලේකම්වරයා වූ යුගයේය. දැන් මේ ඇළ මත දැවැන්ත කොන්ක්‍රීට් ස්ලැබ් දමා වසා ඇත්තේ භූගත ඇළ මාර්ගයක් ලෙසය. පෘතුගීසින් මෙරටට පැමිණියේ ක්‍රි.ව. 1505 දී වුව ද ඉතිහාසය හාරා ඇවිස්සීමේදී පෙනී යන්නේ කොඩි ගහ ස්ථාපනය කොට ඇත්තේ ක්‍රි.ව. 1521 දී බවය. පාතුගීසින් පරාක්‍රමබාහු රජුගෙන් අවසර ඉල්ලුවේ කොළඹ ප්‍රදේශයේ ගබඩාවක් ඉදිකර ගැනීමටය. ඔවුන් රජුගෙන් ඉල්ලූ වපසරිය ගෙරිසමක ප්‍රමාණයකි. ගෙරිසම සිහින් තීරුවලට කැපූ පෘතුගීසින් එය ගැට ගසා ගත් ප්‍රමාණය අනුව කොටුව ඉදිකර ගැනීමෙන් අවසානයේ සිදු වූයේ අපේ රාජොත්තමයාණන් වහන්සේව පෘතුගීසින් විසින් රැවටීම නොවේ ද? අප කියන මේ කොඩි ගහ පිහිටවූයේ ඈතින් එන නැව්වලට මේ බලකොටුව පැහැදිලිව දර්ශනය වීමටය.
පෘතුගීසීන් මෙරටට පැමිණියේ කුමන වසරේදීද?
ක්‍රි.ව. 1505 දී